Авикипедиа
abwiki
https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0
MediaWiki 1.47.0-wmf.8
first-letter
Амедиа
Цастәи
Ахцәажәара
Алахәыла
Алахәыла ахцәажәара
Авикипедиа
Авикипедиа ахцәажәара
Афаил
Афаил ахцәажәара
Амедиавики
Амедиавики ахцәажәара
Ашаблон
Ашаблон ахцәажәара
Ацхыраара
Ацхыраара ахцәажәара
Акатегориа
Акатегориа ахцәажәара
TimedText
TimedText talk
Амодуль
Амодуль ахцәажәара
Event
Event talk
Амра
0
5634
168858
168819
2026-06-28T01:30:03Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 13 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
168858
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Амра|Амра (аҵакы)}}
{{Акарточка
|амаҭәар_астил = width:18em;
|ахы астил = background-color:#ffffc0;
|ахьӡ астил = font-weight: normal;
|хыхьтәи = Амра [[Файл:Sun symbol (black).svg|20px|☉]]
|афото =
[[File:Sun_white.jpg|280px]]<br>
Иубарҭоу алашараҿы амра [[Солнечные пятна|ашәытақәа]] аманы [[Потемнение к краю|аҵкараҿ ицәиқәаҵәааны]] иҟаз амра асахьа, 2013 шықәса<br>
[[File:The_Sun_by_the_Atmospheric_Imaging_Assembly_of_NASA%27s_Solar_Dynamics_Observatory_-_20100819.jpg|280px]]<br>
Амра [[Условный цвет|инықәырԥшу аԥштәы]] змоу асахьа, [[Ультрафиолетовое излучение|аультрафиолеттә спектр]] (ацәқәырԥа аура 30.4 нм), 2010 шықәса
|ахы1 = Ихадоу аҷыдарақәа
|ахьӡ2 = [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟнытә абжьаратә бжьаӡара
|атекст2 = 1,496{{e|11}} [[метр|м]] (8.31 [[Световая минута|лашаратә минуҭ]])<ref name="nssdc"/>
1 [[Астрономическая единица|а. д.]]
|ахьӡ3 = [[Параллакс Солнца|Ибжьаратәу ахиааларатә параллакс]]
|атекст3 = 8,794"
|ахьӡ4 = [[Видимая звёздная величина|Иубарҭоу аеҵәатә шәагаа]] (V)
|атекст4 = −26,74<sup>m</sup><ref name="nssdc"/>
|ахьӡ5 = [[Абсолютная звёздная величина|Абсолиуттә еҵәатә шәагаа]]
|атекст5 = 4,83<sup>m</sup><ref name="nssdc"/>
|ахьӡ6 = [[Спектральный класс|Аспектралтә класс]]
|атекст6 = [[Спектральная классификация звёзд|G2V]]
|ахы7 = [[Орбита|Аорбита]] апараметрқәа
|ахьӡ8 = [[Млечный Путь|Агалактика]] агәҭантәи абжьаӡара
|атекст8 = 2,5{{e|20}} [[метр|м]]<br>(26 000 [[Световой год|лашара шықәса]])
|ахьӡ9 = [[Млечный Путь|Агалактика]] аҟьаҟьара аҟнытә абжьаӡара
|атекст9 = 4,6{{e|17}} [[метр|м]]<br>(48 [[Световой год|лашара шықәса]])
|ахьӡ10 = Аикәагьежьра [[Галактика|агалактикатә]] аамҭа
|атекст10 = 2,25—2,50{{e|8}} [[Ашықәс|шықәса]]
|стиль_метки11 = vertical-align:top;
|ахьӡ11 = [[Скорость|Аццакра]]
|атекст11 = 2.2{{e|5}} м/с (Агалактика агәҭа акәша-мыкәша аорбитаҿы) 19.4 км/с (ааигәатәи [[звезда|еҵәақәа]] ирҿырԥшны)<ref>{{Cite web |url=http://www.iau.org/public_press/themes/place_in_cosmos/ |title=Defining our Place in the Cosmos — the IAU and the Universal Frame of Reference |access-date=2009-02-14 |archive-date=2009-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221114747/http://www.iau.org/public_press/themes/place_in_cosmos/ |url-status=live }}</ref><ref name="nssdc"/>
|ахы12 = Афизикатә ҟазшьақәа
|стиль_метки13 = vertical-align:top;
|ахьӡ13 = Абжьаратә диаметр
|атекст13 = 1,392{{e|9}} [[метр|м]] (109 [[Адгьыл|Адгьыл]] адиаметрқәа)<ref name="nssdc"/>
|ахьӡ14 = Аекватортә [[радиус]]
|атекст14 = 6,9551{{e|8}} м<ref name="sse">{{cite web |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |title=Sun: Facts & figures |work=Solar System Exploration |publisher=NASA |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCIBXzd?url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun |archive-date=2011-08-10 |access-date=2009-05-14 |url-status=live }}</ref>
|ахьӡ15 = Аекватор аикәыршара аура
|атекст15 = 4,37001{{e|9}} м<ref name="sse"/>
|ахьӡ16 = Аполиартә еидыӷәӷәалара
|атекст16 = 9{{e|−6}}
|стиль_метки17 = vertical-align:top
|ахьӡ17 = Ахҟьа [[Площадь|аҵакыра]]
|атекст17 = 6.07877{{e|18}} [[Аквадраттә метр|м2]] (11,918 [[Адгьыл|Адгьыл]] аҵакырақәа)<ref name="sse"/>
|стиль_метки18 = vertical-align:top;
|ахьӡ18 = [[Объём|Аҭаӡара]]
|атекст18 = 1.40927{{e|27}} [[Кубический метр|м3]] (1,301,019 Адгьыл аҭаӡарақәа)<ref name="sse"/>
|стиль_метки19 = vertical-align:top;
|ахьӡ19 = [[Масса|Акапан]]
|атекст19 = 1.9885{{e|30}} [[Акилограмм|кг]] (332,940 Адгьыл акапанқәа)<ref name="nssdc"/>
|ахьӡ20 = Ибжьаратәу [[плотность|аилаӷәӷәара]]
|атекст20 = 1,409 г/см³<ref name="sse"/>
|ахьӡ21 = Аекватор аҟны зхы иақәиҭу [[Ускорение свободного падения|акаҳара аццакра]]
|атекст21 = 274,0 м/с² (27,96 [[Ускорение свободного падения|''g'']])<ref name="nssdc"/><ref name="sse"/><ref name="sse"/>
|ахьӡ22 = [[Вторая космическая скорость|Аҩбатәи акосмостә ццакыра]] (ахҟьазы)
|атекст22 = 617.7 км/с (55.2 адгьылтә)<ref name="sse"/>
|ахьӡ23 = [[Эффективная температура|Аус зуа ахҟьа аԥхарра]]
|атекст23 = 5780 К<ref name="FK86-Sun"/>
|ахьӡ24 = [[Солнечная корона|Агәыргьын]] [[Температура|аԥхарра]]
|атекст24 = 1 500 000 К
|ахьӡ25 = Агәыцә [[Температура|аԥхарра]]
|атекст25 = 15 700 000 К
|стиль_метки26 = vertical-align:top;
|ахьӡ26 = [[Светимость|Арлашара]]
|атекст26 = 3,828{{e|26}} [[ватт|Вт]](~3,75{{e|28}} [[люмен|Лм]])<ref name="nssdc"/>
|ахьӡ27 = [[Энергетическая яркость|Амчхаратә лашара]]
|атекст27 = 2,009{{e|7}} [[ватт|Вт]]/(м²·[[стерадиан|ср]])
|ахы28 = [[Вращательное движение|Агьежьра]] аҟазшьақәа
|стиль_метки29 = vertical-align:top;
|ахьӡ29 = [[Наклон оси вращения|Агәҵәы анаара]]
|атекст29 = 7.25° ([[Эклиптика|еклиптикатә]] хықә иазкны) 67.23° ([[Галактика|Агалактикатә]] хықә иазкны)<ref name="nssdc"/><ref name="sse"/>
|ахьӡ30 = [[Прямое восхождение|Аҩадатәи аполе ишиашоу ахалара]]
|атекст30 = 286.13°(19 сааҭ 4 минуҭ 30 с)<ref name="iau-iag">{{cite web |url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |title=Report Of The IAU/IAG Working Group On Cartographic Coordinates And Rotational Elements Of The Planets And Satellites: 2000 |author=P. K. Seidelmann; V. K. Abalakin; M. Bursa; M. E. Davies; C. de Bergh; J. H. Lieske; J. Oberst; J. L. Simon; E. M. Standish; P. Stooke; P. C. Thomas. |date=2000 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCIcHwA?url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |archive-date=2011-08-10 |access-date=2012-10-18 |url-status=live }}</ref>
|ахьӡ31 = Аҩадатәи аполиус [[склонение (астрономия)|анаара]]
|атекст31 = +63,87°<ref name="iau-iag"/>
|ахьӡ32 = Иубарҭоу адәахьтәи ахҟьақәа рыҵәира [[Сидерический период|асидералтә аамҭа]] (аҭбаара 16° аҟны)
|атекст32 = 25.38 [[сутки|мшы]] (25 мшы 9 сааҭ 7 минуҭ 13 секунд)<ref name="nssdc"/><ref name="iau-iag"/>
|ахьӡ33 = (аекватор аҟны)
|атекст33 = 25.05 мшы<ref name="nssdc"/>
|ахьӡ34 = (аполиусқәа рҿы)
|атекст34 = 34.3 мшы<ref name="nssdc"/>
|ахьӡ35 = Иубарҭоу адәахьтәи ахҟьақәа рыҵәира аццакыра (екватор аҟны)
|атекст35 = 7284 км/сааҭ
|ахы36 = [[фотосфера|Афотосфера]] аилазаара<ref>{{cite web
|title = The Sun's Vital Statistics
|url = http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html
|publisher = [[Stanford Solar Center]]
|access-date = 2008-07-29
|archive-url = https://www.webcitation.org/6BOkQXma3?url=http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html
|archive-date = 2012-10-14
|url-status = live
}}</ref><ref>{{книга
|заглавие=A New Sun: The Solar Results From Skylab
|ссылка=https://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm
|издательство=[[НАСА|National Aeronautics and Space Administration]]
|год=1979
|страницы=37
|id=NASA SP-402
|ref=Eddy
|автор=Eddy, J.
|archive-date=2021-07-30
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730024856/https://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm
}}</ref>
|ахьӡ37 = [[Водород|Аӡри]]
|атекст37 = 73,46 %
|ахьӡ38 = [[Гелий|Агели]]
|атекст38 = 24,85 %
|ахьӡ39 = [[Кислород|Аҵәыҵәри]]
|атекст39 = 0,77 %
|ахьӡ40 = [[Углерод|Акарбон]]
|атекст40 = 0,29 %
|ахьӡ41 = [[Железо|Аиха]]
|атекст41 = 0,16 %
|ахьӡ42 = [[Неон|Анеон]]
|атекст42 = 0,12 %
|ахьӡ43 = [[Азот]]
|атекст43 = 0,09 %
|ахьӡ44 = [[Кремний|Ашьанҵа]]
|атекст44 = 0,07 %
|ахьӡ45 = [[Магний|Амагни]]
|атекст45 = 0,05 %
|ахьӡ46 = [[Сера|Атыҩша]]
|атекст46 = 0,04 %
|Сфера Хилла=1-2 лашаратә шықәса
}}
'''А́мра'''<ref>{{Аԥсуа-аурыс жәар (2005)}}</ref> ([[Астрономические символы|астрономиатә символ]] ☉) [[Галактика|ҳгалактика]] [[Звезда|аеҵәақәа]] иреиуоуп ([[Млечный Путь|Асар Рымҩа]]) насгьы [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] еҵәа заҵәуп. Ари асистемаҿы иҟоу егьырҭ аобиектқәа Амра иакәшоит: [[Планета|апланетақәеи]] урҭ [[Спутники в Солнечной системе|рымҩанызақәеи]], [[Карликовая планета|апланета хәыҷқәеи]] урҭ рымҩанызақәеи, [[астероид|астероидқәа]], [[метеороид|аметеороидқәа]], [[Комета|акометақәа]], [[космическая пыль|акосмостә саба]].
[[Спектральные классы звёзд|Аспектралтә еихшара]] инақәыршәаны, Амра G ахкы иаҵанакуеит ([[жёлтый карлик|асса ҩежь]]), насгьы акласс хәыҷы 2V, мамзаргьы [[Спектральная классификация звёзд|аспектралтә класс]] хаҭәаа G2V. Амра абжьаратәи [[плотность|аилаӷәӷәара]] {{Ахыԥхьаӡара|1,4|г/см³}} (аӡы аасҭа 1,4-нтә еиҳауп) ауп. Амра аҿықә ([[фотосфера|афотосфера]]) [[Эффективная температура|аҳауаҟәандара]] 5780 [[кельвин|Кельвин]] ({{Ахыԥхьаӡара|5506 °С}}) ыҟоуп.<ref name="FK86-Sun"/> Убри аҟнытә, Амра иахылҵуа алашара шкәакәоуп, аха ҳапланета аҿықә азааигәара Амра алашара [[жёлтый|аҩежь]] ԥшшәы аанахәоит, еиҳа иӷәӷәаны аспектр ацәқәырԥа кьаҿқәа рыхәҭа [[Атмосфера Земли|адгьыл атмосфера]] ала [[Рэлеевское рассеяние|албаадара]] иахҟьаны (ажәҩан цқьаҿы, ажәҩан иахылҵуа иԥсаҟьоу алашара жәҩангәыԥшшәы ианацлалак, амрахәага дырҩеигь алашара шкәакәа ҟанаҵоит).
Амра [[Электромагнитное излучение|ашәахәақәа]] [[Адгьыл|Адгьыл]] аҿы [[Аԥсҭазаара|аԥсҭазаара]] алнаршоит (алашара хымԥадатәиуп [[фотосинтез|афотосинтез]] мамзаргьы [[Световая фаза|алашара афаза]] раԥхьатәи ашьаҿақәа рзы) насгьы [[климат|аҳауа]] шьақәнаргылоит. [[Светимость Солнца|Амра алашара]] (секундк аҩнуҵҟа Амра иахылҵуа амчхара зегьы еицҵаны) 3.82726 Вт ыҟоуп.
Амра шьақәгылоуп [[водород|аӡри]] (аӡри ахәҭа X ≈ 73%), [[Гелий|агели]] ( агели Y ≈ 25%), егьырҭ еиҵоу аконцентрациа змоу [[Химический элемент|аелементқәеи]] рыла (ҵаҟа, абри аконтекст аҿы агели аасҭа ихьанҭоу аелементқәа зегьы аметаллқәа ҳәа ирышьҭоуп, астрофизикаҿы ишаԥу еиԥш); урҭ рмасса зегьы Z ≈ 2%.<ref name=bas08>{{статья |автор=Basu S., Antia H. M. |заглавие=Helioseismology and Solar Abundances |издание=Physics Reports |год=2008 |том=457 |выпуск=5—6| страницы=217—283 |doi=10.1016/j.physrep.2007.12.002 |arxiv=0711.4590|ссылка = https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0370157307004565?via%3Dihub |archive-url=https://web.archive.org/web/20080127120536/http://front.math.ucdavis.edu/0711.4590 |archive-date=2008-01-27 |язык=en |issn=0370-1573 }}</ref> Еиҳарак [[Распространённость химических элементов|еицырдыруа]] аӡри агелиуми раасҭа ихьанҭоу аелементқәа рахь иаҵанакуеит, рырацәара аиҵахарала еишьҭаргыланы [[кислород|аҵәыҵәри]], [[углерод|акарбон]], [[неон|анеон]], [[азот|азот]], [[железо|аиха]], [[магний|амагни]], [[кремний|ашьанҵа]], [[сера|атыҩша]], [[аргон|аргон]], [[алюминий|алиумини]], [[никель|аникель]], [[натрий|анатри]], [[кальций|акальци]]. Милионк аӡри атомқәа ирықәшәоит 98 000 [[Атом гелия|агели атомқәа]], 851 аҵәыҵәри атомқәа, 398 акарбон атомқәа, 123 анеон атомқәа, 100 азот атомқәа, 47 аиха атомқәа, 38 амагни атомқәа, 35 ашьанҵа атомқәа, атыҩша атомқәа 16, алиумини атомқәа хԥа, аникели, анатри, акальци ратомқәа ҩба-ҩба, иара убас егьырҭ аелементқәа маҷӡаны.<ref name=bas08/><ref name="manuel1983">{{статья|автор=Manuel O. K., Golden H.|заглавие=Solar Abundances of the Elements|издание=Meteoritics|год=1983|том=18|выпуск=3|страницы=209—222|ссылка=http://web.umr.edu/~om/archive/SolarAbundances.pdf|doi=10.1111/j.1945-5100.1983.tb00822.x|arxiv=|язык=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20050301082444/http://web.umr.edu/~om/archive/SolarAbundances.pdf|archive-date=2005-03-01|url-status=dead}}.</ref>
[[Масса Солнца|Амра акапан]] ''M''<sub>☉</sub> = (1.98847 ± 0.00007){{e|30}}кг, уи Амратә система зегьы акапан аҟнытә 99.866% ауп.<ref name="FK86-Sun">Лившиц М. А.. [http://www.astronet.ru/db/msg/eid/FK86/sun Солнце] // Физика космоса. Аенциклопедиа. — Ад. 37—49.</ref><ref>{{cite web|title=2014 Astronomical Constants|url=http://asa.usno.navy.mil/static/files/2014/Astronomical_Constants_2014.pdf|access-date=2022-04-02|archive-date=2013-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110215339/http://asa.usno.navy.mil/static/files/2014/Astronomical_Constants_2014.pdf|url-status=dead}}</ref>
Амратә спектр иаҵанакуеит [[Ионизация|аионизациа зызуи]] инеитралтәуи [[металл|аметаллқәа]] рцәаҳәақәа, иара убас аӡри агелиуми. [[Галактика|Ҳгалактикаҿы]] ([[Млечный Путь|Асар Рымҩа]]) 200-400 миллиард еҵәа ыҟоуп.<ref>{{Cite web |url=http://www.universetoday.com/guide-to-space/milky-way/how-many-stars-are-in-the-milky-way/ |title=How Many Stars are in the Milky Way? |access-date=2021-11-06 |archive-date=2010-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100502073142/http://www.universetoday.com/guide-to-space/milky-way/how-many-stars-are-in-the-milky-way/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.universetoday.com/22285/facts-about-the-milky-way/ |title=10 Interesting Facts About the Milky Way — Universe Today |access-date=2017-08-23 |archive-date=2010-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100502073142/http://www.universetoday.com/guide-to-space/milky-way/how-many-stars-are-in-the-milky-way/ |url-status=live }}</ref> Убри аан, ҳгалактикаҿы иҟоу аеҵәақәа рҟынтәи 85% Амра аасҭа еиҵаны илашоу еҵәақәоуп (еиҳарак [[красный карлик|асса ҟаԥшьқәа]]). Егьырҭ аеҵәақәа реиԥш, Амрагьы аӡри аҟынтәи агелиум ахь [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә синтез]] амҩала амчхара аиууеит. Амра аҭагылазаашьаҿы, амчхара 99% инареиҳаны [[протон-протонный цикл|апротон-протонтә цикл]] ала иҭыҵуеит, аха [[главная последовательность|аишьҭагылашьа хадаҿы]] реиҳа идуу аеҵәақәа рзы, агелиум асинтез азы ихадоу амҩа [[CNO-цикл|CNO-ацикл]] ауп.
Амра зегь раасҭа Адгьыл иазааигәоу еҵәоуп. Амреи Адгьыли рыбжьара абжьаратәи абжьаӡара — 149,6 млн [[Километр|км]], иааизакны [[астрономическая единица|астрономиатә цыра]] иаҟароуп, насгьы [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟынтәи [[угловой размер|иубарҭоу акәакьтә диаметр]], [[Амза|Амза]] аҟны еиԥш, градусбжак маҷк инеиҳауп (31-32 [[Угловая минута|кәакьминуҭ]]).<ref name="nssdc">{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |title=Sun Fact Sheet |publisher=NASA |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCI3rR8?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |archive-date=2011-08-10 |access-date=2013-08-12 |url-status=live }}</ref> Амра аҟынӡа Асар Рымҩа агәы аҟынтәи 26 000 лашара шықәса раҟара абжьоуп, насгьы 225-250 миллион шықәса рҟынтәи [[Галактический год|знык]] [[Ящичная орбита|аиашьчиктә орбитала]] уи иакәшоит.<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2008/12/10/blackhole/|title=Астрономы взвесили чёрную дыру в центре Млечного Пути|work=Lenta.ru|access-date=2010-05-01|url-status=live|archive-date=2016-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530135758/https://lenta.ru/news/2008/12/10/blackhole/}}</ref><ref name="Kerr">{{статья |автор=Kerr F. J., Lynden-Bell D. |заглавие=Review of galactic constants |издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |год=1986 |том=221 |страницы=1023—1038 |язык=en |ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1986MNRAS.221.1023K&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf |издательство=[[Oxford University Press]] |archive-date=2017-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902015643/http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1986MNRAS.221.1023K&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf }}</ref> Амра [[Орбитальная скорость|аорбитатә ццакыра]] {{s|217 км/с}} — абасала, 1400 дгьылтә шықәса ирылагӡаны [[световой год|алашаратә шықәса]] иахысуеит, насгьы Адгьылтә мши-ҵхи 8 рыла [[Астрономическая единица|астрономиатә цырак]] ҟанаҵоит.
Амра ҳазҭагылоу аамҭазы [[Галактика|Ҳгалактика]] [[Рукав Ориона|Орион имаӷра]] аҩныҵҟатәи аҵкараҿ иҟоуп, [[Рукав Персея|Персеи имаӷреи]] [[Рукав Стрельца|Ахысҩы имаӷреи]] рыбжьара, насгьы [[Местное межзвёздное облако|Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратәи аԥсҭҳәа]] иалсны ицоит — иҳараку аилаӷәӷәара змоу, еиҵоу аилаӷәӷәара змоу [[Местный пузырь|Аҭыԥантәи аԥышҭарч]] аҟны иҟоу —иԥсаҟьоу [[Межзвёздный газ|аеҵәабжьаратәи арчы]] азонаҿы. Иахьазы 17 лашара шықәса ирылагӡаны [[Список ближайших звёзд|еиҳа иааигәоу 50 еҵәатә система]] иаҵанакуеит ҳәа идыру аеҵәақәа рҟынтәи, Амра реиҳа илашақәоу рхыԥхьаӡараҿы аԥшьбатәи аҭыԥ ааннакылоит (уи [[абсолютная звёздная величина|аеҵәатә шәагаа]] +4.83<sup>м</sup>).
== Азеиԥш дырраҭара ==
[[Файл:Sun_(Sol).gif|мини|Игьежьуа Амра амодель]]
Амра [[Звёздное население|аеҵәатә еилазаара]] актәи ахкы иаҵанакуеит. Амратә система ацәырҵра иазку реиҳа иаларҵәоу атеориақәа руак иаҳәоит уи ашьақәгылара зыхҟьаз [[Сверхновая звезда|асуперҿыц еҵәак]], мамзаргьы акы аасҭа еиҳаны рыԥжәара ауп ҳәа. Ари агәаанагара шьаҭас иамоуп, ҷыдала, Амратә система аматериаҿы [[золото|ахьи]] [[Уран (элемент)|аурани]] акырӡа ирацәаны иахьыҟоу, уи атҟәацра иахҟьаны иҟалаз [[эндотермические реакции|аендотермиатә реакциақәа]] ирыхҟьаны иҟалар алшоз, мамзаргьы аҩбатәи абиԥара аеҵәа дуӡӡа алыҵ ала [[нейтрон|анеитронқәа]] рылбаадара иахылҵыз [[Ядерная реакция|аелементқәа ргәыцәтә ԥсахра]] иахҟьаны.
[[Файл:Sun Earth Comparison.png|мини|слева|300пкс|Адгьыли Амреи (ашәагаақәа ризыҟазаашьа еиқәзырхо афотомонтаж)]]
Амра аҟынтәи иаауа ашәахәақәа [[Адгьыл|Адгьыл]] аҿы иҟоу амчхара ахыҵхырҭа хада ауп. Уи амч [[Солнечная постоянная|амратә константа]] ала иалкаауп – ашәахәаркра [[мощность|амч]], ацыратә ҵакыра иалсны ицо, амра ашәахәақәа ииашоу акәакь ала ирԥыло иара убас Амра аҟынтәи [[Астрономическая единица|астрономиатә цырак]] абжьаӡараҿы иҟоу (Адгьыл аорбитаҿы), [[Атмосфера Земли|адгьылтә атмосфера]] анҭыҵ. Ари аконстанта инықәырԥшу {{s|1,37 кВт/м²}} иаҟароуп.
[[Атмосфера Земли|Адгьыл атмосфера]] ианалсуа, амра ашәахәақәа амчхара {{s|370 Вт/м²}} ацәыӡуеит, насгьы адгьыл аҿықәанӡа {{s|1000 Вт/м²}} инеиуа (амш аныбзиоу, насгьы Амра [[Зенит (астрономия)|азенит]] аҿы ианыҟоу) ауп. Ари амчхара еиуеиԥшым иԥсабаратәу, иара убас иԥсабаратәым апроцессқәа рҿы ахархәара амазар алшоит. Убас, [[Аҵиаақәа|аҵиаақәа]], [[фотосинтез|афотосинтез]] ала рхы иархәаны, [[кислород|аҵәыҵәри]] злыҵуа [[Органические вещества|аорганикатә еилаҵақәа]] рсинтез ҟарҵоит. Амра ашәахәақәа рыла ишиашоу арԥхара ма [[фотоэлемент|афотохәҭаҷәа]] рыла амчхара аиҭакра ахархәара аҭазар алшоит [[Электроэнергия|афымцамч]] аԥҵаразы ([[Солнечная энергетика|амратә фымцастанциақәа]] рыла) мамзаргьы хра злоу даҽа уск анагӡаразы. Анкьагьы афотосинтес абзоурала ауп [[нефть|анефти]] егьырҭ [[Ископаемое топливо|иҵырхуа абылтәы]] ахкқәеи ирымоу амчхарагьы аарԥшра шрылшаз.
[[Файл:Comparison sun seen from planets internal ab.svg|мини|слева|300пкс|Амратә система еиуеиԥшым ацәеижьқәа рааигәа-сигәа аҟынтәи иубо Амра ашәагаақәа]]
Амра аҟынтәи иаауа [[Ультрафиолетовое излучение|аультрафиолеттә шәахәаркра]] [[антисептики|антисептикатә]] ҟазшьа амоуп, уи [[Аӡы|аӡи]] еиуеиԥшым амаҭәарқәеи [[дезинфекция|ррыцқьаразы]] ахархәара алнаршоит. Уи иара убас ауаҩы ицәа [[загар|ареиқәоит]], насгьы егьырҭ [[Абиологиа|абиологиатә]] ныррақәагьы ҟанаҵоит, иаҳҳәап ацәеижь аҟны [[витамин D|авитамин D]] аиура иацхраауеит. Амратә спектр аультрафиолеттә хәҭа анырра Адгьыл атмосфера аҿы иҟоу [[Озоновый слой|аозонтә хҟьа]] даара иарԥсыҽуеит, убри аҟнытә адгьыл аҿы иҟоу аультрафиолеттә шәахәаркра алассы-лассхара еиуеиԥшым [[широта|аҟьаҟьарарақәа]] рҟны еиҭасуеит. Амра [[полдень|шьыбжьон]] алаԥшҳәаа ахаҿы иахьыҟоу акәакь еиуеиԥшым [[Адаптация (биология)|абиологиатә адаптациақәа]] ирныруеит, иаҳҳәап, адунеи еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы ауаҩы ицәа аԥштәы ианыруеит.<ref>''Barsh G. S.'', 2003, [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=212702 What Controls Variation in Human Skin Color?] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210313184320/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=212702 |date=2021-03-13 }}, PLoS Biology, v. 1, p. 19.</ref>
Адгьыл аҟынтәи иаҳбо Амра ажәҩантә сфера иқәланы [[Положение Солнца|изнысуа амҩа]] [[Ашықәс|ашықәс]] иалагӡаны аҽаԥсахуеит. Ашықәс зегьы иалагӡаны ажәҩан аҿы хазы игоу аамҭак азы Амра иааннакыло аҭыԥ знысуа амҩа [[аналемма|аналемма]] ҳәа иашьҭоуп, насгьы ахыԥхьаӡара 8 аформа амоуп, [[Аҩада|аҩада]]-[[Алада|аладатәи]] аҵәҩан иаваршәны еиҵыху. Еиҳа иубарҭоу Амра ажәҩан аҿы иахьыҟоу аҽеиҭакра 47° [[амплитуда|амплитуда]] змоу аҩада-аладатәи аҵысра ауп ([[эклиптика|аеклиптикатә]] ҟьаҟьара 23.5° [[небесный экватор|ажәҩантә екуатор]] аҟьаҟьарахь анаара иахҟьаны). Иҟоуп ари авариациа даҽа ахәҭакгьы, [[Амрагылара|мрагылара]]-[[Амраҭашәара|мраҭашәаратәи]] аҵәҩан иаваршәны игоу, [[Адгьыл|Адгьыл]] [[орбита|аорбитатә]] ныҟәараан [[перигелий|аперигелион]] иазааигәахацыԥхьаӡа аццакра аизырҳара, [[афелий|афелион]] иазааигәахацыԥхьаӡа аццакра агхара ҟазҵо. Абарҭ аныҟәарақәа рҟынтәи актәи (аҩада-алада) [[времена года|ашықәсс аамҭақәа]] рыԥсахра мзызс иамоуп.
[[Адгьыл|Адгьыл]] [[афелий|афели]] акәаԥ иахысуеит ԥхынгәымза алагамҭазы, насгьы Амра иацәыхараны 152 млн км хара ицоит, [[перигелий|аперигели]] акәаԥ — ажьырныҳәамза алагамҭазы, Амра иазааигәахоит 147 млн км абжьаӡарала.<ref>{{Cite web |url=http://www.windows.ucar.edu/tour/link%3D/physical_science/physics/mechanics/orbit/perihelion_aphelion.html%26edu%3Dhigh |title=Windows to the Universe |access-date=2020-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026143732/http://www.windows.ucar.edu/tour/link%3D/physical_science/physics/mechanics/orbit/perihelion_aphelion.html%26edu%3Dhigh |archive-date=2007-10-26 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1235387 |title=Перигелий и афелий |work=Астронет |access-date=2009-07-05 |url-status=live |publisher=[[Астронет]] |archive-date=2011-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110926202245/http://www.astronet.ru/db/msg/1235387 }}</ref> Иубарҭоу Амра адиаметр 3% рыла аҽаԥсахуеит абарҭ аҩ-рыцхәк рыбжьара. Абжьаӡара аиԥшымра 5 миллион км рҟынӡа ахьыҟоу азы, Адгьыл афели аҟны аԥхарра 7% рҟынӡа еиҵаны иаиуеит. Абасала, аӡынра аҩадатәи ахәҭаҿы маҷк иԥхоуп, аладатәи ахәҭаҿы аасҭа, аԥхынра маҷк еиҳа ихьшәашәоуп.
Амра — амҳалдызтә усура змоу еҵәоуп. Иара [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] ӷәӷәа амоуп, уи [[Напряжённость магнитного поля|амчра]] аамҭа цацыԥхьаӡа аҽеиҭанакуеит, насгьы [[Одиннадцатилетний цикл солнечной активности|11 шықәса]] рахь знык ахырхарҭа аԥсахуеит, [[Солнечный максимум|амратә максимум]] аамҭазы. Амра амҳалдызтә мҽхакы ахкырацәара еиуеиԥшым аеффектқәа рхылҿиаауеит, урҭ зегьы еицҵаны [[Солнечная активность|амратә усура]] ҳәа иашьҭоуп, уахь иаҵанакуеит [[солнечные пятна|амратә шәытақәа]], [[солнечные вспышки|амратә цәырҟьарақәа]], [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] аҽеиҭакрақәа, уҳәа убас иҵегьы. Адгьыл аҟны акәзар иахылҿиаауеит [[Полярное сияние|аполиартә лашаарақәа]] иҳаракуи ибжьаратәуи аҟьаҟьарарақәа рҟны, насгьы [[Геомагнитная буря|агеомҳалдызтә ԥшатлакә]], [[электросвязь|аимадара ахархәагақәеи]] [[Электроэнергетика|амымцамчхара]] аиагаратә хархәагақәеи русура иаԥырхагахоит. Убасҵәҟьа ԥсызхоу ацәеижьқәагьы иҽеимкәа ирныруеит (амҳалдызтә ԥшатлакәқәа зԥырхагоу ауаа ахыхь рнаҭоит, рхы ҽеимкәа ирбо иҟанаҵоит).<ref>{{cite news|url=http://eco.ria.ru/documents/20091030/191289322.html|title=Магнитные бури: природа и влияние на человека. Справка|date=2009-10-30|publisher=РИА Новости|access-date=2012-06-07|archive-date=2012-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621034153/http://eco.ria.ru/documents/20091030/191289322.html}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.iki.rssi.ru/books/2010tarusa-med.pdf |title=Бреус Т. К. Космическая и земная погода и их влияние на здоровье и самочувствие людей. В книге «Методы нелинейного анализа в кардиологии и онкологии. Физические подходы и клиническая практика». УНИВЕРСИТЕТ КНИЖНЫЙ ДОМ, Москва 2010 (pdf, 6,3Mb) |access-date=2012-06-07 |archive-date=2010-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613095856/http://www.iki.rssi.ru/books/2010tarusa-med.pdf |url-status=live }}</ref> Иҟоуп агәаанагара, Амратә система ашьақәгылареи аҿиареи рҿы амратә усура ароль ду нанагӡеит ҳәа. Иара убас уи адгьыл атмосфера аиҿартәышьагьы ианыруеит.
== Аԥсҭазааратә цикл ==
{{Main|Амратә система ашьақәгылареи аеволиуциеи|Аеҵәатә еволиуциа}}
Амра [[Металличность|ахԥатәи абиԥара]] ([[Звёздные популяции|апопулиациа I]]) иаҵанакуа еҵәа қәыԥшуп, аметалл рацәаны измоу, даҽакала иуҳәозар, актәии аҩбатәии абиԥарақәа рҟынтәи аеҵәақәа рцәынхақәа рыла ишьақәгылаз (апопулиациақәа III, II).
Уажәтәи Амра ақәра (еиҳа ииашаны иуҳәозар, уи ыҟоижьҭеи заҟаамҭа ҵуа), [[звёздная эволюция|аеҵәақәа револиуциа]] [[компьютерное моделирование|акомпиутертә модельқәа]] рыла иԥхьаӡоу, 4,5 миллиард шықәса раҟара ыҟоуп.<ref name="NASA">{{cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/sun/indepth|title=Sun: In Depth|author=|date=|work=Solar Systen Exploration|publisher=[[NASA]]|access-date=2016-09-18|lang=en|archive-date=2016-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918234701/http://solarsystem.nasa.gov/planets/sun/indepth|url-status=dead}}</ref>
Иҟоуп агәаанагара, Амра 4.5 миллиард шықәса раԥхьа ишьақәгылеит ҳәа, [[туманность|амолекулатә ӡри аԥсҭҳәа]] [[гравитация|агравитациа]] аныррала ирласны аилаӷәӷәара (иара убасгьы, иҟалап, амолекулатә ӡрии егьырҭ ахимиатә элементқәа ратомқәеи реилаԥсаратә ԥсҭҳәа) [[Галактика|Агалактика]] ҳара ҳахәҭаҿы [[звёздное население|актәи ахкы]] аеҵәа аҟалара ахылҿиааит ҳәа.<ref name="NASA"/> {{s|[[Звезда типа T Тельца|Т Ақәса]].}}
Амра еиԥш [[масса|идуу]] аеҵәа [[главная последовательность|ихадоу аишьҭагылаҿы]] иҟазароуп иааизакны 10 миллиард шықәса раҟара.<ref>
{{книга
|заглавие=The search for life in the universe
|ссылка=http://books.google.com/?id=Q17NmHY6wloC&pg=PA96
|страницы=96
|издательство=[[University Science Books]]
|год=2001
|isbn=9781891389160
|ref=Goldsmith
|автор=Goldsmith, D.; Owen, T.
}}</ref> Абасала, Амра уажәы аԥсҭазааратә цикл агәҭаны иҟоуп. Уажәтәи аамҭазы, амра агәыцәаҿ [[термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] мҩаԥысуеит, урҭ [[водород|аӡри]] [[гелий|агели]] ахь ииаргоит. Ессекунд, 4 миллион [[тонна|тонна]] рҟынӡа [[вещество|аматериа]] Амра агәыцәаҿ [[энергия|амчхарахь]] ииасуеит, уи иахҟьаны амратә шәахәаркра аеквиваленттә хыԥхьаӡареи [[нейтрино|амратә неитриноқәа]] рыцәқәырԥеи ҟалоит.[[Файл:Solar-evolution internal ab.svg|780пкс|центр]]
Амра хәыҷы-хәыҷла [[термоядерная реакция|аӡритә былтәы]] ннахцыԥхьаӡа, уи еиҳа-еиҳа ишуеит, насгьы алашара еиҳа иҭынчна, аха хымԥада иацло иалагоит. 5.6 миллиард шықәса ақәраҿ ианынаӡалак, уажәтәи аамҭа аҟнытә 1.1 миллиард шықәса рышьҭахь, ҳара ҳаеҵәа 11% рыла еиҳа илашахоит уажәы аасҭа.<ref name="sun_future">{{статья |заглавие=Our Sun. III. Present and Future |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=418 |страницы=457—468 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S |access-date=2007-03-31 |язык=en |автор=Sackmann, I.-J.; Boothroyd, A. I.; Kraemer, K. E. |год=1993 |тип=journal |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2015-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104075722/http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S }}</ref>
Ари апериод аҟны, [[Красный гигант|агигант ҟаԥшь]] астадиа аамҭа аҟынӡа, Адгьыл аҿы аԥсҭазаара аӡра ма шьаҭанкыла аԥсахра ҟалар алшоит, Амра ашәахәа ацлареи аӡы афақь иахылҿиаауа аԥхарратә еффекти ирыхҟьаны апланета аҿықәаҿ аҳауаҟәандара аизҳара иахҟьаны.<ref>{{cite web |url=http://www.km.ru/nauka/1D702E09E82911D39730000000000000 |title=Печальное будущее Земли |publisher=KM.ru |access-date=2013-03-28 |archive-url=https://www.webcitation.org/6FbsMkTlL?url=http://www.km.ru/nauka/1D702E09E82911D39730000000000000 |archive-date=2013-04-03 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.membrana.ru/particle/775 |title=Далёкая звезда осветила планы спасения Земли от смерти Солнца |author=Леонид Попов |quote=Пред лицом красного гиганта, в которого превратится Солнце, на нашей планете останется не так уж много следов техногенной цивилизации. Да и то – ненадолго. Поглощение и испарение ждёт Землю. Если люди далёкого будущего не предпримут грандиозный опыт по перемещению своего мира. |publisher=Membrana.ru |access-date=2013-03-28 |url-status=dead |archive-date=2013-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060615/http://www.membrana.ru/particle/775 }}</ref> Абри аамҭазы, Амра иреиҳаӡоу ахықәтә ҳауаҟәандара иазнеиуеит (5800К) иаҳхысызи иаҳԥеиԥшуи рҟны аеволиуциа аамҭа зегьы иалагӡаны [[Белый карлик|асса шкәакәа]] афаза аҟынӡа; егьырҭ амардуанқәа рҟны афотосфера аҳауаҟәандара еиҳа еиҵахоит.<ref name=Schroeder /><ref>{{Cite news
|first=D.
|last=Carrington
|title=Date set for desert Earth
|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/specials/washington_2000/649913.stm
|publisher=BBC News
|access-date=2007-03-31
|date=2000-02-21
|archive-date=2012-07-10
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120710142744/http://news.bbc.co.uk/2/hi/sci/tech/specials/washington_2000/649913.stm
}}</ref>
Иахьатәи аҵакы ала аԥсҭазаара нҵәаргьы, апланетаҿы аԥсҭазаара амшынқәеи аокеанқәеи рыҵаҿы иаанхар алшоит.<ref name="Richard Pogge">{{cite web| author = Pogge, Richard W.| date = 1997| url = http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html| title = The Once and Future Sun| publisher = The Ohio State University| format = lecture notes| access-date = 2009-12-27| lang = en| archive-url = https://www.webcitation.org/617GfSSv2?url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html| archive-date = 2011-08-22| url-status = live}}</ref>
Аа-миллиард шықәса ақәра аҟынӡа ианынаӡалак (уажәтәи аамҭа инаркны 3.5 миллиард шықәса рышьҭахь), Амра ашәахәалашара 40% рыла еизҳауеит. Уи аамҭазы, Адгьыл аҿы иҟоу аҭагылазаашьақәа [[Венера|Венера]] аҿы уажәы иҟоу аҭагылазаашьақәа иреиԥшхар ауеит: апланета аҿықәантәи аӡы зынӡа иӡуеит, ифақьханы акосмос ахь ицоит. Иҟалап, уи адгьыл аҿы иҟоу аԥсҭазааратә формақәа зегьы ннарҵәаргьы. Амра агәыцә иҭоу аӡритә былтәы блыцыԥхьаӡа, уи адәахьтәи ахҩа еиҵыҵлоит, агәыцә акшзар — еиҵалалоит, иагьшлоит.<ref name="sun_future"/><ref name="Richard Pogge"/>
Амра ақәра 10,9 миллиард шықәса ианнеилак (иахьатәи аамҭа инаркны 6,4 миллиард шықәса рышьҭахь), агәыцәаҿ иҟоу аӡри нҵәоит, насгьы уи иахылҵуа агелиум, арҭ аҭагылазаашьақәа рҟны атермогәыцәтә былра злымшо, аиҵаӷәӷәареи аилаӷәӷәахареи иалагоит, уаанӡа “икнаҳаны” изкыз агәыцә аҟнытә иаауаз амчхара анҵәара иахҟьаны. Аӡри абылра иацҵахоит агәыцә адәахьтәи ахҟьа ҵаӷаҿы. Ари аҩаӡараҿы Амра арадиус 1,59 ''R''<sub>☉</sub> инаӡоит, насгьы ашәахәалашара иахьатәи аамҭа аасҭа 2,21-нтә еиҳахоит.<ref name="Richard Pogge"/> Анаҩстәи 0.7 миллиард шықәса ирылагӡаны, Амра еиҳа ирласны аҽарҭбаалоит (2.3 ''R''<sub>☉</sub> рҟынӡа), шамахак еиԥымҟьо алашара еиқәырхо, насгьы уи аԥхарра 5500 К рҟынтәи 4900К аҟынӡа илаҟәуеит. Ари афаза анҵәамҭан, 11,6 млрд шықәсанӡа инаӡаны (уажәтәи аамҭа инаркны 7 млрд шықәса рышьҭахь) Амра [[субгигант|субгигантхоит]].<ref name="Richard Pogge"/>
Инықәырԥшшәа 7.6—7.8 миллиард шықәса рышьҭахь, 12.2 миллиард шықәса анахыҵуа, [[Солнечное ядро|Амра агәыцә]] убри аҟара аҽаршуеит, иаакәыршаны иҟоу ахҩаҿы аӡри абылра иаланаргартә аҟынӡа. Уи иахҟьаны аеҵәа адәахьтәи ахҩақәа ирласны рыҽдырҭбаауеит, убас ала Амра ианиз инаркны иахьыҟаз [[главная последовательность|аишьҭагылара хада]] ааннажьуеит, насгьы [[красный гигант|игигант ҟаԥшьхоит]], [[диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Герцшпрунг-Расселл игигант ҟаԥшьқәа рдиаграмма]] [[Вершина ветви красных гигантов|ақәцәахь]] ииасны.<ref name="Richard Pogge"/> Ари афазаҿы Амра арадиус иахьатәи аамҭа иаҿырԥшны 256-нтә иазҳауеит.<ref name="Schroder2008">{{статья |заглавие=Distant future of the Sun and Earth revisited |издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |том=386 |страницы=155—163 |doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.386..155S |bibcode=2008MNRAS.386..155S |arxiv=0801.4031 |язык=en |автор=K. P. Schroder, Robert Connon Smith |год=2008 |тип=journal |издательство=[[Oxford University Press]] |archive-date=2013-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727120155/http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.386..155S }}</ref> Аеҵәа аҽырҭбаара иахҟьаны уи алашара ӷәӷәала еизҳауеит (2700 хынтә) насгьы ахҟьа 2650 К аҟынӡа ихьшәашәоит. Ишаабо ала, зҽеиҵызхуа Амра адәахьтәи ахҟьақәа уи аамҭазы уажәтәи Адгьыл аорбитаҿы инаӡоит.<ref name="Schroder2008"/> Аха, аҭҵаарақәа ишаадырԥшуа ала, уаанӡагьы, аҿықә аҵакыра аизҳарала [[солнечный ветер|амра аԥша]] аӷәӷәахара иахҟьаны, Амра амасса 28% инареиҳаны иацәыӡуеит, уи иахҟьаны Адгьыл Амра еиҳа иацәыхараны иҟоу аорбитахь ииасуеит, убас ала амра адәахьтәи аплазматә хҟьақәа рыла албаадахара иацәцоит.<ref name="Schroder2008"/><ref name="Richard Pogge"/> 2008 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаарақәа ишаадырԥшуа ала, Адгьыл Амра илбаанадараны иҟоуп, избан акәзар Амра аҵәира аццакра иагханы уи анаҩс адәахьтәи ахҩа [[Приливные силы|аӡхаларатә нырра]] анаҭоит, Адгьыл аорбита дырҩеигь Амра азааигәахарахь иназго .<ref name=Schroeder>{{статья
|заглавие=Distant future of the Sun and Earth revisited
|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]
|том=386
|номер=1
|страницы=155
|doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x
|arxiv=0801.4031
|ref=Schröder
|bibcode=2008MNRAS.386..155S
|язык=en
|автор=Schröder, K.-P.; Smith, R.C.
|год=2008
|тип=journal
|издательство=[[Oxford University Press]]
}} See also {{Cite news
|last=Palmer
|first=J.
