Авикипедиа abwiki https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Амедиа Цастәи Ахцәажәара Алахәыла Алахәыла ахцәажәара Авикипедиа Авикипедиа ахцәажәара Афаил Афаил ахцәажәара Амедиавики Амедиавики ахцәажәара Ашаблон Ашаблон ахцәажәара Ацхыраара Ацхыраара ахцәажәара Акатегориа Акатегориа ахцәажәара TimedText TimedText talk Амодуль Амодуль ахцәажәара Event Event talk Аԥсны Аҳәынҭқарра Аконституциа 0 2202 169356 148197 2026-07-12T15:14:06Z AbidzbaS 25606 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 169356 wikitext text/x-wiki '''Аԥсны Аҳәынҭқарра Аконституциа''' — 1994 шықәса абҵара 26 рзы Аԥсны Аҳәынҭқарра Иреиҳаӡоу Асовет аилатәара 12-тәи ааԥхьара иаднакылеит, 1999 шықәса жьҭаарамза 3 рзы жәларызегьтәи бжьыҭирала иақәшаҳаҭхеит 1999 шықәса жьҭаарамза 3 рзы жәларызегьтәи абжьыҭира (ареферендум) аан ирыдыркылаз аԥсахра алагаланы. ақ. Аҟәа, 2001 ш. == АԤСНЫ АҲӘЫНҬҚАРРА АКОНСТИТУЦИА == Ҳарҭ, Аԥсны жәлар, ҳхатәҳәаақәҵаратә зин аԥсҭазаара иаларҵәо, жәлары зегьы рзы насыԥла аԥсҭазаареи аҩныҵҟатә гәҭынчреи ҳарзықәԥо, ауаҩы изинқәеи, ихақәиҭрақәеи, ауаажәларратә ҳәоуеиқәшәареи шьақәырӷәӷәо, гәеизҳарала ирылаҳҳәоит, иагьышьақәҳаргылоит Аԥсны Аҳәынҭқарра Аконституциа. === АКТӘИ АХЫ. АКОНСТИТУЦИАТӘ ШЬАҚӘГЫЛАШЬА АШЬАҬАҚӘА === АХӘҬАҶ 1. Аԥсны - жәлар рхатәҳәаақәҵаратә зин инақәыршәаны, ҭоурыхла ишьақәгылаз, суверентә, демократиатә, зинтә ҳәынҭқарроуп. Ахьыӡқәа "Аԥсны" ("Аԥсны Аҳәынҭқарра"), "Республика Абхазия" ҵакыла акоуп, еиҟароуп. АХӘҬАҶ 2. Ажәлармчра - Аԥсны аҳәынҭқарратә мчра шьаҭас иамоуп. Аԥсны асуверенитет ныҟәгаҩыси уи амчра хыҵхырҭаси иамоу Аԥсныжәлар роуп. Ажәлар рымчра аԥсҭазаара иаладырҵәоит дара рхала ма рхаҭарнакцәа рыла. АХӘҬАҶ 3. Аԥсны – жәларбжьаратәи азин иалахәу – егьырҭ аҳәынҭқаррақәеи иареи рыбжьара ишьақәнаргылоит аиқәшаҳаҭратә еизыҟазаашьақәа. Жәларбжьаратәи аиқәшаҳаҭрақәа рыбжьаҵашьеи, акьыԥхь рарбашьеи, рышьақәырӷәӷәашьеи, рԥыргашьеи шьақәыргылахоит закәанла. АХӘҬАҶ 4. Аԥсны шьақәгылоуп араионқәеи (Гагратәи, Гәдоуҭатәи, Аҟәатәи, Гәылрыԥшьтәи, Очамчыратәи, Тҟәарчалтәи, Галтәи) ақалақьқәеи (Гагра, Гәдоуҭа, [[Афон Ҿыц]], Аҟәа, Очамчыра, Тҟәарчал, [[Гал]]) зҵазкуа аҭоурыхтә дгьылқәа Саӡны, Бзыԥын, Гәма, Дал-Ҵабал, Абжьыуа, Самырзаҟан рыла. Аԥсны иаку, лакьысра зқәым, зыцәгара ҟамло тәылоуп. АХӘҬАҶ 5. Адгьыли егьырҭ аԥсабаратә аагарҭақәеи ажәлар ирхатәуп, Аԥсны аҩныҵҟа урҭ рхы иадырхәоит иагьырыхьчоит ажәлар рыԥсҭазаареи рџьауси шьаҭас изларымоу ала. Аԥсабаратә аагарҭақәа рныҟәгашьеи рхархәашьеи ирыдҳәалоу азҵаарақәа рҭыԥ иқәҵахоит Аԥсны азакәанқәа рыла. АХӘҬАҶ 6. Аԥсны ҳәынҭқарра бызшәас иамоуп аԥсуа бызшәа. Аурыс бызшәа, аԥсуа бызшәа инаваргыланы, аҳәынҭқарратәии егьырҭ еиуеиԥшым аусҳәарҭақәеи рыҟны ахархәара амоуп. Аԥсны иқәынхо егьырҭ ажәлар гәыԥқәа зегьы рхатәы бызшәа иақәиҭны ахархәара аҳәынҭқарра азин рнаҭоит. АХӘҬАҶ 7. Аҳәынҭқарратә мчра Аԥсны имҩаԥгахоит азакәанԥҵаратәи, анагӡаратәи, аӡбаратәи мчрақәа рыла еихшаны. Азакәанԥҵаратәи, анагӡаратәи, аӡбаратәи - ихьыԥшым мчрақәоуп. АХӘҬАҶ 8. Аԥсны ахархәара аманы иршьоит иагьалдыршоит аҭыԥантәи ахаланапхгара, иара азинмчхарақәа рыҩныҵҟа ахақәиҭра аманы. Аҭыԥантәи ахаланапхгаратә усбарҭақәа аҳәынҭқарратә мчра аусбарҭақәа реилазаара иалаӡам. АХӘҬАҶ 9. Абри Аконституциа иреиҳаӡоу азинтә мчра амоуп. Аԥсны ирыдыркыло азакәанқәеи егьырҭ азинтә нҵақәеи Аконституциа иашьашәалазароуп. АХӘҬАҶ 10. Аԥсны ахатә ҳәынҭқарратә символика амоуп - аҳәынҭқарратә бираҟ, адырга, ахьыӡрашәа - урҭ шеиқәыршәатәу шьақәдыргылоит Аконституциатә закәанқәа рыла. Аҟәа (Сухум) - Аԥсны иаҳҭнықалақьуп. === АҨБАТӘИ АХЫ. АУАҨИ АТӘЫЛАУАҨИ РЗИНҚӘЕИ РХАҚӘИҬРАҚӘЕИ === АХӘҬАҶ 11. Аԥсны рықәшаҳаҭуп иагьахьчоит ауаҩы изинқәа Еицырзеиԥшу Адекларациеи, аекономикатә, асоциалтә, аполитикатә, акультуратә, атәылауаҩратә зинқәа ирзынархоу Жәларбжьаратәи Апактқәеи, иара убас егьырҭ еицеиқәшаҳаҭны ирыдыркылахьоу жәларбжьаратә-зинтә нҵақәа зегьы рыҟны иарбоу азинқәеи ахақәиҭрақәеи. АХӘҬАҶ 12. Ауаҩы ицшоуп ихадароу азинқәеи ахақәиҭрақәеи. Дарбанзаалак ауаҩы дшоуп ихы дақәиҭны. Азакәани аӡбареи рҿаԥхьа зегьы еиҟароуп милаҭлеи, хаҵалеи, ԥҳәыслеи, бызшәалеи, хылҵшьҭралеи, маллеи, маҵуралеи, нхарҭа ҭыԥлеи, динлеи, дунеихәаԥшышьалеи, идеологиалеи, цәаԥшшәахәылеи ҳәа еилых ҟамҵакәа. АХӘҬАҶ 13. Ауаҩы ԥсабарала имоуп аԥсҭазаареи, ахақәиҭреи, ахатә мали, аӡә диламкьысуа аҟазаареи рзин. АХӘҬАҶ 14. Дарбанзаалак ауаҩы ихатә ԥсҭазаареи, ихатәи, иҭаацәаратә маӡеи, ихьӡ-иԥша ахьчареи, инамыси, идинхаҵареи, ирҿиаратә уси, ихәыцреи, иажәеи, идунеихәаԥшышьеи дрықәиҭуп. АХӘҬАҶ 15. Дарбанзаалак ауаҩы ирҳәацәара, иргәаҟра, иаҳаҭыр аларҟәра, иакәым иақәыршәара залшом. АХӘҬАҶ 16. Дарбанзаалак ауаҩы дақәиҭуп дахьцо-дахьаауа, иҭыӡҭыԥ алхра, шәҟәыла-быӷьшәыла, егьырҭ ацҳаражәҳәарақәа рыла аимадара амаӡа. АХӘҬАҶ 17. Ауаа зегьы ахеидкылареи, аҭынчратә еизарақәеи, аицымҩасрақәеи рымҩаԥгара азин рымоуп. АХӘҬАҶ 18. Аконституциатә шьақәгылашьа мчыла аԥсахра, аҳәынҭқарра ашәарҭа аҭаргылара, бџьарла еибыҭоу архәҭақәа реиҿкаара, ауаа социалла, милаҭла, динла реичырчара хықәкыс измоу ауаажәларратә хеидкылақәеи, апартиақәеи, аҵысрақәеи реиҿкаара ҟалом. АХӘҬАҶ 19. Дарбанзаалак ауаҩы дрықәиҭуп аҩны-агәара, аекономикатә, аџьатә хақәиҭра, аҵарадырра, аԥсшьара, ахәшәтәыратә цхыраара, асоциалтә маншәалара. АХӘҬАҶ 20. Ауаҩы иҩны-игәара лакьысра ақәым. Аӡәгьы азин имам, изтәу дазыразымкәа, иҩны аҩналара, закәанла ианышьақәыргылои аусӡбара азин анинаҭои рыда. АХӘҬАҶ 21. Дарбанзаалак ауаҩы изинқәеи ихақәиҭрақәеи аҳәынҭқарреи аусӡбареи ишырыхьчо ала агәрагара имазароуп. АХӘҬАҶ 22. Аԥсны аус ауеит ахарадара апрезумпциа. Ахара здырҵо хара имам хәа дыԥхьаӡоуп, ахара шиду еилкаахаанӡа, азакәантә мчы зоухьоу аусӡбаратә лахьыҭарала ишьақәыргылахаанӡа. Ахара здырҵо ахара шидым ашьақәырӷәӷәара иара иуалӡам. АХӘҬАҶ 23. Дарбанзаалак иаанкылоу ма иҭаку ауаҩы, данааныркыла ма данҭарк инаркны, азин имоуп адукат ицхыраара ихы иаирхәар, азин имоуп иара убас идукат дыҟамкәа иҿахәы римҭар. АХӘҬАҶ 24. Иҟаиҵаз ацәгьоуразы аҵыхәтәантәи ахарадҵарала ахара здырҵахьоу дарбанзаалак иара убри ацәгьоуразы еиҭа иусӡбара залшом. АХӘҬАҶ 25. Аҭакԥхықәра шьақәзыргыло ма изырымчуа азакәан ҿыц ииасхьоу аус аилыргараан мчы амаӡам. АХӘҬАҶ 26. Дарбанзаалак азин имоуп аҳәынҭқарратә усбарҭақәеи амаҵурауааи закәандарала иахьизныҟәаз иахҟьаны иоуз аԥырхага аҳәынҭқаррала ахарҭәаара. АХӘҬАҶ 27. Аԥсны атәылауаҩ ҳәа иԥхьаӡоу ари ахьӡ зихыххом, итәыла дзалцахом, насгьы даҽа ҳәынҭқаррак дзаҭахом. Аԥсны иара атәылауаа агәра днаргоит, урҭ атәыла анҭыҵгьы ишахьчо, ишырхылаԥшуа. АХӘҬАҶ 28. Жәаа шықәса зхыҵыз Аԥсны атәылауаҩ абри Аконституциеи Аԥсны азакәанқәеи ишьақәдыргылаз азинқәеи ауалԥшьақәеи зегьы инагӡаны инапаҿы иҟоуп. АХӘҬАҶ 29. Аԥсны атәылауааи уи иқәынхо зегьи ируалуп азакәан инақәыршәаны ашәахтәқәа ршәара. АХӘҬАҶ 30. Аԥсны иҟоу дарбанзаалак иуалуп Аԥсны азакәанқәеи Аконституциеи рықәныҟәара. АХӘҬАҶ 31. Дарбанзаалак ауаҩы иуалуп егьырҭ ауаа рзинқәеи рхақәиҭрақәеи ҳаҭыр рықәҵара. АХӘҬАҶ 32. Дарбанзаалак ауаҩы иуалуп иааикәыршаны иҟоу аԥсабара аи3аҳареи ахьчареи. АХӘҬАҶ 33. Аԥсадгьыл ахьчара Аԥсны атәылауаа зегьы ируалԥшьоуп. АХӘҬАҶ 34. Аконституциаҿы иалкаау зинқәак реиқәыԥхьаӡара иаанагом ажәларбжьаратә-зинтә нҵақәа рыла еицрыдыркылаз егьырҭ азинқәа мап рыцәктәуп ма иларҟәтәуп ҳәа. АХӘҬАҶ 35. Аԥсны ирыдрымкылароуп егьҭырмыжьроуп ауаҩы изинқәеи ихақәиҭрақәеи аԥызхуа ма илазырҟәуа закәанк иадамхаргьы. Азинқәеи ахақәиҭрақәеи рыԥкрақәак алагалазар ҟалоит конституциатә закәан мацарала Аконституциатә шьақәгылашьа ахьчаразы, ашәарҭадареи ауаажәларратә еиҿкаареи рырӷәӷәаразы, ауаҩы игәабзиареи инамыси рыхьчаразы, иара убасгьы аԥсабаратә рыцҳарақәеи, иҷыдоу ма аибашьратә ҭагылазаашьа аан. === АХԤАТӘИ АХЫ. АЗАКӘАНԤҴАРАТӘ МЧРА === АХӘҬАҶ 36. Ари Аконституциа ишьақәнаргылаз азакәанԥҵаратә зинмчхарақәа зегьы [[Аԥсны Жәлар Реизара]] - Апарламент имҩаԥнагоит. АХӘҬАҶ 37. Аԥсны Жәлар Реизара – Апарламент шьақәгылоуп 35-ҩык адепутатцәа рыла. Жәлар Реизарахь алхрақәа мҩаԥысуеит зегьы еицырзеиԥшу, еиҟароу, изныктәиу алхратә зинтә шьаҭа инақәыршәаны, маӡа бжьыҭирала. Жәлар Реизара азинмчхарақәа ҿҳәарас ирымоуп хәы-шықәса. Жәлар Реизара адепутатцәа ралхшьа аԥҟарақәа шьақәнаргылоит аконституциатә закәан. АХӘҬАҶ 38. Аԥсны Жәлар Реизара депутатны дҟалар илшоит 25-шықәса зхыҵуа, алхратә зин змоу дарбанзаалак Аԥсны атәылауаҩ. Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахада ма Аминистрцәа Реилазаара иалахәу, насгьы аҳәынҭқарратә усбарҭа аилазаареи аӡбаратә усҳәарҭақәеи ирыҵанакуа амаҵураҭыԥқәа аанызкыло, мамзаргьы аԥара зхыршәаауа даҽа усурак знапы алаку, арҵаҩратә, анаукатә, арҿиаратә усура аламҵакәа, Аԥсны Жәлар Реизара – Апарламент алахәхара илшом. Аԥсны Жәлар Реизара адепутатцәа Жәлар Реизараҿы имҩаԥырго русуразы Аԥсны Аҳәынҭқарра ирзоунажьуеит рџьабааԥса. АХӘҬАҶ 39. Аԥсны Жәлар Реизара адепутатцәа рылакьысра зинӡам урҭ рымчхара аҿҳәара ааиаанӡа. Урҭ раанкылара, рҭакра, реимдара азин ыҟам, ацәгьара ахьыруыз аҭыԥ аҿы иаанкыламзар, иара убасгьы хаҭала ргәаҭара залшом, егьырҭ ауаа ашәарҭа иҭазыргыло дара акгьы рыдбаламзар. Рыламкьысра аԥыхра азҵаара Аԥсны Жәлар Реизара иаӡбоит. АХӘҬАҶ 40. Аԥсны Жәлар Реизара адепутатцәа руалԥшьа анагӡараҿы ралхцәа рыдҵала иҿаҳәахарц залшом. АХӘҬАҶ 41. Ҿыц иалху Аԥсны Жәлар Реизара раԥхьатәи аилатәара ааиԥхьоит Аԥсны Ахада алхрақәа рышьҭахь мызкы аҩныҵҟала. АХӘҬАҶ 42. Аԥсны Жәлар Реизара иара аилазаара аҟынтәи иалнахуеит Аиҳаби уи ихаҭыԥуааи егьырҭ амаҵурауааи, еиҿнакаауеит акомиссиақәеи аилакқәеи. Аԥсны Жәлар Реизара Аиҳабы Аԥсны Жәлар Реизара аилатәарақәа мҩаԥигоит, Аԥсны Жәлар Реизара адепутатцәа рзинмчхарақәа рынагӡараҿы ацхыраара риҭоит, иаҭаху адыррақәа рыла еиқәиршәоит, Аԥсны Жәлар Реизара ақәҵарақәа инапы рыҵаиҩуеит. Аиҳабы далырхаанӡа ҿыц еиҿкаау Аԥсны Жәлар Реизара раԥхьатәи аилатәара мҩаԥигоит қәрала дара зегьы иреиҳабу Аԥсны Жәлар Реизара адепутат. АХӘҬАҶ 43. Ҿыц иалху Аԥсны Жәлар Реизара аусура ианалага инаркны уанӡатәи  Аԥсны Жәлар Реизара азинмчхарақәа нҵәоит. Аԥсны Жәлар Реизара имҩаԥнагоит шықәсык ҩ-еилатәарак (ааԥынтәи аилатәара, ҭагалантәи аилатәара). Аԥсны Жәлар Реизара аусушьа аԥҟара иҳәаақәнаҵоит. АХӘҬАҶ 44. Аԥсны Жәлар Реизара иаднакыло иарбанзаалак аӡбамҭазы иаҭаху адепутатцәа рхыԥхьаӡара ыҟазароуп. Азакәанԥҵаратә нҵақәа рыдкыларазы, ҷыдала Аконституциа иазгәанаҭаз акы акәымзар, иҟазароуп Аԥсны Жәлар Реизара адепутатцәа рзеиԥш хыԥхьаӡара аҟынтә реиҳараҩык. Аконституциатә закәани даҽа закәанқәаки рыдкылара аан иҟазароуп ахԥа рыҩхәҭак ирыҵаркуа рбыжьқәа Аԥсны Жәлар Реизара адепутатцәа рзеиԥш хыԥхьаӡара аҟнытә. АХӘҬАҶ 45. Аԥсны Жәлар Реизара иаднакылаз иарбан закәанпроектзаалак Аԥсны Ахада изнагалатәуп. Аԥсны Ахада инапы аҵаиҩыр, уи азакәанапроект акьыԥхь иарбахоит Аԥсны Жәлар Реизара ианаднакылаз инаркны жәохә мшы рыҩныҵҟала. Азакәан амч аиуеит ианыркьыԥхь инаркны, еиҳа ихьшәаны азакәан амч аиура, азакәан ахаҭа ианышьақәнаргыло ада. Азакәанапроект Аԥсны Ахада дақәшаҳаҭымзар, уи Аԥсны Жәлар Реизарахь иргьежьуеит, дзықәшаҳаҭым азгәаҭаны. Аҩынтәтәи ахәаԥшраан ахԥа рыҩхәҭак ирыҵаркуа абжьқәа рыла азакәанапроект рыдыркылазар, Аԥсны Ахада инапы аҵаиҩыроуп, иагьҭижьроуп. Аԥсны Ахада азакәанапроект аниоу инаркны жәамш рыҩнуҵҟала Жәлар Реизарахь имыргьежьзар, усҟан азакәанӡбатә закәанхоит, Аԥсны Ахада инапы аҵаиҩызар еиԥш. Азакәанӡбатә закәанхаӡом аилатәара ахгара иахҟьаны Аԥсны Ахада Жәлар Реизарахь измыргьежьзар. АХӘҬАҶ 46. Аԥсны Жәлар Реизараҿы азакәанԥҵаратә ԥшьгара азин рымоуп Жәлар Реизара адепутатцәеи, Аԥсны Ахадеи, Аԥсны Иреиҳаӡоу Аӡбареи, Аԥсны Апрокурор Хадеи. АХӘҬАҶ 47. Аԥсны Аҳәынҭқарра Жәлар Реизара: 1) иаднакылоит Аконституциеи Аԥсны Аҳәынҭқарра азакәанқәеи; 2) иаднакылоит аҭыԥантәи аҳәаақәа рыԥсахрақәа ирызку ақәҵарақәа; 3) иазыӡырҩуеит атәылаҿы ҭагылазаашьас иҟоуи, аҳәынҭқарра аҩнуҵҟатәи, адәныҟатәи аполитика ахырхарҭа хадақәеи, нас урҭ рымҩаԥгареи ирызку Аԥсны Ахада инашьҭымҭақәа; 4) иахәаԥшуеит егьышьақәнарӷәӷәоит аҳәынҭқарра абиуџьет, уи анагӡарагьы хылаԥшра азнауеит; 5) иаднакылоит ашьауӷатә, ашьауӷатә-усеилыргаратә, амҩақәҵаратә-џьатә, атәылауаҩратә, атәылауаҩратә-усеилыргаратә, аиныршәаратә уҳәа азакәанԥҵарақәа, аӡбареиҿкаареи апрокуратуреи ирызку азҵаарақәа; 6) имҩаԥнагоит Аконституциеи Аԥсны азакәанқәеи реилыркаара иазку аусқәа; 7) ишьақәнаргылоит Аԥсны Аҳәынҭқарратә ҳамҭақәеи, аҳаҭыртә, арратә хьӡалкаақәеи; 8) ишьақәнарӷәӷәоит, ишыԥнарго рыланаҳәоит Аԥсны Аҳәынҭқаррабжьаратә еиқәшаҳаҭрақәа; 9) иалнахуеит Аԥсны Жәлар Реизара Аиҳаби уи ихаҭыԥуааи; 10) амаҵура ианаҭоит, рхы иақәиҭнатәуеит, азакәан инақәыршәаны, Аԥсны Ахада иқәиргыло Апрокурор Хадеи, Амилаҭтә банк Ахантәаҩи, егьырҭ амаҵурауааи; 