Авикипедиа abwiki https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Амедиа Цастәи Ахцәажәара Алахәыла Алахәыла ахцәажәара Авикипедиа Авикипедиа ахцәажәара Афаил Афаил ахцәажәара Амедиавики Амедиавики ахцәажәара Ашаблон Ашаблон ахцәажәара Ацхыраара Ацхыраара ахцәажәара Акатегориа Акатегориа ахцәажәара TimedText TimedText talk Амодуль Амодуль ахцәажәара Event Event talk Микеланџьело 0 4528 169069 126062 2026-07-07T18:58:53Z Nart17 17397 Аиҭагара [[:ru:Микеланджело]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Астанда Кецба. Nart17 translation team. (аиҵоу астаб афольклортә категориақәа рыла еидҳәалоуп) 169069 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Микеланџьело|Микеланџьело (аҵакы)}} {{Акарточка артист | имя = Микеланџьело Буонарроти | имя при рождении = | изображение = Miguel Ángel, por Daniele da Volterra (detalle).jpg | ширина = 270px | описание изображения = [[Даниэле да Вольтерра|Даниеле да Вольтерра]]. Микеланџьело ипортреҭ. Адеталь. 1545ш инарзынаԥшуа. Амҿы, ахәша. Метрополитен амузеи, Ниу-Иорк | дата рождения = 6.3.1475 | место рождения = {{МР|Акапрезе|Капрезе|Капрезе-Микеланџьело}}, [[Тоскана]], [[Флорентийская республика|Флоренциатәи ареспублика]] | дата смерти = 18.2.1564 | место смерти = [[Рим]], [[Лацио]], [[Папская область|Апапацәа ртәылаҿацә]] | род деятельности = [[художник|Асахьаҭыхҩы]], [[архитектор]], [[скульптор|аскульптор]], [[поэт|апоет]], [[генеральный подрядчик|аподриадҟаҵаҩ хада]] | стиль = [[Высокое Возрождение|Аиҭарҿиара ҳаракы]] | жанр = [[религиозная живопись|Адинтә сахьаҭыхра]], [[портрет|апортреҭ]], [[скульптура|аскульптура]] | страна = {{Флагификация|Флоренциатәи Ареспублика}}<br>{{Флагификация|Апапацәа ртәылаҿацә}} | покровители = [[Лоренцо Великолепный|Лоренцо]] Иблахкыгоу [[Юлий II|Иули II]], [[Лев X|Лео X]],[[Павел III]] | награды = | звания = | премии = }} '''Микеланџьело Буонарроти''', мамзаргьы '''Микеланьоло, Микеланџьело'''<ref>{{Книга|автор=[[Дживелегов, Алексей Карпович|Дживелегов А. К.]]|заглавие=Микельанджело|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=1957|страниц=255|серия=Жизнь замечательных людей}}</ref>; ахьӡ наӡаны '''Микеланџьело ди Лодовико ди Леонардо ди Буонарроти Симони''' (аиталиан бызшәала Michelangelo di Lodovico di Leonardo di Buonarroti Simoni; [[Хәажәкырамза 6|Хәажәкырамза 6]], [[1475]]ш, [[Капрезе-Микеланджело|Капрезе]], [[Флорентийская республика|Флоренциатәи ареспублика]] — [[Жәабранмза 18|жәабранмза 18]], [[1564]]ш, [[Рим]]){{Аиасра|био}} — [[изобразительное искусство Италии|италиатәи]] [[Скульптура|аскульптор]], [[Живопись|асахьаҭыхҩы]], [[архитектор]]{{Аиасра|работы}}, ахәыцҩы{{Аиасра|мыслитель}}. [[Высокое Возрождение|Иреиҳау Аиҭарҿиареи]]{{Аиасра|оценки}} раԥхьатәи [[барокко|абароккои]] раамҭақәа ирыҵаркуа иреиҳаӡоу аҟазацәа дыруаӡәкын, «Римтәи [[Архитектура барокко|абарокко архитектура]] аб» ҳәа иара иоуп ирыԥхьаӡо<ref>{{Книга|автор=Вёльфлин Г.|заглавие=Ренессанс и барокко|год=2004|место=СПб.|издательство=Азбука-классика|страницы=245}}</ref>. Уи иусумҭақәа иара иԥсы анҭазгьы Аиҭарҿиара аамҭазтәи аҟазара иреиҳаӡоу еихьӡарақәаны иԥхьаӡан<ref name="brit">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/379957/Michelangelo/|title=Michelangelo|work=Encyclopædia Britannica|lang=en|access-date=2012-01-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgDvbw5?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/379957/Michelangelo/|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref><ref>Wallace, 2011, с. 5.</ref>. Микеланџьело ԥшьынҩажәи жәба шықәса инарзынаԥшуа иниҵит — епоха дук, Иреиҳау Аиҭарҿиара аамҭа инаркны [[Контрреформация|Аконтрреформациа]] аҟазара ахыҵхырҭақәа рҟынӡа. Ари апериод аҩнуҵҟа жәахаҩык [[Список римских пап и антипап|Римтәи апапацәа]] рҽырыԥсахит- урҭ рҟынтә жәҩык рзаказқәа наигӡеит. Иԥсҭазаареи иусуреи ирызку адокументқәа рацәаны еиқәханы иҟоуп — ихааныз ауаа рышаҳаҭрақәа, Микеланџьело ихаҭа исалам шәҟәқәа, аиқәшаҳаҭрақәа, ихатәи изанааҭтәи анҵамҭақәа. Микеланџьело иара убас Мраҭашәаратәи Европа аҟазара раԥхьаӡатәи ахаҭарнак ҳәа дыԥхьаӡоуп<ref name="brit" />. “Иусумҭақәа зегьы — игениалтәу ахаҭара змоу аҟаза индивидуалтә сахьаркыратә стиль иаҿырԥштәқәоуп. Ари Италиа Иреиҳау Аиҭарҿиара аамҭа иазҷыдоу цәырҵроуп. Иара аҟазара аҭоурых аҿы раԥхьаӡатәи ҟазоуп, аҩызцәеи игәаанагара еицеиюызшоз ауааи имаӡамкәа, аҿыханҵатә ҟазараҿы изышьццылахьаз, иаабац агәаанагарақәа рыԥсахра зҽазызшәаз”<ref>Власов, 1997, с. 54.</ref>. Микеланџьело раԥхьатәи иофициалтә биограф [[Вазари, Джорджо|Џьорџьо Вазари]], иналукааша иҩымҭа “[[Жизнеописания наиболее знаменитых живописцев, ваятелей и зодчих|Еицырдыруа асахьаҭыхҩцәеи, арыԥшьшьаҩцәеи, аргылаҩцәеи рыԥсҭазаара ахцәажәара]] ” аҟны Микеланџьело даликаауан, “дгениуп, далхуп... адгьылтә феномен акәымкәа, жәҩантәи феноменуп” ҳәа изиҳәон. Вазари излеиҳәоз ала, Микеланџьело «еиԥшу мҩак аҿы еидкыланы иҟаз азынџьырқәеи ашьамҭлаҳәқәеи ԥиҵәеит», ахәҭакахьала еицырдыруа «Давид» иҳаҭәара «ҳаамҭазтәии ажәытәӡатәии, абырзенцәеи римтәии рҳаҭәарақәа зегьы рыхьӡ-рыԥша рымнахит»<ref>Вазари, 1970, с. 312.</ref>. “Иҟазараҿы Микеланџьело ииашаҵәҟьаны Флоренциатәны даанхеит, Џьоттои Мазаччиои зыԥсахаз ашьҭрамадаҩны. Иусумҭақәа рҿы Флоренциатәи ашкол асахьаркыратә стиль акульминациа аҟынӡа инеигеит, аха уи аамҭазынгьы иара ахы мап ацәнакуашәа иҟан”<ref>Власов, 1997, с. 54.</ref>. Одним из самых впечатляющих произведений художника является роспись [[Потолок Сикстинской капеллы|потолка Сикстинской капеллы]] в [[Ватикан]]е. [[Гете, Иоӷанн Вольфганг фон|И. В. фон Гёте]] писал: «Не увидев Сикстинской капеллы, трудно составить себе наглядное представление о том, что может сделать один человек»<ref>''«…Ohne die Sixtinische Kapelle gesehen zu haben, kann man sich keinen anschauenden Begriff machen, was ein Mensch vermag»'' ({{книга|автор =Dorothea Scholl. |заглавие =Von den «Grottesken» zum Grotesken: die Konstituierung einer Poetik des Grotesken in der italienischen Renaissance |ссылка =https://books.google.com.ua/books?id=UPAmrjmGDhsC&dq=goethe+michelangelo&source=gbs_navlinks_s |издательство =LIT Verlag Münster |год =2004 |страниц =768 |страница =363 }}){{In lang|de}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wisdomportal.com/Enlightenment/Goethe.html|title=Johann Wolfgang von Goethe, Italian Journey (1786-1788), August 23, 1787|lang=en|access-date=2012-01-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgFp60Q?url=http://www.wisdomportal.com/Enlightenment/Goethe.html|archive-date=2013-06-20|url-status=dead}}</ref>. Среди его архитектурных свершений — проект перестройки [[Собор Святого Петра|собора Святого Петра]] в Риме и его величественного купола, лестница [[Библиотека Лауренциана|библиотеки Лауренциана]] во Флоренции, римская площадь Кампидольо (Капитолия). Еиҳа еицырдыруа искульптуратә усумҭақәа иреиуоуп [[Давид (Микеланджело)|Давид]] ибаҟа, [[Бахус (Микеланджело)|Бахус]] ибаҟа, раԥхьатәи «[[Пьета (Микеланджело)|Ватикантәи Пиета]]» [[Пьета|Пиета]] атемала иҟаҵаз уи ашьҭахьтәиқәа [[шедевр|ашедеврқәа]] (Қьырса иҵәыуара), насгьы [[Гробница Юлия II|Апапа Иули II иҳаҭгәын]] азы [[Моисей (Микеланджело)|Моисеи]] «[[Рабы Микеланджело|Атәцәеи]]» рбаҟақәа. Асахьаҭыхыҩ ду ирҿиамҭаҿы ихадароу ауаҩы ихаҭа иоуп, иара иусқәа, ифырхаҵарақәа. Микеланџьело ауаҩы ицәеижь аформақәа нцәахәҵас дырзыҟан, иԥсыи итемперамент ӷәӷәӷеи рыхҭынҵаны аус иуан<ref>Власов, 1997, с. 55.</ref>. {{Ацитата алагара}} Микеланџьело иҟазаратә индивидуалраҿы Леонардо диеиԥшымызт... Уи апеизажи апортреҭи мап рцәикуан. Ҵыхәаԥҵәара змам аҵабырг еиуеиԥшым, ацәаныррақәеи ахәыцрақәеи рбеиара зегьы иара ауаҩытәыҩсатә фигурала иааирԥшуан, насгьы иара мацара аҟны... Микеланџьело идунеи атитанцәа дуқәа рдунеи акәын, ҳәаа змам ауаҩы иҟазаратә лшарақәа аазырԥуаз, иқәԥара афырхаҵаратә пафос, игәаҟрақәа рытрагедиатә ҵаулара зныԥшуаз. Иара иархитектуратә хаҿқәагьы, рдинамикеи, рформақәа рыҩныҵҟатәи аиҿагылареи, аскульптуратә пластикала иҭәуп, уи азы иара дымшәаӡакәа аклассикатә тектоника азакәанқәа еилеигон». <ref>Гращенков, 1966, с. 166.</ref>{{Ацитата алгара}} == Ирҿиара аетап хадақәа == [[Файл:Atto di nascita Michelangelo.jpg|thumb|right|200px|<center>Микеланџьело иира ашәҟәы акопиа</center>]] === ихәыҷра ашықәсқәа === {{Anchor|Анысымҩа}}Микеланџьело диит [[Хәажәкырамза 6|хәажәкырамза 6]], [[1475|1475]] шықәсазы [[Капрезе-Микеланджело|Капрезе]], [[Тоскана]], [[Ареццо]] аҩадахьы, иӷарыз Флоренциатәи аамсҭа Лодовико Буонарроти<ref name="chaskor">{{Cite web |url=http://www.chaskor.ru/article/istoriya_davida_-_ot_florentsii_do_moskvy__27067 |title=История Давида – от Флоренции до Москвы |access-date=2022-06-02 |archive-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602033158/http://www.chaskor.ru/article/istoriya_davida_-_ot_florentsii_do_moskvy__27067 |url-status=live }}</ref> иҭаацәараҿы (аиталиан бызшәала Lodovico (Ludovico di Leonardo Buonarroti Simoni) (1444–1534шш), иара уи аамҭазы 169-тәи [[подеста|аподестас]] дыҟан<ref>Tolnay, 1943, с. 11.</ref>. Абиԥарақәак рыҩныҵҟа Буонарроти-Симони рҭаацәара ахаҭарнакцәа [[Флоренция|Флоренциа]] абанкирцәа маҷқәа иреиуан, аха Лодовико ибанк афинансттә ҭагылазаашьа ахьчара илымшеит, убри аҟынтә зны-зынла аҳәынҭқарратә маҵзураҭыԥқәа ааникылон<ref name="brit"/><ref>Брион, 2002, с. 6.</ref>. Идыруп, Лодовико иаристократиатә хылҵшьҭра дшазыгәдууз, избан акәзар Буонарроти-Симони рҭаацәареи амаркграфиниа [[Матильда Тосканская|Матильда Каноссатәии]] шьала-дала еизааигәан ҳәа рҳәон, аха уи шьақәзырӷәӷәоз адокументтә дырра-арақәа ҳә акагьы ыҟамызт. Иҵаҩы [[Кондиви, Асканио|Асканио Кондиви]] Микеланџьело ихаҭа уи агәра игон ҳәа азгәеиҭон, иашьа иԥа Леонардо иахь ииҩуаз асалам шәҟәқәа рҿы иҭаацәара раристократиатә хылҵшьҭра атәы игәалаиршәалон<ref>Condivi, 1999, с. 5.</ref>. Уильиам Уоллес иҩуан<ref>WilliamE. Wallace,''[https://www.amazon.com/Michelangelo-Artist-Man-his-Times/dp/0521111994 Michelangelo: The Artist, the Man, and his Times] {{Wayback|url=https://www.amazon.com/Michelangelo-Artist-Man-his-Times/dp/0521111994 |date=20161027192435 }}'', Cambridge University Press{{In lang|en}}</ref>: {{Ацитата алагара}}"Микеланџьело иаԥхьа, даара имаҷҩын абас еиԥш иҟоу ахылҵшьҭра ҳамоуп ҳәа зҳәоз аҟазацәа. Асахьаҭыхҩцәа агербқәа рымацара ракәымкәа, ажәлақәаҵәҟьагьы рымамызт. Урҭ раб, рзанааҭ, ма рықалақь рыхьӡқәа рырҭон, урҭ рыбжьара иҟан Микеланџьело иаамҭазы инхоз еицырдыруаз [[Леонардо да Винчи]], [[Джорджоне|Џьорџьоне]]."{{Ацитата алгара}} [[Каза Буонарроти|Каса Буонарроти]] имузеи ([[Флоренция|Флоренциа]]) аҿы иҵәаху Лодовико иҩымҭақәа инарықәыршәаны, Микеланџьело диит "(...) ашәахьа шьыжьымҭан, ишарԥазхаанӡа 4 ма 5 сааҭ раԥхьа." Ари ашәҟәынҵаҿы иара убасгьы иарбоуп хәажәкыра 8 рзы Сан Џьованни –ди- Капрезе ауахәамаҿы дшырнаҭыз, насгьы дызнаҭыз рхьӡқәагьы<ref>Wallace, 2011, с. 63.</ref>. {| class="wikitable collapsible collapsed" !colspan="3"|Микеланџьело дызнаҭыз |- ! Ихьӡ урысшәала !! Италиа бызшәала ихьӡ !! Азгәаҭа |- | Дон Даниелло ди Сер Буонагуида || ''Don Daniello di Ser Buonaguida'' || Флоренциантә, Сан Џьованни аухәама апап |- | Дон Андреа ди... || ''Don Andrea di …''*|| Поппинтә, Диччиано аберҭыԥ аҟынтәи апап (италиан бызшәала: Диччиано) |- | Џьованни ди Наури || ''Giovanni di Naurii'' || Капрезентә |- | Иакопо ди Франческо|| ''Jacopo di Francesco'' || Казурионтә (италиан бызшәала: Казурио)** |- | Марко ди Џьорџьо || ''Marco di Giorgio'' || Капрезентә |- | Џьованни ди Биаџьо || ''Giovanni di Biaggio'' || Капрезентә |- | Андреа ди Биаџьо || ''Andrea di Biaggio'' || Капрезентә |- | Франческо ди Иакопо дель Андуино || ''Francesco di Jacopo del Anduino''** || Капрезентә |- | Сер Бартоломео ди Санти дель Лансе || ''Ser Bartolomeo di Santi del Lanse''** || Анотариус |- !colspan="3"|* <small>''Идырым''</small> ** <small>''иаԥ хьаас и                          ҳамоу''</small> |- |} Микеланџьело ахаангьы иан Франческа ди Нери дель Миниато ди Сиена лыӡбахә иҳәаӡомызт, лара заа аҭаацәара далалеит, насгьы лара лассы-лассы лцәа лтәымқәа дахьыҟалоз азы лгәабзиара уашәшәырахан, Микеланџьело фышықәса анихыҵуаз лыԥсҭазаара далҵит, иашьеи иаби иареи ирыбжьаз асалам шәҟәқәа рҿы зныкгьы иан лыӡбахә имҳәацызт<ref name="cc">{{книга|автор =Charles Clément. |заглавие =Michelangelo |издательство =S. Low, Marston, Searle, & Rivington, ltd. |год =1892 | страниц=5 |ссылка=https://books.google.com.ua/books/about/Michelangelo.html?id=G-sDAAAAYAAJ&redir_esc=y|язык=en}}</ref><ref>Брион, 2002, с. 9.</ref>. Лодовико Буонарроти дбеиамызт, имаз амазара маҷ аҟынтәи иоуаз ахашәала ихәыҷы рацәа рныҟәгаразы аарла изхон. Уи азы, Микеланџьело ааӡаҩ ԥҳәыс длиҭар акәхеит, Сеттиниано зыхьӡыз ақыҭан инхоз «скарпелино» иԥҳәыс. Уаҟа, хаҵеи-ԥҳәыси Тополино ирааӡаз ахәыҷы аԥхьареи аҩреи иҵаанӡа анышәаԥшь аус адулареи ахҵәага ахархәареи иҵеит. Ишыҟазаалакгьы, Микеланџьело ихаҭа аамҭақәак рышьҭахь иҩыза, инысымҩа зҩуаз [[Вазари, Джорджо|Џьорџьио Вазари]] абас иеиҳәон: {{Ацитата алагара}}“Сбаҩхатәраҿы бзиарак ыҟазар, уи зыбзоурахаз сахьиз аретинатәи шәыдгьыл аҳауа ауп, насгьы абаҟақәа злаҟасҵо аԥҟагақәеи ажьаҳәеи сзааӡаз лыхш иалысхит” ҳәа.<ref>Вазари, 1970, с. 298.</ref><ref>Tolnay, 1943, с. 11.</ref>{{Ацитата алгара}} [[Файл:Michelangelo Buonarroti - Codex Vallardi 2491 r.jpg|thumb|right|170px|{{center|Амҵәыжәҩақәа змоу агәылшьап зықәгылоу ашлем зхаз аибашьҩы ихы. Ақьаад, акалам, ачернила. Лувр, Париж}}]] Микеланџьело Лодовико аҩбатәи иԥа иакәын. Фриц Ерпели иашьцәа аниз ашықәсқәа азгәеиҭеит: Лионардо (италиан бызшәала: Lionardo) — 1473 ш, Буонаррото (италиан бызшәала: Buonarroto) — 1477ш, Џьовансимоне (италиан бызшәала: Giovansimone) - 1479 ш иара убас Џьизмондо (италиан бызшәала: Gismondo) — 1481ш. Иан дыԥсит 1485 шықәсазы, иԥҳәыс лыԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь ԥшьышықәса анҵы, Лодовико аҩынтәраан аҭаацәара далалеит. Микеланџьело ианԥса Лукрециа Убальдини лакәхеит<ref>Роллан, 1992, с. 91.</ref>. Иаарласны Микеланџьело Флоренциа иҟаз Франческо Галатеа да Урбино (италиан бызшәала: Франческо Галатеа да Урбино) ишкол ахь ддәықәырҵеит, аха арԥыс аҵаразы гәацԥыҳәара дук ааирԥшӡомызт: иара еиҳа еиӷьишьон асахьаҭыхҩцәа рыҿцәажәара, аиконақәеи афрескақәеи рықәҭыхра<ref>Condivi, 1999, с. 9.</ref>. === Иҿара. Раԥхьатәи аусумҭақәа === [[Файл:Studio romanelli, da Emilio zocchi, michelangelo giovane scolpisce la testa di fauno 04.jpg|thumb|right|170px|Чезаре   Ӡокки. Микеланџьело қәыԥш [[Голова Фавна|афавн ахы]] ҭаԥиҟоит, ақәҭыхра, аоригинал ыӡхьеит.]] [[Файл:Museo Conforti, Ponton di Sant'Ambrogio di Valpolicella. Tondo Pitti 1.jpg|thumb|200px|справа|Тондо Питти. 1503-1505 шықәсқәа рзы. Амармалташь. Барџьелло, Флоренциа]] [[Файл:Michelangelo's Pietà, St Peter's Basilica (1498–99).jpg|thumb|200px|left|Пиета. 1499ш. Амармалташь. Аԥшьа Пиотр иныхабаа, Ватикан]] [[Файл:'David' by Michelangelo Fir JBU002.jpg|thumb|200px|left|Давид. 1501-1504 шықәсқәа рзы. Амармалташь. Академиа агалериа, Флоренциа]] [[Файл:Michelangelo, ignudo 17.jpg|thumb|200px|left|Иниудо (). Сикстинтәи акапелла аплафон аҿы иҭыху аҭӡынҵа ахәҭаҷ. 1511ш]] 1488 шықәсазы аб иԥа игәазыҳәарақәа дрықәшаҳаҭхан, асахьаҭыхҩы [[Доменико Гирландайо|Доменико Гирландаио]] иҟазарҭа ҵаҩыс даиҭеит<ref>Вазари, 1970, с. 299.</ref>. Абраҟа Микеланџьело иоуит асахьаҭыхра ихадоу амаҭәарқәеи атехникеи рҵаразы алшара; [[Джотто ди Бондоне|Џьотто]], [[Мазаччо]] реиԥш иҟоу Флоренциатәи асахьаҭыхҩцәа русумҭақәа карандашьла иҟаиҵаз иақәҭыхымҭақәа уи аамҭа иаҵанакуеит; абарҭ акопиақәа рҿы Микеланџьело изы иҟазшьарбагоу аформақәа рскульптуратә ԥшра ааԥшит<ref>{{cite web|url=http://www.mikelangelo.ru/txt/1skulptor.shtml|title=Скульптура — светоч живописи|lang=ru|access-date=2012-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130911231941/http://www.mikelangelo.ru/txt/1skulptor.shtml|archive-date=2013-09-11|url-status=live}}</ref>. Иара иҭыхымҭа «[[Мучения святого Антония|Аԥшьа Антони игәаҟрақәа]]» ([[Шонгауэр, Мартин|Мартин Шонгауер]] иҭыхымҭа шьаҭас иҟаҵаны) уи аамҭа иаҵанакуеит. Микеланџьело Гирландаио иҟазарҭаҿы шықәсык аҵара иҵон. Шықәсык ашьҭахь, Микеланџьело [[Сан-Марко (Флоренция)|Сан-Марко]] абаҳчақәа рҿы иҟаз [[Бертольдо ди Джованни|Бертольдо ди Џьованни]] исахьаҭыхратә школ ахь диасит, уи еиҿикааит [[Медичи, Лоренцо|Зеиԥш ыҟам Лоренцо Медичи]], уи Микеланџьело қәыԥш илаз аҟыбаҩ ибеит. 1490 шықәса инаркны 1492 шықәса рҟынӡа Микеланџьело [[Медичи]] иаҳҭынраҿы дыҟан, [[Палаццо Медичи-Риккарди|Медичи ипалаццо]] аҿы дынхон<ref>Микеланджело. Поэзия. Письма. Суждения современников, 1983, с. 6.</ref>. Платон иакадемиа иаҵанакуаз афилософцәеи иареи еибадырит ([[Фичино, Марсилио|Марсилио Фичино]], [[Полициано, Анджело|Анџьело Полициано]], [[Пико делла Мирандола, Джованни|Пико делла Мирандола]]). Диҩызахеит [[Лев X|Џьованни]] (Лоренцо аҩбатәи иԥа, аԥхьаҟа Апапа Лев X) иара убас [[Климент VII|Џьулио Медичи]] ([[Джулиано Медичи]] изакәантәым иԥа, ахьаҟатәи Апапа Климент VII<ref>Wallace, 2011, с. 30.</ref>). Иҟалап, абри аамҭазы, жәибжь шықәса раҟара анихыҵуаз, заатәи иусумҭақәа аԥиҵазар: ''[[Мадонна у лестницы|Мадонна амардуанаҿ]]'', ''[[Битва кентавров|Акентаврқәа реибашьра]]''. Медичи данԥсы [[1492|1492]] шықәсазы, Микеланџьело иҩныҟа дхынҳәит. 1494-1495 шықәсқәа рзы Микеланџьело [[Болонья|Болоние]] дынхон, Аԥшьа Доминик ахыргьагьазы аскульптурақәа ҟаиҵон. Болоние иара ибеит [[Никколо дель Арка|Никколо делль 'Арка]] итерракотатә скульптурақәа, "[[Оплакивание Христа (Никколо дель Арка)|Қьырса иҵәыуара]]" агәыԥ иаҵанакуаз, насгьы, иҟалап, урҭ рыдраматәи рекспрессивтәи ҟазшьақәа гәникылазар. Иҟалап, Болониетәи ицәаныррақәа аныԥшзар [[Пьета (Микеланджело)|Ватикантәи Пиета]]ҿы Қьырса ихы-иҿи инапқәеи раарԥшраҿгьы. 1495 ш азы, Доминикантәи ақьырсианра аларҵәаҩ [[Джироламо Савонарола]] напхгара ахьыҟаиҵоз Флоренциаҟа дхынҳәит, иаԥиҵеит аскульптурақәа «Аԥшьа Иоанн», «[[Спящий Амур (Микеланджело)|Ицәо Купидон]]». 1496 шықәсазы акардинал [[Рафаэль Риарио|Рафаель Риарио]] Микеланџьело иҟаиҵаз амармалташьтә Купидон ааихәеит, насгьы аҟаза [[Рим]]ҟа дааиԥхьеит, уахь Микеланџьело рашәарамза 25 рзы дцеит. 1496-1501 шықәсқәа рзы иара [[Бахус (Микеланджело)|Бахус]] искульптуреи [[Пьета (Микеланджело)|Ватикантәи Пиете]] аԥиҵеит. Ари аҟаза заатәи, иналукааша иусумҭақәа иреиуоуп. [[Пьета|Пиета]] ҟаиҵеит аскульптор 24 шықәса анихыҵуаз 1499 шықәсазы. Азаказ изҭази иареи ирыбжьаз аиқәышаҳаҭра аусурақәа рхырқәшаразы шықәсык акәын инаҭоз. Микеланџьело амаҭәахәқәа ралхра даара дацклаԥшуан, убри аҟынтә жәымзы [[Каррара]] дыҟан, инаало [[Каррарский мрамор|амармалташь]] аблок алхны Римҟа иааигарц азы. Ари аусумҭа ахазынара авторра азҵаара аимак-аиҿак цәырнагеит, нас аҟаза ԥагьа Анцәа Иан лгәы иахганы игаз амаҟаҿы алаҭын бызшәала аҩыра ҭаԥиҟеит: “MICHEL.AGELVS BONAROTVS FLORENT.FACIEBAT” (Флоренциатәи Микеланџьело Буонарроти инаигӡеит) ҳәа<ref> Балдини У. Микеланджело-скульптор. Полное собрание скульптур. — М.: Планета, 1979. — С. 79 </ref>. Иахьазы ари ашедевр [[Ватикан]] иҟоу [[Собор Святого Петра|Аԥшьа Пиотр иныхабаа]] аҟны хазы игоу акапеллаҿы иҵәахуп. [[1501|1501]]ш. азы Микеланџьело ҩаԥхьа Флоренциаҟа дхынҳәит, Пикколомини аныҳәарҭеи [[Давид (Микеланджело)|Давид]] ибаҟеи рзы аскульптурақәа ҟаиҵеит. [[Рашәарамза 8|Рашәарамза 8]], [[1504|1504]] шықәсазы [[Флоренция|Флоренциа]] ақалақь [[Площадь Синьории|Пиацца делла Синьориа]] ашҭаҿы ажәлар рҿаԥхьа иқәдыргылаз аформа мацара акәӡамызт узыршанхоз, иџьашьатәын абиблиатә фырхаҵа дҟьантазӡа даазырԥшыз асахьаҭыхҩы қәыԥш игәаӷьра. Уи ақалақь ауааԥсыра раӷьырак иргәамԥхеит, аха егьа ус иҟазаргьы, усҟан ареспублика аӷацәа ирҿагылаз Флоренциаа ргәадура иахаҿсахьаны иҟалеит. [[1503|1503]] шықәсазы «Жәаҩаюык ацҳаражәҳәаҩцәа» аԥҵан, [[Санта-Мария-дель-Фьоре|Санта –Мариа- дель Фиоре]] аныхабаа азы «Аԥшьа Матфеи» аус адулара далагеит. 1503-1506 шықәсқәа рзы Микеланџьело х-[[тондо]]к аԥиҵеит (игьежу аформатала ихҭыху асахьақәа): “[[Мадонна Дони]]” ҳәа изышьҭоу, насгьы арелиефтә тондоқәа “[[Тондо Таддеи|Таддеи Мадоннеи]]”, “[[Тондо Питти|Питти Мадоннеи]]”. 1498-1501 шықәсқәа рыбжьара Микеланџьело даҽа скульптуратә [[шедевр|шедевркгьы]] аԥиҵеит: «[[Мадонна Брюгге|Мадонна Бриугге]]». [[1504|1504]] шықәсазы аҟаза [[палаццо Веккьо|палаццо Веккио]] иҟоу хәышәҩык рхеилак азал азы “[[Битва при Кашине (Микеланджело)|Кашинтәи аибашьра]]” ҳәа изышьҭоу афреска аԥҵаразы азаказ иоуит, уи синьориа аӡбарала [[Леонардо да Винчи]] диацлабны иҭихыр акәын. === Иҭәымҭа === [[1505|1505]] шықәсазы Микеланџьело [[Рим]]ҟа диԥхьеит Апапа [[Юлий II|Иули II]]. Наӡаӡатәи ақалақь аҿы Микеланџьело зегьы ддыршанхеит: [[Колизей|Колизеи]] амҽхак, [[Пантеон (Рим)|апантеон]] аҳаракыра, [[Римский форум|римтәи афорумқәа]]. Иаанханы иҟоуп ажәытәӡатәи архитектура, агәашәқәа, аколоннақәа, акапителқәа, аҳамԥқәа, рыхәҭаҷқәа ртәы зну исахьақәа ркопиақәа 280<ref>Власов, 1997, с. 54.</ref>. Апапа Иули зеиԥшыҟам хәыцрак изцәырҵит: ақьырсиантә дунеи аныҳәарҭа хада, [[Собор Святого Петра|Аԥшьа Пиотр иныхабаа]] агәҭаны [[мавзолей|имавзолеи]] ду аргылара: Микеланџьело дҵас ииҭеит ибаҟа апроект аус адиуларц — иуадаҩу архитектуратә еиҿкаара, аҩныҵҟа акапелла змоу, жәабала аскультурақәа рыла ирԥшӡоу<ref> Переписка Микель-Анджело Буонарроти и жизнь мастера, написанная его учеником Асканио Кондиви. — СПб.: Шиповник, 1914 </ref>. Ас еиԥш иҟоу зеиԥшыҟам апроект азы амармалташь алхразы [[Каррара]] аа-мзы дыҟан. Агәымшәара змаз аҟаза игәы иақәшәон аргылара дуқәа рыҟаҵара; урҭ рҿы иара зеиԥшыҟам ихатәы идеиақәа рынагӡаразы алшарақәа ибон. 1505 инаркны 1545 шықәса рҟынӡа, уи аҳаҭгәын аус идиулон, уи азы еишьҭагылаз хә-версиак еиқәиршәеит, иналукааша Моисеи искульптура аԥиҵеит, ҩыџьа атәцәа рбаҟақәа ҟаиҵеит. Аҵыхәтәаны, апапа ари апроект ахь аинтерес ицәыӡит. Уи агәҭак ҿыц изцәырҵит — Аԥшьа Пиотр иныхабаа аиҭашьақәыргылара иҭаххеит, Микеланџьело иусурақәа рыхәԥса ашәара мап ацәикит, аахәаҩи аҟазеи еисит, аусурагьы хыркәшамкәа иаанхеит. Заҳаҭыр ладырҟәыз аҟаза зегь ааныжьны, Римынтә Флоренциаҟа дыбналеит<ref>Гращенков, 1966, с. 168.</ref>. Римтәи апапеи иареи реинышәара ҟалеит [[Болонья|Болоние]] 1506 шықәсазы, абҵарамза мзазы. Микеланџьело апапа иџьазтә ҳаҭәара аҟаҵара дҵас ииҭеит, уи 1507 шықәсазы уи аус адиулон (ԥыҭрак ашьҭахь иара ықәыргеит). Жәабран мза, 1508 ашықәсазы Микеланџьело ҩаԥхьа Флоренциаҟа дхынҳәит. Лаҵарамзазы, апапа идҵала, еиҭа Римҟа дхынҳәит, азаказ ҿыц анагӡаразы. 1508 инаркны 1512 шықәса рҟынӡа аҟаза Ватикан [[Сикстинская капелла|Сикстинтәи акапелла]] аплафон аҿы «аскульптуратә фигура дуӡӡақәа» ҭихуан. Акапелла аҩныҵҟа шыҭбаамызгьы, иара аҭуан аҟны ихьыԥшым аԥҵамҭа ҟаиҵеит, алшара ду змаз аахәаҩ ииҭахызи амонументалтә сахьаҭыхра аҭахрақәеи ирықәымшәоз. Асахьаҭыхҩы афантастикатә, хақәиҭрала иҟаҵаз, аҭуан аҿы «иԥыруа» иҭыхыз, афигура дуқәа зныз архитектуратә каркас, ауаҩы идоуҳа амч дуқәа аҳра ахьыруаз ихыҭхәыцаау адунеи ахь ииаигеит. Афреска хәҭа рацәалатәи композициак, адунеи аншаз инаркны аӡхыҵра ду аныҟала аҿынӡа ауаатәыҩса рҭоурых аанарԥшуеит, иара хышә инареиҳаны ахаҿсахьақәа ануп<ref>Власов, 1997, с. 56.</ref>. [[1513|1513]] рзы Микеланџьело зыжәҩахыр дыҵакны дызмаз, Апапа Иули II иԥсҭазаара далҵит. Флоренциатәи Џьованни Медичи иакәхеит Римтәи апапа ҿыц [[Лев X|Лео X]] ҳәа иҟарҵаз. Микеланџьело аиқәшаҳаҭра ҿыц инапы аҵаиҩит Иули II иҳаҭгәын аус адулара ацҵаразы. Аха мзызқәак ирыхҟьаны, апроект ду хыркәшамхеит. Асканио Кондиви иажәақәа рыла, ҩынюажәа шықәса инеиуаз ари «аҳаҭгәын атрагедиа» «Микеланџьело иԥсҭазаара азгьы итрагедианы иҟалеит»<ref>Гращенков, 1966, с. 169.</ref>. [[Файл:Michelangelo Buonarroti tomb.JPG|thumb|Микеланџьело Буонарроти инышәынҭра ахаҳә Флоренциа Санта-Кроче ауахәама аҿы. 1570ш. Џьорџьо Вазари иҟаиҵаз Микеланџьело ипроекти ибаҟеи]] [[1514|1514]] шықәса ԥхынгәымзазы Микеланџьело ҩаԥхьа [[Флоренция|Флоренциа]]ҟа дхынҳәит. Медичи [[Базилика Сан-Лоренцо (Флоренция)|Сан-Лоренцотәи]] рҭаацәаратә уахәама аԥхьатәи аган аԥҵаразы адҵа иоуит. [[1516]]-[[1519|1519]] шықәсқәа рыбжьара Сан-Лоренцо ауахәама азы амармалташь аиуразы [[Каррара|Каррареи]] [[Пьетрасанта|Пиетрасантеи]] рышҟа акырынтә дцеит. Аха ари аусгьы рыцҳарала ихыркәшахеит. 1520 шықәсазы аԥара ахьыҟамыз иахырҟьаны апапа идҵала аусқәа зегьы иаалырҟьан иаанкылан. Мызқәак рышьҭахь, аҟаза даҽа заказк иоуит: ари ауахәамаҿы Медичи рҭаацәаратә ԥсыжырҭа ҿыц иргылар акәын. Уи ҳаамҭазы [[капелла Медичи|Медичи ркапелла]] ҳәа иашьҭоуп. Иара убас Сан-Лоренцо абазилика иадыз [[Библиотека Лауренциана|Лауренцианатәи абиблиотека]] апроект ҟаиҵон, иагьиргылон. 1527 шықәсазы Медичи Флоренциа даналырца, абарҭ аусурқәа аанкылан: гәыла апатриот, ареспубликанец Микеланџьело ажәлар реиҿкаара далалеит, [[Сан-Миньято|Сан-Миниато]], [[Пиза]], [[Ливорно]], [[Феррара]] рырӷәӷәарҭақәа рхылаԥшҩы хадас дҟаҵан, аха иусура ааныжьны [[Уанаҿа|Венециа]]ҟа дцеит, уантә [[Франциа|Франциа]]ҟа дцарц азы, аха дааиԥхьхәыцаан иқалақь гәакьахь дхынҳәит, уи [[Осада Флоренции|аимпериатә арқәхәҭақәа анақәлоз]] аамҭазы акыр дацхрааит. Флоренциа аилыбгара аҟаза ашәарҭара ду изаанагон, аха уи иҟазара ахь ирымаз аҳаҭыри, Апапа [[Климент VII]] Медичи ркапелла ахыркәшаразы имаз агәазыҳәареи роуп деиқәзырхаз. 1534 шықәсазы Флоренциа наӡаӡа иааныжьны Римҟа дцеит<ref>Гращенков, 1966, с. 170.</ref>. 1534-1541 шықәсқәа рзы, Сикстинтәи акапеллаҿы, аҟаза ихиркәшеит драмала иҭәыз «[[Страшный суд (Микеланджело)|Аҵыхәтәантәи аӡбара]]» захьӡыз афреска ду, иара убас Ватикан [[Капелла Паолина|Паолинатәи акапелла]] аҟны асахьақәа ҭихит (1542-1550шш). 1546 ш азы [[Сангалло, Антонио да (младший)|Антонио да Сангалло]] данԥсы ашьҭахь, Микеланџьело Рим архитектор хадас дҟалеит. Микеланџьело иархитектуратә усумҭақәа рыԥшӡареи рыссирреи рыла удыршанхоит — [[Капитолий (холм)|Акапитолиатәи ашҭа аансамбль]], Рим игылоу [[Собор св. Петра|Ватикантәи аныхабаа]] апсида, акупол. [[1546|1546]] азы, Апапа Павел III изы, иара ихиркәшеит [[Палаццо Фарнезе]] (афасад хада аҩбатәи аихагыла, агәараҭа аганахьала афасад ахԥатәи аихагыла, акорниз) насгьы акапитолиа ашҭа апроект ҟаиҵеит; апроект аԥсҭазаара аларҵәаразы акыр аамҭа аус руан, аха аҟаза иԥсы ахьынӡаҭаз уи хыркәшамхеит. Аха, ҳәарада, зегь реиҳа ихадоу адҵа, иԥсы ҭанаҵы изгәакьаз Флоренциаҟа ихынҳәраҿы иԥырхагаз, Микеланџьело Аԥшьа Пиотр иныхабаа архитектор хадас иҟаҵара акәхеит. Римтәи Апапа абас игәра шигоз аниба, Микеланџьело агәазыҳәара бзиа ааирԥшырц азы аусԥҟаҿы иазгәарҭарц иҭаххеит,аргыларақәа рҿы аус ахьиуа Анцәа иахь имоу абзиабара ишабзоуроу, насгьы иус ахәԥса шимго атәы. === Иԥсреи анышә иамадареи === Микеланџьело иԥсҭазаара далҵит [[Жәабранмза 18|жәабранмза 18]], [[1564|1564]] шықәсазы Рим, 89 шықәса анихыҵуаз. Микеланџьело иԥсра мышқәак шагыз, иашьа иԥа Леонардо Римҟа дааит, уи жәабранмза 15 рзы Микеланџьело иҟаиҵаз аҳәарала Федерико Донати асаламшәҟәы изиҩит<ref>Роллан, 1992, с. 195.</ref>. Иԥсра шаҳаҭцәас иаман [[Томмазо деи Кавальери|Томмазо деи Кавалиери]], [[Даниеле да Вольтерра]], Диомеде Леоне, аҳақьымцәа Федерико Донати, Герардо Фиделиссими, иара убас имаҵуҩы Антонио Францезе<ref>Роллан, 1992, с. 196.</ref>. Дыԥсаанӡа аԥхьа, иара ишиҟазшьаз еиԥш иаазыркьаҿны ауасиаҭ аанижьит: «Сыԥсы Анцәа исҭоит, сцәеижь адгьыл, смал сҭынхацәа»<ref>Вазари, 1970, с. 402.</ref>. Апапа [[Пий IV|Пии IV]] иҭахын Микеланџьело Рим анышә дамаидарц, Аԥшьа Пиотр иныхабаа аҿы аҳаҭгәын ргыланы<ref>{{cite web|url=http://www.mikelangelo.ru/txt/24end.shtml|title=«Последний день жизни, первый день покоя!» (18 февраля 1564)|access-date=2012-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20131006175224/http://www.mikelangelo.ru/txt/24end.shtml|archive-date=2013-10-06|url-status=live}}</ref>. Жәабранмза 20, 1564 шықәсазы Микеланџьело иԥсыбаҩ аамҭала [[Санти-Апостоли|Санти- Апостоли]] абазиликаҿы ишьҭан. Хәажәкырамза алагамҭазы аскульптор иԥсыбаҩ маӡала Флоренциаҟа ииаргеит, 1564 шықәса ԥхынгәымза 14 азы [[Макиавелли, Никколо|Макиавелли]] иҳаҭгәын азааигәара, [[Санта-Кроче (Флоренция)|Санта-Крочетәи]] аухәама аҿы пату ду иқәҵаны анышә дамардеит<ref>Вазари, 1970, с. 419.</ref><ref>Эрпель, 1990, с. 15.</ref>. == Аҭеиҭыԥш == [[Файл:Michelangelo engrave.jpg|thumb|right|150px|<center>Микеланџьело ипортреҭ зну агравиура 1545ш. иҵаҩы Асканио Кондиви ииҩыз ашәҟәы «Микеланџьело Буонарроти иҩымҭақәеи Аҟаза иԥсҭазаареи» аҟынтә. — Санкт-Петербург: Шиповник, 1914ш. </center>]] [[Файл:DSC02316 Daniele Da Volterra - Ritratto di Michelangelo (1564) - Foto Giovanni Dall'Orto, 6-jan-2006.jpg|thumb|left|150px|<center>[[Даниеле да Вольтерра]]. Микеланџьело ибиуст. Аҟаза даныԥсы ихырхыз амаска ала иҟаҵоуп. 1564ш. Аџьаз. Кастелло Сфорцеско, Милан<small></small></center>]] Микеланџьело иаанимыжьӡеит документла иарбоу хатәы портреҭк, аха, аҵарауаа рыҭҵаарақәа рыла, иусумҭақәа рҟны иҟазар алшоит аҟаза ихаҿсахьақәа, урҭ рыбжьара — «[[Святой Прокл|Аԥшьа Прокл Болониатәи]]», Олоферн ихы «Иудифи Олоферни» афрескаҿы Сикстинтәи акапелла аҭуан аҟны, Аԥшьа Варфоломеи ихырхыз ацәа иану ахаҿы («[[Страшный суд (Микеланджело)|Аҵыхәтәантәи аӡбара]]» афреска), «Пиета II» аҿы иҟоу Аԥшьа Никодим<ref>{{cite web|url=http://www.michelangelomodels.com/m_portraits.html|title=What did Michelangelo Looked like?|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgji4aD?url=http://www.michelangelomodels.com/m_portraits.html|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. Иҟоуп Микеланџьело ипортреҭқәак, урҭ рҟны — [[Себастьяно дель Пьомбо|Себастиано дель Пиомбо]] иусумҭақәа (1520ш раҟара), [[Буджардини, Джулиано|Џьулиано Буџьардини]], [[Конте, Якопино дель|Иакопино дель Конте]] (1544-1545, [[Уффици|Уффици агалереиа]]), [[Венусти, Марчелло|Марчелло Венусти]] (капитолиа иҟоу амузеи), Франциско д'Оланда (1538-1539), [[Бонасоне, Джулио|Џьулио Бонасоне]] (1546) уҳәа егьырҭгьы. Иара ихаҿсахьа иҵаҩы Асканио Кондиви игәалашәарақәа рышәҟәы аҿгьы иааԥшуеит, икьыԥхьын 1553 шықәсазы, 1561ш азы [[Леони, Леоне|Леоне Леони]] аскульптор исахьа зну амонета ҭижьит<ref>{{cite web|url=http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_image.aspx?image=ps364193.jpg&retpage=22634|title=Lead medal of Michelangelo, by Leone Leoni|work=The British Museum|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgii2DC?url=http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_image.aspx?image=ps364193.jpg|archive-date=2013-06-20|url-status=dead}}</ref>. Микеланџьело иҭеиҭыԥш даналацәажәоз, [[Роллан, Ромен|Ромен Роллан]] шьаҭас иалихит Контеи д’Олланди рпортреҭқәа<ref>Роллан, 1992, с. 87—88.</ref>: “Микеланџьело ибжьаратәыз аура иман, ижәҩахырқәа ҭбаан, ицәеижь ӷәӷәан (...). Ихы гьежьын, илахь аԥшьганкгьы еиҟаран, акыҷырақәа рыла иҭаԥыҟҟаны иҟан. Ихцәы еиқәаҵәан, иҳәуан. Илақәа ҟәазмызт, аҩабжьа ԥшшәы рыман, аха рыԥшшәы рыԥсахуан, иԥынҵа иашан, агәҭа маҷк иалкьыкьын, иԥышәқәа ҵаӷан, ҵаҟатәи еиҳа еиҳан. Афавн ижакьа еиԥшын ижакьа хәыҷ, иӡамҩақәа ҭашәашәан. Аҭоурыхтә сахьақәа реиҳарак рҿы аскульптор ду иԥынҵа ҟьаҟьа зегьы рылаԥш иҵашәоит. Џьорџьио Вазарии Бенвенуто Челлинии еиҭарҳәаз аҭоурых ала (еиуеиԥшым аверсиақәа), Микеланџьело иԥынҵа ҭаԥҵәеит [[Торриджано, Пьетро|Пиетро Торриџьанои]] иареи реибапҟараан<ref>Вазари Дж. Жизнеописание Торриджано, флорентийского скульптора // Жизнеописания наиболее знаменитых живописцев, ваятелей и зодчих [https://litresp.ru/chitat/ru/%D0%92/vazari-dzhordzho/zhizneopisaniya-naibolee-znamenitih-zhivopiscev-vayatelej-i-zodchih/95] {{Wayback|url=https://litresp.ru/chitat/ru/%D0%92/vazari-dzhordzho/zhizneopisaniya-naibolee-znamenitih-zhivopiscev-vayatelej-i-zodchih/95 |date=20240502150447 }}</ref>. Иара убасгьы иҟоуп агәаанагара, Микеланџьело [[Рафаэль Санти|Рафаель]] иҭыхымҭа "[[Афинская школа|Афинатәи ашкол]]" аҿы даарԥшуп<ref>{{cite web|url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2899%2909070-4/fulltext|title=Michelangelo's gout in a fresco by Raphael|author=Carlos Hugo Espinel|date=1999-12-18|publisher=The Lancet|work=Volume 354, Issue 9196|pages=2149—2151|lang=en|doi=10.1016/S0140-6736(99)09070-4|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgks9GN?url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(99)09070-4/fulltext|archive-date=2013-06-20|url-status=live| issn=0140-6736}}</ref> ҳәа, аха ари аҵыхәтәанынӡа еилкаам<ref>{{cite web|url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2805%2972230-3/fulltext|title=Michelangelo's gouty knee|author=Wolfgang Kuehn|date=2000-03-25|publisher=The Lancet|work=Volume 355, Issue 9209|page=1104|lang=en|doi=10.1016/S0140-6736(05)72230-3|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgm9Y8G?url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(05)72230-3/fulltext|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. Микеланџьело данԥсы ашьҭахь, [[Даниеле да Вольтерра]] аскульптор имаскеи ибаҟеи ҟаиҵеит<ref>Роллан, 1992, с. 87—88.</ref>. == Ирҿиаратә метод == {{Anchor|Аусумҭақәа}}Микеланџьело игени Аиҭарҿиара аамҭа аҟазараҿы мацара акәӡам анырра ахьыҟанаҵаз, уи адунеизегьтәи акультура аҿгьы ашьҭа ааннажьит. XVI ашәышықәсазы Џь. Вазари аҟаза изкны гәацԥыҳәарала иҩуан: {{Ацитата алагара}}Иара иҟазара аҩаӡара рымам ажәытәтәиқәагьы иахьатәиқәагьы аҟазацәа. Иара имаз аидеиақәа рызхәыцреи, рызнеишьеи даара иҳаракын, ауаҩы инапала урҭ рыҟаҵара залшомызт, убри аҟынтә лассы-лассы иаԥҵамҭақәа хмыркәшаӡакәа иаанижьуан, уи моу зынӡагьы иқәихуан. Убас, иԥсра аламҭалазы инапала иҟаиҵаз инагӡамыз асахьақәа рацәаны иблит, иџьабаа атәы аӡәгьы имбартә азы,игени шԥишәоз амҩақәа рзеилымкаарц азы.<ref>Вазари, 1970, с. 296.</ref>{{Ацитата алгара}} Микеланџьело иҟазаратә усура еиҳарак Италиатәи ақалақьқәа ҩба ирыдҳәалоуп: Флоренциеи Рими. Аха, иара иҭынха џьашьахәуп, игенигьы парадоксалтәуп. Иҭыхымҭақәа рҿы, ари аҟаза ахаангьы [[пейзаж|апеизажқәеи]] [[портрет|апортреҭқәеи]] ааирԥшӡомызт, егьырҭ ишыҟарҵоз еиԥш. Вазари иазгәеиҭон, Микеланџьело апортреҭқәа рзы азаказқәа идикыломызт, избанзар урҭ рҿы «инаӡоу аԥшӡара аарԥшра алшомызт». Иара дзызҿлымҳаз аформа мацара акәын: иҭихуан афигурақәа, ахқәа, ацәеижьқәа, хазы-хазы анапқәеи ашьапқәеи. Микеланџьело асахьаҭыхраҿи, аҿыханҵаҿи, архитектураҿи еснагь скульптор мацараны дыҟан, убри алагьы Флоренциатәи ашкол асахьаҭыхҩцәа зегьы рҟазшьа ҷыдақәа абсолиут аҟынӡа ишьҭихуан:. [[Беренсон, Бернард|Бернард Беренсон]], анемец -австриатәи ашкол атеоретикцәа дырхьыԥшны, уи аҟазшьа «аформа анырратә ҵакы» ҳәа ахьӡиҵеит<ref>Власов, 1997, с. 54.</ref>. “Микеланџьело ажәытәӡатәи авторцәа дрыԥхьон,ахәҭакахьала ажәытәӡатәи аколоссқәа ртәы (ҷыдала, Витруви архитектор [[Дейнократ|Деинократ]] изку иажәабжь), зны, А. Кондиви ишазгәеиҭоз ала, Каррара ашьха ақәцә дахәаԥшуа, ари фигура дуӡӡак алхзар шԥабзиахоз ҳәа иҳәеит. Микеланџьело ауаҩы илшара аҳәаақәа дырҭыҵырц азы иҽԥишәон. Иара хықәкыла еиҳа иуадаҩу аганқәеи афигурақәа рҽыԥсахшьеи дрышьҭан адоуҳа аметафтизика аартразы... Иусумҭақәа иаадырԥшуеит асахьаҭыхратә антропоморфизм иреиҳаӡоу аҩаӡара, уи ашьаҭа ажәытәӡатәи аамҭазы иҳан, иара убасҟангьы уи мап ацәыркуан. Ари аарԥшышьа змам акы ауп...”<ref>Власов, 1997, с. 54—55.</ref> Микеланџьело раԥхьаӡа акәны ажәытәӡатәи аамҭазы ишыҟаз еиԥш, идеалтәу аформаеи, абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы иҟаз адоуҳатә еилаҩашьареи реидкылара хымԥада иҭаххеит. Иара [[Дворжак, Макс|Макс Дворжак]] иеилкаара ихы иархәаны, «аԥсыи аматериеи рыбжьара иҟоу аиҿагылара» аарԥшра иҽазишәеит. Аҟаза ари атема иаразнак изымԥшааит; уи раԥхьатәи иусумҭақәа рҿы иаарԥшымызт. «Ажәытәӡатәи аамҭа ацәеижьтә идеали Иреиҳау Аиҭарҿиара аамҭазы иҟаз ақьырсиантә ҟазара ҿыц адоуҳатә пафоси ирыбжьоу аҟазаратә еиҿагылара Сикстинтәи аплафон аҟны инагӡаны иааирԥшит»<ref>Власов, 1997, с. 55.</ref>. Исахьаркыратә хәыцшьала дшыскульпторызгьы, Микеланџьело 1508-1512 шықәсазы Апапа Иули II изаказала Ватикан [[Сикстинская капелла|Сикстинтәи акапелла]] аплафон аҟны «атитантә аскульптуратә фигурақәа» рсахьақәа ҭихит. Адунеи аҿы аналогқәа змам ари аусумҭаҿы Микеланџьело Анцәа иҿагылара иазааигәаз игәымшәаратә идеиа наигӡеит: аҟазара аԥҵаҩы ихаҭа иацлабра алшоит, уи иҟаҵәҟьо акәымкәа, имԥсуа ауниверсалтә формахь анеиразы аҽазнашәалар ауп, насгьы адунеи аԥҵараҿы Анцәа иацлаблароуп. Акапелла аҩныҵҟа шдыумызгьы, иара аҭуан зынӡа ихьыԥшым аԥҵамҭаны иҟаиҵеит, амч ду змоу аахәаҩ иҭахрақәеи амонументалтә сахьаҭыхра аҭахрақәеи ирықәымшәо. Асахьаҭыхҩы афантастикатә, хақәиҭрала «иԥыруа» афигура дуқәа зну архитектуратә каркас, иԥсахит ауаҩытәыҩсатә доуҳа амч аҳра ахьауа ихыҭхәыцаау адунеи ала. Убас ала, Иҳараку Аиҭарҿиара аҟазара акырӡа ԥхьаҟа днахеит, иаамҭа аԥхьаҟа инаскьаган иргылеит<ref>Власов, 1997, с. 56.</ref>. "Микеланџьело иҟазара Аиҭарҿиара алагамҭеи, аизҳареи, аҵыхәтәеи аанарԥшит"<ref>Власов, 1997, с. 60.</ref>. “Ари аҟаза иааирԥшит Аиҭарҿиара аҵакы иаша... акультура аҵакы ирӷәӷәеит, уи атенденциақәеи аиқәымшәарақәеи алогикатә хыркәшараҟынӡа инаигеит... Леонардои Рафаели дызлареиԥшмыз, иара дызхылҵыз ахәыцшьа астиль иԥсахит, уи аҳәаақәа дырҭыҵит. Иара ишәышықәса иаҩихит, уи моу Аиҭарҿиара ахаҭагьы»<ref> Баткин Л. М. Об истоках трагического в Высоком Возрождении // Микеланджело и его время. Сборник статей. — М.: Искусство, 1978. — С. 142—143</ref>. 1509 шықәсазы (Иҳараку Аиҭарҿиара анышәҭуаз аамҭазы) Микеланџьело Сикстинтәи аҭуан маҷк «иааиртит», абнақәа рыхәҭак ықәганы.Абри атәы анраҳа, «Рим ауааԥсыра зегьы акапеллахь инеит» ҳәа, [[Грабарь, Игорь Эммануилович|И. Е. Грабар]] иҩуан, иҟалап, маҷк иахирҟьацәазаргьы, «зегьы еилыркааит хьаас ирымаз, ргәы иҭаҵәахыз... насгьы астиль ҿыц — Абарокко — аԥҵан»<ref> Грабарь И. Э. Барокко // О русской архитектуре. — М.: Наука, 1969. — С. 315 </ref>.Џь. Вазари, ажәа «Барокко» макьана ишизымдыруазгьы, уи астиль «иџьашьахәу, иҳамбац, иҿыцу» ҳәа ахьӡиҵеит. Микеланџьело, ихатә стиль амчреи аекспрессиеи рыла, асахьаҭыхреи акомпозициеи рзы еицырдыруа агәаанагарақәа зегьы иԥсахит<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Барокко // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. II, 2004. — С. 56 </ref>. Апапа Иули II икардама азы иҟаҵаз Моисеи ибаҟа иазкны М. Дворжак иҩуан: «Абра ҳара иаабо зынӡа иԥсабаратәым,, мамзаргьы итрансценденталтәым,ари адунеи иатәым идеалым: уи ауаҩы илоу анцәа иҟәырҷаха апофеоз ауп, агәаӷь ӷәӷәа акт апофеоз ауп, уи аԥынгылақәа амам,ауаа анырра рынаҭоит, аӷацәа ашьаҟьоит».<ref>Дворжак, 1978, с. 22.</ref> == Идоуҳатә ԥшаара, ипоезиеи ихатә ԥсҭазаареи == [[Файл:Dreamofhumanlife.jpg|thumb|200px|справа|Ауаҩытәыҩса иԥсҭазаара азхәыцрақәа. Ақьаад, италиатәи акарандашь. Курто аҟазаратә институт, Лондон]] [[Файл:Studies for the Libyan Sibyl (recto); Studies for the Libyan Sibyl and a small Sketch for a Seated Figure (verso) MET DP826907.jpg|thumb|200px|left|Ливиатәи Сивилла. Аҽазыҟаҵаратә ҭыхымҭа. 1510 ш. инарзынаԥшуа. Ақьаад, асангина. Метрополитен амузеи, Ниу-Иорк]] [[Файл:Michelangelo, ignudo 18.jpg|thumb|200px|left|Иниудо. 1511ш. Сикстинтәи акапелла аплафон асахьанҵа ахәҭаҷ.]] {{Anchor|Ахәыцҩы}}Еилкаам Микеланџьело изааигәаз ауаҩы диман ҳәа. (Кондиви уи «амонах еиԥш дыԥшьан » ҳәа иԥхьаӡон); исексуалра иазку агәаанагарақәа ипоезиа иадҳәалоуп. Микеланџьело хышә инареиҳаны асонетқәеи амадригалқәеи иҩит. Иҵаулоу [[Романтическая любовь|аромантикатә цәаныррақәа]] аазырԥшуа иусумҭа [[Томмазо деи Кавальери|Томмазо деи Кавалиери]] изкын, уи ҩажәихԥа шықәса ихыҵуан Микеланџьело 1532 шықәсазы данибаз. Усҟан Микеланџьело ихаҭа ихыҵуан ҩынҩажәи быжь шықәса. Ари ацикл, аӡәы даҽаӡәы изикыз, зааӡатәи иусумҭа ду акәхеит; Иара Шекспир иқәыԥшра ссир иазку исонетқәа раасҭа ҩынҩажәижәаба шықәса рыла еиҳабуп: <blockquote> : Схы-сҿы хьшәашәа амца акызшәа збоит : Уи харантә сабылуеит, аҵаа еиԥш иҟоу ахьҭа сызныжьны; : Исныруа амч ҩнапы ԥшӡак ханарҭәаауеит : Имырҵысӡакәа аибакапанрақәа зегьы еиҭанагоит.</blockquote> Кавалиери аҭак ҟаиҵеит: «Аҭоуба ҟасҵоит абзиабара шусҭо. Ахаан сара хаҵак уара уаасҭа бзиа дсымбац, ахаан аӡәы иҩызара абас сеиламҳац» ҳәа. Кавалиери Микеланџьело иԥсы ҭанаҵы дшизааигәаз даанхеит. 1542 ш рзы Микеланџьело Чеккино деи Браччи дибеит, уи шықәсык ашьҭахь иԥсҭазаара далҵит, уи анаҩс Микеланџьело анышәынҭратә епиграммақәа ҩынҩыжҽи ааба иҩит. Микеланџьело ибзиабаратә ажәеинраалақәа рсиужетқәа урҭ зызкыз ламысдарала рхы ианадырхәозгьы ыҟан: иҟазараҿы натурас имаз Фебо ди Поџьио абзиабаратә жәеинраала анизик аҭакс аԥара даҳәеит, натурас имаз даҽаӡәгьы, Герардо Перини, диҵаӷьычит. Иара убасгьы идыруп, аҟаза ду иусумҭақәа рҿы ахаҵа ицәеижь нцәахәык еиԥш дшазнеиуаз, уи апластикеи аԥшӡареи. Зны-зынла ада, аҳәса рсахьа ҭихуамызт. Иазгәаҭатәуп, Сикстинтәи акапелла аҭуан аҿы асивиллақәа раарԥшразы аҽазыҟаҵаратә сахьақәа рҿы Микеланџьело зцәа-зжьы хтыз ахацәа рнатурақәа ихы ишаирхәоз, аҵыхәтәантәи астадиаҿы мацара акәын урҭ «еилаҳәаны» аҳәса рҿаԥшылара анриҭоз<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Сикстинская капелла в Ватикане // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. III, 2008. — С. 757 </ref>. [[мужской гомоэротизм|Ахацәа ргомоеротика]] ҳәа изышьҭоу аҟаза дуӡӡа анаҩстәи ибиографиеи ирҿиара аилкаареи аҿы агәыҩбара цәырнагон. Микеланџьело иашьа иԥа имаҭа Микеланџьело Буонарроти аиҵбы 1623 шықәсазы аҟаза иажәеинраалақәа, урҭ зызкыз ахацәа рхаҿқәа аҳәса рахь ииаганы иҭижьит. Џьон Аддингтон Симондс урҭ 1893 шықәсазы англыз бызшәахьы ианиеиҭеига ашьҭахь ауп, ахацәа ишрызкыз анеиҭашьақәдыргылаз. Иахьатәи аамҭазы, аҵарауаа шьоукы, ахаҿытә хьыӡцынхәрақәа шеиҭашьақәдыргылазгьы, ажәеинраалақәа "адоуҳатә диалог ажанр рымоуп, уаҟа аеротикатә поезиа ицқьоу ацәаныррақәа аанарԥшуеит " ҳәа рыԥхьаӡоит<ref> Поэзия Микеланджело в переводе А. М. Эфроса. — Москва- Берлин: Директ-Медиа, 2015 </ref>. Иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи аамҭазы Микеланџьело апоетесса, аԥҳәыс еиба, амаркиза [[Колонна, Виттория|Витториа Колонна]] лахь [[Платоническая любовь|адоуҳатә ҟазшьа змаз абзиабара]] иман. Дара 1537 шықәсазы Рим еибадырит, усҟан лара ҩынҩажәи быжьба шықәса лхыҵуан Витториа ҽыԥныҳәа лымамызт, лхымҩаԥгашьеи лдинхаҵареи рыла дылыркаауан. Дара рҩыџьа асонетқәа рыбжьан, лара лыԥсҭазаара далҵаанӡагьы аимадара дырӡуамызт. Арҭ асонетқәа реиҳарак урҭ рҩыџьагьы зызҳәыцуаз адоуҳатә зҵаарақәа ракәын изызкыз. Кондиви игәалаиршәоит Микеланџьело ииҳәаз. Уи иажәақәа рыла, иԥсҭазаараҿы даара дахьхәны дыҟан аԥҳәыс еиба лхаҿы, лнапы шикыз еиԥш, иахьгәыдимкылаз. Апоетесса хынҩажәа шықәса зхыҵуаз Микеланџьело иҩызара ду даԥсахеит. Лара заҵәык лакәхеит аҳәса рҟынтә Микеланџьело ихьӡ зыдҳәалоу. Аҵарауаҩ Нортон иҳәеит “лара лахь ииҩуаз ажәеинраалақәа... зны-зынла Кавалиери қәыԥш изикуаз асонетқәа раиҩдыраара уадаҩуп, иара Микеланџьело ихаҭагьы зны-зынла иажәеинраалақәа ажәлар ирылаирҵәаанӡа ажәа “синиор “ «синиора” ала иԥсахуан”<ref>{{Cite web|url=http://rictornorton.co.uk/michela.htm|title=The Passions of Michelangelo|publisher=rictornorton.co.uk|access-date=2017-09-08|archive-date=2008-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20081026021843/http://rictornorton.co.uk/michela.htm|url-status=live}}</ref>. Аамҭа анца ашьҭахь, иажәеинраалақәа акьыԥхьрахь инеиаанӡа иашьа иԥа имаҭа ацензура иахижьит. 1541 шықәсазы, лашьа Асканио Колонна Аапа [[Павел III]] дахьиҿагылаз иахҟьаны, Витториа Орвиетои Витербои дцеит. Аха уи асахьаҭыхҩи лареи реизыҟазаашьақәа ирԥырхагамхеит, дара ԥаса еиԥш еибабон, асалам шәҟәқәа рыбжьан. Лара Римҟа дхынҳәит 1544 шықсазы. {{Врезка |Выравнивание = right |Без разрывов = 1 |Заголовок = <center>Асонет No 60</center> |Содержание = <poem> ''Иреиҳау агенигьы хшыҩҵакык изацҵом ''амармалташь ахаҭа иҭаҵәахны иамоу ''убри ауп ҳаргьы ''Ахшыҩ иазыӡыҩруа анапы иаҳнарбо. ''Агәырӷьара сазыԥшума, агәҭынчымра сгәы иақәыӷәӷәома, ''Иҟәыӷоу, адонна бзиа, — бахь ''Зуал сықу, ахьымӡӷгьы хьанҭоуп сара сзы, ''Сара сҟыбаҩ ишшәыхәҭоу еиԥш шәҳаранамкуазар. ''Абзиабара амч акәым, шәыԥшӡара акәым, ''Ма шәыхьшәашәара, ма шәгәыԥжәара, ма шәтәамбара ақәыӷәӷәара ''Срыцҳарақәа дара роуп изхароу, - ''Избанзар, аԥсреи арыцҳашьареи еилалеит ''Шәгәаҿы — аха сгени рыцҳа ''Бзиабарала, аԥсра алхра заҵәык алшоит. </poem> |Подпись = «Микеланџьело» }} Еицырдыруа аҟаза инысымҩа зыҩуаз ишазгәарҭоз ала, “арҭ ҩыџьа ауаа хазынақәа рысалам шәҟәқәа абиографиатә интерес мацара акәмызт ирымаз, дара уи аепоха иаҭоурыхтә баҟаны иаанхеит, насгьы ирониала иҭәу, иҵаулоу ахшыҩҵакқәа реимдара иаҿырԥштәхеит<ref>''Бриллиант С. М.'' [http://michelangelo.ru/5/tezaurus/244/statia_6113.html Микеланджело] {{Wayback|url=http://michelangelo.ru/5/tezaurus/244/statia_6113.html |date=20081019010541 }} серия ЖЗЛ</ref>. Аҵарауаа Микеланџьело Витториа илзикуаз асонетқәа рзы ирыҩуан: «Рдоуҳатә еизыҟазаашьақәа Микеланџьело ипоезиа абзиабаратә-философиатә ҟазшьа дырҵаулеит,акристаллизациа аҟынӡа инаргеит. Уи 1530- тәи ашықәсқәа зегьы Микеланџьело идоуҳатә мҩақәҵага лроль назыгӡоз амаркиза лпоезиагьы иааныԥшит. Дара ражәеинраалақәа, «ркорреспонденциа» аамҭак азы ирыцынхоз ауаа азҿлымҳара арҭон; Иҟалап зегь раасҭа еицырдыруаз 60-тәи асонет акәзар, уи иҷыдоу аҵакы арҭон<ref name="стих">{{Cite web|url=http://lib.web-malina.com/getbook.php?bid=3252&page=8|title=Стихи в переводе А.М. Эфроса - Микеланжело Б.|author=|website=|date=|publisher=lib.web-malina.com|access-date=2017-09-08|archive-date=2007-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20070819225546/http://lib.web-malina.com/getbook.php?bid=3252&page=8|url-status=live}}</ref>; Виктториеи Микеланџьелои реицәажәарақәа акыр аус адуланы, иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иркьыԥхьыз апортугалтә сахьаҭыхҩы [[Оланда, Франсиско де|Франсиско де Оланда]] ианҵамҭақәа рҿы иаанхеит<ref>''Francisco De Holanda.'' Dialogues with Michelangelo. Pallas Athene, 2006, ISBN 1-84368-015-7</ref>. <gallery class="center" widths="180px" heights="200px"> Brügge-Liebfrauenkirche-Brügger Madonna DSC0229.jpg|[[Мадонна Брюгге|Бриуггетәи Мадонна]]. 1503ш. иназынаԥшуа. Амармалташь. Анцәа иан луахәама, Бриугге, Бельгиа Tondo Doni, por Miguel Ángel.jpg|[[Мадонна Дони|Тондо Дони]] 'Moses' by Michelangelo JBU140.jpg|Моисеи. 1513-1516 шықәсқәа рзы. Амармалташь. [[Сан-Пьетро-ин-Винколи|Сан-Пиетро-ин- Винколи]] ауахәама, Рим Pieta Bandini Opera Duomo Florence n01.jpg|[[Флорентийская Пьета|Флоренциатәи Пиета]]. 1547-1555 шықәсқәа рзы. Амармалташь. Аҟазаратә аԥҵамҭақәа рмузеи, [[Флоренция|Флоренциа]] Michelangelo pietà rondanini.jpg|[[Пьета Ронданини|Пиета Ронданини]]. 1564ш. [[Замок Сфорца|Кастелло Сфорцеско]] имармалташь, [[Милан]] Il tribolo, aurora da michelangelo, 1534-37, 01.jpg|Н. Триболо. Ашьыжь (Аврора). Медичи ркапелла аскульптуразы амоделло. 1534-1537 шықәсқәа рыбжьара. Атеррокота. Барџьелло, Флоренциа </gallery> [[Файл:Микеланджело в своей студии.jpg|thumb|240px|справа|[[Делакруа, Эжен|Е. Делакруа]]. Микеланџьело иҟазарҭаҿы. 1850ш. Ақатәа, ахәша аканвас аҿы. Фабр имузеи, Монпелие]] === Еиҳа еицырдыруа ирҿиамҭақәа === {{main|Микеланџьело иусумҭақәа рсиа}} * '''[[Мадонна у лестницы|Мадонна амардуан аҿы]].''' Амармалташь, [[1491]]ш иназынаԥшуа [[Флоренция|Флоренциа]], [[Каза-Буонарроти|Каза -Буонарроти]]. * '''[[Битва кентавров|Акентаврқәа реибашьра]].''' Амармалташь, 1492 ш. иназынаԥшуа, Флоренциа, Буонарроти имузеи. * '''[[Пьета (Микеланджело)|Пиета]].''' Амармалташь, [[1498]]-[[1499]] шықәсқәа. [[Ватикан]], [[Собор Святого Петра|Аԥшьа Пиотр иныхабаа]]. * '''[[Мадонна Брюгге|Мадоннеи аԥшқеи]].''' Амармалташь, 1501ш иназынаԥшуа, [[Брюгге|Бриугге]], [[Церковь Богоматери (Брюгге)|Нотр-Дам ауахәама]]. * '''[[Давид (Микеланджело)|Давид]].''' Амармалташь, 1501-1504 шықәсқәа, Флоренциа, [[Академия изящных искусств (Флоренция)|Аҟазара лыԥшаах академиа]]. * '''Мадонна Таддеи.''' Амармалташь, [[1502]]-1504шш. инарзынаԥшуа, [[Лондон]], [[королевская академия художеств|Аҟазара акралцәа ракадемиа]]. * '''[[Мадонна Дони]].''' [[1503]]-1504шш. Флоренциа, [[галерея Уффици|Уффици агалереиа]]. * '''[[Тондо Питти|Мадонна Питти]].''' 1504-[[1505]]шш. инарзынаԥшуа, Флоренциа, [[Барджелло|Барџьелло амилаҭтә музеи]]. * '''Матфеи Ацҳаражәҳәаҩ.''' Амармалташь, 1506 ш,Флоренциа, Аҟазара лыԥшаах Академиа. * '''[[Сикстинская капелла|Сикстинтәи акапелла]] аҭуан аҭӡынҵа.''' 1508-1512 шықәсқәа, Ватикан. ** [[Сотворение Адама (фреска)|Адам ишара]] * ''' [[Рабы Микеланджело|Аԥсра иаҿу атәы]].''' Амармалташь, [[1513]] ш инарзынаԥшуа, [[Париж]], [[Лувр]]. * '''[[Моисей (Микеланджело)|Моисеи]].''' [[1515]] ш. инарзынаԥшуа, Рим, [[Сан-Пьетро-ин-Винколи|Сан-Пиетро -ин- Винколи]] ауахәама. * '''Атлант.''' Амармалташь, [[1519]] шықәсазы инаркны 1530-1534шш. инарзынаԥшуа. Флоренциа, Аҟазара лыԥшаах Академиа. * '''[[Капелла Медичи|Медичи ркапелла]]''', [[1520]]-1534 шықәсқәа. * '''Мадонна.''' [[Флоренция|Флоренциа]], [[капелла Медичи|Медичи ркапелла]]. Амармалташь, [[1521]]-1534 шықәсақәа рзы. * [[Библиотека Лауренциана|Лауренциантәи ибиблиотека]]. 1524-[[1534]]шш, [[1549]]-[[1559]] шықәсқәа. Флоренциа. * '''Агерцог Лоренцо икардама.''' Медичи ркапелла, 1524-[[1531]]шықәсқәа, Флоренциа, [[Сан-Лоренцо (Флоренция)|Сан-Лоренцо]] аныхабаа. * ''' Агерцог Џьулиано икардама.''' Медичи ркапелла, [[1526]]-[[1533]] шықәсқәа, Флоренциа, Сан-Лоренцо аныхабаа. * '''[[Скорчившийся мальчик|Зыԥсҭазаара иалҵыз аҷкәын]].''' Амармалташь, [[1530]]-[[1534]] шықәсқәа, Урыстәыла, [[Санкт-Петербург]], [[государственный Эрмитаж|Аҳәынҭқарратә Ермитаж]]. * '''[[Брут (Микеланджело)|Брут]].''' Амармалташь, [[1539]] шықәса ашьҭахь. Флоренциа, амилаҭтә музеи Барџьелло. * '''[[Страшный суд (Микеланджело)|Аҵыхәтәантәи аӡбара]].''' Сикстинтәи акапелла, 1535-[[1541]]шш, Ватикан * '''Иули II икардама.''' [[1542]]-[[1545]]шш. Рим, Сан-Пиетро-ин- Винколи аухәама. * '''[[Флорентийская Пьета|Флоренциатәи Пиета]] (Пиета Бандини, мамзаргьы Пиети Никодими).''' Амармалташь, [[1547]]-[[1555]] шықәсқәа. Флоренциа, [[Опера-дель-Дуомо (Флоренция)|Опера- дель- Дуомо амузеи]]. * '''[[Пьета Палестрины|Пиета Палестрина]].''' 1555 ш инарзынаԥшуа, [[Академия изящных искусств (Флоренция)|Академиа агалереиа]], [[Флоренция|Флоренциа]]. * '''[[Пьета Ронданини|Пиета Ронданини]].''' 1552-1564шш, амармалташь. [[Милан]], [[Замок Сфорца|Кастелло Сфорцеско]].<ref>Последнее, незаконченное скульптурное произведение Микеланджело.</ref> 2007 шықәсазы [[Ватикан]] архивқәа рҿы Микеланџьело аҵыхәтәантәи иусумҭа ԥшаан: Аԥшьа Пиотр иныхабаа [[купол|акупол]] ахәҭаҷқәа руак аҭыхымҭа. Асангина ала инагӡаз "Рим игылоу Аԥшьа Петр иныхабаа акупол аколлонақәа руак ахәҭаҷ» асахьа акәын. Иара еицырдыруа аҟаза аҵыхәтәантәи иусумҭоуп ҳәа иԥхьаӡоуп, 1564 шықәсазы иԥсҭазаара далҵаанӡа иҭихит<ref>{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_7134000/7134950.stm |title=Найден «последний эскиз» Микеланджело |access-date=2008-10-19 |archive-date=2007-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213020812/http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_7134000/7134950.stm |url-status=live }}</ref>. Ари раԥхьатәи хҭысым уаанӡа ирзымдыруаз Микеланџьело иусумҭақәа архивқәеи амузеиқәеи рҿы ианырыԥшааз. Убас, 2002 шықәсазы, Ниу-Иорктәи [[Смитсоновский музей дизайна Купер Хьюитт|Смитсониантәи адизаин амузеи]] аҵәахырҭақәа рҿы, [[Эпоха Возрождения|Аиҭарҿиара аамҭазтәи]] идырым авторцәа русумҭақәа рыбжьара, даҽа ҭыхымҭакгьы рыԥшааит: шәагаала 45х25 см иҟаз ақьаад бӷьыц аҿы, аҟаза иҭихит [[менора|аменора]] — аиудеиаа иртәу бжьы-ҟәшак змоу ацәашьҭаргыларҭа. 2015 шықәса алагамҭазы, иԥшаан раԥхьатәи, иҟалап иара акзаҵәык акәзаргьы, иахьанӡа иаанхаз Микеланџьело иҟаиҵаз аџьазтә скульптура- апантерақәа ирықәтәо ҩыџьа ауаа рыла иаԥҵоу акомпозициа<ref>{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/science/2015/02/02_a_6397281.shtml|title=Микеланджело передал привет спустя 500 лет. Найдена единственная не мраморная скульптурная композиция Микеланджело|author=Колпаков, Г.|quote=Учёные сумели даже установить примерную дату создания бронзовой пары — между 1506 и 1508 годами|date=2015-02-02|publisher=Газета. Ру|access-date=2015-02-02|archive-date=2015-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205011925/http://www.gazeta.ru/science/2015/02/02_a_6397281.shtml|url-status=live}}</ref>. === Апоезиатә рҿиара === {{Anchor|Апоет}} [[Файл:Michelangelo painting God.JPG|thumb|right|200px|Микеланџьело исонети иавтошаржи зныз исаламшәҟәы ацыԥҵәаха: аҟаза Сикстинтәи акапелла аҭуан асахьақәа аниҵоит. 1510ш. [[Каза-Буонароти|Каза- Буонароти]], Флоренциа]] [[Файл:Michael Angelo and Vittoria Colonna (Schneider).jpg|thumb|left|<center> Г. Шнайдер. Витториеи Микеланџьелои «[[Моисей (Микеланджело)|Моисеи]]» аскульптура аҿы. 1894 </center>]] Микеланџьело ипоезиа Аиҭарҿиара аепоха акультура аҿырԥштәы лашақәа иреиуоуп ҳәа ԥхьаӡоуп<ref>Wallace, 2011, с. 40—41.</ref>. Иахьа уажәраанӡа еиқәханы иҟоуп хышә инарзынаԥшуа Микеланџьело иажәеинраалақәа. Атема хадақәа- ауаҩы ихьӡ-иԥша азышәаҳәара, агәкаҳара, аҟаза изаҵәра роуп. Аҟаза бзиа ибоз апоетикатә формақәа- амадригал, асонет. [[Роллан, Ромен|Р. Роллан]] излеиҳәо ала, Микеланџьело дшыхәыҷыз ажәеинраалақәа рыҩра далагеит, аха урҭ рахьтә еиқәхаз рацәам, избан акәзар 1518 ш. азы иара заатәи иажәеинраалақәа реиҳарак иблит, анаҩс даҽа хәҭак, иԥсра маҷк шагыз иқәихит<ref>Роллан, 1992, с. 112—113.</ref>. [[Варки, Бенедетто|Бенедетто Варки]], Донато Џьаннотто, Џьорџьо Вазари уҳәа убас егьырҭгьы русумҭақәа рҿы ажәеинраалақәак кьыԥхьын<ref>Роллан, 1992, с. 154—155.</ref>. Луиџьи Риччии Џьанноттои Микеланџьело идыргалеит иреиӷьу иажәеинраалақәа алихразы. 1545 шықәсазы Џьаннотто Микеланџьело иажәеинраалақәа раԥхьатәи реизга аҭыжьразы аҽазыҟаҵарақәа дрылагеит, аха уи аус ҿиартә еиԥш изыҟамлеит- Луиџьи 1546 шықәсазы дыԥсит, Витториа -1547 шықәсазы<ref>Роллан, 1992, с. 154—155.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mcah.columbia.edu/arthumanities/pdfs/arthum_michel_reader.PDF|format=PDF|title=Вибрані поезії Мікеланджело (з коментарем)|access-date=2012-01-22|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgYYbaR?url=http://www.mcah.columbia.edu/arthumanities/pdfs/arthum_michel_reader.PDF|archive-date=2013-06-20|url-status=dead}}</ref>. Абасала, автор иԥсы ахьынӡаҭаз, иажәеинраалақәа реизгақәа ҭыҵӡомызт, раԥхьатәи аизга 1623 шықәсазы иашьа иԥа Микеланџьело Буонарроти (аиҵбы) иоуп иҭзыжьыз, «Микеланџьело иажәеинраалақәа, иашьа иԥа еизигаз» ҳәа хыс иаҭаны, «Џьунтина» захьӡыз Флоренциатәи акьыԥхьырҭаҿы<ref>{{cite web|url=https://library.duke.edu/rubenstein/scriptorium/mazzoni/exhibit/treasures/B56.html|title=Rime, Michelangelo Buonarroti (1623)|access-date=2012-01-22|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgZCa3y?url=https://library.duke.edu/rubenstein/scriptorium/mazzoni/exhibit/treasures/B56.html|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. Ари аҭыжьымҭа нагӡамызт, насгьы иашамрақәакгьы аман<ref>Роллан, 1992, с. 112—113.</ref>. 1863 шықәсазы Чезаре Гуасти (италиан бызшәала Chesare Guasti) иҭижьит аҟаза иажәеинраалақәа раԥхьатәи ииашоу реизга, аха уи хронологиала еишьҭагыламызт<ref name="Ryan">The Poetry of Michelangelo: An Introduction, Christopher Ryan (London, 1998). pp. 7-9.</ref>. 1897 шықәсазы анемец ҟазараҭҵааҩ Карл Фреи «Адоктор Карл Фреи еизигаз, ахҳәаа ззиуз Микеланџьело иажәеинраалақәа» захьӡыз аусумҭа ҭижьит.([[Берлин]])<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/diedichtungende01freygoog|title=Die Dichtungen des Michelagniolo Buonarroti Herausgegeben Und mit Kritiscem Apparate Versehen von Dr. Carl Frey|access-date=2012-01-22|lang=de|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgZt18K?url=http://archive.org/details/diedichtungende01freygoog|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. Ензо Ное Џьирард иҭыжьымҭа (Италиа. Ақ. Бари 1960ш, х-хәҭакны ишьақәгылан, Фреи иҭыжьымҭа аҵкыс акырӡа еиӷьын, ажәеинраалақәа еиҳа еиӷьыз ахронологиала еишьҭагылан<ref name="Ryan" />. Микеланџьело ипоезиатә рҿиара ҭиҵаауан, ахәҭакахьала, анемец шәҟәыҩҩы [[Ланг, Вильгельм|Вильгельм Ланг]]. Уи ари атема ала адиссертациа ихьчеит, аусумҭа акьыԥхь иабеит [[1861|1861]] шықәсазы<ref>{{cite web|url=http://openlibrary.org/works/OL5658966W/Michel_Angelo_Buonarroti_als_Dichter|title=Michel Angelo Buonarroti als Dichter.|author=Lang, Wilhelm.|date=1861|work=|publisher=Mäcken in Stuttgart .|access-date=2012-11-02|lang=de|archive-url=https://www.webcitation.org/6BvTDs7Mc?url=http://openlibrary.org/works/OL5658966W/Michel_Angelo_Buonarroti_als_Dichter|archive-date=2012-11-04|url-status=live}}</ref>. ==== Амузыкаҿы ахархәара ==== Иара иԥсы анҭазгьы иажәеинраалақәа рыхәҭак амузыка алырхит. Микеланџьело иаамҭазы еицырдыруаз акомпозиторцәа дыруаӡәкуп [[Аркадельт, Якоб|Иакоб Аркаделт]] (''«Deh dimm»'' ''Amor se l’alma''" и ''«Io dico che fra voi»'')<ref>[[Си, Альберт|Albert Seay]]. ''Arcadelt and Michelangelo'', Renaissance news vol. 18, 4 (1965) p.299—301{{In lang|en}}</ref>, Бартоломео Тромбончино, Констанца Феста (Микеланџьело иажәеинраалазы иӡыз амадригал)<ref>{{cite web |url=https://books.google.com.ua/books?id=R97JZiFl2P4C&dq=composers+michelangelo+festa&source=gbs_navlinks_s |author=Costanzo Festa |editor=Richard J.&nbsp;Agee |title=Counterpoints on a cantus firmus |publisher=A-R Editions, Inc |year=1997 |page=xi |lang=en |access-date=2012-02-04 |archive-date=2017-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171002215220/https://books.google.com.ua/books?id=R97JZiFl2P4C&dq=composers+michelangelo+festa&source=gbs_navlinks_s |url-status=live }}</ref>, Жан де Конс (уигьы — Консилиум)<ref>{{cite web|url=http://earlymusichicago.org/composers_renaissance_c.htm#Jean%20Conseil|title=Early MusiChicago: Jean Conseil|lang=en|access-date=2012-01-22|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgbkfrm?url=http://earlymusichicago.org/composers_renaissance_c.htm#Jean%20Conseil|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. Иажәақәа ирылхны амузыка рыҩхьан [[Штраус, Рихард|Рихард Штраус]] (хә-ашәак рыла ишьақәгылоу ацикл — актәи Микеланџьело иажәақәа рыла, егьырҭ -Адольф фон Шак, 1886ш)<ref>{{cite web|url=http://www.classicalarchives.com/work/100925.html#tvf=tracks&tv=about|title=Richard Strauss. 5 Lieder, Op.15, TrV148|author=James Leonard, Rovi|access-date=2012-02-04|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgcZTMc?url=http://www.classicalarchives.com/work/100925.html#tvf=tracks&tv=about|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>, [[Вольф, Хуго|Хуго Вольф]] (авокалтә цикл «Микеланџьело иашәақәа», 1897ш)<ref>{{cite web|url=http://journals.uvic.ca/index.php/me/article/view/2265/1493|title=Grasping Toward the Light: A Reassessment of Wolf’s Michelangelo- Lieder|format=PDF|author=Iain Gillis|date=|work=Musicological Explorations. Vol 11 (2010)|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgdSZhm?url=http://journals.uvic.ca/index.php/me/article/view/2265/1493|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref> иара убас [[Бриттен, Бенджамин|Бенџьамин Бриттен]] (ашәақәа рцикл «Микеланџьело исонетқәа быжьба», 1940ш)<ref>{{cite web|url=http://www.classicalarchives.com/work/55868.html#tvf=tracks&tv=about|title=Benjamin Britten. 7 Sonnets of Michelangelo, Op.22 (song cycle)|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgeW0N7?url=http://www.classicalarchives.com/work/55868.html#tvf=tracks&tv=about|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. ԥхынгәымза 31, 1974 шықәсазы [[Шостакович, Дмитрий Дмитриевич|Дмитри Шостакович]] абаси афортепианои рзы асиуита иҩит (опус 145). Асиуита шьаҭас иамоуп аҟаза исонетқәа ааба, иажәеинраалақәа хԥа. (Абрам Ефрос еиҭага)<ref>{{cite web|url=http://live.shostakovich.ru/composition/336/|title=Дмитрий Шостакович. Сюита на слова Микеланджело Буонарроти для баса и фортепиано. Перевод А. Эфроса|lang=ru|access-date=2012-02-04|url-status=dead|archive-date=2013-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20130702200820/http://www.shostakovich.ru/}}</ref>. 2006 шықәсазы, апатын [[Дейвис, Питер Максвелл|Питер Максвелл Деивис]] ихиркәшеит ''«Tondo di Michelangelo»'' (абаритони афортепианои рзы) аусумҭа. Аҩымҭа еиднакылеит Микеланџьело исонетқәа ааба. Апремиера ҟалеит жьҭаарамза 18, 2007 шықәсазы<ref>{{cite web|url=http://www.schott-music.com/shop/Sheet_Music/show,231583.html|title=Sir Peter Maxwell Davies. Tondo di Michelangelo|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWggvFQw?url=http://www.schott-music.com/shop/Sheet_Music/show,231583.html|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref> 2010 шықәсазы Австриатәи акомпозитор Метиу Диуи ''«Il tempo passa: music to Michelangelo»'' (абаритон, альт, афортепиано рзы) захьӡыз аусумҭа аԥиҵит. Уаҟа Микеланџьело иажәеинраалақәа англыз бызшәахьы еиҭагоуп. Аусумҭа адунеизегьтәи апремиера мҩаԥысит ажьырныҳәамза 16, 2011 шықәсазы<ref>{{cite web|url=http://www.australianmusiccentre.com.au/product/il-tempo-passa-based-on-the-poetry-of-michelangelo|title=Il tempo passa: based on the poetry of Michelangelo / Matthew Dewey|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWghoMiX?url=http://www.australianmusiccentre.com.au/product/il-tempo-passa-based-on-the-poetry-of-michelangelo|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. Иналукааша аҟаза имоҭа иԥа- ашәҟәыҩҩы [[Микеланджело Буонарроти Младший|Микеланџьело Буонарроти аиҵбы]] (Микеланџьело иль Џьоване). Микеланџьело ҩажәи фба шықәса рыҩныҵҟа ҵаҩыс имаз, иҩызаз, ицхраауаз иакәын [[Амадори, Франческо|Франческо Амадори да Урбино]], дицхраауан дагьиҵыҩын [[Монторсоли, Джованни-Анджело|Џьованни -Анџьело Монторсоли]]. == Агәаларшәара == '''Асахьаркыратә литератураҿы''' * "[[Бельведерский торс (повесть)|Бельведертәи ахәамц]] " (1936 ш, [[Алданов, Марк Александрович|Марк Алданов]]). * "[[Камень и боль|Ахаҳәи ахьааи]]" (1942ш, [[Шульц, Карел|Карел Шульц]]) * "Агәаҟрақәеи агәырӷьарақәеи" (1961ш, [[Стоун, Ирвинг|Ирвинг Стоун]]) '''Акино аҿы''' * «Микеланџьело иԥсҭазаара» (1964ш. асериал маҷ, Италиа). * [[Аԥсеизгареи аекстази]] (Агәаҟреи аекстази, Еиду Америкатәи Аштатқәа — Британиа, 1965ш) — арежиссиор [[Рид, Кэрол|Керол Рид]]. * Акино "Микеланџьело иааԥынра" (Италиа — Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1990ш) — арежиссиор Џьерри Лондон. [[Марк Франкель]] ароль хада наигӡон.. * Ателесериал аҩбатәи асезон "[[Тюдоры (телесериал)|Атиудорцәа]]" (2008ш), Микеланџьело ироль наигӡоит — Джеимс МакХеил. * [[Мацкявичюс, Гедрюс|Г. Мацкиавичиус]] [[Спектакль|испектакль]] “Аиааира” (2010)ш. * [[Документальный фильм|Ад/ф]] "Микеланџьело асупериаҵәа" (анг. Michelangelo Superstar). * Ад/ф «Микеланџьело. Инымҵәаӡо» (италиан бызшәала: Michelangelo — Infinito) (Италиа — Ватикан, 2018ш) — арежиссиор Емануеле Имбуччи. * Акиносахьа "[[Грех (фильм, 2019)|Агәнаҳа]]" (Урыстәыла, 2019ш, арежиссер [[Кончаловский, Андрей Сергеевич|Андреи Кончаловски]]), Микеланџьело ироль наигӡоит — [[Тестоне, Альберто|Альберто Тестоне]]. '''Афилателиаҿы''' * 1964 шықәсазы Асовет Еидгылаҿы [[Почта СССР|аԥошьҭа]] амарка ҭрыжьит: Адунеизегьтәи акультура аусзуҩцәа. Микеланџьело (1475–1564шш), италиатәи аскульптор, асахьаҭыхҩы, архитектор, апоет, ахәыцҩы. Армарахь ала -Флоренциа иҟоу Лауренциантәи абиблиотека аҿаԥхьа аԥсхыхра иаҿу атәы искульптура. Арӷьарахь- Микеланџьело Сикстинтәи акапелла акартон асахьанҵа аус идиулоит. * 1975 ш азы Асовет Еидгыла [[Почта СССР|аԥошьҭаҟны]] Микеланџьело диижьҭеи 500 шықәса аҵра аҳаҭыразы еиуеиԥшым амаркақәа рсериа ҭрыжьит. <gallery> Файл:1975 CPA 4438 Stamp Maxicard.jpg|[[Картмаксимум]] “Микеланџьело. [[Автопортрет|Автопортреҭ]]. [[Лувр]]. [[Париж]]”, [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]], 1975ш ([[Каталог почтовых марок СССР|CFA]] [ [[Марка (акционерное общество)|АО "Марка"]] ] No 4438). [[Гашение первого дня|Актәи амш аԥыхра]]: «Микеланџьело даниз инаркны 500 шықәса ҵит», [[Москва]], [[Почтамт|Аԥошьҭамт]], 27.02.1975 Файл:1975 CPA 4438.jpg|Асовет Еидгыла амарка. Микеланџьело ихатә портреҭ (Лувр, Париж). Асахьаҭыхҩы: Г. Комлев. Файл:1975 CPA 4432-4434 Minisheet with autograph of engraver Mayorova.jpg Файл:1975 CPA 4433.jpg Файл:1975 CPA 4432.jpg Файл:1975 CPA 4434.jpg Файл:1975 CPA 4435-4437 Minisheet.jpg Файл:1975 CPA 4435.jpg Файл:1975 CPA 4436.jpg Файл:1975 CPA 4437.jpg Файл:The Soviet Union 1964 CPA 3027 stamp (World Cultural Figures. Michelangelo (1475-1564), Italian sculptor, painter, architect and poet).jpg|Асовет еидгыла Аԥошьҭа, 1964ш </gallery> '''Анумизматикаҿы''' * 2015 шықәсазы [[Банк России|Урыстәылатәи Абанк]] 25 мааҭ иҟоу араӡын гәаларшәагатә ԥараҿырпы ҭнажьит. <gallery> Файл:Памятная монета Банка России «Сокровищница мировой культуры. Творения Микеланджело Буонарроти».jpg| Урыстәыла агәалашәаратә монета, 2015ш. Микеланџьело Буонарроти иаԥҵамҭақәа. </gallery> == Азгәаҭақәа == {{Reflist|32em}} == Алитература == {{refbegin|2}} '''На русском языке''' * [[Сомов, Андрей Иванович|Сомов А. И.]] Микеланджело Буонарроти // [[Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]] : в 86 т. — СПб., 1890—1907. * {{книга|автор =Брион Марсель |заглавие =Микеланджело / Пер.&nbsp;с&nbsp;фр. Г.&nbsp;Г.&nbsp;Карпинского |оригинал ={{lang-fr|Michel-Ange}} |место =М. |издательство =Молодая гвардия |год =2002 |isbn =5-235-02487-7 |ссылка =http://belpaese2000.narod.ru/Teca/Cinque/Michela/ZSL/mic0.htm |ref = Брион}} * {{книга|автор =[[Вазари, Джорджо|Вазари Д.]] |заглавие = Жизнеописания прославленных живописцев, скульпторов и архитекторов |оригинал ={{lang-it|Le Vite de’piu eccelenti Pittori, Scultori e Architetti}} |ответственный= |издание= |место =К. |издательство =Искусство |год =1970 |страниц =520 |страницы = 296—429, 497—507 |ссылки =ftp://lib.sumdu.edu.ua/Materiali_do_kyrsiv/Vazari.pdf |isbn= |isbn2= |ref = Вазари}} * {{Книга|ref=Власов|автор=[[Власов, Виктор Георгиевич|В. Г. Власов]].|заглавие=Стили в искусстве. В 3-х т|год=1997|часть=Микеланджело Буонарроти, Микеланьоло ди Лодовико ди Лионардо ди Буонаррото Симони|место=СПб.|издательство=Кольна|том=3. — Словарь имён|страницы=54—64|isbn=5-88737-010-6}} * {{Книга|ref=Гращенков|автор=[[Гращенков, Виктор Николаевич|В. Н. Гращенков]].|заглавие=Микеланджело // Мастера искусства об искусстве|год=1966|место=М.|издательство=Искусство|том=Второй|страницы=166—174}} * {{книга|автор =Эрпель Фриц. |заглавие = Микеланджело / Пер.&nbsp;с нем.&nbsp;Сергея Данильченко |место =Берлин |издательство =Хеншель |год =1990 |страниц =72 |isbn =3-362-00044-4 |ref = Эрпель}} * {{книга|автор = Дажинa В. Д.|заглавие= Микеланджело. Рисунок в его творчестве|место= М.|издательство = [[Искусство (издательство)|Искусство]]|год = [[1987|1987]]|страниц = 215}} * {{Книга|ref=Дворжак|автор=Дворжак, М.|заглавие=История итальянского искусства в эпоху Возрождения. Курс лекций|год=1978|место=М.|издательство=Искусство|том=II|страницы=17—44}} * {{книга | автор = {{comment|Махов А. Б.|Александр Борисович}} | заглавие = Микеланджело | место = М. | издательство = [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]] | год = 2014 | серия = [[Жизнь замечательных людей]] | страниц = 598[10] | isbn = 978-5-235-03689-5 | тираж = | ref = }} * {{книга |заглавие = Микеланджело. Поэзия. Письма. Суждения современников |ответственный = сост. [[Гращенков, Виктор Николаевич|В. Н. Гращенков]] |место = М. |год = 1983 |страниц = 176 | ref = Микеланджело. Поэзия. Письма. Суждения современников }} * {{книга |заглавие = Микеланджело. Жизнь. Творчество |ответственный = Сост. В. Н. Гращенков; вступительная статья В. Н. Лазарева |место = М. |издательство = [[Искусство (издательство)|Искусство]] |год = [[1964|1964]] }} * {{книга |автор = |заглавие = Микеланджело и его время |ответственный = Сборник статей. Под ред. [[Ротенберг, Евсей Иосифович|Е. И. Ротенберга]], [[Гершензон-Чегодаева, Наталья Михайловна|Н. М. Гершензон-Чегодаевой]] |место = {{М.}} |издательство = [[Искусство (издательство)|Искусство]] |год = [[1978|1978]] |страниц = 272 |тираж = 25000 }} * {{книга |автор = [[Ротенберг, Евсей Иосифович|Ротенберг Е. И.]] |заглавие = Микеланджело |место = М. |издательство = [[Искусство (издательство)|Искусство]] |год = [[1964|1964]] |страниц = 180 }} * [[Ирвинг Стоун]], «Муки и радости», big-library.info/?act=read&book=26322 * {{книга |автор = Ромен Роллан |заглавие = Жизнь Микеланджело |серия = |место = |издательство = |год = 1992 |страниц = |ссылка = https://libs.ru/book/396929/ |ref = Роллан }} * {{книга|заглавие = Титан (Микеланджело)|ответственный = Сост. Г.С. Кушнеровская|место = М.|издательство = [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год = [[1977|1977]]|тираж=100000}} * ''Дунина М. В.'' [http://actual-art.org/files/sb/09/Dunina.pdf Микеланджело-воспитатель: особенности творческой индивидуальности и система преподавания] // [[Актуальные проблемы теории и истории искусства]]: сб. науч. статей. Вып. 9 / Под ред. А. В. Захаровой, С. В. Мальцевой, Е. Ю. Станюкович-Денисовой. — МГУ имени М. В. Ломоносова / СПб.: НП-Принт, 2019. С. 634—643. * {{книга |автор = [[Кузьмина Марина Тимофеевна|М. Т. Кузьмина]] |заглавие = Микеланджело Буонарроти (К 500-летию со дня рождения) |ответственный = |место = {{М.}} |издательство = [[Знание (издательство, Москва)|Знание]] | серия = Искусство |год = 1975 |страниц = 56 |тираж = 150000 }} '''На других языках''' * {{книга |ref=Condivi |заглавие=The Life of Michelangelo |год=1999 |ссылка=https://books.google.com/books?id=sWNZ7njz2MkC |издательство=Pennsylvania State University Press |isbn=0-271-01853-4 |автор=[[Кондиви, Асканио|Condivi, Ascanio]]; Alice Sedgewick }} * {{книга |автор = Wallace, William E. |заглавие = Michelangelo: Skulptur, Malerei, Archtektur |место = [[Кёльн|Köln]] |издательство = Monte von DuMont |год = 2011 |ref = Wallace }} * {{книга |автор = Tolnay K. |заглавие = Michelangelo |место = Princeton |год = 1943 |ref = Tolnay }} * {{книга |автор = [[Жиль Нере|Gilles Néret]] |заглавие = Michelangelo |серия = Basic Art |место = [[Кёльн|Köln]] |издательство = [[Taschen]] |год = [[1999|1999]] |страниц = 96 }} * Edith Balas, «Michelangelo’s Medici Chapel: a new Interpretation», Philadelphia, 1995 * James Beck, Antonio Paolucci, Bruno Santi, «Michelangelo. The Medici Chapel», London, New York, 2000 * [[Козицкий, Владислав|Władysław Kozicki]], Michał Anioł, 1908. Wydawnictwo Gutenberg — Print, Warszawa {{refend}} == Азхьарԥшқәа == {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:буонарроти}} [[Акатегориа:Италиатәи асахьаҭыхҩцәа]] [[Акатегориа:Италиатәи аскульпторцәа]] [[Акатегориа:Италиатәи архитекторцәа]] [[Акатегориа:1475 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 6 рзы ииз]] [[Акатегориа:1564 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Жәабранмза 18 рзы иԥсыз]] 3ov68nw3hyuhjlx5b6d7g4clnxdfwgi 169074 169069 2026-07-07T19:17:03Z Nart17 17397 /* Иҭәымҭа */ 169074 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Микеланџьело|Микеланџьело (аҵакы)}} {{Акарточка артист | имя = Микеланџьело Буонарроти | имя при рождении = | изображение = Miguel Ángel, por Daniele da Volterra (detalle).jpg | ширина = 270px | описание изображения = [[Даниэле да Вольтерра|Даниеле да Вольтерра]]. Микеланџьело ипортреҭ. Адеталь. 1545ш инарзынаԥшуа. Амҿы, ахәша. Метрополитен амузеи, Ниу-Иорк | дата рождения = 6.3.1475 | место рождения = {{МР|Акапрезе|Капрезе|Капрезе-Микеланџьело}}, [[Тоскана]], [[Флорентийская республика|Флоренциатәи ареспублика]] | дата смерти = 18.2.1564 | место смерти = [[Рим]], [[Лацио]], [[Папская область|Апапацәа ртәылаҿацә]] | род деятельности = [[художник|Асахьаҭыхҩы]], [[архитектор]], [[скульптор|аскульптор]], [[поэт|апоет]], [[генеральный подрядчик|аподриадҟаҵаҩ хада]] | стиль = [[Высокое Возрождение|Аиҭарҿиара ҳаракы]] | жанр = [[религиозная живопись|Адинтә сахьаҭыхра]], [[портрет|апортреҭ]], [[скульптура|аскульптура]] | страна = {{Флагификация|Флоренциатәи Ареспублика}}<br>{{Флагификация|Апапацәа ртәылаҿацә}} | покровители = [[Лоренцо Великолепный|Лоренцо]] Иблахкыгоу [[Юлий II|Иули II]], [[Лев X|Лео X]],[[Павел III]] | награды = | звания = | премии = }} '''Микеланџьело Буонарроти''', мамзаргьы '''Микеланьоло, Микеланџьело'''<ref>{{Книга|автор=[[Дживелегов, Алексей Карпович|Дживелегов А. К.]]|заглавие=Микельанджело|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=1957|страниц=255|серия=Жизнь замечательных людей}}</ref>; ахьӡ наӡаны '''Микеланџьело ди Лодовико ди Леонардо ди Буонарроти Симони''' (аиталиан бызшәала Michelangelo di Lodovico di Leonardo di Buonarroti Simoni; [[Хәажәкырамза 6|Хәажәкырамза 6]], [[1475]]ш, [[Капрезе-Микеланджело|Капрезе]], [[Флорентийская республика|Флоренциатәи ареспублика]] — [[Жәабранмза 18|жәабранмза 18]], [[1564]]ш, [[Рим]]){{Аиасра|био}} — [[изобразительное искусство Италии|италиатәи]] [[Скульптура|аскульптор]], [[Живопись|асахьаҭыхҩы]], [[архитектор]]{{Аиасра|работы}}, ахәыцҩы{{Аиасра|мыслитель}}. [[Высокое Возрождение|Иреиҳау Аиҭарҿиареи]]{{Аиасра|оценки}} раԥхьатәи [[барокко|абароккои]] раамҭақәа ирыҵаркуа иреиҳаӡоу аҟазацәа дыруаӡәкын, «Римтәи [[Архитектура барокко|абарокко архитектура]] аб» ҳәа иара иоуп ирыԥхьаӡо<ref>{{Книга|автор=Вёльфлин Г.|заглавие=Ренессанс и барокко|год=2004|место=СПб.|издательство=Азбука-классика|страницы=245}}</ref>. Уи иусумҭақәа иара иԥсы анҭазгьы Аиҭарҿиара аамҭазтәи аҟазара иреиҳаӡоу еихьӡарақәаны иԥхьаӡан<ref name="brit">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/379957/Michelangelo/|title=Michelangelo|work=Encyclopædia Britannica|lang=en|access-date=2012-01-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgDvbw5?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/379957/Michelangelo/|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref><ref>Wallace, 2011, с. 5.</ref>. Микеланџьело ԥшьынҩажәи жәба шықәса инарзынаԥшуа иниҵит — епоха дук, Иреиҳау Аиҭарҿиара аамҭа инаркны [[Контрреформация|Аконтрреформациа]] аҟазара ахыҵхырҭақәа рҟынӡа. Ари апериод аҩнуҵҟа жәахаҩык [[Список римских пап и антипап|Римтәи апапацәа]] рҽырыԥсахит- урҭ рҟынтә жәҩык рзаказқәа наигӡеит. Иԥсҭазаареи иусуреи ирызку адокументқәа рацәаны еиқәханы иҟоуп — ихааныз ауаа рышаҳаҭрақәа, Микеланџьело ихаҭа исалам шәҟәқәа, аиқәшаҳаҭрақәа, ихатәи изанааҭтәи анҵамҭақәа. Микеланџьело иара убас Мраҭашәаратәи Европа аҟазара раԥхьаӡатәи ахаҭарнак ҳәа дыԥхьаӡоуп<ref name="brit" />. “Иусумҭақәа зегьы — игениалтәу ахаҭара змоу аҟаза индивидуалтә сахьаркыратә стиль иаҿырԥштәқәоуп. Ари Италиа Иреиҳау Аиҭарҿиара аамҭа иазҷыдоу цәырҵроуп. Иара аҟазара аҭоурых аҿы раԥхьаӡатәи ҟазоуп, аҩызцәеи игәаанагара еицеиюызшоз ауааи имаӡамкәа, аҿыханҵатә ҟазараҿы изышьццылахьаз, иаабац агәаанагарақәа рыԥсахра зҽазызшәаз”<ref>Власов, 1997, с. 54.</ref>. Микеланџьело раԥхьатәи иофициалтә биограф [[Вазари, Джорджо|Џьорџьо Вазари]], иналукааша иҩымҭа “[[Жизнеописания наиболее знаменитых живописцев, ваятелей и зодчих|Еицырдыруа асахьаҭыхҩцәеи, арыԥшьшьаҩцәеи, аргылаҩцәеи рыԥсҭазаара ахцәажәара]] ” аҟны Микеланџьело даликаауан, “дгениуп, далхуп... адгьылтә феномен акәымкәа, жәҩантәи феноменуп” ҳәа изиҳәон. Вазари излеиҳәоз ала, Микеланџьело «еиԥшу мҩак аҿы еидкыланы иҟаз азынџьырқәеи ашьамҭлаҳәқәеи ԥиҵәеит», ахәҭакахьала еицырдыруа «Давид» иҳаҭәара «ҳаамҭазтәии ажәытәӡатәии, абырзенцәеи римтәии рҳаҭәарақәа зегьы рыхьӡ-рыԥша рымнахит»<ref>Вазари, 1970, с. 312.</ref>. “Иҟазараҿы Микеланџьело ииашаҵәҟьаны Флоренциатәны даанхеит, Џьоттои Мазаччиои зыԥсахаз ашьҭрамадаҩны. Иусумҭақәа рҿы Флоренциатәи ашкол асахьаркыратә стиль акульминациа аҟынӡа инеигеит, аха уи аамҭазынгьы иара ахы мап ацәнакуашәа иҟан”<ref>Власов, 1997, с. 54.</ref>. Одним из самых впечатляющих произведений художника является роспись [[Потолок Сикстинской капеллы|потолка Сикстинской капеллы]] в [[Ватикан]]е. [[Гете, Иоӷанн Вольфганг фон|И. В. фон Гёте]] писал: «Не увидев Сикстинской капеллы, трудно составить себе наглядное представление о том, что может сделать один человек»<ref>''«…Ohne die Sixtinische Kapelle gesehen zu haben, kann man sich keinen anschauenden Begriff machen, was ein Mensch vermag»'' ({{книга|автор =Dorothea Scholl. |заглавие =Von den «Grottesken» zum Grotesken: die Konstituierung einer Poetik des Grotesken in der italienischen Renaissance |ссылка =https://books.google.com.ua/books?id=UPAmrjmGDhsC&dq=goethe+michelangelo&source=gbs_navlinks_s |издательство =LIT Verlag Münster |год =2004 |страниц =768 |страница =363 }}){{In lang|de}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wisdomportal.com/Enlightenment/Goethe.html|title=Johann Wolfgang von Goethe, Italian Journey (1786-1788), August 23, 1787|lang=en|access-date=2012-01-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgFp60Q?url=http://www.wisdomportal.com/Enlightenment/Goethe.html|archive-date=2013-06-20|url-status=dead}}</ref>. Среди его архитектурных свершений — проект перестройки [[Собор Святого Петра|собора Святого Петра]] в Риме и его величественного купола, лестница [[Библиотека Лауренциана|библиотеки Лауренциана]] во Флоренции, римская площадь Кампидольо (Капитолия). Еиҳа еицырдыруа искульптуратә усумҭақәа иреиуоуп [[Давид (Микеланджело)|Давид]] ибаҟа, [[Бахус (Микеланджело)|Бахус]] ибаҟа, раԥхьатәи «[[Пьета (Микеланджело)|Ватикантәи Пиета]]» [[Пьета|Пиета]] атемала иҟаҵаз уи ашьҭахьтәиқәа [[шедевр|ашедеврқәа]] (Қьырса иҵәыуара), насгьы [[Гробница Юлия II|Апапа Иули II иҳаҭгәын]] азы [[Моисей (Микеланджело)|Моисеи]] «[[Рабы Микеланджело|Атәцәеи]]» рбаҟақәа. Асахьаҭыхыҩ ду ирҿиамҭаҿы ихадароу ауаҩы ихаҭа иоуп, иара иусқәа, ифырхаҵарақәа. Микеланџьело ауаҩы ицәеижь аформақәа нцәахәҵас дырзыҟан, иԥсыи итемперамент ӷәӷәӷеи рыхҭынҵаны аус иуан<ref>Власов, 1997, с. 55.</ref>. {{Ацитата алагара}} Микеланџьело иҟазаратә индивидуалраҿы Леонардо диеиԥшымызт... Уи апеизажи апортреҭи мап рцәикуан. Ҵыхәаԥҵәара змам аҵабырг еиуеиԥшым, ацәаныррақәеи ахәыцрақәеи рбеиара зегьы иара ауаҩытәыҩсатә фигурала иааирԥшуан, насгьы иара мацара аҟны... Микеланџьело идунеи атитанцәа дуқәа рдунеи акәын, ҳәаа змам ауаҩы иҟазаратә лшарақәа аазырԥуаз, иқәԥара афырхаҵаратә пафос, игәаҟрақәа рытрагедиатә ҵаулара зныԥшуаз. Иара иархитектуратә хаҿқәагьы, рдинамикеи, рформақәа рыҩныҵҟатәи аиҿагылареи, аскульптуратә пластикала иҭәуп, уи азы иара дымшәаӡакәа аклассикатә тектоника азакәанқәа еилеигон». <ref>Гращенков, 1966, с. 166.</ref>{{Ацитата алгара}} == Ирҿиара аетап хадақәа == [[Файл:Atto di nascita Michelangelo.jpg|thumb|right|200px|<center>Микеланџьело иира ашәҟәы акопиа</center>]] === ихәыҷра ашықәсқәа === {{Anchor|Анысымҩа}}Микеланџьело диит [[Хәажәкырамза 6|хәажәкырамза 6]], [[1475|1475]] шықәсазы [[Капрезе-Микеланджело|Капрезе]], [[Тоскана]], [[Ареццо]] аҩадахьы, иӷарыз Флоренциатәи аамсҭа Лодовико Буонарроти<ref name="chaskor">{{Cite web |url=http://www.chaskor.ru/article/istoriya_davida_-_ot_florentsii_do_moskvy__27067 |title=История Давида – от Флоренции до Москвы |access-date=2022-06-02 |archive-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602033158/http://www.chaskor.ru/article/istoriya_davida_-_ot_florentsii_do_moskvy__27067 |url-status=live }}</ref> иҭаацәараҿы (аиталиан бызшәала Lodovico (Ludovico di Leonardo Buonarroti Simoni) (1444–1534шш), иара уи аамҭазы 169-тәи [[подеста|аподестас]] дыҟан<ref>Tolnay, 1943, с. 11.