|title=Hope dims that Earth will survive Sun's death
|url=http://space.newscientist.com/article/dn13369-hope-dims-that-earth-will-survive-suns-death.html?feedId=online-news_rss20
|work=[[New Scientist]]
|year=2008
|access-date=2008-03-24
|archive-url=https://web.archive.org/web/20080317001540/http://space.newscientist.com/article/dn13369-hope-dims-that-earth-will-survive-suns-death.html?feedId=online-news_rss20
|archive-date=2008-03-17
}}</ref><ref>
''Guillemot, H.; Greffoz, V.'' (Mars 2002). Ce que sera la fin du monde{{In lang|fr}}. Science et Vie № 1014.</ref><ref name="Schroder2008" />
Адгьыл Амрала албаадахара иацәцаргьы, иқәу [[гидросфера|аӡы]] зегьы арчы аҭагылазаашьахь ииасуеит, иӷәӷәаӡоу [[солнечный ветер|амратә ԥша]] уи [[Атмосфера Земли|атмосфера]] кыднаҳәоит.<ref name=minard09>{{cite news | first=Anne | last=Minard | date=2009-05-29 | title=Sun Stealing Earth's Atmosphere | work=National Geographic News | url=http://news.nationalgeographic.com/news/2009/05/090529-sun-stealing-atmosphere.html | access-date=2009-08-30 | archive-date=2017-11-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171101072719/https://news.nationalgeographic.com/news/2009/05/090529-sun-stealing-atmosphere.html }}</ref>
Амра аҟазаара ари афаза 10 миллион шықәса раҟара ицалоит.<ref name="Richard Pogge"/> Агәыцә аҟны аҳауаҟәандара 100 млн К аҟынӡа ианынаӡалак, [[гелиевая вспышка|агелиитә мцахәыҵҟьара]] ҟалоит, насгьы [[Гелий|агели]] аҟынтәи [[углерод|акарбони]] [[кислород|аҵәыҵәри]] рсинтез атермогәыцәтә реакциа иалагоит.<ref name="Richard Pogge"/> Амра, амчхара ахыҵхырҭа ҿыц анаиулак, ашәагаа 9,5-нтә ''R''<sub>☉</sub> еиҵахоит.<ref name="Richard Pogge"/> 100-110 миллион шықәса рышьҭахь, агелиум аҭаҵәахқәа анынҵәалак, аеҵәа адәахьтәи ахҩақәа ирласны рҽырҭбаара еиҭаҟалоит, насгьы уи дырҩеигь игигант ҟаԥшьны иҟалоит.<ref name="Richard Pogge"/> Амра аҟазаара ари аамҭазы амч ду змоу амцахәыҵҟьарақәа аҭыԥ рымазаауеит, зны-зынла уи алашара уажәтәи аҩаӡара аасҭа 5200-нтә еиҳахалоит.<ref name="astrogalaxy">{{cite web |url=https://astrogalaxy.ru/277.html |title=Солнце. О будущем нашего Солнца |author=Г. Александровский |date=2001 |publisher=Астрогалактика |lang=ru |access-date=2013-02-07 |url-status=live |archive-date=2013-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116060720/http://astrogalaxy.ru/277.html }}</ref> Уи ҟалоит, избан акәзар уаанӡа кьыс змамыз агели ацәынхақәа атермогәыцәтә реакциа иалалалоит азы.<ref name="astrogalaxy"/> Амра абри аҩыза аҭагылазаашьаҿы иҟазаауеит 20 миллион шықәса раҟара.<ref name="Richard Pogge"/>
Амра амасса иахьынӡаҭаху иазхом уи аеволиуциа [[сверхновая звезда|асупернова]] аԥжәарала ихыркәшахарц азы.<ref name="Richard Pogge"/> Амра агигант ҟаԥшь афаза ианахыслак ашьҭахь, аԥхарратә пульсациақәа ирыхҟьаны уи адәахьтәи ахҩа кылжәахоит, насгьы уи [[планетарная туманность|апланетартә наҟәрақәа]] шьақәнаргылоит.<ref name="Richard Pogge"/> Ари анаҟәра агәҭаны иаанхоит Амра агәыцә иалҵыз [[белый карлик|аса шкәакәа]], даара ицоу, еилаӷәӷәоу аобиект,ашәагаала апланета Адгьыл иаҿурԥшыртә иҟоу. Аханатә ари асса шкәакәа аҿықә аҟәандара 120,000 К рҟынӡа амазаауеит, насгьы амратә лашара 3500 аҟынӡа инаӡоит, аха аммиллион-миллиард шықәсқәа рыҩныҵҟа ихьшәашәалоит, иагьҭаалоит. Ари аԥсҭазааратә цикл зыкапан маҷуи ибжьаратәуи аеҵәақәа рзы иҷыдоу акы акәны иԥхьаӡоуп.<ref name="Richard Pogge"/>
== Аструктура ==
=== Амра аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа ===
[[Файл:Sun poster internal ab.svg|thumb|right|350px|Амра аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа адиаграмма]]
==== Амратә гәыцә ====
{{Main|Амратә гәыцә}}
Атермогәыцәтә реакциақәа ахьымҩаԥысуа Амра агәҭантәи ахәҭа, арадиус 150-175 нызқь км рҟынӡа змоу (даҽакала иуҳәозар, Амра арадиус аҟнытә 20-25%), амратә гәыцә ҳәа иашьҭоуп. Агәыцә аҟны иҟоу аматериа аилаӷәӷәара инықәырԥшшәа 150,000 кг/м3 ыҟоуп (150-нтә еиҳауп [[Аӡы|аӡы]] аилаӷәӷәара аасҭа, насгьы ~6.6-нтә еиҳауп Адгьыл аҿы иҟоу зегьы раасҭа еилаӷәӷәоу [[металл|аметалл]] - [[осмий|осмиум]] аилаӷәӷәара аасҭа), агәыцә агәҭаны аҟәандара 14 млн [[кельвин|К]] еиҳауп.<ref name="Garcia2007">
{{статья
|заглавие=Tracking solar gravity modes: the dynamics of the solar core
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2007-06-15_316_5831/page/1590
|издание=[[Science]]
|том=316
|номер=5831
|страницы=1591—1593
|pmid=17478682
|doi=10.1126/science.1140598
|ref=García
|bibcode=2007Sci...316.1591G
|язык=en
|тип=journal
|автор=García, R.; et al.
|год=2007
}}</ref><ref name="Basu">
{{статья
|заглавие=Fresh insights on the structure of the solar core
|bibcode=2009ApJ...699.1403B
|номер=699
|doi=10.1088/0004-637X/699/2/1403
|издание=[[The Astrophysical Journal]]
|том=699
|страницы=1403
|ref=Basu
|язык=en
|автор=Basu ; Chaplin, William J.; Elsworth, Yvonne; New, Roger; Serenelli, Aldo M. et al.
|год=2009
|тип=journal
|издательство=[[IOP Publishing]]
}}</ref> SOHO амиссиа имҩаԥнагаз адыррақәа ранализ иааанарԥшит [[SOHO (космический аппарат)|SOHO]] амиссиа [[Вращение Солнца|ахатә ҵәҩан акәшара]] аццакра кырӡа ишеиҳау, ахҟьаҿы аасҭа.<ref name="Garcia2007"/><ref name="Bonnano">''Bonanno, A.; Schlattl, H.; Patern, L.'' (2002). The age of the Sun and the relativistic corrections in the EOS (PDF). Astronomy and Astrophysics 390: 1115—1118.</ref>
Агәыцә аҿы имҩаԥысуеит [[Протон-протонный цикл|апротон-протонтә термогәыцәтә реакциа]], уи иахҟьаны ԥшь-[[протон|протонк]] рҟынтәи [[гелий-4|агелиум-4]] ҟалоит.<ref>{{статья |страницы=21 |издание=Physics in Collision |заглавие=Nuclear Processes at Solar Energy |ссылка=https://archive.org/details/arxiv-astro-ph0308537 |bibcode=2003phco.conf...21B |arxiv=astro-ph/0308537 |ref=Broggini |автор=Broggini, Carlo |число=26 |месяц=6 |год=2003 }}</ref> Убри аан, ессекунд 4,26 миллион тонна аматериа радиацианы иҟалоит, аха уи аҵакы маҷуп Амра амасса - 2{{e|27}} тоннак иаҿырԥшны. Агәыцә еиуеиԥшым аҭыԥқәа ирылҵуа амч Амра агәҭаҟынӡа ирыбжьоу абжьаӡара иахьыԥшуп. Атеориатә хәшьарақәа инарықәыршәаны, агәыцә аҟныҵәҟьа уи {{s|276,5 Вт/м³}} наӡоит.<ref>[https://fusedweb.llnl.gov/CPEP/Chart_Pages/5.Plasmas/Sunlayers.html Table of temperatures, power densities, luminosities by radius in the Sun] {{Асаит архивтәра|url=http://webarchive.loc.gov/all/20011129122524/http%3A//fusedweb%2Ellnl%2Egov/cpep/chart_pages/5%2Eplasmas/sunlayers%2Ehtml |date=2001-11-29 }}. Fusedweb.llnl.gov (1998-11-09). Retrieved on 2011-08-30.</ref> Абасала, ауаҩы икапанҵакыра (0,05 м³) иақәшәоит аԥхарралыҵ 285 КДж/ҽны (1192 кДж/ҽны), уи зыԥсы ҭоу, иҿыхоу ауаҩы иҷыдоу иԥхарралыҵ аасҭа кырӡа еиҵоуп. Амра зегьы иҭнажьуа аԥхарра ҩ-еишьҭагылак рыла еиҵоуп. Абас еиԥш иҟоу имаҷу амчхара аҭыҵра абзоурала, «абылтәы» (аӡри) аҭаҵәахқәа азхоит атермогәыцәтә реакциа миллиард шықәсала аиқәырхаразы.
Агәыцә — Амраҿы атермогәыцәтә реакциа аҟынтәи амчхареи аԥхарреи ахьыҟало ҭыԥзаҵәуп, аеҵәа егьи ахәҭа уи амчхарала ирԥхоуп. Агәыцә амчхара зегьы еишьҭагыланы ахҟьақәа иргәылсуеит, [[фотосфера|афотосфера]] аҟынӡа, уи аҟантәи амра ашәахәақәеи [[кинетическая энергия|акинетикатә мчхареи]] рхаҿра аманы иҭыҵуеит.<ref name="Zirker2002-15">{{книга |заглавие=Journey from the Center of the Sun |ссылка=https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk_f4e3/page/15 |год=2002 |издательство=[[Princeton University Press]] |isbn=9780691057811 |страницы=15—34 |ref=Zirker |автор=Zirker, Jack B. }}</ref><ref name="Phillips1995-47">{{книга |заглавие=Guide to the Sun |год=1995 |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=9780521397889 |страницы=47—53 |ref=Phillips |автор=Phillips, Kenneth J. H. }}</ref>
==== Арадиациатә еиҭагара азона ====
{{Main|Арадиациатә еиҭагара азона}}
Агәыцә ахыхь, уи агәҭантәи амратә радиусқәа 0,2-0,25 инаркны 0,7 рҟынӡа рыбжьара, арадиациатә еиҭагаратә зона ыҟоуп. Ари аҳәааҵакыраҿы амчхара аиагара еиҳарак радиациеи [[фотон|афотонқәа]] рылбаадареи рхархәарала имҩаԥысуеит. Убри аангьы аплазматә хҟьа иҭнажьуа фотонцыԥхьаӡа ахырхарҭа аплазма илбаанадаз иарбан фотонқәоу зынӡа иадҳәалаӡам, убри аҟнытә уи ашәахәа ахьыҟоу анаҩстәи аплазматә хҟьахьы инеир алшоит, мамзаргьы ҵаҟатәи ахҟьақәа рахьгьы ихынҳәыр ауеит. Убри иахҟьаны, зныкымкәа-ҩынтәымкәа иҭыҵуа афотон (аханатә агәыцә аҟны иҟалаз) [[Конвективная зона|аконвективтә зона]] ианазнеиуа аамҭа ацыԥҵәаха, Амра иахьатәи амодельқәа рыла, 10 нызқь шықәса инаркны 170 нызқь шықәса рҟынӡа ақәшәар алшоит (зны-зынла иаҳԥыло амиллион шықәсқәа рхыԥхьаӡара мыцхәны иԥхьаӡоуп).<ref>{{cite web
|url = http://sunearthday.nasa.gov/2007/locations/ttt_sunlight.php
|title = The 8-minute travel time to Earth by sunlight hides a thousand-year journey that actually began in the core
|publisher = NASA
|access-date = 2009-05-14
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/64scmqfqS?url=http://sunearthday.nasa.gov/2007/locations/ttt_sunlight.php
|archive-date = 2012-01-22
|url-status = dead
}}</ref>
Ари азонаҿы аҳауаҟәандара аиҭашәара ахҟьаҿы 2 миллион К инаркны аҵаулараҿы 7 миллион К рҟынӡа инаӡоит. Убри аамҭазы, ари азонаҿы амакроскоптә конвекциатә ныҟәарақәа ыҟаӡам, уи иаҳәоит аҟәандара<ref name="NASA1">{{cite web |url=https://solarscience.msfc.nasa.gov/interior.shtml |title=NASA/Marshall Solar Physics |publisher=Solarscience.msfc.nasa.gov |date=2007-01-18 |access-date=2009-07-11 |archive-url=https://www.webcitation.org/64scnTI4e?url=https://solarscience.msfc.nasa.gov/interior.shtml |archive-date=2012-01-22 |url-status=live}}</ref>
адиабатикатә градиент арадиалтә еиҟаратәратә градиент аасҭа ишеиҳау. Аиҿырԥшразы, асса ҟаԥшьқәа рҿы ақәыӷәӷәара аматериа аилалара изаԥырхагахаӡом, аконвекциатә зона агәыцә аҟынтәи иаразнак иалагоит. Ари азонаҿы ахәҭаҷ аилаӷәӷәара 0,2 (ахҟьаҿы) инаркны 20 (аҵаулараҿы) г/см3 рҟынӡа аҽаԥсахуеит.<ref name=Sobolev>
{{Книга
|автор = Соболев В. В.
|заглавие = Курс теоретической астрофизики
|издание = 3-е изд
|место = М.
|издательство = Наука
|год = 1985
|страницы = 170—172
|страниц = 504
}}</ref><ref name="NASA1"/>
==== Амра аконвективтә зона ====
[[Файл:Highest_resolution_photo_of_Sun_(NSF)_as_of_January_20,_2020.jpg|thumb|right|[[Гранулы (физика Солнца)|Амратә гранулақәа]] ([[Солнечный телескоп Иноуэ|DKIST]] ателескоп аҭыхымҭа, 2020 шықәса, ажьырныҳәамза)]]
[[Файл:DKIST-First-Sunspot.jpg|thumb|right|Агранулиациа зкәыршоу [[Солнечное пятно|амратә шәыта]] асахьа ([[Солнечный телескоп Иноуэ|DKIST]] ателескоп аҭыхымҭа, 2020 шықәса, ажьырныҳәамза)]]
{{Main|Аконвективтә зона}}
Амра аҿықә азааигәара, аматериа аԥхарреи аилаӷәӷәареи азымхо иалагоит аиҭашәахәаркрала амчхара инагӡаны аиагара азы. Аплазма аикәарҳәратә еилалара мҩаԥысуеит, нас амчхара ахҟьахьы (афотосферахь) аиагара ҟалоит еиҳарак ахәҭаҷ ахаҭа аныҟәарақәа рыла. Ганкахьала, афотосфера аҟны иҟоу ахәҭа, аҿықәаҿ ихьшәашәо, аконвективтә зона аҵауларахь иҭалоит. Даҽа ганкахьала, ҵаҟатәи ахәҭаҿы иҟоу ахәҭа арадиалтәи аиагаратә зона аҟынтәи ашәахәаркра аиуны хыхьҟа ихалоит, насгьы аҩ-процесскгьы крызҵазкуа аццакра рыманы имҩаԥысуеит Амчхара аиагара ари аҩыза аметод [[Конвекция|аконвекциа]] ҳәа иашьҭоуп, 200,000 км рҟынӡа иҟоу Амра ахҟьаҵаҟатәи ахҟьа — уи ахьыҟало аконвективтә зона ҳәа иашьҭоуп. Ахҟьа уазааигахацыԥхьаӡа [[температура|аҳауаҟәандара]] еиҵахоит бжьаратәла 5800 К аҟынӡа, арчы аилаӷәӷәара [[воздух|Адгьыл аҳауа]] аилаӷәӷәара аҟнытә 1/1000 аҟынӡа еиҵаны иҟалоит.<ref name="NASA1"/>
Иахьатәи адыррақәа рыла, амратә процессқәа рфизикаҿы аконвективтә зона иааннакыло аҭыԥ ҷыдала иӷәӷәоуп, избан акәзар уи аҟны ауп амратә материа еиуеиԥшым аныҟәарақәа ахьцәырҵуа.<ref>{{книга
|часть=Solar Physics: From the Deep Interior to the Hot Corona
|заглавие=From the Sun to the Great Attractor
|ссылка=http://books.google.com/books?id=rk5fxs55_OkC&pg=PA22
|страницы=22
|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]
|год=2000
|isbn=9783540410645
|ref=Mullan
|автор=Mullan, D. J.
|ответственный=Page, D., Hirsch, J. G.
|archive-date=2014-07-10
|archive-url=https://web.archive.org/web/20140710101042/http://books.google.com/books?id=rk5fxs55_OkC&pg=PA22
}}</ref> Аконвективтә зонаҿы иҟоу [[Термик|атермоцәқәырԥақәа]] ахҟьаҿы [[Гранулы (физика Солнца)|агранулақәеи]] (атермикқәа рықәцәақәа) [[супергрануляция|асупергранулиациеи]] рхылҿиаауеит. Ацәқәырԥақәа рымҽхак бжьаратәла {{s|1—2 км/с}}, насгьы иреиҳау арбагақәа {{s|6 км/с}} инаӡоит. Агранула аԥсҭазаара аамҭа 10-15 минуҭ ыҟоуп, уи аамҭала арчы зныкҟьара агранула акәшара аамҭа иашьашәалоит. Убри аҟнытә, аконвективтә зона аҿы иҟоу атерммикқәа [[Ячейки Бенара|Бенард ииачеикақәа]] рышьақәгылара иацхраауа аҭагылазаашьақәа еиԥшым аҭагылазаашьақәа рҿы иҟоуп. Иара убас, ари азонаҿы аныҟәарақәа [[Магнитное динамо|амҳалдызтә динамо]] аеффект цәырнагоит, уи инақәыршәаны, иуадаҩу ашьақәгылашьа змоу [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] дырҿиоит.<ref name="NASA1"/>
=== Амра атмосфера ===
[[Файл:Granulation_Quiet_Sun_SST_25May2017.webm|thumb|Амра аҿықәан агранулақәа рныҟәара, аҭыхымҭа Швециатәи амратә телескоп]]
[[Файл:171879main LimbFlareJan12 lg.jpg|thumb|right|Амратә оптикатә телескоп (СОТ) амҩаныза Hinode аҿы иҭыху Амра ахҟьеи агәыргьыни рсахьа. Иҟаҵоуп ажьырныҳәамза 12, 2007 шықәсазы]]
[[Файл:The Sun by the Atmospheric Imaging Assembly of NASA's Solar Dynamics Observatory - 20100819.jpg|thumb|right|2010 шықәса нанҳәамза 19 рзы аспектр аультрафиолеттә регион аҿы Амра «имцу аԥштәқәа » рыла иҭыху афотосахьа. Амратә динамика аобсерваториала иҟаҵаз]]
==== Афотосфера ====
{{Main|Афотосфера}}
Афотосфера (алашара зхылҵуа ахҟьа) иаԥнаҵоит иубарҭоу Амра аҿықә. Уи ажәпара [[Оптическая толщина|оптикатә жәпара]] инықәырԥшшәа 2/3 цырак еиԥшуп. Иҵабыргу ашәагаақәа рыла, афотосфера ажәпара 100 инаркны 400 км рҟынӡа инаӡоит, еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла.<ref>{{книга
|год=1996
|заглавие=Modern Astrophysics
|издательство=[[Addison-Wesley]]
|автор=Carroll and Ostlie.
}}</ref><ref name="NASA2"/> Амра аоптикатә (иубарҭоу) шәахәаркырақәа рыхәҭа хада афотосфера аҟынтәи ауп ишаауа, аха еиҳа иҵаулоу ахҟьақәа рҟынтәи ашәахәаркрақәа уажәшьҭа ҳара ҳҟынӡа изааӡом. Аҳауа аԥхарра 6600 К инаркны 4400 К рҟынӡа илаҟәуеит, афотосфера адәахьтәи аҵкар иазааигәахацыԥхьаӡа.<ref name="nssdc"/><ref name="nssdc"/>
Афотосфера мчызмоу аԥхарра иааизакны 5772 К ыҟоуп.<ref name="nssdc" /> Уи ԥхьаӡазар ҟалоит [[Закон Стефана — Больцмана|Стефан-Болцман изакәан]] ала, уи инақәыршәаны ацәеижь еиқәаҵәа арадиациатә мчхара ацәеижь аԥхарра аԥшьбатәи аҩаӡара ишиашоу иаҟароуп.<ref name="NASA2">{{cite web |url=https://solarscience.msfc.nasa.gov/surface.shtml |title=NASA/Marshall Solar Physics |publisher=Solarscience.msfc.nasa.gov |access-date=2011-10-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/64sco8oDG?url=https://solarscience.msfc.nasa.gov/surface.shtml |archive-date=2012-01-22 |url-status=live}}</ref> Ари аҭагылазаашьақәа рҿы аӡри шамахамзар инеитралтәны иаанхоит. Афотосфера иаԥнаҵоит иубарҭоу Амра аҿықә, уи ала Амра ашәагаа, Амра аҟынтәи абжьаӡара, уҳәа убас егьырҭгьы алкаара ҟалоит. Афотосфераҿы иҟоу арчы еиҳа иҵаӷоуп аҟынтә, уи аҵәира аццакыра акырӡа еиҵоуп, ацәеижь кьакьақәа рыҵәира аццакра аасҭа. Убри аамҭазы, аекватортәи аполартәи ахәҭақәа рҿы арчы еиҟарамкәа иныҟәоит – аекватор аҿы 24 мшы рыла иҭагьежьуеит ҟанаҵоит, аполиусқәа рҿы – 30 мшы рыла.<ref name="NASA2" />
==== Ахромосфера ====
{{Main|Ахромосфера}}
[[Файл:HI6563 fulldisk.jpg|thumb|right|'''[[H-альфа|H<sub>α</sub>]]''' афильтр змоу [[телескоп|ателескоп]] ала иҭыху Амра асахьа еилыкка иаанарԥшуеит уи [[Хромосфера|ахромосфера]]]]
Ахромосфера (ажәытә бырзен бызшәа аҟынтә χρῶμα – аԥштәы, σφαῖρα - ампыл, асфера) — афотосфера иакәыршоу, 2000 [[километр|км]] рҟынӡа ашәпара змоу Амра адәахьтәи ацәа. Амратә атмосфера ари ахәҭа ахьӡ ахыҵхырҭа аԥштәы ҟаԥшь иадҳәалоуп, уи зыхҟьо [[серия Бальмера|Балмер иеишьҭагыла]] аҟынтәи Н-альфа ҟаԥшь [[водород|аӡри]] [[Эмиссионный спектр|ашәахәаркра ацәаҳәа]] ахромосфера иубаратәы иҟоу аспектр аҿы аԥыжәара ахьамоу ауп.<ref name="Abhyankar1977"/> Ахромосфера аҩадатәи аҳәаа иалкаау аҿықә еиҟара амаӡам; еиԥмырҟьаӡакәа уи аҟынтәи [[Спикулы|спикула]] ҳәа изышьҭоу ицоу аҭҟьарақәа мҩаԥысуеит. Аамҭак ааҩныҵҟа иубарҭоу аспикулақәа рхыԥхьаӡара бжьаратәла 60-70 нызқь рҟынӡа инаӡоит.<ref>§ 1, Two Dynamical Models for Solar Spicules, Paul Lorrain and Serge Koutchmy, ''Solar Physics'' '''165''', № 1 (April 1996), p. 115—137, [https://doi.org/10.1007/BF00149093 doi:10.1007/BF00149093], {{bibcode|1996SoPh..165..115L}}.</ref> Убри азы, 19-тәи ашәышықәса анҵәамҭан, италиатәи астроном [[Секки, Анджело|Секки]], [[телескоп|ателескоп]] ала ахромосфера дахәаԥшуа, уи амца зку [[прерия|апрериақәа]] ирҿирԥшит. Ахромосфера аҳауаҟәандара еизҳауеит аҳаракыра иазҳацыԥхьаӡа 4000 инаркны 20,000 К рҟынӡа (10,000 К еиҳаны аҳауаҟәандара ахьыҟоу аҭыԥқәа еиҳа имаҷуп).<ref name="Abhyankar1977">{{статья |заглавие=A Survey of the Solar Atmospheric Models |издание=Bull. Astr. Soc. India |том=5 |bibcode=1977BASI....5...40A |страницы=40—44 |ссылка=http://prints.iiap.res.in/handle/2248/510 |ref=Abhyankar |автор=Abhyankar, K. D. |год=1977 |archive-date=2020-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512151641/http://prints.iiap.res.in/handle/2248/510 }}</ref>
Ахромосфера аилаӷәӷәара рацәаӡам, убри аҟнытә [[яркость|ашәахәа]] азхом иаабац аҭагылазаашьақәа рҿы ахылаԥшразы. Аха [[солнечное затмение|амра зегь рыла ианҭашәо]], [[Амза|Амза]] илашо афотосфера анаҵәахуа, уи ахыхь иҟоу ахромосфера убарҭахоит, насгьы иҟаԥшьны икаҷҷоит. Уи адагьы, иҷыдоу ацәаҳәа ҭшәақәа змоу аоптикатә фильтрқәа рыла ианакәызаалакгьы рыхәаԥшра ҟалоит. Хыхь зыӡбахә ҳәаз 656,3 [[нанометр|нм]] ацәқәырԥа аура змоу Н-альфа ацәаҳәа анаҩсгьы, афильтр еиқәыршәазар ауеит Ca II K (393,4 нм) ацәаҳәеи Ca II H (396,8 нм) ацәаҳәеи рҟны.
Абарҭ ацәаҳәақәа рҿы иубарҭоу ахромосфератә еиҿкаара хадақәа рахь иаҵанакуеит:<ref>Кочаров, 1994, с. 592—593.</ref>
* Амра аҿықә зегьы хызҩо, 30 нызқь км адиаметр змоу [[супергрануляция|супергрануляциатә]] иачеикақәа ирыкәшо ацәаҳәақәа рыла ишьақәгылоу [[хромосферная сетка|ахромосфератә еихда]];
* [[флоккулы|афлоккулқәа]] – аԥсҭҳәа еиԥшу илашоу ашьақәгыларақәа, еиҳарак амҳалдызтә мҽхакыӷәӷәақәа ахьыҟоу аҭыԥқәа рҿы иҟоу – зыԥсы ҭоу ҭыԥқәа, лассы-лассы [[солнечные пятна|амра ашәытақәа]] ирыкәшо;
* [[Протуберанец|Ахәыцқәеи]] ахәыцссақәеи — еиуеиԥшым аҭбаареи аиҵыхреи змоу ацәаҳәа еиқәаҵәақәа роуп, афлоккулқәа реиԥш, лассы-лассы активтә ҭыԥқәа рҿы иҟоу.
==== Агәыргьын ====
{{Main|Амратә гәыргьын}}
[[Файл:Solar eclipse 1999 4.jpg|thumb|right|1999 шықәсазтәи [[Солнечное затмение|амшмыхәлаан]] [[Солнечная корона|амра агәыргьын]].]]
[[Файл:Sun's Quiet Corona.jpg|thumb|right|Амра асахьа мшаԥы 9, 2013 шықәса. NASA/SDO аиллиустрациа]]
Агәыргьын — Амра аҵыхәтәантәи адәахьтәи ахҩа ауп. Агәыргьын еиҳарак еиқәыршәоуп [[солнечный ветер|амратә ԥша]] шьақәзыргыло шәнызқьла, уимоу миллион километра инареиҳаны ҳкосмос ахь ицо [[Протуберанец|ацәырҵрақәеи]] амчхаратә ԥжәарақәеи рыла. Ибжьаратәу агәыргьынтә ҳауаҟәандара 1 инаркны 2 миллион К рҟынӡа шьақәнаргылоит, насгьы иреиҳау, хазы игоу ҭыԥқәак рҿы, 8 инаркны 20 миллион К рҟынӡа. Аҳауаҟәандара шыҳаракугьы, уи абла иабартә иҟалоит амра зынӡаск ианҭашәо аамҭазы, избанзар агәыргьын аҟны аматериа аилаӷәӷәара маҷӡоуп, убри аҟнытә уи алашарагьы рацәаӡам. Ари ашьаҭа зеиԥшыҟам ала арԥхара ӷәӷәа [[магнитное пересоединение|амҳалдызтә еиҭеидҳәалареи]] [[ударная волна|аинҟьаратә цәқәырԥақәа]] рнырреи ирыхҟьоит (шәахәаԥш агәыргьын арԥхара апроблема).<ref name="Erdelyi2007">{{статья |заглавие=Heating of the solar and stellar coronae: a review |издание=[[Astronomische Nachrichten|Astron. Nachr.]] |том=328 |номер=8 |страницы=726—733 |doi=10.1002/asna.200710803 |ref=Erdèlyi |bibcode=2007AN....328..726E |язык=en |автор=Erdèlyi, R.; Ballai, I. |год=2007 |тип=journal}}</ref><ref name="Erdelyi2007"/> Агәыргьын аформа амра аусуратә цикл афаза иаҿыԥшны аҽаԥсахуеит: зегь раасҭа аус анауа аамҭазы уи аформа гьежьуп, зегь раасҭа аусура анмаҷу — амра аекватор иаваршәны еиҵыхуп. Агәыргьын аԥхарра даараӡа иахьыҳараку азы, уи [[ультрафиолетовое излучение|аультрафиолеттәи]] [[рентгеновское излучение|арентгентәи]] ашәахәақәа рыбжьаӡараҿы иӷәӷәоу ашәахәақәа ҭнажьуеит. Урҭ ашәахәаркрақәа адгьыл атмосфера изалсӡом, аха ауаа [[космический аппарат|акосмостә ӷбақәа]] рыла урҭ рыҭҵааразы алшара роуит. Агәыргьын еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы ашәахәаркрақәа еиҟарамкәа иҟалоит. Иҟоуп ицоу зыԥсы ҭоуи иҭынчуи аҭыԥқәа, иара убасгьы 600,000 [[кельвин|К]] аԥхарра лаҟә змоу [[корональные дыры|акороналтә кылҵәарақәа]], урҭ рҟынтәи амҳалдызтә цәаҳәақәа акосмос ахь инеиуеит. Ари («иаарту») амҳалдызтә конфигурациа ахәҭаҷқәа Амра ԥынгылада ацәцара рылнаршоит, убри аҟынтә амратә ԥша еиҳарак акороналтә кылҳарақәа рҟынтәи иҭыҵуеит.<ref name="Russell2001">{{книга |заглавие=Space Weather (Geophysical Monograph) |год=2001 |издательство=[[Американский геофизический союз|American Geophysical Union]] |часть=Solar wind and interplanetary magnetic filed: A tutorial |ответственный=Song, Paul; Singer, Howard J. and Siscoe, George L. |isbn=978-0875909844 |страницы=73—88 |ссылка=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/SolWindTutorial.pdf |ref=Russell |автор=Russell, C. T. |archive-date=2018-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001131951/http://www-ssc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/SolWindTutorial.pdf }}</ref>
Амратә гәыргьын иубарҭоу [[Видимый спектр|аспектр]] еиуеиԥшым х-компонентк рыла ишьақәгылоуп, урҭ L, K, F компонентқәа ҳәа ирышьҭоуп (мамзаргьы, L-гәыргьын, K-гәыргьын, F-гәыргьын; L-компонент даҽа хьӡык амоуп Е-гәыргьын. К-компонент —еиԥымҟьо акорона аспектр. Аемиссиатә L-компонент убаратәы иҟоуп Амра иубарҭоу аҵкар аҟынтәи аҳаракыра 9-10 рҟынӡа(Амра [[угловой размер|акәакьтә адиаметр]] — 30′ раҟара) насгьы уи аҩадахьы, Фраунгофер испектр убаратәы иҟоуп, [[фотосфера|афотосфера]] аспектр еиԥшу. Уи амратә гәыргьын F-компоненту шьақәнаргылоит. 20′ рҟынӡа аҳаракыраҿы F-компонент агәыргьын аспектр аҿы аҳра ауеит. Аҳаракыра 9-10 аҩнуҵҟатәии адәахьтәии агәыргьынқәа еиҟәызшо ҳәааны иахәаԥшуеит.<ref name="FE SolK">{{книга |заглавие=[[Физическая энциклопедия]] |часть=Солнечная корона |ответственный=Гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]] |том=4. Пойнтинга — Робертсона — Стримеры |место=М. |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]] |год=1994 |страниц=704 |isbn=5852700878 |страницы=579—580 |ссылка=http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3743.html |archive-date=2012-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322144137/http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3743.html }}</ref> 20 [[нанометр|нм]] еиҵоу ацәқәырԥа аура змоу Амра ашәахәаркрақәа зегьы агәыргьын иахылҵуеит. Уи иаанаго убри ауп, иаҳҳәап, аларҵәара змоу Амра афотосахьақәа рҟны абарҭ ацәқәырԥа аурақәа рҿы 17.1 нм (171), 19.3 Å (193 Å) иубарҭоуп амратә гәыргьын мацара уи ахәҭаҷқәа шамоу, ахромосфереи афотосфереи ракәзар — иубарҭаӡам. Амра аладатәи аҩадатәи аполиусқәа шамахак еснагь ирымоу [[корональные дыры|агәыргьынтә кылҳарақәа]] ҩба, иара убас егьырҭ, аамҭала уи ахҟьаҿы ицәырҵло, шамахамзар зынӡаск арентгентә шәахәаркра аурыжьӡом.<ref name="FE SolK"/>
==== Амра аԥша ====
{{Main|Амра аԥша}}
[[Файл:Animati3.gif|thumb|right|Амратә ԥша аныррала Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы аԥсахра]]
[[солнечная корона|Амратә гәыргьын]] адәахьтәи ахәҭа аҟынтәи, [[солнечный ветер|амратә ԥша]] аауеит - [[ион|аионизациа зызу ахәҭааҷқәа]] рыцәқәырԥа (еиҳарак апротонқәа, аелеқтронқәа, α-хәҭаҷқәа), еиҳа-еиҳа аилаӷәӷәара иагхо [[гелиосфера|агелиосфера]] аҳәаақәа рҟынӡа зҽалазырҵәо. Амратә ԥша ҩ-компоненткны еиҟәыршоит – иҭынчу амратә ԥша, иццаку амратә ԥша ҳәа. Иҭынчу амратә ԥша аццакра инықәырԥшшәа {{s|400 км/с}} амоуп, насгьы аҟәандареи {{s|1,4—1,6{{e|6}} К}}, еилазаашьалагьы иазааигәаны агәыргьын иашьашәалоит. Иццакуа амратә ԥша раҟара {{s|750 км/с}} аццакра амоуп, насгьы аԥхарра 8{{e|5}} К рҟынӡа, еилазаашьала афотосфера амаҭәашьар еиԥшуп. Иҭынчу амратә ԥша ҩынтә еиҳа еилаӷәӷәоуп, насгьы иццакуа аԥша аасҭа ҩынтә еиҳа еиҵаны иҭышәынтәалоуп. Иҭынчу амратә ԥша еиҳа иуадаҩу аилазаашьа амоуп, атурбулентра ахьыҟоу аҭыԥқәа зцу.<ref>{{статья
|заглавие=On the sources of fast and slow solar wind
|издание=Journal of Geophysical Research
|том=110
|номер=A7
|страницы=A07109.1—A07109.12
|doi=10.1029/2004JA010918
|bibcode=2005JGRA..11007109F
|язык=en
|автор=Feldman, U.; Landi, E.; Schwadron, N. A.
|год=2005
|тип=journal
}}</ref><ref name="kallenrode"/>
<!--
Нужны АИ на каждое предл.
Влияние солнечного ветра на объекты в солнечной системе порой настолько разрушительны, что Меркурий потерял всю свою атмосферу и окутан только радиацией. От Венеры простирается кометный след, вследствие того, что солнечный ветер уносит часть венерианской атмосферы, которая в сто раз толще земной атмосферы. Магнитное поле Земли постоянно противоборствует солнечному ветру, сохраняя целостность земной атмосферы, и свидетельством того полярные сияния, повышение потенциала электростатического поля и озоновые дыры в озоновом слое. Марс потерял 1/3 своей атмосферы из-за солнечного ветра. И даже за Плутоном зафиксировано влияние солнечного ветра, сталкивающимся с межзвёздным газом. Все это выяснилось из наблюдений станции Маринер-2, зафиксированных в 16 с лишним тысяч снимков и множества проведённых опытов, из полученных данных от [[Маринер-10]], а также из программы наблюдений станций [[Вояджер-1]] и [[Вояджер-2]] в дальних областях и на границе Солнечной системы-->
Бжьаратәла, Амра аԥша иацны секундк ахь 1,3{{e|36}} хәҭаҷк ҭнажьуеит.<ref name="kallenrode">{{книга
|год=2004
|заглавие=Space Physics: An Introduction to Plasmas and
|ссылка=https://archive.org/details/springer_10.1007-978-3-662-09959-9
|издательство=Springer
|isbn=3540206175
|ref=Kallenrode
|язык=en
|автор=Kallenrode, May-Britt
}}</ref> Убри аҟнытә, Амра акапан зегьы ацәыӡра(иалкаау ашәахәаркра хкы азы) шықәсык ахьтә 2-3{{e|−14}} амратә масса шьақәнаргылоит. 150 миллион шықәса ирылагӡаны иҟало ацәыӡ Адгьыл амасса иаҟароуп.<ref>{{cite web
|last = Suess
|first = Steve
|date = 1999-06-03
|url = http://solarscience.msfc.nasa.gov/suess/SolarProbe/Page1.htm
|title = Overview and Current Knowledge of the Solar Wind and the Corona
|work = The Solar Probe
|publisher = NASA/Marshall Space Flight Center
|access-date = 2008-05-07
|archive-url = https://web.archive.org/web/20080610125820/http://solarscience.msfc.nasa.gov/suess/SolarProbe/Page1.htm
|archive-date = 2008-06-10
|url-status = dead
}}</ref><ref>{{книга
|год=1995
|заглавие=An Introduction to Modern Astrophysics
|издание=revised 2nd
|издательство=Benjamin Cummings
|isbn=0201547309
|страницы=409
|ref=Carroll
|автор=Carroll, Bradley W.; Ostlie, Dale A.
}}</ref> Адгьыл аҿы иҟоу [[Адгьыл|Адгьыл]] аԥсабаратә цәырҵрақәа жәпакы амратә ԥша аԥырхагақәа ирыдҳәалоуп, [[Геомагнитная буря|агеомҳалдызтә ԥшацәгьақәеи]] [[Полярное сияние|аполиартә лаашаарақәеи]] уахь иналаҵаны.<ref>{{книга
|год=2000
|заглавие=Solar and stellar magnetic activity
|ссылка=https://archive.org/details/solarstellarmagn0000schr
|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]
|isbn=0521582865
|ref=Schrijver
|автор=Schrijver, Carolus J.; Zwaan, Cornelis
}}</ref>
Раԥхьаӡатәи амратә ԥша аҟазшьақәа ишиашоу ршәарақәа ҟаҵан 1959 шықәса ажьырныҳәамзазы, [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|Асоветтә]] [[Автоматическая межпланетная станция|станциа]] «[[Луна-1]]» ала. Ахылаԥшрақәа мҩаԥган [[Сцинтилляторы|асцинтиллиациатә]] хҩылаагеи арчытә ионизациа адетектори рыла.<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/database/MasterCatalog?sc=1959-012A |title=Luna 1 |publisher=[[NASA]] National Space Science Data Center |access-date=2007-08-04 |archive-url=https://www.webcitation.org/61882RTrC?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/masterCatalog.do?sc=1959-012A |archive-date=2011-08-22 |url-status=live}}</ref><ref>{{книга |ссылка=http://www.kosmofizika.ru/history/npi42.htm |автор=Ю. И. Логачев. |часть=II. Лунная программа |заглавие=40 лет космической эры в НИИЯФ МГУ |место=М. |год=2001 |archive-date=2007-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070914084414/http://www.kosmofizika.ru/history/npi42.htm }}</ref> Хышықәса рышьҭахь, абри аҩыза ашәарақәа мҩаԥыргеит америкатәи аҵарауаа «[[Маринер-2]]» ҳәа изышьҭоу астанциа рхы иархәаны.<ref>{{статья |заглавие=Solar Plasma Experiment |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1962-12-07_138_3545/page/1094 |издание=Science |том=138 |страницы=1095—1097 |язык=en |автор=M. Neugebauer and C. W. Snyder |год=1962}}</ref> 1990-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, [[SOHO (космический аппарат)|SOHO]] амҩанызаҿы иҟаз аультрафиолеттә гәыргьынтә спектрометр (UVCS) ахархәарала, амратә ԥша ццакы амратә полиусқәа рҟны ахьцәырҵуа аҭыԥқәа рхылаԥшрақәа мҩаԥган.
<!--
Скорость солнечного ветра зависит от широты Солнца <math>v(\phi) = k \cdot sin^2 \phi</math>
В плазму солнечного ветра вморожено магнитное поле Солнца, и вследствие вращения Солнца вокруг своей оси магнитное поле приобретает спиральную форму
Самые известные модели солнечного ветра:
— Модель Паркера
— Двужидкостные модели (Two-fluid models)
— Кинетические теории
-->
== Амра амҳалдызтә мҽхакқәа ==
=== Амра амҳалдызтә ммҽхаакқәа рхылҵшьҭреи рыхкқәеи ===
[[Файл:Mass eject.png|thumb|left|[[Корональные выбросы массы|Амрахь амасса агәыргьынтә ҭыцҟьаарақәа]]. Аплазматә цәаҳәақәа амҳалдызтә мҽхакы аҵәҩанқәа ирываргыланы еиҵыхуп]]
Амратә [[плазма|плазма]] иахьынӡаҭаху [[электрическая проводимость|афымцамҩангара]] амоуп азы, уи аҿы [[электрические токи|афымцатә токқәа]], насгьы уи иахҟьаны [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакқәа]] цәырҵыр алшоит. Амратә фотосфераҿы ишиашоу иубаратәы иҟоу амҳалдызтә мҽхакқәа ҩ-хкык рыла еихыршоит, рмасштаб заҟароу инақәыршәаны.
Амасштаб ду змоу (''азеиԥш'' мамзаргьы ''адунеизегьтәи'') амҳалдызтә мҽхакы Амра ашәагаа иаҟароу иаҟазшьоу ашәагаа змоу, афотосфера аҩаӡараҿы абжьаратәи амчхара амоуп, [[гаусс (единица измерения)|гауссқәак]] рҟынӡа. Амратә усура ацикл аминимум аҿы, уи [[Диполь (электродинамика)|адипольтә]] еиҿкаара амоуп, аха амратә полиусқәа рҿы аҭыԥ амчра ҳаракӡоуп. Анаҩс, амратә усура ацикл амаксимум иазааигәахацыԥхьаӡа, аполиусқәа рҿы аҭыԥ аӷәӷәарақәа хәыҷы-хәыҷла иагхоит, насгьы ацикл максимум ашьҭахь шықәсык-ҩышықәса рышьҭахь акымзарак акы ҟалоит (“амратә мҳалдызтә мҽхакы аиҭарсра” ҳәа изышьҭоу). Ари афазаҿы, Амра амҳалдызтә мҽхакы зегьы зынӡа иӡуам, аха уи аилазаашьа адипольтә акәымкәа, [[квадруполь|аквадруполтә]] ҟазшьа аанахәоит. Уи ашьҭахь, амратә диполь аинтенсивра ҩаԥхьа еизҳауеит, аха уи аамҭазы уи даҽа поляритетк амазаауеит. Абасала, Амра азеиԥш мҳалдызтә мҽхакы аԥсахрақәа рцикл наӡа зегьы, адырга аԥсахра ҳасаб азуны, амра аусура 11 шықәсатәи ацикл аамҭа ҩынтә ишьҭыхны иаҟароуп — инықәырԥшшәа 22 шықәса («Хеил изакәан»).
Амреи змасштаб маҷу (''аҭыԥантәи'') аполеқәеи еиҳа иҳараку аполеқәа рымчреи еиҵоу аиҭаҟалареи рыла иалкаауп. Зегь раасҭа иӷәӷәоу амҳалдызтә мҽхакқәа (азықь гауссқәа рҟынӡа) амратә цикл иреиҳау аамҭазы [[солнечные пятна|амратә шәытақәа]] ргәыԥқәа рҿы иубаратәы иҟоуп. Абри аан, ибжьааԥнытәу аҭагылазаашьа ҳәа иԥхьаӡоуп, ашәытақәа рымҳалдызтә мҽхакы агәыԥ мраҭашәаратәи (“ахы”) ахәҭаҿы иҟоу, иреиҳау ашәытагьы уахь иналаҵаны (“агәыԥ аԥхьагылаҩ” ҳәа изышьҭоу), Амра иашьашәало аполиус аҟны амҳалдызтә мҽхакы зегьы аполиаритет ианақәшәо (“p-полиаритет), мрагыларатәи (аҵыхәатә) ахәҭаҿы — уи иаҿагылоуп (f-полиаритет»). Абасала, амра ашәытақәа рымҳалдызтә мҽхакқәа, еиҳарак, абиполиартә ма амультиполиартә шьақәгылашьа рымоуп. Афотосфераҿгьы амҳалдызтә мҽхакы ауниполиартә ҭыԥқәагьы убаратәы иҟоуп, урҭ, амратә шәытақәа ргәыԥқәа реиԥш акәымкәа, аполиусқәа ирзааигәаны иҟоуп, насгьы амҳалдызтә мҽхакы амчра акырӡа еиҵоуп (гауссқәак), аха аҭыԥҭаӡареи аԥсҭазаара аамҭеи еиҳауп (Амра еикәшарақәак рҟынӡа).
Аҵарауаа реиҳараҩык еицырзеиԥшу ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, амратә амҳалдызтә мҽхакы [[Конвективная зона|аконвективтә зона]] ҵаҟатәи ахәҭаҿы иҟалоит [[магнитное динамо|агидромҳалдызтә конвективтә динамо]] амеханизм ахархәарала, анаҩс [[магнитная плавучесть|амҳалдызтә ӡсара]] аныррала афотосферахь ихылоит. Уи амеханизм ауп амратә мҳалдызтә мҽхакы 22-шықәсатәи ациклра алзыршогьы.