11) иаднакылоит Аминистрцәа Реилазаара иалахәу џьоукы бжьыҭирала иӡбоу рыгәрамгара рылаҳәара иазку ақәҵарақәа; 12) Аԥсны Ахада ахара иднаҵоит уи имаҵура нижьразы; 13) ирыланаҳәоит амнистиа; 14) иаӡбоит аибашьра рылаҳәареи аинышәара рыбжьаҵареи ирызку азҵаатәқәа; 15) иаӡбоит Аԥсны Жәлар Реизара адепутатцәа рыламкьысра азҵаатәқәа; 16) иаӡбоит и3ыдоу аҭагылазаашьеи аибашьратә ҭагылазаашьеи ралагалара ахьынӡазинрку; 17) инанагӡоит Аконституциеи Аԥсны азакәанқәеи иадырҵо егьырҭ азинмчхарақәа. === АԤШЬБАТӘИ АХЫ. АНАГӠАРАТӘ МЧРА === АХӘҬАҶ 48. Аԥсны Аҳәынҭқарра аҩнуҵҟа анагӡаратә мчра Аԥсны Ахада имадоуп. Аԥсны Ахада Аԥсны Аҳәынҭқарра хыс дамоуп. АХӘҬАҶ 49. Аԥсны Ахада иалхра мҩаԥысуеит зегьы еицырзеиԥшу, еиҟароу, изныктәиу алхратә зин ашьаҭала, маӡа бжьыҭирала, хәы-шықәса аҿҳәара аҭаны. Аԥсны Ахадас далырхуеит милаҭла иаԥсыуоу, 35-шықәса иреиҵамкәа, қџ-шықәса иреиҳамкәа изхыҵуа, алхра азин змоу Аԥсны атәылауаҩ. Аԥсны Ахадас аӡәы инеиԥынкыланы ҩ-ҿҳәарак иреиҳаны иалхра залшом. АХӘҬАҶ 50. Аԥсны Ахада имчхарақәа рынагӡара далагоит ҭоуба аниуы инаркны, имчхарақәа рынагӡара даҟәыҵуеит иҿҳәара анааилак, ҿыц иалху Аԥсны Ахада ҭоуба аниуы инаркны. Аԥсны Ахада иалхшьеи иалхра аҿҳәареи шьақәыргылахоит конституциатә закәанла. АХӘҬАҶ 51. Аԥсны Ахада имаҵура данахагыло, Аԥсны Жәлар Реизараҿы ҭоуба иуеит Иреиҳаӡоу Аӡбара аӡбаҩцәа адԥхьаланы. Аҭоуба атекст Жәлар Реизара ишьақәнарӷәӷәоит. АХӘҬАҶ 52. Аԥсны Ахада изинмчхарақәа неигӡонаҵы, аполитикатә партиақәеи ауаажәларратә хеидкыларақәеи иҽрылаирхәуам. Аԥсны Ахада Жәлар Реизара дадепутатӡам, аҳәынҭқарратә, ауаажәларратә усбарҭақәа ирыҵаркәа иарбанзаалак даҽа маҵурак идикылар ҟалом, ахаԥшьгаратә налаҵаны. Аԥсны Ахада ишьақәыргылоу аҿҳәарақәа раан иусуразы ианашьахоит иџьабааԥса Аԥсны Аҳәынҭқарра аҟынтә. АХӘҬАҶ 53. Аԥсны Ахада: 1) дырхылаԥшуеит ауаҩы изинқәеи ихақәиҭрақәеи, Аконституциеи Аԥсны азакәанқәеи, уи ажәларбжьаратә хыдҵақәеи рынагӡашьа; 2) иҳәаақәиҵоит аҩнуҵҟатәи, адәныҟатәи аполитика ахырхарҭа хадақәа; 3) аҳәынҭқарра дахаҭарнакуп ажәларбжьаратә усқәа рҟны; 4) инапы рыҵаиҩуеит аҳәынҭқаррабжьаратә еиқәшаҳаҭрақәа; 5) имҩаԥигоит Аԥсны ашәарҭадареи аҳәаақәа рыламкьысреи рзы иаҭаху аусқәа, еиҿикаауеит, хадарагьы азиуеит зыстатус закәанла иҳәаақәҵахо Ашәарҭадара Асовет; 6) ишьақәирӷәӷәоит Аԥсны аибашьратә доктрина; 7) Аԥсны Ар Ԥызас дрымоуп; 8) аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәеи жәларбжьаратәи еиҿкаарақәеи рҟны Аԥсны адипломатиатә хаҭарнакцәа ықәиргылоит, ирхынҳәуеит; 9) ишьақәирӷәӷәоит аҳәынҭқарратә, аекономикатә, асоциалтә, акультуратә, амилаҭтә ҿиара апрограммақәа; 10) Аԥсны иахьаҵанакуа иалиршоит афинанстә, акредиттә политикеи, анаука, аҵараиура, акультура, агәабзиара, аекологиа, асоциалтә еиқәшәара ирыдҳәалоу аполитикеи рымҩаԥгара; 11) иалиршоит атәылауаҩра, ахатә мал азыҟазаашьақәа, абиуџьет-финанстә система, ашәахтәқәҵара, иааҳакәыршан иҟоу аԥсабара ахьчара, аҳәынҭқарратә маҵура рызҵаарақәа иаку рзакәанԥҵаратә мҩақәҵара; 12) Жәлар Реизара аилатәарақәа рылатәара азин имоуп, ианааиҭаххо аамҭазгьы ажәа иҭалатәуп; 13) атәылауаа ршәарҭадара ахьчаразы, азакәан инақәыршәаны Аԥсны иалеигалоит а3ыдаҭагылазаашьеи аибашьратә ҭагылазаашьеи, убри анаҩс урҭ аҭагылазаашьақәа Жәлар Реизара ишьақәнарӷәӷәоит; 14) Аԥсны Жәлар Реизараҿы иара изинмчхарақәа инарықәыршәаны иқәиргылоит Амилаҭтә банк Ахантәаҩи, Апрокурор Хадеи, егьырҭ амаҵурауааи ркандидатурақәа, иара убас Жәлар Реизара иалеигалоит урҭ рхы рақәиҭтәра азҵаарагьы; 15) ишьақәиргылоит Жәлар Реизарахь алхрақәа рымҩаԥгара; 16) амаҵура иеиҭоит иагьамихуеит Аԥсны ақалақьқәеи араионқәеи рҟны анагӡаратә мчра ахадацәа; 17) дрыхәаԥшуеит анагӡаратә мчра аусбарҭақәа реиҿкаареи русушьеи рызҵаарақәа; 18) аминистррақәа, аусҳәарҭақәа, араионқәа, ақалақьқәа рхадацәа, иара убас аҭыԥантәи ахаланапхгара рынҵақәа аԥихуеит, урҭ Аԥсны Аконституциеи азакәанԥҵареи ирҿагылозар; 19) ирылеиҳәоит ареферендум ихаԥшьгарала, Жәлар Реизареи Аԥсны Иреиҳаӡоу Аӡбареи рыдҵала, азакәан ишаҳәо инақәыршәаны; 20) Жәлар Реизарахь инеигоит атәылаҿы ҭагылазаашьас иҟоуи, Аҳәынҭқарра аҩнуҵҟатәи, адәныҟатәи аполитика ахырхарҭа хадақәеи ртәы зҳәо есышықәсатәи анашьҭымҭақәа, инеигоит аҳәынҭқарратә биуџьетӡбатәқәеи, уи анагӡара иазку аҳасабырбеи; 21) азин имоуп Жәлар Реизара изаамҭаным аилатәарақәа рааԥхьара; 22) иӡбоит азакәан инақәыршәаны Аԥсны атәылауаҩра азҵаарақәа; 23) иалиршоит ахара анажьра; 24) иранеишьоит аҳәынҭқарратә ҳамҭақәа, ириҭоит аҳаҭыртә, арратә иара убас и3ыдоу ахьыӡлкаақәа; 25) ишьақәиргылоит астандартқәа, аеталонқәа, акапанреи ашәага-загеи ракқәа; 26) инеигӡоит Аконституциеи Аԥсны азакәанқәеи идырҵо егьырҭ азинмчхарақәа. АХӘҬАҶ 54. Аԥсны Ахада дицалырхуеит уи Ихаҭыԥуаҩгьы. Аԥсны Ахада Ихаҭыԥуаҩ икандидатура ықәиргылоит Аԥсны Ахада иҭыԥ ахь кандидатс иҟоу. Аԥсны Ахада Ихаҭыԥуаҩыс далхзар ҟалоит алхра азин змоу, 3џ-шықәса иреиҵам, қџ-шықәса иреиҳам Аԥсны атәылауаҩ. Аԥсны Ахада Ихаҭыԥуаҩ, изинмчхарақәа неигӡонаҵы, аполитикатә партиақәеи ауаажәларратә хеидкылақәеи иҽрылаирхәуам. Аԥсны Ахада Ихаҭыԥуаҩ Жәлар Реизара дадепутатӡам, иарбанзаалак егьырҭ аҳәынҭқарратә, ауаажәларратә усбарҭақәа ирыҵаркуа маҵурак дахагылар ҟалом, аиҿырцааратәқәагьы налаҵаны. Аԥсны Ахада Ихаҭыԥуаҩ ианашьахоит иџьабааԥса, уи иазыԥҵәоу аамҭақәа инарықәыршәаны, Аԥсны Аҳәынҭқарра аҟнытә. АХӘҬАҶ 55. Аԥсны Ахада Ихаҭыԥуаҩ Аԥсны Ахада идҵала инаигӡоит уи инапынҵақәак, Аԥсны Ахада диԥсахуеит, уи даныҟам ма иусқәа рынагӡара анилымшо. АХӘҬАҶ 56. Атәыла зегьы аҿы анагӡаратә мҩаԥгатәқәа азеиԥш хылаԥшра рыҭаразы Аԥсны Ахада Аԥсны Аминистрцәа Реилазаара напхгара азиуеит. Аминистрцәа Реилазаара шьақәиргылоит Аԥсны Ахада, уи иара инапаҵаҟагьы иҟоуп. Аминистрцәа Реилазаара иалахәуп Аԥыза-министр, Аԥыза Ихаҭыԥуаа, Аминистрцәа, закәанла иазгәаҭоу егьырҭ амаҵурауаа. АХӘҬАҶ 57. Аԥсны Аминистрцәа Реилазаара ишынеибаку ма уи иалахәу џьоукы рмаҵура ааныжьра азин рымоуп. Амаҵура ааныжьра Аԥсны Ахада иҿаԥхьа иқәдыргылоит. Уи азин имоуп идикылар ма мап ацәикыр. АХӘҬАҶ 58. Аԥсны Жәлар Реизара Аминистрцәа Реилазаара иалоу руаӡәк иахь агәрамгара аанарԥшыр, усҟан уи азҵаара Аԥсны Ахада иҿаԥхьа иқәнаргылар алшоит. Азҵаара ҵыхәаԥҵәала изыӡбогьы Аԥсны Ахада иоуп. Аԥсны Аминистрцәа Реилазаара аиҿкаареи аусуреи ҳәаақәҵахоит конституциатә закәанла. АХӘҬАҶ 59. Аԥсны Ахада изинмчхарақәа рхархәара залшом Аконституциатә шьақәгылашьа аԥсахразы, закәанла иалху егьырҭ аҳәынҭқарратә мчра аусбарҭақәа реимырпразы ма русура аанкыларазы. АХӘҬАҶ 60. Аԥсны Ахада, иара изинмчхарақәа рҳәаақәа дырҭымҵкәа, аус зуа азакәанԥҵара ашьаҭала, насгьы уи анагӡарала иҭижьуеит Аԥсны ахьынӡанаӡааӡо амч змоу аусԥҟақәеи адҵақәеи. АХӘҬАҶ 61. Аконституциеи Аԥсны азакәанқәеи ирықәымшәо Аԥсны Ахада иқәҵарақәа аԥыхзар ҟалоит Аԥсны Иреиҳаӡоу Аӡбара ақәҵарала. АХӘҬАҶ 62. А3ыда ҭагылазаашьеи, аԥсабаратә рыцҳарақәеи, аибашьрақәеи раан Аԥсны Ахада азин имоуп иҭижьыр азакәан мчы змоу, хымԥада иаарласӡаны инагӡатәу, иара убри аамҭазыҵәҟьа Жәлар Реизарахь инацҳатәу ақәҵарақәа. АХӘҬАҶ 63. Аԥсны Ахада ихаҭара лакьысра ақәым. Аԥсны Ахада ихьӡ-иԥшеи иаҳаҭыри азакәан иахьчоит. АХӘҬАҶ 64. Аԥсны Ахада иҭоубеи, Аконституциеи, Аԥсны азакәанқәеи еилеигар, имаҵура дамхзар алшоит. Абри аҩыза ақәҵара аднакылоит Аԥсны Жәлар Реизара, Аԥсны Иреиҳаӡоу Аӡбара аихшьала шьаҭас иҟаҵаны, Аԥсны Жәлар Реизара адепутатцәа рзеиԥш хыԥхьаӡара аҟнытә ахԥа рыҩхәҭак ирыҵаркуа еиҳау бжьыла, маӡа бжьыҭирала. АХӘҬАҶ 65. Аԥсны Ахада ианааиҭаху аамҭазы имаҵура аанижьыр илшоит. Имаҵура ааныжьра азҵаара аӡбоит Аԥсны Жәлар Реизара. Аӡбара рыдыркылоит ахԥа рыҩхәҭак ирыҵаркуа абыжьқәа рыла. АХӘҬАҶ 66. Аԥсны Ахада дамырхыр, иԥсҭазаара далҵыр, имаҵура нижьыр ма изинмчхарақәеи иусқәеи рынагӡара илымшар, урҭ иусқәа ыиасуеит Аԥсны Ахада Ихаҭыԥуаҩ иахь. Аԥсны Ахадагьы, уи Ихаҭыԥуаҩгьы рмаҵура иамырхыр, иԥсыр, рмаҵура аанрыжьыр, ма Аԥсны Ахада иусқәа рынагӡара рылымшар, урҭ аусқәа ыиасуеит Аԥсны Аԥыза-министр иахь. Аԥсны Ахада иусқәа рынагӡара ари ахәҭа3 аҿы еиқәыԥхьаӡоу аӡәгьы илымшар, урҭ аусқәа ыиасуеит Жәлар Реизара Аиҳабы иахь. АХӘҬАҶ 67. Аԥсны Ахада иусқәа назыгӡо ауаҩы изинмчхарақәа амч рымоуп, Аԥсны Ахада иусқәа рынагӡара илзмыршо амзызқәа аԥыххаанӡа, ма Аԥсны Ахада ҿыц далырхаанӡа. Аԥсны Ахада ҿыц иалхрақәа мҩаԥгахароуп хымыз рыҩнуҵҟала. Убысҟан Аԥсны Ахада иусқәа назыгӡо азин имаӡам ареферендум рылаҳәара, Аԥсны Аконституциа арҽеирақәеи аиҭахәаԥшреи ирызку ажәалагалақәа рықәыргылара. === АХӘБАТӘИ АХЫ. АӠБАРАТӘ МЧРА === АХӘҬАҶ 68. Азинӡбара Аԥсны иназыгӡо аӡбара мацароуп. Анхамҩатә еимакрақәа еилнаргоит Аиныршәаратә ӡбара. Аӡбареиҿкаара Аԥсны ишьақәыргылахоит конституциатә закәанла. АХӘҬАҶ 69. Ӡбаҩцәас иҟалар рылшоит 27-шықәса зхыҵыз, иреиҳаӡоу азинҵара иалгахьоу, азинтә занааҭла хәы-шықәса иреиҵамкәа аусура аԥышәа змоу Аԥсны атәылауаа. Аԥсны Аиныршәаратә ӡбара Аиҳаби уи аӡбаҩцәеи алнахуеит Аԥсны Жәлар Реизара Аԥсны Ахада иажәалагалала. АХӘҬАҶ 70. Аӡбаҩ иусқәа рынагӡара иалеигӡар ҟалом иарбанзаалак даҽа ҳәынҭқарратә маҵурак ма аџьаԥса зхыршәаауа иарбанзаалак усурак, арҵаҩратә, анаукатә, арҿиаратә усурақәа ракәымзар. Аӡбаҩцәа иазалху аҿҳәарақәа рзы иранаршьоит рџьабааԥса аԥара Аԥсны Аҳәынҭқарра аҟнытә. АХӘҬАҶ 71. Аӡбаҩцәа алырхуеит хәы-шықәса ҿҳәарас ирыҭаны. Аӡбаҩцәа лакьысра рықәым, ихьыԥшым, Аконституциеи Аԥсны азакәанқәеи роуп знапаҵаҟа иҟоу. Аӡбаҩ ашьауӷатә ҭакԥхықәра идҵара залшом закәанла иҳәаақәҵамкәа. Аӡбаҩ изинмчхарақәа имхра ма раанкылара залшом, закәанла ишьақәыргылоу ҵаҵӷәык амамкәа. АХӘҬАҶ 72. Аусқәа реилыргара аӡбарақәа зегьы рҟны иаартны имҩаԥысуеит, закәанла ишьақәыргылоу хҭысқәак ианрыхәаԥшуа ада. Аӡбарарҿиара мҩаԥысуеит иалахәу наҟ-ааҟ реиндаҭлареи зинла реиҟарареи шьаҭас иаманы. АХӘҬАҶ 73. Аԥсны аӡбаратә мчра иреиҳаӡоу усбарҭас иамоуп Иреиҳаӡоу Аӡбара. Аԥсны Иреиҳаӡоу Аӡбара4 1) ирыхәаԥшуеит аусқәа Аԥсны Ахадеи, Жәлар Реизареи, иара убас аҳәынҭқарратә мчра егьырҭ аусбарҭақәеи ма аҭыԥантәи ахаланапхгара усбарҭақәеи ирыдыркылаз ақәҵарақәа Аконституциа рақәшәареи рақәымшәареи ирыдҳәалоу азҵаарақәа зегьы рыла; 2) ирыхәаԥшуеит аҳәынҭқарреи аҭыԥантәи ахаланапхгара аусбарҭақәеи рыбжьара ицәырҵуа аимакқәа ирыдҳәалоу аусқәа; 3) ирыхәаԥшуеит алхрақәа рылҵшәақәеи алхрақәа рымҩаԥгашьеи ирызку аусқәа; 4) азин амоуп иаӡбар иарбанзаалак аимакқәа, мамзаргьы агәаанагара аҳәар Аконституциа иадҳәалоу азҵаарақәа ирызкны; 5) имҩаԥнагоит ашьауӷатә, атәылауаҩратә, анапхгаратә ӡбарарҿиара; 6) Аԥсны аӡбарақәа зегьы ирыӡбаз аусқәа азакәан рақәшәара иашьклаԥшуеит; 7) аӡбарақәа зегьы ирнаҭоит аусӡбаратә еиҿкаарақәа раан изықәныҟәаша анапхгаратә еилкаарақәа. АХӘҬАҶ 74. Аԥсны аӡбарақәа рықәҵарақәа шьҭырхуеит Аԥсны Аҳәынҭқарра ахьӡала. АХӘҬАҶ 75. Аԥсны Апрокурор Хадеи уи инапаҵаҟа иҟоу апрокурорцәеи4 ацәгьауратә усқәа реилыргара азакәан иахьынӡақәшәо иашьклаԥшуеит; иадгылоит аҳәынҭқарратә харадҵара аӡбараҿы; аӡбара иаларгалоит Аԥсни уи атәылауааи рыхьчара иазку ашшыԥхьыӡқәа; аҳәынҭқарратә усбарҭақәеи, аҭыԥантәи ахаланапхгаратә усбарҭақәеи, амаҵурауааи закәандарала еиқәдыршәаз анҵақәа раԥыхра ма рыриашара азҵаара ықәдыргылоит. Аԥсны Аҳәынҭқарра апрокуратура аусбарҭақәа ирымоуп иаку аилазаара, урҭ рзинмчхарақәа мҩаԥыргоит иарбанзаалак даҽа мчрақәак ирхьыԥшымкәа. АХӘҬАҶ 76. Аԥсны Апрокурор Хада имаҵура иаҭареи иамхреи мҩаԥнагоит Аԥсны Жәлар Реизара Аԥсны Ахада иажәалагалала. Егьырҭ апрокурорцәа рмаҵура иеиҭоит Аԥсны Апрокурор Хада. АХӘҬАҶ 77. Апрокуратура аусбарҭақәа рзинмчхарақәеи, реиҿкаареи, русуреи ҳәаақәнаҵоит азакәан. === АФБАТӘИ АХЫ. АҬЫԤАНТӘИ АХАЛАНАПХГАРА === АХӘҬАҶ 78. Аҭыԥантәи ахаланапхгара мҩаԥгахоит араионқәеи ақалақьқәеи, егьырҭ аиланхарҭақәеи рыҟны. АХӘҬАҶ 79. Аҭыԥантәи ахаланапхгара атәылауаа имҩаԥыргоит рхатәгәаԥхара ишиашоу аиҭаҳәарала ма аҭыԥантәи ахаланапхгара алхратә усбарҭақәа рыла. Аԥсны ақалақьқәеи араионқәеи рыҟны анагӡаратә мчрақәа рхадацәа Аԥсны Ахада иалихуеит аҭыԥантәи ахаланапхгара аилазаараҟнытә. Аҭыԥантәи ахаланапхгара аилазаара аиҿкаареи азинмчхарақәеи шьақәыргылахоит закәанла. АХӘҬАҶ 80. Аҭыԥантәи ахаланапхгара аусбарҭақәа ишьақәдыргылоит аҭыԥантәи абиуџьет, аҭыԥантәи ашәахтәқәеи, аԥаралхрақәеи рнапаҿы иҟоуп, ишырҭаху рхы иадырхәоит аҭыԥантәи амал, ирыхьчоит ауаажәларратә еиҿкаара, иҳәаақәырҵоит дара рыҩнуҵҟатә еилазаара, иара убас ирыӡбоит аекономикатә, асоциалтә уҳәа дара рҳәаақәа ирҭаӡо, егьырҭ аҳәынҭқарратә усбарҭақәак ирыҵарымкуа азҵаарақәа. АХӘҬАҶ 81. Абри Аконституциеи азакәанқәеи рыла ишьақәыргылоу аҭыԥантәи ахаланапхгара азинқәа рыԥкра аҳәынҭқарратә усбарҭақәа ирылшом. Аҭыԥантәи ахаланапхгара закәанла имҩаԥнаго аусқәа аҽрылагалара залшом. АХӘҬАҶ 82. Аҭыԥантәи ахаланапхгара усӡбарала ахыхьчара иақәиҭуп, азинмчхарақәа ахы иақәиҭны, ԥықәсларада