</ref>. Абиԥарақәак рыҩныҵҟа Буонарроти-Симони рҭаацәара ахаҭарнакцәа [[Флоренция|Флоренциа]] абанкирцәа маҷқәа иреиуан, аха Лодовико ибанк афинансттә ҭагылазаашьа ахьчара илымшеит, убри аҟынтә зны-зынла аҳәынҭқарратә маҵзураҭыԥқәа ааникылон<ref name="brit"/><ref>Брион, 2002, с. 6.</ref>. Идыруп, Лодовико иаристократиатә хылҵшьҭра дшазыгәдууз, избан акәзар Буонарроти-Симони рҭаацәареи амаркграфиниа [[Матильда Тосканская|Матильда Каноссатәии]] шьала-дала еизааигәан ҳәа рҳәон, аха уи шьақәзырӷәӷәоз адокументтә дырра-арақәа ҳә акагьы ыҟамызт. Иҵаҩы [[Кондиви, Асканио|Асканио Кондиви]] Микеланџьело ихаҭа уи агәра игон ҳәа азгәеиҭон, иашьа иԥа Леонардо иахь ииҩуаз асалам шәҟәқәа рҿы иҭаацәара раристократиатә хылҵшьҭра атәы игәалаиршәалон<ref>Condivi, 1999, с. 5.</ref>. Уильиам Уоллес иҩуан<ref>WilliamE. Wallace,''[https://www.amazon.com/Michelangelo-Artist-Man-his-Times/dp/0521111994 Michelangelo: The Artist, the Man, and his Times] {{Wayback|url=https://www.amazon.com/Michelangelo-Artist-Man-his-Times/dp/0521111994 |date=20161027192435 }}'', Cambridge University Press{{In lang|en}}</ref>: {{Ацитата алагара}}"Микеланџьело иаԥхьа, даара имаҷҩын абас еиԥш иҟоу ахылҵшьҭра ҳамоуп ҳәа зҳәоз аҟазацәа. Асахьаҭыхҩцәа агербқәа рымацара ракәымкәа, ажәлақәаҵәҟьагьы рымамызт. Урҭ раб, рзанааҭ, ма рықалақь рыхьӡқәа рырҭон, урҭ рыбжьара иҟан Микеланџьело иаамҭазы инхоз еицырдыруаз [[Леонардо да Винчи]], [[Джорджоне|Џьорџьоне]]."{{Ацитата алгара}} [[Каза Буонарроти|Каса Буонарроти]] имузеи ([[Флоренция|Флоренциа]]) аҿы иҵәаху Лодовико иҩымҭақәа инарықәыршәаны, Микеланџьело диит "(...) ашәахьа шьыжьымҭан, ишарԥазхаанӡа 4 ма 5 сааҭ раԥхьа." Ари ашәҟәынҵаҿы иара убасгьы иарбоуп хәажәкыра 8 рзы Сан Џьованни –ди- Капрезе ауахәамаҿы дшырнаҭыз, насгьы дызнаҭыз рхьӡқәагьы<ref>Wallace, 2011, с. 63.</ref>. {| class="wikitable collapsible collapsed" !colspan="3"|Микеланџьело дызнаҭыз |- ! Ихьӡ урысшәала !! Италиа бызшәала ихьӡ !! Азгәаҭа |- | Дон Даниелло ди Сер Буонагуида || ''Don Daniello di Ser Buonaguida'' || Флоренциантә, Сан Џьованни аухәама апап |- | Дон Андреа ди... || ''Don Andrea di …''*|| Поппинтә, Диччиано аберҭыԥ аҟынтәи апап (италиан бызшәала: Диччиано) |- | Џьованни ди Наури || ''Giovanni di Naurii'' || Капрезентә |- | Иакопо ди Франческо|| ''Jacopo di Francesco'' || Казурионтә (италиан бызшәала: Казурио)** |- | Марко ди Џьорџьо || ''Marco di Giorgio'' || Капрезентә |- | Џьованни ди Биаџьо || ''Giovanni di Biaggio'' || Капрезентә |- | Андреа ди Биаџьо || ''Andrea di Biaggio'' || Капрезентә |- | Франческо ди Иакопо дель Андуино || ''Francesco di Jacopo del Anduino''** || Капрезентә |- | Сер Бартоломео ди Санти дель Лансе || ''Ser Bartolomeo di Santi del Lanse''** || Анотариус |- !colspan="3"|* <small>''Идырым''</small> ** <small>''иаԥ хьаас и                          ҳамоу''</small> |- |} Микеланџьело ахаангьы иан Франческа ди Нери дель Миниато ди Сиена лыӡбахә иҳәаӡомызт, лара заа аҭаацәара далалеит, насгьы лара лассы-лассы лцәа лтәымқәа дахьыҟалоз азы лгәабзиара уашәшәырахан, Микеланџьело фышықәса анихыҵуаз лыԥсҭазаара далҵит, иашьеи иаби иареи ирыбжьаз асалам шәҟәқәа рҿы зныкгьы иан лыӡбахә имҳәацызт<ref name="cc">{{книга|автор =Charles Clément. |заглавие =Michelangelo |издательство =S. Low, Marston, Searle, & Rivington, ltd. |год =1892 | страниц=5 |ссылка=https://books.google.com.ua/books/about/Michelangelo.html?id=G-sDAAAAYAAJ&redir_esc=y|язык=en}}</ref><ref>Брион, 2002, с. 9.</ref>. Лодовико Буонарроти дбеиамызт, имаз амазара маҷ аҟынтәи иоуаз ахашәала ихәыҷы рацәа рныҟәгаразы аарла изхон. Уи азы, Микеланџьело ааӡаҩ ԥҳәыс длиҭар акәхеит, Сеттиниано зыхьӡыз ақыҭан инхоз «скарпелино» иԥҳәыс. Уаҟа, хаҵеи-ԥҳәыси Тополино ирааӡаз ахәыҷы аԥхьареи аҩреи иҵаанӡа анышәаԥшь аус адулареи ахҵәага ахархәареи иҵеит. Ишыҟазаалакгьы, Микеланџьело ихаҭа аамҭақәак рышьҭахь иҩыза, инысымҩа зҩуаз [[Вазари, Джорджо|Џьорџьио Вазари]] абас иеиҳәон: {{Ацитата алагара}}“Сбаҩхатәраҿы бзиарак ыҟазар, уи зыбзоурахаз сахьиз аретинатәи шәыдгьыл аҳауа ауп, насгьы абаҟақәа злаҟасҵо аԥҟагақәеи ажьаҳәеи сзааӡаз лыхш иалысхит” ҳәа.<ref>Вазари, 1970, с. 298.</ref><ref>Tolnay, 1943, с. 11.</ref>{{Ацитата алгара}} [[Файл:Michelangelo Buonarroti - Codex Vallardi 2491 r.jpg|thumb|right|170px|{{center|Амҵәыжәҩақәа змоу агәылшьап зықәгылоу ашлем зхаз аибашьҩы ихы. Ақьаад, акалам, ачернила. Лувр, Париж}}]] Микеланџьело Лодовико аҩбатәи иԥа иакәын. Фриц Ерпели иашьцәа аниз ашықәсқәа азгәеиҭеит: Лионардо (италиан бызшәала: Lionardo) — 1473 ш, Буонаррото (италиан бызшәала: Buonarroto) — 1477ш, Џьовансимоне (италиан бызшәала: Giovansimone) - 1479 ш иара убас Џьизмондо (италиан бызшәала: Gismondo) — 1481ш. Иан дыԥсит 1485 шықәсазы, иԥҳәыс лыԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь ԥшьышықәса анҵы, Лодовико аҩынтәраан аҭаацәара далалеит. Микеланџьело ианԥса Лукрециа Убальдини лакәхеит<ref>Роллан, 1992, с. 91.</ref>. Иаарласны Микеланџьело Флоренциа иҟаз Франческо Галатеа да Урбино (италиан бызшәала: Франческо Галатеа да Урбино) ишкол ахь ддәықәырҵеит, аха арԥыс аҵаразы гәацԥыҳәара дук ааирԥшӡомызт: иара еиҳа еиӷьишьон асахьаҭыхҩцәа рыҿцәажәара, аиконақәеи афрескақәеи рықәҭыхра<ref>Condivi, 1999, с. 9.</ref>. === Иҿара. Раԥхьатәи аусумҭақәа === [[Файл:Studio romanelli, da Emilio zocchi, michelangelo giovane scolpisce la testa di fauno 04.jpg|thumb|right|170px|Чезаре   Ӡокки. Микеланџьело қәыԥш [[Голова Фавна|афавн ахы]] ҭаԥиҟоит, ақәҭыхра, аоригинал ыӡхьеит.]] [[Файл:Museo Conforti, Ponton di Sant'Ambrogio di Valpolicella. Tondo Pitti 1.jpg|thumb|200px|справа|Тондо Питти. 1503-1505 шықәсқәа рзы. Амармалташь. Барџьелло, Флоренциа]] [[Файл:Michelangelo's Pietà, St Peter's Basilica (1498–99).jpg|thumb|200px|left|Пиета. 1499ш. Амармалташь. Аԥшьа Пиотр иныхабаа, Ватикан]] [[Файл:'David' by Michelangelo Fir JBU002.jpg|thumb|200px|left|Давид. 1501-1504 шықәсқәа рзы. Амармалташь. Академиа агалериа, Флоренциа]] [[Файл:Michelangelo, ignudo 17.jpg|thumb|200px|left|Иниудо. Сикстинтәи акапелла аплафон аҿы иҭыху аҭӡынҵа ахәҭаҷ. 1511ш]] 1488 шықәсазы аб иԥа игәазыҳәарақәа дрықәшаҳаҭхан, асахьаҭыхҩы [[Доменико Гирландайо|Доменико Гирландаио]] иҟазарҭа ҵаҩыс даиҭеит<ref>Вазари, 1970, с. 299.</ref>. Абраҟа Микеланџьело иоуит асахьаҭыхра ихадоу амаҭәарқәеи атехникеи рҵаразы алшара; [[Джотто ди Бондоне|Џьотто]], [[Мазаччо]] реиԥш иҟоу Флоренциатәи асахьаҭыхҩцәа русумҭақәа карандашьла иҟаиҵаз иақәҭыхымҭақәа уи аамҭа иаҵанакуеит; абарҭ акопиақәа рҿы Микеланџьело изы иҟазшьарбагоу аформақәа рскульптуратә ԥшра ааԥшит<ref>{{cite web|url=http://www.mikelangelo.ru/txt/1skulptor.shtml|title=Скульптура — светоч живописи|lang=ru|access-date=2012-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130911231941/http://www.mikelangelo.ru/txt/1skulptor.shtml|archive-date=2013-09-11|url-status=live}}</ref>. Иара иҭыхымҭа «[[Мучения святого Антония|Аԥшьа Антони игәаҟрақәа]]» ([[Шонгауэр, Мартин|Мартин Шонгауер]] иҭыхымҭа шьаҭас иҟаҵаны) уи аамҭа иаҵанакуеит. Микеланџьело Гирландаио иҟазарҭаҿы шықәсык аҵара иҵон. Шықәсык ашьҭахь, Микеланџьело [[Сан-Марко (Флоренция)|Сан-Марко]] абаҳчақәа рҿы иҟаз [[Бертольдо ди Джованни|Бертольдо ди Џьованни]] исахьаҭыхратә школ ахь диасит, уи еиҿикааит [[Медичи, Лоренцо|Зеиԥш ыҟам Лоренцо Медичи]], уи Микеланџьело қәыԥш илаз аҟыбаҩ ибеит. 1490 шықәса инаркны 1492 шықәса рҟынӡа Микеланџьело [[Медичи]] иаҳҭынраҿы дыҟан, [[Палаццо Медичи-Риккарди|Медичи ипалаццо]] аҿы дынхон<ref>Микеланджело. Поэзия. Письма. Суждения современников, 1983, с. 6.</ref>. Платон иакадемиа иаҵанакуаз афилософцәеи иареи еибадырит ([[Фичино, Марсилио|Марсилио Фичино]], [[Полициано, Анджело|Анџьело Полициано]], [[Пико делла Мирандола, Джованни|Пико делла Мирандола]]). Диҩызахеит [[Лев X|Џьованни]] (Лоренцо аҩбатәи иԥа, аԥхьаҟа Апапа Лев X) иара убас [[Климент VII|Џьулио Медичи]] ([[Джулиано Медичи]] изакәантәым иԥа, ахьаҟатәи Апапа Климент VII<ref>Wallace, 2011, с. 30.</ref>). Иҟалап, абри аамҭазы, жәибжь шықәса раҟара анихыҵуаз, заатәи иусумҭақәа аԥиҵазар: ''[[Мадонна у лестницы|Мадонна амардуанаҿ]]'', ''[[Битва кентавров|Акентаврқәа реибашьра]]''. Медичи данԥсы [[1492|1492]] шықәсазы, Микеланџьело иҩныҟа дхынҳәит. 1494-1495 шықәсқәа рзы Микеланџьело [[Болонья|Болоние]] дынхон, Аԥшьа Доминик ахыргьагьазы аскульптурақәа ҟаиҵон. Болоние иара ибеит [[Никколо дель Арка|Никколо делль 'Арка]] итерракотатә скульптурақәа, "[[Оплакивание Христа (Никколо дель Арка)|Қьырса иҵәыуара]]" агәыԥ иаҵанакуаз, насгьы, иҟалап, урҭ рыдраматәи рекспрессивтәи ҟазшьақәа гәникылазар. Иҟалап, Болониетәи ицәаныррақәа аныԥшзар [[Пьета (Микеланджело)|Ватикантәи Пиета]]ҿы Қьырса ихы-иҿи инапқәеи раарԥшраҿгьы. 1495 ш азы, Доминикантәи ақьырсианра аларҵәаҩ [[Джироламо Савонарола]] напхгара ахьыҟаиҵоз Флоренциаҟа дхынҳәит, иаԥиҵеит аскульптурақәа «Аԥшьа Иоанн», «[[Спящий Амур (Микеланджело)|Ицәо Купидон]]». 1496 шықәсазы акардинал [[Рафаэль Риарио|Рафаель Риарио]] Микеланџьело иҟаиҵаз амармалташьтә Купидон ааихәеит, насгьы аҟаза [[Рим]]ҟа дааиԥхьеит, уахь Микеланџьело рашәарамза 25 рзы дцеит. 1496-1501 шықәсқәа рзы иара [[Бахус (Микеланджело)|Бахус]] искульптуреи [[Пьета (Микеланджело)|Ватикантәи Пиете]] аԥиҵеит. Ари аҟаза заатәи, иналукааша иусумҭақәа иреиуоуп. [[Пьета|Пиета]] ҟаиҵеит аскульптор 24 шықәса анихыҵуаз 1499 шықәсазы. Азаказ изҭази иареи ирыбжьаз аиқәышаҳаҭра аусурақәа рхырқәшаразы шықәсык акәын инаҭоз. Микеланџьело амаҭәахәқәа ралхра даара дацклаԥшуан, убри аҟынтә жәымзы [[Каррара]] дыҟан, инаало [[Каррарский мрамор|амармалташь]] аблок алхны Римҟа иааигарц азы. Ари аусумҭа ахазынара авторра азҵаара аимак-аиҿак цәырнагеит, нас аҟаза ԥагьа Анцәа Иан лгәы иахганы игаз амаҟаҿы алаҭын бызшәала аҩыра ҭаԥиҟеит: “MICHEL.AGELVS BONAROTVS FLORENT.FACIEBAT” (Флоренциатәи Микеланџьело Буонарроти инаигӡеит) ҳәа<ref> Балдини У. Микеланджело-скульптор. Полное собрание скульптур. — М.: Планета, 1979. — С. 79 </ref>. Иахьазы ари ашедевр [[Ватикан]] иҟоу [[Собор Святого Петра|Аԥшьа Пиотр иныхабаа]] аҟны хазы игоу акапеллаҿы иҵәахуп. [[1501|1501]]ш. азы Микеланџьело ҩаԥхьа Флоренциаҟа дхынҳәит, Пикколомини аныҳәарҭеи [[Давид (Микеланджело)|Давид]] ибаҟеи рзы аскульптурақәа ҟаиҵеит. [[Рашәарамза 8|Рашәарамза 8]], [[1504|1504]] шықәсазы [[Флоренция|Флоренциа]] ақалақь [[Площадь Синьории|Пиацца делла Синьориа]] ашҭаҿы ажәлар рҿаԥхьа иқәдыргылаз аформа мацара акәӡамызт узыршанхоз, иџьашьатәын абиблиатә фырхаҵа дҟьантазӡа даазырԥшыз асахьаҭыхҩы қәыԥш игәаӷьра. Уи ақалақь ауааԥсыра раӷьырак иргәамԥхеит, аха егьа ус иҟазаргьы, усҟан ареспублика аӷацәа ирҿагылаз Флоренциаа ргәадура иахаҿсахьаны иҟалеит. [[1503|1503]] шықәсазы «Жәаҩаюык ацҳаражәҳәаҩцәа» аԥҵан, [[Санта-Мария-дель-Фьоре|Санта –Мариа- дель Фиоре]] аныхабаа азы «Аԥшьа Матфеи» аус адулара далагеит. 1503-1506 шықәсқәа рзы Микеланџьело х-[[тондо]]к аԥиҵеит (игьежу аформатала ихҭыху асахьақәа): “[[Мадонна Дони]]” ҳәа изышьҭоу, насгьы арелиефтә тондоқәа “[[Тондо Таддеи|Таддеи Мадоннеи]]”, “[[Тондо Питти|Питти Мадоннеи]]”. 1498-1501 шықәсқәа рыбжьара Микеланџьело даҽа скульптуратә [[шедевр|шедевркгьы]] аԥиҵеит: «[[Мадонна Брюгге|Мадонна Бриугге]]». [[1504|1504]] шықәсазы аҟаза [[палаццо Веккьо|палаццо Веккио]] иҟоу хәышәҩык рхеилак азал азы “[[Битва при Кашине (Микеланджело)|Кашинтәи аибашьра]]” ҳәа изышьҭоу афреска аԥҵаразы азаказ иоуит, уи синьориа аӡбарала [[Леонардо да Винчи]] диацлабны иҭихыр акәын. === Иҭәымҭа === [[1505|1505]] шықәсазы Микеланџьело [[Рим]]ҟа диԥхьеит Апапа [[Юлий II|Иули II]]. Наӡаӡатәи ақалақь аҿы Микеланџьело зегьы ддыршанхеит: [[Колизей|Колизеи]] амҽхак, [[Пантеон (Рим)|апантеон]] аҳаракыра, [[Римский форум|римтәи афорумқәа]]. Иаанханы иҟоуп ажәытәӡатәи архитектура, агәашәқәа, аколоннақәа, акапителқәа, аҳамԥқәа, рыхәҭаҷқәа ртәы зну исахьақәа ркопиақәа 280<ref>Власов, 1997, с. 54.</ref>. Апапа Иули зеиԥшыҟам хәыцрак изцәырҵит: ақьырсиантә дунеи аныҳәарҭа хада, [[Собор Святого Петра|Аԥшьа Пиотр иныхабаа]] агәҭаны [[мавзолей|имавзолеи]] ду аргылара: Микеланџьело дҵас ииҭеит ибаҟа апроект аус адиуларц — иуадаҩу архитектуратә еиҿкаара, аҩныҵҟа акапелла змоу, жәабала аскультурақәа рыла ирԥшӡоу<ref> Переписка Микель-Анджело Буонарроти и жизнь мастера, написанная его учеником Асканио Кондиви. — СПб.: Шиповник, 1914 </ref>. Ас еиԥш иҟоу зеиԥшыҟам апроект азы амармалташь алхразы [[Каррара]] аа-мзы дыҟан. Агәымшәара змаз аҟаза игәы иақәшәон аргылара дуқәа рыҟаҵара; урҭ рҿы иара зеиԥшыҟам ихатәы идеиақәа рынагӡаразы алшарақәа ибон. 1505 инаркны 1545 шықәса рҟынӡа, уи аҳаҭгәын аус идиулон, уи азы еишьҭагылаз хә-версиак еиқәиршәеит, иналукааша Моисеи искульптура аԥиҵеит, ҩыџьа атәцәа рбаҟақәа ҟаиҵеит. Аҵыхәтәаны, апапа ари апроект ахь аинтерес ицәыӡит. Уи агәҭак ҿыц изцәырҵит — Аԥшьа Пиотр иныхабаа аиҭашьақәыргылара иҭаххеит, Микеланџьело иусурақәа рыхәԥса ашәара мап ацәикит, аахәаҩи аҟазеи еисит, аусурагьы хыркәшамкәа иаанхеит. Заҳаҭыр ладырҟәыз аҟаза зегь ааныжьны, Римынтә Флоренциаҟа дыбналеит<ref>Гращенков, 1966, с. 168.</ref>. Римтәи апапеи иареи реинышәара ҟалеит [[Болонья|Болоние]] 1506 шықәсазы, абҵарамза мзазы. Микеланџьело апапа иџьазтә ҳаҭәара аҟаҵара дҵас ииҭеит, уи 1507 шықәсазы уи аус адиулон (ԥыҭрак ашьҭахь иара ықәыргеит). Жәабран мза, 1508 ашықәсазы Микеланџьело ҩаԥхьа Флоренциаҟа дхынҳәит. Лаҵарамзазы, апапа идҵала, еиҭа Римҟа дхынҳәит, азаказ ҿыц анагӡаразы. 1508 инаркны 1512 шықәса рҟынӡа аҟаза Ватикан [[Сикстинская капелла|Сикстинтәи акапелла]] аплафон аҿы «аскульптуратә фигура дуӡӡақәа» ҭихуан. Акапелла аҩныҵҟа шыҭбаамызгьы, иара аҭуан аҟны ихьыԥшым аԥҵамҭа ҟаиҵеит, алшара ду змаз аахәаҩ ииҭахызи амонументалтә сахьаҭыхра аҭахрақәеи ирықәымшәоз. Асахьаҭыхҩы афантастикатә, хақәиҭрала иҟаҵаз, аҭуан аҿы «иԥыруа» иҭыхыз, афигура дуқәа зныз архитектуратә каркас, ауаҩы идоуҳа амч дуқәа аҳра ахьыруаз ихыҭхәыцаау адунеи ахь ииаигеит. Афреска хәҭа рацәалатәи композициак, адунеи аншаз инаркны аӡхыҵра ду аныҟала аҿынӡа ауаатәыҩса рҭоурых аанарԥшуеит, иара хышә инареиҳаны ахаҿсахьақәа ануп<ref>Власов, 1997, с. 56.</ref>. [[1513|1513]] рзы Микеланџьело зыжәҩахыр дыҵакны дызмаз, Апапа Иули II иԥсҭазаара далҵит. Флоренциатәи Џьованни Медичи иакәхеит Римтәи апапа ҿыц [[Лев X|Лео X]] ҳәа иҟарҵаз. Микеланџьело аиқәшаҳаҭра ҿыц инапы аҵаиҩит Иули II иҳаҭгәын аус адулара ацҵаразы. Аха мзызқәак ирыхҟьаны, апроект ду хыркәшамхеит. Асканио Кондиви иажәақәа рыла, ҩынюажәа шықәса инеиуаз ари «аҳаҭгәын атрагедиа» «Микеланџьело иԥсҭазаара азгьы итрагедианы иҟалеит»<ref>Гращенков, 1966, с. 169.</ref>. [[Файл:Michelangelo Buonarroti tomb.JPG|thumb|Микеланџьело Буонарроти инышәынҭра ахаҳә Флоренциа Санта-Кроче ауахәама аҿы. 1570ш. Џьорџьо Вазари иҟаиҵаз Микеланџьело ипроекти ибаҟеи]] [[1514|1514]] шықәса ԥхынгәымзазы Микеланџьело ҩаԥхьа [[Флоренция|Флоренциа]]ҟа дхынҳәит. Медичи [[Базилика Сан-Лоренцо (Флоренция)|Сан-Лоренцотәи]] рҭаацәаратә уахәама аԥхьатәи аган аԥҵаразы адҵа иоуит. [[1516]]-[[1519|1519]] шықәсқәа рыбжьара Сан-Лоренцо ауахәама азы амармалташь аиуразы [[Каррара|Каррареи]] [[Пьетрасанта|Пиетрасантеи]] рышҟа акырынтә дцеит. Аха ари аусгьы рыцҳарала ихыркәшахеит. 1520 шықәсазы аԥара ахьыҟамыз иахырҟьаны апапа идҵала аусқәа зегьы иаалырҟьан иаанкылан. Мызқәак рышьҭахь, аҟаза даҽа заказк иоуит: ари ауахәамаҿы Медичи рҭаацәаратә ԥсыжырҭа ҿыц иргылар акәын. Уи ҳаамҭазы [[капелла Медичи|Медичи ркапелла]] ҳәа иашьҭоуп. Иара убас Сан-Лоренцо абазилика иадыз [[Библиотека Лауренциана|Лауренцианатәи абиблиотека]] апроект ҟаиҵон, иагьиргылон. 1527 шықәсазы Медичи Флоренциа даналырца, абарҭ аусурқәа аанкылан: гәыла апатриот, ареспубликанец Микеланџьело ажәлар реиҿкаара далалеит, [[Сан-Миньято|Сан-Миниато]], [[Пиза]], [[Ливорно]], [[Феррара]] рырӷәӷәарҭақәа рхылаԥшҩы хадас дҟаҵан, аха иусура ааныжьны [[Уанаҿа|Венециа]]ҟа дцеит, уантә [[Франциа|Франциа]]ҟа дцарц азы, аха дааиԥхьхәыцаан иқалақь гәакьахь дхынҳәит, уи [[Осада Флоренции|аимпериатә арқәхәҭақәа анақәлоз]] аамҭазы акыр дацхрааит. Флоренциа аилыбгара аҟаза ашәарҭара ду изаанагон, аха уи иҟазара ахь ирымаз аҳаҭыри, Апапа [[Климент VII]] Медичи ркапелла ахыркәшаразы имаз агәазыҳәареи роуп деиқәзырхаз. 1534 шықәсазы Флоренциа наӡаӡа иааныжьны Римҟа дцеит<ref>Гращенков, 1966, с. 170.</ref>. 1534-1541 шықәсқәа рзы, Сикстинтәи акапеллаҿы, аҟаза ихиркәшеит драмала иҭәыз «[[Страшный суд (Микеланджело)|Аҵыхәтәантәи аӡбара]]» захьӡыз афреска ду, иара убас Ватикан [[Капелла Паолина|Паолинатәи акапелла]] аҟны асахьақәа ҭихит (1542-1550шш). 1546 ш азы [[Сангалло, Антонио да (младший)|Антонио да Сангалло]] данԥсы ашьҭахь, Микеланџьело Рим архитектор хадас дҟалеит. Микеланџьело иархитектуратә усумҭақәа рыԥшӡареи рыссирреи рыла удыршанхоит — [[Капитолий (холм)|Акапитолиатәи ашҭа аансамбль]], Рим игылоу [[Собор св. Петра|Ватикантәи аныхабаа]] апсида, акупол. [[1546|1546]] азы, Апапа Павел III изы, иара ихиркәшеит [[Палаццо Фарнезе]] (афасад хада аҩбатәи аихагыла, агәараҭа аганахьала афасад ахԥатәи аихагыла, акорниз) насгьы акапитолиа ашҭа апроект ҟаиҵеит; апроект аԥсҭазаара аларҵәаразы акыр аамҭа аус руан, аха аҟаза иԥсы ахьынӡаҭаз уи хыркәшамхеит. Аха, ҳәарада, зегь реиҳа ихадоу адҵа, иԥсы ҭанаҵы изгәакьаз Флоренциаҟа ихынҳәраҿы иԥырхагаз, Микеланџьело Аԥшьа Пиотр иныхабаа архитектор хадас иҟаҵара акәхеит. Римтәи Апапа абас игәра шигоз аниба, Микеланџьело агәазыҳәара бзиа ааирԥшырц азы аусԥҟаҿы иазгәарҭарц иҭаххеит,аргыларақәа рҿы аус ахьиуа Анцәа иахь имоу абзиабара ишабзоуроу, насгьы иус ахәԥса шимго атәы. === Иԥсреи анышә иамадареи === Микеланџьело иԥсҭазаара далҵит [[Жәабранмза 18|жәабранмза 18]], [[1564|1564]] шықәсазы Рим, 89 шықәса анихыҵуаз. Микеланџьело иԥсра мышқәак шагыз, иашьа иԥа Леонардо Римҟа дааит, уи жәабранмза 15 рзы Микеланџьело иҟаиҵаз аҳәарала Федерико Донати асаламшәҟәы изиҩит<ref>Роллан, 1992, с. 195.</ref>. Иԥсра шаҳаҭцәас иаман [[Томмазо деи Кавальери|Томмазо деи Кавалиери]], [[Даниеле да Вольтерра]], Диомеде Леоне, аҳақьымцәа Федерико Донати, Герардо Фиделиссими, иара убас имаҵуҩы Антонио Францезе<ref>Роллан, 1992, с. 196.</ref>. Дыԥсаанӡа аԥхьа, иара ишиҟазшьаз еиԥш иаазыркьаҿны ауасиаҭ аанижьит: «Сыԥсы Анцәа исҭоит, сцәеижь адгьыл, смал сҭынхацәа»<ref>Вазари, 1970, с. 402.</ref>. Апапа [[Пий IV|Пии IV]] иҭахын Микеланџьело Рим анышә дамаидарц, Аԥшьа Пиотр иныхабаа аҿы аҳаҭгәын ргыланы<ref>{{cite web|url=http://www.mikelangelo.ru/txt/24end.shtml|title=«Последний день жизни, первый день покоя!» (18 февраля 1564)|access-date=2012-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20131006175224/http://www.mikelangelo.ru/txt/24end.shtml|archive-date=2013-10-06|url-status=live}}</ref>. Жәабранмза 20, 1564 шықәсазы Микеланџьело иԥсыбаҩ аамҭала [[Санти-Апостоли|Санти- Апостоли]] абазиликаҿы ишьҭан. Хәажәкырамза алагамҭазы аскульптор иԥсыбаҩ маӡала Флоренциаҟа ииаргеит, 1564 шықәса ԥхынгәымза 14 азы [[Макиавелли, Никколо|Макиавелли]] иҳаҭгәын азааигәара, [[Санта-Кроче (Флоренция)|Санта-Крочетәи]] аухәама аҿы пату ду иқәҵаны анышә дамардеит<ref>Вазари, 1970, с. 419.</ref><ref>Эрпель, 1990, с. 15.</ref>. == Аҭеиҭыԥш == [[Файл:Michelangelo engrave.jpg|thumb|right|150px|<center>Микеланџьело ипортреҭ зну агравиура 1545ш. иҵаҩы Асканио Кондиви ииҩыз ашәҟәы «Микеланџьело Буонарроти иҩымҭақәеи Аҟаза иԥсҭазаареи» аҟынтә. — Санкт-Петербург: Шиповник, 1914ш. </center>]] [[Файл:DSC02316 Daniele Da Volterra - Ritratto di Michelangelo (1564) - Foto Giovanni Dall'Orto, 6-jan-2006.jpg|thumb|left|150px|<center>[[Даниеле да Вольтерра]]. Микеланџьело ибиуст. Аҟаза даныԥсы ихырхыз амаска ала иҟаҵоуп. 1564ш. Аџьаз. Кастелло Сфорцеско, Милан<small></small></center>]] Микеланџьело иаанимыжьӡеит документла иарбоу хатәы портреҭк, аха, аҵарауаа рыҭҵаарақәа рыла, иусумҭақәа рҟны иҟазар алшоит аҟаза ихаҿсахьақәа, урҭ рыбжьара — «[[Святой Прокл|Аԥшьа Прокл Болониатәи]]», Олоферн ихы «Иудифи Олоферни» афрескаҿы Сикстинтәи акапелла аҭуан аҟны, Аԥшьа Варфоломеи ихырхыз ацәа иану ахаҿы («[[Страшный суд (Микеланджело)|Аҵыхәтәантәи аӡбара]]» афреска), «Пиета II» аҿы иҟоу Аԥшьа Никодим<ref>{{cite web|url=http://www.michelangelomodels.com/m_portraits.html|title=What did Michelangelo Looked like?|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgji4aD?url=http://www.michelangelomodels.com/m_portraits.html|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. Иҟоуп Микеланџьело ипортреҭқәак, урҭ рҟны — [[Себастьяно дель Пьомбо|Себастиано дель Пиомбо]] иусумҭақәа (1520ш раҟара), [[Буджардини, Джулиано|Џьулиано Буџьардини]], [[Конте, Якопино дель|Иакопино дель Конте]] (1544-1545, [[Уффици|Уффици агалереиа]]), [[Венусти, Марчелло|Марчелло Венусти]] (капитолиа иҟоу амузеи), Франциско д'Оланда (1538-1539), [[Бонасоне, Джулио|Џьулио Бонасоне]] (1546) уҳәа егьырҭгьы. Иара ихаҿсахьа иҵаҩы Асканио Кондиви игәалашәарақәа рышәҟәы аҿгьы иааԥшуеит, икьыԥхьын 1553 шықәсазы, 1561ш азы [[Леони, Леоне|Леоне Леони]] аскульптор исахьа зну амонета ҭижьит<ref>{{cite web|url=http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_image.aspx?image=ps364193.jpg&retpage=22634|title=Lead medal of Michelangelo, by Leone Leoni|work=The British Museum|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgii2DC?url=http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_image.aspx?image=ps364193.jpg|archive-date=2013-06-20|url-status=dead}}</ref>. Микеланџьело иҭеиҭыԥш даналацәажәоз, [[Роллан, Ромен|Ромен Роллан]] шьаҭас иалихит Контеи д’Олланди рпортреҭқәа<ref>Роллан, 1992, с. 87—88.</ref>: “Микеланџьело ибжьаратәыз аура иман, ижәҩахырқәа ҭбаан, ицәеижь ӷәӷәан (...). Ихы гьежьын, илахь аԥшьганкгьы еиҟаран, акыҷырақәа рыла иҭаԥыҟҟаны иҟан. Ихцәы еиқәаҵәан, иҳәуан. Илақәа ҟәазмызт, аҩабжьа ԥшшәы рыман, аха рыԥшшәы рыԥсахуан, иԥынҵа иашан, агәҭа маҷк иалкьыкьын, иԥышәқәа ҵаӷан, ҵаҟатәи еиҳа еиҳан. Афавн ижакьа еиԥшын ижакьа хәыҷ, иӡамҩақәа ҭашәашәан. Аҭоурыхтә сахьақәа реиҳарак рҿы аскульптор ду иԥынҵа ҟьаҟьа зегьы рылаԥш иҵашәоит. Џьорџьио Вазарии Бенвенуто Челлинии еиҭарҳәаз аҭоурых ала (еиуеиԥшым аверсиақәа), Микеланџьело иԥынҵа ҭаԥҵәеит [[Торриджано, Пьетро|Пиетро Торриџьанои]] иареи реибапҟараан<ref>Вазари Дж. Жизнеописание Торриджано, флорентийского скульптора // Жизнеописания наиболее знаменитых живописцев, ваятелей и зодчих [https://litresp.ru/chitat/ru/%D0%92/vazari-dzhordzho/zhizneopisaniya-naibolee-znamenitih-zhivopiscev-vayatelej-i-zodchih/95] {{Wayback|url=https://litresp.ru/chitat/ru/%D0%92/vazari-dzhordzho/zhizneopisaniya-naibolee-znamenitih-zhivopiscev-vayatelej-i-zodchih/95 |date=20240502150447 }}</ref>. Иара убасгьы иҟоуп агәаанагара, Микеланџьело [[Рафаэль Санти|Рафаель]] иҭыхымҭа "[[Афинская школа|Афинатәи ашкол]]" аҿы даарԥшуп<ref>{{cite web|url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2899%2909070-4/fulltext|title=Michelangelo's gout in a fresco by Raphael|author=Carlos Hugo Espinel|date=1999-12-18|publisher=The Lancet|work=Volume 354, Issue 9196|pages=2149—2151|lang=en|doi=10.1016/S0140-6736(99)09070-4|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgks9GN?url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(99)09070-4/fulltext|archive-date=2013-06-20|url-status=live| issn=0140-6736}}</ref> ҳәа, аха ари аҵыхәтәанынӡа еилкаам<ref>{{cite web|url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2805%2972230-3/fulltext|title=Michelangelo's gouty knee|author=Wolfgang Kuehn|date=2000-03-25|publisher=The Lancet|work=Volume 355, Issue 9209|page=1104|lang=en|doi=10.1016/S0140-6736(05)72230-3|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgm9Y8G?url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(05)72230-3/fulltext|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. Микеланџьело данԥсы ашьҭахь, [[Даниеле да Вольтерра]] аскульптор имаскеи ибаҟеи ҟаиҵеит<ref>Роллан, 1992, с. 87—88.</ref>. == Ирҿиаратә метод == {{Anchor|Аусумҭақәа}}Микеланџьело игени Аиҭарҿиара аамҭа аҟазараҿы мацара акәӡам анырра ахьыҟанаҵаз, уи адунеизегьтәи акультура аҿгьы ашьҭа ааннажьит. XVI ашәышықәсазы Џь. Вазари аҟаза изкны гәацԥыҳәарала иҩуан: {{Ацитата алагара}}Иара иҟазара аҩаӡара рымам ажәытәтәиқәагьы иахьатәиқәагьы аҟазацәа. Иара имаз аидеиақәа рызхәыцреи, рызнеишьеи даара иҳаракын, ауаҩы инапала урҭ рыҟаҵара залшомызт, убри аҟынтә лассы-лассы иаԥҵамҭақәа хмыркәшаӡакәа иаанижьуан, уи моу зынӡагьы иқәихуан. Убас, иԥсра аламҭалазы инапала иҟаиҵаз инагӡамыз асахьақәа рацәаны иблит, иџьабаа атәы аӡәгьы имбартә азы,игени шԥишәоз амҩақәа рзеилымкаарц азы.<ref>Вазари, 1970, с. 296.</ref>{{Ацитата алгара}} Микеланџьело иҟазаратә усура еиҳарак Италиатәи ақалақьқәа ҩба ирыдҳәалоуп: Флоренциеи Рими. Аха, иара иҭынха џьашьахәуп, игенигьы парадоксалтәуп. Иҭыхымҭақәа рҿы, ари аҟаза ахаангьы [[пейзаж|апеизажқәеи]] [[портрет|апортреҭқәеи]] ааирԥшӡомызт, егьырҭ ишыҟарҵоз еиԥш. Вазари иазгәеиҭон, Микеланџьело апортреҭқәа рзы азаказқәа идикыломызт, избанзар урҭ рҿы «инаӡоу аԥшӡара аарԥшра алшомызт». Иара дзызҿлымҳаз аформа мацара акәын: иҭихуан афигурақәа, ахқәа, ацәеижьқәа, хазы-хазы анапқәеи ашьапқәеи. Микеланџьело асахьаҭыхраҿи, аҿыханҵаҿи, архитектураҿи еснагь скульптор мацараны дыҟан, убри алагьы Флоренциатәи ашкол асахьаҭыхҩцәа зегьы рҟазшьа ҷыдақәа абсолиут аҟынӡа ишьҭихуан:. [[Беренсон, Бернард|Бернард Беренсон]], анемец -австриатәи ашкол атеоретикцәа дырхьыԥшны, уи аҟазшьа «аформа анырратә ҵакы» ҳәа ахьӡиҵеит<ref>Власов, 1997, с. 54.</ref>. “Микеланџьело ажәытәӡатәи авторцәа дрыԥхьон,ахәҭакахьала ажәытәӡатәи аколоссқәа ртәы (ҷыдала, Витруви архитектор [[Дейнократ|Деинократ]] изку иажәабжь), зны, А. Кондиви ишазгәеиҭоз ала, Каррара ашьха ақәцә дахәаԥшуа, ари фигура дуӡӡак алхзар шԥабзиахоз ҳәа иҳәеит. Микеланџьело ауаҩы илшара аҳәаақәа дырҭыҵырц азы иҽԥишәон. Иара хықәкыла еиҳа иуадаҩу аганқәеи афигурақәа рҽыԥсахшьеи дрышьҭан адоуҳа аметафтизика аартразы... Иусумҭақәа иаадырԥшуеит асахьаҭыхратә антропоморфизм иреиҳаӡоу аҩаӡара, уи ашьаҭа ажәытәӡатәи аамҭазы иҳан, иара убасҟангьы уи мап ацәыркуан. Ари аарԥшышьа змам акы ауп...”<ref>Власов, 1997, с. 54—55.</ref> Микеланџьело раԥхьаӡа акәны ажәытәӡатәи аамҭазы ишыҟаз еиԥш, идеалтәу аформаеи, абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы иҟаз адоуҳатә еилаҩашьареи реидкылара хымԥада иҭаххеит. Иара [[Дворжак, Макс|Макс Дворжак]] иеилкаара ихы иархәаны, «аԥсыи аматериеи рыбжьара иҟоу аиҿагылара» аарԥшра иҽазишәеит. Аҟаза ари атема иаразнак изымԥшааит; уи раԥхьатәи иусумҭақәа рҿы иаарԥшымызт. «Ажәытәӡатәи аамҭа ацәеижьтә идеали Иреиҳау Аиҭарҿиара аамҭазы иҟаз ақьырсиантә ҟазара ҿыц адоуҳатә пафоси ирыбжьоу аҟазаратә еиҿагылара Сикстинтәи аплафон аҟны инагӡаны иааирԥшит»<ref>Власов, 1997, с. 55.</ref>. Исахьаркыратә хәыцшьала дшыскульпторызгьы, Микеланџьело 1508-1512 шықәсазы Апапа Иули II изаказала Ватикан [[Сикстинская капелла|Сикстинтәи акапелла]] аплафон аҟны «атитантә аскульптуратә фигурақәа» рсахьақәа ҭихит. Адунеи аҿы аналогқәа змам ари аусумҭаҿы Микеланџьело Анцәа иҿагылара иазааигәаз игәымшәаратә идеиа наигӡеит: аҟазара аԥҵаҩы ихаҭа иацлабра алшоит, уи иҟаҵәҟьо акәымкәа, имԥсуа ауниверсалтә формахь анеиразы аҽазнашәалар ауп, насгьы адунеи аԥҵараҿы Анцәа иацлаблароуп. Акапелла аҩныҵҟа шдыумызгьы, иара аҭуан зынӡа ихьыԥшым аԥҵамҭаны иҟаиҵеит, амч ду змоу аахәаҩ иҭахрақәеи амонументалтә сахьаҭыхра аҭахрақәеи ирықәымшәо. Асахьаҭыхҩы афантастикатә, хақәиҭрала «иԥыруа» афигура дуқәа зну архитектуратә каркас, иԥсахит ауаҩытәыҩсатә доуҳа амч аҳра ахьауа ихыҭхәыцаау адунеи ала. Убас ала, Иҳараку Аиҭарҿиара аҟазара акырӡа ԥхьаҟа днахеит, иаамҭа аԥхьаҟа инаскьаган иргылеит<ref>Власов, 1997, с. 56.</ref>. "Микеланџьело иҟазара Аиҭарҿиара алагамҭеи, аизҳареи, аҵыхәтәеи аанарԥшит"<ref>Власов, 1997, с. 60.</ref>. “Ари аҟаза иааирԥшит Аиҭарҿиара аҵакы иаша... акультура аҵакы ирӷәӷәеит, уи атенденциақәеи аиқәымшәарақәеи алогикатә хыркәшараҟынӡа инаигеит... Леонардои Рафаели дызлареиԥшмыз, иара дызхылҵыз ахәыцшьа астиль иԥсахит, уи аҳәаақәа дырҭыҵит. Иара ишәышықәса иаҩихит, уи моу Аиҭарҿиара ахаҭагьы»<ref> Баткин Л. М. Об истоках трагического в Высоком Возрождении // Микеланджело и его время. Сборник статей. — М.: Искусство, 1978. — С. 142—143</ref>. 1509 шықәсазы (Иҳараку Аиҭарҿиара анышәҭуаз аамҭазы) Микеланџьело Сикстинтәи аҭуан маҷк «иааиртит», абнақәа рыхәҭак ықәганы.Абри атәы анраҳа, «Рим ауааԥсыра зегьы акапеллахь инеит» ҳәа, [[Грабарь, Игорь Эммануилович|И. Е. Грабар]] иҩуан, иҟалап, маҷк иахирҟьацәазаргьы, «зегьы еилыркааит хьаас ирымаз, ргәы иҭаҵәахыз... насгьы астиль ҿыц — Абарокко — аԥҵан»<ref> Грабарь И. Э. Барокко // О русской архитектуре. — М.: Наука, 1969. — С. 315 </ref>.Џь. Вазари, ажәа «Барокко» макьана ишизымдыруазгьы, уи астиль «иџьашьахәу, иҳамбац, иҿыцу» ҳәа ахьӡиҵеит. Микеланџьело, ихатә стиль амчреи аекспрессиеи рыла, асахьаҭыхреи акомпозициеи рзы еицырдыруа агәаанагарақәа зегьы иԥсахит<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Барокко // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. II, 2004. — С. 56 </ref>. Апапа Иули II икардама азы иҟаҵаз Моисеи ибаҟа иазкны М. Дворжак иҩуан: «Абра ҳара иаабо зынӡа иԥсабаратәым,, мамзаргьы итрансценденталтәым,ари адунеи иатәым идеалым: уи ауаҩы илоу анцәа иҟәырҷаха апофеоз ауп, агәаӷь ӷәӷәа акт апофеоз ауп, уи аԥынгылақәа амам,ауаа анырра рынаҭоит, аӷацәа ашьаҟьоит».<ref>Дворжак, 1978, с. 22.</ref> == Идоуҳатә ԥшаара, ипоезиеи ихатә ԥсҭазаареи == [[Файл:Dreamofhumanlife.jpg|thumb|200px|справа|Ауаҩытәыҩса иԥсҭазаара азхәыцрақәа. Ақьаад, италиатәи акарандашь. Курто аҟазаратә институт, Лондон]] [[Файл:Studies for the Libyan Sibyl (recto); Studies for the Libyan Sibyl and a small Sketch for a Seated Figure (verso) MET DP826907.jpg|thumb|200px|left|Ливиатәи Сивилла. Аҽазыҟаҵаратә ҭыхымҭа. 1510 ш. инарзынаԥшуа. Ақьаад, асангина. Метрополитен амузеи, Ниу-Иорк]] [[Файл:Michelangelo, ignudo 18.jpg|thumb|200px|left|Иниудо. 1511ш. Сикстинтәи акапелла аплафон асахьанҵа ахәҭаҷ.]] {{Anchor|Ахәыцҩы}}Еилкаам Микеланџьело изааигәаз ауаҩы диман ҳәа. (Кондиви уи «амонах еиԥш дыԥшьан » ҳәа иԥхьаӡон); исексуалра иазку агәаанагарақәа ипоезиа иадҳәалоуп. Микеланџьело хышә инареиҳаны асонетқәеи амадригалқәеи иҩит. Иҵаулоу [[Романтическая любовь|аромантикатә цәаныррақәа]] аазырԥшуа иусумҭа [[Томмазо деи Кавальери|Томмазо деи Кавалиери]] изкын, уи ҩажәихԥа шықәса ихыҵуан Микеланџьело 1532 шықәсазы данибаз. Усҟан Микеланџьело ихаҭа ихыҵуан ҩынҩажәи быжь шықәса. Ари ацикл, аӡәы даҽаӡәы изикыз, зааӡатәи иусумҭа ду акәхеит; Иара Шекспир иқәыԥшра ссир иазку исонетқәа раасҭа ҩынҩажәижәаба шықәса рыла еиҳабуп: <blockquote> : Схы-сҿы хьшәашәа амца акызшәа збоит : Уи харантә сабылуеит, аҵаа еиԥш иҟоу ахьҭа сызныжьны; : Исныруа амч ҩнапы ԥшӡак ханарҭәаауеит : Имырҵысӡакәа аибакапанрақәа зегьы еиҭанагоит.</blockquote> Кавалиери аҭак ҟаиҵеит: «Аҭоуба ҟасҵоит абзиабара шусҭо. Ахаан сара хаҵак уара уаасҭа бзиа дсымбац, ахаан аӡәы иҩызара абас сеиламҳац» ҳәа. Кавалиери Микеланџьело иԥсы ҭанаҵы дшизааигәаз даанхеит. 1542 ш рзы Микеланџьело Чеккино деи Браччи дибеит, уи шықәсык ашьҭахь иԥсҭазаара далҵит, уи анаҩс Микеланџьело анышәынҭратә епиграммақәа ҩынҩыжҽи ааба иҩит. Микеланџьело ибзиабаратә ажәеинраалақәа рсиужетқәа урҭ зызкыз ламысдарала рхы ианадырхәозгьы ыҟан: иҟазараҿы натурас имаз Фебо ди Поџьио абзиабаратә жәеинраала анизик аҭакс аԥара даҳәеит, натурас имаз даҽаӡәгьы, Герардо Перини, диҵаӷьычит. Иара убасгьы идыруп, аҟаза ду иусумҭақәа рҿы ахаҵа ицәеижь нцәахәык еиԥш дшазнеиуаз, уи апластикеи аԥшӡареи. Зны-зынла ада, аҳәса рсахьа ҭихуамызт. Иазгәаҭатәуп, Сикстинтәи акапелла аҭуан аҿы асивиллақәа раарԥшразы аҽазыҟаҵаратә сахьақәа рҿы Микеланџьело зцәа-зжьы хтыз ахацәа рнатурақәа ихы ишаирхәоз, аҵыхәтәантәи астадиаҿы мацара акәын урҭ «еилаҳәаны» аҳәса рҿаԥшылара анриҭоз<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Сикстинская капелла в Ватикане // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. III, 2008. — С. 757 </ref>. [[мужской гомоэротизм|Ахацәа ргомоеротика]] ҳәа изышьҭоу аҟаза дуӡӡа анаҩстәи ибиографиеи ирҿиара аилкаареи аҿы агәыҩбара цәырнагон. Микеланџьело иашьа иԥа имаҭа Микеланџьело Буонарроти аиҵбы 1623 шықәсазы аҟаза иажәеинраалақәа, урҭ зызкыз ахацәа рхаҿқәа аҳәса рахь ииаганы иҭижьит. Џьон Аддингтон Симондс урҭ 1893 шықәсазы англыз бызшәахьы ианиеиҭеига ашьҭахь ауп, ахацәа ишрызкыз анеиҭашьақәдыргылаз. Иахьатәи аамҭазы, аҵарауаа шьоукы, ахаҿытә хьыӡцынхәрақәа шеиҭашьақәдыргылазгьы, ажәеинраалақәа "адоуҳатә диалог ажанр рымоуп, уаҟа аеротикатә поезиа ицқьоу ацәаныррақәа аанарԥшуеит " ҳәа рыԥхьаӡоит<ref> Поэзия Микеланджело в переводе А. М. Эфроса. — Москва- Берлин: Директ-Медиа, 2015 </ref>. Иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи аамҭазы Микеланџьело апоетесса, аԥҳәыс еиба, амаркиза [[Колонна, Виттория|Витториа Колонна]] лахь [[Платоническая любовь|адоуҳатә ҟазшьа змаз абзиабара]] иман. Дара 1537 шықәсазы Рим еибадырит, усҟан лара ҩынҩажәи быжьба шықәса лхыҵуан Витториа ҽыԥныҳәа лымамызт, лхымҩаԥгашьеи лдинхаҵареи рыла дылыркаауан. Дара рҩыџьа асонетқәа рыбжьан, лара лыԥсҭазаара далҵаанӡагьы аимадара дырӡуамызт. Арҭ асонетқәа реиҳарак урҭ рҩыџьагьы зызҳәыцуаз адоуҳатә зҵаарақәа ракәын изызкыз. Кондиви игәалаиршәоит Микеланџьело ииҳәаз. Уи иажәақәа рыла, иԥсҭазаараҿы даара дахьхәны дыҟан аԥҳәыс еиба лхаҿы, лнапы шикыз еиԥш, иахьгәыдимкылаз. Апоетесса хынҩажәа шықәса зхыҵуаз Микеланџьело иҩызара ду даԥсахеит. Лара заҵәык лакәхеит аҳәса рҟынтә Микеланџьело ихьӡ зыдҳәалоу. Аҵарауаҩ Нортон иҳәеит “лара лахь ииҩуаз ажәеинраалақәа... зны-зынла Кавалиери қәыԥш изикуаз асонетқәа раиҩдыраара уадаҩуп, иара Микеланџьело ихаҭагьы зны-зынла иажәеинраалақәа ажәлар ирылаирҵәаанӡа ажәа “синиор “ «синиора” ала иԥсахуан”<ref>{{Cite web|url=http://rictornorton.co.uk/michela.htm|title=The Passions of Michelangelo|publisher=rictornorton.co.uk|access-date=2017-09-08|archive-date=2008-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20081026021843/http://rictornorton.co.uk/michela.htm|url-status=live}}</ref>. Аамҭа анца ашьҭахь, иажәеинраалақәа акьыԥхьрахь инеиаанӡа иашьа иԥа имаҭа ацензура иахижьит. 1541 шықәсазы, лашьа Асканио Колонна Аапа [[Павел III]] дахьиҿагылаз иахҟьаны, Витториа Орвиетои Витербои дцеит. Аха уи асахьаҭыхҩи лареи реизыҟазаашьақәа ирԥырхагамхеит, дара ԥаса еиԥш еибабон, асалам шәҟәқәа рыбжьан. Лара Римҟа дхынҳәит 1544 шықсазы. {{Врезка |Выравнивание = right |Без разрывов = 1 |Заголовок = <center>Асонет No 60</center> |Содержание = <poem> ''Иреиҳау агенигьы хшыҩҵакык изацҵом ''амармалташь ахаҭа иҭаҵәахны иамоу ''убри ауп ҳаргьы ''Ахшыҩ иазыӡыҩруа анапы иаҳнарбо. ''Агәырӷьара сазыԥшума, агәҭынчымра сгәы иақәыӷәӷәома, ''Иҟәыӷоу, адонна бзиа, — бахь ''Зуал сықу, ахьымӡӷгьы хьанҭоуп сара сзы, ''Сара сҟыбаҩ ишшәыхәҭоу еиԥш шәҳаранамкуазар. ''Абзиабара амч акәым, шәыԥшӡара акәым, ''Ма шәыхьшәашәара, ма шәгәыԥжәара, ма шәтәамбара ақәыӷәӷәара ''Срыцҳарақәа дара роуп изхароу, - ''Избанзар, аԥсреи арыцҳашьареи еилалеит ''Шәгәаҿы — аха сгени рыцҳа ''Бзиабарала, аԥсра алхра заҵәык алшоит. </poem> |Подпись = «Микеланџьело» }} Еицырдыруа аҟаза инысымҩа зыҩуаз ишазгәарҭоз ала, “арҭ ҩыџьа ауаа хазынақәа рысалам шәҟәқәа абиографиатә интерес мацара акәмызт ирымаз, дара уи аепоха иаҭоурыхтә баҟаны иаанхеит, насгьы ирониала иҭәу, иҵаулоу ахшыҩҵакқәа реимдара иаҿырԥштәхеит<ref>''Бриллиант С. М.'' [http://michelangelo.ru/5/tezaurus/244/statia_6113.html Микеланджело] {{Wayback|url=http://michelangelo.ru/5/tezaurus/244/statia_6113.html |date=20081019010541 }} серия ЖЗЛ</ref>. Аҵарауаа Микеланџьело Витториа илзикуаз асонетқәа рзы ирыҩуан: «Рдоуҳатә еизыҟазаашьақәа Микеланџьело ипоезиа абзиабаратә-философиатә ҟазшьа дырҵаулеит,акристаллизациа аҟынӡа инаргеит. Уи 1530- тәи ашықәсқәа зегьы Микеланџьело идоуҳатә мҩақәҵага лроль назыгӡоз амаркиза лпоезиагьы иааныԥшит. Дара ражәеинраалақәа, «ркорреспонденциа» аамҭак азы ирыцынхоз ауаа азҿлымҳара арҭон; Иҟалап зегь раасҭа еицырдыруаз 60-тәи асонет акәзар, уи иҷыдоу аҵакы арҭон<ref name="стих">{{Cite web|url=http://lib.web-malina.com/getbook.php?bid=3252&page=8|title=Стихи в переводе А.М. Эфроса - Микеланжело Б.|author=|website=|date=|publisher=lib.web-malina.com|access-date=2017-09-08|archive-date=2007-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20070819225546/http://lib.web-malina.com/getbook.php?bid=3252&page=8|url-status=live}}</ref>; Виктториеи Микеланџьелои реицәажәарақәа акыр аус адуланы, иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иркьыԥхьыз апортугалтә сахьаҭыхҩы [[Оланда, Франсиско де|Франсиско де Оланда]] ианҵамҭақәа рҿы иаанхеит<ref>''Francisco De Holanda.'' Dialogues with Michelangelo. Pallas Athene, 2006, ISBN 1-84368-015-7</ref>. <gallery class="center" widths="180px" heights="200px"> Brügge-Liebfrauenkirche-Brügger Madonna DSC0229.jpg|[[Мадонна Брюгге|Бриуггетәи Мадонна]]. 1503ш. иназынаԥшуа. Амармалташь. Анцәа иан луахәама, Бриугге, Бельгиа Tondo Doni, por Miguel Ángel.jpg|[[Мадонна Дони|Тондо Дони]] 'Moses' by Michelangelo JBU140.jpg|Моисеи. 1513-1516 шықәсқәа рзы. Амармалташь. [[Сан-Пьетро-ин-Винколи|Сан-Пиетро-ин- Винколи]] ауахәама, Рим Pieta Bandini Opera Duomo Florence n01.jpg|[[Флорентийская Пьета|Флоренциатәи Пиета]]. 1547-1555 шықәсқәа рзы. Амармалташь. Аҟазаратә аԥҵамҭақәа рмузеи, [[Флоренция|Флоренциа]] Michelangelo pietà rondanini.jpg|[[Пьета Ронданини|Пиета Ронданини]]. 1564ш. [[Замок Сфорца|Кастелло Сфорцеско]] имармалташь, [[Милан]] Il tribolo, aurora da michelangelo, 1534-37, 01.jpg|Н. Триболо. Ашьыжь (Аврора). Медичи ркапелла аскульптуразы амоделло. 1534-1537 шықәсқәа рыбжьара. Атеррокота. Барџьелло, Флоренциа </gallery> [[Файл:Микеланджело в своей студии.jpg|thumb|240px|справа|[[Делакруа, Эжен|Е. Делакруа]]. Микеланџьело иҟазарҭаҿы. 1850ш. Ақатәа, ахәша аканвас аҿы. Фабр имузеи, Монпелие]] === Еиҳа еицырдыруа ирҿиамҭақәа === {{main|Микеланџьело иусумҭақәа рсиа}} * '''[[Мадонна у лестницы|Мадонна амардуан аҿы]].''' Амармалташь, [[1491]]ш иназынаԥшуа [[Флоренция|Флоренциа]], [[Каза-Буонарроти|Каза -Буонарроти]]. * '''[[Битва кентавров|Акентаврқәа реибашьра]].''' Амармалташь, 1492 ш. иназынаԥшуа, Флоренциа, Буонарроти имузеи. * '''[[Пьета (Микеланджело)|Пиета]].''' Амармалташь, [[1498]]-[[1499]] шықәсқәа. [[Ватикан]], [[Собор Святого Петра|Аԥшьа Пиотр иныхабаа]]. * '''[[Мадонна Брюгге|Мадоннеи аԥшқеи]].''' Амармалташь, 1501ш иназынаԥшуа, [[Брюгге|Бриугге]], [[Церковь Богоматери (Брюгге)|Нотр-Дам ауахәама]]. * '''[[Давид (Микеланджело)|Давид]].''' Амармалташь, 1501-1504 шықәсқәа, Флоренциа, [[Академия изящных искусств (Флоренция)|Аҟазара лыԥшаах академиа]]. * '''Мадонна Таддеи.''' Амармалташь, [[1502]]-1504шш. инарзынаԥшуа, [[Лондон]], [[королевская академия художеств|Аҟазара акралцәа ракадемиа]]. * '''[[Мадонна Дони]].''' [[1503]]-1504шш. Флоренциа, [[галерея Уффици|Уффици агалереиа]]. * '''[[Тондо Питти|Мадонна Питти]].''' 1504-[[1505]]шш. инарзынаԥшуа, Флоренциа, [[Барджелло|Барџьелло амилаҭтә музеи]]. * '''Матфеи Ацҳаражәҳәаҩ.''' Амармалташь, 1506 ш,Флоренциа, Аҟазара лыԥшаах Академиа. * '''[[Сикстинская капелла|Сикстинтәи акапелла]] аҭуан аҭӡынҵа.''' 1508-1512 шықәсқәа, Ватикан. ** [[Сотворение Адама (фреска)|Адам ишара]] * ''' [[Рабы Микеланджело|Аԥсра иаҿу атәы]].''' Амармалташь, [[1513]] ш инарзынаԥшуа, [[Париж]], [[Лувр]]. * '''[[Моисей (Микеланджело)|Моисеи]].''' [[1515]] ш. инарзынаԥшуа, Рим, [[Сан-Пьетро-ин-Винколи|Сан-Пиетро -ин- Винколи]] ауахәама. * '''Атлант.''' Амармалташь, [[1519]] шықәсазы инаркны 1530-1534шш. инарзынаԥшуа. Флоренциа, Аҟазара лыԥшаах Академиа. * '''[[Капелла Медичи|Медичи ркапелла]]''', [[1520]]-1534 шықәсқәа. * '''Мадонна.''' [[Флоренция|Флоренциа]], [[капелла Медичи|Медичи ркапелла]]. Амармалташь, [[1521]]-1534 шықәсақәа рзы. * [[Библиотека Лауренциана|Лауренциантәи ибиблиотека]]. 1524-[[1534]]шш, [[1549]]-[[1559]] шықәсқәа. Флоренциа. * '''Агерцог Лоренцо икардама.''' Медичи ркапелла, 1524-[[1531]]шықәсқәа, Флоренциа, [[Сан-Лоренцо (Флоренция)|Сан-Лоренцо]] аныхабаа. * ''' Агерцог Џьулиано икардама.''' Медичи ркапелла, [[1526]]-[[1533]] шықәсқәа, Флоренциа, Сан-Лоренцо аныхабаа. * '''[[Скорчившийся мальчик|Зыԥсҭазаара иалҵыз аҷкәын]].''' Амармалташь, [[1530]]-[[1534]] шықәсқәа, Урыстәыла, [[Санкт-Петербург]], [[государственный Эрмитаж|Аҳәынҭқарратә Ермитаж]]. * '''[[Брут (Микеланджело)|Брут]].''' Амармалташь, [[1539]] шықәса ашьҭахь. Флоренциа, амилаҭтә музеи Барџьелло. * '''[[Страшный суд (Микеланджело)|Аҵыхәтәантәи аӡбара]].''' Сикстинтәи акапелла, 1535-[[1541]]шш, Ватикан * '''Иули II икардама.''' [[1542]]-[[1545]]шш. Рим, Сан-Пиетро-ин- Винколи аухәама. * '''[[Флорентийская Пьета|Флоренциатәи Пиета]] (Пиета Бандини, мамзаргьы Пиети Никодими).''' Амармалташь, [[1547]]-[[1555]] шықәсқәа. Флоренциа, [[Опера-дель-Дуомо (Флоренция)|Опера- дель- Дуомо амузеи]]. * '''[[Пьета Палестрины|Пиета Палестрина]].''' 1555 ш инарзынаԥшуа, [[Академия изящных искусств (Флоренция)|Академиа агалереиа]], [[Флоренция|Флоренциа]]. * '''[[Пьета Ронданини|Пиета Ронданини]].''' 1552-1564шш, амармалташь. [[Милан]], [[Замок Сфорца|Кастелло Сфорцеско]].<ref>Последнее, незаконченное скульптурное произведение Микеланджело.</ref> 2007 шықәсазы [[Ватикан]] архивқәа рҿы Микеланџьело аҵыхәтәантәи иусумҭа ԥшаан: Аԥшьа Пиотр иныхабаа [[купол|акупол]] ахәҭаҷқәа руак аҭыхымҭа. Асангина ала инагӡаз "Рим игылоу Аԥшьа Петр иныхабаа акупол аколлонақәа руак ахәҭаҷ» асахьа акәын. Иара еицырдыруа аҟаза аҵыхәтәантәи иусумҭоуп ҳәа иԥхьаӡоуп, 1564 шықәсазы иԥсҭазаара далҵаанӡа иҭихит<ref>{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_7134000/7134950.stm |title=Найден «последний эскиз» Микеланджело |access-date=2008-10-19 |archive-date=2007-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213020812/http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_7134000/7134950.stm |url-status=live }}</ref>. Ари раԥхьатәи хҭысым уаанӡа ирзымдыруаз Микеланџьело иусумҭақәа архивқәеи амузеиқәеи рҿы ианырыԥшааз. Убас, 2002 шықәсазы, Ниу-Иорктәи [[Смитсоновский музей дизайна Купер Хьюитт|Смитсониантәи адизаин амузеи]] аҵәахырҭақәа рҿы, [[Эпоха Возрождения|Аиҭарҿиара аамҭазтәи]] идырым авторцәа русумҭақәа рыбжьара, даҽа ҭыхымҭакгьы рыԥшааит: шәагаала 45х25 см иҟаз ақьаад бӷьыц аҿы, аҟаза иҭихит [[менора|аменора]] — аиудеиаа иртәу бжьы-ҟәшак змоу ацәашьҭаргыларҭа. 2015 шықәса алагамҭазы, иԥшаан раԥхьатәи, иҟалап иара акзаҵәык акәзаргьы, иахьанӡа иаанхаз Микеланџьело иҟаиҵаз аџьазтә скульптура- апантерақәа ирықәтәо ҩыџьа ауаа рыла иаԥҵоу акомпозициа<ref>{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/science/2015/02/02_a_6397281.shtml|title=Микеланджело передал привет спустя 500 лет. Найдена единственная не мраморная скульптурная композиция Микеланджело|author=Колпаков, Г.|quote=Учёные сумели даже установить примерную дату создания бронзовой пары — между 1506 и 1508 годами|date=2015-02-02|publisher=Газета. Ру|access-date=2015-02-02|archive-date=2015-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205011925/http://www.gazeta.ru/science/2015/02/02_a_6397281.shtml|url-status=live}}</ref>. === Апоезиатә рҿиара === {{Anchor|Апоет}} [[Файл:Michelangelo painting God.JPG|thumb|right|200px|Микеланџьело исонети иавтошаржи зныз исаламшәҟәы ацыԥҵәаха: аҟаза Сикстинтәи акапелла аҭуан асахьақәа аниҵоит. 1510ш. [[Каза-Буонароти|Каза- Буонароти]], Флоренциа]] [[Файл:Michael Angelo and Vittoria Colonna (Schneider).jpg|thumb|left|<center> Г. Шнайдер. Витториеи Микеланџьелои «[[Моисей (Микеланджело)|Моисеи]]» аскульптура аҿы. 1894 </center>]] Микеланџьело ипоезиа Аиҭарҿиара аепоха акультура аҿырԥштәы лашақәа иреиуоуп ҳәа ԥхьаӡоуп<ref>Wallace, 2011, с. 40—41.</ref>. Иахьа уажәраанӡа еиқәханы иҟоуп хышә инарзынаԥшуа Микеланџьело иажәеинраалақәа. Атема хадақәа- ауаҩы ихьӡ-иԥша азышәаҳәара, агәкаҳара, аҟаза изаҵәра роуп. Аҟаза бзиа ибоз апоетикатә формақәа- амадригал, асонет. [[Роллан, Ромен|Р. Роллан]] излеиҳәо ала, Микеланџьело дшыхәыҷыз ажәеинраалақәа рыҩра далагеит, аха урҭ рахьтә еиқәхаз рацәам, избан акәзар 1518 ш. азы иара заатәи иажәеинраалақәа реиҳарак иблит, анаҩс даҽа хәҭак, иԥсра маҷк шагыз иқәихит<ref>Роллан, 1992, с. 112—113.</ref>. [[Варки, Бенедетто|Бенедетто Варки]], Донато Џьаннотто, Џьорџьо Вазари уҳәа убас егьырҭгьы русумҭақәа рҿы ажәеинраалақәак кьыԥхьын<ref>Роллан, 1992, с. 154—155.</ref>. Луиџьи Риччии Џьанноттои Микеланџьело идыргалеит иреиӷьу иажәеинраалақәа алихразы. 1545 шықәсазы Џьаннотто Микеланџьело иажәеинраалақәа раԥхьатәи реизга аҭыжьразы аҽазыҟаҵарақәа дрылагеит, аха уи аус ҿиартә еиԥш изыҟамлеит- Луиџьи 1546 шықәсазы дыԥсит, Витториа -1547 шықәсазы<ref>Роллан, 1992, с. 154—155.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mcah.columbia.edu/arthumanities/pdfs/arthum_michel_reader.PDF|format=PDF|title=Вибрані поезії Мікеланджело (з коментарем)|access-date=2012-01-22|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgYYbaR?url=http://www.mcah.columbia.edu/arthumanities/pdfs/arthum_michel_reader.PDF|archive-date=2013-06-20|url-status=dead}}</ref>. Абасала, автор иԥсы ахьынӡаҭаз, иажәеинраалақәа реизгақәа ҭыҵӡомызт, раԥхьатәи аизга 1623 шықәсазы иашьа иԥа Микеланџьело Буонарроти (аиҵбы) иоуп иҭзыжьыз, «Микеланџьело иажәеинраалақәа, иашьа иԥа еизигаз» ҳәа хыс иаҭаны, «Џьунтина» захьӡыз Флоренциатәи акьыԥхьырҭаҿы<ref>{{cite web|url=https://library.duke.edu/rubenstein/scriptorium/mazzoni/exhibit/treasures/B56.html|title=Rime, Michelangelo Buonarroti (1623)|access-date=2012-01-22|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgZCa3y?url=https://library.duke.edu/rubenstein/scriptorium/mazzoni/exhibit/treasures/B56.html|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. Ари аҭыжьымҭа нагӡамызт, насгьы иашамрақәакгьы аман<ref>Роллан, 1992, с. 112—113.</ref>. 1863 шықәсазы Чезаре Гуасти (италиан бызшәала Chesare Guasti) иҭижьит аҟаза иажәеинраалақәа раԥхьатәи ииашоу реизга, аха уи хронологиала еишьҭагыламызт<ref name="Ryan">The Poetry of Michelangelo: An Introduction, Christopher Ryan (London, 1998). pp. 7-9.</ref>. 1897 шықәсазы анемец ҟазараҭҵааҩ Карл Фреи «Адоктор Карл Фреи еизигаз, ахҳәаа ззиуз Микеланџьело иажәеинраалақәа» захьӡыз аусумҭа ҭижьит.([[Берлин]])<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/diedichtungende01freygoog|title=Die Dichtungen des Michelagniolo Buonarroti Herausgegeben Und mit Kritiscem Apparate Versehen von Dr. Carl Frey|access-date=2012-01-22|lang=de|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgZt18K?url=http://archive.org/details/diedichtungende01freygoog|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. Ензо Ное Џьирард иҭыжьымҭа (Италиа. Ақ. Бари 1960ш, х-хәҭакны ишьақәгылан, Фреи иҭыжьымҭа аҵкыс акырӡа еиӷьын, ажәеинраалақәа еиҳа еиӷьыз ахронологиала еишьҭагылан<ref name="Ryan" />. Микеланџьело ипоезиатә рҿиара ҭиҵаауан, ахәҭакахьала, анемец шәҟәыҩҩы [[Ланг, Вильгельм|Вильгельм Ланг]]. Уи ари атема ала адиссертациа ихьчеит, аусумҭа акьыԥхь иабеит [[1861|1861]] шықәсазы<ref>{{cite web|url=http://openlibrary.org/works/OL5658966W/Michel_Angelo_Buonarroti_als_Dichter|title=Michel Angelo Buonarroti als Dichter.|author=Lang, Wilhelm.|date=1861|work=|publisher=Mäcken in Stuttgart .|access-date=2012-11-02|lang=de|archive-url=https://www.webcitation.org/6BvTDs7Mc?url=http://openlibrary.org/works/OL5658966W/Michel_Angelo_Buonarroti_als_Dichter|archive-date=2012-11-04|url-status=live}}</ref>. ==== Амузыкаҿы ахархәара ==== Иара иԥсы анҭазгьы иажәеинраалақәа рыхәҭак амузыка алырхит. Микеланџьело иаамҭазы еицырдыруаз акомпозиторцәа дыруаӡәкуп [[Аркадельт, Якоб|Иакоб Аркаделт]] (''«Deh dimm»'' ''Amor se l’alma''" и ''«Io dico che fra voi»'')<ref>[[Си, Альберт|Albert Seay]]. ''Arcadelt and Michelangelo'', Renaissance news vol. 18, 4 (1965) p.299—301{{In lang|en}}</ref>, Бартоломео Тромбончино, Констанца Феста (Микеланџьело иажәеинраалазы иӡыз амадригал)<ref>{{cite web |url=https://books.google.com.ua/books?id=R97JZiFl2P4C&dq=composers+michelangelo+festa&source=gbs_navlinks_s |author=Costanzo Festa |editor=Richard J.&nbsp;Agee |title=Counterpoints on a cantus firmus |publisher=A-R Editions, Inc |year=1997 |page=xi |lang=en |access-date=2012-02-04 |archive-date=2017-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171002215220/https://books.google.com.ua/books?id=R97JZiFl2P4C&dq=composers+michelangelo+festa&source=gbs_navlinks_s |url-status=live }}</ref>, Жан де Конс (уигьы — Консилиум)<ref>{{cite web|url=http://earlymusichicago.org/composers_renaissance_c.htm#Jean%20Conseil|title=Early MusiChicago: Jean Conseil|lang=en|access-date=2012-01-22|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgbkfrm?url=http://earlymusichicago.org/composers_renaissance_c.htm#Jean%20Conseil|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. Иажәақәа ирылхны амузыка рыҩхьан [[Штраус, Рихард|Рихард Штраус]] (хә-ашәак рыла ишьақәгылоу ацикл — актәи Микеланџьело иажәақәа рыла, егьырҭ -Адольф фон Шак, 1886ш)<ref>{{cite web|url=http://www.classicalarchives.com/work/100925.html#tvf=tracks&tv=about|title=Richard Strauss. 5 Lieder, Op.15, TrV148|author=James Leonard, Rovi|access-date=2012-02-04|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgcZTMc?url=http://www.classicalarchives.com/work/100925.html#tvf=tracks&tv=about|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>, [[Вольф, Хуго|Хуго Вольф]] (авокалтә цикл «Микеланџьело иашәақәа», 1897ш)<ref>{{cite web|url=http://journals.uvic.ca/index.php/me/article/view/2265/1493|title=Grasping Toward the Light: A Reassessment of Wolf’s Michelangelo- Lieder|format=PDF|author=Iain Gillis|date=|work=Musicological Explorations. Vol 11 (2010)|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgdSZhm?url=http://journals.uvic.ca/index.php/me/article/view/2265/1493|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref> иара убас [[Бриттен, Бенджамин|Бенџьамин Бриттен]] (ашәақәа рцикл «Микеланџьело исонетқәа быжьба», 1940ш)<ref>{{cite web|url=http://www.classicalarchives.com/work/55868.html#tvf=tracks&tv=about|title=Benjamin Britten. 7 Sonnets of Michelangelo, Op.22 (song cycle)|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgeW0N7?url=http://www.classicalarchives.com/work/55868.html#tvf=tracks&tv=about|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. ԥхынгәымза 31, 1974 шықәсазы [[Шостакович, Дмитрий Дмитриевич|Дмитри Шостакович]] абаси афортепианои рзы асиуита иҩит (опус 145). Асиуита шьаҭас иамоуп аҟаза исонетқәа ааба, иажәеинраалақәа хԥа. (Абрам Ефрос еиҭага)<ref>{{cite web|url=http://live.shostakovich.ru/composition/336/|title=Дмитрий Шостакович. Сюита на слова Микеланджело Буонарроти для баса и фортепиано. Перевод А. Эфроса|lang=ru|access-date=2012-02-04|url-status=dead|archive-date=2013-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20130702200820/http://www.shostakovich.ru/}}</ref>. 2006 шықәсазы, апатын [[Дейвис, Питер Максвелл|Питер Максвелл Деивис]] ихиркәшеит ''«Tondo di Michelangelo»'' (абаритони афортепианои рзы) аусумҭа. Аҩымҭа еиднакылеит Микеланџьело исонетқәа ааба. Апремиера ҟалеит жьҭаарамза 18, 2007 шықәсазы<ref>{{cite web|url=http://www.schott-music.com/shop/Sheet_Music/show,231583.html|title=Sir Peter Maxwell Davies. Tondo di Michelangelo|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWggvFQw?url=http://www.schott-music.com/shop/Sheet_Music/show,231583.html|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref> 2010 шықәсазы Австриатәи акомпозитор Метиу Диуи ''«Il tempo passa: music to Michelangelo»'' (абаритон, альт, афортепиано рзы) захьӡыз аусумҭа аԥиҵит. Уаҟа Микеланџьело иажәеинраалақәа англыз бызшәахьы еиҭагоуп. Аусумҭа адунеизегьтәи апремиера мҩаԥысит ажьырныҳәамза 16, 2011 шықәсазы<ref>{{cite web|url=http://www.australianmusiccentre.com.au/product/il-tempo-passa-based-on-the-poetry-of-michelangelo|title=Il tempo passa: based on the poetry of Michelangelo / Matthew Dewey|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWghoMiX?url=http://www.australianmusiccentre.com.au/product/il-tempo-passa-based-on-the-poetry-of-michelangelo|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. Иналукааша аҟаза имоҭа иԥа- ашәҟәыҩҩы [[Микеланджело Буонарроти Младший|Микеланџьело Буонарроти аиҵбы]] (Микеланџьело иль Џьоване). Микеланџьело ҩажәи фба шықәса рыҩныҵҟа ҵаҩыс имаз, иҩызаз, ицхраауаз иакәын [[Амадори, Франческо|Франческо Амадори да Урбино]], дицхраауан дагьиҵыҩын [[Монторсоли, Джованни-Анджело|Џьованни -Анџьело Монторсоли]]. == Агәаларшәара == '''Асахьаркыратә литератураҿы''' * "[[Бельведерский торс (повесть)|Бельведертәи ахәамц]] " (1936 ш, [[Алданов, Марк Александрович|Марк Алданов]]). * "[[Камень и боль|Ахаҳәи ахьааи]]" (1942ш, [[Шульц, Карел|Карел Шульц]]) * "Агәаҟрақәеи агәырӷьарақәеи" (1961ш, [[Стоун, Ирвинг|Ирвинг Стоун]]) '''Акино аҿы''' * «Микеланџьело иԥсҭазаара» (1964ш. асериал маҷ, Италиа). * [[Аԥсеизгареи аекстази]] (Агәаҟреи аекстази, Еиду Америкатәи Аштатқәа — Британиа, 1965ш) — арежиссиор [[Рид, Кэрол|Керол Рид]]. * Акино "Микеланџьело иааԥынра" (Италиа — Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1990ш) — арежиссиор Џьерри Лондон. [[Марк Франкель]] ароль хада наигӡон.. * Ателесериал аҩбатәи асезон "[[Тюдоры (телесериал)|Атиудорцәа]]" (2008ш), Микеланџьело ироль наигӡоит — Джеимс МакХеил. * [[Мацкявичюс, Гедрюс|Г. Мацкиавичиус]] [[Спектакль|испектакль]] “Аиааира” (2010)ш. * [[Документальный фильм|Ад/ф]] "Микеланџьело асупериаҵәа" (анг. Michelangelo Superstar). * Ад/ф «Микеланџьело. Инымҵәаӡо» (италиан бызшәала: Michelangelo — Infinito) (Италиа — Ватикан, 2018ш) — арежиссиор Емануеле Имбуччи. * Акиносахьа "[[Грех (фильм, 2019)|Агәнаҳа]]" (Урыстәыла, 2019ш, арежиссер [[Кончаловский, Андрей Сергеевич|Андреи Кончаловски]]), Микеланџьело ироль наигӡоит — [[Тестоне, Альберто|Альберто Тестоне]]. '''Афилателиаҿы''' * 1964 шықәсазы Асовет Еидгылаҿы [[Почта СССР|аԥошьҭа]] амарка ҭрыжьит: Адунеизегьтәи акультура аусзуҩцәа. Микеланџьело (1475–1564шш), италиатәи аскульптор, асахьаҭыхҩы, архитектор, апоет, ахәыцҩы. Армарахь ала -Флоренциа иҟоу Лауренциантәи абиблиотека аҿаԥхьа аԥсхыхра иаҿу атәы искульптура. Арӷьарахь- Микеланџьело Сикстинтәи акапелла акартон асахьанҵа аус идиулоит. * 1975 ш азы Асовет Еидгыла [[Почта СССР|аԥошьҭаҟны]] Микеланџьело диижьҭеи 500 шықәса аҵра аҳаҭыразы еиуеиԥшым амаркақәа рсериа ҭрыжьит. <gallery> Файл:1975 CPA 4438 Stamp Maxicard.jpg|[[Картмаксимум]] “Микеланџьело. [[Автопортрет|Автопортреҭ]]. [[Лувр]]. [[Париж]]”, [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]], 1975ш ([[Каталог почтовых марок СССР|CFA]] [ [[Марка (акционерное общество)|АО "Марка"]] ] No 4438). [[Гашение первого дня|Актәи амш аԥыхра]]: «Микеланџьело даниз инаркны 500 шықәса ҵит», [[Москва]], [[Почтамт|Аԥошьҭамт]], 27.02.1975 Файл:1975 CPA 4438.jpg|Асовет Еидгыла амарка. Микеланџьело ихатә портреҭ (Лувр, Париж). Асахьаҭыхҩы: Г. Комлев. Файл:1975 CPA 4432-4434 Minisheet with autograph of engraver Mayorova.jpg Файл:1975 CPA 4433.jpg Файл:1975 CPA 4432.jpg Файл:1975 CPA 4434.jpg Файл:1975 CPA 4435-4437 Minisheet.jpg Файл:1975 CPA 4435.jpg Файл:1975 CPA 4436.jpg Файл:1975 CPA 4437.jpg Файл:The Soviet Union 1964 CPA 3027 stamp (World Cultural Figures. Michelangelo (1475-1564), Italian sculptor, painter, architect and poet).jpg|Асовет еидгыла Аԥошьҭа, 1964ш </gallery> '''Анумизматикаҿы''' * 2015 шықәсазы [[Банк России|Урыстәылатәи Абанк]] 25 мааҭ иҟоу араӡын гәаларшәагатә ԥараҿырпы ҭнажьит. <gallery> Файл:Памятная монета Банка России «Сокровищница мировой культуры. Творения Микеланджело Буонарроти».jpg| Урыстәыла агәалашәаратә монета, 2015ш. Микеланџьело Буонарроти иаԥҵамҭақәа. </gallery> == Азгәаҭақәа == {{Reflist|32em}} == Алитература == {{refbegin|2}} '''На русском языке''' * [[Сомов, Андрей Иванович|Сомов А. И.]] Микеланджело Буонарроти // [[Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]] : в 86 т. — СПб., 1890—1907. * {{книга|автор =Брион Марсель |заглавие =Микеланджело / Пер.&nbsp;с&nbsp;фр. Г.&nbsp;Г.&nbsp;Карпинского |оригинал ={{lang-fr|Michel-Ange}} |место =М. |издательство =Молодая гвардия |год =2002 |isbn =5-235-02487-7 |ссылка =http://belpaese2000.narod.ru/Teca/Cinque/Michela/ZSL/mic0.htm |ref = Брион}} * {{книга|автор =[[Вазари, Джорджо|Вазари Д.]] |заглавие = Жизнеописания прославленных живописцев, скульпторов и архитекторов |оригинал ={{lang-it|Le Vite de’piu eccelenti Pittori, Scultori e Architetti}} |ответственный= |издание= |место =К. |издательство =Искусство |год =1970 |страниц =520 |страницы = 296—429, 497—507 |ссылки =ftp://lib.sumdu.edu.ua/Materiali_do_kyrsiv/Vazari.pdf |isbn= |isbn2= |ref = Вазари}} * {{Книга|ref=Власов|автор=[[Власов, Виктор Георгиевич|В. Г. Власов]].|заглавие=Стили в искусстве. В 3-х т|год=1997|часть=Микеланджело Буонарроти, Микеланьоло ди Лодовико ди Лионардо ди Буонаррото Симони|место=СПб.|издательство=Кольна|том=3. — Словарь имён|страницы=54—64|isbn=5-88737-010-6}} * {{Книга|ref=Гращенков|автор=[[Гращенков, Виктор Николаевич|В. Н. Гращенков]].|заглавие=Микеланджело // Мастера искусства об искусстве|год=1966|место=М.|издательство=Искусство|том=Второй|страницы=166—174}} * {{книга|автор =Эрпель Фриц. |заглавие = Микеланджело / Пер.&nbsp;с нем.&nbsp;Сергея Данильченко |место =Берлин |издательство =Хеншель |год =1990 |страниц =72 |isbn =3-362-00044-4 |ref = Эрпель}} * {{книга|автор = Дажинa В. Д.|заглавие= Микеланджело. Рисунок в его творчестве|место= М.|издательство = [[Искусство (издательство)|Искусство]]|год = [[1987|1987]]|страниц = 215}} * {{Книга|ref=Дворжак|автор=Дворжак, М.|заглавие=История итальянского искусства в эпоху Возрождения. Курс лекций|год=1978|место=М.|издательство=Искусство|том=II|страницы=17—44}} * {{книга | автор = {{comment|Махов А. Б.|Александр Борисович}} | заглавие = Микеланджело | место = М. | издательство = [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]] | год = 2014 | серия = [[Жизнь замечательных людей]] | страниц = 598[10] | isbn = 978-5-235-03689-5 | тираж = | ref = }} * {{книга |заглавие = Микеланджело. Поэзия. Письма. Суждения современников |ответственный = сост. [[Гращенков, Виктор Николаевич|В. Н. Гращенков]] |место = М. |год = 1983 |страниц = 176 | ref = Микеланджело. Поэзия. Письма. Суждения современников }} * {{книга |заглавие = Микеланджело. Жизнь. Творчество |ответственный = Сост. В. Н. Гращенков; вступительная статья В. Н. Лазарева |место = М. |издательство = [[Искусство (издательство)|Искусство]] |год = [[1964|1964]] }} * {{книга |автор = |заглавие = Микеланджело и его время |ответственный = Сборник статей. Под ред. [[Ротенберг, Евсей Иосифович|Е. И. Ротенберга]], [[Гершензон-Чегодаева, Наталья Михайловна|Н. М. Гершензон-Чегодаевой]] |место = {{М.}} |издательство = [[Искусство (издательство)|Искусство]] |год = [[1978|1978]] |страниц = 272 |тираж = 25000 }} * {{книга |автор = [[Ротенберг, Евсей Иосифович|Ротенберг Е. И.]] |заглавие = Микеланджело |место = М. |издательство = [[Искусство (издательство)|Искусство]] |год = [[1964|1964]] |страниц = 180 }} * [[Ирвинг Стоун]], «Муки и радости», big-library.info/?act=read&book=26322 * {{книга |автор = Ромен Роллан |заглавие = Жизнь Микеланджело |серия = |место = |издательство = |год = 1992 |страниц = |ссылка = https://libs.ru/book/396929/ |ref = Роллан }} * {{книга|заглавие = Титан (Микеланджело)|ответственный = Сост. Г.С. Кушнеровская|место = М.|издательство = [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год = [[1977|1977]]|тираж=100000}} * ''Дунина М. В.'' [http://actual-art.org/files/sb/09/Dunina.pdf Микеланджело-воспитатель: особенности творческой индивидуальности и система преподавания] // [[Актуальные проблемы теории и истории искусства]]: сб. науч. статей. Вып. 9 / Под ред. А. В. Захаровой, С. В. Мальцевой, Е. Ю. Станюкович-Денисовой. — МГУ имени М. В. Ломоносова / СПб.: НП-Принт, 2019. С. 634—643. * {{книга |автор = [[Кузьмина Марина Тимофеевна|М. Т. Кузьмина]] |заглавие = Микеланджело Буонарроти (К 500-летию со дня рождения) |ответственный = |место = {{М.}} |издательство = [[Знание (издательство, Москва)|Знание]] | серия = Искусство |год = 1975 |страниц = 56 |тираж = 150000 }} '''На других языках''' * {{книга |ref=Condivi |заглавие=The Life of Michelangelo |год=1999 |ссылка=https://books.google.com/books?id=sWNZ7njz2MkC |издательство=Pennsylvania State University Press |isbn=0-271-01853-4 |автор=[[Кондиви, Асканио|Condivi, Ascanio]]; Alice Sedgewick }} * {{книга |автор = Wallace, William E. |заглавие = Michelangelo: Skulptur, Malerei, Archtektur |место = [[Кёльн|Köln]] |издательство = Monte von DuMont |год = 2011 |ref = Wallace }} * {{книга |автор = Tolnay K. |заглавие = Michelangelo |место = Princeton |год = 1943 |ref = Tolnay }} * {{книга |автор = [[Жиль Нере|Gilles Néret]] |заглавие = Michelangelo |серия = Basic Art |место = [[Кёльн|Köln]] |издательство = [[Taschen]] |год = [[1999|1999]] |страниц = 96 }} * Edith Balas, «Michelangelo’s Medici Chapel: a new Interpretation», Philadelphia, 1995 * James Beck, Antonio Paolucci, Bruno Santi, «Michelangelo. The Medici Chapel», London, New York, 2000 * [[Козицкий, Владислав|Władysław Kozicki]], Michał Anioł, 1908. Wydawnictwo Gutenberg — Print, Warszawa {{refend}} == Азхьарԥшқәа == {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:буонарроти}} [[Акатегориа:Италиатәи асахьаҭыхҩцәа]] [[Акатегориа:Италиатәи аскульпторцәа]] [[Акатегориа:Италиатәи архитекторцәа]] [[Акатегориа:1475 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 6 рзы ииз]] [[Акатегориа:1564 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Жәабранмза 18 рзы иԥсыз]] dnnwcgp0afjyr9nyvex967bs52rf32s 169088 169074 2026-07-07T22:34:16Z Fraxinus.cs 8381 /* Азхьарԥшқәа */ 169088 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Микеланџьело|Микеланџьело (аҵакы)}} {{Акарточка артист | имя = Микеланџьело Буонарроти | имя при рождении = | изображение = Miguel Ángel, por Daniele da Volterra (detalle).jpg | ширина = 270px | описание изображения = [[Даниэле да Вольтерра|Даниеле да Вольтерра]]. Микеланџьело ипортреҭ. Адеталь. 1545ш инарзынаԥшуа. Амҿы, ахәша. Метрополитен амузеи, Ниу-Иорк | дата рождения = 6.3.1475 | место рождения = {{МР|Акапрезе|Капрезе|Капрезе-Микеланџьело}}, [[Тоскана]], [[Флорентийская республика|Флоренциатәи ареспублика]] | дата смерти = 18.2.1564 | место смерти = [[Рим]], [[Лацио]], [[Папская область|Апапацәа ртәылаҿацә]] | род деятельности = [[художник|Асахьаҭыхҩы]], [[архитектор]], [[скульптор|аскульптор]], [[поэт|апоет]], [[генеральный подрядчик|аподриадҟаҵаҩ хада]] | стиль = [[Высокое Возрождение|Аиҭарҿиара ҳаракы]] | жанр = [[религиозная живопись|Адинтә сахьаҭыхра]], [[портрет|апортреҭ]], [[скульптура|аскульптура]] | страна = {{Флагификация|Флоренциатәи Ареспублика}}<br>{{Флагификация|Апапацәа ртәылаҿацә}} | покровители = [[Лоренцо Великолепный|Лоренцо]] Иблахкыгоу [[Юлий II|Иули II]], [[Лев X|Лео X]],[[Павел III]] | награды = | звания = | премии = }} '''Микеланџьело Буонарроти''', мамзаргьы '''Микеланьоло, Микеланџьело'''<ref>{{Книга|автор=[[Дживелегов, Алексей Карпович|Дживелегов А. К.]]|заглавие=Микельанджело|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=1957|страниц=255|серия=Жизнь замечательных людей}}</ref>; ахьӡ наӡаны '''Микеланџьело ди Лодовико ди Леонардо ди Буонарроти Симони''' (аиталиан бызшәала Michelangelo di Lodovico di Leonardo di Buonarroti Simoni; [[Хәажәкырамза 6|Хәажәкырамза 6]], [[1475]]ш, [[Капрезе-Микеланджело|Капрезе]], [[Флорентийская республика|Флоренциатәи ареспублика]] — [[Жәабранмза 18|жәабранмза 18]], [[1564]]ш, [[Рим]]){{Аиасра|био}} — [[изобразительное искусство Италии|италиатәи]] [[Скульптура|аскульптор]], [[Живопись|асахьаҭыхҩы]], [[архитектор]]{{Аиасра|работы}}, ахәыцҩы{{Аиасра|мыслитель}}. [[Высокое Возрождение|Иреиҳау Аиҭарҿиареи]]{{Аиасра|оценки}} раԥхьатәи [[барокко|абароккои]] раамҭақәа ирыҵаркуа иреиҳаӡоу аҟазацәа дыруаӡәкын, «Римтәи [[Архитектура барокко|абарокко архитектура]] аб» ҳәа иара иоуп ирыԥхьаӡо<ref>{{Книга|автор=Вёльфлин Г.|заглавие=Ренессанс и барокко|год=2004|место=СПб.|издательство=Азбука-классика|страницы=245}}</ref>. Уи иусумҭақәа иара иԥсы анҭазгьы Аиҭарҿиара аамҭазтәи аҟазара иреиҳаӡоу еихьӡарақәаны иԥхьаӡан<ref name="brit">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/379957/Michelangelo/|title=Michelangelo|work=Encyclopædia Britannica|lang=en|access-date=2012-01-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgDvbw5?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/379957/Michelangelo/|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref><ref>Wallace, 2011, с. 5.</ref>. Микеланџьело ԥшьынҩажәи жәба шықәса инарзынаԥшуа иниҵит — епоха дук, Иреиҳау Аиҭарҿиара аамҭа инаркны [[Контрреформация|Аконтрреформациа]] аҟазара ахыҵхырҭақәа рҟынӡа. Ари апериод аҩнуҵҟа жәахаҩык [[Список римских пап и антипап|Римтәи апапацәа]] рҽырыԥсахит- урҭ рҟынтә жәҩык рзаказқәа наигӡеит. Иԥсҭазаареи иусуреи ирызку адокументқәа рацәаны еиқәханы иҟоуп — ихааныз ауаа рышаҳаҭрақәа, Микеланџьело ихаҭа исалам шәҟәқәа, аиқәшаҳаҭрақәа, ихатәи изанааҭтәи анҵамҭақәа. Микеланџьело иара убас Мраҭашәаратәи Европа аҟазара раԥхьаӡатәи ахаҭарнак ҳәа дыԥхьаӡоуп<ref name="brit" />. “Иусумҭақәа зегьы — игениалтәу ахаҭара змоу аҟаза индивидуалтә сахьаркыратә стиль иаҿырԥштәқәоуп. Ари Италиа Иреиҳау Аиҭарҿиара аамҭа иазҷыдоу цәырҵроуп. Иара аҟазара аҭоурых аҿы раԥхьаӡатәи ҟазоуп, аҩызцәеи игәаанагара еицеиюызшоз ауааи имаӡамкәа, аҿыханҵатә ҟазараҿы изышьццылахьаз, иаабац агәаанагарақәа рыԥсахра зҽазызшәаз”<ref>Власов, 1997, с. 54.</ref>. Микеланџьело раԥхьатәи иофициалтә биограф [[Вазари, Джорджо|Џьорџьо Вазари]], иналукааша иҩымҭа “[[Жизнеописания наиболее знаменитых живописцев, ваятелей и зодчих|Еицырдыруа асахьаҭыхҩцәеи, арыԥшьшьаҩцәеи, аргылаҩцәеи рыԥсҭазаара ахцәажәара]] ” аҟны Микеланџьело даликаауан, “дгениуп, далхуп... адгьылтә феномен акәымкәа, жәҩантәи феноменуп” ҳәа изиҳәон. Вазари излеиҳәоз ала, Микеланџьело «еиԥшу мҩак аҿы еидкыланы иҟаз азынџьырқәеи ашьамҭлаҳәқәеи ԥиҵәеит», ахәҭакахьала еицырдыруа «Давид» иҳаҭәара «ҳаамҭазтәии ажәытәӡатәии, абырзенцәеи римтәии рҳаҭәарақәа зегьы рыхьӡ-рыԥша рымнахит»<ref>Вазари, 1970, с. 312.</ref>. “Иҟазараҿы Микеланџьело ииашаҵәҟьаны Флоренциатәны даанхеит, Џьоттои Мазаччиои зыԥсахаз ашьҭрамадаҩны. Иусумҭақәа рҿы Флоренциатәи ашкол асахьаркыратә стиль акульминациа аҟынӡа инеигеит, аха уи аамҭазынгьы иара ахы мап ацәнакуашәа иҟан”<ref>Власов, 1997, с. 54.</ref>. Одним из самых впечатляющих произведений художника является роспись [[Потолок Сикстинской капеллы|потолка Сикстинской капеллы]] в [[Ватикан]]е. [[Гете, Иоӷанн Вольфганг фон|И. В. фон Гёте]] писал: «Не увидев Сикстинской капеллы, трудно составить себе наглядное представление о том, что может сделать один человек»<ref>''«…Ohne die Sixtinische Kapelle gesehen zu haben, kann man sich keinen anschauenden Begriff machen, was ein Mensch vermag»'' ({{книга|автор =Dorothea Scholl. |заглавие =Von den «Grottesken» zum Grotesken: die Konstituierung einer Poetik des Grotesken in der italienischen Renaissance |ссылка =https://books.google.com.ua/books?id=UPAmrjmGDhsC&dq=goethe+michelangelo&source=gbs_navlinks_s |издательство =LIT Verlag Münster |год =2004 |страниц =768 |страница =363 }}){{In lang|de}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wisdomportal.com/Enlightenment/Goethe.html|title=Johann Wolfgang von Goethe, Italian Journey (1786-1788), August 23, 1787|lang=en|access-date=2012-01-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgFp60Q?url=http://www.wisdomportal.com/Enlightenment/Goethe.html|archive-date=2013-06-20|url-status=dead}}</ref>. Среди его архитектурных свершений — проект перестройки [[Собор Святого Петра|собора Святого Петра]] в Риме и его величественного купола, лестница [[Библиотека Лауренциана|библиотеки Лауренциана]] во Флоренции, римская площадь Кампидольо (Капитолия). Еиҳа еицырдыруа искульптуратә усумҭақәа иреиуоуп [[Давид (Микеланджело)|Давид]] ибаҟа, [[Бахус (Микеланджело)|Бахус]] ибаҟа, раԥхьатәи «[[Пьета (Микеланджело)|Ватикантәи Пиета]]» [[Пьета|Пиета]] атемала иҟаҵаз уи ашьҭахьтәиқәа [[шедевр|ашедеврқәа]] (Қьырса иҵәыуара), насгьы [[Гробница Юлия II|Апапа Иули II иҳаҭгәын]] азы [[Моисей (Микеланджело)|Моисеи]] «[[Рабы Микеланджело|Атәцәеи]]» рбаҟақәа. Асахьаҭыхыҩ ду ирҿиамҭаҿы ихадароу ауаҩы ихаҭа иоуп, иара иусқәа, ифырхаҵарақәа. Микеланџьело ауаҩы ицәеижь аформақәа нцәахәҵас дырзыҟан, иԥсыи итемперамент ӷәӷәӷеи рыхҭынҵаны аус иуан<ref>Власов, 1997, с. 55.</ref>. {{Ацитата алагара}} Микеланџьело иҟазаратә индивидуалраҿы Леонардо диеиԥшымызт... Уи апеизажи апортреҭи мап рцәикуан. Ҵыхәаԥҵәара змам аҵабырг еиуеиԥшым, ацәаныррақәеи ахәыцрақәеи рбеиара зегьы иара ауаҩытәыҩсатә фигурала иааирԥшуан, насгьы иара мацара аҟны... Микеланџьело идунеи атитанцәа дуқәа рдунеи акәын, ҳәаа змам ауаҩы иҟазаратә лшарақәа аазырԥуаз, иқәԥара афырхаҵаратә пафос, игәаҟрақәа рытрагедиатә ҵаулара зныԥшуаз. Иара иархитектуратә хаҿқәагьы, рдинамикеи, рформақәа рыҩныҵҟатәи аиҿагылареи, аскульптуратә пластикала иҭәуп, уи азы иара дымшәаӡакәа аклассикатә тектоника азакәанқәа еилеигон». <ref>Гращенков, 1966, с. 166.</ref>{{Ацитата алгара}} == Ирҿиара аетап хадақәа == [[Файл:Atto di nascita Michelangelo.jpg|thumb|right|200px|<center>Микеланџьело иира ашәҟәы акопиа</center>]] === ихәыҷра ашықәсқәа === {{Anchor|Анысымҩа}}Микеланџьело диит [[Хәажәкырамза 6|хәажәкырамза 6]], [[1475|1475]] шықәсазы [[Капрезе-Микеланджело|Капрезе]], [[Тоскана]], [[Ареццо]] аҩадахьы, иӷарыз Флоренциатәи аамсҭа Лодовико Буонарроти<ref name="chaskor">{{Cite web |url=http://www.chaskor.ru/article/istoriya_davida_-_ot_florentsii_do_moskvy__27067 |title=История Давида – от Флоренции до Москвы |access-date=2022-06-02 |archive-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602033158/http://www.chaskor.ru/article/istoriya_davida_-_ot_florentsii_do_moskvy__27067 |url-status=live }}</ref> иҭаацәараҿы (аиталиан бызшәала Lodovico (Ludovico di Leonardo Buonarroti Simoni) (1444–1534шш), иара уи аамҭазы 169-тәи [[подеста|аподестас]] дыҟан<ref>Tolnay, 1943, с. 11.</ref>. Абиԥарақәак рыҩныҵҟа Буонарроти-Симони рҭаацәара ахаҭарнакцәа [[Флоренция|Флоренциа]] абанкирцәа маҷқәа иреиуан, аха Лодовико ибанк афинансттә ҭагылазаашьа ахьчара илымшеит, убри аҟынтә зны-зынла аҳәынҭқарратә маҵзураҭыԥқәа ааникылон<ref name="brit"/><ref>Брион, 2002, с. 6.</ref>. Идыруп, Лодовико иаристократиатә хылҵшьҭра дшазыгәдууз, избан акәзар Буонарроти-Симони рҭаацәареи амаркграфиниа [[Матильда Тосканская|Матильда Каноссатәии]] шьала-дала еизааигәан ҳәа рҳәон, аха уи шьақәзырӷәӷәоз адокументтә дырра-арақәа ҳә акагьы ыҟамызт. Иҵаҩы [[Кондиви, Асканио|Асканио Кондиви]] Микеланџьело ихаҭа уи агәра игон ҳәа азгәеиҭон, иашьа иԥа Леонардо иахь ииҩуаз асалам шәҟәқәа рҿы иҭаацәара раристократиатә хылҵшьҭра атәы игәалаиршәалон<ref>Condivi, 1999, с. 5.</ref>. Уильиам Уоллес иҩуан<ref>WilliamE. Wallace,''[https://www.amazon.com/Michelangelo-Artist-Man-his-Times/dp/0521111994 Michelangelo: The Artist, the Man, and his Times] {{Wayback|url=https://www.amazon.com/Michelangelo-Artist-Man-his-Times/dp/0521111994 |date=20161027192435 }}'', Cambridge University Press{{In lang|en}}</ref>: {{Ацитата алагара}}"Микеланџьело иаԥхьа, даара имаҷҩын абас еиԥш иҟоу ахылҵшьҭра ҳамоуп ҳәа зҳәоз аҟазацәа. Асахьаҭыхҩцәа агербқәа рымацара ракәымкәа, ажәлақәаҵәҟьагьы рымамызт. Урҭ раб, рзанааҭ, ма рықалақь рыхьӡқәа рырҭон, урҭ рыбжьара иҟан Микеланџьело иаамҭазы инхоз еицырдыруаз [[Леонардо да Винчи]], [[Джорджоне|Џьорџьоне]]."{{Ацитата алгара}} [[Каза Буонарроти|Каса Буонарроти]] имузеи ([[Флоренция|Флоренциа]]) аҿы иҵәаху Лодовико иҩымҭақәа инарықәыршәаны, Микеланџьело диит "(...) ашәахьа шьыжьымҭан, ишарԥазхаанӡа 4 ма 5 сааҭ раԥхьа." Ари ашәҟәынҵаҿы иара убасгьы иарбоуп хәажәкыра 8 рзы Сан Џьованни –ди- Капрезе ауахәамаҿы дшырнаҭыз, насгьы дызнаҭыз рхьӡқәагьы<ref>Wallace, 2011, с. 63.</ref>. {| class="wikitable collapsible collapsed" !colspan="3"|Микеланџьело дызнаҭыз |- ! Ихьӡ урысшәала !! Италиа бызшәала ихьӡ !! Азгәаҭа |- | Дон Даниелло ди Сер Буонагуида || ''Don Daniello di Ser Buonaguida'' || Флоренциантә, Сан Џьованни аухәама апап |- | Дон Андреа ди... || ''Don Andrea di …''*|| Поппинтә, Диччиано аберҭыԥ аҟынтәи апап (италиан бызшәала: Диччиано) |- | Џьованни ди Наури || ''Giovanni di Naurii'' || Капрезентә |- | Иакопо ди Франческо|| ''Jacopo di Francesco'' || Казурионтә (италиан бызшәала: Казурио)** |- | Марко ди Џьорџьо || ''Marco di Giorgio'' || Капрезентә |- | Џьованни ди Биаџьо || ''Giovanni di Biaggio'' || Капрезентә |- | Андреа ди Биаџьо || ''Andrea di Biaggio'' || Капрезентә |- | Франческо ди Иакопо дель Андуино || ''Francesco di Jacopo del Anduino''** || Капрезентә |- | Сер Бартоломео ди Санти дель Лансе || ''Ser Bartolomeo di Santi del Lanse''** || Анотариус |- !colspan="3"|* <small>''Идырым''</small> ** <small>''иаԥ хьаас и                          ҳамоу''</small> |- |} Микеланџьело ахаангьы иан Франческа ди Нери дель Миниато ди Сиена лыӡбахә иҳәаӡомызт, лара заа аҭаацәара далалеит, насгьы лара лассы-лассы лцәа лтәымқәа дахьыҟалоз азы лгәабзиара уашәшәырахан, Микеланџьело фышықәса анихыҵуаз лыԥсҭазаара далҵит, иашьеи иаби иареи ирыбжьаз асалам шәҟәқәа рҿы зныкгьы иан лыӡбахә имҳәацызт<ref name="cc">{{книга|автор =Charles Clément. |заглавие =Michelangelo |издательство =S. Low, Marston, Searle, & Rivington, ltd. |год =1892 | страниц=5 |ссылка=https://books.google.com.ua/books/about/Michelangelo.html?id=G-sDAAAAYAAJ&redir_esc=y|язык=en}}</ref><ref>Брион, 2002, с. 9.</ref>. Лодовико Буонарроти дбеиамызт, имаз амазара маҷ аҟынтәи иоуаз ахашәала ихәыҷы рацәа рныҟәгаразы аарла изхон. Уи азы, Микеланџьело ааӡаҩ ԥҳәыс длиҭар акәхеит, Сеттиниано зыхьӡыз ақыҭан инхоз «скарпелино» иԥҳәыс. Уаҟа, хаҵеи-ԥҳәыси Тополино ирааӡаз ахәыҷы аԥхьареи аҩреи иҵаанӡа анышәаԥшь аус адулареи ахҵәага ахархәареи иҵеит. Ишыҟазаалакгьы, Микеланџьело ихаҭа аамҭақәак рышьҭахь иҩыза, инысымҩа зҩуаз [[Вазари, Джорджо|Џьорџьио Вазари]] абас иеиҳәон: {{Ацитата алагара}}“Сбаҩхатәраҿы бзиарак ыҟазар, уи зыбзоурахаз сахьиз аретинатәи шәыдгьыл аҳауа ауп, насгьы абаҟақәа злаҟасҵо аԥҟагақәеи ажьаҳәеи сзааӡаз лыхш иалысхит” ҳәа.<ref>Вазари, 1970, с. 298.</ref><ref>Tolnay, 1943, с. 11.</ref>{{Ацитата алгара}} [[Файл:Michelangelo Buonarroti - Codex Vallardi 2491 r.jpg|thumb|right|170px|{{center|Амҵәыжәҩақәа змоу агәылшьап зықәгылоу ашлем зхаз аибашьҩы ихы. Ақьаад, акалам, ачернила. Лувр, Париж}}]] Микеланџьело Лодовико аҩбатәи иԥа иакәын. Фриц Ерпели иашьцәа аниз ашықәсқәа азгәеиҭеит: Лионардо (италиан бызшәала: Lionardo) — 1473 ш, Буонаррото (италиан бызшәала: Buonarroto) — 1477ш, Џьовансимоне (италиан бызшәала: Giovansimone) - 1479 ш иара убас Џьизмондо (италиан бызшәала: Gismondo) — 1481ш. Иан дыԥсит 1485 шықәсазы, иԥҳәыс лыԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь ԥшьышықәса анҵы, Лодовико аҩынтәраан аҭаацәара далалеит. Микеланџьело ианԥса Лукрециа Убальдини лакәхеит<ref>Роллан, 1992, с. 91.</ref>. Иаарласны Микеланџьело Флоренциа иҟаз Франческо Галатеа да Урбино (италиан бызшәала: Франческо Галатеа да Урбино) ишкол ахь ддәықәырҵеит, аха арԥыс аҵаразы гәацԥыҳәара дук ааирԥшӡомызт: иара еиҳа еиӷьишьон асахьаҭыхҩцәа рыҿцәажәара, аиконақәеи афрескақәеи рықәҭыхра<ref>Condivi, 1999, с. 9.</ref>. === Иҿара. Раԥхьатәи аусумҭақәа === [[Файл:Studio romanelli, da Emilio zocchi, michelangelo giovane scolpisce la testa di fauno 04.jpg|thumb|right|170px|Чезаре   Ӡокки. Микеланџьело қәыԥш [[Голова Фавна|афавн ахы]] ҭаԥиҟоит, ақәҭыхра, аоригинал ыӡхьеит.]] [[Файл:Museo Conforti, Ponton di Sant'Ambrogio di Valpolicella. Tondo Pitti 1.jpg|thumb|200px|справа|Тондо Питти. 1503-1505 шықәсқәа рзы. Амармалташь. Барџьелло, Флоренциа]] [[Файл:Michelangelo's Pietà, St Peter's Basilica (1498–99).jpg|thumb|200px|left|Пиета. 1499ш. Амармалташь. Аԥшьа Пиотр иныхабаа, Ватикан]] [[Файл:'David' by Michelangelo Fir JBU002.jpg|thumb|200px|left|Давид. 1501-1504 шықәсқәа рзы. Амармалташь. Академиа агалериа, Флоренциа]] [[Файл:Michelangelo, ignudo 17.jpg|thumb|200px|left|Иниудо. Сикстинтәи акапелла аплафон аҿы иҭыху аҭӡынҵа ахәҭаҷ. 1511ш]] 1488 шықәсазы аб иԥа игәазыҳәарақәа дрықәшаҳаҭхан, асахьаҭыхҩы [[Доменико Гирландайо|Доменико Гирландаио]] иҟазарҭа ҵаҩыс даиҭеит<ref>Вазари, 1970, с. 299.</ref>. Абраҟа Микеланџьело иоуит асахьаҭыхра ихадоу амаҭәарқәеи атехникеи рҵаразы алшара; [[Джотто ди Бондоне|Џьотто]], [[Мазаччо]] реиԥш иҟоу Флоренциатәи асахьаҭыхҩцәа русумҭақәа карандашьла иҟаиҵаз иақәҭыхымҭақәа уи аамҭа иаҵанакуеит; абарҭ акопиақәа рҿы Микеланџьело изы иҟазшьарбагоу аформақәа рскульптуратә ԥшра ааԥшит<ref>{{cite web|url=http://www.mikelangelo.ru/txt/1skulptor.shtml|title=Скульптура — светоч живописи|lang=ru|access-date=2012-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130911231941/http://www.mikelangelo.ru/txt/1skulptor.shtml|archive-date=2013-09-11|url-status=live}}</ref>. Иара иҭыхымҭа «[[Мучения святого Антония|Аԥшьа Антони игәаҟрақәа]]» ([[Шонгауэр, Мартин|Мартин Шонгауер]] иҭыхымҭа шьаҭас иҟаҵаны) уи аамҭа иаҵанакуеит. Микеланџьело Гирландаио иҟазарҭаҿы шықәсык аҵара иҵон. Шықәсык ашьҭахь, Микеланџьело [[Сан-Марко (Флоренция)|Сан-Марко]] абаҳчақәа рҿы иҟаз [[Бертольдо ди Джованни|Бертольдо ди Џьованни]] исахьаҭыхратә школ ахь диасит, уи еиҿикааит [[Медичи, Лоренцо|Зеиԥш ыҟам Лоренцо Медичи]], уи Микеланџьело қәыԥш илаз аҟыбаҩ ибеит. 1490 шықәса инаркны 1492 шықәса рҟынӡа Микеланџьело [[Медичи]] иаҳҭынраҿы дыҟан, [[Палаццо Медичи-Риккарди|Медичи ипалаццо]] аҿы дынхон<ref>Микеланджело. Поэзия. Письма. Суждения современников, 1983, с. 6.</ref>. Платон иакадемиа иаҵанакуаз афилософцәеи иареи еибадырит ([[Фичино, Марсилио|Марсилио Фичино]], [[Полициано, Анджело|Анџьело Полициано]], [[Пико делла Мирандола, Джованни|Пико делла Мирандола]]). Диҩызахеит [[Лев X|Џьованни]] (Лоренцо аҩбатәи иԥа, аԥхьаҟа Апапа Лев X) иара убас [[Климент VII|Џьулио Медичи]] ([[Джулиано Медичи]] изакәантәым иԥа, ахьаҟатәи Апапа Климент VII<ref>Wallace, 2011, с. 30.</ref>). Иҟалап, абри аамҭазы, жәибжь шықәса раҟара анихыҵуаз, заатәи иусумҭақәа аԥиҵазар: ''[[Мадонна у лестницы|Мадонна амардуанаҿ]]'', ''[[Битва кентавров|Акентаврқәа реибашьра]]''. Медичи данԥсы [[1492|1492]] шықәсазы, Микеланџьело иҩныҟа дхынҳәит. 1494-1495 шықәсқәа рзы Микеланџьело [[Болонья|Болоние]] дынхон, Аԥшьа Доминик ахыргьагьазы аскульптурақәа ҟаиҵон. Болоние иара ибеит [[Никколо дель Арка|Никколо делль 'Арка]] итерракотатә скульптурақәа, "[[Оплакивание Христа (Никколо дель Арка)|Қьырса иҵәыуара]]" агәыԥ иаҵанакуаз, насгьы, иҟалап, урҭ рыдраматәи рекспрессивтәи ҟазшьақәа гәникылазар. Иҟалап, Болониетәи ицәаныррақәа аныԥшзар [[Пьета (Микеланджело)|Ватикантәи Пиета]]ҿы Қьырса ихы-иҿи инапқәеи раарԥшраҿгьы. 1495 ш азы, Доминикантәи ақьырсианра аларҵәаҩ [[Джироламо Савонарола]] напхгара ахьыҟаиҵоз Флоренциаҟа дхынҳәит, иаԥиҵеит аскульптурақәа «Аԥшьа Иоанн», «[[Спящий Амур (Микеланджело)|Ицәо Купидон]]». 