Иҟоуп иара убасгьы раԥхьатәи (даҽакала иуҳәозар, Амра иаццәырҵыз) ,мамзаргьы даара акыр зхыҵуа амҳалдызтә мҽхакы аконвективтә зона аҵаҟа - арадиациатә зонеи Амра агәыцәи рҿы ишыҟаз узырбо ҷыдарақәак.<ref>{{статья
|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-data_query?bibcode=2006MNRAS.370..845R&link_type=ARTICLE&db_key=AST&high=4701082b0028646
|заглавие=Radiative zone solar magnetic fields and g modes
|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]
|том=370
|страницы=845—850
|язык=en
|автор=Rashba, T. I.; Semikoz, V. B.; Valle, J. W. F.
|год=2006
|тип=journal
|издательство=[[Oxford University Press]]
}}</ref>
=== Амра аусуреи амра ацикли ===
{{main|Амра аусура}}
Амраҿы иӷәӷәоу амҳалдызтә мҽхакқәа рышьақәгылара иахылҿиаауа ацәырҵрақәа реизга “амратә усура” ҳәа иашьҭоуп. Абарҭ амҽхакқәа [[фотосфера|афотосфера]] аҿы [[солнечные пятна|амратә шәытақәа]] реиԥш иааԥшуеит, насгьы [[солнечные вспышки|амратә цәыҵҟьарақәа]], ирццаку ахәҭаҷқәа рыцәқәырԥақәа рыҟалара, Амра аҟынтәи иаауа афымцамҳалдызтә шәахәаркрақәа рыҩаӡарақәа рыԥсахрақәа, [[корональные выбросы массы|амасса агәыргьыынтә ҭыжьрақәа]], [[солнечный ветер|амратә ԥша]] аԥырхагақәа, агалактикатәи [[Космические лучи|акосмостәи ацәқәырԥақәа]] реиҭныԥсахлара реиԥш иҟоу ацәырҵрақәа дырҵысуеит.
Амра аусура [[геомагнитная активность|агеомагниттә усура]] аҽеиҭакрақәа ирыдҳәалоуп ([[Геомагнитная буря|амагниттә ԥшацәгьақәагьы]] уахь иналаҵаны), урҭ Адгьыл аҟынӡа инеиуа апланетабжьаратә ҭагылазаашьаҿы иҟоу аԥырхагақәа ирыхҟьоуп, урҭгьы Амраҿы иҟоу активтә цәырҵрақәа ирыхҟьоуп.
Амра аусура аҩаӡара еиҳа иеиҳаны еицырдыруа арбагақәа иреиуоуп [[число Вольфа|Вольф ихыԥхьаӡара]], уи Амра иубаратәы иҟоу асферабжаҿы иҟоу амратә шәытақәа рхыԥхьаӡара иадҳәалоуп. Амратә усура иааизакны аҩаӡара аамҭа цыԥҵәахала аҽаԥсахуеии, инықәырԥшшәа 11 шықәса раҟара аамҭа зҵазкуа (“амратә усуратә цикл” мамзаргьы “жәеизашықәсатәи ацикл” ҳәа изышьҭоу). Ари апериод ииашаҵәҟьаны еиқәырхаӡам, 20-тәи ашәышықәсазы 10 шықәса иазааигәан, аха аҵыхәтәантәи 300 шықәса ирылагӡаны уи 7 шықәса инаркны 17 шықәса рҟынӡа еиҭасуан. Амратә усура ациклқәа ишаԥу еиԥш еишьҭагыло ахыԥхьаӡарақәа рықәрыҩуеит, иалхыз раԥхьатәи ацикл инаркны, змаксимум 1761 шықәсазы иҟаз. 2000 шықәсазы [[23-й цикл солнечной активности|23-тәи амра ацикл]] амаксимум ыҟан.
Иҟоуп иара убасгьы еиҳа кыраамҭа имҩаԥысуа амратә усура авариациақәагьы. Убас, [[XVII век|17-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы амра аусура, ҷыдала уи жәеизашықәсатәи ацикл даараӡа иԥсыҽхеит ([[минимум Маундера|Маундер иминимум]]). Иара уи ааамҭазы, Европа бжьаратәла ашықәстәи аҳауаҟәандарақәа реиҵахара азгәаҭан ([[Малый ледниковый период|Аҵаара ааамҭацыԥҵәаха имаҷ]] ҳәа изышьҭоу), иҟалап уи зыхҟьаз амра аусура Адгьыл [[климат|аклимат]] ианаҭаз анырра акәзар. Иҟоуп иара убасгьы агәаанагара, адунеи [[глобальное потепление|аглобалтә ԥхарра]] зыдҳәалоу [[XX век|20-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы иазгәаҭаз адунеи аҿы амра аусура аизырҳара ауп ҳәа. Аха, иага ус акәзаргьы, ас еиԥш иҟоу аеффект амеханизмқәа макьана иахьынӡахәҭоу еилкаам.
Ахылаԥшрақәа рҭоурыхаҿ иреиҳау амратә шәытақәа ргәыԥ ҟалеит 1947 шықәса мшаԥымзазы амра аладатәи агьежьбжаҿы. Иреиҳау уи аура 300,000 км ыҟан, иреиҳау аҭбаара — 145,000 км, иреиҳау аҭыԥҵакыра Амра асферабжа аҭыԥҵакыра миллионтәи ахәҭаҷқәа 6000 иреиҳан (АМА), уи [[Адгьыл|Адгьыл]] аҿықә 36-нтә раҟара еиҳан.<ref>{{статья |автор = Бернштейн П. |заглавие = От Солнца до Земли |ссылка = http://kvant.mirror1.mccme.ru/1984/06/ot_solnca_do_zemli.htm |ответственный = |автор издания = |издание = [[Квант (журнал)|Квант]] |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1984 |номер = 6 |страницы = 12—18 |issn = 0130-2221 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120315181924/http://kvant.mirror1.mccme.ru/1984/06/ot_solnca_do_zemli.htm |archive-date = 2012-03-15}}</ref> Амра ҭашәаанӡатәи асааҭқәа рзы агәыԥ блала имарианы иубарҭан. [[Пулковская обсерватория|Пулковотәи аобсерваториа]] акаталог инақәыршәаны, ари агәыԥ (1947 шықәсазтәи No 87) 1947 шықәса хәажәкыра мза 31 инаркны мшаԥы 14-нӡа Адгьыл аҟынтәи иубарҭоу Амра асферабжа иқәланы ицон, уи иреиҳау аҭыԥҭаӡара 6761 аҭыԥҵакыра миллионтәи ахәҭаҷ (АМА) шьақәнаргылеит, агәыԥ иреиҳау ашәыта аҭыԥҵакыра иреиҳау арбага — 5055 ама; Агәыԥ аҿы ашәытақәа рхыԥхьаӡара 172-нӡа инаӡон.<ref>[http://www.gao.spb.ru/database/csa/groups_r.html Группы солнечных пятен] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130614170542/http://www.gao.spb.ru/database/csa/groups_r.html |date=2013-06-14 }} // Интерактивная база данных по солнечной активности в системе Пулковского «Каталога солнечной деятельности».</ref>
=== Амра зҽызыԥсахуа еҵәак аҳасабала ===
Амра амҳалдызтә усура аамҭа-аамҭала аҽахьаԥсахуазы, уи иацны [[светимость|алашарагьы]] (мамзаргьы [[Солнечная цикличность|Амратә циклра]]) аҽаԥсахуеит аҟнытә, [[Переменная звезда|еиҭасуа еҵәаны]] иԥхьаӡатәуп. Иреиҳау [[Солнечная активность|аусура]] аныҟоу ашықәсқәа раан, Амра еиҳа илашоуп, еиҵаӡоу аусура ашықәсқәа раан аасҭа. [[Солнечная постоянная|Амратә константа]] аԥсахрақәа рамплитуда 0.1% инаӡоит (абсолютнтә еизшәарақәа рыла уи {{s|1 Вт/м²}}, амратә константа абжьаратәи арбага — {{s|1361,5 Вт/м²}}).<ref>{{Cite web |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2010/05feb_sdo.htm |title=Sidebar: «Solar Constant» is an Oxymoron |access-date=2010-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323165735/http://science.nasa.gov/headlines/y2010/05feb_sdo.htm |archive-date=2010-03-23 |url-status=dead }}</ref>
Иара убас, аҵарауаа шьоукы Амра еиҵоу активра змоу еиҭасуа аеҵәақәа рыкласс иахырыԥхьаӡалоит [[Переменная типа BY Дракона|BY Агәылшьаԥ еиԥшу]].<ref>[http://www.springerlink.com/content/p678227267r6l16t/ Statistics of BY Draconis variables]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=Февраль 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Арҭ реиԥш иҟоу аеҵәақәа рыхҟьа ашәытақәа рыла ихҩоуп (аҭбаара зегьы аҟынтәи 30% рҟынӡа), насгьы аеҵәақәа рыгьежьра абзоурала урҭ рыцырцыррагьы аҽеиҭакрақәа убарҭоуп. Амраҿы ас еиԥш иҟоу аҽеиҭакра даара иԥсыҽуп.<ref>{{Cite web |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1983iue..prop.1475L |title=Studies of Spots & Plages in by Draconis-Type Variable Stars |access-date=2009-11-17 |archive-date=2017-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170926140840/http://adsabs.harvard.edu/abs/1983iue..prop.1475L |url-status=live }}</ref>
== Апланетатә система ==
{{main|Амратә система}}
Амра хыԥхьаӡара рацәала иара еиҵоу ажәҩантә цәеижьқәа акәшоит, иаҳҳәап:
* Аа-[[планета|планета]] дуқәаки ([[Меркурий|Меркури]], [[Венера|Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]], [[Марс|Марс]], [[Юпитер|Иупитер]], [[Сатурн|Сатурн]], [[Уран (планета)|Уран]], [[Нептун|Нептун]]) урҭ [[спутник планеты|рымҩанызақәеи]].
* [[астероид|Астероидқәеи]] [[Карликовая планета|апланета ссақәеи]] рацәаны, [[пояс астероидов|астероидтә маҟеи]] [[пояс Койпера|Коипер имаҟеи]] рҟны зҽеизызго.
* [[Комета|Акометақәа]].
Абарҭ ацәеижьқәа рҟынтә зегь реиҳа ихараны иҟоу, Амра аҟынтә 100 а. ц. раҟара абжьаӡараҿы иҟоуп.
Амратә система иара убасгьы иахырыԥхьаӡалоит даҽа 1000-нтә раҟара еиҳа ихараны иҟазар акәу [[облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәагьы]]. Амратә система аобиектқәа зегьы Амра аныҟалаз аамҭазы ишьақәгылеит, Амра злашьақәгылаз арчысабатә ԥсҭәҳәа аҟынтәи.
== Амреи Адгьыли ==
{{see also|Амра ашәахәаркрақәа}}
[[Файл:Earth Eastern Hemisphere.jpg|thumb|[[Космическое пространство|Акосмос]] аҟынтәи [[Адгьыл|Адгьыл]] аԥшраҵәҟьагьы — зегьынџьара амра ашәахәаркра апланета ианаҭо анырра иалҵшәоуп]]
[[Файл:Летнее солнце просвечивает через деревья. Kezapäiväine paštab puidme.jpg|thumb|Аԥхынтәи амра каххаа абна иалԥхоит]]
Амра аҟынтәи иаауа афымцамҳалдызтә шәахәаркра аспектралтә диапазон даараӡа иҭбаауп - [[радиоволны|арадио цәқәырԥақәа]] инадыркны [[рентгеновские лучи|арентгентә шәахәақәа]] рҟынӡа - аха уи иреиҳау аинтенсивра ахьыҟоу [[видимый свет|иубаратәы иҟоу алашараҿы]] ауп ([[спектр|аспектр]] аҩежь-иаҵәатә хәҭа).<ref>{{Cite web |url=http://www.kosmofizika.ru/spravka/sun.htm |title=Радиоизлучение Солнца |access-date=2015-12-14 |archive-date=2016-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218135257/http://www.kosmofizika.ru/spravka/sun.htm |url-status=live }}</ref>
Ауааи, [[Аԥстәы|аԥстәқәеи]], [[Аҵиаақәа|аҵиаақәеи]] рзы амра ашәахәа даараӡа акраҵанакуеит. Урҭ рҟынтәи еиҳарак рзы алашара [[Циркадный ритм|ациркадтә ритм]] аԥсахуеит. Абасала, ҭҵаарақәак изларҳәо ала, ауаҩы 1000 [[люкс|лиукс]] инареиҳаны аинтенсивра змоу алашара анырра инаҭоит, насгьы уи аԥштәгьы аҵакы амоуп.<ref name="semj">{{Cite web |last=Semjonova |first=Milena |title=Healthy Lighting, from a lighting designer's perspective |url=http://www.enlighter.org/images/2009/01/healthyLighting.pdf |date=2003 |publisher=Milena Lighting Design |archive-url=https://www.webcitation.org/5msWeBvJ8?url=http://www.enlighter.org/images/2009/01/healthyLighting.pdf |archive-date=2010-01-18 |access-date=2009-04-11 |url-status=dead}}</ref><ref>{{статья |заглавие=Melanopsin forms a functional short-wavelength photopigment |издание=Biochemistry |том=42 |номер=44 |страницы=12734—12738 |pmid=14596587 |doi=10.1021/bi035418z |язык=en |тип=journal |автор=Newman, L. A.; Walker, M. T.; Brown, R. L.; Cronin, T. W.; Robinson, P. R. |месяц=11 |год=2003}}</ref> Адгьыл есышықәса бжьаратәла амра лашара маҷны изоууа ахәҭақәа рҟны, иаҳҳәап, [[тундра|атундра]], ишьақәгылоит аҳауаҟәандара лаҟәы (аӡын -35°C рҟынӡа), аҵиаақәа реизҳара аамҭа кьаҿ, [[биоразнообразие|абиоеиуеиԥшымра]] маҷ, насгьы аҵиаа кьаҿқәа.<ref name="berkeley">{{cite web |title=The Tundra Biome |work=The World's Biomes |url=https://ucmp.berkeley.edu/glossary/gloss5/biome/tundra.html |access-date=2011-11-06 |archive-url=https://www.webcitation.org/64sct8H3A?url=https://ucmp.berkeley.edu/glossary/gloss5/biome/tundra.html |archive-date=2012-01-22 |url-status=live}}</ref>
Аҵиаа абӷьы иаҵәақәа рҿы [[хлорофилл|ахлорофилл]] ҳәа изышьҭоу апигмент иаҵәа ыҟоуп. Ари апигмент [[фотосинтез|афотосинтез]] аамҭазы алашара амчхара ацәҟьа аҳасабала аус ауеит, афотосинтез —алашаратә мчхара ахархәарала [[диоксид углерода|акарбон адиоксиди]] [[Аӡы|аӡи]] рҟынтәи аорганикатә маҭәашьарқәа реилаҵара еиланаршуа ареакциақәа рцикл. Афотосинтез аалыҵқәа иреиуоуп [[кислород|аҵәыҵәри]].<ref>{{книга |заглавие=Oxford dictionary of biochemistry and molecular biology |ссылка=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_e9s4 |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |место=Oxford [Oxfordshire] |год=1997 |страницы=[https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_e9s4/page/508 508] |isbn=0-19-854768-4 |язык=en |автор=Smith, A. L.}}</ref> Абасала, афотосинтез Адгьыл аҿы аԥсҭазаара аҟазаара алнаршоит. Аԥстәқәа рыԥсы ҭоуп аҵиаақәа ахьырфо абзоурала, урҭ Амра амчхара ахимиатә еилаҵақәа рымчхара аҳасабала еизыргоит, насгьы урҭ иҭрыжьуа аҵәыҵәри рыԥсыԥлагаҩагарала.<ref>{{статья |заглавие=Genomes at the interface between bacteria and organelles |издание=[[Philosophical Transactions of the Royal Society B|Philosophical transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological sciences]] |том=358 |номер=1429 |страницы=5—17; discussion 517—8 |pmid=12594915 |pmc=1693093 |doi=10.1098/rstb.2002.1188 |issn=0962-8436 |язык=en |тип=journal |автор=Douglas A. E., Raven J. A. |месяц=1 |год=2003}}</ref>
Адгьыл ахҟьеи [[воздух|аҳауа]] ҵаҟатәи ахәҭақәеи — [[тропосфера|тропосфероуп]], [[облака|аԥсҭҳәақәа]] ахьышьақәгыло, егьырҭ аметеорологиатә цәырҵрақәа ахьыҟало, ишиашоу Амра аҟынтәи амчхара роуеит. Атмосфера-Адгьылтә системахь еиҳарак амчхара аҭалара амра ашәахәақәа рыла еиқәыршәоуп 0,1 инаркны 4 мкм рҟынӡа аспектртә диапазон аҿы. Убри аангьы, 0,3 мкм инаркны 1,5–2 мкм аҟынӡа Адгьыл атмосфера амра ашәахәақәа рзы шамахамзар зынӡаск иҵәцоуп. Аспектр аультрафиолеттә ҭыԥ аҿы (0,3 мкм еиҵоу ацәқәырԥақәа рзы) ашәахәаркрақәа еиҳарак 20–60 км аҳаракраҿы иҟоу [[Озоновый слой|аозонтә хҟьа]] илбаанадоит. Арентгентә шәахәаркрақәеи агамма-шәахәаркрақәеи Адгьыл ахҟьаҟынӡа шамахамзар изнеиуам. Адгьыл атмосфера анҭыҵ 1 астрономтә еизак ахьынӡаҟоу амра ашәахәаркра амчхара аилаӷәӷәара {{s|1367 Вт/м²}} ([[солнечная постоянная|амратә константа]]) аҟара.<ref>Курт В. Г.. [http://www.astronet.ru/db/msg/1189983 Прозрачность земной атмосферы] // Физика космоса. Аенциклопедиа. — Ад. 505—507.</ref> 2000-2004 шықәсқәа рзтәи адыррақәа рыла, аамҭеи адгьыл аҿықәи рҟны бжьаратәла ишьҭыху, ари ацәқәырԥа {{s|341 Вт/м²}} ишьақәнаргылоит, мамзаргьы 1.7417{{e|9}} Вт адгьыл ахҟьа зегьы хаҭәааны иуԥхьаӡозар ([[светимость Солнца|Амра алашара]] наӡа 2.21-нтә раҟара еиҳауп).<ref name="Kiehl">''Kevin E. Trenberth, John T. Fasullo, and Jeffrey Kiehl'', March 2009: [http://www.cwr.uwa.edu.au/~machado/trenberth,etal,2009.pdf Earth’s global energy budget]. {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120325095255/http://www.cwr.uwa.edu.au/~machado/trenberth,etal,2009.pdf |date=2012-03-25 }}. — Bulletin of the American Meteorological Society, '''90''', 311—323.</ref><ref name="encyclo">Физическая энциклопедия. В 5 томах. — М.: Советская энциклопедия. Главный редактор А. М. Прохоров. 1988.</ref><ref>Центральное сечение земного шара ({{math|''S'' {{=}} π''R''<sup>2</sup>}}), на которое приходится тепловой поток от Солнца, в 4 раза меньше площади поверхности ({{math|''S'' {{=}} 4π''R''<sup>2</sup>}}), откуда средний тепловой поток на единицу поверхности Земли в 4 раза меньше солнечной постоянной: 341 Вт/м² ≈ 1367/4.</ref>
Уи анаҩсангьы, амратә гәыргьын аҟынтәи аццакра {{s|300—1200 км/с}} аманы адәахьтәи акосмос ахь ицо([[солнечный ветер|амратә ԥша]]) аионизациа зызу ахәҭаҷқәа рыцәқәырԥа (еиҳарак агели-ӡритә плазмахь) Адгьыл атмосферахь иҭалоит. Апланета аполиусқәа рзааигәара иҟоу аҭыԥқәа жәпакы рҿы, уи [[полярные сияния|аполиартә лашарақәа]] ахылҿиаауеит ("аҩадатәи алашарақәа"). Иара убас, амратә ԥша иадҳәалоуп егьырҭ аԥсабаратә цәырҵрақәа рацәаны, урҭ рхыԥхьаӡараҿы [[Геомагнитная буря|аамҳалдызтә ԥшацәгьақәагьы]]. Амҳалдызтә ԥшацәгьақәа адгьыл иқәынхо ацәеижьқәа ирнырлар рылшоит. Арҭ реиԥш иҟоу аныррақәа ҭызҵаауа [[Биофизика|абиофизика]] аҟәша [[Гелиобиология|агелиобиологиа]] ахьӡуп.<ref>{{статья
|автор = Schwenn R.
|заглавие = Space Weather: The Solar Perspective
|ссылка = http://solarphysics.livingreviews.org/open?pubNo=lrsp-2006-2&page=articlese1.html
|издание = Solar Physics
|год = 2010
|язык = en
|archive-date = 2011-09-27
|archive-url = https://web.archive.org/web/20110927073624/http://solarphysics.livingreviews.org/open?pubNo=lrsp-2006-2&page=articlese1.html
}}</ref>
Иара убас ԥсы зхоу ацәеижьқәа рзы акырӡа аҵанакуеит амра [[Ультрафиолетовое излучение|аультрафиолеттә диапазон аҿы ашәахәаркра]]. Убас, аультрафиолет аныррала ихымԥадатәу [[витамин D|авитамин D]] ҟалоит. Уи ацәмаҷра аан, ачымазара ӷәӷә - [[рахит|арахит]] цәырҵуеит.<ref>[http://vitamind.ucr.edu/history.html History of Vitamin D]. {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20111128033458/http://vitamind.ucr.edu/history.html |date=2011-11-28 }} University of California, Riverside, Vitamin D Workshop.</ref><ref>[http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000376.htm Osteomalacia] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100306114937/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000376.htm |date=2010-03-06 }} // MedlinePlus Medical Encyclopedia.</ref> Аультрафиолеттә шәахәақәа рыҟамзаара иахҟьаны, инормоу акальциум аиура еилагахар алшоит, уи иахҟьаны ашьа зҭаныҟәо адассақәа рыԥсыҽра еизҳауеит, ахәҭаҷқәагьы хьысҳахоит. Аха аультрафиолет кыраамҭа анырра аныҟанаҵоу [[Меланома|амеланома]] арҵысуеит, иара убас еиуеиԥшым ацәа [[Карцинома|акьыба]] ахкқәа цәырнагоит, насгьы ажәра арццакуеит, аканҵыҵырақәа ҟанаҵоит. Адгьыл имыцхәу ашәахәаркрақәа рҟынтәи [[озоновый слой|аозон ахҟьа]] иахьчоит, уи ыҟамызҭгьы аԥсҭазаара зынӡагьы аокеанқәа рҳәаа ахысра залшомызт ҳәа агәаанагара ыҟоуп.<ref>{{статья
|автор = И. К. Ларин
|заглавие = Химия озонового слоя и жизнь на Земле
|ссылка = http://www.hij.ru/arhiv/hj0007.html
|издание = Химия и жизнь — XXI век
|год = 2000
|номер = 7
|страницы = 10—15
|archive-url = https://web.archive.org/web/20100511061415/http://www.hij.ru/arhiv/hj0007.html
|archive-date = 2010-05-11
|язык = ru
}}</ref>
=== Амшмыхәлақәа ===
{{main|Амшмыхәла}}
[[Файл:2017 Solar Eclipse Weiser Idaho.jpg|thumb|right|[[Солнечное затмение|Амшмыхәла]] наӡа аамҭазы [[Солнечная корона|амра агәыргьын]] аицылара аамҭа кьаҿ аҩнуҵҟа иубар алшоит]]
Амшмыхәлақәа рыӡбахә ажәытәӡатәи ахыҵхырҭақәа рҿгьы иуԥылоит. Аха еиҳарак арыцхәқәа зну ахҳәаақәа ыҟоуп Мраҭашәаратәи Европа абжьаратәи аамҭақәа ирыҵаркуа ахроникақәеи анналқәеи рҿы.<ref>{{книга |заглавие=Book VII |ссылка=http://www.bostonleadershipbuilders.com/herodotus/book07.htm |страницы=37 |ref=Herodotus |автор=Herodotus |archive-date=2008-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819152623/http://www.bostonleadershipbuilders.com/herodotus/book07.htm }}</ref> Иаҳҳәап, [[Максимин Трирский|Триртәи Максимин]] амшмыхәла аӡбахә ҳәо, иҩуан: «538 шықәса, жәабран 16 рзы, асааҭ акы инаркны ахԥатәи асааҭ аҟынӡа амшмыхәла ыҟан» ҳәа.<ref>Annales Sancti Maximini Trevirensis. MGH, SS. Bd. IV. Hannover. 1841.</ref>
[[Файл:Nils van der Burg - eclipse and pin-hole (by-sa).jpg|thumb|right|Аҵлақәа рыбӷьқәа рышәшьыраҿы амра атлара асахьа рацәаны, абӷьқәа рыбжьара иҟоу абжьажь хәыҷқәа ирылсуа алашара иаԥнаҵо акамера-обскура аеффект иахылҿиааз]]
Ари ацәырҵра ҟалоит [[Амза|Амза]] Адгьыл аҿы иҟоу анаԥшҩы иҟынтәи Амра инагӡаны ма хәҭак ала иахьаҵәахуа (иармашьцоит) азы. Амшмыхәла ҟалоит [[новолуние|амзаҿақәа]] раан мацара, Амза Адгьыл иаҿаԥшуа аган анырлашам, насгьы Амза ахаҭа анубарҭам. Амшмыхәлақәа ҟалар алшоит амза ҿа агылара [[Узлы Луны|амзатә еиқәҳәалақәа]] ҩба руак азааигәара ианыҟалоу (Амзеи Амреи иубарҭоу рорбитақәа реиқәшәара акәаԥқәа), урҭ руак ахьтә 12 градус еиҳамкәа.<ref>{{cite web |url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEpath/SEpath.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527091958/https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEpath/SEpath.html |archive-date=2010-05-27 |title=CENTRAL SOLAR ECLIPSES: 1991—2050 |author=Fred Espenak |publisher= |access-date=2012-01-15 |url-status=live}} На анимационной схеме видно, что полные затмения могут быть видны только на части поверхности Земли.</ref> Астрономиатә классификациа инақәыршәаны, амшмыхәла Адгьыл ахҟьа џьара хәҭак аҟынтәи иҭәны иубарҭазар, уи иҭәу ҳәа иашьҭоуп. Амшмыхәла ҭыԥкаҿ мацара акәзар иахьубо (ус ҟалалоит Амза агага [[конус|аконус]] адгьыл ахҟьа иазааигәаны ианцо, аха ианаламкьысуа), ҭыԥлатәи амшмыхәла ҳәа иԥхьаӡоуп. Анаԥшҩы Амза иахылҵуа [[Тень|агагаҿы]] даныҟоу, уи ихаҭәаау амшмыхәла ибарҭоуп. [[полутень|агагабжа]] аҳаблаҿы даныҟоу, уи хәҭактәи амшмыхәла ибоит.<ref>{{cite web |title=Solar Eclipses |publisher=University of Tennessee |url=http://csep10.phys.utk.edu/astr161/lect/time/eclipses.html |archive-url=https://www.webcitation.org/64scseg3U?url=http://csep10.phys.utk.edu/astr161/lect/time/eclipses.html |archive-date=2012-01-22 |access-date=2012-01-15 |url-status=live}}</ref> Ихаҭәаауи ихәҭактәуи амшмыхәлақәа рыдагьы, иҟоуп иара убас «амацәазтә мышмыхәлақәагьы». Уахьахәаԥшуа, амацәазтә мышмыхәлараан Амза Амра адиск иқәланы ицоит, аха диаметрла Амра аасҭа еиҵахоит, убри аҟнытә зынӡаск изаҵәахӡом. Ари ацәырҵра Амза аорбита аеллиптикра иахҟьо акәакьтә шәагаақәа рыԥсаххара иахылҿиаауеит.<ref>{{cite web |author=P. Tiedt |title=Types of Solar Eclipse |url=http://www.eclipse.za.net/html/eclipse_types.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809082959/http://www.eclipse.za.net/html/eclipse_types.html |archive-date=2011-08-09 |url-status=dead |access-date=2006-08-08 }}</ref>
Адгьыл аҿы шықәсык аҩнуҵҟа 2 инаркны 5 рҟынӡа амшмыхәлақәа ҟалар алшоит, урҭ рҟынтә ҩба еиҳамкәа — ихаҭәаау мамзаргьы имацәазтәу.<ref name="totality">{{книга |заглавие=Totality: Eclipses of the Sun |ссылка=https://archive.org/details/totalityeclipses00litt_809 |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |год=2008 |страницы=[https://archive.org/details/totalityeclipses00litt_809/page/n34 18]—19 |isbn=0199532095 |ref=Littmann |язык=en |автор=Littmann, Mark; Fred Espenak, Ken Willcox.}}</ref><ref>Пять солнечных затмений наблюдалось в 1935 году. {{книга |ссылка часть=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEcat5/SE1901-2000.html |часть=Five Millennium Catalog of Solar Eclipses |ссылка=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/eclipse.html |заглавие=NASA Eclipse Web Site |ref=[[NASA]] |автор=[[НАСА|National Aeronautics and Space Administration]] |день=6 |месяц=9 |год=2009 |archive-date=2021-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211113202056/https://eclipse.gsfc.nasa.gov/eclipse.html }}</ref>
Бжьаратәла шәышықәса рыҩныҵҟа 237 мшымыхәла ҟалоит, урҭ рҟынтә 160 — хәҭактәиуп, 63 — хаҭәаауп, 14 — мацәазтәуп.<ref name="Meeus">{{книга |заглавие=Mathematical astronomy morsels |издательство=Wilmann-Bell, Inc |год=1997 |isbn=0943396 |автор=Meeus J. }}</ref> Адгьыл ахҟьа иалкаау кәаԥк аҟны афаза ду аҿы амшмыхәлақәа ассы-лассы иуԥылаӡом, еиҳагьы имаҷуп ихаҭәаау амшмыхәлақәа рхыԥхьаӡара. Убас, Москва адгьылҵакыраҿы 11-тәи ашәышықәса инаркны 18-тәи ашәышықәсанӡа 0,5 еиҳау афаза змаз амшмыхәлақәа 159 цыра ҟалеит, урҭ рҟынтә 3 мацара роуп ихаҭәааз (08/11/1124, 03/20/1140 иара убас 06/7/1415). Ихаҭәаау даҽа мшымыхәлак ҟалеит 1887 шықәса нанҳәамза 19 рзы. Амацәазтә мшымыхәла Москва иубарҭан мшаԥымза 26, 1827 шықәсазы. 0,96 афаза змаз амшмыхәла ӷәӷәаӡа ҟалеит 1945 шықәса ԥхынгәымза 9 аҽны. Анаҩстәи ихаҭәаау амшмыхәла Москва иҟалараны иҟоуп 2126 шықәса жьҭаарамзаа 16 рзы.<ref>''[[Святский, Даниил Осипович|Святский Д. О.]]'' Астрономия Древней Руси / Автор предисловия, комментариев, дополнений — [[Городецкий, Михаил Леонидович|М. Л. Городецкий]]. — М.: Русская панорама, 2007.</ref><ref>[https://astrogalaxy.ru/141.html Солнечные затмения в Москве с 1975 по 2075 год]</ref>
Ихаҭәаау амшмыхәлақәа Амра агәыргьыни акәша-мыкәшатәи аҭагылазаашьеи удырбоит, уи иаабац аҭагылазаашьақәа рҿы даараӡа иуадаҩуп (1996 шықәса инаркны, астрономцәа [[SOHO (космический аппарат)|SOHO амҩаныза]] аусура абзоурала ҳаеҵәа акәшаа-мыкәша иааҟәымҵӡакәа аҭҵааразы аалшара шроузгьы). 1868 шықәса нанҳәамза 18 рзы [[Индиа|Индиа]] имҩаԥысыз ихаҭәаау амшмыхәла аан, [[Французы|афранцыз]] ҭарауаҩ [[Жансен, Пьер Жюль Сезар|Пиер Жансен]] раԥхьаӡаакәны Амра [[Хромосфера|ахромосфера]] ҭиҵаан [[Химический элемент|ахимиатә хәҭаҷ]] ҿыц [[Электромагнитный спектр|аспектр]] иоуит. Ари ахәҭаҷ Амра ахьӡала [[Гелий|агели]] ҳәа ҳьӡыс иарҭеит.<ref>{{статья |автор= Kochhar, R. K. |заглавие= French astronomers in India during the 17th — 19th centuries |ссылка= http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1991JBAA..101...95K/0000099.000.html |автор издания= |издание= Journal of the British Astronomical Association |тип= |место= |издательство= British Astronomical Association |год= 1991 |выпуск= |том= 101 |номер= 2 |страницы= 95—100 |isbn= |язык= en |archive-date= 2011-08-16 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110816090953/http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1991JBAA..101...95K/0000099.000.html }}</ref> 1882 шықәса лаҵарамза 17 рзы, амшмыхәлаан [[Мсыр|Мысра]] иҟаз анаԥшҩцәа Амра иазааигәаны ииаҟьоз акомета гәарҭеит.<ref name="Marsden1967">{{статья |заглавие=The sungrazing comet group |издание=[[The Astronomical Journal]] |том=72 |номер=9 |страницы=1170—1183 |bibcode=1967AJ.....72.1170M |doi=10.1086/110396 |язык=en |автор=[[Марсден, Брайан|Marsden, Brian G.]] |год=1967 |тип=journal |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref>
== Амреи егьырҭ аеҵәақәеи ==
{| class="wikitable" style="float:right"
|+
!Ахьӡ
!Абжьаӡара, алаш. шықәсқәа
|-
|[[Проксима Центавра|Проксима Центавр]]
|4,2421 ± 0,0016
|-
|[[α Центавра A|а Центавр А]]
|4,3650 ± 0,0068
|-
|[[α Центавра B|α Центавр В]]
|4,3650 ± 0,0068
|-
|[[Звезда Барнарда|Барнард иеҵәа]]
|5,9630 ± 0,0109
|-
|[[Луман 16]]
|6,588 ± 0,062
|-
|[[WISE 0855–0714]]
|7,27 ± 0.13
|-
|[[Вольф 359]]
|7,7825 ± 0,0390
|-
|[[Лаланд 21185]]
|8,2905 ± 0,0148
|-
|[[Сириус A|Сириус А]]
|8,5828 ± 0,0289
|-
|[[Сириус B|Сириус Б]]
|8,5828 ± 0,0289
|}
=== Амра зегь реиҳа иазааигәоу аеҵәақәа ===
{{main|Ааигәа иҟоу аеҵәақәа рсиа}}
Амра зегь реиҳа иазааигәоу х-еҵәак рҟынӡа инықәырԥшшәа 4,3 [[световой год|лашара шықәса]] раҟара абжьоуп (270 нызқь а.ц. раҟара). Урҭ [[Альфа Центавра|Альфа Центавр]] аеҵәатә система шьақәдыргылоит, иуадаҩу атраекториақәа рыла дара-дара еикәшо ицоит. Уажәтәи аамҭазы [[Проксима Центавра|Проксима Центавр]] зегь реиҳа иааигәоуп.
=== Амра аҩбарақәа ===
{{main|Амра аналогқәа}}
Иахьазы идыру Амра “аҩбарақәа” ԥыҭк ыҟоуп, урҭ [[Солнечная масса|капанла]], [[Светимость|лашарала]], [[Цветовая температура|ԥхаррала]](±50 К), [[Металличность|металлрала]] (±12%), қәрала (±1 млрд шықәса), ҳаеҵәа аналог наӡақәа роуп ҳҳәар ауеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы:<ref>{{статья
|заглавие=Solar-Type Stars: Basic Information on Their Classification and Characterization
|издание=Solar Analogs: Characteristics and Optimum Candidates
|ссылка=http://www.lowell.edu/users/jch/workshop/drs/drs-p1.html
|access-date=2008-02-26
|язык=en
|тип=journal
|автор=D. R. Soderblom; J. R. King.
|год=1998
|archive-date=2009-05-24
|archive-url=https://web.archive.org/web/20090524191244/http://www.lowell.edu/users/jch/workshop/drs/drs-p1.html
}}</ref>
* [[Бета Гончих Псов|Агонч Лақәа Рбета]];
* [[18 Скорпиона|18 Мариал]];
* [[37 Близнецов|37 Еиԥшқәа]];
* [[HD 44594]];
* [[HIP 56948]].
== Амра аныҟәара ==
Иазааигәаӡоу аеҵәақәа ирҿырԥшны Амра 19,2 км/с раҟара аццакра аманы [[экваториальные координаты|аекватортә координатқәа]] α = 270°, δ = 30° ([[Геркулес (созвездие)|Геркулес]] иеҵәақәа реилазаараҿ) ахьыҟоу аҭыԥ ахь ицоит.<ref>[https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/431572/Kuda_letit_Solntse Куда летит Солнце?]</ref>
Аха уи аццакра [[Галактический центр|Агалактика агәы]] иаҿырԥшны Амра аццакра аасҭа акырӡа еиҵоуп. [[Галактика|Агалактика]] асинхронтә еикәагьежьра ([[Коротационная окружность|акоротациа]]) азона иацны, Амра аеллиптикатә орбитала агәы иаакәыршаны иҵәиуеит, 225-250 миллион шықәса рыла зныктәи аҭаҵәира ҟаҵо. Убри аан ацәаҳәатә ццакыра 220–240 км/с ыҟоуп. Уи ахырхарҭа ԥшьаала акәзаргьы аҽаԥсахуеит (иаҿагылоу аган аала аҽаԥсахуеит аамҭа азбжак анҵлак ашьҭахь - 125 миллион шықәса раҟара).<ref>{{Cite web |url=http://www.grani.ru/Society/Science/m.103981.html |title=Жизни на Земле угрожают «галактические нырки» |access-date=2021-03-26 |archive-date=2010-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100923004627/http://grani.ru/Society/Science/m.103981.html |url-status=live }}</ref> Уажәтәи аамҭазы, ари авектор [[Лебедь (созвездие)|еҵәаџьаа]] рахь ирхоуп. Агалактика агәы акәша-мыкәша аныҟәара адагьы, Амра иара убас агалактика аҟьаҟьара иаҿырԥшныгьы иҵысуеит, ес-30-35 миллион шықәса уи иахысуа (егьырҭ аҳасабрақәа рыла, 20-25 миллион шықәса цыԥхьаӡа), насгьы зны аладатәи агалактикатә гьежьбжаҿы, зны аҩадатәи аҟны иҟаалоит. Акоротациатә зона аҿы аҟазаара Амра аспиральтә маӷрақәа рылсра ааамҭақәа рыбжьаӡара еизнарҳауеит.<ref>{{статья |заглавие=The galactic habitable zone in barred galaxies |doi=10.1017/S1473550406003065 |издание=International Journal of Astrobiology |том=5 |номер=4 |страницы=325 |bibcode=2006IJAsB...5..325S |язык=en |автор=Sundin, M. |год=2006 |тип=journal}}</ref>
Иара убас, Амра, Агалактика зегьы иацны, [[Местная группа|Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ]] агәы иаҿырԥшны еиҭаҵуеит.<ref>Чернин А. Д., Звёзды и физика, М.: Наука, 1984, с. 152—153</ref>
11969 шықәсазы раԥхьаӡакәны [[реликтовое излучение|ареликттә шәахәаркраҿы]] адипольтә компонент алкаан: уи аҟәандара ажәҩан зегьы аҿы еиԥшымхаӡеит.<ref>Название связано с тем, что [[температура излучения]], как функция точки на небесной сфере, раскладывается в ряд по [[сферические функции|сферическим функциям]]. Дипольная компонента соответствует <math>l = 1</math>.</ref> [[Лев (созвездие)|Алымм еҵәаџьаа]] аганахьала уи абжьаратәи аҩаӡара 0,1% ала еиҳан, егьи аганахьала 0,1% рыла еиҵан.<ref>{{Cite web |url=http://www.astro.ucla.edu/~wright/CMB-dipole-history.html |title=''Wright E. L.'' History of the CMB Dipole Anisotropy |access-date=2021-03-26 |archive-date=2010-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100625040301/http://www.astro.ucla.edu/~wright/CMB-dipole-history.html |url-status=live }}</ref> Ари [[Эффект Доплера|Доплер иеффект]] иалҵшәоуп, уи ҟалоит Амра ареликттә фон иаҿырԥшны 370 км/с раҟара аццакра аманы Алым еҵәаџьаа аганахь ианцо аамҭазы. Ари аныҟәара шьақәгылоуп Амра Агалактика агәҭа иаҿырԥшны аныҟәареи, Агалактика Аҭыԥантәи агәыԥ амасса агәҭа иаҿырԥшны аныҟәареи, Аҭыԥантәи агәыԥ ахатә ныҟәареи реицыларала.<ref>
{{статья
|заглавие=Dipole Anisotropy in the COBE Differential Microwave Radiometers First-Year Sky Maps
|ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1993-12-20_419_2_0/page/n1
|издание=[[The Astrophysical Journal]]
|том=419
|страницы=1—6
|doi=10.1086/173453
|id={{arXiv|astro-ph/9312056}}
|язык=en
|тип=journal
|автор=Kogut, A.; et al.
|год=1993
|издательство=[[IOP Publishing]]
}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap090906.html |title=APOD: 2009 September 6 — CMBR Dipole: Speeding Through the Universe<!-- Заголовок ссылки сгенерирован ботом --> |access-date=2021-03-26 |archive-date=2011-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110116170638/http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap090906.html |url-status=live }}</ref> Аҵыхәтәантәи аццакра, ҳаамҭазтәи адыррақәа рыла, 627±22 км/с шьақәнаргылоит, насгьы [[галактические координаты|агалактикатә координатқәа]] змоу акәаԥахь ирхоуп ([[Гидра (созвездие)|ари акәаԥ Гидра еҵәаџьаа]] аҟны иҟоуп).<ref>{{Cite web |url=http://www.astromyth.ru/Astronomy/Movement.htm |title=Куда мы движемся? |access-date=2021-03-26 |archive-date=2013-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208072016/http://www.astromyth.ru/Astronomy/Movement.htm |url-status=live }}</ref>
Агалактика агәҭа акәша-мыкәшахь амҩан, Амра ҳазҭагылоу аамҭазы иԥсыҽу арчы ца аҵакыра иалсны ицоит, [[Местный пузырь|Аҭыԥантәи аԥышҭарч]] ҳәа еицырдыруа, насгьы уаҟа иҟоу [[Местное межзвёздное облако|Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥҭа]], [[OB-ассоциация Скорпиона — Центавра|Амариал-Центавр Ассоциациа]] ҳәа хьӡыс измоу аеҵәашьақәгыларатә ҳәаа аҟынтәи иҭнажьуа. Амра аҵыхәтәантәи 5, мамзаргьы 10 миллион шықәса рыҩныҵҟа Аҭыԥантәи аԥышҭарч арегион иалсны ацара иаҿуп, уи Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратәи аԥсҭҳәа иҭалеит 44-150 нызқь шықәса рыбжьара, насгьы даҽа 10-12 нызқь шықәса рыҩныҵҟа уи аҳәаақәа рҟны иаанхоит ҳәа агәаанагара ыҟоуп.<ref>{{cite web|title=Local Chimney and Superbubbles|url=http://www.solstation.com/x-objects/chimney.htm|website=SolStation.com|publisher=Sol Company|access-date=2022-01-01|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118172741/http://www.solstation.com/x-objects/chimney.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Местное межзвёздное облако|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1246819|website=Астронет|date=2009-08-10|access-date=2022-01-01|archive-date=2022-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220101124828/http://www.astronet.ru/db/msg/1246819|url-status=live}}</ref>
== Амра аҭҵаара ==
=== Амра зааӡатәи ахылаԥшрақәа ===
[[Файл:Solvognen DO-6865 2000.jpg|thumb|right|Трундхолмтәи [[Солнечная повозка|амра акәырҷыжь]] — [[праиндоевропейская религия|апратоиндоевропатәи адинхаҵара]] иаҷыдоу амра акәырҷыжь иақәтәаны аныҟәара агәрагара аанарԥшуеит ҳәа иԥхьаӡоу скульптуроуп]]
[[Файл:Sun-bonatti.png|thumb|upright|Сол, Амра, 1550 шықәсазтәи [[Бонатти, Гвидо|Гуидо Бонатти]] иҭыжьымҭа «Астрономиа ашәҟәқәа» аҟынтә]]
Ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс ауаатәыҩса Амра ароль хада азгәарҭон — алашареи аԥхарреи зцу ажәҩан икыду адиск лаша.
Аҭоурыхԥхьатәи, насгьы [[античность|антикатәи]] акультурақәа жәпакы рҿы Амра нцәахәыс иршьон. [[Древний Египет|Мысрааи]], [[инки|аинкцәеи]], [[ацтеки|ацтекцәеи]] рцивилизациақәа рдинхаҵарақәа рҿы Амра акульт аҭыԥ ду ааннакылон. Ажәытәтәи абаҟақәа рацәаны Амра иадҳәалоуп: иаҳҳәап, [[мегалиты|амегалитқәа]] ииашаны иаадырԥшуеит аԥхынтәи [[солнцестояние|амрагылара]] аҭыԥ (абри аҩыза амегалит дуқәа руак ыҟоуп [[Набта-Плайя|Набта-Плаиа]] ([[Мсыр|Мысра]]) иара убас [[Стоунхендж|Стоунхенџь]] ([[Британиаду|Еиду Британиа]])), [[Чичен-Ица|Чичен Ица]] ([[Мексика|Мексика]]) иҟоу апирамидақәа убасе ипш иргылоуп, ааԥынтәи ҭагалантәи [[равноденствие|амшеиҟарарақәа]] раан Адгьыл аҟынтәи агага апирамида иахьҳәазалартәеиԥш. [[Древняя Греция|Ажәытә бырзен]] [[астроном|астрономцәа]], Амра есышықәса [[эклиптика|аеклиптика]] иаваршәны аныҟәара иахылаԥшуа, Амра [[планета|апланетақәа]] быжьба иреиуоуп ҳәа ирыԥхьаӡон (ажәытә бырз. быз. ἀστὴρ πλανήτης — аеҵәа ҟьала). Бызшәақәак рҿы [[неделя|амчыбжь амшқәа]] руак, апланетақәа реиԥш, Амра иазкуп.
=== Иахьатәи аҭҵаарадырратә еилкаара аҿиара ===
Раԥхьаӡа Амра ҵарадырратә хшыҩзышьҭрала ахәаԥшра зҽазызшәаз дыруаӡәкын абырзен философ [[Анаксагор из Клазомен|Анаксагор]]. Иара иҳәон Амра [[греческая мифология|абырзен мифологиа]] ишаҳнарҵо еиԥш [[Гелиос|Гелиос]] иҽыуардын акәымкәа, «[[Пелопоннес|Пелопоннес]] аасҭа шәагаала идуу» ирҭәоу аихатә мпыл дуӡӡа шакәу. Ари аеретиктә ҵаразы иара ашьра иқәҵаны абахҭа дҭаркит, [[Перикл|Перикл]] иҽалархәра абзоурала мацара ихы дақәиҭтәын.
Амра апланетақәа зыкәшо гәаҭоуп ҳәа агәаанагара рҳәеит [[Аристарх Самосский|Самосстәи Аристархи]] [[История Индии|ажәытәтәи Индиатәи аҵарауааи]] (шәахә. адунеи [[Гелиоцентрическая система мира|Агелиоцентртә система]]). Ари атеориа [[Коперник, Николай|Коперник]] аԥсы еиҭаҭеиҵеит [[XVI век|16-тәи ашәышықәсазы]].