имҩаԥнагаларц азы. === АБЫЖЬБАТӘИ АХЫ. АКОНСТИТУЦИАТӘ РИАШАРАҚӘЕИ АКОНСТИТУЦИА АИҬАХӘАԤШЫШЬАҚӘЕИ === АХӘҬАҶ 83. Аԥсны Аконституциа аиҭахәаԥшреи ариашареи рызҵаарақәа рықәыргылара рылшоит Аԥсны Ахада, Аԥсны Жәлар Реизара, Аԥсны Иреиҳаӡоу Аӡбара, Аԥсны Апрокурор Хада. АХӘҬАҶ 84. Аԥсны Аконституциа ариашарақәа рыдыркылоит Аԥсны Жәлар Реизара адепутатцәа рзеиԥш хыԥхьаӡараҟнытә ахԥа рыҩхәҭак ирыҵаркуа абжьқәа рыла. == Азхьарԥшқәа == * [http://www.km-ra.org/index.php/ru/dokumenty/item/384-konstitutsiya-respubliki-abkhaziya Конституция Абхазии] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220127023054/https://www.km-ra.org/index.php/ru/dokumenty/item/384-konstitutsiya-respubliki-abkhaziya |date=2022-01-27 }} ** [http://presidentofabkhazia.org/upload/iblock/e93/11-%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%20%D0%BE%20%D0%BF%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B5%20%D0%BA%20%D0%9A%D0%9E%D0%9D%D0%A1%D0%A2%D0%98%D0%A2%D0%A3%D0%A6%D0%98%D0%98.pdf Поправки о местном самоуправлении (2016)] ** [http://presidentofabkhazia.org/upload/iblock/740/23-%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%20%D0%BE%20%D0%BF%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B5%20%D0%BA%20%D0%9A%D0%9E%D0%9D%D0%A1%D0%A2%D0%98%D0%A2%D0%A3%D0%A6%D0%98%D0%98-2.pdf Поправка к главе 2 (2016)] [[Акатегориа:Аԥсны]] gje0b6hmq2tzrjxqaspb8z7t4i55jsg Искандер, Фазиль Абдул-иԥа 0 3145 169342 152799 2026-07-12T14:31:25Z AbidzbaS 25606 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 169342 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ = Фазиль Абдул-иԥа Искандер}} [[Файл:Abkhazia 10 apsar Ag 2009 Iskander b.jpg|мини|Фазиль Искандер – 80 шықәса]] '''Фазиль Абдул-иԥа Искандер''' ({{lang-ru|Фазиль Абдулович Искандер}}, {{lang-ka|ფაზილ ისკანდერი}}; {{date|6|3|1929}}, [[Аҟәа]], [[Асоциалисттә Советтә Республика Аԥсны|ССР Аԥсны]] — {{date|31|7|2016}}, [[Переделкино]], [[Москва]], [[Урыстәыла]]) — [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|Асовет]], [[Аԥсуаа|Аԥсуа]] [[Ашәҟәҩҩы|шәҟәҩҩы]], [[аурыс прозаик]], [[ажурналист]], [[апоет]], [[асценарист]], [[ауаажәларратә усзуҩы]]. 1957 ш. инаркны [[СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла]] алахәыла. Асовет шәҟәыҩҩцәа реидгыла Аревизиатә комиссиа хада далахәын. (1986-1991 ш.). СССР Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла амаӡаныҟәгарҭа анапхгара ацхантәаҩы (1991), СССР Жәлар рдепутат Аԥснытәи АССР аҟнытә (1989-1992), УА Ахада иҟны иҟоу Урыстәыла Аҳәынҭқарратә премиақәа, ауаҩы изинқәеи ишаҭареи рзы, акультуреи аҟазареи ирызку ахеилак азы акомиссиа рлахәыла. (РАЕН) (1995), Урыстәылатәи аҟазара академиеи (1995) Ихьыԥшым аҟазара. Аестетикеи зхы иақәиҭу аҟазарақәеи ихьыԥшым ракадемиа (1995), ҵабыргылатәи алахәыла, [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] [[Норвичтәи ауниверситет]] ҳаҭыр зқәу адоктор, [[Бавариатәи асахьаркыратә ҟазарақәа ракадемиа]] алауриат, алахәыла ([[Германиа]]). Диит аџьам-аԥсуа ҭаацәараҿы; иаб 1938 ш. азы СССР аҟынтә адепортациа изуын. 1947 ш. азы Фазиль Искандер далгоит Аҟәатәи аурыс школ хьтәы медалла, дагьҭалоит [[Москватәи аҳәынҭқарратә акультуратә институт|Москватәи абиблиотекатә институт]], 1951 ш. азы диасуеит [[А.М. Горьки ихьӡ зху Алитературатә институт]] ахь, далгоит 1954 ш. азы. Аус иуан [[Курск]]и [[Воронеж]]и агазетқәа рҿы, 1956 ш. азы дхынҳәуеит Аҟәаҟа, Аҳәынҭшәҟәҭыжьырҭа аԥсуа ҟәшаҿы аус иуан редакторс. Аҭаацәара даналала нахыс, еснагь [[Москва]] дынхон. Раԥхьатәи ипоезиатә ԥҵамҭақәа 1952 шықәса акьыԥхь рбеит, уи ашьҭахь 1956 ш. ипрозатә рҿиамҭақәа цәырҵит ажурнал «Пионер» аҿы. Ф. Искандер раԥхьаӡатәи урысшәала иажәеинраалақәа реизга «Горные тропы» ҭыҵит 1957 ш. азы Аҟәа. 1962 ш. ажурнал «[[Юность]]» аҿы икьыԥхьын ҩ-жәабжьк. Иҩымҭақәа икьыԥхьуан ажурналқәа «[[Литературная Абхазия]]», «[[Новый мир]]», «Неделя». 1966 ш. ажурнал «Новый мир» аҿы икьыԥхьын ашәҟәыҩҩы идибиуттә повест «[[Созвездие Козлатура]]», ари Искандер асовет шәҟәыҩҩцәа рыҩныҵҟа раԥхьагылара изҭаз ҩымҭоуп. 1979 ш. ашәҟәыҩҩы ацензура иаҵанамкуаз альманах «[[Метрополь]]» далахәын (аповест «Маленький гигант большого секса» ала), иҭыҵит [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]], уи ашьҭахь 1980 ашықәсқәа рзынӡа џьаргьы ирымкьыԥхьӡеит. Аиҭакра ду аамҭақәа рзы ашәҟәыҩҩы ԥасатәи иҩымҭақәеи иҩымҭа ҿыцқәеи активла рҭыжьра иалагеит, иара убас иҭыжьын антиутопиа ажанр алы иҩу ифилософиатә лакә «Кролики и удавы» (1987), ироман-епопеиа Сандро Чегьемтәи), уб.егь. [[Афаил:Putin awarding the state prizes (2014-06-12) 03.jpg|мини|''Асахь. Урыстәылатәи Афедерациа Аҳәынҭқарратә премиа алауреат, алитературеи аҟазареи рҿы Фазиль Искандер (арымарахь) 2014 ш. рашәарамза 12'' ]] 1990-тәи ашықәс аҩныҵҟала иҭыҵит иҩымҭақәа ԥшь-томк (Москва, 1991) ф-томк (Харьков 1997) ашәҟәыҩҩы иҩымҭақәа реизга. 2000 ашықәсқәза рылагамҭазы иҭыҵуан Искандер иҩымҭа ҿыцқәа «Ночной вагон», «Где зарыта собака», иара убас иҭыжьын иҩымҭақәа реизга жәа-томк. Искандер иҩымҭақәа ирылхны изныкымкәа акиносахьақәа ҭырхуан, иара убас атеатр аҿы иқәдыргылон. Лассы-ласс асиужетқәа рҿы иуԥыло Ф. Искандер ипрозагьы ипоезиагьы аперсонажцәа ауаҩышәара ҵаула еиднакылоит. Урҭ ахҭысқәа зегьы Аԥсны имҩаԥысуеит (Мухус-Сухум, Чегьем). Искандер «сара хымԥада соурыс шәҟәыҩҩуп» ҳәа ихы иазиҳәеит, аха уи иҩымҭақәа зегьы рҿы Аԥсны дазышәаҳәон».<ref>{{cite web|title=Фазиль Искандер: «Я — безусловно русский писатель, много воспевавший Абхазию»|url=https://life.ru/p/884738|publisher=[[Life (антернеттә ҭыжьымҭа)|Life]]|date=2016-07-31|accessdate=2022-05-27|archive-date=2022-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220527211543/https://life.ru/p/884738|url-status=live}}</ref> Аханатә узырччо Ф. Искандер иҩымҭақәа алаф инаркны улахь еиқәызҵо аирониаҟынӡа аџьбароу асарказм адраматизми атрагедиареи еидыркылоит. Ф. Искандер ипрозаҿы иуԥыло ақьырсиан мотивқәа амилаҭтә мифологиеи аепоси рыла еиларсуп аԥсуа лакәқәеи алегьендақәеи астилизациа рзурала. Искандер иессеистика акагьы иалаҩашьаӡом иажәамаанеи, иафоризмқәеи ирыбзоураны. Ф. Искандер ианашьан Урыстәылеи [[Аԥсны|Аԥсни]] аҳәынҭқарратә ҳамҭақәа, [[СССР Аҳәынҭқарратә премиа]] (1989) [[Урыстәылатәи Афедерациа Аҳәынҭқарратә премиа|УА Аҳәынҭқарратә премиа]] (1993), А.Д. Сахаров ихьӡ зху «За мужество в литературе» апремиа (1991), А. Тепфер ифонд Пушкин ихьӡ зху апремиа (1992), апремиа «Золотой Остап», «Триумф» (1998), УАА (РАН) «XX ашә. Аурыс литература ашедеврқәа» апремиа, Урыстәыла акультураҟны алагаламҭа ду азы (2003), уҳәа уб. иҵ. 2011 ш. азы ианашьан Л.Н. Толстои ихьӡ зху алитературатә премиа «Ясная Поляна», иара убас «Иалкаау иҩымҭақәа рзы» Урыстәыла аиҳабыра рыпремиа ианашьан.{{sfn|Шелудько|2016}} Нобель ихьӡ зху алитературатә премиа алауриатра азы ҩынтә аноминациаҟны дықәгдыргылахьан. (2012 ш. азы – Москва Ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла ала, 2013 ш. азы – ашәҟәыҩҩы Андреи Битов ила).<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://aheku.net/news/personality/2846|title=Фазиль Искандер номинирован на Нобелевскую премию|website=Адыгэ Хэку|date=2012-02-12|access-date=2023-07-10|archive-date=2021-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211007125518/https://aheku.net/news/personality/2846|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://diletant.media/articles/30607528/|title=Фазиль из Чегема|website=diletant.media|access-date=2023-07-10|archive-date=2018-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180803194235/https://diletant.media/articles/30607528/|url-status=live}}</ref>. == Абиографиа == === Ахәыҷреи ақәыԥшреи (1929–1947) === Ԥхьаҟа ишәҟәыҩҩ духараны иҟаз ашәҟәыҩҩы иабду – Ибрагим Искандер, шьҭрала [[Џьамтәыла|Ирантәын]], [[Аҟәа]]ҟа дааит [[XIX-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭазы. Акыр амал змаз дырхылҵышьҭран азы уи илшеит ахашәала бзиа змаз ақьармыт зауад ашьақәыргылара. Ибрагим иԥшәма ԥҳәыс Хамсада Агрба даԥсыуан, 1903 ш. азы аҭаацәара зегь рзы иргылоит аҩны, уи аӡбахә Фазиль Искандер иҩымҭақәа рҿы акырџьара иҳәоит. Урҭ рҭаацәара рҿы еиқәханы иҟоуп [[Аҟәырҟан]] зны рыԥсадгьыл хәыҷ аҟынтә иаагаз. Ибрагим ԥшьҩык аԥацәа иман, урҭ реиҳабы Абдул ихьӡиҵеит.{{sfn|Попов, Гундарин|2022|с=35—36}} Ареволиуциа анаҩс, Абдул Искандер иҭаацәатә наплакы ицәыӡуеит аҟнытә, еиуеиԥшым амҵзурақәа ныҟәигоит, ԥасатәи ақьырмыт зауад аҿгьы. [[Асоветтә тәылауаҩра]] идимкылаӡеит. Абдул хатә ԥҳәысс дигоит Лели Ҳасан-иԥҳа Мишьелиаԥҳа. [[Џьгьарда]] ([[Чегьем]], арахь нхара иааз лҭынхацәа ахьеиланхоз). Ари аҭаацәар [[мезалианс]] ҭаацәаран, еиқәнагомызт рҳәон. Лели Мишьелиаԥҳа аҵара лымамызт, хәахәҭҩын, ақалақьтә ԥсҭазаара бзиа илбомызт.{{sfn|Попов, Гундарин|2022|с=45, 53}} Х-ҩык ахшара лыман: лԥеиҳаб Фиридун, лыԥҳа Гьиули, лԥа еиҵыб Фазиль (заатәи адокуметқәа рҿы '''Фазыльбеи''' ҳәа дануп). Аиразы аршаҳаҭгаҿы аҟәатәи ашәҟәҭаҩырҭа ([[АТӘҬА]]) аиҳабы усҟан иҵарадаз, ахәбатәи аграфа «персюк» ҳәа ианиҵеит. Анаҩс, Искандер-аиҵбы еиуеиԥшым адокументқәа рҿы аџьам, (аиран) ҳәа данырҵон, иреиҳау аҵараиурҭа аҭалараан ауп уи идокументқәа рырҽеира анилша, уи нахыс [[Аԥсуаа|аԥсуа]] ҳәа ашәҟәы данын.{{sfn|Попов, Гундарин|2022|с=86}} 1938 ш. рзы атрагедиа ҟалеит: Фазиль иаб атәымтәылауаҩ ҳәа Иранҟа дахыргеит. Уа аихамҩаҿы аус иуан, уарла-шәарла Аҟәаҟа иҭаацәа акы рзааишьҭлон; иԥсҭазаара дшалҵыз азы адырра роуит 1956 ш. Ҩыџьа иаб иашьцәа СССР атәылауаҩра змаз, ырбаандаҩын, иҭахеит алагерқәа рҿы. Абдул Искандер уаҩеиԥхьыттак иакәын, адепортациа изыруаанӡа иусура ицәыӡит, иҭаацәа ақыҭантәи рыуацәа ирырҭоз ацхыраарала, ақалақь аҿы ирымаз аҩны ҩ-уаҭахк қьырала ирыҭо рхы ныҟәыргон. Ани ахәыҷқәеи дрыцынхон зхызтәымыз раншьа. Фазиль ихәыҷра ақалақь аҿы имҩасит, ахәыҷбаҳчахьгьы дныҟәон, усҟан ахәыҷбаҳчақәа рацәамызт Аԥсны. Аԥсшьараан ахәыҷқәа рыуацәа рахь ақыҭахь ирышьҭуан, 1942 ш. аибашьра азы ауп Фазильи, иани, иаҳәшьа Гьиулии Чегемҟа ианаа, ара қьырала ауаҭах рган, аколхоз аҟынтә адгьылгьы рырҭеит ауҭра аҟаҵаразы. Ишырҳәо ала, Фазиль дахьеиҵбыз азы ихы даужьын, аус хьанҭақәа идырҟаҵомызт. Уи иабзоураны «мчыла абзазаратә уадаҩрақәа дрылагаламызт» аҭаацәаратә традициақәагьы дырцәыхарашәа дҟалеит. Фазиль ашәҟәыԥхьарахь имаз агәбылра заа иааԥшит (фы-шықәса ихыҵуан ашкол ахь данцоз), уи еиԥшны урысшәалагьы аԥсышәалагьы дцәажәон. Ибиографцәа ишырҳәо ала, аурыс школ дҭарҵеит, ашкол аҩны иахьазааигәаз азы, насгьы 1930 ш. азы иинтернационалтәыз Аҟәа ақалақь аԥсуа бызшәа рацәак ҳаҭыр амамызт. Ашкол аҿы аурыс бызшәеиԥш, ақырҭшәагьы ддырҵон, аха Искандер уи абызшәа зегь акоуп имҵаӡеит. Фазиль уи аамҭазы ахәыҷқәа зегьы зыԥхьоз ахәыҷтәы шәҟәқәа дрыԥхьон: Жиуль Верн, Конан Доил, Маин Рид, ажурнал «Вокруг Света» аҟнытә ажәабжьқәа бжьыҭгала ашҭаҿы дрыԥхьон. Ақыҭаҿы аԥсшьарамшқәа раан иаҳәшьцәа руаӡәк ақалақь аҟынтә иаалгеит Шекспир итомқәа руак, усҟан жәашықәса зхыҵуаз Искандер арҭ акомедиақәа анырра дуӡӡа ирҭеит. 13 шықәса анихыҵуаз «Анна Каренина» даԥхьеит, ақыҭаҩны аҟны имԥыхьашәан. Ашкол аҿы иҵара жәаҩа шықәса иҭаӡеит: амилаҭтә республикақәа рҿы аҵара ацикл жәеиза шықәса аман, иара шықәсык ицәыӡит аибашьра иахҟьаны. Уи аамҭа иалагӡаны Фазиль Аҟәа х-школк иԥсахит: № 1, № 2, № 4; 1945 ш. азы акомҿар еидгыла далалоит. === Иреиҳаӡоу аҵара. Аусура аихшарала (1947–1956) === 1947 ш. азы Фазиль ашкол хьтәы медалла даналга, Москваҟа дцоит иԥсҭазаара агуманитартә хырхарҭа, еиҳаракгьы, алитература иадиҳәалар иҭахын аҟнытә иреиҳаӡоу аҵара аиуразы. Москватәи иреиҳаӡоу аҵараиурҭа дышҭалоз аҭоурых еиҭеиҳәоит акыр шықәсқәа рышьҭахь иажәабжь «Алагамҭа» аҟны, уа афилософиатә факультет МАУ (МГУ) дҭаларц шиҭахыз атәы иҳәоит. Аха аҵыхәтәан дҭалоит Абиблиотекатә институт ԥшьышықәса аҵара ацикл змаз. Аинститут Химки иҟан, уаҟа аҵара ицырҵон анаҩсан ипоетхаз Зори Иахнин, Васили Василев. Аинститут данҭаз ашықәсқәа раан Ф. Искандер раԥхьаӡакәны апрофессионалла апоезиа напы аиркит. Хышықәса абиблиограф изанааҭ ала аҵара ашьҭахь, Фазиль Искандер аҵыхәтәантәи акурс аҿы Алитературатә институт ахь диасуеит, арҿиаратә конкурс далахәхоит иажәеинраалақәа рцикл ала, уи иацын Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа ррекомендациагьы. 