1496 шықәсазы акардинал [[Рафаэль Риарио|Рафаель Риарио]] Микеланџьело иҟаиҵаз амармалташьтә Купидон ааихәеит, насгьы аҟаза [[Рим]]ҟа дааиԥхьеит, уахь Микеланџьело рашәарамза 25 рзы дцеит. 1496-1501 шықәсқәа рзы иара [[Бахус (Микеланджело)|Бахус]] искульптуреи [[Пьета (Микеланджело)|Ватикантәи Пиете]] аԥиҵеит. Ари аҟаза заатәи, иналукааша иусумҭақәа иреиуоуп. [[Пьета|Пиета]] ҟаиҵеит аскульптор 24 шықәса анихыҵуаз 1499 шықәсазы. Азаказ изҭази иареи ирыбжьаз аиқәышаҳаҭра аусурақәа рхырқәшаразы шықәсык акәын инаҭоз. Микеланџьело амаҭәахәқәа ралхра даара дацклаԥшуан, убри аҟынтә жәымзы [[Каррара]] дыҟан, инаало [[Каррарский мрамор|амармалташь]] аблок алхны Римҟа иааигарц азы. Ари аусумҭа ахазынара авторра азҵаара аимак-аиҿак цәырнагеит, нас аҟаза ԥагьа Анцәа Иан лгәы иахганы игаз амаҟаҿы алаҭын бызшәала аҩыра ҭаԥиҟеит: “MICHEL.AGELVS BONAROTVS FLORENT.FACIEBAT” (Флоренциатәи Микеланџьело Буонарроти инаигӡеит) ҳәа<ref> Балдини У. Микеланджело-скульптор. Полное собрание скульптур. — М.: Планета, 1979. — С. 79 </ref>. Иахьазы ари ашедевр [[Ватикан]] иҟоу [[Собор Святого Петра|Аԥшьа Пиотр иныхабаа]] аҟны хазы игоу акапеллаҿы иҵәахуп. [[1501|1501]]ш. азы Микеланџьело ҩаԥхьа Флоренциаҟа дхынҳәит, Пикколомини аныҳәарҭеи [[Давид (Микеланджело)|Давид]] ибаҟеи рзы аскульптурақәа ҟаиҵеит. [[Рашәарамза 8|Рашәарамза 8]], [[1504|1504]] шықәсазы [[Флоренция|Флоренциа]] ақалақь [[Площадь Синьории|Пиацца делла Синьориа]] ашҭаҿы ажәлар рҿаԥхьа иқәдыргылаз аформа мацара акәӡамызт узыршанхоз, иџьашьатәын абиблиатә фырхаҵа дҟьантазӡа даазырԥшыз асахьаҭыхҩы қәыԥш игәаӷьра. Уи ақалақь ауааԥсыра раӷьырак иргәамԥхеит, аха егьа ус иҟазаргьы, усҟан ареспублика аӷацәа ирҿагылаз Флоренциаа ргәадура иахаҿсахьаны иҟалеит. [[1503|1503]] шықәсазы «Жәаҩаюык ацҳаражәҳәаҩцәа» аԥҵан, [[Санта-Мария-дель-Фьоре|Санта –Мариа- дель Фиоре]] аныхабаа азы «Аԥшьа Матфеи» аус адулара далагеит. 1503-1506 шықәсқәа рзы Микеланџьело х-[[тондо]]к аԥиҵеит (игьежу аформатала ихҭыху асахьақәа): “[[Мадонна Дони]]” ҳәа изышьҭоу, насгьы арелиефтә тондоқәа “[[Тондо Таддеи|Таддеи Мадоннеи]]”, “[[Тондо Питти|Питти Мадоннеи]]”. 1498-1501 шықәсқәа рыбжьара Микеланџьело даҽа скульптуратә [[шедевр|шедевркгьы]] аԥиҵеит: «[[Мадонна Брюгге|Мадонна Бриугге]]». [[1504|1504]] шықәсазы аҟаза [[палаццо Веккьо|палаццо Веккио]] иҟоу хәышәҩык рхеилак азал азы “[[Битва при Кашине (Микеланджело)|Кашинтәи аибашьра]]” ҳәа изышьҭоу афреска аԥҵаразы азаказ иоуит, уи синьориа аӡбарала [[Леонардо да Винчи]] диацлабны иҭихыр акәын. === Иҭәымҭа === [[1505|1505]] шықәсазы Микеланџьело [[Рим]]ҟа диԥхьеит Апапа [[Юлий II|Иули II]]. Наӡаӡатәи ақалақь аҿы Микеланџьело зегьы ддыршанхеит: [[Колизей|Колизеи]] амҽхак, [[Пантеон (Рим)|апантеон]] аҳаракыра, [[Римский форум|римтәи афорумқәа]]. Иаанханы иҟоуп ажәытәӡатәи архитектура, агәашәқәа, аколоннақәа, акапителқәа, аҳамԥқәа, рыхәҭаҷқәа ртәы зну исахьақәа ркопиақәа 280<ref>Власов, 1997, с. 54.</ref>. Апапа Иули зеиԥшыҟам хәыцрак изцәырҵит: ақьырсиантә дунеи аныҳәарҭа хада, [[Собор Святого Петра|Аԥшьа Пиотр иныхабаа]] агәҭаны [[мавзолей|имавзолеи]] ду аргылара: Микеланџьело дҵас ииҭеит ибаҟа апроект аус адиуларц — иуадаҩу архитектуратә еиҿкаара, аҩныҵҟа акапелла змоу, жәабала аскультурақәа рыла ирԥшӡоу<ref> Переписка Микель-Анджело Буонарроти и жизнь мастера, написанная его учеником Асканио Кондиви. — СПб.: Шиповник, 1914 </ref>. Ас еиԥш иҟоу зеиԥшыҟам апроект азы амармалташь алхразы [[Каррара]] аа-мзы дыҟан. Агәымшәара змаз аҟаза игәы иақәшәон аргылара дуқәа рыҟаҵара; урҭ рҿы иара зеиԥшыҟам ихатәы идеиақәа рынагӡаразы алшарақәа ибон. 1505 инаркны 1545 шықәса рҟынӡа, уи аҳаҭгәын аус идиулон, уи азы еишьҭагылаз хә-версиак еиқәиршәеит, иналукааша Моисеи искульптура аԥиҵеит, ҩыџьа атәцәа рбаҟақәа ҟаиҵеит. Аҵыхәтәаны, апапа ари апроект ахь аинтерес ицәыӡит. Уи агәҭак ҿыц изцәырҵит — Аԥшьа Пиотр иныхабаа аиҭашьақәыргылара иҭаххеит, Микеланџьело иусурақәа рыхәԥса ашәара мап ацәикит, аахәаҩи аҟазеи еисит, аусурагьы хыркәшамкәа иаанхеит. Заҳаҭыр ладырҟәыз аҟаза зегь ааныжьны, Римынтә Флоренциаҟа дыбналеит<ref>Гращенков, 1966, с. 168.</ref>. Римтәи апапеи иареи реинышәара ҟалеит [[Болонья|Болоние]] 1506 шықәсазы, абҵарамза мзазы. Микеланџьело апапа иџьазтә ҳаҭәара аҟаҵара дҵас ииҭеит, уи 1507 шықәсазы уи аус адиулон (ԥыҭрак ашьҭахь иара ықәыргеит). Жәабран мза, 1508 ашықәсазы Микеланџьело ҩаԥхьа Флоренциаҟа дхынҳәит. Лаҵарамзазы, апапа идҵала, еиҭа Римҟа дхынҳәит, азаказ ҿыц анагӡаразы. 1508 инаркны 1512 шықәса рҟынӡа аҟаза Ватикан [[Сикстинская капелла|Сикстинтәи акапелла]] аплафон аҿы «аскульптуратә фигура дуӡӡақәа» ҭихуан. Акапелла аҩныҵҟа шыҭбаамызгьы, иара аҭуан аҟны ихьыԥшым аԥҵамҭа ҟаиҵеит, алшара ду змаз аахәаҩ ииҭахызи амонументалтә сахьаҭыхра аҭахрақәеи ирықәымшәоз. Асахьаҭыхҩы афантастикатә, хақәиҭрала иҟаҵаз, аҭуан аҿы «иԥыруа» иҭыхыз, афигура дуқәа зныз архитектуратә каркас, ауаҩы идоуҳа амч дуқәа аҳра ахьыруаз ихыҭхәыцаау адунеи ахь ииаигеит. Афреска хәҭа рацәалатәи композициак, адунеи аншаз инаркны аӡхыҵра ду аныҟала аҿынӡа ауаатәыҩса рҭоурых аанарԥшуеит, иара хышә инареиҳаны ахаҿсахьақәа ануп<ref>Власов, 1997, с. 56.</ref>. [[1513|1513]] рзы Микеланџьело зыжәҩахыр дыҵакны дызмаз, Апапа Иули II иԥсҭазаара далҵит. Флоренциатәи Џьованни Медичи иакәхеит Римтәи апапа ҿыц [[Лев X|Лео X]] ҳәа иҟарҵаз. Микеланџьело аиқәшаҳаҭра ҿыц инапы аҵаиҩит Иули II иҳаҭгәын аус адулара ацҵаразы. Аха мзызқәак ирыхҟьаны, апроект ду хыркәшамхеит. Асканио Кондиви иажәақәа рыла, ҩынюажәа шықәса инеиуаз ари «аҳаҭгәын атрагедиа» «Микеланџьело иԥсҭазаара азгьы итрагедианы иҟалеит»<ref>Гращенков, 1966, с. 169.</ref>. [[Файл:Michelangelo Buonarroti tomb.JPG|thumb|Микеланџьело Буонарроти инышәынҭра ахаҳә Флоренциа Санта-Кроче ауахәама аҿы. 1570ш. Џьорџьо Вазари иҟаиҵаз Микеланџьело ипроекти ибаҟеи]] [[1514|1514]] шықәса ԥхынгәымзазы Микеланџьело ҩаԥхьа [[Флоренция|Флоренциа]]ҟа дхынҳәит. Медичи [[Базилика Сан-Лоренцо (Флоренция)|Сан-Лоренцотәи]] рҭаацәаратә уахәама аԥхьатәи аган аԥҵаразы адҵа иоуит. [[1516]]-[[1519|1519]] шықәсқәа рыбжьара Сан-Лоренцо ауахәама азы амармалташь аиуразы [[Каррара|Каррареи]] [[Пьетрасанта|Пиетрасантеи]] рышҟа акырынтә дцеит. Аха ари аусгьы рыцҳарала ихыркәшахеит. 1520 шықәсазы аԥара ахьыҟамыз иахырҟьаны апапа идҵала аусқәа зегьы иаалырҟьан иаанкылан. Мызқәак рышьҭахь, аҟаза даҽа заказк иоуит: ари ауахәамаҿы Медичи рҭаацәаратә ԥсыжырҭа ҿыц иргылар акәын. Уи ҳаамҭазы [[капелла Медичи|Медичи ркапелла]] ҳәа иашьҭоуп. Иара убас Сан-Лоренцо абазилика иадыз [[Библиотека Лауренциана|Лауренцианатәи абиблиотека]] апроект ҟаиҵон, иагьиргылон. 1527 шықәсазы Медичи Флоренциа даналырца, абарҭ аусурқәа аанкылан: гәыла апатриот, ареспубликанец Микеланџьело ажәлар реиҿкаара далалеит, [[Сан-Миньято|Сан-Миниато]], [[Пиза]], [[Ливорно]], [[Феррара]] рырӷәӷәарҭақәа рхылаԥшҩы хадас дҟаҵан, аха иусура ааныжьны [[Уанаҿа|Венециа]]ҟа дцеит, уантә [[Франциа|Франциа]]ҟа дцарц азы, аха дааиԥхьхәыцаан иқалақь гәакьахь дхынҳәит, уи [[Осада Флоренции|аимпериатә арқәхәҭақәа анақәлоз]] аамҭазы акыр дацхрааит. Флоренциа аилыбгара аҟаза ашәарҭара ду изаанагон, аха уи иҟазара ахь ирымаз аҳаҭыри, Апапа [[Климент VII]] Медичи ркапелла ахыркәшаразы имаз агәазыҳәареи роуп деиқәзырхаз. 1534 шықәсазы Флоренциа наӡаӡа иааныжьны Римҟа дцеит<ref>Гращенков, 1966, с. 170.</ref>. 1534-1541 шықәсқәа рзы, Сикстинтәи акапеллаҿы, аҟаза ихиркәшеит драмала иҭәыз «[[Страшный суд (Микеланджело)|Аҵыхәтәантәи аӡбара]]» захьӡыз афреска ду, иара убас Ватикан [[Капелла Паолина|Паолинатәи акапелла]] аҟны асахьақәа ҭихит (1542-1550шш). 1546 ш азы [[Сангалло, Антонио да (младший)|Антонио да Сангалло]] данԥсы ашьҭахь, Микеланџьело Рим архитектор хадас дҟалеит. Микеланџьело иархитектуратә усумҭақәа рыԥшӡареи рыссирреи рыла удыршанхоит — [[Капитолий (холм)|Акапитолиатәи ашҭа аансамбль]], Рим игылоу [[Собор св. Петра|Ватикантәи аныхабаа]] апсида, акупол. [[1546|1546]] азы, Апапа Павел III изы, иара ихиркәшеит [[Палаццо Фарнезе]] (афасад хада аҩбатәи аихагыла, агәараҭа аганахьала афасад ахԥатәи аихагыла, акорниз) насгьы акапитолиа ашҭа апроект ҟаиҵеит; апроект аԥсҭазаара аларҵәаразы акыр аамҭа аус руан, аха аҟаза иԥсы ахьынӡаҭаз уи хыркәшамхеит. Аха, ҳәарада, зегь реиҳа ихадоу адҵа, иԥсы ҭанаҵы изгәакьаз Флоренциаҟа ихынҳәраҿы иԥырхагаз, Микеланџьело Аԥшьа Пиотр иныхабаа архитектор хадас иҟаҵара акәхеит. Римтәи Апапа абас игәра шигоз аниба, Микеланџьело агәазыҳәара бзиа ааирԥшырц азы аусԥҟаҿы иазгәарҭарц иҭаххеит,аргыларақәа рҿы аус ахьиуа Анцәа иахь имоу абзиабара ишабзоуроу, насгьы иус ахәԥса шимго атәы. === Иԥсреи анышә иамадареи === Микеланџьело иԥсҭазаара далҵит [[Жәабранмза 18|жәабранмза 18]], [[1564|1564]] шықәсазы Рим, 89 шықәса анихыҵуаз. Микеланџьело иԥсра мышқәак шагыз, иашьа иԥа Леонардо Римҟа дааит, уи жәабранмза 15 рзы Микеланџьело иҟаиҵаз аҳәарала Федерико Донати асаламшәҟәы изиҩит<ref>Роллан, 1992, с. 195.</ref>. Иԥсра шаҳаҭцәас иаман [[Томмазо деи Кавальери|Томмазо деи Кавалиери]], [[Даниеле да Вольтерра]], Диомеде Леоне, аҳақьымцәа Федерико Донати, Герардо Фиделиссими, иара убас имаҵуҩы Антонио Францезе<ref>Роллан, 1992, с. 196.</ref>. Дыԥсаанӡа аԥхьа, иара ишиҟазшьаз еиԥш иаазыркьаҿны ауасиаҭ аанижьит: «Сыԥсы Анцәа исҭоит, сцәеижь адгьыл, смал сҭынхацәа»<ref>Вазари, 1970, с. 402.</ref>. Апапа [[Пий IV|Пии IV]] иҭахын Микеланџьело Рим анышә дамаидарц, Аԥшьа Пиотр иныхабаа аҿы аҳаҭгәын ргыланы<ref>{{cite web|url=http://www.mikelangelo.ru/txt/24end.shtml|title=«Последний день жизни, первый день покоя!» (18 февраля 1564)|access-date=2012-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20131006175224/http://www.mikelangelo.ru/txt/24end.shtml|archive-date=2013-10-06|url-status=live}}</ref>. Жәабранмза 20, 1564 шықәсазы Микеланџьело иԥсыбаҩ аамҭала [[Санти-Апостоли|Санти- Апостоли]] абазиликаҿы ишьҭан. Хәажәкырамза алагамҭазы аскульптор иԥсыбаҩ маӡала Флоренциаҟа ииаргеит, 1564 шықәса ԥхынгәымза 14 азы [[Макиавелли, Никколо|Макиавелли]] иҳаҭгәын азааигәара, [[Санта-Кроче (Флоренция)|Санта-Крочетәи]] аухәама аҿы пату ду иқәҵаны анышә дамардеит<ref>Вазари, 1970, с. 419.</ref><ref>Эрпель, 1990, с. 15.</ref>. == Аҭеиҭыԥш == [[Файл:Michelangelo engrave.jpg|thumb|right|150px|<center>Микеланџьело ипортреҭ зну агравиура 1545ш. иҵаҩы Асканио Кондиви ииҩыз ашәҟәы «Микеланџьело Буонарроти иҩымҭақәеи Аҟаза иԥсҭазаареи» аҟынтә. — Санкт-Петербург: Шиповник, 1914ш. </center>]] [[Файл:DSC02316 Daniele Da Volterra - Ritratto di Michelangelo (1564) - Foto Giovanni Dall'Orto, 6-jan-2006.jpg|thumb|left|150px|<center>[[Даниеле да Вольтерра]]. Микеланџьело ибиуст. Аҟаза даныԥсы ихырхыз амаска ала иҟаҵоуп. 1564ш. Аџьаз. Кастелло Сфорцеско, Милан<small></small></center>]] Микеланџьело иаанимыжьӡеит документла иарбоу хатәы портреҭк, аха, аҵарауаа рыҭҵаарақәа рыла, иусумҭақәа рҟны иҟазар алшоит аҟаза ихаҿсахьақәа, урҭ рыбжьара — «[[Святой Прокл|Аԥшьа Прокл Болониатәи]]», Олоферн ихы «Иудифи Олоферни» афрескаҿы Сикстинтәи акапелла аҭуан аҟны, Аԥшьа Варфоломеи ихырхыз ацәа иану ахаҿы («[[Страшный суд (Микеланджело)|Аҵыхәтәантәи аӡбара]]» афреска), «Пиета II» аҿы иҟоу Аԥшьа Никодим<ref>{{cite web|url=http://www.michelangelomodels.com/m_portraits.html|title=What did Michelangelo Looked like?|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgji4aD?url=http://www.michelangelomodels.com/m_portraits.html|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. Иҟоуп Микеланџьело ипортреҭқәак, урҭ рҟны — [[Себастьяно дель Пьомбо|Себастиано дель Пиомбо]] иусумҭақәа (1520ш раҟара), [[Буджардини, Джулиано|Џьулиано Буџьардини]], [[Конте, Якопино дель|Иакопино дель Конте]] (1544-1545, [[Уффици|Уффици агалереиа]]), [[Венусти, Марчелло|Марчелло Венусти]] (капитолиа иҟоу амузеи), Франциско д'Оланда (1538-1539), [[Бонасоне, Джулио|Џьулио Бонасоне]] (1546) уҳәа егьырҭгьы. Иара ихаҿсахьа иҵаҩы Асканио Кондиви игәалашәарақәа рышәҟәы аҿгьы иааԥшуеит, икьыԥхьын 1553 шықәсазы, 1561ш азы [[Леони, Леоне|Леоне Леони]] аскульптор исахьа зну амонета ҭижьит<ref>{{cite web|url=http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_image.aspx?image=ps364193.jpg&retpage=22634|title=Lead medal of Michelangelo, by Leone Leoni|work=The British Museum|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgii2DC?url=http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_image.aspx?image=ps364193.jpg|archive-date=2013-06-20|url-status=dead}}</ref>. Микеланџьело иҭеиҭыԥш даналацәажәоз, [[Роллан, Ромен|Ромен Роллан]] шьаҭас иалихит Контеи д’Олланди рпортреҭқәа<ref>Роллан, 1992, с. 87—88.</ref>: “Микеланџьело ибжьаратәыз аура иман, ижәҩахырқәа ҭбаан, ицәеижь ӷәӷәан (...). Ихы гьежьын, илахь аԥшьганкгьы еиҟаран, акыҷырақәа рыла иҭаԥыҟҟаны иҟан. Ихцәы еиқәаҵәан, иҳәуан. Илақәа ҟәазмызт, аҩабжьа ԥшшәы рыман, аха рыԥшшәы рыԥсахуан, иԥынҵа иашан, агәҭа маҷк иалкьыкьын, иԥышәқәа ҵаӷан, ҵаҟатәи еиҳа еиҳан. Афавн ижакьа еиԥшын ижакьа хәыҷ, иӡамҩақәа ҭашәашәан. Аҭоурыхтә сахьақәа реиҳарак рҿы аскульптор ду иԥынҵа ҟьаҟьа зегьы рылаԥш иҵашәоит. Џьорџьио Вазарии Бенвенуто Челлинии еиҭарҳәаз аҭоурых ала (еиуеиԥшым аверсиақәа), Микеланџьело иԥынҵа ҭаԥҵәеит [[Торриджано, Пьетро|Пиетро Торриџьанои]] иареи реибапҟараан<ref>Вазари Дж. Жизнеописание Торриджано, флорентийского скульптора // Жизнеописания наиболее знаменитых живописцев, ваятелей и зодчих [https://litresp.ru/chitat/ru/%D0%92/vazari-dzhordzho/zhizneopisaniya-naibolee-znamenitih-zhivopiscev-vayatelej-i-zodchih/95] {{Wayback|url=https://litresp.ru/chitat/ru/%D0%92/vazari-dzhordzho/zhizneopisaniya-naibolee-znamenitih-zhivopiscev-vayatelej-i-zodchih/95 |date=20240502150447 }}</ref>. Иара убасгьы иҟоуп агәаанагара, Микеланџьело [[Рафаэль Санти|Рафаель]] иҭыхымҭа "[[Афинская школа|Афинатәи ашкол]]" аҿы даарԥшуп<ref>{{cite web|url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2899%2909070-4/fulltext|title=Michelangelo's gout in a fresco by Raphael|author=Carlos Hugo Espinel|date=1999-12-18|publisher=The Lancet|work=Volume 354, Issue 9196|pages=2149—2151|lang=en|doi=10.1016/S0140-6736(99)09070-4|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgks9GN?url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(99)09070-4/fulltext|archive-date=2013-06-20|url-status=live| issn=0140-6736}}</ref> ҳәа, аха ари аҵыхәтәанынӡа еилкаам<ref>{{cite web|url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2805%2972230-3/fulltext|title=Michelangelo's gouty knee|author=Wolfgang Kuehn|date=2000-03-25|publisher=The Lancet|work=Volume 355, Issue 9209|page=1104|lang=en|doi=10.1016/S0140-6736(05)72230-3|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgm9Y8G?url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(05)72230-3/fulltext|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. Микеланџьело данԥсы ашьҭахь, [[Даниеле да Вольтерра]] аскульптор имаскеи ибаҟеи ҟаиҵеит<ref>Роллан, 1992, с. 87—88.</ref>. == Ирҿиаратә метод == {{Anchor|Аусумҭақәа}}Микеланџьело игени Аиҭарҿиара аамҭа аҟазараҿы мацара акәӡам анырра ахьыҟанаҵаз, уи адунеизегьтәи акультура аҿгьы ашьҭа ааннажьит. XVI ашәышықәсазы Џь. Вазари аҟаза изкны гәацԥыҳәарала иҩуан: {{Ацитата алагара}}Иара иҟазара аҩаӡара рымам ажәытәтәиқәагьы иахьатәиқәагьы аҟазацәа. Иара имаз аидеиақәа рызхәыцреи, рызнеишьеи даара иҳаракын, ауаҩы инапала урҭ рыҟаҵара залшомызт, убри аҟынтә лассы-лассы иаԥҵамҭақәа хмыркәшаӡакәа иаанижьуан, уи моу зынӡагьы иқәихуан. Убас, иԥсра аламҭалазы инапала иҟаиҵаз инагӡамыз асахьақәа рацәаны иблит, иџьабаа атәы аӡәгьы имбартә азы,игени шԥишәоз амҩақәа рзеилымкаарц азы.<ref>Вазари, 1970, с. 296.</ref>{{Ацитата алгара}} Микеланџьело иҟазаратә усура еиҳарак Италиатәи ақалақьқәа ҩба ирыдҳәалоуп: Флоренциеи Рими. Аха, иара иҭынха џьашьахәуп, игенигьы парадоксалтәуп. Иҭыхымҭақәа рҿы, ари аҟаза ахаангьы [[пейзаж|апеизажқәеи]] [[портрет|апортреҭқәеи]] ааирԥшӡомызт, егьырҭ ишыҟарҵоз еиԥш. Вазари иазгәеиҭон, Микеланџьело апортреҭқәа рзы азаказқәа идикыломызт, избанзар урҭ рҿы «инаӡоу аԥшӡара аарԥшра алшомызт». Иара дзызҿлымҳаз аформа мацара акәын: иҭихуан афигурақәа, ахқәа, ацәеижьқәа, хазы-хазы анапқәеи ашьапқәеи. Микеланџьело асахьаҭыхраҿи, аҿыханҵаҿи, архитектураҿи еснагь скульптор мацараны дыҟан, убри алагьы Флоренциатәи ашкол асахьаҭыхҩцәа зегьы рҟазшьа ҷыдақәа абсолиут аҟынӡа ишьҭихуан:. [[Беренсон, Бернард|Бернард Беренсон]], анемец -австриатәи ашкол атеоретикцәа дырхьыԥшны, уи аҟазшьа «аформа анырратә ҵакы» ҳәа ахьӡиҵеит<ref>Власов, 1997, с. 54.</ref>. “Микеланџьело ажәытәӡатәи авторцәа дрыԥхьон,ахәҭакахьала ажәытәӡатәи аколоссқәа ртәы (ҷыдала, Витруви архитектор [[Дейнократ|Деинократ]] изку иажәабжь), зны, А. Кондиви ишазгәеиҭоз ала, Каррара ашьха ақәцә дахәаԥшуа, ари фигура дуӡӡак алхзар шԥабзиахоз ҳәа иҳәеит. Микеланџьело ауаҩы илшара аҳәаақәа дырҭыҵырц азы иҽԥишәон. Иара хықәкыла еиҳа иуадаҩу аганқәеи афигурақәа рҽыԥсахшьеи дрышьҭан адоуҳа аметафтизика аартразы... Иусумҭақәа иаадырԥшуеит асахьаҭыхратә антропоморфизм иреиҳаӡоу аҩаӡара, уи ашьаҭа ажәытәӡатәи аамҭазы иҳан, иара убасҟангьы уи мап ацәыркуан. Ари аарԥшышьа змам акы ауп...”<ref>Власов, 1997, с. 54—55.</ref> Микеланџьело раԥхьаӡа акәны ажәытәӡатәи аамҭазы ишыҟаз еиԥш, идеалтәу аформаеи, абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы иҟаз адоуҳатә еилаҩашьареи реидкылара хымԥада иҭаххеит. Иара [[Дворжак, Макс|Макс Дворжак]] иеилкаара ихы иархәаны, «аԥсыи аматериеи рыбжьара иҟоу аиҿагылара» аарԥшра иҽазишәеит. Аҟаза ари атема иаразнак изымԥшааит; уи раԥхьатәи иусумҭақәа рҿы иаарԥшымызт. «Ажәытәӡатәи аамҭа ацәеижьтә идеали Иреиҳау Аиҭарҿиара аамҭазы иҟаз ақьырсиантә ҟазара ҿыц адоуҳатә пафоси ирыбжьоу аҟазаратә еиҿагылара Сикстинтәи аплафон аҟны инагӡаны иааирԥшит»<ref>Власов, 1997, с. 55.</ref>. Исахьаркыратә хәыцшьала дшыскульпторызгьы, Микеланџьело 1508-1512 шықәсазы Апапа Иули II изаказала Ватикан [[Сикстинская капелла|Сикстинтәи акапелла]] аплафон аҟны «атитантә аскульптуратә фигурақәа» рсахьақәа ҭихит. Адунеи аҿы аналогқәа змам ари аусумҭаҿы Микеланџьело Анцәа иҿагылара иазааигәаз игәымшәаратә идеиа наигӡеит: аҟазара аԥҵаҩы ихаҭа иацлабра алшоит, уи иҟаҵәҟьо акәымкәа, имԥсуа ауниверсалтә формахь анеиразы аҽазнашәалар ауп, насгьы адунеи аԥҵараҿы Анцәа иацлаблароуп. Акапелла аҩныҵҟа шдыумызгьы, иара аҭуан зынӡа ихьыԥшым аԥҵамҭаны иҟаиҵеит, амч ду змоу аахәаҩ иҭахрақәеи амонументалтә сахьаҭыхра аҭахрақәеи ирықәымшәо. Асахьаҭыхҩы афантастикатә, хақәиҭрала «иԥыруа» афигура дуқәа зну архитектуратә каркас, иԥсахит ауаҩытәыҩсатә доуҳа амч аҳра ахьауа ихыҭхәыцаау адунеи ала. Убас ала, Иҳараку Аиҭарҿиара аҟазара акырӡа ԥхьаҟа днахеит, иаамҭа аԥхьаҟа инаскьаган иргылеит<ref>Власов, 1997, с. 56.</ref>. "Микеланџьело иҟазара Аиҭарҿиара алагамҭеи, аизҳареи, аҵыхәтәеи аанарԥшит"<ref>Власов, 1997, с. 60.</ref>. “Ари аҟаза иааирԥшит Аиҭарҿиара аҵакы иаша... акультура аҵакы ирӷәӷәеит, уи атенденциақәеи аиқәымшәарақәеи алогикатә хыркәшараҟынӡа инаигеит... Леонардои Рафаели дызлареиԥшмыз, иара дызхылҵыз ахәыцшьа астиль иԥсахит, уи аҳәаақәа дырҭыҵит. Иара ишәышықәса иаҩихит, уи моу Аиҭарҿиара ахаҭагьы»<ref> Баткин Л. М. Об истоках трагического в Высоком Возрождении // Микеланджело и его время. Сборник статей. — М.: Искусство, 1978. — С. 142—143</ref>. 1509 шықәсазы (Иҳараку Аиҭарҿиара анышәҭуаз аамҭазы) Микеланџьело Сикстинтәи аҭуан маҷк «иааиртит», абнақәа рыхәҭак ықәганы.Абри атәы анраҳа, «Рим ауааԥсыра зегьы акапеллахь инеит» ҳәа, [[Грабарь, Игорь Эммануилович|И. Е. Грабар]] иҩуан, иҟалап, маҷк иахирҟьацәазаргьы, «зегьы еилыркааит хьаас ирымаз, ргәы иҭаҵәахыз... насгьы астиль ҿыц — Абарокко — аԥҵан»<ref> Грабарь И. Э. Барокко // О русской архитектуре. — М.: Наука, 1969. — С. 315 </ref>.Џь. Вазари, ажәа «Барокко» макьана ишизымдыруазгьы, уи астиль «иџьашьахәу, иҳамбац, иҿыцу» ҳәа ахьӡиҵеит. Микеланџьело, ихатә стиль амчреи аекспрессиеи рыла, асахьаҭыхреи акомпозициеи рзы еицырдыруа агәаанагарақәа зегьы иԥсахит<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Барокко // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. II, 2004. — С. 56 </ref>. Апапа Иули II икардама азы иҟаҵаз Моисеи ибаҟа иазкны М. Дворжак иҩуан: «Абра ҳара иаабо зынӡа иԥсабаратәым,, мамзаргьы итрансценденталтәым,ари адунеи иатәым идеалым: уи ауаҩы илоу анцәа иҟәырҷаха апофеоз ауп, агәаӷь ӷәӷәа акт апофеоз ауп, уи аԥынгылақәа амам,ауаа анырра рынаҭоит, аӷацәа ашьаҟьоит».<ref>Дворжак, 1978, с. 22.</ref> == Идоуҳатә ԥшаара, ипоезиеи ихатә ԥсҭазаареи == [[Файл:Dreamofhumanlife.jpg|thumb|200px|справа|Ауаҩытәыҩса иԥсҭазаара азхәыцрақәа. Ақьаад, италиатәи акарандашь. Курто аҟазаратә институт, Лондон]] [[Файл:Studies for the Libyan Sibyl (recto); Studies for the Libyan Sibyl and a small Sketch for a Seated Figure (verso) MET DP826907.jpg|thumb|200px|left|Ливиатәи Сивилла. Аҽазыҟаҵаратә ҭыхымҭа. 1510 ш. инарзынаԥшуа. Ақьаад, асангина. Метрополитен амузеи, Ниу-Иорк]] [[Файл:Michelangelo, ignudo 18.jpg|thumb|200px|left|Иниудо. 1511ш. Сикстинтәи акапелла аплафон асахьанҵа ахәҭаҷ.]] {{Anchor|Ахәыцҩы}}Еилкаам Микеланџьело изааигәаз ауаҩы диман ҳәа. (Кондиви уи «амонах еиԥш дыԥшьан » ҳәа иԥхьаӡон); исексуалра иазку агәаанагарақәа ипоезиа иадҳәалоуп. Микеланџьело хышә инареиҳаны асонетқәеи амадригалқәеи иҩит. Иҵаулоу [[Романтическая любовь|аромантикатә цәаныррақәа]] аазырԥшуа иусумҭа [[Томмазо деи Кавальери|Томмазо деи Кавалиери]] изкын, уи ҩажәихԥа шықәса ихыҵуан Микеланџьело 1532 шықәсазы данибаз. Усҟан Микеланџьело ихаҭа ихыҵуан ҩынҩажәи быжь шықәса. Ари ацикл, аӡәы даҽаӡәы изикыз, зааӡатәи иусумҭа ду акәхеит; Иара Шекспир иқәыԥшра ссир иазку исонетқәа раасҭа ҩынҩажәижәаба шықәса рыла еиҳабуп: <blockquote> : Схы-сҿы хьшәашәа амца акызшәа збоит : Уи харантә сабылуеит, аҵаа еиԥш иҟоу ахьҭа сызныжьны; : Исныруа амч ҩнапы ԥшӡак ханарҭәаауеит : Имырҵысӡакәа аибакапанрақәа зегьы еиҭанагоит.</blockquote> Кавалиери аҭак ҟаиҵеит: «Аҭоуба ҟасҵоит абзиабара шусҭо. Ахаан сара хаҵак уара уаасҭа бзиа дсымбац, ахаан аӡәы иҩызара абас сеиламҳац» ҳәа. Кавалиери Микеланџьело иԥсы ҭанаҵы дшизааигәаз даанхеит. 1542 ш рзы Микеланџьело Чеккино деи Браччи дибеит, уи шықәсык ашьҭахь иԥсҭазаара далҵит, уи анаҩс Микеланџьело анышәынҭратә епиграммақәа ҩынҩыжҽи ааба иҩит. Микеланџьело ибзиабаратә ажәеинраалақәа рсиужетқәа урҭ зызкыз ламысдарала рхы ианадырхәозгьы ыҟан: иҟазараҿы натурас имаз Фебо ди Поџьио абзиабаратә жәеинраала анизик аҭакс аԥара даҳәеит, натурас имаз даҽаӡәгьы, Герардо Перини, диҵаӷьычит. Иара убасгьы идыруп, аҟаза ду иусумҭақәа рҿы ахаҵа ицәеижь нцәахәык еиԥш дшазнеиуаз, уи апластикеи аԥшӡареи. Зны-зынла ада, аҳәса рсахьа ҭихуамызт. Иазгәаҭатәуп, Сикстинтәи акапелла аҭуан аҿы асивиллақәа раарԥшразы аҽазыҟаҵаратә сахьақәа рҿы Микеланџьело зцәа-зжьы хтыз ахацәа рнатурақәа ихы ишаирхәоз, аҵыхәтәантәи астадиаҿы мацара акәын урҭ «еилаҳәаны» аҳәса рҿаԥшылара анриҭоз<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Сикстинская капелла в Ватикане // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. III, 2008. — С. 757 </ref>. [[мужской гомоэротизм|Ахацәа ргомоеротика]] ҳәа изышьҭоу аҟаза дуӡӡа анаҩстәи ибиографиеи ирҿиара аилкаареи аҿы агәыҩбара цәырнагон. Микеланџьело иашьа иԥа имаҭа Микеланџьело Буонарроти аиҵбы 1623 шықәсазы аҟаза иажәеинраалақәа, урҭ зызкыз ахацәа рхаҿқәа аҳәса рахь ииаганы иҭижьит. Џьон Аддингтон Симондс урҭ 1893 шықәсазы англыз бызшәахьы ианиеиҭеига ашьҭахь ауп, ахацәа ишрызкыз анеиҭашьақәдыргылаз. Иахьатәи аамҭазы, аҵарауаа шьоукы, ахаҿытә хьыӡцынхәрақәа шеиҭашьақәдыргылазгьы, ажәеинраалақәа "адоуҳатә диалог ажанр рымоуп, уаҟа аеротикатә поезиа ицқьоу ацәаныррақәа аанарԥшуеит " ҳәа рыԥхьаӡоит<ref> Поэзия Микеланджело в переводе А. М. Эфроса. — Москва- Берлин: Директ-Медиа, 2015 </ref>. Иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи аамҭазы Микеланџьело апоетесса, аԥҳәыс еиба, амаркиза [[Колонна, Виттория|Витториа Колонна]] лахь [[Платоническая любовь|адоуҳатә ҟазшьа змаз абзиабара]] иман. Дара 1537 шықәсазы Рим еибадырит, усҟан лара ҩынҩажәи быжьба шықәса лхыҵуан Витториа ҽыԥныҳәа лымамызт, лхымҩаԥгашьеи лдинхаҵареи рыла дылыркаауан. Дара рҩыџьа асонетқәа рыбжьан, лара лыԥсҭазаара далҵаанӡагьы аимадара дырӡуамызт. Арҭ асонетқәа реиҳарак урҭ рҩыџьагьы зызҳәыцуаз адоуҳатә зҵаарақәа ракәын изызкыз. Кондиви игәалаиршәоит Микеланџьело ииҳәаз. Уи иажәақәа рыла, иԥсҭазаараҿы даара дахьхәны дыҟан аԥҳәыс еиба лхаҿы, лнапы шикыз еиԥш, иахьгәыдимкылаз. Апоетесса хынҩажәа шықәса зхыҵуаз Микеланџьело иҩызара ду даԥсахеит. Лара заҵәык лакәхеит аҳәса рҟынтә Микеланџьело ихьӡ зыдҳәалоу. Аҵарауаҩ Нортон иҳәеит “лара лахь ииҩуаз ажәеинраалақәа... зны-зынла Кавалиери қәыԥш изикуаз асонетқәа раиҩдыраара уадаҩуп, иара Микеланџьело ихаҭагьы зны-зынла иажәеинраалақәа ажәлар ирылаирҵәаанӡа ажәа “синиор “ «синиора” ала иԥсахуан”<ref>{{Cite web|url=http://rictornorton.co.uk/michela.htm|title=The Passions of Michelangelo|publisher=rictornorton.co.uk|access-date=2017-09-08|archive-date=2008-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20081026021843/http://rictornorton.co.uk/michela.htm|url-status=live}}</ref>. Аамҭа анца ашьҭахь, иажәеинраалақәа акьыԥхьрахь инеиаанӡа иашьа иԥа имаҭа ацензура иахижьит. 1541 шықәсазы, лашьа Асканио Колонна Аапа [[Павел III]] дахьиҿагылаз иахҟьаны, Витториа Орвиетои Витербои дцеит. Аха уи асахьаҭыхҩи лареи реизыҟазаашьақәа ирԥырхагамхеит, дара ԥаса еиԥш еибабон, асалам шәҟәқәа рыбжьан. Лара Римҟа дхынҳәит 1544 шықсазы. {{Врезка |Выравнивание = right |Без разрывов = 1 |Заголовок = <center>Асонет No 60</center> |Содержание = <poem> ''Иреиҳау агенигьы хшыҩҵакык изацҵом ''амармалташь ахаҭа иҭаҵәахны иамоу ''убри ауп ҳаргьы ''Ахшыҩ иазыӡыҩруа анапы иаҳнарбо. ''Агәырӷьара сазыԥшума, агәҭынчымра сгәы иақәыӷәӷәома, ''Иҟәыӷоу, адонна бзиа, — бахь ''Зуал сықу, ахьымӡӷгьы хьанҭоуп сара сзы, ''Сара сҟыбаҩ ишшәыхәҭоу еиԥш шәҳаранамкуазар. ''Абзиабара амч акәым, шәыԥшӡара акәым, ''Ма шәыхьшәашәара, ма шәгәыԥжәара, ма шәтәамбара ақәыӷәӷәара ''Срыцҳарақәа дара роуп изхароу, - ''Избанзар, аԥсреи арыцҳашьареи еилалеит ''Шәгәаҿы — аха сгени рыцҳа ''Бзиабарала, аԥсра алхра заҵәык алшоит. </poem> |Подпись = «Микеланџьело» }} Еицырдыруа аҟаза инысымҩа зыҩуаз ишазгәарҭоз ала, “арҭ ҩыџьа ауаа хазынақәа рысалам шәҟәқәа абиографиатә интерес мацара акәмызт ирымаз, дара уи аепоха иаҭоурыхтә баҟаны иаанхеит, насгьы ирониала иҭәу, иҵаулоу ахшыҩҵакқәа реимдара иаҿырԥштәхеит<ref>''Бриллиант С. М.'' [http://michelangelo.ru/5/tezaurus/244/statia_6113.html Микеланджело] {{Wayback|url=http://michelangelo.ru/5/tezaurus/244/statia_6113.html |date=20081019010541 }} серия ЖЗЛ</ref>. Аҵарауаа Микеланџьело Витториа илзикуаз асонетқәа рзы ирыҩуан: «Рдоуҳатә еизыҟазаашьақәа Микеланџьело ипоезиа абзиабаратә-философиатә ҟазшьа дырҵаулеит,акристаллизациа аҟынӡа инаргеит. Уи 1530- тәи ашықәсқәа зегьы Микеланџьело идоуҳатә мҩақәҵага лроль назыгӡоз амаркиза лпоезиагьы иааныԥшит. Дара ражәеинраалақәа, «ркорреспонденциа» аамҭак азы ирыцынхоз ауаа азҿлымҳара арҭон; Иҟалап зегь раасҭа еицырдыруаз 60-тәи асонет акәзар, уи иҷыдоу аҵакы арҭон<ref name="стих">{{Cite web|url=http://lib.web-malina.com/getbook.php?bid=3252&page=8|title=Стихи в переводе А.М. Эфроса - Микеланжело Б.|author=|website=|date=|publisher=lib.web-malina.com|access-date=2017-09-08|archive-date=2007-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20070819225546/http://lib.web-malina.com/getbook.php?bid=3252&page=8|url-status=live}}</ref>; Виктториеи Микеланџьелои реицәажәарақәа акыр аус адуланы, иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иркьыԥхьыз апортугалтә сахьаҭыхҩы [[Оланда, Франсиско де|Франсиско де Оланда]] ианҵамҭақәа рҿы иаанхеит<ref>''Francisco De Holanda.'' Dialogues with Michelangelo. Pallas Athene, 2006, ISBN 1-84368-015-7</ref>. <gallery class="center" widths="180px" heights="200px"> Brügge-Liebfrauenkirche-Brügger Madonna DSC0229.jpg|[[Мадонна Брюгге|Бриуггетәи Мадонна]]. 1503ш. иназынаԥшуа. Амармалташь. Анцәа иан луахәама, Бриугге, Бельгиа Tondo Doni, por Miguel Ángel.jpg|[[Мадонна Дони|Тондо Дони]] 'Moses' by Michelangelo JBU140.jpg|Моисеи. 1513-1516 шықәсқәа рзы. Амармалташь. [[Сан-Пьетро-ин-Винколи|Сан-Пиетро-ин- Винколи]] ауахәама, Рим Pieta Bandini Opera Duomo Florence n01.jpg|[[Флорентийская Пьета|Флоренциатәи Пиета]]. 1547-1555 шықәсқәа рзы. Амармалташь. Аҟазаратә аԥҵамҭақәа рмузеи, [[Флоренция|Флоренциа]] Michelangelo pietà rondanini.jpg|[[Пьета Ронданини|Пиета Ронданини]]. 1564ш. [[Замок Сфорца|Кастелло Сфорцеско]] имармалташь, [[Милан]] Il tribolo, aurora da michelangelo, 1534-37, 01.jpg|Н. Триболо. Ашьыжь (Аврора). Медичи ркапелла аскульптуразы амоделло. 1534-1537 шықәсқәа рыбжьара. Атеррокота. Барџьелло, Флоренциа </gallery> [[Файл:Микеланджело в своей студии.jpg|thumb|240px|справа|[[Делакруа, Эжен|Е. Делакруа]]. Микеланџьело иҟазарҭаҿы. 1850ш. Ақатәа, ахәша аканвас аҿы. Фабр имузеи, Монпелие]] === Еиҳа еицырдыруа ирҿиамҭақәа === {{main|Микеланџьело иусумҭақәа рсиа}} * '''[[Мадонна у лестницы|Мадонна амардуан аҿы]].''' Амармалташь, [[1491]]ш иназынаԥшуа [[Флоренция|Флоренциа]], [[Каза-Буонарроти|Каза -Буонарроти]]. * '''[[Битва кентавров|Акентаврқәа реибашьра]].''' Амармалташь, 1492 ш. иназынаԥшуа, Флоренциа, Буонарроти имузеи. * '''[[Пьета (Микеланджело)|Пиета]].''' Амармалташь, [[1498]]-[[1499]] шықәсқәа. [[Ватикан]], [[Собор Святого Петра|Аԥшьа Пиотр иныхабаа]]. * '''[[Мадонна Брюгге|Мадоннеи аԥшқеи]].''' Амармалташь, 1501ш иназынаԥшуа, [[Брюгге|Бриугге]], [[Церковь Богоматери (Брюгге)|Нотр-Дам ауахәама]]. * '''[[Давид (Микеланджело)|Давид]].''' Амармалташь, 1501-1504 шықәсқәа, Флоренциа, [[Академия изящных искусств (Флоренция)|Аҟазара лыԥшаах академиа]]. * '''Мадонна Таддеи.''' Амармалташь, [[1502]]-1504шш. инарзынаԥшуа, [[Лондон]], [[королевская академия художеств|Аҟазара акралцәа ракадемиа]]. * '''[[Мадонна Дони]].''' [[1503]]-1504шш. Флоренциа, [[галерея Уффици|Уффици агалереиа]]. * '''[[Тондо Питти|Мадонна Питти]].''' 1504-[[1505]]шш. инарзынаԥшуа, Флоренциа, [[Барджелло|Барџьелло амилаҭтә музеи]]. * '''Матфеи Ацҳаражәҳәаҩ.''' Амармалташь, 1506 ш,Флоренциа, Аҟазара лыԥшаах Академиа. * '''[[Сикстинская капелла|Сикстинтәи акапелла]] аҭуан аҭӡынҵа.''' 1508-1512 шықәсқәа, Ватикан. ** [[Сотворение Адама (фреска)|Адам ишара]] * ''' [[Рабы Микеланджело|Аԥсра иаҿу атәы]].''' Амармалташь, [[1513]] ш инарзынаԥшуа, [[Париж]], [[Лувр]]. * '''[[Моисей (Микеланджело)|Моисеи]].''' [[1515]] ш. инарзынаԥшуа, Рим, [[Сан-Пьетро-ин-Винколи|Сан-Пиетро -ин- Винколи]] ауахәама. * '''Атлант.''' Амармалташь, [[1519]] шықәсазы инаркны 1530-1534шш. инарзынаԥшуа. Флоренциа, Аҟазара лыԥшаах Академиа. * '''[[Капелла Медичи|Медичи ркапелла]]''', [[1520]]-1534 шықәсқәа. * '''Мадонна.''' [[Флоренция|Флоренциа]], [[капелла Медичи|Медичи ркапелла]]. Амармалташь, [[1521]]-1534 шықәсақәа рзы. * [[Библиотека Лауренциана|Лауренциантәи ибиблиотека]]. 1524-[[1534]]шш, [[1549]]-[[1559]] шықәсқәа. Флоренциа. * '''Агерцог Лоренцо икардама.''' Медичи ркапелла, 1524-[[1531]]шықәсқәа, Флоренциа, [[Сан-Лоренцо (Флоренция)|Сан-Лоренцо]] аныхабаа. * ''' Агерцог Џьулиано икардама.''' Медичи ркапелла, [[1526]]-[[1533]] шықәсқәа, Флоренциа, Сан-Лоренцо аныхабаа. * '''[[Скорчившийся мальчик|Зыԥсҭазаара иалҵыз аҷкәын]].''' Амармалташь, [[1530]]-[[1534]] шықәсқәа, Урыстәыла, [[Санкт-Петербург]], [[государственный Эрмитаж|Аҳәынҭқарратә Ермитаж]]. * '''[[Брут (Микеланджело)|Брут]].''' Амармалташь, [[1539]] шықәса ашьҭахь. Флоренциа, амилаҭтә музеи Барџьелло. * '''[[Страшный суд (Микеланджело)|Аҵыхәтәантәи аӡбара]].''' Сикстинтәи акапелла, 1535-[[1541]]шш, Ватикан * '''Иули II икардама.''' [[1542]]-[[1545]]шш. Рим, Сан-Пиетро-ин- Винколи аухәама. * '''[[Флорентийская Пьета|Флоренциатәи Пиета]] (Пиета Бандини, мамзаргьы Пиети Никодими).''' Амармалташь, [[1547]]-[[1555]] шықәсқәа. Флоренциа, [[Опера-дель-Дуомо (Флоренция)|Опера- дель- Дуомо амузеи]]. * '''[[Пьета Палестрины|Пиета Палестрина]].''' 1555 ш инарзынаԥшуа, [[Академия изящных искусств (Флоренция)|Академиа агалереиа]], [[Флоренция|Флоренциа]]. * '''[[Пьета Ронданини|Пиета Ронданини]].''' 1552-1564шш, амармалташь. [[Милан]], [[Замок Сфорца|Кастелло Сфорцеско]].<ref>Последнее, незаконченное скульптурное произведение Микеланджело.</ref> 2007 шықәсазы [[Ватикан]] архивқәа рҿы Микеланџьело аҵыхәтәантәи иусумҭа ԥшаан: Аԥшьа Пиотр иныхабаа [[купол|акупол]] ахәҭаҷқәа руак аҭыхымҭа. Асангина ала инагӡаз "Рим игылоу Аԥшьа Петр иныхабаа акупол аколлонақәа руак ахәҭаҷ» асахьа акәын. Иара еицырдыруа аҟаза аҵыхәтәантәи иусумҭоуп ҳәа иԥхьаӡоуп, 1564 шықәсазы иԥсҭазаара далҵаанӡа иҭихит<ref>{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_7134000/7134950.stm |title=Найден «последний эскиз» Микеланджело |access-date=2008-10-19 |archive-date=2007-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213020812/http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_7134000/7134950.stm |url-status=live }}</ref>. Ари раԥхьатәи хҭысым уаанӡа ирзымдыруаз Микеланџьело иусумҭақәа архивқәеи амузеиқәеи рҿы ианырыԥшааз. Убас, 2002 шықәсазы, Ниу-Иорктәи [[Смитсоновский музей дизайна Купер Хьюитт|Смитсониантәи адизаин амузеи]] аҵәахырҭақәа рҿы, [[Эпоха Возрождения|Аиҭарҿиара аамҭазтәи]] идырым авторцәа русумҭақәа рыбжьара, даҽа ҭыхымҭакгьы рыԥшааит: шәагаала 45х25 см иҟаз ақьаад бӷьыц аҿы, аҟаза иҭихит [[менора|аменора]] — аиудеиаа иртәу бжьы-ҟәшак змоу ацәашьҭаргыларҭа. 2015 шықәса алагамҭазы, иԥшаан раԥхьатәи, иҟалап иара акзаҵәык акәзаргьы, иахьанӡа иаанхаз Микеланџьело иҟаиҵаз аџьазтә скульптура- апантерақәа ирықәтәо ҩыџьа ауаа рыла иаԥҵоу акомпозициа<ref>{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/science/2015/02/02_a_6397281.shtml|title=Микеланджело передал привет спустя 500 лет. Найдена единственная не мраморная скульптурная композиция Микеланджело|author=Колпаков, Г.|quote=Учёные сумели даже установить примерную дату создания бронзовой пары — между 1506 и 1508 годами|date=2015-02-02|publisher=Газета. Ру|access-date=2015-02-02|archive-date=2015-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205011925/http://www.gazeta.ru/science/2015/02/02_a_6397281.shtml|url-status=live}}</ref>. === Апоезиатә рҿиара === {{Anchor|Апоет}} [[Файл:Michelangelo painting God.JPG|thumb|right|200px|Микеланџьело исонети иавтошаржи зныз исаламшәҟәы ацыԥҵәаха: аҟаза Сикстинтәи акапелла аҭуан асахьақәа аниҵоит. 1510ш. [[Каза-Буонароти|Каза- Буонароти]], Флоренциа]] [[Файл:Michael Angelo and Vittoria Colonna (Schneider).jpg|thumb|left|<center> Г. Шнайдер. Витториеи Микеланџьелои «[[Моисей (Микеланджело)|Моисеи]]» аскульптура аҿы. 1894 </center>]] Микеланџьело ипоезиа Аиҭарҿиара аепоха акультура аҿырԥштәы лашақәа иреиуоуп ҳәа ԥхьаӡоуп<ref>Wallace, 2011, с. 40—41.</ref>. Иахьа уажәраанӡа еиқәханы иҟоуп хышә инарзынаԥшуа Микеланџьело иажәеинраалақәа. Атема хадақәа- ауаҩы ихьӡ-иԥша азышәаҳәара, агәкаҳара, аҟаза изаҵәра роуп. Аҟаза бзиа ибоз апоетикатә формақәа- амадригал, асонет. [[Роллан, Ромен|Р. Роллан]] излеиҳәо ала, Микеланџьело дшыхәыҷыз ажәеинраалақәа рыҩра далагеит, аха урҭ рахьтә еиқәхаз рацәам, избан акәзар 1518 ш. азы иара заатәи иажәеинраалақәа реиҳарак иблит, анаҩс даҽа хәҭак, иԥсра маҷк шагыз иқәихит<ref>Роллан, 1992, с. 112—113.</ref>. [[Варки, Бенедетто|Бенедетто Варки]], Донато Џьаннотто, Џьорџьо Вазари уҳәа убас егьырҭгьы русумҭақәа рҿы ажәеинраалақәак кьыԥхьын<ref>Роллан, 1992, с. 154—155.</ref>. Луиџьи Риччии Џьанноттои Микеланџьело идыргалеит иреиӷьу иажәеинраалақәа алихразы. 1545 шықәсазы Џьаннотто Микеланџьело иажәеинраалақәа раԥхьатәи реизга аҭыжьразы аҽазыҟаҵарақәа дрылагеит, аха уи аус ҿиартә еиԥш изыҟамлеит- Луиџьи 1546 шықәсазы дыԥсит, Витториа -1547 шықәсазы<ref>Роллан, 1992, с. 154—155.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mcah.columbia.edu/arthumanities/pdfs/arthum_michel_reader.PDF|format=PDF|title=Вибрані поезії Мікеланджело (з коментарем)|access-date=2012-01-22|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgYYbaR?url=http://www.mcah.columbia.edu/arthumanities/pdfs/arthum_michel_reader.PDF|archive-date=2013-06-20|url-status=dead}}</ref>. Абасала, автор иԥсы ахьынӡаҭаз, иажәеинраалақәа реизгақәа ҭыҵӡомызт, раԥхьатәи аизга 1623 шықәсазы иашьа иԥа Микеланџьело Буонарроти (аиҵбы) иоуп иҭзыжьыз, «Микеланџьело иажәеинраалақәа, иашьа иԥа еизигаз» ҳәа хыс иаҭаны, «Џьунтина» захьӡыз Флоренциатәи акьыԥхьырҭаҿы<ref>{{cite web|url=https://library.duke.edu/rubenstein/scriptorium/mazzoni/exhibit/treasures/B56.html|title=Rime, Michelangelo Buonarroti (1623)|access-date=2012-01-22|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgZCa3y?url=https://library.duke.edu/rubenstein/scriptorium/mazzoni/exhibit/treasures/B56.html|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. Ари аҭыжьымҭа нагӡамызт, насгьы иашамрақәакгьы аман<ref>Роллан, 1992, с. 112—113.</ref>. 1863 шықәсазы Чезаре Гуасти (италиан бызшәала Chesare Guasti) иҭижьит аҟаза иажәеинраалақәа раԥхьатәи ииашоу реизга, аха уи хронологиала еишьҭагыламызт<ref name="Ryan">The Poetry of Michelangelo: An Introduction, Christopher Ryan (London, 1998). pp. 7-9.</ref>. 1897 шықәсазы анемец ҟазараҭҵааҩ Карл Фреи «Адоктор Карл Фреи еизигаз, ахҳәаа ззиуз Микеланџьело иажәеинраалақәа» захьӡыз аусумҭа ҭижьит.([[Берлин]])<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/diedichtungende01freygoog|title=Die Dichtungen des Michelagniolo Buonarroti Herausgegeben Und mit Kritiscem Apparate Versehen von Dr. Carl Frey|access-date=2012-01-22|lang=de|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgZt18K?url=http://archive.org/details/diedichtungende01freygoog|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. Ензо Ное Џьирард иҭыжьымҭа (Италиа. Ақ. Бари 1960ш, х-хәҭакны ишьақәгылан, Фреи иҭыжьымҭа аҵкыс акырӡа еиӷьын, ажәеинраалақәа еиҳа еиӷьыз ахронологиала еишьҭагылан<ref name="Ryan" />. Микеланџьело ипоезиатә рҿиара ҭиҵаауан, ахәҭакахьала, анемец шәҟәыҩҩы [[Ланг, Вильгельм|Вильгельм Ланг]]. Уи ари атема ала адиссертациа ихьчеит, аусумҭа акьыԥхь иабеит [[1861|1861]] шықәсазы<ref>{{cite web|url=http://openlibrary.org/works/OL5658966W/Michel_Angelo_Buonarroti_als_Dichter|title=Michel Angelo Buonarroti als Dichter.|author=Lang, Wilhelm.|date=1861|work=|publisher=Mäcken in Stuttgart .|access-date=2012-11-02|lang=de|archive-url=https://www.webcitation.org/6BvTDs7Mc?url=http://openlibrary.org/works/OL5658966W/Michel_Angelo_Buonarroti_als_Dichter|archive-date=2012-11-04|url-status=live}}</ref>. ==== Амузыкаҿы ахархәара ==== Иара иԥсы анҭазгьы иажәеинраалақәа рыхәҭак амузыка алырхит. Микеланџьело иаамҭазы еицырдыруаз акомпозиторцәа дыруаӡәкуп [[Аркадельт, Якоб|Иакоб Аркаделт]] (''«Deh dimm»'' ''Amor se l’alma''" и ''«Io dico che fra voi»'')<ref>[[Си, Альберт|Albert Seay]]. ''Arcadelt and Michelangelo'', Renaissance news vol. 18, 4 (1965) p.299—301{{In lang|en}}</ref>, Бартоломео Тромбончино, Констанца Феста (Микеланџьело иажәеинраалазы иӡыз амадригал)<ref>{{cite web |url=https://books.google.com.ua/books?id=R97JZiFl2P4C&dq=composers+michelangelo+festa&source=gbs_navlinks_s |author=Costanzo Festa |editor=Richard J.&nbsp;Agee |title=Counterpoints on a cantus firmus |publisher=A-R Editions, Inc |year=1997 |page=xi |lang=en |access-date=2012-02-04 |archive-date=2017-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171002215220/https://books.google.com.ua/books?id=R97JZiFl2P4C&dq=composers+michelangelo+festa&source=gbs_navlinks_s |url-status=live }}</ref>, Жан де Конс (уигьы — Консилиум)<ref>{{cite web|url=http://earlymusichicago.org/composers_renaissance_c.htm#Jean%20Conseil|title=Early MusiChicago: Jean Conseil|lang=en|access-date=2012-01-22|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgbkfrm?url=http://earlymusichicago.org/composers_renaissance_c.htm#Jean%20Conseil|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. Иажәақәа ирылхны амузыка рыҩхьан [[Штраус, Рихард|Рихард Штраус]] (хә-ашәак рыла ишьақәгылоу ацикл — актәи Микеланџьело иажәақәа рыла, егьырҭ -Адольф фон Шак, 1886ш)<ref>{{cite web|url=http://www.classicalarchives.com/work/100925.html#tvf=tracks&tv=about|title=Richard Strauss. 5 Lieder, Op.15, TrV148|author=James Leonard, Rovi|access-date=2012-02-04|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgcZTMc?url=http://www.classicalarchives.com/work/100925.html#tvf=tracks&tv=about|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>, [[Вольф, Хуго|Хуго Вольф]] (авокалтә цикл «Микеланџьело иашәақәа», 1897ш)<ref>{{cite web|url=http://journals.uvic.ca/index.php/me/article/view/2265/1493|title=Grasping Toward the Light: A Reassessment of Wolf’s Michelangelo- Lieder|format=PDF|author=Iain Gillis|date=|work=Musicological Explorations. Vol 11 (2010)|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgdSZhm?url=http://journals.uvic.ca/index.php/me/article/view/2265/1493|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref> иара убас [[Бриттен, Бенджамин|Бенџьамин Бриттен]] (ашәақәа рцикл «Микеланџьело исонетқәа быжьба», 1940ш)<ref>{{cite web|url=http://www.classicalarchives.com/work/55868.html#tvf=tracks&tv=about|title=Benjamin Britten. 7 Sonnets of Michelangelo, Op.22 (song cycle)|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgeW0N7?url=http://www.classicalarchives.com/work/55868.html#tvf=tracks&tv=about|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. ԥхынгәымза 31, 1974 шықәсазы [[Шостакович, Дмитрий Дмитриевич|Дмитри Шостакович]] абаси афортепианои рзы асиуита иҩит (опус 145). Асиуита шьаҭас иамоуп аҟаза исонетқәа ааба, иажәеинраалақәа хԥа. (Абрам Ефрос еиҭага)<ref>{{cite web|url=http://live.shostakovich.ru/composition/336/|title=Дмитрий Шостакович. Сюита на слова Микеланджело Буонарроти для баса и фортепиано. Перевод А. Эфроса|lang=ru|access-date=2012-02-04|url-status=dead|archive-date=2013-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20130702200820/http://www.shostakovich.ru/}}</ref>. 2006 шықәсазы, апатын [[Дейвис, Питер Максвелл|Питер Максвелл Деивис]] ихиркәшеит ''«Tondo di Michelangelo»'' (абаритони афортепианои рзы) аусумҭа. Аҩымҭа еиднакылеит Микеланџьело исонетқәа ааба. Апремиера ҟалеит жьҭаарамза 18, 2007 шықәсазы<ref>{{cite web|url=http://www.schott-music.com/shop/Sheet_Music/show,231583.html|title=Sir Peter Maxwell Davies. Tondo di Michelangelo|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWggvFQw?url=http://www.schott-music.com/shop/Sheet_Music/show,231583.html|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref> 2010 шықәсазы Австриатәи акомпозитор Метиу Диуи ''«Il tempo passa: music to Michelangelo»'' (абаритон, альт, афортепиано рзы) захьӡыз аусумҭа аԥиҵит. Уаҟа Микеланџьело иажәеинраалақәа англыз бызшәахьы еиҭагоуп. Аусумҭа адунеизегьтәи апремиера мҩаԥысит ажьырныҳәамза 16, 2011 шықәсазы<ref>{{cite web|url=http://www.australianmusiccentre.com.au/product/il-tempo-passa-based-on-the-poetry-of-michelangelo|title=Il tempo passa: based on the poetry of Michelangelo / Matthew Dewey|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWghoMiX?url=http://www.australianmusiccentre.com.au/product/il-tempo-passa-based-on-the-poetry-of-michelangelo|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. Иналукааша аҟаза имоҭа иԥа- ашәҟәыҩҩы [[Микеланджело Буонарроти Младший|Микеланџьело Буонарроти аиҵбы]] (Микеланџьело иль Џьоване). Микеланџьело ҩажәи фба шықәса рыҩныҵҟа ҵаҩыс имаз, иҩызаз, ицхраауаз иакәын [[Амадори, Франческо|Франческо Амадори да Урбино]], дицхраауан дагьиҵыҩын [[Монторсоли, Джованни-Анджело|Џьованни -Анџьело Монторсоли]]. == Агәаларшәара == '''Асахьаркыратә литератураҿы''' * "[[Бельведерский торс (повесть)|Бельведертәи ахәамц]] " (1936 ш, [[Алданов, Марк Александрович|Марк Алданов]]). * "[[Камень и боль|Ахаҳәи ахьааи]]" (1942ш, [[Шульц, Карел|Карел Шульц]]) * "Агәаҟрақәеи агәырӷьарақәеи" (1961ш, [[Стоун, Ирвинг|Ирвинг Стоун]]) '''Акино аҿы''' * «Микеланџьело иԥсҭазаара» (1964ш. асериал маҷ, Италиа). * [[Аԥсеизгареи аекстази]] (Агәаҟреи аекстази, Еиду Америкатәи Аштатқәа — Британиа, 1965ш) — арежиссиор [[Рид, Кэрол|Керол Рид]]. * Акино "Микеланџьело иааԥынра" (Италиа — Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1990ш) — арежиссиор Џьерри Лондон. [[Марк Франкель]] ароль хада наигӡон.. * Ателесериал аҩбатәи асезон "[[Тюдоры (телесериал)|Атиудорцәа]]" (2008ш), Микеланџьело ироль наигӡоит — Джеимс МакХеил. * [[Мацкявичюс, Гедрюс|Г. Мацкиавичиус]] [[Спектакль|испектакль]] “Аиааира” (2010)ш. * [[Документальный фильм|Ад/ф]] "Микеланџьело асупериаҵәа" (анг. Michelangelo Superstar). * Ад/ф «Микеланџьело. Инымҵәаӡо» (италиан бызшәала: Michelangelo — Infinito) (Италиа — Ватикан, 2018ш) — арежиссиор Емануеле Имбуччи. * Акиносахьа "[[Грех (фильм, 2019)|Агәнаҳа]]" (Урыстәыла, 2019ш, арежиссер [[Кончаловский, Андрей Сергеевич|Андреи Кончаловски]]), Микеланџьело ироль наигӡоит — [[Тестоне, Альберто|Альберто Тестоне]]. '''Афилателиаҿы''' * 1964 шықәсазы Асовет Еидгылаҿы [[Почта СССР|аԥошьҭа]] амарка ҭрыжьит: Адунеизегьтәи акультура аусзуҩцәа. Микеланџьело (1475–1564шш), италиатәи аскульптор, асахьаҭыхҩы, архитектор, апоет, ахәыцҩы. Армарахь ала -Флоренциа иҟоу Лауренциантәи абиблиотека аҿаԥхьа аԥсхыхра иаҿу атәы искульптура. Арӷьарахь- Микеланџьело Сикстинтәи акапелла акартон асахьанҵа аус идиулоит. * 1975 ш азы Асовет Еидгыла [[Почта СССР|аԥошьҭаҟны]] Микеланџьело диижьҭеи 500 шықәса аҵра аҳаҭыразы еиуеиԥшым амаркақәа рсериа ҭрыжьит. <gallery> Файл:1975 CPA 4438 Stamp Maxicard.jpg|[[Картмаксимум]] “Микеланџьело. [[Автопортрет|Автопортреҭ]]. [[Лувр]]. [[Париж]]”, [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]], 1975ш ([[Каталог почтовых марок СССР|CFA]] [ [[Марка (акционерное общество)|АО "Марка"]] ] No 4438). [[Гашение первого дня|Актәи амш аԥыхра]]: «Микеланџьело даниз инаркны 500 шықәса ҵит», [[Москва]], [[Почтамт|Аԥошьҭамт]], 27.02.1975 Файл:1975 CPA 4438.jpg|Асовет Еидгыла амарка. Микеланџьело ихатә портреҭ (Лувр, Париж). Асахьаҭыхҩы: Г. Комлев. Файл:1975 CPA 4432-4434 Minisheet with autograph of engraver Mayorova.jpg Файл:1975 CPA 4433.jpg Файл:1975 CPA 4432.jpg Файл:1975 CPA 4434.jpg Файл:1975 CPA 4435-4437 Minisheet.jpg Файл:1975 CPA 4435.jpg Файл:1975 CPA 4436.jpg Файл:1975 CPA 4437.jpg Файл:The Soviet Union 1964 CPA 3027 stamp (World Cultural Figures. Michelangelo (1475-1564), Italian sculptor, painter, architect and poet).jpg|Асовет еидгыла Аԥошьҭа, 1964ш </gallery> '''Анумизматикаҿы''' * 2015 шықәсазы [[Банк России|Урыстәылатәи Абанк]] 25 мааҭ иҟоу араӡын гәаларшәагатә ԥараҿырпы ҭнажьит. <gallery> Файл:Памятная монета Банка России «Сокровищница мировой культуры. Творения Микеланджело Буонарроти».jpg| Урыстәыла агәалашәаратә монета, 2015ш. Микеланџьело Буонарроти иаԥҵамҭақәа. </gallery> == Азгәаҭақәа == {{Reflist|32em}} == Алитература == {{refbegin|2}} '''На русском языке''' * [[Сомов, Андрей Иванович|Сомов А. И.]] Микеланджело Буонарроти // [[Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]] : в 86 т. — СПб., 1890—1907. * {{книга|автор =Брион Марсель |заглавие =Микеланджело / Пер.&nbsp;с&nbsp;фр. Г.&nbsp;Г.&nbsp;Карпинского |оригинал ={{lang-fr|Michel-Ange}} |место =М. |издательство =Молодая гвардия |год =2002 |isbn =5-235-02487-7 |ссылка =http://belpaese2000.narod.ru/Teca/Cinque/Michela/ZSL/mic0.htm |ref = Брион}} * {{книга|автор =[[Вазари, Джорджо|Вазари Д.]] |заглавие = Жизнеописания прославленных живописцев, скульпторов и архитекторов |оригинал ={{lang-it|Le Vite de’piu eccelenti Pittori, Scultori e Architetti}} |ответственный= |издание= |место =К. |издательство =Искусство |год =1970 |страниц =520 |страницы = 296—429, 497—507 |ссылки =ftp://lib.sumdu.edu.ua/Materiali_do_kyrsiv/Vazari.pdf |isbn= |isbn2= |ref = Вазари}} * {{Книга|ref=Власов|автор=[[Власов, Виктор Георгиевич|В. Г. Власов]].|заглавие=Стили в искусстве. В 3-х т|год=1997|часть=Микеланджело Буонарроти, Микеланьоло ди Лодовико ди Лионардо ди Буонаррото Симони|место=СПб.|издательство=Кольна|том=3. — Словарь имён|страницы=54—64|isbn=5-88737-010-6}} * {{Книга|ref=Гращенков|автор=[[Гращенков, Виктор Николаевич|В. Н. Гращенков]].|заглавие=Микеланджело // Мастера искусства об искусстве|год=1966|место=М.|издательство=Искусство|том=Второй|страницы=166—174}} * {{книга|автор =Эрпель Фриц. |заглавие = Микеланджело / Пер.&nbsp;с нем.&nbsp;Сергея Данильченко |место =Берлин |издательство =Хеншель |год =1990 |страниц =72 |isbn =3-362-00044-4 |ref = Эрпель}} * {{книга|автор = Дажинa В. Д.|заглавие= Микеланджело. Рисунок в его творчестве|место= М.|издательство = [[Искусство (издательство)|Искусство]]|год = [[1987|1987]]|страниц = 215}} * {{Книга|ref=Дворжак|автор=Дворжак, М.|заглавие=История итальянского искусства в эпоху Возрождения. Курс лекций|год=1978|место=М.|издательство=Искусство|том=II|страницы=17—44}} * {{книга | автор = {{comment|Махов А. Б.|Александр Борисович}} | заглавие = Микеланджело | место = М. | издательство = [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]] | год = 2014 | серия = [[Жизнь замечательных людей]] | страниц = 598[10] | isbn = 978-5-235-03689-5 | тираж = | ref = }} * {{книга |заглавие = Микеланджело. Поэзия. Письма. Суждения современников |ответственный = сост. [[Гращенков, Виктор Николаевич|В. Н. Гращенков]] |место = М. |год = 1983 |страниц = 176 | ref = Микеланджело. Поэзия. Письма. Суждения современников }} * {{книга |заглавие = Микеланджело. Жизнь. Творчество |ответственный = Сост. В. Н. Гращенков; вступительная статья В. Н. Лазарева |место = М. |издательство = [[Искусство (издательство)|Искусство]] |год = [[1964|1964]] }} * {{книга |автор = |заглавие = Микеланджело и его время |ответственный = Сборник статей. Под ред. [[Ротенберг, Евсей Иосифович|Е. И. Ротенберга]], [[Гершензон-Чегодаева, Наталья Михайловна|Н. М. Гершензон-Чегодаевой]] |место = {{М.}} |издательство = [[Искусство (издательство)|Искусство]] |год = [[1978|1978]] |страниц = 272 |тираж = 25000 }} * {{книга |автор = [[Ротенберг, Евсей Иосифович|Ротенберг Е. И.]] |заглавие = Микеланджело |место = М. |издательство = [[Искусство (издательство)|Искусство]] |год = [[1964|1964]] |страниц = 180 }} * [[Ирвинг Стоун]], «Муки и радости», big-library.info/?act=read&book=26322 * {{книга |автор = Ромен Роллан |заглавие = Жизнь Микеланджело |серия = |место = |издательство = |год = 1992 |страниц = |ссылка = https://libs.ru/book/396929/ |ref = Роллан }} * {{книга|заглавие = Титан (Микеланджело)|ответственный = Сост. Г.С. Кушнеровская|место = М.|издательство = [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год = [[1977|1977]]|тираж=100000}} * ''Дунина М. В.'' [http://actual-art.org/files/sb/09/Dunina.pdf Микеланджело-воспитатель: особенности творческой индивидуальности и система преподавания] // [[Актуальные проблемы теории и истории искусства]]: сб. науч. статей. Вып. 9 / Под ред. А. В. Захаровой, С. В. Мальцевой, Е. Ю. Станюкович-Денисовой. — МГУ имени М. В. Ломоносова / СПб.: НП-Принт, 2019. С. 634—643. * {{книга |автор = [[Кузьмина Марина Тимофеевна|М. Т. Кузьмина]] |заглавие = Микеланджело Буонарроти (К 500-летию со дня рождения) |ответственный = |место = {{М.}} |издательство = [[Знание (издательство, Москва)|Знание]] | серия = Искусство |год = 1975 |страниц = 56 |тираж = 150000 }} '''На других языках''' * {{книга |ref=Condivi |заглавие=The Life of Michelangelo |год=1999 |ссылка=https://books.google.com/books?id=sWNZ7njz2MkC |издательство=Pennsylvania State University Press |isbn=0-271-01853-4 |автор=[[Кондиви, Асканио|Condivi, Ascanio]]; Alice Sedgewick }} * {{книга |автор = Wallace, William E. |заглавие = Michelangelo: Skulptur, Malerei, Archtektur |место = [[Кёльн|Köln]] |издательство = Monte von DuMont |год = 2011 |ref = Wallace }} * {{книга |автор = Tolnay K. |заглавие = Michelangelo |место = Princeton |год = 1943 |ref = Tolnay }} * {{книга |автор = [[Жиль Нере|Gilles Néret]] |заглавие = Michelangelo |серия = Basic Art |место = [[Кёльн|Köln]] |издательство = [[Taschen]] |год = [[1999|1999]] |страниц = 96 }} * Edith Balas, «Michelangelo’s Medici Chapel: a new Interpretation», Philadelphia, 1995 * James Beck, Antonio Paolucci, Bruno Santi, «Michelangelo. The Medici Chapel», London, New York, 2000 * [[Козицкий, Владислав|Władysław Kozicki]], Michał Anioł, 1908. Wydawnictwo Gutenberg — Print, Warszawa {{refend}} == Азхьарԥшқәа == {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:буонарроти}} [[Акатегориа:1475 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 6 рзы ииз]] [[Акатегориа:1564 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Жәабранмза 18 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Италиатәи асахьаҭыхҩцәа]] [[Акатегориа:Италиатәи аскульпторцәа]] [[Акатегориа:Италиатәи архитекторцәа]] ln0180tei1cu4gh54m61bb4xa02zyzw Аниме 0 53921 169094 168983 2026-07-08T01:20:24Z Abslakak 24903 169094 wikitext text/x-wiki [[Файл:Wikipe-tan full length.svg|thumb|234px|[[Википедия:Википе-тан|Википе-тан]] — Авикипедиа амаскот]] '''Аниме''' ({{lang-ja|アニメ}}) — [[Иапониа]]тәи [[амультфильм]]қәа роуп. ==Аҭоурых== [[Анимациа]] Иапониа иалагеит [[20-тәи ашәышықәса]] алагамҭазы. Аниме ӷәӷәала аҿиара аиуит атемақәеи аперсонажқәеи рҵаулара аганахьала 1970-1980-тәи ашықәсқәа рзы (иаҳҳәап [[Аҳәаҭҳа иҟоу аԥсыгага]]). Уи адунеизегьтәи феноменны иҟалеит 2000-2010-тәи ашықәсқәа рзы. == Ихадоу аҟазшьарбагақәа == == Ажанржқәа == === Ахықәкыратә аудиториас === * Кодомо — аҳәыҷқәа рзы (~12 шықәсанӡа) * Шонен — аҷкәынцәа рзы (~12−18) * Шоџьо — аӡӷабцәа рзы (~12−18) * Сеинен — ахацәа рзы * Џьосеи — аҳәса рзы === Еицырзеиԥшу ажанрқәас === * Апокалипсис * Есымша * Исекаи * Кибрпанк * Мистика * Роман * Фантазиа === Егьырҭ ажанрқәас === * Етти * Каваии * Триллер * Шоџьо-аи == Аниме аформатқәа == === Телесериал === Ателесериал (ТВ) — аниме-сериалуп, еиуеиԥшым аепизодқәа рыла ишьақәгылоу, телехәаԥшрала ирыладырҵәо, насгьы иалкаау шьаҭак ала аарԥшразы иазԥхьагәаҭоу. Ишаԥу еиԥш, епизодк 23-25 ​​минуҭ ицоит. Асериа зегьы 12-13 епизод ауп. Иҟоуп иара убас 24-26 епизодла ишьақәгылоу асериалқәа, уимоу еиҳагьы иауу. === Аоригиналтә видеоанимациа === Аоригиналтә видеоанимациа (оригинальная видеоанимация OVA) ҩба-фба епизод рыла ишьақәгылоу афильм кьаҿ ма асериал ауп. === Кино === Акиноҭыжьымҭа акинотеатр аҿы аарԥшразы иҟаҵоу аниме ауп. === ТВ-Спецпрограмма === === Аоригиналтә аҳа-анимациа === ОНА (Оригинальная сетевая анимация) — аниме, ҷыдала интернетла аларҵәаразы иаԥҵоу. ==Анимеқәа== * [[Абгалаԥси алаҳалаҳареи]] — ''狼と香辛料 о:ками то ко:синрио:'' (Волчица и пряности) * [[Абензопилаҩ]] — ''チェンソーマン'' CHAINSAW MAN (Человек-бензопила) * [[Аҩтәыла асага]] — ヴィンランド・サガ VINLAND SAGA (Сага о Винланде) * [[Агаҭҳәы абырлашқәа]] —''ドラゴンボール'' DRAGON BALL (Жемчуг дракона) * [[Адәқьан «Ахаа-мыхаа»]] ''だがしかし'' (Дешёвые сладости) * [[Аельфқәа ршәа]] — ''エルフェンリート'' ELFENLIED (Эльфийская песня) * [[Академиа «Афырхаҵа»]] — ''僕のヒーローアカデミア'' (Boku no Hero Academia / My Hero Academia) * [[Аковбои Бибоп]] — ''カウボーイビバップ'' COWBOY BEBOP (Ковбой Бибоп) * [[Акосмостә аиешьара]] — ''宇宙兄弟'' утиу: кио:даи (Космические братья) * [[Алаԥшхырԥаҩ Мадока Магика]] — ''魔法少女まどか☆マギカ'' (Девочка-волшебница Мадока Магика) * [[Амшынаԥхәыс Мун]] — ''美少女戦士セーラームーン'' SAILOR MOON (Сейлор Мун) * [[Анашанатә аибашьра]] — ''呪術廻戦 дзиудзиуцу каисен'' (Магическая битва) * [[Апсихопаспорт]] — ''サイコパス'' (Психопаспорт) * [[Араӡны мҳаҵә]] — ''銀の匙'' (Серебряная ложка) * [[Аршәра]] — ''スラムダンク'' SLAM DUNK (Бросок сверху) * [[Атитан ақәлара]] — ''進撃の巨人 сингеки но киодзин'' (Атака титанов) * [[Атитанқәа ракиаҵәа]] — ''巨人の星 киодзин но хоси'' (Звезд Кёдзина) * [[Атыымитышаҿы иҟаҵоу]] — ''メイドインアビス'' MADE IN ABYSS (Созданный в бездне) * [[Афатә хаақәа рҳаԥы]] — ''ダンジョン飯 дандзион меси'' (Подземелье вкусностей) * [[Ахьӡ (амультфильм)|Ахьӡ]] — ''君の名は。кими но на ва.'' (Твоё имя) * [[Ашпион иҭаацәа]] スパイファミリー SPY×FAMILY (Семья шпиона) * [[Ашәарахқәа ду]] — ''ビースターズ'' BEASTARS (Выдающиеся звери) * [[Ашәарыцаҩ × Ашәарыцаҩ]] — ''ハンター×ハンター'' HUNTER × HUNTER (Охотник × Охотник) * [[Аџыртә алхимик]] — ''鋼の錬金術師'' ''хагане но ренкиндзиуцуси'' (Стальной алхимик) * [[Аџьнышшьҩы]] — ''鬼滅の刃 кимецу но иаба'' (Истребитель демонов) * [[Ақаҷаа еиҭа маҷк аус адиулеит]] — ''はたらく魔王さま! хатараку Мао:-сама'' (Сатана на подработке!) * [[Ақьаҳиа еиқәа]] — ''黒執事'' ''куросицудзи'' (Темный дворецкий) * [[Аҭаҷкәым аполиартә аиаҵәа]] — ''北斗の拳'' ''хокуто но кен'' (Кулак Полярной Звезды) * [[Аҭаҷкәымыкс]] — ワンパンマン ONE PUNCH MAN (Ванпанчмен) * [[Аҳәаҭҳа иҟоу аԥсыгага]] — ''攻殻機動隊 ко:каку кидо:тай'' (Призрак в доспехах) * [[Аҵаҵабиқәа ианҵәыуеит]] — ''ひぐらしのなく頃に'' ''хигураси но наку коро ни'' (Когда плачут цикады) * [[Аҷныш ианҵәыуеит]] — ''うみねこのなく頃に'' (Когда плачут чайки) * [[Аԥара дук]] — ワンピース ONE PIECE (Большой куш: Ван Пис) * [[Аԥеиԥш/акалеид лаинер ПРИЗМА☆ИЛЛИА]] — ''プリズマ☆イリヤ'' FATE/KALEID LINER PRISMA☆ILLYA * [[Аԥеиԥш/алагамҭа]] — ''フェイト/ゼロ'' FATE/ZERO (Судьба/Истоки) * [[Аԥсратә тетрад]] — ''デスノート'' DEATH NOTE (Тетрадь смерти) * [[Аԥырак афырхаҵа ихалара]] — ''盾の勇者の成り上がり'' (Восхождение героя щита) * [[Аԥышәарақәа Леин]] — ''シリアルエクスペリメンツレイン'' SERIAL EXPERIMENTS LAIN (Эксперименты Лэйн) * [[Берсерк]] — ベルセルク * [[Блич]] ブリーチ BLEACH * [[Версаль агәил]] — ''ベルサイユのばら'' (Роза Версаля) * [[Гинтама]] — ''銀魂'' * [[Дандадан]] — ''ダンダダン'' * [[Евангелион]] — ''新世紀エヴァンゲリオン'' ''синсеики евангерион'' * [[Изқәыргәыӷыз аԥхыӡтә адгьыл]] — ''約束のネバーランド'' ''якусоку но неба:рандо'' (Обещанная Страна Грёз) * [[Инуиасиа: Ақәыџьмауаҩ]] — ''犬夜叉'' (Инуяся) * [[Иныҟәо ахан]] — ''ハウルの動く城 хауру но угоку сиро'' (Ходячий замок) * [[Иу-Ги-О!]] — ''遊☆戯☆王'' (Ю-Ги-О!) * [[Иу-Иу Хакусио]] — ''幽遊白書'' (Отчёт о буйстве духов) * [[Иуру иури]] — ''ゆるゆり'' (Юру юри) * [[Иусурҭадоу иҽиԥсахра]] — ''無職転生 〜異世界行ったら本気だす〜 Мусиоку тенсеи исекаи иттара хонки дасу'' (Реинкарнация безработного) * [[Ицқьоу Сеииа]] — ''聖闘士星矢'' (Святой Сэйя) * [[Ишәарҭоу аусқәа Џьо-Џьо]] — ''ジョジョの奇妙な冒険'' (Невероятные приключения ДжоДжо) * [[Иҟам (аниме)|Иҟам]] — ''僕だけがいない街'' (Город, в котором меня нет) * [[Какегуруи]] — ''賭ケグルイ'' (Какегури) * [[Кеион!]] — ''けいおん!'' (Кэй-он!) * [[Наруто]] * [[Нацуме: Аиҩызара иазку ишәҟәы]] — ''夏目友人帳'' (Тетрадь дружбы Нацумэ) * [[Ничиџьо]] — ''日常'' (Nichijou) * [[Норагами]] — ノラガミ (Норагами) * [[Ореимо]] — ''俺の妹がこんなに可愛いわけがない'' (Ну не может моя сестрёнка быть такой милой) * [[Паприка]] * [[Покемон]] — ポケットモンスタ POKET MONSTERS (Покемон) * [[Ранма ½]] — ''らんま½ рамма нибун-но ити'' * [[Руроуни Кенсин]] — ''るろうに剣心'' (Бродяга Кэнсин) * [[Сҩыза Ноко-тан абнацәуп]] — ''しかのこのこのここしたんたん'' (Моя подруга-олениха Ноко-тан) * [[Уаҩ иимбац ашәҭ]] — ''あの日見た花の名前を僕達はまだ知らない。'' (Невиданный цветок) * [[Уаҵәтәи Џьо]] — ''あしたのジョー'' (Завтрашний Джо) * [[Уи аамҭазы аканҵлаӡыс санҽысԥсахуеит]] — ''転生したらスライムだった件'' (О моём перерождении в слизь) * [[Фрирен]] — ''葬送のフリーレン'' (Провожающая в последний путь Фрирен) * [[Харухи Судзумиа лмеланхолиа]] — ''涼宮ハルヒの憂鬱'' (Меланхолия Харухи Судзумии) * [[Шәаҿаҵа — аҭыҩражьоума?]] — ''ご注文はうさぎですか?'' (Ваш заказ — Это кролик?) * [[Шәшьы мамзар шәыԥсуеит]] — ''キルラキル KILL LA KILL'' (Убей или умри) {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Аниме| ]] [[Акатегориа:Иапониатәи акультура]] [[Акатегориа:Иапониатәи акинематографиа]] [[Акатегориа:1917 шықәсазы алагамҭақәа]] ne1zvk5lof67wu431x0w9s9rhgif0do Ашаблон:К. 10 54525 169059 2026-07-07T18:31:57Z Nart17 17397 Машинамшаны акьыԥхь (ruab pipeline) — тест 169059 wikitext text/x-wiki <abbr title="Киев">К.</abbr><noinclude> {{Doc}} </noinclude> 660pfdosj56058gsav84cgdotyecv1g Ашаблон:К./doc 10 54526 169060 2026-07-07T18:31:59Z Nart17 17397 Машинамшаны акьыԥхь (ruab pipeline) — тест 169060 wikitext text/x-wiki Ақалақь [[Киев]] (аурыс. Киев) ахьӡ акьаҿра абиблиографиатә ссылкақәа рҟны ахархәараз ашаблон. Аԥхьаӡа-ганы иаанагоит «Киев». {{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|doc| |[[Акатегориа:Абиблиографиа ашаблонқәа]]}} 7jde16zaujfjhjigwbcd0dilf65ngcb Даӷьсҭан 0 54527 169063 2026-07-07T18:43:56Z Flamme-Bleue 10257 Новая страница: «{{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы ареспублика | абираҟ = Flag of Dagestan.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Дагестан абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of arms of Dagestan.svg | агерб ирызку адаҟьа = Дагеста...» 169063 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы ареспублика | абираҟ = Flag of Dagestan.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Дагестан абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of arms of Dagestan.svg | агерб ирызку адаҟьа = Дагестан агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Даӷьсҭан Ареспублика''' ({{lang-ru|Республика Дагестан}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу ареспублика ауп. Ареспублика шьақәыргылан 1921 шықәсазы. Саха аҵакыра — 50 270 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 3 259 890-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 64,85-ҩык/км². Ареспублика ацентр — [[Махачкала]] ақалақь ауп. {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа ареспубликақәа]] [[Акатегориа:1922 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] 36s4zfk0k0npbh5vyr02ehh7bffigc6 169064 169063 2026-07-07T18:48:27Z Flamme-Bleue 10257 169064 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы ареспублика | абираҟ = Flag of Dagestan.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Дагестан абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of arms of Dagestan.svg | агерб ирызку адаҟьа = Дагестан агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Даӷьсҭан Ареспублика''' ({{lang-ru|Республика Дагестан}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу ареспублика ауп. Ареспублика шьақәыргылан 1921 шықәсазы. Саха аҵакыра — 50 270 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 3 259 890-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 64,85-ҩык/км². Ареспублика ацентр — [[Махачкала]] ақалақь ауп. {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа ареспубликақәа]] [[Акатегориа:1921 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] r7ye7818ulkp49sh0pznol80rvgq7tw 169076 169064 2026-07-07T20:49:59Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Даӷьсҭан]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 169076 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы ареспублика | абираҟ = Flag of Dagestan.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Дагестан абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of arms of Dagestan.svg | агерб ирызку адаҟьа = Дагестан агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Даӷьсҭан Ареспублика''' ({{lang-ru|Республика Дагестан}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу ареспублика ауп. Ареспублика шьақәыргылан 1921 шықәсазы. Саха аҵакыра — 50 270 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 3 259 890-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 64,85-ҩык/км². Ареспублика ацентр — [[Махачкала]] ақалақь ауп. {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа ареспубликақәа]] [[Акатегориа:1921 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] [[Акатегориа:Даӷьсҭан| ]] 8ojz6mskmhpl6s9zptv5g8xkd0kpbw7 169087 169076 2026-07-07T21:04:05Z Fraxinus.cs 8381 169087 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы ареспублика | абираҟ = Flag of Dagestan.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Дагестан абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of arms of Dagestan.svg | агерб ирызку адаҟьа = Дагестан агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Даӷьсҭан Ареспублика''' ({{lang-ru|Республика Дагестан}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу ареспублика ауп. Ареспублика шьақәыргылан 1921 шықәсазы. Даӷьсҭан аҵакыра — 50 270 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 3 259 890-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 64,85-ҩык/км². Ареспублика ацентр — [[Махачкала]] ақалақь ауп. {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}}{{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа ареспубликақәа]] [[Акатегориа:1921 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] [[Акатегориа:Даӷьсҭан| ]] lohniunqf7j5hyjdth27mmtrfu19avw Сатурн 0 54528 169068 2026-07-07T18:58:39Z Nart17 17397 Аиҭагара [[:ru:Сатурн]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Айнар Читанава. Nart17 translation team. 169068 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Сатурн|Сатурн (аҵакы)}} {{Акарточка Апланета | название = Сатурн | символ = Saturn symbol (bold).svg | тип = апланета | изображение = Saturn - April 25 2016 (37612580000).png | размер изображения = 300px | подпись под изображением = Сатурн асахьа, 2016 шықәса мшаԥымза 25 рзы иҭыху акосмостә ӷба [[Кассини (космический аппарат)|Кассини]] аҟынтәи асахьақәа шьаҭас иҟаҵаны | первооткрыватель = | место открытия = | дата открытия = | способ открытия = | открытие-ref = | орбита-ref = | эпоха = | перигелий = 1,353,572,956 км9.048 а. ц. | афелий = 1.513.325.783 км10.116 [[Астрономическая единица|а. ц.]] | периапсида = | апоапсида = | эксцентриситет = 0,055723219 | сидерический период = 10,759.22 мшыҵх (29.46 шықәса)<ref>{{cite web|author=Courtney Seligman|url=http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm|title=Rotation Period and Day Length|publisher=cseligman.com|lang=en|access-date=2011-07-31|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT3Ukn5?url=http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref> | синодический период = 378.09 мшыҵх | орбитальная скорость = 9,69 км/с | средняя аномалия = | наклонение = 2.485240°5.51° (амра аекватор иазкны) | угловое перемещение = | долгота восходящего узла = 113,642 811° | долгота периастра = | время периастра = | аргумент перицентра = 336,013 862° | половинная амплитуда = | число спутников = [[Спутники Сатурна|292]]<ref>{{Cite web|url=https://ssd.jpl.nasa.gov/sats/discovery.html|title=Planetary Satellite Discovery Circumstances|lang=en|website=Solar System Dynamics|date=2026-05-06|publisher=NASA Jet Propulsion Laboratory|archive-url=https://web.archive.org/web/20260615232215/https://ssd.jpl.nasa.gov/sats/discovery.html|archive-date=2026-06-15|access-date=2026-06-15|url-status=live}}</ref> | физические характеристики-ref = | размеры = | экваториальный радиус = 60 268 ± 4 км<ref name="horizons">{{cite web|last = Yeomans|first = Donald K.|date = 2006-07-13|url = https://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons|title = HORIZONS System|publisher = NASA JPL|access-date = 2007-08-08|archive-url = https://www.webcitation.org/5ProZmu5R?url=https://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons|archive-date = 2007-06-25|url-status = live}}—Перейдите в «web interface», выберите «Ephemeris Type: ELEMENTS», «Target Body: Saturn Barycenter» и «Center: Sun».</ref> | полярный радиус = 54 364 ± 10 км<ref name="horizons"/> | средний радиус = 58 232 ± 6 км<ref>{{Cite web |url=https://astropedia.astrogeology.usgs.gov/download/Docs/WGCCRE/WGCCRE2009reprint.pdf |title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2009, page 23 |access-date=2019-12-02 |archive-date=2021-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418193505/https://astropedia.astrogeology.usgs.gov/download/Docs/WGCCRE/WGCCRE2009reprint.pdf |url-status=live }}</ref> | длина окружности = | площадь поверхности = 4,272{{e|10}} км²<ref name="nasafact">{{cite web |url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Saturn&Display=Facts |title=NASA: Solar System Exploration: Planets: Saturn: Facts & Figures |publisher=Solarsystem.nasa.gov |date=2011-03-22 |access-date=2011-08-08 |archive-url=https://www.webcitation.org/62DnOn9pq?url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Saturn |archive-date=2011-10-06 |url-status=live }}</ref> | объём = 8,2713{{e|14}} км³<ref name="fact">{{cite web|author=Dr. David R. Williams|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html|title=Saturn Fact Sheet|lang=en|website=[[НАСА]]|date=2006-09-07|access-date=2021-04-03|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210403054531/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html|archive-date=2021-04-03}}</ref> | масса = 5.6846{{e|26}} кг 95.2 дгьылтә<ref name="fact"/> | плотность = 687 кг/м³<ref name="horizons"/><ref name="fact"/> | ускорение свободного падения = 10,44 м/с² (1,07g)<ref name="fact"/> | первая космическая скорость = 25,535 км/с<ref>{{cite web|title=Первая космическая скорость, онлайн расчет|url=https://www.calc.ru/pervaya-kosmicheskaya-skorost-kalkulyator.html|publisher=Калькулятор – справочный портал|access-date=2019-07-26|archive-date=2019-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513032440/https://www.calc.ru/pervaya-kosmicheskaya-skorost-kalkulyator.html|url-status=live}}</ref> | вторая космическая = 35,5 км/с<ref name="fact"/> | скорость вращения = 9.87 км/с | период вращения = 10 с 32 мин 45 сек ± 46 сек<ref name="nature2015">{{cite doi|10.1038/nature14278}}</ref><ref name="Лента.ру">{{cite web|date=2015-03-26|url=https://lenta.ru/news/2015/03/26/saturn/|title=Астрономы уточнили продолжительность суток на Сатурне|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2015-03-28|archive-date=2015-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20150327123326/http://lenta.ru/news/2015/03/26/saturn/|url-status=live}}</ref> | наклон оси = 26,73°<ref name="fact"/> | прямое восхождение = | склонение = 83,537° | полярная небесная широта = | полярная небесная долгота = | альбедо = 0.342 ([[альбедо Бонда|Бонд альбедо]])0.47 ([[Геометрическое альбедо|агеом. альбедо]])<ref name="fact"/> | видимая звёздная величина = +1.47 инаркны -0.24-нӡа<ref name="magnitude">{{cite web |url = http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4015/is_200101/ai_n8933308 |title = Wideband photoelectric magnitude measurements of Saturn in 2000 |access-date = 2007-10-14 |last = Schmude |first = Richard W Junior |date = 2001 |publisher = Georgia Journal of Science |archive-date = 2007-10-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071016182302/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4015/is_200101/ai_n8933308 |url-status = live }}</ref> | абсолютная звёздная величина = -8,9 m | температура на поверхности = | шкала высоты = | состав атмосферы = <table> <tr><td> ~96 %</td><td>[[Водород|Аӡри]] (H<sub>2</sub>) </td></tr><tr><td> ~3 %</td><td>[[Гелий|Агели]] </td></tr><tr><td> ~0,4 %</td><td>[[Метан|Аметан]] </td></tr><tr><td> ~0,01 %</td><td>[[Аммиак]] </td></tr><tr><td> ~0,01 %</td><td>[[Дейтерид водорода|Аӡри адеетерид]] (HD) </td></tr><tr><td> ~0,0007 %</td><td>[[Этан|Аетан]] </td></tr><tr><td> '''Аҵаақәа''':</td><td> </td></tr><tr><td> </td><td>Аммиактә </td></tr><tr><td> </td><td>Аӡтәы </td></tr><tr><td> </td><td>Аммониум гидросульфид (NH<sub>4</sub>SH) </td></tr></table> | атмосфера-ref = | изображение символа = | bg = #FFCC66 | открытие = | именование = | именование-ref = | альтернативные имена = | категория МП = | орбита = yes | средний радиус орбиты = | физические характеристики = yes | сжатие = 0,09796 ± 0,00018 | температуры = yes | имя температуры 1 = аҩаӡара 1 абар | темп1мин = | темп1сред = 134 K | темп1макс = | имя температуры 2 = 0.1 бар | темп2мин = | темп2сред = 84 K | темп2макс = | спектральный тип = | угловой размер = 14,5"—20,1" | атмосфера = yes | давление на поверхности = }} [[Файл:Saturn-NSSDC.jpg|мини|Сатурн 1981 шықәса ԥхынгәымза 21 рзы «Воиаџьер-2» аҟынтәи]] [[Файл:An Infrared View of Saturn.jpg|мини|Хаббл ателескоп аҟынтәи Сатурн аинфраҟаԥшьтә ҭеиҭыԥш]] '''Сатурн''' — [[Амра|Амра]] иацәыхараны иҟоу афбатәи [[планета|планета]] ауп, насгьы [[Солнечная система|Амратә система]]ҿы шәагаала [[Иупитер|Иупитер]] ашьҭахь аҩбатәи планетоуп. Сатурн [[Газовые гиганты|арчытә гигант]] ҳәа иԥхьаӡоуп. Апланета [[Сатурн (мифология)|римтәи ақыҭанхамҩа анцәахәы]] ихьӡ ахҵоуп.{{Аиасра|Акультураҿы}} Сатурн [[Астрономические символы|астрономиатә символ]] — [[Файл:Saturn symbol (fixed width).svg|16px]]. Сатурн еиҳарак [[водород|аӡри]] ала ишьақәгылоуп, [[гелий|агели]], [[Аӡы|аӡы]], [[метан|аметан]], [[аммиак|аммиак]], ихьанҭоу аелементқәа рлаҵақәагьы амоуп. Аҩныҵҟатәи уи ахәҭа [[железо|аиха]], [[никель|аникель]], егьырҭ амаҭәашьарқәа ("[[Ледяной гигант|аҵаақәа]]") рыла ишьақәгылоу уамак идуум [[Ядро планеты|гәыцәуп]], [[металлический водород|аихатә ӡри]] ҵаӷа ахҟьа змоу, насгьы [[газ|арчытә форма]] змоу адәахьтәи ахҟьа амоуп.{{Аиасра|Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа}} Апланета адәахьтәи [[атмосфера|атмосфера]] акосмос аҟынтәи иҭынчу, еизадоу акы акәушәа убоит, зны-зынла акыраамҭа иаанхо ашьақәгылашьақәа аацәырҵуеит.{{Аиасра|Атмосфереи ашьақәгылашьеи}} Сатурн аҟны аԥша аццакра ҭыԥқәак рҿы 1800 км/сааҭ инаӡар алшоит, уи Иупитер аҟны аԥша аццакра аасҭа акырӡа еиҳауп. Сатурн иамоуп [[Магнитное поле планет|апланетатә мҳалдызтә ҭыԥ]], уи [[Напряжённость магнитного поля|амчрала]] Адгьыл [[Магнитное поле|амҳалдызтә ҭыԥ]]и Иупитер иӷәӷәоу аҭыԥи рыбжьара иҟоуп. Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ мҽхакыла Амра аганахьала 1,000,000 километра рҟынӡа инеиуеит. Амчратә цәқәырԥа «[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]» ала ишьақәыргылан апланета ахаҭа аҟынтәи 26,2 Сатурн арадиуск абжьаӡараҿы, [[магнитопауза|амҳалдызпауза]] ыҟоуп 22,9 радиус абжьаӡараҿы.{{Аиасра|Амҳалдызтә мҽхакы}} Сатурн иамоуп игәоуҭаша [[Кольца Сатурна|амацәазтә система]]хадаратәла аҵаа ахәҭақәа рыла ишьақәгылоу, еиҳа еиҵаны аелемент хьанҭақәеи асабеи злоу.{{Аиасра|Амацәазқәа}} Апланета иакәшоит, зегьы ианреиҵаха [[Спутники Сатурна|285 мҩаныза]], ари Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы рҟны аасҭа ирацәоу хыԥхьаӡароуп. Сатурн иреиҳаӡоу амҩаныза — [[Титан (спутник)|Титан]], шәага-загала апланета [[Меркурий (планета)|Меркури]] иаԥнагоит, насгьы Амратә системаҿы аҩбатәи мҩаныза дууп (Иупитер амҩаныза [[Ганимед (спутник)|Ганимед]] ашьҭахь). Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа рымҩанызақәа рҟынтәи Титан заҵәык ауп зхатә [[Атмосфера Титана|атмосфера жәпа]] змоу, насгьы уи ахҟьаҿы заҵәык ауп [[Жидкость на Титане|аӡы]] ыҟоуп ҳәа иахьышьақәырӷәӷәахахьоу.{{Аиасра|Амҩанызақәа}} 2004 шықәса инаркны 2017 шықәсанӡа 1997 шықәсазы идәықәҵаз автоматикатә планетабжьаратә станциа «[[Кассини (космический аппарат)|Кассини]]» Сатурн аорбитаҿы иҟан. Амиссиа адҵақәа иреиуан амҩанызақәа, амацәазқәа реиҿкаара, апланета атмосфереи [[Магнитосфера|амагнитосфереи]] рдинамика аҭҵаара, иара убасгьы азонд «[[Гюйгенс (зонд)|Гиугенс]]» Титанахь анагара.{{Аиасра|Апланета аҭҵаарақәа}} == Сатурн Амратә система апланетақәа рыбжьара == Сатурн [[Газовая планета|арчытә планета]] хкыуп: уи еиҳарак рчыла ишьақәгылоуп, насгьы иӷәӷәоу аҿықә амаӡам. Апланета аекватортә радиус 60,300 км ыҟоуп, аполиартә радиус — 54,400 км; Амратә система апланетақәа зегьы рҟынтә Сатурн зегь реиҳа акомпрессии амоуп.<ref name="fact" /> Апланета акапан Адгьыл акапан аасҭа 95,2-нтә еиҳауп, аха Сатурн абжьаратәи [[Плотность вещества|аилаӷәӷәара]] 0,687 г/см3 заҵәык ауп, убри аҟнытә Амратә системаҿы уи планета заҵәуп, зыбжьаратә еилаӷәӷәара аӡы аилаӷәӷәара аасҭа еиҵоу.<ref name="fact" /> Убри аҟнытә, Иупитери Сатурни рыкапанқәа хынтә аасҭа еиҳаны еиԥшымзаргьы, урҭ рекватортә диаметр 19% мацара ауп еиҩырго.<ref name="fact" /> Егьырҭ арчытә гигантқәа реилаӷәӷәара акырӡа еиҳауп (1.27-1.64 г/см3). Аекватор аҟны зых иақәиҭу акаҳара аццакра 10,44 м/с2 ауп, уи Адгьыли [[Нептун (планета)|Нептуни]] рырбагақәа иреиԥшуп, аха Иупитер арбагақәа раасҭа акырӡа еиҵоуп. === Аорбита аҟазшьақәеи ахагьежьреи === Сатурни [[Амра|Амреи]] рыбжьара абжьаратәи абжьаӡара 1430 млн км (9.58 а.ц.) ауп.<ref name="fact" /> Ибжьаратәны 9,69 км/с аццакырала иныҟәо Сатурн 10 759 мши-ҵхи рыла (29,5 шықәса раҟара) [[Амра|Амра]] иахыкәшоит. Сатурн инаркны [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟынӡа абжьаӡара 1195 (8.0 а.ц.) инаркны 1660 (11.1 а.ц.) миллион км рҟынӡа аҽаԥсахуеит, урҭ реиҿагылараан абжьаратәи абжьаӡара 1280 миллион км ҟалоит.<ref name="fact" /> Сатурни [[Юпитер (планета)|Иупитери]] шамахамзар еиԥшу [[Орбитальный резонанс|арезонанс]] 2:5 рымоуп. Сатурн аорбита [[Кеплеровы элементы орбиты#Эксцентриситет|аексцентриситет]] 0,056 ахьыҟоу азы, [[Апоцентр и перицентр|аперигелии]] [[Апоцентр и перицентр|афелии]] рҿы [[Амра|Амра]] аҟынӡа абжьаӡара аиԥшымзаара 162 млн км ауп.<ref name="fact" /> Ахылаԥшрақәа раан иубарҭоу Сатурн атмосфера аҷыдаҟазшьа змоу аобиектқәа аҭбаара зеиԥшроу еиԥш еиуеиԥшым аццакра рыманы иҵәиуеит. Иупитер еиԥш, иҟоуп еиуеиԥшым аобиектқәа ргәыԥқәа. «Азона 1» ҳәа изышьҭоу аҵәира аамҭа 10 сааҭки 14 минуҭи 00 секунди амоуп (уи акәакьтә ццакыра 844,3°/ҽнак, мамзаргьы 2,345 аҵәира/ҽнак). Уи аладатәи аекватортә маҟа аҩадатәи аҵкар аҟынтәи аҩадатәи аекватортә маҟа аладатәи аҵкарынӡа инеиуеит. Сатурн егьырҭ аҭбаарақәа зегьы рҿы, «Азона 2» шьақәзыргыло, аханатә аҵәира аамҭа 10 сааҭки 39 минуҭи 24 секунди ҳәа иԥхьаӡан (аццакра 810,76°/ҽнак мамзаргьы 2,2521 аҵәира/ҽнак). Анаҩс адыррақәа еиҭарҿыцын, 10 сааҭки 34 минуҭи 13 секунди ҳәа ахәшьара ҿыц ҟаҵахеит. «Азона 3», “[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]” аԥырраан апланета арадиошәахәаркра ахылаԥшрақәа рыла иҟоуп ҳәа зыгәҩара ыҟоу, аҵәира аамҭа 10 сааҭки 39 минуҭи 22,5 с ауп (аццакра 810,8°/ҽнак, мамзаргьы 2,2522 аҵәира/ҽнак).<ref name="nature2015"/><ref name="Лента.ру"/><ref>{{cite web |title=Planetary Physical Parameters |url=https://ssd.jpl.nasa.gov/planets/phys_par.html |publisher=NASA [[Jet Propulsion Laboratory]] |archive-date=2022-10-04 |access-date=2026-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004115344/https://ssd.jpl.nasa.gov/planets/phys_par.html |url-status=live }}</ref> Сатурн аҵәҩан акәшара аамҭа 10 сааҭки 34 минуҭи 13 секунди ҳәа иԥхьаӡоуп. Сатурн —зекватор аҿы зыҵәҩантә еикәагьежьра аццакра еиҳау планета заҵәуп, аорбитатә еикәагьежьра аццакра аасҭа (9.87 км/с, насгьы 9.69 км/с). Апланета аҩнуҵҟатәи ахәҭақәа рыҵәира аамҭа иамоу аҵакы ииашаҵәҟьаны ашәара уадаҩуп. Аппарат “[[Кассини (КА)|Кассини]]” 2004 шықәсазы Сатурн ианынаӡа, игәаҭан, арадио емиссиа ахылаԥшрақәа рыла, аҩныҵҟатәи ахәҭақәа рыгьежьра аамҭа "Азона 1" еиԥш "Аона 2" аҿгьы иҟоу аикәагьежьра аамҭа аасҭа еиҳа ишырацәоу, насгьы 10 сааҭки 45 минуҭи 45 с (± 3) раҟара шышьақәнаргыло.<ref>{{cite web|url=http://php.louisville.edu/news/news.php?news=1488|title=University of Louisville: Study puts new spin on Saturn’s rotation|access-date=2010-10-31|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/616Vz2kBX?url=http://php.louisville.edu/news/news.php?news=1488|archive-date=2011-08-21|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-062804.html|title=Scientists Find That Saturn's Rotation Period is a Puzzle|date=2004-06-28|publisher=NASA|access-date=2007-03-22|archive-url=https://www.webcitation.org/616VzbaQF?url=http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-062804.html|archive-date=2011-08-21|url-status=live}}</ref> Сатурн атмосфера адифференциалтә еикәагьежьра Иупитери Венереи, иара убас Амреи ратмосфератә еикәагьежьрақәа иреиԥшуп. Сатурн аҵәира аццакра аҭбаареи аҵаулареи рыла мацара акәымкәа, аамҭаҿгьы аҽеиҭанакуеит. Ари раԥхьаӡакәны игәеиҭеит А. Уильямс. 