[[Аристарх Самосский|Самосстәи Аристарх]] иоуп раԥхьаӡа акәны Адгьыли [[Амза|Амзеи]] рыбжьара абжьаӡара аԥхьаӡара зҽазызшәоз, актәи мамзаргьы аҵыхәтәантәи аԥшьбарак [[Фазы Луны|афазаҿы]] Амреи Амзеи рыбжьара иҟоу акәакь ашәарала, насгьы уи иақәшәо зкәакь иашоу ах[[прямоугольный треугольник|кәакь]] аҟынтәи Адгьыли Амзеи рыбжьара абжьаӡареи Адгьыли Амреи рыбжьара абжьаӡареи реизыҟазаашьа шьақәыргыланы. Аристарх излаиҳәо ала, Амра аҟынӡа иҟоу абжьаӡара Амза аҟынӡа иҟоу аасҭа 18-нтә еиҳауп.<ref name="Priroda0708">{{статья |автор=Трифонов Е.Д. |заглавие=Как измерили Солнечную систему |издание=[[Природа (журнал)|Природа]] |номер=7 |год=2008 |страницы=18—24 |ссылка=http://www.ras.ru/FStorage/Download.aspx?id=9e94d047-3346-443c-91fa-d3fb1049edae |язык=ru |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |archive-date=2013-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130422150733/http://www.ras.ru/FStorage/Download.aspx?id=9e94d047-3346-443c-91fa-d3fb1049edae }}</ref> Аиашазы, Амра аҟынӡа иҟоу абжьаӡара Амза аҟынӡа иҟоу аасҭа 394-нтә еиҳауп. Аха Амза аҟынӡа абжьаӡара Гиппарх антикатә аамҭазы ииашаны ишьақәиргылеит, насгьы уи Самосстәи Аристарх ииҳәаз даҽа методк ихы иаирхәеит.<ref name="Priroda0708"/>
Китаитәи астрономцәа [[Хань (династия)|Хан адинастиа]] ахаан аахыс шәышықәсала [[солнечные пятна|амра ашәытақәа]] ирыцклаԥшуан. Ашәытақәа раԥхьаӡакәны иҭыхын 1128 шықәсазы [[Иоанн Вустерский|Иоанн Вустертәи]] ихроникаҿы. 1610 шықәсазы Амра аинструменталтә ҭҵаара аамҭа алагоит. [[телескоп|Ателескоп]] аԥҵара, насгьы Амра ахылаԥшразы иҷыдоу уи ахкы — [[гелиоскоп|агелиоскоп]] ахәыцра — [[Галилей, Галилео|Галилеи]], [[Хэрриот, Томас|Томас Херриот]], [[Шейнер, Кристоф|Кристоф Шеинер]] уҳәа егьырҭ аҵарауаагьы амра ашәытақәа рыхәаԥшра рылнаршеит.<ref name="solargreat">{{cite web|title=Great Moments in the History of Solar Physics|url=http://www.astro.umontreal.ca/~paulchar/sp/great_moments.html|access-date=2010-02-26|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20050311141524/http://www.astro.umontreal.ca/~paulchar/sp/great_moments.html|archive-date=2005-03-11}}</ref> Излаадыруа ала, Галилеи аҵарауаа рыҟнытә зегь раԥхьа ашәытақәа амратә структура иахәҭакны иазхеиҵеит, Шеинер иакәзар, урҭ Амра аҿаԥхьа ииасуа апланетақәа ҳәа иԥхьаӡон. Ари агәаанагара Галилео илнаршеит Амра аҵәира аԥшаареи уи аамҭа аԥхьаӡареи. Ашәытақәеи урҭ рҟазшьақәеи раартра раԥхьатәи аҭыԥ ааннакылон Галилеои Шеинери рыбжьара жәашықәсала аҭыԥ змаз аимак-аиҿакгьы, аха, иҟалап, раԥхьатәи ахылаԥшреи раԥхьатәи акьыԥхьреи урҭ рҩыџьагьы иртәымзар.<ref>{{cite web|title=Great Galileo’s «Letters on Sunspots»|url=http://www.astro.umontreal.ca/~paulchar/sp/images/3letters.html|access-date=2010-02-26|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091123110928/http://www.astro.umontreal.ca/~paulchar/sp/images/3letters.html|archive-date=2009-11-23}}</ref>
Апараллакс аметод ахархәарала Адгьыл аҟынтәи Амра аҟынӡа абжьаӡара раԥхьаӡа акәны еиҳа иазхоуҵартә иҟоу ахәшьара ҟарҵеит [[Кассини, Джованни Доменико|Џьованни Доменико Кассинии]] [[Рише, Жан|Жан Ришеи]]. 1672 шықәсазы, Марс Адгьыл ӷәӷәала ианаҿагылаз, урҭ аамҭаказы Марс ахьыҟаз ршәеит [[Париж|Парижгьы]], Франциатәи Гвиана аҳҭнықалақь [[Кайенна|Каиеннагьы]]. Игәаҭаз апараллакс 24′′ шьақәнаргылеит. Абарҭ ахылаԥшрақәа рылҵшәақәа рыла, Адгьыл аҟынтәи Марс аҟынӡа абжьаӡара ԥшаан, уи еиҭаԥхьаӡан Адгьыл аҟынтәи Амра аҟынӡа абжьаӡарахьы — 140 миллион км.
[[XIX век|19-тәи ашәышықәса]] алагамҭазы, Ватикан астроном хада, Аб [[Секки, Анджело|Пиетро Анџьело Секки]], [[спектроскопия|аспектроскопиа]] еиԥш иҟоу астрономиатә ҭҵаарадырраҿы аҭҵаара ахырхарҭа, амра алашара злашьақәгылоу аԥштәқәа реихшарала ашьаҭа икит. Абасала, абри аҩыза амҩала аеҵәақәа реилазаара ҭҵаазар шалшо еилкаахеит, [[Фраунгофер, Йозеф|Франгофергьы]] Амра аспектр аҿы [[спектр поглощения|албаадаратә цәаҳәақәа]] ааиртит. Аспектроскопиа абзоурала Амраҿы аелемент ҿыц аарԥшын, ажәытә бырзентәи Амра анцәахәы Гелиос иаҳаҭыр азы [[Гелий|агелиум]] ҳәа хьӡыс изырҭаз.
Акыраамҭа амра ачхара ахыҵхырҭақәа еилкаамкәа иҟан. 1848 шықәсазы [[Роберт Майер|Роберт Маиер]] иҟаиҵаз [[метеорит|аметеоритқәа]] ргипотеза излаҳәоз ала Амра аметеоритқәа ркаҳара иабзоураны ишуеит. Аха, абас еиԥш зхыԥхьаӡара рацәоу аметеоритқәа ркаҳарала Адгьылгьы даараӡа ишуазаарын; уи адагьы, адгьыл агеологиатә ҟәша еиҳарак аметеоритқәа рыла ишьақәгылахон; аҵыхәтәан, Амра акапангьы еизҳалар акәын, уи апланетақәа рныҟәара анырра анаҭараны иҟан. Убри аҟнытә, 19-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы аҵарауаа гәыԥҩык аҵабырг еиҳа иазааигәоу акәны ирыԥхьаӡон [[Гельмгольц, Герман Людвиг Фердинанд|Гельмгольц]] (1853) иара убас [[Томсон, Уильям (лорд Кельвин)|алорд Кельвин]] иаԥырҵаз атеориа, Амра иҭынчу [[гравитация|агравитациатә]] еиҵацалара абзоурала ишуеит ҳәа зҳәоз («[[механизм Кельвина — Гельмгольца|Кельвин-Гельмгольц рмеханизм]]»). Абри амеханизм шьаҭас измоу аҳасабрақәа рыла, Амра ақәра зегьы ианреиҳаха 20 миллион шықәса ыҟоуп, насгьы Амра анҿыцәаауа аамҭа — 15 миллион шықәса иреиҳамкәа рышьҭахь.<ref name="esbe">{{ВТ-ЭСБЕ|Энергия Солнца}}</ref><ref>{{статья
|заглавие=On the Age of the Sun’s Heat
|издание=Macmillan’s Magazine
|том=5
|страницы=288—293
|ссылка=http://zapatopi.net/kelvin/papers/on_the_age_of_the_suns_heat.html
|автор=Sir William Thomson.
|год=1862
|archive-date=2006-09-25
|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925190954/http://zapatopi.net/kelvin/papers/on_the_age_of_the_suns_heat.html
}}</ref> Аха ари агипотеза ахаҳәқәа рықәра иазку агеологиатә дыррақәа ирҿагылон, кырӡа еиҳа иҳараку арбагақәа аазырԥшуаз.<ref name="esbe" /> Убас, иаҳҳәап, [[Дарвин, Чарльз|Чарльз Дарвин]] вендтәи [[Эдиакарий|аизгақәа]] реилабгара 300 миллион шықәса иреиҵамкәа ирылагӡаны ишымҩаԥысуаз азгәеиҭеит.<ref>«in all probability a far longer period than 300 million years has elapsed since the latter part of the Secondary period.» [http://darwin.thefreelibrary.com/The-Origin-of-Species/9-1] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080509122542/http://darwin.thefreelibrary.com/The-Origin-of-Species/9-1 |date=2008-05-09 }}</ref> Ус шакәугьы, [[ЭСБЕ|Брокгаузи Ефрони ренциклопедиа]] [[геология|агравитациатә]] модель заҵәык ауп иалыршазарц зылшоны иаԥхьаӡо.<ref name="esbe" />
[[XX век|20-тәи ашәышықәсазы]] ауп ари апроблема ииашоу аӡбашьа анаԥшаахаз. [[Резерфорд, Эрнест|Резерфорд]] раԥхьаӡа иргыланы убри аиԥш агәаанагара иҳәеит, Амра аҩныҵҟатәи амчхара ахыҵхырҭа [[радиоактивный распад|арадиоактивтә ԥхасҭахара]] ауп ҳәа.<ref>{{cite web
|author = Darden, Lindley.
|date = 1998
|title = The Nature of Scientific Inquiry
|publisher = Macmillan’s Magazine
|url = http://www.philosophy.umd.edu/Faculty/LDarden/sciinq/
|archive-url = https://www.webcitation.org/60qCQIKZ4?url=http://www.philosophy.umd.edu/Faculty/LDarden/sciinq/
|archive-date = 2011-08-10
|access-date = 2008-01-03
|url-status = live
}}</ref> 1920 шықәсазы [[Эддингтон, Артур Стэнли|Артур Еддингтон]] иҳәеит Амра аҩнуҵҟа ақәыӷәӷәареи аԥхарреи убриаҟара иҳаракуп ҳәа, уа [[термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциа]] ҟало аҟынӡа, аӡри агәыцәқәа ԥшьба ([[протон|апротонқәа]]) [[Гелий-4|агелиум-4]] агәыцәахь еилалартәеиԥш.<ref>{{cite web
|date = 2005-06-15
|access-date = 2007-08-01
|title = Studying the stars, testing relativity: Sir Arthur Eddington
|publisher = ESA Space Science
|url = http://www.esa.int/esaSC/SEMDYPXO4HD_index_0.html
|archive-url = https://www.webcitation.org/60qCQMxY4?url=http://www.esa.int/esaSC/SEMDYPXO4HD_index_0.html
|archive-date = 2011-08-10
|url-status = live
}}</ref> Аҵыхәтәантәи амасса зыхиақәиҭу апротонқәа ԥшьба рмассақәа зегьы еицҵаны иахьреиҵоу азы, уи ахәҭак, амассатә гра амзыз ала, абри ареакциаҿы афотонтә [[Энергия|мчхарахь]] ииасуеит. Амра аилазаараҿы [[водород|аӡри]] еиҳарак аԥыжәара шамоу шьақәлырӷәӷәеит 1925 шықәсазы [[Пейн-Гапошкина, Сесилия Хелена|Сесилиа Пеин]]. Атермогәыцәтә еилаҵара атеориа 1930-тәи ашықәсқәа рзы иаԥырҵеит астрофизикцәа [[Субраманьян Чандрасекар|Субраманиан Чандрасекари]] [[Бете, Ханс Альбрехт|Ханс Бетеи]]. Бете амра амчхара ахыҵхырҭақәа ҳәа иԥхьаӡоу атермогәыцәтә реакциа хадақәа ҩба иԥхьаӡеит.<ref name="Bethe">{{статья
|заглавие=On the Formation of Deuterons by Proton Combination
|ссылка=https://archive.org/details/sim_physical-review_1938-11-15_54_10/page/n86
|издание=[[Physical Review]]
|том=54
|страницы=862—862
|язык=en
|тип=journal
|автор=Bethe, H.
|год=1938
}}</ref><ref name="Bethe2">{{статья
|заглавие=Energy Production in Stars
|ссылка=https://archive.org/details/sim_physical-review_1939-03-01_55_5/page/n9
|издание=[[Physical Review]]
|том=55
|страницы=434—456
|язык=en
|автор=Bethe, H.
|год=1939
|тип=journal
}}</ref> Маргарет Бербиџь 1957 шықәсазы иҭлыжьыз аусумҭа "[[звезда|Аеҵәақәа]] рҿы иҟоу аелементқәа рсинтез", Адунеи аҿы иҟоу аелементқәа реиҳарак аеҵәақәа рҿы имҩаԥысуа ануклеосинтез ишахылҿиааз аанарԥшит.<ref>{{статья
|заглавие=Synthesis of the Elements in Stars
|издание=[[Reviews of Modern Physics]]
|том=29
|номер=4
|страницы=547—650
|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1957RvMP...29..547B
|язык=en
|автор=E. Margaret Burbidge; G. R. Burbidge; William A. Fowler; F. Hoyle.
|год=1957
|тип=journal
|archive-date=2008-02-27
|archive-url=https://web.archive.org/web/20080227151613/http://adsabs.harvard.edu/abs/1957RvMP...29..547B
}}</ref>
1905 шықәсазы, [[Маунт-Вилсон|Маунт-Уилсон]] аобсерваториаҿы [[Хейл, Джордж Эллери|Џьорџь Еллери Хеил]] раԥхьатәи амратә телескоп иргылан, Галилеи иааиртыз амратә шәытақәа рхыҵхырҭа азҵаара аҭак аԥшаара иҽазикит. Џьорџь Хеил ишьақәиргылеит амра ашәытақәа [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] иахҟьаны ишыҟало, избанзар уи ахҟьа аԥхарра ланарҟәуеит. Амра аҿықәан иҟоу амҳалдызтә мҽхакоуп амратә ԥшақәа зхылҿиаауа — амратә гәыргьын аҟынтәи шә-нызқь километрала акосмос ахь аплазма аҭҟәацра.
2020 шықәса ажьырныҳәамзазы, ЕАА Амилаҭтә ҭҵаарадырратә фонд ателескоп аҭоурых аҿы зегь реиҳа ииашоу Амра афотоҭыхымҭақәа ҟанаҵеит. Урҭ рҟны еилыкка иубарҭоуп аплазма злацо «аиачеикақәа».<ref>{{Cite web|url=https://www.nso.edu/inouye-solar-telescope-first-light/|title=Inouye Solar Telescope: First Light|publisher=NSO - National Solar Observatory|lang=en|access-date=2020-02-02|archive-date=2020-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202231711/https://www.nso.edu/inouye-solar-telescope-first-light/|url-status=live}}</ref>
=== Амра акосмостә ҭҵаарақәа ===
[[Атмосфера Земли|Адгьыл атмосфера]] акосмос аҟынтәи иаауа [[электромагнитное излучение|афымцамҳалдызтә шәахәаркра]] ахкқәа рацәаны иааннакылоит. Уи адагьы, ззын атмосфера кырӡа иҵәцоу иубарҭоу аспектр ахәҭаҿгьы акосмостә обиектқәа рфотосахьақәа иахьыҵысуа аҟнытә еиҵаҟьахалар рылшоит, убри аҟнытә арҭ аобиектқәа аҳаракыра дуқәа рҟны рыцклаԥшра еиҳа иманшәалоуп (ашьхаратә [[обсерватория|абсерваториақәа]] рҟны, атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рахь ишьҭыху амыругақәа рхархәарала уҳәа), мамзаргьы акосмос аҟынтәи. Амра ацклаԥшраҿгьы ари азнеишьа иашоуп. Амра аҭыхымҭа бзиа аиура аҭахызар, уи [[ультрафиолетовое излучение|аультрафиалети]] [[рентгеновское излучение|арентгентә шәахәаркреи]] ҭҵаатәызар, [[солнечная постоянная|амратә константа]] кылкааны ишәатәызар, усҟан ацклаԥшрақәеи аҭыхрақәеи [[аэростат|аеростатқәа]], [[ракета|аракетақәа]], амҩанызақәа, [[космический аппарат|акосмостә станциақәа]] рҟынтәи имҩаԥыргоит.
Аиашазы, раԥхьаӡа акәны Амра атмосфера анҭыҵтәи ахылаԥшрақәа ҟаҵан аҩбатәи иԥсабаратәым Адгьыл амҩаныза «[[Спутник-2|Спутник-2]]» ала 1957 шықәсазы.<ref>[http://www.tesis.lebedev.ru/about_experiments_fian.html Космические эксперименты ФИАН<!-- Заголовок ссылки сгенерирован ботом -->] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20141013222403/http://www.tesis.lebedev.ru/about_experiments_fian.html |date=2014-10-13 }}.</ref> Ахылаԥшрақәа 1 инаркны 120 Å-нӡа аспектртә диапазонқәа рҟны имҩаԥган, аорганикатәи аметаллтәи рыцқьагақәа рхархәарала иалкааны.<ref>{{книга |заглавие=Introduction to Plasma Physics |автор=Alexander Piel |часть=The Solar Wind |год=2010 |издательство=Springer |allpages=420 |pages=7 |ссылка=http://books.google.com/books?id=wWlQ4Qz5hcwC&pg=PA7 |isbn=9783642104909 |10= |archive-date=2014-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140628031624/http://books.google.com/books?id=wWlQ4Qz5hcwC&pg=PA7 }}</ref> [[солнечный ветер|Амратә ԥша]] експериментла иԥшаан 1959 шықәсазы акосмостә ӷбақәа «[[Луна-1|Луна-1]]», «[[Луна-2|Луна-2]]» рҿы аионтә цәҟьақәа рыла, урҭ рҟны имҩаԥысуаз аԥышәарақәа напхгара рзиуан [[Грингауз, Константин Иосифович|Константин Грингауз]].<ref>{{статья |автор=Завидонов И. В. |заглавие=Как американцы искали ветра в поле, а нашли радиационный пояс и как русские искали радиационный пояс, а нашли солнечный ветер, или физические эксперименты на первых искусственных спутниках Земли и открытие её радиационных поясов |год=2002 |выпуск=XXVII |издание=[[Историко-астрономические исследования]] |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |страницы=201—222 |ссылка=ftp://ftp.izmiran.rssi.ru/pub/izmiran/space-around-us/Children/DOC/ZAVIDONOV/Zavidonov/VeterVPole.htm|url-status=dead}}</ref><ref>''Алексей Левин.'' [http://www.inauka.ru/astrophisics/article66054/print.html Ветреное светило таит немало загадок]. {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080205115936/http://www.inauka.ru/astrophisics/article66054/print.html |date=2008-02-05 }}.</ref>
Амратә ԥша ҭызҵааз егьырҭ акосмостә ӷбақәа рахь иаҵанакуеит [[NASA]] иаԥнаҵаз асериа «[[Пионер (программа)|Пионер]]» амҩанызақәа, аномерқәа 5—9 рыманы, 1969 шықәса инаркны 1968 шықәсанӡа идәықәҵаз. Арҭ амҩанызақәа Адгьыл аорбита иазааигәаны Амра иахьакәшоз амратә ԥша аҟазшьақәа хәҭа-хәҭала иашәеит.
1970-тәи ашықәсқәа рзы, [[США|Еиду Америкатәи аштатқәеи]] [[Германиа|Германиеи]] еицырзеиԥшу апроект аҳәаақәа ирҭагӡаны, амҩанызақәа «[[Гелиос-I|Гелиос-I]]», «[[Гелиос-II|Гелиос-II]]» ажәҩанахь ишьҭыхын. Урҭ [[перигелий|зперигели]] [[Меркурий|Меркури]] аорбита аҩнуҵҟа иҟаз [[орбита|агелиоцентртә орбитаҿы]] иҟан, Амра аҟынтәи 40 миллион км раҟара абжьаны. Арҭ амыругақәа амратә ԥша иазку адырра ҿыцқәа реизгара рылшон.
1973 шықәсазы Америкатәи акосмостә станциа [[Скайлэб|Скаилеб]] аҿы иҟоу акосмостә амратә обсерваториа Apollo Telescope Mount аусура иалагеит. Ари аобсерваториа ахархәарала, амра аиҭасратә региони [[солнечная корона|амратә гәыргьын]] аультрафиолеттә шәахәаркреи динамикатә режимла раԥхьаӡакәны ирыхәаԥшын. Уи ахархәарала иара убас [[корональные выбросы массы|агәыргьынтә массатә ҭыцҟьаарақәеи]] [[корональные дыры|агәыргьынтә кылҳарақәеи]] аарԥшын, иахьа уажәшьҭа ишаҳдыруа еиԥш, амратә ԥша кырӡа иадҳәалоу.
1980 шықәсазы НАСА [[Solar Maximum Mission|Solar Maximum Mission (SolarMax)]]ҳәа изышьҭоу акосмостә зонд Адгьыл азааигәатәи аорбитахь иқәнаргылеит, уи амратә активра ӷәӷәа аамҭазы амра ацәывҵҷҷаарақәа рҟынтәи [[ультрафиолетовое излучение|аультрафиолеттә]], [[рентгеновское излучение|арентгентә]], [[гамма-излучение|агамма-шәахәаркрақәа]] рхылаԥшразы иҟаҵан. Аха, адәықәҵара ашьҭахь мызқәак анҵы, аелектроника аусура аиқәымшәара иахҟьаны, азонд апассивтә режим ахь ииасит.
1984 шықәсазы, ашаттл «[[Челленджер (шаттл)|Челленџьер]]» аҿы иҟаз акосмостә експедициа STS-41C азонд апроблема ӡбаны дырҩеигь аорбитахь идәықәнаҵеит. Уи ашьҭахь, 1989 шықәса рашәарамзазы атмосфера иҭалаанӡа аӷба зқьыла амратә корона асахьақәа аиуит. Иара убасгьы уи иҟанаҵаз ашәарақәа рыбзоурала еилкаахеит шықәсыки бжаки рыҩныҵҟа Амра аәшахәаркра зегьы 0.01% мацара рыла аҽшаԥсахыз.<ref>{{Cite web |url=http://web.hao.ucar.edu/public/research/svosa/smm/smm_mission.html |title=Solar Maximum Mission Overview |access-date=2012-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060405183758/http://web.hao.ucar.edu/public/research/svosa/smm/smm_mission.html |archive-date=2006-04-05 |url-status=dead }}</ref>
<!-- Европейская космическая лаборатория «Спейслаб» тоже освящена новейшей техникой для изучения нашей дневной звезды. -->
1991 азы иаԥырҵаз «[[Yohkoh|Yohkoh]]» {{нихонго||ようこう|ё:ко:|«солнечный свет»}} ҳәа изышьҭоу амҩаныза арентгентә диапазон аҿы амра ашәахәаркрақәа рыцклаԥшра мҩаԥнагеит. Уи иарҳаз адыррақәа аҵарауаа ирыцхрааит еиуеиԥшым амратә цәывҵҷҷаарақәа рыхкқәа ралкаара, насгьы иаадырԥшит агәыргьын еиҳа аусура ахьыҟоу аҭыԥқәа ианацәыхароугьы, уаанӡа ишазхәыцуаз аҵкыс адинамика еиҳа ишыӷәӷәоу. «Иоко» амра ацикл зегьы аҩнуҵҟа аус уны, 2001 шықәсазтәи амшмыхәлаан апассивтә режимахь ииасит, Амра аганахь ахырхарҭа анацәыӡ. 2005 шықәсазы амҩаныза атмосфера иҭалан, еилабгеит.<ref>[http://www.jaxa.jp/press/2005/09/20050913_yohkoh_e.html Result of Re-entry of the Solar X-ray Observatory Yohkoh (SOLAR-A) to the Earth’s Atmosphere] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130810150641/http://www.jaxa.jp/press/2005/09/20050913_yohkoh_e.html |date=2013-08-10 }}.</ref>
[[Европейское космическое агентство|Европатәи акосмостә Агентреи]] [[NASA|НАСА-и]] еицхырааны еиҿыркааз SOHO (''SOlar and Heliospheric Observatory'') апрограмма амратә ҭҵаарақәа рзы даара акраҵанакуеит. 1995 шықәса ԥхынҷкәынмза 2 рзы идәықәҵаз акосмостә ӷба [[SOHO (космический аппарат)|SOHO]] аус ауеит жәашықәса инареиҳаны, иазԥхьагәаҭаз ҩышықәса рҭыԥан (2009 шықәсазтәи адыррақәа рыла). Уи убриаҟара хәарҭара аланы иҟалеит, анаҩстәи, еиԥшу [[Обсерватория солнечной динамики|SDO]] (Solar Dynamics Observatory) ҳәа изышьҭоу акосмостә ныҟәага 2010 шықәса жәабранмза 11 азы идәықәҵан.<ref>{{cite web |url=https://aif.ru/society/news/46469 |title=«Самый передовой солнечный зонд» запустили в США |date=2010-02-12 |publisher=[[Аргументы и факты]] |lang=ru |access-date=2010-04-24 |url-status=live |archive-date=2010-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100216185122/http://www.aif.ru/society/news/46469 }}</ref> SOHO [[точки Лагранжа|Лагранж икәаԥаҿ]] Адгьыли Амреи рыбжьара иҟоуп, иандәықәҵаз аахыс ацәқәырԥақәа роурақәа еиуеиԥшым рдиапазонқәа рыла Амра асахьақәа Адгьылахь иаанашьҭуеит. Амра аҭҵааразы иамоу ихадоу адҵадагьы, SOHO хыԥхьаӡара рацәала [[комета|акометақәа]] ҭнаҵааит, еиҳарак кырӡа имаҷқәоу, Амра иазааигәахацыԥхьаӡа иҵабо.<ref>[https://sungrazer.nrl.navy.mil/ SOHO Comets] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200613011055/https://sungrazer.nrl.navy.mil/ |date=2020-06-13 }}.</ref>
[[Файл:174719main LEFTREDSouthPole304.jpg|thumb|right|240px|[[STEREO]] амиссиа иҭнахыз амра аладатәи аполиус асахьа. Асахьа ҵаҟатәи арыӷьарахьтәи ахәҭаҿы амасса аҭыцҟьаара убарҭоуп]]
Абарҭ амҩанызақәа зегьы Амра [[эклиптика|аеклиптикатә]] хықә аҟынтәи ирбарҭан, убри аҟнытә уи аполиусқәа ирцәыхараны иҟоу аҭыԥқәа ракәын еиҳа инарҭбааны иҭырҵаауаз. Акосмостә зонд «[[Улисс (космический аппарат)|Улисс]]» 1990 шықәсазы идәықәҵан Амра аполиартә регионқәа рыҭҵааразы. Раԥхьаӡара иара [[Юпитер|Иупитер]] азааигәара [[гравитационный манёвр|агравитациатә маневр]] ҟанаҵеит, аеклиптикатә хықә аҟынтәи аҭыҵразы. Насыԥла, иара убасгьы уи иалшеит 1994 шықәсазы [[D/1993 F2 (Шумейкеров — Леви)|Шумеикерцәа ркомета — Леви 9]]-и Иупитери реиҿасра абара. Иазԥхьагәаҭаны иамаз аорбитахь ианцәырҵ ашьҭахь, уи агелиоҭбаара ҳаракқәа рҟны амратә ԥшеи [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] амчхареи рыҭҵаара аҽазнакит. Излеилкаахаз ала, арҭ аҭбаарақәа рҿы амратә ԥша аццакыра {{s|750 км/с}} иззыԥшыз аасҭа еиҵоуп, насгьы урҭ рҟны [[галактические космические лучи|агалактикатә космостә шәахәақәа]] зыԥсаҟьо амҳалдызтә мҽхак дуқәа ыҟоуп.<ref>{{cite web |url=http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/mission_primary.html|title=Primary Mission Results |work=Ulysses |publisher=NASA JPL |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCQXUPw?url=http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/mission_primary.html |archive-date=2011-08-10 |access-date=2012-05-18 |url-status=dead}}</ref>
Амра [[фотосфера|афотосфера]] аилазаара [[спектроскопия|аспектроскоптә]] методқәа рыла ибзианы иҭҵаауп, аха Амра иҵаулоу аҟәшаҿы иҟоу аелементқәа реизыҟазаашьа иазку адыррақәа рхыԥхьаӡара акырӡа еиҵоуп. Амра аилазаашьа иазку ишиашоу адыррақәа риуразы акосмостә зонд [[Genesis (КА)|Genesis]] дәықәҵан. Уи 2004 шықәсазы Адгьыл ахь ихынҳәит, аха атәараан ааха аиуит, арццакратә дҵаҭаҩқәа руак аусура ахьеиқәымшәаз иахҟьаны, насгьы уи аҵыхәала апарашиут ахьымаатыз азы. Ааха ӷәӷәа шаиузгьы, ихынҳәуа амодуль аҭҵааразы хра злоу амратә ԥша аҿырԥштәқәа ԥыҭк Адгьыл ахь иаанагеит.
2006 шықәса цәыббрамза 22 рзы амратә обсерваториа [[Hinode|Hinode]] (Solar-B) Адгьыл аорбитахь идәықәҵан. Аобсерваториа аԥҵан аобсерваториа Yohkoh (Solar-A)ахьеиҿкааз Иопониатәи ISAS аинститут аҟны, х-мыругак рыла еиқәыршәаны: SOT – амратә оптикатә телескоп, XRT – арентгентә телескоп, EIS – ультрафиолеттә диапазон асахьаарԥшратә [[спектрометр|спектрометр]]. Hinode хықәкы хадас иамоуп амратә гәыргьын аҿы имҩаԥысуа активтә процессқәа рыҭҵаара, насгьы урҭ Амра амҳалдызтә мҽхакы аилазаашьеи адинамикеи ишрыдҳәалоу ашьақәыргылара.<ref>{{cite web |url=http://solarb.msfc.nasa.gov/|title=Hinode (Solar-B) |publisher=NASA |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCQpCLW?url=http://solarb.msfc.nasa.gov/ |archive-date=2011-08-10 |access-date=2014-01-17 |url-status=live}}</ref>
2006 шықәса жьҭаарамзазы амратә обсерваториеи [[STEREO|STEREO]] аусура иалагеит. Уи еиԥшу ҩ-космостә ныҟәагак рыла ишьақәгылоуп, урҭ рҟынтә акы еснагь Адгьыл ашьҭахьҟа иаанхоит, егьи уи иаԥысуеит. Уи абзоурала Амра астереосахьақәеи амратә феноменқәеи, иаҳҳәап, [[корональные выбросы массы|амасса агәыргьынтә ҭыцҟьаарақәа]], раарԥшра алыршахоит.
2009 шықәса ажьырныҳәамзазы Урыстәылатәи амҩаныза «[[Коронас-Фотон|Коронас-Фотон]]» [[Тесис|Тесис]] ҳәа изышьҭоу акосмомостә телескоптә комплекс ацҵаны идәықәҵан. Аобсерваториа аилазаараҿы иҟан еиуеиԥшым ателескопқәеи аҵыхәтәантәи аультрафиолеттә диапазон аспектрогелиографқәеи, иара убасгьы аионизациа зызу агелиумтә цәаҳәа HeII 304 A аҿы аус зуа алаԥшҳәаа ҭбаа [[коронограф|акоронограф]]. «Тесис» амисссиа дҵас иаман реиҳа адинамика зҵоу амратә процеесқәа рыҭҵаара ([[Корональные выбросы массы|ацәывҵҷҷаарақәеи амасса агәыргьынтә ҭыцҟьаарақәеи]]), иара убас [[Геомагнитная буря|агеомҳалдызтә еилагарақәа]] заа разԥхьагәаҭара хықәкыс измоу уахыҽнытәи амратә усура ацклаԥшра.<ref>{{cite web |url=http://www.tesis.lebedev.ru/ |title=Тесис — космическая обсерватория |work=Тесис |access-date=2007-12-17 |url-status=live |archive-date=2011-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809050904/http://www.tesis.lebedev.ru/ }}</ref>
2010 шықәса жәабранмза 11 рзы, Еиду Америкатәи аштатқәа амратә обсерваториа ҿыц [[Обсерватория солнечной динамики|SDO]] (Solar Dynamic Observatory), агеостационартә орбитахь идәықәырҵеит.<ref>{{cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sdo/main/index.html |title=Solar Dynamic Observatory |publisher=NASA |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCRvMC0?url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sdo/main/index.html |archive-date=2011-08-10 |access-date=2010-02-13 |url-status=live}}</ref>
=== Амра ахылаԥшреи аблабаразы ашәарҭареи ===
[[Файл:Solntse v dymke 2010.07.30.JPG|thumb|Алҩа аԥарда иалсны]]
[[Файл:Full cycle of a Sunset on the high plains of the Mojave Desert.jpg|thumb|[[Мохаве (пустыня)|Мохаве]] ацәҳәыраҿы [[Закат|амраҭашәара]]]]
[[Файл:Hazy summer sunrise over the Mojave desert.jpg|thumb|Амрагылара]]
[[Файл:D85 1116 Sunset in Thailand photographed by Trisorn Triboon.jpg|thumb|Аԥхын Таиланд амраҭашәара]]
[[Файл:Солнце светит сквозь тучи.jpg|thumb|Амра аԥсҭҳәақәа рышьҭахь]]
Амра ибзианы ахылаԥшразы, иҟоуп иҷыдоу, [[солнечный телескоп|амратә телескопқәа]] ҳәа изышьҭоу, адунеи ахьынӡанаӡааӡо еиуеиԥшым [[обсерватория|аобсерваториақәа]] рҿы иқәыргылоу. Амра ахылаԥшрақәа рзы иҷыдоу ҟазшьак ыҟоуп, уи Амра [[яркость|ашәахәалашара]] аҳаракра иадҳәалоуп, убри аҟнытә, амратә [[светосила|рылашаратә мчы]] маҷхар алшоит. Еиҳа ихадоуп асахьа иахьынӡауала [[масштаб|амасштаб]] ду аиура, насгьы уи ахықәкы анагӡаразы, амратә телескопқәа [[фокусное расстояние|афокустә бжьаӡара]] дуӡӡақәа рымоуп (аметрқәеи аметрқәа жәабалеи). Ас еиԥш иҟоу аиҿартәышьа аргьежьра мариам, аха уи аҭахныгьы иҟаӡам. Амра ажәҩан аҿы иахьыҟоу маҟа ҭшәала иԥкуп, иреиҳау уи аҭбаара 46 градус ауп. Убри аҟынтә амра ашәахәақәа асаркьақәа рхархәарала иқәыргылоу ателескопахь идырхоит, анаҩс аекранахь ииаргоит, мамзаргьы афильтр лашьцақәа рыла ирыхәаԥшуеит.
Амра иҟоу аеҵәақәа рыҟнытә хараӡа зегь раасҭа амчхара змоу акәым, аха уи [[Адгьыл|Адгьыл]] иазааигәоуп аҟнытә ҳара ҳзы даараӡа илашоит — иҭәу [[Амза|Амза]] аасҭа 400 000-нтә илашаны. Убри азы ҽынла Амра блала ахәаԥшра даара ишәарҭоуп, насгьы иҷыдоу [[светофильтр|афильтр]] ада абинокль ала ма ателескоп ала ахәаԥшра зынӡагьы иҟалом– уи аблабара рхынҳәышьа змам ааха анаҭар алшоит (асетчаткеи ароговица ахҩеи рыбылра, [[Палочки (сетчатка)|алабыҵәқәа]] рыԥхасҭахара, [[слепота|алашаратә лашәра]]).<ref>
{{статья
|заглавие=Chorioretinal temperature increases from solar observation
|издание=Bulletin of Mathematical Biophysics
|том=33
|номер=1
|страницы=1—17
|doi=10.1007/BF02476660
|ref=White
|язык=en
|тип=journal
|автор=White, T. J.; Mainster, M. A.; Wilson, P. W.; Tips, J. H.
|год=1971
}}</ref><ref>
{{статья
|заглавие=The Human Fovea After Sungazing
|издание=[[Transactions of the American Academy of Ophthalmology and Otolaryngology]]
|том=79
|страницы=OP788—95
|pmid=1209815
|номер=6
|ref=Tso
|автор=Tso, M. O. M.; La Piana, F. G.
|год=1975
}}</ref> Ихьчам блала Амра ахылаԥшра аблабара ааха амҭа закәа алыршахоит [[восход|амра ангыло]] мамзаргьы [[закат|аҭашәамҭаз]](усҟан Амра ацырцырра зқьынтә иԥсыҽхоит) мамзаргьы ҽынла алашара афильтрқәа рхархәарала. [[бинокль|Абинокль]] ма [[телескоп|ателескоп]] ала аматеориатә хылаԥшрақәа амҩаԥгараангьы [[объектив|аблақәа]] рҿаԥхьа иқәыргылоу изырлашьцо арыцқьагақәа рхархәара аҭахуп, мамзаргьы аблақәа рҿаԥхьа иқәдыргыло [[Призма Гершеля|Гершель исал]]. Аха еиӷьуп даҽа знеишьак ахархәара — амра асахьа ателескоп ала аекран шкәакәаҿы аарԥшра. Азҿлымҳаратә телескоп хәыҷы алагьы [[солнечные пятна|амра ашәытақәа]] абас еиԥш иҭҵаазар ауеит, амш аныбзиоу Амра аҿықәан агранулиациақәеи [[солнечный факел|ацәашьымцақәеи]] ҳбар ҳалшоит. Аха абри аҭагылазаашьаҿы ателескоп ахаҭа ааха аиура ашәарҭара ыҟоуп, убри аҟынтә ари аметод ахархәара аԥхьа ателескоп азы иҟоу амҩақәҵарақәа рыԥхьара аҭахуп. Хықәкыла, Амра ацклаԥшра ари аметод аан [[Рефлектор (телескоп)|ателескоп-рефлекторқәеи]] [[Катадиоптрический телескоп|акатадиоптрикатә телескопқәеи]] ааха рыҭара ашәарҭара ыҟоуп. Уи адагьы, иарбанзаалак ателескоп ала иҷыдоу афильтр ада ишиашоу Амра ахәаԥшра ҟалаӡом, насгьы иҟалаӡом асахьа аекран аҿы аарԥшраан ателескоп акыраамҭа еиԥҟьарада Амрахь ирханы акрагьы.<ref>{{книга |заглавие=Solar Sketching: A Comprehensive Guide to Drawing the Sun |автор=Erika Rix, Kim Hay, Sally Russell, Richard Handy |издательство=Springer |страницы=119—120 |ссылка=https://books.google.com/books?id=7pCKCgAAQBAJ&pg=PA119 |часть=Chapter 4. Solar Projection |archive-date=2016-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702150740/https://books.google.com/books?id=7pCKCgAAQBAJ&pg=PA119 }}</ref>
== Атеориатә проблемақәа ==
=== Амратә неитриноқәа рыпроблема ===
{{Main|Амратә неитриноқәа рыпроблема}}
Амра агәыцәаҿ имҩаԥысуа [[Ядерные реакции|агәыцәтә реакциақәа]] ирыхҟьаны хыԥхьаӡара рацәала [[нейтрино|аелектронтә неитриноқәа]] ҟалоит. Убри аан, 1960-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа инаркны иааиԥмырҟьаӡакәа имҩаԥысуа анеитриноқәа рыцәқәырԥа ашәарақәа иаадырԥшит иҭарыҩуа амратә електронтә неитриноқәа рхыԥхьаӡара ҩынтә-хынтә еиҵаны ишыҟоу, Амраҿы апроцессқәа аазырԥшуа [[стандартная солнечная модель|амратә модель шьақәгыла]] иазԥхьагәанаҭаз аасҭа. Аексперименти атеориеи рыбжьара иҟоу ари аиқәымшәара «амратә неитриноқәа рыпроблема» ҳәа хьӡыс иарҭеит, насгьы 30 шықәса инареиҳаны амратә физика амаӡақәа иреиуан. Аҭагылазаашьа иҵегьы иаруадаҩуеит анеитриноқәа аматериа даара иԥсыҽны иаус ахьацнауа, насгьы Амра аҟынтәи иаауа амч еиԥш иҟоу анеитриноқәа рцәырҵра ииашаны изшәо [[нейтринный детектор|анеитринотә детектор]] аԥҵара — техникала иуадаҩу, насгьы зыхә цәгьоу дҵоуп (шәахә. [[Нейтринная астрономия|Анеитринотә астрономиа]]).
Амратә неитриноқәа рызҵаара аӡбаразы ҩ-мҩак алхын. Актәи, Амра амодель убасала иԥсахзар, атермогәыцәтә усура иахгартә еиԥш (ус анакәха [[температура|аԥхаррагьы]]) уи агәыцә аҟны, насгьы, уи иахҟьаны, Амра иҭнажьуа анеитриноқәа рыцәқәырԥа армаҷразы. Аҩбатәи, агәаанагара ҟалар ауеит, Амра агәыцә иҭнажьуа аелектронтә неитриноқәа рыхәҭак, Адгьыл ахь ианцо, егьырҭ [[Поколение (физика элементарных частиц)|абиԥарақәа]] рнеитриноқәа рахь ииасуеит ҳәа, иаабац адетекторқәа ирзымыԥшаауа (миуонтәии тау-неитринои). Иахьазы еилкаауп аҩбатәи амҩа еиҳа ишашоу.<ref name="Haxton">{{статья
|ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1995ARA%26A..33..459H&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf
|заглавие=The Solar Neutrino Problem
|издание=Annual Review of Astronomy and Astrophysics
|том=33
|страницы=459—504
|язык=en
|автор=Haxton, W. C.
|год=1995
|тип=journal
|archive-date=2021-08-11
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811223721/http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1995ARA%26A..33..459H&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf
}}</ref>
Неитрино хкык аҟынтәи даҽа хкык ахь аиасра ҟаларц азы — даҽакала иуҳәозар, [[нейтринные осцилляции|анеитринотә осциллиациақәа]] ҳәа изышьҭоу ҟаларц азы — анеитрино [[масса|амасса]] акымзарак акы еиԥшымзароуп. Уажәы уи ус шакәу еилкааны ишьақәыргылоуп. 2001 шықәсазы [[SNO|Садберитәи анеитринотә обсерваториаҿы]] амратә неитрино ахкқәа рыхԥагьы ҭаҩхеит, насгьы урҭ рыцәқәырԥа наӡа астандарттә амратә модель ишақәшәо шьақәыргылахеит. Убри аамҭазы, Адгьыл аҟынӡа инаӡо анеитриноқәа рхыԥхьаӡара аҟнытә ахԥатәи ахәҭа мацара ауп иелектронтәқәаны иҟоу. Ари ахыԥхьаӡара атеориа иақәшәоит, уи иаанарԥшуеит аелеқтронтә неитриноқәа даҽа [[Поколение (физика элементарных частиц)|абиԥарак]] рнеитриноқәа рахь рыиасра [[вакуум|авакуум]] аҿгьы («анеитринотә осциллиациақәа») еиԥш, амратә материаҿгьы («[[эффект Михеева — Смирнова — Вольфенштейна|Михеев-Смирнов-Вольфенштеин реффект]]»). Абасала ала, амратә неитриноқәа рызҵаара уажәтәи аамҭазы иӡбоуп.<ref name="Schlattl">{{статья
|заглавие=Three-flavor oscillation solutions for the solar neutrino problem
|издание=[[Physical Review|Physical Review D]]
|том=64
|ссылка=https://arxiv.org/abs/hep-ph/0102063
|номер=1
|язык=en
|тип=journal
|автор=Schlattl, Helmut.
|год=2001
|archive-date=2020-06-12
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612105844/https://arxiv.org/abs/hep-ph/0102063
}}</ref>
=== Агәыргьын арԥхара апроблема ===
Иубарҭоу Амра ахҟьа ахыхь ([[фотосфера|афотосфера]]), 6000 [[кельвин|К]] рҟынӡа аԥхарра змоу, иҟоуп [[солнечная корона|амратә гәыргьын]], аԥхарра 1,000,000 К инареиҳаны. Иаарԥшызар алшоит афотосфера аҟынтәи [[теплопередача|аԥхарра ишиашоу ацара]] агәыргьын асҟак иҳару аԥхарра аҟынӡа анагаразы ишазымхо. Иҟоуп агәаанагара, агәыргьын арԥхаразы амчхара афотосфераҵаҟатәи аконвективтә зона [[турбулентность|атурбуленттә ныҟәарақәа]] рыла еиқәыршәоуп ҳәа. Убри аан, агәыргьынахь амчхара аиагара аилыркааразы ҩ-механизмк ҟаҵоуп. Актәи, ацәқәырԥатә рыԥхара — [[звук|абжьи]] [[магнитогидродинамика|амҳалдызгидродинамикатә]] [[волна|цәқәырԥақәеи]], атурбуленттә конвективтә зонаҿы иҟало, агәыргьынахь инеины уаҟа рҽырыԥсаҟьоит, урҭ рымчхара агәыргьынтә плазмаҿы аԥхарра амчхарахь ииасуеит. Альтернативатә механизм — амҳалдызтә рԥхара ауп, амҳалдызтә мчхара еиԥмырҟьаӡакәа афотосфератә ҵысрақәа ирыбзоураны иҟало, иҭыҵуеит [[магнитное пересоединение|амҳалдызтә мҽхакы аиҭеимадара]] абзоурала, [[солнечная вспышка|амратә цәывҵҷҷаара]] дуқәа мамзаргьы хыԥхьаӡара рацәала ацәывҵҷҷаара хәыҷқәа рсахьа аманы.<ref>''Alfvén H.'' Magneto-hydrodynamic waves, and the heating of the solar corona. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. v. 107, p. 211 (1947).</ref>
Уажәазы еилкааны иҟам иарбан цәқәырԥа хку агәыргьын арԥхаразы еиҳа иманшәалоу амеханизм алзыршо. Иаарԥшызар алшоит ,ацәқәырԥақәа зегьы, амҳалдызгидродинамикатә [[Альвеновские волны|альвентәқәа]] рыда, агәыргьын аҟны инаӡаанӡа ишыԥсаҟьахо ма ишанбаалахо, аха альвентә цәқәырԥақәа агәыргьын аҟны [[Диссипация энергии|рыԥсаҟьара]] уадаҩуп.<ref>{{Cite web |url=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1981ApJ...246..331S&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf |title=Sturrock P. A., Uchida Y. Coronal heating by stochastic magnetic pumping, Astrophysical Journal, v. 246, p. 331 (1981) |access-date=2022-08-06 |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901230311/http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1981ApJ...246..331S&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf |url-status=live }}</ref> Убри аҟнытә, иахьатәи аҵарауаа еиҳарак рыхшыҩ азырышьҭуеит амратә цәывҵҷҷаарақәа рыла арԥхара амеханизм. Агәыргьынтә рԥхара ахыҵхырҭа акандидатқәа иреиуоуп еиԥмырҟьаӡакәа ицәырҵуа амцабз маҷқәа, аха ари азҵаараҿы аҵыхәтәантәи алкаа иаша макьаназы иҟаҵамхац.<ref>{{Cite web |url=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1988ApJ...330..474P&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf |title=Parker E. N. Nanoflares and the solar X-ray corona. Astrophysical Journal, v. 330, p. 474 (1988) |access-date=2022-08-06 |archive-date=2017-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902010122/http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1988ApJ...330..474P&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf |url-status=live }}</ref>
== Солнце в мировой культуре ==
=== [[Адин|Адинхаҵареи]] [[Мифология|амифологиеи]] рҿы ===
{{main|Амратә мифқәа}}
Егьырҭ аԥсабаратә цәырҵрақәа жәпакы реиԥш, ауаатәыҩсатә [[цивилизация|цивилизациа]] [[История|аҭоурых]] иалагӡаны, Амра [[культура|акультурақәа]] жәпакы рҿы изымҵахырхәоз акы акәны иҟан. Амра акульт ыҟан [[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысра]], [[Ра|Ра]] ҳәа захьӡыз амратә нцәахәы дахьыҟаз.<ref>{{cite web
|url = http://www.egyptianmyths.net/re.htm
|title = Re (Ra)
|work = Ancient Egypt: The Mythology
|access-date = 2010-08-28
|archive-url = https://www.webcitation.org/64scu356k?url=http://www.egyptianmyths.net/re.htm
|archive-date = 2012-01-22
|url-status = live
}}</ref> Абырзенцәа Амра анцәахәыс [[Гелиос|Гелиос]] дрыман, алегенда излаҳәо ала, есыҽны [[Колесница|зуардын]] иақәтәаны ажәҩанаҿ имҩасуаз. [[славянская мифология|Ажәытәтәи аурыс гәрагаратә пантеон]] аҿы иҟан ҩыџьа амра анцәахәқәа - [[Хорс|Хорс]] (амра ахаҿсахьа), [[Даждьбог|Даждбог]]. Уи адагьы, егьырҭ ажәларқәа реиԥш, [[славяне|аславианцәа]] рныҳәатә-ритуалтәи цикл шықәсыктәи амратә цикл иадҳәалан, насгьы уи ихадоу аамҭақәа ([[солнцестояние|амрагыларақәа]]) [[Коляда (мифология)|Колиада]] ([[Овсень|Овсен]]), [[Купала|Купала]] реиԥш иҟоу аперсонажцәа рыла иаарԥшын.<ref>Мифы народов мира. М., 1991—92. В 2 т. Т. 1. С. 271. ''Любкер Ф.'' Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т. 2. С. 99. Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека I 2, 2 далее</ref>
Ажәларқәа реиҳарак рҟны амратә нцәахәы дхаҵаны даарԥшын (иаҳҳәап, англыз бызшәаҿы ахатәы [[местоимение|хьыӡцынхәра]] «he» —«иара» Амра азы ахархәара аиуеит), аха [[Скандинавия|Скандинавиатәи]] [[мифология|амифологиаҿы]] Амра (Сул) аԥҳәыс лхаҿы лымоуп.