1952 ш. нанҳәамза 31 рзы Искандер аҩбатәи акурс дахыԥхьаӡалан, аха нас цәыббрамзазы ахԥатәи акурс ахь диаган, аполитекономиеи, ҳаамҭазтәи аҭоурыхи, аҳәаанырцәтәи алитературеи рлекциақәарахь ихы дақәиҭны дныҟәо азин иҭан. Переделкино анхара далагоит, усҟан уакәын азеиԥш нхарҭа ахьыҟаз. Арҵаратә курс аҟны алитературатә программа амҽхак ҭбаан; Ара Ф. Искандер раԥхьаӡакәны Достоевскии ирҿиамҭақәа анырра ӷәӷәа ирҭеит, еиҳаракгьы Лебиадкин иажәеинраалақәа данрыԥхьа. Аинститут аҿы иара рҵаҩыс диман, дагьилабжьалон апоет-ашәаԥҵаҩ Александр Коваленков. Искандер уи имаз адыррақәа рыхә ҳаракны ишьон, иагьигәалаиршәалон уи иажәақәа – аӡәы иҿыԥшра ашәҟәыҩҩы изы ҵакыдароуп, ари аус нарха шамам атәы. 1952 ш. рашәарамза 15 рзы Фазил Искандер раԥхьатәи иажәеинраала «Аԥсны ашьхақәа рҿы» агазеҭ «Советская Абхазиа» ианылеит. Аинститут далгаанӡа зынӡа ԥшь-жәеинраалак роуп иикьыԥхьыз, [[3 (ахыԥхьаӡара)|хԥа]] урҭ рахьтә «Советская Абхазиа» аҿы. Аҵара аниҵоз Фазиль искандер Аҟәа «Советская Абхазия» аҿы аԥышәаиура дахысуан (1952 ш.) иара убас Махачкала («Дагестанскаиа правда» 1953 ш.) аҟны,1954 ш. ԥхынгәымза 24 рзы аҳәынҭқарратә ԥышәаратә комиссиа ақәҵарала ианашьан алитературатә усзуҩы ҳәа аквалификациа. Усҟан уи ицаужьын: Маиа Танина, Владимир Карпов, Кирилл Ковальџи, Леонид Жуховицки, Зоиа Крахмальникова. 1954 ш. нанҳәамзаы аихшараан дрышьҭуеит Брианск агазеҭ «Бриански комсомолец» ахь. Уи икьыԥхьымҭақәа 1954 шықәса цәыббрамза 9 – 1955 лаҵарамза 9 рыбжьара иҭыҵуеит иара инапаҵаҩны, иааизакны 14 статиеи, азгәаҭақәеи аамзы ирҭагӡаны иҟаҵаз ауп. Аредактор Л.А. Мирошини иареи ирыбжьалаз аимак иахҟьаны, - акорреспондет иусура дамхын, уи анаҩс диасуеит Курскҟа. 1956 ш. нанҳәамза 17 рзы аусура далагоит «Курскаиа правда» аҟны; ихатә усшәҟәаҿы ихьӡ «Фазыльбеи Абдул-иԥа» ҳәа данын; раԥхьатәи икьыԥхьымҭа нанҳәамза 12 ҳәа иарбоуп. Хара имгакәа арепортиор асатиратә фельетон «Епопиа» азы ианашьахоит апремиа. Шықәсык аредакциаҿы иусура инҭагӡаны икьыԥхьит 20 инареиҳаны аматериалқәа, иара убас, Грем Грин ироман «Тихии американец» арецензиагьы. Аџьашәҟәы ианыԥшуеит 27 шықәса зхыҵуаз алитературатә усзуҩы иааиԥмырҟьаӡакәа иоуаз аџьшьарақәа ртәы. Фазиль Искандер апрозаҿ идебиут: ажурнал «Пионер» № 11 ианылоит иажәабжь «Первое дело». Искандер аинститут данҭаз еибадырхьан Бенедикт Сарнови иареи, абри аҩымҭа акьыԥхьра дацхрааит. 1957 ш. жәабранмзазы Фазиль Искандер ихатә харџьала аԥсшьара дцан, аԥхын Аҳәынҭҭыжьырҭа аԥсуа ҟәшахьы диасуеит, уа шықәсык иназынаԥшуа иажәеинраалақәа реизга ашәҟәы «Ашьха мҩахәасҭақәа» аҭыжьразы аџьабаа адибалеит. Ашәҟәы акьыԥхь абеит уи ашықәсан мшаԥымзазы, 2000 екземплиар атираж ала, ари Москватәи апресса арецензиақәагьы анаҭеит. === Алитературатә карьера алагара. Аҟәа – Москва (1957–1969) === Ф. Искандер иқалақь гәакьахь даныхынҳә, иан лҿы анхара далагоит, уи ацхыраара илҭон зегь рыла, ицәамаҭәа инаркны зегьы лара лакәын иаазхәоз. Аҳәынҭҭыжьырҭа аредактор иуалафахәы зынӡа имаҷӡан (60 мааҭ мызкы) аха иусура аҩразы аамҭа инаҭон, уи иабзоураны иоууан агонорарқәа. 1957 ш. Асовет шәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәылас дҟалоит. Искандер икьыԥхьуеит имаҷымкәа ажәеинраалақәа, иара убас аҭыжьырҭақәа «Иуность», «Новыи мир» рыҟны, ари ашьҭахь Гьаргь Гәлиагьы зҿлымҳара ииҭо далагеит, 1960 ш. азы илшоит зтираж 2000 екземплиар ыҟаз иажәеинраалақәа реизга «Советский писатель» аҟны аҭыжьра. Иԥсадгьыл аҿы аҟазаара шицәыуадаҩызгьы, иҭахын аҳҭнықалақь аҿы илшарақәа раарԥшра, иҭахӡамызт аԥсуа шәҟәыҩҩцәеи апоетцәеи аурысшәахь еиҭазго иаҳасабала даанхарц. 1959 ш. нанҳәамзазы Фазиль Искандер зҭаацәа ирыцны ԥсшьара Аҟәаҟа иааз Антонина Михаил-иԥҳа Хлебниковеи иареи еибадыруеит. Лара Плеханов ихьӡ зху аинститут аҩбатәи акурс аҿы аҵара лҵон. Ашәҟәқәа рыбжьыслон акыраамҭа, хаҭала аиҿцаара иалагеит аӡын Москва, Искандер ипоезиатә еизгазы агонорар аниоу ашьҭахь.Искандери Хлебниковеи рыԥсҭазаара еиларҵеит 1961 ш. азы, наҟ-ааҟгьы рҭаацәарақәа ргәы ишаҭахымызгьы, ачарагьы даара еиҩцамкәа ируит. Рыԥсҭазаара аԥхьатәи амшқәа рзы Фазиль ауаҭах ылихит идагәаз еллин ԥҳәыск лҿы, аратәи аҭагылазаашьа аҭаацәара иаланагалаз иргәаланаршәон Лермантов иҩымҭа «Таман». 1962 ш. анҵәамҭа инаркны Москва даанхоит Антонина лцәалтәымкәа дахьыҟаз азы. Хлебниковаа нхон Горки имҩаду аҩны № 9 аҟны, ара хә-ҩык ауаа акоммуналтә уадак рҽаларыгӡар акәын. Анаҩс, аҭаацәара қәыԥш ауада ылырхуеит, уи абхәа ахә ишәон. 1963 ш. азы диит аԥҳа, хьӡыс илырҭеит Марина. Аҭаацәара даналалагьы Искандер апоезиа аанимыжьӡеит. 1961 ш. Аԥсны иҭыҵит аизга «Дети Черноморья», анаҩс, 1964 ш. – 1969 ш. Москва иҭыҵит апоезиатә еизгақәа хԥа, анаҩс, Фазиль Абдул-иԥа лакҩакрада апрозахь диасуеит «Иунность» аҿы иажәабжьқәа ркьыԥхьрала, урҭ ирхылҿиаауеит ацикл «Чик ихәыҷра». 1964 ш. ашәҟәыҩҩы далахәын агазеҭ «Неделиа» аҿы иркьыԥхьуаз аколлективтә детектив «Смеется тот, кто смеется», аҵәҭаԥсарала иара иаӡоит [[9 (ахыԥхьаӡара)|жәба]] рахьтә аабатәи ахы. Ашәҟәыҩҩы усҟан даара ирацәаны аус иуан, ԥшьышықәса инарҭагӡаны икьыԥхьуеит 20-инарзынаԥшуа ажәабжьқәа. 1966 ш. иҭыҵуеит иажәабжьқәа реизга «Запретныи плод» (тиражла 65 000 екземплиар). «Новый мир» аҿы икьыԥхьын иповест «Созвездие Козлотура». Ашәҟәыҩҩы даларҵоит заҳаҭыр ҳаракыз есышықәса иҭыҵуаз «Апоезиа амш» аредакциатә коллегиа, асовет литератураҟны аԥхьатәи аҭыԥ аанызкылоз. Александр Твардовски, Ф. Искандер иҩымҭа «Созвездие Козлотура» ркьыԥхьыртә иҟазҵаз, ҩынтә Аҳәынҭқарратә премиа аиуразгьы дықәиргылахьан (1966-1968). Хазы тыжьымҭаны иҭыҵит аповест 1968 ш., уи аахыс 40 – антә еиҭаҭыжьын. Амассатә тираж иаҭныҵуаз агонорар аҭагылазаашьа инаҭеит акооперативтә нхарҭа алалара, раԥхьатәи алагала 4000 нызықь ашәарагьы – усҟантәи аамҭазы уи ԥара дуӡӡан. Ауада № 104 Аеропортовскаиа амҩаҟны аҩны 23 аҿы иҟан. 1969 ш. раԥхьаӡаакәны Искандер ипроза аекран ахь ииаган – иҭыжьын афильм Времиа счастливых находок». === Ахьӡ ашәымҭа. Альманах «Метрополь», ашәҟәыҩҩы даадырбуам (1969–1985) === 1960-1970 шш. Фазиль Искандер ирацәаны аус иуеит. 1969 ш. апрозатә ҩымҭақәа жәба цәырҵуеит, 1970 ш. азы иҭыҵуеит аизга «Дерево детства», уа ианылоит «Созвездие Козлотуреи» ажәабжь ҿыцқәа жәабеи, урҭ анаҩс «Чик ихәыҷреи», «Сандро Чегьемтәи» ирылалоит. 1972-еи 1973 –еи шш. иҭыҵуеит Искандер ипрозатә еизга ҿыцқәа, шә-нызықь тиражла. Адепрессиа ӷәӷәа изцәырнагоит А. Твардовскии ажурнал «Новый мир» анапхгара аҟынтә ихы дахьақәиҭыртәыз, Фазиль Абдул-иԥа акыр имчыз ацҳамҭа изишьҭуеит А.Н. Косыгин. Аха уи икариера иаԥырхагамхаӡеит: Ф. Искандер «анҭыҵныҟәара» азин иоуит, 1970 ш. азы ныҟәара ҳәа Чехсловакиеи Афедеративтә Германиеи дцоит. 1971-1973 ш. дрыдыркылеит Алитературатә институт аиҭагара акафедраҿы, арҵаҩы еиҳабыс, аԥсуа еиҭагаратә гәыԥ асеминар мҩаԥигон; иара убас, ашәҟәыҩҩы даларҵоит «Сельская молодежь» аредколлегиаа. Уи ашықәсан англыз бызшәа даланахалан иҽазишәоит Киплинг иҩымҭа «Баллады о Западе и Востоке» аиҭагара. 1973 ш. азы «Новый мир» аҿы иновеллақәа ркьыԥхьра иалагеит, анаҩс «Сандро Чегьемтәи» иалалаз, аха аҭыжьҩцәа дара рцензуратә ԥҟарақәа ықәдыргылеит, аҩымҭаҿ иргәамԥхоз алхразы, (ҷыдала, ановелла «Пиры Валтасара»). Уи даара ихьанҭаз адоуҳатә кризис изцәырнагеит: ганкахьала, Ф. Искандер ипринципқәак дрыцәхьаҵыр акәын, даҽаганкахьала, алитература заҵәык акәын аагарҭас имаз аҟнытә иҭаацәа рныҟәгаразы ауадаҩрақәа изцәырҵит. Уи ауп ҵаҵӷәыс иаиуз Мраҭашәара ари анапҩымҭа аҭыжьра. 1979 ш. Еиду Америка Аштатқәа рыҟны аҭыжьырҭа «Ардис» аҿы иҭыҵит ароман, уи ахҟьа-ԥҟьа бааԥсқәагьы аиуит. 1970 ш. аҩбатәи азбжа Искандер асоветтә система аҩныҵҟа акариератә қәҿиарақәа иоуа далагеит. Уи аҳәаанырцә ацарагьы даҟәымҵӡеит, 1977 ш. азы иҭыҵит иалкаау иҩымҭақәа реизга, уи иацлоит уаанӡа икьыԥхьыз «Сандро Чегьемтәи» аҟынтә ановеллақәа. Убас ишыҟазгьы, аофициалтә мчқәа рхымҩаԥгашьа дақәыӡбомызт, иҩызцәақәак «узқәымгәызшаз» дрылацәажәаӡомызт (Лев Капелев реиԥш иҟаз). Дәахьыла зегь рыла иманшәалаз Фазиль Искандер даргәамҵуан иҩымҭақәа ацензура ирзыруаз, убри аҟнытә ЕАА рҿы иҭыҵыз ацензура змамыз альманах «Метрополь» далахәхоит. Ацәаҿы ианын уи аредакциатә коллегиа дшалахәыз атәы. Альманах ианиҵеит иҩымҭа «Маленький гигант большого секса», «Возмездие» ацикл Чик аҟынтә, уи кьыԥхьын СССР 1977 ш. азы ацензура иалнагаз аҭыԥқәа алхны. 1979 ш. ажьырныҳәамза 19 рзы Искандер иҩызцәеи иареи (В Аксенови, В. Ерофееви, Б. Ахмадулинеи, А. Битови) рнапы зҵаҩыз иаарту ашәҟәы КПСС Ацентр Комитет ахьӡала, хаҭала Л.Н. Брежнев иахь Москватәи ашәҟәыҩҩцәа реиҿкаара аҭагылазаашьазы. Уи аҭакс иҟаҵан адҵа ажьырныҳәамза 22 рзы СССР Ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла амаӡаныҟәгарҭа инеиҵыху аилатәара амҩаԥгаразы, зда ԥсыхәа ыҟам алкаақәа ацҵаны. Аилатәара иалахәын В. Аксионови Ф. Искандери, Искандер иқәгылара аӷьцәан, акьыԥхьразы иҟоу ауадаҩрақәа рзы ицо ацәажәарақәа азҵаара цәырҵуеит: «Иҟалазеи, ӡәыр аоккупациа ҳзиума?» ҳәа. Америкаҟа иганы«Ардис» аҿы икьыԥхьыз альманах азы Аксионов Ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далцан, Искандер иакәзар, иҩымҭақәа ркьыԥхьра мап ацәкын ицәыргаӡамкуа. Ари Фазиль изы ԥсихологиатә ааха ӷәӷәан, иамаз аматериалтә ган аасҭагьы. Агонорарқәагьы зынӡа имаҷхеит, иара уигьы уарла-шәарлахеит. 1979 ш. азы Искандер иԥҳа ажурналисикатә факультет дҭалеит Москватәи Аҳәынҭқарратә университет аҟны, лаб икәша-мыкәша аҭыӡшәа иҟаз дшацәшәозгьы, ибзиаӡаны аԥышәарақәа лҭиуеит. 1980 ашықәс аҩныҵҟала рыԥсҭазаара иалҵуеит Фазиль иаҳәшьеиҳаб Гьиули, иашьеиҳаб Фиридуни, иҩынажәамш аамҵыкуа – 79 ш. дышҭагылаз лдунеи лыԥсахит Лели Искандер. Фазиль иоуыз ацәыӡ аҟнытә ихьаа, игәырҩа ааирԥшит ажәабжь «Утраты» аҟны. Фазиль иҩымҭақәа ркьыԥхьуан, иҭыҵуан агрампластинқәа автортә ԥхьарақәа зныз, ажәабжь «Начало», 1983 ш. азы икьыԥхьын аизга «Защита Чика». Аҳәаанырцә икьыԥхьын афилософиатә лакә «Ажьақәеи амаҭқәеи», иара убас «Сандро Чегьемтәи» аҟынтә ахәҭа ҿыцқәа аус зыдулара даҿыз. Ашәҟәыҩҩы данаадмырбуаз аамҭазы апоезиахь дхынҳәуеит, аиҭагарагьы далагоит. 1983 ш. азы Фазили Антонинеи дроууеит аԥа. Раԥхьа урҭ адача ылырхын инхон, аброуп Ф. Искандер аб Александр Мень дахьидырыз, зҩызара акырӡа дахӡыӡаауаз анцәахаҵара шимамызгьы. === Аиҭашьақәыргылара (1985–1991) === Аиҭашьақәыргылара аамҭа Фазиль Искандер изы ауаажәларратә активра дуӡӡан анааирԥшуаз акәын, акы еиԥшымкәа иҭыжьымҭа атиражқәагьы ирызҳаит. 1985 ш. анҵәамҭазы аҭыжьымҭа ҿыцқәа цәырҵит. 1986 ш. иҭыҵит аизгақәа ҩба «Один день большого дома», «Праздник ожидания праздника», 3 000 атираж змаз. 1987 ш. раԥхьаӡакәны иҭыҵит иажәеинраалақәа реизга «Путь». 1988 ш. азы Ашәҟәы апалата иҭнажьит 100 нызықь зтираж ыҟаз «Ажьақәеи амаҭқәеи». 1989 ш. иҭыжьын «Сандро Чегьемтәи» ахәҭақәа зегьы х-томкны. Еиҳагьы массала аҭыжьра иацлеит зтираж 800 нызықь ыҟаз «Стоянка Человека». 1991 ш. 60 шықәса ихыҵра аиубилеи инамаданы, Фазиль Искандер ианашьан СССР Аҳәынҭқарратә премиа. 1986 ш. Фазиль Абдул-иԥа ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла анапхгара далахәхоит. 1987 ш. ашәҟәыҩҩы илшоит аҳәаанырцәҟа инеиҵыхны аныҟәарақәа рылахәхара, икомпетентәу аусбарҭақәа ицымкәа. Раԥхьатәи иныҟәарақәа раан Ньиу-Иорк 1987 ш. А. Гениси иареи еибадырит. 1988 ш. хәажәкырамзыз Копенгаген еиҿкаан аофициалтә конференциа, асовет шәҟәыҩҩцәеи аемигрант шәҟәыҩҩцәеи ргәаанагарақәа ахьеимырдоз. Аполитикатә хырхарҭа змаз афрум аҿы, Искандер заҵәык иакәын изҳәоз ашәҟәыҩҩы ихаҭара ҵакыс иамоуи «наӡаӡатәи» ртәы. 1990 шықәсазы Фазиль Искандер иҭаацәара ааԥхьара рыҭан Норвичтәи ауниверситет асимпозиум ахь Б. Пастернак 100-шықәса ихыҵра инамаданы. Уи иалахәын Наум Коржавини Булат Окуджавеи: Искандери Окуджавеи ҳаҭыр зқәу ауниверситет адокторцәа ҳәа ахьӡ рыхҵан. 1989 ш. Фазиль Искандер Жәлар рдепутатцәа Реизара ду ахь делегатс далхын, аполитикаҿы рацәак активра шааимырԥшуазгьы. Анаҩс, уи С. Рассадин изеиҭеиҳәон «шаҟа ибааԥсыз» атәы, аизарақәа зегьы дагымхакәа дагьрылахәын аҟнытә. === Иҿыцу аҭагылазаашьа (1992–2016) === 1992 ш. Фазиль Искандери Олег Волкови Тепфер афонд Пушкин ипремиа (40 000 анемец маркақәа) еицеиҩыршеит. Уи ашықәсан еиҿкаан апрезидент иҿы агәшаҭаразы акомиссиа, уи иалахәын Булат Окуджава, Аркадии Ватнер, Александр Бовин уҳәа уб.иҵ. Уи акомиссиа далахәхеит Фазиль Искандергьы, уа иоуз аԥышәа иҩымҭа «Мини убиица» асиужет ианыԥшит. Ашәҟәыҩҩы итәылауаҩратә позициа мап ацәимкӡеит илибералтә дунеихәаԥшра аганахь ала, уи аныԥшит Чечентәыла ицоз аибашьра аанкыларазы «Шәҩык рышәҟәы» инапы аҵаҩрала 1996 ш. 2000 шықәсазы Апрезидент иалхраан, адгылара ииҭеит Гриорги Иавлински. Атәылаҿ иҟаз аҭагылазаашьа ашәҟәыҩҩы иԥсҭазаара ианымԥшырц залшомызт. 1991 ш. 200 нызықь тираж ала иҭыҵраны иҟаз иҩымҭақәа реизга ҩ-том заҵәык ҭыҵит. Атираж иубартә еиԥш ирласны иагхо иалагеит: аизга «Человек и его окресности» 1993 ш. иҭыҵит 50 000 нызықь екземплиар, иара убри ашәҟәы ҩышықәса аамҵыцкәа 10 000 екземплиар еиҭаҭыҵит, аизга «Софичка» еиԥш, 1997 ш. Иҩымҭақәа реизга жәа-томк 2003-2008 ш. 3000 екземплиар атираж аманы. Ақырҭуа-аԥсуа еибашьра иахҟьаны Искандер Аҟәатәи аҩны ицәыӡит. 1990-тәи ашықәсқәа рзы ашәҟәыҩҩы Переделкино аҩны ааихәоит, иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рҟынӡа уа дынхон. 