200 шықәса ирылагӡаны Сатурн аекватортә зона аикәагьежьра аамҭа аҽеиҭакра анализ азура иаанарԥшит, абри аҽеиҭакраҿы еиҳарак ацхыраара ҟазҵо ашықәсбжатәи ашықәстәи ациклқәа шракәу.<ref>Williams A. S. //Monthly Notices Roy. Astron. Soc., 1894, '''54''', p. 297.</ref><ref>Кригель А. М. Полугодовые колебания в атмосферах планет.//Астрономический журн. — 1986. — Т. '''63''', № 1. — С. 166—169.</ref> 2007 шықәса хәажәкырамзазы игәаҭан Сатурн арадиошәахәаркра [[Диаграмма направленности|ахырхарҭа адиаграмма]] агьежьра аплазматә диск аҿы иҟоу аконвекциатә цәқәырԥақәа рыла ишцәырҵуа, урҭ апланета аҵәира мацара акәымкәа, егьырҭ афакторқәагьы ирыдҳәалоуп. Иара убасгьы иҟоуп адыррақәа, ахырхарҭа адиаграмма агьежьра аамҭа аиҭасра Сатурн амҩаныза — [[Энцелад (спутник)|Енцелад]] иҟоу агеизер аусура иадҳәалоуп ҳәа зҳәо. Апланета аорбитаҿы еиҵаҵоу аӡфақь ахәҭаҷқәа амҳалдызтә ҭыԥ, насгьы арадиошәахәаркра ахаҭагьы дыреицаҟьоит. Иаартыз асахьа абзоурала, иахьа апланета агәыцә аҵәира аццакра аилкааразы ииашоу метод ыҟам ҳәа агәаанагара ҟалеит.<ref>{{cite web |url = http://saturn.jpl.nasa.gov/news/press-release-details.cfm?newsID=733 |title = Enceladus Geysers Mask the Length of Saturn's Day |date = 2007-03-22 |publisher = NASA Jet Propulsion Laboratory |access-date = 2007-03-22 |archive-url = https://www.webcitation.org/62DnZvSKY?url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/press-release-details.cfm?newsID=733 |archive-date = 2011-10-06 }}</ref><ref>{{статья |заглавие=The Variable Rotation Period of the Inner Region of Saturn's Plasma Disc |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2007-04-20_316_5823/page/442 |страницы=442 |том=316 |издание=[[Science]] |doi=10.1126/science.1138562 |pmid=17379775 |bibcode=2007Sci...316..442G |номер=5823 |язык=en |тип=journal |автор=Gurnett D. A. et al. |год=2007 |issn=0036-8075 }}</ref><ref>{{статья |заглавие=A New Spin on Saturn's Rotation |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2007-04-20_316_5823/page/380 |издание=Science |том=316 |номер=5823 |страницы=380—381 |doi=10.1126/science.1142329 |автор=Bagenal F. |год=2007 |язык=en }}</ref> === Ахылҵшьҭра === Сатурн (Иупитер еиԥшҵәҟьа) ахылҵшьҭра иазкны ҩ-гипотеза хадак ыҟоуп. “[[контракция|Аконтракциа]]” агипотеза инақәыршәаны, Сатурни Амреи реилазаара аиԥшра ҳәа иԥхьаӡоуп ажәҩантә цәеижьқәа рыҩбагьы рҿы аӡри рацәаны иахьыҟоу, уи иахҟьаны, ашәпара лаҟә зыхҟьаз ҳәа ҳҳәар ҳалшоит апланетақәа рышьақәгылараан [[Солнечная система|Амратә система]] аҿиара зааӡатәи астадиақәа рҿы, арчсабатә “ диск аҟны, апланетақәа зхылҿиааз “ажәпара” дуқәа рышьақәгылара, даҽакала иуҳәозар, Амреи апланетақәеи абасеиԥш ишьақәгылон. Иага ус иҟазаргьы, ари агипотеза Сатурни Амреи реилазаарақәа реиԥшымрақәа ҳаилыркаара алшом.<ref name="формирование планет">{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202789 |title=Астронет>Происхождение Солнечной системы (планетная космогония) |access-date=2010-10-05 |url-status=live |publisher=[[Астронет]] |archive-date=2011-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110926202842/http://www.astronet.ru/db/msg/1202789 }}</ref> "Аккрециа" агипотеза иаҳәоит Сатурн ашьақәгылара ҩ-етапкны ишыҟалаз. Раԥхьа, 200 миллион шықәса рыҩныҵҟа, адгьылтә планетақәа реиԥш, еилаӷәӷәоу ацәеижь кьакьақәа рышьақәгылара апроцесс цон. Ари аамҭазы, Иупитери Сатурни ррегион аҟынтәи арчы ахәҭак [[Диссипация атмосфер планет|ԥсаҟьахеит]], уи анаҩс Сатурни Амреи рхимиатә еилазаара аиԥшымра анырра анаҭеит. Уи ашьҭахь иалагеит аҩбатәи аетап, зегь реиҳа идуу ацәеижьқәа Адгьыл акапан аҟара ҩба еиҳаны ианыҟала. Аԥхьатәи апротопланетатә ԥсҭҳәа аҟынтәи арчы арҭ ацәеижьқәа рахь [[аккреция|аккрециа]] апроцесс шәнызқь шықәсала ицон.<ref name="формирование планет" /> Аҩбатәи аетап аҟны Сатурн адәахьтәи ахҟьақәа рыԥхарра 2000°C инаӡеит.<ref name="формирование планет"/> == Атмосфереи ашьақәгылашьеи == [[Файл:Северное сияние над северным полюсом Сатурна.jpg|слева|290px|мини|Аврора Сатурн аҩадатәи аполиус ахаҿы. Аврорақәа жәҩанӷәыԥшшәылоуп, ҵаҟа иҟоу аԥсҭҳәақәа ҟаԥшьуп. Уаанӡа иаарԥшыз ф-кәакьк змоу аԥсҭҳәа ацеира аҵаҟа иубарҭоуп.]] Сатурн атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа 96.3% рыла [[водород|аӡри]] (ҭбаарала), 3.25% рыла [[Гелий|агелиум]] ала ишьақәгылоуп ([[Иупитер|Иупитер]] атмосфераҿы 10% иаҿырԥшны). Иҟоуп [[метан|аметан]], [[аммиак|аммиак]], [[фосфин|афосфин]], [[этан|аетан]], егьырҭ арчқәеи рлаҵақәагьы. Атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҿы иҟоу аммиактә ԥсҭҳәақәа еиҳа иӷәӷәоуп Иупитертәи аԥсҭҳәақәа раасҭа. Ҵаҟатәи атмосфера аԥсҭҳәақәа [[Гидросульфид аммония|аоммони агидросульфид]] ала (NH<sub>4</sub>SH), мамзаргьы аӡы ала ишьақәгылоуп.<ref>{{cite web|url=http://www.universeguide.com/Saturn.aspx|url-status=dead|title=Saturn Universe Guide|access-date=2012-08-14|archive-url=https://www.webcitation.org/69y139OYZ?url=http://www.universeguide.com/Saturn.aspx|archive-date=2012-08-16}}</ref><ref>{{статья |заглавие=The Composition of Saturn's Atmosphere at Temperate Northern Latitudes from Voyager IRIS spectra |том=15 |страницы=831 |bibcode=1983BAAS...15..831C |язык=en |тип=journal |автор=Courtin R. et al. |год=1967 |издательство=[[American Astronomical Society]] |издание=Bulletin of the American Astronomical Society }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.universetoday.com/24029/atmosphere-of-saturn/ |title=Atmosphere of Saturn |publisher=Universe Today |author=Fraser Cain |date=2009-01-22 |access-date=2011-07-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/62D9wWBZg?url=https://www.universetoday.com/24029/atmosphere-of-saturn/ |archive-date=2011-10-05 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author = Martinez Carolina |date = 2005-09-05 |url = https://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/whycassini/cassini-090505-clouds.html |title = Cassini Discovers Saturn's Dynamic Clouds Run Deep |publisher = NASA |access-date = 2007-04-29 |archive-url = https://www.webcitation.org/62D9wz6i7?url=https://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/whycassini/cassini-090505-clouds.html |archive-date = 2011-10-05 |url-status = live }}</ref> “[[Вояджер (программа)|Воиаџьерқәа]]” излаарыцҳауа ала, Сатурн аԥша ӷәӷәақәа ықәсуеит, 500 м/с рҟынӡа. Аԥшақәа еиҳарак мрагыларахьтәи аган ала иасуеит (аҵәҩантә еикәагьежьра ахырхарҭала). Урҭ рымч ԥсыҽхоит [[экватор|аекватор]] иацәыхарахацыԥхьаӡа; аекватор ацәыхарахараан мраҭашәаратәи атмосфератә цәқәырԥақәагьы цәырҵуеит. Адыррақәа жәпакы, атмосфератә циркуляциа хыхьтәи аԥсҭҳәақәа рҟны мацара акәымкәа, 2 нызқь километра раҟара аҵаулараҿгьы ишымҩаԥысуа ҳдырбоит. Уи адагьы, “Воиаџьер-2” аизшәарақәа иаадырԥшит аладатәии аҩадатәии агьежьбжақәа рҿы аԥшақәа аекватор иаҿырԥшны ишеиҟаароу. Иҟоуп агәаанагара, асимметриатә цәқәырԥақәа џьара акала иубаратәы иҟоу атмосфера ахҟьа аҵаҟа еидҳәалоуп ҳәа.<ref name="Voyager Summary 1">{{cite web |title = Voyager Saturn Science Summary |url = http://solarviews.com/eng/vgrsat.htm |url-status = dead |author = Calvin J. Hamilton |access-date = 2007-07-05 |date = 1997 |publisher = Solarviews |archive-url = https://www.webcitation.org/62DA0AJg8?url=http://solarviews.com/eng/vgrsat.htm |archive-date = 2011-10-05 }}</ref><ref name="Voyager Summary 1"/> [[Файл:Saturn aurora.jpg|справа|Британиатәи астрономцәа Сатурн атмосфераҿы аврора хкы ҿыцк аадыртит, уи апланета аполиусқәа руак иаакәыршаны амацәаз ҟанаҵоит.|мини]] Сатурн атмосфераҿы зны-зынла амч ду змоу аԥшацәгьақәа ракәны иҟоу иҭышәынтәалоу аформациақәа ааԥшуеит. Абас еиԥш иҟоу аобиектқәа убарҭоуп Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ арчытә планетақәа рҿгьы (шәахә. Иупитер аҟны [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]], [[Нептун|Нептун]] аҟны [[Большое тёмное пятно|Идуу ашәыта лашьца]]). Идуӡӡоу «[[Большое белое пятно|Идуу агьежьеизыхәхәа шкәакәа]]» Сатурн аҿы 30 шықәса рахьтә знык раҟара ицәырҵуеит, аҵыхәтәан уи 2010 шықәсазы иубаратәы иҟан (еиҳа ихәыҷу аԥшацәгьақәа еиҳа лассы-лассы иҟалоит).<ref>[http://www.rg.ru/2013/06/25/saturn-storm-site-anons.html Астрономы раскрыли тайну загадочного шторма на Сатурне] {{Wayback|url=http://www.rg.ru/2013/06/25/saturn-storm-site-anons.html |date=20150418190828 }} // Российская газета , 25.06.2013</ref> 2008 шықәса абҵарамза 12 рзы астанциа “Кассини” акамерақәа Сатурн аҩадатәи аполиус аинфраҟаԥшьтә сахьақәа ҭырхит. Урҭ рҿы аҵарауаа [[Полярное сияние|аврорақәа]] рыԥшааит, урҭ реиԥш иҟоу Амратә системаҿы ахаангьы ирымбацызт. Урҭ аврорақәа ультрафиолеттәи иубарҭоу адиапазонқәеи рҿгьы иубаратәы иҟан. Аврорақәа илашоу, еиԥҟьам, апланета аполиус иакәыршоу, еизыхәхәоу амацәазқәа роуп. Амацәазқәа аҭбаараҿы иҟоуп, еиҳарак 70-80°. Аҩадатәи амацәазқәа абжьаратәи аҭбаараҿы 75 ± 1° иҟоуп, аҩадатәиқәа аполиус 1,5° аҟынӡа иазааигәоуп, уи зыхҟьо амҳалдызтә ҭыԥ аҩадатәи ахәҭаҿы маҷк еиҳа иахьыӷәӷәоу ауп. Зны-зынла амацәазқәа еизыхәхәагьежьны акәымкәа, аспираль еиԥшхоит.<ref name="Kurth">{{книга |заглавие=Saturn from Cassini–Huygens |часть=Auroral Processes |год=2009 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer Netherlands]] |страницы=333—374 |isbn=978-1-4020-9217-6 |doi=10.1007/978-1-4020-9217-6_12 |автор=Kurth W. S. et al. }}</ref><ref name="Clark">{{статья|заглавие=Morphological differences between Saturn’s ultraviolet aurorae and those of Earth and Jupiter|том=433|страницы=717—719|doi=10.1038/nature03331|ссылка=http://www.thaispaceweather.com/BU2005.pdf|издание=Nature|pmid=15716945|номер=7027|ref=Clark|bibcode=2005Natur.433..717C|язык=en|тип=journal|автор=Clark J. T. et al.|год=2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716214344/http://www.thaispaceweather.com/BU2005.pdf|archive-date=2011-07-16}}</ref><ref name="Bhardwaj">{{статья|заглавие=Auroral emissions of the giant planets|издание=Reviews of Geophysics|том=38|номер=3|страницы=295—353|ссылка=http://www.bu.edu/csp/uv/cp-aeronomy/Bhardwaj_Gladstone_RG_2000.pdf|doi=10.1029/1998RG000046|ref=Bhardwaj|bibcode=2000RvGeo..38..295B|автор=Bhardwaj A.; Gladstone, G. Randall|год=2000|archive-date=2011-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628210428/http://www.bu.edu/csp/uv/cp-aeronomy/Bhardwaj_Gladstone_RG_2000.pdf}}</ref><ref name="Nichols">{{статья|заглавие=Saturn’s equinoctial auroras|издание=Geophysical research Letters|страницы=L24102:1—5|doi=10.1029/2009GL041491|ref=Nichols|номер=24|ссылка=https://hubblesite.org/pubinfo/pdf/2010/09/pdf.pdf|том=36|bibcode=2009GeoRL..3624102N|автор=Nichols J. D. et al.|год=2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331120134/http://hubblesite.org/pubinfo/pdf/2010/09/pdf.pdf|archive-date=2017-03-31}}</ref><ref name="Kurth" /> Иупитер еиԥш акәымкәа, Сатурн аврорақәа апланета амагнитосфера адәахьтәи ахәҭақәа рҿы аплазматә хҟьа еиҟарамкәа аҵәира иадҳәалаӡам. Иҟалап, урҭ [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] анырра аҵаҟа [[Магнитное пересоединение|амҳалдызтә еиҭеидҳәалара]] иахҟьаны ицәырҵуазар. Сатурн аврорақәа рформеи рҭеиҭыԥши аамҭа цацыԥхьаӡа кырӡа рҽырыԥсахуеит. Урҭ рҭыԥи рылашареи ӷәӷәала иадҳәалоуп амратә ԥша ақәыӷәӷәара: шаҟа иҳараку аҟара, убриаҟара аврорақәа еиҳа илашоит, насгьы аполиус иазааигәахоит. Аврора абжьаратәи амчхара 50 ГВт 80-170 нм (аультрафиолет) рыбжьара иҟоуп, 150-300 ГВт 3-4 микрон (инфраҟаԥшь) рыбжьара.<ref name="Bhardwaj"/><ref name="Kivelson">{{статья|ссылка=http://www.igpp.ucla.edu/people/mkivelson/Publications/285-SSR11629905.pdf|заглавие=The current systems of the Jovian magnetosphere and ionosphere and predictions for Saturn|издательство=Springer|том=116|номер=1—2|страницы=299—318|doi=10.1007/s11214-005-1959-x|bibcode=2005SSRv..116..299K|язык=en|тип=journal|автор=Kivelson M. G.|год=2005|издание=[[Space Science Reviews]]|archive-date=2011-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110929014023/http://www.igpp.ucla.edu/people/mkivelson/Publications/285-SSR11629905.pdf}}</ref><ref name="Clark"/><ref name="Clark"/><ref name="Bhardwaj"/> Аԥшатлакәқәеи аԥшацәгьақәеи раан Сатурн аҿы [[Молния|амацәыс]] ӷәӷәақәа ҟалоит. Урҭ ирыхҟьаны Сатурн иамоу афымцамҳалдызтә усура шықәсыла еиҭасуеит, зынӡаск аҟамзаара инаркны даара иӷәӷәоу афымцатә ԥшатлакәқәа рҟынӡа.<ref>{{cite web|url=https://www.universetoday.com/62699/news-flash-cassini-captures-first-movie-of-lightning-on-saturn/|access-date=2012-08-14|title=News Flash: Cassini Captures First Movie of Lightning on Saturn|archive-url=https://www.webcitation.org/6A0pPXeeZ?url=https://www.universetoday.com/62699/news-flash-cassini-captures-first-movie-of-lightning-on-saturn/|archive-date=2012-08-18|url-status=live}}</ref> 2010 шықәса ԥхынҷкәынмза 28 рзы «[[Кассини (космический аппарат)|Кассини]]» аҭаҭын алҩа еиԥшыз аԥшацәгьа асахьа ҭнахит. 2011 шықәса лаҵарамза 20 рзы ҷыдала иӷәӷәаз даҽа ԥшацәгьак шьақәыргылан.<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2010/12/28/storm/|title=На Сатурне сфотографировали «сигаретный дым»|date=2010-12-28|publisher=Лента.Ру|lang=ru|access-date=2010-12-28|url-status=live|archive-date=2010-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229170039/http://lenta.ru/news/2010/12/28/storm/}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/05/20/storm/|title=На Сатурне произошел шторм планетарного масштаба|date=2011-05-20|publisher=Лента.ру|access-date=2011-05-21|archive-date=2011-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523070401/http://lenta.ru/news/2011/05/20/storm/|url-status=live}}</ref> === Аҩадатәи аполиус аҟны афбакәакьтә шьақәгылашьа === [[Файл:Saturn hexagonal north pole feature.jpg|справа|мини|Сатурн аҩадатәи аполиус аҟны ф-кәакьк змоу атмосфератә шьақәгылара]] {{main|Сатурн афбакәакь}} Сатурн аҩадатәи аполиусс аҟны иҟоу аԥсҭҳәақәа [[шестиугольник|афбакәакь]] дуӡӡак ҟарҵоит ([[гексагон|гексагон]]). Раԥхьаӡакәны 1980-тәи ашықәсқәа рзы «[[Вояджер|Воиаџьер]]» Сатурн ианахаԥыруаз аамҭазы иаарԥшыз абри аҩыза ацәырҵра [[Солнечная система|Амратә система]]ҿы уаҳа џьаргьы иԥшаамхац. Агексагон 78° аҭбаараҿы иҟоуп, ганцыԥхьаӡа 13,800 км ҟалоит, даҽакала иуҳәозар, Адгьыл адиаметр аасҭа еиҳауп, насгьы уи аҩныҵҟа ԥшьы-дгьылк ҭаӡар ауеит. Уи аикәагьежьра аамҭа 10 сааҭки 39 минуҭи ауп. Ари апериод арадиошәахәаркра аинтенсивра аҽыԥсахра апериод иақәшәоит, уи, насгьы, Сатурн аҩныҵҟатәи ахәҭа аҵәира апериод иаҟароуп ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="memgeks1">{{cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11288|title=Гигантский гексагон на Сатурне интригует планетологов|publisher=membrana.ru|lang=ru|access-date=2011-07-31|url-status=live|archive-date=2011-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926195516/http://www.membrana.ru/particle/11288}}</ref><ref>{{статья |автор=Godfrey, D. A. |заглавие=A hexagonal feature around Saturn's North Pole |год=1988 |язык=en |bibcode=1988Icar...76..335G |doi=10.1016/0019-1035(88)90075-9 |страницы=335 |том=76 |номер=2 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] }}</ref><ref>{{статья |заглавие=Ground-based observations of Saturn's north polar SPOT and hexagon |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1993-04-16_260_5106/page/328 |издание=Science |том=260 |номер=5106 |страницы=329 |pmid=17838249 |doi=10.1126/science.260.5106.329 |bibcode=1993Sci...260..329S |язык=en |тип=journal |автор=Sanchez-Lavega A. et al. |год=1993 }}</ref><ref name="science247_4947_1206">{{cite journal |doi=10.1126/science.247.4947.1206 |pmid=17809277 |title=The Rotation Period of Saturn's Polar Hexagon |url=https://archive.org/details/sim_science_1990-03-09_247_4947/page/1206 |journal=Science |volume=247 |issue=4947 |pages=1206–8 |year=1990 |last1=Godfrey |first1=D. A. |bibcode=1990Sci...247.1206G |s2cid=19965347 }}</ref> Иџьашьахәу [[облака|аԥсҭҳәақәа]] рышьақәгылашьа аарԥшуп 2006 шықәса жьҭаарамзазы Сатурн иакәшо акосмостә ӷба «[[Кассини (космический аппарат)|Кассини]]» иҭнахыз аинфраҟаԥшьтә сахьаҿы. Асахьақәа иаҳдырбоит «Воиаџьер» аԥырра ашьҭахь 20 шықәсса зегьы афкәакь ҭышәынтәаланы ишаанхаз, аԥсҭҳәақәа рыгьежьраан урҭ рыфкәакьтә шьақәгылашьа еиқәырханы иаанхоит. Адгьыл аҿы хазы игоу аԥсҭҳәақәа афбакәакь аформа рымазар ауеит, аха урҭ иреиԥшымкәа, Сатурн аҿы иҟоу афбакәакь [[Правильногранный многогранник|ииашоу]] иазааигәоуп.<ref name="memgeks1"/> Иҟоуп агәаанагара, агексагон аҭыԥ аҿы аԥсҭҳәара кырӡа еизадамкәа иҟоуп ҳәа. Аԥсҭҳәақәа шамахак иахьыҟам аҭыԥқәа рҿы 75 км рҟынӡа аҳаракыра ыҟоуп.<ref name="memgeks1"/> Макьаназы ари ацәырҵра инагӡоу еилыркаарак амам, аха аҵарауаа ари атмосфератә еиҿкаара кырӡа икылкаан иазааигәахаз аексперимент амҩаԥгара рылшеит. 30 литра зкуаз аӡы зҭаз аԥаҭлыка игьежьуаз амаҭәар иақәыргылан, насгьы аҩныҵҟа амацәаз хәыҷқәа ҭаҵан, аԥаҭлыка аасҭа еиҳа ирласны иҵәиуаз. Амацәаз аццакра шаҟа иҳаракыз аҟара, убриаҟара аинсталлиациатә элементқәа реицырҵәираан ишьақәгылаз аҵәҩан аформа агьежь еиԥшымызт. Абасала, ари аԥышәараҿы афкәакьтә ҵәҩангьы ааԥшит.<ref>{{статья |doi=10.1038/news060515-17 |заглавие=Geometric whirlpools revealed |издание=[[Nature]] |автор=Ball P. |число=19 |месяц=5 |год=2006 |язык=en }}</ref><ref name="memgeks2">{{Cite web |url=http://www.membrana.ru/particle/3926 |title=Гексагон Сатурна воссоздан в лаборатории |access-date=2011-06-29 |archive-date=2013-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603002106/http://www.membrana.ru/particle/3926 |url-status=live }}</ref> Сатурн Аҩадатәи аполиус афкәакь агәҭаны еилаҩынтуа аҵәҩан ду еикәагьежьуеит. Уи аҵәҩан ыҟоуп уи Аҩадатәи аполиус аҿгьы, аха агексагон ада.<ref>[https://aasarchives.blob.core.windows.net/archives/BAAS/v34n3/dps2002/10.htm Hubble Space Telescope Observations of the Atmospheric Dynamics in Saturn’s South Pole from 1997 to 2002] {{Wayback|url=https://aasarchives.blob.core.windows.net/archives/BAAS/v34n3/dps2002/10.htm |date=20211113175658 }}{{In lang|en}}</ref> === Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа === [[Файл:Interior of Saturn.svg|слева|290px|мини|Сатурн аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа]] Сатурн атмосфера аҵаулараҿы ақәыӷәӷәареи аԥхарреи еизҳауеит, аӡри акәзар аӡы аҭагылазаашьахь ииасуеит, аха уи аиасра хәыҷы--хәыҷла имҩаԥысуеит. 30 нызқь км аҟынӡа аҵаулараҿы аӡри металлтәхоит (уа иҟоу ақәыӷәӷәара 3 миллион [[Атмосфера (единица измерения)|атмосферак]] рҟынӡа инаӡоит). [[Металлический водород|Аметаллтә ӡри]] аҟны афымца цәқәырԥақәа реикәшара [[магнитное поле|амҳалдызтә ҭыԥ]] шьақәнаргылоит (Иупитер аасҭа акырӡа зымчхара еиҵоу). Апланета агәҭаны иҟоуп икьакьоу, ихьанҭоу аматериалқәа рыла — [[Силикаты (минералы)|асиликатқәа]], [[Металлы|аметаллқәа]], насгьы апланетатә ҭҵаарадырраҿы «[[ледяной гигант|аҵаа]]» ҳәа изышьҭоу еиҳа иԥыруа амаҭәашьарқәа рыла ишьақәгылоу агәыцә ду. Уи акапан 9 инаркны 22 рҟынӡа Адгьылтә капанқәа шьақәнаргылоит. Агәыцә аԥхарра 11,700 °C инаӡоит, насгьы Сатурн акосмос ахь иҭнажьуа амчхара 2.5-нтә еиҳауп апланета Амра аҟынтәи иаиууа амчхара аасҭа. Абри амчхара ахәҭа дук ҟалоит [[Механизм Кельвина — Гельмгольца|Кельвин-Гельмгольц амеханизм]] абзоурала (апланета аԥхарра анкаҳауа, уа иҟоу ақәыӷәӷәарагьы каҳауеит, уи иахҟьаны иара еиҵалоит, насгьы уи аматериа апотенциалтә мчхара аԥхаррахь ииасуеит). Аха уи аамҭазы, иаарԥшын ари амеханизм апланета азы амчхара ихыҵхырҭа заҵәны ишыҟам. Иҟоуп агәаанагара, аԥхарра иацҵаны ахәҭак ҟалоит ҳәа аконденсациа абзоурала, насгьы уи иашьҭанеиуа агелиум ацәыкәбарқәа аӡри ахҟьа (ацәыкәбарқәа раасҭа имаҷны еилаӷәӷәоу) иалсны аҭаԥсарала. Иалҵшәаны иҟалоит ацәыкәбарқәа рпотенциалтә мчхара аԥхарратә мчхарахь аиагара. Ахәшьарақәа рыла, агәыцә аҭыԥ иамоу адиаметр инықәырԥшшәа 25 000 км ыҟоуп.<ref>{{cite web |url = http://www.windows2universe.org/saturn/interior/S_int_structure_overview.html |title = Structure of Saturn's Interior |publisher = Windows to the Universe |access-date = 2011-07-19 |archive-url = https://www.webcitation.org/616W0N0ci?url=http://www.windows2universe.org/saturn/interior/S_int_structure_overview.html |archive-date = 2011-08-21 |url-status = live }}</ref><ref>{{статья |заглавие=Looking into the Giant Planets |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2004-09-03_305_5689/page/1414 |издание=Science |том=305 |номер=5689 |страницы=1414—1415 |access-date=2007-04-30 |doi=10.1126/science.1101352 |pmid=15353790 |автор=Fortney J. J. |год=2004 |язык=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://people.wku.edu/mike.carini/astro/Physical.htm |title=Physical overview of Saturn |publisher=Western Kentucky University}}</ref><ref>{{книга |заглавие=Giant Planets of Our Solar System: Atmospheres, Composition, and Structure |издательство=Springer |год=2003 |isbn=3540006818 |ссылка=https://books.google.com/books?id=p8wCsJweUb0C&pg=PA63&dq=%22kelvin+helmholtz+mechanism%22&lr=&as_brr=0&ei=i_D2R5T7K4KMsgPumpyFCg&sig=_Lj-343MfJQN5lwPNXAp-zUInRY |язык=en |автор=Patrick G. J. Irwin |archive-date=2014-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141002134853/https://books.google.com/books?id=p8wCsJweUb0C&pg=PA63&dq=%22kelvin+helmholtz+mechanism%22&lr=&as_brr=0&ei=i_D2R5T7K4KMsgPumpyFCg&sig=_Lj-343MfJQN5lwPNXAp-zUInRY }}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.nasa.gov/worldbook/saturn_worldbook.html |url-status = dead |title = NASA – Saturn |publisher = NASA |access-date = 2007-07-27 |date = 2004 |archive-url = https://www.webcitation.org/616W145Tf?url=https://www.nasa.gov/topics/nasalife/features/worldbook.html |archive-date = 2011-08-21 }}</ref><ref name="bbs"/><ref name="bbs">{{cite web |url = https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A383960 |title = Saturn |publisher = BBC |access-date = 2011-07-19 |date = 2000 |archive-url = https://www.webcitation.org/616W1dNHA?url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A383960 |archive-date = 2011-08-21 |url-status = live }}</ref> == Амҳалдызтә мҽхакы == [[Файл:Plasma magnet saturn.jpg|справа|290px|мини|Сатурн амҳалдызасфера аилазаашьа]] Сатурн амҳалдызасфера 1979 шықәсаазы акосмостә ӷба «[[Пионер-11|Пионер-11]]» ала иаартхеит. Шәага-загала Иупитер амҳалдызасфера заҵәык ауп изеиҵоу. Амҳалдызапауза, Сатурн амҳалдызасфереи амратә ԥшеи рыбжьара иҟоу аҳәаа, уи агәҭантәи Сатурн арадиусқәа 20 раҟара абжьаӡараҿы иҟоуп, насгьы амҳалдызасфера аҵыхәа шә-радиуск рҟынӡа инеиуеит. Сатурн амҳалдызасфера апланетеи уи амҩанызақәеи иҟарҵо аплазма ала иҭәуп. Амҩанызақәа рҟынтә зегь реиҳа ихадоу ароль нанагӡоит Енцелад, уи агеизерқәа аӡы афақь дыршәуеит, уи ахәҭак Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ ала аионизациа азухоит.<ref name="Sittler">{{статья|заглавие=Ion and neutral sources and sinks within Saturn’s inner magnetosphere: Cassini results|том=56|номер=1|страницы=3—18|ссылка=http://people.virginia.edu/~rej/papers08/sittlerPSS07.pdf|doi=10.1016/j.pss.2007.06.006|bibcode=2008P&SS...56....3S|язык=en|тип=journal|автор=Sittler E. C. et al.|год=2008|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Planetary and Space Science]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120302124524/http://people.virginia.edu/~rej/papers08/sittlerPSS07.pdf|archive-date=2012-03-02}}</ref><ref name="Gombosi">{{книга |заглавие=Saturn from Cassini-Huygens |часть=Saturn's Magnetospheric Configuration |год=2009 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer Netherlands]] |страницы=203—255 |isbn=978-1-4020-9217-6 |doi=10.1007/978-1-4020-9217-6_9 |ref=Gombosi |автор=Gombosi T. I. et al. }}</ref> Сатурн амҳалдызасфереи амратә ԥшеи русеицура апланета аполиусқәа ирыкәшо илашо авроратә овалқәа аԥнаҵоит, урҭ иубарҭоу, аультрафиолеттә, инфраҟаԥшьтә лашарақәа рыла иубарҭоуп.<ref>{{cite book|last=Kurth|first=W.S.|author2=Bunce, E.J.|author-link2=Emma Bunce |author3=Clarke, J.T.|display-authors=etal|title=Saturn from Cassini–Huygens|chapter=Auroral Processes|date=2009|publisher=Springer Netherlands|pages=334–342|isbn=978-1-4020-9217-6| doi=10.1007/978-1-4020-9217-6_12|ref=Kurth}}</ref> Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ, Иупитер еиԥш, адәахьтәи агәыцәаҿ аметаллтә ӡри анеикәшо аамҭазы иҟоу [[Магнитное динамо|адинамо аеффект]] абзоурала иҟалоит. Амҳалдызтә мҽхакы дипольуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит, Адгьыл аҟны еиԥш, аладатәии аҩадатәии амҳалдызтә полиусқәа аманы. Аҩадатәи амҳалдызтә полиус аҩадатәи агьежьбжаҿы иҟоуп, аладатәи амҳалдызтә полиус — аладатәи агьежьбжаҿы, Адгьыл еиԥшымкәа, уаҟа агеографиатә полиусқәа ахьыҟоу амҳалдызтә полиусқәа ахьыҟоу иаҿаԥшуеит. Сатурн аекватор аҟны амҳалдызтә ҭыԥ амҽхак 21 мкТ (0,21 Г) ауп, уи [[Магнитный момент|амҳалдызтә дипольтә момент]] иашьашәалоит, инықәырԥшшәа 4,6 × 1018 Т м3. Сатурн амҳалдызтә диполь ӷәӷәала аҵәиратә ҵәҩан иадҳәалоуп, убри аҟнытә амҳалдызтә ҭыԥ даара асимметриа амам. Адиполь маҷк Сатурн аҵәиратә ҵәҩан ала аҩадатәи аполиусахь инаскьагоуп. Сатурн амҳалдызтә ҵәҩан уи аикәагьежьратә ҵәҩан шамахамзар иашьашәалоит — ацәхьаҵратә кәакь 0.01° еиҳахом (Адгьыл аҿы — 11°).<ref name="Kivelson" /><ref>{{статья|doi=10.5194/angeo-24-1145-2006|заглавие=Definition of Saturn’s magnetospheric model parameters for the Pioneer 11 flyby|том=24|номер=3|страницы=1145—1156|ссылка=https://hal.archives-ouvertes.fr/docs/00/31/80/22/PDF/angeo-24-1145-2006.pdf|издание=Annales Geophysicae|bibcode=2006AnGeo..24.1145B|язык=en|тип=journal|автор=Belenkaya E. S. et al.|год=2006|archive-date=2012-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120410011942/http://hal.archives-ouvertes.fr/docs/00/31/80/22/PDF/angeo-24-1145-2006.pdf}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat2382 |title=Dust grains fall from Saturn’s D-ring into its equatorial upper atmosphere |website=[[Science]] |access-date=2025-02-16 |lang=en |archive-date=2025-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129015333/https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat2382 |url-status=live }}</ref> Сатурн аҩнуҵҟатәи амҳалдызтә ҭыԥ амратә ԥша апланета аҿықәантәи иаԥырнахуеит, уи атмосфера аус ацура иаԥырхагоуп, насгьы амҳалдызасфера захьӡу аҭыԥ шьақәнаргылоит, амратә ԥша еиԥшым аплазматә хкы ала ирҭәны. Сатурн амҳалдызасфера шәагаала Амратә системаҿы аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит, зегьы раасҭа идуу Иупитер амҳалдызасфера ауп. Адгьыл амҳалдызасфераҿы еиԥш, амратә ԥшеи амҳалдызасфереи рыбжьара иҟоу аҳәаа амҳалдызапауза ҳәа иашьҭоуп. Амҳалдызапауза аҟынтәи апланета агәҭанӡа абжьаӡара (цәаҳәа иашала Амра — Сатурн) 16 инаркны 27 R♄ рҟынӡа еиҭасуеит (Сатурн аекватортә радиус) {{math|''R''<sub>♄</sub> {{=}} 60 330 км}}. Абжьаӡара амратә ԥша ақәыӷәӷәара иадҳәалоуп, уигьы [[Солнечная активность|амратә усура]] иадҳәалоуп. Амҳалдызапауза аҟынӡа абжьаратәи абжьаӡара 22 R♄ ауп. Апланета егьи аган аҟны, амратә ԥша Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ ихәхәоу амҳалдызтә ҵыхәахь еиҵнахуеит.<ref name="Gombosi"/><ref name="Russell1993">{{статья|заглавие=Planetary Magnetospheres|издание=Reports on Progress in Physiscs|том=56|номер=6|страницы=687—732|ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/56/6/001/rp930601.pdf|doi=10.1088/0034-4885/56/6/001|bibcode=1993RPPh...56..687R|автор=Russell C. T.|год=1993}}</ref><ref>{{cite book|last=Gombosi|first=Tamas I.|author2=Armstrong, Thomas P. |author3=Arridge, Christopher S.|display-authors=etal|title=Saturn from Cassini–Huygens|chapter=Saturn's Magnetospheric Configuration|date=2009|publisher=Springer Netherlands|pages=203–255|isbn=978-1-4020-9217-6| doi=10.1007/978-1-4020-9217-6_9|ref=Gombosi}}</ref> == Амацәазқәа == [[Файл:Saturn, Earth size comparison.jpg|280px|мини|Сатурни Адгьыли реиҿырԥшра (афотомонтаж)]] [[Файл:Кольца сатурна4.jpg|280px|мини|Сатурн амацәазқәа, ихадоу алкаауп]] [[Файл:Earth-Moon system as seen from Saturn (PIA17171).jpg|280px|мини|Сатурн азааигәара иҟоу апланетабжьаратә станциа [[Кассини (космический аппарат)|Кассини]] иҭнахыз Адгьыл афотосахьа (07/19/2013).]] [[Файл:Saturn 1-Agust-2015.jpg|справа|220px|мини|Адгьыл аҟынтәи Сатурн ателескоп ала ахәаԥшра, Ла Каниада аобсерваториа ([[Список кодов обсерваторий#J00—J99|акод J87]]), [[Авила|Авила]], [[Испаниа|Испаниа]], 2015 шықәса]] {{main|Сатурн амацәазқәа}} Иахьа ҳара иаҳдыруеит аԥшь-рчытә гигантк зегьы амацәазқәа шрымоу, аха Сатурн аҟны урҭ еиҳа еиӷьны иубарҭоуп. Амацәазқәа аеклиптикатә ҟьаҟьарахь 28° рҟынӡа акәакь аманы иҟоуп. Убри аҟнытә, Адгьыл аҟынтәи, апланетақәа рҭыԥ ахьыҟоу инамаданы, урҭ рҭеиҭыԥшқәа еиуеиԥшым, урҭ “раартра” ҳәа изышьҭоу аҽаԥсахуеит — максимум инаркны, рыҭбаара зегьы аҟьаҟьараҿы ианыубо, аминимум аҟынӡа, даара иҵаӷоу аҟьаҟьара, ари аҟьаҟьара “аҵкарахьтә” ианыубо. [[Христиан Гюйгенс|Ҳуигенс]]гьы ишиҳәахьаз ала, амацәазқәа еизаданы икьакьоу цәеижьӡам, урҭ миллиардла ахәҭаҷ хәыҷқәа рыла ишьақәгылоуп, апланета акәша-мыкәшатәи аорбитаҿы иҟоу. Уи шьақәдырӷәӷәеит [[Белопольский, Аристарх Аполлонович|А. А. Белопольски]] [[Пулковская обсерватория|Пулково аобсерваториа]]ҟны, иара убас даҽа ҩыџьа аҵарауааи 1895-1896 шықәсқәа рзы имҩаԥыргаз [[спектрометрия|аспектрометриатә]] хылаԥшрақәа рыла.<ref>{{статья|автор=[[Белопольский, Аристарх Аполлонович|Белопольский А. А.]]|заглавие=О вращении кольца Сатурна по измерениям спектрограмм, полученных в Пулкове|год=1895|издание=Известия Императорской Академии Наук. Серия 5|том=3|выпуск=1|страницы=12—14}}</ref><ref>{{статья|ссылка=http://naturalhistory.narod.ru/Hronolog/IAI/IAI_6/Iai_Ogl.htm|автор=[[Куликовский, Пётр Григорьевич|Куликовский П. Г.]]|заглавие=О некоторых вопросах изучения истории астрономии|год=1960|место=М.|издание=[[Историко-астрономические исследования]]|издательство=[[Физматгиз]]|выпуск=VI|страницы=18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100908044145/http://naturalhistory.narod.ru/Hronolog/IAI/IAI_6/Iai_Ogl.htm|archive-date=2010-09-08|страниц=428}}</ref> Иҟоуп х-мацәаз хадаки, аԥшьбатәи — еиҳа иҵаӷоу амацәази. Урҭ зегьы еицны Сатурн адиск аасҭа еиҳаны алашара рныҷҷаалоит. Ихадоу х-мацәазк еиҳарак алаҭын алфавит раԥхьатәи анбанқәа рыла иарбоуп. Амацәаз В — агәҭантәи, зегь реиҳа иҭбаау, илашоу ауп, уи адәахьтәи амацәаз А иацрыгоуп 4000 км рҟынӡа аҭбаара змоу [[щель Кассини|Кассини ибжьажьрала]], уи иаҵанакуеит зегь реиҳа ипоу, иҵәцоуп ҳәа ззуҳәартә иҟоу амацәазқәа. Амацәаз А аҩнуҵҟа [[разделительная полоса Энке|Енке иеиҟәыҭхаратә цәаҳәа]] ҳәа изышьҭоу абжьажьра ҵаӷа ыҟоуп. Амацәаз В аасҭа апланета иазааигәоу амацәаз С шамахамзар иҵәцоуп.<ref name="RingFS">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/satringfact.html|title=Saturnian Rings Fact Sheet (NASA).|archive-url=https://www.webcitation.org/619Pfz7uk?url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/satringfact.html|archive-date=2011-08-23|access-date=2011-12-12|url-status=live}}</ref><ref name="RingIM">{{cite web|url=https://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA08389|title=Catalog Page for PIA08389|archive-url=https://www.webcitation.org/659XyTfDv?url=https://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA08389|archive-date=2012-02-02|access-date=2011-12-12|url-status=live}}</ref> Сатурн амацәазқәа даара иҵаӷоуп. 250,000 км рҟынӡа адиаметр змоу, урҭ рыжәпара километракгьы инаӡом (амацәазқәа рқәыԥшылараҿы еиуеиԥшым ашьхақәа шыҟоугьы). Урҭ рҭеиҭыԥш ааџьоушьартә ишыҟоугьы, амацәазқәа ирылоу ахәҭақәа рхыԥхьаӡара кырӡа имаҷуп. Амонолит еиԥш еизгазар, уи адиаметр 100 км иреиҳахомызт. Азондқәа рыла ирҳаз асахьақәа рҟны иубарҭоуп амацәазқәа аиашазы зқьыла амацәазқәа рыла ишышьақәгылоу, абжьажьрақәа рыла еишьҭанеиуа; асахьа аграммофонтә пластинкақәа рымҩақәа угәаладыршәоит. Амацәазқәа злаҟоу ахәҭаҷқәа ршәагаа сантиметрак инаркны 10 метрак рҟынӡа инаӡоит. Урҭ реилазаара 93% рыла алаҵа маҷқәа змоу аҵаа ала ишьақәгылоуп (урҭ рҟны иҟазар алшоит амра ашәахәаркра иарҿио [[сополимеры|асополимерқәеи]] [[Силикаты (минералы)|асиликатқәеи]]), насгьы 7% арацәари ала.<ref>{{cite web|url=http://www.membrana.ru/lenta/?9665|title=Membrana: На кольцах Сатурна открыты высокие горы|archive-url=https://web.archive.org/web/20110908012110/http://www.membrana.ru/particle/14162|archive-date=2011-09-08|access-date=2010-10-31|url-status=live}}</ref><ref name="Zebker85">{{статья|автор=Zebker, H.A., Marouf, E.A., and Tyler, G.L.|заглавие=Saturn's rings – Particle size distributions for thin layer model|год=1985|язык=en|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|издательство=[[Elsevier]]|тип=journal|том=64|номер=3|страницы=531—548|doi=10.1016/0019-1035(85)90074-0|bibcode=1985Icar...64..531Z}}</ref><ref>{{статья|автор=Nicholson P.D. et al.|заглавие=A close look at Saturn's rings with Cassini VIMS|год=2008|язык=en|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|издательство=[[Elsevier]]|том=193|номер=1|страницы=182—212|doi=10.1016/j.icarus.2007.08.036|bibcode=2008Icar..193..182N}}</ref><ref>{{статья|автор=Poulet F.; Cuzzi J.N.|заглавие=The Composition of Saturn's Rings|год=2002|язык=en|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|издательство=[[Elsevier]]|том=160|номер=2|страницы=350|doi=10.1006/icar.2002.6967|bibcode=2002Icar..160..350P}}</ref> Амацәазқәеи апланета амҩанызақәеи рҿы ахәҭаҷқәа рныҟәараҿы аишьашәалара ыҟоуп. Урҭ рҟынтәи шьоукы, «[[Спутник-пастух|амҩанызақәа-ахьчацәа]]» ҳәа изышьҭоу, амацәазқәа рҭыԥ аҿы раангылара ароль нарыгӡоит. [[Мимас (спутник)|Мимас]], ҿырԥштәыс иаагозар, [[Кассини (КА)|Кассини]] абжьаӡра 2:1 арезонанс аҿы иҟоуп, насгьы уи адхалара анырра аҵаҟа аматериа уи аҟынтәи ихарахоит, [[Пан (спутник)|Пан]]гьы Енке иеиҟәыҭхаратә цәаҳәа аҩныҵҟа иҟоуп. 2010 шықәсазы Кассини изонд аҟынтәи иааз адыррақәа изларҳәо ала Сатурн амацәазқәа ҵысуеит. Аҵысрақәа шьақәгылоуп Мимас иаԥнаҵо еиԥымҟьо аԥырхагақәеи, ацәаҳәаҿы иԥыруа ахәҭаҷқәа реидҳәалара иахҟьаны ицәырҵуа ахаларҿиаратә ԥхасҭақәеи рыла. Сатурн амацәазқәа ахьынтәааз макьана инагӡаны еилкаам. 1849 шықәсазы [[Рош, Эдуард Альбер|Едуард Рош]] иқәиргылаз теориак инақәыршәаны, аӡхыҵратә мчқәа рныррала аӡытә мҩаныза аилабгара иахҟьаны амацәазқәа ҟалеит. Даҽа теориак излаҳәо ала, акомета ма астероид аҿасра иахҟьаны амҩаныза еилабгеит.<ref>{{cite web|url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast161/Unit6/rings.html|title=Lecture 41:Planetary Rings|date=2011-11-19|publisher=Richard Pogge, Prof. of Ohio State University|archive-url=https://www.webcitation.org/659Xz1U1h?url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast161/Unit6/rings.html|archive-date=2012-02-02|access-date=2011-12-12|url-status=live}}</ref><ref name="Esposito2002">{{статья|ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/65/12/201/r21201.pdf|автор=Esposito L. W.|заглавие=Planetary rings|год=2002|издание=Reports on Progress in Physics|том=65|номер=12|страницы=1741—1783|doi=10.1088/0034-4885/65/12/201|bibcode=2002RPPh...65.1741E}}</ref><ref name="RLoR">{{cite web|url=https://science.nasa.gov/headlines/y2002/12feb_rings.htm|title=The Real Lord of the Rings|archive-url=https://www.webcitation.org/659XzSnqf?url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2002/12feb_rings/|archive-date=2012-02-02|access-date=2011-12-12|url-status=dead}}</ref><ref name="jplhistory" /><ref name="RLoR" /> Иҟоуп гипотезак, Сатурн амҩанызақәа руак — [[Рея (спутник)|Реиа]], [[Кольца Реи|ахатә мацәазқәа]] амазар шалшо атәы зҳәо.<ref name="Science">{{статья|автор=G. H. Jones, E. Roussos, N. Krupp, U. Beckmann, A. J. Coates, F. Crary, I. Dandouras, V. Dikarev, et al.|заглавие=The Dust Halo of Saturn's Largest Icy Moon, Rhea|ссылка=http://www.sciencemag.org/content/319/5868/1380.short|язык=en|издание=Science|год=7 March 2008|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924154443/http://www.sciencemag.org/content/319/5868/1380.short}}</ref><ref>{{cite web|url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/newsreleases/newsrelease20101007/|title=Cassini Catches Saturn Moons in Paintball Fight|publisher=NASA|lang=en|access-date=2012-03-22|archive-url=https://www.webcitation.org/6AhviQthI?url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/newsreleases/newsrelease20101007/|archive-date=2012-09-15}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Ашықәс !! Сатурн амацәазқәа раатра (аградусқәа)<ref>Куликовский П. Г. «Справочник любителя астрономии», 110 стр.</ref> |- | 1965 || 0 |- | 1972 || 26,73 |- | 1980 || 0 |- | 1987 || -26,73 |- | 1994 || 0 |- | 2002 || 26,73 |- | 2009 || 0 |- | 2016 || -26,73 |- | 2023 || 0 |} Сатурн амацәазқәа рбара еиҳа иманшәалоуп урҭ зегь раасҭа ианаарту аамҭазы. Уи аамҭазы, Сатурн аҟны ӡынроуп, мамзаргьы ԥхынроуп.<ref name="Cesevich">{{книга|автор=[[Цесевич, Владимир Платонович|Цесевич В. П.]]|заглавие=Что и как наблюдать на небе|часть=§ 46. Сатурн и его система|год=1984|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|страниц=304|страницы=158—162|место=М.|издание=6-е изд}}</ref> == Амҩанызақәа == {{main|Сатурн амҩанызақәа}} Иреиҳау амҩанызақәа — [[Мимас (спутник)|Мимас]], [[Энцелад (спутник)|Енцелад]], [[Тефия (спутник)|Тефиа]], [[Диона (спутник)|Дионе]], [[Рея (спутник)|Реа]], [[Титан (спутник)|Титан]], [[Япет (спутник)|Иапет]] — 1789 шықәсазы иаартхахьан, аха иахьа уажәраанӡа аҭҵааратә обиект хадақәаны иҟоуп. Абарҭ амҩанызақәа рдиаметрқәа 397 (Мимас) инаркны 5150 км (Титан) рҟынӡа иҟоуп, [[большая полуось|аорбита аҵәҩан ду]] — 186 нызқь км (Мимас) инаркны 3561 нызқь км (Иапет) рҟынӡа. Капанла ашара диаметрла ашара иашьашәалоит. Титан зегь реиҳа идуу аорбитатә ексцентриситет амоуп, Дионеи Тефиеи — зегь реиҳа имаҷу. Еилкаау апараметрқәа змоу амҩанызақәа зегьы [[Синхронная орбита|асинхронтә орбита]] ахыхь иҟоуп, убри аҟнытә урҭ хәыҷы-хәыҷла ихарахоит.<ref name="Jacobson2008">{{статья|ссылка=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-01_135_1/page/261|автор=Jacobson, R. A. et al.|заглавие=''Revised orbits of Saturn's small inner satellites''|год=2008|язык=en|издание=[[The Astronomical Journal]]|издательство=[[IOP Publishing]]|тип=journal|том=135|номер=1|страницы=261—263|doi=10.1088/0004-6256/135/1/261|bibcode=2008AJ....135..261J}}</ref>{{Аиасра|Апланета аҭҵаарақәа}} [[Файл:Saturn-map.jpg|справа|280px|мини|Сатурн амҩанызақәеи урҭ ахьыҟоу аҭыԥқәеи]] [[Файл:The Moons of Saturn to Scale (43592664485).png|справа|280px|мини|Сатурн амҩанызақәа ршәагаақәа реиҿырԥшра]] [[Файл:Titan Earth Moon Comparison.png|справа|280px|мини|Адгьыли, [[Титан (спутник)|Титани]], Амзеи ршәагаақәа реиҿырԥшра]] Амҩанызақәа зегьы иреиҳау [[Титан (спутник Сатурна)|Титан]] ауп. Иара убасгьы [[Солнечная система|Амратә система]] зегьы иааизакны аҟны шәагаала аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит, [[Юпитер (планета)|Иупитер]] амҩаныза [[Ганимед (спутник)|Ганимед]] ашьҭахь. Титан шьақәгылоуп абжак аӡы аҵаа, абжак ахратә породақәа рыла. Ари аҩыза аилазаашьа егьырҭ арчытә планетақәа рымҩаныза дуқәак иреиԥшуп, аха Титан урҭ даара иреиԥшым атмосфера аилазаашьеи аиҿкаареи рыла, уи еиҳарак [[азот|азот]] ала ишьақәгылоуп, иара убасгьы [[облака|аԥсҭҳәақәа]] ҟазҵо [[метан|аметани]] [[этан|аетани]] маҷны иамоуп. Иара убасгьы Титан заҵәык ауп Амратә системаҿы иҟоу ацәеижь, [[Адгьыл|Адгьыл]] ада, уи ахҟьаҿы аӡы шыҟоу ахьышьақәырӷәӷәахахьо. Имариоу аорганизмқәа рцәырҵра алшара аҵарауаа мап ацәыркуам. Титан адиаметр 50% рыла еиҳауп Амза адиаметр аасҭа. Уи адагьы, уи апланета [[Меркурий (планета)|Меркури]] аасҭа шәага-загала еиҳауп, капанла уи аасҭа ишеиҵоугьы.<ref name="LunineAstro">{{cite web|author=Lunine, J.|url=http://www.astrobio.net/news/article1493.html|title=Comparing the Triad of Great Moons|publisher=Astrobiology Magazine|date=2005-03-21|access-date=2006-07-20|archive-url=https://www.webcitation.org/617W18jpp?url=http://www.astrobio.net/index.php?option=com_retrospection|archive-date=2011-08-22|url-status=live}}</ref><ref name="NatureDefinitive">{{статья|автор=Stofan E. R. et al.|заглавие=The lakes of Titan|год=2007|язык=en|издание=Nature|тип=journal|месяц=1|число=4|том=445|номер=1|страницы=61—64|doi=10.1038/nature05438|access-date=2007-08-27}}</ref><ref>{{статья|автор=McKay C. P., Smith, H. D.|заглавие=Possibilities for methanogenic life in liquid methane on the surface of Titan|год=2005|язык=en|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|издательство=[[Elsevier]]|тип=journal|том=178|номер=1|страницы=274—276|doi=10.1016/j.icarus.2005.05.018}}</ref><ref name="s397">{{cite book | last1=Lorenz | first1=Ralph | last2=Mitton | first2=Jacqueline | title=Titan Unveiled | publisher=[[Princeton University Press]] | date=2010 | isbn=978-1-4008-3475-4 | page=1}}</ref> Егьырҭ амҩаныза хадақәа иара убас ари еиԥшу аҟазшьақәа рымоуп. Убас, Иапет ҩ-гьежьбжак амоуп, еиуеиԥшым [[альбедо|альбедо]] змоу (0,03-0,05, 0,5). Убри аҟнытә, [[Кассини, Джованни Доменико|Џьованни Кассини]] ари амҩаныза аниԥшаа, игәеиҭеит уи Сатурн иалкаау азганк ала ианыҟоу мацара шакәу ианубарҭоу. Дионеи Рееи раԥхьагылатәи<ref group="комм.">Амҩаныза аорбитала аныҟәара аганахь ахырхарҭоу</ref> рышьҭахьтәи агьежьбжақәагьы рхатә еиԥшымзаарақәа рымоуп. Диона аԥхьагыларатә хәҭа ӷәӷәала [[Ударный кратер|акратерқәа]] амоуп, насгьы лашарала еиԥшуп. Ашьҭахьтәи агьежьбжаҿы иҟоуп аҭыԥ лашьцақәа, иара убасгьы иҵаӷоу, илашоу аӷазқәа рбызкаҭаҳа, урҭ аҵаа шьхебаркырақәеи аҿыбгарсҭақәеи роуп. Мимас иалкаау ҟазшьоуп 130 км адиаметр змоу акратер дуӡӡа Гершель. Тефи еиԥш 400 км адиаметр амоуп акратер [[Одиссей (кратер)|Одиссеи]]. “[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]” аҭыхымҭақәа рыла, Енцелад еиуеиԥшым агеологиатә қәрақәа змоу аҭыԥқәа рыла, аҩадатәи аҭбаарақәа рыбжьаратәии иҳаракуи акратер дуқәа рыла, насгьы аекватор иазааигәоу акратер хәыҷқәа рыла ишьақәгылоу ахҟьа амоуп.<ref name="Mason">{{cite web|url=http://ciclops.org/view.php?id=6033|title=Cassini Closes In On The Centuries-old Mystery Of Saturn's Moon Iapetus|author=Mason J.|display-authors=etal|website=CICLOPS|date=2009-12-10|format= | publisher=Space Science Institute | archive-url=https://www.webcitation.org/659XxoFK3?url=http://ciclops.org/view.php?id=6033|archive-date=2012-02-02|access-date=2009-12-22|url-status=dead}}</ref><ref name="Rothery">{{книга|ссылка=https://archive.org/details/satellitesofoute0000roth|автор=Rothery, David A.|заглавие=Satellites of the Outer Planets: Worlds in their own right|год=1999|язык=en|издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]]|isbn=0-19-512555-X}}</ref> [[2019|2019 шықәса]] жьҭаарамзазы, Сатурн амҩанызақәа 82 еилкаауп, урҭ рҟынтә 12 аартхеит акосмостә ӷбақәа: “[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]” ([[1980|1980]]), “[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]” ([[1981|1981]]), “[[Кассини (КА)|Кассини]]” ([[2004|2004]]-[[2007|2007]]) рыла. Амҩанызақәа реиҳарак, [[Гиперион (спутник)|Гипериони]] [[Феба (спутник Сатурна)|Фебеи]] рыда, рхатә синхронтә гьежьра рымоуп — урҭ еснагь ганкала Сатурн ахь ирхоуп. Амҩаныза маҷқәа рхаҭақәа рыҵәира иазкны адыррақәа ыҟам. [[Тефия (спутник)|Тефиеи]] [[Диона (спутник)|Дионеи]] ҩ-мҩанызак рыцуп [[точка Лагранжа|Лагранж иҭыԥқәа]] L4, L5 рҿы.<ref>{{книга|автор=[[Цесевич, Владимир Платонович|Цесевич В. П.]]|заглавие=Что и как наблюдать на небе|год=1984|издание=6-е изд|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|страницы=161|страниц=304}}</ref> [[2006|2006 шықәса]] иалагӡаны, [[Гавайский университет|[[Гавайи|Гаваи]]тәи Ауниверситет]] аҟынтәи [[Джуитт, Дэвид|Девид Џьуитт]] напхгара зиҭоз аҵарауаа ргәыԥ, Гаваи иҟоу Иапониатәи ателескоп [[Субару (телескоп)|Субару]] аҿы аус зуаз, Сатурн амҩанызақәа 9 раартра азы алаҳәара ҟарҵеит. Урҭ зегьы [[нерегулярный спутник|еиқәыршәам ҳәа изышьҭоу амҩанызақәа]] ирыҵанакуеит, [[Ретроградное движение|ретроградтә орбитала]] иалкаау. Урҭ апланета ракәшара аамҭа 862 мшы инаркны 1300 мшы рҟынӡа инаӡоит.<ref name="IAUC8727">{{статья|ссылка=http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/saturn2006.html|автор=Sheppard, S. S.; [[Джуитт, Дэвид|Jewitt, D. C.]]; and Kleyna, J.|заглавие=Satellites of Saturn|год=2006|издание=IAU Circular No|месяц=6|число=30|том=8727|archive-url=https://web.archive.org/web/20100213141734/http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/saturn2006.html|archive-date=2010-02-13|access-date=2011-12-11|url-status=dead}}</ref> 2015 шықәсазы раԥхьаӡакәны амҩанызақәа руак — Тетис — зхаҭабзиара ҳараку асахьақәа ҭыхын, [[Одиссей (кратер)|Одиссеи]] захьӡу акратер ду ибзианы иарлашо.<ref>{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/jpl/pia18329/bright-basin-on-tethys|title=Bright Basin on Tethys {{!}} NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617084212/https://www.nasa.gov/jpl/pia18329/bright-basin-on-tethys/|archive-date=2019-06-17|access-date=2019-12-02|url-status=live}}</ref> 2019 шықәсазы, иара убас Гаваи иҟоу Субару ателескоп ахархәарала, [[Институт Карнеги|Карнеги Аинститут]] аҟынтәи [[Шеппард, Скотт|Скотт Шеппард]] напхгара зиҭоз аҵарауаа ргәыԥ Сатурн амҩаныза ҿыцқәа 20 аадыртит, аретроградтә орбитала иҵәиуаз.<ref>{{cite web|lang=en|url=https://carnegiescience.edu/news/saturn-surpasses-jupiter-after-discovery-20-new-moons-and-you-can-help-name-them|title=Saturn surpasses Jupiter after the discovery of 20 new moons and you can help name them!|author=|website=Carnegie Science|date=2019-10-07|publisher=Carnegie Institution for Science|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606203854/https://carnegiescience.edu/news/saturn-surpasses-jupiter-after-discovery-20-new-moons-and-you-can-help-name-them|archive-date=2020-06-06|access-date=2019-10-09|url-status=live}}</ref> 2023 шықәса лаҵарамза 3 инаркны 16-нӡа, даҽа 62 мҩаныза аартхеит ҳәа адырра ҟаҵан, иааизакны 145 мҩаныза раартра рылаҳәан.<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://science.ubc.ca/news/saturn-now-leads-moon-race-62-newly-discovered-satellites |title=Saturn now leads moon race with 62 newly discovered moons |access-date=2023-05-18 |archive-date=2023-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518133935/https://science.ubc.ca/news/saturn-now-leads-moon-race-62-newly-discovered-satellites |url-status=live }}</ref> 2023 шықәса лаҵарамза 23 рзы Сатурн 146-тәи амҩаныза S/2006 S 20 аартра рылаҳәахеит.<ref>{{Cite web|url=https://minorplanetcenter.net/mpec/K23/K23KB8.html|title=MPEC 2023-K118 : S/2006 S 20|website=minorplanetcenter.net|access-date=2023-07-20|archive-date=2023-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230525040716/https://minorplanetcenter.net/mpec/K23/K23KB8.html|url-status=live}}</ref> 2025 шықәса хәажәкырамза 11 рзы астрономцәа Сатурн амҩаныза ҿыцқәа 128 раартра азы адырра ҟарҵеит, убри ала апланета амҩанызақәа зегьы рхыԥхьаӡара 274 рҟынӡа инаӡеит.<ref name="S274">{{cite web|title=Astronomers discover 128 new moons orbiting Saturn|url=https://www.theguardian.com/science/2025/mar/11/astronomers-discover-128-new-moons-orbiting-saturn|date=2025-03-11|access-date=2025-03-11}}</ref><ref>{{cite web|title=THIRTY-THREE NEW SATURNIAN SATELLITES|url=https://minorplanetcenter.net/mpec/K25/K25EF5.html|date=2025-03-11|access-date=2025-03-11|archive-date=2025-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20250312084421/https://minorplanetcenter.net/mpec/K25/K25EF5.html|url-status=live}}</ref> [[2026|2026 шықәса]] [[Хәажәкырамза 16|хәажәкырамза 16]] рзы, Апланета хәыҷқәа рцентр иаланарҵәеит 11 мҩаныза ҿыц раартра, иааизакны рхыԥхьаӡара 274 аҟынтә 285 рҟынӡа иҳаракхеит, насгьы лаҵарамза 5-нӡа, NASA JPL асаит аҿы даҽа 7 мҩаныза ҿыцк ацҵан.<ref>[https://www.minorplanetcenter.net/mpec/K26/K26F14.html MPEC 2026-F14 : ELEVEN NEW SATURNIAN SATELLITES] {{Wayback|url=https://www.minorplanetcenter.net/mpec/K26/K26F14.html |date=20260320132219 }} // Minor Planet Center</ref> == Апланета аҭҵаарақәа == {{main|Сатурн аҭҵаара}} Сатурн еицырдыруеит аҭоурых аԥхьатәи аамҭақәа раахыс; ари Амратә системаҿы иҟоу хә-планетак рахь иаҵанакуеит, Адгьыл аҟынтәи блала имарианы иубарҭоу (иреиҳау [[Видимая звёздная величина|ашәахәа]] актәи амзатә шәагаа аасҭа еиҳауп). Заатәи аҩыратә ҭоурых аҿы уи еиуеиԥшым [[мифология|амифологиақәа]] рҿы ахадаратә персонажқәа иреиуан.<ref name="NMM Saturn 2">{{cite web |title=Observing Saturn |url=http://www.nmm.ac.uk/server/show/conWebDoc.13852/viewPage/5 |publisher=[[Национальный морской музей (Великобритания)|Национальный морской музей]] |access-date=2007-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070422014136/http://www.nmm.ac.uk/server/show/conWebDoc.13852/viewPage/5 |archive-date=2007-04-22|date=2015-08-20 }}</ref><ref name="Saturn in ancient mythologies">{{cite web |title=Starry Night Times |url=http://www.starrynight.com/sntimes/2006/2006-01-full.html |access-date=2007-07-05 |date=2006 |publisher=Imaginova Corp. |archive-url=https://web.archive.org/web/20091001001723/http://starrynight.com/sntimes/2006/2006-01-full.html |archive-date=2009-10-01 |url-status=dead }}</ref> [[Вавилонская астрономия|Вавилонтәи астрономцәа]] аҩбатәи азқьышықәса актәи азбжа инаркны Сатурн аныҟәарақәа системала ирыцклаԥшуан, насгьы иҭарыҩуан.<ref name=ptrsl276_1257_43>{{cite journal |title=Babylonian Observational Astronomy |first1=A. |last1=Sachs |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society of London]] |volume=276 |issue=1257 |date=1974-05-02 |pages=43–50 |jstor=74273 |doi=10.1098/rsta.1974.0008 |bibcode=1974RSPTA.276...43S|s2cid=121539390 }}</ref> 2-тәи ашәышықәсазы, [[Астрономия Древней Греции|абырзен астроном]] [[Клавдий Птолемей|Клавди Птолемеи]] Сатурн аорбита аԥхьаӡарақәа мҩаԥигон, апланета [[Противостояние планеты|аҿагыларақәа]] рхылаԥшрақәа шьаҭас иҟаҵаны.<ref name=ps04_1893_862>{{cite journal |title=Popular Miscellany – Superstitions about Saturn |journal=The Popular Science Monthly |page=862 |date=April 1893 |url=https://books.google.com/books?id=cSADAAAAMBAJ&pg=PA862 |last1=Corporation |first1=Bonnier |access-date=2016-02-09 |archive-date=2017-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170217001247/https://books.google.com/books?id=cSADAAAAMBAJ&pg=PA862 |url-status=live }}</ref> [[Файл:SaturnInBadTelescope.jpg|справа|290px|мини|Сатурн ҳаамҭазтәи ателескоп ала (армарахь) иара убас Галилео ихаантәи ателескоп ала (арӷьарахь)]] Раԥхьаӡа Сатурн [[телескоп|ателескоп]] ала дахәаԥшит [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] 1609–1610 шықәсқәа рзы. Иара игәеиҭеит Сатурн еизаку жәҩантә цәеижьк еиԥшымкәа, еихькьысуа х-цәеижьк реиԥш ишааԥшуа, насгьы иҳәеит урҭ Сатурн ҩыџьа «аҩызцәа» (амҩанызақәа) дуқәа шракәыз. Ҩышықәса рышьҭахь Галилеи игәаҭарақәа еиҭамҩаԥигеит, насгьы иџьеишьеит «амҩанызақәа» ахьимԥшааз.<ref name="jplhistory">{{cite web |url = https://www2.jpl.nasa.gov/saturn/back.html |title = Saturn: History of Discoveries |access-date = 2011-11-19 |last = Baalke, Ron. |publisher = Jet Propulsion Laboratory, California Institute of Technology, NASA. |archive-url = https://www.webcitation.org/659XtLvwL?url=https://www2.jpl.nasa.gov/saturn/back.html |archive-date = 2012-02-02 |url-status = dead }}</ref> 1659 шықәсазы еиҳа иӷәӷәоу ателескоп ихы иархәаны, [[Гюйгенс, Христиан|Гиугенс]] еиликааит «аҩызцәа» ииашаҵәҟьаны апланета иакәыршоу, насгьы иахьымкьысуа, иҵаӷоу, иҟьаҟьоу амацәаз шакәыз. Гиугенс иара убас Сатурн иреиҳау амҩаныза — [[Титан (спутник Сатурна)|Титан]] аартит. 1675 шықәса инаркны [[Кассини, Джованни Доменико|Кассини]] апланета ҭиҵаауан. Иара игәеиҭеит амацәаз ҩ-мацәазк рыла ишышьақәгылоу, еилыкка иубаратәы иҟоу абжьажьрала еиҟәыҭханы иҟоу — “Кассини ибжьажьра” ҳәа хьӡыс изауз — насгьы Сатурн амҩаныза дуқәа иҵегьы иааиртит: [[Япет (спутник)|Иапет]], [[Тефия (спутник)|Тефиа]], [[Диона (спутник)|Диона]], [[Рея (спутник)|Реиа]].<ref>{{cite web |url = http://huygensgcms.gsfc.nasa.gov/Shistory.htm |url-status = dead |title = Saturn: History of Discoveries |access-date = 2011-06-26 |last = Catherine |archive-url = https://www.webcitation.org/616W5Itgs?url=http://huygensgcms.gsfc.nasa.gov/Shistory.htm |archive-date = 2011-08-21 }}</ref> 1789 шықәсазы [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] ҩ-мҩанызак — [[Мимас (спутник)|Мимаси]] [[Энцелад (спутник)|Енцелади]] ааиртаанӡа, уаҳа акрызҵазкуа аартрақәа ҟамлаӡеит. Анаҩс британатәи астрономцәа ргәыԥ иаанартит амҩаныза [[Гиперион (спутник)|Гиперион]], асфера еиԥшым аформа змоу, [[Титан (спутник Сатурна)|Титан]] аорбитатә резонанс аҟны иҟоу.<ref name="astronet.ru_ap050726">{{cite web |author = Robert Nemiroff, Jerry Bonnell; Перевод: А. Козырева, Д. Ю. Цветков |date = 2005-07-26 |url = http://www.astronet.ru/db/msg/eid/apod/ap050726 |title = Гиперион: губчатый спутник Сатурна |access-date = 2009-09-16 |lang = ru |url-status = live |publisher = [[Астронет]] |archive-date = 2011-01-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110118045742/http://astronet.ru/db/msg/eid/apod/ap050726 }}</ref> 1899 шықәсазы [[Пикеринг, Уильям Генри|Уильям Пикеринг]] иааиртит [[Феба (спутник Сатурна)|Феба]], еиҿкаам амҩанызақәа рыкласс иаҵанакуа, насгьы амҩанызақәа реиҳарак реиԥш Сатурн синхронла иацымгьежьуа. Апланета акәшара аамҭа 500 мшы иреиҳауп, убри аан ареволиуциа [[Ретроградное движение|егьи аганахь]] ицоит. 1944 шықәсазы [[Койпер, Джерард Петер|Џерард Коипер]] даҽа мҩанызак — Титан аҟны, амч ду змоу атмосфера шыҟоу ааирԥшит. Ари афеномен Амратә системаҿы иҟоу амҩанызазы иҷыдоу акоуп.<ref>{{книга |автор = О. Л. Кусков, В. А. Дорофеева, В. А. Кронрод, А. Б. Макалкин. |заглавие = Системы Юпитера и Сатурна: Формирование, состав и внутреннее строение |место = М.|издательство = ЛКИ|год = 2009|страницы = 476|isbn = 9785382009865 }}</ref><ref name="Kuiper">{{статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1944ApJ...100..378|заглавие=Titan: a Satellite with an Atmosphere|том=100|страницы=378|doi=10.1086/144679|автор=G. P. Kuiper|год=1944|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство=[[IOP Publishing]]|archive-date=2016-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604005100/http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1944ApJ...100..378}}</ref> [[Файл:Saturnoppositions-animated.gif|слева|мини|Сатурн [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟынтәи [[Противостояние планеты|аҿагылара]]ҿы ишубо, [[2001|2001]]–[[2029 год|2029]] шықәсқәа. (акомпиутертә симулиациа)]] 1990-тәи ашықәсқәа рзы, Сатурн, уи амҩанызақәеи, амацәазқәеи зныкымкәа иҭҵаахон акосмостә телескоп [[Хаббл (телескоп)|Хаббл]] ала. Аамҭа рацәалатәи ахылаԥшрақәа адырра ҿыцқәа рацәаны иааргеит, “Пионер11”-и “[[Вояджер|Воиаџьерқәеи]]” зныктәи апланета ахаԥыррала ирзеизымгоз. Иара убас Сатурн амҩанызақәа ԥыҭкгьы аартын, насгьы уи амацәазқәа иреиҳау ашәпара еилкаан. Иара убас, [[Европейская южная обсерватория|Европатәи Аҩадатәи аобсерваториа]] 2000-2003 шықәсқәа рыбжьара Сатурн амҽхак ду змоу ахылаԥшрақәа мҩаԥнагеит, урҭ ирылҵшәаны иԥшаахеит ииашам аформа змоу амҩаныза хәыҷқәа.<ref name="Astropis">{{статья |заглавие=Magnetická pole v sluneční soustavě III |издание=Astropis |страницы=15 |issn=1211-0485 |автор=Kulhánek P. |год=2007 }}</ref> Сатурн [[астроном-любитель|азҿлымҳаратә астрономиа]]ҿы еицырдыруа хылаԥшратә обиектуп; [[кольца Сатурна|Сатурн амацәазқәа]] рбаразы 15 мм иреиҵамкәа [[Апертура (оптика)|апертура]] змоу ателескоп уҭахуп. Амыруга 100 мм апертура анамоу, еиҳа еиқәаҵәоу аполиартә хылԥа, атропик азааигәара ацәаҳәа еиқәа, апланетаҿы иҟоу амацәазқәа рыгага убарҭоуп. 150-200 мм рҟынӡа апертура аныҟоу, атмосфераҿы аԥсҭҳәақәа рцәаҳәақәа ԥшьба-хәбеи урҭ рҿы иҟоу аиԥшымрақәеи убарҭахоит, аха урҭ реиқәымшәара еиҳа имаҷхоит иупитертәи аԥсҭҳәақәа рҟны аасҭа.<ref name="binoculars">{{cite web |author = Eastman J. |url = http://www.thedas.org/dfiles/eastman_saturn.html |title = Saturn in Binoculars |date = 1998 |publisher = The Denver Astronomical Society |access-date = 2008-09-03 |archive-url = https://www.webcitation.org/616W4KJeF?url=http://www.thedas.org/dfiles/eastman_saturn.html |archive-date = 2011-08-21 |url-status = dead }}</ref> {{Anchor|Акосмостә ӷбақәа рыла аҭҵаара}} ;Акосмостә ӷбақәа рыла аҭҵаара: [[Файл:Saturn eclipse.jpg|290px|мини|2006 шықәса цәыббрамза 15 рзы Сатурн ала [[Амра|Амра]] атыҩкра. Апланетабжьаратә станциа «[[Кассини (КА)|Кассини]]» аҭыхымҭа 2,2 миллион км абжьаӡарала. Армарахьтәи асахьаҿы, зегь реиҳа илашо амацәаз ахыхь акәаԥ жәҩангәыԥшшәыла хәыҷы — [[Адгьыл|Адгьыл]] убарҭоуп (акәаԥ хыхь арымарахь иҟоуп, насгьы асахьа акырӡа ианырааигәоу мацара ауп ианубарҭоу)<ref name="Pale Blue Orb">{{cite web|url=http://www.ciclops.org/view.php?id=2235|url-status=dead|title=Pale Blue Orb — Cassini Imaging|access-date=2012-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115080930/http://www.ciclops.org/view.php?id=2235|archive-date=2013-01-15}}</ref>]] {{main|Кассини-Гиугенс|Воиаџьер (апрограмма)|Пионер-11}} 1979 шықәсазы Еиду Америкатәи аштатқәа равтоматикатә планетабжьаратә станциа “[[Пионер-11|Пионер-11]]” аҭоурыхаҿ раԥхьаӡакәны Сатурн азааигәара ииаҟьеит. Апланета аҭҵаара иалагеит 1979 шықәса нанҳәамза 2 рзы. Сатурн аҵыхәтәантәи азааигәахара ҟалеит 1979 шықәса цәыббрамза 1 азы. Аԥырраан аппарат 21 400 км абжьаӡараҿы апланета иреиҳау анаҟәра ахҟьа иазааигәаӡахеит. Апланетеи уи амҩанызақәаки рсахьақәа ҭыхын, аха урҭ рхаҭабзиара азхомызт ахҟьа ахәҭаҷқәа икылкааны рбаразы. Иара убас, Сатурн Амра ала арлашара ахьмаҷыз иахҟьаны, асахьақәа мыцхәы илашьцацәан. Аппарат иара убас амацәазқәа ирыҵысны ицеит урҭ рыҭҵааразы. Аартрақәа иреиуан F амацәаз ҵаӷа аԥшаара. Уи адагьы, иааԥшит, Адгьыл аҟынтәи алашара еиԥш иубаратәы иҟоу аҭыԥқәа жәпакы “Пионер-11” аҟынтәи ишылашьцаз, иара убас Адгьыл “Пионер-11” аҟынтәи илашаз, Адгьыл аҟнытә ишылашьцаз. Аппарат Титан аҳауа аԥхаррагьы ашәеит. Апланетаҿы аҭҵаарақәа мҩаԥысуан цәыббрамза 15-нӡа, уи ашьҭахь аппарат Сатурни Амреи рҟынтәи ахарахара иалагеит.<ref name="nasapioner11"/><ref name="pionercz"/><ref name="nasapioner11">{{cite web|url = http://spaceprojects.arc.nasa.gov/Space_Projects/pioneer/PN10&11.html|url-status = dead|title = The Pioneer 10 & 11 Spacecraft<!--INSERT TITLE; done by Universe=atom-->|access-date = 2011-06-23|publisher = Mission Descriptions|archive-url = https://web.archive.org/web/20060130100401/http://spaceprojects.arc.nasa.gov/Space_Projects/pioneer/PN10%2611.html|archive-date = 2006-01-30}}</ref><ref name="pionercz">{{cite web | title = 1973-019A – Pioneer 11 | url = https://www.lib.cas.cz/space.40/1973/I019A.HTM | access-date = 2011-06-23 | archive-url = https://www.webcitation.org/616W6dPjE?url=https://www.lib.cas.cz/space.40/1973/I019A.HTM | archive-date = 2011-08-21 | url-status = live }}</ref> 1980-1981 шықәсқәа рзы, “Пионер-11” иашьҭанеит америкатәи акосмостә ӷбақәа “[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]”, “[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]”. “Воиаџьер-1” апланета иазааигәахеит 1980 шықәса абҵарамза 13 рзы, аха Сатурн аҭҵаара хымз уи аԥхьа иалагахьан. Аиасраан зхаҭабзиара ҳараку афотосахьақәа жәпакы ҭыхын. Иалыршахеит абарҭ амҩанызақәа рсахьа аиура: [[Титан (спутник)|Титан]], [[Мимас (спутник)|Мимас]], [[Энцелад (спутник)|Енцелад]], [[Тефия (спутник)|Тефиа]], [[Диона (спутник)|Диона]], [[Рея (спутник)|Реиа]]. Убри аан, ари аппарат Титан азааигәара 6500 км мацара абжьаӡараҿы иԥрит, уи алшара аԥнаҵеит атмосфереи аҳауа аԥхарреи рзы адыррақәа реизгаразы. Ишьақәыргылахеит Титан атмосфера убриаҟара еилаӷәӷәаны ишыҟоу, иубарҭоу адиапазон аҿы иахәҭоу алашара ахыԥхьаӡара аунамыжьуа убри аҟнытә ахҟьаа ахәҭаҷқәа рфотосахьақәа раиура залымшеит. Уи ашьҭахь, аппарат Амратә система аеклиптикатә хықә ааннажьит, Сатурн аполиус аҟынтәи аҭыхразы.<ref>{{cite web |title = Cassini Solstice Mission: Saturn Then and Now -- Image Gallery |url = http://saturn.jpl.nasa.gov/news/cassinifeatures/feature20101111b/ |access-date = 2011-12-06 |publisher = NASA/JPL |archive-url = https://www.webcitation.org/659XtrDBo?url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/cassinifeatures/feature20101111b/ |archive-date = 2012-02-02 |url-status = live }}</ref><ref name="Voyager">{{cite web |url = https://www.planetary.org/explore/topics/saturn/missions.html |title = Missions to Saturn |publisher = The Planetary Society |date = 2007 |access-date = 2007-07-24 |archive-url = https://www.webcitation.org/616W84zqh?url=https://www.planetary.org/explore/topics/saturn/missions.html |archive-date = 2011-08-21 |url-status = live }}</ref> [[Файл:PIA10487 - Many Colors, Many Moons.jpg|справа|290px|мини|Сатурни уи амҩанызақәеи — [[Титан (спутник)|Титан]], [[Янус (спутник)|Ианус]], [[Мимас (спутник)|Мимас]], [[Прометей (спутник)|Прометеи]] — [[Кольца Сатурна|Сатурн амацәазқәа]] рқәыԥшылараҿы, апланета ду аҵкари адиски рҟынтәи иубарҭоу.]] Шықәсык ашьҭахь, 1981 шықәса нанҳәамза 25 рзы “[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]” Сатурн иазааигәахеит. Аԥырра аамҭа иалагӡаны, ари аппарат арадар ахархәарала апланета атмосфера аҭҵаара мҩаԥнагеит. Атмосфера аԥхарреи аилаӷәӷәареи рзы адыррақәа рҳан. 16,000 рҟынӡа ахылаԥшрақәа рфотосахьақәа Адгьыл ахь иаашьҭын. Аԥыррақәа раан, акамерақәа рыргьежьра асистема мышқәак рыҩнуҵҟа иԥхасҭахеит, убри аҟнытә ихымԥадатәыз сахьақәак рыҟаҵара залымшеит. Анаҩс, Сатурн адхаларатә мчы ахархәарала, ари аппарат ааҳәын, Уранахь ахы рханы иԥрит. Иара убас, арҭ амыругақәа раԥхьаӡакәны Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ рыԥшааит, уи [[Магнитосфера|амагнитосфера]] ҭырҵааит, Сатурн атмосфераҿы аԥшацәгьақәа баны амацәазқәа реилазаашьа инарҭбааны асахьа ҭырхит, урҭ реилазаашьа еилыркааит. Амацәазқәа рҟны Максвелл ибжьажьи Килер ибжьажьи аарԥшын. Уи адагьы, амацәазқәа рзааигәара апланета амҩаныза ҿыцқәа рацәаны иаартын.<ref name="Voyager"/><ref name="Voyager"/> [[1997|1997 шықәса]]зы автомвтикатә планетабжьаратә станциа “[[Кассини — Гюйгенс|Кассини-Гиуигенс]]” Сатурн ахь идәықәҵан, уи 7-тәи шықәса аԥырра ашьҭахь, [[2004|2004 шықәса]] [[Ԥхынгәымза 1|ԥхынгәымза 1]] азы Сатурн асистемаҿы инаӡеит, насгьы апланета акәша-мыкәша аорбитахь ицәырҵит. Аханатә 4 шықәса ирылагӡаны иазԥхьагәаҭаз ари амиссиа ахықәкы хадақәа рахь иаҵанакуан амацәазқәеи амҩанызақәеи рыструктуреи рдинамикеи рыҭҵаара, иара убасгьы Сатурн атмосфереи [[Магнитосфера|амҳалдызасфереи]] рдинамика аҭҵаара, насгьы иреиҳау апланета амҩаныза [[Титан (спутник)|Титан]] инарҭбааны аҭҵаара.<ref name="POP201710">{{статья |автор=Роман Фишман |заглавие=Ответы и воспоминания. Самая грандиозная миссия к Сатурну — в цитатах, цифрах и результатах |ссылка=https://www.popmech.ru/technologies/392272-vospominaniya-o-zonde-cassini-vsyo-o-missii-k-saturnu/ |издание=[[Популярная механика]] |год=2017 |номер=10 |страницы=38—43 |archive-date=2020-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720173505/https://www.popmech.ru/technologies/392272-vospominaniya-o-zonde-cassini-vsyo-o-missii-k-saturnu/ }}</ref> Автоматикатә планетабжьаратә станциа 2004 шықәса рашәарамзазы аорбитахь инеиаанӡа, [[Феба (спутник Сатурна)|Фиби]] иаҩсны, иҳараку хаҭабзиарала асахьақәеи егьырҭ адыррақәеи Адгьыл ахь идәықәнаҵеит. Уи адагьы, америкатәи аорбитатә аппарат «Кассини» Титан ааигәара изныкымкәа ииаҟьахьан. Аӡиа дуқәеи урҭ рыԥшаҳәеи рсахьақәа ҭыхын, зҟны хыԥхьаӡара рацәала ашьхақәеи адгьылбжьахақәеи ыҟаз. Анаҩс иҷыдоу европатәи азонд «[[Гюйгенс (зонд)|Гиуигенс]]» амашьына иацрыҵны, 2005 шықәса ажьырныҳәамза 14 рзы парашиутла Титан аҿықәанӡа илбааит. Албаара 2 сааҭки 28 минуҭи агеит. Уи албаараан, «Гиугенс» атмосфера аҿырԥштәқәа еизнагон. «Гиугенс» азонд аҟынтәи адыррақәа рыла, аԥсҭҳәақәа хыхьтәи рыхәҭа [[метан|аметантә]] ҵаа ала ишьақәгылоуп, ҵаҟатәи рыхәҭа — аӡытә метани [[азот|азоти]] рыла.<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/1524945/Here-is-the-weather-forecast-It-will-pour-down-liquid-methane.html|title=Here is the weather forecast: It will pour down liquid methane|date=2006-07-27|publisher=Telegraph Media Group|lang=en|access-date=2011-11-21|archive-url=https://www.webcitation.org/659Xuj28M?url=https://www.telegraph.co.uk/news/1524945/Here-is-the-weather-forecast-It-will-pour-down-liquid-methane.html|archive-date=2012-02-02|url-status=live}}</ref> 2005 шықәса алагамҭа инаркны аҵарауаа Сатурн аҟынтәи иаауа ашәахәаркрақәа ирхылаԥшуеит. 2006 шықәса ажьырныҳәамза 23 рзы Сатурн аҟны аԥшацәгьа ҟалеит, уи арадиоеиҭаҟаларақәа рдиапазон аҟны иаабац ашәахәаркра аасҭа 1000-нтә еиҳа иӷәӷәаз амцабз аанарԥшит. 2006 шықәсазы НАСА адырра ҟанаҵеит, аӷба Енцеладтәи агеизерқәа рҟынтәи иҭыҵуаз аӡы ашьҭақәа шаԥшааз ала. 2011 шықәса лаҵарамзазы НАСА аҵарауаа ирҳәеит Енцелад «Адгьыл ашьҭахь Амратә системаҿы зегь раасҭа анхара иазыманшәалоу аҭагылазаашьақәа ахьыҟоу ҭыԥны ишыҟалаз».<ref>{{cite web |url = https://www.sciencedaily.com/releases/2006/02/060215090726.htm |title = Astronomers Find Giant Lightning Storm At Saturn |date = 2006-02-15 |access-date = 2011-06-23 |publisher = ScienceDaily LLC |archive-url = https://www.webcitation.org/616W9ngSD?url=https://www.sciencedaily.com/releases/2006/02/060215090726.htm |archive-date = 2011-08-21 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |author = Pence M. |url = https://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-20060309.html |title = NASA's Cassini Discovers Potential Liquid Water on Enceladus |date = 2006-03-09 |publisher = [[NASA Jet Propulsion Laboratory]] |access-date = 2011-06-03 |archive-url = https://www.webcitation.org/616WARlPz?url=https://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-20060309.html |archive-date = 2011-08-21 |url-status = live }}</ref><ref>{{статья|заглавие=Enceladus named sweetest spot for alien life|ссылка=https://www.nature.com/news/2011/110531/full/news.2011.337.html|издательство=[[Nature]]|4=doi:10.1038/news.2011.337|access-date=2011-06-03|автор=Lovett R. A.|число=31|месяц=5|год=2011|издание=|archive-date=2019-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214103501/http://www.nature.com/news/2011/110531/full/news.2011.337.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Kazan C.|title=Saturn's Enceladus Moves to Top of «Most-Likely-to-Have-Life» List|url=https://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2011/06/saturns-enceladus-moves-to-top-of-most-likely-to-have-life-list.html|date=2011-06-02|publisher=The Daily Galaxy|access-date=2011-06-03|archive-url=https://www.webcitation.org/616WAzkcp?url=https://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2011/06/saturns-enceladus-moves-to-top-of-most-likely-to-have-life-list.html|archive-date=2011-08-21|url-status=dead}}</ref> [[Файл:Сатурн и его спутники.jpg|справа|290px|мини|Сатурни уи амҩанызақәеи: асахьа агәҭаны — [[Энцелад (спутник)|Енцелад]], арӷьарахь, ирааигәаны, [[Рея (спутник)|Реа]] абжак убарҭоуп, уи иавҵыԥшны иубарҭоуп [[Мимас (спутник)|Мимас]]. Афото ҟаҵоуп азонд «[[Кассини — Гюйгенс|Кассини]]» ала, 2011 шықәса ԥхынгәымзазы.<ref name="cargo">{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/08/03/cassini/|title=«Кассини» сфотографировал сразу пять спутников Сатурна|access-date=2011-08-03|url-status=live|archive-date=2011-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20111004132056/http://lenta.ru/news/2011/08/03/cassini/}}</ref>]] «Кассини» иҭнахыз афотосахьақәа ирыбзоураны егьырҭ акрызҵазкуа аартрақәа ҟалеит. Урҭ рыла уаанӡа иаартымыз апланета амацәазқәа, амацәазқәа илашоу рыхәҭа хада анҭыҵ игәаҭан, насгьы G, E амацәазқәа рыҩнуҵҟа. Арҭ амацәазқәа ирыхьӡҵахеит R/2004 S1, R/2004 S2. Иҟоуп агәаанагара, урҭ амацәазқәа рзы аматериал аметеорит ма акомета [[Янус (спутник)|Ианус]] ма [[Эпиметей (спутник)|Епиметеи]] иахьыргәыдлаз иахҟьаны иҟалар алшон ҳәа.<ref name="r2004">{{cite web|author=Porco C. C.|display-authors=etal|title=Cassini Imaging Science: Initial Results on Saturn's Rings and Small Satellites|url=https://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/307/5713/1226|archive-url=https://www.webcitation.org/616WCqWE2?url=https://www.sciencemag.org/content/307/5713/1226.abstract|archive-date=2011-08-21|access-date=2011-06-23|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.newscientist.com/channel/solar-system/cassini-huygens/dn10124-faint-new-ring-discovered-around-saturn.html |title = Faint new ring discovered around Saturn |access-date = 2007-07-08 |date = 2007-09-20 |author = Shiga D. |publisher = NewScientist.com |archive-url = https://www.webcitation.org/616WDNlvR?url=https://www.newscientist.com/article/dn10124-faint-new-ring-discovered-around-saturn.html |archive-date = 2011-08-21 |url-status = live }}</ref> 2006 шықәса ԥхынгәымзазы «Кассини» иҭнахыз асахьақәа рыбзоурала Титан аҩадатәи аполиус иацәыхарамкәа арацәаӡритә ӡиа шыҟоу шьақәыргылахеит. Ари афакт аҵыхәанӡа ишьақәдырӷәӷәеит 2007 шықәса хәажәкырамзазы иҵегьы иҭыхыз асахьақәа. 2006 шықәса жьҭаарамзазы Сатурн аҩадатәи аполиус аҿы 8 000 км адиаметр змоу аԥшацәгьа ԥшаахеит.<ref>{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6449081.stm |title = Probe reveals seas on Saturn moon |publisher = BBC |access-date = 2011-06-23 |date = 2007-03-14 |archive-date = 2012-05-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120520024906/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6449081.stm |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6135450.stm |title = Huge 'hurricane' rages on Saturn |publisher = BBC |author = Rincon P. |access-date = 2007-07-12 |date = 2006-11-10 |archive-date = 2011-11-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111108103150/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6135450.stm |url-status = live }}</ref> 2008 шықәсазы «Кассини» апланета аҩадатәи агьежьбжа асахьа аанашьҭит. 2004 шықәса инаркны, «Кассини» уи иазааигәаӡаны ианнеи, иубарҭоу аԥсахрақәа ҟалеит, уажәшьҭа уи иаабац еиԥшым аԥштәқәа амоуп. Уи зыхҟьо макьаназы еилкаам. Ааигәатәи аԥштәқәа рыԥсахра зыхҟьо ашықәс аамҭақәа рыԥсахра ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 2004 шықәса инаркны 2009 шықәса абҵарамза 2-нӡа, ари аппарат ахархәарала 8 мҩаныза ҿыцк аартхеит. «Кассини» амиссиа хада 2008 шықәсазы ихыркәшахеит, аӷба апланета 74-нтә ианакәша ашьҭахь. Анаҩс азонд адҵақәа 2010 шықәса цәыббрамзанӡа ирыцҵан, анаҩс 2017 шықәсанӡа Сатурн асезонтә циклқәа зегьы рыҭҵааразы. 2017 шықәса цәыббрамза 15 рзы, астанциа апланета атмосфера аҿы ибылны анапынҵа хнаркәшеит.<ref>{{cite web |url = http://saturn.jpl.nasa.gov/mission/introduction/ |title = Mission overview – introduction |date = 2010 |website = Cassini Solstice Mission |publisher = NASA / JPL |access-date = 2010-11-23 |archive-url = https://www.webcitation.org/616WEGPJ0?url=http://saturn.jpl.nasa.gov/mission/introduction/ |archive-date = 2011-08-21 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://ria.ru/science/20170915/1504865310.html |title=Сигнал потерян: зонд Cassini сгорел в атмосфере Сатурна. |lang=ru|date=2017-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915173648/https://ria.ru/science/20170915/1504865310.html |archive-date=2017-09-15|access-date=2025-12-15|url-status=live}}</ref> ==== Ԥхьаҟатәи амиссиақәа ==== 2017 шықәса мшаԥымзазы, [[НАСА|НАСА]] апрограмма «[[Новые рубежи|Аҳәаа ҿыцқәа]]» аҳәаақәа ирҭагӡаны [[Лаборатория прикладной физики|Џьонс Ҳопкинс Иуниверситет аԥшьгаратә физика Алабораториа]] ала [[Титан (спутник)|Титан]] аҿы [[Винтокрылый летательный аппарат|аротортә ӷба]] ақәыртәара зылшо [[Dragonfly (космический аппарат)|Dragonfly]] амиссиа аԥшьнагеит. Аҭҵаарақәа хықәкыс ирыман Титан еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы [[Возникновение жизни|апребиотикатә химиеи]] еиуеиԥшым ахәҭақәа рҟны [[Жизнепригодность планеты|анхаразы алшареи]] рыԥшаара, уи азы илбаауа ӷба [[Самолёт вертикального взлёта и посадки|ҵәҩанҵәыла ашьҭыԥраареи атәареи]] рзы (VTOL) алшара амазароуп. 2017 шықәса ԥхынҷкәынмзазы амиссиа аицлабраҿы афинал аҟынӡа инаӡеит, «Аҳәаа Ҿыцқәа» аԥшьбатәи аетап аҟны жәаҩа ажәалагала рҟынтәи иалхны (CAESAR амиссиа еиԥш). 2019 шықәса рашәарамза 27 рзы, НАСА Dragonfly амиссиа алнахит, уи ашьҭахь аппарат аиҿкаара, ахәҭақәа рыԥшаара, аргылара иалагеит, адәықәҵара 2028 шықәса ԥхынгәымзазы, Сатурн анеира 2034 шықәсазы иазԥхьагәаҭаны.<ref name="LPSC 2017">{{cite web |url=https://www.hou.usra.edu/meetings/lpsc2017/eposter/1958.pdf |url-status=dead |title=Dragonfly: Exploring Titan's Prebiotic Organic Chemistry and Habitability |publisher=USRA Houston |lang=en |access-date=2018-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405142251/https://www.hou.usra.edu/meetings/lpsc2017/eposter/1958.pdf |archive-date=2018-04-05 }}</ref><ref name="Chang 2017">{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2017/12/19/science/nasa-new-frontiers-finalists.html |title=Finalists in NASA's Spacecraft Sweepstakes: A Drone on Titan, and a Comet-Chaser |first=Kenneth |last=Chang |publisher=[[The New York Times]] |date=2017-11-19 |lang=en |access-date=2018-01-25 |archive-date=2019-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713111341/https://www.nytimes.com/2017/12/19/science/nasa-new-frontiers-finalists.html |url-status=live }}</ref><ref name="guardian">{{cite web |url=https://www.theguardian.com/science/2017/dec/21/spacewatch-out-of-this-world-drone-with-a-titanic-task-ahead |title=Spacewatch: out-of-this-world drone with a Titanic task ahead |publisher=[[The Guardian]] |date=2017-12-21 |lang=en |access-date=2018-01-25 |archive-date=2019-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713111344/https://www.theguardian.com/science/2017/dec/21/spacewatch-out-of-this-world-drone-with-a-titanic-task-ahead |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/press-release/nasas-dragonfly-will-fly-around-titan-looking-for-origins-signs-of-life/ |title=NASA's Dragonfly Will Fly Around Titan Looking for Origins, Signs of Life |publisher=NASA.gov |date=2019-06-27 |lang=en |access-date=2019-06-27 |archive-date=2019-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190628080351/https://www.nasa.gov/press-release/nasas-dragonfly-will-fly-around-titan-looking-for-origins-signs-of-life/ |url-status=live }}</ref> [[Китайское национальное космическое управление|Китаитәи амилаҭтә космостә усбарҭа]] (CNSA) Shensuo 神梭 амиссиа алыршара ҳасаб азнауеит, уаанӡа ''Interstellar Express''ҳәа еицырдыруаз, [[Гелиосфера|агелиосфереи]] аеҵәабжьаратәи акосмоси рыҭҵаара иазку, Сатурнгьы уахь иналаҵаны, [[Вояджер|Воиаџьерқәа]] реиԥш, ари амиссиа Америка анҭыҵ иҟаҵоу раԥхьатәи аеҵәабжьаратә ԥрыгатә аппаратны иҟалар алшоит.<ref name="WangChi-zh">{{cite journal |last1=Chi |first1=Wang |title=蔻享--共享科学、传播科学 |website=www.koushare.com |date=2023-05-25 |doi=10.12351/ks.2305.2091 |access-date=2023-10-24 |url=https://www.koushare.com/video/videodetail/56344}}</ref><ref>{{cite web |url=https://interestingengineering.com/science/china-interstellar-express |title=China and NASA are developing next-gen Voyager-like spacecraft. Which is better? |website=interestingengineering.com |access-date=2025-02-28 |lang=en |archive-date=2025-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220013235/https://interestingengineering.com/science/china-interstellar-express |url-status=live }}</ref><ref name="SpaceNews">{{cite news |last1=Jones |first1=Andrew |title=China to launch a pair of spacecraft towards the edge of the solar system |url=https://spacenews.com/china-to-launch-a-pair-of-spacecraft-towards-the-edge-of-the-solar-system/ |access-date=2021-04-29 |work=[[SpaceNews]] |publisher=[[SpaceNews]] |date=2021-04-16 |archive-date=2021-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929080320/https://spacenews.com/china-to-launch-a-pair-of-spacecraft-towards-the-edge-of-the-solar-system/ |url-status=live }}</ref><ref name="Scientific American">{{cite web |last1=O'Callaghan |first1=Jonathan |title=U.S. and Chinese Scientists Propose Bold New Missions beyond the Solar System |url=https://www.scientificamerican.com/article/u-s-and-chinese-scientists-propose-bold-new-missions-beyond-the-solar-system/ |website=Scientific American |access-date=2022-04-19 |lang=en}}</ref> [[Японское агентство аэрокосмических исследований|Иапонтәи аҳаир-космостә ҭҵааратә агентра]] (JAXA) апроект [[OPENS-0|OPENS-0]] аԥҵара иаҿуп, уи нџьныр-рбагатә миссиоуп, Амратә система адәахьтәи апланетақәа амҩанысга хәыҷқәа (200 кг еиҵоу акапан змоу) рыла рыҭҵаара шалшо ашьақәырӷәӷәаразы еиҿкаау. Акосмостә ныҟәага 2028 шықәсазы идәықәҵахоит, насгьы 2039 шықәсазы Сатурнҟа анаӡара азԥхьагәаҭоуп. Гәҭакыс иҟоуп апланета амацәазқәа аиаҟьаратә траекториа ала рыҭҵаара. Ақәҿиара аиур, OPENS-O Сатурн аҟынӡа инаӡаз амратә батареиа ала аус зуа раԥхьаӡатәи космостә ӷбахоит.<ref>{{Cite web|url=https://www.isas.jaxa.jp/en/researchers/info/004084.html|title=The First OPENS International Science Workshop (Sep 29-30, 2025 / Full Online)|access-date=2025-11-16|archive-date=2026-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20260209193050/https://www.isas.jaxa.jp/en/researchers/info/004084.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://digitalcommons.usu.edu/smallsat/2025/E-S6-2025/4/|title=Outer Planet Exploration by Novel and Small Spacecraft: JAXA’s OPENS Program Concept and Its First Mission OPENS-0|access-date=2025-11-16|archive-date=2025-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20250918144434/https://digitalcommons.usu.edu/smallsat/2025/E-S6-2025/4/|url-status=live}}</ref> Европатәи акосмостә агентра 2040-тәи ашықәсқәа рзы L4 амиссиа алыршара азԥхьагәаҭаны иамоуп, уи зызку Енцелад аҭҵаара ауп, илбаауа аппарат ахархәаралагьы уахь иналаҵаны.<ref>{{Cite web|url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Saturn_s_moon_Enceladus_top_target_for_ESA|title=Saturn's moon Enceladus top target for ESA|access-date=2025-11-27}}</ref> ==== Инагӡамхаз адҵақәа ==== [[Файл:TSSM-TandEM-Montgolfiere.jpg|мини|Амиссиа «[[Titan Saturn System Mission]]» аконцепциа аҳауатә ԥышҭарчи артәагатә модули ацны]] 2009 шықәсазы, [[НАСА|НАСАи]] [[Европейское космическое агентство|ЕСАи]] еицырзеиԥшу америка-европатәи апроект цәырҵит, Сатурни уи амҩанызақәа Титани Енцелади рыҭҵааразы автоматикатә планетабжьаратә станциа «[[Titan Saturn System Mission]]» адәықәҵара иазкыз. Уи аамҭа иалагӡаны астанциа 7-8 шықәса Сатурн асистемахь амҩа иқәзаауеит, анаҩс ҩышықәса Титан иамҩанызаны иҟаларц азԥхьагәаҭан. Уи иалшоит Титан атмосферахь азондтә баллон албаашьҭра, иара убас атәарҭатә модуль (иҟалап, иӡсо). Амиссиа анагӡаразы ирыдыркыломызт, НАСАи ЕСАи рбиуџьетқәа ирыларымҵаӡеит, насгьы апланетатә ҭҵаарадырра жәашықәсатәи ахҳәаа инақәыршәаны аԥыжәара зҭатәу ҳәа аӡбахә ҳәамызт.