[[Восточная Азия|Мрагыларатәи Азиа]], ҷыдала [[Виетнам|Виетнам]], Амра адырга 日 ала иаарԥшуп (китаитәи [[пиньинь|пиньин]] rì), аха иҟоуп даҽа символкгьы 太阳 (таи ианг) ҳәа изышьҭоу. Абарҭ [[Виетнам|виетнамтәи]] ашьаҭатә ажәақәа рҿы, ажәақәа nhật, thai dương иаадырԥшуеит Мрагыларатәи Азиаҿы, [[Амза|Амзеи]] Амреи еиҿагылоу ҩба ракәны ишырыԥхьаӡоз — [[инь и ян|иньи ианьи]]. Вьетнамаа, китаиаа реиԥш ажәытәан урҭ аԥсабара ихадоу амчқәа ҩба ракәны ирыԥхьаӡон, Амза инь иадҳәалоуп ҳәа иԥхьаӡан, Амра иань иадҳәалоуп ҳәа.<ref>''Osgood, Charles E.'' From Yang and Yin to and or but. — Language 49.2 (1973): 380—412.</ref>
=== Аоккультизм аҿы ===
[[Каббала|Каббалаҿы]] Амра Тифферет [[Сфирот|асфира]] иадҳәалоуп (Шәахә. иара убас [[Халдейский ряд (астрология)|Халдеиатәи амаҭа]]).<ref>{{книга|заглавие =Гранатовый сад |часть=Глава третья. Сефирот |автор =Регарди И. |isbn =5-94698-044-0 |год =2005 |место =М. |издательство=Энигма |страниц=304}}</ref>
[[Астрология|Астрологиаҿы]] уи адоуҳа, ахдырра, иара убас ацәеижь аԥсҭазааратә мчқәа ирыдҳәалоуп. Астрологиаҿы, ауаа зегьы досу рира амш аҽны азодиактә еҵәаџьаа рыбжьара Амра иааннакыло аҭагылазаашьа инақәыршәаны [[Знаки зодиака|азодиактә дырга]] рыҭоуп.<ref>{{Cite web |url=http://xn----itbbdwiegebisy1c.xn--p1ai/chastichka-solnca-v-kazhdom-iz-nas/?ckattempt=1 |title=Источник |access-date=2018-07-12 |archive-date=2020-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814164030/http://xn----itbbdwiegebisy1c.xn--p1ai/chastichka-solnca-v-kazhdom-iz-nas/?ckattempt=1 |url-status=live }}</ref>
=== [[Языки мира|Адунеи абызшәақәа]] рҟны ===
Аҩыратә хыҵхырҭақәа рҟны аурыс ажәа «солнце» «слнцу» ҳәа аформа аманы иара убас [[Остромирово Евангелие|Остромиртәи Аевангелие]] (1057) аҟны иуԥылоит.<ref>{{книга|заглавие=Словарь русского языка XI—XVII веков. Вып. 26|год=2002|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|часть=Солнце|ответственный=[[Российская академия наук]], [[Институт русского языка имени В. В. Виноградова РАН|Институт русского языка имени В. В. Виноградова]]; ред. колл., гл. ред. [[Богатова, Галина Александровна|Г. А. Богатова]]|страницы=129|ссылка=https://etymolog.ruslang.ru/doc/xi-xvii_26.pdf|тираж=1770|isbn=5-02-022655-6|access-date=2024-02-05|archive-date=2024-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240205082537/https://etymolog.ruslang.ru/doc/xi-xvii_26.pdf|url-status=live}}</ref>
[[Индоевропатәи абызшәақәа|Индоевропатәи абызшәақәа]] жәпакы рҿы Амра ''сол'' шьагәыҭс измоу ажәала иаарԥшуп. Абасала, ажәа ''сол'' ҵакыс иамоуп "Амра" [[Алаҭын бызшәа|лаҭын бызшәала]], иара убас иахьатәи [[Апортугал бызшәа|апортугал]], [[Аиспан бызшәа|аиспан]], [[Аисланд бызшәа|аисланд]], [[Адат бызшәа|даниатәи]], [[Анорвег бызшәа|норвегиатәи]], [[Ашвед бызшәа|швециатәи]], [[каталанский язык|акаталон]], [[Галисийский язык|агалисиатә]] бызшәақәа рҟны. [[Англыз бызшәа|Англыз бызшәаҿы]], ажәа ''Sol'' зны-зынла (еиҳарак аҭҵаарадырратә ҵакаҿы) Амра аарԥшразы ахархәара аиуеит, аха ажәа аҵакы хада римтәи анцәахәы ихьӡ аҟынтәи иаауеит. [[Аџьам бызшәа|Аперс бызшәала]], ''sol'' ҵакыс иамоуп «амратә шықәса».<ref>William Little (ed.) ''Oxford Universal Dictionary'', 1955.</ref><ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/Sol Sol] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110512160917/http://www.merriam-webster.com/dictionary/Sol |date=2011-05-12 }}, Merriam-Webster online, accessed July 19, 2009.</ref>
Амра аҳаҭыразы ахьӡ ахҵоуп [[Перу|Перу]] аҳәынҭқарра [[валюта|аԥара]] ([[новый соль|соль ҿыц]]), уаанӡа «инти» ҳәа хьӡыс измаз (ус [[Империя Инков|инкаа]] [[Мифология инков|рмифологиаҿы]] ихадоу аҭыԥ аанызкылоз амра анцәахәы ихьӡын), [[кечуа (язык)|акечуа бызшәа]] аҟынтәи еиҭаганы «амра» аанагоит.<ref>[https://www.finversia.ru/publication/currency/peruanskii-sol-47640 Перуанский соль]</ref><ref>Conrad and Demarest, 1984, с. 108.</ref>
:''Иара убас шәахәаԥш: [[Амреи амзеи анбанқәа]]''
=== Амра иазку ақалақьтә легендақәа ===
2002 шықәсазы, насгьы уи иашьҭанеиуаз ашықәсқәа рзы, [[СМИ|акьыԥхьтә хархәагақәа]] рҟны ажәабжь цәырҵит, 6 шықәса рышьҭахь Амра ԥжәоит ҳәа зҳәоз (даҽакала иуҳәозар, [[сверхновая звезда|супернованы]] иҟалоит ҳәа). Аинформациа ахыҵхырҭа ҳәа дыԥхьаӡан «[[Недерланд|голландиатәи]] астрофизик адоктор Пирс ван дер Меер (Piers van der Meer), [[Европейское космическое агентство|Европатәи акосмостә агентра]] аексперт». Аиашазы, ЕАА аҟны уи ахьӡ змоу аусзуҩы ҳәа аӡәгьы дыҟам.<ref>{{Cite web |url=http://ieee.orbita.ru/aps/Addendum_Hugens.htm |title=Голландский астрофизик полагает, что до взрыва Солнца осталось лет шесть |access-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930095059/http://ieee.orbita.ru/aps/Addendum_Hugens.htm |archive-date=2007-09-30 |url-status=dead }}</ref> Аԥхьатәи ажәабжь ҭыҵит агәҩара зҵоу аинформациа акьыԥхьра бзиа избо агазеҭ «[[Weekly World News|Weekly World News]]» аҿы.<ref>{{Cite web |url=http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=285 |title=Curious About Astronomy: Will the sun go supernova in six years and destroy Earth (as seen on Yahoo)? |access-date=2007-01-29 |archive-date=2006-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061205015315/http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=285 |url-status=live }}</ref>
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Эрикссон-Глоб|Ерикссон-Глоб]] — "Амра" [[Шведская Солнечная система|Швециатәи Амратә системаҿы]]
* [[Солнечная энергия|Амратә мчхара]]
* [[Солнечная система|Амратә система]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{книга|автор=[[Аббот, Чарлз Грили|Аббот Ч.]] |заглавие=Солнце |ответственный=Перевод с английского Н. Я. Бугославской; под редакцией [[Перепёлкин, Евгений Яковлевич|Е. Я. Перепёлкина]] |место=Москва—Ленинград |страниц=462 |год=1936 |издательство=[[Физматлит|ОНТИ]]}}
* {{книга|заглавие=Солнечная система. В 2 томах |год=1957 |том=1 : Солнце |ответственный=Под ред. [[Койпер, Джерард Петер|Дж. Койпера]]; пер. с англ.; редактор тома [[Крат, Владимир Алексеевич|В. А. Крат]] |место=М. |издательство=[[Издательство иностранной литературы]] |страниц=609}}
* {{книга|автор=Колтун М. М. |заглавие=Солнце и человечество |место=М. |издательство=[[Детская литература (издательство)|Детская литература]] |год=1981 |страниц=127 |тираж=100000 | | |}}
* {{книга|автор=Степанян Н. Н. |заглавие=Наблюдаем Солнце |место=М. |страниц=128 |год=1992 |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |isbn=5-02-014358-8}}
* {{Акьыԥхьра|книга |часть=Солнце |часть ответственный=[[Дубов, Эмиль Ефимович|Э. Е. Дубов]] |заглавие=[[Большая Советская Энциклопедия]] |издание=3-е изд |год=1976 |том=24, кн. I : Собаки — Струна |ответственный=гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]] |место=М. |издательство=[[Советская Энциклопедия]] |страницы=150—154 |тираж=631000}}
* Кочаров Г. Е.. [http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3751.html Солнце] // Афизикатә енциклопедиа. — Атом 4. — Ад. 589—598.
* {{книга|автор=[[Шкловский, Иосиф Самуилович|Шкловский И. С.]] |заглавие= Звезды: их рождение, жизнь и смерть |издание=3-е изд |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |место=М. |год=1984 |часть=§9. Проблемы нейтринного излучения Солнца |страницы=110—117 |тираж=100000}}
* {{книга |заглавие=Chasing the Sun: the Epic Story of the Star that Gives us Life |ссылка=https://archive.org/details/chasingsunepicst0000cohe_l0j7 |издательство=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1-4000-6875-3 |ref=Cohen |язык=en |автор=Cohen, Richard |год=2010}}
* {{книга
|автор = Conrad, Geoffrey W. and Arthur A. Demarest
|том =
|заглавие = Religion and Empire: The Dynamics of Aztec and Inca Expansionism
|ссылка = https://archive.org/details/religionempiredy0000conr
|место = Cambridge; New York
|издательство = Cambridge University Press
|год = 1984
|страниц = 266
|isbn = 9780521318969
|тираж =
|ref = Conrad and Demarest
}}
* {{книга|автор=Michael Stix |заглавие=The Sun. An Introduction |издательство=Springer |год=2002 |издание=2nd Edition |isbn=3-540-42886-0}}
* {{статья |заглавие=Solar interior: Helioseismology and the Sun's interior |издание=Astronomy & Geophysics |том=45 |номер=4 |страницы=21—25 |язык=en |тип=journal |автор=Thompson, M. J. |год=2004}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{cite web|url=http://usap.org.ua/sun-activity/|title=Солнечная активность|work=USAP|archive-url=https://www.webcitation.org/60qCSOslc?url=http://usap.org.ua/sun-activity/|archive-date=2011-08-10|access-date=2011-06-24|url-status=dead}}
* {{cite web|url=https://xras.ru/sun_vocabulary.html|title=Энциклопедия Солнца|work=Тесис|access-date=2015-07-09|url-status=live}}
* {{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/eid/FK86/sun |title=Солнце |work=Астронет |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCU6V5Q?url=http://www.astronet.ru/db/msg/eid/FK86/sun |archive-date=2011-08-10 |access-date=2007-09-09 |url-status=live |publisher=[[Астронет]] }}
* [http://blog.artnn.ru/2007/08/19/solntse-i-zemlya-edinyie-kolebaniya/ Солнце и Земля. Единые колебания] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160314034437/http://blog.artnn.ru/2007/08/19/solntse-i-zemlya-edinyie-kolebaniya/ |date=2016-03-14 }}
* [https://astrogalaxy.ru/042a_Sun.html Солнце. Солнечная система. Общая астрономия]
* {{cite web|url=http://www.popmech.ru/article/3618-puteshestvie-iz-tsentra-solntsa/|title=Путешествие из центра Солнца|work=Популярная механика|access-date=2011-11-26|url-status=dead|archive-date=2011-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110901080235/http://www.popmech.ru/article/3618-puteshestvie-iz-tsentra-solntsa/}}
* {{cite web|url=https://sdo.gsfc.nasa.gov/assets/img/latest/latest_4096_0171.jpg|title=Солнце сейчас, фотография из обсерватории солнечной динамики NASA|work=sdo.gsfc.nasa.gov|archive-url=https://www.webcitation.org/60qCazU6r?url=https://sdo.gsfc.nasa.gov/assets/img/latest/latest_4096_0171.jpg|archive-date=2011-08-10|access-date=2011-03-22|url-status=live}}
* {{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNTSE.html|title=Солнце|author=Эдвард Кононович|publisher=Энциклопедия Кругосвет|access-date=2013-10-26|archive-url=https://www.webcitation.org/6MTvgoe8K?url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNTSE.html|archive-date=2014-01-08|url-status=live}}
* [https://apod.nasa.gov/apod/ap100806.html The Not So Quiet Sun] (APOD, 6 августа 2010)
<!-- {{Избранная статья|Астрономия}}-->
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:мра}}
[[Акатегориа:Амратә система]]
[[Акатегориа:Аеҵәақәа]]
[[Акатегориа:Атермогәыцәтә реакциақәа]]
[[Акатегориа:Амра| ]]
[[Акатегориа:Асса ҩежьқәа]]
[[Акатегориа:Аультрафиолеттә шәахәаркрақәа рхыҵхырҭақәа]]
[[Акатегориа:Аеҵәақәа алфавитла]]
5x4ct6g94720kfi2jc4ctlecjnm3waq
Акоррупциа
0
27215
168857
158888
2026-06-28T01:13:33Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
168857
wikitext
text/x-wiki
'''Акоррупциа''' ({{lang-la|corrumpere}}, {{lang-la|corruptio}}) – атермин иаанагоит амаҵзуратә хаҿы имчра, изинқәа ихы иархәаны, иара убасгьы иофициалтә статус аҳаҭыр, илшарақәа, аимадарақәа рхархәара ала ихазы ифеидоу, аха азакәанԥҵареи аморалтә шьақәгылақәеи ирҿагыло аусқәа рымҩаԥгара.
Акоррупциа ҳәа азырҳәоит, иара убасгьы, амаҵзуратә хаҿқәа раахәара, урҭ рыҭира, раахәара алыршара, ус еиԥш рҟазшьоуп амафиозтә ҳәынҭқаррақәа. Европатәи абызшәақәа рҟны ари атермин инарҭбаау асемантикатә еилкаара амоуп.
== Аилкаара акоррупциа ==
Иахьатәи аамҭазы акоррупциа аӡбахә ахьырымҳәо ҭыԥк аԥшаара уадаҩзар ҟалап, уи арыцҳарақәаеи аҭышәантәаламрақәеи ирхарарҵоит. Зегьы ирдыруеит, ауаа рсоциалтә ҭышәынтәалара зхьыԥшу атәыла аекономикатә ҿиара аӷас ишамоу акоррупциа, аха иҟоуп ари аҭагылазаашьа аҟны иџьаушьаша, уи иаҿагыланы ақәԥара аӡәгьы дахьахымыццакуа. Зегьы ҳәарада ирдыруеит атермин «акоррупциа» иаанаго, аха имаҷҩуп издыруа ари апроблема адунеи ишақәлоу. Иџьашьатәызаргьы, аԥхьабзазаратә еилазаарақәа рҟынгьы аԥхьагылацәеи аныхаԥааҩцәеи рхәы шнаргоз, аҳамҭақәа шрырҭоз, урҭ назгоз рахь рзыҟазаашьа рыԥсахырц азы.
Акоррупциа иаҿагыланы иқәԥоз раԥхьатәи анапхгаҩцәа дыруаӡәкны аҭоурых аҟны зыӡбахә аанхаз шумертәи аҳ Уруинимгиан иоуп, ҳера ҟалаанӡа XXIV ашәышықәса аҩбатәи азбжазы ақалақь-аҳәынҭқарра Лагаш напхгара азҭоз. Зегьы ирбо-ираҳауа акоррупциа иалаҟьашьыз шахьдырхәуазгьы, уи иаҿагыланы ақәԥара лҵшәа дук амамызт. Акоррупциа аӡбахә ахьҳәаз трактатуп «Артха-шастра» — уи Бхарата (Индиа) аминистрцәа руаӡәк Каутилиа апсевдоним ганы, ҳера ҟалаанӡа IV ашәышықәсазы икьыԥхьит ари аусумҭа. Ас еиԥш апроблема рыман Ажәытәӡатәи [[Мсыр|Мысра]] (Египет) афараонцәагьы, арагьы ачынуаа рбиурократиатә аппарат зхы иақәиҭыз анхаҩцәеи, анапҟазацәеи, аруааи рганахь ала изакәанмыз аусқәа мҩаԥыргон. Иаанхеит Итахотел захьӡыз аӡәы ихшыҩырҵара, уи абас иҩуан: «Убӷа рҟәла аиҳабыра рҿаԥхьа, усҟан уҩны зегьы бзиахоит, ууалафахәгьы ишахәҭоу еиԥш иуоулоит, избанзар иусқәа ҽеим аиҳабы иҿагыло, аха аԥсҭазаара мариахоит аиҳабы ибзианы изыҟазаара аан».
Ауаа реиҳараҩык акоррупциа закәу еилыркаауеит амаҵзура ахархәара ала рхатәы феида шалырхуа џьоукы. Насгьы, ари ажәа аҵарҭышагара аилкаара иадырҳәалоит. Аха, абра иазгәаҭатәуп акоррупциа аҵарҭышагара мацара аҟны ишаанымгыло. Иазгәаҭатәуп акоррупциа аҭыԥ шамоу аҳәынҭқарратә маҵзурақәа рҟны мацара акәымкәа, ахатәы сектор аҟынгьы. Ари афеномен ҷыдарақәас иамоу иреиуоуп амаҵзуратә хаҿи уи аусурҭа ҭыԥла аиқәыршәаҩи рыбжьара, аинтересқәа рыбжьара, даҽакала иуҳәозар, анаплакқәа, асоциум, аҳәынҭқарра уҳәа рҟны ицәырҵуа аконфликт. Акоррупциа аҟазаара афактор хаданы иҟоуп феидак алгара, аиура (уи материалтәымзаргьы ауеит), акоррупциа ахаламгаларазы ауаа аанызкыло факторны иҟоуп ацәгьоуразы ахьырхәра. Даҽа факторны акоррупциа аҟазаара алшара ҟазҵо иреиуоуп азинтә скепсис, атәылауаа рзинқәа рзымдырра, аграждантә хдырра алаҟәра. Акоррупциа - ари социалтә цәырҵроуп, ари иаанаго апроцесс ҩ-ганк ралахәхара ауп. Ганкы егьи аган феидак злоу уск азыҟанаҵоит уи аинтересқәа рынагӡаразы, иара убасгьы ари алшара ҟанаҵоит аҩбатәи аган амаҵзуратә ҭагылазаашьала цәгьашақә ахархәаразы. Аҩбатәи аган акәзар, афеида зауа акәхоит, актәи аган адҵақәа рынагӡара ала. Арахь иаҵанакыр алшоит амаҵзуратә уалԥшьақәа рынагӡара, мамзаргьы рынамыгӡара, иарбанызаалак аинформациа адгалара уҳәа.
== Акоррупциа ахкқәеи аформақәеи ==
Акоррупциа аилкаара даара аганрацәа амоуп, еиуеиԥшым апараметрқәа ирхьырԥшны иара ахкыхадақәа алыркаауеит. Акоррупциа ахырхарҭа ала уахәаԥшуазар, иҟоуп административтә коррупциа, уи аиԥшымзаара ауп аусутә коррупциа ҳәа изышьҭоу. Иҟоуп абзазаратә, аполитикатә коррупциа. Уи зхьыԥшу афеида иалырхырц ирҭаху зеиԥшроу ауп. Иҟоуп убасгьы аҵарҭыша, ахаҵкыкамыршәрақәа реимдара (апатронаж, анепотизм), иара убас ҷыдалатәи, аинституционалтәи, жәларбжьаратәи.
Урҭ раарԥшышьа аформақәа рахь иаҵанакуеит аҵарҭышагара, амчреи аҭагылазаашьеи рхархәара, аҩныҵҟатәи аинформациа ала ахәаахәҭра, анепотизм (ахылаԥшра), абӷа ӷәӷәа амазаара, алоббизм, аԥарафара, аԥарақәа ихықәкылатәым рныхра.
== Акоррупциа зыхҟьо ==
Акоррупциа еиԥш иҟоу ацәырҵра аҟазаара зыхҟьо даара ирацәоуп. Урҭ зегьы реиқәыԥхьаӡара даара иуадаҩзаргьы, акык-ҩбак ирзааҭгылазар ауеит:
зегь реиҳа иалкаатәу мотивзар ауеит, ауаа ас еиԥш ацәгьоура дзырҟаҵо, ауааԥсыра рыԥсыцәгьара. Аԥсыцәгьара ауп ауаа ас еиԥш ахныҟәгашьақәа рахь ирыхо, уи ирханаршҭуеит аморалтә шьақәгылашьақәа ртәгьы;
егьырҭ зегь раԥхьа иргылатәу амотивқәа иреиуоуп: аҵарадырра, ааӡара, асоциалтә ҭакԥхықәра, ахдырра алаҟәра, аҭакԥхықәра амамзаара, иара убасгьы акоррупциа акт иалахәу егьырҭ рхатәы ҟазшьарбагақәа, раагарҭа амаҷра;
азинтәи аӡбарҭатәи система адисфункциа, ас еиԥш азинеилагаразы иашьашәалоу ахьырхәра аҟамзаара, азакәанқәа иалкаау еилкаарак ахьрымам (статиак еиуеиԥшым ахцәажәара, аилкаарақәа амазар ауеит);
анагӡаратә мчра акзаара аҟамзаара, ипрофессионалтәу аус дырра аҟамзаара, абиурократизм;
ауааԥсыра рзинтә дырра алаҟәра;
аҩганкгьы алахәцәа акоррупциа акт ралахәхара.
Акоррупциа еиҳа аҿиара ахьамоу ахырхарҭақәа
Transparency International — иҳәынҭқарратәым жәларбжьаратәи еиҿкаароуп акоррупциа иаҿагыланы иқәԥо, насгьы адунеи зегьы аҟны уи ашьаҭақәа ахьынӡаҳахьоу ҭызҵаауа. Ари аиҿкаара есышықәса аҳасабырбақәа акьыԥхьуеит, урҭ ирныԥшуеит рыҭҵаарақәа рылҵшәақәа, иара убасгьы адунеи атәылақәа зегьы акоррупциа шрыдыркыло Аиндекс азгәарҭоит.
Transparency International аҳасабырба инақәыршәаны, 2017 шықәса рзы атәылақәа Украина, Казахсҭан, [[Урыстәыла]] рҟны аӡәырҩы атәылауаа рҿырықәшаҳаҭхеит, дара изныкымкәа аҵарҭыша шрырҭахьо ала, иара убасгьы акырынтә «агәыҳалалратә» лагалақәа ҳәа изышьҭоу шыршәахьо.
«Адунеитә коррупциа абарометр» захьӡу аҳасабрба аҟны Transparency International адырра ҟанаҵоит, аҵарҭышагара еиҳарак аҿиара шамоу аҳәынҭқарратә мчрақәа, аҳәынҭқарратә аахәарақәа, аҵарадырра, агәабзиарахьчара, азинхьчаратә усбарҭақәа, аҳазалхратә маҵзурақәа, аполициа, аӡбарҭақәа, арбџьарамчқәа, аргылареи аспорти рҟны.
Иара убасгьы, иҳәатәуп анцәа имаҵзурауаа рыбжьарагьы иԥшьоу ҳәа акагьы шаанымхаз, ауахәамақәа рҟынгьы акоррупциа ашьаҭақәа ӷәӷәаны иаҳаит. Аҭҵаарақәа рылҵшәақәа иаадырԥшит акоррупциа анхара — коммуналтә усбарҭақәа рҟынгьы даара аларҵәара бзиа шамоу.
Аҵарҭышагара ҳаамҭазы даара ирацәаны аҭыԥ амоуп. Лассы- лассы ажәабжьқәа рҟны уаҩы иԥылоит акоррупциатә схемақәа раарԥшра иазку адыррақәа. Ҿырԥштәыс иаагозар, Онишьенко иус, Курченко исхемақәа ртәы, аоперациа «Иантар», Алексеи Улиукаев иус, «Оборонсервис» аус уҳәа ирацәаны.
Аҳәынҭқарратә аахәарақәа ирызку акоррупциа ахырхарҭа акәзар, ари хазы игоу темоуп. Асистема ахаҭа аҳәынҭқарратәи амуниципалтәи аахәарақәа зегь реиҳа «иманшәалоуп» акоррупциатә схема аларҵәаразы. Астатистикатә дыррақәа инарықәыршәаны, 60% инаркны 90% рҟынӡа аҳәынҭқарратә аахәарақәа азакәан аилагарақәа аҭыԥ рыманы имҩаԥысуеит. Иааизакны аекономикатә хырхарҭақәа зегьы акоррупциа аҿиара иазырхоуп уҳәар алшоит.
Аха имаҷҩуп издыруа, есҽны акоррупционерцәа рҟны аус шҳамоу. Еиҳаракгьы ари ацәгьоура ауаа иахьырԥыло аҵарадырра ахырхарҭа аҟны шакәу. Иаҳҳәозар, ашколқәа рдиректорцәа аремонт, мамзаргьы аԥарда ҿыцқәа раахәаразы лассы-лассы аԥара еизыргоит. Иреиҳау аҵараиурҭақәа рҟны акәзар, астудентцәа акафедра аҭахрақәа раахәара азын аԥара еизыргоит. Ас еиԥш иааугаша аҿырԥштәқәа даара ирацәоуп.
Амедицина аҟны акәзар, акоррупциа аҟазаара иахәҭоу акы акәны иахәаԥшуеит. «Агәыҳалалратә» лагалақәа ҳәа изышьҭоу, ахәышәтәырҭақәа рҟны лассы-лассы иуԥыло цәырҵроуп, насгьы аҳақьымцәеи амедиаҳәшьцәеи рзы аҳамҭақәа ртәы аҳәара аԥсамзар акәхап. Ар рҟны акәзар, акоррупциа ари зегьы зышьцылахьо усуп, арратә комиссариат аҟны арра ирымгарц азы аҵарҭыша рызҭогьы, изгогьы ауаа маҷҩым.
Аусӡбаратә хеилак аҟны акәзар, апрокуратуреи аӡбарҭеи рҟны реиҳараҩык атәылауаа ирыдҳәалам, аха аҵарҭышагара ари ахырхарҭа аҟны лассы-лассы аҭыԥ змоу усуп. Ажәабжьқәа рҟны ҿырԥштәыс иаагозар, акры зку ауаҩы машьынала дисны дишьыр, уи ихы дшақәиҭу, ихы шҿихыз атәы уаҳауеит, иҟоуп аҿырԥштәқәа маҷымкәа аусқәа зынӡагьы ианхацдмыркуа.
== Акоррупциа иаҵоу ашәарҭара ==
Аӡәырҩы агәаанагара роурц алшоит акоррупциа ари аӡәы иԥырхагам цәырҵроуп ҳәа, аха аусқәа зынӡа даҽакала ауп ишыҟоу. Уи аҳәынҭқаара, ауаажәларра, хаз игоу атәылауаа ирнаҭо анырра бааԥсы ахәшьара аҭара уадаҩуп. Акоррупциа аилазаара аморалтә шьақәгылашьақәеи, аҳәынҭқарра аекономикатә ҿиареи, жәларбжьаратәи арена аҟны аимидж аларҟәреи, еиуеиԥшым ауадаҩрақәа раԥҵареи ҟазшьас иамоуп:
аҳәынҭқарратә биуџьети аресурсқәеи, мамзаргьы аилазаара ахашәалақәеи аныхтәқәеи ииашамкәа рхархәара, рныхра, реихшара ҟазшьас иамоуп;
ашәахтәқәа зегьы рылымгара (ахашәала);
аекономикеи уи асубиктқәеи рҵакы ланарҟәуеит;
аекономикеи уи асубиектқәеи русура аҭагылазаашьақәа реицәатәра;
аекономикеи уи асубиектқәеи рахь аинвестициатә лагалақәа рыҟаҵара алаҟәра;
ауаажәларратә сервис, акоммерциатә сектор аҟны амаҵзурақәа рхаҭабзиара алаҟәра;
аҿиара иаҿу атәылақәа ирымоу жәларбжьаратәи ацхыраара хықәкыла анымхра аҳәынҭқарра ауал дуқәа ақәнаҵоит, акредитқәа ишахәҭоу ахамырхәара анаплакы ахыбгаларахьы икылнагоит;
асоциалтә еиҟарамра еизҳауеит;
еиҿкаарыла имҩаԥысуа ацәгьоурақәа рацәахоит;
асоциалтә гәынамӡара иацлоит.
== Акоррупциа иаҿагыланы ақәԥара ==
Акоррупциа аҿагылара – ари комплексла ишьақәыргылоу усқәоуп, иара ззырхоу заанаҵы уи аарԥшра, азԥхьагәаҭара, акоррупциатә зинеилагарақәа ианаамҭоу раԥырҟәҟәаара, урҭ рзын аусеилагарақәа рымҩаԥгара, насгьы ас еиԥш ацәгьоурақәа маҷхарц аусура ауп.
Иахьатәи аамҭазы акоррупциа иаҿагыланы иқәԥоит адунеи атәылақәа зегьы, уи аиааира зылшазгьы еснагь аҭагылазаашьа хылаԥшра арҭоит, апрофилактикатә усқәа лассы-лассы имҩаԥыргоит.
Уи анаҩсангьы, акоррупциа иаҿагыланы иқәԥоит жәларбжьаратәи аиҿкаарақәа, ас еиԥш аҭагылазаашьа ҿырԥштәыс иамоуп - Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаареи Transparency International, Акоррупциа иаҿагыланы ақәԥара аус аҟны акыр аихьӡарақәа рымоуп абас еиԥш атәылақәа: Сингапур, Гонконг, Даниа, Швециа.
Ас еиԥш иҟоу ауаажәларратә проблема аԥыхразы иалкаау, изықәныҟәаша знеишьак шыҟамгьы, азнеишьақәа ридеиа атәылақәа зегьы ирзеиԥшуп — акоррупциа иахьынӡауа армаҷра, уи аҟазаареи аҿиареи иацхраауа афакторқәа раԥыхра.
Акоррупциа иаҿагыланы ақәԥара аметодқәа рахьтә зегь реиҳа ирадикалтәуп ҳәа иԥхьаӡоуп асистема зегьы арҿыцра – аиҳабыра реиужьра, аӡбарҭатә система аҟны ареформақәа рымҩаԥгара, аҳәынҭқарратә напхгараҭара ашьаҭақәа рыԥсахра. Абри анаҩсгьы, иалыркаауеит акоррупциа иаҿагыланы ақәԥаразы х-методк;
ари ацәгьоуразы ахьырхәра арӷәӷәара, иара убасгьы иаарласны акоррупциа афакт ахьырхәразы аҭагылазаашьақәа раԥҵара;
иҷыдоу азинмчи амчреи змоу ауаа аԥарарҳара рылзыршо, убри аан азакәан еиламгакәа, аекономикатә механизмқәа раԥҵара;
аџьармыкьатә економика арӷәӷәара, уи иалнаршоит акоррупциа аҟнытә афеида армаҷра.
Акоррупциа иаҿагыланы ақәԥаразы аинновациатә методқәаны иалыркаауеит атехнологиа «блокчеин» алагалара, зегьы ирбо-ираҳауа адыррақәа рыхьчара, рыҵәахра азы. 2017 шықәса рзы ари атехнологиа тәылақәак реиҳабырақәа рҟны рхы иадырхәо иалагеит. Аекспертцәа агәра ганы иҟоуп, блокчеин алагалара иабзоураны аинформациа иаарту ареестр аҟны аҵәахра, илегалтәым акоррупциатә схемақәа реиҵатәра шалнаршо. Убри анаҩсгьы, акоррупциа иаҿагыланы ақәԥараҟны ауаажәларра аус рыцура ахатәы лҵшәақәа аанарԥшит. Ара зыӡбахә ҳәоу ауааԥсыра рзинтәи рполитикатәи ҵарадырра аизырҳара, атәылауаа информациала реиқәыршәара, аграждантә ҭакԥхықәреи ахдырреи реизырҳара уҳәа роуп.
==Азхьарԥшқәа==
*http://www.dumavlad.ru/protivodeystvie-korruptsii/chasto-zadavaemye-voprosy/chasto-zadavaemye-voprosy_260.htm{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*https://kpfu.ru/docs/F769475982/2_Xalil_korub.pdf
*https://prostocoin.io/blog/corruption
*https://www.korruptsioon.ee/ru/chto-takoe-korrupciya {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210307172734/https://www.korruptsioon.ee/ru/chto-takoe-korrupciya |date=2021-03-07 }}
*https://www.un.org/ru/youthink/corruption.shtml
*https://xn----7sbajhcomabd4bgiubcb0ajkw8grk.xn--p1ai/chasto-zadavaemye-voprosy/{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*https://www.korruptsioon.ee/ru/chto-takoe-korrupciya/formy-korrupcii {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210124224150/https://www.korruptsioon.ee/ru/chto-takoe-korrupciya/formy-korrupcii |date=2021-01-24 }}
*https://mirec.mgimo.ru/2009/2009-01/korrupciya-prichiny-vozniknoveniya-vliyaniya-i-metody-borby2
*http://www.law.nau.edu.ua/ru/molod-i-zakon/650-causes-of-corruption {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210920225228/http://www.law.nau.edu.ua/ru/molod-i-zakon/650-causes-of-corruption |date=2021-09-20 }}
*https://news.un.org/ru/story/2019/12/1368731 {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210205062653/https://news.un.org/ru/story/2019/12/1368731 |date=2021-02-05 }}
*https://linguanet.ru/ob-universitete/protivodeystvie-korruptsii/istoriya-korruptsii/
*https://www.worldpsi.org/sites/default/files/documents/research/ru_psi_exec_summary_corruption_and_public_services.pdf{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*https://spravochnick.ru/pravo_i_yurisprudenciya/korrupciya_kak_opasnost_obschestvu/
*https://prostocoin.io/blog/corruption
*https://irkzan.ru/Documents/Detail/aaa2360c-60b7-4f13-8be8-747def63f8b4 {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210918020451/https://irkzan.ru/Documents/Detail/aaa2360c-60b7-4f13-8be8-747def63f8b4 |date=2021-09-18 }}
*http://xn--73-6kci4ddh.xn--p1ai/wp-content/uploads/2015/04/pamyatka_korrupciya.pdf
[[Акатегориа:Ацәгьаурақәа]]
[[Акатегориа:Акоррупциа| ]]
[[Акатегориа:Аполитика]]
[[Акатегориа:Аекономика]]
qkt6x5n7c1cbjsg01mw5aw6p66zsauz
Риҵатәи арелиқттә милаҭтә парк
0
37712
168861
137940
2026-06-28T04:06:15Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
168861
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:Greater Ritsa Lake.jpg|мини|329x329пкс|Аӡиа Риҵа]]
'''Риҵатәи арелиқттә милаҭтә парк''' ({{lang-ru|Рицинский реликтовый национальный парк}}) — [[Гәдоуҭа араион]] аҟны иҟоу ихьчоу дгьылҵакыроуп. Иаԥҵоуп ашьха ӡиа [[Рыҵа]], иара убас уи иаакәыршаны иҟоу ашьха иамоу афлореи афаунеи рыхьчаразы.
==Аҭоурых==
Иаԥҵоуп [[1996]] шықәса [[жьҭаармза 17]] рзы иара убас захьӡу [[1930]] шықәсазы иаԥҵаз аҳәырԥсарра шьаҭас иаҭаны. Зеиԥш ыҟам еиуеиԥшым аҳаракырақәа (100 м инадыркны 3256 м рҟынӡа) аԥсабаратә ҭыԥсахьақәа рыхьчара иазкуп.
== Агеографиа ==
[[Афаил:SmallRitsa.JPG|thumb|Аӡиа Риҵа маҷ|слева]]
[[Аԥсны]] ашьхараҟны ишьҭоуп [[Кавказ ду]] аладатәи анаараҟны, [[Ӷьеӷьа]] аӡиас аԥшаҳәеи [[Ԥшыца]] археи рҟынӡа аҵанакуеит. Зҽеиҭнызыԥсахло аҳаракырақәа 100 м инадыркны 3256 м рҟынӡа ([[Аӷьыԥсҭа]] ашьха аҟынӡа) еиуеиԥшым аҵиааи аԥстәқәеи рыҟазааразы аҭагылазаашьақәа аԥырҵоит. Аҳәырԥсарраҟны иҟоуп аӡиа ду Рыҵа; иара убас иалукаашақәа иреиуоуп аӡиақәа [[Риҵа маҷ]]и Аӡиа Иаҵәеи (Цхына). Ара иамоуп аӡхыҽҽақәа, еиҳа еицырдыруахь иаҵанакуеит — 70 метра аҳаракыра змоу Ӷьеӷьа аӡхыҽҽа.
'''Агидрографиа:''' Шьақәгылоуп аӡиасқәа, акарсттә ӡыхьқәа, имаҷу анаҟәоутәқәа аламҵакәа, аӡиақәа хԥа рыла.
'''Аҵиаа:''' [[Шамахамзар]], аԥсаҵла-ашәтә бнақәеи ашьхацәҳәырқәеи рҽеиҭныԥсахло ицәырҵуеит.
'''Риҵа:''' Асынаҟәоутә-тектоникатә хылҵшьҭра змоу ашьха ӡиоуп.
'''Аҳауа:''' Уникалтәуп: Аԥсны аҳауатә зонақәа зегьы рыла ишьақәгылоуп.
'''Иуникалтәу агеозона:''' Арелиеф акырӡа аиԥшымзаара амоуп – амшын аҩаӡараҟнытә 100 м инадыркны 3,256 нызқь м рҟынӡа.
=== Агеологиатә шьақәгылашьеи, арелиефи адгьыли ===
Рацәак идуум РАМП адгьылҵакыра аиԥшымзаареи улаԥш зыдхало апеизажи шьақәзыргыло 3000 м инареиҳаны изҵазкуа арелиеф ахышәара-ҵышәареи амҽхаки роуп. Ари аҭыԥ амшын аҩаӡаракынтә аҳаракыра 107 м рҟынӡа ыҟоуп Аӡиа иаҵәаҟны, зегь раасҭа иҳараку Аӷьыԥсҭа ақәцә - 3256 м артәоит.
Ара ашьха ҳаракқәа аԥсҭа ҵаулақәеи аҩхаа ҭшәаррақәеи Здесь высокие горы сочетаются с глубокими ущельями и узкими мрачными каньонами.
Абна иаҵәақәа ирыгәҭылаку ацаҟьа бааԥсқәа, ашьха ӡиақәа иаҵәҟаҟараӡа, саркьаҵас иказказуа илеиуа аӡиасқәа, ашьха шлақәа рымҵан ишьҭоу альпиатәи адәҳәыԥшқәа рыҟны изызҳауа хкырацәала ашәҭқәа – ари зегьы абаразы арахь иашьҭаланы иаауеит хыԥхьаӡара рацәала ауаа. Арелиеф ауп ашьхатәылақәа рыҟны аландшафт шьақәзыргыло.
РАМП адгьылҵакыра аҩадахьала, ишазгәаҭаз еиԥш, ишьҭоуп Кавказтәи ашьха хада аика – Ажара 2907 м рҟынӡа иҳаракуп. Уи шьақәгылоуп ажәытәӡатәи кебриинӡатәии палеозоитәи ажәлақәа – ашьхахаҳәқәа – иахәоуи иҟаԥшьуи, ашьхаҳәжәла - габбро, иҵәцашлыху асыпи, ҭыԥқәак рыҟны амармалташь саркьақәа (Лашԥсы аӡиас ахьыҵыҵуа ахаҿы) – Кавказ дуи уи ахәы ҳаракыра Ахаҳәраҿи (Ахаҳә Аӷәра, 2473 м). Арҭ ажәлақәа ӷәӷәақәоуп азы ара ашьхақәа рикақәа ҵарқәоуп. Ациркқәа, иҿаԥыҟҟоу ашьхакаршәрақәа, рыҵақәа ихҵаалаз ижәытәӡоу анаҟәоуқәа рыла ишьақәгылоуп. Ажәытәӡатәи ациркқәа лассы-лассы иуԥылоит аӡиақәа, иаҳҳәап Ажаратәи иара убас Ахаҳәра аҩадатәи анаараҿы.
Ихадоу Кавказ ашьха иаваршәны инеиуеит арелиеф аҟны ибзианы иубарҭоу аӡиасқәа Ауадҳәареи, Мзымнеи, Лашԥси рхахьы ишьҭоу иазыхәхәоу акаршәра. Уи еиҳарак нышәаԥшьлеи, џьара-џьара аспиддтә сыԥсалеи, атуфогентә конгломерат ҿыгҳара злоу атуфогентә ԥслымӡи рыла иеилоуп. Арҭ итатоу ажәлақәа рыла ишьақәгылоуп Ауадҳәареи, Мзымнеи, Лашԥси акаршәрақәа рыҟны аладатәи анаарақәеи ахыҵырҭақәа Кәытихәы (2072м), Чҳа (2035м). Иҵегьы лбаа, Кавказ хада ахыҵырҭеи уи иаваршәны ицо акаршәреи ирывагылоуп Аӷьыԥсҭа аика ҳаракы (3256м) – Аҵатәыкәа (2538) Чҳа (2697м).
Арҭ ашьхеибаркырақәа, Кавказ хадеиԥш, арелиеф альпиатә формақәоуп ирымоу, уаҩ дахьзымнеиуа анаарақәа, ажәытәӡатәи анаҟәоуқәа – акаршәра ҭакнаҳақәа, аҿаҟәарсҭақәеи, ажәытәӡатәи анаҟәоутә ҭаҳарақәеи рыла иеибаркуп. Аҭаҳарақәа рыҟны џьара-џьара аӡиақәа амоуп, иаҳҳәап Ацеҭыкәа ашьха аҩадатәи ахәаҿы иамоуп аӡиа Мзы, Чҳа ашьха аҩадатәахьтәи ахәы . Аӷьыԥсҭа ашьха аҩадатәи ахәаҿы, уи шьҭа Аԥсны аҳәаа анҭыҵ иеиқәханы иҟоуп ҳазҭагылоу аамҭазтәи анаҟәоу. Аҵатәыкәа ашьха аладатәи ахәы бааԥсқәа ҿахҵәоит аӡиа Риҵа илбаанӡа, Чҳа аладатәи ахәқәа Пшыца аӡахьы илбаанӡа.