1990-тәи ашықәсқәа рзы Ф. Искандер зыԥсы шҭаз иклассикхаз истатус иоуит. 70-75-80 иубилеитә ныҳәа инамаданы ианашьан аҳаҭыртә ҳамҭақәа «Аԥсадгьыл аҿаԥхьа алшамҭақәа рзы» аордени, 65-85 шықәса ахыҵразы Урыстәылатәи Афедерациа Аҳәынҭқарратә премиеи, 2011 ш. азы ианашьан Урыстәыла Аиҳабыратә премиеи, «Иасная полианеи», «Большая книгеи» апремиақәа. Нобель ипремиа аиуразы ҩынтә дықәдыргылахьан, 2012 ш. азы – аԥшьгаратә гәыԥ ахьӡалеи, 2013 ш. – Аурыс ПЕН-центр ахьӡалеи. Аԥсны уи еиҳагьы ҳаҭыр иқәырҵон, Москватәи аԥсуа диаспора дахаҭарнакын. Искандер идунеи иԥсахит агәыхьчымазара иахҟьаны 2016 ш. ԥхынгәымза 31 рзы Переделкино Москватә идача аҟны, 88 шықәса дырҭагылан. Урыстәыла Ахада В. Путин уи иуацәеи иҭынхацәеи, ибаҩхатәра абзиабаҩцәеи гәалсра дула дрыдышшылеит. Анышә дамардеит Новодевиче аԥсыжырҭаҟны нанҳәамза 2 рзы, Москва. Уи аҽны Аԥсны зегь алахьеиқәҵара мшны ирылаҳәан. === Аҭаацәара === 1961 ш. азы Фазиль Искандер Антонина Хлебникова ԥҳәысс дигоит. (диит 1940 ш.), иԥҳа Марина (диит 1963 ш.), иԥа Александр (диит 1983 ш.). === Алитературатә усура === Искандер дыҩуан урысшәала. 2011 ш. азы, 82 ш. анихыҵуаз аҽны Фазиль Искандер аҳәамҭа ҟаиҵеит: «Сара, жәаҳәарада, Аԥсны ирацәаны иазышәаҳәоз урыс шәҟәыҩҩуп. Ԥсышәала акагь смыҩӡеит, рыцҳарас иҟалаз. Иалсыхыз аурыс культура хҳәаара аҭахӡам. Искандер – дсоциалтә аналитикуп, дсатирикуп. Ишәҟәқәа зегь иҷыдоу ажанр ала иҩуп. Ипроза ажанртә мҽхакы: ароман епопеиа «Чегьемтәи Сандро», ахәыҷтәы епос «Чик ихәыҷра», аповест – ажәаманаа «Ажьақәеи амаҭқәеи», аессе-адиалог «Америкатәи ауаҩы Урыстәыла иазхәыцуа», аповестқәа «Ауаҩы икәша-мыкәша», «Ашколтә вальс» «Апоет», «Софичка», «Ауаҩы игыларҭа», ажәабжьқәа «Геракл жәахатәи ифырхаҵара», «Алагамҭа», «Арбаӷь», «Амшын иазку ажәабжьқәа», «Бабаду» уҳәа. уб. иҵ. Ифырхацәа зегьы рыхҭысқәа еиҳарак имҩаԥысуеит Чегьем ақыҭан, уоуп автор ихәыҷра еиҳарак ахьихигаз. Ароман-епопеа «Чегьемтәи Сандро» 32 хы рыла ишьақәгылоуп, 1100 бӷьыц ыҟоуп, асовет цензура 2/3 атекст иагнархоит. Ароман аҟнытә ахәҭақәак 240 журнал бӷьыц кьыԥхьын. Ихааҭәаны атекст ҭыжьын Америка «Ардис» аҭыжьымҭаҿы 1979-1980 шш., СССР – 3-томкны еизакны иҭыжьын 1989 ш. азы. Ароман еиднакылоит ажәабжьҳәаҩ ианшьа изку ановеллақәа рцикл. Сандро [[Кавказ]]тәи ашьха қыҭа еиуоу ауаҩы, Урыстәылеи Аԥсни имҩаԥысуа аҭоурых драматә хҭысқәа XX-тәи ашәышықәсазы ирылахәхаз дреиуоуп. Аҩымҭа зегьы еиларсуп асатиреи, аиумори, афилософиатә рефлексиеи, асоциалтә ҭагылазаашьа адкылара аҷыдареи, автор уи аԥсҭазаара иазыҟазаашьеи, еиуеиԥшым аамҭақәа рзы аепизодқәа рҿы иаарԥшуп ареволиуциа ҟалаанӡатәи ихьшәоу асовет аамҭақәеи рҟынӡа. Аперсонажцәа дреиуоуп [[Сталин, Иосиф Виссарион-иԥа|Сталини]] уи аамҭаз иҟаз анапхгаҩцәеи. Искандер иҩымҭақәа рҿы дазхәыцуеит XX-тәи ашәышықәсазы ауаҩы иҭыԥ, ихы дақәиҭны иалихуа ҵаҵӷәыс иамоу акцентазуны, насгьы уи иацу ауадаҩрақәа асовет аамҭазы. Уи ифилософиатә темақәа еиҳа бзиа иибо иреиуоуп иҩымҭақәа рҿы – аиашара, аҳаҭыр, ахпатуқәҵара, аскетизм, аԥсра апроблема. Д. Быков ишазгәеиҭо ала: Искандер аурыс литература иалеигалеит аҩны аидеиа, уи Искандер ипрозаҿы есқьынгьы амораль символра азнауеит, аҟазаара шьаҭас, ҵаҵӷәысгьы иамоу. Искандер архаикатә культура иамоу абзиарақәа ауаҩы еиликаарц, ихы иаирхәаларц азы идигалоит: ауаҩы иуалу иламыси. Урҭ ихьанҭоу аилкаарақәа рықәныҟәара иацу ауадаҩрақәа аԥхьаҩ изааигәаны, иара итәны иҟалартә идигалоит, ахәышҭаара, аҭаацәара, аиуара аидеиақәа ауаа рылааӡарала. Искандер ипроза зегь рахәыц ҟаԥшьны иагәылсуеит шәышықәсала ишьақәгылоз ажәлар ретика ахаршҭра, ахатәфеида ашьҭалара иахҟьаны абиԥарақәа рхыбгалара, рықәӡаара, ауаа рԥеиԥш агәхьаамкра. Ауаҩы идоуҳатә ԥсҭазаара аиқәырхара иуадаҩӡоу аамҭақәа рзы, ауаҩра ацәыӡреи, адоуҳассареи рахь анкылашьа амамкәа иаҳзааигәахо аамҭа атәы аҳәоит аҩымҭа «Ажьақәеи амаҭқәеи» асарказми, аамҭа-аамҭала иҵәылаҵароу аоптимизми реилаӡҩара, аԥхьаҩ ихы-ихадыршҭуеит «ччарыла ишәаӡыӡара» аиаааиразы. Искандер иажәақәа рыла иуҳәозар, аҩысҭаарала аччара зегьы ириааиуеит. Искандер иҩымҭақәа рҿы зынӡагьы иуԥылаӡом атрагедиатә финал. Искандер ифырхацәа ҩ-аамҭак рыблақәа ирыҵаӡаз ахәыҷы идунеи, абырг идунеи рдунеиқәыԥшылара, рдунеидкылашьа аиҭаҳәаҩ ихаҿала иааирԥшуеит, иахьа, иацтәи агәалашәарақәа рыла дышьҭрақәланы. Волфган Казак иажәақәа рыла иуҳәозар, Искандер ихыҭҳәаара даараӡа ибеиоуп. Искандер иҩымҭақәа рцәаҩа алитератураҭҵааҩцәа ишыршьо ала, «амагиатә реализмуп», мамзаргьы «амистикатә реализмуп». Искандер ишәҟәқәа еиҭагоуп адунеи абызшәақәа жәпакы рыла. Искандер ддыршанхон Александр Пушкини Иосиф Бродскии, Феодор Достоевскии Иван Тургеневи рҩымҭақәа. === Аҳамҭақәа. Агәалашәара. === Фазиль Искандер ианашьан аҳәынҭқарратәи егьырҭ аҳамҭақәеи жәпакы. * «Аԥсадгьыл аҿаԥхьа алшамҭазы аорден – ll-тәи аҩаӡара (2004 ш. цәыббрамза 24) – ''Аџьынџьтә литература аҿиараҿы иналукааша алагалазы.'' * «Аџьынџь аҿаԥхьа алшамҭазы» аорден lll-тәи аҩаӡара (1999 ш. хәажәкырамза 3), ''ҳаамҭазтәи алитература аҿиараҿи алшамҭақәа рзы, ауаажәларратә усура ду азы''. * «Аԥсадгьыл аҿаԥхьа алшамҭазы» аорден lV-тәи аҩаӡара – ''аџьынџьтә литература аҿиараҿы алагалазы, кыршықәсала арҿиаратә усуразы 2009 ш. март 13 рзы.'' * «Ахьӡ-Аԥша» аорден l-тәи аҩаӡара (Аԥсны 2002 ш. ԥхынгәымза 18 рзы) * «СССР Аҳәынҭқарратә премиа» (1989 ш.) ароман «Чегьемтәи Сандро» азы. * Урыстәылатәи Афедерациа Аиҳабыра апремиа (2011 ԥхынҷкәын 26) Иалкаау аҩымҭақәа рзы. * Пушкин ипремиа (1993 ш.) * Урыстәылатәи Афедерациа Аҳәынҭқарратә премиа (1994 ш.) * Урыстәылатәи Афедерациа Аҳәынҭқарратә премиа – аџьынџьтә литератураҟны алагалазы (2014 ш.) * УАР агәалашәаратә медаль «Аурыс литература XX ашәышықәса ашедеврқәа» Урыстәыла акультура аҿиараҿы алагала ду азы (2003 ш.) * Апремиа «Триумф» (1999 ш.) * Урыстәылатәи асахьаҭыхратә академиа ҳаҭыр зқәу алахәыла. * Афантастикаҟны «Великое кольцо» апремиа алауреат аноминациа «Крупная форма» ала аповест «Ажьақәеи амаҭқәеи» рзы (1987 ш.) * Аԥхьахә ҷыда «Ахьӡ аԥшеи рзы» «Большая книга» апремиа (2011 ш.) * «Иаснаиа полиана» апремиа Л.Н. Толстои ихьӡ зху аноминациа «Современная классика» Бунин ипремиа алауреат (2013 ш.) Фазиль Искандер 1988 ш. акьыԥхь аирбеит атеатр азы апиеса «Амшын аҿы акаҳуажәырҭа». Ашәҟәыҩҩы иԥҳа – Марина иазгәалҭоит – лаб иҩымҭақәа рыла аспектакльқәа лассы-ласс ишықәыдмыргыло, аха иааиԥмырҟьаӡакәа ишықәдыргыло жәлартә театрқәеи атеатртә ҵараиурҭақәеи рҿы. 2015 ш. азы Аҟәа имҩаԥган афестиваль «Ауаҩы игыларҭа», Фазиль Искандер иҩымҭақәа руак ахьӡ змаз. 2016 ш. имҩаԥысуаз аусмҩаԥгатә атеатр иазкын, уи аартын Мадина Аргәын иқәлыргылаз аспектакль «Ажьақәеи амаҭқәеи» апремиера ала, иара убас идырбан Москватәи Останкино ателехәаԥшреи арадиодырраҭареи ринститут атеатртә факультет астудентцәа рыспектакль «О Марат» Сергеи Коковкини Анна Радионовеи иқәдыргылаз. 2022 ш. Аҟәа иқәыргылан аспектакль «Абырг Ҳабыгә игәыжь ажәабжь» ароман «Чегьемтәи Сандро» ахқәа руак иалхны. Арежиссиор-ақәыргылаҩ Антон Корнилов – арежиссиортә лабораториа «Сандро» аҟны ааиааира игеит, тема хаданы иҟан Фазиль Искандер ироман. Арежиссиор абас иҳәоит: Искандер аурыс театр аҿы иаарԥшра шалшогьы, аԥснытәи аурыс театр аҿы артистцәа реиҳарак аԥсуаауп азы, сгәаанагарала, уи алыршаразы уадаҩра ыҟаӡам. Дарбанзаалак артист изы ари иара изгәакьаӡоу, даҽакала еиликаауа акы акәын, уи иахьагьы исзеилкааӡом ишымҩаԥысуа. Убри аҟынтә артистцәа рыгәра згеит. Дыҟоуп амилаҭтә автор Фазиль Искандер, иҟоуп уи итекст, аԥснытәи аурыс театр артистцәа ирыдыркылаз, ирнаалаз, аҿҿаҳәа излацәажәо == Аусумҭақәа == === Абӷаџьма аеҵәаџьаа === Фазиль Искандер – аурыс шәҟәыҩҩы, иповест кьыԥхьын 1966 ш. азы ажурнал «Новый мир» аҿы. Ажурналист қәыԥш ихаҿала еиҭаҳәоуп ауаа иаразнак ирылаҵәаз ажәабжь џьашьахәы, абӷаби аџьмеи аԥстәы џьашьахәы шырхылҵыз. Ф. Искандер ирҿиамҭақәа ҭызҵаауа ишазгәарҭо ала, ари аповест аҿы еиларсуп алирикеи асатиреи, уи автор шәҟәыҩҩык иаҳасабала дрыланарҵәеит. ==== Асиужет ==== Асиужет еиҭаҳәоуп ажурналист ихаҿала, аҩымҭа афырхаҵа хада, ажурналист қәыԥш, ихьӡ зынӡак иҳәаӡам атекст аҿы. Аинститут даналга анаҩс, аусуразы «ибжьаратәу аурыс газеҭ ақәыԥшцәа рзы» аҿы маҷк аус зуз, дхынҳәуеит иԥсадгьыл ахь Аԥсныҟа, уаҟа аусурагьы далагоит аҭыԥантәи ақыҭанхамҩатә газеҭ «Асубтропика ҟаԥшьқәа» рҿы. Уи аамҭазы ареспубликаҿы абӷаџьмақәа ранҵаразы аусмҩаԥгатәқәа мҩаԥыргон акколекционерцәа, урҭ ирылшеит абӷаџьмеи аџьмеи аԥстәы џьашьахәы рхылҵразы аексперимент амҩаԥгара, «даара интересу акоуп ари еиԥш аус, иагьа ҳҳәаргьы, ҳәа иазгәеиҭоит уаҩ дук. Ас еиԥш аҳәамҭа злымҳа иҭасыз автор, Платон Самсон-иԥа, ақыҭанхамҩа аҟәша аиҳабыс агазеҭ аҿы, аус зуаз, ари еиԥш аус хада ҿыц апропаганда азиуа далагеит: агазеҭ аҿы лассы-ласс иркьыԥхьуа иалагеит аҭыԥантә арепортажқәа аԥшьгара адгыларазы, насгьы инаҵшьны иазгәарҭон абӷаџьма баша аџьма аҿаԥхьа аԥыжәара шамаз атәы, уи иақәыз аласа уҳәару, иара акәац атәыҩа дуқәа, урҭ рыԥшӡара, ачҳареи алшареи иамаз уҳәа, аџьма ааигәа иузыргыломызт. ==== Кавказтәи абӷаб ==== Ажурналист қәыԥш адҵа иҭаны дрышьҭуеит ақыҭа Ореховыи клиуч ашҟа. Уаантә иааит анонимтә шәҟәы, уи иаҳәон ақыҭсовет аиҳабы абӷаџьма иҽеимкуа дшазныҟәо. Афырхаҵа хада иӡбоит дцарц уи ақыҭахь, амҩан игәалашәоит ихәыҷра, аибашьраан дзықәшәаз ахҭыс: ҵхыбжьон иуацәа рахь дрышьҭуеит адырра риҭарц азы, аха амҩан дышцоз дҟьалан, анышәынҭрақәа рахь дҭанагалан, ажра дҭаҳаит, уа иара иаԥхьа иҭаҳахьазаарын аџьма. Ақыҭа Ореховыи клиуч аҟны ираҳауеит анаукатәи, аполитикатәи аҭҵаарақәа Реилазаара алахәыла Вахтанг Бочуа имҩаԥигаран дшыҟоу алекциа «Абӷаџьма ҳара ҳгәадура» захьӡу. Абӷаџьма акәзар, хазы иҭакуп, аџьмақәа ааигәара инанашьҭӡом, тәыҩала икшоит. Аха ақыҭсовет аиҳабы интересс имоу аҽаҩра бзиа рызҭараны иҟоу ачаи аплантациақәа роуп. Ажурналист дцарц анақәик, ақыҭсовет аиҳабы амашьына рныҟәцаҩ диҳәеит ажурналист ибзианы аҩы иржәны, ишахәҭоу дымҩаԥигарц «ҿаасҭак ҳара ҳзыҳәа имҩырцаз» ҳәа. Ақыҭсовет аиҳабы игәҭакы наӡеит, ажурналист бзиа зқьаф ҟазҵаз, ажәҩан данаҵаԥш, илаԥш ақәшәеит абӷаџьма асахьа змаз еҵәаџьаа. Ус автобус дшазыԥшыз, дамхацәоит, данааԥш амилициацәа рҿы дыҟоуп, исааҭгьы имӷаӡам. Ақалақь ахь даныхынҳә, арепортаж шааҟаиҵаз Платон Самсон-иԥа ажәабжь ҿыц иаиҳәоит: ирыдигаларц шиҭаху абӷаџьмеи атаџьиқь џьмеи реиниарала ахәы рацәа зқәу абӷаџьма ариирц азы. Аредактор хада Автандил Автандил-иԥа, ажурналист истатиа акьыԥхьра мап ацәикуеит, уи хырҳа алаӡам, избанзар абӷаџьма ҽеила аус ахьадырмулаз, лыҵшәа ахьамоуз, насгьы аҳауа ахьанымаалаз азы. Уи Платон Самсон-иԥа инапы ианиҵеит астатиа ҿыц аус адиуларц даҽакала, афырхаҵа хада диаигоит акультура аҟәшахьы, аиндаҭлара амҩаԥгаразы, абӷаџьма иазку иреиӷьу асахьаркыратә ҩымҭа алхразы. Аконкурс лыҵшәа бзиала имҩаԥысит, аха дук рацәа имгакәа амш бааԥсхоит, адыд мацәыс рылалоит: ацентртә газеҭқәа руак аҿы ицәырҵуеит астатиа, «ақыҭанхамҩаҿы ҵаҵӷәы змам ацәырҵрақәа», ирхыччаны, еиҳарак акритика ӷәӷәа азун «абӷаџьма мхәыцӡакәа иҟанаҵаз абжьагажәазы». Уи акәхеит, Платон Самсон-иԥа аҟәша еиҳабыс амаҵзура имаз аҟынтә ихы дақәиҭыртәит, лахьыӷәӷәагьы ирҭеит. Аамҭа кыр аныбжьыс Платон Самсон-иԥа афырхаҵа хада ааԥхьара ииҭоит аԥсыӡкрахь, ажурналист қәыԥш маӡаны имоу апланқәа рытәгьы иеиҳәоит: иара иҭахуп амшынҿықә инаркны ҳаԥык аҟынӡа аканат мҩа быжьганы, аԥсшьацәа амшын аҟынтә аҳаԥахьы ишиашоу инеиуа «асталактитқәеи асталагмитқәеи зеиԥш ыҟам» рыԥшӡара дырбаразы. ==== Аԥҵара аҭоурых ==== Фазиль Искандер иажәақәа рыла иуҳәозар, ас еиԥш иҟаз аидеиа изцәырнагеит аԥсуа газеҭ дшаԥхьоз абӷаџьма иазкны иԥыхьашәаз астатиа ҿыц. Абӷаџьма «ажәа шибаз еиԥшҵәҟьа, ари аус» хыда еиҿызкааз акомпаниа агаӡара ибеит. Ари аҩымҭа аҩра аҽазикаанӡагьы Искандер, Курск даныҟаз, ибон аԥш иазкыз акомпаниа аусқәа акагь шрылымҵуаз, иаҭахымзт аԥш Курсктәи атәылаҿы азҳара. Аԥш атәы дхәыҷаахыс ибзианы идыруан. Аха уи иазкны ииҩыз астатиақәа акьыԥхь рымбаӡеит. Ашәҟәыҩҩы изы ари аматериал акраҵанакуан, избанзар ашәҟәыҩҩы ас еиԥш ухаҿы иузаамго аус лҵшәадақәа ахархәара рыҭатәым!» ҳәа. 1966 ш. азы аповест кьыԥхьын «Новый мир» аҿы. Уи аԥхьа ажурнал аҿы икьыԥхьын Искандер иажәеинраалақәа, «Абӷаџьма еҵәаџьаа» ркьыԥхьаанӡа ҩажәа жәабжь ракәын акьыԥхь збахьаз. 