<ref name="2years">{{cite web|url=https://sci.esa.int/science-e/www/area/index.cfm?fareaid=106|title=TANDEM/TSSM mission summary|access-date=2009-11-08|date=2009-10-20|website = European Space Agency|archive-url=https://www.webcitation.org/659Xvu9o0?url=https://sci.esa.int/science-e/www/area/index.cfm?fareaid=106|archive-date=2012-02-02|url-status=live}}</ref><ref name="NPR">{{cite web|url=https://www.space.com/businesstechnology/091014-titan-boat-mission.html|title=Nuclear-Powered Robot Ship Could Sail Seas of Titan|access-date=2011-12-11|date=2009-10-14|archive-url=https://www.webcitation.org/659XwPzdC?url=https://www.space.com/7372-nuclear-powered-robot-ship-sail-seas-titan.html|archive-date=2012-02-02|url-status=live}}</ref><ref name="Chang 2017" /> Амиссиа Saturn Atmospheric Entry Probe 2010 шықәсазы ирыдгалахеит, азонд ахархәарала Сатурн атмосфера аҭҵааразы. Аконцепциатә ҭҵаара мҩаԥнагеит Planetary Science Decadal Survey. Сатурни Адгьыли рорбитақәеи рҭыԥқәеи ҳасаб рзуны, адәықәҵара маншәалоуп ҳәа иӡбахеит 2027 шықәса нанҳәамза 30, 2034 шықәса рашәарамза 22 рзы анаӡарала.<ref name="tradestudy">{{cite web | url=https://archive.org/details/SaturnAtmosphericEntryProbeTradeStudy | author= Beebe, Reta|title=Saturn Atmospheric Entry Probe Trade Study |date=September 2010 | access-date=2013-08-02}} (Archived from the original)</ref><ref name="squyres presentation">{{Cite web |last=Squyres |first=Steve |title=Vision and Voyages For Planetary Science in the Decade 2013-2022 |url=http://solarsystem.nasa.gov/docs/Squyres%20to%20NAC-v2%20042211.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114140704/http://solarsystem.nasa.gov/docs/Squyres%20to%20NAC-v2%20042211.pdf |url-status=dead |archive-date=2011-11-14 |publisher=National Research Council}}</ref><ref name="SAEP">{{cite web |title=Saturn Atmospheric Entry Probe mission study |url=http://sites.nationalacademies.org/cs/groups/ssbsite/documents/webpage/ssb_059318.pdf |format=PDF |publisher=NASA and Planetary Science Decadal Survey |date=April 2010 |access-date=2026-03-27 |archive-date=2017-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012210726/http://sites.nationalacademies.org/cs/groups/ssbsite/documents/webpage/ssb_059318.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="SAEP" /> == Акультураҿы == Сатурн ауаа ирдыруеит зқьышықәсала, насгьы астрономцәа рымацара ракәымкәа, афилософцәеи, амистикцәеи, аҟазацәеи еснагь азҿлымҳара рызцәырнагоит. === Амифологиаҿы === {{main|Сатурн (амифологиа)}} [[Файл:Edzell deities Saturn.JPG|слева|мини|[[Замок Эдзел|Едзельтәи абаа]] аҭӡамц аҿы Сатурн исахьа]] [[Файл:Rubens_saturn.jpg|справа|мини|[[Рубенс, Питер Пауль|Питер Рубенс]] "[[Сатурн, пожирающий своего сына (Рубенс)|Сатурн, зԥа дызфо]]"]] Сатурн еиуеиԥшым [[мифология|амифологиақәа]] рҿы ахадаратә персонажқәа иреиуан.<ref name="Saturn in ancient mythologies" /> Ажәытәтәи Вавилон аҿы уи апланета Каиману ҳәа иашьҭан, насгьы анцәа Ниниб ([[Нинурта]]) иҿдырԥшуан.<ref>Альберт Олмстед. История персидской империи. Глава: Религия и календарь. [https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22+%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&source=bl&ots=noq16Ri0Ky&sig=ACfU3U1LZ0YbPV3CCazewu1XJHrKewLVfA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjppMfsop7kAhUoxosKHQ3xBCgQ6AEwD3oECAgQAQ#v=onepage&q=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22%20%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&f=false ссылка на текст] {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22+%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&source=bl&ots=noq16Ri0Ky&sig=ACfU3U1LZ0YbPV3CCazewu1XJHrKewLVfA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjppMfsop7kAhUoxosKHQ3xBCgQ6AEwD3oECAgQAQ#v=onepage&q=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22%20%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&f=false |date=20211006064518 }}</ref><ref>Б. А. Тураев. История древнего востока, Том 1, с.120, [https://books.google.ru/books?id=NZT7AgAAQBAJ&pg=PA120&lpg=PA120&dq=%D0%9D%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B1+%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0&source=bl&ots=foD2RqHqES&sig=ACfU3U1CL75Zcr2LDrqe2jS8uMLQL5xyTw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwizibCjuKLkAhXmoIsKHScPAKUQ6AEwBHoECAkQAQ#v=onepage&q=%D0%9D%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B1%20%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0&f=false ссылка на текст]</ref> [[Цицерон|Цицерон]] излеиҳәо ала, ажәытә бырзенцәа Сатурн (Сатурн иеҵәа) Φαίνων (Фенон/Фаенон/Феинон Фоцифер («илашо»), Фаинон) ҳәа иашьҭан.<ref name="ciceron" group="комм.">Сатурн иеҵәа ҳәа изышьҭо, абырзенцәа Φαίνων ҳәа изышьҭо [апланета], Адгьыл аҟынтәи зегь реиҳа ихароуп, лымкаала хынҩажәа шықәса раҟара ирылагӡаны имҩа ахнагӡоит, абри аан зегь реиҳа иџьаушьаша ала иныҟәоит: зны [Амра] иаԥхьа, зны иашьҭахь, зны хәылбыҽханы иҵәахуеит, зны ҽнышыҭаныла еиҭа иаԥшуеит. ''[[Цицерон]].'' [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#052 Анцәахәқәа рыԥсабараз II 52] {{Wayback|url=http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#052 |date=20190807143750 }}</ref> [[Гай Юлий Гигин|Гигин]] иҳәоит уи Амра аеҵәа ҳәагьы иашьҭан ҳәа.<ref group="комм.">Иҳәоит аҩбатәи аеҵәа Амра иеҵәоуп ҳәа, аха егьырҭ уи Сатурн иеҵәа ҳәа иашьҭоит. Ератосфен иажәақәа рыла, уи ахьӡ ахьихҵаз Амра иԥа, Фаетон, иоуп. Ирацәаҩык иҳәоит уи иаб имзызра ада арԥаҵа ишеиҿнакаауаз, насгьы адгьыл ахь икаҳара ишалагаз. Убри аҟнытә Иупитер амацәыс дасит, уигьы Еридан икаҳаит; анаҩс Амра уи аеҵәақәа ирылаҭеит. [https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/istorija_antichnaja/gigin_astronomija_1997/7-1-0-3734 Гигин. Астрономиа] {{Wayback|url=https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/istorija_antichnaja/gigin_astronomija_1997/7-1-0-3734 |date=20190728221459 }} [https://proza.ru/2012/02/03/381 II 42] {{Wayback|url=https://proza.ru/2012/02/03/381 |date=20190728221532 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://taurus-ek.livejournal.com/83533.html |title=источник |access-date=2019-07-27 |archive-date=2019-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190727201903/https://taurus-ek.livejournal.com/83533.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.astro-%20cabinet.ru/library/rgbnk/nikolay-kopernik2.htm |url-status = dead |title = И. Н. Веселовский. «Коперник и планетная астрономия» }}</ref> Римаа анцәахәы Сатурн абырзенцәа рынцәахәы [[Кронос|Кронос]] диеиԥшуп ҳәа ирыԥхьаӡон, убри аҟынтә есышықәса уи иаҳаҭыр азы ԥхынҷкәынмзатәи [[Сатурналии|Сатурналиа]] аныҳәа мҩаԥыргон.<ref>{{cite web |url=http://www.greek-names.info/greek-names-of-the-planets/ |title=Greek Names of the Planets |access-date=2012-07-14 |quote=The Greek name of the planet Saturn is Kronos. The Titan Cronus was the father of [[Zeus]], while Saturn was the Roman God of agriculture. |date=2010-04-25 |archive-date=2010-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100509164917/http://www.greek-names.info/greek-names-of-the-planets/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-12-14 |title=Chester: The city which still celebrates Saturnalia |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-merseyside-67680824 |access-date=2024-08-10 |work=[[BBC]] |lang=en |archive-date=2024-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240810142708/https://www.bbc.com/news/uk-england-merseyside-67680824 |url-status=live }}</ref> Индиатәи амифологиаҿы апланета Сатурн иашьашәалоит [[Шани|Шани]].<ref name="автоссылка2">{{cite web |title = Starry Night Times |url = http://www.starrynight.com/sntimes/2006/2006-01-full.html |access-date =2007-07-05 <!-- |year = 2006--> |publisher = Imaginova Corp. |archive-url = https://www.webcitation.org/616WGDFdO?url=http://www.starrynighteducation.com/sntimes/2006/2006-01-full.shtml |archive-date = 2011-08-21 |url-status = live }}</ref> Ажәытәтәи Китаитәии Иапониатәии акультурақәа апланета Сатурн "адгьылтә еҵәа" ҳәа иалыркаауан (Чинтәи: 土星), уи шьаҭас иамаз афилософиа [[У-син|У-син]] акәын, ҵасла аԥсабаратә елементқәа реихшараан ахархәара зоууаз.<ref>{{cite book |first=Jan Jakob Maria |last=De Groot |year=1912 |title=Religion in China: universism. a key to the study of Taoism and Confucianism |series=American lectures on the history of religions |volume=10 |page=300 |publisher=G. P. Putnam's Sons |url=https://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 |access-date=8 January 2010 |archive-date=22 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722005812/http://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |first=Thomas |last=Crump |year=1992 |title=The Japanese numbers game: the use and understanding of numbers in modern Japan |url=https://archive.org/details/japanesenumbersg0000crum/page/n56 |pages=39–40 |publisher=Routledge |isbn=978-0415056090}}</ref><ref>{{cite book |first=Homer Bezaleel |last=Hulbert |year=1909 |title=The passing of Korea |page=[https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog/page/n538 426] |publisher=Doubleday, Page & company |url=https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog |access-date=8 January 2010}}</ref> Османтәи аҭырқәшәа, урду, малаитәи абызшәақәа рҿы ахьӡ Зухал Сатурн азы ахархәара амоуп. Тимуридтәи апоет [[Алишер Навои|Алишер Навои]] Сатурн апланета цәгьа «Кеиван» ([[Хамса (Навои)|Хамса]], I:XLII) ҳәа ҭыԥк аҿы иазиҳәон, даҽа ҭыԥк аҿы «Зухал» ҳәа.<ref name="CrystalLinks" /><ref>[[Лейли и Меджнун (поэма Навои)]], XXXI</ref> Ауриа бызшәала Сатурн Шаббатаи ҳәа иашьҭоуп Аԥааимбаар— Кассиел, уи ахдырра мамзаргьы абзиа зырҿио адоуҳа — Агиел, аԥсы лашьца (аџьныш) — Зазел. Зазел Соломон имагиаҿы изызҿырҭуа оуԥшәыл дуны дыҟоуп, уи “алаԥшхырԥарақәа зегьы рҿы алҵшәа имоуп».<ref>{{cite web|title=Saturn and the Jews|date=2017-11-10|first=Shlomo|last=Sela|url=https://katz.sas.upenn.edu/resources/blog/saturn-and-jews|website=Herbert D. Katz Center for Advanced Judaic Studies|access-date=2024-06-26|archive-date=2024-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625230857/https://katz.sas.upenn.edu/resources/blog/saturn-and-jews|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.universetoday.com/45087/when-was-saturn-discovered/ |title=When Was Saturn Discovered? |work=Universe Today |last=Cessna |first=Abby |date=2009-11-15 |access-date=2011-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120214113458/http://www.universetoday.com/45087/when-was-saturn-discovered/ |archive-date=2012-02-14 |url-status=live }}</ref><ref name="TheMagus" /><ref name="CrystalLinks">{{cite web|url=http://www.crystalinks.com/saturn.mythology.html |title=Saturn in Mythology|lang=en|work=CrystalLinks.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708190230/http://crystalinks.com/saturn.mythology.html |archive-date=2018-07-08|access-date=2025-12-15|url-status=live}}</ref><ref name="TheMagus">{{cite web|url=http://www.sacred-texts.com/grim/magus/ma150.htm |title=The Magus, Book I: The Celestial Intelligencer: Chapter XXVIII|lang=en|work=Sacred-Text.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619080731/http://www.sacred-texts.com/grim/magus/ma150.htm |archive-date=2018-06-19|access-date=2025-12-15|url-status=live}}</ref><ref name="TC-20170308">{{cite web |last=Beyer |first=Catherine |title=Planetary Spirit Sigils – 01 Spirit of Saturn |url=https://www.thoughtco.com/planetary-spirit-sigils-4123081 |date=2017-03-08 |work=ThoughtCo.com |access-date=2018-08-03 |archive-date=2018-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804014119/https://www.thoughtco.com/planetary-spirit-sigils-4123081 |url-status=live }}</ref><ref name="FE-2014">{{cite web |url=http://baby-names.familyeducation.com/name-meaning/zazel |title=Meaning and Origin of: Zazel |work=FamilyEducation.com |date=2014 |access-date=2018-08-03 |quote=Latin: Angel summoned for love invocations |archive-date=2015-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102063304/http://baby-names.familyeducation.com/name-meaning/zazel |url-status=live }}</ref><ref name="HP-1998">{{cite web|url=http://hafapea.com/angelpages/angels7.html |title=Angelic Beings |lang=en|work=Hafapea.com |date=1998 |quote=a Solomonic angel of love rituals |archive-date=2018-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722154808/http://hafapea.com/angelpages/angels7.html |access-date=2018-08-03|url-status=dead}}</ref> [[оккультизм|Аоккультизм]] аҿы Сатурн Бина [[Сфирот|асфира]] [[Халдейский ряд (астрология)|иадҳәалоуп]]. 1928 шықәсазы Еугьан Гроше иаԥиҵеит агермантә оккульттә еиҿкаара [[Братство Сатурна|Сатурн Аешьара]] ([[Алаҭын бызшәа|лат.]] ''Fraternitas Saturni'', FS, ФС).<ref>{{книга|заглавие =Гранатовый сад|часть=Глава третья. Сефирот|автор =Регарди И.|isbn =5-94698-044-0|год =2005|место =М.|издательство=Энигма|страниц=304}}</ref><ref>{{cite web|url=https://fraternitas.de/home.htm|title=FRATERNITAS.de :: Die Magische Loge Fraternitas Saturni|lang=de|website=fraternitas.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518070915/https://fraternitas.de/home.htm|archive-date=2022-05-18|access-date=2025-12-15|url-status=dead}}</ref> === Апопулиартә культураҿы === {{main|Сатурн акультураҿы}} [[Файл:A Journey in Other Worlds - 08 - Ayrault's Vision.jpg|справа|мини|Аиллиустрациа [[Астор, Джон Джекоб IV|Джон Астор]] ироман «Аныҟәарақәа даҽа дунеиқәак рахь» аҟынтәи, 1894 шықәса]] [[Файл:Avon Fantasy Reader 15.jpg|alt=Refer to caption|справа|мини|1951 шықәса хәажәкырамзатәи ажурнал «Avon Fantasy Reader» ацәа, [[Вейнбаум, Стенли|Стенли Ваинбаум]] иажәабжь "Титанҟа аԥырра" аиллиустрациа зну.]] [[Файл:Cosplayer of Sailor Saturn at FF30 20170729d.jpg|справа|мини|[[Сейлор Сатурн|Сейлор Сатурн]] ([[косплей|косплеи]])]] Сатурн, Амратә система егьырҭ апланетақәа реиԥш, аҭҵаарадырра-фантастикатә шәҟәқәак рҿы теманы иҟалеит. Акыраамҭа Сатурн ииашамкәа аԥсҭазаара ыҟазарц ахьалшо планета кьакьа ҳәа иԥхьаӡан. Сатурн асахьаркыратә литератураҿы зааӡатәи асахьа ҭихит 1752 шықәсазы [[Вольтер|Вольтер]] ажәабжь "[[Микромегас]]" аҟны, уи Сатурн аҿы 1,95 км аура змаз аҭыԥантәи анхаҩи [[Сириус|Сириус]] иакәшо апланета аҟынтәи адау дуӡӡеи реиқәшәара далацәажәеит.<ref name="WestfahlSaturn">{{Cite book |last=Westfahl |first=Gary |title=[[Science Fiction Literature through History: An Encyclopedia]] |date=2021 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-4408-6617-3 |pages=553–555 |language=en |chapter=Saturn |author-link=Gary Westfahl |chapter-url=https://books.google.com/books?id=WETPEAAAQBAJ&pg=PA554}}</ref><ref name="GreenwoodOuterPlanets">{{Cite book |last=McKinney |first=Richard L. |title=[[The Greenwood Encyclopedia of Science Fiction and Fantasy: Themes, Works, and Wonders]] |date=2005 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-32951-7 |editor-last=Westfahl |editor-first=Gary |editor-link=Gary Westfahl |page=449 |language=en |chapter=Jupiter and the Outer Planets |chapter-url=https://archive.org/details/greenwoodencyclo0000unse_k2b9/page/449/mode/2up}}</ref><ref>{{Cite book |year=1752 |title=Le Micromégas de M. de Voltaire |place=A Londres (i. e. Paris, Michel Lambert) |edition=1 |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b86157424/f9.image.r=micromegas%20voltaire |access-date=11 June 2016 |via=Gallica }} {{Wayback|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b86157424/f9.image.r=micromegas%20voltaire |date=20241221084016 }}</ref> Убри аахыс, Сатурн иқәынхо рхаҿсахьа аагоуп еиуеиԥшым аусумҭақәа рҿы, иаҳҳәап, [[Дэви, Гемфри|Гемфри Деви]] 1830 шықәсазтәи ироман “Аныҟәараҿы агәыжьжьагақәа” аҟны, насгьы 1873 шықәсазы автор ихьӡ ҳәамкәа икьыԥхьыз ароман “Пол Ермонт апланетақәа рыбжьара иныҟәарақәеи ихҭысқәеи ражәабжь” аҟны. Сатурн иқәынхо зны-зынла еибашьцәаны, аха агәыбылра злоу реиԥш иаадырԥшуан, 1935 шықәсазтәи Лесли Ф. Стоун иажәабжь "Меркури акахара" аҟны еиԥш, уаҟа урҭ ауаатәыҩса Меркури абашьраҿы ирыцхраауеит, насгьы 1933 шықәсазтәи Стентон А. Кобленц иажәабжь "Агагақәа змам ауаа" аҟны, уаҟа урҭ Адгьыл ахь мпыҵахалаҩцәак реиԥш иаауеит, аутопиа алырхырц азы. Егьырҭ аусумҭақәа рҿы урҭ цәгьақәоуп, иаҳҳәап 1935 шықәсазтәи Клифтон Б. Круз иажәабжь "Сатурн аҟынтәи ашәарҭара" аҟны еиԥш, иара убас 1936 шықәсазтәи уи иацҵаны иҟоу "Адаулқәа" аҟны. 1890 шықәсазтәи Саирус Коул ироман “Аврорафон” аҿы сатурнаа ароботқәа ржәылара иақәшәоит, 1900 шықәсазтәи Леббеус Х. Роџьерс ироман “Аҳауатә маҭқәа рыгәрагара” аҟны урҭ Мысратәи апирамидақәа дыргылеит.<ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="SFEOuterPlanets">{{Cite encyclopedia |year=2021<!-- 19 May --> |title=Outer Planets |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Science Fiction]] |url=https://sf-encyclopedia.com/entry/outer_planets |access-date=2021-12-17 |edition=4th |author1-last=Langford |author1-first=David |author1-link=David Langford |author2-last=Stableford |author2-first=Brian |author2-link=Brian Stableford |editor1-last=Clute |editor1-first=John |editor1-link=John Clute |editor2-last=Langford |editor2-first=David |editor2-link=David Langford |editor3-last=Sleight |editor3-first=Graham |editor3-link=Graham Sleight |archive-date=2021-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104102305/https://sf-encyclopedia.com/entry/outer_planets |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |year=2022 |title=Aermont, Paul |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Science Fiction]] |url=https://sf-encyclopedia.com/entry/aermont_paul |access-date=2023-12-25 |edition=4th |author1-last=Clute |author1-first=John |author1-link=John Clute |editor1-last=Clute |editor1-first=John |editor1-link=John Clute |editor2-last=Langford |editor2-first=David |editor2-link=David Langford |editor3-last=Sleight |editor3-first=Graham |editor3-link=Graham Sleight |archive-date=2023-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025846/https://sf-encyclopedia.com/entry/aermont_paul |url-status=live }}</ref><ref name="WestfahlSaturn" /><ref>{{Cite book |last=Westfahl |first=Gary |title=[[Science Fiction Literature through History: An Encyclopedia]] |date=2021 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-4408-6617-3 |pages=442–444 |language=en |chapter=Mercury |author-link=Gary Westfahl |chapter-url=https://books.google.com/books?id=WETPEAAAQBAJ&pg=PA442}}</ref><ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="StablefordSaturn">{{Cite book |last=Stableford |first=Brian |title=[[Science Fact and Science Fiction: An Encyclopedia]] |date=2006 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-415-97460-8 |pages=458–459 |language=en |chapter=Saturn |author-link=Brian Stableford |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uefwmdROKTAC&pg=PA458}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |year=2022 |title=Cole, Cyrus |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Science Fiction]] |url=https://sf-encyclopedia.com/entry/cole_cyrus |access-date=2023-12-25 |edition=4th |author1-last=Nicholls |author1-first=Peter |author1-link=Peter Nicholls (writer) |author2-last=Clute |author2-first=John |author2-link=John Clute |editor1-last=Clute |editor1-first=John |editor1-link=John Clute |editor2-last=Langford |editor2-first=David |editor2-link=David Langford |editor3-last=Sleight |editor3-first=Graham |editor3-link=Graham Sleight}}</ref> Зааӡатәи аусумҭақәа рҟны сатурнаа адгьылуаа раасҭа еиҳа еиҿкааны иаарԥшуп, урҭ рхыԥхьаӡараҿы [[Мария Корелли|Мариа Корелли]] 1886 шықәсазтәи лроман “Ҩ-дунеик рроман”, насгьы [[Астор, Джон Джекоб IV|Джон Астор]] 1894 шықәсазтәи ироман “Даҽа дунеиқәак рахь аныҟәара”. Ари азеиԥш тенденциа иаҵанамкуа рахь иԥхьаӡоуп 1886 шықәсазтәи ароман “Алериель”, мамзаргьы У. С. Лах-Ширма иҩымҭа “Даҽа дунеиқәак рахь аныҟәара”, уаҟа апланета аекосфера акәыкәбаақәеи ахәҵәыдақәеи рыла иҭәуп, насгьы 1901 шықәсазтәи Џьорџь Гриффит ироман “Honeymoon in Space”, уаҟа инхоит амшынтә ҵиаақәа, арептилиақәа, агуманоид мариақәа. Сатурн зны-зынла аԥсҭазаара зцәыӡыз еиԥш иаарԥшуп, 1936 шықәсазтәи Реимонд З. Галлун иажәабжь "Аробот еилаԥса" аҟны еиԥш. Ауаатәыҩса Сатурн аҿы аҽыҵәахырҭа рыԥшаауеит Генри Џь. Косткос иажәабжь "Адгьыл аиҭашьақәыргылаҩцәа, шәҽеидышәкыл" (1935) аҟны, насгьы Сатурнҟа раԥхьаӡатәи ауаатәыҩса раныҟәара атәы аҳәоит Сем Московиц иажәабжь "Аеҵәақәа рҟынтәи ауаҩы" (1941) аҟны.<ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref name="StablefordSaturn" /><ref>{{Cite encyclopedia |year=2022 |title=Astor, John Jacob |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Science Fiction]] |url=https://sf-encyclopedia.com/entry/astor_john_jacob |access-date=2023-12-23 |edition=4th |author1-last=Clute |author1-first=John |author1-link=John Clute |editor1-last=Clute |editor1-first=John |editor1-link=John Clute |editor2-last=Langford |editor2-first=David |editor2-link=David Langford |editor3-last=Sleight |editor3-first=Graham |editor3-link=Graham Sleight}}</ref><ref name="StablefordSaturn" /><ref>{{Cite book |last1=Darling |first1=David |title=The Extraterrestrial Encyclopedia |last2=Schulze-Makuch |first2=Dirk |date=2016 |publisher=First Edition Design Pub. |isbn=978-1-5069-0144-2 |pages=175 |language=en |chapter=Griffith, George (1857–1906) |author-link=David J. Darling |author-link2=Dirk Schulze-Makuch |chapter-url=https://books.google.com/books?id=R9OVCwAAQBAJ&pg=PA175}} {{cite web|url=https://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/Griffith.html|title=Griffith, George (1857–1906)|lang=en|first=David|last=Darling|author-link=David J. Darling|website=Encyclopedia of Science|archive-url=https://web.archive.org/web/20040104233148/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/Griffith.html|archive-date=2004-01-04|access-date=2025-12-15|url-status=live}}</ref><ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="WestfahlSaturn" /> Сатурн рчыла иҟоу планета шакәыз анышьақәыргылаха ашьҭахь, ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьа атәы зҳәоз аԥҵамҭақәа реиҳарак Иупитер иазкхеит. Ус шакәугьы, Сатурн иахьатәи аҭҵаарадырратә фантастикаҿы ахҭысқәа ахьымҩаԥысуа ҭыԥны иаанхоит. [[Роджер Желязны|Роџьер Желиазны]], 1985 шықәсазтәи иажәабжь "Атәым дунеи ашәа" аҟны, Сатурн инхо рыԥсҭазаара ианаало аҩаӡараҿы иԥырларц азы аӡритә [[шарльер|шарлиерқәа]] зхы иазырхәо иҟәышу анкьаԥышҭарчқәа реиԥш дрылацәажәеит. Иара уаҟа иара иҳәеит апланета Адгьыл азы ихәарҭахар шалшо, зеиԥшыҟам арчқәеи аорганикатә еилаҵақәеи рхыҵхырҭа аҳасабала. 1976 ашықәсазтәи Сесилиа Холланд лроман «Иӡсо адунеиқәеи» 1991 ашықәсазтәи [[Макколлум, Майкл|Майкл Макколум]] ироман «Сатурн аԥсҭҳәақәеи» рҟны, ауаа Сатурн атмосфераҿы иӡсо ақалақьқәа рҿы инхоит. Сатурн атмосфераҿы инхо атәымпланетауаа рыӡбахә ҳәоуп 1997 шықәсазтәи [[Форвард, Роберт|Роберт Форвард]] ироман «Сатурн аҟны аныҟәара» аҟны. [[Гамильтон, Питер|Питер Гамильтон]] итрилогиа «Аҵх ашамҭа» (1996-1999) аҟны, Сатурн абиологиатә космостә ӷбақәа ахьаԥырҵо ҭыԥуп. [[Лем, Станислав|Станислав Лем]] ицикл «[[Рассказы о пилоте Пирксе|Аԥырҩы Пиркс изку ажәабжьқәа]]» аҟынтәи «Аҭҵаара» аҟны, аҭоурых ахыркәшара ҟалоит Сатурн азааигәара, уи амацәазқәа ирылсны «зыҽзырцәгьаз» аробот аеҵәаӷба аанашьҭуеит.<ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="WandererAmHimmelSaturn">{{Cite book |last1=Caryad |first1=<!-- None; mononymous --> |title=Wanderer am Himmel: Die Welt der Planeten in Astronomie und Mythologie |last2=Römer |first2=Thomas |last3=Zingsem |first3=Vera |date=2014 |publisher=Springer-Verlag |isbn=978-3-642-55343-1 |pages=228–230 |language=de |trans-title=Wanderers in the Sky: The World of the Planets in Astronomy and Mythology |chapter=Der Herr der Ringe |trans-chapter=The Lord of the Rings |doi=10.1007/978-3-642-55343-1_11 |author-link2=<!-- No article at present (December 2022); editor for Phantastische Medien, Wikidata Q126753 --> |chapter-url=https://books.google.com/books?id=y_WJBAAAQBAJ&pg=PA228}}</ref><ref name="fantastika"/><ref name="GreenwoodOuterPlanets" /><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref name="GreenwoodOuterPlanets" /><ref name="WandererAmHimmelSaturn" /><ref name=Loska>[https://books.google.com/books?id=n8bPGfcFI40C&pg=PA161&dq=Pirx+the+Pilot&hl=ru&ei=64ZtTK6dPM2POOiepbAL&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CEMQ6AEwBQ#v=onepage&q=Pirx%20the%20Pilot&f=false Krzystof Loska. Lem on Film // Peter Swirski (ed.). The art and science of Stanislaw Lem]</ref> Уи адагьы, уи амҩаныза [[Титан (спутник)|Титан]] лассы-лассы алитератураҿы иуԥылоит, избанзар уи Сатурн иреиҳау амҩаныза ауп, атмосфера жәпа амоуп, насгьы уи аҿы аӡы ([[метан|аметан]]) ыҟоуп. Иаҳҳәап, [[Бестер, Альфред|Альфред Бестер]] иҩымҭа «Аҩсҭаатә интерфеис» аҟны, Титан аметантә ӡы Адгьыл иаҭаху акыр зҵазкуа аорганикатә еилаҵақәа ркомплекс аҵанакуеит. [[Воннегут, Курт|Курт Воннегут]] ишәҟәы «Титан асиренақәа», зхаҿсахьа хадақәа Титанҟа нхара ииасуа, «[[Хьюго (премия)|Хиуго]]» ипремиа анашьахеит. Сатурни иреиҳау амҩаныза Титани 2003 шықәсазы иҭыҵыз ароман «Сатурни», 2006 шықәсазы иҩыз ароман «Титани» рҿы, [[Бова, Бен|Бен Бова]] ироман «Аныҟәара ду» аҿы ирҭаауеит.<ref name="fantastika"/><ref name=HugoAwards>{{Cite web |url=http://www.thehugoawards.org/hugo-history/1960-hugo-awards/ |title=1960 Hugo Awards |archive-date=2009-03-16 |access-date=2026-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090316015517/http://www.thehugoawards.org/?page_id=59 |url-status=live }}</ref><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref name="WandererAmHimmelSaturn" /> [[кольца Сатурна|Сатурн амацәазқәа]]гьы афантастцәа-ашәҟәыҩҩцәа азҿлымҳара ду рызцәырнагеит. Урҭ рыӡбахә ҳәоуп [[Аишьцәа Стругацкиаа|аишьцәа Стругацки]] ражәабжь “[[Стажёры (повесть)|Астажерцәа]]” аҟны. Ароман афырхацәа руаӡәк, апланетаҭҵааҩы Иурковски игәаанагарала, амацәазқәа иԥсабаратәым ахылҵшьҭра рымоуп. [[Азимов, Айзек|Аизек Азимов]] иповест "Марсуаа рымҩа" аҟни, 1981 шықәсазтәи Џьо Мартино иажәабжь кьаҿ "Иҷыдоу аҭыжьымҭа аҵаа хәаҷа иазкны" аҟни, амацәазқәа Адгьыл аҿы иҟоу Марстәи аколониақәа рзы акыр зҵазкуа аӡы иахыҵхырҭаны иҟалоит, иара убасгьы Клифтон Б. Круз иажәабжь "Сатурна аҟынтәи ашәарҭара" аҟны абџьарқәа рзы иџьаԥҳанны иҟоуп. 1977 шықәсазтәи [[Варли, Джон|Џьон Варли]] иажәабжь "Амшеиҟарара" аҿы динтә гәыԥк амацәазқәа руак ҟаԥшьны иршәит, даҽа фракциак уи аԥштәы аԥсахра аԥыхра рҽазыршәоит. Азимов 1986 шықәсазтәи ироман "[[Академия и Земля|Ашьаҭеи Адгьыли]]" аҟны, амацәазқәа ирыбзоураны Амратә система кырӡа хара ҳаԥхьаҟа аилкаара ҳалшоит. Амацәазқкәа рестетикатә ҭеиҭыԥш абзоурала Сатурн акәша-мыкәша акосмостә ӷбақәа рзы аблабаратә медиаҿы азҿлымҳара змоу ҭыԥны иҟоуп.<ref name="fantastika">{{статья|ссылка=https://www.mirf.ru/Articles/art4363.htm |автор=Гремлёв, Павел|заглавие=Планетарий. Сатурн |издание=Мир Фантастики|archive-date=2015-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721053211/http://www.mirf.ru/Articles/art4363.htm|access-date=2011-12-13}}</ref><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref name="StablefordSaturn" /><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref>{{Cite book |last=Clark |first=Stephen R. L. |url=https://books.google.com/books?id=oRKGAgAAQBAJ&pg=PT174 |title=How to Live Forever: Science Fiction and Philosophy |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-80006-3 |language=en |quote=one army of plant-human symbiotes are painting the rings of Saturn red, as a triumphant monument to human energy, while another as eagerly removes the paint |author-link=Stephen R. L. Clark}}</ref><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref name="WandererAmHimmelSaturn" /> Сатурн егьырҭ аҟазара хкқәагьы иртемоуп. Манги аниме-мультсериал «[[Сейлор Мун|Сеилор Мун]]» аҟны, апланета Сатурн ахаҿсахьа аалырԥшуеит аҭыԥҳа-аибашьҩы [[Сейлор Сатурн|Сеилор Сатурн]], даҽакала Хотару Томое. Лара лжәылара ақәхра амч ауп ҵаҵӷәыс иамоу, насгьы аԥсреи аиҭаиреи реибашьҩы лоуп. Ахәмарра ''[[Dead Space 2]]'' аҟны ахҭыс мҩаԥысуеит Сатурн азааигәара акосмостә станциаҿы, [[Титан (спутник)|Титан]] аԥҽыхақәа рҿы иҟоу. Сатурни уи амацәазқәеи ари ахәмарраҿы иубарҭоуп акосмостә станциа аԥенџьыр аҟынтәигьы, насгьы иаарту акосмос аҟынгьы, ирыдҵоу аусқәа нагӡо.<ref>{{книга|автор=Такэути, Наоко|заглавие=Bishoujo Senshi Sailor Moon Том 14|год=1996|часть=Акт 39|издательство=[[Коданся|Kodansha]]|isbn=4-06-178826-4|день=6 |месяц=3 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://mgnews.ru/read-news/dead-space-2-priklyucheniya-nekro-mana|title=Dead Space 2. Приключения некро-мана|lang=ru|date=2010-10-11|publisher=[[MGnews.ru]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20101014164145/http://mgnews.ru/read-news/dead-space-2-priklyucheniya-nekro-mana|archive-date=2010-10-14|access-date=2025-12-15|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gamertechtv.com/2010/dead-space-2-review/|title=Dead Space 2 Review|lang=en|date=2010-12-30|publisher=GamertechTV|archive-url=https://www.webcitation.org/616WLKzga?url=http://www.gamertechtv.com/2010/dead-space-2-review/|archive-date=2011-08-21|access-date=2011-01-16|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.strategyinformer.com/news/6419/dead-space-2-details-spill-set-three-years-after-original-in-sprawl|title=Dead Space 2 details spill, set three years after original in 'Sprawl'|lang=en|author=Simon Priest|date=2010-12-10|publisher=StrategyInformer|archive-url=https://www.webcitation.org/616WMd2n5?url=http://www.strategyinformer.com/news/6419/dead-space-2-details-spill-set-three-years-after-original-in-sprawl|archive-date=2011-08-21|access-date=2011-01-16|url-status=dead}}</ref> == Азгәаҭақәа == '''Комментарии''' {{Reflist|33em|group=комм.}} '''Источники''' {{Reflist|2|refs= }} == Азхьарԥшқәа == * [http://galspace.spb.ru/index49.html Сатурн: Властелин Колец] // galspace.spb.ru * [https://www.planetary.org/explore/topics/saturn/rings.html Параметры колец Сатурна]{{In lang|en}} * [http://wip.od.ua/%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD/ Фотографии Сатурна, сделанные зондом «Кассини» с 2004 по 2009 годы]{{In lang|en}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:сатурн}} [[Акатегориа:Сатурн| ]] [[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]] [[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа илбааз аппаратқәа зҭааз]] [[Акатегориа:Арчытә гигантқәа]] q1o022rgkwpqvdi0vu2rl1mhdvyxnnf 169075 169068 2026-07-07T19:19:33Z Nart17 17397 асахьақәа рр�emонт: аурыс авики алокалтә (Commons иҟам) афаилқәа → Commons аверсиақәа (Northern aurora of Saturn.jpg, Saturn.Aurora.HST.UV-Vis.jpg) 169075 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Сатурн|Сатурн (аҵакы)}} {{Акарточка Апланета | название = Сатурн | символ = Saturn symbol (bold).svg | тип = апланета | изображение = Saturn - April 25 2016 (37612580000).png | размер изображения = 300px | подпись под изображением = Сатурн асахьа, 2016 шықәса мшаԥымза 25 рзы иҭыху акосмостә ӷба [[Кассини (космический аппарат)|Кассини]] аҟынтәи асахьақәа шьаҭас иҟаҵаны | первооткрыватель = | место открытия = | дата открытия = | способ открытия = | открытие-ref = | орбита-ref = | эпоха = | перигелий = 1,353,572,956 км9.048 а. ц. | афелий = 1.513.325.783 км10.116 [[Астрономическая единица|а. ц.]] | периапсида = | апоапсида = | эксцентриситет = 0,055723219 | сидерический период = 10,759.22 мшыҵх (29.46 шықәса)<ref>{{cite web|author=Courtney Seligman|url=http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm|title=Rotation Period and Day Length|publisher=cseligman.com|lang=en|access-date=2011-07-31|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT3Ukn5?url=http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref> | синодический период = 378.09 мшыҵх | орбитальная скорость = 9,69 км/с | средняя аномалия = | наклонение = 2.485240°5.51° (амра аекватор иазкны) | угловое перемещение = | долгота восходящего узла = 113,642 811° | долгота периастра = | время периастра = | аргумент перицентра = 336,013 862° | половинная амплитуда = | число спутников = [[Спутники Сатурна|292]]<ref>{{Cite web|url=https://ssd.jpl.nasa.gov/sats/discovery.html|title=Planetary Satellite Discovery Circumstances|lang=en|website=Solar System Dynamics|date=2026-05-06|publisher=NASA Jet Propulsion Laboratory|archive-url=https://web.archive.org/web/20260615232215/https://ssd.jpl.nasa.gov/sats/discovery.html|archive-date=2026-06-15|access-date=2026-06-15|url-status=live}}</ref> | физические характеристики-ref = | размеры = | экваториальный радиус = 60 268 ± 4 км<ref name="horizons">{{cite web|last = Yeomans|first = Donald K.|date = 2006-07-13|url = https://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons|title = HORIZONS System|publisher = NASA JPL|access-date = 2007-08-08|archive-url = https://www.webcitation.org/5ProZmu5R?url=https://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons|archive-date = 2007-06-25|url-status = live}}—Перейдите в «web interface», выберите «Ephemeris Type: ELEMENTS», «Target Body: Saturn Barycenter» и «Center: Sun».</ref> | полярный радиус = 54 364 ± 10 км<ref name="horizons"/> | средний радиус = 58 232 ± 6 км<ref>{{Cite web |url=https://astropedia.astrogeology.usgs.gov/download/Docs/WGCCRE/WGCCRE2009reprint.pdf |title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2009, page 23 |access-date=2019-12-02 |archive-date=2021-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418193505/https://astropedia.astrogeology.usgs.gov/download/Docs/WGCCRE/WGCCRE2009reprint.pdf |url-status=live }}</ref> | длина окружности = | площадь поверхности = 4,272{{e|10}} км²<ref name="nasafact">{{cite web |url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Saturn&Display=Facts |title=NASA: Solar System Exploration: Planets: Saturn: Facts & Figures |publisher=Solarsystem.nasa.gov |date=2011-03-22 |access-date=2011-08-08 |archive-url=https://www.webcitation.org/62DnOn9pq?url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Saturn |archive-date=2011-10-06 |url-status=live }}</ref> | объём = 8,2713{{e|14}} км³<ref name="fact">{{cite web|author=Dr. David R. Williams|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html|title=Saturn Fact Sheet|lang=en|website=[[НАСА]]|date=2006-09-07|access-date=2021-04-03|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210403054531/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html|archive-date=2021-04-03}}</ref> | масса = 5.6846{{e|26}} кг 95.2 дгьылтә<ref name="fact"/> | плотность = 687 кг/м³<ref name="horizons"/><ref name="fact"/> | ускорение свободного падения = 10,44 м/с² (1,07g)<ref name="fact"/> | первая космическая скорость = 25,535 км/с<ref>{{cite web|title=Первая космическая скорость, онлайн расчет|url=https://www.calc.ru/pervaya-kosmicheskaya-skorost-kalkulyator.html|publisher=Калькулятор – справочный портал|access-date=2019-07-26|archive-date=2019-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513032440/https://www.calc.ru/pervaya-kosmicheskaya-skorost-kalkulyator.html|url-status=live}}</ref> | вторая космическая = 35,5 км/с<ref name="fact"/> | скорость вращения = 9.87 км/с | период вращения = 10 с 32 мин 45 сек ± 46 сек<ref name="nature2015">{{cite doi|10.1038/nature14278}}</ref><ref name="Лента.ру">{{cite web|date=2015-03-26|url=https://lenta.ru/news/2015/03/26/saturn/|title=Астрономы уточнили продолжительность суток на Сатурне|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2015-03-28|archive-date=2015-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20150327123326/http://lenta.ru/news/2015/03/26/saturn/|url-status=live}}</ref> | наклон оси = 26,73°<ref name="fact"/> | прямое восхождение = | склонение = 83,537° | полярная небесная широта = | полярная небесная долгота = | альбедо = 0.342 ([[альбедо Бонда|Бонд альбедо]])0.47 ([[Геометрическое альбедо|агеом. альбедо]])<ref name="fact"/> | видимая звёздная величина = +1.47 инаркны -0.24-нӡа<ref name="magnitude">{{cite web |url = http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4015/is_200101/ai_n8933308 |title = Wideband photoelectric magnitude measurements of Saturn in 2000 |access-date = 2007-10-14 |last = Schmude |first = Richard W Junior |date = 2001 |publisher = Georgia Journal of Science |archive-date = 2007-10-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071016182302/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4015/is_200101/ai_n8933308 |url-status = live }}</ref> | абсолютная звёздная величина = -8,9 m | температура на поверхности = | шкала высоты = | состав атмосферы = <table> <tr><td> ~96 %</td><td>[[Водород|Аӡри]] (H<sub>2</sub>) </td></tr><tr><td> ~3 %</td><td>[[Гелий|Агели]] </td></tr><tr><td> ~0,4 %</td><td>[[Метан|Аметан]] </td></tr><tr><td> ~0,01 %</td><td>[[Аммиак]] </td></tr><tr><td> ~0,01 %</td><td>[[Дейтерид водорода|Аӡри адеетерид]] (HD) </td></tr><tr><td> ~0,0007 %</td><td>[[Этан|Аетан]] </td></tr><tr><td> '''Аҵаақәа''':</td><td> </td></tr><tr><td> </td><td>Аммиактә </td></tr><tr><td> </td><td>Аӡтәы </td></tr><tr><td> </td><td>Аммониум гидросульфид (NH<sub>4</sub>SH) </td></tr></table> | атмосфера-ref = | изображение символа = | bg = #FFCC66 | открытие = | именование = | именование-ref = | альтернативные имена = | категория МП = | орбита = yes | средний радиус орбиты = | физические характеристики = yes | сжатие = 0,09796 ± 0,00018 | температуры = yes | имя температуры 1 = аҩаӡара 1 абар | темп1мин = | темп1сред = 134 K | темп1макс = | имя температуры 2 = 0.1 бар | темп2мин = | темп2сред = 84 K | темп2макс = | спектральный тип = | угловой размер = 14,5"—20,1" | атмосфера = yes | давление на поверхности = }} [[Файл:Saturn-NSSDC.jpg|мини|Сатурн 1981 шықәса ԥхынгәымза 21 рзы «Воиаџьер-2» аҟынтәи]] [[Файл:An Infrared View of Saturn.jpg|мини|Хаббл ателескоп аҟынтәи Сатурн аинфраҟаԥшьтә ҭеиҭыԥш]] '''Сатурн''' — [[Амра|Амра]] иацәыхараны иҟоу афбатәи [[планета|планета]] ауп, насгьы [[Солнечная система|Амратә система]]ҿы шәагаала [[Иупитер|Иупитер]] ашьҭахь аҩбатәи планетоуп. Сатурн [[Газовые гиганты|арчытә гигант]] ҳәа иԥхьаӡоуп. Апланета [[Сатурн (мифология)|римтәи ақыҭанхамҩа анцәахәы]] ихьӡ ахҵоуп.{{Аиасра|Акультураҿы}} Сатурн [[Астрономические символы|астрономиатә символ]] — [[Файл:Saturn symbol (fixed width).svg|16px]]. Сатурн еиҳарак [[водород|аӡри]] ала ишьақәгылоуп, [[гелий|агели]], [[Аӡы|аӡы]], [[метан|аметан]], [[аммиак|аммиак]], ихьанҭоу аелементқәа рлаҵақәагьы амоуп. Аҩныҵҟатәи уи ахәҭа [[железо|аиха]], [[никель|аникель]], егьырҭ амаҭәашьарқәа ("[[Ледяной гигант|аҵаақәа]]") рыла ишьақәгылоу уамак идуум [[Ядро планеты|гәыцәуп]], [[металлический водород|аихатә ӡри]] ҵаӷа ахҟьа змоу, насгьы [[газ|арчытә форма]] змоу адәахьтәи ахҟьа амоуп.{{Аиасра|Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа}} Апланета адәахьтәи [[атмосфера|атмосфера]] акосмос аҟынтәи иҭынчу, еизадоу акы акәушәа убоит, зны-зынла акыраамҭа иаанхо ашьақәгылашьақәа аацәырҵуеит.{{Аиасра|Атмосфереи ашьақәгылашьеи}} Сатурн аҟны аԥша аццакра ҭыԥқәак рҿы 1800 км/сааҭ инаӡар алшоит, уи Иупитер аҟны аԥша аццакра аасҭа акырӡа еиҳауп. Сатурн иамоуп [[Магнитное поле планет|апланетатә мҳалдызтә ҭыԥ]], уи [[Напряжённость магнитного поля|амчрала]] Адгьыл [[Магнитное поле|амҳалдызтә ҭыԥ]]и Иупитер иӷәӷәоу аҭыԥи рыбжьара иҟоуп. Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ мҽхакыла Амра аганахьала 1,000,000 километра рҟынӡа инеиуеит. Амчратә цәқәырԥа «[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]» ала ишьақәыргылан апланета ахаҭа аҟынтәи 26,2 Сатурн арадиуск абжьаӡараҿы, [[магнитопауза|амҳалдызпауза]] ыҟоуп 22,9 радиус абжьаӡараҿы.{{Аиасра|Амҳалдызтә мҽхакы}} Сатурн иамоуп игәоуҭаша [[Кольца Сатурна|амацәазтә система]]хадаратәла аҵаа ахәҭақәа рыла ишьақәгылоу, еиҳа еиҵаны аелемент хьанҭақәеи асабеи злоу.{{Аиасра|Амацәазқәа}} Апланета иакәшоит, зегьы ианреиҵаха [[Спутники Сатурна|285 мҩаныза]], ари Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы рҟны аасҭа ирацәоу хыԥхьаӡароуп. Сатурн иреиҳаӡоу амҩаныза — [[Титан (спутник)|Титан]], шәага-загала апланета [[Меркурий (планета)|Меркури]] иаԥнагоит, насгьы Амратә системаҿы аҩбатәи мҩаныза дууп (Иупитер амҩаныза [[Ганимед (спутник)|Ганимед]] ашьҭахь). Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа рымҩанызақәа рҟынтәи Титан заҵәык ауп зхатә [[Атмосфера Титана|атмосфера жәпа]] змоу, насгьы уи ахҟьаҿы заҵәык ауп [[Жидкость на Титане|аӡы]] ыҟоуп ҳәа иахьышьақәырӷәӷәахахьоу.{{Аиасра|Амҩанызақәа}} 2004 шықәса инаркны 2017 шықәсанӡа 1997 шықәсазы идәықәҵаз автоматикатә планетабжьаратә станциа «[[Кассини (космический аппарат)|Кассини]]» Сатурн аорбитаҿы иҟан. Амиссиа адҵақәа иреиуан амҩанызақәа, амацәазқәа реиҿкаара, апланета атмосфереи [[Магнитосфера|амагнитосфереи]] рдинамика аҭҵаара, иара убасгьы азонд «[[Гюйгенс (зонд)|Гиугенс]]» Титанахь анагара.{{Аиасра|Апланета аҭҵаарақәа}} == Сатурн Амратә система апланетақәа рыбжьара == Сатурн [[Газовая планета|арчытә планета]] хкыуп: уи еиҳарак рчыла ишьақәгылоуп, насгьы иӷәӷәоу аҿықә амаӡам. Апланета аекватортә радиус 60,300 км ыҟоуп, аполиартә радиус — 54,400 км; Амратә система апланетақәа зегьы рҟынтә Сатурн зегь реиҳа акомпрессии амоуп.<ref name="fact" /> Апланета акапан Адгьыл акапан аасҭа 95,2-нтә еиҳауп, аха Сатурн абжьаратәи [[Плотность вещества|аилаӷәӷәара]] 0,687 г/см3 заҵәык ауп, убри аҟнытә Амратә системаҿы уи планета заҵәуп, зыбжьаратә еилаӷәӷәара аӡы аилаӷәӷәара аасҭа еиҵоу.<ref name="fact" /> Убри аҟнытә, Иупитери Сатурни рыкапанқәа хынтә аасҭа еиҳаны еиԥшымзаргьы, урҭ рекватортә диаметр 19% мацара ауп еиҩырго.<ref name="fact" /> Егьырҭ арчытә гигантқәа реилаӷәӷәара акырӡа еиҳауп (1.27-1.64 г/см3). Аекватор аҟны зых иақәиҭу акаҳара аццакра 10,44 м/с2 ауп, уи Адгьыли [[Нептун (планета)|Нептуни]] рырбагақәа иреиԥшуп, аха Иупитер арбагақәа раасҭа акырӡа еиҵоуп. === Аорбита аҟазшьақәеи ахагьежьреи === Сатурни [[Амра|Амреи]] рыбжьара абжьаратәи абжьаӡара 1430 млн км (9.58 а.ц.) ауп.<ref name="fact" /> Ибжьаратәны 9,69 км/с аццакырала иныҟәо Сатурн 10 759 мши-ҵхи рыла (29,5 шықәса раҟара) [[Амра|Амра]] иахыкәшоит. Сатурн инаркны [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟынӡа абжьаӡара 1195 (8.0 а.ц.) инаркны 1660 (11.1 а.ц.) миллион км рҟынӡа аҽаԥсахуеит, урҭ реиҿагылараан абжьаратәи абжьаӡара 1280 миллион км ҟалоит.<ref name="fact" /> Сатурни [[Юпитер (планета)|Иупитери]] шамахамзар еиԥшу [[Орбитальный резонанс|арезонанс]] 2:5 рымоуп. Сатурн аорбита [[Кеплеровы элементы орбиты#Эксцентриситет|аексцентриситет]] 0,056 ахьыҟоу азы, [[Апоцентр и перицентр|аперигелии]] [[Апоцентр и перицентр|афелии]] рҿы [[Амра|Амра]] аҟынӡа абжьаӡара аиԥшымзаара 162 млн км ауп.<ref name="fact" /> Ахылаԥшрақәа раан иубарҭоу Сатурн атмосфера аҷыдаҟазшьа змоу аобиектқәа аҭбаара зеиԥшроу еиԥш еиуеиԥшым аццакра рыманы иҵәиуеит. Иупитер еиԥш, иҟоуп еиуеиԥшым аобиектқәа ргәыԥқәа. «Азона 1» ҳәа изышьҭоу аҵәира аамҭа 10 сааҭки 14 минуҭи 00 секунди амоуп (уи акәакьтә ццакыра 844,3°/ҽнак, мамзаргьы 2,345 аҵәира/ҽнак). Уи аладатәи аекватортә маҟа аҩадатәи аҵкар аҟынтәи аҩадатәи аекватортә маҟа аладатәи аҵкарынӡа инеиуеит. Сатурн егьырҭ аҭбаарақәа зегьы рҿы, «Азона 2» шьақәзыргыло, аханатә аҵәира аамҭа 10 сааҭки 39 минуҭи 24 секунди ҳәа иԥхьаӡан (аццакра 810,76°/ҽнак мамзаргьы 2,2521 аҵәира/ҽнак). Анаҩс адыррақәа еиҭарҿыцын, 10 сааҭки 34 минуҭи 13 секунди ҳәа ахәшьара ҿыц ҟаҵахеит. «Азона 3», “[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]” аԥырраан апланета арадиошәахәаркра ахылаԥшрақәа рыла иҟоуп ҳәа зыгәҩара ыҟоу, аҵәира аамҭа 10 сааҭки 39 минуҭи 22,5 с ауп (аццакра 810,8°/ҽнак, мамзаргьы 2,2522 аҵәира/ҽнак).<ref name="nature2015"/><ref name="Лента.ру"/><ref>{{cite web |title=Planetary Physical Parameters |url=https://ssd.jpl.nasa.gov/planets/phys_par.html |publisher=NASA [[Jet Propulsion Laboratory]] |archive-date=2022-10-04 |access-date=2026-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004115344/https://ssd.jpl.nasa.gov/planets/phys_par.html |url-status=live }}</ref> Сатурн аҵәҩан акәшара аамҭа 10 сааҭки 34 минуҭи 13 секунди ҳәа иԥхьаӡоуп. Сатурн —зекватор аҿы зыҵәҩантә еикәагьежьра аццакра еиҳау планета заҵәуп, аорбитатә еикәагьежьра аццакра аасҭа (9.87 км/с, насгьы 9.69 км/с). Апланета аҩнуҵҟатәи ахәҭақәа рыҵәира аамҭа иамоу аҵакы ииашаҵәҟьаны ашәара уадаҩуп. Аппарат “[[Кассини (КА)|Кассини]]” 2004 шықәсазы Сатурн ианынаӡа, игәаҭан, арадио емиссиа ахылаԥшрақәа рыла, аҩныҵҟатәи ахәҭақәа рыгьежьра аамҭа "Азона 1" еиԥш "Аона 2" аҿгьы иҟоу аикәагьежьра аамҭа аасҭа еиҳа ишырацәоу, насгьы 10 сааҭки 45 минуҭи 45 с (± 3) раҟара шышьақәнаргыло.<ref>{{cite web|url=http://php.louisville.edu/news/news.php?news=1488|title=University of Louisville: Study puts new spin on Saturn’s rotation|access-date=2010-10-31|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/616Vz2kBX?url=http://php.louisville.edu/news/news.php?news=1488|archive-date=2011-08-21|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-062804.html|title=Scientists Find That Saturn's Rotation Period is a Puzzle|date=2004-06-28|publisher=NASA|access-date=2007-03-22|archive-url=https://www.webcitation.org/616VzbaQF?url=http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-062804.html|archive-date=2011-08-21|url-status=live}}</ref> Сатурн атмосфера адифференциалтә еикәагьежьра Иупитери Венереи, иара убас Амреи ратмосфератә еикәагьежьрақәа иреиԥшуп. Сатурн аҵәира аццакра аҭбаареи аҵаулареи рыла мацара акәымкәа, аамҭаҿгьы аҽеиҭанакуеит. Ари раԥхьаӡакәны игәеиҭеит А. Уильямс. 200 шықәса ирылагӡаны Сатурн аекватортә зона аикәагьежьра аамҭа аҽеиҭакра анализ азура иаанарԥшит, абри аҽеиҭакраҿы еиҳарак ацхыраара ҟазҵо ашықәсбжатәи ашықәстәи ациклқәа шракәу.<ref>Williams A. S. //Monthly Notices Roy. Astron. Soc., 1894, '''54''', p. 297.</ref><ref>Кригель А. М. Полугодовые колебания в атмосферах планет.//Астрономический журн. — 1986. — Т. '''63''', № 1. — С. 166—169.</ref> 2007 шықәса хәажәкырамзазы игәаҭан Сатурн арадиошәахәаркра [[Диаграмма направленности|ахырхарҭа адиаграмма]] агьежьра аплазматә диск аҿы иҟоу аконвекциатә цәқәырԥақәа рыла ишцәырҵуа, урҭ апланета аҵәира мацара акәымкәа, егьырҭ афакторқәагьы ирыдҳәалоуп. Иара убасгьы иҟоуп адыррақәа, ахырхарҭа адиаграмма агьежьра аамҭа аиҭасра Сатурн амҩаныза — [[Энцелад (спутник)|Енцелад]] иҟоу агеизер аусура иадҳәалоуп ҳәа зҳәо. Апланета аорбитаҿы еиҵаҵоу аӡфақь ахәҭаҷқәа амҳалдызтә ҭыԥ, насгьы арадиошәахәаркра ахаҭагьы дыреицаҟьоит. Иаартыз асахьа абзоурала, иахьа апланета агәыцә аҵәира аццакра аилкааразы ииашоу метод ыҟам ҳәа агәаанагара ҟалеит.<ref>{{cite web |url = http://saturn.jpl.nasa.gov/news/press-release-details.cfm?newsID=733 |title = Enceladus Geysers Mask the Length of Saturn's Day |date = 2007-03-22 |publisher = NASA Jet Propulsion Laboratory |access-date = 2007-03-22 |archive-url = https://www.webcitation.org/62DnZvSKY?url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/press-release-details.cfm?newsID=733 |archive-date = 2011-10-06 }}</ref><ref>{{статья |заглавие=The Variable Rotation Period of the Inner Region of Saturn's Plasma Disc |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2007-04-20_316_5823/page/442 |страницы=442 |том=316 |издание=[[Science]] |doi=10.1126/science.1138562 |pmid=17379775 |bibcode=2007Sci...316..442G |номер=5823 |язык=en |тип=journal |автор=Gurnett D. A. et al. |год=2007 |issn=0036-8075 }}</ref><ref>{{статья |заглавие=A New Spin on Saturn's Rotation |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2007-04-20_316_5823/page/380 |издание=Science |том=316 |номер=5823 |страницы=380—381 |doi=10.1126/science.1142329 |автор=Bagenal F. |год=2007 |язык=en }}</ref> === Ахылҵшьҭра === Сатурн (Иупитер еиԥшҵәҟьа) ахылҵшьҭра иазкны ҩ-гипотеза хадак ыҟоуп. “[[контракция|Аконтракциа]]” агипотеза инақәыршәаны, Сатурни Амреи реилазаара аиԥшра ҳәа иԥхьаӡоуп ажәҩантә цәеижьқәа рыҩбагьы рҿы аӡри рацәаны иахьыҟоу, уи иахҟьаны, ашәпара лаҟә зыхҟьаз ҳәа ҳҳәар ҳалшоит апланетақәа рышьақәгылараан [[Солнечная система|Амратә система]] аҿиара зааӡатәи астадиақәа рҿы, арчсабатә “ диск аҟны, апланетақәа зхылҿиааз “ажәпара” дуқәа рышьақәгылара, даҽакала иуҳәозар, Амреи апланетақәеи абасеиԥш ишьақәгылон. Иага ус иҟазаргьы, ари агипотеза Сатурни Амреи реилазаарақәа реиԥшымрақәа ҳаилыркаара алшом.<ref name="формирование планет">{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202789 |title=Астронет>Происхождение Солнечной системы (планетная космогония) |access-date=2010-10-05 |url-status=live |publisher=[[Астронет]] |archive-date=2011-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110926202842/http://www.astronet.ru/db/msg/1202789 }}</ref> "Аккрециа" агипотеза иаҳәоит Сатурн ашьақәгылара ҩ-етапкны ишыҟалаз. Раԥхьа, 200 миллион шықәса рыҩныҵҟа, адгьылтә планетақәа реиԥш, еилаӷәӷәоу ацәеижь кьакьақәа рышьақәгылара апроцесс цон. Ари аамҭазы, Иупитери Сатурни ррегион аҟынтәи арчы ахәҭак [[Диссипация атмосфер планет|ԥсаҟьахеит]], уи анаҩс Сатурни Амреи рхимиатә еилазаара аиԥшымра анырра анаҭеит. Уи ашьҭахь иалагеит аҩбатәи аетап, зегь реиҳа идуу ацәеижьқәа Адгьыл акапан аҟара ҩба еиҳаны ианыҟала. Аԥхьатәи апротопланетатә ԥсҭҳәа аҟынтәи арчы арҭ ацәеижьқәа рахь [[аккреция|аккрециа]] апроцесс шәнызқь шықәсала ицон.<ref name="формирование планет" /> Аҩбатәи аетап аҟны Сатурн адәахьтәи ахҟьақәа рыԥхарра 2000°C инаӡеит.<ref name="формирование планет"/> == Атмосфереи ашьақәгылашьеи == [[Файл:Northern aurora of Saturn.jpg|слева|290px|мини|Аврора Сатурн аҩадатәи аполиус ахаҿы. Аврорақәа жәҩанӷәыԥшшәылоуп, ҵаҟа иҟоу аԥсҭҳәақәа ҟаԥшьуп. Уаанӡа иаарԥшыз ф-кәакьк змоу аԥсҭҳәа ацеира аҵаҟа иубарҭоуп.]] Сатурн атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа 96.3% рыла [[водород|аӡри]] (ҭбаарала), 3.25% рыла [[Гелий|агелиум]] ала ишьақәгылоуп ([[Иупитер|Иупитер]] атмосфераҿы 10% иаҿырԥшны). Иҟоуп [[метан|аметан]], [[аммиак|аммиак]], [[фосфин|афосфин]], [[этан|аетан]], егьырҭ арчқәеи рлаҵақәагьы. Атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҿы иҟоу аммиактә ԥсҭҳәақәа еиҳа иӷәӷәоуп Иупитертәи аԥсҭҳәақәа раасҭа. Ҵаҟатәи атмосфера аԥсҭҳәақәа [[Гидросульфид аммония|аоммони агидросульфид]] ала (NH<sub>4</sub>SH), мамзаргьы аӡы ала ишьақәгылоуп.<ref>{{cite web|url=http://www.universeguide.com/Saturn.aspx|url-status=dead|title=Saturn Universe Guide|access-date=2012-08-14|archive-url=https://www.webcitation.org/69y139OYZ?url=http://www.universeguide.com/Saturn.aspx|archive-date=2012-08-16}}</ref><ref>{{статья |заглавие=The Composition of Saturn's Atmosphere at Temperate Northern Latitudes from Voyager IRIS spectra |том=15 |страницы=831 |bibcode=1983BAAS...15..831C |язык=en |тип=journal |автор=Courtin R. et al. |год=1967 |издательство=[[American Astronomical Society]] |издание=Bulletin of the American Astronomical Society }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.universetoday.com/24029/atmosphere-of-saturn/ |title=Atmosphere of Saturn |publisher=Universe Today |author=Fraser Cain |date=2009-01-22 |access-date=2011-07-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/62D9wWBZg?url=https://www.universetoday.com/24029/atmosphere-of-saturn/ |archive-date=2011-10-05 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author = Martinez Carolina |date = 2005-09-05 |url = https://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/whycassini/cassini-090505-clouds.html |title = Cassini Discovers Saturn's Dynamic Clouds Run Deep |publisher = NASA |access-date = 2007-04-29 |archive-url = https://www.webcitation.org/62D9wz6i7?url=https://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/whycassini/cassini-090505-clouds.html |archive-date = 2011-10-05 |url-status = live }}</ref> “[[Вояджер (программа)|Воиаџьерқәа]]” излаарыцҳауа ала, Сатурн аԥша ӷәӷәақәа ықәсуеит, 500 м/с рҟынӡа. Аԥшақәа еиҳарак мрагыларахьтәи аган ала иасуеит (аҵәҩантә еикәагьежьра ахырхарҭала). Урҭ рымч ԥсыҽхоит [[экватор|аекватор]] иацәыхарахацыԥхьаӡа; аекватор ацәыхарахараан мраҭашәаратәи атмосфератә цәқәырԥақәагьы цәырҵуеит. Адыррақәа жәпакы, атмосфератә циркуляциа хыхьтәи аԥсҭҳәақәа рҟны мацара акәымкәа, 2 нызқь километра раҟара аҵаулараҿгьы ишымҩаԥысуа ҳдырбоит. Уи адагьы, “Воиаџьер-2” аизшәарақәа иаадырԥшит аладатәии аҩадатәии агьежьбжақәа рҿы аԥшақәа аекватор иаҿырԥшны ишеиҟаароу. Иҟоуп агәаанагара, асимметриатә цәқәырԥақәа џьара акала иубаратәы иҟоу атмосфера ахҟьа аҵаҟа еидҳәалоуп ҳәа.<ref name="Voyager Summary 1">{{cite web |title = Voyager Saturn Science Summary |url = http://solarviews.com/eng/vgrsat.htm |url-status = dead |author = Calvin J. Hamilton |access-date = 2007-07-05 |date = 1997 |publisher = Solarviews |archive-url = https://www.webcitation.org/62DA0AJg8?url=http://solarviews.com/eng/vgrsat.htm |archive-date = 2011-10-05 }}</ref><ref name="Voyager Summary 1"/> [[Файл:Saturn.Aurora.HST.UV-Vis.jpg|справа|Британиатәи астрономцәа Сатурн атмосфераҿы аврора хкы ҿыцк аадыртит, уи апланета аполиусқәа руак иаакәыршаны амацәаз ҟанаҵоит.|мини]] Сатурн атмосфераҿы зны-зынла амч ду змоу аԥшацәгьақәа ракәны иҟоу иҭышәынтәалоу аформациақәа ааԥшуеит. Абас еиԥш иҟоу аобиектқәа убарҭоуп Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ арчытә планетақәа рҿгьы (шәахә. Иупитер аҟны [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]], [[Нептун|Нептун]] аҟны [[Большое тёмное пятно|Идуу ашәыта лашьца]]). Идуӡӡоу «[[Большое белое пятно|Идуу агьежьеизыхәхәа шкәакәа]]» Сатурн аҿы 30 шықәса рахьтә знык раҟара ицәырҵуеит, аҵыхәтәан уи 2010 шықәсазы иубаратәы иҟан (еиҳа ихәыҷу аԥшацәгьақәа еиҳа лассы-лассы иҟалоит).<ref>[http://www.rg.ru/2013/06/25/saturn-storm-site-anons.html Астрономы раскрыли тайну загадочного шторма на Сатурне] {{Wayback|url=http://www.rg.ru/2013/06/25/saturn-storm-site-anons.html |date=20150418190828 }} // Российская газета , 25.06.2013</ref> 2008 шықәса абҵарамза 12 рзы астанциа “Кассини” акамерақәа Сатурн аҩадатәи аполиус аинфраҟаԥшьтә сахьақәа ҭырхит. Урҭ рҿы аҵарауаа [[Полярное сияние|аврорақәа]] рыԥшааит, урҭ реиԥш иҟоу Амратә системаҿы ахаангьы ирымбацызт. Урҭ аврорақәа ультрафиолеттәи иубарҭоу адиапазонқәеи рҿгьы иубаратәы иҟан. Аврорақәа илашоу, еиԥҟьам, апланета аполиус иакәыршоу, еизыхәхәоу амацәазқәа роуп. Амацәазқәа аҭбаараҿы иҟоуп, еиҳарак 70-80°. Аҩадатәи амацәазқәа абжьаратәи аҭбаараҿы 75 ± 1° иҟоуп, аҩадатәиқәа аполиус 1,5° аҟынӡа иазааигәоуп, уи зыхҟьо амҳалдызтә ҭыԥ аҩадатәи ахәҭаҿы маҷк еиҳа иахьыӷәӷәоу ауп. Зны-зынла амацәазқәа еизыхәхәагьежьны акәымкәа, аспираль еиԥшхоит.<ref name="Kurth">{{книга |заглавие=Saturn from Cassini–Huygens |часть=Auroral Processes |год=2009 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer Netherlands]] |страницы=333—374 |isbn=978-1-4020-9217-6 |doi=10.1007/978-1-4020-9217-6_12 |автор=Kurth W. S. et al. }}</ref><ref name="Clark">{{статья|заглавие=Morphological differences between Saturn’s ultraviolet aurorae and those of Earth and Jupiter|том=433|страницы=717—719|doi=10.1038/nature03331|ссылка=http://www.thaispaceweather.com/BU2005.pdf|издание=Nature|pmid=15716945|номер=7027|ref=Clark|bibcode=2005Natur.433..717C|язык=en|тип=journal|автор=Clark J. T. et al.|год=2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716214344/http://www.thaispaceweather.com/BU2005.pdf|archive-date=2011-07-16}}</ref><ref name="Bhardwaj">{{статья|заглавие=Auroral emissions of the giant planets|издание=Reviews of Geophysics|том=38|номер=3|страницы=295—353|ссылка=http://www.bu.edu/csp/uv/cp-aeronomy/Bhardwaj_Gladstone_RG_2000.pdf|doi=10.1029/1998RG000046|ref=Bhardwaj|bibcode=2000RvGeo..38..295B|автор=Bhardwaj A.; Gladstone, G. Randall|год=2000|archive-date=2011-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628210428/http://www.bu.edu/csp/uv/cp-aeronomy/Bhardwaj_Gladstone_RG_2000.pdf}}</ref><ref name="Nichols">{{статья|заглавие=Saturn’s equinoctial auroras|издание=Geophysical research Letters|страницы=L24102:1—5|doi=10.1029/2009GL041491|ref=Nichols|номер=24|ссылка=https://hubblesite.org/pubinfo/pdf/2010/09/pdf.pdf|том=36|bibcode=2009GeoRL..3624102N|автор=Nichols J. D. et al.|год=2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331120134/http://hubblesite.org/pubinfo/pdf/2010/09/pdf.pdf|archive-date=2017-03-31}}</ref><ref name="Kurth" /> Иупитер еиԥш акәымкәа, Сатурн аврорақәа апланета амагнитосфера адәахьтәи ахәҭақәа рҿы аплазматә хҟьа еиҟарамкәа аҵәира иадҳәалаӡам. Иҟалап, урҭ [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] анырра аҵаҟа [[Магнитное пересоединение|амҳалдызтә еиҭеидҳәалара]] иахҟьаны ицәырҵуазар. Сатурн аврорақәа рформеи рҭеиҭыԥши аамҭа цацыԥхьаӡа кырӡа рҽырыԥсахуеит. Урҭ рҭыԥи рылашареи ӷәӷәала иадҳәалоуп амратә ԥша ақәыӷәӷәара: шаҟа иҳараку аҟара, убриаҟара аврорақәа еиҳа илашоит, насгьы аполиус иазааигәахоит. Аврора абжьаратәи амчхара 50 ГВт 80-170 нм (аультрафиолет) рыбжьара иҟоуп, 150-300 ГВт 3-4 микрон (инфраҟаԥшь) рыбжьара.<ref name="Bhardwaj"/><ref name="Kivelson">{{статья|ссылка=http://www.igpp.ucla.edu/people/mkivelson/Publications/285-SSR11629905.pdf|заглавие=The current systems of the Jovian magnetosphere and ionosphere and predictions for Saturn|издательство=Springer|том=116|номер=1—2|страницы=299—318|doi=10.1007/s11214-005-1959-x|bibcode=2005SSRv..116..299K|язык=en|тип=journal|автор=Kivelson M. G.|год=2005|издание=[[Space Science Reviews]]|archive-date=2011-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110929014023/http://www.igpp.ucla.edu/people/mkivelson/Publications/285-SSR11629905.pdf}}</ref><ref name="Clark"/><ref name="Clark"/><ref name="Bhardwaj"/> Аԥшатлакәқәеи аԥшацәгьақәеи раан Сатурн аҿы [[Молния|амацәыс]] ӷәӷәақәа ҟалоит. Урҭ ирыхҟьаны Сатурн иамоу афымцамҳалдызтә усура шықәсыла еиҭасуеит, зынӡаск аҟамзаара инаркны даара иӷәӷәоу афымцатә ԥшатлакәқәа рҟынӡа.<ref>{{cite web|url=https://www.universetoday.com/62699/news-flash-cassini-captures-first-movie-of-lightning-on-saturn/|access-date=2012-08-14|title=News Flash: Cassini Captures First Movie of Lightning on Saturn|archive-url=https://www.webcitation.org/6A0pPXeeZ?url=https://www.universetoday.com/62699/news-flash-cassini-captures-first-movie-of-lightning-on-saturn/|archive-date=2012-08-18|url-status=live}}</ref> 2010 шықәса ԥхынҷкәынмза 28 рзы «[[Кассини (космический аппарат)|Кассини]]» аҭаҭын алҩа еиԥшыз аԥшацәгьа асахьа ҭнахит. 2011 шықәса лаҵарамза 20 рзы ҷыдала иӷәӷәаз даҽа ԥшацәгьак шьақәыргылан.<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2010/12/28/storm/|title=На Сатурне сфотографировали «сигаретный дым»|date=2010-12-28|publisher=Лента.Ру|lang=ru|access-date=2010-12-28|url-status=live|archive-date=2010-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229170039/http://lenta.ru/news/2010/12/28/storm/}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/05/20/storm/|title=На Сатурне произошел шторм планетарного масштаба|date=2011-05-20|publisher=Лента.ру|access-date=2011-05-21|archive-date=2011-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523070401/http://lenta.ru/news/2011/05/20/storm/|url-status=live}}</ref> === Аҩадатәи аполиус аҟны афбакәакьтә шьақәгылашьа === [[Файл:Saturn hexagonal north pole feature.jpg|справа|мини|Сатурн аҩадатәи аполиус аҟны ф-кәакьк змоу атмосфератә шьақәгылара]] {{main|Сатурн афбакәакь}} Сатурн аҩадатәи аполиусс аҟны иҟоу аԥсҭҳәақәа [[шестиугольник|афбакәакь]] дуӡӡак ҟарҵоит ([[гексагон|гексагон]]). Раԥхьаӡакәны 1980-тәи ашықәсқәа рзы «[[Вояджер|Воиаџьер]]» Сатурн ианахаԥыруаз аамҭазы иаарԥшыз абри аҩыза ацәырҵра [[Солнечная система|Амратә система]]ҿы уаҳа џьаргьы иԥшаамхац. Агексагон 78° аҭбаараҿы иҟоуп, ганцыԥхьаӡа 13,800 км ҟалоит, даҽакала иуҳәозар, Адгьыл адиаметр аасҭа еиҳауп, насгьы уи аҩныҵҟа ԥшьы-дгьылк ҭаӡар ауеит. Уи аикәагьежьра аамҭа 10 сааҭки 39 минуҭи ауп. Ари апериод арадиошәахәаркра аинтенсивра аҽыԥсахра апериод иақәшәоит, уи, насгьы, Сатурн аҩныҵҟатәи ахәҭа аҵәира апериод иаҟароуп ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="memgeks1">{{cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11288|title=Гигантский гексагон на Сатурне интригует планетологов|publisher=membrana.ru|lang=ru|access-date=2011-07-31|url-status=live|archive-date=2011-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926195516/http://www.membrana.ru/particle/11288}}</ref><ref>{{статья |автор=Godfrey, D. A. |заглавие=A hexagonal feature around Saturn's North Pole |год=1988 |язык=en |bibcode=1988Icar...76..335G |doi=10.1016/0019-1035(88)90075-9 |страницы=335 |том=76 |номер=2 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] }}</ref><ref>{{статья |заглавие=Ground-based observations of Saturn's north polar SPOT and hexagon |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1993-04-16_260_5106/page/328 |издание=Science |том=260 |номер=5106 |страницы=329 |pmid=17838249 |doi=10.1126/science.260.5106.329 |bibcode=1993Sci...260..329S |язык=en |тип=journal |автор=Sanchez-Lavega A. et al. |год=1993 }}</ref><ref name="science247_4947_1206">{{cite journal |doi=10.1126/science.247.4947.1206 |pmid=17809277 |title=The Rotation Period of Saturn's Polar Hexagon |url=https://archive.org/details/sim_science_1990-03-09_247_4947/page/1206 |journal=Science |volume=247 |issue=4947 |pages=1206–8 |year=1990 |last1=Godfrey |first1=D. A. |bibcode=1990Sci...247.1206G |s2cid=19965347 }}</ref> Иџьашьахәу [[облака|аԥсҭҳәақәа]] рышьақәгылашьа аарԥшуп 2006 шықәса жьҭаарамзазы Сатурн иакәшо акосмостә ӷба «[[Кассини (космический аппарат)|Кассини]]» иҭнахыз аинфраҟаԥшьтә сахьаҿы. Асахьақәа иаҳдырбоит «Воиаџьер» аԥырра ашьҭахь 20 шықәсса зегьы афкәакь ҭышәынтәаланы ишаанхаз, аԥсҭҳәақәа рыгьежьраан урҭ рыфкәакьтә шьақәгылашьа еиқәырханы иаанхоит. Адгьыл аҿы хазы игоу аԥсҭҳәақәа афбакәакь аформа рымазар ауеит, аха урҭ иреиԥшымкәа, Сатурн аҿы иҟоу афбакәакь [[Правильногранный многогранник|ииашоу]] иазааигәоуп.<ref name="memgeks1"/> Иҟоуп агәаанагара, агексагон аҭыԥ аҿы аԥсҭҳәара кырӡа еизадамкәа иҟоуп ҳәа. Аԥсҭҳәақәа шамахак иахьыҟам аҭыԥқәа рҿы 75 км рҟынӡа аҳаракыра ыҟоуп.<ref name="memgeks1"/> Макьаназы ари ацәырҵра инагӡоу еилыркаарак амам, аха аҵарауаа ари атмосфератә еиҿкаара кырӡа икылкаан иазааигәахаз аексперимент амҩаԥгара рылшеит. 30 литра зкуаз аӡы зҭаз аԥаҭлыка игьежьуаз амаҭәар иақәыргылан, насгьы аҩныҵҟа амацәаз хәыҷқәа ҭаҵан, аԥаҭлыка аасҭа еиҳа ирласны иҵәиуаз. Амацәаз аццакра шаҟа иҳаракыз аҟара, убриаҟара аинсталлиациатә элементқәа реицырҵәираан ишьақәгылаз аҵәҩан аформа агьежь еиԥшымызт. Абасала, ари аԥышәараҿы афкәакьтә ҵәҩангьы ааԥшит.<ref>{{статья |doi=10.1038/news060515-17 |заглавие=Geometric whirlpools revealed |издание=[[Nature]] |автор=Ball P. |число=19 |месяц=5 |год=2006 |язык=en }}</ref><ref name="memgeks2">{{Cite web |url=http://www.membrana.ru/particle/3926 |title=Гексагон Сатурна воссоздан в лаборатории |access-date=2011-06-29 |archive-date=2013-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603002106/http://www.membrana.ru/particle/3926 |url-status=live }}</ref> Сатурн Аҩадатәи аполиус афкәакь агәҭаны еилаҩынтуа аҵәҩан ду еикәагьежьуеит. Уи аҵәҩан ыҟоуп уи Аҩадатәи аполиус аҿгьы, аха агексагон ада.<ref>[https://aasarchives.blob.core.windows.net/archives/BAAS/v34n3/dps2002/10.htm Hubble Space Telescope Observations of the Atmospheric Dynamics in Saturn’s South Pole from 1997 to 2002] {{Wayback|url=https://aasarchives.blob.core.windows.net/archives/BAAS/v34n3/dps2002/10.htm |date=20211113175658 }}{{In lang|en}}</ref> === Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа === [[Файл:Interior of Saturn.svg|слева|290px|мини|Сатурн аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа]] Сатурн атмосфера аҵаулараҿы ақәыӷәӷәареи аԥхарреи еизҳауеит, аӡри акәзар аӡы аҭагылазаашьахь ииасуеит, аха уи аиасра хәыҷы--хәыҷла имҩаԥысуеит. 30 нызқь км аҟынӡа аҵаулараҿы аӡри металлтәхоит (уа иҟоу ақәыӷәӷәара 3 миллион [[Атмосфера (единица измерения)|атмосферак]] рҟынӡа инаӡоит). [[Металлический водород|Аметаллтә ӡри]] аҟны афымца цәқәырԥақәа реикәшара [[магнитное поле|амҳалдызтә ҭыԥ]] шьақәнаргылоит (Иупитер аасҭа акырӡа зымчхара еиҵоу). Апланета агәҭаны иҟоуп икьакьоу, ихьанҭоу аматериалқәа рыла — [[Силикаты (минералы)|асиликатқәа]], [[Металлы|аметаллқәа]], насгьы апланетатә ҭҵаарадырраҿы «[[ледяной гигант|аҵаа]]» ҳәа изышьҭоу еиҳа иԥыруа амаҭәашьарқәа рыла ишьақәгылоу агәыцә ду. Уи акапан 9 инаркны 22 рҟынӡа Адгьылтә капанқәа шьақәнаргылоит. Агәыцә аԥхарра 11,700 °C инаӡоит, насгьы Сатурн акосмос ахь иҭнажьуа амчхара 2.5-нтә еиҳауп апланета Амра аҟынтәи иаиууа амчхара аасҭа. Абри амчхара ахәҭа дук ҟалоит [[Механизм Кельвина — Гельмгольца|Кельвин-Гельмгольц амеханизм]] абзоурала (апланета аԥхарра анкаҳауа, уа иҟоу ақәыӷәӷәарагьы каҳауеит, уи иахҟьаны иара еиҵалоит, насгьы уи аматериа апотенциалтә мчхара аԥхаррахь ииасуеит). Аха уи аамҭазы, иаарԥшын ари амеханизм апланета азы амчхара ихыҵхырҭа заҵәны ишыҟам. Иҟоуп агәаанагара, аԥхарра иацҵаны ахәҭак ҟалоит ҳәа аконденсациа абзоурала, насгьы уи иашьҭанеиуа агелиум ацәыкәбарқәа аӡри ахҟьа (ацәыкәбарқәа раасҭа имаҷны еилаӷәӷәоу) иалсны аҭаԥсарала. Иалҵшәаны иҟалоит ацәыкәбарқәа рпотенциалтә мчхара аԥхарратә мчхарахь аиагара. Ахәшьарақәа рыла, агәыцә аҭыԥ иамоу адиаметр инықәырԥшшәа 25 000 км ыҟоуп.<ref>{{cite web |url = http://www.windows2universe.org/saturn/interior/S_int_structure_overview.html |title = Structure of Saturn's Interior |publisher = Windows to the Universe |access-date = 2011-07-19 |archive-url = https://www.webcitation.org/616W0N0ci?url=http://www.windows2universe.org/saturn/interior/S_int_structure_overview.html |archive-date = 2011-08-21 |url-status = live }}</ref><ref>{{статья |заглавие=Looking into the Giant Planets |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2004-09-03_305_5689/page/1414 |издание=Science |том=305 |номер=5689 |страницы=1414—1415 |access-date=2007-04-30 |doi=10.1126/science.1101352 |pmid=15353790 |автор=Fortney J. J. |год=2004 |язык=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://people.wku.edu/mike.carini/astro/Physical.htm |title=Physical overview of Saturn |publisher=Western Kentucky University}}</ref><ref>{{книга |заглавие=Giant Planets of Our Solar System: Atmospheres, Composition, and Structure |издательство=Springer |год=2003 |isbn=3540006818 |ссылка=https://books.google.com/books?id=p8wCsJweUb0C&pg=PA63&dq=%22kelvin+helmholtz+mechanism%22&lr=&as_brr=0&ei=i_D2R5T7K4KMsgPumpyFCg&sig=_Lj-343MfJQN5lwPNXAp-zUInRY |язык=en |автор=Patrick G. J. Irwin |archive-date=2014-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141002134853/https://books.google.com/books?id=p8wCsJweUb0C&pg=PA63&dq=%22kelvin+helmholtz+mechanism%22&lr=&as_brr=0&ei=i_D2R5T7K4KMsgPumpyFCg&sig=_Lj-343MfJQN5lwPNXAp-zUInRY }}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.nasa.gov/worldbook/saturn_worldbook.html |url-status = dead |title = NASA – Saturn |publisher = NASA |access-date = 2007-07-27 |date = 2004 |archive-url = https://www.webcitation.org/616W145Tf?url=https://www.nasa.gov/topics/nasalife/features/worldbook.html |archive-date = 2011-08-21 }}</ref><ref name="bbs"/><ref name="bbs">{{cite web |url = https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A383960 |title = Saturn |publisher = BBC |access-date = 2011-07-19 |date = 2000 |archive-url = https://www.webcitation.org/616W1dNHA?url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A383960 |archive-date = 2011-08-21 |url-status = live }}</ref> == Амҳалдызтә мҽхакы == [[Файл:Plasma magnet saturn.jpg|справа|290px|мини|Сатурн амҳалдызасфера аилазаашьа]] Сатурн амҳалдызасфера 1979 шықәсаазы акосмостә ӷба «[[Пионер-11|Пионер-11]]» ала иаартхеит. Шәага-загала Иупитер амҳалдызасфера заҵәык ауп изеиҵоу. Амҳалдызапауза, Сатурн амҳалдызасфереи амратә ԥшеи рыбжьара иҟоу аҳәаа, уи агәҭантәи Сатурн арадиусқәа 20 раҟара абжьаӡараҿы иҟоуп, насгьы амҳалдызасфера аҵыхәа шә-радиуск рҟынӡа инеиуеит. Сатурн амҳалдызасфера апланетеи уи амҩанызақәеи иҟарҵо аплазма ала иҭәуп. Амҩанызақәа рҟынтә зегь реиҳа ихадоу ароль нанагӡоит Енцелад, уи агеизерқәа аӡы афақь дыршәуеит, уи ахәҭак Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ ала аионизациа азухоит.<ref name="Sittler">{{статья|заглавие=Ion and neutral sources and sinks within Saturn’s inner magnetosphere: Cassini results|том=56|номер=1|страницы=3—18|ссылка=http://people.virginia.edu/~rej/papers08/sittlerPSS07.pdf|doi=10.1016/j.pss.2007.06.006|bibcode=2008P&SS...56....3S|язык=en|тип=journal|автор=Sittler E. C. et al.|год=2008|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Planetary and Space Science]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120302124524/http://people.virginia.edu/~rej/papers08/sittlerPSS07.pdf|archive-date=2012-03-02}}</ref><ref name="Gombosi">{{книга |заглавие=Saturn from Cassini-Huygens |часть=Saturn's Magnetospheric Configuration |год=2009 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer Netherlands]] |страницы=203—255 |isbn=978-1-4020-9217-6 |doi=10.1007/978-1-4020-9217-6_9 |ref=Gombosi |автор=Gombosi T. I. et al. }}</ref> Сатурн амҳалдызасфереи амратә ԥшеи русеицура апланета аполиусқәа ирыкәшо илашо авроратә овалқәа аԥнаҵоит, урҭ иубарҭоу, аультрафиолеттә, инфраҟаԥшьтә лашарақәа рыла иубарҭоуп.<ref>{{cite book|last=Kurth|first=W.S.|author2=Bunce, E.J.|author-link2=Emma Bunce |author3=Clarke, J.T.|display-authors=etal|title=Saturn from Cassini–Huygens|chapter=Auroral Processes|date=2009|publisher=Springer Netherlands|pages=334–342|isbn=978-1-4020-9217-6| doi=10.1007/978-1-4020-9217-6_12|ref=Kurth}}</ref> Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ, Иупитер еиԥш, адәахьтәи агәыцәаҿ аметаллтә ӡри анеикәшо аамҭазы иҟоу [[Магнитное динамо|адинамо аеффект]] абзоурала иҟалоит. Амҳалдызтә мҽхакы дипольуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит, Адгьыл аҟны еиԥш, аладатәии аҩадатәии амҳалдызтә полиусқәа аманы. Аҩадатәи амҳалдызтә полиус аҩадатәи агьежьбжаҿы иҟоуп, аладатәи амҳалдызтә полиус — аладатәи агьежьбжаҿы, Адгьыл еиԥшымкәа, уаҟа агеографиатә полиусқәа ахьыҟоу амҳалдызтә полиусқәа ахьыҟоу иаҿаԥшуеит. Сатурн аекватор аҟны амҳалдызтә ҭыԥ амҽхак 21 мкТ (0,21 Г) ауп, уи [[Магнитный момент|амҳалдызтә дипольтә момент]] иашьашәалоит, инықәырԥшшәа 4,6 × 1018 Т м3. Сатурн амҳалдызтә диполь ӷәӷәала аҵәиратә ҵәҩан иадҳәалоуп, убри аҟнытә амҳалдызтә ҭыԥ даара асимметриа амам. Адиполь маҷк Сатурн аҵәиратә ҵәҩан ала аҩадатәи аполиусахь инаскьагоуп. Сатурн амҳалдызтә ҵәҩан уи аикәагьежьратә ҵәҩан шамахамзар иашьашәалоит — ацәхьаҵратә кәакь 0.01° еиҳахом (Адгьыл аҿы — 11°).<ref name="Kivelson" /><ref>{{статья|doi=10.5194/angeo-24-1145-2006|заглавие=Definition of Saturn’s magnetospheric model parameters for the Pioneer 11 flyby|том=24|номер=3|страницы=1145—1156|ссылка=https://hal.archives-ouvertes.fr/docs/00/31/80/22/PDF/angeo-24-1145-2006.pdf|издание=Annales Geophysicae|bibcode=2006AnGeo..24.1145B|язык=en|тип=journal|автор=Belenkaya E. S. et al.|год=2006|archive-date=2012-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120410011942/http://hal.archives-ouvertes.fr/docs/00/31/80/22/PDF/angeo-24-1145-2006.pdf}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat2382 |title=Dust grains fall from Saturn’s D-ring into its equatorial upper atmosphere |website=[[Science]] |access-date=2025-02-16 |lang=en |archive-date=2025-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129015333/https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat2382 |url-status=live }}</ref> Сатурн аҩнуҵҟатәи амҳалдызтә ҭыԥ амратә ԥша апланета аҿықәантәи иаԥырнахуеит, уи атмосфера аус ацура иаԥырхагоуп, насгьы амҳалдызасфера захьӡу аҭыԥ шьақәнаргылоит, амратә ԥша еиԥшым аплазматә хкы ала ирҭәны. Сатурн амҳалдызасфера шәагаала Амратә системаҿы аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит, зегьы раасҭа идуу Иупитер амҳалдызасфера ауп. Адгьыл амҳалдызасфераҿы еиԥш, амратә ԥшеи амҳалдызасфереи рыбжьара иҟоу аҳәаа амҳалдызапауза ҳәа иашьҭоуп. Амҳалдызапауза аҟынтәи апланета агәҭанӡа абжьаӡара (цәаҳәа иашала Амра — Сатурн) 16 инаркны 27 R♄ рҟынӡа еиҭасуеит (Сатурн аекватортә радиус) {{math|''R''<sub>♄</sub> {{=}} 60 330 км}}. Абжьаӡара амратә ԥша ақәыӷәӷәара иадҳәалоуп, уигьы [[Солнечная активность|амратә усура]] иадҳәалоуп. Амҳалдызапауза аҟынӡа абжьаратәи абжьаӡара 22 R♄ ауп. Апланета егьи аган аҟны, амратә ԥша Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ ихәхәоу амҳалдызтә ҵыхәахь еиҵнахуеит.<ref name="Gombosi"/><ref name="Russell1993">{{статья|заглавие=Planetary Magnetospheres|издание=Reports on Progress in Physiscs|том=56|номер=6|страницы=687—732|ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/56/6/001/rp930601.pdf|doi=10.1088/0034-4885/56/6/001|bibcode=1993RPPh...56..687R|автор=Russell C. T.|год=1993}}</ref><ref>{{cite book|last=Gombosi|first=Tamas I.|author2=Armstrong, Thomas P. |author3=Arridge, Christopher S.|display-authors=etal|title=Saturn from Cassini–Huygens|chapter=Saturn's Magnetospheric Configuration|date=2009|publisher=Springer Netherlands|pages=203–255|isbn=978-1-4020-9217-6| doi=10.1007/978-1-4020-9217-6_9|ref=Gombosi}}</ref> == Амацәазқәа == [[Файл:Saturn, Earth size comparison.jpg|280px|мини|Сатурни Адгьыли реиҿырԥшра (афотомонтаж)]] [[Файл:Кольца сатурна4.jpg|280px|мини|Сатурн амацәазқәа, ихадоу алкаауп]] [[Файл:Earth-Moon system as seen from Saturn (PIA17171).jpg|280px|мини|Сатурн азааигәара иҟоу апланетабжьаратә станциа [[Кассини (космический аппарат)|Кассини]] иҭнахыз Адгьыл афотосахьа (07/19/2013).]] [[Файл:Saturn 1-Agust-2015.jpg|справа|220px|мини|Адгьыл аҟынтәи Сатурн ателескоп ала ахәаԥшра, Ла Каниада аобсерваториа ([[Список кодов обсерваторий#J00—J99|акод J87]]), [[Авила|Авила]], [[Испаниа|Испаниа]], 2015 шықәса]] {{main|Сатурн амацәазқәа}} Иахьа ҳара иаҳдыруеит аԥшь-рчытә гигантк зегьы амацәазқәа шрымоу, аха Сатурн аҟны урҭ еиҳа еиӷьны иубарҭоуп. Амацәазқәа аеклиптикатә ҟьаҟьарахь 28° рҟынӡа акәакь аманы иҟоуп. Убри аҟнытә, Адгьыл аҟынтәи, апланетақәа рҭыԥ ахьыҟоу инамаданы, урҭ рҭеиҭыԥшқәа еиуеиԥшым, урҭ “раартра” ҳәа изышьҭоу аҽаԥсахуеит — максимум инаркны, рыҭбаара зегьы аҟьаҟьараҿы ианыубо, аминимум аҟынӡа, даара иҵаӷоу аҟьаҟьара, ари аҟьаҟьара “аҵкарахьтә” ианыубо. [[Христиан Гюйгенс|Ҳуигенс]]гьы ишиҳәахьаз ала, амацәазқәа еизаданы икьакьоу цәеижьӡам, урҭ миллиардла ахәҭаҷ хәыҷқәа рыла ишьақәгылоуп, апланета акәша-мыкәшатәи аорбитаҿы иҟоу. Уи шьақәдырӷәӷәеит [[Белопольский, Аристарх Аполлонович|А. А. Белопольски]] [[Пулковская обсерватория|Пулково аобсерваториа]]ҟны, иара убас даҽа ҩыџьа аҵарауааи 1895-1896 шықәсқәа рзы имҩаԥыргаз [[спектрометрия|аспектрометриатә]] хылаԥшрақәа рыла.<ref>{{статья|автор=[[Белопольский, Аристарх Аполлонович|Белопольский А. А.]]|заглавие=О вращении кольца Сатурна по измерениям спектрограмм, полученных в Пулкове|год=1895|издание=Известия Императорской Академии Наук. Серия 5|том=3|выпуск=1|страницы=12—14}}</ref><ref>{{статья|ссылка=http://naturalhistory.narod.ru/Hronolog/IAI/IAI_6/Iai_Ogl.htm|автор=[[Куликовский, Пётр Григорьевич|Куликовский П. Г.]]|заглавие=О некоторых вопросах изучения истории астрономии|год=1960|место=М.|издание=[[Историко-астрономические исследования]]|издательство=[[Физматгиз]]|выпуск=VI|страницы=18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100908044145/http://naturalhistory.narod.ru/Hronolog/IAI/IAI_6/Iai_Ogl.htm|archive-date=2010-09-08|страниц=428}}</ref> Иҟоуп х-мацәаз хадаки, аԥшьбатәи — еиҳа иҵаӷоу амацәази. Урҭ зегьы еицны Сатурн адиск аасҭа еиҳаны алашара рныҷҷаалоит. Ихадоу х-мацәазк еиҳарак алаҭын алфавит раԥхьатәи анбанқәа рыла иарбоуп. Амацәаз В — агәҭантәи, зегь реиҳа иҭбаау, илашоу ауп, уи адәахьтәи амацәаз А иацрыгоуп 4000 км рҟынӡа аҭбаара змоу [[щель Кассини|Кассини ибжьажьрала]], уи иаҵанакуеит зегь реиҳа ипоу, иҵәцоуп ҳәа ззуҳәартә иҟоу амацәазқәа. Амацәаз А аҩнуҵҟа [[разделительная полоса Энке|Енке иеиҟәыҭхаратә цәаҳәа]] ҳәа изышьҭоу абжьажьра ҵаӷа ыҟоуп. Амацәаз В аасҭа апланета иазааигәоу амацәаз С шамахамзар иҵәцоуп.<ref name="RingFS">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/satringfact.html|title=Saturnian Rings Fact Sheet (NASA).|archive-url=https://www.webcitation.org/619Pfz7uk?url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/satringfact.html|archive-date=2011-08-23|access-date=2011-12-12|url-status=live}}</ref><ref name="RingIM">{{cite web|url=https://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA08389|title=Catalog Page for PIA08389|archive-url=https://www.webcitation.org/659XyTfDv?url=https://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA08389|archive-date=2012-02-02|access-date=2011-12-12|url-status=live}}</ref> Сатурн амацәазқәа даара иҵаӷоуп. 250,000 км рҟынӡа адиаметр змоу, урҭ рыжәпара километракгьы инаӡом (амацәазқәа рқәыԥшылараҿы еиуеиԥшым ашьхақәа шыҟоугьы). Урҭ рҭеиҭыԥш ааџьоушьартә ишыҟоугьы, амацәазқәа ирылоу ахәҭақәа рхыԥхьаӡара кырӡа имаҷуп. Амонолит еиԥш еизгазар, уи адиаметр 100 км иреиҳахомызт. Азондқәа рыла ирҳаз асахьақәа рҟны иубарҭоуп амацәазқәа аиашазы зқьыла амацәазқәа рыла ишышьақәгылоу, абжьажьрақәа рыла еишьҭанеиуа; асахьа аграммофонтә пластинкақәа рымҩақәа угәаладыршәоит. Амацәазқәа злаҟоу ахәҭаҷқәа ршәагаа сантиметрак инаркны 10 метрак рҟынӡа инаӡоит. Урҭ реилазаара 93% рыла алаҵа маҷқәа змоу аҵаа ала ишьақәгылоуп (урҭ рҟны иҟазар алшоит амра ашәахәаркра иарҿио [[сополимеры|асополимерқәеи]] [[Силикаты (минералы)|асиликатқәеи]]), насгьы 7% арацәари ала.<ref>{{cite web|url=http://www.membrana.ru/lenta/?9665|title=Membrana: На кольцах Сатурна открыты высокие горы|archive-url=https://web.archive.org/web/20110908012110/http://www.membrana.ru/particle/14162|archive-date=2011-09-08|access-date=2010-10-31|url-status=live}}</ref><ref name="Zebker85">{{статья|автор=Zebker, H.A., Marouf, E.A., and Tyler, G.L.|заглавие=Saturn's rings – Particle size distributions for thin layer model|год=1985|язык=en|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|издательство=[[Elsevier]]|тип=journal|том=64|номер=3|страницы=531—548|doi=10.1016/0019-1035(85)90074-0|bibcode=1985Icar...64..531Z}}</ref><ref>{{статья|автор=Nicholson P.D. et al.|заглавие=A close look at Saturn's rings with Cassini VIMS|год=2008|язык=en|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|издательство=[[Elsevier]]|том=193|номер=1|страницы=182—212|doi=10.1016/j.icarus.2007.08.036|bibcode=2008Icar..193..182N}}</ref><ref>{{статья|автор=Poulet F.; Cuzzi J.N.|заглавие=The Composition of Saturn's Rings|год=2002|язык=en|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|издательство=[[Elsevier]]|том=160|номер=2|страницы=350|doi=10.1006/icar.2002.6967|bibcode=2002Icar..160..350P}}</ref> Амацәазқәеи апланета амҩанызақәеи рҿы ахәҭаҷқәа рныҟәараҿы аишьашәалара ыҟоуп. Урҭ рҟынтәи шьоукы, «[[Спутник-пастух|амҩанызақәа-ахьчацәа]]» ҳәа изышьҭоу, амацәазқәа рҭыԥ аҿы раангылара ароль нарыгӡоит. [[Мимас (спутник)|Мимас]], ҿырԥштәыс иаагозар, [[Кассини (КА)|Кассини]] абжьаӡра 2:1 арезонанс аҿы иҟоуп, насгьы уи адхалара анырра аҵаҟа аматериа уи аҟынтәи ихарахоит, [[Пан (спутник)|Пан]]гьы Енке иеиҟәыҭхаратә цәаҳәа аҩныҵҟа иҟоуп. 