Аладаҟа лбаа аӡиас Гьаӷьеи – Аӷьыԥсҭеи – Риҵа Хәыҷи Риҵа Дуи ахьеилало – аӡ. Ԥшыца ахаҿы Кавказ Хада иаваршәны ицоит ииуртәи акьыртә цәаҳәа, уи ауп РАМП адгыьлҵакыра аладатәи аган зегьы злашьақәгылоу. Арҭ ажәлақәа рыла иебаркуп иара убас Ԥшьегьешьха (2226м), массив Арихәа (Арттара, 2377м) и массив Лакрдызҭоу (2144м). Аҵыхәтәантәиқәа аҩбагьы аӡ. Бзыԥ ахаҿы иҿахҵәоит. Ԥшьагьешьха аӡ. Риҵа аҭаҳараҿы, мрагыларахьала аӡ. Ҩԥшараҟны, мраҭашәараҟны аӡ. Ӷьаӷьаҟны. Арҭ ашьхақәа рықәцәқәа хыгьежьааны, рацәак иҵарӡам, цаҟьабааԥсқәаны илеиуеит.Алышәшәақәа ирылҵыз акарбонаттә жәлақәаны иҟоу акьыртәқәа, амшын аҵаҿы ишьақәгылаз, нас шьхашьақәгыларатә процессқәа рыла иҳаракӡаны ишьҭыҵыз ирҷыдаҟазшьоуп акарсттә працессқәеи урҭ ирҟазшьоу арелиефтә формақәеи. Ара, шамахамзар, иамоуп аҩхаақәа, аҭыжаарҭа, аҵеџьқәа, аҩхаақәеи дара ашьхақәеи рҭыӡқәа рыҟны аҳаԥқәа. Арҭ зегьы рацәоуп РАМП аладатәи азбжаҿы. Абас иҟоуп акарсттә-ттектоникатә хылҵшьҭра змоу аӡ.Ӷьаӷьа, Ҩыԥшара, Бзыԥ аҩхаақәа. Аӡ. Бзыԥ аҩхаа зегьы иреиҳауп, уи уҭысыртә иҟам аладатәи аганахь еиԥш иара аӡы уаваланы уцозаргьы. Арҭ аҽазышәарақәа ирыхҟьаны акымкәа арыцҳарақәы ҟалахьеит. Ҭыԥқәак рыҟны аҩхаа убас иҭшәоуп, иагьыҵаулоуп, џьарак аӡы ахыхь 80 м аҳаракыраҟны иҿыбгаз анаарақәа ахьҭаҳаз аҭыԥ аҟны Ахахьца. ацҳа шьақәгылеит. Ари аҭыԥ инацәыхарамкәа иҟоуп зыда ыҟам археологиатә ԥшаахқәа ахьаарԥшыз Ԥшыцатәи аҳаԥы. Акыриҭшәоуп иагьыҵаулоуп Ҩыԥшара аҩхаа иҭысны ицо Риҵаҟа ихоу амҩа. Убас иҟоуп аӡ. Ӷьаӷьа аҩхаагьы, еиҳаракгьы Гьаӷьа аӡхыҽҽа аҭыԥаҟны. Ари карсттә ӡыхьуп, Гагратәи акьыртә ацаҟьа аҭӡаҟнытә 55 м. аҳаракыраҟнытә илбааҟьаны илеиуеит. РАМП ари аҭыԥ аҟны адгьылаҵатә агидросистема абеиара атәы аҳәоит Ҩыԥшаратәии Ӷьаӷьатәи аҩхаақәа рҭыӡқәа рыҟнытә илбааҟьо хыԥхьаӡара рацәала акарсттә ӡыхьқәа, аӡ. Ҩыԥшара адгьылаҵатәи аӡышьҭреи Аӡиа иаҵәа аҵаулараҟны иалало акарсттә ӡыхь. Акарсттә хылҵшьҭроуп иамоу аӡ. Риҵа Маҷгьы.
Абасала, РАМП адгьылҵакыраҿы иалукаауеит акыр идуу орографиатә акрақәа:
#Аӡеиҩызшо Кавказтәи ашьха хада аика.
#Арҭ ахыҵырҭақәа еиҩызшо аӡиасқәа Мзымна, Ауадҳара,Лашыԥсы рхыхь ишьҭоу акаршәра.
#Арелиеф аҟны Риҵа Маҷ анаҩс иҟоу Лашыԥсы акаршәра иамоу аӡиа Риҵа ду аҭаҳара, мрагыларахьала Чмақәиҭархырҭа абжьысырҭаҟнытә аӡиас Ԥшыц арыӷьарахьтәи аганахь.
#Ԥшегьишьха, Арыхәа, Лакрӡысҭоу абнара акьырцәаҳәа.
Иазгәаҭоу РАМП адгьылҵакыра орографиатә акрақәа реиԥш, кавказтәи арелиеф аҟны иалкаауп азеиԥшкавказтә хырхарҭа змоу атектоникатә еиҟәыжәжәарақәа рцәаҳәақәа ирыбзоураны, убарҭ ирылҵит Ауадҳаратәи аминералтә ӡыхьқәа рцәырҵра, егьи, аладахьтәи, Ԥшьегьышьха аимаҳара иахҟьаны ишьақәгылаз аӡиақәа Имаҷуи Идуи Риҵа, иара убас аӡ. Лашԥсы акаршәрақәа рыҟны иҵыҵыуа аминералтә ӡыхьқәа.
Хыхь иазгәаҭоу ала РАМП иаҵанакуа аҟны иазгәаҭазар ҟалоит арелиеф агенетикатә типқәа:
* атектоникатә,
* глиациальтә,
* аӡы-ерозиатәи аӡы--аккумулятивтәи,
* екзотектоникатә,
* акарстттә.
РАМП анышә хҟьа амаҟа аҳаракыра иахьыԥшуп, иара убас уи иаҵоу ашьха жәлақәа зеиԥшроу еиԥш ауп иаргьы шыҟоу. Аладатәи аган аҿы акьыр аҟны аилабааратә-карбонаттә нышә шьҭоуп. Аҩадаҟа анышә еиқәароуп, апорфириттә ег ьырҭ авулкантәи алышәшәатә жәлақәеи рыла ишьақәгылоуп, иара убас Ауадҳареи, Лашԥси, Мзымнеи. Хыхьҟа 1800-2000м инархыганы ишьҭоуп ашьха-дәҳәыԥштә, аллювиалтә, аӡбааррақәа рыҟны ашьхаторфтә нышәуп иҟоу, зынӡа иҳаракӡоу аикақәа рыҟны абаҩтә, ахаҳәтә, ахаҳәссатә нышәуп альпиатәи аҵиаақәа ирыҵоу.
==Риҵатәи Арелиқттә милаҭтә парк аҭыԥ ҷыдақәа==
===Цәҳәына аӡыжь===
Цәҳәына аӡыжь Цәҳәына ашьха ашьапаҿы ишьҭоуп амшын ақәыԥшыларантә 107 м аҳаракыраҟны. Бзыԥ аӡиас аԥшаҳәаҿы. Аӡиа карсҭтә хылҵшьҭроуп иамоу. Ишьақәгылоуп адгьыл иҵыҵуа аӡқәеи атмосфератә лышәшәақәеи рыла. 16-20 м аура амоуп, аҭбаара 1-12 м, аҵаулара - 49 м рҟынӡа илаӡоит, аҵакыра – 200 м2 артәоит. Аӡиа хыхьтәи аӡы аԥхарра +5 +7°С ыҟоуп. Аӡиа жәҩангәыԥштәуп иамоу – ари аԥштәы аҵаулареи ианыҷҷало амра ашәахәақәеи иҟарҵоит. Аӡиа ахьыхь, иахагылоу акыӡӷырақәа ирымоуп зеиуа хкы маҷу аҵиаа хкы – ашхаҳаршьыл.
===Ӷьаӷьа арҩаш===
Ӷьаӷьа арҩаш – карсттә ӡыхьуп. Гагратәи ашьхеибаркыра ашьхаҿыгақәа ирыҵыҵуеит, Ӷьаӷьа аӡиас арыӷьарахьтәи аган ала, 530 м аҳаракыраҟнытә илбаауеит. Ашьхаҿыга аҳаракыра - 55 м. ыҟоуп, акылҳара 315 м. инаӡоит, арҩаш 16-20 м. аура амоуп. ӷьаӷьа аӡы аԥхарра аӡын +7,5, нанҳәамзазы +12.5 рҟынӡа ыҟоуп. Аӡиас ӷьаӷьеи Гьаӷьа арҩаш акьыртә кыӡӷқәеи рыбжьара адунеи аҿы уаҳа џьаргьы иуԥымло аҵиаақәа ирызҳауеит - водосбор гегский и аннея ястребинковая.
===Ҩыԥсаратәи аҩхаа===
Ҩыԥсаратәи аҩхаа амшын қәыԥшылараҟнытә 450 м аҳаракыраҟны иҟоуп. Ишьақәгылеит акьыртә ҿыгҳарақәа реиҟәшареи рышьҭыҵреи иабзоураны. Аҩхаа аура 400 м инаӡоит. Ашьарсҭақәа ҭыԥқәак рыҟны 30 метра рҟынӡа иҟоу, изырҵаулаз аӡиас ауп. Аҩхааҟны иуԥылоит зеиуахкы маҷу аҵиаақәа: горечавка бзыԥтәи, ӷьеӷьатәи аӡеизга.
===Аӡиа Рыҵа===
Аӡиа Рыҵа - аӡиасқәа Лашԥси Ҩыԥсареи рыԥшаҳәаҿы, амшын қәыԥшылараҟнытә 884 м. аҳаракыраҟны ишьҭоуп. «Рыҵа» ахьӡ «ашьха рыҵа», «ашьха ашьапы» аҟнытә иаауеит. Аӡиа аҩадала иахагылоуп ашьхақәа Аӷьыԥсҭеи – 3256 м иҳараку; Аҵыҭәақәи – 2538 м аҳаракыра змоу, аладахьҟала илбаауеит бнала ихҟьоу ашьхаҿыгақәа рыла еибарку Арихәа, мраҭашәарахьала игылоуп Ԥшахәышьха ашьха ацаҟьа еиқәа нырҳақәа - 2226 м аҳаракыра змоу.
Аӡиа - тектоникатә хылҵшьҭроуп иамоу. Аӡы қәыԥшылара амҽхак иартәоит 1,27 км2. Аӡиа аҵаулара 116 м илбаауеит. Аӡиа алада-мраҭашәарантә аҩада-мрагыларахьҟа аҽеиҵыхны иаауеит. Аура 2490 м ыҟоуп, аҭбаара – 270 м инаркны 870 м рҟынӡа. Аԥшаҳәа ацәаҳәа аура 6,25 км инаӡоит. Аӡы аԥхарра хыхьынтә аладаҟа иаразнак иагхо иалагоит. Нанҳәамзазы хыхьтәи аӡы аҿыгҳарақәа +22°С., аҟынӡа иԥхоит, жәабранмзазы +3°С рҟынӡа ихьшәашәоит. Аӡиа иҭоу аӡы аҵаҟатәи аԥсабаратә ԥхарра иамоу аҽаԥсахӡом, +5°С артәоит. Аӡынра аныӷәӷәоу аӡиа аныхҵаало ҟалоит. Ара иамоуп аӡиас калмаҳа, аӡыжьԥсыӡ уҳәа уб.егь.
== Аминералтә ӡыхь ==
Аминералтә ӡыхь Ауадҳара - 1650 м аҳаракыраҟны иҟоуп. Ареспубликаҟны иҟоу ихадароу аԥсабаратә беиарақәа ируакуп. Аӡы ԥсабаратәуп, агаз змоу агидрокарбонат класс иатәу агидрокарбонаттә-арацәаҵәыҵәы-натритә- аҳәынаԥшьыга злоу агәыԥ иаҵанакуа аминералтә ӡқәа иреиуоуп. Ауадҳаратәи аминералтә ӡы аца-кьатеитә мҩаду илаҽу ачымазарақәа рзы ихәшәуп ҳәа иԥхьаӡоуп.
== Аԥсабара ==
Колхьида – Аҩадатәи дгьылкәымпылбжаҿы иҟоу арефугиум (аԥхьакырҭа) дуқәа ируакуп. Уахь иаҵанакуеит РАМП. РАМП аҵиаа атипқәа рахьтә ихадараны аҳра зуа ҳәа иԥхьаӡоуп абнатә мезофилтә, ашьхацәҳәыраҵаҟатәи, ажәытәӡатәи аҵиаа аҷыдарақәак змоу ашьхацәҳәыратәи.
Колхьидатәи аҵиаа еиҳарак излашьақәгылоу иалкаау аԥсабара-ҳауатә ҷыдарақәа ирыбзоураны ицәырҵыз амезофилтә ҵиаақәа арелиқттә (ижәытәӡатәу) хкқәа рылоуп. Колхьида иахәҭакны иалоу РАМП иаҷыдаҟазшьаны иҟоуп аладатәи аҳәаа инаркны амезофилтә бнатәи ашьхадәҳәыԥштәи ҵиаалеи ахҟьара. Аҵиаақәа рмезофилтәра анаарақәа злашьақәгылоу, арелиеф, анышәи еимадоуп, урҭ зеиԥшроу еиԥш ауп иаргьы аҩаӡара шыҟоу. Ажәытәӡатәи аҵааршәырақәа РАМП аҵиаақәа анырра ӷәӷәаны ирырҭеит. Аҵааршәыратә аамҭақәа раан ахьҭа бааԥсқәа шыҟазгьы РАМП аҟны иеиқәхеит аԥхарра зҭаху аҩада-ажәытәӡатәи аҵиаақәа реиҳарак. РАМП ари аҭыԥ аҟны ада даҽаџьара иуԥымло агәыԥқәеи, иара убас ара, ҭыԥк аҟны ада даҽаџьара иҟам аҵиаақәеи рыла ишьақәгылоу иуникалтәу ԥсабаратә комплексуп. Аԥсны адгьылҵакыра зегьы аҟны 4,6% роуп иаҵанакуа, аха РАМП аҟны иҟоуп 900 ҵиаа хкы рыҟнытә 70% иреиҵамкәа ҵиаахкы, ари Кавказ иҟоу аҵиаақәа зегьы рыҟны 13% артәоит. РАМП аҵла-чықьтә ҵиаақәа 120 хкы инареиҳаны иамоуп. Аладатәи абнатә маҟаҟны аҵлатәқәа рахьтә иеиҳауп абӷьы зҿало ажәлақәа, ахьаца кавказтәи, ахьараџь мрагыларатәи, аџь ибериатәи, ашә мрагыларатәи, каркас аладатәи, араш, ачамҳаҵла. Аҵлақәеи ачықьқәеи рахьтә иҟоуп ашымҳа, адыӷаџьа колхидатәи, ашыц колхидатәи, еиҳаракгьы, аӡхықәқәа рыҟны ахахәтә кьыртә хәқәа рҿы. Аҩадатәи абнатә маҟаҟны еиҳа ирацәоуп агәырбӷьыҵлақәа: аԥса ҵла, аԥсаӡ мрагыларатәи. РАМП аҵла-чықьтә ҵиаақәа рыҩныҵҟа иҟоуп имаҷымкәа колхидатәи аендемикқәа: адыӷаџьа колхидатәи, ашәшь колхидатәи, ашыц колхидатәи, ашьхарпаҿ кавказтәи, амҿыш мигариитәи, колхидатәи, акадифа иеиԥшу, ицәышәшәу, акампы́р, ахәажә уб.егь. Ашьхацәҳәыраҵаҟатәи А ашьхацәҳәыратәи амаҟаҟны иеиқәханы иҟоуп иара убас арелиқттә гәыԥқәа шьақәзыргыло ажәытәӡатәи аҵиаа хкқәа маҷымкәа, иаҳҳәап, Али́лиа (ашьханаша), аисыр мамзаргьы амшаԥышәҭ (абаииа). Ашьхацәҳәыратәи адәҳәыԥшқәа рыҟны иуԥылоит ашьхардац хкқәа, аҟәышәҭы́н, аҳәа́шьҭа шәҭы, адәышәҭқәа уҳәа уб.иҵ.
=== Абна ҵиақәа ===
Ибеиоу РАМП аҵиаақәа шьақәгылоуп, шамахамзар, аԥса-ашә бнареи адәҳәыԥшқәеи рыла. РАМП 78,5% бнала ихҟьоуп, убри аан еиҳауп аԥсареи ашә бнеи. Егьырҭ аџьра, аԥсара, аԥсаӡ ҵлақәа, ажара, анҷа ҵлақәа, ахьацара, алра, аҵааҵлақәа, аҭәаҵлақәа абнақәа ирыҵаркуа маҷуп. Ирацәаӡам иара убас ашыц иахьазҳауа абнақәагьы. Абнақәа рыҟнытә абнакәазақәа 26 % роуп иҟоу.Анаарақәа аладатәи рган хҟьоуп ззыбӷьы ҟьаҟьоу абнақәа рыла: ахьара, аџьра, ажара, анҷа, амҿыш, алра уҳәа уб. егь. абна хкқәа рыла. Зыбӷьы каԥсои еснагь ииаҵәоу ажәытәӡатәи ахԥатәи аамҭахҵәаха иаҵанакуа ачықьқәа: ахәажә, ахәшәтә шымҳәа, ажьынҵәры́, ады́ӷаџьа, аҽадқәыц, ахәажә ҩеижь аасра жәпаны игылоит.
Абна аладатәи амаҟа (300 м ин. 600 - 700 м рҟынӡа амш. аҩ. аҟнытә) шьақәгылоуп иеилаԥсоу асубтропикатә бнақәа рыла, Ҩыԥшара аҩхаа иаваршәны ирызҳауеит, рацәакгьы рыҵаркӡом. Ара ахаҳәреи акарбонаттә нышәи рыҟны игылоит даҽакы иаламҩашьо аҵиаа. Амра ашәахәақәа ахьзымнеиуа, ашәшьырақәа рыҟны ашыц дуқәа гылоит ҵыҭәала ихҟьаны. Ацаҟьа ҟьантазқәа ирықәиаауеит уарла-шәарла иуԥыло ашьхадәыкрын, аҟәышәҭын, ацаҟьақәа рхыхьынтә ашәшь ҟарма лбаауеит. Аӡиасқәа Гьаӷьеи Ҩыԥшареи рыӡхықәқәа рыҟны акьыртә цаҟьа ҭакнаҳақәа ирықәиаауеит аԥсаӡ цлақәа, аа ҵлақәа, анҷа, ашыц, ашымҳа. Амра ашәахәақәа ахьзымнеиуа ацаҟьақәа иеиуеиԥшым ашыцламшә хкқәа рыла ихҟьоуп. Даҽакы иаламҩашьо иҟоуп амш. аҩ. аҟн. 300-500 м иҳараку ацаҟьа ҭакнаҳақәа рформа змоу Ҩыԥшаратәи аҩхаа аҵиаақәа. Ара иҟоуп даҽаџьара иуԥымло ацаҟьеи аӡхықәтәии аҵиаа хкқәа. Хыхьынтәи ихьынҳалоу ашәшь аҟарма ацаҟьа аҭакнаҳарақәеи урҭ ирымоу аҳаԥқәеи дырхиоит. Ашыц ҵлақәак 400 - 500, 600 шықәса рҟынӡа рхыҵуеит, ргәыцәқәа рышәпара 24 - 26 см ыҟоуп, ргылара 12 - 14 м. Ашыц агәыцәи амахәқәеи аепифиттә шыцламшәқәа рықәҵәиаашаны иҟоуп, уи амҵан анышә ақәыц змоу ацәлаа ала ихҟьоуп.
Ҷыдала зҿлымҳара зуҭаша акоуп аӡиас Бзыԥ аҩхаа мраҭашәаратәи анаараҿы изызҳауа аҷархана ҵлақәа рыла ишьақәгылоу абнара. Уи агәыцә ҟаԥшьқәа рылубаауеит акьыртә хаҳә дуқәеи аԥсареи иахьылагылоу. Ара иҟоу амикроҳауа аҷыдарақәа реинаалара иабзоураны амра зкыдыԥхало анаара аҩхаа ҵаулаҿы иазҳауеит амшынҿықәтәи арелиқт.
Аҩадаҟа ашьха ашьапаҿы ишьҭоу абнақәа рнаҩс игылоит ашә бнақәа. Урҭ рыҩныҵҟа лассы-лассы даара ирылшо рацәоуп анҷаҵла налаԥсо ахьареи ахьацареи, аҭәаҵла, иахьцәаакыроу аҭыԥқәа рыҟны ал ҵлақәа. Ари аҭыԥ аҟны ибзина иҿиот есқьынгьы ииаҵәоу авҵиаа бна.
Амш. аҩ. аҟн. 600-800 м аҳаракыраҟны иеиҳа ирацәоуп ашә бнара, иҵегьы аҩадаҟа ирызҳауеит аԥса ҵлақәа. Ашә бна цқьа гылоит еиҳарак ицәаакыроу аҩадатәи ахәқәа рыҟны. Акьыртә бахәқәа амш. аҳ. аҟн. 1000-1100 м аҳаракыраҟны аԥсақәа рыла ихҟьоуп, џьара-џьара аԥсаҵла хәыҷқәа ирымырдоит.
Хыхьынтә 1100-1200 м аҳаракыраҟнытә аладаҟа ашә иалаԥсо иалагоит аԥсаӡи, аԥса ҵлеи, агәырбӷьыҵла еиқәарақәа шьақәыргыло, ус ишнеиуа аԥсаӡ есааира аҽарҭбаауа иалагоит. 1500-1600 м аҳаракыраҟны лассы-лассы иуԥылоит аԥса ҵла мацарала ишьақәгылоу абна, 1700 м аҳаракыраҟны уи анаҩсгьы абнара еиҳарак ашә ҵлақәеи абԥса ҵлақәеи рыла иеилоуп.
Наҟ аҩада 1700 м аҳаракыраҟны анаара цәгьақәа икьаҿу аҵлақәа мамзаргьы аҵааҵлақәеи адгьыл иқәҳәазо ачықьқәа – ашымҳа хәшәы уҳәа уб. егь. рыла ишьақәгылоу аасра ихнаҟьоит. Аҿыбгарақәа лассы-лассы иахьыҟало аҵлақәеи ачықьқәеи зынӡа иҟаӡам, ҭыԥқәак рыҟны анышә ҳәазоит аҟнытә, уа анышә шьақәзыргыло ажәлақәа цәырҵуеит.
Асы андәықәлалак, шамахамзар, аҩхаақәа, агәаҩарақәа рахь илбаауеит, ара асқәа еицыланы, рҽеизакны акыраамҭа ишьҭахоит. Абри иахҟьаны агәаҩарақәа рыҟны абнақәа ирыҵагылоит ашьхаҳаракыратә, еиҳаракгьы ашьхацәҳәыратә ҵиаақәа. Ас еиԥш иҟоу агәаҩарақәа “аинверсиатқәа” ҳәа ирышьҭоуп. Урҭ уԥылоит Лашԥсы аҩхааҟны, Аҵатәықәа ахәқәеи Аџарра аикеи рыҟны.
Ашьха бнара аҩадатәи аҳәаа амш. аҩ. аҟн. 1700-2400 м аҳаракыра рыбжьара ишьҭоуп. Ашьха акалҭ нахыс кавказтәи ахәажә гылоит, аҩадаҟа уи аҭыԥан иуԥылоит ашьхацәҳәыратәи ахәажәра, уи нахыс аҩада ашьхацәҳәыраҵаҟатәи ахәажәра гылоит, урҭ рҭыԥан амш. аҩ. аҟн. 2000-2500м аҳаракыраҟны ицәырҵуеит ашьхацәҳәыратәи аҳаскьынкьаҿқәа рыдәҳәыԥшқәа, ахаҳәеиқәҵақәеи, аԥали.
===Алра===
Ал бнара РАМП адгьылҵакыраҟны х-хкыкны иазҳауеит: аԥаҵа змоу ал, ал еиқәаҵәа, ал цәыш абна. Аԥаҵа змоу алреи, алра еиқәаҵәеи еиҳарак иахьырацәоу аӡхықәқәа рыҟноуп. Урҭ ахьыҿио алыкь ахьеизо аҭыԥ цәаакырақәа рыҟноуп. Алра анаалоит аӡиас Лашԥсы аҩхаа ахьыҭбаау аҭыԥқәа рыҟны, амш. аҩаӡ. 1600 м ихаланы. Иаҳа иахьцәаакыроу, иахьыхьшәашәароу абна акалҭқәа рыҟны, алқәа ахьаҿагылоу анаараҿы иуԥылоит аҳаскьын ҵиаақәа реихагыла-еиҵагыларақәа. Ал бнақәа рыҵаҟа еиҳа лассы-лассы иуԥылоит аҭырас астраусԥшра змоу, урҭ узрылымсуа ижәпаны иауны игылоит. Иеизааигәаӡаны игылоу алҵлақәа рыла ишьақәгылоу абнақәа ашә-аԥсаӡ бнақәа рылало иахьалаго аҭыԥ аҟны ицәырҵуеит ашә, аԥсаӡ, анҷа, араш ҵлақәа. Араҟагьы урҭ рыҵа ҳаскьынла иахьыхҟьоу, астраус ҭырас еиҳа ирацәоуп. Ацәаакыра агхацыԥхьаӡа ашәи аԥсаӡи еиҳа лассы-лассы иуԥыло иалагоит, астраус ҭырас еиҳа имаҷхоит, аха есааира иуԥыло иалагоит ацәырас, аҳәамҳәа ахәшә, иасменник афҩыхаа, ҵы́кә ихәшә (герань), амахәшәыга, уҳәа уб.егь. Ал бнара аӡхықәқәа рхахьы лассы-лассы иуԥылаӡом, аҵлақәа кьаҿуп. Урҭ рыҵаҟа, еиҳа алашара ахьыҟоу аҭыԥқәа рыҟны аҳаскьын ду гылоит, алада мыцхәы иахьцәаакыроу абаарра дәҳәыԥшқәа шьақәгылоит. Ал бнара гылоит асқәа рлеира иахҟьаны адгьыл ахқәацәаарақәа рыҟны. Анаҩс уи алра аҭыԥ ааныркылоит ара аԥсаӡ, ашә, анҷа. Ал цәыш абнара уԥылоит абжьаратә-хыхьтә маҟаҟны (1000-1600 амш.аҩ. аҟн.). Згәыцәқәа ҳараку аӡхықәҵлақәа ииуеит аӡиас Бзыԥ ахьлеиуа аладатәи аганахь. Цәаҳәақәак уԥылоит аӡхықәқәа рыҟны, урҭ реиҳарак акакала ма гәыԥ-гәыԥла рҽеидкыланы ирацәамкәа игылоит.
Алра гылоит, шамахамзар, анышә мыцхәы иахьцәааку, аӡышьҭрақәа ирываршәны, егьырҭ аҵлажәлақәа – ашә, аԥсаӡ ҵлақәа ахьанымаало аҭыԥқәа рыҟны. Арҭ абнақәа раԥхьа иргыланы аӡхықәқәа дырӷәӷәоит, иҿымбгаларц азы ирыцхраауеит.
===Ахьацареи ахьацеи аџьи рыла ишьақәгылоу ахьацара===
Ахьацара шьақәгылоит ахьеи, ашәи, аџь ҵлақәеи рыла иеилаԥсаны. Ари әа ажәла ахьанаало аҭыԥқәа рацәоуп. Еиҳа иугәаланаршәоит абжьынҵи ақьари. Ахьаца амацара иахьгылоу иаҵанакуа аҭыԥ маҷуп. Аӡиас ӷьаӷьа ақә аҟнытә аҩада акьыртә хәқәа рыҟны аџьтә-ахьацатә бнара иазҳауеит, уигь хыхьҟа аӡхықәқәа рыҟны ахьаца иаҳа ишеиҳаугьы иеилаԥсоу абнара гылоит, нас уигьы ашәтә-ахьацатә бнақәа рышҟа ииасуеит. ӷьаӷьатәи аҩхааҟны алашара ахьацәмаҷ у аҭыԥқәа рыҟны иазгәаҭоуп: ахьаца, аҭәаҵла, амҿыш, араш, анҷа.
Аџь-ахьаца бнара аҩныҵҟа (200-400 м амш. аҩ. аҟн.) амзаҵла иацны аҿыбгарсҭақәеи рыҟны аӡиас Бзыԥ 2-3 км иаваршәны иазҳауеит аҵыҵындра ҵла. Аџьтә-ахьацатә бнара ачықьқәеи аҟармеи рахьтә иуԥылоит: аскумпиа, алымшәӡахәа́, аџьмарӡы́ӡыш. Игылоу аҳаскьын шьақәгылоуп еиҳарак сеслериа ҭагалантәи, аԥшьра а́хәшә...
Ацаҟьақәа шамахамзар иуԥымло, даҽаџьара иуԥымло ахкқәа рымоуп: бзыԥтәи аҵыбра, ашәеры́ӡыӡ
===Амзара===
Кавказ иуԥыло амзаҵла хкқәа 5 рахьтә, РАМП иаҵанакуа аҭыԥҵакыраҟны изызҳауа хкык ауп – амзаҵла. Уи иамҽханакуеит 11,5 нызқь га раҟара. РАМП аҳәаақәа рыҟны иалкааны амзаҵла ахала иахьазҳауа абнара гылаӡом. Иазҳауеит абна абжьаратәи аҩадатәи амаҟаҟны амш. аҩ. аҟн. 300 ин. 2200 м рҟынӡа, акыӡӷырақәа рыҟны, ахаҳәтә ҿыбгарсҭақәа рыҟны, аӡхықәқәа рыҟны. Амзаҵла абна дуқәа азгәаҭоуп Риҵа Ду алада-мраҭашәаратәи аԥшаҳәаҿы, Ԥшьагьашьха мрагыларатәи акыӡӷыраҟны, насгьы Ҩыԥшара аӡ. аҩхааҟны. Амзаҵла гәыԥ хәыҷқәаны иуԥылоит Ӷьаӷьеи Ҩыԥшареи еиҩызшо акыӡӷқәа рыҟны иахьеилало аҭыԥ 2-3 км инахыкны аҟны амш. аҩ. аҟн. 400 ин. 600 м рҟынӡа аҳаракыраҟны, иара убас Бзыԥ аӡиас арӷьарахьтәи аӡхықә алада-мрагыларатәи ахәаҟны Ӷьаӷьа иахьалало аҭыԥ инахыкны.
Амзаҵлақәа ара анаарақәа ирҿагылоуп егьырҭ аҵла жәлақәа ахьзымгыло ахаҳәрақәа рыҟны, абӷанҷ злоу анышә аҟны. Ара зҽеиҵыхны иҟоу қәрала иеиԥшым амзаҵлақәа еилагылоуп, анаара бааԥсқәа ирҿагылоуп зҽеидыԥсаланы иҟоу иеиқәлацәоу амзаҵлақәа. Амзаҵлеи аҵааҵлеи анаҟәоутә ҭыԥқәа рыҟны, анышә ахьыҟам аҭыԥқәа зегь раԥхьаӡа массала аҿиара иалагаз ҵла жәлақәоуп. Амзаҵл ахьҭа зычҳауа, алашара зҭаху, аха аԥхарра рацәак иашьҭам ҵла жәлоуп. Убри аҟнытә аҵла ҵиаақәа иахьрызҳауа хыхьтәи ашьхацәҳәыра аҳәаа аҟынӡа инаӡоит. Дара ихадоу х-гәыԥк рыла иушар ҟалоит: иҩоу амзаҵлақәа мамзаргьы ахра еибаркырақәа ирықәиаауа, аҳаскьынхкқәа змоуи, авҵиаа змоуи амзаҵлақәа ҳәа. РАМП амзаҵлақәа зеиԥш ыҟам ԥсабаратә шьақәгыларақәоуп, релиқттә ценозақәоуп (гәыԥқәоуп). Урҭ аҵиаа аизҳара иахьалахәу абнақәа рзеиԥш ландшафт аҟазшьа ҷыдарақәаки аиԥшымзаареи аланагалоит. Ашәтә-аԥсаратә бнара аизадара иаҿурԥшуазар амзара апеизаж ԥшӡа шьақәнаргылоит.
=== Аԥсареи ашәтә-аԥсаҵлатә бнақәеи ===
РАМП аҵиаа шьақәгыларақәа рахьтә иалукаартә иҟоуп аԥса ҵлақәеи ашә-аԥсаҵла бнақәа. Урҭ еиҳарак иахьҿио амш. аҩ. аҟн.800-1600 м аҳаракырақәа рыҟноуп, аха гәыԥқәак 300 м раҟара алада илбааны игылоит, иагьхалоит амш. аҩ. аҟн. 2200 м рҟынӡа. Арҭ абнақәа рыҟны иҳаракырахацыԥхьаӡа ашәҵлақәа еиҳа имаҷхоит. Аԥсаӡ ҵла (анхьча) аԥсарақәа рыҟны анышә иаҳа иахьыԥсыҽу ахаҳәраҟны иазҳауеит, ара аԥсаҵла аҿиара ацәыуадауп. Аԥсара заалыҵ (зымусҭа) ҳараку бноуп, 1га аҟны бжьаратәла 185 шықәса зхыҵуа аҵла иалҵуа 503 м3 артәоит, 300-500 шықәса зхыҵуа аԥса 60 м иҳаракны иазҳауеит, агәыцә адиаметр (ашәпара) 200-235 см ыҟоуп. Аԥса ҵлатә аԥса ҵла-ашәтә бнара хкы рацәала иеилоуп. Абжьаратәи аҩадатәи амаҟақәа рыҟны иахьбаррақәоу аҭыԥқәа рыҟны урҭ рыҵан игылоит ақьар, иара убас аҭырас, атрахистемона мрагыларатәи, ацәырас.
Бжьаратәла ацәаакыра змоу анышә аҟны иҿоит аҳаскьынхкы зҵиаауа абнақәа. Ара иҟоуп колхидатәи ачықьқәа зҵиаауа абна. Урҭ ирылукаартә иҟоуп ашымҳа, ацәлаа, аӷьры́ // ады́ӷаџьа, абжьынҵ, ажьынҵәры. Лассы-лассы аԥсара аҭыԥан ашә бнара ахьгылогьы ыҟоуп.
=== Ашә бнақәа ===
Иеиуеиԥшым гәыԥла игылоит РАМП аҟны ашәҵлақәа. Урҭ еиҳарак иахьбарроу аҭыԥқәа рыҟны ирызҳауеит. Иахьцәаакыроу аҭыԥқәа рыҟны ирыҵиаауеит трахистемонеи ақьари, трахистемонеи аӷш ҵлеи еицны, мамзаргьы аҭырас зҵиаауа ашәра гылоит. РАМП абна маҟа зегьы ахьынӡанаӡааӡо, аладатәи аган ада, иҿиоит ашымҳа хәшәы, ацәлаа, ажьынҵәры, абжьынҵы зҵиаауа ашә бнара
Бжьаратәла РАМП ашәтә бнараҿы изызҳауа аҵлақәа рықәра 95 шықәса рҟынӡа инаӡоит. Амодельтә ҵлақәа 48,7м агылара змоу 340 шықәса рхыҵуеит, рышәпара 187 см ыҟоуп, егьи, 365 шықәса зхыҵуа - 49,5 м иҳаракуп, 193 см ишәпоуп..
=== Аԥса ҵла абнақәа ===
РАМП аҟны аԥсара налукааша аҭыԥ ааныркылоит.Урҭ аландшафтшьақәыргылараҿы, аӡы-анышәхьчараҿы рроль дууп, аҳауашьақәыргыларатә функциақәагьы нарыгӡоит.
Аԥсара даҽакы иаламҩашьо ахатә ҷыдара амоуп. Раԥхьа иргыланы иҳәатәуп, урҭ рыфлоратә беиара атәы, аҵла-чықьтәқәа 58 хкы ыҟоуп, аҳаскьынтә ҵиаа - 132 хкы.
Рамп аҟны аԥса ҵла иацгылоит ашә ҵла, аха аԥса ҵла иахьазҳауа амаҟаҟны аҳра зуа иара ажәлоуп. Ашә бнақәа рыҟны аԥсаҵла налаԥсоит, субедификаторҵас (акәша-мыкәша анырра ҟазҵо, аԥхьагылара змоу).
Аԥса ҵла агәыԥқәа рыҟны аҭыԥ ҷыда аннакылоит мрагыларатәи аԥсаӡ. Уи анаарақәа рыҟны, иахьбарроу аҭыԥқәа рыҟны иазҳауеит. Ашәҵлеи аԥсаӡи рыдагьы аԥсараҟны иҿиоит иара убас анҷақәа: абӷьы ҵар, аиавор, араш, аҭәаҵла, ааҵла, амзаҵла, аџь, аҵааҵла. Типла аԥсара гәыԥ-гәыԥла аҽашоит: ақьартәқәа, аҭырастәқәа, аҳаскьынтәқәа, аҳаскьынтә-ашьхацәҳәыратәқәа, колхидатәи абнагыларатәи ҳәа.
=== Адәҳәыԥштә ҵиаақәа ===
Аҳаракырақәа рыҟны иҿио ашьхацәҳәыраҵаҟатәи ашьхацәҳәыратәи аҵиаақәа роуп. Ашьхацәҳәыраҵаҟатәи адәҳәыԥшқәа беиоуп ахәшәтәи, атехникатәи, акаучук змоу аҵиаақәа рыла. Ашьхацәҳәыратәи адәҳәыԥшқәа амш. аҩ. аҟн. 3300 м аҳаракырахь ихалоит. Ашьхацәҳәыраҵаҟатәи адәҳәыԥшқәа рыҟны аҳаскьын жәпаны игылоит. Ара даара ирацәоуп ашәҭ зҿало аҳаскьын. Игыло аҳаскьын ҳаракуп. Ашьхацәҳәыра аладатәи амаҟаҟны иҿиоит кавказтәи ахәажә чықьра. Абна дәқәа рыҟны аҭырасра иазҳауеит. Аҳаскьынхкқәа ахьырацәоу адәҳәыԥшқәа рыҟны иуԥылоит Ҵыкә ихәшә (герань), олимпиатәи аӡеизга, аҳәа́шьҭа шәҭы ду. Ашьхацәҳәыра аладатәи амаҟа аҩадатәи ацәаҳәаҟны ицәырҵуеит ҭагалан ишәҭуа алаҳәақәаџа ссир. Ашьхара дҳәыԥш дуқәа рхы иадырхәоит аԥхынтәи арахә рҳәырҭақәас, хкылагьы иӷаруп, ирызҳауеит: аџьаҟәа, ахәыц, амаҭ абз, аҭырас уҳәа уб.е гь.
Ашьхацәҳәыратәи амаҟаҟны аҵиаа ашьхацәҳәыраҵаҟатәиқәа раасҭа аурыла акыр иеиҵоуп. Ашьхацәҳәыратәи адҳәыԥшқәа – адәҳәыԥштә зеиԥштә еизҳарахкқәа роуп, урҭ ирылоуп иеилаҟаца анышә шьақәзыргыло амиқәеи аҭыраси. Ашьхацәҳәыратәи адҳәыԥшқәа рыҟны ирызҳауеит иԥшӡаны ишәҭуа аҳаскьынгьы: ашьхацәҳәыратәи ауарҳалқәа аԥызҵо горечавка, ашьхадәыкрын. Ашьхацәҳәыратәи ауарҳалқәа шьақәгылоуп иеиуеиԥшым азеиԥш еизҳарахкқәа рыла. Урҭ рыҟны иуԥылоит алымҳардагәа, аҭырас, лассы-лассы ицәырҵуеит аҟы́зшьапқәа, ашьхадәыкрынқәа. Иуԥылоит вероникатә, аҷабҳаскьын ала ихҟьоу ауарҳалқәа. Асшәытақәа рааигәара иҿиоит ашьхацәҳәыратәи амарчқәа, Хәы́ҭибӷьыци, ахәрабӷьыци злаԥсоу иҷыдоу ауарҳалазеиԥш еизҳарахкқәа. Ахаҳәсса злоу анышәқәа рыҟны аҳаскьынгылара еиҳа иӷархоит, нас ацаҟьаԥҽыхақәа рыҟны изызҳауа аҵиаа хкқәа рахь ииасуеит.
=== Аинтразоналтәи абаарратә ҵиаақәеи ===
РАМП аҟны иҟоуп ацаҟьа ацаԥҽыхақәа рыҟны изызҳауа аҵиаа.Даҽакы иалаҩашьом аӡиасқәа Бзыԥи, ӷьеӷьеи, Ҩыԥшареи ирхықәгылоу акьырцаҟьақәа ирыду аҵиаахкқәа. Амра ахьыҟам ицәааку ацаҟьақәа рыҟны иазҳауеит Аԥсны ада даҽаџьара иуԥымло ашьхадәыкрынқәа. Уи рацәоуп ӷьаӷьа армарахьтәи ахықә ихықәгылоу ацаҟьа цәаакқәа рыҟны. Ара уи иацгылоит: аԥсы́цәгьара а́хәшә, абҟәылбӷьы, астра ...
Абаарратә ҵиаақәа цәырҵуеит иалкааны ҭыԥкәак рыҟны. Аӡбаарратә дәҳәыԥш ҟьаҟьа шьҭоуп Анҽҳа ахыҵырҭа мраҭашаәратәи аган аҿы, ажәытәӡатәи аӡҭачы – ажәытәӡатәи аӡиа ахьҭатәаз аҭыԥан. Аторфтә баарраҿы, асахьаҳәыра - абаа́рра шы́цламшә зеиԥш еизҳараҟны ажәытәӡатәи аӡиа аҭыԥан иазҳауеит хыбӷьыӡк змоу авахта. Аӡ. Мзымҭа агәҭахьшәа иуԥылоит абаарра дәы, ара игылеит абна “хьынаа”, анышә аҳәазареи аҽеиҭакреи иахҟьаны изызҳаз аҵааҵла дуқәа рыла ишьақәгылоу абнара. Инарҭбааны аторф ахьамоу аҭыԥқәа рыҟны абореалтә хкқәа ирызҳауеит, аторф амчхра урҭ рыҟны џьар-џьара х-метрак рҟынӡа инаӡоит.
=== Ашьхацәҳәыраҵаҟатәии ашьхацәыҳратәи аҵиаақәа ===
Ашьхацәҳәыратәи амаҟа аҵиаа еиуеиԥшымкәа иеилоуп. Риҵатәи арелиқттә милаҭтә парк аҩныҵҟа иҿиоит ашьхаҵәҳәыраҵаҟатәи аасреи абнаӷареи, иҳәазо ачықәқәеи, аҳаскьын ҳараки, адәҳәыԥшқәеи.
Ашьхаҵәҳәыраҵаҟатәи аасра азеиԥшеизҳара хкы ендификаторны (ишьақәзыргыло) иамоуп аҵааҵлеи мрагыларатәи ашә ҵлеи. Ашьхаҵәҳәыраҵаҟатәи аҵааҵлатә аасраҟны иеилаԥсоуп аҵааҵлеи, кавказтәи амҿыши, аԥслыши, ашьха нҷеи (Траутфеттера). Аасраҟны изызҳауа аҵлақәа 10 м рыҟнӡа иҳаракхоит, иагьхынааны иҟоуп уахьрыхәаԥшуа, акыр имахәҭаркуеит, ганрацәала аҟатагьы ахылҵуеит. Абнаҵаҟа ирызҳауеит: ахәамса, ашьхаражь, ахәар уҳәа уб.егь. Аҳаскьын игыло ҳаракуп. Аҵлақәа рымҵан иуԥылоит Ҵыкә ихәшә, абнатә геран, иасменник фҩыхаа уб. егь. Ашьхаҵәҳәыраҵаҟатәи аасраҟны аҵлажәлақәа рышьақәгылара аҽаԥсахлоит, уи арелиеф, аекспозициа, алитологиатә ҭагылазаашьа иахьыԥшуп. Абри аҟнытә аҵааҵлатә аасра шьақәгылоуп ахәажә зҵиаауа аҵааҵла бна ӷарреи аҳаскьын зҵиаауа аҵааҵла бна ӷарреи рыла. Ашәтә аасра иамҽханакуеит абна аҩадатәи аҳәааҟнытә алада улбаацыԥхьаӡа аҳауа ацәаакыреи аҳәырҭақәеи ирыхҟьаны.
РАМП лассы-лассы иуԥылоит ашьхаҵәҳәыраҵаҟатәи ашәтә аасра аҳаскьын зҵиаауа. Аҵлатә еиҵагылара-еихагылара ашәҵлақәа, анҷа ҵлақәа, аԥслыш ҵлақәа рыла ишьақәгылоуп. Ачықьтә еиҵагылара-еихагылара рацәак иҿиаӡам, иуԥылоит аџьцәа, ажьынҵәры. Лассы- лассы иуԥылоит ашымҳа зҵиаауа ашәтә аасра. Аҵла еихагылара-еиҵагылараҟны еиҳа ирацәоуп ашә ҵла, уи иацгылоит амҿыш, анҷа, аԥсаӡ. Аҵлақәа ахьеилагылоу ибзианы иҿиоит ашымҳа хәшәи ады́ӷаџьеи.
Ашьхаҵәҳәыраҵаҟатәи аасраҟны иеилаԥсоу абнара еиҳа ибзианы игылоит агәаҩара хьшәашәарақәа рыҟны акыӡӷырақәа рҿы, уа, шамахамзар, анышә зынӡагьы иҟаӡам. Аҵлатә еиҵагылара-еихагыларақәа рыҟны иуԥылоит арасара, амҿыш, ашә ҵлақәа. Аҳаскьын ажәпара илагылоуп амаахыр, трахистемон, аџьармыхь, иара убас уарла-шәарла, ахәыц дагәа, алыкә, агеран, ашьапкьаҿ.РАМП аҩныҵҟа ашьхаҵәҳәыра аладахьтәи аасра злашьақәгылоу анҷаҵла алоуп. Уи ианаало ахәқәеи урҭ иаду анаарақәеи роуп. Анҷа ҵла Аԥсны ашьхаҵәҳәыра аладатәи амаҟаны зехьынџьара иуԥылоит. Ара Ауадҳара адәаҿи Анҽха ахыҵырҭаҟни мраҭашәареи аҩада-мраҭашәаратәи аекспозициаҟны уарла шәарла иуԥылоит акленарникқәа. Аӡ. Ауадҳара ахықә аҟны анҷа бна ӷарра апарктә ҟазшьоуп иамоу ма иеикәаԥсоу ҵлагылараны иҟоуп. Апарк ԥшра змоу анҷа бнараҟны аҵлақәа ма акакала инаскьага-ааскьаганы ма гәыԥ хәыҷқәаны игылоит. Аҵла гәыԥқәа рыбжьара анаара цәгьақәа рыҟны ашьхаҵәҳәыра аладахьы аҳаскьын ҳаракқәа ҿиоит, еиҳа иахьбарроу, аӡы ахьагу анаарақәа рыҟны – аҳаскьынхкырацәеи – амитә дәҳәыԥшқәа џьара-џьара аҳаскьын ҳаракқәа рылагылоуп.
РАМП изызҳауа анҷара уникалтәқәоуп, даҽакы иаламҩашьо ԥсабаратә цәырҵраны иҟоуп, урҭ хылҵшьҭрас ирымоу шьақәыргылаӡам азы хшыҩзышьҭра ду аҭаны иҭҵаатәу иагьыхьчатәу ҵла жәлоуп.
Ашьхаҵәҳәыраҵаҟатәи амаҟаҟны аҵәцашлыхтә жәлақәа рыҟны абна ахьынҵәо анахыс ирызҳауеит – ахәажәра аԥслашқәеи аџьцәақәеи алаԥсаны, уи ахәажәи ажьынҵәри еилаԥсаны ачықь ҵиаа шьақәнаргылоит. Ахәажә еснагь ииаҵәоу икьаҿу чықьуп, абыӷьқәа шәпаны, ашәҭ шкәакәақәа ҿалоит, уи ародоретқәа рзеиԥш еизҳара хкы шьақәнаргылоит. Ҭагалан ашьхаҵәҳәыраҵаҟатәи амаҟаҟны заа илеиз асы аныӡыҭлак, уи аҩынтәраан ишәҭуеит. Ахәажә аҵаҟа ишьақәгылоит ашьха-дәҳәыԥштә нышә иеиԥшым аторф рацәаны излоу анышә. Ашьхаҵәҳәыраҵаҟатәи аҵиаа аҵакы даара иӷәӷәоуп. Уи аӡынызкыло, анышәзыхьчо, аҵаа, асқәа рлеира иаҿагылоу афункциақәа нанагӡоит, рапҳьа иргыланы, ашьхаҵәҳәыраҵаҟатәи амаҟаҟны изызҳауа згәыцәҳараку абназы.