1970 ш. иҭыҵыз ашәҟәы «Ахәыҷра ҵла» иагәылалеит ажәабжьқәеи аповест «Абӷаџьма аеҵәаџааи». Сахьала еиқәиршәеит Лев Збарски. Аповест анҭыҵ ашьҭахь акритикцәа ирацәаны иахцәажәеит, ахҳәаақәа иҟаҵаз еиҳарак ибзиан: 1966-1969 ш. ирҭагӡаны ҩажәа инареиҳаны инеиҵыху арецензиақәа ҟаҵан, ажурналқәеи, агазеҭқәеи рҿы. «Новый мир» аредколлегиа Твардовскии хадара ззиуаз аповест «Абӷаџьма еҵәаџьаа» ҩынтә, 1966-1968 шш. рзы Аҳәынҭқарратә премиа аиуразы иқәнаргылахьан. ==== Ахәшьара ==== Михаил Гундаринеи Евгении Попови ргәаанагарала Искандер «ахьӡ-аԥша иманы, зегьы деицырдыруа дҟалеит» «Новый мир» аҿы аповест «Абӷаџьма аеҵәаџьаа» аникьыԥхь адырҩаҽныҵәҟьа. Уаанӡа дыздыруаз еиҳа имаҷзар, аповест акьыԥхь анаба, Искандер иабиԥараҿы еицырдыруа шәҟәыҩҩны дҟалеит. «Абӷаџьма еҵәаџьаа» аҿы Искандер асахьа ҭихуеит акомпаниа имҩаԥнагоз аусқәа ахы инаркны: лҵшәа змамыз агәыӷрақәеи, урҭ реилабгара афинал бааԥс аҟынӡа. Драматизмла иҭәу афинал аибарххара, ииасуа аамҭа аестетика аҵубаауеит, аҩымҭа афырхаҵа имчқәа ҭаланы, игәацԥыҳәарала иаҳирбоит уи изыԥшу аиааира ҿыцқәа, аповест афинал аҿы аҽеибыҭара иаҿуи, даҽа компаниа ҿыцк. 1966 ш. аповест анҭыҵ анаҩсан Александр Твардовски ахәшьара ҳаракы аиҭеит аҩымҭа. Фазиль Искандер иналукааша абаҩхатәра змоу иҟазара, шаҟа имарианы, ччарала еибаркны еиҭаҳәоузеи», аха «уи имариоушәа иубо аформа иагәылаҵәахуп аҵакы ҵаула», «аповест амч асатираҿ мацара иаанкылаӡом. Уи уаднаԥхьалоит иара алирикатә еиҿкаашьала». Наталиа Иванова ишазгәалҭо ала, ари аповест «алитературатә мҩақәа реихысырҭаҿ ицәырҵыз акоуп», ганкахьала Искандери Аксионови злеиԥшу ыҟоуп («Апельсины из Марокко»), иара убас Владимир Воинович «Жизнь и необычные приключения солдата Чонкина»), даҽаганкахьала, хымԥада, ҩныҵҟала еидҳәалоуп Борис Можаеви «Из жизни Федора Кузькина»), Василии Белови «Первичное дело» реиԥш иҟоу аҩымҭақәа. ==== Адаптациа ==== Георги Данелиа игәалашәарақәа рҿы иҳәон Искандер ифильм асценариазы аҭыхра залмыршахаз азы:<blockquote>«Аҳәынҭкино» аҿы: - Иаҭахӡам, - рҳәеит. Сара сҵааит: - Избан? Аҭак сырҭеит: - Абри азы, - ҳәа.</blockquote>1989 ш. азы арежиссиор Мартирос Фаносиан иҭихит Искандер иповест «Абӷаџьма еҵәаџьаа» афильм, ароль хада наигӡон Андреи Илин. Афильм аҿы Фазиль Искандер иажәеинраалақәа ирылхыз ашәақәа хархәара рыман. === «Чегьемтәи Сандро» === «Чегьемтәи Сандро» Фазиль Искандер ироман ажәабжь кьаҿқәа рыла ишьақәгылоуп, автор уи ажанр аганахь ала ароман маана ҳәа азиҳәоит. Раԥхьаӡа акәны ановеллақәа рцикл аҟынтә 1966 ш. азы икьыԥхьын. Ԥасатәи СССР аҿы ажурналтә ҭыжьымҭа ацензура ӷәӷәа иахыжьны иҭыҵит 1973 ш. азы, анаҩс Фазиль Искандер ацикл аус адулара иациҵоит. Ароман бызшәа рацәала иҭыжьуп. 1989 ш. азы ароман «Чегьемтәи Сандро» азы СССР Аҳәынҭқарратә премиа ианашьан. ==== Ароман аԥҵара аҭоурых ==== Автор ароман актәи ахаҿы иҳәоит ашәҟәы идеиас иамаз, «ажәлар рыԥсҭазаара апоезиа» азышәаҳәара ишазикыз, уи дхәыҷаахыс гәҭакыс ишимаз. Фазиль иан шьҭрала Чегьемтәын, ихәыҷра зегьы уа ихигеит. Ари аҩымҭа кыршықәса аус адиулон, иавтобиографиатә мотивқәа рыла ихарҭәаауа, аԥсҭазаара ахаҭа иҵанаҳәоз асахьақәа рыла еидкыло. Фазиль Искандер ирҿиамҭақәа ҭызҵаауа ишазгәарҭо ала, уи алитературатә диссидентцәа Александр Солженицин реиԥш иҟаз рахь иаҵанакуеит ҳәа узрызҳәаӡом, аха егьа ус иҟазаргьы, ишәҟәыҩҩратә лахьынҵа даара ауадаҩра дуқәа ацын. 1966 ш. азы Фазиль Искандер иажәабжьқәеи иажәеинраалақәа рсериа анаҩс диасуеит идуу алитературатә формақәа рахь, иҭыҵуеит Фазиль Искандер иповест «Абӷаџьма еҵәаџьаа», ашықәсан ажурнал «Неделиа» ианылеит ановелла «Чегемтәи Сандро». Уи аамшьҭахь, есышықәса еиуеиԥшым асовет ҭыжьымҭақәа рҿы иҭыҵуа иалагеит ироман аҟынтә ановеллақәа. Уи ааидкылан раԥхьаӡа алашара абеит 1973 ш. азы («Новый мир» аҿы № 8-11) иуҳәар алшоит ароман ахԥатәи ахәҭа ауп иҭыжьыз ацензура убысҟак иаркьаҿит. «Ардис» ашәҟәҭыжьырҭа иҭнажьит Фазиль Искандер ироман атекст зегьы шынеибаку 1979-1981 ашықәсқәа рзы (еиҭалгеит Сиузан Браунсбергер). Аиҭашьақәыргылара аамҭазы, уаанӡа ирымкьыԥхьуаз ахәҭақәа ароман аҟынтә «О Марат» (1988 ш.) иҭыҵит. Ароман ах-томк иааизакны иҭыҵит 1989 ш. азы. ==== Асиужет ==== Ароман шьақәгылоуп 32 новелла рыла. Ановеллақәа иаку сиужетк еиднакылаӡом, аха урҭ еиҭарҳәоит афырхаҵа хада Сандро Чегемтәи иԥсҭазааратә ҭоурыхқәа, иуацәа рлахьынҵа, Чегемаа рыхҭысқәа ртәы. Ароман аҿы реалла иҟаз аҭоурыхтә хадақәа рыӡбахә ҳәоуп: Иосиф Салин (ароман аҿы ԥаҵаду ҳәа ишьҭоуп), Нестор Лакоба, Нои Жорданиа, Олденбургтәи апринц, уҳәа ихыҭхәыцаау афырхацәа, амилаҭ (аендурцәа, акенгурцәа) уҳәа аметафарақәа уԥылоит. Ановелла афырхаҵа хада – «Алахьҟьаҟьа» - акамбашь ауп. Ароман аҿы ахҭысқәа мҩаԥысуеит ареволиуциа ҟалаанӡатәи аамҭеи, брежневтәи аепоха аҟынӡа. Ароман аҭоурых – Чегемтәи аԥсҭазаара асахьа, ақыҭа аԥсҭазаара, иахьеи-уахеи имҩаԥысуа, урҭ зегь еиҭаҳәоуп ахԥатәи ахаҿала – уи зегь ирхаану заамҭазы аԥсҭазаара иԥнашәаз абырг Сандро ила, ароман автор зыхьӡ ҳәам, изеиҭеиҳәо ахҭысқәа рыла. Жанрла ароман ашьақәгылашьа еиуеиԥшӡам: адрама, алакә, ажәамаана, адетектив. Сандро – дынхаҩуп, абырг Хабыгә диԥоуп, кыршықәса зхыҵуа, аҭоурых џьашьахәы иахаану, аҩынду аԥшәма. Иазныкымкәа зышьра иақәыркхьаз. Ашәануаа раҳкәажә лыбзиабаҩ. Ашәаҳәареи, акәашареи рфольклортә нсамбль иалахәыз. Анаҩс, Сандро зыхьӡ-зыԥша атәыла иахыҵәаз ҭамадак иаҳасаб ала. Ахҭыс мҩаԥысуеит Чегьем ақыҭан. Уи ақыҭа ҭоурыхла иҟаҵәҟьан, иахьа игәыгәҭажьу, аӡәгьы дахьнымхо. Иара убас, ахҭысқәа мҩаԥысуеит Аԥсны еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы, иҟоуп реалла иҟоугьы, ихыҭхәыцааугьы: Мухус, Баҭым, Кенгуртәи, Анастасовтәи). Реалла иҟоу аҭыԥқәа рсахьа шыҟаҵәҟьоу иҭыхуп. Ароман аҿы аҭыԥ хада ааннакылоит кыр шықәса зхыҵуа араҵла, акыр ажәытә хҭысқәа ирхаану ақыҭаҿ зегь зымҵаныҳәоз. Ароман аҵыхәтәантәи ановелла иҳанаҳәоит Чегем аԥсҭазаара хәыҷ-хәыҷы аԥсра ишаҿу, иара араҵлагьы изымҵаныҳәоз ажәын, ибажәхан ишкаҳаз. Уи ахаҿы аӡбахә ҳәоуп Ҳабыгә ииԥшаз аӡыхь, уажәы аарла зыԥсы ҭоу. Ҷыдала иалкааны хшыҩзышьҭра рыҭоуп аԥсуаа ртрадициақәеи, рҵасқәеи, ритикети, уи ауп аԥсуаа рморалтә Кодекс аԥҟарақәа еидызкыло. Нарҭаа репос еиԥшуп. Уаҟа аԥсуа милаҭ ахәышҭаара ишазыҟоу, ажьра-цәара, аиуара, абиԥарақәа еимаздо адоуҳатә ԥсҭазаара инарҵаулан иаарԥшуп. Ароман аҿы инаҵышьны иаарԥшуп ашьоура атема иадҳәало ахҭысқәа. Уи ахьча Махаз иҭоурых зҳәо ановеллаҿы. Араҟа Махаз иԥҳацәа рцәа ԥызҽыз иуа гәакьа дишьуеит, ихымӡӷь ихихырц азы. Ароман аҿы атемақәа рацәаны иаарԥшуп: ахәыҷра гәалашәарақәа рҟынтә, Сталини ирепрессиақәа, аколлективизациа, Кавказ иқәынхо ажәларқәа рдинтә – етикатә уадаҩрақәа реиҿагыларақәа, уҳәа. ==== Апроблематика ==== Ажанр аганахь ала «Чегьемтәи Сандро» иуадаҩуп жанрла изҵазкуа ашьақәыргылара. Алитератураҭҵаааҩцәа уи ароман – епос ҳәа ахьӡ арҭеит. Ароман афырхаҵа хада – ажәлар роуп. Асиужетқәа зегьы иудырбоит аԥсуаа реизыҟазаашьа, рҟазшьа, аҭыԥантәи аҵасқәеи, азакәанқәеи рықәныҟәашьа, аԥсабара ианааланы анхашьа ақәшәара. Ароман аҿы хадара иуеит Анцәа ду, ауаҩы игәы – ҩныҵҟала аҽрыцқьара мҩаԥысуеит ауаҩы акрыфара нап анаиркуа, ибысҭа анԥиҽуа инаркны, раԥхьатәи аныҳәаҿа «Анцәа улԥха ҳаҭ» аниҳәо ала. Фазиль Искандер аинтервиу анриҭоз иҳәеит, ари ароман ауаатәыҩса рхәыҷра иазкуп ҳәа. Фазиль Искандер ииумор акы иалаҩашьом, уи иара аԥсабара ахаҭа иахылҵит, аԥсабара иазааигәоуп, асиужет иузаҟәымыҭхо иадҳәалоуп. Сандро ажәлар рфырхацәа дреиуоуп, маҷк игызмалу, иарбан ҭагылазаашьазаалакгьы иманшәаланы алҵшьа иақәшәо, есымша зхатә феида алызхуа. Сандро иԥсҭазаара зегьы аҭамада иус хадақәа ируакуп, аныҳәаҿақәа рҳәараҿы еиԥш зеиԥшу иԥшаара уадаҩуп. Уи ибзиаӡаны иаарԥшуп «Напыхьараџь» ановеллаҿы, афырхаҵа хада иԥсхәы аураҿы. Аԥсра маанала иацәцаз ауаҩы, иԥсхәы анымҩаԥырго ихьӡ бзиарыла иахцәажәоит. Аԥсра-аԥсҭазаара азганк ахаан аикәшараҿы. Ароман аҿы аҳәынҭқәрратә лидерцәеи амчрақәеи рганахь ала, афилософиатә ирониеи асатиреи аҵубаауеит. Уи еиҳарак иубоит асоциализм асистемеи, аԥсуаа рпатриархалтә бзазареи рконфликт ала. Усҟантәи аамҭазы иҟаз авождцәа (Сталин, [[Бериа, Лавренти Павел-иԥа|Бериа]], Хрушьов) ирҿагылоит асиужет аҿы анхацәа. Ароман аҷыда ҟазшьақәа иреиуоуп абилингвалтә ԥсабара. Уи еиԥш аҿырԥштәқәа убалоит аурыс советтә литератураҿы: Чингиз Аитматов, Иури Рытхеу, уҳәа ашәҟәыҩҩцәа зхатәы бызшәала ииҩуаз, аха урҭ еицырдыруа иҟазҵаз урысшәала иахьҩҩуаз ауп. Урысшәала иҩу Фазиль Искандер ироманқәа зегьы Аԥсни аԥсуааи рзышәаҳәара иазкуп. Фазиль иҩымҭақәа рҿы еиҭеиҳәоит алегендақәа, алакәқәа, аҵасқәа аҭыԥантәи ауаа уахи-ҽни еибырҳәо, Чегемтәи аџьанаҭ иахҳәаау. Автор иԥсабара ирҿиамҭақәа рҿы ипарадоксалтәуп, шьаҭала аурыс классика ишаларсу еиԥш, аԥсуа классикагьы, ажәлар репосгьы иаларсуп, аԥхьаҩ инаҭоит алитератураҿы иҿыцу хырхарҭак аилкаара. Еиҭагашьа змам аилкаарақәа ҽа бызшәак ахь ииаго иаԥиҵоит анеологизмқәа, иаҳҳәап акомхоз реиԥш иҟоу. Ажанр рацәа реиларҵәара идырбееит ҩ-культурак, ԥсыуа қыҭа хәыҷык XX ашәышықәса атәыла зегьы акатаклизмқәеи аҽыԥсахрақәеи зныԥшыз ҭоурыхны иаанхоит ахааназ ԥсра зқәым Чегьем. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} == Ахархәара змоу алитература == * {{Ашәҟәы|Ашықәс=2022|Ажәла1=Попов|Ахьӡ1=Евгени Анатоли-иԥа|Автор изхьарԥш1=Попов, Евгени Анатоли-иԥа|Ажәла2=Гундарин|Автор изхьарԥш2=Гундарин, Михаил Виачеслав-иԥа|Ахьӡ2=Михаил Виачеслав-иԥа|Астатиа ахьӡ=Фазиль : опыт художественной биографии|Ақалақь=Москва|Аҭыжьырҭа=АСТ : Редакция Елены Шубиной|Адаҟьақәа=461|Асериа=Великие шестидесятники|isbn=978-5-17-145596-5}} ==Азхьарԥшқәа== {{commonscat|Fazil Iskander|Фазиль Искандер}} * [https://spapsny.org/pisateli/iskander-fazil-abdulovich Искандер Фазиль Абдулович] {{ru icon}} * [https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/iskander-fazil-abdul-i%D2%A7a Искандер Фазиль Абдул-иԥа] {{ab icon}} * {{cite web|title=Фазиль Абдулович Искандер|url=https://magazines.gorky.media/authors/i/fazil-iskander|publisher=[[Журнальный зал]]|accessdate=2022-05-30|archive-date=2022-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220522034530/https://magazines.gorky.media/authors/i/fazil-iskander|url-status=dead}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1929 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 6 рзы ииз]] [[Акатегориа:2016 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Ԥхынгәымза 31 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Асовет шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]] [[Акатегориа:СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәылацәа]] [[Акатегориа:Қырҭтәылатәи ССР араионқәа рҟынтәи СССР жәлар рдепутатцәа]] [[Акатегориа:Акультуреи аҟазареи ирызку Урыстәыла Ахада Ихеилак алахәылацәа]] i0u15npy6148ejov8y4xaxh0biq4row Шеқспир, Уильиам 0 5947 169352 169158 2026-07-12T15:09:09Z AbidzbaS 25606 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */ 169352 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ауаҩы |ахьӡ=Уильиам Шеқспир }} '''Уи́льиам Шеқспи́р''' ({{lang-en|William Shakespeare}}; {{date|26|4|1564}} [[Стратфорд-апон-Еивон]] – {{date|23|4|1616}} Стратфорд-апон-Еивон) — [[Англызцәа|англыз]] поет, адраматург, актиор. ==Абиографиа== Шеқспир диит анапҭырԥаҟаҵаҩы, аласаҭиҩы, аҭыԥантәи олдермен (асҭаршин) иҩнаҭаҿы. Шеқспир ихәыҷреи иқәыԥшреи ирызкны дыррақәак ҳәа, шамахамзар, иарбанзаалак акгьы нымхаӡеит. Ишырыԥхьаӡо ала, [[1570-1579|1570-тәи ашықәсқәа]] раан уи [[акрал Едуард VI иитәыз Стратфорд иҟаз аграмматикатә школ]] ахь дныҟәон. 1582 шықәсазы ԥҳәысс дигеит [[Ҳаҭауеи, Енн|Енн Ҳаҭауеи]], урҭ хҩык ахәыҷқәа рыхшеит. Шеқспир аицавтор еиҵбык иаҳасабала раԥхьаӡа акәны апиесақәа аус рыдиуло далагеит ҳәа рыԥхьаӡоит 1587-1588 шықәсқәа рзы. Шеқспир, аамҭак ицаныз иеиҳабацәаз, ма иеиҵбацәаз адраматургцәа реиԥш акәымкәа, адраматург иаҳасабала иусура зегьы зыдҳәалаз– «[[Алорд-камергер имаҵуцәа]]» ({{lang-en|Lord Chamberlain’s Men}}; [[1603]] ш. нахыс [[The King’s Men]]) захьӡыз театртә еилахәыра заҵәык акәын. «Алорд-камергер имаҵуцәа» еиуеиԥшым атеатрқәа рысценақәа рҿы иқәгылон, [[1599]] шықәсазы [[Темза]] аладатәи ахықә аҿы (Лондон амҵа, Саутуарк) рхатәы театр «[[Глобус]]» дыргылаанӡа. Уи категориала апубликатә театр ҳәа изышьҭаз атеатрқәа ирыҵанакуан, избанзар иаман ажәҩан аҵаҟа иаартны иҟаз апартери зыхә еиҳа иҳаракыз, иаркны иҟаҵаз агалереиақәеи. 1608 шықәса нахыс ари атеатртә еилахәыра иахатәны иҟалеит ахыб змаз (уи аҟнытәгьы еиҳа ибеиаз ауаа анеира ахьрылшоз) атеатр «Блеқфраиерс» (Blackfriars). Раԥхьа, иҟалап, қьырала инкылоу драматургк, актиорк иаҳасабала аусура иалагаз Шеқспир, ари аилахәыраҿы дук мырҵықәа дҟалеит ихадоу лахәылаҩны, атеатртә хашәалахәы аҟнытә акрызҵазкуа хәҭак зауа дыруаӡәкны. Уи акырӡа еиӷьнатәит афинанстә уадаҩрақәа змаз иҭаацәаратә ҭагылазаашьа. Ишырыԥхьаӡо ала, ари иабзоураны Шеқспир илшеит аҭауадтә герб аиурагьы. [[Лондон]]и [[Стратфорд-апон-Еивон|Стратфорди]] Шеқспир инаигӡоз активлатәи ифинанстә усура (адгьылқәа раахәара, ашәахтә еизгаразы азин аахәара, итәы зқәыз усӡбарала рымхра уҳәа уб.