2010 шықәсазы Кассини изонд аҟынтәи иааз адыррақәа изларҳәо ала Сатурн амацәазқәа ҵысуеит. Аҵысрақәа шьақәгылоуп Мимас иаԥнаҵо еиԥымҟьо аԥырхагақәеи, ацәаҳәаҿы иԥыруа ахәҭаҷқәа реидҳәалара иахҟьаны ицәырҵуа ахаларҿиаратә ԥхасҭақәеи рыла. Сатурн амацәазқәа ахьынтәааз макьана инагӡаны еилкаам. 1849 шықәсазы [[Рош, Эдуард Альбер|Едуард Рош]] иқәиргылаз теориак инақәыршәаны, аӡхыҵратә мчқәа рныррала аӡытә мҩаныза аилабгара иахҟьаны амацәазқәа ҟалеит. Даҽа теориак излаҳәо ала, акомета ма астероид аҿасра иахҟьаны амҩаныза еилабгеит.<ref>{{cite web|url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast161/Unit6/rings.html|title=Lecture 41:Planetary Rings|date=2011-11-19|publisher=Richard Pogge, Prof. of Ohio State University|archive-url=https://www.webcitation.org/659Xz1U1h?url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast161/Unit6/rings.html|archive-date=2012-02-02|access-date=2011-12-12|url-status=live}}</ref><ref name="Esposito2002">{{статья|ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/65/12/201/r21201.pdf|автор=Esposito L. W.|заглавие=Planetary rings|год=2002|издание=Reports on Progress in Physics|том=65|номер=12|страницы=1741—1783|doi=10.1088/0034-4885/65/12/201|bibcode=2002RPPh...65.1741E}}</ref><ref name="RLoR">{{cite web|url=https://science.nasa.gov/headlines/y2002/12feb_rings.htm|title=The Real Lord of the Rings|archive-url=https://www.webcitation.org/659XzSnqf?url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2002/12feb_rings/|archive-date=2012-02-02|access-date=2011-12-12|url-status=dead}}</ref><ref name="jplhistory" /><ref name="RLoR" /> Иҟоуп гипотезак, Сатурн амҩанызақәа руак — [[Рея (спутник)|Реиа]], [[Кольца Реи|ахатә мацәазқәа]] амазар шалшо атәы зҳәо.<ref name="Science">{{статья|автор=G. H. Jones, E. Roussos, N. Krupp, U. Beckmann, A. J. Coates, F. Crary, I. Dandouras, V. Dikarev, et al.|заглавие=The Dust Halo of Saturn's Largest Icy Moon, Rhea|ссылка=http://www.sciencemag.org/content/319/5868/1380.short|язык=en|издание=Science|год=7 March 2008|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924154443/http://www.sciencemag.org/content/319/5868/1380.short}}</ref><ref>{{cite web|url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/newsreleases/newsrelease20101007/|title=Cassini Catches Saturn Moons in Paintball Fight|publisher=NASA|lang=en|access-date=2012-03-22|archive-url=https://www.webcitation.org/6AhviQthI?url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/newsreleases/newsrelease20101007/|archive-date=2012-09-15}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Ашықәс !! Сатурн амацәазқәа раатра (аградусқәа)<ref>Куликовский П. Г. «Справочник любителя астрономии», 110 стр.</ref> |- | 1965 || 0 |- | 1972 || 26,73 |- | 1980 || 0 |- | 1987 || -26,73 |- | 1994 || 0 |- | 2002 || 26,73 |- | 2009 || 0 |- | 2016 || -26,73 |- | 2023 || 0 |} Сатурн амацәазқәа рбара еиҳа иманшәалоуп урҭ зегь раасҭа ианаарту аамҭазы. Уи аамҭазы, Сатурн аҟны ӡынроуп, мамзаргьы ԥхынроуп.<ref name="Cesevich">{{книга|автор=[[Цесевич, Владимир Платонович|Цесевич В. П.]]|заглавие=Что и как наблюдать на небе|часть=§ 46. Сатурн и его система|год=1984|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|страниц=304|страницы=158—162|место=М.|издание=6-е изд}}</ref> == Амҩанызақәа == {{main|Сатурн амҩанызақәа}} Иреиҳау амҩанызақәа — [[Мимас (спутник)|Мимас]], [[Энцелад (спутник)|Енцелад]], [[Тефия (спутник)|Тефиа]], [[Диона (спутник)|Дионе]], [[Рея (спутник)|Реа]], [[Титан (спутник)|Титан]], [[Япет (спутник)|Иапет]] — 1789 шықәсазы иаартхахьан, аха иахьа уажәраанӡа аҭҵааратә обиект хадақәаны иҟоуп. Абарҭ амҩанызақәа рдиаметрқәа 397 (Мимас) инаркны 5150 км (Титан) рҟынӡа иҟоуп, [[большая полуось|аорбита аҵәҩан ду]] — 186 нызқь км (Мимас) инаркны 3561 нызқь км (Иапет) рҟынӡа. Капанла ашара диаметрла ашара иашьашәалоит. Титан зегь реиҳа идуу аорбитатә ексцентриситет амоуп, Дионеи Тефиеи — зегь реиҳа имаҷу. Еилкаау апараметрқәа змоу амҩанызақәа зегьы [[Синхронная орбита|асинхронтә орбита]] ахыхь иҟоуп, убри аҟнытә урҭ хәыҷы-хәыҷла ихарахоит.<ref name="Jacobson2008">{{статья|ссылка=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-01_135_1/page/261|автор=Jacobson, R. A. et al.|заглавие=''Revised orbits of Saturn's small inner satellites''|год=2008|язык=en|издание=[[The Astronomical Journal]]|издательство=[[IOP Publishing]]|тип=journal|том=135|номер=1|страницы=261—263|doi=10.1088/0004-6256/135/1/261|bibcode=2008AJ....135..261J}}</ref>{{Аиасра|Апланета аҭҵаарақәа}} [[Файл:Saturn-map.jpg|справа|280px|мини|Сатурн амҩанызақәеи урҭ ахьыҟоу аҭыԥқәеи]] [[Файл:The Moons of Saturn to Scale (43592664485).png|справа|280px|мини|Сатурн амҩанызақәа ршәагаақәа реиҿырԥшра]] [[Файл:Titan Earth Moon Comparison.png|справа|280px|мини|Адгьыли, [[Титан (спутник)|Титани]], Амзеи ршәагаақәа реиҿырԥшра]] Амҩанызақәа зегьы иреиҳау [[Титан (спутник Сатурна)|Титан]] ауп. Иара убасгьы [[Солнечная система|Амратә система]] зегьы иааизакны аҟны шәагаала аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит, [[Юпитер (планета)|Иупитер]] амҩаныза [[Ганимед (спутник)|Ганимед]] ашьҭахь. Титан шьақәгылоуп абжак аӡы аҵаа, абжак ахратә породақәа рыла. Ари аҩыза аилазаашьа егьырҭ арчытә планетақәа рымҩаныза дуқәак иреиԥшуп, аха Титан урҭ даара иреиԥшым атмосфера аилазаашьеи аиҿкаареи рыла, уи еиҳарак [[азот|азот]] ала ишьақәгылоуп, иара убасгьы [[облака|аԥсҭҳәақәа]] ҟазҵо [[метан|аметани]] [[этан|аетани]] маҷны иамоуп. Иара убасгьы Титан заҵәык ауп Амратә системаҿы иҟоу ацәеижь, [[Адгьыл|Адгьыл]] ада, уи ахҟьаҿы аӡы шыҟоу ахьышьақәырӷәӷәахахьо. Имариоу аорганизмқәа рцәырҵра алшара аҵарауаа мап ацәыркуам. Титан адиаметр 50% рыла еиҳауп Амза адиаметр аасҭа. Уи адагьы, уи апланета [[Меркурий (планета)|Меркури]] аасҭа шәага-загала еиҳауп, капанла уи аасҭа ишеиҵоугьы.<ref name="LunineAstro">{{cite web|author=Lunine, J.|url=http://www.astrobio.net/news/article1493.html|title=Comparing the Triad of Great Moons|publisher=Astrobiology Magazine|date=2005-03-21|access-date=2006-07-20|archive-url=https://www.webcitation.org/617W18jpp?url=http://www.astrobio.net/index.php?option=com_retrospection|archive-date=2011-08-22|url-status=live}}</ref><ref name="NatureDefinitive">{{статья|автор=Stofan E. R. et al.|заглавие=The lakes of Titan|год=2007|язык=en|издание=Nature|тип=journal|месяц=1|число=4|том=445|номер=1|страницы=61—64|doi=10.1038/nature05438|access-date=2007-08-27}}</ref><ref>{{статья|автор=McKay C. P., Smith, H. D.|заглавие=Possibilities for methanogenic life in liquid methane on the surface of Titan|год=2005|язык=en|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|издательство=[[Elsevier]]|тип=journal|том=178|номер=1|страницы=274—276|doi=10.1016/j.icarus.2005.05.018}}</ref><ref name="s397">{{cite book | last1=Lorenz | first1=Ralph | last2=Mitton | first2=Jacqueline | title=Titan Unveiled | publisher=[[Princeton University Press]] | date=2010 | isbn=978-1-4008-3475-4 | page=1}}</ref> Егьырҭ амҩаныза хадақәа иара убас ари еиԥшу аҟазшьақәа рымоуп. Убас, Иапет ҩ-гьежьбжак амоуп, еиуеиԥшым [[альбедо|альбедо]] змоу (0,03-0,05, 0,5). Убри аҟнытә, [[Кассини, Джованни Доменико|Џьованни Кассини]] ари амҩаныза аниԥшаа, игәеиҭеит уи Сатурн иалкаау азганк ала ианыҟоу мацара шакәу ианубарҭоу. Дионеи Рееи раԥхьагылатәи<ref group="комм.">Амҩаныза аорбитала аныҟәара аганахь ахырхарҭоу</ref> рышьҭахьтәи агьежьбжақәагьы рхатә еиԥшымзаарақәа рымоуп. Диона аԥхьагыларатә хәҭа ӷәӷәала [[Ударный кратер|акратерқәа]] амоуп, насгьы лашарала еиԥшуп. Ашьҭахьтәи агьежьбжаҿы иҟоуп аҭыԥ лашьцақәа, иара убасгьы иҵаӷоу, илашоу аӷазқәа рбызкаҭаҳа, урҭ аҵаа шьхебаркырақәеи аҿыбгарсҭақәеи роуп. Мимас иалкаау ҟазшьоуп 130 км адиаметр змоу акратер дуӡӡа Гершель. Тефи еиԥш 400 км адиаметр амоуп акратер [[Одиссей (кратер)|Одиссеи]]. “[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]” аҭыхымҭақәа рыла, Енцелад еиуеиԥшым агеологиатә қәрақәа змоу аҭыԥқәа рыла, аҩадатәи аҭбаарақәа рыбжьаратәии иҳаракуи акратер дуқәа рыла, насгьы аекватор иазааигәоу акратер хәыҷқәа рыла ишьақәгылоу ахҟьа амоуп.<ref name="Mason">{{cite web|url=http://ciclops.org/view.php?id=6033|title=Cassini Closes In On The Centuries-old Mystery Of Saturn's Moon Iapetus|author=Mason J.|display-authors=etal|website=CICLOPS|date=2009-12-10|format= | publisher=Space Science Institute | archive-url=https://www.webcitation.org/659XxoFK3?url=http://ciclops.org/view.php?id=6033|archive-date=2012-02-02|access-date=2009-12-22|url-status=dead}}</ref><ref name="Rothery">{{книга|ссылка=https://archive.org/details/satellitesofoute0000roth|автор=Rothery, David A.|заглавие=Satellites of the Outer Planets: Worlds in their own right|год=1999|язык=en|издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]]|isbn=0-19-512555-X}}</ref> [[2019|2019 шықәса]] жьҭаарамзазы, Сатурн амҩанызақәа 82 еилкаауп, урҭ рҟынтә 12 аартхеит акосмостә ӷбақәа: “[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]” ([[1980|1980]]), “[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]” ([[1981|1981]]), “[[Кассини (КА)|Кассини]]” ([[2004|2004]]-[[2007|2007]]) рыла. Амҩанызақәа реиҳарак, [[Гиперион (спутник)|Гипериони]] [[Феба (спутник Сатурна)|Фебеи]] рыда, рхатә синхронтә гьежьра рымоуп — урҭ еснагь ганкала Сатурн ахь ирхоуп. Амҩаныза маҷқәа рхаҭақәа рыҵәира иазкны адыррақәа ыҟам. [[Тефия (спутник)|Тефиеи]] [[Диона (спутник)|Дионеи]] ҩ-мҩанызак рыцуп [[точка Лагранжа|Лагранж иҭыԥқәа]] L4, L5 рҿы.<ref>{{книга|автор=[[Цесевич, Владимир Платонович|Цесевич В. П.]]|заглавие=Что и как наблюдать на небе|год=1984|издание=6-е изд|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|страницы=161|страниц=304}}</ref> [[2006|2006 шықәса]] иалагӡаны, [[Гавайский университет|[[Гавайи|Гаваи]]тәи Ауниверситет]] аҟынтәи [[Джуитт, Дэвид|Девид Џьуитт]] напхгара зиҭоз аҵарауаа ргәыԥ, Гаваи иҟоу Иапониатәи ателескоп [[Субару (телескоп)|Субару]] аҿы аус зуаз, Сатурн амҩанызақәа 9 раартра азы алаҳәара ҟарҵеит. Урҭ зегьы [[нерегулярный спутник|еиқәыршәам ҳәа изышьҭоу амҩанызақәа]] ирыҵанакуеит, [[Ретроградное движение|ретроградтә орбитала]] иалкаау. Урҭ апланета ракәшара аамҭа 862 мшы инаркны 1300 мшы рҟынӡа инаӡоит.<ref name="IAUC8727">{{статья|ссылка=http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/saturn2006.html|автор=Sheppard, S. S.; [[Джуитт, Дэвид|Jewitt, D. C.]]; and Kleyna, J.|заглавие=Satellites of Saturn|год=2006|издание=IAU Circular No|месяц=6|число=30|том=8727|archive-url=https://web.archive.org/web/20100213141734/http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/saturn2006.html|archive-date=2010-02-13|access-date=2011-12-11|url-status=dead}}</ref> 2015 шықәсазы раԥхьаӡакәны амҩанызақәа руак — Тетис — зхаҭабзиара ҳараку асахьақәа ҭыхын, [[Одиссей (кратер)|Одиссеи]] захьӡу акратер ду ибзианы иарлашо.<ref>{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/jpl/pia18329/bright-basin-on-tethys|title=Bright Basin on Tethys {{!}} NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617084212/https://www.nasa.gov/jpl/pia18329/bright-basin-on-tethys/|archive-date=2019-06-17|access-date=2019-12-02|url-status=live}}</ref> 2019 шықәсазы, иара убас Гаваи иҟоу Субару ателескоп ахархәарала, [[Институт Карнеги|Карнеги Аинститут]] аҟынтәи [[Шеппард, Скотт|Скотт Шеппард]] напхгара зиҭоз аҵарауаа ргәыԥ Сатурн амҩаныза ҿыцқәа 20 аадыртит, аретроградтә орбитала иҵәиуаз.<ref>{{cite web|lang=en|url=https://carnegiescience.edu/news/saturn-surpasses-jupiter-after-discovery-20-new-moons-and-you-can-help-name-them|title=Saturn surpasses Jupiter after the discovery of 20 new moons and you can help name them!|author=|website=Carnegie Science|date=2019-10-07|publisher=Carnegie Institution for Science|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606203854/https://carnegiescience.edu/news/saturn-surpasses-jupiter-after-discovery-20-new-moons-and-you-can-help-name-them|archive-date=2020-06-06|access-date=2019-10-09|url-status=live}}</ref> 2023 шықәса лаҵарамза 3 инаркны 16-нӡа, даҽа 62 мҩаныза аартхеит ҳәа адырра ҟаҵан, иааизакны 145 мҩаныза раартра рылаҳәан.<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://science.ubc.ca/news/saturn-now-leads-moon-race-62-newly-discovered-satellites |title=Saturn now leads moon race with 62 newly discovered moons |access-date=2023-05-18 |archive-date=2023-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518133935/https://science.ubc.ca/news/saturn-now-leads-moon-race-62-newly-discovered-satellites |url-status=live }}</ref> 2023 шықәса лаҵарамза 23 рзы Сатурн 146-тәи амҩаныза S/2006 S 20 аартра рылаҳәахеит.<ref>{{Cite web|url=https://minorplanetcenter.net/mpec/K23/K23KB8.html|title=MPEC 2023-K118 : S/2006 S 20|website=minorplanetcenter.net|access-date=2023-07-20|archive-date=2023-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230525040716/https://minorplanetcenter.net/mpec/K23/K23KB8.html|url-status=live}}</ref> 2025 шықәса хәажәкырамза 11 рзы астрономцәа Сатурн амҩаныза ҿыцқәа 128 раартра азы адырра ҟарҵеит, убри ала апланета амҩанызақәа зегьы рхыԥхьаӡара 274 рҟынӡа инаӡеит.<ref name="S274">{{cite web|title=Astronomers discover 128 new moons orbiting Saturn|url=https://www.theguardian.com/science/2025/mar/11/astronomers-discover-128-new-moons-orbiting-saturn|date=2025-03-11|access-date=2025-03-11}}</ref><ref>{{cite web|title=THIRTY-THREE NEW SATURNIAN SATELLITES|url=https://minorplanetcenter.net/mpec/K25/K25EF5.html|date=2025-03-11|access-date=2025-03-11|archive-date=2025-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20250312084421/https://minorplanetcenter.net/mpec/K25/K25EF5.html|url-status=live}}</ref> [[2026|2026 шықәса]] [[Хәажәкырамза 16|хәажәкырамза 16]] рзы, Апланета хәыҷқәа рцентр иаланарҵәеит 11 мҩаныза ҿыц раартра, иааизакны рхыԥхьаӡара 274 аҟынтә 285 рҟынӡа иҳаракхеит, насгьы лаҵарамза 5-нӡа, NASA JPL асаит аҿы даҽа 7 мҩаныза ҿыцк ацҵан.<ref>[https://www.minorplanetcenter.net/mpec/K26/K26F14.html MPEC 2026-F14 : ELEVEN NEW SATURNIAN SATELLITES] {{Wayback|url=https://www.minorplanetcenter.net/mpec/K26/K26F14.html |date=20260320132219 }} // Minor Planet Center</ref> == Апланета аҭҵаарақәа == {{main|Сатурн аҭҵаара}} Сатурн еицырдыруеит аҭоурых аԥхьатәи аамҭақәа раахыс; ари Амратә системаҿы иҟоу хә-планетак рахь иаҵанакуеит, Адгьыл аҟынтәи блала имарианы иубарҭоу (иреиҳау [[Видимая звёздная величина|ашәахәа]] актәи амзатә шәагаа аасҭа еиҳауп). Заатәи аҩыратә ҭоурых аҿы уи еиуеиԥшым [[мифология|амифологиақәа]] рҿы ахадаратә персонажқәа иреиуан.<ref name="NMM Saturn 2">{{cite web |title=Observing Saturn |url=http://www.nmm.ac.uk/server/show/conWebDoc.13852/viewPage/5 |publisher=[[Национальный морской музей (Великобритания)|Национальный морской музей]] |access-date=2007-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070422014136/http://www.nmm.ac.uk/server/show/conWebDoc.13852/viewPage/5 |archive-date=2007-04-22|date=2015-08-20 }}</ref><ref name="Saturn in ancient mythologies">{{cite web |title=Starry Night Times |url=http://www.starrynight.com/sntimes/2006/2006-01-full.html |access-date=2007-07-05 |date=2006 |publisher=Imaginova Corp. |archive-url=https://web.archive.org/web/20091001001723/http://starrynight.com/sntimes/2006/2006-01-full.html |archive-date=2009-10-01 |url-status=dead }}</ref> [[Вавилонская астрономия|Вавилонтәи астрономцәа]] аҩбатәи азқьышықәса актәи азбжа инаркны Сатурн аныҟәарақәа системала ирыцклаԥшуан, насгьы иҭарыҩуан.<ref name=ptrsl276_1257_43>{{cite journal |title=Babylonian Observational Astronomy |first1=A. |last1=Sachs |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society of London]] |volume=276 |issue=1257 |date=1974-05-02 |pages=43–50 |jstor=74273 |doi=10.1098/rsta.1974.0008 |bibcode=1974RSPTA.276...43S|s2cid=121539390 }}</ref> 2-тәи ашәышықәсазы, [[Астрономия Древней Греции|абырзен астроном]] [[Клавдий Птолемей|Клавди Птолемеи]] Сатурн аорбита аԥхьаӡарақәа мҩаԥигон, апланета [[Противостояние планеты|аҿагыларақәа]] рхылаԥшрақәа шьаҭас иҟаҵаны.<ref name=ps04_1893_862>{{cite journal |title=Popular Miscellany – Superstitions about Saturn |journal=The Popular Science Monthly |page=862 |date=April 1893 |url=https://books.google.com/books?id=cSADAAAAMBAJ&pg=PA862 |last1=Corporation |first1=Bonnier |access-date=2016-02-09 |archive-date=2017-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170217001247/https://books.google.com/books?id=cSADAAAAMBAJ&pg=PA862 |url-status=live }}</ref> [[Файл:SaturnInBadTelescope.jpg|справа|290px|мини|Сатурн ҳаамҭазтәи ателескоп ала (армарахь) иара убас Галилео ихаантәи ателескоп ала (арӷьарахь)]] Раԥхьаӡа Сатурн [[телескоп|ателескоп]] ала дахәаԥшит [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] 1609–1610 шықәсқәа рзы. Иара игәеиҭеит Сатурн еизаку жәҩантә цәеижьк еиԥшымкәа, еихькьысуа х-цәеижьк реиԥш ишааԥшуа, насгьы иҳәеит урҭ Сатурн ҩыџьа «аҩызцәа» (амҩанызақәа) дуқәа шракәыз. Ҩышықәса рышьҭахь Галилеи игәаҭарақәа еиҭамҩаԥигеит, насгьы иџьеишьеит «амҩанызақәа» ахьимԥшааз.<ref name="jplhistory">{{cite web |url = https://www2.jpl.nasa.gov/saturn/back.html |title = Saturn: History of Discoveries |access-date = 2011-11-19 |last = Baalke, Ron. |publisher = Jet Propulsion Laboratory, California Institute of Technology, NASA. |archive-url = https://www.webcitation.org/659XtLvwL?url=https://www2.jpl.nasa.gov/saturn/back.html |archive-date = 2012-02-02 |url-status = dead }}</ref> 1659 шықәсазы еиҳа иӷәӷәоу ателескоп ихы иархәаны, [[Гюйгенс, Христиан|Гиугенс]] еиликааит «аҩызцәа» ииашаҵәҟьаны апланета иакәыршоу, насгьы иахьымкьысуа, иҵаӷоу, иҟьаҟьоу амацәаз шакәыз. Гиугенс иара убас Сатурн иреиҳау амҩаныза — [[Титан (спутник Сатурна)|Титан]] аартит. 1675 шықәса инаркны [[Кассини, Джованни Доменико|Кассини]] апланета ҭиҵаауан. Иара игәеиҭеит амацәаз ҩ-мацәазк рыла ишышьақәгылоу, еилыкка иубаратәы иҟоу абжьажьрала еиҟәыҭханы иҟоу — “Кассини ибжьажьра” ҳәа хьӡыс изауз — насгьы Сатурн амҩаныза дуқәа иҵегьы иааиртит: [[Япет (спутник)|Иапет]], [[Тефия (спутник)|Тефиа]], [[Диона (спутник)|Диона]], [[Рея (спутник)|Реиа]].<ref>{{cite web |url = http://huygensgcms.gsfc.nasa.gov/Shistory.htm |url-status = dead |title = Saturn: History of Discoveries |access-date = 2011-06-26 |last = Catherine |archive-url = https://www.webcitation.org/616W5Itgs?url=http://huygensgcms.gsfc.nasa.gov/Shistory.htm |archive-date = 2011-08-21 }}</ref> 1789 шықәсазы [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] ҩ-мҩанызак — [[Мимас (спутник)|Мимаси]] [[Энцелад (спутник)|Енцелади]] ааиртаанӡа, уаҳа акрызҵазкуа аартрақәа ҟамлаӡеит. Анаҩс британатәи астрономцәа ргәыԥ иаанартит амҩаныза [[Гиперион (спутник)|Гиперион]], асфера еиԥшым аформа змоу, [[Титан (спутник Сатурна)|Титан]] аорбитатә резонанс аҟны иҟоу.<ref name="astronet.ru_ap050726">{{cite web |author = Robert Nemiroff, Jerry Bonnell; Перевод: А. Козырева, Д. Ю. Цветков |date = 2005-07-26 |url = http://www.astronet.ru/db/msg/eid/apod/ap050726 |title = Гиперион: губчатый спутник Сатурна |access-date = 2009-09-16 |lang = ru |url-status = live |publisher = [[Астронет]] |archive-date = 2011-01-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110118045742/http://astronet.ru/db/msg/eid/apod/ap050726 }}</ref> 1899 шықәсазы [[Пикеринг, Уильям Генри|Уильям Пикеринг]] иааиртит [[Феба (спутник Сатурна)|Феба]], еиҿкаам амҩанызақәа рыкласс иаҵанакуа, насгьы амҩанызақәа реиҳарак реиԥш Сатурн синхронла иацымгьежьуа. Апланета акәшара аамҭа 500 мшы иреиҳауп, убри аан ареволиуциа [[Ретроградное движение|егьи аганахь]] ицоит. 1944 шықәсазы [[Койпер, Джерард Петер|Џерард Коипер]] даҽа мҩанызак — Титан аҟны, амч ду змоу атмосфера шыҟоу ааирԥшит. Ари афеномен Амратә системаҿы иҟоу амҩанызазы иҷыдоу акоуп.<ref>{{книга |автор = О. Л. Кусков, В. А. Дорофеева, В. А. Кронрод, А. Б. Макалкин. |заглавие = Системы Юпитера и Сатурна: Формирование, состав и внутреннее строение |место = М.|издательство = ЛКИ|год = 2009|страницы = 476|isbn = 9785382009865 }}</ref><ref name="Kuiper">{{статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1944ApJ...100..378|заглавие=Titan: a Satellite with an Atmosphere|том=100|страницы=378|doi=10.1086/144679|автор=G. P. Kuiper|год=1944|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство=[[IOP Publishing]]|archive-date=2016-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604005100/http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1944ApJ...100..378}}</ref> [[Файл:Saturnoppositions-animated.gif|слева|мини|Сатурн [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟынтәи [[Противостояние планеты|аҿагылара]]ҿы ишубо, [[2001|2001]]–[[2029 год|2029]] шықәсқәа. (акомпиутертә симулиациа)]] 1990-тәи ашықәсқәа рзы, Сатурн, уи амҩанызақәеи, амацәазқәеи зныкымкәа иҭҵаахон акосмостә телескоп [[Хаббл (телескоп)|Хаббл]] ала. Аамҭа рацәалатәи ахылаԥшрақәа адырра ҿыцқәа рацәаны иааргеит, “Пионер11”-и “[[Вояджер|Воиаџьерқәеи]]” зныктәи апланета ахаԥыррала ирзеизымгоз. Иара убас Сатурн амҩанызақәа ԥыҭкгьы аартын, насгьы уи амацәазқәа иреиҳау ашәпара еилкаан. Иара убас, [[Европейская южная обсерватория|Европатәи Аҩадатәи аобсерваториа]] 2000-2003 шықәсқәа рыбжьара Сатурн амҽхак ду змоу ахылаԥшрақәа мҩаԥнагеит, урҭ ирылҵшәаны иԥшаахеит ииашам аформа змоу амҩаныза хәыҷқәа.<ref name="Astropis">{{статья |заглавие=Magnetická pole v sluneční soustavě III |издание=Astropis |страницы=15 |issn=1211-0485 |автор=Kulhánek P. |год=2007 }}</ref> Сатурн [[астроном-любитель|азҿлымҳаратә астрономиа]]ҿы еицырдыруа хылаԥшратә обиектуп; [[кольца Сатурна|Сатурн амацәазқәа]] рбаразы 15 мм иреиҵамкәа [[Апертура (оптика)|апертура]] змоу ателескоп уҭахуп. Амыруга 100 мм апертура анамоу, еиҳа еиқәаҵәоу аполиартә хылԥа, атропик азааигәара ацәаҳәа еиқәа, апланетаҿы иҟоу амацәазқәа рыгага убарҭоуп. 150-200 мм рҟынӡа апертура аныҟоу, атмосфераҿы аԥсҭҳәақәа рцәаҳәақәа ԥшьба-хәбеи урҭ рҿы иҟоу аиԥшымрақәеи убарҭахоит, аха урҭ реиқәымшәара еиҳа имаҷхоит иупитертәи аԥсҭҳәақәа рҟны аасҭа.<ref name="binoculars">{{cite web |author = Eastman J. |url = http://www.thedas.org/dfiles/eastman_saturn.html |title = Saturn in Binoculars |date = 1998 |publisher = The Denver Astronomical Society |access-date = 2008-09-03 |archive-url = https://www.webcitation.org/616W4KJeF?url=http://www.thedas.org/dfiles/eastman_saturn.html |archive-date = 2011-08-21 |url-status = dead }}</ref> {{Anchor|Акосмостә ӷбақәа рыла аҭҵаара}} ;Акосмостә ӷбақәа рыла аҭҵаара: [[Файл:Saturn eclipse.jpg|290px|мини|2006 шықәса цәыббрамза 15 рзы Сатурн ала [[Амра|Амра]] атыҩкра. Апланетабжьаратә станциа «[[Кассини (КА)|Кассини]]» аҭыхымҭа 2,2 миллион км абжьаӡарала. Армарахьтәи асахьаҿы, зегь реиҳа илашо амацәаз ахыхь акәаԥ жәҩангәыԥшшәыла хәыҷы — [[Адгьыл|Адгьыл]] убарҭоуп (акәаԥ хыхь арымарахь иҟоуп, насгьы асахьа акырӡа ианырааигәоу мацара ауп ианубарҭоу)<ref name="Pale Blue Orb">{{cite web|url=http://www.ciclops.org/view.php?id=2235|url-status=dead|title=Pale Blue Orb — Cassini Imaging|access-date=2012-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115080930/http://www.ciclops.org/view.php?id=2235|archive-date=2013-01-15}}</ref>]] {{main|Кассини-Гиугенс|Воиаџьер (апрограмма)|Пионер-11}} 1979 шықәсазы Еиду Америкатәи аштатқәа равтоматикатә планетабжьаратә станциа “[[Пионер-11|Пионер-11]]” аҭоурыхаҿ раԥхьаӡакәны Сатурн азааигәара ииаҟьеит. Апланета аҭҵаара иалагеит 1979 шықәса нанҳәамза 2 рзы. Сатурн аҵыхәтәантәи азааигәахара ҟалеит 1979 шықәса цәыббрамза 1 азы. Аԥырраан аппарат 21 400 км абжьаӡараҿы апланета иреиҳау анаҟәра ахҟьа иазааигәаӡахеит. Апланетеи уи амҩанызақәаки рсахьақәа ҭыхын, аха урҭ рхаҭабзиара азхомызт ахҟьа ахәҭаҷқәа икылкааны рбаразы. Иара убас, Сатурн Амра ала арлашара ахьмаҷыз иахҟьаны, асахьақәа мыцхәы илашьцацәан. Аппарат иара убас амацәазқәа ирыҵысны ицеит урҭ рыҭҵааразы. Аартрақәа иреиуан F амацәаз ҵаӷа аԥшаара. Уи адагьы, иааԥшит, Адгьыл аҟынтәи алашара еиԥш иубаратәы иҟоу аҭыԥқәа жәпакы “Пионер-11” аҟынтәи ишылашьцаз, иара убас Адгьыл “Пионер-11” аҟынтәи илашаз, Адгьыл аҟнытә ишылашьцаз. Аппарат Титан аҳауа аԥхаррагьы ашәеит. Апланетаҿы аҭҵаарақәа мҩаԥысуан цәыббрамза 15-нӡа, уи ашьҭахь аппарат Сатурни Амреи рҟынтәи ахарахара иалагеит.<ref name="nasapioner11"/><ref name="pionercz"/><ref name="nasapioner11">{{cite web|url = http://spaceprojects.arc.nasa.gov/Space_Projects/pioneer/PN10&11.html|url-status = dead|title = The Pioneer 10 & 11 Spacecraft<!--INSERT TITLE; done by Universe=atom-->|access-date = 2011-06-23|publisher = Mission Descriptions|archive-url = https://web.archive.org/web/20060130100401/http://spaceprojects.arc.nasa.gov/Space_Projects/pioneer/PN10%2611.html|archive-date = 2006-01-30}}</ref><ref name="pionercz">{{cite web | title = 1973-019A – Pioneer 11 | url = https://www.lib.cas.cz/space.40/1973/I019A.HTM | access-date = 2011-06-23 | archive-url = https://www.webcitation.org/616W6dPjE?url=https://www.lib.cas.cz/space.40/1973/I019A.HTM | archive-date = 2011-08-21 | url-status = live }}</ref> 1980-1981 шықәсқәа рзы, “Пионер-11” иашьҭанеит америкатәи акосмостә ӷбақәа “[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]”, “[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]”. “Воиаџьер-1” апланета иазааигәахеит 1980 шықәса абҵарамза 13 рзы, аха Сатурн аҭҵаара хымз уи аԥхьа иалагахьан. Аиасраан зхаҭабзиара ҳараку афотосахьақәа жәпакы ҭыхын. Иалыршахеит абарҭ амҩанызақәа рсахьа аиура: [[Титан (спутник)|Титан]], [[Мимас (спутник)|Мимас]], [[Энцелад (спутник)|Енцелад]], [[Тефия (спутник)|Тефиа]], [[Диона (спутник)|Диона]], [[Рея (спутник)|Реиа]]. Убри аан, ари аппарат Титан азааигәара 6500 км мацара абжьаӡараҿы иԥрит, уи алшара аԥнаҵеит атмосфереи аҳауа аԥхарреи рзы адыррақәа реизгаразы. Ишьақәыргылахеит Титан атмосфера убриаҟара еилаӷәӷәаны ишыҟоу, иубарҭоу адиапазон аҿы иахәҭоу алашара ахыԥхьаӡара аунамыжьуа убри аҟнытә ахҟьаа ахәҭаҷқәа рфотосахьақәа раиура залымшеит. Уи ашьҭахь, аппарат Амратә система аеклиптикатә хықә ааннажьит, Сатурн аполиус аҟынтәи аҭыхразы.<ref>{{cite web |title = Cassini Solstice Mission: Saturn Then and Now -- Image Gallery |url = http://saturn.jpl.nasa.gov/news/cassinifeatures/feature20101111b/ |access-date = 2011-12-06 |publisher = NASA/JPL |archive-url = https://www.webcitation.org/659XtrDBo?url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/cassinifeatures/feature20101111b/ |archive-date = 2012-02-02 |url-status = live }}</ref><ref name="Voyager">{{cite web |url = https://www.planetary.org/explore/topics/saturn/missions.html |title = Missions to Saturn |publisher = The Planetary Society |date = 2007 |access-date = 2007-07-24 |archive-url = https://www.webcitation.org/616W84zqh?url=https://www.planetary.org/explore/topics/saturn/missions.html |archive-date = 2011-08-21 |url-status = live }}</ref> [[Файл:PIA10487 - Many Colors, Many Moons.jpg|справа|290px|мини|Сатурни уи амҩанызақәеи — [[Титан (спутник)|Титан]], [[Янус (спутник)|Ианус]], [[Мимас (спутник)|Мимас]], [[Прометей (спутник)|Прометеи]] — [[Кольца Сатурна|Сатурн амацәазқәа]] рқәыԥшылараҿы, апланета ду аҵкари адиски рҟынтәи иубарҭоу.]] Шықәсык ашьҭахь, 1981 шықәса нанҳәамза 25 рзы “[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]” Сатурн иазааигәахеит. Аԥырра аамҭа иалагӡаны, ари аппарат арадар ахархәарала апланета атмосфера аҭҵаара мҩаԥнагеит. Атмосфера аԥхарреи аилаӷәӷәареи рзы адыррақәа рҳан. 16,000 рҟынӡа ахылаԥшрақәа рфотосахьақәа Адгьыл ахь иаашьҭын. Аԥыррақәа раан, акамерақәа рыргьежьра асистема мышқәак рыҩнуҵҟа иԥхасҭахеит, убри аҟнытә ихымԥадатәыз сахьақәак рыҟаҵара залымшеит. Анаҩс, Сатурн адхаларатә мчы ахархәарала, ари аппарат ааҳәын, Уранахь ахы рханы иԥрит. Иара убас, арҭ амыругақәа раԥхьаӡакәны Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ рыԥшааит, уи [[Магнитосфера|амагнитосфера]] ҭырҵааит, Сатурн атмосфераҿы аԥшацәгьақәа баны амацәазқәа реилазаашьа инарҭбааны асахьа ҭырхит, урҭ реилазаашьа еилыркааит. Амацәазқәа рҟны Максвелл ибжьажьи Килер ибжьажьи аарԥшын. Уи адагьы, амацәазқәа рзааигәара апланета амҩаныза ҿыцқәа рацәаны иаартын.<ref name="Voyager"/><ref name="Voyager"/> [[1997|1997 шықәса]]зы автомвтикатә планетабжьаратә станциа “[[Кассини — Гюйгенс|Кассини-Гиуигенс]]” Сатурн ахь идәықәҵан, уи 7-тәи шықәса аԥырра ашьҭахь, [[2004|2004 шықәса]] [[Ԥхынгәымза 1|ԥхынгәымза 1]] азы Сатурн асистемаҿы инаӡеит, насгьы апланета акәша-мыкәша аорбитахь ицәырҵит. Аханатә 4 шықәса ирылагӡаны иазԥхьагәаҭаз ари амиссиа ахықәкы хадақәа рахь иаҵанакуан амацәазқәеи амҩанызақәеи рыструктуреи рдинамикеи рыҭҵаара, иара убасгьы Сатурн атмосфереи [[Магнитосфера|амҳалдызасфереи]] рдинамика аҭҵаара, насгьы иреиҳау апланета амҩаныза [[Титан (спутник)|Титан]] инарҭбааны аҭҵаара.<ref name="POP201710">{{статья |автор=Роман Фишман |заглавие=Ответы и воспоминания. Самая грандиозная миссия к Сатурну — в цитатах, цифрах и результатах |ссылка=https://www.popmech.ru/technologies/392272-vospominaniya-o-zonde-cassini-vsyo-o-missii-k-saturnu/ |издание=[[Популярная механика]] |год=2017 |номер=10 |страницы=38—43 |archive-date=2020-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720173505/https://www.popmech.ru/technologies/392272-vospominaniya-o-zonde-cassini-vsyo-o-missii-k-saturnu/ }}</ref> Автоматикатә планетабжьаратә станциа 2004 шықәса рашәарамзазы аорбитахь инеиаанӡа, [[Феба (спутник Сатурна)|Фиби]] иаҩсны, иҳараку хаҭабзиарала асахьақәеи егьырҭ адыррақәеи Адгьыл ахь идәықәнаҵеит. Уи адагьы, америкатәи аорбитатә аппарат «Кассини» Титан ааигәара изныкымкәа ииаҟьахьан. Аӡиа дуқәеи урҭ рыԥшаҳәеи рсахьақәа ҭыхын, зҟны хыԥхьаӡара рацәала ашьхақәеи адгьылбжьахақәеи ыҟаз. Анаҩс иҷыдоу европатәи азонд «[[Гюйгенс (зонд)|Гиуигенс]]» амашьына иацрыҵны, 2005 шықәса ажьырныҳәамза 14 рзы парашиутла Титан аҿықәанӡа илбааит. Албаара 2 сааҭки 28 минуҭи агеит. Уи албаараан, «Гиугенс» атмосфера аҿырԥштәқәа еизнагон. «Гиугенс» азонд аҟынтәи адыррақәа рыла, аԥсҭҳәақәа хыхьтәи рыхәҭа [[метан|аметантә]] ҵаа ала ишьақәгылоуп, ҵаҟатәи рыхәҭа — аӡытә метани [[азот|азоти]] рыла.<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/1524945/Here-is-the-weather-forecast-It-will-pour-down-liquid-methane.html|title=Here is the weather forecast: It will pour down liquid methane|date=2006-07-27|publisher=Telegraph Media Group|lang=en|access-date=2011-11-21|archive-url=https://www.webcitation.org/659Xuj28M?url=https://www.telegraph.co.uk/news/1524945/Here-is-the-weather-forecast-It-will-pour-down-liquid-methane.html|archive-date=2012-02-02|url-status=live}}</ref> 2005 шықәса алагамҭа инаркны аҵарауаа Сатурн аҟынтәи иаауа ашәахәаркрақәа ирхылаԥшуеит. 2006 шықәса ажьырныҳәамза 23 рзы Сатурн аҟны аԥшацәгьа ҟалеит, уи арадиоеиҭаҟаларақәа рдиапазон аҟны иаабац ашәахәаркра аасҭа 1000-нтә еиҳа иӷәӷәаз амцабз аанарԥшит. 2006 шықәсазы НАСА адырра ҟанаҵеит, аӷба Енцеладтәи агеизерқәа рҟынтәи иҭыҵуаз аӡы ашьҭақәа шаԥшааз ала. 2011 шықәса лаҵарамзазы НАСА аҵарауаа ирҳәеит Енцелад «Адгьыл ашьҭахь Амратә системаҿы зегь раасҭа анхара иазыманшәалоу аҭагылазаашьақәа ахьыҟоу ҭыԥны ишыҟалаз».<ref>{{cite web |url = https://www.sciencedaily.com/releases/2006/02/060215090726.htm |title = Astronomers Find Giant Lightning Storm At Saturn |date = 2006-02-15 |access-date = 2011-06-23 |publisher = ScienceDaily LLC |archive-url = https://www.webcitation.org/616W9ngSD?url=https://www.sciencedaily.com/releases/2006/02/060215090726.htm |archive-date = 2011-08-21 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |author = Pence M. |url = https://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-20060309.html |title = NASA's Cassini Discovers Potential Liquid Water on Enceladus |date = 2006-03-09 |publisher = [[NASA Jet Propulsion Laboratory]] |access-date = 2011-06-03 |archive-url = https://www.webcitation.org/616WARlPz?url=https://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-20060309.html |archive-date = 2011-08-21 |url-status = live }}</ref><ref>{{статья|заглавие=Enceladus named sweetest spot for alien life|ссылка=https://www.nature.com/news/2011/110531/full/news.2011.337.html|издательство=[[Nature]]|4=doi:10.1038/news.2011.337|access-date=2011-06-03|автор=Lovett R. A.|число=31|месяц=5|год=2011|издание=|archive-date=2019-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214103501/http://www.nature.com/news/2011/110531/full/news.2011.337.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Kazan C.|title=Saturn's Enceladus Moves to Top of «Most-Likely-to-Have-Life» List|url=https://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2011/06/saturns-enceladus-moves-to-top-of-most-likely-to-have-life-list.html|date=2011-06-02|publisher=The Daily Galaxy|access-date=2011-06-03|archive-url=https://www.webcitation.org/616WAzkcp?url=https://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2011/06/saturns-enceladus-moves-to-top-of-most-likely-to-have-life-list.html|archive-date=2011-08-21|url-status=dead}}</ref> [[Файл:Сатурн и его спутники.jpg|справа|290px|мини|Сатурни уи амҩанызақәеи: асахьа агәҭаны — [[Энцелад (спутник)|Енцелад]], арӷьарахь, ирааигәаны, [[Рея (спутник)|Реа]] абжак убарҭоуп, уи иавҵыԥшны иубарҭоуп [[Мимас (спутник)|Мимас]]. Афото ҟаҵоуп азонд «[[Кассини — Гюйгенс|Кассини]]» ала, 2011 шықәса ԥхынгәымзазы.<ref name="cargo">{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/08/03/cassini/|title=«Кассини» сфотографировал сразу пять спутников Сатурна|access-date=2011-08-03|url-status=live|archive-date=2011-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20111004132056/http://lenta.ru/news/2011/08/03/cassini/}}</ref>]] «Кассини» иҭнахыз афотосахьақәа ирыбзоураны егьырҭ акрызҵазкуа аартрақәа ҟалеит. Урҭ рыла уаанӡа иаартымыз апланета амацәазқәа, амацәазқәа илашоу рыхәҭа хада анҭыҵ игәаҭан, насгьы G, E амацәазқәа рыҩнуҵҟа. Арҭ амацәазқәа ирыхьӡҵахеит R/2004 S1, R/2004 S2. Иҟоуп агәаанагара, урҭ амацәазқәа рзы аматериал аметеорит ма акомета [[Янус (спутник)|Ианус]] ма [[Эпиметей (спутник)|Епиметеи]] иахьыргәыдлаз иахҟьаны иҟалар алшон ҳәа.<ref name="r2004">{{cite web|author=Porco C. C.|display-authors=etal|title=Cassini Imaging Science: Initial Results on Saturn's Rings and Small Satellites|url=https://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/307/5713/1226|archive-url=https://www.webcitation.org/616WCqWE2?url=https://www.sciencemag.org/content/307/5713/1226.abstract|archive-date=2011-08-21|access-date=2011-06-23|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.newscientist.com/channel/solar-system/cassini-huygens/dn10124-faint-new-ring-discovered-around-saturn.html |title = Faint new ring discovered around Saturn |access-date = 2007-07-08 |date = 2007-09-20 |author = Shiga D. |publisher = NewScientist.com |archive-url = https://www.webcitation.org/616WDNlvR?url=https://www.newscientist.com/article/dn10124-faint-new-ring-discovered-around-saturn.html |archive-date = 2011-08-21 |url-status = live }}</ref> 2006 шықәса ԥхынгәымзазы «Кассини» иҭнахыз асахьақәа рыбзоурала Титан аҩадатәи аполиус иацәыхарамкәа арацәаӡритә ӡиа шыҟоу шьақәыргылахеит. Ари афакт аҵыхәанӡа ишьақәдырӷәӷәеит 2007 шықәса хәажәкырамзазы иҵегьы иҭыхыз асахьақәа. 2006 шықәса жьҭаарамзазы Сатурн аҩадатәи аполиус аҿы 8 000 км адиаметр змоу аԥшацәгьа ԥшаахеит.<ref>{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6449081.stm |title = Probe reveals seas on Saturn moon |publisher = BBC |access-date = 2011-06-23 |date = 2007-03-14 |archive-date = 2012-05-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120520024906/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6449081.stm |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6135450.stm |title = Huge 'hurricane' rages on Saturn |publisher = BBC |author = Rincon P. |access-date = 2007-07-12 |date = 2006-11-10 |archive-date = 2011-11-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111108103150/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6135450.stm |url-status = live }}</ref> 2008 шықәсазы «Кассини» апланета аҩадатәи агьежьбжа асахьа аанашьҭит. 2004 шықәса инаркны, «Кассини» уи иазааигәаӡаны ианнеи, иубарҭоу аԥсахрақәа ҟалеит, уажәшьҭа уи иаабац еиԥшым аԥштәқәа амоуп. Уи зыхҟьо макьаназы еилкаам. Ааигәатәи аԥштәқәа рыԥсахра зыхҟьо ашықәс аамҭақәа рыԥсахра ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 2004 шықәса инаркны 2009 шықәса абҵарамза 2-нӡа, ари аппарат ахархәарала 8 мҩаныза ҿыцк аартхеит. «Кассини» амиссиа хада 2008 шықәсазы ихыркәшахеит, аӷба апланета 74-нтә ианакәша ашьҭахь. Анаҩс азонд адҵақәа 2010 шықәса цәыббрамзанӡа ирыцҵан, анаҩс 2017 шықәсанӡа Сатурн асезонтә циклқәа зегьы рыҭҵааразы. 2017 шықәса цәыббрамза 15 рзы, астанциа апланета атмосфера аҿы ибылны анапынҵа хнаркәшеит.<ref>{{cite web |url = http://saturn.jpl.nasa.gov/mission/introduction/ |title = Mission overview – introduction |date = 2010 |website = Cassini Solstice Mission |publisher = NASA / JPL |access-date = 2010-11-23 |archive-url = https://www.webcitation.org/616WEGPJ0?url=http://saturn.jpl.nasa.gov/mission/introduction/ |archive-date = 2011-08-21 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://ria.ru/science/20170915/1504865310.html |title=Сигнал потерян: зонд Cassini сгорел в атмосфере Сатурна. |lang=ru|date=2017-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915173648/https://ria.ru/science/20170915/1504865310.html |archive-date=2017-09-15|access-date=2025-12-15|url-status=live}}</ref> ==== Ԥхьаҟатәи амиссиақәа ==== 2017 шықәса мшаԥымзазы, [[НАСА|НАСА]] апрограмма «[[Новые рубежи|Аҳәаа ҿыцқәа]]» аҳәаақәа ирҭагӡаны [[Лаборатория прикладной физики|Џьонс Ҳопкинс Иуниверситет аԥшьгаратә физика Алабораториа]] ала [[Титан (спутник)|Титан]] аҿы [[Винтокрылый летательный аппарат|аротортә ӷба]] ақәыртәара зылшо [[Dragonfly (космический аппарат)|Dragonfly]] амиссиа аԥшьнагеит. Аҭҵаарақәа хықәкыс ирыман Титан еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы [[Возникновение жизни|апребиотикатә химиеи]] еиуеиԥшым ахәҭақәа рҟны [[Жизнепригодность планеты|анхаразы алшареи]] рыԥшаара, уи азы илбаауа ӷба [[Самолёт вертикального взлёта и посадки|ҵәҩанҵәыла ашьҭыԥраареи атәареи]] рзы (VTOL) алшара амазароуп. 2017 шықәса ԥхынҷкәынмзазы амиссиа аицлабраҿы афинал аҟынӡа инаӡеит, «Аҳәаа Ҿыцқәа» аԥшьбатәи аетап аҟны жәаҩа ажәалагала рҟынтәи иалхны (CAESAR амиссиа еиԥш). 2019 шықәса рашәарамза 27 рзы, НАСА Dragonfly амиссиа алнахит, уи ашьҭахь аппарат аиҿкаара, ахәҭақәа рыԥшаара, аргылара иалагеит, адәықәҵара 2028 шықәса ԥхынгәымзазы, Сатурн анеира 2034 шықәсазы иазԥхьагәаҭаны.<ref name="LPSC 2017">{{cite web |url=https://www.hou.usra.edu/meetings/lpsc2017/eposter/1958.pdf |url-status=dead |title=Dragonfly: Exploring Titan's Prebiotic Organic Chemistry and Habitability |publisher=USRA Houston |lang=en |access-date=2018-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405142251/https://www.hou.usra.edu/meetings/lpsc2017/eposter/1958.pdf |archive-date=2018-04-05 }}</ref><ref name="Chang 2017">{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2017/12/19/science/nasa-new-frontiers-finalists.html |title=Finalists in NASA's Spacecraft Sweepstakes: A Drone on Titan, and a Comet-Chaser |first=Kenneth |last=Chang |publisher=[[The New York Times]] |date=2017-11-19 |lang=en |access-date=2018-01-25 |archive-date=2019-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713111341/https://www.nytimes.com/2017/12/19/science/nasa-new-frontiers-finalists.html |url-status=live }}</ref><ref name="guardian">{{cite web |url=https://www.theguardian.com/science/2017/dec/21/spacewatch-out-of-this-world-drone-with-a-titanic-task-ahead |title=Spacewatch: out-of-this-world drone with a Titanic task ahead |publisher=[[The Guardian]] |date=2017-12-21 |lang=en |access-date=2018-01-25 |archive-date=2019-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713111344/https://www.theguardian.com/science/2017/dec/21/spacewatch-out-of-this-world-drone-with-a-titanic-task-ahead |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/press-release/nasas-dragonfly-will-fly-around-titan-looking-for-origins-signs-of-life/ |title=NASA's Dragonfly Will Fly Around Titan Looking for Origins, Signs of Life |publisher=NASA.gov |date=2019-06-27 |lang=en |access-date=2019-06-27 |archive-date=2019-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190628080351/https://www.nasa.gov/press-release/nasas-dragonfly-will-fly-around-titan-looking-for-origins-signs-of-life/ |url-status=live }}</ref> [[Китайское национальное космическое управление|Китаитәи амилаҭтә космостә усбарҭа]] (CNSA) Shensuo 神梭 амиссиа алыршара ҳасаб азнауеит, уаанӡа ''Interstellar Express''ҳәа еицырдыруаз, [[Гелиосфера|агелиосфереи]] аеҵәабжьаратәи акосмоси рыҭҵаара иазку, Сатурнгьы уахь иналаҵаны, [[Вояджер|Воиаџьерқәа]] реиԥш, ари амиссиа Америка анҭыҵ иҟаҵоу раԥхьатәи аеҵәабжьаратә ԥрыгатә аппаратны иҟалар алшоит.<ref name="WangChi-zh">{{cite journal |last1=Chi |first1=Wang |title=蔻享--共享科学、传播科学 |website=www.koushare.com |date=2023-05-25 |doi=10.12351/ks.2305.2091 |access-date=2023-10-24 |url=https://www.koushare.com/video/videodetail/56344}}</ref><ref>{{cite web |url=https://interestingengineering.com/science/china-interstellar-express |title=China and NASA are developing next-gen Voyager-like spacecraft. Which is better? |website=interestingengineering.com |access-date=2025-02-28 |lang=en |archive-date=2025-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220013235/https://interestingengineering.com/science/china-interstellar-express |url-status=live }}</ref><ref name="SpaceNews">{{cite news |last1=Jones |first1=Andrew |title=China to launch a pair of spacecraft towards the edge of the solar system |url=https://spacenews.com/china-to-launch-a-pair-of-spacecraft-towards-the-edge-of-the-solar-system/ |access-date=2021-04-29 |work=[[SpaceNews]] |publisher=[[SpaceNews]] |date=2021-04-16 |archive-date=2021-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929080320/https://spacenews.com/china-to-launch-a-pair-of-spacecraft-towards-the-edge-of-the-solar-system/ |url-status=live }}</ref><ref name="Scientific American">{{cite web |last1=O'Callaghan |first1=Jonathan |title=U.S. and Chinese Scientists Propose Bold New Missions beyond the Solar System |url=https://www.scientificamerican.com/article/u-s-and-chinese-scientists-propose-bold-new-missions-beyond-the-solar-system/ |website=Scientific American |access-date=2022-04-19 |lang=en}}</ref> [[Японское агентство аэрокосмических исследований|Иапонтәи аҳаир-космостә ҭҵааратә агентра]] (JAXA) апроект [[OPENS-0|OPENS-0]] аԥҵара иаҿуп, уи нџьныр-рбагатә миссиоуп, Амратә система адәахьтәи апланетақәа амҩанысга хәыҷқәа (200 кг еиҵоу акапан змоу) рыла рыҭҵаара шалшо ашьақәырӷәӷәаразы еиҿкаау. Акосмостә ныҟәага 2028 шықәсазы идәықәҵахоит, насгьы 2039 шықәсазы Сатурнҟа анаӡара азԥхьагәаҭоуп. Гәҭакыс иҟоуп апланета амацәазқәа аиаҟьаратә траекториа ала рыҭҵаара. Ақәҿиара аиур, OPENS-O Сатурн аҟынӡа инаӡаз амратә батареиа ала аус зуа раԥхьаӡатәи космостә ӷбахоит.<ref>{{Cite web|url=https://www.isas.jaxa.jp/en/researchers/info/004084.html|title=The First OPENS International Science Workshop (Sep 29-30, 2025 / Full Online)|access-date=2025-11-16|archive-date=2026-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20260209193050/https://www.isas.jaxa.jp/en/researchers/info/004084.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://digitalcommons.usu.edu/smallsat/2025/E-S6-2025/4/|title=Outer Planet Exploration by Novel and Small Spacecraft: JAXA’s OPENS Program Concept and Its First Mission OPENS-0|access-date=2025-11-16|archive-date=2025-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20250918144434/https://digitalcommons.usu.edu/smallsat/2025/E-S6-2025/4/|url-status=live}}</ref> Европатәи акосмостә агентра 2040-тәи ашықәсқәа рзы L4 амиссиа алыршара азԥхьагәаҭаны иамоуп, уи зызку Енцелад аҭҵаара ауп, илбаауа аппарат ахархәаралагьы уахь иналаҵаны.<ref>{{Cite web|url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Saturn_s_moon_Enceladus_top_target_for_ESA|title=Saturn's moon Enceladus top target for ESA|access-date=2025-11-27}}</ref> ==== Инагӡамхаз адҵақәа ==== [[Файл:TSSM-TandEM-Montgolfiere.jpg|мини|Амиссиа «[[Titan Saturn System Mission]]» аконцепциа аҳауатә ԥышҭарчи артәагатә модули ацны]] 2009 шықәсазы, [[НАСА|НАСАи]] [[Европейское космическое агентство|ЕСАи]] еицырзеиԥшу америка-европатәи апроект цәырҵит, Сатурни уи амҩанызақәа Титани Енцелади рыҭҵааразы автоматикатә планетабжьаратә станциа «[[Titan Saturn System Mission]]» адәықәҵара иазкыз. Уи аамҭа иалагӡаны астанциа 7-8 шықәса Сатурн асистемахь амҩа иқәзаауеит, анаҩс ҩышықәса Титан иамҩанызаны иҟаларц азԥхьагәаҭан. Уи иалшоит Титан атмосферахь азондтә баллон албаашьҭра, иара убас атәарҭатә модуль (иҟалап, иӡсо). Амиссиа анагӡаразы ирыдыркыломызт, НАСАи ЕСАи рбиуџьетқәа ирыларымҵаӡеит, насгьы апланетатә ҭҵаарадырра жәашықәсатәи ахҳәаа инақәыршәаны аԥыжәара зҭатәу ҳәа аӡбахә ҳәамызт.<ref name="2years">{{cite web|url=https://sci.esa.int/science-e/www/area/index.cfm?fareaid=106|title=TANDEM/TSSM mission summary|access-date=2009-11-08|date=2009-10-20|website = European Space Agency|archive-url=https://www.webcitation.org/659Xvu9o0?url=https://sci.esa.int/science-e/www/area/index.cfm?fareaid=106|archive-date=2012-02-02|url-status=live}}</ref><ref name="NPR">{{cite web|url=https://www.space.com/businesstechnology/091014-titan-boat-mission.html|title=Nuclear-Powered Robot Ship Could Sail Seas of Titan|access-date=2011-12-11|date=2009-10-14|archive-url=https://www.webcitation.org/659XwPzdC?url=https://www.space.com/7372-nuclear-powered-robot-ship-sail-seas-titan.html|archive-date=2012-02-02|url-status=live}}</ref><ref name="Chang 2017" /> Амиссиа Saturn Atmospheric Entry Probe 2010 шықәсазы ирыдгалахеит, азонд ахархәарала Сатурн атмосфера аҭҵааразы. Аконцепциатә ҭҵаара мҩаԥнагеит Planetary Science Decadal Survey. Сатурни Адгьыли рорбитақәеи рҭыԥқәеи ҳасаб рзуны, адәықәҵара маншәалоуп ҳәа иӡбахеит 2027 шықәса нанҳәамза 30, 2034 шықәса рашәарамза 22 рзы анаӡарала.<ref name="tradestudy">{{cite web | url=https://archive.org/details/SaturnAtmosphericEntryProbeTradeStudy | author= Beebe, Reta|title=Saturn Atmospheric Entry Probe Trade Study |date=September 2010 | access-date=2013-08-02}} (Archived from the original)</ref><ref name="squyres presentation">{{Cite web |last=Squyres |first=Steve |title=Vision and Voyages For Planetary Science in the Decade 2013-2022 |url=http://solarsystem.nasa.gov/docs/Squyres%20to%20NAC-v2%20042211.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114140704/http://solarsystem.nasa.gov/docs/Squyres%20to%20NAC-v2%20042211.pdf |url-status=dead |archive-date=2011-11-14 |publisher=National Research Council}}</ref><ref name="SAEP">{{cite web |title=Saturn Atmospheric Entry Probe mission study |url=http://sites.nationalacademies.org/cs/groups/ssbsite/documents/webpage/ssb_059318.pdf |format=PDF |publisher=NASA and Planetary Science Decadal Survey |date=April 2010 |access-date=2026-03-27 |archive-date=2017-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012210726/http://sites.nationalacademies.org/cs/groups/ssbsite/documents/webpage/ssb_059318.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="SAEP" /> == Акультураҿы == Сатурн ауаа ирдыруеит зқьышықәсала, насгьы астрономцәа рымацара ракәымкәа, афилософцәеи, амистикцәеи, аҟазацәеи еснагь азҿлымҳара рызцәырнагоит. === Амифологиаҿы === {{main|Сатурн (амифологиа)}} [[Файл:Edzell deities Saturn.JPG|слева|мини|[[Замок Эдзел|Едзельтәи абаа]] аҭӡамц аҿы Сатурн исахьа]] [[Файл:Rubens_saturn.jpg|справа|мини|[[Рубенс, Питер Пауль|Питер Рубенс]] "[[Сатурн, пожирающий своего сына (Рубенс)|Сатурн, зԥа дызфо]]"]] Сатурн еиуеиԥшым [[мифология|амифологиақәа]] рҿы ахадаратә персонажқәа иреиуан.<ref name="Saturn in ancient mythologies" /> Ажәытәтәи Вавилон аҿы уи апланета Каиману ҳәа иашьҭан, насгьы анцәа Ниниб ([[Нинурта]]) иҿдырԥшуан.<ref>Альберт Олмстед. История персидской империи. Глава: Религия и календарь. [https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22+%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&source=bl&ots=noq16Ri0Ky&sig=ACfU3U1LZ0YbPV3CCazewu1XJHrKewLVfA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjppMfsop7kAhUoxosKHQ3xBCgQ6AEwD3oECAgQAQ#v=onepage&q=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22%20%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&f=false ссылка на текст] {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22+%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&source=bl&ots=noq16Ri0Ky&sig=ACfU3U1LZ0YbPV3CCazewu1XJHrKewLVfA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjppMfsop7kAhUoxosKHQ3xBCgQ6AEwD3oECAgQAQ#v=onepage&q=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22%20%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&f=false |date=20211006064518 }}</ref><ref>Б. А. Тураев. История древнего востока, Том 1, с.120, [https://books.google.ru/books?id=NZT7AgAAQBAJ&pg=PA120&lpg=PA120&dq=%D0%9D%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B1+%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0&source=bl&ots=foD2RqHqES&sig=ACfU3U1CL75Zcr2LDrqe2jS8uMLQL5xyTw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwizibCjuKLkAhXmoIsKHScPAKUQ6AEwBHoECAkQAQ#v=onepage&q=%D0%9D%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B1%20%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0&f=false ссылка на текст]</ref> [[Цицерон|Цицерон]] излеиҳәо ала, ажәытә бырзенцәа Сатурн (Сатурн иеҵәа) Φαίνων (Фенон/Фаенон/Феинон Фоцифер («илашо»), Фаинон) ҳәа иашьҭан.<ref name="ciceron" group="комм.">Сатурн иеҵәа ҳәа изышьҭо, абырзенцәа Φαίνων ҳәа изышьҭо [апланета], Адгьыл аҟынтәи зегь реиҳа ихароуп, лымкаала хынҩажәа шықәса раҟара ирылагӡаны имҩа ахнагӡоит, абри аан зегь реиҳа иџьаушьаша ала иныҟәоит: зны [Амра] иаԥхьа, зны иашьҭахь, зны хәылбыҽханы иҵәахуеит, зны ҽнышыҭаныла еиҭа иаԥшуеит. ''[[Цицерон]].'' [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#052 Анцәахәқәа рыԥсабараз II 52] {{Wayback|url=http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#052 |date=20190807143750 }}</ref> [[Гай Юлий Гигин|Гигин]] иҳәоит уи Амра аеҵәа ҳәагьы иашьҭан ҳәа.<ref group="комм.">Иҳәоит аҩбатәи аеҵәа Амра иеҵәоуп ҳәа, аха егьырҭ уи Сатурн иеҵәа ҳәа иашьҭоит. Ератосфен иажәақәа рыла, уи ахьӡ ахьихҵаз Амра иԥа, Фаетон, иоуп. Ирацәаҩык иҳәоит уи иаб имзызра ада арԥаҵа ишеиҿнакаауаз, насгьы адгьыл ахь икаҳара ишалагаз. Убри аҟнытә Иупитер амацәыс дасит, уигьы Еридан икаҳаит; анаҩс Амра уи аеҵәақәа ирылаҭеит. [https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/istorija_antichnaja/gigin_astronomija_1997/7-1-0-3734 Гигин. Астрономиа] {{Wayback|url=https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/istorija_antichnaja/gigin_astronomija_1997/7-1-0-3734 |date=20190728221459 }} [https://proza.ru/2012/02/03/381 II 42] {{Wayback|url=https://proza.ru/2012/02/03/381 |date=20190728221532 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://taurus-ek.livejournal.com/83533.html |title=источник |access-date=2019-07-27 |archive-date=2019-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190727201903/https://taurus-ek.livejournal.com/83533.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.astro-%20cabinet.ru/library/rgbnk/nikolay-kopernik2.htm |url-status = dead |title = И. Н. Веселовский. «Коперник и планетная астрономия» }}</ref> Римаа анцәахәы Сатурн абырзенцәа рынцәахәы [[Кронос|Кронос]] диеиԥшуп ҳәа ирыԥхьаӡон, убри аҟынтә есышықәса уи иаҳаҭыр азы ԥхынҷкәынмзатәи [[Сатурналии|Сатурналиа]] аныҳәа мҩаԥыргон.<ref>{{cite web |url=http://www.greek-names.info/greek-names-of-the-planets/ |title=Greek Names of the Planets |access-date=2012-07-14 |quote=The Greek name of the planet Saturn is Kronos. The Titan Cronus was the father of [[Zeus]], while Saturn was the Roman God of agriculture. |date=2010-04-25 |archive-date=2010-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100509164917/http://www.greek-names.info/greek-names-of-the-planets/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-12-14 |title=Chester: The city which still celebrates Saturnalia |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-merseyside-67680824 |access-date=2024-08-10 |work=[[BBC]] |lang=en |archive-date=2024-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240810142708/https://www.bbc.com/news/uk-england-merseyside-67680824 |url-status=live }}</ref> Индиатәи амифологиаҿы апланета Сатурн иашьашәалоит [[Шани|Шани]].<ref name="автоссылка2">{{cite web |title = Starry Night Times |url = http://www.starrynight.com/sntimes/2006/2006-01-full.html |access-date =2007-07-05 <!-- |year = 2006--> |publisher = Imaginova Corp. |archive-url = https://www.webcitation.org/616WGDFdO?url=http://www.starrynighteducation.com/sntimes/2006/2006-01-full.shtml |archive-date = 2011-08-21 |url-status = live }}</ref> Ажәытәтәи Китаитәии Иапониатәии акультурақәа апланета Сатурн "адгьылтә еҵәа" ҳәа иалыркаауан (Чинтәи: 土星), уи шьаҭас иамаз афилософиа [[У-син|У-син]] акәын, ҵасла аԥсабаратә елементқәа реихшараан ахархәара зоууаз.<ref>{{cite book |first=Jan Jakob Maria |last=De Groot |year=1912 |title=Religion in China: universism. a key to the study of Taoism and Confucianism |series=American lectures on the history of religions |volume=10 |page=300 |publisher=G. P. Putnam's Sons |url=https://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 |access-date=8 January 2010 |archive-date=22 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722005812/http://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |first=Thomas |last=Crump |year=1992 |title=The Japanese numbers game: the use and understanding of numbers in modern Japan |url=https://archive.org/details/japanesenumbersg0000crum/page/n56 |pages=39–40 |publisher=Routledge |isbn=978-0415056090}}</ref><ref>{{cite book |first=Homer Bezaleel |last=Hulbert |year=1909 |title=The passing of Korea |page=[https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog/page/n538 426] |publisher=Doubleday, Page & company |url=https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog |access-date=8 January 2010}}</ref> Османтәи аҭырқәшәа, урду, малаитәи абызшәақәа рҿы ахьӡ Зухал Сатурн азы ахархәара амоуп. Тимуридтәи апоет [[Алишер Навои|Алишер Навои]] Сатурн апланета цәгьа «Кеиван» ([[Хамса (Навои)|Хамса]], I:XLII) ҳәа ҭыԥк аҿы иазиҳәон, даҽа ҭыԥк аҿы «Зухал» ҳәа.<ref name="CrystalLinks" /><ref>[[Лейли и Меджнун (поэма Навои)]], XXXI</ref> Ауриа бызшәала Сатурн Шаббатаи ҳәа иашьҭоуп Аԥааимбаар— Кассиел, уи ахдырра мамзаргьы абзиа зырҿио адоуҳа — Агиел, аԥсы лашьца (аџьныш) — Зазел. Зазел Соломон имагиаҿы изызҿырҭуа оуԥшәыл дуны дыҟоуп, уи “алаԥшхырԥарақәа зегьы рҿы алҵшәа имоуп».<ref>{{cite web|title=Saturn and the Jews|date=2017-11-10|first=Shlomo|last=Sela|url=https://katz.sas.upenn.edu/resources/blog/saturn-and-jews|website=Herbert D. Katz Center for Advanced Judaic Studies|access-date=2024-06-26|archive-date=2024-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625230857/https://katz.sas.upenn.edu/resources/blog/saturn-and-jews|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.universetoday.com/45087/when-was-saturn-discovered/ |title=When Was Saturn Discovered? |work=Universe Today |last=Cessna |first=Abby |date=2009-11-15 |access-date=2011-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120214113458/http://www.universetoday.com/45087/when-was-saturn-discovered/ |archive-date=2012-02-14 |url-status=live }}</ref><ref name="TheMagus" /><ref name="CrystalLinks">{{cite web|url=http://www.crystalinks.com/saturn.mythology.html |title=Saturn in Mythology|lang=en|work=CrystalLinks.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708190230/http://crystalinks.com/saturn.mythology.html |archive-date=2018-07-08|access-date=2025-12-15|url-status=live}}</ref><ref name="TheMagus">{{cite web|url=http://www.sacred-texts.com/grim/magus/ma150.htm |title=The Magus, Book I: The Celestial Intelligencer: Chapter XXVIII|lang=en|work=Sacred-Text.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619080731/http://www.sacred-texts.com/grim/magus/ma150.htm |archive-date=2018-06-19|access-date=2025-12-15|url-status=live}}</ref><ref name="TC-20170308">{{cite web |last=Beyer |first=Catherine |title=Planetary Spirit Sigils – 01 Spirit of Saturn |url=https://www.thoughtco.com/planetary-spirit-sigils-4123081 |date=2017-03-08 |work=ThoughtCo.com |access-date=2018-08-03 |archive-date=2018-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804014119/https://www.thoughtco.com/planetary-spirit-sigils-4123081 |url-status=live }}</ref><ref name="FE-2014">{{cite web |url=http://baby-names.familyeducation.com/name-meaning/zazel |title=Meaning and Origin of: Zazel |work=FamilyEducation.com |date=2014 |access-date=2018-08-03 |quote=Latin: Angel summoned for love invocations |archive-date=2015-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102063304/http://baby-names.familyeducation.com/name-meaning/zazel |url-status=live }}</ref><ref name="HP-1998">{{cite web|url=http://hafapea.com/angelpages/angels7.html |title=Angelic Beings |lang=en|work=Hafapea.com |date=1998 |quote=a Solomonic angel of love rituals |archive-date=2018-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722154808/http://hafapea.com/angelpages/angels7.html |access-date=2018-08-03|url-status=dead}}</ref> [[оккультизм|Аоккультизм]] аҿы Сатурн Бина [[Сфирот|асфира]] [[Халдейский ряд (астрология)|иадҳәалоуп]]. 1928 шықәсазы Еугьан Гроше иаԥиҵеит агермантә оккульттә еиҿкаара [[Братство Сатурна|Сатурн Аешьара]] ([[Алаҭын бызшәа|лат.]] ''Fraternitas Saturni'', FS, ФС).<ref>{{книга|заглавие =Гранатовый сад|часть=Глава третья. Сефирот|автор =Регарди И.|isbn =5-94698-044-0|год =2005|место =М.|издательство=Энигма|страниц=304}}</ref><ref>{{cite web|url=https://fraternitas.de/home.htm|title=FRATERNITAS.de :: Die Magische Loge Fraternitas Saturni|lang=de|website=fraternitas.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518070915/https://fraternitas.de/home.htm|archive-date=2022-05-18|access-date=2025-12-15|url-status=dead}}</ref> === Апопулиартә культураҿы === {{main|Сатурн акультураҿы}} [[Файл:A Journey in Other Worlds - 08 - Ayrault's Vision.jpg|справа|мини|Аиллиустрациа [[Астор, Джон Джекоб IV|Джон Астор]] ироман «Аныҟәарақәа даҽа дунеиқәак рахь» аҟынтәи, 1894 шықәса]] [[Файл:Avon Fantasy Reader 15.jpg|alt=Refer to caption|справа|мини|1951 шықәса хәажәкырамзатәи ажурнал «Avon Fantasy Reader» ацәа, [[Вейнбаум, Стенли|Стенли Ваинбаум]] иажәабжь "Титанҟа аԥырра" аиллиустрациа зну.]] [[Файл:Cosplayer of Sailor Saturn at FF30 20170729d.jpg|справа|мини|[[Сейлор Сатурн|Сейлор Сатурн]] ([[косплей|косплеи]])]] Сатурн, Амратә система егьырҭ апланетақәа реиԥш, аҭҵаарадырра-фантастикатә шәҟәқәак рҿы теманы иҟалеит. Акыраамҭа Сатурн ииашамкәа аԥсҭазаара ыҟазарц ахьалшо планета кьакьа ҳәа иԥхьаӡан. Сатурн асахьаркыратә литератураҿы зааӡатәи асахьа ҭихит 1752 шықәсазы [[Вольтер|Вольтер]] ажәабжь "[[Микромегас]]" аҟны, уи Сатурн аҿы 1,95 км аура змаз аҭыԥантәи анхаҩи [[Сириус|Сириус]] иакәшо апланета аҟынтәи адау дуӡӡеи реиқәшәара далацәажәеит.<ref name="WestfahlSaturn">{{Cite book |last=Westfahl |first=Gary |title=[[Science Fiction Literature through History: An Encyclopedia]] |date=2021 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-4408-6617-3 |pages=553–555 |language=en |chapter=Saturn |author-link=Gary Westfahl |chapter-url=https://books.google.com/books?id=WETPEAAAQBAJ&pg=PA554}}</ref><ref name="GreenwoodOuterPlanets">{{Cite book |last=McKinney |first=Richard L. |title=[[The Greenwood Encyclopedia of Science Fiction and Fantasy: Themes, Works, and Wonders]] |date=2005 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-32951-7 |editor-last=Westfahl |editor-first=Gary |editor-link=Gary Westfahl |page=449 |language=en |chapter=Jupiter and the Outer Planets |chapter-url=https://archive.org/details/greenwoodencyclo0000unse_k2b9/page/449/mode/2up}}</ref><ref>{{Cite book |year=1752 |title=Le Micromégas de M. de Voltaire |place=A Londres (i. e. Paris, Michel Lambert) |edition=1 |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b86157424/f9.image.r=micromegas%20voltaire |access-date=11 June 2016 |via=Gallica }} {{Wayback|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b86157424/f9.image.r=micromegas%20voltaire |date=20241221084016 }}</ref> Убри аахыс, Сатурн иқәынхо рхаҿсахьа аагоуп еиуеиԥшым аусумҭақәа рҿы, иаҳҳәап, [[Дэви, Гемфри|Гемфри Деви]] 1830 шықәсазтәи ироман “Аныҟәараҿы агәыжьжьагақәа” аҟны, насгьы 1873 шықәсазы автор ихьӡ ҳәамкәа икьыԥхьыз ароман “Пол Ермонт апланетақәа рыбжьара иныҟәарақәеи ихҭысқәеи ражәабжь” аҟны. Сатурн иқәынхо зны-зынла еибашьцәаны, аха агәыбылра злоу реиԥш иаадырԥшуан, 1935 шықәсазтәи Лесли Ф. Стоун иажәабжь "Меркури акахара" аҟны еиԥш, уаҟа урҭ ауаатәыҩса Меркури абашьраҿы ирыцхраауеит, насгьы 1933 шықәсазтәи Стентон А. Кобленц иажәабжь "Агагақәа змам ауаа" аҟны, уаҟа урҭ Адгьыл ахь мпыҵахалаҩцәак реиԥш иаауеит, аутопиа алырхырц азы. Егьырҭ аусумҭақәа рҿы урҭ цәгьақәоуп, иаҳҳәап 1935 шықәсазтәи Клифтон Б. Круз иажәабжь "Сатурн аҟынтәи ашәарҭара" аҟны еиԥш, иара убас 1936 шықәсазтәи уи иацҵаны иҟоу "Адаулқәа" аҟны. 1890 шықәсазтәи Саирус Коул ироман “Аврорафон” аҿы сатурнаа ароботқәа ржәылара иақәшәоит, 1900 шықәсазтәи Леббеус Х. Роџьерс ироман “Аҳауатә маҭқәа рыгәрагара” аҟны урҭ Мысратәи апирамидақәа дыргылеит.<ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="SFEOuterPlanets">{{Cite encyclopedia |year=2021<!-- 19 May --> |title=Outer Planets |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Science Fiction]] |url=https://sf-encyclopedia.com/entry/outer_planets |access-date=2021-12-17 |edition=4th |author1-last=Langford |author1-first=David |author1-link=David Langford |author2-last=Stableford |author2-first=Brian |author2-link=Brian Stableford |editor1-last=Clute |editor1-first=John |editor1-link=John Clute |editor2-last=Langford |editor2-first=David |editor2-link=David Langford |editor3-last=Sleight |editor3-first=Graham |editor3-link=Graham Sleight |archive-date=2021-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104102305/https://sf-encyclopedia.com/entry/outer_planets |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |year=2022 |title=Aermont, Paul |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Science Fiction]] |url=https://sf-encyclopedia.com/entry/aermont_paul |access-date=2023-12-25 |edition=4th |author1-last=Clute |author1-first=John |author1-link=John Clute |editor1-last=Clute |editor1-first=John |editor1-link=John Clute |editor2-last=Langford |editor2-first=David |editor2-link=David Langford |editor3-last=Sleight |editor3-first=Graham |editor3-link=Graham Sleight |archive-date=2023-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025846/https://sf-encyclopedia.com/entry/aermont_paul |url-status=live }}</ref><ref name="WestfahlSaturn" /><ref>{{Cite book |last=Westfahl |first=Gary |title=[[Science Fiction Literature through History: An Encyclopedia]] |date=2021 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-4408-6617-3 |pages=442–444 |language=en |chapter=Mercury |author-link=Gary Westfahl |chapter-url=https://books.google.com/books?id=WETPEAAAQBAJ&pg=PA442}}</ref><ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="StablefordSaturn">{{Cite book |last=Stableford |first=Brian |title=[[Science Fact and Science Fiction: An Encyclopedia]] |date=2006 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-415-97460-8 |pages=458–459 |language=en |chapter=Saturn |author-link=Brian Stableford |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uefwmdROKTAC&pg=PA458}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |year=2022 |title=Cole, Cyrus |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Science Fiction]] |url=https://sf-encyclopedia.com/entry/cole_cyrus |access-date=2023-12-25 |edition=4th |author1-last=Nicholls |author1-first=Peter |author1-link=Peter Nicholls (writer) |author2-last=Clute |author2-first=John |author2-link=John Clute |editor1-last=Clute |editor1-first=John |editor1-link=John Clute |editor2-last=Langford |editor2-first=David |editor2-link=David Langford |editor3-last=Sleight |editor3-first=Graham |editor3-link=Graham Sleight}}</ref> Зааӡатәи аусумҭақәа рҟны сатурнаа адгьылуаа раасҭа еиҳа еиҿкааны иаарԥшуп, урҭ рхыԥхьаӡараҿы [[Мария Корелли|Мариа Корелли]] 1886 шықәсазтәи лроман “Ҩ-дунеик рроман”, насгьы [[Астор, Джон Джекоб IV|Джон Астор]] 1894 шықәсазтәи ироман “Даҽа дунеиқәак рахь аныҟәара”. Ари азеиԥш тенденциа иаҵанамкуа рахь иԥхьаӡоуп 1886 шықәсазтәи ароман “Алериель”, мамзаргьы У. С. Лах-Ширма иҩымҭа “Даҽа дунеиқәак рахь аныҟәара”, уаҟа апланета аекосфера акәыкәбаақәеи ахәҵәыдақәеи рыла иҭәуп, насгьы 1901 шықәсазтәи Џьорџь Гриффит ироман “Honeymoon in Space”, уаҟа инхоит амшынтә ҵиаақәа, арептилиақәа, агуманоид мариақәа. Сатурн зны-зынла аԥсҭазаара зцәыӡыз еиԥш иаарԥшуп, 1936 шықәсазтәи Реимонд З. Галлун иажәабжь "Аробот еилаԥса" аҟны еиԥш. Ауаатәыҩса Сатурн аҿы аҽыҵәахырҭа рыԥшаауеит Генри Џь. Косткос иажәабжь "Адгьыл аиҭашьақәыргылаҩцәа, шәҽеидышәкыл" (1935) аҟны, насгьы Сатурнҟа раԥхьаӡатәи ауаатәыҩса раныҟәара атәы аҳәоит Сем Московиц иажәабжь "Аеҵәақәа рҟынтәи ауаҩы" (1941) аҟны.<ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref name="StablefordSaturn" /><ref>{{Cite encyclopedia |year=2022 |title=Astor, John Jacob |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Science Fiction]] |url=https://sf-encyclopedia.com/entry/astor_john_jacob |access-date=2023-12-23 |edition=4th |author1-last=Clute |author1-first=John |author1-link=John Clute |editor1-last=Clute |editor1-first=John |editor1-link=John Clute |editor2-last=Langford |editor2-first=David |editor2-link=David Langford |editor3-last=Sleight |editor3-first=Graham |editor3-link=Graham Sleight}}</ref><ref name="StablefordSaturn" /><ref>{{Cite book |last1=Darling |first1=David |title=The Extraterrestrial Encyclopedia |last2=Schulze-Makuch |first2=Dirk |date=2016 |publisher=First Edition Design Pub. |isbn=978-1-5069-0144-2 |pages=175 |language=en |chapter=Griffith, George (1857–1906) |author-link=David J. Darling |author-link2=Dirk Schulze-Makuch |chapter-url=https://books.google.com/books?id=R9OVCwAAQBAJ&pg=PA175}} {{cite web|url=https://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/Griffith.html|title=Griffith, George (1857–1906)|lang=en|first=David|last=Darling|author-link=David J. Darling|website=Encyclopedia of Science|archive-url=https://web.archive.org/web/20040104233148/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/Griffith.html|archive-date=2004-01-04|access-date=2025-12-15|url-status=live}}</ref><ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="WestfahlSaturn" /> Сатурн рчыла иҟоу планета шакәыз анышьақәыргылаха ашьҭахь, ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьа атәы зҳәоз аԥҵамҭақәа реиҳарак Иупитер иазкхеит. Ус шакәугьы, Сатурн иахьатәи аҭҵаарадырратә фантастикаҿы ахҭысқәа ахьымҩаԥысуа ҭыԥны иаанхоит. [[Роджер Желязны|Роџьер Желиазны]], 1985 шықәсазтәи иажәабжь "Атәым дунеи ашәа" аҟны, Сатурн инхо рыԥсҭазаара ианаало аҩаӡараҿы иԥырларц азы аӡритә [[шарльер|шарлиерқәа]] зхы иазырхәо иҟәышу анкьаԥышҭарчқәа реиԥш дрылацәажәеит. Иара уаҟа иара иҳәеит апланета Адгьыл азы ихәарҭахар шалшо, зеиԥшыҟам арчқәеи аорганикатә еилаҵақәеи рхыҵхырҭа аҳасабала. 1976 ашықәсазтәи Сесилиа Холланд лроман «Иӡсо адунеиқәеи» 1991 ашықәсазтәи [[Макколлум, Майкл|Майкл Макколум]] ироман «Сатурн аԥсҭҳәақәеи» рҟны, ауаа Сатурн атмосфераҿы иӡсо ақалақьқәа рҿы инхоит. Сатурн атмосфераҿы инхо атәымпланетауаа рыӡбахә ҳәоуп 1997 шықәсазтәи [[Форвард, Роберт|Роберт Форвард]] ироман «Сатурн аҟны аныҟәара» аҟны. [[Гамильтон, Питер|Питер Гамильтон]] итрилогиа «Аҵх ашамҭа» (1996-1999) аҟны, Сатурн абиологиатә космостә ӷбақәа ахьаԥырҵо ҭыԥуп. [[Лем, Станислав|Станислав Лем]] ицикл «[[Рассказы о пилоте Пирксе|Аԥырҩы Пиркс изку ажәабжьқәа]]» аҟынтәи «Аҭҵаара» аҟны, аҭоурых ахыркәшара ҟалоит Сатурн азааигәара, уи амацәазқәа ирылсны «зыҽзырцәгьаз» аробот аеҵәаӷба аанашьҭуеит.<ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="WandererAmHimmelSaturn">{{Cite book |last1=Caryad |first1=<!-- None; mononymous --> |title=Wanderer am Himmel: Die Welt der Planeten in Astronomie und Mythologie |last2=Römer |first2=Thomas |last3=Zingsem |first3=Vera |date=2014 |publisher=Springer-Verlag |isbn=978-3-642-55343-1 |pages=228–230 |language=de |trans-title=Wanderers in the Sky: The World of the Planets in Astronomy and Mythology |chapter=Der Herr der Ringe |trans-chapter=The Lord of the Rings |doi=10.1007/978-3-642-55343-1_11 |author-link2=<!-- No article at present (December 2022); editor for Phantastische Medien, Wikidata Q126753 --> |chapter-url=https://books.google.com/books?id=y_WJBAAAQBAJ&pg=PA228}}</ref><ref name="fantastika"/><ref name="GreenwoodOuterPlanets" /><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref name="GreenwoodOuterPlanets" /><ref name="WandererAmHimmelSaturn" /><ref name=Loska>[https://books.google.com/books?id=n8bPGfcFI40C&pg=PA161&dq=Pirx+the+Pilot&hl=ru&ei=64ZtTK6dPM2POOiepbAL&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CEMQ6AEwBQ#v=onepage&q=Pirx%20the%20Pilot&f=false Krzystof Loska. Lem on Film // Peter Swirski (ed.). The art and science of Stanislaw Lem]</ref> Уи адагьы, уи амҩаныза [[Титан (спутник)|Титан]] лассы-лассы алитератураҿы иуԥылоит, избанзар уи Сатурн иреиҳау амҩаныза ауп, атмосфера жәпа амоуп, насгьы уи аҿы аӡы ([[метан|аметан]]) ыҟоуп. Иаҳҳәап, [[Бестер, Альфред|Альфред Бестер]] иҩымҭа «Аҩсҭаатә интерфеис» аҟны, Титан аметантә ӡы Адгьыл иаҭаху акыр зҵазкуа аорганикатә еилаҵақәа ркомплекс аҵанакуеит. [[Воннегут, Курт|Курт Воннегут]] ишәҟәы «Титан асиренақәа», зхаҿсахьа хадақәа Титанҟа нхара ииасуа, «[[Хьюго (премия)|Хиуго]]» ипремиа анашьахеит. Сатурни иреиҳау амҩаныза Титани 2003 шықәсазы иҭыҵыз ароман «Сатурни», 2006 шықәсазы иҩыз ароман «Титани» рҿы, [[Бова, Бен|Бен Бова]] ироман «Аныҟәара ду» аҿы ирҭаауеит.<ref name="fantastika"/><ref name=HugoAwards>{{Cite web |url=http://www.thehugoawards.org/hugo-history/1960-hugo-awards/ |title=1960 Hugo Awards |archive-date=2009-03-16 |access-date=2026-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090316015517/http://www.thehugoawards.org/?page_id=59 |url-status=live }}</ref><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref name="WandererAmHimmelSaturn" /> [[кольца Сатурна|Сатурн амацәазқәа]]гьы афантастцәа-ашәҟәыҩҩцәа азҿлымҳара ду рызцәырнагеит. Урҭ рыӡбахә ҳәоуп [[Аишьцәа Стругацкиаа|аишьцәа Стругацки]] ражәабжь “[[Стажёры (повесть)|Астажерцәа]]” аҟны. Ароман афырхацәа руаӡәк, апланетаҭҵааҩы Иурковски игәаанагарала, амацәазқәа иԥсабаратәым ахылҵшьҭра рымоуп. [[Азимов, Айзек|Аизек Азимов]] иповест "Марсуаа рымҩа" аҟни, 1981 шықәсазтәи Џьо Мартино иажәабжь кьаҿ "Иҷыдоу аҭыжьымҭа аҵаа хәаҷа иазкны" аҟни, амацәазқәа Адгьыл аҿы иҟоу Марстәи аколониақәа рзы акыр зҵазкуа аӡы иахыҵхырҭаны иҟалоит, иара убасгьы Клифтон Б. Круз иажәабжь "Сатурна аҟынтәи ашәарҭара" аҟны абџьарқәа рзы иџьаԥҳанны иҟоуп. 1977 шықәсазтәи [[Варли, Джон|Џьон Варли]] иажәабжь "Амшеиҟарара" аҿы динтә гәыԥк амацәазқәа руак ҟаԥшьны иршәит, даҽа фракциак уи аԥштәы аԥсахра аԥыхра рҽазыршәоит. Азимов 1986 шықәсазтәи ироман "[[Академия и Земля|Ашьаҭеи Адгьыли]]" аҟны, амацәазқәа ирыбзоураны Амратә система кырӡа хара ҳаԥхьаҟа аилкаара ҳалшоит. Амацәазқкәа рестетикатә ҭеиҭыԥш абзоурала Сатурн акәша-мыкәша акосмостә ӷбақәа рзы аблабаратә медиаҿы азҿлымҳара змоу ҭыԥны иҟоуп.<ref name="fantastika">{{статья|ссылка=https://www.mirf.ru/Articles/art4363.htm |автор=Гремлёв, Павел|заглавие=Планетарий. Сатурн |издание=Мир Фантастики|archive-date=2015-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721053211/http://www.mirf.ru/Articles/art4363.htm|access-date=2011-12-13}}</ref><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref name="StablefordSaturn" /><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref>{{Cite book |last=Clark |first=Stephen R. L. |url=https://books.google.com/books?id=oRKGAgAAQBAJ&pg=PT174 |title=How to Live Forever: Science Fiction and Philosophy |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-80006-3 |language=en |quote=one army of plant-human symbiotes are painting the rings of Saturn red, as a triumphant monument to human energy, while another as eagerly removes the paint |author-link=Stephen R. L. Clark}}</ref><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref name="WandererAmHimmelSaturn" /> Сатурн егьырҭ аҟазара хкқәагьы иртемоуп. Манги аниме-мультсериал «[[Сейлор Мун|Сеилор Мун]]» аҟны, апланета Сатурн ахаҿсахьа аалырԥшуеит аҭыԥҳа-аибашьҩы [[Сейлор Сатурн|Сеилор Сатурн]], даҽакала Хотару Томое. Лара лжәылара ақәхра амч ауп ҵаҵӷәыс иамоу, насгьы аԥсреи аиҭаиреи реибашьҩы лоуп. Ахәмарра ''[[Dead Space 2]]'' аҟны ахҭыс мҩаԥысуеит Сатурн азааигәара акосмостә станциаҿы, [[Титан (спутник)|Титан]] аԥҽыхақәа рҿы иҟоу. Сатурни уи амацәазқәеи ари ахәмарраҿы иубарҭоуп акосмостә станциа аԥенџьыр аҟынтәигьы, насгьы иаарту акосмос аҟынгьы, ирыдҵоу аусқәа нагӡо.<ref>{{книга|автор=Такэути, Наоко|заглавие=Bishoujo Senshi Sailor Moon Том 14|год=1996|часть=Акт 39|издательство=[[Коданся|Kodansha]]|isbn=4-06-178826-4|день=6 |месяц=3 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://mgnews.ru/read-news/dead-space-2-priklyucheniya-nekro-mana|title=Dead Space 2. Приключения некро-мана|lang=ru|date=2010-10-11|publisher=[[MGnews.ru]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20101014164145/http://mgnews.ru/read-news/dead-space-2-priklyucheniya-nekro-mana|archive-date=2010-10-14|access-date=2025-12-15|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gamertechtv.com/2010/dead-space-2-review/|title=Dead Space 2 Review|lang=en|date=2010-12-30|publisher=GamertechTV|archive-url=https://www.webcitation.org/616WLKzga?url=http://www.gamertechtv.com/2010/dead-space-2-review/|archive-date=2011-08-21|access-date=2011-01-16|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.strategyinformer.com/news/6419/dead-space-2-details-spill-set-three-years-after-original-in-sprawl|title=Dead Space 2 details spill, set three years after original in 'Sprawl'|lang=en|author=Simon Priest|date=2010-12-10|publisher=StrategyInformer|archive-url=https://www.webcitation.org/616WMd2n5?url=http://www.strategyinformer.com/news/6419/dead-space-2-details-spill-set-three-years-after-original-in-sprawl|archive-date=2011-08-21|access-date=2011-01-16|url-status=dead}}</ref> == Азгәаҭақәа == '''Комментарии''' {{Reflist|33em|group=комм.}} '''Источники''' {{Reflist|2|refs= }} == Азхьарԥшқәа == * [http://galspace.spb.ru/index49.html Сатурн: Властелин Колец] // galspace.spb.ru * [https://www.planetary.org/explore/topics/saturn/rings.html Параметры колец Сатурна]{{In lang|en}} * [http://wip.od.ua/%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD/ Фотографии Сатурна, сделанные зондом «Кассини» с 2004 по 2009 годы]{{In lang|en}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:сатурн}} [[Акатегориа:Сатурн| ]] [[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]] [[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа илбааз аппаратқәа зҭааз]] [[Акатегориа:Арчытә гигантқәа]] pq2raf5ha1nbkccdi9zyeex673bqoi9 Ахцәажәара:Сатурн 1 54529 169070 2026-07-07T18:59:27Z Nart17 17397 Аиҭагаҩ акредит: Айнар Читанава (Nart17 translation team) 169070 wikitext text/x-wiki == Аиҭагара == Ари астатиа [[:ru:Сатурн|аурыс Авикипедиа астатиа «Сатурн»]] аҟынтәи еиҭагоуп (алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0]; авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы). * '''Аиҭагаҩ:''' Айнар Читанава * '''Апроект:''' Nart17 translation team t0nf1rcnwxl7yqvf4omhfrkcoeslrza Ахцәажәара:Микеланџьело 1 54530 169071 2026-07-07T18:59:29Z Nart17 17397 Аиҭагаҩ акредит: Астанда Кецба (Nart17 translation team) 169071 wikitext text/x-wiki == Аиҭагара == Ари астатиа [[:ru:Микеланджело|аурыс Авикипедиа астатиа «Микеланджело»]] аҟынтәи еиҭагоуп (алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0]; авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы). * '''Аиҭагаҩ:''' Астанда Кецба * '''Апроект:''' Nart17 translation team pzttrf2g97dy6m9smbz7wf4tlbgn7ek Акатегориа:1921 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи 14 54531 169077 2026-07-07T20:54:35Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|States and territories established in {{Title year}}}} {{state est cat|{{Title year}}}}» 169077 wikitext text/x-wiki {{Commons category|States and territories established in {{Title year}}}} {{state est cat|{{Title year}}}} cc6yflbm4ylkacvqfwo4gu2yo24rba1 Акатегориа:1922 шықәсазы ицәырҵит 14 54532 169078 2026-07-07T20:55:15Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|{{Title year}} establishments}} {{(Dis)establishments in year category header}}» 169078 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|{{Title year}} establishments}} {{(Dis)establishments in year category header}} i2x72or1qym0z2tjw21ald4xylp842r Акатегориа:1922 шықәсазы алагамҭақәа 14 54533 169079 2026-07-07T20:55:45Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{beginnings by year}}» 169079 wikitext text/x-wiki {{beginnings by year}} q068aqln8y92eybzjra3i8kewneen8n Акатегориа:1916 шықәсазы аполитика 14 54534 169080 2026-07-07T20:57:15Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in politics}} {{PoliticsYearCat}}» 169080 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} in politics}} {{PoliticsYearCat}} oiwyhh3h2ghinj66pk6vs788s01u4of Акатегориа:1917 шықәсазы аполитика 14 54535 169081 2026-07-07T20:57:27Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in politics}} {{PoliticsYearCat}}» 169081 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} in politics}} {{PoliticsYearCat}} oiwyhh3h2ghinj66pk6vs788s01u4of Акатегориа:1919 шықәсазы аполитика 14 54536 169082 2026-07-07T20:57:40Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in politics}} {{PoliticsYearCat}}» 169082 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} in politics}} {{PoliticsYearCat}} oiwyhh3h2ghinj66pk6vs788s01u4of Акатегориа:1920 шықәсазы аполитика 14 54537 169083 2026-07-07T20:57:48Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in politics}} {{PoliticsYearCat}}» 169083 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} in politics}} {{PoliticsYearCat}} oiwyhh3h2ghinj66pk6vs788s01u4of Акатегориа:1921 шықәсазы аполитика 14 54538 169084 2026-07-07T20:57:55Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in politics}} {{PoliticsYearCat}}» 169084 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} in politics}} {{PoliticsYearCat}} oiwyhh3h2ghinj66pk6vs788s01u4of Акатегориа:1922 шықәсазы аполитика 14 54539 169085 2026-07-07T20:58:05Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in politics}} {{PoliticsYearCat}}» 169085 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} in politics}} {{PoliticsYearCat}} oiwyhh3h2ghinj66pk6vs788s01u4of Акатегориа:1932 шықәсазы аполитика 14 54540 169086 2026-07-07T20:58:29Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in politics}} {{PoliticsYearCat}}» 169086 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} in politics}} {{PoliticsYearCat}} oiwyhh3h2ghinj66pk6vs788s01u4of Алахәыла:Nart17/Абызшәа 2 54541 169089 2026-07-07T23:52:03Z Nart17 17397 Машинамшаны акьыԥхь (ruab pipeline) — тест 169089 wikitext text/x-wiki {{значения}} [[Файл:Язык почтовых марок.jpg|thumb|304x304px]] '''Абызшәа''' — ԥсабарала ма иԥсабаратәымкәа иаԥҵоу, аилкааратә ҵаки ахкытә шьҭыбжьи ([[Написание слов|аҩреи]]) еихьзырԥшуа [[знаковая система|адыргатә система]] [[Сложная система|уадаҩ]]. [[Термин|Атермин]] «абызшәа», инарҭбаау аҵакала, лассы-лассы адыргатә системақәа ркласс ҭшәақәа рзы еиҳа ахархәара шамоугьы, зхы иақәиҭу адыргатә системақәа ирызкызаргьы ҟалоит.