Ашьхацәҳәыра амаҟаҟны аҵиаахкқәа рыҿиара агипсометриатә згәаҭарақәа рыҳаракыра, арелиеф аформа, иахьрызҳауа аҭыԥқәа редафиттә ҭагылазаашьа, иара убас егьырҭ аекологиатә факторқәа ирхьыԥшуп. Ахәажәра ҿиоит еиҳаракгьы ацәаакыра ахьамоу анаарақәа рыҟны, амш. аҩ. аҟн. 1400 м аҳаракырахь ихалоит. Афитоценологиа аганахьала урҭ агәыԥ дуқәа шьақәдыргылоит, рыҵан егьырҭ аҵиаақәа изрызҳаӡом ашәшьыра зычҳауа амезофилтә ҵиаақәа: ашьа́бҳаскьын, ажьынҵәры, ацәырас, иара убас алымшәҵыҭәа, ашыцламшә рыда.
=== Антропогентә ҵиаақәа ===
Амҩа ахықәқәа рыҟны анышә ахьыкәаҳау, аҳаскьын ахьыфоу аҭыԥқәа рыҟны ирызҳауеит асегеталтәи арудералтәи зеиԥш еизҳарахкқәа. Аԥснытәи аҭҵаарадырратә абнатә-ԥышәатә станциа астационарцәа Ачерқьес дәҳәыԥш аҟны аӡиа Риҵа акәша-мыкәша иеиҭарҳаз абнақәа рыҟны апаркқәа еиҿыркааит. Ихадоу арудералтә ҭыԥқәа рыҟны иеиҭаҳауп: амҵырбӷьы, абга аҵыхәа, аҭырас иаабац, амброзиа. Дәҳәыԥшқәак рыҟны иуԥылоит ал қамса амҵан аҭырас, амаӷ ҳараки егьырҭ аҭыԥантәи ахкқәеи. А́маӷ ҳаракы цәырҵуеит иара убас ашьха ашьапаҿы абнараҟны амш. аҩ. аҟн.600 м аҳаракыраҟны. Еиҳарак злысра уадаҩу абнаршәырақәа рыҟны иазҳауеит, иара убас акьыртә ҿыбгарсҭақәа рыҟны. Ацәҳәырақәа рҿы иуԥыло егьырҭ аҳәирахкқәаны иҟоуп: аџьамԥа́з//ашьамашәыга, ахәац дагәа, ахәац шкәкакәа, иҷабуа алыкә, ацоупы́ иаабац.
РАМП аҭыԥҵакыраҟны 1965 ш. инаркны Аԥснытәи аҭҵаарадырратә абнатә-ԥышәатә станциа имҩаԥнагоит аинтродукциатә (аҿыцлагалақәа) ԥышәаратә усурақәа ашьхатә ҳауашьцылатә ҭыԥқәа рыҟны: астационарқәа "Риҵа" (Рициатәи амҩаду 37 км рыҟны, амш. аҩ. аҟн. 900-950 м) , "Ауадҳара" (1650 м). "Риҵа" астационар аҟны иԥышәахоит 300 таксон. Иҳаҩсыз ашықәсқәа раантәи "Ауадҳара" астационар аиҭаҳатәқәа еиқәымхаӡеит иалагалаз аиҭаҳатәқәа рзы иҟаз аҳауатә ҭагылазаашьа иахҟьаны. Аинтродукциа ахәышҭаараҟны иҟоуп аӡиа Риҵа азааигәара акурорттә ҭыԥ. Аиҳабыра рдачаҟны аҵлажәлақәа рахьтә ирызҳауеит анҷа бӷьыхәхәа, ачықьқәа рахьтә: ашьхаражь, ашьхарпаҿ. Аӡиа Риҵа апарк аҟны ирызҳауеит: араҵла, амҩа аҿықә аҟны - акатальпа, вистериа китаитәи, спиреи иапониатәи.
Ауадҳара иҟоуп ашьхаҳаракыратә адгьылқәаарыхра ахәышҭаарақәа руакы (амш. аҩ. аҟн.1750 м). Абнахылаԥшҩы иҭыԥ аҟны ахьча игыларҭаҟны (аӡ. Лашԥсы арӷьарахьтәи аԥшаҳәа), иаадрыхуеит акартош, аҵыҵындра, аџьымшьы, аџыш уҳәа егьырҭ ауҭраҭыхтә культурақәа.
==Шәахә. иара убас==
* [[Риҵа]]
* [[Риҵа маҷ]]
== Ахархәара змоу алитература ==
* {{Ашәҟәы|Ашықәс=1969|Астатиа ахьӡ=Заповедники Советского Союза|Ақалақь=Москва}}
* {{Ашәҟәы|Ашықәс=1984|Астатиа ахьӡ=მამისაშვილი კ.|Аҭыжьырҭа=ქართული ენციკლოპედიის ირაკლი აბაშიძის სახელობის მთავარი სამეცნიერო რედაქცი|Адаҟьақәа=401|Асериа=Қырҭтәылатәи Асовет енциклопедиа}}
==Азхьарԥшқәа==
* [https://ritsa-park.ru/ Аофициалтә саит]
* [https://www.tourister.ru/world/europe/abkhazija/city/gagra/nationalparks/16745 www.tourister.ru – Рицинский реликтовый национальный парк] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170107234954/http://www.tourister.ru/world/europe/abkhazija/city/gagra/nationalparks/16745 |date=2017-01-07 }}
* [https://web.archive.org/web/20181126221614/https://www.protectedplanet.net/ritsa-strict-nature-reserve Protected Planet. IUCN] – [[Аҳәырԥсаррақәа рзы адунеизегьтәи адыррақәа рбаза]]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Аԥсны иҟоу амилаҭтә паркқәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны агеографиа]]
[[Акатегориа:1930 шықәсазы ишьаҭаркыз аҳәырԥсаррақәа]]
[[Акатегориа:1996 шықәсазы ишьаҭаркыз аҳәырԥсаррақәа]]
b6eh6c56n6kqk434o2lixvnmcrtix36
Толстои, Лев Николаи-иԥа
0
37722
168862
159830
2026-06-28T04:19:47Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
168862
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы}}
'''Лев Николаи-иԥа Толстои''' ({{date|9|9|1828|28|8}}, Иасная Поляна — {{date|20|11|1910|7||}}, Астапово) – еицырдыруа аурыс шәҟәыҩҩы, апублицист, ахәыцыҩ ду, адунеитә литература аҟны иреиӷьӡоу ароманистцәа ируаӡәку. Лев Толстои инысмҩа ҭәуп даара аинтерес змоу афактқәеи ахҭысқәеи рыла.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/literature/text/4195948 |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2020-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125022103/https://bigenc.ru/literature/text/4195948 |url-status=dead }}</ref>
== Толстои иаазыркьаҿу инысмҩа ==
Лев Толстои диит нанҳәамза 28, 1828 шықәсазы Урыстәылатәи аимпериа, Крапивенсктәи ауезд Тулатәи агуберниа, иан лимшьҭратә нхара аҟны – Иаснаиа Полиана. Иара аҭаацәара аҟны аԥшьбатәи хәыҷын.
Иан лыԥсҭазаара далҵит 1830 шықәсазы, ахшараиура дахыԥсааит. Ари ҟалеит аԥҳа данлоу ашьҭахь, усҟан Лев ҩышықәсагьы ихымҵыцызт. Абарҭқәа ирыхҟьаны Лев хәыҷы иашьцәеи, иаҳәшьцәеи, иареи рааӡара инапы ианылеит иабду иашьа иԥа. Быжьшықәса ааҵхьан, иаалырҟьаны иԥсҭазаара далҵит Лев Толстои иаб – аграф Николаи Толстои.
Арҭ атрагедиатә хҭысқәа ирылҵшәаны ахәыҷқәа ааӡаҩыс дроуит Казан инхоз рҭынха ԥҳәыс. Лев Толстои ихәыҷрашықәсқәа даара аԥхарра аҵаны игәалаиршәон, ари аамҭа иара инысымҩа аҟны акыр адраматә хҭысқәа шацызгьы.<ref>{{Cite web |url=https://www.uznat.net/biografii/kratkaya_biografiya_tolstogo.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2023-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604003351/https://www.uznat.net/biografii/kratkaya_biografiya_tolstogo.html |url-status=dead }}</ref>
== Аҵарадырра ==
Толстои алагарҭатә классқәа рзы аҵарадырра аҩны ауп иахьиоуз. Уи аҵара идырҵон анемеци афранцызи рҵаҩцәа. 1843 шықәсазы Толстои Аимператортә Казантәи ауниверситет мрагыларатәи абызшәақәа рзы афакультет дҭалоит. Аха, ари ахырхарҭаҟны аҵарадырра ус имарианы ицааиуамызт. Ихәшьарақәа ахьҽеимыз иахҟьаны еиҳа имариаз азиндырратә факультет ахь диасыр акәхеит.
Аха, ус шакәызгьы, Толстои инысмҩа аҟны иарбоу аофициалтә дыррақәа рыла, аҵарадырра иадҳәалаз ауадаҩрақәа ари ала инымҵәеит, иара 1847 шықәсазы аинститут аанижьуеит, азанааҭ ҳәа акагьы имоуӡакәан.
Абри ашьҭахь Толстои иӡбоит иҭаацәа рыҩнахьы дгьежьырц, афермертә ус инапалакразы. Аха, иара абрагьы изамуит, избанзар, иара еснагь Урыстәыла ақалақьқәа лассы-лассы дырҭаауан.
Аха, абас шакәызгьы, Толстои аихьӡарақәа иман – иара еснагь амшынҵа иҩуан. Ари аҟазшьа ауп иара ашәҟәыҩҩра дадзыԥхьалаз, ароманқәеи аповестқәеи раԥҵара ҵаҵӷәыс иаиуз, иара убасгьы иаԥхьаҟатәи иԥсҭазааратә мҩа ҳәаақәызҵаз.<ref>https://24smi.org/celebrity/4022-lev-tolstoi.html</ref>
== Арратә маҵзура ==
Ҳәарада, Лев Толстои ахобби иман. Иара даара бзиа ибон амузыка. Иреиӷьишьоз композиторцәан Бах, Гендель, Шопен. Инысмҩа аҟны ишазгәаҭоу ала, Лев Толстои сааҭла Моцарт, Шопен, Мендельсон, Шуман уҳәа реиԥш иҟаз раԥҵамҭақәа ароиаль аҟны иаирҳәалар илшон.
Анысмҩа аҟны иара убасгьы иазгәаҭоуп Лев Толстои анырра ӷәӷәа шииҭоз иашьа еиҳабы Николаи. Уи иара диҩызан, насгьы аԥхьаҟа ишәҟәыҩҩхоз изы дымҩақәҵаҩын. Николаи иоуп зашьеиҵбы арратә маҵзурахьы Кавказҟа дназыԥхьаз. Уи иабзоураны Лев Толстои иункерхоит, 1854 шықәсазы Севастопольҟа диаган, уа иара далахәын Ҟрымтәи аибашьра, нанҳәамза 1855 шықәсанӡа.<ref>https://histrf.ru/lichnosti/biografii/p/tolstoi-liev-nikolaievich</ref>
== Толстои иҟазара ==
Аррамаҵзура ахысра аан Лев Николаи-иԥа иҭацәыз аамҭа рацәаны иман. Ари аамҭазы иаԥиҵоит автобиографиатә повест «Детство», уа даара ҟазарыла иааирԥшит иԥсҭазаара раԥхьатәи ашықәсқәа.
Ари аҩымҭа инысмҩа аҩра азын ихҭыс духеит. «Детство» ажурнал «Современник» аҟны акьыԥхь анаба инаркны, Толстои иаразнак деицырдыруа дҟалеит шәҟәыҩҩык иаҳасаб ала.
Аповест убас еиԥш еицырдыруа иҟалеит, Толстои – И. Тургенев, Н. Островски, И. Гончаров реиԥш иҟаз усҟантәи аамҭазтәи ашәҟәыҩҩцәа дрываргыланы ихьӡ рҳәо аҟынӡа. Абри ашьҭахь Лев Толстои анаҩстәи иповест «Казаки» аԥиҵоит. Уаҟа иара Кавказ иҟазаара аантәи ирратә ԥсҭазаара далацәажәоит.
Арҭ аҩымҭақәа рыҩра 1862 шықәсанӡа дадхалеит, аррамаҵзура анихига анаҩс ауп ианхиркәшаз. Аинтерес зҵоу фактуп, Толстои Ҟрымтәи аибашьра даналахәызгьы икалам ахьышьҭеимҵаз, усҟангьы иара дыҩуан.
Ари аамҭа иалагӡаны иаԥҵан аповест «Отрочество», «Детство» иацызҵоз, насгьы «Севостопольтәи ажәабжьқәа». Ҟрымтәи аибашьра ашьҭахь Толстои аррамаҵзура ааныжьны иҩныҟа дгьежьуеит. Усҟан иара еицырдыруаз шәҟәыҩҩхахьан.<ref>http://russkay-literatura.ru/analiz-tvorchestva/62-tolstoj-ln-russkaya-literatura/326-nachalo-literaturnoj-deyatelnosti.html</ref>
Толстои иқәыԥшра ашықәсқәа рзы даара иԥагьаз аӡә иакәын, уи имшынҵаҟны иҩыз анҵамҭақәа даара ирныԥшуеит. Иара мап ацәикуан изакәызаалак философиатә школк ихы адҳәалара, зынгьы санархиступ ҳәа рылеиҳәахьан, уи ашьҭахь 1857 шықәса рзы иӡбоит Франциаҟа ацара.
Азныказ Толстои азарттә хәмаррақәа дырчычоит. Аха уи иаарласны иаанижьуеит, имазара зегьы данаҵаха, уи ашьҭахь Европантәи иҩныҟа дгьежьыр акәхоит.
Акыр ауадаҩрақәа шихигазгьы, илшоит аҵыхәтәантәи, инысмҩа ахԥатәи ахәҭа «Юность» аҩра. Ари ахҭыс ҟалеит 1857 шықәсазы. 1862 шықәса инаркны Толстои далагоит апедагогигатә журнал «Ясная Поляна» аҭыжьра, усзуҩы хадас иара ихаҭа дызмаз. Аха 12 номер заҵәык рҭыжьра ауп илшаз, ари аус игәы ахьахшәаз азы.<ref>http://www.l-tolstoy.ru/page_12.php</ref>
== Лев Толстои иҭаацәа ==
Цәыббрамза 23, 1862 шықәсазы Толстои инысмҩа аҟны акыр аиҭакрақәа ҟалеит: иара ԥҳәысс дигоит Софиа Андреи-иԥҳа Берс, аҳақьым иԥҳа. Ари аҭаацәараҟны ииуеит жәҩык аԥацәеи ԥшьҩык аԥҳацәеи. Жәахаҩык ахәыҷқәа рахьтә хәҩык ишхәыҷӡаз рыԥсҭазаара иалҵуеит.
Софиа Андреи-иԥҳа хаҵа данцоз 18 шықәса лхыҵуан, Лев Толстои – 34 шықәса. Абри аамҭазы Толстои насыԥ змоу иакәны ихы иԥхьаӡон. Иара иԥҳәыс илыбзоураны иматериалтә ҭагылазаашьагьы бзиахоит. Адунеитә азхаҵарагьы иоууеит иаԥиҵаз иҩымҭақәа ирыбзоураны.<ref>http://tolstoy-lit.ru/tolstoy/bio/semya-tolstogo.htm{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Иԥҳәыс илыбзоураны диоуит иусқәа зегьы рҟны ицхраауаз, иҩымҭақәа раԥҵара аҟни идгылоз ауаҩы. Амаӡаныҟәгаҩ иҟамзаара иахҟьаны Лев иԥҳәыс Софиа лакәын иҩымҭақәа хызҩылаауаз. Аха нас дара аҳәоуеиқәымшәара рыбжьалоит, урҭ аилибамкаарақәа ашықәсқәа цацыԥхьаӡа еиҳа-еиҳа иуадаҩхон, рышьаҭақәа рҳауан. Аилибамкаара зыхҟьаз, Лев Толстои иҭаацәа рзын ишьақәиргылаз аплан инақәыршәаны, идырҳауаз ахәҭак рзыршалар акәын арыцҳацәеи ашколқәеи.
Насгьы, иҭаацәа рыԥсҭазаара даара армариара дашьҭан, иара иҭахын еиҳа зыхә мариоу амаҭәақәа, афатә аархәаларц, имыцхәуп ҳәа ииԥхьаӡоз – афортепиано, аҩнымаҭәа, аекипаж зегьы ҭины ауаа ирзишарц.
Ҳәарада, ас еиԥш аплан иԥшәмаԥҳәыс Софиа Андреи-иԥа дақәшаҳаҭмызт. Абри иахҟьеит дара раԥхьатәи нышәашьа змамыз рҭыӡшәагьы, Софиа лыхшара аԥхьаҟатәи рԥеиԥш даҽакала илбон.
1892 шықәсазы Толстои имаз зегьы иԥҳәыси ихәыҷқәеи ириҭоит, иԥҳәыси иареи 48 шықәса ишеицынхозгьы.<ref>https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-lev-tolstoy.html</ref>
== Толстои иаԥҵамҭақәа ==
Толстои даара лҵшәа бзиала аус зуаз шәҟәыҩҩуп. Иара иаԥҵамҭақәа рымҽхак дууп, ҵакылагьы, шәагаалагьы. Зегь реиҳа аларҵәара зауз аԥҵамҭақәоуп «Воина и Мир», «Анна Каренина», «Воскресение».
'''«Война и Мир»'''
1860-тәи ашықәсқәа рзы Лев Николаи-иԥа Толстои иҭаацәеи иареи Иаснаиа Полиана инхон. Иара аброуп адунеи ахьабаз еицырдыруа ароман «Воина и Мир». Раԥхьа ароман ахәҭак кьыԥхьын «Русский вестник» аҟны, «1805 шықәса» ҳәа ахьӡ аҭаны.
Хышықәса ааҵуаны икьыԥхьын ароман ахқәа даҽа хԥа, уи алагьы ихыркәшан, ари ароман Толстои ирҿиараҟны иаарылукаауа иҟалаз хҭысуп. Акритикцәа, ауаажәларра даара иахцәажәон ароман «Воина и Мир». Урҭ ароман аҟны иаарԥшыз Наполеон иеибашьрақәа еимактәыс ирыман.
Иара убасгьы, ирылацәажәон ихыҭҳәааз ароман афырхацәа. Ароман аҟны даара аинтерес цәырыргеит иалагалаз асатиратә ессеқәа, аҭоурых, азакәанқәа ртәы еиҭазҳәоз.
Егьырҭ аидеиақәа инарҷыданы Лев Толстои иҭахын аилазаара аҟны ауаҩы иҭагылазаашьа, насгьы аԥсҭазаара ҵакыс иамоу атәы аԥхьаҩ иҟынӡа анагара.<ref>{{Cite web |url=http://tolstoy-lit.ru/tolstoy/kritika-o-tolstom/rabota-tolstogo-nad-rukopisyami-vojny-i-mira.htm |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2023-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107230327/http://tolstoy-lit.ru/tolstoy/kritika-o-tolstom/rabota-tolstogo-nad-rukopisyami-vojny-i-mira.htm |url-status=dead }}</ref>
== «Анна Каренина» ==
Лев Толстои «Воина и Мир» анаԥиҵа ашьҭахь, аҩбатәи ироман аҩра далагеит, уигьы даара ауаа ирылаҵәаз романуп, уи «Анна Каренина» акәын. Ари ароман иагәылагылоуп акыр автобиографиатә очеркқәа. Уи гәаумҭарц залшом «Анна Каренина» аперсонаж хадацәа Киттии Левини реизыҟазаашьақәа уанрыхәаԥшуа.
Ари аромангьы хәҭа-хәҭала ауп акьыԥхь шабаз, 1873 шықәса инаркны 1877 шықәсанӡа иркьыԥхьуан, акритикцәа ракәзар, даара ахәшьара ҳаракы арҭеит, ауаажәларрагьы иргәаԥхеит. Аӡәырҩы игәарҭон «Анна Каренина» – ари Толстои иавтобиографиа шакәыз, ахԥатәи ахаҿала иҩыз. Ари иусумҭазы Лев Толстои даара иҳаракыз, усҟантәи аамҭазы, агонорарқәа иоуит.<ref>{{Cite web |url=http://tolstoy-lit.ru/tolstoy/kritika-o-tolstom/istoriya-anny-kareninoj/istoriya-anny-kareninoj.htm |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2022-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220623004556/http://tolstoy-lit.ru/tolstoy/kritika-o-tolstom/istoriya-anny-kareninoj/istoriya-anny-kareninoj.htm |url-status=dead }}</ref>
== «Воскресение» ==
1880-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы Толстои ароман «Воскресение» иҩуеит. Уи асиужет шьаҭас иаман иҟаҵәҟьаз аӡбаратә ус. Ари ароман аҟны даара иубарҭоуп автор ауахәама аҵасқәа дшырзыҟаз.
Абра иуҳәар ҟалоит ари аҩымҭа аграф Толстоии Аиашахаҵаратә уахәамеи еиԥырнагеит ҳәа.<ref>{{Cite web |url=http://tolstoy.lipetsk.ru/gosudarstvenny-museum-l-n-tolstogo/lev-tolstoj-v-1880-1900-x-gg-o-romane-voskresene/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2021-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211129232249/http://tolstoy.lipetsk.ru/gosudarstvenny-museum-l-n-tolstogo/lev-tolstoj-v-1880-1900-x-gg-o-romane-voskresene/ |url-status=dead }}</ref>
== Толстоии адинхаҵареи ==
Хыхь зыӡбахә ҳәоу аԥҵамҭақәа акыр алаҵәара бзиа шроузгьы, ашәҟәыҩҩы уи гәырӷьара изаанамгеит. Иара адепрессиа ӷәӷәа иман, ҩныҵҟала дҭацәушәа ихы ибон.
Абри инамаданы, иара аԥсҭазаара аҵакы аԥшаара дашьҭалоит. Раԥхьа Лев Толстои изҵаарақәа рҭакқәа Аиашахаҵаратә уахәама аҟны дашьҭалоит, аха уи лҵшәа ҳәа акагьы аанамышьҭит.
Аамҭа цацыԥхьаӡа иара еиҳа- еиҳа Аиашахаҵаратә уахәама акритика азиуа далагоит, акритика азиуан иара ақьырсиантә динхаҵара зегьы. Арҭ иҵарыз азҵаарақәа рзы иара ихшыҩҵакқәа аҭыжьымҭа «Посредник» аҟны икьыԥхьуа далагеит.<ref>http://tolstoy.ru/creativity/publicism/991/</ref>
Иара ихадараз ипозициа зызкыз уи акәын, ақьырсиантә ҵара бзиоуп, аха Иисус Христос абра даҭахымшәа ибон. Убри аҟынтә, Лев Толстои Аԥшьаҩыра ихала аиҭагара иҽазишәоит. Толстои идинхаҵаратә дунеихәаԥшра даара иуадаҩын, еилаԥаҭан. Ара ақьырсианреи абуддизми еилаӡҩон, урҭ зегьы ирныԥшуан мрагыларатәи адинхаҵарақәагьы.
1901 шықәсазы аграф Лев Толстои изы Иԥшьоу Анапхгараҭаратә Синод аилыркаара ҭнажьит. Ари аилыркаара аҟны иҳәан Лев Толстои уаҳа Аиашахаҵаратә уахәама дшалахәылам, избанзар уи иқәгыларақәеи игәаанагарақәеи ауахәама адыррақәеи еинаалашьа рымам ҳәа азгәаҭаны.<ref>{{Cite web |url=http://pereprava.org/culture/3250-religiya-tolstogo-otluchenie.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2024-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126115131/http://pereprava.org/culture/3250-religiya-tolstogo-otluchenie.html |url-status=dead }}</ref>
== Толстои ихьшәаз ирҿиара ==
Ихьшәаз Толстои иҩымҭақәа иаадырԥшуан ареалисттә беллетристика, иара убасгьы ацәаҩашәа ҵакы змаз ажәабжьқәа. 1886 шықәсазы еицырдыруа иҟалаз повестхеит «Смерть Ивана Ильича».
Уи афырхаҵа хада еиликаауеит иԥсҭазаара аиҳарак зегьы баша ишихысыз, аха уи аилкаара аниоу аамҭа цахьан. 1898 шықәсазы Лев Николаи-иԥа иҩуеит убасгьы еицырдыруа иҟалаз аԥҵамҭа «Отец Сергии». Уа акритика рзиуеит акыр адунеихәаԥшышьақәа, идоуҳатә еиҭеира ашьҭахь изцәырҵыз.
Егьырҭ иусумҭақәа зызку аҟазара атема ауп. Урҭ рахь иаҵанакуеит апиеса «Живои труп» (1890), аповест «Хаджи- Мурат» (1904). 1903 шықәсазы Лев Толстои ажәабжь хәыҷы иҩит, уи иахьӡын «После бала». Акьыԥхь абеит 1911 шықәсазы, ашәҟәыҩҩы даныԥсы аамышьҭахь.<ref>{{Cite web |url=https://www.culture.ru/persons/8211/lev-tolstoi |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2021-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027072809/https://www.culture.ru/persons/8211/lev-tolstoi |url-status=dead }}</ref>
== Лев Толстои иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа ==
Иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы Лев Толстои еиҳа деицырдыруан, адинхаҵаратә ԥхьагылаҩк иаҳасаб ала. Иара ихәыцрақәа ззырхаз амч ахархәара амҭакәа ацәгьара аҿагылара акәын.
Иԥсы анҭаз иара ҿырԥшыгас дроуеит аӡәырҩы аурыс жәлар рхаҭарнакцәа. Аха, ус шакәызгьы, иара иҭаацәаратә ԥсҭазаараҟны акыр аилибамкаарақәа аҭыԥ рыман, урҭ аамҭа цацыԥхьаӡа еиҳагьы иҵархоит.Алитератор иԥшәмаԥҳәыс Софиа Андреи-иԥҳа лхаҵа идунеихәаԥшышьа ицеиҩылшомызт, уи ишьҭра иқәыз аӡәырҩы лбар ҟалаӡомызт, лассы – лассы Иаснаиа Полианаҟа иаауаз. Лара илҳәон: «Ауааԥсыра бзиа башьас ирымоузеи, уааигәа иҟоу бзиа ианумбо аамҭазы!».
Ари аҭагылазаашьа нҵәара ақәымкәа, ас акраамҭа цашьа ауамызт аҟынтә, 1910 шықәсазы Лев Толстои ихатәҳақьым Д. П. Моковицки диманы зынӡа ҳәа Иаснаиа Полиана аанижьуеит, даҽакала иуҳәозар, ари ишьақәгылаз аҭагылазаашьаҟны бналаран, уаҳа ԥсыхәа ыҟамызт, уи аҭыԥ аман жьҭаарамза 28 ауха.<ref>http://www.l-tolstoy.ru/poslednie_gody.php</ref>
== Толстои иԥсра ==
Лев Толстои «ибналара» аан амҩа дшықәыз игәы рахәымкәаны ибо далагеит. Раԥхьа иара ахьҭа илалеит, анаҩс агәаҵәыхь ичаԥеит, уи иахҟьаны Лев Толстои адәыӷба дҭыган раԥхьатәи станциа дук аҟны.
Ари астанциа Астапово ахьӡын (иахьа Липецктәи аобласт). Ашәҟәыҩҩы ичымазара атәы иаразнак зегьы ирылаҵәеит. Фҩык аҳақьымцәа уи иеиқәырхаразы ирылшоз зегьы ҟарҵон, аха ачымазара рзаанымкылеит. Абҵарамза 7, 1910 шықәсазы Лев Николаи-иԥа Толстои, 83 шықәса дшырҭагылаз, иԥсҭазаара далҵит. Анышә дамардеит Иаснаиа Полиана.
Агазеҭқәа рҟны акәзар, ирнылеит аимператор Николаи II ирезолиуциа, Лев Николаи-иԥа Толстои иԥсҭазаара алҵразы Аҩныҵҟатәи аусқәа рминистр иажәахә шьаҭас иҟаҵаны.<ref>http://russkay-literatura.ru/analiz-tvorchestva/62-tolstoj-ln-russkaya-literatura/333-smert-tolstogo.html</ref>
== Аинтерес зҵоу афактқәа ==
* Лев Толстои деицырдыруеит даара аҵакы змоу аԥҵамҭақәа рыла мацара акәымкәа. Уи иҩит, иара убасгьы, «Азбука», насгьы «Аԥхьаразы ашәҟәы» ахәыҷқәа рзын;
* Зегьреиҳа аҵакы змаз аԥҵамҭа «Воина и Мир» Толстои рацәак бзиа ибомызт, «многословная дребедень» ҳәа азиҳәон;
* Лев Николаи-иԥа аамсҭатә титул аграф ҳәа ихҵан;
* Лев Толстои амаца ахәмарра бзиа ибон. Еснагь даара иҽазҵәылхны дыхәмаруан, аха даҵахон, уи ифинансттә ҭагылазаашьа акыр ианыԥшуан;
* Толстои Шекспир иҟазара, драматургк иаҳасаб ала, даара акритика азиуан, «Шекспири адрамеи» захьӡыз аочеркгьы икьыԥхьит, уа иара Шекспир иҩымҭақәа еилырганы дрыхцәажәеит;
* Толстои иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иара иҭынхеит иԥҳәыси жәаҩык ахшареи.<ref>{{Cite web |url=https://100-faktov.ru/xx-interesnyx-faktov-iz-zhizni-lva-tolstogo/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2024-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126115131/https://100-faktov.ru/xx-interesnyx-faktov-iz-zhizni-lva-tolstogo/ |url-status=dead }}</ref>
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
[[Акатегориа:Цәыббрамза 9 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1828 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Абҵарамза 20 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:1910 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Аурыс шәҟәыҩҩыцәа]]
hohhzgnhac1y79qdmoriz3zakgznz9s
Бродски, Иосиф Александр-иԥа
0
37724
168859
158558
2026-06-28T02:32:57Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
168859
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы}}
'''Иосиф Александр-иԥа Бродски''' ({{date|24|5|1940}}, [[Санкт-Петербург]] — {{date|28|1|1996}}, [[Бруклин]]) – еицырдыруа аурыси америкатәи апоет, адраматург, аессеқәа зыҩуаз, аиҭагаҩ. Диит маи мза 24, 1940 шықәсазы Ленинград, ауриацәа рҭаацәара аҟны. 1987 шықәсазы иара адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа далауреатхоит, алитература ахырхарҭала. 1996 шықәса, ианар мза 28 рзы, Иосиф Бродски иԥсҭазаара далҵит. Иара аԥхьа Ниу-Иорктәи аԥсыжырҭаҟны анышә дамардеит, аха анаҩс иԥсыжырҭа аҭыԥ еиҭаргоит, апоет наунагӡа изқәаҭыԥ ахьыҟалаз Сан-Микельтәи аԥсыжырҭаҟны ауп. Иосиф Бродски ибаҟа Урыстәыла иргылан 2005 шықәсазы, Санкт- Петербург ақалақь аҟны.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/literature/text/1884194 |title=Archive copy |access-date=2024-01-27 |archive-date=2022-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017124941/https://bigenc.ru/literature/text/1884194 |url-status=dead }}</ref>
== Ихәыҷреи иқәыԥшреи ==
Иосиф Бродски диит маи мза 24, 1940 шықәсазы Ленинград, ауриацәа рҭаацәара аҟны. Иара иаб, Александр Бродски, аибашьра зегьы дахысит арратә корреспондентк иаҳасаб ала. Аибашьра аҟынтә даныхынҳә, 1948 шықәса инаркны Арра-мшынтә музеи афотолабораториа аҟны аусура далагоит.
1950 шықәсазы аусура аҟынтә дцоит, Асоветтә архәҭақәа ауриацәа рҟынтә ианыдрыцқьа ашьҭахь. Аусурагьы далагоит фотоҭыхҩыс, анаҩс журналистс ленинградтәи агазеҭқәа руак аҟны.<ref>{{Cite web |url=https://lit-helper.com/p_Detstvo_i_yunost-_Brodskogo_I_A |title=Archive copy |access-date=2024-01-27 |archive-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127152055/https://lit-helper.com/p_Detstvo_i_yunost-_Brodskogo_I_A |url-status=dead }}</ref>
Иосиф иан, Мариа Вольперт, занааҭла дҳасабеилыргаҩын. Иосиф иан лаҳәшьа – Дора Мольперт, БДТ аҟны дактрисан, иара убраҟагьы аус луан. Иосиф ихәыҷра зегьы аибашьра, аблокада, аибашьрашьҭахьтәи арыцҳара, абацәа рыҟамзаара аамҭа иақәшәеит. Аблокадатә ӡынра ашьҭахь, 1942 шықәсазы, иан лыҷкәын длыманы Череповецкҟа евакуациа дцоит. Рыҩныҟа игьежьуеит 1944 шықәсазы, Иосиф ашкол ахь дцеит хышықәса ааҵуаны. Быжьшықәса ашкол аҟны аҵара зҵоз Иосиф, ари аамҭа иалагӡаны ԥшь-школк иԥсахит, урҭ рҟны аамҭа рацәа даанхомызт. Абыжьбатәи акласс ашьҭахь, иара амшынтә ҵараиурҭахь идокументқәа алаиҵеит, аха дрыдрымкылеит. 1955 шықәсазы, Иосиф 15 шықәса заҵәык ракәын ихыҵуаз, аха ашкол аанижьуеит, аабатәи акласс ахь ииасраны иҟаз аҷкәын азауад «Арсенал» ахь усура дцоит, ара афрезировшьик изанааҭ ала аҵара иҽазикуеит. Ас еиԥш аӡбамҭа иара идикылоит ашкол аҟны имаз ауадаҩрақәа ирыхҟьаны, насгьы иҭаацәа зфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩыз ацхыраара рыҭара хықәкыс иҟаҵаны. Уаҟа агәаҳәара иоуит мҩаԥгаҩыс аҵара иҵарц, аха уигьы изамуит. Анаҩс, Иосиф амедицина дагәыланахалоит, уи азын иара аморг аҟны аусура далагеит, аха иаарласны игәы ахшәоит. Иара убасгьы инысмҩа аҟны алашарбага аҟны ус шиуаз азгәаҭоуп.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=37sh0RWB0cg&t=38s</ref>
Азанааҭқәа рҽырыԥсахуан, аха Бродски изыҟазаашьа шыҟац иаанхон. Иара бзиа ибон ашәҟәқәа рыԥхьара, иааибоз ашәҟәқәа зегьы дрыԥхьон уҳәар алшоит. Даара бзиа ибон ажәеинраалақәа, афилософиа иазкыз атрактатқәа. Иара даара иҽазҵәылхны атәым бызшәақәа рҵара далагоит, зынгьы иӡбоит, ҳаирпланк ӡаны СССР-нтәи абналаразы, ари аус иҩызцәагьы адиԥхьалоит. Аха арҭқәа баша гәазыҳәарақәан, урҭ аԥсҭазаара иаларҵәамызт.<ref>https://brodskiy.su/biografiya/</ref>
== Алитература аҟны ==
Иосиф Бродски иҿцәажәарақәа раан еснагь иҳәон, раԥхьатәи иажәеинраалақәа шиҩыз жәаа шықәса анихыҵуаз. Аха ажурналистцәа аиашаҵәҟьа ҭырымҵаар рымуит, урҭ ирыԥшааит жәаа ихыҵаанӡатәи иаԥҵамҭақәа. Иосиф Бродски икалам иҵыҵит апоемақәа «Памятник Пушкину», «Рождественский романс», «От окраины к центру». Бродски даара бзиа ибон О. Мандельштам, М. Цветаева, Б. Пастернак, А. Ахматова реиԥш иҟаз раԥҵамҭақәа, уи Бродски иҩышьа астильгьы даараӡа ианыԥшит, анырра ӷәӷәагьы анаҭеит.
1961 шықәса рзын убас еиԥш иҟалеит Иосиф Бродскии Анна Ахматовеи еибадырыртә еиԥш. Еицырдыруаз апоетесса апоет қәыԥш Иосиф Бродски даара аҟазара илоуп ҳәа илыԥхьаӡон, уи иаԥхьаҟа аԥеиԥш бзиа шизыԥшыз азгәалҭон, излалылшоз алагьы дицхраауан. Иосиф иакәзар, Анна Ахматова лҟазара мацара акәмызт бзиа иибоз, уи уаҩык иаҳасаб ала даара длызгәдуун.<ref>https://modernlib.net/books/volkov_solomon/dialogi_s_iosifom_brodskim/read/</ref>
Асовет Еиҳабыра даара ргәы иамыхәаз, Бродски раԥхьатәи иажәеинраала иахьӡын «Пилигримы», иагьҭыҵит иара 1958 шықәсазы. Уи инашьҭарххны иҩын даҽа жәеинраалакгьы – «Одиночество». Уа апоет ихәыцрақәа зызкыз иара иԥсҭазаараҟны ихҭысуази аԥхьаҟатәи иԥеиԥши ракәын, иҿаԥхьа акьыԥхьырҭақәа ашәқәа анадыркуаз аамҭазы.
1960 шықәса февраль мзазы Иосиф Бродски днарыԥхьоит ленинградтәи «Апоетцәа ртурнир» ашҟа. Уи асцена аҟынтә даԥхьоит ажәеинраала «Еврейское кладбище», ари аԥҵамҭа даара аҭыӡшәа ӷәӷәа ахылҿиааит алитературадырҩцәеи ауаажәларреи рыбжьара. 1963 шықәсазы агазеҭ «Вечерний Ленинград» астатиа акьыԥхьуеит, уа Бродски ахара идырҵоит иԥсҭазаашьазы.
Иара убри астатиа аҟны иааган апоема «Шествие» ахәҭақәаки, егьырҭ иҩымҭақәа рыԥҵәахақәеи. Астатиа ҩын Иосиф Бродски атәым дгьыл бзиа ибозшәа, убри аан, иара ихатә тәыла аҳәынҵәа ақәиҭозшәа азгәаҭаны. Абри анаҩс иагьалагоит апоет иқәцарақәа, иаамырбрақәа аинстанциақәа зегьы рҟынтә.<ref>https://biographe.ru/znamenitosti/iosif-brodskiy/</ref>
1964 шықәса алагамҭаз иара убри агазеҭ асалам шәҟәқәа акьыԥхьит, аредакциаҟны ишазгәарҭоз ала, урҭ агәынамӡара аазырԥшуаз атәылауаа ирҩыз ракәын, дара Бродски иахьырхәра дҵаны иқәдыргылон. Мызки бжаки ааҵхьаны – февраль мза 13, 1964 шықәсазы Бродски дырбаандаҩын, аус ахьимуаз азы ахара идҵаны. Мышкы ааҵхьан, Иосиф Бродски изцәырҵыз агәыхь иахҟьаны абахҭаҟны иԥсҭазаара далҵырц акааигымхеит. Апоет усҟантәи иҭагылазаашьа иажәеинраалақәа - «Здравствуй, мое старение», «Что сказать мне о жизни?» ирныԥшит. Апоет даара иуадаҩны ихигон иганахь ала ирыдыркылоз аусмҩаԥгатәқәа. Иара убасгьы, иара ихатәы ԥсҭазаараҿгьы аиҭакрақәа ҟалеит, бзиа иибоз Марина Басманова даанлыжьуеит. Абарҭқәа зегьы ззеиқәылаз Бродски иҽишьырцгьы далагоит, аха деиқәхеит.<ref>https://rg.ru/2009/10/02/brodskij.html</ref>
1970 шықәсазы Иосиф Бродски «Не выходи из комнаты» захьӡыз ажәеинраала иҩуеит, уа иара игәҭахәыцрақәа, асовет уаҩы ауаажәларра аҟны иҭыԥ иадҳәалаз дрылацәажәоит.
Апоет иқәымчрақәа, ишьҭазаарақәа аҭыԥ рыман 1972 шықәса ааԥынранӡа. Анаҩс, иара идыргалоит аамҭа кьаҿк (мамзаргьы еснагь) аԥсихиатриатә клиника аҟны дышьҭаларц, мамзаргьы атәыла далҵны дцарц. Уаанӡа Бродски «ахагацәа рыҩны» аҟны аҟазааразы акыр аԥышәа иоухьан, иагьиҳәон уа абахҭаҟны аасҭа ишеицәоу. Убри аҟынтә Иосиф Бродски аемиграциа дақәшаҳаҭхоит. 1977 шықәсазы иара Еиду Америкатәи Аштатқәа рахь дцоит, иаарласнгьы ари аҳәынҭқарра датәылауаҩхоит.
Аҳәаанырцәҟа дцаанӡа Иосиф Бродски илшоз зегьы ҟаиҵеит аҳәынҭқарра анапхгара иԥсадгьыл аҟны даанхартә еиԥш азин ирҭаразы. Ашәҟәы изиҩуеит усҟантәи амаӡаныҟәгаҩ Хада Леонид Брежнев, еиҭагаҩык иаҳасаб ала атәылаҿы даанижьырц азы. Аха иара ишәҟәы ҭакда иаанхеит.
Бродски далахәын Лондон имҩаԥысыз Жәларбжьаратәи апоезиатә фестиваль. Иара аурыс литература аҭоурыхи апоезиеи рырҵаҩыс дыҟан америкатәи ауниверситетқәа хԥа рҟны. Уи иаразнак дыргоит раԥхьа Мичигантәи, анаҩс Колумбиатәи, Ниу-Иорктәи ауниверситетқәа рҟны. Убриаан аҩрагьы даҟәымҵит. Иосиф Бродски аессе авторс дҟалоит, урҭ зегьы англыз бызшәала иҭрыжьуан. 1986 шықәсазы апоет ажәеинраалақәа реизга ҭижьит, уи «Меньше единицы» ахьӡын, шықәсык ааҵхьаны алитература ахырхарҭала адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа далауреатхеит.<ref>{{Cite web |url=https://www.culture.ru/persons/2115/iosif-brodskii |title=Archive copy |access-date=2024-01-27 |archive-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127152053/https://www.culture.ru/persons/2115/iosif-brodskii |url-status=dead }}</ref>
1985 шықәса инаркны 1989 шықәсанӡа Иосиф ажәеинраалақәа «Представление» «Памяти отца» иҩуеит, иара убасгьы аессе «Полторы комнаты». Арҭ апоезиатә цәаҳәақәеи апрозеи иара иҩныҵҟатәи идоуҳатә хьаа зегьы рныԥшуеит, уи зыдҳәалаз иԥсадгьыл ахь ахынҳәра азин ахьимамыз ауп, иара иҭаацәа рыжраҵәҟьа азингьы имоуит. Аиҭашьақәыргылара аамҭақәа ианрылага Иосиф Бродски иахь Асовет Еидгыла азыҟазаашьа шьаҭанкыла аҽаԥсахит. Акыр ажурналқәеи агазеҭқәеи рҟны иркьыԥхьуа иалагеит иара иажәеинраалақәа. 1990-тәи ашықәсқәа рзы иҭыҵуа иалагеит иажәеинраалақәа реизгақәа. Насгьы, Иосиф ааԥхьара ирҭо далагеит Урыстәылаҟа нхара ҳәа даарц азы, аха иара уи ақәшаҳаҭхара дахыццакуамызт, иҭахымызт ажурналистцәа рықәшәара, иӡбахә рҳәо аҟаҵара. Усҟантәи аамҭазтәи иара иҩныҵҟатәи игәҭахәыцрақәа иҩымҭақәа «Письмо в оазис» «Итака» рҟны ианыԥшит.<ref>https://nacion.ru/477597a-iosif-brodskiy-biografiya-i-tvorchestvo</ref>
== Бродски ихатәы ԥсҭазаара ==
Иосиф Бродски раԥхьаӡа абзиабара изцәырҵит 1962 шықәсазы. Иара даара бзиа дибоит асахьаҭыхҩы Марина Басманова. Анаҩс акраамҭа уи длеиҽырбон, абри ашьҭахь ауп аҭаацәара анаԥырҵа. 1968 шықәса рзы дара дрыхшоит аԥа Андреи, аха ари аҭагылазаашьа аҭаацәара ӷәӷәаӡа иҟанамҵеит. Ахәыҷы дшааизҵәҟьа еилыҵит уҳәар алшоит.
1990-тәи ашықәс азы, Бродски ихатәы ԥсҭазаара аҟны дцәырҵуеит Мариа Соцциани, Италиатәи аристократка. Лара лыбжа аурысын, лан лганахьала лҭынхацәа Урыстәыла инхон. Дара убри ашықәсазы еибагоит, 1993 шықәсазы Иосиф Бродски аҩынтә раан дабхоит. Усҟан иара диоуеит аԥҳа Анна, аха уи лызҳашьа апоет ибартә еиԥш изыҟамлеит.<ref>https://24smi.org/celebrity/3079-iosif-brodskii.html</ref>
Зегьы ирдыруеит Бродски аҭаҭын ахара даара дшазгагаз. Иара игәы даара иуашәшәыран, ԥшьынтә аԥҟарақәа ихигахьан, аха аҭаҭын ахара мап изацәымкит. Иосиф Бродски, иара убасгьы, ацыгәқәа даара бзиа ибон. Дара рыԥшӡара, рынеиааишьа даара дазҿлымҳан, игәаԥхон. Иҟоуп имаҷымкәан афотосахьақәа Бродски ацыгәқәа иҽахьрыцҭихуаз.
Бродски акыр адгылара рзыҟаиҵон Михаил Боиарышникови Роман Каплани Ниу-Иорк ақьафурҭа аартра азҵаараҟны. Аҵыхәтәангьы апоет ибзоурала уи аартын, хьӡысгьы иаиуит «Аурыс самовар». Иосиф ипремиа аҟынтәи аԥарақәа рыхәҭак ари ақьафурҭа аартра иазоуижьит. Ари ахыбра «аурыс Ниу-Иорк» ҳәа изышьҭаз, даара ауаа зҭаауаз ҭыԥны иҟалеит.<ref>https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-iosif-brodskiy.html</ref>
== Бродски иԥсра ==
Адиагноз – астенокардиа – апоет аҳақьымцәа СССР даныҟаз изықәдыргылахьан. 1978 шықәсазы иара аоперациа изуын америкатәи аклиникақәа руак аҟны, уи ашьҭахь Асовет Еидгылахь ашәҟәы идәықәҵаз, аҟны аҳәара ҟаҵан Бродски иҭаацәа аҳәаанырцәҟа ргаразы азин ҟарҵарц. Иосиф Бродски иҭаацәагьы рнапқәа еиқәҵаны итәамызт. Дара жәаҩантә аҳәара ҟарҵахьан аҳәаанырцәҟа ицаразы азин рырҭарц, аха еснагь мап рцәыркуан.