иҵ.) иара иаамҭазы дарбанзаалак адгьылмпыҵакҩы изы ибжьааԥнытәыз усын, уи ирҿираратә усура акала иаԥырхагахо иҟамызт. [[1613]] шықәсазы «Глобус» аҿы абылра аныҟала ашьҭахь, иҭҵааҩцәа реиҳарак ишырҳәо ала, Шеқспир уарла-шәарла, мамзаргьы зынӡаск Лондон дцаӡомызт, уи хадаратәла Стратфорд акәын дахьынхоз ((Стратфорд-апон-Еивон). Шеқспир иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь, уи иҩызцәеи иколлегацәеи – актиорцәа [[Ҳеминс, Џьон|Џь. Ҳеминси]] [[Конделли, Генри|Г. Конделли]], Б. Џьонсони, егьырҭгьи ралархәрала, уи ипиесақәа - иҭыҵхьази акьыԥхь зымбацзи зегьы еизганы аҭыжьра иаздырхиеит. Раԥхьатәи афолио (1623); [[18-тәи ашәышықәса]] аҟынӡа Шеқспир ипиесақәа асценаҿы хадаратәла ирҿыцны, еиҭаҟаҵаны акәын ишцәырҵуаз. [[19-тәи ашәышықәса]] азыбжазы ицәырҵуа иалагеит Шеқспир иавторра гәыҩбара азызуаз атеориақәа. Урҭ аԥшьызгоз ишырыԥхьаӡоз ала, ипиесақәа авторцәас ирымазар ҟалон аамҭак ицаныз, аҵара змаз аристократцәа – аграфцәа Оқсфорд, Ратленд, Дерби уҳәа егьырҭгьы.  Ицәырҵит агәаанагара, Шеқспир ипиесақәа авторс дрымоуп ҳәа уи иаԥхьа апиесақәа зыҩуаз К.Марло. Шеқспир иавторра ахырбгаларазы аҽазышәарақәа иахьа уажәраанӡагьы иҟоуп, аха аҵарауаа реиҳараҩык еицҿакны уи иавторра азхарҵоит. Ҳаамҭазтәи алитератураҭҵаараҿы Шеқспир иканон ҳәа изышьҭоу (даҽакала иуҳәозар, завторра гәыҩбара амам апиесақәа; урҭ иахьазы 36 шьақәыргылоуп) апроблема зыруадаҩуа, Англиа 16-17-тәи ашәышықәсақәа рҳәааҿы иаларҵәаз - пиесак аӡәы-ҩыџьа авторцәа аус анадырулоз аԥышәа ауп. Шеқспир иавторра ахьышьақәырыӷәӷәо апиесақәа зегь рахьтә еиҳа изаау акәны иҟоуп – акомедиа «Ҩыџьа Веронатәқәа» («The two gentlemen of Verona», 1589–1591 ш.ш., икьыԥхьуп – 1623шықәсазы). 1600-тәи ашықәсқәа ирыҵанакуа апиесақәа гәыԥк – «Ашәага ашәагазы» ((«Measure for measure», 1603–1604), «Мақбет» («Macbeth», 1606–1607, аҩбагьы кьыԥхьуп 1623 шықәсазы) уҳәа егь. – асценақәа акык-ҩбак иҿыцны аус рыдиулеит Т.Мидлтон, иҟалап Шеқспир даламырхәкәа акәзаргьы. Аҵыхәтәаны, зегь реиҳа ихьшәоу уи ипиесақәа – Карденио («Cardenio», 1612–1613, еиқәымхаӡеит), «Акрал Генрих VIII-тәи» («All is well, or King Henry VIII», 1612–1613, икьыԥхьуп 1623 ш.), «Ҩыџьа идыру ауацәа» («Two noble kinsmen», 1613–1614, икьыԥхьуп 1634 шықәсазы),Џь. Флетчери Шеқспири русеицурала иаԥҵоуп. Уи иаҷыдангьы, Шеқспир иавторразы гәыҩбара ахьыҟам апиесақәа рыхәҭакгьы, иаҳҳәозар, «Гамлет», егьырҭ авторцәа заатәи рыпиесақәа рышьаҭала иҩуп. Шеқспир ирҿиамҭа традициалатәи аамҭала реихшараҿы иалыркаауан: заатәи ахроникақәеи, акомедиақәеи, апоемақәеи раамҭа (1590-тәи ашықәсқәа), иҭышәынтәалоу атрагедиақәеи «ипроблематәу апиесақәеи (мамзаргьы «еиқәылашьца иҟоу акомедиақәеи») 1600-1608 ш.ш., иара убасгьы «атрагикомедиақәа», мамзаргьы афантастикеи алакәи релементқәа злоу адрамақәа раамҭа (1609-1613ш.) William Shakespeare. The tragedy of Hamlet Prince of Denmarke. London, 1611 (Уилиам Шеқспир. Ҳамлет). Аҩбатәи аҭыжьымҭа атитултә даҟьа in quarto аформат аҿы. Folger Shakespeare Library. CC BY-SA 4.0 Ас еиԥш иҟоу аамҭалатәи аихшара мзызс иаман Шеқспир ибиографиа ҳәаақәҵарала аинтерпретациа азура – заатәи икомедиақәа ирыҵоу «аренессанстә», гәырӷьаралатәи адунеихәаԥшышьа аҟнытә ишәхьоу атрагедиақәа рҿы иҟоу адунеи аоптимисттә блала ахәаԥшра агәахшәара, уи ашьҭахь агәыӷреи алакәи рдунеи агәылалара. Ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырра ас еиԥш ҵакы заҵәыла ари азҵаара азнеира иақәшаҳаҭым. Избанзар, иахьатәи аҭҵааҩцәа ишҳеилдыркаауа ала,  Шеқспир еиуеиԥшым аамҭақәа рзы дзызхьаԥшуа ажанрқәа автор хаҭала ииҭахыу акәымкәа, апублика ргәаҳәарақәеи, урҭ еиҳа рхы ахькыду, насгьы атеатртә ԥышәараҿы имҩаԥысуа аԥсахрақәеи роуп. 20 шықәса инареиҳаны Шеқспир драматургк иаҳасабала аус иуан иаамҭазы ирдыруаз ажанрқәа зегьы рҿы.  1590-тәи ашықәсқәа рзы уи Англиатәи акралқәа ирызкыз асиужетқәа рыла иаԥиҵеит аҭоурыхтә хроникақәа рцикл. Ахроникақәа – Шеқспир раԥхьаӡатәи иԥышәоуп иуадаҩу ахаҭаратәи аполитикатәи аганқәа реимадараҿы ауаҩытәыҩсатә ҟазшьа аарԥшраҿы, аҭоурых аҿы аиндивиди аколлективи рроль аилкаараҿы. Аҭоурыхтә материал аарԥшраҿы ихадоу хыҵхырҭаны Шеқспир изы, уи аамҭак ицаныз егьырҭ арҿиаҩцәа зегьы реиԥш, иҟалеит Р. Холиншед иаԥҵамҭа: «Англиеи, Шотландиеи, Ирландиеи рхроникақәа» (Аҩбатәи аҭыжьымҭа, 1587). Традициала ахроникақәа еидыркылоит ҩ-тетралогиак: хронологиала еиҳа ихьшәоу ахҭысқәа аарԥшуп «Генрих VI» ахәҭақәа хԥа рҿы (1591–1592,икьыԥхьуп 1623, 1594, 1595 шықәсқәа рзы) «Ричард III» («The tragedy of king Richard III», 1592–1593, икьыԥхьуп 1597 ш.), еиҳа изаау – «Ричард II» аҿы («The tragedy of king Richard II», 1595, икьыԥхьуп 1597 азы), «Генриха IV» («The Historie of Henrie IV» ҩ-хәҭак рҿы, 1596–1597 и 1597–1598, 1-тәи ахәҭа кьыԥхьын 1598 шықәсазы, 2-тәи – 1600 шықәсазы) иара убас «Генрих V» («The life of Henry V» аҿы, 1598–1599, икьыԥхьын 1600 шықәсазы). Арҭ 8-хроникак рызкуп 1399 шықәсазы Ричард II-тәи данахырҳәаз инаркны, 1485 ш. Босворт иҟаз аибашьраҿы Ричард III иаҵахара аҟынӡа аамҭа аҩныҵҟала имҩаԥысуаз ахҭысқәа. Шеқспир аамҭак ицаныз егьырҭ адраматургцәа реиҳараҩык рзы ахроникаҿы акомикатә сценақәа «ибжьаргылоу номерқәаны» иҟаҵазар, Шеқспир иҿы иҭоурыхтәым аперсонажцәа ԥсихологиала ахроника хықәкыла изызку аҭоурыхтә персонажцәа иреиҵамкәа инарҵауланы иаарԥшуп. Иаҳҳәап, сер Џьон Фальстаф ахроникаҿы («Генрих IV», ахәҭақәа 1 и 2; «Генрих V») иоуз асценатә еицдырра иабзоураны акомедиа «Винӡортәи ахыччаҩцәа» («The merry wives of Windsor», 1597–1598, икьыԥхьын 1602 шықәсазы). Атетралогиа иалаӡам ахроникақәа «Акрал Иоанн» («King John», 1596, икьыԥхьын 1623 ш.), иара убас «Акрал Генрих VIII». 1590-тәи ашықәсқәа рзы иҩу Шеқспир икомедиақәа ҟазшьа дырганы ирымоуп акырӡа ируадаҩу, ҩыџьа-ҩыџьала, хҩы-хҩыла бзиа еибабо афырхацәа злоу асиужетқәа рыла аибыҭара. «Винӡортәи ахыччаҩцәа» рҟны ада, егьырҭ зегьы рҿы ахҭысқәа мҩаԥысуеит Англиа анҭыҵ, еиҳарак Италиа.  Арҭ «аромантикатә» комедиақәа реиҳарак рсиужетқәа абжьааԥны иахьынтәаагоу еиҭагоу ановеллақәа реизгақәа рҟнытә ауп. «Ҩыџьа Веронатәқәеи» «Винӡортәи ахыччаҩцәеи» рыда, Шеқспир заатәи икомедиақәа рышҟа иаҵанакуеит «Ахамаԥышәа лыбжьара» («The taming of the shrew», 1590–1591), «Аҩашьарақәа ркомедиа» («The comedy of errors», 1594, аҩбагьы кьыԥхьын 1623 шықәсазы), «Илҵшәадахаз абзиабаратә ҽазышәарақәа» («Love’s labour’s lost», 1594–1595, икьыԥхьын 1598 ш.), «Аԥхынҵыхтәи аԥхыӡ» («A midsummer night’s dream», 1595) и «Акгьы злам азы ашыкь бжьы рацәа» («Much ado about nothing», 1598, аҩбагьы кьыԥхьын 1600 шықәсазы). Еиҳа ихьшәоу Шеқспир икомедиақәа рҿы (иааизакны 1600-тәи ашықәсқәа ирыҵанакуа идрамаҿы еиԥш) еиҳа иӷәӷәаны иаарԥшуп амелонхолиатә, агәкаҳаратә лагамҭа. Заатәи икомедиақәа рҿы ақьачақь баша ихархьу комикны даарԥшызар, ихьшәоу ирҿиамҭақәа рҿы уи бжеиҳан илахь еиқәуп, зны-зынлагьы тәамбаратә-хыччарала ахҭысқәа дрыхәаԥшуеит, абзиабаратә цәаҳәақәа ракәзар,  афырхацәа азыԥшымкәа иаалырҟьаны иӡбахоит. Убас еиԥш иҟоу, Шеқспир ихаан икьыԥхьымыз «амелонхолиатә» комедиақәа рахь иаҵанакуеит «Ишԥашәгәаԥхо шәара абри? («As you like it», 1599), «Ажәаҩатәи аҵх, мамзаргьы шәара ишышәҭахыу» («Twelfth night, or What you will», 1600–1601), иара убасгьы «Ибзианы инҵәо зегьы бзиоуп» («All’s well that ends well», 1603–1607, рызегьы кьыԥхьын 1623 шықәсазы). Урҭ акомедиақәа типла ирзааигәоуп ажанрқәа рҳәаақәа еилазго «апроблематә пиесақәа» ргәыԥгьы. Урҭ зегьы рзы иҟазшьадырганы иҟоуп инаҵшьны иаарԥшу асоциалтәра, афырхацәа иаартны, зны-зынлагьы цәгьацәыԥхамшьарыла ауаажәларра ианрыхцәажәо, афырхаҵа истатуси ииҳәо ажәақәеи ихымҩаԥгашьеи лассы-лассы ианеиқәымшәо, амораль аганахьала иҟоу ауадаҩреи аҵакы рацәареи. Убас, «Венециатәи ахәҳахәҭҩы» («The merchant of Venice», 1596–1597, икьыԥхьуп 1600 шықәсазы) иахәаԥшуеит, ахәшьарагьы арҭоит ганкахьала, атрадициа аҳәаақәа ирҭагӡаны ауриақәа карикатуратә ҳасабла раарԥшра еиԥш, даҽа ганкахьала, антисемитизм иаҿагыланы иаԥҵоу раԥхьатәи сахьаркыратә ҳәамҭак аҳасабалагьы. Апиеса «Троили Крессидеи» («Troilus and Cressida», 1600–1602, икьыԥхьын 1609 шықәсазы) аҿы лассы-лассы иазгәарҭоит изҭагылоу аамҭа иазырхоу асатира, «Ашәагазы ашәага» аҿы акәзар – Иаков VI Стиуарт инапхгара раԥхьатәи ашықәсқәа раан амчреи аморали ирызкны иҟаз аимак-аиҿакқәа рныҩбжьы. «Апроблематә пиесақәа» ирхыуԥхьаӡалар алшоит Шеқспири Т.Мидлтони реицавторрала иаԥҵоу «Афинтәи Тимон» («Timon of Athens», 1605–1606, икьыԥхьын в 1623 шықәсазы) – Шеқспир изы прецедент змамыз аҵәылаҵареи агәкаҳареи рыла иҭәу, ауаажәларра ргәымбылџьбареи рыԥсыцәгьареи ирызку асатира.  Ахроникақәеи, «апроблематә пиесақәеи», атрагедиақәеи рыбжьара иҟоу аҭыԥ ааныркылоит Плутархи, иара убас егьырҭ римтәи аҭоурыхҩҩцәеи рсиужетқәа рыла иҩу «римтәи атрагедиақәа»: «Иули Цезар» » («Julius Caesar», 1599), «Антонии Клеопатреи» («Antony and Cleopatra», 1606), «Кориолан» («Coriolanus», 1608, урҭ зегьы кьыԥхьын 1623 шықәсазы). Формалла «римтәи атрагедиақәа» рахь ирхырыԥхьаӡалоит иара убасгьы заатәи иҩымҭа «Тит Андроник» («Titus Andronicus», 1592, икьыԥхьын 1594 шықәсазы). Зегь реиҳа еицырдыруеит, еиҳагьы лассы-лассы иқәдыргылоит атрагедиа дуқәа ҳәа изышьҭоу Шеқспир ирҿиамҭақәа: «Ромеои Џьульеттеи» («Romeo and Juliet», 1595–1596, икьыԥхьын 1597ш.), «Ҳамлет» («The Tragedy of Hamlet, Prince of Denmark», 1600–1601, икьыԥхьын 1603ш.), «Отелло» («Othello, the moore of Venice», 1603–1604, икьыԥхьын 1622 ш.), «Аҳәынҭқар Лир» («King Lear», 1605–1606, икьыԥхьын 1608 ш.), иара убас  «Мақбет». Шеқспир «итрагедиа дуқәа» рҿы иҟаӡам еицырзеиԥшу асиужеттә мҩақәеи афырхацәа ртипқәеи. «Ромеои Џьулеттеи» «аромантикатә комедиақәа» ирзааигәоуп, итрагедиатәу, раԥхьаӡа иргыланы, уи аҵыхәтәа ауп. Ҳамлет» - адунеитә драматургиаҿы зегь реиҳа еицырдыруа, иара убас зегь реиҳагьы еилкаам трагедиоуп. Уи традициала афырхаҵа агәҭахәыцреи аус ҟаҵареи рыбжьара илак-ҩакра ҭоурых ҭҵаарак аҳасабала аинтерпретациа азыруеит. Уи 17-тәи ашәышықәса раԥхьатәи ашықәсқәа рзы ҿыц ихынҳәыз «ашьауратә трагедиа» амода Шеқспир аҭакс иаиҭази афырхаҵа - амелонхолик ихаҿсахьеи реилаӡҩара иахылҿиааз рҿиамҭоуп. «Отеллои» «Мақбети» лассы-лассы еизааигәартәуеит рҽеишьа змам агхақәа ирызку трагедиақәак раҳасабала. Урҭ рҿы хадара зуа ируакуп зыԥсихологиа зҩыдам ацәгьауцәа – амчра зегьы знапаҿы аагаразы иқәԥо «амакиавеллист». Ихыбгало, насгьы ҽыц еиҭашьақәгыло аҳәынҭқарра иазку аполитикатә тема апиеса «Аҳ Лир» аҟнытә ииасуеит ацәгьаура еиҳа еиҿыршәшәаны иаарԥшу апиеса «Мақбет» ашҟа. Шеқспир итрагедиақәа шамахамзар зегьы рҿы акомедиатә сценақәеи акомикатә фырхацәеи ыҟоуп (акомикцәа «Ҳамлети» «Мақбети» рҿы, амеланхоликцәа «Ромеои Џьулеттеи» «Аҳ Лири» рҿы). «Атрагедиа дуқәа» анкьа лассы-лассы аинтерпретациа азыруан Шеқспир аиҭарҿиаратә гуманистцәа рдунеихәаԥшышьа «игәы шахшәаз» аазырԥшуа акы аҳасабала. Аха еиҳа ииашазар ҟалап урҭ ацәгьа аԥсабара инарҵауланы аҭҵаара, егьа иуадаҩзаргьы, уи аҵыхәтәанынӡа аҿагылара аганахьала иԥхьаӡазар. Ихьшәоу Шеқспир ипиесақәа – алакә аелементқәа злоу атрагикомедиа ажанр ала иаԥҵоуп (урҭ реиҳарак аицавторратә ҳасабла иҩуп) – «Перикл» («Pericles, Prince of Tyre», Дж. Уилкинси иареи еицырҩит, 1607–1608, икьыԥхьын 1609 ш.), «Цимбелин» («Cymbeline», 1610, икьыԥхьын 1623ш.), «Аӡынтәи алакә» («The Winter’s tale», 1609–1610, икьыԥхьын 1623 ш.) иара убас егьырҭгьы. Арҭ аҩымҭақәа рҟнытә зегь реиҳа еицырдыруа иҟалеит « Афырҭын» («The Tempest», 1610–1611, икьыԥхьын 1623 шықәсазы). «Афырҭын» – Шеқспир ипиеса рахьтә иакзаҵәыкуп, асиужет азы раԥхьаӡатәи зхыҵхырҭа ԥшаамкәа иҟоу. Ԥыхьа аҭҵааҩцәа ишырыԥхьаӡоз ала, Шеқспир араҟа «ирҿиаратә уасиаҭ» ааирԥшуан, урҭ ишырбоз ала, уи ифырхаҵа Просперо иеиԥш, мап ацәикуан «атеатртә ҟазаратә лаԥшхырԥага». Аха иара усгьы адраматург «Афырҭын» ашьҭахьгьы аицавторрала апиесақәа иҩуан. Шеқспир иара убасгьы деицырдыруеит поетк иаҳасабала. Уи заатәи ипоемақәа – амифологиатә сиужет иалху «Венереи Адониси» («Venus and Adonis», икьыԥхьын 1593ш.), иара убас римтәы аҭоурых аҟнытә асиужет ала иҩу «Зцәа ԥырҽыз Лукрециа» («The Rape of Lucrece», икьыԥхьын 1594ш.) – изкын Саутгемптон аграф Г.Ризли, ишырыԥхьаӡо ала, иҩын уи иҟаиҵаз аҿаҵарала. 