<ref>Норман, 2009, с. 14—18</ref> Адыргатә системақәа ирылыркаауеит:<ref>Кузнецов, 1991, с. 186, 193—194, 201—202</ref> * [[Ауаҩы|ауаатәыҩса]] рбызшәақәа ([[лингвистика|абызшәадырра]] иҭнаҵаауа амаҭәар): ** ◦ [[языки мира|аетникатә бызшәақәа]], мамзаргьы, зхала ицәырҵыз, иҿиауа [[естественный язык|иԥсабаратәу абызшәақәа]], зегьы раԥхьа иргыланы иалкаау [[этнос|аетнос]] (зны-зынла — [[субэтнос|асубетнос]] ма аетносқәа ргәыԥ) ахаҭарнакцәа [[Общение|реилибакааразы]] хархәагас иҟоу (ма иҟаз);<ref>Кибрик, 1990, с. 604</ref><ref>Кузнецов, 1991, с. 186—187, 201—202</ref> ** ◦ [[контактные языки|аимадаратә бызшәақәа]]<ref>{{книга|заглавие=Contact Languages: A Wider Perspective|ссылка=https://books.google.ru/books?id=to6P22ieV5kC&printsec=frontcover&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|ответственный=Ed. by S. G. Thomason|место=Amsterdam|издательство=John Benjamins Publishing|год=1997|allpages=xi + 506|серия=Creole Language Library. Vol.17|isbn=1-55619-172-3}} — P. 1-4.</ref> (иаагозар, еиуеиԥшым абызшәақәа ныҟәызго реицәажәараан ицәырҵуа, ирмариоу абызшәа еилаԥса), мамзаргьы иарбан милаҭзаалак хатәы бызшәаны ирзыҟам, аетникабжьаратә еимадарақәа раан зхала ицәырҵыз [[естественный язык|иԥсабаратәу абызшәақәа]];<ref>Бурлак, Старостин, 2005, с. 64—68</ref> ** ◦ [[плановый язык|аплантә бызшәақәа]]<ref>{{книга|автор=Бланке Д.&nbsp;|заглавие=Проекты плановых языков и плановый язык // Проблемы международного вспомогательного языка|место=М.|издательство=Наука|год=1991|страницы=63—69|страниц=263|isbn=5-02-016810-6}} .</ref>, мамзаргьы, ауаа реицәажәаразы [[искусственный язык|иԥсабаратәым абызшәақәа]] (иаагозар, [[волапюк|аволапиук]], [[Есперанто|аесперанто]]); ** ◦ адагәацәа [[жестовые языки|рнапырхахаратә бызшәақәа]];<ref>''Беликов В. И.'' {{Статья ЛЭС|[http://tapemark.narod.ru/les/153b.html Жестов языки]}} — С. 153.</ref> * [[формальный язык|аформалтә бызшәақәа]]: ** ◦ [[язык программирования|апрограммаҟаҵара абызшәақәа]] (иаагозар, [[Алгол|Алгол]], [[SQL|SQL]], [[Python|Python]]); * [[язык животных|аԥстәқәа рбызшәақәа]]; * ахатәы ҟазшьа змоу адыргатә системақәа (иаагоар, [[дорожный знак|амҩатә дыргақәа]] рсистема, мамзаргьы [[язык цветов|аԥштәқәа рбызшәа]]).<ref>Норман, 2009, с. 14—18</ref> Абызшәақәа ҭнаҵаауеит [[языкознание|абызшәадырра]] ([[лингвистика|алингвистика]]). Адыргатә системақәа — [[семиотика|асемиотика]] аҭҵаара иамаҭәаруп. Абызшәа аструктура ауаҩытәыҩса ихәыцшьеи ихымҩаԥгашьеи ишырныруа [[психолингвистика|апсихолингвистика]] иҭнаҵаауеит. Абызшәа ахаҭеи абызшәа закәу аилкаареи ирыдҳәалоу, азеиԥшуаҩытәыҩсатә теориатә проблемақәа ҭнаҵаауеит [[Философия языка|абызшәа афилософиа]]. == Абызшәа аилкаара == [[Коммуникация (психология)|Аицәажәареи]] аусеицуреи ҭызҵаауа апсихолог, азанааҭуаҩ М.Томаселло ишиҳәо ала, абызшәа ҳәа иԥхьаӡатәу, аиҿцәажәараан, егьырҭ [[намерение|ргәазыҳәарақәа]] рыцеиҩшара [[способность|алзыршо]] ауп.<ref>''Ахутина Т. В.'' Вступительная статья // Томаселло, Майкл. Истоки человеческого общения / Пер. с англ. М. В. Фаликман, Е. В. Печенковой, М. В. Синицыной, Анны А. Кибрик, А. И. Карпухиной. — {{М.}}: Языки славянских культур, 2011. — С. 20.</ref> == Абызшәа афункциақәа == Ажәа «афункциа» ара ахархәара амоуп «ахықәкы», «ароль», ма «аобиект иҟанаҵо аусура» аҵакала. Абызшәа афункциа рацәа змоу ҟалароуп. Абызшәа афункциақәа зегьы аицәажәараҿы иааԥшуеит.<ref name="Викитека МСЭ2">''«[[s:МСЭ2/Язык, средство общения|Язык, средство общения]]»'' — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.</ref> Абызшәа афункциа хадақәа хԥа иреиуоуп: * " аицәажәаратә " ("акоммуникативтә" функциа) — адырраҭара аиагаразы абызшәа ахархәара; * "акогнитивтә" ("агносеологиатә") - адырраҭара аизгареи, аиқәырхареи, аҭареи; * " аизгатә " ("аккумулиативтә ") — адырра аизгареи аиқәырхареи.<ref>''Э. Скибицкий, Е. Китова'' [https://www.google.ru/books/edition/Научные_коммуникации/GIxxDwAAQBAJ?hl=ru&gbpv=1&pg=PA45&printsec=frontcover Научные коммуникации 2-е изд. Учебное пособие для бакалавриата и магистратуры]. ЛитРес. 2022.</ref> Р. О. Иакобсон [[Речевой акт|акоммуникативтә рҿиара]] атеориа аҳасабала иаликаауеит абарҭ афункциақәа: * "ареференттә" — адыррҭара аԥҵареи аҭареи (акогнитивтәи акоммуникативтәи функциақәа еиднакылоит); * "амҩақәҵагатә" — азышьҭҩы ихымҩаԥгашьа аҭышәныртәалара; * "ацәанырратә" — аиҳарак, аинтонациа абзоурала иарбоу ацәаныррақәа раарԥшра; * "аимадарашьақәыргыларатә" ([[Фатический акт|афатикатә]]) — аимадара ашьақәыргылареи аиқәырхареи; (Иарбоу афункциа еицәажәо реимадара еиқәнархоит, аимадаратә знеишьа адгылара хықәкыс иамоуп. Абасала, ари афункциа ажәаҳәаҿы еиуеиԥшым аклишеқәа раҳасабала ахатәы цәаҩа амоуп) * "аметабызшәатә" ("аметабызшәадырратә") - абызшәа анализ азуреи аилыркаареи; иара абызшәа ахархәарала иузеилымкаауа ажәақәа, ма аҳәамҭақәа реилыркаара иадҳәалоуп; * "аестетикатә" ("апоезиатә") — адырраҭара азхьаԥшра иара адырраҭара ахаҭазы; * «ахьӡҳәаратә» — амаҭәарқәа рыхьӡқәа. Андре Мартине абызшәа афункциақәа хԥа аликааит: * " аицәажәаратә" («акоммуникативтә» функциа) — аилибакааразы абызшәа ахархәара; * "ахәыцрашьакәыргыларатә" — ахәыцрақәа рышьаҭа; * "аекспрессивтә" — иҳәоу азыҟазаашьа аарԥшра == Абызшәа ахылҵшьҭреи аҿиареи == {{main|Аглоттогенез|Абызшәатә еволиуциа|Аиҿырԥшра-ҭоурыхтә бызшәадырра}} Абызшәа ахылҵшьҭра иазку агипотезақәа акыр ыҟоуп, аха абызшәа ахылҵшьҭра ҳаамҭа иахьацәыхароу азы, урҭ акгьы макьана фактла [[Закон достаточного основания|ишьақәырӷәӷәам]].<ref>Бурлак, Старостин, 2005, с. 175—191</ref> Дара гипотезақәаны иаанхоит, избанзар абызшәа ахылҵшьҭра апроцесс ашьклаԥшрагьы, ԥышәарала аиҭаҳәарагьы залыршахом. XXI ашәышықәса алагамҭазы, аҭҵааҩцәа гәыԥҩык ауаҩы ибызшәа ацәырҵра, [[7-я хромосома человека|7-тәи ахромосомаҿы]] аген [[FOXP2]] аҿы [[мутация|амутациақәа]] ҩба ирыдырҳәаларатәы алшара рызҭаз адыррақәа жәпакы ҟалеит, урҭ ирылҵшәаны ауаҩы ихӡы FOXP2 [[шимпанзе|ашимпанзеи]] егьырҭ априматқәеи рыхӡы FOXP2 еиԥшӡам [[аминокислоты|аминоҵәыҵәырақәа]] ҩба рыԥсахрала: [[треонин|атреонин]] [[аспарагин]] ала 303-тәи апозициаҿы, аспарагин [[серин|асерин]] ала 325-тәи апозициаҿы.<ref>{{книга|автор=Enard W., Przeworski M., Fisher S. E. e. a. |часть=Molecular evolution of FOXP2, a gene involved in speech and language|ссылка часть=http://email.eva.mpg.de/~paabo/pdf1/Enard_Molecular_Nature_2002.pdf|заглавие=''[[Nature]]'', 2002, '''418''' (6900)}} — P. 869—872. — {{DOI|10.1038/nature01025}}. — {{PMID|12192408}}.</ref><ref>{{книга|автор=Nudel R., Newbury D. F. |часть=FOXP2|ссылка часть=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3992897/|заглавие=''Wiley Interdisciplinary Reviews. Cognitive Science'', 2013, '''4''' (5)}} — P. 547—560. — {{DOI|10.1002/wcs.1247}}. — {{PMID|24765219}}.</ref> Арҭ аԥсахрақәа [[неандерталец|анеандерталуаҩ]] иҿы иҟалахьан.<ref>{{книга|автор=Krause J., Lalueza-Fox C., Orlando L. e. a. |часть=The derived FOXP2 variant of modern humans was shared with Neandertals|ссылка часть=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982207020659|заглавие=''Current Biology'', 2007, '''17''' (21)}} — P. 1908—1912. — {{DOI|10.1016/j.cub.2007.10.008}}. — {{PMID|17949978}}.</ref> Абызшәа ахылҵшьҭра иазку атеориақәа, аԥхьаӡатәи агәаанагарақәа рыла, гәыԥ-гәыԥла ишоит. Атеориақәа рыхәҭак шьаҭас ирымоу, абызшәа акырӡа иуадаҩу ҟалараны излаҟоу ала, ус баша изцәырҵуамызт, иаԥхьанеиуа абиԥарақәа злеилибакаауаз, ижәытәӡоу абызшәашьаҭа иахылҵыр акәын. Егьырҭ атеориақәа излазгәарҭо ала, ауаа рбызшәа здаҟам цәырҵроуп, уи аԥстәқәа реицәажәара асистемақәа ирҿырԥшӡам, убри азы ауаҩы иаԥхьанеиуа абиԥарақәа рҟынтәи раԥхьатәи ауаа рахь ииасраан, иаалырҟьаны иара цәырҵит. Теориақәак, абызшәа аиҳарак асоциалтә еимадарақәа рыла иаауа культуратә ҟалароуп ҳәа ианырԥхьаӡо аамҭазы, даҽа критерик ианарбоит атеориақәа рыхәҭак, абызшәа ауаҩы генетикала ицәа иалоу функцианы изыԥхьаӡо агәаанагара ишықәныҟәо.<ref>Ulbaek, 1998, p. 30—43</ref> Иахьазы, абызшәа иаалырҟьаны ацәырҵра иазку атеориа иналукааша адгылаҩ [[Хомски, Ноам|Ноам Хомски]] заҵәык иоуп. Иара игәаанагарала, «машәыршақә мутациак ҟалеит, иҟалап ахшыҩ назырҳәы-аазырҳәыз, акалашәа иҟоу акосмостә шәахәақәа анрықәԥха ашьҭахь, иаабац апримат ахшыҩ аҿы ажәаҳәатә цәеижьхәҭа аԥнаҵазар» ҳәа.<ref>Chomsky, 2000, p. 4</ref> Ари ахҭыс зынӡа ииашаҵәҟьоуп ҳәа адкылара шаԥсам ала аԥхьаҩ игәиҽанҵо, Хомски ишьақәирӷәӷәоит иара иаҳа аиаша иазааигәазар шалшо, ажәаҳәа аеволиуциа иазку егьырҭ «алакә» ҭоурыхқәа жәпакы раасҭа.<ref>Chomsky, 2000, p. 4</ref> Абызшәа маҷ-маҷ аҿиара атеориақәа ирықәныҟәоит иахьазы аҭҵааҩцәа реиҳараҩык, аха ари аҿиара иадгалоу амеханизмқәа рыла, арҭ атеориақәа еиԥшым. Шьоукы, иаагозар апсихолог [[Пинкер, Стивен|Стивен Пинкер]] иеиԥш иҟоу, абызшәа аҿиара аҩныҵҟатәи процессуп, уи иаԥхьагылоу ҳәа ишьатәуп [[интеллект животных|аԥстәқәа ринтеллект]] ҳәа ирԥхьаӡоит.<ref>{{книга|автор=Pinker, Steven.&nbsp;|заглавие=The Language Instinct: How the Mind Creates Language|место=New York|издательство=HarperCollins|год=2000|allpages=xv + 525|серия=Harper Perennial Modern Classics|isbn=0-06-095833-2}}</ref> Абызшәа аицәажәара апроцесс аан ироуа, иҭырҵаауа мыругоуп ҳәа изԥхьаӡо егьырҭ аҭҵааҩцәа (иаагозар, М.Томаселло иеиԥш) хыҵхырҭак аҳасабала иалырхуеит [[зоосемиотика|аԥстәқәа рыбжьара аицәажәара]], ашьҭыбжьтә ма анапырхахаратә.<ref>{{книга|автор=Tomasello, Michael.&nbsp;|заглавие=Origin of Human Communication|ссылка=https://archive.org/details/originsofhumanco0000toma|место=Cambridge, MA|издательство=MIT Press|год=2008|allpages=xiii + 393|серия=The Jean Nicod Lectures|isbn=978-0-262-20177-3}} — P. 8—10, 53—55.</ref> Абызшәа маҷ-маҷ амузыка аҟынтәи аҿиара, [[Жан-Жак Руссо]]и [[Чарльз Дарвин]]и реиԥш иҟоу ахәыцыҩцәа ирҳәахьоу агәаанагара шьақәдырӷәӷәоит егьырҭ амодельқәа. Ари атеориа ҳаамҭазтәи адгылаҩ ду ҳәа дыԥхьаӡатәуп археолог [[Стивен Миттен]].<ref>Fitch, 2010, p. 466—507</ref> Абызшәа ауаатәыҩса рҭоурыхнӡатәи аамҭақәа рзы ишцәырҵыз иазку ҭоурыхтә шьҭак еиқәымхеит, иахьа ус еиԥш иҟоу апроцессқәа убаӡом. Убри аҟнытә маҷ-маҷ аҿиара атеориа иқәныҟәо аҭҵааҩцәа абызшәа заанаҵы ашьақәгылареи аԥстәқәа (иаагозар, априматқәа) реиҿцаареи аиԥшызаарақәа ҭырҵаалар акәхоит. Аҭҵаара альтернативтә метод, аԥхьаӡатәи ауаа адгьыл иҵоу рыԥсыбаҩқәа рҿы ажәаҳәа аҽашьырцылара ашьҭақәа, иара убас абызшәаԥхьатәи аамҭазы адыргақәа рхархәара ашьҭақәа рыԥшаара ауп.<ref>Fitch, 2010, p. 250—292</ref> Ауаҩы иеиԥшу [[австралопитеки|австралопитекаа]] реиҿцаара асистема шьаҭанкыла амаамынқәа ирымоу еиԥшымызт ҳәа агәаанагара еицрыдыркылахьоу акәны иҟоуп.<ref>Foley, 1997, p. 70—74</ref> Ари аиҿцаара асистема ԥхьаҟатәи аҿиара иазкны, 2,5 миллион шықәса раҟара раԥхьа, ахкы "[[Homo]]" анцәырҵ инаркны, еиуеиԥшым агәаанагарақәа ыҟоуп. Ҭҵааҩцәақәак аԥхьаӡатәи абызшәашьаҭа ацәырҵра 2,3 миллион шықәса раԥхьа ахкы "[[Homo habilis]]" идырҳәалоит, даҽа ҭҵааҩцәақәак ракәзар, ари аҳәаа иахысын 1,8 миллион шықәса раԥхьа "[[Homo erectus]]", мамзаргьы "[[Homo heidelbergensis]]" ҳәа ирыԥхьаӡоит (зынӡа 600 нызқь шықәса раԥхьа). Абызшәа акәзар, уи иахьатәи аформала ишьақәгылеит [[поздний палеолит|хыхьтәи апалеолит]] аамҭаан — 100 нызқь шықәса инеиҵаны раԥхьа.<ref>Fitch, 2010, p. 292—293</ref> [[Глоттогония|Аглоттогенез]] ҳаамҭазтәи аҭҵаарақәа рылҵшәақәа (Д.Бикертон, Р. Боид, Џь-Л.Десаль, Р. Џьакендофф, Т. Дикон, М. Дональд, Д. Дор, К. Лаланд, П. Ричерсон, Р. Ренгем, К. Стерелли, М. Томаселло, В. Уилдген, Џь. Харфорд уҳәа уб. иҵ.) иалдыршоит ишьақәгыло аҩаӡарарацәатә парадигма ҿыц аӡбара.<ref> Розов Н. С. Происхождение языка и сознания. Как социальные порядки и коммуникативные заботы порождали речевые и когнитивные способности. Новосибирск: Манускрипт, 2022. 355 с. </ref> Уи аҳәаақәа ирҭагӡаны иаку еибаркыраны рҽеидыркылоит [[Выготский, Лев Семёнович|Л. С.Выготски]], [[Скиннер, Беррес Фредерик|Б. Скиннер]], [[Узнадзе, Дмитрий Николаевич|Дм Узнаӡе]], [[Коллинз, Рэндалл|Р. Коллинз]] рԥсихологиатәи рмикросоциологиатәи идеиақәа. Уи азы аеволиуциатә модель атехноԥсабаратә ҭыԥқәа, асоциалтә еиҿкаарақәа, аицәажәаратә усқәа еиуеиԥшым аиқәыршәаратә структурақәа ирыднаҳәалоит: аҵастә практикақәа, авокалтә ԥышәарақәа, адыргатәи асемантикатәи акқәа инадыркны — анеиронтә жәаҳәа амеханизмқәеи урҭ шьҭрала рықәманшәалахареи рҟынӡа. Ҳаамҭазтәи аҭҵаарақәа рыхҳәаа ҟаҵоуп [[Бурлак, Светлана Анатольевна|Светлана Бурлак]] лышәҟәы "Абызшәа ахылҵшьҭра. Афактқәа, аҭҵаарақәа, агипотезақәа» аҿы.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vsenauka.ru/knigi/vsenauchnyie-knigi/book-details.html?id=941|title=Светлана Бурлак Происхождение языка. Факты, исследования, гипотезы|access-date=2022-08-25|archive-date=2022-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220825234055/https://vsenauka.ru/knigi/vsenauchnyie-knigi/book-details.html?id=941|url-status=live}}</ref> Ауаа жәытә-натә аахыс иазҿлымҳан Адгьыл аҿы абызшәақәа рацәаны цәырҵшьас ироуз азҵаара. Ҵарауаақәак ргәы иаанагоит урҭ зегьы еицырзеиԥшу [[корень (лингвистика)|адацқәа]] рымоуп ҳәа, [[прамировой язык|апрамиртә бызшәа]] аиԥшымзаарақәа реибаркыра ("амоногенез" аконцепциа) иахҟьаны; ари агәаанагаразы ирҳәоит, хәҭакахьала, «адунеизегьтәи аетимологиақәа» ҳәа изышьҭоу — [[макросемья|амакросемақәа]] зегьы ирзеиԥшны иҟоу ажәа шьагәыҭқәа.<ref>''[[Иванов, Вячеслав Всеволодович|Иванов Вяч. Вс.]]'' {{Статья ЛЭС|[http://tapemark.narod.ru/les/308b.html Моногенеза теория]}} — С. 308—309.</ref> Даҽа шьоукы, аханатә абызшәақәа еихьԥшым рхыҵхырҭақәа акымкәа иҟан ҳәа ирԥхьаӡоит ("аполигенез" аконцепциа)<ref>Бурлак, Старостин, 2005, с. 125—126</ref> Абызшәадырцәа [[родство языков|абызшәақәа реигәыцхәра]] шьақәдыргылоит абызшәатә акзаара 5-10 нызқь шықәса иреиҳамкәа раԥхьа ианеилаҳа, [[языковые семьи|абызшәатә ҭаацәарақәа]] рахь ианеиднакыло аамҭазы. Ҭҵааҩцәақәак абызшәақәа еиҳа ихароу ргенетикатә еиуарагьы ашьақәыргылара рҽазыршәоит. == Абызшәа аҵара == {{main|Абызшәадырра}} Абызшәа ҭызҵаауа ҭҵаарадырроуп [[лингвистика|абызшәадырра]]. Уи ашьақәгылара иалагеит [[наша эра|ҳашықәсԥхьаӡара]] алагара акыр шагыз, [[Древний мир|ажәытәӡатәи аамҭақәа]] раан.<ref>{{книга|автор=Сусов И. П.&nbsp;|заглавие=История языкознания|место=М.|издательство=АСТ: Восток-Запад|год=2007|страниц=382|isbn=5-17-039272-9}}</ref> Абызшәадырратә дырра аҿиара апроцесс акырӡа еиҵыхын, аиҳаракгьы еиҿагылон, иҷыдоу ашколқәеи атрадициақәеи ахьышьақәгылоз еиуеиԥшым аетникатә культурақәа рхаҭарнакцәа рымчала имҩаԥысуан. XIX — XX ашәышықәсақәа рзы ишьақәгылоит иахьатәи абызшәадырра —ауаҩы ибызшәеи ицәажәаратә усуреи рганқәа зегьы теориалеи практикалеи иҭызҵаауа имахәҭарацәоу ҭҵаарадырроуп.<ref>{{cite web|url=http://www.linguisticsociety.org/resource/history-modern-linguistics|author=Newmeyer, Frederick J.|title=The History of Modern Linguistics|publisher=Linguistic Society of America|access-date=2015-01-10|archive-date=2014-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231094048/http://www.linguisticsociety.org/resource/history-modern-linguistics|url-status=live}}</ref> === Абызшәадырра аҟәшақәа === Абызшәа академтә ҭҵаара, еиуеиԥшым атеориатә позициақәа рыла, аҭцаарадырра аҟәшақәа акыр рзы аинтерес аҵоуп.<ref>{{книга|автор=Trask, Robert Lawrence.&nbsp;|заглавие=Language and Linguistics: The Key Concepts. 2nd ed|ссылка=https://archive.org/details/languagelinguist0000tras|место=London|издательство=Routledge|год=2007|allpages=xxi + 367|isbn=978-0-415-41398-9}} — P. 110—111, 184—188, 264—265.</ref> Убас, [[дескриптивная лингвистика|ахцәажәаратә бызшәадырра]] иҭнаҵаауеит иалкаау абызшәа аграмматика, [[теоретическая лингвистика|атеориатә бызшәадырра]], абызшәа аԥсабара азхәыцреи аҳәаақәҵареи ирызку атеориақәа, иҟоу абызшәа рацәа шьаҭас иҟаҵаны аус рыднаулоит. [[Социолингвистика|Асоциолингвистика]] азҿлымҳауп абызшәа асоциализациа хықәкыс иҟаҵаны хархәашьас иамоу, [[нейролингвистика|анеиролингвистика]] ауаҩы ихшыҩ аҿы абызшәатә дырраҭара аус адулара иадҳәалоу апроцессқәа ҭнаҵаауеит, [[историческая лингвистика|аҭоурыхтә бызшәадырра]] иҭнаҵаауеит [[языковое родство|абызшәатә еиуареи]] [[генетическая классификация языков|абызшәақәа ргенетикатә классификациеи]] рызҵаарақәа, [[прагматика|апрагматика]] иҭнаҵаауеит ицәажәо абызшәатә дыргақәа рхархәаразы аҭагылазаашьақәа реизак.<ref>''[[Арутюнова, Нина Давидовна|Арутюнова Н. Д.]]'' {{Статья ЛЭС|[http://tapemark.narod.ru/les/389e.html Прагматика]}} — С. 389—390.</ref> === Абызшәадырра аҭоурых === [[Файл:Ferdinand de Saussure by Jullien.png|thumb|right|Фердинанд де Сосиур]] Абызшәа формалла аҭҵаара аҭоурых V ашәышықәса {{донэ}} инаркны иалагоит ҳәа иазыԥхьаӡоуп.<ref>{{книга|автор=Campbell, Lyle.&nbsp;|часть=The History of Linguistics|заглавие=The Handbook of Linguistics|ответственный=Ed. by M. Aronoff and J. Rees-Miller|место=Malden, MA|издательство=Blackwell Publishers|год=2001|allpages=xvi + 821|isbn=0-631-20497-0}} — P. 81-105.</ref> Ари аамҭазы индиатәи аграмматик [[Панини|Панини]] ишьақәиргылеит [[Асанскрит бызшәа|асанскрит]] абызшәа аморфологиатә ԥҟарақәа 3959. Убри инаваргыланы, дырраҭарақәак рыла, XIX ашәышықәсазы {{донэ}} [[шумер|шумертәи]] ашәҟәыҩцәа [[Ашумер бызшәа|шумертәии]] [[аккадский язык|аккадтәии]] абызшәақәа рграмматика аиԥшымзаарақәа ҭырҵаахьан. Анаҩс, аҩыра аус адызулоз ажәытә культурақәа зегьы рхатәы грамматикатә традициа иазнеиуан.<ref>{{Книга|ссылка=|автор=В. М. Алпатов|заглавие=История лингвистических учений|ответственный=|год=2005|место=Москва|издательство=Языки славянской культуры|страницы=9, 13|страниц=368|isbn=5-9551-0077-6}}</ref> Традициала иалкаахоит абарҭ амилаҭтә бызшәадырратә традициақәа: индиатә, антикатә (нас — европазегьтәи), китаитәи арабтәи ([[Коран|Аҟәырҟан]] аилыркаареи аԥхьареи ирыдҳәалоу). XVII ашәышықәсазы [[Грамматика Пор-Рояля|Пор-Роиальтәи]] [[Франциа|афранцыз]] грамматикцәа аус адырулеит абызшәа аграмматика ахәыцра ашьаҭақәа аанарԥшуеит, убри аҟнытә аграмматика универсалтәызароуп ҳәа зҳәо аидеиа. XVIII ашәышықәсазы [[филолог|афилолог]] [[Джонс, Уильям (филолог)|Уилиам Џьонс]], аиҿырԥшратә анализ шьаҭас иҟаҵаны, [[Асанскрит бызшәа|асанскрити]] [[латынь|алатын бызшәеи]] хылҵшьҭрак акәзар ҟалап ирымоу ҳәа азгәаҭаны, [[Сравнительно-историческое языкознание|аиҿырԥшра-ҭоурыхтә бызшәадырра]] ашьаҭа икит<ref>[http://histling.nw.ru/linguists/D/jones_w1 Третий ежегодный доклад В. Джонса, президента Азиатского общества в Бенгалии] {{Wayback|url=http://histling.nw.ru/linguists/D/jones_w1 |date=20070930224625 }} {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=21|месяц=05|год=2013|url=http://histling.nw.ru/linguists/D/jones_w1|id=20130508}}</ref>, [[Вильгельм фон Гумбольдт|Вильгельм фон Гумбольдт]] академтә бызшәа аҵара индоевропатәи абызшәақәа ргәыԥ мацара аҳәаақәа ирҭигеит.<ref>{{книга|автор=[[Гумбольдт, Вильгельм|Гумбольдт В.]]&nbsp;|заглавие=Избранные труды по языкознанию|место=М.|издательство=Прогресс|год=1984|страниц=397}}</ref> XX ашәышықәса алагамҭазы, [[Соссюр, Фердинанд де|Фердинанд де Соссиур]], дара-дара рыла иҳәаақәҵоу, еидҳәалоу акқәа рстатикатә системак аҳасабала, абызшәа аидеиа аԥиҵеит.<ref>{{книга|автор=[[Соссюр, Фердинанд де|Saussure, Ferdinand de]].&nbsp;|заглавие=Course in General Linguistics|место=La Salle, Ill.|издательство=Open Court|год=1983|allpages=xx + 236|isbn=0-8126-9023-0}}</ref> Соссиур иеихьӡара хадақәа рахь иԥхьаӡатәуп иара убас [[Диахрония и синхрония|адиахрониатәи]] (аҭоурыхтәи аиҿырԥшратәи), [[Диахрония и синхрония|асинхрониатәи]] (адескриптивтә) бызшәадырра аиҩдыраара. Соссиур излаиҳәо ала, абызшәадырратә ҭҵаара амаҭәар ианақәшәо, абызшәа адиахрониатә аспектқәа реиԥш асинхрониатә аспектқәагьы ианрыххәыцуа ауп. Уи адагьы, иара идҳәалоуп абызшәатә система ахәҭақәа рыбжьара аизыҟазаашьақәеи аиԥшымзаарақәеи ҩ-хкык ралкаара: асинтагматикатәи ассоциативтәи (апарадигматикатәи) == Абызшәа системак аҳасабала == {{main|Абызшәатә система|Абызшәа аҩаӡарақәа|Абызшәатә ак}} Ихадоу ҳәа иалкаауп анаҩстәи абызшәа аҩаӡарақәа<ref name="ЛЭС"/>: * ''[[фонема|афонематә]]''; * ''[[морфема|аморфематә]]''; * ''[[лексика|алексикатә]]'' (ажәала); * ''[[синтаксис|асинтаксистә]]'' ([[Предложение (лингвистика)|ажәаҳәа]] аҩаӡара). Абызшәа еиуеиԥшым аҭыԥқәеи аҳаракырақәеи рҿы асистема аҩаӡара еиԥшӡам; убас, [[Фонология|афонологиаҿы]], хәҭак ӷәӷәала аиҭакра егьырҭ ахәҭақәа рышҟа ииасуа аиҭкарақәа ҟанаҵоит, уи [[Лексика|алексикаҿы]] аасҭа акыр еиҳауп.<ref name="ЛЭС">''Булыгина Т. В., Крылов С. А.'' {{Статья ЛЭС|[http://tapemark.narod.ru/les/452c.html Система языковая]}} — С. 452—454.</ref> Уи адагьы абызшәатә системеи уи хаз игоу асистемеи рҿы иалкаахоит ацентри аперифериеи. == Адунеи абызшәақәа == {{main|Адунеи абызшәақәа}} [[Файл:Human Language Families Map.PNG|250px|thumb|right|Адунеи абызшәатә ҭаацәарақәа]] Адунеи аҿы иҟоуп 7 нызқь инареиҳаны абызшәақәа, аха урҭ еидукылар ҟалоит акыр имаҷу абызшәатә ҭаацәарақәа рыла.<ref>Бурлак, Старостин, 2005, с. 3</ref> Иԥсабаратәу абызшәақәа зегьы, ма реиҳарак ирымоуп [[языковые универсалии|абызшәатә ԥҟарақәа]] ҳәа изышьҭоу (иаагозар, иарбан бызшәазаалак иамоуп абжьыҟақәеи ацыбжьыҟақәеи, абызшәаҿы [[двойственное число|арыҩбатәра]] ыҟазар, уи иалоуп [[множественное число|арацәа хыԥхьаӡара]]гьы уҳәа). == Абызшәақәа реихшара == Абызшәақәа реихшаразы еиуеиԥшым азнеишьақәа ыҟоуп: * [[Ареальная классификация языков|ареалтә]], акультура-ҭоурыхтә [[ареал|ҵакырақәа]] рыла (иахьрылаҵәо аҭыԥ ала); * [[Типологическая классификация языков|атипологиатә]]; иаагозар, аграмматикатә ҵакы аарԥшышьала абызшәақәа еихыршоит [[Аналитический язык|аналитикатә]], [[Изолирующий язык|аҟәыҭхагатә]], [[Синтетический язык|асинтетикатә]], [[Полисинтетический язык|аполисинтетикатә]] ҳәа; * [[Генетическая классификация языков|агенетикатә]], хылҵшьҭралеи аиуареи рыҩаӡарала. Абызшәақәа гәыԥ-гәыԥла рҽеидыркылоит; урҭ — [[языковые семьи|ҭаацәарақәа]]ны. Ҭаацәарақәак рзы иазгәаҭоуп еиҳа зыҩаӡара ҳараку атаксонқәа реидкылара — амакроҭаацәарақәа. Агенетикатә ҷыдарақәа рышьаҭала абызшәақәа реихшара иаҿуп абызшәатә систематика. == Абызшәа адинамика адунеи аҿы == {{see also|Адунеи абызшәақәа}} [[Адгьыл|Адгьыл]] аҿы иҟоуп 7 нызқь инареиҳаны абызшәақәа.<ref>[http://www.ethnologue.com/ Ethnologue — крупнейший в мире каталог языков] {{Wayback|url=http://www.ethnologue.com/ |date=20071227170852 }}{{In lang|en}}</ref> Аимадарақәа реизҳарала, [[Живой язык|зыԥсы ҭоу абызшәақәа]] рхыԥхьаӡара еиҵахоит бжьаратәла бызшәак ҩымчыбжь рыҩныҵҟала аццакра аманы.<ref>{{Cite web |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1912041,00.html |title=Почти половине языков мира грозит исчезновение |access-date=2007-11-05 |archive-date=2008-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080629082536/http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1912041,00.html |url-status=live }}</ref> [[File:Novi Sad mayor office.jpg|thumb|[[Нови-Сад|Нови-Сад]] (Сербиа) ақалақь ахадара ахыбраҿы ԥшь-бызшәак рыла иҟоу аҭаӡҩырақәа: [[Асерб бызшәа|асерб]], [[Амаџьар бызшәа|авенгр]], [[Асловак бызшәа|асловак]], [[южнорусинский язык|аладаурыс]]]] Еиҳа ахархәара змоу 40 бызшәа рыла ицәажәоит [[Адгьыл|Адгьыл]] иқәынхо ауааԥсыра 2/3 рҟынӡа. [[Родной язык|Зхатәы бызшәала]] ицәажәо рхыԥхьаӡарала адунеи аҿы аԥыжәара рымоуп [[Китайские языки|акитаи]], [[хинди|ахинди]], [[Англыз бызшәа|англыз]], [[Аиспан бызшәа|аиспан]], [[Араб бызшәа|араб]], [[Апортугал бызшәа|апортугал]], [[Аурыс бызшәа|аурыс]]. Амала фактла еиҳа ихадоу рбаганы иҟалоит, аиҳаракгьы иахьатәи адунеи аҿы, ахатәы бызшәа акәымкәа, зыԥсы ҭоу есҽнытәи аицәажәараҿы, аҵараҿы, амассатә дырраҭара ахархәагақәа рҿы, аамҭахгарақәа, аинтернет аҿы бызшәак ареалтә хархәара, адунеи аҿы абызшәа зҵо рхыԥхьаӡара иадҳәалоу арбага. Ас азнеишьаан, хымԥада хыԥхьаӡарала аԥыжәара амоуп англыз бызшәа, еиҳа имаҷны, [[Франкофоны|афранцыз]], [[Испанидад|аиспан]], [[севернокитайский язык|аҩадатәи китаитәи]], [[Арабский мир|араб]] бызшәақәа реиԥш иҟоу абызшәақәа. Ҩ-бызшәак, ма инареиҳаны ицәажәо ауаа рхыԥхьаӡара есааира иацлоит. 70% рҟынӡа Адгьыл иқәынхо бызшәак инеиҳаны иалацәажәар рылшоит. Ҩ-бызшәак акыр ибзианы рдырреи бызшәак аҟынтәи даҽа бызшәак ахь ахы иақәиҭны аиасреи [[билингвизм|абилингвизм]] ҳәа иашьҭоуп.<ref>[https://rusist24.rudn.ru/index.php/stati-po-rki/multietnichnost-sovremennykh-gosudarstv-i-problema-rannego-bilingvizma Мультиэтничность современных государств и проблема раннего билингвизма]</ref><ref name=":0">[https://bilingual-online.net/5/ Типология билингвизма (наблюдения за 5 билингвами)]</ref> Атәылақәа жәпакы рҿы ауаа аҩны аҭыԥантәи абызшәала, ма адиалект ала ицәажәоит, аофициалтә еизыҟазаашьаҿы — аҳәынҭқарратә бызшәа алитературатә вариант ала, аиҳарак ашкол аҿы — уи [[диглоссия|адиглоссиа]] ҳәа иашьҭоуп.<ref name=":0" /> Иахьатәи аамҭазы, [[Исчезающие языки|иӡуеит]] ҳәа иԥхьаӡоу, 400 бызшәа инареиҳаны иҟоуп. Абызшәа ныҟәызго аҵыхәтәантәи ауаҩы иара ицԥсуеит, убри аҟнытә ашәарҭара иҭагылоуп, зегь раԥхьаӡагьы, аҩыра зхы иазмырхәо ажәларқәа.<ref>{{Cite web |url=http://www.bigbook.ru/litnews/detail.php?ID=3315 |title=Когда умирают языки |access-date=2008-10-09 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722183759/http://www.bigbook.ru/litnews/detail.php?ID=3315 |url-status=live }}</ref> Абызшәақәа рҭахара амзызқәа ируакуп иныҟәызго рыҩныҵҟа урҭ хыԥхьаӡарала еиҟарамкәа реихшара. Убас, апланета ауааԥсыра 80% ирықәшәоит 80 бызшәа, 3,5 нызқь бызшәа — адгьыл иқәынхо ауааԥсыра 0,2% роуп.<ref>{{Cite web |url=http://www.akzia.ru/news/26-09-2007/655.html |title=Мир теряет языки |access-date=2008-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719153636/http://www.akzia.ru/news/26-09-2007/655.html |archive-date=2011-07-19 |url-status=dead }}</ref> Абызшәақәа рыӡра апроцесс мзыз хадақәас иԥхьаӡоуп аглобализациеи амиграциеи. Ауаа ақыҭақәа ирылҵны ақалақьқәа рахь ицоит, рыжәлар рбызшәа рцәыӡуеит. Иахьа иҟоу абызшәақәа рыбжеиҳараҩык XXI ашәышықәса азбжазы ахархәара рҵәыӡуеит. Абызшәақәа жәпакы ыӡуеит дара ныҟәызго еиҳа зымч ӷәӷәоу абызшәатә еилазаара ианамадахалак, убри аҟнытә аӡра ашәарҭара иҭагылоуп раԥхьа иргыланы ажәлар маҷқәа рбызшәақәеи аҳәынҭқарра змам ажәларқәа рбызшәақәеи. 70% иреиҵаны ахәыҷқәа абызшәа рымҵозар, иӡуеит ҳәа иԥхьаӡоуп. [[ИУНЕСКО|ИУНЕСКО]] «Аӡра ашәарҭара иҭагылоу адунеитә бызшәақәа ратлас» адыррақәа рыла, иахьатәи Аамҭазы [[Европа]] аӡра ашәарҭара иҭагылоуп 50 бызшәа рҟынӡа. Рҭагылазаашьа еиҳа иуашәшәыроуп [[Австралиа|Австралиа]], [[Индокитай|Индокитаи]], [[Америка]], [[Африка]] рышьагәыҭуаа рбызшәақәа, аконтинентқәа ирҟәыҭхоу [[Адгьылбжьаха|адгьылбжьахақәа]] — уаҟа иҟоуп даҽа шьоукы иқәырцо ажәлар ссақәа рацәаны, иара убас адгьылбжьахақәа ҟалар, ажәлар жәпаҩыла ианԥсуа иара еиҭашьақәзыргыло уаҩ дыҟам. Еиҳа иӷәӷәоуп Европа абызшәақәа — Европа атәылақәа ҿиоуп, уа ауааԥсыра рацәаны инхоит; ус анакәха, урҭ абызшәақәа ныҟәызго зықьҩыла ракәзаргьы раныӡаара рацәак иԥырхагахом. [[Ватикан]] аофициалтә бызшәақәа ируаку, шьҭа иԥсхьоу [[латынь|алатын]] бызшәа, уахь иузалаҵом. == Абызшәа аҷыдарақәа == Абызшәақәа реиқәырхареи рфункциатә ԥкреи рыҩаӡарала иҳәаақәҵоуп. === Аиқәырхара аҩаӡара === {{main|Абызшәақәа реиқәырхара аҩаӡара}} Аиқәырхара аҩаӡарала (англ. Levels of endangerment) абызшәақәа ИУНЕСКО абызшәақәа рзы Ашәҟәы Ҟаԥшь аҿы еиуеиԥшым абызшәа ашәарҭара иҭазыргыло ашәарҭара еиҳа еилыкка аилкааразы ирыдгалоу ф-категориак рыла ишьақәгылоу аихшарбага рымоуп: * [[Мёртвый язык|Иӡхьоу абызшәақәа]] (''extinct – иӡхьоу'') * Иҟалап иқәӡааз абызшәақәа ("possibly extinct") * Ақәӡаара ахықә иқәгылоу (иқәӡаарц егьызгым, "nearly extinct") * Иӡуа (иқәӡаауа) абызшәақәа ("seriously endangered") * Иманшәалам абызшәақәа ("endangered") * Иҭышәынтәалам абызшәақәа ("potentially endangered") * Иманшәалоу абызшәақәа (имԥсуа) ("not endangered") === Афункционалтә ԥкра === Функциала иԥку ҳәа иашьҭоуп иахьынӡахәҭоу мамзаргьы зынӡа абарҭ алшарақәа змам абызшәа: * иалкаау аҩыратә системаҿы иҭышәынтәалоу аорфографиа; * иҿырԥшыгоу алитература (аграмматика, ажәарқәа, аклассикцәа рырҿиамҭақәа); * амассатә аларҵәара аматериалқәа (апресса, аудионҵамҭақәа, афильмқәа, ашәақәа, амузыка); * атехникатәи арҵаратәи литература (атехникатәи аҭҵаарадырратәи кьыԥхьымҭақәа, адидактикатә усумҭақәа, арҵага шәҟәқәа); * есҽнытәи адырраҭара еиуеиԥшым аныҟәгагақәа (афишақәа, алаҳәарақәа, акорреспонденциа, аилыркаагақәа, анапхгарақәа уҳәа); * абызшәала адырраҭара аиагаразы егьырҭ ахархәагақәа.<ref>''Марсель Дики-Кидири''. Как обеспечить присутствие языка в киберпространстве? — {{М.}}: Межрегиональный центр библиотечного сотрудничества (МЦБС), 2007. — 64 с.</ref> Абызшәа функциала иԥкуп ҳәа аԥхьаӡаразы, еиқәыԥхьаӡоу алшарақәа зегьы рыҟамзаара хымԥадатәӡам. Абызшәа аҩыра амазар, ашкол аҿы иддырҵозар ҟалоит, аха убри инаваргыланы адырраҭаратә ма абызшәатә лшарақәа хаҭабзиарала иахьынӡахәҭоу рыҟамзаара иахҟьаны ӷәӷәала ааха аиур ҟалоит. Функциала иԥку рахь ииашаны иԥхьаӡахоит зықәӡаара хырԥашьа амам абызшәақәа реиԥш ицәырҵуа абызшәақәагьы, акырӡа алшара дуқәа змоу, аха макьаназы аҟазааразы инагӡаны иазымхо. Ауаҩытәыҩсатә ресурсқәа рыҟазаара аганахьала, функциала иԥку абызшәа ақәӡаара ашәарҭара иҭазыргыло бызшәаны иҟалар алшоит уи ахархәара аныҟәгаҩцәа рхыԥхьаӡара маҷзар. Функциала иԥку абызшәақәа рахь иаҵанакуеит: * Европа: ** ◦ [[бретонский язык|бретонтәи]]; ** ◦ [[окситанский язык|окситантәи]]; ** ◦ [[Абаск бызшәа|абасктәи]]. * Америка: ** ◦ ашьагәыҭ уааԥсыра рбызшәақәа шамахамзар зегьы; * Азиа: ** ◦ полинезиатәи, микронезиатәи, меланезиатәи адгьылбжьахақәа иашьагәыҭуаау рбызшәақәа шамахамзар зегьы; ** ◦ Азиа Аҩада зхыԥхьаӡара маҷу ажәларқәа рбызшәақәак. * Африка: ** ◦ абызшәақәа шамахамзар зегьы функциала иԥку рахь иаҵанакуеит. == Абызшәа ахкқәа == {{main|Абызшәа ахкқәа}} Иарбан бызшәазаалак аҩныҵҟа ихадоу ахкқәа рахь иаҵанакуеит, аиерархиатә еишьҭагылашьала: * [[идиолект|аидиолект]] — иалкаау аиндивид ицәажәашьа, иара аформалтәи астилистикатәи ҷыдарақәа ирыцны изхәаԥшуа;<ref>''[[Виноградов, Виктор Алексеевич (лингвист)|Виноградов В. А.]]'' {{Статья ЛЭС|[http://tapemark.narod.ru/les/171d.html Идиолект]}} — С. 171.</ref> * [[говор|ацәажәашьа]] — ари абызшәа ныҟәызго хәҭа хәыҷык, шамахамзар, ҵакырадгьылла иԥку ажәаҳәа, адиалект, ма ацәажәашьа аҩныҵҟа иалкаауп (иаагозар, «аҩадаурысдуӡӡатә ҿцәажәашьа олонецктәи ацәажәашьа», «[[Агәыл бызшәа|агультәи абызшәа]] керентәи адиалект ричинтәи аҿцәажәашьа» уб. иҵ.);<ref name=Dialect>''[[Касаткин, Леонид Леонидович|Касаткин Л. Л.]]'' {{Статья ЛЭС|[http://tapemark.narod.ru/les/132d.html Диалект]}} — С. 132—133.</ref><ref>{{книга|автор=Жукова И. Н., Лебедько М. Г., Прошина З. Г., Юзефович Н. Г.&nbsp;|заглавие=Словарь терминов межкультурной коммуникации|место=М.|издательство=Флинта; Наука|год=2013|страниц=632|isbn=978-5-9765-1083-8}} — С. 84.</ref><ref name=Reestr>{{книга|часть=Реестр кавказских языков|ссылка часть=http://www.lingvarium.org/raznoe/publications/caucas/alw-cau-reestr.pdf|заглавие=''Коряков Ю. Б.'' Атлас кавказских языков|ответственный=Ин-т языкознания РАН|место=М.|издательство=Пилигрим|год=2006|страниц=76|isbn=5-9900772-1-1}} — С. 21—41.</ref> * [[диалект|адиалект]] — ихадоу аҵакыратә (зны — зынла-асоциалтә ма азанааҭтә, мамзаргьы [[социолект|асоциолект]]) бызшәа хкуп (иаагозар, «[[Аполиак бызшәа|аполиак бызшәа]] [[мазовецкий диалект|мазовецктәи адиалект]]", "[[Агәыл бызшәа|агультәи абызшәа]] керентәи адиалект" уб. иҵ.), иаҿ. иара убас иазааигәоу атермин "[[патуа|патуа]]";<ref name=Dialect/><ref>{{книга|автор=[[Ананьева, Наталия Евгеньевна|Ананьева Н. Е.]]&nbsp;|заглавие=История и диалектология польского языка. 3-е изд|место=М.|издательство=Книжный дом «Либроком»|год=2009|страниц=304|isbn=978-5-397-00628-6}} — С. 88.</ref><ref name=Reestr/><ref>{{книга|автор=Abalain, Hervé.&nbsp;|заглавие=Le français et les langues historiques de la France. 2e éd|место= Paris|издательство=J.-P. Gisserot|год=2007|allpages=317|isbn=978-2877-47881-6}} — P. 154.</ref> * [[наречие (диалект)|ацәажәашьа]] — еиҳа идуу ҵакырадгьыл бызшәатә хкуп, уахь иаҵанакуеит адиалектқәа реизак, урҭ еидкылоуп иарбоу абызшәа егьырҭ ацәажәашьақәа изларылукаауа азеиԥш ҟазшьақәа жәпакы (ҿырԥштәқәаны иҟалар алшоит [[Аурыс бызшәа|аурыс бызшәа]] [[Северорусское наречие|аҩадаурысдуӡӡатә]] [[Южное наречие русского языка|аладаурысдуӡӡатә]] цәажәашьақәа).<ref name=Dialect/><ref>{{книга|автор=[[Широков, Олег Сергеевич|Широков О. С.]]&nbsp;|заглавие=Введение в языкознание|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1985|страниц=264}} — С. 112.</ref> Ахархәара маҷым иара убас «анеитралтә» термин: * [[идиом|аидиом]] — абызшәа ахкы арбара иара астатус хаҭа рацәак хра аламзаргьы, ма еилкаамзаргьы.<ref>''[[Виноградов, Виктор Алексеевич (лингвист)|Виноградов В. А.]]'' {{Статья ЛЭС|[http://tapemark.narod.ru/les/171e.html Идиом]}} — С. 171.</ref> Адиалектқәа реизак, иара убас иҿиоу абызшәақәа рҿы [[просторечие|абаша бызшәа]] иаҿагылоит [[литературный язык|алитературатә бызшәа]] — инормарку, афункциа рацәа змоу амилаҭтә бызшәа хкы, хымԥада аҩыратә форма змоу. Алитературатә бызшәа аҳәаақәа ирҭагӡаны иалыркаауеит ауаажәларра еиуеиԥшым акоммуникативтә ҭахрақәа рымаҵ зуа еиуеиԥшым афункционалтә стильқәа (иаагозар, асахьаркыратә, аҭҵаарадырратә, аофициал-усуратә, апублицистикатә).<ref>Норман, 2009, с. 261—263</ref> Иааидкыланы, "еизааигәоу аидиомқәа ҩба диалектқәоума, еиуеиԥшым бызшәақәоума" ҳәа азҵаара аҭак акырџьара ҵакы заҵәыкны иҟаӡам; [[Проблема «язык или диалект»|абызшәеи адиалекти реиԥшымзаара апроблема]] [[Языковая систематика|абызшәатә систематика]] апроблема хадақәа ируакуп, уи аҵакы [[лингвистика|абызшәадырра]] аҳәаақәа хараӡа ирҭыҵуеит. == Абызшәатә еимадарақәа == {{main|Абызшәатә еимадарақәа}} Еиуеиԥшым абызшәақәа ныҟәызго иааигәаны реинырраан рбызшәақәа анеиныруа маҷӡам, ианеиҵаха хазхаҭалатәи аҩаӡараҟынӡа. Абызшәатә еимадара инарҭбааны имҩаԥысыр алшоит [[языковая граница|абызшәатә ҳәааҿы]], [[адстрат|адстраттә]] бызшәақәа рыбжьара, мамзаргьы [[Миграция населения|амиграциа]] иахҟьаны, усҟан иныҟәызго изы иҿыцу абызшәа [[суперстрат|суперстратк]] (уаанӡатәи зыхәлабгаз), ма [[Субстрат (лингвистика)|субстратк]] аҳасабала иҟалар алшоит. Абызшәатә еимадарақәа раан аҭыԥ роур алшоит еиуеиԥшым афеноменқәа — урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[конвергенция языков|абызшәақәа реизааигәахара]], [[заимствование|амаԥсахра]], [[калька (лингвистика)|акалькақәа]], [[релексификация|аиҭеидкылара]] реиԥш иҟоу. Аинтенсивтә бызшәатә еимадарақәа ирылҵшәоуп ирмариоу абызшәа [[пиджин|еилаԥса]], [[креолизация|аилаӡҩара]], [[переключение кодов|акодқәа реиҭакра]], [[смешанный язык|еилаԥсоу абызшәақәа]]. == См. также == {{кол}} * [[Языки мира|Адунеи абызшәақәа]] * [[Разновидности языка|Абызшәа ахкқәа]] * [[Многоязычие|Абызшәарацәара]] * [[Методики изучения языка|Абызшәа аҵара аметодқәа]] * [[Язык или диалект|Абызшәа ма адиалект]] * [[Степени сохранности языков|Абызшәақәа реиқәырхара аҩаӡара]] * [[Метаязык|Аметабызшәа]] * [[Язык запросов|Азыҳәарақәа рбызшәа]] * [[ISO 639]] * [[Язык животных|Аԥстәқәа рбызшәа]] {{конец кол}} == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * {{книга|автор=[[Бурлак, Светлана Анатольевна|Бурлак С. А.]], [[Старостин, Сергей Анатольевич|Старостин С. А.]]&nbsp;|заглавие=Сравнительно-историческое языкознание|место=М.|издательство=Издат. центр «Академия»|год=2005|страниц=432|isbn=5-7695-1445-0|ref=Бурлак, Старостин}} * {{книга|автор=[[Кибрик, Александр Евгеньевич|Кибрик А. Е.]]&nbsp;|заглавие=Язык // Лингвистический энциклопедический словарь|место=М.|издательство=[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Сов. энциклопедия]]|год=1990|страницы=604—606|страниц=685|isbn=5-85270-031-2|ref=Кибрик|ссылка=http://tapemark.narod.ru/les/604c.html}} * {{книга|автор=[[Кузнецов, Сергей Николаевич (лингвист)|Кузнецов С. Н.]]&nbsp;|заглавие=Краткий словарь интерлингвистических терминов // Проблемы международного вспомогательного языка|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1991|страницы=171—228|страниц=263|isbn=5-02-016810-6|ref=Кузнецов}} * [[Розенталь, Дитмар Эльяшевич|Розенталь Д. Э]].'', Теленкова М. А''. Словарь-справочник лингвистических терминов. Изд. 2-е. — М.: Издательство [[Просвещение (издательство)|Просвещение]].1976 год. * {{книга|автор=Норман Б. Ю.&nbsp;|заглавие=Теория языка. Вводный курс. 3-е изд|место=М.|издательство=Флинта; Наука|год=2009|страниц=296|isbn=978-5-89349-498-3|ref=Норман}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Язык и языки}} * ''[[Розов, Николай Сергеевич|Розов Н. С.]]'' [https://nsu.ru/filf/rozov-language-2022-about.htm Происхождение языка и сознания. Как социальные порядки и коммуникативные заботы порождали речевые и когнитивные способности]. — Новосибирск: Манускрипт, 2022. — 355 с. ISBN 978-5-93240-360-0 * {{книга|автор=Ulbaek, Ib.&nbsp;|часть=The Origin of Language and Cognition|ссылка часть=http://www.people.ku.edu/~mvitevit/ulbaek_origin_of_language.pdf|заглавие=Approaches to the Evolution of Language: Social and Cognitive Bases|ответственный=Ed. by J. R. Hurford, M. Studdert-Kennedy, C. Knight|место=Cambridge|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1998|pages=30—43|allpages=456|isbn=0-521-63964-6|ref=Ulbaek}} * {{книга|автор=[[Хомский, Ноам|Chomsky, Noam]].&nbsp;|заглавие=The Architecture of Language|место=New Delhi, Oxford & New York|издательство=[[Oxford University Press]]|год=2000|allpages=xv + 89|isbn=0-19-564834-X|ref=Chomsky|язык=en}} * {{книга|автор=Fitch, W. Tecumseh.&nbsp;|заглавие=The Evolution of Language|ссылка=http://www.genlingnw.ru/board/attachments/fitch_evolution.pdf|место=New York|издательство=Cambridge University Press|год=2010|allpages=xii + 611|isbn=978-0-521-85993-6|ref=Fitch}} * {{книга|автор=Foley, William A.&nbsp;|заглавие=Anthropological Linguistics: An Introduction|ссылка=https://archive.org/details/anthropologicall0000fole|место=Malden, MA|издательство=Blackwell Publishers|год=1997|allpages=xvii + 495|isbn=978-0-631-15122-2|ref=Foley}} == Азхьарԥшқәа == * [http://www.radiovesti.ru/articles/2012-03-17/fm/38205 Филолог Светлана Бурлак о происхождении и развитии языков в программе Наука 2.0] * [[Эмиль Бенвенист]]. [http://www.krotov.info/lib_sec/02_b/ben/veniste.htm Категории мысли и категории языка] {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:бызшәа}} [[Категория:Языки| ]] [[Категория:Язык| ]] fbaychelzu2dku1p4mdfz6ekb7rko68 169090 169089 2026-07-07T23:56:31Z Nart17 17397 Машинамшаны акьыԥхь (ruab pipeline) — тест 169090 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Абызшәа|Абызшәа (аҵакы)}} [[Файл:Язык почтовых марок.jpg|thumb|304x304px]] '''Абызшәа''' — ԥсабарала ма иԥсабаратәымкәа иаԥҵоу, аилкааратә ҵаки ахкытә шьҭыбжьи ([[Написание слов|аҩреи]]) еихьзырԥшуа [[знаковая система|адыргатә система]] [[Сложная система|уадаҩ]]. [[Термин|Атермин]] «абызшәа», инарҭбаау аҵакала, лассы-лассы адыргатә системақәа ркласс ҭшәақәа рзы еиҳа ахархәара шамоугьы, зхы иақәиҭу адыргатә системақәа ирызкызаргьы ҟалоит.<ref>Норман, 2009, с. 14—18</ref> Адыргатә системақәа ирылыркаауеит:<ref>Кузнецов, 1991, с. 186, 193—194, 201—202</ref> * [[Ауаҩы|ауаатәыҩса]] рбызшәақәа ([[лингвистика|абызшәадырра]] иҭнаҵаауа амаҭәар): ** ◦ [[языки мира|аетникатә бызшәақәа]], мамзаргьы, зхала ицәырҵыз, иҿиауа [[естественный язык|иԥсабаратәу абызшәақәа]], зегьы раԥхьа иргыланы иалкаау [[этнос|аетнос]] (зны-зынла — [[субэтнос|асубетнос]] ма аетносқәа ргәыԥ) ахаҭарнакцәа [[Общение|реилибакааразы]] хархәагас иҟоу (ма иҟаз);<ref>Кибрик, 1990, с. 604</ref><ref>Кузнецов, 1991, с. 186—187, 201—202</ref> ** ◦ [[контактные языки|аимадаратә бызшәақәа]]<ref>{{книга|заглавие=Contact Languages: A Wider Perspective|ссылка=https://books.google.ru/books?id=to6P22ieV5kC&printsec=frontcover&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|ответственный=Ed. by S. G. Thomason|место=Amsterdam|издательство=John Benjamins Publishing|год=1997|allpages=xi + 506|серия=Creole Language Library. Vol.17|isbn=1-55619-172-3}} — P. 1-4.</ref> (иаагозар, еиуеиԥшым абызшәақәа ныҟәызго реицәажәараан ицәырҵуа, ирмариоу абызшәа еилаԥса), мамзаргьы иарбан милаҭзаалак хатәы бызшәаны ирзыҟам, аетникабжьаратә еимадарақәа раан зхала ицәырҵыз [[естественный язык|иԥсабаратәу абызшәақәа]];<ref>Бурлак, Старостин, 2005, с. 64—68</ref> ** ◦ [[плановый язык|аплантә бызшәақәа]]<ref>{{книга|автор=Бланке Д.&nbsp;|заглавие=Проекты плановых языков и плановый язык // Проблемы международного вспомогательного языка|место=М.|издательство=Наука|год=1991|страницы=63—69|страниц=263|isbn=5-02-016810-6}} .</ref>, мамзаргьы, ауаа реицәажәаразы [[искусственный язык|иԥсабаратәым абызшәақәа]] (иаагозар, [[волапюк|аволапиук]], [[Есперанто|аесперанто]]); ** ◦ адагәацәа [[жестовые языки|рнапырхахаратә бызшәақәа]];<ref>''Беликов В. И.'' [http://tapemark.narod.ru/les/153b.html Жестов языки] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 153.</ref> * [[формальный язык|аформалтә бызшәақәа]]: ** ◦ [[язык программирования|апрограммаҟаҵара абызшәақәа]] (иаагозар, [[Алгол|Алгол]], [[SQL|SQL]], [[Python|Python]]); * [[язык животных|аԥстәқәа рбызшәақәа]]; * ахатәы ҟазшьа змоу адыргатә системақәа (иаагоар, [[дорожный знак|амҩатә дыргақәа]] рсистема, мамзаргьы [[язык цветов|аԥштәқәа рбызшәа]]).<ref>Норман, 2009, с. 14—18</ref> Абызшәақәа ҭнаҵаауеит [[языкознание|абызшәадырра]] ([[лингвистика|алингвистика]]). Адыргатә системақәа — [[семиотика|асемиотика]] аҭҵаара иамаҭәаруп. Абызшәа аструктура ауаҩытәыҩса ихәыцшьеи ихымҩаԥгашьеи ишырныруа [[психолингвистика|апсихолингвистика]] иҭнаҵаауеит. Абызшәа ахаҭеи абызшәа закәу аилкаареи ирыдҳәалоу, азеиԥшуаҩытәыҩсатә теориатә проблемақәа ҭнаҵаауеит [[Философия языка|абызшәа афилософиа]]. == Абызшәа аилкаара == [[Коммуникация (психология)|Аицәажәареи]] аусеицуреи ҭызҵаауа апсихолог, азанааҭуаҩ М.Томаселло ишиҳәо ала, абызшәа ҳәа иԥхьаӡатәу, аиҿцәажәараан, егьырҭ [[намерение|ргәазыҳәарақәа]] рыцеиҩшара [[способность|алзыршо]] ауп.<ref>''Ахутина Т. В.'' Вступительная статья // Томаселло, Майкл. Истоки человеческого общения / Пер. с англ. М. В. Фаликман, Е. В. Печенковой, М. В. Синицыной, Анны А. Кибрик, А. И. Карпухиной. — {{М.}}: Языки славянских культур, 2011. — С. 20.</ref> == Абызшәа афункциақәа == Ажәа «афункциа» ара ахархәара амоуп «ахықәкы», «ароль», ма «аобиект иҟанаҵо аусура» аҵакала. Абызшәа афункциа рацәа змоу ҟалароуп. Абызшәа афункциақәа зегьы аицәажәараҿы иааԥшуеит.<ref name="Викитека МСЭ2">''«[[s:МСЭ2/Язык, средство общения|Язык, средство общения]]»'' — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.</ref> Абызшәа афункциа хадақәа хԥа иреиуоуп: * " аицәажәаратә " ("акоммуникативтә" функциа) — адырраҭара аиагаразы абызшәа ахархәара; * "акогнитивтә" ("агносеологиатә") - адырраҭара аизгареи, аиқәырхареи, аҭареи; * " аизгатә " ("аккумулиативтә ") — адырра аизгареи аиқәырхареи.<ref>''Э. Скибицкий, Е. Китова'' [https://www.google.ru/books/edition/Научные_коммуникации/GIxxDwAAQBAJ?hl=ru&gbpv=1&pg=PA45&printsec=frontcover Научные коммуникации 2-е изд. Учебное пособие для бакалавриата и магистратуры]. ЛитРес. 2022.</ref> Р. О. Иакобсон [[Речевой акт|акоммуникативтә рҿиара]] атеориа аҳасабала иаликаауеит абарҭ афункциақәа: * "ареференттә" — адыррҭара аԥҵареи аҭареи (акогнитивтәи акоммуникативтәи функциақәа еиднакылоит); * "амҩақәҵагатә" — азышьҭҩы ихымҩаԥгашьа аҭышәныртәалара; * "ацәанырратә" — аиҳарак, аинтонациа абзоурала иарбоу ацәаныррақәа раарԥшра; * "аимадарашьақәыргыларатә" ([[Фатический акт|афатикатә]]) — аимадара ашьақәыргылареи аиқәырхареи; (Иарбоу афункциа еицәажәо реимадара еиқәнархоит, аимадаратә знеишьа адгылара хықәкыс иамоуп. Абасала, ари афункциа ажәаҳәаҿы еиуеиԥшым аклишеқәа раҳасабала ахатәы цәаҩа амоуп) * "аметабызшәатә" ("аметабызшәадырратә") - абызшәа анализ азуреи аилыркаареи; иара абызшәа ахархәарала иузеилымкаауа ажәақәа, ма аҳәамҭақәа реилыркаара иадҳәалоуп; * "аестетикатә" ("апоезиатә") — адырраҭара азхьаԥшра иара адырраҭара ахаҭазы; * «ахьӡҳәаратә» — амаҭәарқәа рыхьӡқәа. Андре Мартине абызшәа афункциақәа хԥа аликааит: * " аицәажәаратә" («акоммуникативтә» функциа) — аилибакааразы абызшәа ахархәара; * "ахәыцрашьакәыргыларатә" — ахәыцрақәа рышьаҭа; * "аекспрессивтә" — иҳәоу азыҟазаашьа аарԥшра == Абызшәа ахылҵшьҭреи аҿиареи == {{main|Аглоттогенез|Абызшәатә еволиуциа|Аиҿырԥшра-ҭоурыхтә бызшәадырра}} Абызшәа ахылҵшьҭра иазку агипотезақәа акыр ыҟоуп, аха абызшәа ахылҵшьҭра ҳаамҭа иахьацәыхароу азы, урҭ акгьы макьана фактла [[Закон достаточного основания|ишьақәырӷәӷәам]].<ref>Бурлак, Старостин, 2005, с. 175—191</ref> Дара гипотезақәаны иаанхоит, избанзар абызшәа ахылҵшьҭра апроцесс ашьклаԥшрагьы, ԥышәарала аиҭаҳәарагьы залыршахом. XXI ашәышықәса алагамҭазы, аҭҵааҩцәа гәыԥҩык ауаҩы ибызшәа ацәырҵра, [[7-я хромосома человека|7-тәи ахромосомаҿы]] аген [[FOXP2]] аҿы [[мутация|амутациақәа]] ҩба ирыдырҳәаларатәы алшара рызҭаз адыррақәа жәпакы ҟалеит, урҭ ирылҵшәаны ауаҩы ихӡы FOXP2 [[шимпанзе|ашимпанзеи]] егьырҭ априматқәеи рыхӡы FOXP2 еиԥшӡам [[аминокислоты|аминоҵәыҵәырақәа]] ҩба рыԥсахрала: [[треонин|атреонин]] [[аспарагин]] ала 303-тәи апозициаҿы, аспарагин [[серин|асерин]] ала 325-тәи апозициаҿы.<ref>{{книга|автор=Enard W., Przeworski M., Fisher S. E. e. a. |часть=Molecular evolution of FOXP2, a gene involved in speech and language|ссылка часть=http://email.eva.mpg.de/~paabo/pdf1/Enard_Molecular_Nature_2002.pdf|заглавие=''[[Nature]]'', 2002, '''418''' (6900)}} — P. 869—872. — {{DOI|10.1038/nature01025}}. — {{PMID|12192408}}.</ref><ref>{{книга|автор=Nudel R., Newbury D. F. |часть=FOXP2|ссылка часть=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3992897/|заглавие=''Wiley Interdisciplinary Reviews. Cognitive Science'', 2013, '''4''' (5)}} — P. 547—560. — {{DOI|10.1002/wcs.1247}}. — {{PMID|24765219}}.</ref> Арҭ аԥсахрақәа [[неандерталец|анеандерталуаҩ]] иҿы иҟалахьан.<ref>{{книга|автор=Krause J., Lalueza-Fox C., Orlando L. e. a. |часть=The derived FOXP2 variant of modern humans was shared with Neandertals|ссылка часть=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982207020659|заглавие=''Current Biology'', 2007, '''17''' (21)}} — P. 1908—1912. — {{DOI|10.1016/j.cub.2007.10.008}}. — {{PMID|17949978}}.</ref> Абызшәа ахылҵшьҭра иазку атеориақәа, аԥхьаӡатәи агәаанагарақәа рыла, гәыԥ-гәыԥла ишоит. Атеориақәа рыхәҭак шьаҭас ирымоу, абызшәа акырӡа иуадаҩу ҟалараны излаҟоу ала, ус баша изцәырҵуамызт, иаԥхьанеиуа абиԥарақәа злеилибакаауаз, ижәытәӡоу абызшәашьаҭа иахылҵыр акәын. Егьырҭ атеориақәа излазгәарҭо ала, ауаа рбызшәа здаҟам цәырҵроуп, уи аԥстәқәа реицәажәара асистемақәа ирҿырԥшӡам, убри азы ауаҩы иаԥхьанеиуа абиԥарақәа рҟынтәи раԥхьатәи ауаа рахь ииасраан, иаалырҟьаны иара цәырҵит. Теориақәак, абызшәа аиҳарак асоциалтә еимадарақәа рыла иаауа культуратә ҟалароуп ҳәа ианырԥхьаӡо аамҭазы, даҽа критерик ианарбоит атеориақәа рыхәҭак, абызшәа ауаҩы генетикала ицәа иалоу функцианы изыԥхьаӡо агәаанагара ишықәныҟәо.<ref>Ulbaek, 1998, p. 30—43</ref> Иахьазы, абызшәа иаалырҟьаны ацәырҵра иазку атеориа иналукааша адгылаҩ [[Хомски, Ноам|Ноам Хомски]] заҵәык иоуп. Иара игәаанагарала, «машәыршақә мутациак ҟалеит, иҟалап ахшыҩ назырҳәы-аазырҳәыз, акалашәа иҟоу акосмостә шәахәақәа анрықәԥха ашьҭахь, иаабац апримат ахшыҩ аҿы ажәаҳәатә цәеижьхәҭа аԥнаҵазар» ҳәа.<ref>Chomsky, 2000, p. 4</ref> Ари ахҭыс зынӡа ииашаҵәҟьоуп ҳәа адкылара шаԥсам ала аԥхьаҩ игәиҽанҵо, Хомски ишьақәирӷәӷәоит иара иаҳа аиаша иазааигәазар шалшо, ажәаҳәа аеволиуциа иазку егьырҭ «алакә» ҭоурыхқәа жәпакы раасҭа.<ref>Chomsky, 2000, p. 4</ref> Абызшәа маҷ-маҷ аҿиара атеориақәа ирықәныҟәоит иахьазы аҭҵааҩцәа реиҳараҩык, аха ари аҿиара иадгалоу амеханизмқәа рыла, арҭ атеориақәа еиԥшым. Шьоукы, иаагозар апсихолог [[Пинкер, Стивен|Стивен Пинкер]] иеиԥш иҟоу, абызшәа аҿиара аҩныҵҟатәи процессуп, уи иаԥхьагылоу ҳәа ишьатәуп [[интеллект животных|аԥстәқәа ринтеллект]] ҳәа ирԥхьаӡоит.<ref>{{книга|автор=Pinker, Steven.&nbsp;|заглавие=The Language Instinct: How the Mind Creates Language|место=New York|издательство=HarperCollins|год=2000|allpages=xv + 525|серия=Harper Perennial Modern Classics|isbn=0-06-095833-2}}</ref> Абызшәа аицәажәара апроцесс аан ироуа, иҭырҵаауа мыругоуп ҳәа изԥхьаӡо егьырҭ аҭҵааҩцәа (иаагозар, М.Томаселло иеиԥш) хыҵхырҭак аҳасабала иалырхуеит [[зоосемиотика|аԥстәқәа рыбжьара аицәажәара]], ашьҭыбжьтә ма анапырхахаратә.<ref>{{книга|автор=Tomasello, Michael.&nbsp;|заглавие=Origin of Human Communication|ссылка=https://archive.org/details/originsofhumanco0000toma|место=Cambridge, MA|издательство=MIT Press|год=2008|allpages=xiii + 393|серия=The Jean Nicod Lectures|isbn=978-0-262-20177-3}} — P. 8—10, 53—55.</ref> Абызшәа маҷ-маҷ амузыка аҟынтәи аҿиара, [[Жан-Жак Руссо]]и [[Чарльз Дарвин]]и реиԥш иҟоу ахәыцыҩцәа ирҳәахьоу агәаанагара шьақәдырӷәӷәоит егьырҭ амодельқәа. Ари атеориа ҳаамҭазтәи адгылаҩ ду ҳәа дыԥхьаӡатәуп археолог [[Стивен Миттен]].<ref>Fitch, 2010, p. 466—507</ref> Абызшәа ауаатәыҩса рҭоурыхнӡатәи аамҭақәа рзы ишцәырҵыз иазку ҭоурыхтә шьҭак еиқәымхеит, иахьа ус еиԥш иҟоу апроцессқәа убаӡом. Убри аҟнытә маҷ-маҷ аҿиара атеориа иқәныҟәо аҭҵааҩцәа абызшәа заанаҵы ашьақәгылареи аԥстәқәа (иаагозар, априматқәа) реиҿцаареи аиԥшызаарақәа ҭырҵаалар акәхоит. Аҭҵаара альтернативтә метод, аԥхьаӡатәи ауаа адгьыл иҵоу рыԥсыбаҩқәа рҿы ажәаҳәа аҽашьырцылара ашьҭақәа, иара убас абызшәаԥхьатәи аамҭазы адыргақәа рхархәара ашьҭақәа рыԥшаара ауп.<ref>Fitch, 2010, p. 250—292</ref> Ауаҩы иеиԥшу [[австралопитеки|австралопитекаа]] реиҿцаара асистема шьаҭанкыла амаамынқәа ирымоу еиԥшымызт ҳәа агәаанагара еицрыдыркылахьоу акәны иҟоуп.<ref>Foley, 1997, p. 70—74</ref> Ари аиҿцаара асистема ԥхьаҟатәи аҿиара иазкны, 2,5 миллион шықәса раҟара раԥхьа, ахкы "[[Homo]]" анцәырҵ инаркны, еиуеиԥшым агәаанагарақәа ыҟоуп. Ҭҵааҩцәақәак аԥхьаӡатәи абызшәашьаҭа ацәырҵра 2,3 миллион шықәса раԥхьа ахкы "[[Homo habilis]]" идырҳәалоит, даҽа ҭҵааҩцәақәак ракәзар, ари аҳәаа иахысын 1,8 миллион шықәса раԥхьа "[[Homo erectus]]", мамзаргьы "[[Homo heidelbergensis]]" ҳәа ирыԥхьаӡоит (зынӡа 600 нызқь шықәса раԥхьа). Абызшәа акәзар, уи иахьатәи аформала ишьақәгылеит [[поздний палеолит|хыхьтәи апалеолит]] аамҭаан — 100 нызқь шықәса инеиҵаны раԥхьа.<ref>Fitch, 2010, p. 292—293</ref> [[Глоттогония|Аглоттогенез]] ҳаамҭазтәи аҭҵаарақәа рылҵшәақәа (Д.Бикертон, Р. Боид, Џь-Л.Десаль, Р. Џьакендофф, Т. Дикон, М. Дональд, Д. Дор, К. Лаланд, П. Ричерсон, Р. Ренгем, К. Стерелли, М. Томаселло, В. Уилдген, Џь. Харфорд уҳәа уб. иҵ.) иалдыршоит ишьақәгыло аҩаӡарарацәатә парадигма ҿыц аӡбара.<ref> Розов Н. С. Происхождение языка и сознания. Как социальные порядки и коммуникативные заботы порождали речевые и когнитивные способности. Новосибирск: Манускрипт, 2022. 355 с. </ref> Уи аҳәаақәа ирҭагӡаны иаку еибаркыраны рҽеидыркылоит [[Выготский, Лев Семёнович|Л. С.Выготски]], [[Скиннер, Беррес Фредерик|Б. Скиннер]], [[Узнадзе, Дмитрий Николаевич|Дм Узнаӡе]], [[Коллинз, Рэндалл|Р. Коллинз]] рԥсихологиатәи рмикросоциологиатәи идеиақәа. Уи азы аеволиуциатә модель атехноԥсабаратә ҭыԥқәа, асоциалтә еиҿкаарақәа, аицәажәаратә усқәа еиуеиԥшым аиқәыршәаратә структурақәа ирыднаҳәалоит: аҵастә практикақәа, авокалтә ԥышәарақәа, адыргатәи асемантикатәи акқәа инадыркны — анеиронтә жәаҳәа амеханизмқәеи урҭ шьҭрала рықәманшәалахареи рҟынӡа. Ҳаамҭазтәи аҭҵаарақәа рыхҳәаа ҟаҵоуп [[Бурлак, Светлана Анатольевна|Светлана Бурлак]] лышәҟәы "Абызшәа ахылҵшьҭра. Афактқәа, аҭҵаарақәа, агипотезақәа» аҿы.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vsenauka.ru/knigi/vsenauchnyie-knigi/book-details.html?id=941|title=Светлана Бурлак Происхождение языка. Факты, исследования, гипотезы|access-date=2022-08-25|archive-date=2022-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220825234055/https://vsenauka.ru/knigi/vsenauchnyie-knigi/book-details.html?id=941|url-status=live}}</ref> Ауаа жәытә-натә аахыс иазҿлымҳан Адгьыл аҿы абызшәақәа рацәаны цәырҵшьас ироуз азҵаара. Ҵарауаақәак ргәы иаанагоит урҭ зегьы еицырзеиԥшу [[корень (лингвистика)|адацқәа]] рымоуп ҳәа, [[прамировой язык|апрамиртә бызшәа]] аиԥшымзаарақәа реибаркыра ("амоногенез" аконцепциа) иахҟьаны; ари агәаанагаразы ирҳәоит, хәҭакахьала, «адунеизегьтәи аетимологиақәа» ҳәа изышьҭоу — [[макросемья|амакросемақәа]] зегьы ирзеиԥшны иҟоу ажәа шьагәыҭқәа.<ref>''[[Иванов, Вячеслав Всеволодович|Иванов Вяч. Вс.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/308b.html Моногенеза теория] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 308—309.</ref> Даҽа шьоукы, аханатә абызшәақәа еихьԥшым рхыҵхырҭақәа акымкәа иҟан ҳәа ирԥхьаӡоит ("аполигенез" аконцепциа)<ref>Бурлак, Старостин, 2005, с. 125—126</ref> Абызшәадырцәа [[родство языков|абызшәақәа реигәыцхәра]] шьақәдыргылоит абызшәатә акзаара 5-10 нызқь шықәса иреиҳамкәа раԥхьа ианеилаҳа, [[языковые семьи|абызшәатә ҭаацәарақәа]] рахь ианеиднакыло аамҭазы. Ҭҵааҩцәақәак абызшәақәа еиҳа ихароу ргенетикатә еиуарагьы ашьақәыргылара рҽазыршәоит. == Абызшәа аҵара == {{main|Абызшәадырра}} Абызшәа ҭызҵаауа ҭҵаарадырроуп [[лингвистика|абызшәадырра]]. Уи ашьақәгылара иалагеит [[наша эра|ҳашықәсԥхьаӡара]] алагара акыр шагыз, [[Древний мир|ажәытәӡатәи аамҭақәа]] раан.<ref>{{книга|автор=Сусов И. П.&nbsp;|заглавие=История языкознания|место=М.|издательство=АСТ: Восток-Запад|год=2007|страниц=382|isbn=5-17-039272-9}}</ref> Абызшәадырратә дырра аҿиара апроцесс акырӡа еиҵыхын, аиҳаракгьы еиҿагылон, иҷыдоу ашколқәеи атрадициақәеи ахьышьақәгылоз еиуеиԥшым аетникатә культурақәа рхаҭарнакцәа рымчала имҩаԥысуан. XIX — XX ашәышықәсақәа рзы ишьақәгылоит иахьатәи абызшәадырра —ауаҩы ибызшәеи ицәажәаратә усуреи рганқәа зегьы теориалеи практикалеи иҭызҵаауа имахәҭарацәоу ҭҵаарадырроуп.<ref>{{cite web|url=http://www.linguisticsociety.org/resource/history-modern-linguistics|author=Newmeyer, Frederick J.|title=The History of Modern Linguistics|publisher=Linguistic Society of America|access-date=2015-01-10|archive-date=2014-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231094048/http://www.linguisticsociety.org/resource/history-modern-linguistics|url-status=live}}</ref> === Абызшәадырра аҟәшақәа === Абызшәа академтә ҭҵаара, еиуеиԥшым атеориатә позициақәа рыла, аҭцаарадырра аҟәшақәа акыр рзы аинтерес аҵоуп.<ref>{{книга|автор=Trask, Robert Lawrence.&nbsp;|заглавие=Language and Linguistics: The Key Concepts. 2nd ed|ссылка=https://archive.org/details/languagelinguist0000tras|место=London|издательство=Routledge|год=2007|allpages=xxi + 367|isbn=978-0-415-41398-9}} — P. 110—111, 184—188, 264—265.</ref> Убас, [[дескриптивная лингвистика|ахцәажәаратә бызшәадырра]] иҭнаҵаауеит иалкаау абызшәа аграмматика, [[теоретическая лингвистика|атеориатә бызшәадырра]], абызшәа аԥсабара азхәыцреи аҳәаақәҵареи ирызку атеориақәа, иҟоу абызшәа рацәа шьаҭас иҟаҵаны аус рыднаулоит. [[Социолингвистика|Асоциолингвистика]] азҿлымҳауп абызшәа асоциализациа хықәкыс иҟаҵаны хархәашьас иамоу, [[нейролингвистика|анеиролингвистика]] ауаҩы ихшыҩ аҿы абызшәатә дырраҭара аус адулара иадҳәалоу апроцессқәа ҭнаҵаауеит, [[историческая лингвистика|аҭоурыхтә бызшәадырра]] иҭнаҵаауеит [[языковое родство|абызшәатә еиуареи]] [[генетическая классификация языков|абызшәақәа ргенетикатә классификациеи]] рызҵаарақәа, [[прагматика|апрагматика]] иҭнаҵаауеит ицәажәо абызшәатә дыргақәа рхархәаразы аҭагылазаашьақәа реизак.<ref>''[[Арутюнова, Нина Давидовна|Арутюнова Н. Д.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/389e.html Прагматика] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 389—390.</ref> === Абызшәадырра аҭоурых === [[Файл:Ferdinand de Saussure by Jullien.png|thumb|right|Фердинанд де Сосиур]] Абызшәа формалла аҭҵаара аҭоурых V ашәышықәса ҳ. ҟ. инаркны иалагоит ҳәа иазыԥхьаӡоуп.<ref>{{книга|автор=Campbell, Lyle.&nbsp;|часть=The History of Linguistics|заглавие=The Handbook of Linguistics|ответственный=Ed. by M. Aronoff and J. Rees-Miller|место=Malden, MA|издательство=Blackwell Publishers|год=2001|allpages=xvi + 821|isbn=0-631-20497-0}} — P. 81-105.</ref> Ари аамҭазы индиатәи аграмматик [[Панини|Панини]] ишьақәиргылеит [[Асанскрит бызшәа|асанскрит]] абызшәа аморфологиатә ԥҟарақәа 3959. Убри инаваргыланы, дырраҭарақәак рыла, XIX ашәышықәсазы ҳ. ҟ. [[шумер|шумертәи]] ашәҟәыҩцәа [[Ашумер бызшәа|шумертәии]] [[аккадский язык|аккадтәии]] абызшәақәа рграмматика аиԥшымзаарақәа ҭырҵаахьан. Анаҩс, аҩыра аус адызулоз ажәытә культурақәа зегьы рхатәы грамматикатә традициа иазнеиуан.<ref>{{Книга|ссылка=|автор=В. М. Алпатов|заглавие=История лингвистических учений|ответственный=|год=2005|место=Москва|издательство=Языки славянской культуры|страницы=9, 13|страниц=368|isbn=5-9551-0077-6}}</ref> Традициала иалкаахоит абарҭ амилаҭтә бызшәадырратә традициақәа: индиатә, антикатә (нас — европазегьтәи), китаитәи арабтәи ([[Коран|Аҟәырҟан]] аилыркаареи аԥхьареи ирыдҳәалоу). XVII ашәышықәсазы [[Грамматика Пор-Рояля|Пор-Роиальтәи]] [[Франциа|афранцыз]] грамматикцәа аус адырулеит абызшәа аграмматика ахәыцра ашьаҭақәа аанарԥшуеит, убри аҟнытә аграмматика универсалтәызароуп ҳәа зҳәо аидеиа. XVIII ашәышықәсазы [[филолог|афилолог]] [[Джонс, Уильям (филолог)|Уилиам Џьонс]], аиҿырԥшратә анализ шьаҭас иҟаҵаны, [[Асанскрит бызшәа|асанскрити]] [[латынь|алатын бызшәеи]] хылҵшьҭрак акәзар ҟалап ирымоу ҳәа азгәаҭаны, [[Сравнительно-историческое языкознание|аиҿырԥшра-ҭоурыхтә бызшәадырра]] ашьаҭа икит<ref>[http://histling.nw.ru/linguists/D/jones_w1 Третий ежегодный доклад В. Джонса, президента Азиатского общества в Бенгалии] {{Wayback|url=http://histling.nw.ru/linguists/D/jones_w1 |date=20070930224625 }} {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=21|месяц=05|год=2013|url=http://histling.nw.ru/linguists/D/jones_w1|id=20130508}}</ref>, [[Вильгельм фон Гумбольдт|Вильгельм фон Гумбольдт]] академтә бызшәа аҵара индоевропатәи абызшәақәа ргәыԥ мацара аҳәаақәа ирҭигеит.<ref>{{книга|автор=[[Гумбольдт, Вильгельм|Гумбольдт В.]]&nbsp;|заглавие=Избранные труды по языкознанию|место=М.|издательство=Прогресс|год=1984|страниц=397}}</ref> XX ашәышықәса алагамҭазы, [[Соссюр, Фердинанд де|Фердинанд де Соссиур]], дара-дара рыла иҳәаақәҵоу, еидҳәалоу акқәа рстатикатә системак аҳасабала, абызшәа аидеиа аԥиҵеит.<ref>{{книга|автор=[[Соссюр, Фердинанд де|Saussure, Ferdinand de]].&nbsp;|заглавие=Course in General Linguistics|место=La Salle, Ill.|издательство=Open Court|год=1983|allpages=xx + 236|isbn=0-8126-9023-0}}</ref> Соссиур иеихьӡара хадақәа рахь иԥхьаӡатәуп иара убас [[Диахрония и синхрония|адиахрониатәи]] (аҭоурыхтәи аиҿырԥшратәи), [[Диахрония и синхрония|асинхрониатәи]] (адескриптивтә) бызшәадырра аиҩдыраара. Соссиур излаиҳәо ала, абызшәадырратә ҭҵаара амаҭәар ианақәшәо, абызшәа адиахрониатә аспектқәа реиԥш асинхрониатә аспектқәагьы ианрыххәыцуа ауп. Уи адагьы, иара идҳәалоуп абызшәатә система ахәҭақәа рыбжьара аизыҟазаашьақәеи аиԥшымзаарақәеи ҩ-хкык ралкаара: асинтагматикатәи ассоциативтәи (апарадигматикатәи) == Абызшәа системак аҳасабала == {{main|Абызшәатә система|Абызшәа аҩаӡарақәа|Абызшәатә ак}} Ихадоу ҳәа иалкаауп анаҩстәи абызшәа аҩаӡарақәа<ref name="ЛЭС"/>: * ''[[фонема|афонематә]]''; * ''[[морфема|аморфематә]]''; * ''[[лексика|алексикатә]]'' (ажәала); * ''[[синтаксис|асинтаксистә]]'' ([[Предложение (лингвистика)|ажәаҳәа]] аҩаӡара). Абызшәа еиуеиԥшым аҭыԥқәеи аҳаракырақәеи рҿы асистема аҩаӡара еиԥшӡам; убас, [[Фонология|афонологиаҿы]], хәҭак ӷәӷәала аиҭакра егьырҭ ахәҭақәа рышҟа ииасуа аиҭкарақәа ҟанаҵоит, уи [[Лексика|алексикаҿы]] аасҭа акыр еиҳауп.<ref name="ЛЭС">''Булыгина Т. В., Крылов С. А.'' [http://tapemark.narod.ru/les/452c.html Система языковая] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 452—454.</ref> Уи адагьы абызшәатә системеи уи хаз игоу асистемеи рҿы иалкаахоит ацентри аперифериеи. == Адунеи абызшәақәа == {{main|Адунеи абызшәақәа}} [[Файл:Human Language Families Map.PNG|250px|thumb|right|Адунеи абызшәатә ҭаацәарақәа]] Адунеи аҿы иҟоуп 7 нызқь инареиҳаны абызшәақәа, аха урҭ еидукылар ҟалоит акыр имаҷу абызшәатә ҭаацәарақәа рыла.<ref>Бурлак, Старостин, 2005, с. 3</ref> Иԥсабаратәу абызшәақәа зегьы, ма реиҳарак ирымоуп [[языковые универсалии|абызшәатә ԥҟарақәа]] ҳәа изышьҭоу (иаагозар, иарбан бызшәазаалак иамоуп абжьыҟақәеи ацыбжьыҟақәеи, абызшәаҿы [[двойственное число|арыҩбатәра]] ыҟазар, уи иалоуп [[множественное число|арацәа хыԥхьаӡара]]гьы уҳәа). == Абызшәақәа реихшара == Абызшәақәа реихшаразы еиуеиԥшым азнеишьақәа ыҟоуп: * [[Ареальная классификация языков|ареалтә]], акультура-ҭоурыхтә [[ареал|ҵакырақәа]] рыла (иахьрылаҵәо аҭыԥ ала); * [[Типологическая классификация языков|атипологиатә]]; иаагозар, аграмматикатә ҵакы аарԥшышьала абызшәақәа еихыршоит [[Аналитический язык|аналитикатә]], [[Изолирующий язык|аҟәыҭхагатә]], [[Синтетический язык|асинтетикатә]], [[Полисинтетический язык|аполисинтетикатә]] ҳәа; * [[Генетическая классификация языков|агенетикатә]], хылҵшьҭралеи аиуареи рыҩаӡарала. Абызшәақәа гәыԥ-гәыԥла рҽеидыркылоит; урҭ — [[языковые семьи|ҭаацәарақәа]]ны. Ҭаацәарақәак рзы иазгәаҭоуп еиҳа зыҩаӡара ҳараку атаксонқәа реидкылара — амакроҭаацәарақәа. Агенетикатә ҷыдарақәа рышьаҭала абызшәақәа реихшара иаҿуп абызшәатә систематика. == Абызшәа адинамика адунеи аҿы == {{see also|Адунеи абызшәақәа}} [[Адгьыл|Адгьыл]] аҿы иҟоуп 7 нызқь инареиҳаны абызшәақәа.<ref>[http://www.ethnologue.com/ Ethnologue — крупнейший в мире каталог языков] {{Wayback|url=http://www.ethnologue.com/ |date=20071227170852 }}{{In lang|en}}</ref> Аимадарақәа реизҳарала, [[Живой язык|зыԥсы ҭоу абызшәақәа]] рхыԥхьаӡара еиҵахоит бжьаратәла бызшәак ҩымчыбжь рыҩныҵҟала аццакра аманы.<ref>{{Cite web |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1912041,00.html |title=Почти половине языков мира грозит исчезновение |access-date=2007-11-05 |archive-date=2008-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080629082536/http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1912041,00.html |url-status=live }}</ref> [[File:Novi Sad mayor office.jpg|thumb|[[Нови-Сад|Нови-Сад]] (Сербиа) ақалақь ахадара ахыбраҿы ԥшь-бызшәак рыла иҟоу аҭаӡҩырақәа: [[Асерб бызшәа|асерб]], [[Амаџьар бызшәа|авенгр]], [[Асловак бызшәа|асловак]], [[южнорусинский язык|аладаурыс]]]] Еиҳа ахархәара змоу 40 бызшәа рыла ицәажәоит [[Адгьыл|Адгьыл]] иқәынхо ауааԥсыра 2/3 рҟынӡа. [[Родной язык|Зхатәы бызшәала]] ицәажәо рхыԥхьаӡарала адунеи аҿы аԥыжәара рымоуп [[Китайские языки|акитаи]], [[хинди|ахинди]], [[Англыз бызшәа|англыз]], [[Аиспан бызшәа|аиспан]], [[Араб бызшәа|араб]], [[Апортугал бызшәа|апортугал]], [[Аурыс бызшәа|аурыс]]. Амала фактла еиҳа ихадоу рбаганы иҟалоит, аиҳаракгьы иахьатәи адунеи аҿы, ахатәы бызшәа акәымкәа, зыԥсы ҭоу есҽнытәи аицәажәараҿы, аҵараҿы, амассатә дырраҭара ахархәагақәа рҿы, аамҭахгарақәа, аинтернет аҿы бызшәак ареалтә хархәара, адунеи аҿы абызшәа зҵо рхыԥхьаӡара иадҳәалоу арбага. Ас азнеишьаан, хымԥада хыԥхьаӡарала аԥыжәара амоуп англыз бызшәа, еиҳа имаҷны, [[Франкофоны|афранцыз]], [[Испанидад|аиспан]], [[севернокитайский язык|аҩадатәи китаитәи]], [[Арабский мир|араб]] бызшәақәа реиԥш иҟоу абызшәақәа. Ҩ-бызшәак, ма инареиҳаны ицәажәо ауаа рхыԥхьаӡара есааира иацлоит. 70% рҟынӡа Адгьыл иқәынхо бызшәак инеиҳаны иалацәажәар рылшоит. Ҩ-бызшәак акыр ибзианы рдырреи бызшәак аҟынтәи даҽа бызшәак ахь ахы иақәиҭны аиасреи [[билингвизм|абилингвизм]] ҳәа иашьҭоуп.<ref>[https://rusist24.rudn.ru/index.php/stati-po-rki/multietnichnost-sovremennykh-gosudarstv-i-problema-rannego-bilingvizma Мультиэтничность современных государств и проблема раннего билингвизма]</ref><ref name=":0">[https://bilingual-online.net/5/ Типология билингвизма (наблюдения за 5 билингвами)]</ref> Атәылақәа жәпакы рҿы ауаа аҩны аҭыԥантәи абызшәала, ма адиалект ала ицәажәоит, аофициалтә еизыҟазаашьаҿы — аҳәынҭқарратә бызшәа алитературатә вариант ала, аиҳарак ашкол аҿы — уи [[диглоссия|адиглоссиа]] ҳәа иашьҭоуп.<ref name=":0" /> Иахьатәи аамҭазы, [[Исчезающие языки|иӡуеит]] ҳәа иԥхьаӡоу, 400 бызшәа инареиҳаны иҟоуп. Абызшәа ныҟәызго аҵыхәтәантәи ауаҩы иара ицԥсуеит, убри аҟнытә ашәарҭара иҭагылоуп, зегь раԥхьаӡагьы, аҩыра зхы иазмырхәо ажәларқәа.<ref>{{Cite web |url=http://www.bigbook.ru/litnews/detail.php?ID=3315 |title=Когда умирают языки |access-date=2008-10-09 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722183759/http://www.bigbook.ru/litnews/detail.php?ID=3315 |url-status=live }}</ref> Абызшәақәа рҭахара амзызқәа ируакуп иныҟәызго рыҩныҵҟа урҭ хыԥхьаӡарала еиҟарамкәа реихшара. Убас, апланета ауааԥсыра 80% ирықәшәоит 80 бызшәа, 3,5 нызқь бызшәа — адгьыл иқәынхо ауааԥсыра 0,2% роуп.<ref>{{Cite web |url=http://www.akzia.ru/news/26-09-2007/655.html |title=Мир теряет языки |access-date=2008-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719153636/http://www.akzia.ru/news/26-09-2007/655.html |archive-date=2011-07-19 |url-status=dead }}</ref> Абызшәақәа рыӡра апроцесс мзыз хадақәас иԥхьаӡоуп аглобализациеи амиграциеи. Ауаа ақыҭақәа ирылҵны ақалақьқәа рахь ицоит, рыжәлар рбызшәа рцәыӡуеит. Иахьа иҟоу абызшәақәа рыбжеиҳараҩык XXI ашәышықәса азбжазы ахархәара рҵәыӡуеит. Абызшәақәа жәпакы ыӡуеит дара ныҟәызго еиҳа зымч ӷәӷәоу абызшәатә еилазаара ианамадахалак, убри аҟнытә аӡра ашәарҭара иҭагылоуп раԥхьа иргыланы ажәлар маҷқәа рбызшәақәеи аҳәынҭқарра змам ажәларқәа рбызшәақәеи. 70% иреиҵаны ахәыҷқәа абызшәа рымҵозар, иӡуеит ҳәа иԥхьаӡоуп. [[ИУНЕСКО|ИУНЕСКО]] «Аӡра ашәарҭара иҭагылоу адунеитә бызшәақәа ратлас» адыррақәа рыла, иахьатәи Аамҭазы [[Европа]] аӡра ашәарҭара иҭагылоуп 50 бызшәа рҟынӡа. Рҭагылазаашьа еиҳа иуашәшәыроуп [[Австралиа|Австралиа]], [[Индокитай|Индокитаи]], [[Америка]], [[Африка]] рышьагәыҭуаа рбызшәақәа, аконтинентқәа ирҟәыҭхоу [[Адгьылбжьаха|адгьылбжьахақәа]] — уаҟа иҟоуп даҽа шьоукы иқәырцо ажәлар ссақәа рацәаны, иара убас адгьылбжьахақәа ҟалар, ажәлар жәпаҩыла ианԥсуа иара еиҭашьақәзыргыло уаҩ дыҟам. Еиҳа иӷәӷәоуп Европа абызшәақәа — Европа атәылақәа ҿиоуп, уа ауааԥсыра рацәаны инхоит; ус анакәха, урҭ абызшәақәа ныҟәызго зықьҩыла ракәзаргьы раныӡаара рацәак иԥырхагахом. [[Ватикан]] аофициалтә бызшәақәа ируаку, шьҭа иԥсхьоу [[латынь|алатын]] бызшәа, уахь иузалаҵом. == Абызшәа аҷыдарақәа == Абызшәақәа реиқәырхареи рфункциатә ԥкреи рыҩаӡарала иҳәаақәҵоуп. === Аиқәырхара аҩаӡара === {{main|Абызшәақәа реиқәырхара аҩаӡара}} Аиқәырхара аҩаӡарала (англ. Levels of endangerment) абызшәақәа ИУНЕСКО абызшәақәа рзы Ашәҟәы Ҟаԥшь аҿы еиуеиԥшым абызшәа ашәарҭара иҭазыргыло ашәарҭара еиҳа еилыкка аилкааразы ирыдгалоу ф-категориак рыла ишьақәгылоу аихшарбага рымоуп: * [[Мёртвый язык|Иӡхьоу абызшәақәа]] (''extinct – иӡхьоу'') * Иҟалап иқәӡааз абызшәақәа ("possibly extinct") * Ақәӡаара ахықә иқәгылоу (иқәӡаарц егьызгым, "nearly extinct") * Иӡуа (иқәӡаауа) абызшәақәа ("seriously endangered") * Иманшәалам абызшәақәа ("endangered") * Иҭышәынтәалам абызшәақәа ("potentially endangered") * Иманшәалоу абызшәақәа (имԥсуа) ("not endangered") === Афункционалтә ԥкра === Функциала иԥку ҳәа иашьҭоуп иахьынӡахәҭоу мамзаргьы зынӡа абарҭ алшарақәа змам абызшәа: * иалкаау аҩыратә системаҿы иҭышәынтәалоу аорфографиа; * иҿырԥшыгоу алитература (аграмматика, ажәарқәа, аклассикцәа рырҿиамҭақәа); * амассатә аларҵәара аматериалқәа (апресса, аудионҵамҭақәа, афильмқәа, ашәақәа, амузыка); * атехникатәи арҵаратәи литература (атехникатәи аҭҵаарадырратәи кьыԥхьымҭақәа, адидактикатә усумҭақәа, арҵага шәҟәқәа); * есҽнытәи адырраҭара еиуеиԥшым аныҟәгагақәа (афишақәа, алаҳәарақәа, акорреспонденциа, аилыркаагақәа, анапхгарақәа уҳәа); * абызшәала адырраҭара аиагаразы егьырҭ ахархәагақәа.<ref>''Марсель Дики-Кидири''. Как обеспечить присутствие языка в киберпространстве? — {{М.}}: Межрегиональный центр библиотечного сотрудничества (МЦБС), 2007. — 64 с.</ref> Абызшәа функциала иԥкуп ҳәа аԥхьаӡаразы, еиқәыԥхьаӡоу алшарақәа зегьы рыҟамзаара хымԥадатәӡам. Абызшәа аҩыра амазар, ашкол аҿы иддырҵозар ҟалоит, аха убри инаваргыланы адырраҭаратә ма абызшәатә лшарақәа хаҭабзиарала иахьынӡахәҭоу рыҟамзаара иахҟьаны ӷәӷәала ааха аиур ҟалоит. Функциала иԥку рахь ииашаны иԥхьаӡахоит зықәӡаара хырԥашьа амам абызшәақәа реиԥш ицәырҵуа абызшәақәагьы, акырӡа алшара дуқәа змоу, аха макьаназы аҟазааразы инагӡаны иазымхо. Ауаҩытәыҩсатә ресурсқәа рыҟазаара аганахьала, функциала иԥку абызшәа ақәӡаара ашәарҭара иҭазыргыло бызшәаны иҟалар алшоит уи ахархәара аныҟәгаҩцәа рхыԥхьаӡара маҷзар. Функциала иԥку абызшәақәа рахь иаҵанакуеит: * Европа: ** ◦ [[бретонский язык|бретонтәи]]; ** ◦ [[окситанский язык|окситантәи]]; ** ◦ [[Абаск бызшәа|абасктәи]]. * Америка: ** ◦ ашьагәыҭ уааԥсыра рбызшәақәа шамахамзар зегьы; * Азиа: ** ◦ полинезиатәи, микронезиатәи, меланезиатәи адгьылбжьахақәа иашьагәыҭуаау рбызшәақәа шамахамзар зегьы; ** ◦ Азиа Аҩада зхыԥхьаӡара маҷу ажәларқәа рбызшәақәак. * Африка: ** ◦ абызшәақәа шамахамзар зегьы функциала иԥку рахь иаҵанакуеит. == Абызшәа ахкқәа == {{main|Абызшәа ахкқәа}} Иарбан бызшәазаалак аҩныҵҟа ихадоу ахкқәа рахь иаҵанакуеит, аиерархиатә еишьҭагылашьала: * [[идиолект|аидиолект]] — иалкаау аиндивид ицәажәашьа, иара аформалтәи астилистикатәи ҷыдарақәа ирыцны изхәаԥшуа;<ref>''[[Виноградов, Виктор Алексеевич (лингвист)|Виноградов В. А.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/171d.html Идиолект] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 171.</ref> * [[говор|ацәажәашьа]] — ари абызшәа ныҟәызго хәҭа хәыҷык, шамахамзар, ҵакырадгьылла иԥку ажәаҳәа, адиалект, ма ацәажәашьа аҩныҵҟа иалкаауп (иаагозар, «аҩадаурысдуӡӡатә ҿцәажәашьа олонецктәи ацәажәашьа», «[[Агәыл бызшәа|агультәи абызшәа]] керентәи адиалект ричинтәи аҿцәажәашьа» уб. иҵ.);<ref name=Dialect>''[[Касаткин, Леонид Леонидович|Касаткин Л. Л.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/132d.html Диалект] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 132—133.</ref><ref>{{книга|автор=Жукова И. Н., Лебедько М. Г., Прошина З. Г., Юзефович Н. Г.&nbsp;|заглавие=Словарь терминов межкультурной коммуникации|место=М.|издательство=Флинта; Наука|год=2013|страниц=632|isbn=978-5-9765-1083-8}} — С. 84.</ref><ref name=Reestr>{{книга|часть=Реестр кавказских языков|ссылка часть=http://www.lingvarium.org/raznoe/publications/caucas/alw-cau-reestr.pdf|заглавие=''Коряков Ю. Б.'' Атлас кавказских языков|ответственный=Ин-т языкознания РАН|место=М.|издательство=Пилигрим|год=2006|страниц=76|isbn=5-9900772-1-1}} — С. 21—41.</ref> * [[диалект|адиалект]] — ихадоу аҵакыратә (зны — зынла-асоциалтә ма азанааҭтә, мамзаргьы [[социолект|асоциолект]]) бызшәа хкуп (иаагозар, «[[Аполиак бызшәа|аполиак бызшәа]] [[мазовецкий диалект|мазовецктәи адиалект]]", "[[Агәыл бызшәа|агультәи абызшәа]] керентәи адиалект" уб. иҵ.), иаҿ. иара убас иазааигәоу атермин "[[патуа|патуа]]";<ref name=Dialect/><ref>{{книга|автор=[[Ананьева, Наталия Евгеньевна|Ананьева Н. Е.]]&nbsp;|заглавие=История и диалектология польского языка. 3-е изд|место=М.|издательство=Книжный дом «Либроком»|год=2009|страниц=304|isbn=978-5-397-00628-6}} — С. 88.</ref><ref name=Reestr/><ref>{{книга|автор=Abalain, Hervé.&nbsp;|заглавие=Le français et les langues historiques de la France. 2e éd|место= Paris|издательство=J.-P. Gisserot|год=2007|allpages=317|isbn=978-2877-47881-6}} — P. 154.</ref> * [[наречие (диалект)|ацәажәашьа]] — еиҳа идуу ҵакырадгьыл бызшәатә хкуп, уахь иаҵанакуеит адиалектқәа реизак, урҭ еидкылоуп иарбоу абызшәа егьырҭ ацәажәашьақәа изларылукаауа азеиԥш ҟазшьақәа жәпакы (ҿырԥштәқәаны иҟалар алшоит [[Аурыс бызшәа|аурыс бызшәа]] [[Северорусское наречие|аҩадаурысдуӡӡатә]] [[Южное наречие русского языка|аладаурысдуӡӡатә]] цәажәашьақәа).<ref name=Dialect/><ref>{{книга|автор=[[Широков, Олег Сергеевич|Широков О. С.]]&nbsp;|заглавие=Введение в языкознание|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1985|страниц=264}} — С. 112.</ref> Ахархәара маҷым иара убас «анеитралтә» термин: * [[идиом|аидиом]] — абызшәа ахкы арбара иара астатус хаҭа рацәак хра аламзаргьы, ма еилкаамзаргьы.<ref>''[[Виноградов, Виктор Алексеевич (лингвист)|Виноградов В. А.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/171e.html Идиом] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 171.</ref> Адиалектқәа реизак, иара убас иҿиоу абызшәақәа рҿы [[просторечие|абаша бызшәа]] иаҿагылоит [[литературный язык|алитературатә бызшәа]] — инормарку, афункциа рацәа змоу амилаҭтә бызшәа хкы, хымԥада аҩыратә форма змоу. Алитературатә бызшәа аҳәаақәа ирҭагӡаны иалыркаауеит ауаажәларра еиуеиԥшым акоммуникативтә ҭахрақәа рымаҵ зуа еиуеиԥшым афункционалтә стильқәа (иаагозар, асахьаркыратә, аҭҵаарадырратә, аофициал-усуратә, апублицистикатә).<ref>Норман, 2009, с. 261—263</ref> Иааидкыланы, "еизааигәоу аидиомқәа ҩба диалектқәоума, еиуеиԥшым бызшәақәоума" ҳәа азҵаара аҭак акырџьара ҵакы заҵәыкны иҟаӡам; [[Проблема «язык или диалект»|абызшәеи адиалекти реиԥшымзаара апроблема]] [[Языковая систематика|абызшәатә систематика]] апроблема хадақәа ируакуп, уи аҵакы [[лингвистика|абызшәадырра]] аҳәаақәа хараӡа ирҭыҵуеит. == Абызшәатә еимадарақәа == {{main|Абызшәатә еимадарақәа}} Еиуеиԥшым абызшәақәа ныҟәызго иааигәаны реинырраан рбызшәақәа анеиныруа маҷӡам, ианеиҵаха хазхаҭалатәи аҩаӡараҟынӡа. Абызшәатә еимадара инарҭбааны имҩаԥысыр алшоит [[языковая граница|абызшәатә ҳәааҿы]], [[адстрат|адстраттә]] бызшәақәа рыбжьара, мамзаргьы [[Миграция населения|амиграциа]] иахҟьаны, усҟан иныҟәызго изы иҿыцу абызшәа [[суперстрат|суперстратк]] (уаанӡатәи зыхәлабгаз), ма [[Субстрат (лингвистика)|субстратк]] аҳасабала иҟалар алшоит. Абызшәатә еимадарақәа раан аҭыԥ роур алшоит еиуеиԥшым афеноменқәа — урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[конвергенция языков|абызшәақәа реизааигәахара]], [[заимствование|амаԥсахра]], [[калька (лингвистика)|акалькақәа]], [[релексификация|аиҭеидкылара]] реиԥш иҟоу. Аинтенсивтә бызшәатә еимадарақәа ирылҵшәоуп ирмариоу абызшәа [[пиджин|еилаԥса]], [[креолизация|аилаӡҩара]], [[переключение кодов|акодқәа реиҭакра]], [[смешанный язык|еилаԥсоу абызшәақәа]]. == См. также == {{Div col}} * [[Языки мира|Адунеи абызшәақәа]] * [[Разновидности языка|Абызшәа ахкқәа]] * [[Многоязычие|Абызшәарацәара]] * [[Методики изучения языка|Абызшәа аҵара аметодқәа]] * [[Язык или диалект|Абызшәа ма адиалект]] * [[Степени сохранности языков|Абызшәақәа реиқәырхара аҩаӡара]] * [[Метаязык|Аметабызшәа]] * [[Язык запросов|Азыҳәарақәа рбызшәа]] * [[ISO 639]] * [[Язык животных|Аԥстәқәа рбызшәа]] {{Div col end}} == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * {{книга|автор=[[Бурлак, Светлана Анатольевна|Бурлак С. А.]], [[Старостин, Сергей Анатольевич|Старостин С. А.]]&nbsp;|заглавие=Сравнительно-историческое языкознание|место=М.|издательство=Издат. центр «Академия»|год=2005|страниц=432|isbn=5-7695-1445-0|ref=Бурлак, Старостин}} * {{книга|автор=[[Кибрик, Александр Евгеньевич|Кибрик А. Е.]]&nbsp;|заглавие=Язык // Лингвистический энциклопедический словарь|место=М.|издательство=[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Сов. энциклопедия]]|год=1990|страницы=604—606|страниц=685|isbn=5-85270-031-2|ref=Кибрик|ссылка=http://tapemark.narod.ru/les/604c.html}} * {{книга|автор=[[Кузнецов, Сергей Николаевич (лингвист)|Кузнецов С. Н.]]&nbsp;|заглавие=Краткий словарь интерлингвистических терминов // Проблемы международного вспомогательного языка|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1991|страницы=171—228|страниц=263|isbn=5-02-016810-6|ref=Кузнецов}} * [[Розенталь, Дитмар Эльяшевич|Розенталь Д. Э]].'', Теленкова М. А''. Словарь-справочник лингвистических терминов. Изд. 2-е. — М.: Издательство [[Просвещение (издательство)|Просвещение]].1976 год. * {{книга|автор=Норман Б. Ю.&nbsp;|заглавие=Теория языка. Вводный курс. 3-е изд|место=М.|издательство=Флинта; Наука|год=2009|страниц=296|isbn=978-5-89349-498-3|ref=Норман}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Язык и языки}} * ''[[Розов, Николай Сергеевич|Розов Н. С.]]'' [https://nsu.ru/filf/rozov-language-2022-about.htm Происхождение языка и сознания. Как социальные порядки и коммуникативные заботы порождали речевые и когнитивные способности]. — Новосибирск: Манускрипт, 2022. — 355 с. ISBN 978-5-93240-360-0 * {{книга|автор=Ulbaek, Ib.&nbsp;|часть=The Origin of Language and Cognition|ссылка часть=http://www.people.ku.edu/~mvitevit/ulbaek_origin_of_language.pdf|заглавие=Approaches to the Evolution of Language: Social and Cognitive Bases|ответственный=Ed. by J. R. Hurford, M. Studdert-Kennedy, C. Knight|место=Cambridge|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1998|pages=30—43|allpages=456|isbn=0-521-63964-6|ref=Ulbaek}} * {{книга|автор=[[Хомский, Ноам|Chomsky, Noam]].&nbsp;|заглавие=The Architecture of Language|место=New Delhi, Oxford & New York|издательство=[[Oxford University Press]]|год=2000|allpages=xv + 89|isbn=0-19-564834-X|ref=Chomsky|язык=en}} * {{книга|автор=Fitch, W. Tecumseh.&nbsp;|заглавие=The Evolution of Language|ссылка=http://www.genlingnw.ru/board/attachments/fitch_evolution.pdf|место=New York|издательство=Cambridge University Press|год=2010|allpages=xii + 611|isbn=978-0-521-85993-6|ref=Fitch}} * {{книга|автор=Foley, William A.&nbsp;|заглавие=Anthropological Linguistics: An Introduction|ссылка=https://archive.org/details/anthropologicall0000fole|место=Malden, MA|издательство=Blackwell Publishers|год=1997|allpages=xvii + 495|isbn=978-0-631-15122-2|ref=Foley}} == Азхьарԥшқәа == * [http://www.radiovesti.ru/articles/2012-03-17/fm/38205 Филолог Светлана Бурлак о происхождении и развитии языков в программе Наука 2.0] * [[Эмиль Бенвенист]]. [http://www.krotov.info/lib_sec/02_b/ben/veniste.htm Категории мысли и категории языка] {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:бызшәа}} [[Акатегориа:Абызшәақәа| ]] [[Акатегориа:Абызшәа| ]] rub7r8q5f8pmpzbk1flzxhxkwl2anyg 169093 169090 2026-07-08T00:01:29Z Nart17 17397 +{{Delete}} — астатиа жәаба иануп 169093 wikitext text/x-wiki {{Delete|Астатиа жәаба иануп: [[Абызшәа]] — асандбокс акопиа аҭахым (article is live in the main namespace; staging copy obsolete)}} {{Аҵакырацәара|Абызшәа|Абызшәа (аҵакы)}} [[Файл:Язык почтовых марок.jpg|thumb|304x304px]] '''Абызшәа''' — ԥсабарала ма иԥсабаратәымкәа иаԥҵоу, аилкааратә ҵаки ахкытә шьҭыбжьи ([[Написание слов|аҩреи]]) еихьзырԥшуа [[знаковая система|адыргатә система]] [[Сложная система|уадаҩ]]. [[Термин|Атермин]] «абызшәа», инарҭбаау аҵакала, лассы-лассы адыргатә системақәа ркласс ҭшәақәа рзы еиҳа ахархәара шамоугьы, зхы иақәиҭу адыргатә системақәа ирызкызаргьы ҟалоит.