1964–1994 шықәсқәа раан Иосиф ԥшьынтә ахәышәтәырҭа дҭашәахьан аинфаркт иманы, иҭаацәагьы уаҳа изымбеит. Иан лыԥсҭазаара далҵит 1983 шықәсазы, шықәсык ааҵхьаны иабгьы иԥсҭазаара далҵуеит. СССР анапхгара Иосиф иҭаацәа анышә иамаидаразы азингьы ирымҭеит. Абарҭқәа, жәаҳәарада, Бродски игәабзиара даара ианыԥшит.<ref>https://nacion.ru/477597a-iosif-brodskiy-biografiya-i-tvorchestvo</ref>
1996 шықәса, ианар мза 27 ахәылбыҽха Иосиф Бродски ииҭахыз зегьы ишәыра иҭаҵаны, иуадахь днеит маҷк аус иуразы. Адырҩаҽны ашьыжь иара иуадаҟны дыԥсны дшышьҭаз иԥҳәыс длыԥшааит. Уи иԥсра зыхҟьаз ҳәа аҳақьымцәа ишьақәдыргылаз агәыхь ауп. Бродски иԥсра ҩымчыбжьа шагыз, Ниу-Иорктәи аԥсыжырҭаҟны аҭыԥ ааихәеит, ажәагьы иҩит уа дыржырц азы. Иара иҟаиҵаз аҵыхәтәантәи аҳәарагьы нагӡан. Шықәсыки бжаки ааҵхьаны, ииун мза 1997 шықәсазы иԥсыбаҩ еиҭаганы, Венециаҟа иганы анышә иамардоит. Апоет наунагӡатәи изқәаҭыԥ ҟалеит Сан-Микельтәи аԥсыжырҭаҟны.
Иосиф Бродски ибаҟа Урыстәыла иргылан 2005 шықәсазы, Санкт- Петербург.<ref>https://spravochnick.ru/literatura/russkaya_literatura</ref>
== Аинтерес зҵоу афактқәа Бродски иԥсҭазаара аҟынтә ==
Иосиф Бродски диит 1940 шықәсазы. Ҭагалан 1941 шықәсазы анемец архәҭақәа Ленинград амацәаз иҭаркит. Ара есҽны ауаа амлакреи, ачымазарақәеи, ахьҭакреи ирыхҟьаны рыԥсҭазаара иалҵуан, урҭ рхыԥхьаӡара ԥшь-нызқьҩык рҟынӡа инаӡон ҽнак. Бродски иан илылшеит абри аамҭа еиқәаҵәақәа рзы лхәыҷы иԥсҭазаара аиқәырхара.
Бродски аҵара рацәак дашьҭамызт, иуҳәар ауеит зынӡагьы аҵара иҵомызт, изҵозгьы дырԥырхаган ҳәа. Арҵаҩцәа иазгәарҭон иара аҵара шилшоз, аха дшаашьоз.
Бродски ажәеинраалақәа рыҩра далагеит жәаа шықәса анихыҵуаз, аха иҩымҭақәа ркьыԥхьра иахыццакуамызт, иара иоуп аурысшәахь еиҭазгаз агәыԥ The Beatles инанагӡоз, еицырдыруа ашәа «Yellow Submarine» – «Желтая субмарина».<ref>{{Cite web |url=https://100-faktov.ru/iosif-brodskii/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-27 |archive-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127152055/https://100-faktov.ru/iosif-brodskii/ |url-status=dead }}</ref>
Бродски иҩымҭақәа ркьыԥхьразы даҽа мҩак алихит, иара ажурнал аҟны ианиҵеит ахәыҷқәа ирзикыз ажәеинраалақәа. Бродски раԥхьатәи иаԥҵамҭа «Баллада о маленьком буксире» кьыԥхьын 1961 шықәсазы.
Бродски хаҭала иԥишәеит аԥсихиатриатә хәышәтәырҭаҿы аҭыԥ змаз аҿаасҭарақәа. Иара ҩынтә мчыла аԥсихиатриатә хәышәтәырҭаҿы дышьҭарҵахьан, уа атранквилизаторқәа иларҵон, аҵааӡы иқәырҭәон, ашьаршьаф бааӡақәа икәдыршон.
1972 шықәсазы апоет асоветтә тәылауаҩра имырхит, наунагӡа ҳәа ари атәыла аанижьуеит.<ref>{{Cite web |url=https://www.elle.ru/celebrities/bolshe-slov-interesnyie-faktyi-ob-iosife-brodskom/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-27 |archive-date=2023-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923084453/https://www.elle.ru/celebrities/bolshe-slov-interesnyie-faktyi-ob-iosife-brodskom/ |url-status=dead }}</ref>
== Ашәҟәқәа ==
* Стихотворения и поэмы
* Остановка в пустыне
* Конец прекрасной эпохи
* Часть речи
* Римские элегии
* Новые стансы к Августе
* Мрамор
* Урания
* Примечания папоротника
* Иосиф Бродский размером подлинника
* Каппадокия. Стихи
* В окрестностях Атлантиды
* Пейзаж с наводнением
* Изгнание из рая
* Слон и Маруська <ref>https://www.livelib.ru/author/78/top-iosif-brodskij{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
[[Акатегориа:Лаҵарамза 24 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1940 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 28 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:1996 шықәсазы иԥсыз]]
jocw7qxnfa97lysl5y7wbpfsmlnzom1
Макрон, Еммануель
0
37739
168860
165618
2026-06-28T03:41:11Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
168860
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик
|амаҵура =[[Франциа апрезидент|Франциа]] апрезидент
|аишьҭагылашьа =25
|абираҟ =Standard_of_the_President_of_France.svg
|агерб =Standard_of_the_President_of_France.svg
|инаркны ={{date|14|5|2017}}
|рҟынӡа =
|аԥыза-министр =[[Едуард Филипп]]<br />Жан Кастекс<br />[[Елизабет Борн]]<br />[[Габриеил Аҭтал]]<br />[[Мишель Барниер]]<br />[[Франсуа Баиру]]<br />[[Себастиан Лекорну]]
|аԥхьа иҟаз =[[Олланд, Франсуа|Франсуа Олланд]]
|аҭынха =
|амаҵура2 =Франциа аекономикеи афинансқәеи рминистр
|абираҟ2 =Flag_of_France.svg
|агерб2 =Ministère_de_l’Économie_des_Finances_et_de_la_Souveraineté_industrielle_et_numérique.svg
|инаркны2 ={{date|26|8|2014}}
|рҟынӡа2 ={{date|30|8|2016}}
|аԥыза-министр2 =[[Мануель Вальс]]
|аԥхьа иҟаз2 =[[Арно Монтебург]]
|аҭынха2 =[[Мишель Сапин]]
|амаҵура3 =[[Франциа апрезидент|Франциа апрезидент имаӡаныҟәгаҩ хада ихаҭыԥуаҩ]]
|абираҟ3 =Standard_of_the_President_of_France.svg
|агерб3 =Standard_of_the_President_of_France.svg
|инаркны3 ={{date|15|5|2012}}
|рҟынӡа3 ={{date|15|7|2014}}
|апрезидент3 = [[Олланд, Франсуа|Франсуа Олланд]]
|аԥхьа иҟаз3 =Жан Кастекс
|аҭынха3 =[[Борис Валло]]
}}
'''Еммануель Жан-Мишель Фредерик Макрон''' ({{lang-fr|Emmanuel Jean-Michel Frédéric Macron}}; *{{date|21|12|1977}}, [[Амиен]], Сомма, О-де Франс) — [[Франциа]]тәи аҳәынҭқарратәи аполитикатәи усзуҩы, [[Франциа апрезидент]], [[Франциа арбџьармчқәа]] ркомандаҟаҵаҩ хада лаҵарамза 14, 2017 шықәса раахыс. Вальс аҩбатәи иеиҳабыра рҟны, нанҳәамза 26, 2014 шықәса инаркны, нанҳәамза 30, 2016 шықәсанӡа, аекономикеи, ааглыхреи, ахыԥхьаӡарақәа руси рминистр. Аполитикатә партиа «Вперёд, Республика!» раԥхьатәи аԥҵаҩы (2016–2017 шш.). 2019 шықәса, ԥҳынҷкәынмза анҵәамҭазы британиатәи агазеҭ Financial Times, «ажәашықәса ахаҿы» ҳәа иӡбахә аҳәеит, ус еиԥш иалкааз 50- ҩык рыбжьара.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/world_history/text/5825363 |title=МАКРО́Н ЭММАНЮЭ́ЛЬ |access-date=2024-01-29 |archive-date=2023-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103204214/https://bigenc.ru/world_history/text/5825363 |url-status=dead }}</ref>
Еммануель Макрон – Франциа апрезидент, уи алхрақәа рҟны аиааира игеит 2017 шықәсазы. Уаанӡа Макрон Олланд иусбарҭа аҟны аекономикеи ааглыхреи рзы аминистр иҭыԥ ааникылон, иара убасгьы аполитикатә партиа «Вперёд, Республика» аԥхьагылас дыҟан. Макрон Франциа зегьы аҭоурых аҟны зегь реиҳа иқәыԥшыз президентхеит. Иара ари аҭыԥ ааникылеит 39 шықәса анихыҵуаз.
== Абиографиа ==
Макрон диит ԥхынҷкәынмза 21, 1977 шықәсазы ақалақь Амиен. Е. Макрон иҭаацәа аинтеллигенциа иахаҭарнакцәан. Иаб, [[Макрон, Жан-Мишель|Жан-Мишель Макрон]], [[аневрологиа]] амаҭәар даԥхьон [[Пикардиитәи ауниверситет]] аҟны. Иан, Франсуаза Макрон-Ногес – дҳақьымын.
Милаҭла Еммануель Макрон – [[Афранцызцәа|дыфранцызуп]]. Аха, хыҵхырҭақәак ишьақәдырӷәӷәоит ауриа шьҭра имоуп ҳәа. Убри ауп изџьашьатәымгьы, иахьатәи аамҭазы ари аполитик ауриа жәлар адгылара ӷәӷәа ахьырзыҟаиҵогьы. Аполитик аерман шьагьы илоуп, иан лаб дерманын, Фредерик Масоиан иакәын.<ref>https://24smi.org/celebrity/4751-emmanuel-makron.html</ref>
Еммануель Макрон данхәыҷыз иқалақь гәакьа аҿы иҟаз [[Алице ла Провиденс|аиезуиттә лицеи]] дҭалоит, анаҩс аҵарадыррақәа иоуит [[Париж]], Еколь Нормалтәи алицеи аҿы. Ашкол анаҩс Макрон [[Нантер-лиа-Дефанстәи ауниверситет]] далгоит, Аполитикатә ҭҵаарақәа ринститут. Ганрацәала аҿиара змаз арԥыс қәыԥш, иқәлацәа дреиԥшмызт, уи иԥсҭазаара аҟынтә ҩышықәса афилософ [[Рикер, Поль|Поль Рикери]] иареи еицырзеиԥшыз аусура иазикит. 2002 шықәса инаркны 2004 шықәсанӡа Амилаҭтә школ администрациа аҿы аҵара иҵон.<ref>https://www.tatler.ru/heroes/brizhit-i-emmanuel-makron-istoriya-neobychnoj-lyubvi{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Аполитикеи акариереи ===
Макрон иқәыԥшра аамҭазы апрезидент [[Ширак, Жак|Жак Ширак]] иусбарҭаҿы аусура далагоит, афинансқәа ринспекторс, уа ԥшьышықәса инеиԥынкыланы аус иуан. Аха, амчра аҽанаԥсах 2007 шықәсазы, [[Аттали, Жак|Жак Аттали]] инапхгарала аекономика аизҳара аиӷьтәразы Акомиссиа ажәахәҟаҵаҩы ицхырааҩыс дҟалоит. 2008 шықәсазы аполитик қәыԥш аинвестициатә банктә усура инапы алеикуеит. Адырра ҵаулақәа змаз аекономист даарыԥхьоит 2008 шықәсазы абанк «Rothschild & Cie Banque» аҿы аусуразы. Уа Еммануил Макрон илшоит европатәи акомпаниақәа реиҭаҭиразы аусқәа рымҩаԥгара, уи алагьы ихатәы капитал акыр миллион евро рҟынӡа ашьҭыхра.<ref>https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-emmanuel-makron.html</ref>
Атәыла ахада иусбарҭа аусзуҩы иаҳасаб ала, 2006 шықәсазы Еммануель Макрон [[Асоциалисттә партиа (Франциа)|Асоциалисттә партиа]] далахәылахоит, аха уа иара хышықәса заҵәык роуп дахьаанхаз. Макрон аекономикатәи аинвестициатәи зҵаарақәа аус рыдиулон, насгьы ауаажәларра рҟны аполитикатә ҭагылазаашьа дахылаԥшуан. Усҟан Франциа ахадас иҟаз Николиа Саркози иеиҳабыра алахәылас иҟазаара аамҭазы Макрон анаҩстәи алхрақәа, асоциал-демократцәа рҵысра аҟынтә акандидат [[Олланд, Франсуа|Франсуа Олланд]] икандидатура дадгылоит.
2012 шықәсазы Макрон ирласны иполитикатә кариера шьҭыҵуа иалагеит Олланд иеиҳабыра рҟны. Иара иааирԥшуаз аихьӡарақәа рзы атәыла ахада имаӡаныҟәгаҩ хада ихаҭарнакс дҟарҵоит, ҩышықәса ааҵхьаны, абанкир аекономика аминистрс дарҭоит. Ас еиԥш аҭыԥ аанкылара Макрон инысмҩа аҟны аҵак ду амоуп.<ref>http://www.perspektivy.info/book/emmanuel_makron_biografija_lichnost_medijnyj_obraz_2017-09-25.htm</ref>
Аҭыԥ ҿыц аҟны аполитик акыр азакәан ҿыцқәа алеигалоит, алибералтә ҟазшьа змаз. 2015 шықәса рзы, акыр аимакқәа рнаҩс, аиҳабыра ирыдыркылоит «Макрон изакәан», уи ззырхаз атәылаҟны аекономика ашьҭыхра акәын, аекономика асекторқәа рыхәҭак алиберализациа рзура амҩала. Азакәан апроект атранспрт арныҟәцаҩцәеи аусуҩцәеи рыбжьара агәынамӡарақәа цәырнагеит, аха аусдкылара дуқәа знапы алакыз рзын ас еиԥш азакәан акыр ифеидахеит.
Аҳәынҭқарратә аппарат аҩныҵҟа аҟынтә аполитикатә ԥсҭазаара иашьклаԥшуаз Макрон убас еиԥш алкаақәа ҟаиҵеит, ауаажәларратә интересқәа ишрықәымшәо иаԥҵоу рахьтә иарбанызаалак политикатә ҵысрак. Убри аҟынтә аминистр қәыԥш иӡбеит ихатәы ҵысра аԥҵара. Мшаԥымза 6, 2016 шықәса рзы ашәҟәы иҭагалан апартиа ҿыц «[[Ренессанс (Франциа аполитикатә партиа)|ԥхьаҟа, Ареспублика!]]», Еммануель Макрон инапхгарала.<ref>https://file.liga.net/persons/makron-emmanuel</ref>
Апартиа иалаз дарбанызаалак 50 евро аԥаратә лагала ҟаиҵар акәын, асоциал-либералтә партиа ашәҟәы иҭагалаз алахәылацәа рхыԥхьаӡара 30-нызқьҩык рҟынӡа инаӡон. Урҭ рыбжьара иҟан аклан [[Ротшильдаа|Ротшильд]] ахаҭарнакцәа, агеи ҵысра алахәыла [[Берже, Пиер|Пиер Берже]], Ив-Сен-Лоран иҩыза, ицынхаҩы.
Аӡәырҩы Еммануель Макрон иҿагылоз ирыԥхьаӡон, [[Ахәбатәи ареспублика]] апрезидентрахь акандидат – ари абизнес ду знапы алаку (афармацевтика, ахимиатә ааглыхра, абанктә ус) еиҿыркааз проектуп ҳәа, дара ирыԥхьаӡон аполитик қәыԥш ибзоурала азакәанқәа рлиберализациа алдыршарц рҭахуп ҳәа. Абҵарамза 16, 2016 шықәса рзы икьыԥхьын Еммануель Макрон ипрограмма ''«Ареволиуциа»'' захьӡыз. Ашәҟәы аҟны асоциал-либералцәа рҵысра аԥхьагыла дрылацәажәоит Франциа аиҳабыра рсистема аԥсахреи, насгьы атәыла аемигрантцәа аланырхара аус ацҵареи.
Еммануель Макрон алхыҩцәа агәра диргон амиграциатә курс аиашара, уи аҳәынҭқарра азы аекономикатә феида аанагон ҳәа иԥхьаӡон. Ашәҟәаҟны иара «исистематәым политикны» ихы дахцәажәон, иагьааирԥшит акыр аҳәынҭқарратәи аҩныҵҟатәи амаӡақәа. Ари аҭыжьымҭа ауааԥсыра рыбжьара аларҵәара ду аман.<ref>https://carnegie.ru/commentary/68435</ref>
=== Франциа апрезидент ===
Мшаԥымза 23, 2017 шықәсазы Франциа имҩаԥысит атәыла апрезидент иалхрақәа актәи атур. Уи иалахәын 11-ҩык акандидатцәа, урҭ рахьтә аҩбатәи атур ахь инеиз ҩыџьа заҵәык роуп – «Амилаҭттә фронт» апартиа ахантәаҩы Марин Ле Пени, аҵысра «ԥхьаҟа, Ареспублика!» ахантәаҩы Еммануил Макрони.
Алхрақәа рылҵшәақәа жәларбжьаратәи анаԥшаҩцәа рзы иџьашьатәхеит, избанзар алхыҩцәа рыбжьқәа реиҳарак зауз аполитик қәыԥш Еммануель Макрон иакәхеит. Уаанӡатәи аекономика аминистр изы рыбжьқәа арҭеит 23,75% алхыҩцәа, [[Ле Пен, Марин|Марин Ле Пен]] лзы акәзар, рыбжьқәа арҭеит 21,53% алхрақәа ирылахәыз алхыҩцәа.<ref>https://www.bbc.com/russian/news-39840582</ref>
Лаҵарамза 7, 2017 шықәса рзы Франциа имҩаԥысит алхрақәа аҩбатәи атур. Усҟан 20,7 миллионҩык алхыҩцәа Еммануель Макрон рыбжьы ирҭеит, Марин Ле Пен лакәзар, илоуит 10,6 миллион алхыҩцәа рыбжьқәа. Лаҵарамза ааба рзы ашьыжь, 99,9% абиуллетенқәа аус анрыдырула ашьҭахь, Франциа аҩныҵҟатәи аусқәа рминистрра Франциа ахада иалхразы аҵыхәтәантәи алҵшәақәа рыланаҳәеит, урҭ рыла Макрон аиааира игеит. Аофициалтә дыррақәа рыла, Еммануель Макрон 66,06% алхыҩцәа рыбжьқәа иоуит, Ле Пен – 33,94%. Убри алагьы Франциа апрезидентс дҟалеит Еммануель Макрон.
Франциа ахада [[Европатәи Ахеилак]] аидеиа дадгылоит, уи ззырхоу агәылара иҟоу [[Германиа]] акзаара ауп. [[Адәныҟатәи аполитика]] ззырхоу аҳәынҭқаррабжьаратә економикатә еимадарақәа рырӷәӷәара ауп, аха Макрон хылаԥшра змам аҳәаанырцәтәи аинвестициақәа ралагалара дадгылом.
Аполитик ипозициа [[Палестина]] аганахь алеи атеррористтә гәыԥқәа рганахьалеи ирадикалтәуп. Уи Франциа ԥынгылада амигрантцәа раланырхара азы дықәгылон, убри аан Макрон дадгылоит атәылауаа рдинхаҵаратә цәаныррақәа иаартны аарԥшра аҭахны аҟамзаара. [[Аҩныҵҟатәи аполитика]] аҳәаақәа ирҭагӡаны, апрезидент амаҵзура ҷыдақәеи аполициеи финансла реиқәыршәа амҽхак ирҭбаауеит. Адәныҟатәи аполитика акәзар, Макрон даара амаршә кны имҩаԥигоит. [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] ргегемониахь имоу агәынамӡарақәа иаартны иааирԥшуам, убри аан иара Франциа жәларбжьаратәи апозициазы Аштатқәа рдиктатгьы аҭыԥ амам изҳәом.
[[Урыстәыла|Урыстәылеи]] Франциеи реизыҟазаашьа акәзар, Еммануель Макрон арҭ атәылақәа ирыбжьоу аекономикатәи адәныҟа-политикатәи еимадарақәа ирыциҵоит. Минск иазыҟазаашьа акәзар – уи Минсктәи аиқәышаҳаҭра дадгылоит. Урыстәылатәи Афедерациа аганахь ала аҭыԥ змоу асанкциақәа ракәзар, Макрон урҭ рырмаҷра игәы иҭоуп.<ref>https://24smi.org/celebrity/4751-emmanuel-makron.html</ref>
Еммануель Макрон имҩаԥиго аҩныҵҟатәи аполитика Франциа атәылауаа зегьы, жәаҳәарада, иргәаԥхомызт аҟынтә, 2018 шықәсазы атәылаҟны аҭыԥ рыман «аӡараҭаршә ҩеижьқәа» рықәгыларақәа. Раԥхьа иргыланы уи алахәцәа рықәгылара зыхҟьаз абылтәы ахә ашьҭыҵра ауп. Аха анаҩс дара иҟарҵоз адҵақәа рсиа, асоциалтәи аекономикатәи хырхарҭа змаз, ирыцло иалагеит.
«Аӡараҭаршә ҩеижьқәа» рықәгыларақәа рыҽдырӷәӷәеит ԥхынҷкәынмза 2019 шықәсазы. Атәылаҟны ирылагеит атәанчахәазы ареформа ҿыцқәа ирҿагыланы ақәгыларақәа. Урҭ ирылахәын 150-нызқьҩык рҟынӡа ауааԥсыра. Арҭ ақәгыларақәа раанкыларазы Макрон атәанчаҩцәа рықәра 64 шықәсанӡа ахагалара мап ацәикыр акәхеит.<ref>https://www.svoboda.org/a/29208915.html</ref>
== Ахатәы ԥсҭазаара ==
Франциа апрезидент Еммануель Макрон ашкол аҿы аҵара аниҵоз аамҭазы бзиа дибоит афранцыз бызшәа рызҭоз арҵаҩы [[Макрон, Брижит|Брижит Троние]]. Арԥыс зынӡагьы хьаас икымызт бзиа иамхабази иареи 24 шықәса ахьрыбжьаз, насгьы лара хҩык ахшара дахьранызгьы – Себастиан, [[Озиер-Журдан, Лоранс|Лоранс]], Тифен, урҭ зегьы Еммануель иқәлацәаз ракәын.
Жәибыжь шықәса анихыҵуаз Еммануель Макрон дықәуеит, бзиа иибаз аԥҳәызба ԥҳәысс дшиго ала, 30 шықәса анихыҵлак. Ас еиԥш ахымҩаԥгашьа Макрон иҭаацәа аргачамкит, уи азын иара иаб Жан-Мишель иԥа Парижҟа ддәықәиҵар акәхеит. Жәаха шықәса инеиԥынкыланы бзиа еибабоз ашәҟәқәа еимырдон, сахьала акыр ибзиаз арԥыс аҭыԥҳацәа рҟынтә ҭаха шимамызгьы. 2007 шықәсазы Макрон ажәа лниҵеит, усҟан зхаҵа илҵхьаз Брижит Троние, иагьеибагоит, иаԥырҵоит иӷәӷәаз аҭаацәара.
Брижит Макрон акыр зку, ақалақь Амиене аҟны инхо ашоколатие рыклан даҵанакуеит. Лара зынӡагьы длеиԥшым быжьҩык амаҭацәа змоу анду, мамзаргьы арҵаҩы. Даара иԥшӡаны еиҿартәу ԥҳәысуп. Аҭаацәа рыԥсшьара аамҭа рхыргоит рхатә вилла Туке, ари анхара хаҵеи ԥҳәыси иаархәеит ианеибага ашықәс азы. Еммануель Макрон Брижит Макрон лыда ихатәы иԥсҭазаара ибом, убри аҟара иӷәӷәаны аполитик иԥҳәыс длыдҳәалоуп.<ref>{{Cite web |url=https://www.tatler.ru/heroes/brizhit-i-emmanuel-makron-istoriya-neobychnoj-lyubvi |title=Archive copy |access-date=2024-01-29 |archive-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129195623/https://www.tatler.ru/heroes/brizhit-i-emmanuel-makron-istoriya-neobychnoj-lyubvi |url-status=dead }}</ref>
Алхрақәа раан Брижит Макрон еснагь лыԥшәма Еммануель иааигәа дыҟан, уи дырҵабыргуеит хыԥхьаӡара рацәала [[Аинтернет]] иҭоу афотосахьақәа. Еммануель Макрон агәра диргоит иара иԥшәмаԥҳәыс аполитикатә усқәа лнапы шрылакым, аха убри аан лара аҳәынҭқарратә зҵаарақәа рыӡбара аҟны абжьгарақәа ҟалҵоит.
Апрезидент иусура ада даҽа уск азы аамҭа имам. Аха, зых иақәиҭу аамҭа кьаҿк анааиоулак, иаразнак Тукаҟа иԥҳәыс даашьҭыхны дцоит. Макрон гәахәара дула Брижит лмаҭацәа ибоит, дырхылаԥшуеит. Иара убасгьы аԥстәқәа бзиа ибоит. Апрезидент иҩны инхоит аргентинатәи ала, Фигаро захьӡу.<ref>https://biography-life.ru/country/1849-emmanuel-makron.html</ref>
== Еммануель Макрон иахьатәи аамҭазы ==
2020 шықәса Франциеи Ҭырқәтәылеи рыбжьара аҭыԥ зауз аҭыӡшәа ала иазгәаҭан. Макрон аалыԥшаах азықәԥара дамҽханакны дыҟан, иара ихықәкы хада – арадикалтә ԥсылманра ауп. Хықәкыла иуҳәозар, зыӡбахә ыҟоу «аҭыԥҳа дшыцқьоу азы абӷьыцқәа лыҭара мап ацәкреи, насгьы акрыфарҭақәа рҟны аконфессионалтә ахәкынҵа ҷыдеи раԥыхра роуп. Афранцыз ԥхьагыла игәазыҳәара «иҵаралашароу аԥсылманра» аргылара ареспублика аҿы аконфликт мзызс иаиуит.
[[Ҭырқәтәыла]] апрезидент [[Ердоган, Реџьеп Ҭаиип|Реџьеп Ердоган]] Еммануель Макрон амсылманцәа ицәымӷуп ҳәа ахара идиҵеит. Иара убасгьы иациҵеит, аполитик зхы еиқәшәам рхәышәтәырҭаҟны аҽыхәышәтәра ихәҭоуп ҳәа. Аха Макрон дидгылеит [[Трамп, Дональд Џьон|Дональд Трамп]]. Уи аҳәамҭа ҟаиҵеит Еиду Америкатәи Аштатқәа шазыхиоу аԥсылмантә екстремизм аҿагылара.
Лаҵарамзазы аполитик [[Германиа]] аканцлер [[Меркель, Ангела|Ангела Меркели]] иареи авидеоконференциа мҩаԥыргеит. Акыр азҿлымҳара аҭан апандемиа ашьҭахь [[Европатәи Ахеилак]] аекономика ашьақәыргылара азҵаара. Иӡбан 500 миллиард евро еидызкыло афонд аԥҵара. Арҭ аԥарақәа ззырхахо COVID-19 зегь реиҳа изхьысыз асекторқәеи арегионқәеи роуп.<ref>https://www.vesti.ru/article/2500026</ref>
Ԥхынҷкәынмзазы Еммануель Макрон дычмазаҩхеит – иара акоронавирустә инфекциа идбалан, абри азы адырра ҟарҵеит Елисеитәи ахан апресс-маҵзура аҟнытә. Адиагноз шьақәыргылан RTPCR атест амҩаԥгарала. Апрезидент бжьымшы иҽыԥхьакны дыҟан. Франциа ишьақәыргылоу асанитартә нормақәа инарықәыршәаны. Убри аан иара имаҵзурақәа неигӡон инахароу аформат ала. Ари ачымазара анаҩс, аполитик игәабзиара уашәшәырахеит. Иара авидеоааԥхьара ҟаҵаны асоциалтә ҳақәа «Инстаграмми» «Твиттери» рҿы аимҳәеи, ицәеижь ахьааи, ахыхьи уҳәа шимоу, уи ирласны дшарааԥсо атәы еиҭеиҳәон.
Урыстәылатәи Афедерациа Ахада [[Путин, Владимир Владимир-иԥа|Владимир Путин]] Еммануель Макрон агәабзиара ахьизеиӷьаишьо зну ателеграмма изишьҭит. Урыстәыла Ахада инаҵшьны иазгәеиҭеит, даара агәамҵра шизцәырыргаз афранцыз политик дычмазаҩхеит ҳәа иоуз адыррақәа.<ref>https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5fdb682a9a79479ed0aae8ab</ref>
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 21 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1977 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Еммануель Макрон| ]]
[[Акатегориа:Франциа апрезидентцәа]]
[[Акатегориа:Андорра аҳцәа]]
[[Акатегориа:Франциа афинансқәа рминистрцәа]]
[[Акатегориа:Франциатәи аполитикцәа]]
[[Акатегориа:Франциатәи абизнесменцәа]]
[[Акатегориа:Франциатәи аекономистцәа]]
[[Акатегориа:Макронаа]]
[[Акатегориа:Франциатәи агностикцәа]]
[[Акатегориа:Франциатәи абанкирцәа]]
[[Акатегориа:Англиатәи ахылҵшьҭра змоу афранцызцәа]]
og897nvqh1dhlriin8h0tpjat1wi563
Акатегориа:Ниу-Иорк ақалақь адгьылбжьахақәа
14
54275
168855
168556
2026-06-27T19:35:09Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Ниу-Иорки Ниу-Џьерсии рбаӷәазақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Ниу-Иорки Ниу-Џьерсии рбаӷәаза]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
168855
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Ниу-Иорк ақалақь арелиефқәа рформақәа|дгьылбжьахақәа]]
[[Акатегориа:Ниу-Иорк аштат адгьылбжьахақәа| ]]
[[Акатегориа:Ниу-Иорки Ниу-Џьерсии рбаӷәаза|дгьылбжьахақәа]]
pmzzkrrt314c9oj8p7hl75779jl3bae
Ахьӡ (амультфильм)
0
54394
168839
168837
2026-06-27T18:58:38Z
Fraxinus.cs
8381
+[[Акатегориа:Афильмқәа]]; +[[Акатегориа:Иапониатәи акультура]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
168839
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аниманга/Заголовок
|image = Kimi no Na wa.jpg
|ja_name = 君の名は。
|ja_name_trans = Кими но на ва
|alternate_titles = Kimi no Na wa<br>Your Name
|genre = [[Романтическая драма (кино)|романтическая драма]], [[Приключенческий фильм|приключения]], {{жанр|мистика}}
}}
{{Карточка аниманга/Фильм
| director = [[Синкай, Макото|Макото Синкай]]
| writer = [[Синкай, Макото|Макото Синкай]]
| producer = [[Кавамура, Гэнки|Гэнки Кавамура]], [[Такэй, Кацухиро|Кацухиро Такэй]]
| music = [[RADWIMPS]]
| studio = [[Toho]]<br>[[CoMix Wave Films]]
| licensor = {{Флаг|Россия}} [[Истари комикс]]
| licensor_other = {{Флаг|Япония}} [[Toho]]<br>{{Флаг|США}} [[Funimation Entertainment|Funimation]] <br>{{Флаг|Испания}} [[Selecta Visión]] <br>{{Флаг|Франция}} [[@Anime]] <br>{{Флаг|Португалия}}{{Флаг|Бразилия}} [[Editora JBC]]
| released = 3 июля 2016 ([[Anime Expo]])<br>26 августа 2016 ([[Япония]])<br>7 сентября 2017 ([[Россия]])
| runtime = 107 мин.
}}
{{Карточка аниманга/Книга
|author = [[Синкай, Макото|Макото Синкай]]
|publisher = Kadokawa
|publisher_ru = {{Флаг|Россия}} [[Истари комикс]]
|published = 18 июня 2016
|num_volumes = 1
}}
{{Карточка аниманга/Манга
|author =
|publisher = [[Media Factory]]
|publisher_ru = {{Флаг России}} [[Истари комикс]]
|publisher_other = {{Флаг|США}} [[Yen Press]]
|demographic =
|magazine =
|first = 23 августа 2016
|last = 22 апреля 2017
|single_release =
|volumes = 3
}}
'''«Ахьӡ»''' — [[аиапониатәи]] [[мультфильм]] ауп. Аверсиа [[аԥсшәа|аԥсышәала]] 2025 ашықәсазы [[аԥсуа]] аилахәыра «[[A-Home|А-Хоум]]» иҭнажьит.
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Афильмқәа]]
[[Акатегориа:Иапониатәи акультура]]
jwymqkl7s9agmq0kovh9qfrarsj3s90
168840
168839
2026-06-27T18:59:04Z
Fraxinus.cs
8381
168840
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аниманга/Заголовок
|image = Kimi no Na wa.jpg
|ja_name = 君の名は。
|ja_name_trans = Кими но на ва
|alternate_titles = Kimi no Na wa<br>Your Name
|genre = [[Романтическая драма (кино)|романтическая драма]], [[Приключенческий фильм|приключения]], {{жанр|мистика}}
}}
{{Карточка аниманга/Фильм
| director = [[Синкай, Макото|Макото Синкай]]
| writer = [[Синкай, Макото|Макото Синкай]]
| producer = [[Кавамура, Гэнки|Гэнки Кавамура]], [[Такэй, Кацухиро|Кацухиро Такэй]]
| music = [[RADWIMPS]]
| studio = [[Toho]]<br>[[CoMix Wave Films]]
| licensor = {{Флаг|Россия}} [[Истари комикс]]
| licensor_other = {{Флаг|Япония}} [[Toho]]<br>{{Флаг|США}} [[Funimation Entertainment|Funimation]] <br>{{Флаг|Испания}} [[Selecta Visión]] <br>{{Флаг|Франция}} [[@Anime]] <br>{{Флаг|Португалия}}{{Флаг|Бразилия}} [[Editora JBC]]
| released = 3 июля 2016 ([[Anime Expo]])<br>26 августа 2016 ([[Япония]])<br>7 сентября 2017 ([[Россия]])
| runtime = 107 мин.
}}
{{Карточка аниманга/Книга
|author = [[Синкай, Макото|Макото Синкай]]
|publisher = Kadokawa
|publisher_ru = {{Флаг|Россия}} [[Истари комикс]]
|published = 18 июня 2016
|num_volumes = 1
}}
{{Карточка аниманга/Манга
|author =
|publisher = [[Media Factory]]
|publisher_ru = {{Флаг России}} [[Истари комикс]]
|publisher_other = {{Флаг|США}} [[Yen Press]]
|demographic =
|magazine =
|first = 23 августа 2016
|last = 22 апреля 2017
|single_release =
|volumes = 3
}}
'''«Ахьӡ»''' — [[аиапониатәи]] [[мультфильм]] ауп. Аверсиа [[аԥсшәа|аԥсышәала]] 2025 ашықәсазы [[аԥсуа]] аилахәыра «[[A-Home|А-Хоум]]» иҭнажьит.
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:хьӡ (амультфильм)}}
[[Акатегориа:Афильмқәа]]
[[Акатегориа:Иапониатәи акультура]]
4lwvzgp7l4fh1kces7r9s4xretoff92
Акатегориа:Таиланд II-тәи азқьышықәсазтәи аҭоурых
14
54395
168841
2026-06-27T19:02:31Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:II-тәи азқьышықәса атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых азқьышықәсақәа рыла|2]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} II-тәи азқьышықәсазтәи аҭоурых]] Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа II-тәи азқьышықәсазтәи...»
168841
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:II-тәи азқьышықәса атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых азқьышықәсақәа рыла|2]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} II-тәи азқьышықәсазтәи аҭоурых]]
[[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа II-тәи азқьышықәсазтәи аҭоурых]]
fs0dkrciz1ebhznmenmmad8w6841u2p
Акатегориа:Таиланд аҭоурых азқьышықәсақәа рыла
14
54396
168842
2026-06-27T19:03:21Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Азқьышықәсақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аамҭақәа рыла|зқьышықәсақәа]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых азқьышықәсақәа рыла]] Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых азқьышықәс...»
168842
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Азқьышықәсақәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аамҭақәа рыла|зқьышықәсақәа]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых азқьышықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых азқьышықәсақәа рыла]]
qesbp8e5czxlfx4mau3hhb018lebe2w
Акатегориа:Таиланд ицәырҵыз ашәышықәсақәа рыла аобиектқәа
14
54397
168843
2026-06-27T19:05:57Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Establishments in Thailand by century}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} ицәырҵыз аобиектқәа| шәышықәсақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых ашәышықәсақәа рыла |/ицәырҵыз]] Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} ицәырҵыз ашәышықәсақәа рыла аобиектқәа...»
168843
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Establishments in Thailand by century}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:{{Title country}} ицәырҵыз аобиектқәа| шәышықәсақәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых ашәышықәсақәа рыла |/ицәырҵыз]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} ицәырҵыз ашәышықәсақәа рыла аобиектқәа]]
[[Акатегориа:Аобиектқәа рцәырҵра атәылақәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи]]
[[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа ицәырҵыз ашәышықәсақәа рыла аобиектқәа]]
n677drnakj7z94p2kvm5grlsry7fopx
Акатегориа:Таиланд ицәырҵыз аобиектқәа
14
54398
168844
2026-06-27T19:07:17Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Establishments in Thailand}} {{Category see also if exists|{{Title country}} иӡыз аобиектқәа}} [[Акатегориа:{{title country}} аҭоурых|ицәырҵыз аобиектқәа]] [[Акатегориа:Аобиектқәа рцәырҵра {{lc:{{Country2continental|{{title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аобиектқәа рцәырҵра атәылақәа рыла]] Ак...»
168844
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Establishments in Thailand}}
{{Category see also if exists|{{Title country}} иӡыз аобиектқәа}}
[[Акатегориа:{{title country}} аҭоурых|ицәырҵыз аобиектқәа]]
[[Акатегориа:Аобиектқәа рцәырҵра {{lc:{{Country2continental|{{title country}}}}}} атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Аобиектқәа рцәырҵра атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа ицәырҵыз аобиектқәа]]
r1st84v9k0wf9cjzonsaww283muz3uz
Акатегориа:Таиланд ицәырҵыз ажәашықәсақәа рыла аобиектқәа
14
54399
168845
2026-06-27T19:08:53Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} ицәырҵыз аобиектқәа| 03]] [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых ажәашықәсақәа рыла|/]] [[Акатегориа:Аобиектқәа рцәырҵра атәылақәа рылеи ажәашықәсақәа рылеи]] Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} ицәырҵыз ажәашықәсақ...»
168845
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:{{Title country}} ицәырҵыз аобиектқәа| 03]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых ажәашықәсақәа рыла|/]]
[[Акатегориа:Аобиектқәа рцәырҵра атәылақәа рылеи ажәашықәсақәа рылеи]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} ицәырҵыз ажәашықәсақәа рыла аобиектқәа]]
[[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа ицәырҵыз ажәашықәсақәа рыла аобиектқәа]]
mum20ap0d9yp503bll4stn5paiehk9p
Акатегориа:Таиланд аҭоурых ажәашықәсақәа рыла
14
54400
168846
2026-06-27T19:10:10Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Thailand by decade}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аамҭақәа рыла| 3]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:Атәылақәа рҭоурых ажәашықәсақәа рыла]] Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоу...»
168846
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Thailand by decade}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аамҭақәа рыла| 3]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Атәылақәа рҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
ddrbibkzcsoyoolquu48q14omytw2lp
Акатегориа:1930-тәи ашықәсқәа раан Таиланд иҟалаз ахҭысқәа
14
54401
168847
2026-06-27T19:12:59Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Thailand in the {{Title year}}s}} {{Decade in country category|{{title country}}|Азиа}}»
168847
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Thailand in the {{Title year}}s}}
{{Decade in country category|{{title country}}|Азиа}}
684hn5ztnbfl3gtf8pc08e0cw6d9u61
168848
168847
2026-06-27T19:14:45Z
Fraxinus.cs
8381
+[[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа 1930-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых]]; +[[Акатегориа:Иахьатәи Таиланд аҭоурых]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
168848
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Thailand in the {{Title year}}s}}
{{Decade in country category|{{title country}}|Азиа}}
[[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа 1930-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|{{Title country}}]]
[[Акатегориа:Иахьатәи {{Title country}} аҭоурых]]
2aer1vmahxjishvnh31u2qaxfih2b8a
Акатегориа:Иахьатәи Таиланд аҭоурых
14
54402
168849
2026-06-27T19:15:21Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аамҭақәа рыла| 7]] [[Акатегориа:Ҳаамҭазтәи аҭоурых атәылақәа рыла|{{Title country}}]]»
168849
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аамҭақәа рыла| 7]]
[[Акатегориа:Ҳаамҭазтәи аҭоурых атәылақәа рыла|{{Title country}}]]
kacoklyyptsa9hhv2r3m9aepaa14mgb
Акатегориа:Таиланд ицәырҵыз ашықәсқәа рыла аобиектқәа
14
54403
168850
2026-06-27T19:18:43Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Establishments in Thailand by year}} {{Аконтеинер акатегориа}} *'''{{C|{{title country}} ицәырҵыз аобиектқәа|{{title country}} ицәырҵыз}} {{C|{{title country}} аҭоурых ашықәсқәа рыла|ашықәсқәа рыла}}''' аобиектқәа. {{category see also|{{title country}} иӡыз ашықәсқәа рыла аобиектқәа}} {{Category TOC custom|start=1820}} А...»
168850
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Establishments in Thailand by year}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
*'''{{C|{{title country}} ицәырҵыз аобиектқәа|{{title country}} ицәырҵыз}} {{C|{{title country}} аҭоурых ашықәсқәа рыла|ашықәсқәа рыла}}''' аобиектқәа.
{{category see also|{{title country}} иӡыз ашықәсқәа рыла аобиектқәа}}
{{Category TOC custom|start=1820}}
[[Акатегориа:{{title country}} ицәырҵыз аобиектқәа| 04]]
[[Акатегориа:{{title country}} аҭоурых ашықәсқәа рыла|ицәырҵыз]]
[[Акатегориа:Аобиектқәа рцәырҵра атәылақәа рылеи ашықәсқәа рылеи]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{title country}}}} ицәырҵыз ашықәсқәа рыла аобиектқәа]]
[[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа ицәырҵыз ашықәсқәа рыла аобиектқәа]]
jf1x4e7g35bv76yzc4ds6a2y579j1sw
Акатегориа:Таиланд аҭоурых ашықәсқәа рыла
14
54404
168851
2026-06-27T19:20:00Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Thailand by year}} *'''[[{{Title country}}]]''' аҭоурых '''[[ашықәс]]қәа''' рыла. [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аамҭақәа рыла|*04]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых ашықәсқәа рыла]] [[Акатегориа:Атәылақәа рҭоурых ашықәсқәа рыла]] Акатегориа:Алада-Мрагыларатә...»
168851
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Thailand by year}}
*'''[[{{Title country}}]]''' аҭоурых '''[[ашықәс]]қәа''' рыла.
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аамҭақәа рыла|*04]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых ашықәсқәа рыла]]
[[Акатегориа:Атәылақәа рҭоурых ашықәсқәа рыла]]
[[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых ашықәсқәа рыла]]
7g9hg310ek1e37vg5fdxbqkiidpnm8h
Акатегориа:1932 шықәсазы Сиам иҟалаз ахҭысқәа
14
54405
168852
2026-06-27T19:26:14Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commonscat|{{Title year}} in Thailand}} {{Category series navigation}} {{Category see also|Иӡит {{title year}} шықәсазы Сиам}} [[Акатегориа:{{title year}} шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|Сиам]] [[Акатегориа:{{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи ашәышықәсазы Таиланд ашықәсқәа рыла]] Акатегориа:{{DECADE|{{Title year}}}} раан Таи...»
168852
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|{{Title year}} in Thailand}}
{{Category series navigation}}
{{Category see also|Иӡит {{title year}} шықәсазы Сиам}}
[[Акатегориа:{{title year}} шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|Сиам]]
[[Акатегориа:{{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи ашәышықәсазы Таиланд ашықәсқәа рыла]]
[[Акатегориа:{{DECADE|{{Title year}}}} раан Таиланд иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Азиа иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Алада-Мрагыларатәи Азиа иҟалаз ахҭысқәа|Сиам]]
6oj0dc91v0vimzn9vcse68by7ky7wn3
Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазы Таиланд ашықәсқәа рыла
14
54406
168853
2026-06-27T19:27:41Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title country}} {{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых|шықәсқәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых ашықәсқәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәса ашықәсқәа атәылақәа рыла|{{Title country}}]] Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы {{Country2continent...»
168853
wikitext
text/x-wiki
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title country}} {{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых|шықәсқәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых ашықәсқәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәса ашықәсқәа атәылақәа рыла|{{Title country}}]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы {{Country2continent|{{Title country}}}} ашықәсқәа рыла|{{Title country}}]]
2xyb745yac5lkxq38q42a09y4qo5xcy
Акатегориа:Ниу-Иорки Ниу-Џьерсии рбаӷәазақәа рнапхгара
14
54407
168854
2026-06-27T19:33:29Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Port Authority of New York and New Jersey}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Ниу-Иорк ақалақь атранспорт]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу абаӷәазақәа рнапхгара]] [[Акатегориа:Ниу-Иорки Ниу-Џьерсии рбаӷәазақәа|напхгара]]»
168854
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Port Authority of New York and New Jersey}}
{{Cat main}}
[[Акатегориа:Ниу-Иорк ақалақь атранспорт]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу абаӷәазақәа рнапхгара]]
[[Акатегориа:Ниу-Иорки Ниу-Џьерсии рбаӷәазақәа|напхгара]]
tj1d9c14covlflwannyvblmgmlgfctl
168856
168854
2026-06-27T19:35:20Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Ниу-Иорки Ниу-Џьерсии рбаӷәазақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Ниу-Иорки Ниу-Џьерсии рбаӷәаза]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
168856
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Port Authority of New York and New Jersey}}
{{Cat main}}
[[Акатегориа:Ниу-Иорк ақалақь атранспорт]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу абаӷәазақәа рнапхгара]]
[[Акатегориа:Ниу-Иорки Ниу-Џьерсии рбаӷәаза|напхгара]]
rl4r1izfwqz33m8h12df10dyh1dx0iw