<ref>Норман, 2009, с. 14—18</ref> Адыргатә системақәа ирылыркаауеит:<ref>Кузнецов, 1991, с. 186, 193—194, 201—202</ref> * [[Ауаҩы|ауаатәыҩса]] рбызшәақәа ([[лингвистика|абызшәадырра]] иҭнаҵаауа амаҭәар): ** ◦ [[языки мира|аетникатә бызшәақәа]], мамзаргьы, зхала ицәырҵыз, иҿиауа [[естественный язык|иԥсабаратәу абызшәақәа]], зегьы раԥхьа иргыланы иалкаау [[этнос|аетнос]] (зны-зынла — [[субэтнос|асубетнос]] ма аетносқәа ргәыԥ) ахаҭарнакцәа [[Общение|реилибакааразы]] хархәагас иҟоу (ма иҟаз);<ref>Кибрик, 1990, с. 604</ref><ref>Кузнецов, 1991, с. 186—187, 201—202</ref> ** ◦ [[контактные языки|аимадаратә бызшәақәа]]<ref>{{книга|заглавие=Contact Languages: A Wider Perspective|ссылка=https://books.google.ru/books?id=to6P22ieV5kC&printsec=frontcover&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|ответственный=Ed. by S. G. Thomason|место=Amsterdam|издательство=John Benjamins Publishing|год=1997|allpages=xi + 506|серия=Creole Language Library. Vol.17|isbn=1-55619-172-3}} — P. 1-4.</ref> (иаагозар, еиуеиԥшым абызшәақәа ныҟәызго реицәажәараан ицәырҵуа, ирмариоу абызшәа еилаԥса), мамзаргьы иарбан милаҭзаалак хатәы бызшәаны ирзыҟам, аетникабжьаратә еимадарақәа раан зхала ицәырҵыз [[естественный язык|иԥсабаратәу абызшәақәа]];<ref>Бурлак, Старостин, 2005, с. 64—68</ref> ** ◦ [[плановый язык|аплантә бызшәақәа]]<ref>{{книга|автор=Бланке Д.&nbsp;|заглавие=Проекты плановых языков и плановый язык // Проблемы международного вспомогательного языка|место=М.|издательство=Наука|год=1991|страницы=63—69|страниц=263|isbn=5-02-016810-6}} .</ref>, мамзаргьы, ауаа реицәажәаразы [[искусственный язык|иԥсабаратәым абызшәақәа]] (иаагозар, [[волапюк|аволапиук]], [[Есперанто|аесперанто]]); ** ◦ адагәацәа [[жестовые языки|рнапырхахаратә бызшәақәа]];<ref>''Беликов В. И.'' [http://tapemark.narod.ru/les/153b.html Жестов языки] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 153.</ref> * [[формальный язык|аформалтә бызшәақәа]]: ** ◦ [[язык программирования|апрограммаҟаҵара абызшәақәа]] (иаагозар, [[Алгол|Алгол]], [[SQL|SQL]], [[Python|Python]]); * [[язык животных|аԥстәқәа рбызшәақәа]]; * ахатәы ҟазшьа змоу адыргатә системақәа (иаагоар, [[дорожный знак|амҩатә дыргақәа]] рсистема, мамзаргьы [[язык цветов|аԥштәқәа рбызшәа]]).<ref>Норман, 2009, с. 14—18</ref> Абызшәақәа ҭнаҵаауеит [[языкознание|абызшәадырра]] ([[лингвистика|алингвистика]]). Адыргатә системақәа — [[семиотика|асемиотика]] аҭҵаара иамаҭәаруп. Абызшәа аструктура ауаҩытәыҩса ихәыцшьеи ихымҩаԥгашьеи ишырныруа [[психолингвистика|апсихолингвистика]] иҭнаҵаауеит. Абызшәа ахаҭеи абызшәа закәу аилкаареи ирыдҳәалоу, азеиԥшуаҩытәыҩсатә теориатә проблемақәа ҭнаҵаауеит [[Философия языка|абызшәа афилософиа]]. == Абызшәа аилкаара == [[Коммуникация (психология)|Аицәажәареи]] аусеицуреи ҭызҵаауа апсихолог, азанааҭуаҩ М.Томаселло ишиҳәо ала, абызшәа ҳәа иԥхьаӡатәу, аиҿцәажәараан, егьырҭ [[намерение|ргәазыҳәарақәа]] рыцеиҩшара [[способность|алзыршо]] ауп.<ref>''Ахутина Т. В.'' Вступительная статья // Томаселло, Майкл. Истоки человеческого общения / Пер. с англ. М. В. Фаликман, Е. В. Печенковой, М. В. Синицыной, Анны А. Кибрик, А. И. Карпухиной. — {{М.}}: Языки славянских культур, 2011. — С. 20.</ref> == Абызшәа афункциақәа == Ажәа «афункциа» ара ахархәара амоуп «ахықәкы», «ароль», ма «аобиект иҟанаҵо аусура» аҵакала. Абызшәа афункциа рацәа змоу ҟалароуп. Абызшәа афункциақәа зегьы аицәажәараҿы иааԥшуеит.<ref name="Викитека МСЭ2">''«[[s:МСЭ2/Язык, средство общения|Язык, средство общения]]»'' — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.</ref> Абызшәа афункциа хадақәа хԥа иреиуоуп: * " аицәажәаратә " ("акоммуникативтә" функциа) — адырраҭара аиагаразы абызшәа ахархәара; * "акогнитивтә" ("агносеологиатә") - адырраҭара аизгареи, аиқәырхареи, аҭареи; * " аизгатә " ("аккумулиативтә ") — адырра аизгареи аиқәырхареи.<ref>''Э. Скибицкий, Е. Китова'' [https://www.google.ru/books/edition/Научные_коммуникации/GIxxDwAAQBAJ?hl=ru&gbpv=1&pg=PA45&printsec=frontcover Научные коммуникации 2-е изд. Учебное пособие для бакалавриата и магистратуры]. ЛитРес. 2022.</ref> Р. О. Иакобсон [[Речевой акт|акоммуникативтә рҿиара]] атеориа аҳасабала иаликаауеит абарҭ афункциақәа: * "ареференттә" — адыррҭара аԥҵареи аҭареи (акогнитивтәи акоммуникативтәи функциақәа еиднакылоит); * "амҩақәҵагатә" — азышьҭҩы ихымҩаԥгашьа аҭышәныртәалара; * "ацәанырратә" — аиҳарак, аинтонациа абзоурала иарбоу ацәаныррақәа раарԥшра; * "аимадарашьақәыргыларатә" ([[Фатический акт|афатикатә]]) — аимадара ашьақәыргылареи аиқәырхареи; (Иарбоу афункциа еицәажәо реимадара еиқәнархоит, аимадаратә знеишьа адгылара хықәкыс иамоуп. Абасала, ари афункциа ажәаҳәаҿы еиуеиԥшым аклишеқәа раҳасабала ахатәы цәаҩа амоуп) * "аметабызшәатә" ("аметабызшәадырратә") - абызшәа анализ азуреи аилыркаареи; иара абызшәа ахархәарала иузеилымкаауа ажәақәа, ма аҳәамҭақәа реилыркаара иадҳәалоуп; * "аестетикатә" ("апоезиатә") — адырраҭара азхьаԥшра иара адырраҭара ахаҭазы; * «ахьӡҳәаратә» — амаҭәарқәа рыхьӡқәа. Андре Мартине абызшәа афункциақәа хԥа аликааит: * " аицәажәаратә" («акоммуникативтә» функциа) — аилибакааразы абызшәа ахархәара; * "ахәыцрашьакәыргыларатә" — ахәыцрақәа рышьаҭа; * "аекспрессивтә" — иҳәоу азыҟазаашьа аарԥшра == Абызшәа ахылҵшьҭреи аҿиареи == {{main|Аглоттогенез|Абызшәатә еволиуциа|Аиҿырԥшра-ҭоурыхтә бызшәадырра}} Абызшәа ахылҵшьҭра иазку агипотезақәа акыр ыҟоуп, аха абызшәа ахылҵшьҭра ҳаамҭа иахьацәыхароу азы, урҭ акгьы макьана фактла [[Закон достаточного основания|ишьақәырӷәӷәам]].<ref>Бурлак, Старостин, 2005, с. 175—191</ref> Дара гипотезақәаны иаанхоит, избанзар абызшәа ахылҵшьҭра апроцесс ашьклаԥшрагьы, ԥышәарала аиҭаҳәарагьы залыршахом. XXI ашәышықәса алагамҭазы, аҭҵааҩцәа гәыԥҩык ауаҩы ибызшәа ацәырҵра, [[7-я хромосома человека|7-тәи ахромосомаҿы]] аген [[FOXP2]] аҿы [[мутация|амутациақәа]] ҩба ирыдырҳәаларатәы алшара рызҭаз адыррақәа жәпакы ҟалеит, урҭ ирылҵшәаны ауаҩы ихӡы FOXP2 [[шимпанзе|ашимпанзеи]] егьырҭ априматқәеи рыхӡы FOXP2 еиԥшӡам [[аминокислоты|аминоҵәыҵәырақәа]] ҩба рыԥсахрала: [[треонин|атреонин]] [[аспарагин]] ала 303-тәи апозициаҿы, аспарагин [[серин|асерин]] ала 325-тәи апозициаҿы.<ref>{{книга|автор=Enard W., Przeworski M., Fisher S. E. e. a. |часть=Molecular evolution of FOXP2, a gene involved in speech and language|ссылка часть=http://email.eva.mpg.de/~paabo/pdf1/Enard_Molecular_Nature_2002.pdf|заглавие=''[[Nature]]'', 2002, '''418''' (6900)}} — P. 869—872. — {{DOI|10.1038/nature01025}}. — {{PMID|12192408}}.</ref><ref>{{книга|автор=Nudel R., Newbury D. F. |часть=FOXP2|ссылка часть=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3992897/|заглавие=''Wiley Interdisciplinary Reviews. Cognitive Science'', 2013, '''4''' (5)}} — P. 547—560. — {{DOI|10.1002/wcs.1247}}. — {{PMID|24765219}}.</ref> Арҭ аԥсахрақәа [[неандерталец|анеандерталуаҩ]] иҿы иҟалахьан.<ref>{{книга|автор=Krause J., Lalueza-Fox C., Orlando L. e. a. |часть=The derived FOXP2 variant of modern humans was shared with Neandertals|ссылка часть=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982207020659|заглавие=''Current Biology'', 2007, '''17''' (21)}} — P. 1908—1912. — {{DOI|10.1016/j.cub.2007.10.008}}. — {{PMID|17949978}}.</ref> Абызшәа ахылҵшьҭра иазку атеориақәа, аԥхьаӡатәи агәаанагарақәа рыла, гәыԥ-гәыԥла ишоит. Атеориақәа рыхәҭак шьаҭас ирымоу, абызшәа акырӡа иуадаҩу ҟалараны излаҟоу ала, ус баша изцәырҵуамызт, иаԥхьанеиуа абиԥарақәа злеилибакаауаз, ижәытәӡоу абызшәашьаҭа иахылҵыр акәын. Егьырҭ атеориақәа излазгәарҭо ала, ауаа рбызшәа здаҟам цәырҵроуп, уи аԥстәқәа реицәажәара асистемақәа ирҿырԥшӡам, убри азы ауаҩы иаԥхьанеиуа абиԥарақәа рҟынтәи раԥхьатәи ауаа рахь ииасраан, иаалырҟьаны иара цәырҵит. Теориақәак, абызшәа аиҳарак асоциалтә еимадарақәа рыла иаауа культуратә ҟалароуп ҳәа ианырԥхьаӡо аамҭазы, даҽа критерик ианарбоит атеориақәа рыхәҭак, абызшәа ауаҩы генетикала ицәа иалоу функцианы изыԥхьаӡо агәаанагара ишықәныҟәо.<ref>Ulbaek, 1998, p. 30—43</ref> Иахьазы, абызшәа иаалырҟьаны ацәырҵра иазку атеориа иналукааша адгылаҩ [[Хомски, Ноам|Ноам Хомски]] заҵәык иоуп. Иара игәаанагарала, «машәыршақә мутациак ҟалеит, иҟалап ахшыҩ назырҳәы-аазырҳәыз, акалашәа иҟоу акосмостә шәахәақәа анрықәԥха ашьҭахь, иаабац апримат ахшыҩ аҿы ажәаҳәатә цәеижьхәҭа аԥнаҵазар» ҳәа.<ref>Chomsky, 2000, p. 4</ref> Ари ахҭыс зынӡа ииашаҵәҟьоуп ҳәа адкылара шаԥсам ала аԥхьаҩ игәиҽанҵо, Хомски ишьақәирӷәӷәоит иара иаҳа аиаша иазааигәазар шалшо, ажәаҳәа аеволиуциа иазку егьырҭ «алакә» ҭоурыхқәа жәпакы раасҭа.<ref>Chomsky, 2000, p. 4</ref> Абызшәа маҷ-маҷ аҿиара атеориақәа ирықәныҟәоит иахьазы аҭҵааҩцәа реиҳараҩык, аха ари аҿиара иадгалоу амеханизмқәа рыла, арҭ атеориақәа еиԥшым. Шьоукы, иаагозар апсихолог [[Пинкер, Стивен|Стивен Пинкер]] иеиԥш иҟоу, абызшәа аҿиара аҩныҵҟатәи процессуп, уи иаԥхьагылоу ҳәа ишьатәуп [[интеллект животных|аԥстәқәа ринтеллект]] ҳәа ирԥхьаӡоит.<ref>{{книга|автор=Pinker, Steven.&nbsp;|заглавие=The Language Instinct: How the Mind Creates Language|место=New York|издательство=HarperCollins|год=2000|allpages=xv + 525|серия=Harper Perennial Modern Classics|isbn=0-06-095833-2}}</ref> Абызшәа аицәажәара апроцесс аан ироуа, иҭырҵаауа мыругоуп ҳәа изԥхьаӡо егьырҭ аҭҵааҩцәа (иаагозар, М.Томаселло иеиԥш) хыҵхырҭак аҳасабала иалырхуеит [[зоосемиотика|аԥстәқәа рыбжьара аицәажәара]], ашьҭыбжьтә ма анапырхахаратә.<ref>{{книга|автор=Tomasello, Michael.&nbsp;|заглавие=Origin of Human Communication|ссылка=https://archive.org/details/originsofhumanco0000toma|место=Cambridge, MA|издательство=MIT Press|год=2008|allpages=xiii + 393|серия=The Jean Nicod Lectures|isbn=978-0-262-20177-3}} — P. 8—10, 53—55.</ref> Абызшәа маҷ-маҷ амузыка аҟынтәи аҿиара, [[Жан-Жак Руссо]]и [[Чарльз Дарвин]]и реиԥш иҟоу ахәыцыҩцәа ирҳәахьоу агәаанагара шьақәдырӷәӷәоит егьырҭ амодельқәа. Ари атеориа ҳаамҭазтәи адгылаҩ ду ҳәа дыԥхьаӡатәуп археолог [[Стивен Миттен]].<ref>Fitch, 2010, p. 466—507</ref> Абызшәа ауаатәыҩса рҭоурыхнӡатәи аамҭақәа рзы ишцәырҵыз иазку ҭоурыхтә шьҭак еиқәымхеит, иахьа ус еиԥш иҟоу апроцессқәа убаӡом. Убри аҟнытә маҷ-маҷ аҿиара атеориа иқәныҟәо аҭҵааҩцәа абызшәа заанаҵы ашьақәгылареи аԥстәқәа (иаагозар, априматқәа) реиҿцаареи аиԥшызаарақәа ҭырҵаалар акәхоит. Аҭҵаара альтернативтә метод, аԥхьаӡатәи ауаа адгьыл иҵоу рыԥсыбаҩқәа рҿы ажәаҳәа аҽашьырцылара ашьҭақәа, иара убас абызшәаԥхьатәи аамҭазы адыргақәа рхархәара ашьҭақәа рыԥшаара ауп.<ref>Fitch, 2010, p. 250—292</ref> Ауаҩы иеиԥшу [[австралопитеки|австралопитекаа]] реиҿцаара асистема шьаҭанкыла амаамынқәа ирымоу еиԥшымызт ҳәа агәаанагара еицрыдыркылахьоу акәны иҟоуп.<ref>Foley, 1997, p. 70—74</ref> Ари аиҿцаара асистема ԥхьаҟатәи аҿиара иазкны, 2,5 миллион шықәса раҟара раԥхьа, ахкы "[[Homo]]" анцәырҵ инаркны, еиуеиԥшым агәаанагарақәа ыҟоуп. Ҭҵааҩцәақәак аԥхьаӡатәи абызшәашьаҭа ацәырҵра 2,3 миллион шықәса раԥхьа ахкы "[[Homo habilis]]" идырҳәалоит, даҽа ҭҵааҩцәақәак ракәзар, ари аҳәаа иахысын 1,8 миллион шықәса раԥхьа "[[Homo erectus]]", мамзаргьы "[[Homo heidelbergensis]]" ҳәа ирыԥхьаӡоит (зынӡа 600 нызқь шықәса раԥхьа). Абызшәа акәзар, уи иахьатәи аформала ишьақәгылеит [[поздний палеолит|хыхьтәи апалеолит]] аамҭаан — 100 нызқь шықәса инеиҵаны раԥхьа.<ref>Fitch, 2010, p. 292—293</ref> [[Глоттогония|Аглоттогенез]] ҳаамҭазтәи аҭҵаарақәа рылҵшәақәа (Д.Бикертон, Р. Боид, Џь-Л.Десаль, Р. Џьакендофф, Т. Дикон, М. Дональд, Д. Дор, К. Лаланд, П. Ричерсон, Р. Ренгем, К. Стерелли, М. Томаселло, В. Уилдген, Џь. Харфорд уҳәа уб. иҵ.) иалдыршоит ишьақәгыло аҩаӡарарацәатә парадигма ҿыц аӡбара.<ref> Розов Н. С. Происхождение языка и сознания. Как социальные порядки и коммуникативные заботы порождали речевые и когнитивные способности. Новосибирск: Манускрипт, 2022. 355 с. </ref> Уи аҳәаақәа ирҭагӡаны иаку еибаркыраны рҽеидыркылоит [[Выготский, Лев Семёнович|Л. С.Выготски]], [[Скиннер, Беррес Фредерик|Б. Скиннер]], [[Узнадзе, Дмитрий Николаевич|Дм Узнаӡе]], [[Коллинз, Рэндалл|Р. Коллинз]] рԥсихологиатәи рмикросоциологиатәи идеиақәа. Уи азы аеволиуциатә модель атехноԥсабаратә ҭыԥқәа, асоциалтә еиҿкаарақәа, аицәажәаратә усқәа еиуеиԥшым аиқәыршәаратә структурақәа ирыднаҳәалоит: аҵастә практикақәа, авокалтә ԥышәарақәа, адыргатәи асемантикатәи акқәа инадыркны — анеиронтә жәаҳәа амеханизмқәеи урҭ шьҭрала рықәманшәалахареи рҟынӡа. Ҳаамҭазтәи аҭҵаарақәа рыхҳәаа ҟаҵоуп [[Бурлак, Светлана Анатольевна|Светлана Бурлак]] лышәҟәы "Абызшәа ахылҵшьҭра. Афактқәа, аҭҵаарақәа, агипотезақәа» аҿы.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vsenauka.ru/knigi/vsenauchnyie-knigi/book-details.html?id=941|title=Светлана Бурлак Происхождение языка. Факты, исследования, гипотезы|access-date=2022-08-25|archive-date=2022-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220825234055/https://vsenauka.ru/knigi/vsenauchnyie-knigi/book-details.html?id=941|url-status=live}}</ref> Ауаа жәытә-натә аахыс иазҿлымҳан Адгьыл аҿы абызшәақәа рацәаны цәырҵшьас ироуз азҵаара. Ҵарауаақәак ргәы иаанагоит урҭ зегьы еицырзеиԥшу [[корень (лингвистика)|адацқәа]] рымоуп ҳәа, [[прамировой язык|апрамиртә бызшәа]] аиԥшымзаарақәа реибаркыра ("амоногенез" аконцепциа) иахҟьаны; ари агәаанагаразы ирҳәоит, хәҭакахьала, «адунеизегьтәи аетимологиақәа» ҳәа изышьҭоу — [[макросемья|амакросемақәа]] зегьы ирзеиԥшны иҟоу ажәа шьагәыҭқәа.<ref>''[[Иванов, Вячеслав Всеволодович|Иванов Вяч. Вс.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/308b.html Моногенеза теория] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 308—309.</ref> Даҽа шьоукы, аханатә абызшәақәа еихьԥшым рхыҵхырҭақәа акымкәа иҟан ҳәа ирԥхьаӡоит ("аполигенез" аконцепциа)<ref>Бурлак, Старостин, 2005, с. 125—126</ref> Абызшәадырцәа [[родство языков|абызшәақәа реигәыцхәра]] шьақәдыргылоит абызшәатә акзаара 5-10 нызқь шықәса иреиҳамкәа раԥхьа ианеилаҳа, [[языковые семьи|абызшәатә ҭаацәарақәа]] рахь ианеиднакыло аамҭазы. Ҭҵааҩцәақәак абызшәақәа еиҳа ихароу ргенетикатә еиуарагьы ашьақәыргылара рҽазыршәоит. == Абызшәа аҵара == {{main|Абызшәадырра}} Абызшәа ҭызҵаауа ҭҵаарадырроуп [[лингвистика|абызшәадырра]]. Уи ашьақәгылара иалагеит [[наша эра|ҳашықәсԥхьаӡара]] алагара акыр шагыз, [[Древний мир|ажәытәӡатәи аамҭақәа]] раан.<ref>{{книга|автор=Сусов И. П.&nbsp;|заглавие=История языкознания|место=М.|издательство=АСТ: Восток-Запад|год=2007|страниц=382|isbn=5-17-039272-9}}</ref> Абызшәадырратә дырра аҿиара апроцесс акырӡа еиҵыхын, аиҳаракгьы еиҿагылон, иҷыдоу ашколқәеи атрадициақәеи ахьышьақәгылоз еиуеиԥшым аетникатә культурақәа рхаҭарнакцәа рымчала имҩаԥысуан. XIX — XX ашәышықәсақәа рзы ишьақәгылоит иахьатәи абызшәадырра —ауаҩы ибызшәеи ицәажәаратә усуреи рганқәа зегьы теориалеи практикалеи иҭызҵаауа имахәҭарацәоу ҭҵаарадырроуп.<ref>{{cite web|url=http://www.linguisticsociety.org/resource/history-modern-linguistics|author=Newmeyer, Frederick J.|title=The History of Modern Linguistics|publisher=Linguistic Society of America|access-date=2015-01-10|archive-date=2014-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231094048/http://www.linguisticsociety.org/resource/history-modern-linguistics|url-status=live}}</ref> === Абызшәадырра аҟәшақәа === Абызшәа академтә ҭҵаара, еиуеиԥшым атеориатә позициақәа рыла, аҭцаарадырра аҟәшақәа акыр рзы аинтерес аҵоуп.<ref>{{книга|автор=Trask, Robert Lawrence.&nbsp;|заглавие=Language and Linguistics: The Key Concepts. 2nd ed|ссылка=https://archive.org/details/languagelinguist0000tras|место=London|издательство=Routledge|год=2007|allpages=xxi + 367|isbn=978-0-415-41398-9}} — P. 110—111, 184—188, 264—265.</ref> Убас, [[дескриптивная лингвистика|ахцәажәаратә бызшәадырра]] иҭнаҵаауеит иалкаау абызшәа аграмматика, [[теоретическая лингвистика|атеориатә бызшәадырра]], абызшәа аԥсабара азхәыцреи аҳәаақәҵареи ирызку атеориақәа, иҟоу абызшәа рацәа шьаҭас иҟаҵаны аус рыднаулоит. [[Социолингвистика|Асоциолингвистика]] азҿлымҳауп абызшәа асоциализациа хықәкыс иҟаҵаны хархәашьас иамоу, [[нейролингвистика|анеиролингвистика]] ауаҩы ихшыҩ аҿы абызшәатә дырраҭара аус адулара иадҳәалоу апроцессқәа ҭнаҵаауеит, [[историческая лингвистика|аҭоурыхтә бызшәадырра]] иҭнаҵаауеит [[языковое родство|абызшәатә еиуареи]] [[генетическая классификация языков|абызшәақәа ргенетикатә классификациеи]] рызҵаарақәа, [[прагматика|апрагматика]] иҭнаҵаауеит ицәажәо абызшәатә дыргақәа рхархәаразы аҭагылазаашьақәа реизак.<ref>''[[Арутюнова, Нина Давидовна|Арутюнова Н. Д.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/389e.html Прагматика] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 389—390.</ref> === Абызшәадырра аҭоурых === [[Файл:Ferdinand de Saussure by Jullien.png|thumb|right|Фердинанд де Сосиур]] Абызшәа формалла аҭҵаара аҭоурых V ашәышықәса ҳ. ҟ. инаркны иалагоит ҳәа иазыԥхьаӡоуп.<ref>{{книга|автор=Campbell, Lyle.&nbsp;|часть=The History of Linguistics|заглавие=The Handbook of Linguistics|ответственный=Ed. by M. Aronoff and J. Rees-Miller|место=Malden, MA|издательство=Blackwell Publishers|год=2001|allpages=xvi + 821|isbn=0-631-20497-0}} — P. 81-105.</ref> Ари аамҭазы индиатәи аграмматик [[Панини|Панини]] ишьақәиргылеит [[Асанскрит бызшәа|асанскрит]] абызшәа аморфологиатә ԥҟарақәа 3959. Убри инаваргыланы, дырраҭарақәак рыла, XIX ашәышықәсазы ҳ. ҟ. [[шумер|шумертәи]] ашәҟәыҩцәа [[Ашумер бызшәа|шумертәии]] [[аккадский язык|аккадтәии]] абызшәақәа рграмматика аиԥшымзаарақәа ҭырҵаахьан. Анаҩс, аҩыра аус адызулоз ажәытә культурақәа зегьы рхатәы грамматикатә традициа иазнеиуан.<ref>{{Книга|ссылка=|автор=В. М. Алпатов|заглавие=История лингвистических учений|ответственный=|год=2005|место=Москва|издательство=Языки славянской культуры|страницы=9, 13|страниц=368|isbn=5-9551-0077-6}}</ref> Традициала иалкаахоит абарҭ амилаҭтә бызшәадырратә традициақәа: индиатә, антикатә (нас — европазегьтәи), китаитәи арабтәи ([[Коран|Аҟәырҟан]] аилыркаареи аԥхьареи ирыдҳәалоу). XVII ашәышықәсазы [[Грамматика Пор-Рояля|Пор-Роиальтәи]] [[Франциа|афранцыз]] грамматикцәа аус адырулеит абызшәа аграмматика ахәыцра ашьаҭақәа аанарԥшуеит, убри аҟнытә аграмматика универсалтәызароуп ҳәа зҳәо аидеиа. XVIII ашәышықәсазы [[филолог|афилолог]] [[Джонс, Уильям (филолог)|Уилиам Џьонс]], аиҿырԥшратә анализ шьаҭас иҟаҵаны, [[Асанскрит бызшәа|асанскрити]] [[латынь|алатын бызшәеи]] хылҵшьҭрак акәзар ҟалап ирымоу ҳәа азгәаҭаны, [[Сравнительно-историческое языкознание|аиҿырԥшра-ҭоурыхтә бызшәадырра]] ашьаҭа икит<ref>[http://histling.nw.ru/linguists/D/jones_w1 Третий ежегодный доклад В. Джонса, президента Азиатского общества в Бенгалии] {{Wayback|url=http://histling.nw.ru/linguists/D/jones_w1 |date=20070930224625 }} {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=21|месяц=05|год=2013|url=http://histling.nw.ru/linguists/D/jones_w1|id=20130508}}</ref>, [[Вильгельм фон Гумбольдт|Вильгельм фон Гумбольдт]] академтә бызшәа аҵара индоевропатәи абызшәақәа ргәыԥ мацара аҳәаақәа ирҭигеит.<ref>{{книга|автор=[[Гумбольдт, Вильгельм|Гумбольдт В.]]&nbsp;|заглавие=Избранные труды по языкознанию|место=М.|издательство=Прогресс|год=1984|страниц=397}}</ref> XX ашәышықәса алагамҭазы, [[Соссюр, Фердинанд де|Фердинанд де Соссиур]], дара-дара рыла иҳәаақәҵоу, еидҳәалоу акқәа рстатикатә системак аҳасабала, абызшәа аидеиа аԥиҵеит.<ref>{{книга|автор=[[Соссюр, Фердинанд де|Saussure, Ferdinand de]].&nbsp;|заглавие=Course in General Linguistics|место=La Salle, Ill.|издательство=Open Court|год=1983|allpages=xx + 236|isbn=0-8126-9023-0}}</ref> Соссиур иеихьӡара хадақәа рахь иԥхьаӡатәуп иара убас [[Диахрония и синхрония|адиахрониатәи]] (аҭоурыхтәи аиҿырԥшратәи), [[Диахрония и синхрония|асинхрониатәи]] (адескриптивтә) бызшәадырра аиҩдыраара. Соссиур излаиҳәо ала, абызшәадырратә ҭҵаара амаҭәар ианақәшәо, абызшәа адиахрониатә аспектқәа реиԥш асинхрониатә аспектқәагьы ианрыххәыцуа ауп. Уи адагьы, иара идҳәалоуп абызшәатә система ахәҭақәа рыбжьара аизыҟазаашьақәеи аиԥшымзаарақәеи ҩ-хкык ралкаара: асинтагматикатәи ассоциативтәи (апарадигматикатәи) == Абызшәа системак аҳасабала == {{main|Абызшәатә система|Абызшәа аҩаӡарақәа|Абызшәатә ак}} Ихадоу ҳәа иалкаауп анаҩстәи абызшәа аҩаӡарақәа<ref name="ЛЭС"/>: * ''[[фонема|афонематә]]''; * ''[[морфема|аморфематә]]''; * ''[[лексика|алексикатә]]'' (ажәала); * ''[[синтаксис|асинтаксистә]]'' ([[Предложение (лингвистика)|ажәаҳәа]] аҩаӡара). Абызшәа еиуеиԥшым аҭыԥқәеи аҳаракырақәеи рҿы асистема аҩаӡара еиԥшӡам; убас, [[Фонология|афонологиаҿы]], хәҭак ӷәӷәала аиҭакра егьырҭ ахәҭақәа рышҟа ииасуа аиҭкарақәа ҟанаҵоит, уи [[Лексика|алексикаҿы]] аасҭа акыр еиҳауп.<ref name="ЛЭС">''Булыгина Т. В., Крылов С. А.'' [http://tapemark.narod.ru/les/452c.html Система языковая] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 452—454.</ref> Уи адагьы абызшәатә системеи уи хаз игоу асистемеи рҿы иалкаахоит ацентри аперифериеи. == Адунеи абызшәақәа == {{main|Адунеи абызшәақәа}} [[Файл:Human Language Families Map.PNG|250px|thumb|right|Адунеи абызшәатә ҭаацәарақәа]] Адунеи аҿы иҟоуп 7 нызқь инареиҳаны абызшәақәа, аха урҭ еидукылар ҟалоит акыр имаҷу абызшәатә ҭаацәарақәа рыла.<ref>Бурлак, Старостин, 2005, с. 3</ref> Иԥсабаратәу абызшәақәа зегьы, ма реиҳарак ирымоуп [[языковые универсалии|абызшәатә ԥҟарақәа]] ҳәа изышьҭоу (иаагозар, иарбан бызшәазаалак иамоуп абжьыҟақәеи ацыбжьыҟақәеи, абызшәаҿы [[двойственное число|арыҩбатәра]] ыҟазар, уи иалоуп [[множественное число|арацәа хыԥхьаӡара]]гьы уҳәа). == Абызшәақәа реихшара == Абызшәақәа реихшаразы еиуеиԥшым азнеишьақәа ыҟоуп: * [[Ареальная классификация языков|ареалтә]], акультура-ҭоурыхтә [[ареал|ҵакырақәа]] рыла (иахьрылаҵәо аҭыԥ ала); * [[Типологическая классификация языков|атипологиатә]]; иаагозар, аграмматикатә ҵакы аарԥшышьала абызшәақәа еихыршоит [[Аналитический язык|аналитикатә]], [[Изолирующий язык|аҟәыҭхагатә]], [[Синтетический язык|асинтетикатә]], [[Полисинтетический язык|аполисинтетикатә]] ҳәа; * [[Генетическая классификация языков|агенетикатә]], хылҵшьҭралеи аиуареи рыҩаӡарала. Абызшәақәа гәыԥ-гәыԥла рҽеидыркылоит; урҭ — [[языковые семьи|ҭаацәарақәа]]ны. Ҭаацәарақәак рзы иазгәаҭоуп еиҳа зыҩаӡара ҳараку атаксонқәа реидкылара — амакроҭаацәарақәа. Агенетикатә ҷыдарақәа рышьаҭала абызшәақәа реихшара иаҿуп абызшәатә систематика. == Абызшәа адинамика адунеи аҿы == {{see also|Адунеи абызшәақәа}} [[Адгьыл|Адгьыл]] аҿы иҟоуп 7 нызқь инареиҳаны абызшәақәа.<ref>[http://www.ethnologue.com/ Ethnologue — крупнейший в мире каталог языков] {{Wayback|url=http://www.ethnologue.com/ |date=20071227170852 }}{{In lang|en}}</ref> Аимадарақәа реизҳарала, [[Живой язык|зыԥсы ҭоу абызшәақәа]] рхыԥхьаӡара еиҵахоит бжьаратәла бызшәак ҩымчыбжь рыҩныҵҟала аццакра аманы.<ref>{{Cite web |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1912041,00.html |title=Почти половине языков мира грозит исчезновение |access-date=2007-11-05 |archive-date=2008-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080629082536/http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1912041,00.html |url-status=live }}</ref> [[File:Novi Sad mayor office.jpg|thumb|[[Нови-Сад|Нови-Сад]] (Сербиа) ақалақь ахадара ахыбраҿы ԥшь-бызшәак рыла иҟоу аҭаӡҩырақәа: [[Асерб бызшәа|асерб]], [[Амаџьар бызшәа|авенгр]], [[Асловак бызшәа|асловак]], [[южнорусинский язык|аладаурыс]]]] Еиҳа ахархәара змоу 40 бызшәа рыла ицәажәоит [[Адгьыл|Адгьыл]] иқәынхо ауааԥсыра 2/3 рҟынӡа. [[Родной язык|Зхатәы бызшәала]] ицәажәо рхыԥхьаӡарала адунеи аҿы аԥыжәара рымоуп [[Китайские языки|акитаи]], [[хинди|ахинди]], [[Англыз бызшәа|англыз]], [[Аиспан бызшәа|аиспан]], [[Араб бызшәа|араб]], [[Апортугал бызшәа|апортугал]], [[Аурыс бызшәа|аурыс]]. Амала фактла еиҳа ихадоу рбаганы иҟалоит, аиҳаракгьы иахьатәи адунеи аҿы, ахатәы бызшәа акәымкәа, зыԥсы ҭоу есҽнытәи аицәажәараҿы, аҵараҿы, амассатә дырраҭара ахархәагақәа рҿы, аамҭахгарақәа, аинтернет аҿы бызшәак ареалтә хархәара, адунеи аҿы абызшәа зҵо рхыԥхьаӡара иадҳәалоу арбага. Ас азнеишьаан, хымԥада хыԥхьаӡарала аԥыжәара амоуп англыз бызшәа, еиҳа имаҷны, [[Франкофоны|афранцыз]], [[Испанидад|аиспан]], [[севернокитайский язык|аҩадатәи китаитәи]], [[Арабский мир|араб]] бызшәақәа реиԥш иҟоу абызшәақәа. Ҩ-бызшәак, ма инареиҳаны ицәажәо ауаа рхыԥхьаӡара есааира иацлоит. 70% рҟынӡа Адгьыл иқәынхо бызшәак инеиҳаны иалацәажәар рылшоит. Ҩ-бызшәак акыр ибзианы рдырреи бызшәак аҟынтәи даҽа бызшәак ахь ахы иақәиҭны аиасреи [[билингвизм|абилингвизм]] ҳәа иашьҭоуп.<ref>[https://rusist24.rudn.ru/index.php/stati-po-rki/multietnichnost-sovremennykh-gosudarstv-i-problema-rannego-bilingvizma Мультиэтничность современных государств и проблема раннего билингвизма]</ref><ref name=":0">[https://bilingual-online.net/5/ Типология билингвизма (наблюдения за 5 билингвами)]</ref> Атәылақәа жәпакы рҿы ауаа аҩны аҭыԥантәи абызшәала, ма адиалект ала ицәажәоит, аофициалтә еизыҟазаашьаҿы — аҳәынҭқарратә бызшәа алитературатә вариант ала, аиҳарак ашкол аҿы — уи [[диглоссия|адиглоссиа]] ҳәа иашьҭоуп.<ref name=":0" /> Иахьатәи аамҭазы, [[Исчезающие языки|иӡуеит]] ҳәа иԥхьаӡоу, 400 бызшәа инареиҳаны иҟоуп. Абызшәа ныҟәызго аҵыхәтәантәи ауаҩы иара ицԥсуеит, убри аҟнытә ашәарҭара иҭагылоуп, зегь раԥхьаӡагьы, аҩыра зхы иазмырхәо ажәларқәа.<ref>{{Cite web |url=http://www.bigbook.ru/litnews/detail.php?ID=3315 |title=Когда умирают языки |access-date=2008-10-09 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722183759/http://www.bigbook.ru/litnews/detail.php?ID=3315 |url-status=live }}</ref> Абызшәақәа рҭахара амзызқәа ируакуп иныҟәызго рыҩныҵҟа урҭ хыԥхьаӡарала еиҟарамкәа реихшара. Убас, апланета ауааԥсыра 80% ирықәшәоит 80 бызшәа, 3,5 нызқь бызшәа — адгьыл иқәынхо ауааԥсыра 0,2% роуп.<ref>{{Cite web |url=http://www.akzia.ru/news/26-09-2007/655.html |title=Мир теряет языки |access-date=2008-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719153636/http://www.akzia.ru/news/26-09-2007/655.html |archive-date=2011-07-19 |url-status=dead }}</ref> Абызшәақәа рыӡра апроцесс мзыз хадақәас иԥхьаӡоуп аглобализациеи амиграциеи. Ауаа ақыҭақәа ирылҵны ақалақьқәа рахь ицоит, рыжәлар рбызшәа рцәыӡуеит. Иахьа иҟоу абызшәақәа рыбжеиҳараҩык XXI ашәышықәса азбжазы ахархәара рҵәыӡуеит. Абызшәақәа жәпакы ыӡуеит дара ныҟәызго еиҳа зымч ӷәӷәоу абызшәатә еилазаара ианамадахалак, убри аҟнытә аӡра ашәарҭара иҭагылоуп раԥхьа иргыланы ажәлар маҷқәа рбызшәақәеи аҳәынҭқарра змам ажәларқәа рбызшәақәеи. 70% иреиҵаны ахәыҷқәа абызшәа рымҵозар, иӡуеит ҳәа иԥхьаӡоуп. [[ИУНЕСКО|ИУНЕСКО]] «Аӡра ашәарҭара иҭагылоу адунеитә бызшәақәа ратлас» адыррақәа рыла, иахьатәи Аамҭазы [[Европа]] аӡра ашәарҭара иҭагылоуп 50 бызшәа рҟынӡа. Рҭагылазаашьа еиҳа иуашәшәыроуп [[Австралиа|Австралиа]], [[Индокитай|Индокитаи]], [[Америка]], [[Африка]] рышьагәыҭуаа рбызшәақәа, аконтинентқәа ирҟәыҭхоу [[Адгьылбжьаха|адгьылбжьахақәа]] — уаҟа иҟоуп даҽа шьоукы иқәырцо ажәлар ссақәа рацәаны, иара убас адгьылбжьахақәа ҟалар, ажәлар жәпаҩыла ианԥсуа иара еиҭашьақәзыргыло уаҩ дыҟам. Еиҳа иӷәӷәоуп Европа абызшәақәа — Европа атәылақәа ҿиоуп, уа ауааԥсыра рацәаны инхоит; ус анакәха, урҭ абызшәақәа ныҟәызго зықьҩыла ракәзаргьы раныӡаара рацәак иԥырхагахом. [[Ватикан]] аофициалтә бызшәақәа ируаку, шьҭа иԥсхьоу [[латынь|алатын]] бызшәа, уахь иузалаҵом. == Абызшәа аҷыдарақәа == Абызшәақәа реиқәырхареи рфункциатә ԥкреи рыҩаӡарала иҳәаақәҵоуп. === Аиқәырхара аҩаӡара === {{main|Абызшәақәа реиқәырхара аҩаӡара}} Аиқәырхара аҩаӡарала (англ. Levels of endangerment) абызшәақәа ИУНЕСКО абызшәақәа рзы Ашәҟәы Ҟаԥшь аҿы еиуеиԥшым абызшәа ашәарҭара иҭазыргыло ашәарҭара еиҳа еилыкка аилкааразы ирыдгалоу ф-категориак рыла ишьақәгылоу аихшарбага рымоуп: * [[Мёртвый язык|Иӡхьоу абызшәақәа]] (''extinct – иӡхьоу'') * Иҟалап иқәӡааз абызшәақәа ("possibly extinct") * Ақәӡаара ахықә иқәгылоу (иқәӡаарц егьызгым, "nearly extinct") * Иӡуа (иқәӡаауа) абызшәақәа ("seriously endangered") * Иманшәалам абызшәақәа ("endangered") * Иҭышәынтәалам абызшәақәа ("potentially endangered") * Иманшәалоу абызшәақәа (имԥсуа) ("not endangered") === Афункционалтә ԥкра === Функциала иԥку ҳәа иашьҭоуп иахьынӡахәҭоу мамзаргьы зынӡа абарҭ алшарақәа змам абызшәа: * иалкаау аҩыратә системаҿы иҭышәынтәалоу аорфографиа; * иҿырԥшыгоу алитература (аграмматика, ажәарқәа, аклассикцәа рырҿиамҭақәа); * амассатә аларҵәара аматериалқәа (апресса, аудионҵамҭақәа, афильмқәа, ашәақәа, амузыка); * атехникатәи арҵаратәи литература (атехникатәи аҭҵаарадырратәи кьыԥхьымҭақәа, адидактикатә усумҭақәа, арҵага шәҟәқәа); * есҽнытәи адырраҭара еиуеиԥшым аныҟәгагақәа (афишақәа, алаҳәарақәа, акорреспонденциа, аилыркаагақәа, анапхгарақәа уҳәа); * абызшәала адырраҭара аиагаразы егьырҭ ахархәагақәа.<ref>''Марсель Дики-Кидири''. Как обеспечить присутствие языка в киберпространстве? — {{М.}}: Межрегиональный центр библиотечного сотрудничества (МЦБС), 2007. — 64 с.</ref> Абызшәа функциала иԥкуп ҳәа аԥхьаӡаразы, еиқәыԥхьаӡоу алшарақәа зегьы рыҟамзаара хымԥадатәӡам. Абызшәа аҩыра амазар, ашкол аҿы иддырҵозар ҟалоит, аха убри инаваргыланы адырраҭаратә ма абызшәатә лшарақәа хаҭабзиарала иахьынӡахәҭоу рыҟамзаара иахҟьаны ӷәӷәала ааха аиур ҟалоит. Функциала иԥку рахь ииашаны иԥхьаӡахоит зықәӡаара хырԥашьа амам абызшәақәа реиԥш ицәырҵуа абызшәақәагьы, акырӡа алшара дуқәа змоу, аха макьаназы аҟазааразы инагӡаны иазымхо. Ауаҩытәыҩсатә ресурсқәа рыҟазаара аганахьала, функциала иԥку абызшәа ақәӡаара ашәарҭара иҭазыргыло бызшәаны иҟалар алшоит уи ахархәара аныҟәгаҩцәа рхыԥхьаӡара маҷзар. Функциала иԥку абызшәақәа рахь иаҵанакуеит: * Европа: ** ◦ [[бретонский язык|бретонтәи]]; ** ◦ [[окситанский язык|окситантәи]]; ** ◦ [[Абаск бызшәа|абасктәи]]. * Америка: ** ◦ ашьагәыҭ уааԥсыра рбызшәақәа шамахамзар зегьы; * Азиа: ** ◦ полинезиатәи, микронезиатәи, меланезиатәи адгьылбжьахақәа иашьагәыҭуаау рбызшәақәа шамахамзар зегьы; ** ◦ Азиа Аҩада зхыԥхьаӡара маҷу ажәларқәа рбызшәақәак. * Африка: ** ◦ абызшәақәа шамахамзар зегьы функциала иԥку рахь иаҵанакуеит. == Абызшәа ахкқәа == {{main|Абызшәа ахкқәа}} Иарбан бызшәазаалак аҩныҵҟа ихадоу ахкқәа рахь иаҵанакуеит, аиерархиатә еишьҭагылашьала: * [[идиолект|аидиолект]] — иалкаау аиндивид ицәажәашьа, иара аформалтәи астилистикатәи ҷыдарақәа ирыцны изхәаԥшуа;<ref>''[[Виноградов, Виктор Алексеевич (лингвист)|Виноградов В. А.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/171d.html Идиолект] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 171.</ref> * [[говор|ацәажәашьа]] — ари абызшәа ныҟәызго хәҭа хәыҷык, шамахамзар, ҵакырадгьылла иԥку ажәаҳәа, адиалект, ма ацәажәашьа аҩныҵҟа иалкаауп (иаагозар, «аҩадаурысдуӡӡатә ҿцәажәашьа олонецктәи ацәажәашьа», «[[Агәыл бызшәа|агультәи абызшәа]] керентәи адиалект ричинтәи аҿцәажәашьа» уб. иҵ.);<ref name=Dialect>''[[Касаткин, Леонид Леонидович|Касаткин Л. Л.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/132d.html Диалект] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 132—133.</ref><ref>{{книга|автор=Жукова И. Н., Лебедько М. Г., Прошина З. Г., Юзефович Н. Г.&nbsp;|заглавие=Словарь терминов межкультурной коммуникации|место=М.|издательство=Флинта; Наука|год=2013|страниц=632|isbn=978-5-9765-1083-8}} — С. 84.</ref><ref name=Reestr>{{книга|часть=Реестр кавказских языков|ссылка часть=http://www.lingvarium.org/raznoe/publications/caucas/alw-cau-reestr.pdf|заглавие=''Коряков Ю. Б.'' Атлас кавказских языков|ответственный=Ин-т языкознания РАН|место=М.|издательство=Пилигрим|год=2006|страниц=76|isbn=5-9900772-1-1}} — С. 21—41.</ref> * [[диалект|адиалект]] — ихадоу аҵакыратә (зны — зынла-асоциалтә ма азанааҭтә, мамзаргьы [[социолект|асоциолект]]) бызшәа хкуп (иаагозар, «[[Аполиак бызшәа|аполиак бызшәа]] [[мазовецкий диалект|мазовецктәи адиалект]]", "[[Агәыл бызшәа|агультәи абызшәа]] керентәи адиалект" уб. иҵ.), иаҿ. иара убас иазааигәоу атермин "[[патуа|патуа]]";<ref name=Dialect/><ref>{{книга|автор=[[Ананьева, Наталия Евгеньевна|Ананьева Н. Е.]]&nbsp;|заглавие=История и диалектология польского языка. 3-е изд|место=М.|издательство=Книжный дом «Либроком»|год=2009|страниц=304|isbn=978-5-397-00628-6}} — С. 88.</ref><ref name=Reestr/><ref>{{книга|автор=Abalain, Hervé.&nbsp;|заглавие=Le français et les langues historiques de la France. 2e éd|место= Paris|издательство=J.-P. Gisserot|год=2007|allpages=317|isbn=978-2877-47881-6}} — P. 154.</ref> * [[наречие (диалект)|ацәажәашьа]] — еиҳа идуу ҵакырадгьыл бызшәатә хкуп, уахь иаҵанакуеит адиалектқәа реизак, урҭ еидкылоуп иарбоу абызшәа егьырҭ ацәажәашьақәа изларылукаауа азеиԥш ҟазшьақәа жәпакы (ҿырԥштәқәаны иҟалар алшоит [[Аурыс бызшәа|аурыс бызшәа]] [[Северорусское наречие|аҩадаурысдуӡӡатә]] [[Южное наречие русского языка|аладаурысдуӡӡатә]] цәажәашьақәа).<ref name=Dialect/><ref>{{книга|автор=[[Широков, Олег Сергеевич|Широков О. С.]]&nbsp;|заглавие=Введение в языкознание|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1985|страниц=264}} — С. 112.</ref> Ахархәара маҷым иара убас «анеитралтә» термин: * [[идиом|аидиом]] — абызшәа ахкы арбара иара астатус хаҭа рацәак хра аламзаргьы, ма еилкаамзаргьы.<ref>''[[Виноградов, Виктор Алексеевич (лингвист)|Виноградов В. А.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/171e.html Идиом] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 171.</ref> Адиалектқәа реизак, иара убас иҿиоу абызшәақәа рҿы [[просторечие|абаша бызшәа]] иаҿагылоит [[литературный язык|алитературатә бызшәа]] — инормарку, афункциа рацәа змоу амилаҭтә бызшәа хкы, хымԥада аҩыратә форма змоу. Алитературатә бызшәа аҳәаақәа ирҭагӡаны иалыркаауеит ауаажәларра еиуеиԥшым акоммуникативтә ҭахрақәа рымаҵ зуа еиуеиԥшым афункционалтә стильқәа (иаагозар, асахьаркыратә, аҭҵаарадырратә, аофициал-усуратә, апублицистикатә).<ref>Норман, 2009, с. 261—263</ref> Иааидкыланы, "еизааигәоу аидиомқәа ҩба диалектқәоума, еиуеиԥшым бызшәақәоума" ҳәа азҵаара аҭак акырџьара ҵакы заҵәыкны иҟаӡам; [[Проблема «язык или диалект»|абызшәеи адиалекти реиԥшымзаара апроблема]] [[Языковая систематика|абызшәатә систематика]] апроблема хадақәа ируакуп, уи аҵакы [[лингвистика|абызшәадырра]] аҳәаақәа хараӡа ирҭыҵуеит. == Абызшәатә еимадарақәа == {{main|Абызшәатә еимадарақәа}} Еиуеиԥшым абызшәақәа ныҟәызго иааигәаны реинырраан рбызшәақәа анеиныруа маҷӡам, ианеиҵаха хазхаҭалатәи аҩаӡараҟынӡа. Абызшәатә еимадара инарҭбааны имҩаԥысыр алшоит [[языковая граница|абызшәатә ҳәааҿы]], [[адстрат|адстраттә]] бызшәақәа рыбжьара, мамзаргьы [[Миграция населения|амиграциа]] иахҟьаны, усҟан иныҟәызго изы иҿыцу абызшәа [[суперстрат|суперстратк]] (уаанӡатәи зыхәлабгаз), ма [[Субстрат (лингвистика)|субстратк]] аҳасабала иҟалар алшоит. Абызшәатә еимадарақәа раан аҭыԥ роур алшоит еиуеиԥшым афеноменқәа — урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[конвергенция языков|абызшәақәа реизааигәахара]], [[заимствование|амаԥсахра]], [[калька (лингвистика)|акалькақәа]], [[релексификация|аиҭеидкылара]] реиԥш иҟоу. Аинтенсивтә бызшәатә еимадарақәа ирылҵшәоуп ирмариоу абызшәа [[пиджин|еилаԥса]], [[креолизация|аилаӡҩара]], [[переключение кодов|акодқәа реиҭакра]], [[смешанный язык|еилаԥсоу абызшәақәа]]. == См. также == {{Div col}} * [[Языки мира|Адунеи абызшәақәа]] * [[Разновидности языка|Абызшәа ахкқәа]] * [[Многоязычие|Абызшәарацәара]] * [[Методики изучения языка|Абызшәа аҵара аметодқәа]] * [[Язык или диалект|Абызшәа ма адиалект]] * [[Степени сохранности языков|Абызшәақәа реиқәырхара аҩаӡара]] * [[Метаязык|Аметабызшәа]] * [[Язык запросов|Азыҳәарақәа рбызшәа]] * [[ISO 639]] * [[Язык животных|Аԥстәқәа рбызшәа]] {{Div col end}} == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * {{книга|автор=[[Бурлак, Светлана Анатольевна|Бурлак С. А.]], [[Старостин, Сергей Анатольевич|Старостин С. А.]]&nbsp;|заглавие=Сравнительно-историческое языкознание|место=М.|издательство=Издат. центр «Академия»|год=2005|страниц=432|isbn=5-7695-1445-0|ref=Бурлак, Старостин}} * {{книга|автор=[[Кибрик, Александр Евгеньевич|Кибрик А. Е.]]&nbsp;|заглавие=Язык // Лингвистический энциклопедический словарь|место=М.|издательство=[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Сов. энциклопедия]]|год=1990|страницы=604—606|страниц=685|isbn=5-85270-031-2|ref=Кибрик|ссылка=http://tapemark.narod.ru/les/604c.html}} * {{книга|автор=[[Кузнецов, Сергей Николаевич (лингвист)|Кузнецов С. Н.]]&nbsp;|заглавие=Краткий словарь интерлингвистических терминов // Проблемы международного вспомогательного языка|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1991|страницы=171—228|страниц=263|isbn=5-02-016810-6|ref=Кузнецов}} * [[Розенталь, Дитмар Эльяшевич|Розенталь Д. Э]].'', Теленкова М. А''. Словарь-справочник лингвистических терминов. Изд. 2-е. — М.: Издательство [[Просвещение (издательство)|Просвещение]].1976 год. * {{книга|автор=Норман Б. Ю.&nbsp;|заглавие=Теория языка. Вводный курс. 3-е изд|место=М.|издательство=Флинта; Наука|год=2009|страниц=296|isbn=978-5-89349-498-3|ref=Норман}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Язык и языки}} * ''[[Розов, Николай Сергеевич|Розов Н. С.]]'' [https://nsu.ru/filf/rozov-language-2022-about.htm Происхождение языка и сознания. Как социальные порядки и коммуникативные заботы порождали речевые и когнитивные способности]. — Новосибирск: Манускрипт, 2022. — 355 с. ISBN 978-5-93240-360-0 * {{книга|автор=Ulbaek, Ib.&nbsp;|часть=The Origin of Language and Cognition|ссылка часть=http://www.people.ku.edu/~mvitevit/ulbaek_origin_of_language.pdf|заглавие=Approaches to the Evolution of Language: Social and Cognitive Bases|ответственный=Ed. by J. R. Hurford, M. Studdert-Kennedy, C. Knight|место=Cambridge|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1998|pages=30—43|allpages=456|isbn=0-521-63964-6|ref=Ulbaek}} * {{книга|автор=[[Хомский, Ноам|Chomsky, Noam]].&nbsp;|заглавие=The Architecture of Language|место=New Delhi, Oxford & New York|издательство=[[Oxford University Press]]|год=2000|allpages=xv + 89|isbn=0-19-564834-X|ref=Chomsky|язык=en}} * {{книга|автор=Fitch, W. Tecumseh.&nbsp;|заглавие=The Evolution of Language|ссылка=http://www.genlingnw.ru/board/attachments/fitch_evolution.pdf|место=New York|издательство=Cambridge University Press|год=2010|allpages=xii + 611|isbn=978-0-521-85993-6|ref=Fitch}} * {{книга|автор=Foley, William A.&nbsp;|заглавие=Anthropological Linguistics: An Introduction|ссылка=https://archive.org/details/anthropologicall0000fole|место=Malden, MA|издательство=Blackwell Publishers|год=1997|allpages=xvii + 495|isbn=978-0-631-15122-2|ref=Foley}} == Азхьарԥшқәа == * [http://www.radiovesti.ru/articles/2012-03-17/fm/38205 Филолог Светлана Бурлак о происхождении и развитии языков в программе Наука 2.0] * [[Эмиль Бенвенист]]. [http://www.krotov.info/lib_sec/02_b/ben/veniste.htm Категории мысли и категории языка] {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:бызшәа}} [[Акатегориа:Абызшәақәа| ]] [[Акатегориа:Абызшәа| ]] eslmhusfkaitir2347z6j4y7wek9rs1 Абызшәа 0 54542 169091 2026-07-08T00:01:02Z Nart17 17397 Аиҭагара [[:ru:Язык]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Шарытхуа Тания. Nart17 translation team. 169091 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Абызшәа|Абызшәа (аҵакы)}} [[Файл:Язык почтовых марок.jpg|thumb|304x304px]] '''Абызшәа''' — ԥсабарала ма иԥсабаратәымкәа иаԥҵоу, аилкааратә ҵаки ахкытә шьҭыбжьи ([[Написание слов|аҩреи]]) еихьзырԥшуа [[знаковая система|адыргатә система]] [[Сложная система|уадаҩ]]. [[Термин|Атермин]] «абызшәа», инарҭбаау аҵакала, лассы-лассы адыргатә системақәа ркласс ҭшәақәа рзы еиҳа ахархәара шамоугьы, зхы иақәиҭу адыргатә системақәа ирызкызаргьы ҟалоит.<ref>Норман, 2009, с. 14—18</ref> Адыргатә системақәа ирылыркаауеит:<ref>Кузнецов, 1991, с. 186, 193—194, 201—202</ref> * [[Ауаҩы|ауаатәыҩса]] рбызшәақәа ([[лингвистика|абызшәадырра]] иҭнаҵаауа амаҭәар): ** ◦ [[языки мира|аетникатә бызшәақәа]], мамзаргьы, зхала ицәырҵыз, иҿиауа [[естественный язык|иԥсабаратәу абызшәақәа]], зегьы раԥхьа иргыланы иалкаау [[этнос|аетнос]] (зны-зынла — [[субэтнос|асубетнос]] ма аетносқәа ргәыԥ) ахаҭарнакцәа [[Общение|реилибакааразы]] хархәагас иҟоу (ма иҟаз);<ref>Кибрик, 1990, с. 604</ref><ref>Кузнецов, 1991, с. 186—187, 201—202</ref> ** ◦ [[контактные языки|аимадаратә бызшәақәа]]<ref>{{книга|заглавие=Contact Languages: A Wider Perspective|ссылка=https://books.google.ru/books?id=to6P22ieV5kC&printsec=frontcover&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|ответственный=Ed. by S. G. Thomason|место=Amsterdam|издательство=John Benjamins Publishing|год=1997|allpages=xi + 506|серия=Creole Language Library. Vol.17|isbn=1-55619-172-3}} — P. 1-4.</ref> (иаагозар, еиуеиԥшым абызшәақәа ныҟәызго реицәажәараан ицәырҵуа, ирмариоу абызшәа еилаԥса), мамзаргьы иарбан милаҭзаалак хатәы бызшәаны ирзыҟам, аетникабжьаратә еимадарақәа раан зхала ицәырҵыз [[естественный язык|иԥсабаратәу абызшәақәа]];<ref>Бурлак, Старостин, 2005, с. 64—68</ref> ** ◦ [[плановый язык|аплантә бызшәақәа]]<ref>{{книга|автор=Бланке Д.&nbsp;|заглавие=Проекты плановых языков и плановый язык // Проблемы международного вспомогательного языка|место=М.|издательство=Наука|год=1991|страницы=63—69|страниц=263|isbn=5-02-016810-6}} .</ref>, мамзаргьы, ауаа реицәажәаразы [[искусственный язык|иԥсабаратәым абызшәақәа]] (иаагозар, [[волапюк|аволапиук]], [[Есперанто|аесперанто]]); ** ◦ адагәацәа [[жестовые языки|рнапырхахаратә бызшәақәа]];<ref>''Беликов В. И.'' [http://tapemark.narod.ru/les/153b.html Жестов языки] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 153.</ref> * [[формальный язык|аформалтә бызшәақәа]]: ** ◦ [[язык программирования|апрограммаҟаҵара абызшәақәа]] (иаагозар, [[Алгол|Алгол]], [[SQL|SQL]], [[Python|Python]]); * [[язык животных|аԥстәқәа рбызшәақәа]]; * ахатәы ҟазшьа змоу адыргатә системақәа (иаагоар, [[дорожный знак|амҩатә дыргақәа]] рсистема, мамзаргьы [[язык цветов|аԥштәқәа рбызшәа]]).<ref>Норман, 2009, с. 14—18</ref> Абызшәақәа ҭнаҵаауеит [[языкознание|абызшәадырра]] ([[лингвистика|алингвистика]]). Адыргатә системақәа — [[семиотика|асемиотика]] аҭҵаара иамаҭәаруп. Абызшәа аструктура ауаҩытәыҩса ихәыцшьеи ихымҩаԥгашьеи ишырныруа [[психолингвистика|апсихолингвистика]] иҭнаҵаауеит. Абызшәа ахаҭеи абызшәа закәу аилкаареи ирыдҳәалоу, азеиԥшуаҩытәыҩсатә теориатә проблемақәа ҭнаҵаауеит [[Философия языка|абызшәа афилософиа]]. == Абызшәа аилкаара == [[Коммуникация (психология)|Аицәажәареи]] аусеицуреи ҭызҵаауа апсихолог, азанааҭуаҩ М.Томаселло ишиҳәо ала, абызшәа ҳәа иԥхьаӡатәу, аиҿцәажәараан, егьырҭ [[намерение|ргәазыҳәарақәа]] рыцеиҩшара [[способность|алзыршо]] ауп.<ref>''Ахутина Т. В.'' Вступительная статья // Томаселло, Майкл. Истоки человеческого общения / Пер. с англ. М. В. Фаликман, Е. В. Печенковой, М. В. Синицыной, Анны А. Кибрик, А. И. Карпухиной. — {{М.}}: Языки славянских культур, 2011. — С. 20.</ref> == Абызшәа афункциақәа == Ажәа «афункциа» ара ахархәара амоуп «ахықәкы», «ароль», ма «аобиект иҟанаҵо аусура» аҵакала. Абызшәа афункциа рацәа змоу ҟалароуп. Абызшәа афункциақәа зегьы аицәажәараҿы иааԥшуеит.<ref name="Викитека МСЭ2">''«[[s:МСЭ2/Язык, средство общения|Язык, средство общения]]»'' — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.</ref> Абызшәа афункциа хадақәа хԥа иреиуоуп: * " аицәажәаратә " ("акоммуникативтә" функциа) — адырраҭара аиагаразы абызшәа ахархәара; * "акогнитивтә" ("агносеологиатә") - адырраҭара аизгареи, аиқәырхареи, аҭареи; * " аизгатә " ("аккумулиативтә ") — адырра аизгареи аиқәырхареи.<ref>''Э. Скибицкий, Е. Китова'' [https://www.google.ru/books/edition/Научные_коммуникации/GIxxDwAAQBAJ?hl=ru&gbpv=1&pg=PA45&printsec=frontcover Научные коммуникации 2-е изд. Учебное пособие для бакалавриата и магистратуры]. ЛитРес. 2022.</ref> Р. О. Иакобсон [[Речевой акт|акоммуникативтә рҿиара]] атеориа аҳасабала иаликаауеит абарҭ афункциақәа: * "ареференттә" — адыррҭара аԥҵареи аҭареи (акогнитивтәи акоммуникативтәи функциақәа еиднакылоит); * "амҩақәҵагатә" — азышьҭҩы ихымҩаԥгашьа аҭышәныртәалара; * "ацәанырратә" — аиҳарак, аинтонациа абзоурала иарбоу ацәаныррақәа раарԥшра; * "аимадарашьақәыргыларатә" ([[Фатический акт|афатикатә]]) — аимадара ашьақәыргылареи аиқәырхареи; (Иарбоу афункциа еицәажәо реимадара еиқәнархоит, аимадаратә знеишьа адгылара хықәкыс иамоуп. Абасала, ари афункциа ажәаҳәаҿы еиуеиԥшым аклишеқәа раҳасабала ахатәы цәаҩа амоуп) * "аметабызшәатә" ("аметабызшәадырратә") - абызшәа анализ азуреи аилыркаареи; иара абызшәа ахархәарала иузеилымкаауа ажәақәа, ма аҳәамҭақәа реилыркаара иадҳәалоуп; * "аестетикатә" ("апоезиатә") — адырраҭара азхьаԥшра иара адырраҭара ахаҭазы; * «ахьӡҳәаратә» — амаҭәарқәа рыхьӡқәа. Андре Мартине абызшәа афункциақәа хԥа аликааит: * " аицәажәаратә" («акоммуникативтә» функциа) — аилибакааразы абызшәа ахархәара; * "ахәыцрашьакәыргыларатә" — ахәыцрақәа рышьаҭа; * "аекспрессивтә" — иҳәоу азыҟазаашьа аарԥшра == Абызшәа ахылҵшьҭреи аҿиареи == {{main|Аглоттогенез|Абызшәатә еволиуциа|Аиҿырԥшра-ҭоурыхтә бызшәадырра}} Абызшәа ахылҵшьҭра иазку агипотезақәа акыр ыҟоуп, аха абызшәа ахылҵшьҭра ҳаамҭа иахьацәыхароу азы, урҭ акгьы макьана фактла [[Закон достаточного основания|ишьақәырӷәӷәам]].<ref>Бурлак, Старостин, 2005, с. 175—191</ref> Дара гипотезақәаны иаанхоит, избанзар абызшәа ахылҵшьҭра апроцесс ашьклаԥшрагьы, ԥышәарала аиҭаҳәарагьы залыршахом. XXI ашәышықәса алагамҭазы, аҭҵааҩцәа гәыԥҩык ауаҩы ибызшәа ацәырҵра, [[7-я хромосома человека|7-тәи ахромосомаҿы]] аген [[FOXP2]] аҿы [[мутация|амутациақәа]] ҩба ирыдырҳәаларатәы алшара рызҭаз адыррақәа жәпакы ҟалеит, урҭ ирылҵшәаны ауаҩы ихӡы FOXP2 [[шимпанзе|ашимпанзеи]] егьырҭ априматқәеи рыхӡы FOXP2 еиԥшӡам [[аминокислоты|аминоҵәыҵәырақәа]] ҩба рыԥсахрала: [[треонин|атреонин]] [[аспарагин]] ала 303-тәи апозициаҿы, аспарагин [[серин|асерин]] ала 325-тәи апозициаҿы.<ref>{{книга|автор=Enard W., Przeworski M., Fisher S. E. e. a. |часть=Molecular evolution of FOXP2, a gene involved in speech and language|ссылка часть=http://email.eva.mpg.de/~paabo/pdf1/Enard_Molecular_Nature_2002.pdf|заглавие=''[[Nature]]'', 2002, '''418''' (6900)}} — P. 869—872. — {{DOI|10.1038/nature01025}}. — {{PMID|12192408}}.</ref><ref>{{книга|автор=Nudel R., Newbury D. F. |часть=FOXP2|ссылка часть=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3992897/|заглавие=''Wiley Interdisciplinary Reviews. Cognitive Science'', 2013, '''4''' (5)}} — P. 547—560. — {{DOI|10.1002/wcs.1247}}. — {{PMID|24765219}}.</ref> Арҭ аԥсахрақәа [[неандерталец|анеандерталуаҩ]] иҿы иҟалахьан.<ref>{{книга|автор=Krause J., Lalueza-Fox C., Orlando L. e. a. |часть=The derived FOXP2 variant of modern humans was shared with Neandertals|ссылка часть=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982207020659|заглавие=''Current Biology'', 2007, '''17''' (21)}} — P. 1908—1912. — {{DOI|10.1016/j.cub.2007.10.008}}. — {{PMID|17949978}}.</ref> Абызшәа ахылҵшьҭра иазку атеориақәа, аԥхьаӡатәи агәаанагарақәа рыла, гәыԥ-гәыԥла ишоит. Атеориақәа рыхәҭак шьаҭас ирымоу, абызшәа акырӡа иуадаҩу ҟалараны излаҟоу ала, ус баша изцәырҵуамызт, иаԥхьанеиуа абиԥарақәа злеилибакаауаз, ижәытәӡоу абызшәашьаҭа иахылҵыр акәын. Егьырҭ атеориақәа излазгәарҭо ала, ауаа рбызшәа здаҟам цәырҵроуп, уи аԥстәқәа реицәажәара асистемақәа ирҿырԥшӡам, убри азы ауаҩы иаԥхьанеиуа абиԥарақәа рҟынтәи раԥхьатәи ауаа рахь ииасраан, иаалырҟьаны иара цәырҵит. Теориақәак, абызшәа аиҳарак асоциалтә еимадарақәа рыла иаауа культуратә ҟалароуп ҳәа ианырԥхьаӡо аамҭазы, даҽа критерик ианарбоит атеориақәа рыхәҭак, абызшәа ауаҩы генетикала ицәа иалоу функцианы изыԥхьаӡо агәаанагара ишықәныҟәо.<ref>Ulbaek, 1998, p. 30—43</ref> Иахьазы, абызшәа иаалырҟьаны ацәырҵра иазку атеориа иналукааша адгылаҩ [[Хомски, Ноам|Ноам Хомски]] заҵәык иоуп. Иара игәаанагарала, «машәыршақә мутациак ҟалеит, иҟалап ахшыҩ назырҳәы-аазырҳәыз, акалашәа иҟоу акосмостә шәахәақәа анрықәԥха ашьҭахь, иаабац апримат ахшыҩ аҿы ажәаҳәатә цәеижьхәҭа аԥнаҵазар» ҳәа.<ref>Chomsky, 2000, p. 4</ref> Ари ахҭыс зынӡа ииашаҵәҟьоуп ҳәа адкылара шаԥсам ала аԥхьаҩ игәиҽанҵо, Хомски ишьақәирӷәӷәоит иара иаҳа аиаша иазааигәазар шалшо, ажәаҳәа аеволиуциа иазку егьырҭ «алакә» ҭоурыхқәа жәпакы раасҭа.<ref>Chomsky, 2000, p. 4</ref> Абызшәа маҷ-маҷ аҿиара атеориақәа ирықәныҟәоит иахьазы аҭҵааҩцәа реиҳараҩык, аха ари аҿиара иадгалоу амеханизмқәа рыла, арҭ атеориақәа еиԥшым. Шьоукы, иаагозар апсихолог [[Пинкер, Стивен|Стивен Пинкер]] иеиԥш иҟоу, абызшәа аҿиара аҩныҵҟатәи процессуп, уи иаԥхьагылоу ҳәа ишьатәуп [[интеллект животных|аԥстәқәа ринтеллект]] ҳәа ирԥхьаӡоит.<ref>{{книга|автор=Pinker, Steven.&nbsp;|заглавие=The Language Instinct: How the Mind Creates Language|место=New York|издательство=HarperCollins|год=2000|allpages=xv + 525|серия=Harper Perennial Modern Classics|isbn=0-06-095833-2}}</ref> Абызшәа аицәажәара апроцесс аан ироуа, иҭырҵаауа мыругоуп ҳәа изԥхьаӡо егьырҭ аҭҵааҩцәа (иаагозар, М.Томаселло иеиԥш) хыҵхырҭак аҳасабала иалырхуеит [[зоосемиотика|аԥстәқәа рыбжьара аицәажәара]], ашьҭыбжьтә ма анапырхахаратә.<ref>{{книга|автор=Tomasello, Michael.&nbsp;|заглавие=Origin of Human Communication|ссылка=https://archive.org/details/originsofhumanco0000toma|место=Cambridge, MA|издательство=MIT Press|год=2008|allpages=xiii + 393|серия=The Jean Nicod Lectures|isbn=978-0-262-20177-3}} — P. 8—10, 53—55.</ref> Абызшәа маҷ-маҷ амузыка аҟынтәи аҿиара, [[Жан-Жак Руссо]]и [[Чарльз Дарвин]]и реиԥш иҟоу ахәыцыҩцәа ирҳәахьоу агәаанагара шьақәдырӷәӷәоит егьырҭ амодельқәа. Ари атеориа ҳаамҭазтәи адгылаҩ ду ҳәа дыԥхьаӡатәуп археолог [[Стивен Миттен]].<ref>Fitch, 2010, p. 466—507</ref> Абызшәа ауаатәыҩса рҭоурыхнӡатәи аамҭақәа рзы ишцәырҵыз иазку ҭоурыхтә шьҭак еиқәымхеит, иахьа ус еиԥш иҟоу апроцессқәа убаӡом. Убри аҟнытә маҷ-маҷ аҿиара атеориа иқәныҟәо аҭҵааҩцәа абызшәа заанаҵы ашьақәгылареи аԥстәқәа (иаагозар, априматқәа) реиҿцаареи аиԥшызаарақәа ҭырҵаалар акәхоит. Аҭҵаара альтернативтә метод, аԥхьаӡатәи ауаа адгьыл иҵоу рыԥсыбаҩқәа рҿы ажәаҳәа аҽашьырцылара ашьҭақәа, иара убас абызшәаԥхьатәи аамҭазы адыргақәа рхархәара ашьҭақәа рыԥшаара ауп.<ref>Fitch, 2010, p. 250—292</ref> Ауаҩы иеиԥшу [[австралопитеки|австралопитекаа]] реиҿцаара асистема шьаҭанкыла амаамынқәа ирымоу еиԥшымызт ҳәа агәаанагара еицрыдыркылахьоу акәны иҟоуп.<ref>Foley, 1997, p. 70—74</ref> Ари аиҿцаара асистема ԥхьаҟатәи аҿиара иазкны, 2,5 миллион шықәса раҟара раԥхьа, ахкы "[[Homo]]" анцәырҵ инаркны, еиуеиԥшым агәаанагарақәа ыҟоуп. Ҭҵааҩцәақәак аԥхьаӡатәи абызшәашьаҭа ацәырҵра 2,3 миллион шықәса раԥхьа ахкы "[[Homo habilis]]" идырҳәалоит, даҽа ҭҵааҩцәақәак ракәзар, ари аҳәаа иахысын 1,8 миллион шықәса раԥхьа "[[Homo erectus]]", мамзаргьы "[[Homo heidelbergensis]]" ҳәа ирыԥхьаӡоит (зынӡа 600 нызқь шықәса раԥхьа). Абызшәа акәзар, уи иахьатәи аформала ишьақәгылеит [[поздний палеолит|хыхьтәи апалеолит]] аамҭаан — 100 нызқь шықәса инеиҵаны раԥхьа.<ref>Fitch, 2010, p. 292—293</ref> [[Глоттогония|Аглоттогенез]] ҳаамҭазтәи аҭҵаарақәа рылҵшәақәа (Д.Бикертон, Р. Боид, Џь-Л.Десаль, Р. Џьакендофф, Т. Дикон, М. Дональд, Д. Дор, К. Лаланд, П. Ричерсон, Р. Ренгем, К. Стерелли, М. Томаселло, В. Уилдген, Џь. Харфорд уҳәа уб. иҵ.) иалдыршоит ишьақәгыло аҩаӡарарацәатә парадигма ҿыц аӡбара.<ref> Розов Н. С. Происхождение языка и сознания. Как социальные порядки и коммуникативные заботы порождали речевые и когнитивные способности. Новосибирск: Манускрипт, 2022. 355 с. </ref> Уи аҳәаақәа ирҭагӡаны иаку еибаркыраны рҽеидыркылоит [[Выготский, Лев Семёнович|Л. С.Выготски]], [[Скиннер, Беррес Фредерик|Б. Скиннер]], [[Узнадзе, Дмитрий Николаевич|Дм Узнаӡе]], [[Коллинз, Рэндалл|Р. Коллинз]] рԥсихологиатәи рмикросоциологиатәи идеиақәа. Уи азы аеволиуциатә модель атехноԥсабаратә ҭыԥқәа, асоциалтә еиҿкаарақәа, аицәажәаратә усқәа еиуеиԥшым аиқәыршәаратә структурақәа ирыднаҳәалоит: аҵастә практикақәа, авокалтә ԥышәарақәа, адыргатәи асемантикатәи акқәа инадыркны — анеиронтә жәаҳәа амеханизмқәеи урҭ шьҭрала рықәманшәалахареи рҟынӡа. Ҳаамҭазтәи аҭҵаарақәа рыхҳәаа ҟаҵоуп [[Бурлак, Светлана Анатольевна|Светлана Бурлак]] лышәҟәы "Абызшәа ахылҵшьҭра. Афактқәа, аҭҵаарақәа, агипотезақәа» аҿы.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vsenauka.ru/knigi/vsenauchnyie-knigi/book-details.html?id=941|title=Светлана Бурлак Происхождение языка. Факты, исследования, гипотезы|access-date=2022-08-25|archive-date=2022-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220825234055/https://vsenauka.ru/knigi/vsenauchnyie-knigi/book-details.html?id=941|url-status=live}}</ref> Ауаа жәытә-натә аахыс иазҿлымҳан Адгьыл аҿы абызшәақәа рацәаны цәырҵшьас ироуз азҵаара. Ҵарауаақәак ргәы иаанагоит урҭ зегьы еицырзеиԥшу [[корень (лингвистика)|адацқәа]] рымоуп ҳәа, [[прамировой язык|апрамиртә бызшәа]] аиԥшымзаарақәа реибаркыра ("амоногенез" аконцепциа) иахҟьаны; ари агәаанагаразы ирҳәоит, хәҭакахьала, «адунеизегьтәи аетимологиақәа» ҳәа изышьҭоу — [[макросемья|амакросемақәа]] зегьы ирзеиԥшны иҟоу ажәа шьагәыҭқәа.<ref>''[[Иванов, Вячеслав Всеволодович|Иванов Вяч. Вс.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/308b.html Моногенеза теория] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 308—309.</ref> Даҽа шьоукы, аханатә абызшәақәа еихьԥшым рхыҵхырҭақәа акымкәа иҟан ҳәа ирԥхьаӡоит ("аполигенез" аконцепциа)<ref>Бурлак, Старостин, 2005, с. 125—126</ref> Абызшәадырцәа [[родство языков|абызшәақәа реигәыцхәра]] шьақәдыргылоит абызшәатә акзаара 5-10 нызқь шықәса иреиҳамкәа раԥхьа ианеилаҳа, [[языковые семьи|абызшәатә ҭаацәарақәа]] рахь ианеиднакыло аамҭазы. Ҭҵааҩцәақәак абызшәақәа еиҳа ихароу ргенетикатә еиуарагьы ашьақәыргылара рҽазыршәоит. == Абызшәа аҵара == {{main|Абызшәадырра}} Абызшәа ҭызҵаауа ҭҵаарадырроуп [[лингвистика|абызшәадырра]]. Уи ашьақәгылара иалагеит [[наша эра|ҳашықәсԥхьаӡара]] алагара акыр шагыз, [[Древний мир|ажәытәӡатәи аамҭақәа]] раан.<ref>{{книга|автор=Сусов И. П.&nbsp;|заглавие=История языкознания|место=М.|издательство=АСТ: Восток-Запад|год=2007|страниц=382|isbn=5-17-039272-9}}</ref> Абызшәадырратә дырра аҿиара апроцесс акырӡа еиҵыхын, аиҳаракгьы еиҿагылон, иҷыдоу ашколқәеи атрадициақәеи ахьышьақәгылоз еиуеиԥшым аетникатә культурақәа рхаҭарнакцәа рымчала имҩаԥысуан. XIX — XX ашәышықәсақәа рзы ишьақәгылоит иахьатәи абызшәадырра —ауаҩы ибызшәеи ицәажәаратә усуреи рганқәа зегьы теориалеи практикалеи иҭызҵаауа имахәҭарацәоу ҭҵаарадырроуп.<ref>{{cite web|url=http://www.linguisticsociety.org/resource/history-modern-linguistics|author=Newmeyer, Frederick J.|title=The History of Modern Linguistics|publisher=Linguistic Society of America|access-date=2015-01-10|archive-date=2014-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231094048/http://www.linguisticsociety.org/resource/history-modern-linguistics|url-status=live}}</ref> === Абызшәадырра аҟәшақәа === Абызшәа академтә ҭҵаара, еиуеиԥшым атеориатә позициақәа рыла, аҭцаарадырра аҟәшақәа акыр рзы аинтерес аҵоуп.<ref>{{книга|автор=Trask, Robert Lawrence.&nbsp;|заглавие=Language and Linguistics: The Key Concepts. 2nd ed|ссылка=https://archive.org/details/languagelinguist0000tras|место=London|издательство=Routledge|год=2007|allpages=xxi + 367|isbn=978-0-415-41398-9}} — P. 110—111, 184—188, 264—265.</ref> Убас, [[дескриптивная лингвистика|ахцәажәаратә бызшәадырра]] иҭнаҵаауеит иалкаау абызшәа аграмматика, [[теоретическая лингвистика|атеориатә бызшәадырра]], абызшәа аԥсабара азхәыцреи аҳәаақәҵареи ирызку атеориақәа, иҟоу абызшәа рацәа шьаҭас иҟаҵаны аус рыднаулоит. [[Социолингвистика|Асоциолингвистика]] азҿлымҳауп абызшәа асоциализациа хықәкыс иҟаҵаны хархәашьас иамоу, [[нейролингвистика|анеиролингвистика]] ауаҩы ихшыҩ аҿы абызшәатә дырраҭара аус адулара иадҳәалоу апроцессқәа ҭнаҵаауеит, [[историческая лингвистика|аҭоурыхтә бызшәадырра]] иҭнаҵаауеит [[языковое родство|абызшәатә еиуареи]] [[генетическая классификация языков|абызшәақәа ргенетикатә классификациеи]] рызҵаарақәа, [[прагматика|апрагматика]] иҭнаҵаауеит ицәажәо абызшәатә дыргақәа рхархәаразы аҭагылазаашьақәа реизак.<ref>''[[Арутюнова, Нина Давидовна|Арутюнова Н. Д.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/389e.html Прагматика] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 389—390.</ref> === Абызшәадырра аҭоурых === [[Файл:Ferdinand de Saussure by Jullien.png|thumb|right|Фердинанд де Сосиур]] Абызшәа формалла аҭҵаара аҭоурых V ашәышықәса ҳ. ҟ. инаркны иалагоит ҳәа иазыԥхьаӡоуп.<ref>{{книга|автор=Campbell, Lyle.&nbsp;|часть=The History of Linguistics|заглавие=The Handbook of Linguistics|ответственный=Ed. by M. Aronoff and J. Rees-Miller|место=Malden, MA|издательство=Blackwell Publishers|год=2001|allpages=xvi + 821|isbn=0-631-20497-0}} — P. 81-105.</ref> Ари аамҭазы индиатәи аграмматик [[Панини|Панини]] ишьақәиргылеит [[Асанскрит бызшәа|асанскрит]] абызшәа аморфологиатә ԥҟарақәа 3959. Убри инаваргыланы, дырраҭарақәак рыла, XIX ашәышықәсазы ҳ. ҟ. [[шумер|шумертәи]] ашәҟәыҩцәа [[Ашумер бызшәа|шумертәии]] [[аккадский язык|аккадтәии]] абызшәақәа рграмматика аиԥшымзаарақәа ҭырҵаахьан. Анаҩс, аҩыра аус адызулоз ажәытә культурақәа зегьы рхатәы грамматикатә традициа иазнеиуан.<ref>{{Книга|ссылка=|автор=В. М. Алпатов|заглавие=История лингвистических учений|ответственный=|год=2005|место=Москва|издательство=Языки славянской культуры|страницы=9, 13|страниц=368|isbn=5-9551-0077-6}}</ref> Традициала иалкаахоит абарҭ амилаҭтә бызшәадырратә традициақәа: индиатә, антикатә (нас — европазегьтәи), китаитәи арабтәи ([[Коран|Аҟәырҟан]] аилыркаареи аԥхьареи ирыдҳәалоу). XVII ашәышықәсазы [[Грамматика Пор-Рояля|Пор-Роиальтәи]] [[Франциа|афранцыз]] грамматикцәа аус адырулеит абызшәа аграмматика ахәыцра ашьаҭақәа аанарԥшуеит, убри аҟнытә аграмматика универсалтәызароуп ҳәа зҳәо аидеиа. XVIII ашәышықәсазы [[филолог|афилолог]] [[Джонс, Уильям (филолог)|Уилиам Џьонс]], аиҿырԥшратә анализ шьаҭас иҟаҵаны, [[Асанскрит бызшәа|асанскрити]] [[латынь|алатын бызшәеи]] хылҵшьҭрак акәзар ҟалап ирымоу ҳәа азгәаҭаны, [[Сравнительно-историческое языкознание|аиҿырԥшра-ҭоурыхтә бызшәадырра]] ашьаҭа икит<ref>[http://histling.nw.ru/linguists/D/jones_w1 Третий ежегодный доклад В. Джонса, президента Азиатского общества в Бенгалии] {{Wayback|url=http://histling.nw.ru/linguists/D/jones_w1 |date=20070930224625 }} {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=21|месяц=05|год=2013|url=http://histling.nw.ru/linguists/D/jones_w1|id=20130508}}</ref>, [[Вильгельм фон Гумбольдт|Вильгельм фон Гумбольдт]] академтә бызшәа аҵара индоевропатәи абызшәақәа ргәыԥ мацара аҳәаақәа ирҭигеит.<ref>{{книга|автор=[[Гумбольдт, Вильгельм|Гумбольдт В.]]&nbsp;|заглавие=Избранные труды по языкознанию|место=М.|издательство=Прогресс|год=1984|страниц=397}}</ref> XX ашәышықәса алагамҭазы, [[Соссюр, Фердинанд де|Фердинанд де Соссиур]], дара-дара рыла иҳәаақәҵоу, еидҳәалоу акқәа рстатикатә системак аҳасабала, абызшәа аидеиа аԥиҵеит.<ref>{{книга|автор=[[Соссюр, Фердинанд де|Saussure, Ferdinand de]].&nbsp;|заглавие=Course in General Linguistics|место=La Salle, Ill.|издательство=Open Court|год=1983|allpages=xx + 236|isbn=0-8126-9023-0}}</ref> Соссиур иеихьӡара хадақәа рахь иԥхьаӡатәуп иара убас [[Диахрония и синхрония|адиахрониатәи]] (аҭоурыхтәи аиҿырԥшратәи), [[Диахрония и синхрония|асинхрониатәи]] (адескриптивтә) бызшәадырра аиҩдыраара. Соссиур излаиҳәо ала, абызшәадырратә ҭҵаара амаҭәар ианақәшәо, абызшәа адиахрониатә аспектқәа реиԥш асинхрониатә аспектқәагьы ианрыххәыцуа ауп. Уи адагьы, иара идҳәалоуп абызшәатә система ахәҭақәа рыбжьара аизыҟазаашьақәеи аиԥшымзаарақәеи ҩ-хкык ралкаара: асинтагматикатәи ассоциативтәи (апарадигматикатәи) == Абызшәа системак аҳасабала == {{main|Абызшәатә система|Абызшәа аҩаӡарақәа|Абызшәатә ак}} Ихадоу ҳәа иалкаауп анаҩстәи абызшәа аҩаӡарақәа<ref name="ЛЭС"/>: * ''[[фонема|афонематә]]''; * ''[[морфема|аморфематә]]''; * ''[[лексика|алексикатә]]'' (ажәала); * ''[[синтаксис|асинтаксистә]]'' ([[Предложение (лингвистика)|ажәаҳәа]] аҩаӡара). Абызшәа еиуеиԥшым аҭыԥқәеи аҳаракырақәеи рҿы асистема аҩаӡара еиԥшӡам; убас, [[Фонология|афонологиаҿы]], хәҭак ӷәӷәала аиҭакра егьырҭ ахәҭақәа рышҟа ииасуа аиҭкарақәа ҟанаҵоит, уи [[Лексика|алексикаҿы]] аасҭа акыр еиҳауп.<ref name="ЛЭС">''Булыгина Т. В., Крылов С. А.'' [http://tapemark.narod.ru/les/452c.html Система языковая] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 452—454.</ref> Уи адагьы абызшәатә системеи уи хаз игоу асистемеи рҿы иалкаахоит ацентри аперифериеи. == Адунеи абызшәақәа == {{main|Адунеи абызшәақәа}} [[Файл:Human Language Families Map.PNG|250px|thumb|right|Адунеи абызшәатә ҭаацәарақәа]] Адунеи аҿы иҟоуп 7 нызқь инареиҳаны абызшәақәа, аха урҭ еидукылар ҟалоит акыр имаҷу абызшәатә ҭаацәарақәа рыла.<ref>Бурлак, Старостин, 2005, с. 3</ref> Иԥсабаратәу абызшәақәа зегьы, ма реиҳарак ирымоуп [[языковые универсалии|абызшәатә ԥҟарақәа]] ҳәа изышьҭоу (иаагозар, иарбан бызшәазаалак иамоуп абжьыҟақәеи ацыбжьыҟақәеи, абызшәаҿы [[двойственное число|арыҩбатәра]] ыҟазар, уи иалоуп [[множественное число|арацәа хыԥхьаӡара]]гьы уҳәа). == Абызшәақәа реихшара == Абызшәақәа реихшаразы еиуеиԥшым азнеишьақәа ыҟоуп: * [[Ареальная классификация языков|ареалтә]], акультура-ҭоурыхтә [[ареал|ҵакырақәа]] рыла (иахьрылаҵәо аҭыԥ ала); * [[Типологическая классификация языков|атипологиатә]]; иаагозар, аграмматикатә ҵакы аарԥшышьала абызшәақәа еихыршоит [[Аналитический язык|аналитикатә]], [[Изолирующий язык|аҟәыҭхагатә]], [[Синтетический язык|асинтетикатә]], [[Полисинтетический язык|аполисинтетикатә]] ҳәа; * [[Генетическая классификация языков|агенетикатә]], хылҵшьҭралеи аиуареи рыҩаӡарала. Абызшәақәа гәыԥ-гәыԥла рҽеидыркылоит; урҭ — [[языковые семьи|ҭаацәарақәа]]ны. Ҭаацәарақәак рзы иазгәаҭоуп еиҳа зыҩаӡара ҳараку атаксонқәа реидкылара — амакроҭаацәарақәа. Агенетикатә ҷыдарақәа рышьаҭала абызшәақәа реихшара иаҿуп абызшәатә систематика. == Абызшәа адинамика адунеи аҿы == {{see also|Адунеи абызшәақәа}} [[Адгьыл|Адгьыл]] аҿы иҟоуп 7 нызқь инареиҳаны абызшәақәа.<ref>[http://www.ethnologue.com/ Ethnologue — крупнейший в мире каталог языков] {{Wayback|url=http://www.ethnologue.com/ |date=20071227170852 }}{{In lang|en}}</ref> Аимадарақәа реизҳарала, [[Живой язык|зыԥсы ҭоу абызшәақәа]] рхыԥхьаӡара еиҵахоит бжьаратәла бызшәак ҩымчыбжь рыҩныҵҟала аццакра аманы.<ref>{{Cite web |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1912041,00.html |title=Почти половине языков мира грозит исчезновение |access-date=2007-11-05 |archive-date=2008-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080629082536/http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1912041,00.html |url-status=live }}</ref> [[File:Novi Sad mayor office.jpg|thumb|[[Нови-Сад|Нови-Сад]] (Сербиа) ақалақь ахадара ахыбраҿы ԥшь-бызшәак рыла иҟоу аҭаӡҩырақәа: [[Асерб бызшәа|асерб]], [[Амаџьар бызшәа|авенгр]], [[Асловак бызшәа|асловак]], [[южнорусинский язык|аладаурыс]]]] Еиҳа ахархәара змоу 40 бызшәа рыла ицәажәоит [[Адгьыл|Адгьыл]] иқәынхо ауааԥсыра 2/3 рҟынӡа. [[Родной язык|Зхатәы бызшәала]] ицәажәо рхыԥхьаӡарала адунеи аҿы аԥыжәара рымоуп [[Китайские языки|акитаи]], [[хинди|ахинди]], [[Англыз бызшәа|англыз]], [[Аиспан бызшәа|аиспан]], [[Араб бызшәа|араб]], [[Апортугал бызшәа|апортугал]], [[Аурыс бызшәа|аурыс]]. Амала фактла еиҳа ихадоу рбаганы иҟалоит, аиҳаракгьы иахьатәи адунеи аҿы, ахатәы бызшәа акәымкәа, зыԥсы ҭоу есҽнытәи аицәажәараҿы, аҵараҿы, амассатә дырраҭара ахархәагақәа рҿы, аамҭахгарақәа, аинтернет аҿы бызшәак ареалтә хархәара, адунеи аҿы абызшәа зҵо рхыԥхьаӡара иадҳәалоу арбага. Ас азнеишьаан, хымԥада хыԥхьаӡарала аԥыжәара амоуп англыз бызшәа, еиҳа имаҷны, [[Франкофоны|афранцыз]], [[Испанидад|аиспан]], [[севернокитайский язык|аҩадатәи китаитәи]], [[Арабский мир|араб]] бызшәақәа реиԥш иҟоу абызшәақәа. Ҩ-бызшәак, ма инареиҳаны ицәажәо ауаа рхыԥхьаӡара есааира иацлоит. 70% рҟынӡа Адгьыл иқәынхо бызшәак инеиҳаны иалацәажәар рылшоит. Ҩ-бызшәак акыр ибзианы рдырреи бызшәак аҟынтәи даҽа бызшәак ахь ахы иақәиҭны аиасреи [[билингвизм|абилингвизм]] ҳәа иашьҭоуп.<ref>[https://rusist24.rudn.ru/index.php/stati-po-rki/multietnichnost-sovremennykh-gosudarstv-i-problema-rannego-bilingvizma Мультиэтничность современных государств и проблема раннего билингвизма]</ref><ref name=":0">[https://bilingual-online.net/5/ Типология билингвизма (наблюдения за 5 билингвами)]</ref> Атәылақәа жәпакы рҿы ауаа аҩны аҭыԥантәи абызшәала, ма адиалект ала ицәажәоит, аофициалтә еизыҟазаашьаҿы — аҳәынҭқарратә бызшәа алитературатә вариант ала, аиҳарак ашкол аҿы — уи [[диглоссия|адиглоссиа]] ҳәа иашьҭоуп.<ref name=":0" /> Иахьатәи аамҭазы, [[Исчезающие языки|иӡуеит]] ҳәа иԥхьаӡоу, 400 бызшәа инареиҳаны иҟоуп. Абызшәа ныҟәызго аҵыхәтәантәи ауаҩы иара ицԥсуеит, убри аҟнытә ашәарҭара иҭагылоуп, зегь раԥхьаӡагьы, аҩыра зхы иазмырхәо ажәларқәа.<ref>{{Cite web |url=http://www.bigbook.ru/litnews/detail.php?ID=3315 |title=Когда умирают языки |access-date=2008-10-09 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722183759/http://www.bigbook.ru/litnews/detail.php?ID=3315 |url-status=live }}</ref> Абызшәақәа рҭахара амзызқәа ируакуп иныҟәызго рыҩныҵҟа урҭ хыԥхьаӡарала еиҟарамкәа реихшара. Убас, апланета ауааԥсыра 80% ирықәшәоит 80 бызшәа, 3,5 нызқь бызшәа — адгьыл иқәынхо ауааԥсыра 0,2% роуп.<ref>{{Cite web |url=http://www.akzia.ru/news/26-09-2007/655.html |title=Мир теряет языки |access-date=2008-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719153636/http://www.akzia.ru/news/26-09-2007/655.html |archive-date=2011-07-19 |url-status=dead }}</ref> Абызшәақәа рыӡра апроцесс мзыз хадақәас иԥхьаӡоуп аглобализациеи амиграциеи. Ауаа ақыҭақәа ирылҵны ақалақьқәа рахь ицоит, рыжәлар рбызшәа рцәыӡуеит. Иахьа иҟоу абызшәақәа рыбжеиҳараҩык XXI ашәышықәса азбжазы ахархәара рҵәыӡуеит. Абызшәақәа жәпакы ыӡуеит дара ныҟәызго еиҳа зымч ӷәӷәоу абызшәатә еилазаара ианамадахалак, убри аҟнытә аӡра ашәарҭара иҭагылоуп раԥхьа иргыланы ажәлар маҷқәа рбызшәақәеи аҳәынҭқарра змам ажәларқәа рбызшәақәеи. 70% иреиҵаны ахәыҷқәа абызшәа рымҵозар, иӡуеит ҳәа иԥхьаӡоуп. [[ИУНЕСКО|ИУНЕСКО]] «Аӡра ашәарҭара иҭагылоу адунеитә бызшәақәа ратлас» адыррақәа рыла, иахьатәи Аамҭазы [[Европа]] аӡра ашәарҭара иҭагылоуп 50 бызшәа рҟынӡа. Рҭагылазаашьа еиҳа иуашәшәыроуп [[Австралиа|Австралиа]], [[Индокитай|Индокитаи]], [[Америка]], [[Африка]] рышьагәыҭуаа рбызшәақәа, аконтинентқәа ирҟәыҭхоу [[Адгьылбжьаха|адгьылбжьахақәа]] — уаҟа иҟоуп даҽа шьоукы иқәырцо ажәлар ссақәа рацәаны, иара убас адгьылбжьахақәа ҟалар, ажәлар жәпаҩыла ианԥсуа иара еиҭашьақәзыргыло уаҩ дыҟам. Еиҳа иӷәӷәоуп Европа абызшәақәа — Европа атәылақәа ҿиоуп, уа ауааԥсыра рацәаны инхоит; ус анакәха, урҭ абызшәақәа ныҟәызго зықьҩыла ракәзаргьы раныӡаара рацәак иԥырхагахом. [[Ватикан]] аофициалтә бызшәақәа ируаку, шьҭа иԥсхьоу [[латынь|алатын]] бызшәа, уахь иузалаҵом. == Абызшәа аҷыдарақәа == Абызшәақәа реиқәырхареи рфункциатә ԥкреи рыҩаӡарала иҳәаақәҵоуп. === Аиқәырхара аҩаӡара === {{main|Абызшәақәа реиқәырхара аҩаӡара}} Аиқәырхара аҩаӡарала (англ. Levels of endangerment) абызшәақәа ИУНЕСКО абызшәақәа рзы Ашәҟәы Ҟаԥшь аҿы еиуеиԥшым абызшәа ашәарҭара иҭазыргыло ашәарҭара еиҳа еилыкка аилкааразы ирыдгалоу ф-категориак рыла ишьақәгылоу аихшарбага рымоуп: * [[Мёртвый язык|Иӡхьоу абызшәақәа]] (''extinct – иӡхьоу'') * Иҟалап иқәӡааз абызшәақәа ("possibly extinct") * Ақәӡаара ахықә иқәгылоу (иқәӡаарц егьызгым, "nearly extinct") * Иӡуа (иқәӡаауа) абызшәақәа ("seriously endangered") * Иманшәалам абызшәақәа ("endangered") * Иҭышәынтәалам абызшәақәа ("potentially endangered") * Иманшәалоу абызшәақәа (имԥсуа) ("not endangered") === Афункционалтә ԥкра === Функциала иԥку ҳәа иашьҭоуп иахьынӡахәҭоу мамзаргьы зынӡа абарҭ алшарақәа змам абызшәа: * иалкаау аҩыратә системаҿы иҭышәынтәалоу аорфографиа; * иҿырԥшыгоу алитература (аграмматика, ажәарқәа, аклассикцәа рырҿиамҭақәа); * амассатә аларҵәара аматериалқәа (апресса, аудионҵамҭақәа, афильмқәа, ашәақәа, амузыка); * атехникатәи арҵаратәи литература (атехникатәи аҭҵаарадырратәи кьыԥхьымҭақәа, адидактикатә усумҭақәа, арҵага шәҟәқәа); * есҽнытәи адырраҭара еиуеиԥшым аныҟәгагақәа (афишақәа, алаҳәарақәа, акорреспонденциа, аилыркаагақәа, анапхгарақәа уҳәа); * абызшәала адырраҭара аиагаразы егьырҭ ахархәагақәа.<ref>''Марсель Дики-Кидири''. Как обеспечить присутствие языка в киберпространстве? — {{М.}}: Межрегиональный центр библиотечного сотрудничества (МЦБС), 2007. — 64 с.</ref> Абызшәа функциала иԥкуп ҳәа аԥхьаӡаразы, еиқәыԥхьаӡоу алшарақәа зегьы рыҟамзаара хымԥадатәӡам. Абызшәа аҩыра амазар, ашкол аҿы иддырҵозар ҟалоит, аха убри инаваргыланы адырраҭаратә ма абызшәатә лшарақәа хаҭабзиарала иахьынӡахәҭоу рыҟамзаара иахҟьаны ӷәӷәала ааха аиур ҟалоит. Функциала иԥку рахь ииашаны иԥхьаӡахоит зықәӡаара хырԥашьа амам абызшәақәа реиԥш ицәырҵуа абызшәақәагьы, акырӡа алшара дуқәа змоу, аха макьаназы аҟазааразы инагӡаны иазымхо. Ауаҩытәыҩсатә ресурсқәа рыҟазаара аганахьала, функциала иԥку абызшәа ақәӡаара ашәарҭара иҭазыргыло бызшәаны иҟалар алшоит уи ахархәара аныҟәгаҩцәа рхыԥхьаӡара маҷзар. Функциала иԥку абызшәақәа рахь иаҵанакуеит: * Европа: ** ◦ [[бретонский язык|бретонтәи]]; ** ◦ [[окситанский язык|окситантәи]]; ** ◦ [[Абаск бызшәа|абасктәи]]. * Америка: ** ◦ ашьагәыҭ уааԥсыра рбызшәақәа шамахамзар зегьы; * Азиа: ** ◦ полинезиатәи, микронезиатәи, меланезиатәи адгьылбжьахақәа иашьагәыҭуаау рбызшәақәа шамахамзар зегьы; ** ◦ Азиа Аҩада зхыԥхьаӡара маҷу ажәларқәа рбызшәақәак. * Африка: ** ◦ абызшәақәа шамахамзар зегьы функциала иԥку рахь иаҵанакуеит. == Абызшәа ахкқәа == {{main|Абызшәа ахкқәа}} Иарбан бызшәазаалак аҩныҵҟа ихадоу ахкқәа рахь иаҵанакуеит, аиерархиатә еишьҭагылашьала: * [[идиолект|аидиолект]] — иалкаау аиндивид ицәажәашьа, иара аформалтәи астилистикатәи ҷыдарақәа ирыцны изхәаԥшуа;<ref>''[[Виноградов, Виктор Алексеевич (лингвист)|Виноградов В. А.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/171d.html Идиолект] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 171.</ref> * [[говор|ацәажәашьа]] — ари абызшәа ныҟәызго хәҭа хәыҷык, шамахамзар, ҵакырадгьылла иԥку ажәаҳәа, адиалект, ма ацәажәашьа аҩныҵҟа иалкаауп (иаагозар, «аҩадаурысдуӡӡатә ҿцәажәашьа олонецктәи ацәажәашьа», «[[Агәыл бызшәа|агультәи абызшәа]] керентәи адиалект ричинтәи аҿцәажәашьа» уб. иҵ.);<ref name=Dialect>''[[Касаткин, Леонид Леонидович|Касаткин Л. Л.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/132d.html Диалект] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 132—133.</ref><ref>{{книга|автор=Жукова И. Н., Лебедько М. Г., Прошина З. Г., Юзефович Н. Г.&nbsp;|заглавие=Словарь терминов межкультурной коммуникации|место=М.|издательство=Флинта; Наука|год=2013|страниц=632|isbn=978-5-9765-1083-8}} — С. 84.</ref><ref name=Reestr>{{книга|часть=Реестр кавказских языков|ссылка часть=http://www.lingvarium.org/raznoe/publications/caucas/alw-cau-reestr.pdf|заглавие=''Коряков Ю. Б.'' Атлас кавказских языков|ответственный=Ин-т языкознания РАН|место=М.|издательство=Пилигрим|год=2006|страниц=76|isbn=5-9900772-1-1}} — С. 21—41.</ref> * [[диалект|адиалект]] — ихадоу аҵакыратә (зны — зынла-асоциалтә ма азанааҭтә, мамзаргьы [[социолект|асоциолект]]) бызшәа хкуп (иаагозар, «[[Аполиак бызшәа|аполиак бызшәа]] [[мазовецкий диалект|мазовецктәи адиалект]]", "[[Агәыл бызшәа|агультәи абызшәа]] керентәи адиалект" уб. иҵ.), иаҿ. иара убас иазааигәоу атермин "[[патуа|патуа]]";<ref name=Dialect/><ref>{{книга|автор=[[Ананьева, Наталия Евгеньевна|Ананьева Н. Е.]]&nbsp;|заглавие=История и диалектология польского языка. 3-е изд|место=М.|издательство=Книжный дом «Либроком»|год=2009|страниц=304|isbn=978-5-397-00628-6}} — С. 88.</ref><ref name=Reestr/><ref>{{книга|автор=Abalain, Hervé.&nbsp;|заглавие=Le français et les langues historiques de la France. 2e éd|место= Paris|издательство=J.-P. Gisserot|год=2007|allpages=317|isbn=978-2877-47881-6}} — P. 154.</ref> * [[наречие (диалект)|ацәажәашьа]] — еиҳа идуу ҵакырадгьыл бызшәатә хкуп, уахь иаҵанакуеит адиалектқәа реизак, урҭ еидкылоуп иарбоу абызшәа егьырҭ ацәажәашьақәа изларылукаауа азеиԥш ҟазшьақәа жәпакы (ҿырԥштәқәаны иҟалар алшоит [[Аурыс бызшәа|аурыс бызшәа]] [[Северорусское наречие|аҩадаурысдуӡӡатә]] [[Южное наречие русского языка|аладаурысдуӡӡатә]] цәажәашьақәа).<ref name=Dialect/><ref>{{книга|автор=[[Широков, Олег Сергеевич|Широков О. С.]]&nbsp;|заглавие=Введение в языкознание|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1985|страниц=264}} — С. 112.</ref> Ахархәара маҷым иара убас «анеитралтә» термин: * [[идиом|аидиом]] — абызшәа ахкы арбара иара астатус хаҭа рацәак хра аламзаргьы, ма еилкаамзаргьы.<ref>''[[Виноградов, Виктор Алексеевич (лингвист)|Виноградов В. А.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/171e.html Идиом] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 171.</ref> Адиалектқәа реизак, иара убас иҿиоу абызшәақәа рҿы [[просторечие|абаша бызшәа]] иаҿагылоит [[литературный язык|алитературатә бызшәа]] — инормарку, афункциа рацәа змоу амилаҭтә бызшәа хкы, хымԥада аҩыратә форма змоу. Алитературатә бызшәа аҳәаақәа ирҭагӡаны иалыркаауеит ауаажәларра еиуеиԥшым акоммуникативтә ҭахрақәа рымаҵ зуа еиуеиԥшым афункционалтә стильқәа (иаагозар, асахьаркыратә, аҭҵаарадырратә, аофициал-усуратә, апублицистикатә).<ref>Норман, 2009, с. 261—263</ref> Иааидкыланы, "еизааигәоу аидиомқәа ҩба диалектқәоума, еиуеиԥшым бызшәақәоума" ҳәа азҵаара аҭак акырџьара ҵакы заҵәыкны иҟаӡам; [[Проблема «язык или диалект»|абызшәеи адиалекти реиԥшымзаара апроблема]] [[Языковая систематика|абызшәатә систематика]] апроблема хадақәа ируакуп, уи аҵакы [[лингвистика|абызшәадырра]] аҳәаақәа хараӡа ирҭыҵуеит. == Абызшәатә еимадарақәа == {{main|Абызшәатә еимадарақәа}} Еиуеиԥшым абызшәақәа ныҟәызго иааигәаны реинырраан рбызшәақәа анеиныруа маҷӡам, ианеиҵаха хазхаҭалатәи аҩаӡараҟынӡа. Абызшәатә еимадара инарҭбааны имҩаԥысыр алшоит [[языковая граница|абызшәатә ҳәааҿы]], [[адстрат|адстраттә]] бызшәақәа рыбжьара, мамзаргьы [[Миграция населения|амиграциа]] иахҟьаны, усҟан иныҟәызго изы иҿыцу абызшәа [[суперстрат|суперстратк]] (уаанӡатәи зыхәлабгаз), ма [[Субстрат (лингвистика)|субстратк]] аҳасабала иҟалар алшоит. Абызшәатә еимадарақәа раан аҭыԥ роур алшоит еиуеиԥшым афеноменқәа — урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[конвергенция языков|абызшәақәа реизааигәахара]], [[заимствование|амаԥсахра]], [[калька (лингвистика)|акалькақәа]], [[релексификация|аиҭеидкылара]] реиԥш иҟоу. Аинтенсивтә бызшәатә еимадарақәа ирылҵшәоуп ирмариоу абызшәа [[пиджин|еилаԥса]], [[креолизация|аилаӡҩара]], [[переключение кодов|акодқәа реиҭакра]], [[смешанный язык|еилаԥсоу абызшәақәа]]. == См. также == {{Div col}} * [[Языки мира|Адунеи абызшәақәа]] * [[Разновидности языка|Абызшәа ахкқәа]] * [[Многоязычие|Абызшәарацәара]] * [[Методики изучения языка|Абызшәа аҵара аметодқәа]] * [[Язык или диалект|Абызшәа ма адиалект]] * [[Степени сохранности языков|Абызшәақәа реиқәырхара аҩаӡара]] * [[Метаязык|Аметабызшәа]] * [[Язык запросов|Азыҳәарақәа рбызшәа]] * [[ISO 639]] * [[Язык животных|Аԥстәқәа рбызшәа]] {{Div col end}} == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * {{книга|автор=[[Бурлак, Светлана Анатольевна|Бурлак С. А.]], [[Старостин, Сергей Анатольевич|Старостин С. А.]]&nbsp;|заглавие=Сравнительно-историческое языкознание|место=М.|издательство=Издат. центр «Академия»|год=2005|страниц=432|isbn=5-7695-1445-0|ref=Бурлак, Старостин}} * {{книга|автор=[[Кибрик, Александр Евгеньевич|Кибрик А. Е.]]&nbsp;|заглавие=Язык // Лингвистический энциклопедический словарь|место=М.|издательство=[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Сов. энциклопедия]]|год=1990|страницы=604—606|страниц=685|isbn=5-85270-031-2|ref=Кибрик|ссылка=http://tapemark.narod.ru/les/604c.html}} * {{книга|автор=[[Кузнецов, Сергей Николаевич (лингвист)|Кузнецов С. Н.]]&nbsp;|заглавие=Краткий словарь интерлингвистических терминов // Проблемы международного вспомогательного языка|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1991|страницы=171—228|страниц=263|isbn=5-02-016810-6|ref=Кузнецов}} * [[Розенталь, Дитмар Эльяшевич|Розенталь Д. Э]].'', Теленкова М. А''. Словарь-справочник лингвистических терминов. Изд. 2-е. — М.: Издательство [[Просвещение (издательство)|Просвещение]].1976 год. * {{книга|автор=Норман Б. Ю.&nbsp;|заглавие=Теория языка. Вводный курс. 3-е изд|место=М.|издательство=Флинта; Наука|год=2009|страниц=296|isbn=978-5-89349-498-3|ref=Норман}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Язык и языки}} * ''[[Розов, Николай Сергеевич|Розов Н. С.]]'' [https://nsu.ru/filf/rozov-language-2022-about.htm Происхождение языка и сознания. Как социальные порядки и коммуникативные заботы порождали речевые и когнитивные способности]. — Новосибирск: Манускрипт, 2022. — 355 с. ISBN 978-5-93240-360-0 * {{книга|автор=Ulbaek, Ib.&nbsp;|часть=The Origin of Language and Cognition|ссылка часть=http://www.people.ku.edu/~mvitevit/ulbaek_origin_of_language.pdf|заглавие=Approaches to the Evolution of Language: Social and Cognitive Bases|ответственный=Ed. by J. R. Hurford, M. Studdert-Kennedy, C. Knight|место=Cambridge|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1998|pages=30—43|allpages=456|isbn=0-521-63964-6|ref=Ulbaek}} * {{книга|автор=[[Хомский, Ноам|Chomsky, Noam]].&nbsp;|заглавие=The Architecture of Language|место=New Delhi, Oxford & New York|издательство=[[Oxford University Press]]|год=2000|allpages=xv + 89|isbn=0-19-564834-X|ref=Chomsky|язык=en}} * {{книга|автор=Fitch, W. Tecumseh.&nbsp;|заглавие=The Evolution of Language|ссылка=http://www.genlingnw.ru/board/attachments/fitch_evolution.pdf|место=New York|издательство=Cambridge University Press|год=2010|allpages=xii + 611|isbn=978-0-521-85993-6|ref=Fitch}} * {{книга|автор=Foley, William A.&nbsp;|заглавие=Anthropological Linguistics: An Introduction|ссылка=https://archive.org/details/anthropologicall0000fole|место=Malden, MA|издательство=Blackwell Publishers|год=1997|allpages=xvii + 495|isbn=978-0-631-15122-2|ref=Foley}} == Азхьарԥшқәа == * [http://www.radiovesti.ru/articles/2012-03-17/fm/38205 Филолог Светлана Бурлак о происхождении и развитии языков в программе Наука 2.0] * [[Эмиль Бенвенист]]. [http://www.krotov.info/lib_sec/02_b/ben/veniste.htm Категории мысли и категории языка] {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:бызшәа}} [[Акатегориа:Абызшәақәа| ]] [[Акатегориа:Абызшәа| ]] rub7r8q5f8pmpzbk1flzxhxkwl2anyg Ахцәажәара:Абызшәа 1 54543 169092 2026-07-08T00:01:21Z Nart17 17397 Аиҭагаҩ азгәаҭара 169092 wikitext text/x-wiki == Аиҭагара == Ари астатиа [[:ru:Язык|аурыс Авикипедиа астатиа «Язык»]] аҟынтәи еиҭагоуп (алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0]; авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы). * '''Аиҭагаҩ:''' Шарытхуа Тания * '''Апроект:''' Nart17 translation team p2ykqw4cpdgx4f3qecywueypdkaxo38