1609 шықәсазы акьыԥхь абеит (иҟалап, автор изымдыруа акәзаргьы) Шеқспир и- «Сонетқәа» раԥхьатәи аҭыжьымҭа (зынӡа 154). Автор ифырхаҵеи, Арԥыс Хазынеи (Аҩыза), аҳкәажә Еиқәеи, Аиндаҭлаҩи реизыҟазаашьа иазку ацикл. Аверсиақәа рхыԥхьаӡара акырӡа ишырацәоугьы, урҭ рпрототипқәа зусҭцәаз ҳәа аҭак иахьа уажәраанӡагьы еицҿакны иҟаҵаӡам. Шеқспир и-«Сонетқәа» итрадициатәу Петрарка иҟынтәи иаауа атематикалоуп ишеибарку – абзиабареи, ахыбаареи, зегь хзырбгало аамҭеи, иара убас уи иаиааиуа апоезиа амчи. Уи аизҳара анаҭеит англыз поезиа Сурреи аграф  Генри Говард иалаигалаз апоетикатә форма (abab cdcd efef gg), уи Шеқспир ихаангьы иреиӷьу жанртә ҿырԥшуп ҳәа ирыԥхьаӡон. Ихьшәоу Аиҭарҿиара ахаҭарнак Ду Шеқспир ирҿиараҿы еилеигӡон  зҭәымҭа иҭагылоу, ихьшәоу Абжьаратәи ашәышықәсақәа ирыҵанакуа ауаҩы идунеихәаԥшышьеи Европатәи агуманизмра аидеиақәеи, жәлар ргәырӷьа-ччаратә карнавалтә доуҳареи, ақьырсиантә етика амотивқәеи, анеоплатонизми, анеостоицизми уҳәа  иаамҭа иаҵанакуаз егьырҭ афилософиатә хырхарҭақәеи асоциалтә-политикатә теориақәеи; ирҿиамҭақәа рҿы иаарԥшу аперсонажцәа акырӡа иҭбаау, дунеихәаԥшралагьы ҭагылазаашьалагьы еиуеиԥшым ауаажәларратә гәыԥқәа ирыҵанакуеит. Зымҽхак ҭбаау, ицәқәырԥо аиҭасратә аамҭа асахьа, уи ицәырнаго аиҿагыларақәа, аконтрастқәа Шеқспир ипиесақәа рҿы афырхацәа рхатә драмақәа рыла иаарԥшуп. Адунеитә литератураҿы раԥхьаӡа акәны урҭ цәыргоуп ган рацәала, инарҵауланы, ҩныҵҟалатәи еизҳарала. «Шеқспир икульт» - идеалтәу автор, «аԥсабара аԥа» иашаны иҟоу аӡәы иаҳасабала – раԥхьа ишьақәгыло иалагеит Англиа, нас 18-тәи ашәышықәса аҩбатәи азыбжазы Европагьы. Уи аҿы акрызҵазкуа ароль нанагӡеит Шеқспир ирҿиамҭақәа рзы С.Џьонсон ииҩыз аԥхьажәа (1765), иара убас 1769 шықәсазы Стратфорд ақалақь аҿы актиор, апродиусер Д.Гаррик еиҿикааз «Шеқспир ииубилеи». Германиа «Шеқспир икульт» ашьақәырӷәӷәара иацхрааит И.Г.Гердери И.В.Гиотеи. Аромантизм ахаҭарнакцәа Шеқспир дрыдыркылеит иарбан ԥҟарразаалак аҟнытә зхы иақәиҭу, иҿырԥшыгоу рҿиаҩ дук иаҳасабала. 18-тәи ашәышықәса 2-тәи азыбжазы ихацыркхоит Шеқспир ирҿиамҭақәа Урыстәыла ралаҵәара. 19-тәи ашәышықәса азыбжанӡа урҭ рдыруан афранцызцәеи анемеццәеи реиҭагамҭақәа-адаптациақәа рыла. Раԥхьаӡа акәны А.П.Сумароков «Ҳамлет» (1748), нас Н.А.Карамзин – «Иули Цезар»(1787) аурыс шьаҭахь ишиаргазгьы, Урыстәыла «Шеқспир икульт» аромантизм аамҭоуп изыдҳәалоу. Шеқспир итрагедиақәа еиҭеигон В.К.Киухельбекер абааҿы данҭакызгьы, Сибраҟа данахырҵагьы. Аурыс литератураҿы Шеқспир идоуҳа ацәырҵраҿы ароль ду наигӡеит А.С.Пушкин. Уи итрагедиа «Борис Годунов» ҩын «ҳаб Шеқспир исистемала». Аурыс культуразы аҵак ду аман Н.А.Полевои ахы иақәиҭны еиҭеигаз атрагедиа «Ҳамлет» (1837), уи апиеса Москвеи Санкт-Петербурги ианықәдыргыла ашьҭахь ихацнаркит «аурыс гамлетизмра» иазкны, анаҩс И.С.Тургеневи егьырҭи изцырҵаз аимак-аиҿак. Шеқспир ихатә ҭыԥ ааникылеит «ареалистцәеи» «ицқьоу аҟазара» азықәԥаҩцәеи реимак-реиҿак аҿгьы. Аџьынџьтәылатә культураҿы Шеқспир иааникыло аҭыԥ ҷыда инаҵшьны иазгәарҭеит 1865 – 1868ш.ш., иара убас еиҳаракгьы 1902-1904 ш.ш. рзы (С.А.Венгеров иредақциала) иҭыжьыз уи идраматә рҿиамҭақәа реизга. Аурыс ԥхьаҩы Шеқспир иҭынха зегьы шеибгоу адырразы алшара иоуит 19-тәи ашәышықәса аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы. Усҟаноуп ианцәырҵыз аурыс академиатә шеқспирҭҵаара (Н.И.Стороженко уҳәа егьырҭгьы). Шеқспир изхьаԥшуеит, уи иҳәамҭақәеи ихшыҩҵакқәеи рхы иадырхәоит идеологиалагьы апоезиаҿгьы зынӡаск еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рхаҭарнакцәа – ареалистцәеи амодернистцәеи, мраҭашәаратәқәеи аславианофилқәеи уҳәа убас ирацәаҩны. Уимоу, 1917-1922-тәи ашықәсқәа рзы Атәылауаҩратә еибашьраан Шеқспир ишҟа иҟаз азҿлымҳара ԥсыҽымхеит – еиҿагыланы еибашьуаз аганқәа рыҩбагьы уи иҭынха дара ринтересқәа рҿы рхы иадырхәарц рҽазыршәон. Шеқспир икәша-мыкәша еснагь имҩаԥысуаз– «аристократра», мамзаргьы «абуржуира» ҳәа ақәԥара,  уи изкыз аимак-аиҿак -  зны-зынла аестетикатә план аҟнытә аполитикатә қәыԥшылара ашҟа иианагон, уи политикатә авторк иаҳасабла изнеиуа иалагон. Урыстәыла Шеқспир иҭҵаара иҿыцны ацәырҵра мҩаԥысуеит 1930-тәи ашықәсқәа рзы, И.А.Аксионови, еиҳаракгьы А.А.Смирнови М.М.Морозови русумҭақәа анҭыҵ ашьҭахь. Хаҭала убри аамҭазы ауп ишьақәгыло ианалага аурыстә шеқспирҭҵаараҿы ихадоу ҩ-хырхарҭак – Шеқспир идрамақәа ржанртә ҷыдарақәа рыҭҵаареи урҭ рысценатә адаптациеи. Шеқспир ижанрқәа рпроблематика аус адырулон Л.Е.Пински, А.А.Аникст. Урҭ рымчала Аҭҵаарадырратә Академиаҿы еиҿкаан Шеқспиртәи акомиссиа. «Аурыс Шеқспир» раԥхьатәи иҭоурыхҭҵааҩцәаны иҟалеит Иу.Д.Левини М.П.Алексееви. Урҭ иҭырҵаауан аурыс литература астилистикеи, ажанрқәеи, ахаҿсахьақәеи рҿы Шеқспир ирҿиамҭа иҟанаҵаз анырра. 1930-1950-тәи ашықәсқәа раан иаԥҵан Шеқспир ирҿиамҭақәа реиҭагаратә корпус ҿыц. Уи аҿы акрызҵазкуаз аҭыԥ ааныркылеит М.Л.Лозински, Б.Л.Пастернак, А.Д.Радлова. С.И.Маршак иеиҭеигаз «Асонетқәа», стилистикала аоригинал излеиԥшым шыҟоугьы, аџьынџьтә культураҿы ицәырҵра ҷыданы иҟалеит. Адунеитә культураҿы ифеноментә цәырҵраны, аурыс культура иадырга ҷыданы иҟалеит Г.М.Козинцев ифильмқәа «Ҳамлет» (1964), «Аҳ Лир» (1971). Иара убасгьы Таганка иҟоу Москватәи атеатр аҿы «Ҳамлет» ақәыргылара (ареж.Иу.Лиубимов, ароль хада – В.В.Высоцки), С.С.Прокофиев ибалет «Ромеои Џьулеттеи». Мраҭашәаратәи аҿеиԥш, аурыс литератураҭҵаараҿгьы 1980-тәи ашықәсқәа инадыркны урҭ ирышьҭанеиуаз егьырҭ ажәашықәсқәа рызгьы Шеқспир икульт, уи аамҭак ицаныз зегьы ирхыҳәҳәоз гениуп ҳәа иҟаз атенденциа маҷк иацәхьаҵуа иалагеит. Ас еиԥш иҟаз ааҳәра иаанагоз Шеқспир иаамҭа иаҵанакуаз атеатртә дунеи аиҭашьақәыргылара ашҟа еиҳа азҿлымҳара ҷыда аарԥшреи,  Лондон ақалақьтәии аҳҭынратәии культуреи Шеқспир ирҿиамҭеи ахьынӡеидҳәалаз аилкаара, еиуеиԥшым атәылақәа рмилаҭтә культурақәа  рҿи, иара убас ҳаамҭазтәи амассатә культураҿы Шеқспир ихаҿсахьа аҭҵаара ауп. Иаԥҵоуп Шеқспир иҭҵааҩцәа еидызкыло амилаҭтәқәеи жәларбжьаратәи ассоциациақәеи, иара убас Бирмингемтәи ауниверситет аҿы иҟоу Шеқспир изку аинститут, Стратфорд иҟоу Акралтә Шеқспир итеатр, Лондонтәи «Шеқспиртәи аглобус», иара убас егьырҭ атеатрқәеи реиԥш иҟоу еиуеиԥшым аинституциақәа. 1623 шықәсазы Г.Б.Џьонсон Шеқспир ирҿиамҭақәа «шәышықәсак мацара акәымкәа, аамҭақәа зегьы иртәуп» ҳәа ииҳәаз игәаанагара ахааназ ҳаамҭазы аҟара иактуалны иҟамлацызт. ==Аусымҭақәа== === Ромеои Џьулеттеи === {{Main|Ромеои Џьулеттеи}} '''''Ромеои Џьульеттеи''''' - Уилиам Шеқспир  икариера алагамҭазы ииҩыз, еиӷацәаз ҩ-ҭаацәарак ирхылҵыз,  ҩыџьа италиатәи ақәыԥшцәа рыбзиабара иазку трагедиоуп. Уи Шеқспир иҩымҭақәа рҟнытә зегь реиҳа аларҵәара зауз рҿиамҭоуп. «Ҳамлет» инаваргыланы, уи асценаҿы иара Шеқспир ихаҭа зегь реиҳа дахьыхәмархьаз апиесақәа ируакуп. Иахьазы ари арҿиамҭа аперсонаж хадацәа - адунеи аҿы  бзиа еибабо аҿарацәа ирархетипқәаны иҟоуп. «Ромеои Џьулеттеи» шьаҭала антикантәи иаауа атрагикатә романқәа ртрадициа иаҵанакуеит, Маттео Банделло ииҩыз уи асиужет,  италиатәи алакә иалхны иҟаҵоуп, анаҩс «Ромеои Џьулеттеи ирызку атрагедиатә ҭоурых» ҳәа ахьӡҵаны, Артур Брук уи ажәеинраала ашҟа ииаганы икьыԥхьит 1562 шықәсазы. === Отелло === ''Ари атермин егьырҭ аҵакқәагьы амоуп, шәахә. Отелло (аҵакқәа).'' {| class="wikitable" | colspan="2" |'''Отелло''' |- | colspan="2" |англ. ''The Tragedy of Othello, The Moor of Venice'' |- | colspan="2" | Актәи  акварто (1622) аҟнытә атитултә даҟьа |- |'''Ажанр''' |атрагедиа |- |'''Автор''' |Уилиам Шеқспир |- |'''Аоригинал  абызшәа''' |Зааӡатәи аамҭа иашьашәалоу англыз бызшәа<sup>[d]</sup> |- |'''Ианҩыз арыцхә''' |1603 |- |'''Раԥхьа ианкьыԥхьыз арыцхә''' |1622 |- | colspan="2" |Арҿиамҭа атекст Викитек аҿы иҟоуп |- | colspan="2" |Медиа афаилқәа Викишьҭаҵарҭаҿы |} «'''Оте́лло'''» ([[Англыз бызшәа|англ.]] ''The Tragedy of Othello, The Moor of Venice'') —  Уилиам Шеқспир итрагедиа, 1603 шықәса  инарзынаԥшуа иҩуп .  Ахҭыс мҩаԥысуеит Кипр адгьылбжьаха ампыҵакразы венециатә-ҭырқәтәылатә еибашьра (1570-1573) аан. Кипр 1489 шықәса аахыс Венециатәи ареспублика иатәын. 1571 шықәсазы,  акыраамҭа амацәаз иҭакны ианыҟаз ашьҭахь, абаӷәазатә қалақь Фамагуста аҭырқәцәа ирымпыҵархалеит. Ари атрагедиа асиужет зегьы ахьымҩаԥысуа ҩ-персонажк - Отеллои Иагои рыкәша-мыкәша ауп.  Отелло – аинрал ичын змоу мавритантә фицаруп. Уи Ҭырқәтәыла Кипр ианақәлаз аамҭазы Венециатәи ар рҿы амаҵура дахысуеит. Урҭ ахҭысқәа рыламҭалазы уи қәрала иара иаҵкыс акырӡа иқәыԥшыз, амал змаз, ихатәраз аҭаацәара иалҵыз аԥҳәызба ԥшӡа Дездемона ԥҳәысс дигеит. Дездемона уи бзиа дбаны, лаб дшақәшаҳаҭмызгьы,  диццеит. Иаго – Отелло изы бзиара зҭахым ипоручик иоуп. Уи чинла иеиҳабу Отелло иԥҳәыс лахь имоу ахыбаара гәаҭаны, еснагь амҵа аҵаиҵоит, ацәгьа иршоит. Уи ицәгьа-ҵәыршрақәа ирыхырҟьаны, зшьара иқәҟьаны зыхшыҩ иахыҵыз Отелло ихы аҵкыс бзиа иибоз иԥҳәыс инапала дишьуеит. Ари атрагедиа иаанарԥшуа, ахааназ актуалра зҵоу ацәанырра ӷәӷәақәеи, ахыбаареи, иара убас аетникатә цәымӷреи раарԥшра иабзоураны, «Отелло» иахьа уажәраанӡа зегь реиҳа аларҵәара змоу, лассы-лассы аекрани асценеи рышҟа ииарго пиесоуп. Уи Адунеизегьтәи абиблиотека иалоуп (адунеитә литератураҿы зегь реиҳа зҵазкуа арҿиамҭақәа рсиа еидызкыло Норвегьиатәи ашәҟәтәы клуб). Аперсонажцәа (апиесаҿы ишцәырҵуа  реишьҭагылашьа  ала) * Венециа адож * Брабанцио, асенатор * Егьырҭ асенаторцәа * Грациано, Брабанцио иашьа * Лодовико, Брабанцио иҭахы * Отелло, зышьҭра ҳараку амавр венециатәи амаҵзураҿы * Кассио, уи илеитенант, даҽакала иуҳәозар, ихаҭыԥуаҩ * Иаго, уи ипоручик * Родриго, венециатәи аҭауад * Монтано, Отелло иаԥхьа Кипр напхгаҩыс иамаз * Ақьачақь, Отелло иҿы амаҵ зуа * Дездемона, Брабанцио иԥҳа, Отелло иԥҳәыс * Емилиа, Иаго иԥҳәыс * Бианка, Кассио ибзиабаҩԥҳәыс Амшынуаа, ацҳаражәҳәаҩцәа, аҳәҳәаҩцәа, аруаа, ачынуаа, хаз игоу ауаа, амузыкарҳәаҩцәа, амаҵуҩцәа. Асиужет Дездемона. Теодор Шассерио, XIX ашәышықәса '''Актәи акт''' Зхашәа хы зымбо, амалуаҩ, аҭауад Родриго гәыбӷан иҭо диацәажәоит иҩыза, апоручик. Игәы иалоуп венециатәи ар рхада, мавритантәи аинрал асенатор Брабанцио иԥҳа Дездемона  маӡала ԥҳәысс дшигаз ала заа адырра ахьиимҭаз. Родриго илахь еиқәуп, избанзар ихаҭа дигәаԥхон Дездемона, уи лаб иҿгьы лнапы даҳәахьан. Иаго Отелло дицәымӷуп, избанзар уи Иаго еиҳа еиҵбыз, иаҟарагьы еилызымцоз аруаҩ Кассио еиҳаз аҭыԥ ииҭеит, иара даважьны. Иаго Родриго изеиҭеиҳәоит ихатә усқәа рзы Отелло ихы даирхәарц игәы ишҭоу. Уи Родриго агәра ииргоит Барбанцио дырҿыханы, иӡӷаб дыбналаны хаҵа дышцаз атәы иеиҳәарц азы. Ихаҭа дыҩны дцоит Отелло ишҟа, игәаан иҟоу Барбанцио лассы дааираны дшыҟоу азы игәы иҽаниҵарц. Родриго ирбыжкыз Брабанцио иаҳаз даргәаан, Отелло дысшьаанӡа сгәы сзырҭынчуам ҳәа даауеит, аха уи аамҭазы аҩны ҩындырҭәаауеит адож ихьчаҩцәа. Барбанциогьы иҽааникылар акәхоит – Венецианӡа иааиуеит аҭырқәцәа Кипр ақәларазы ирымоу агәҭакқәа ирызку ажәабжьқәа. Адож асовет ашҟа дрыԥхьоит зегьы. Брабанциогьы Отелло дицны адож ирезиденциахь дцар акәхоит.  Уи иҭахуп адож иҿы Отелло аара идиҵарц иԥҳа Дездемона дҟаҭәаны дхыихит ҳәа. Отелло илшоит Венециа адожи, Брабанцио иуацәа Лодовикеи Грацианои, иара убасгьы егьырҭ зегьы рҿаԥхьа ихы ариашара . Уи агәра диргоит Дездемона изаҟаразаалак акала дшыимҟаҭәаз, уи лара бзиа дшылбаз, Венециа даанӡа ихигаз лахьеиқәҵаралеи гәаҟралеи иҭәыз иԥсҭазаара аҭоурых анылзеиҭеиҳәоз аамҭазы. Асовет ирыдыркылеит Отелло иҭак, избанзар Дездемона лхаҭагьы агәра длыргоит уи бзиа дшылбо ала. Аха Барбанцио дахьцо, дҟәындҟәындуа амавр ишьҭеиҳәоит Дездемона иаргьы дшылҭиуа: «Угәы уҽаныз, амавр, лаб дылжьазар, уаргьы улжьоит» ҳәа. Иаго иаҳауеит, иаразнакгьы хырҩа рзиуеит Барбанцио дгәааны ииҳәаз урҭ ажәақәа. Адож иҟаиҵаз адҵала, Отелло идикылоит аҭырқәа мпыҵахалаҩцәа ирҿагыланы еибашьуа венециатәи ар рнапхгара. Уи иԥҳәыс қәыԥш диманы адгьылбжьаха Кипрҟа дцоит. Отелло иццоит илеитенант қәыԥш Кассио, ипоручик Иаго, уи иԥҳәыс Емилиагьы дрыцуп Дездемона лмаҵуҩык лаҳасабала. '''Аҩбатәи акт''' Кипр ианнеи, урҭ еилыркаауеит аҭырқәцәа рфлот афырҭын аан ишҭахаз. Отелло ируаа зегьы еицырзеиԥшу аныҳәа рылеиҳәоит, ихаҭа Дездемонеи иареи реибагара шәҟәыбӷьыцла аиқәыршәаразы дцоит. Уи иҟамзаара ихы иархәаны, Иаго Кассио аҩы ииржәуеит, нас уи Родриго диеирсуеит. Монтано урҭ дрыбжьаҟазо, игәааны, насгьы ижәны иҟоу Кассио ихы инапаҿы иааигарц азы диабжьоит, аха Кассио уи дизыҵҟьоит, ишеибарххоз, Кассио Монтано дихәуеит. Ихынҳәны иааз Отелло иҟалаз цқьа аилкаара иҽазикуеит, ахацәа дразҵаауеит. Отелло Кассио иҟаиҵаз азы диқәыӡбаны, ирратә хьӡы ихыихуеит. Даара иахьхәны иҟоу Кассио, Иаго иабжьагарала, Дездемона длыҳәоит иҭыԥ изиргьежьырц азы лхаҵа иҿаԥхьа ажәақәак лҳәарц. '''Ахԥатәи акт''' Дездемона илылшоит Отеллои Кассиои реиныршәара. Иаго иакәзар, иршо аинтригақәа ирыцҵо, Дездемона Кассио иҿы аус лымазар ҟалап ҳәа Отелло инықәырԥшшәа иаҳәара далагоит. Отелло лчабра анлыцәкаҳа (Отелло раԥхьатәи иҳамҭа), Емилиа ишьҭылхуеит, Иаго ипланқәа шылзымдыруазгьы, иҟаиҵаз аҳәарала, ачабра зцәыӡыз илымҭакәа, иара илҭоит.  Отелло Иаго иҿы днеиуеит, гәыбӷангьы ииҭоит, ихарала Дездемона лыгәрамгара ашьаҭа игәаҿы иҳауа дахьалагаз азы, нсгьы уи идиҵоит Дездемонеи Кассиои реимадара шьақәзырӷәӷәо акы иирбарц азы , мамзар Иаго апроблема ӷәӷәа шиоуа атәгьы иеиҳәоит. Ахԥатәи акт аҟнытә ахԥатәи асцена апиеса зегьы азы иеиҭасратә шәымҭаны иҟоуп – араҟоуп Иаго қәҿиарала иахьилшо Отелло игәаҿы агәыҩбара ажәла алаҵара, уи алагьы амавр иразҟгьы азԥхьагәаҭара. Иаго игәра ганы, Отелло дықәуеит хымш рыҩныҵҟала Дездемонеи Кассиои шишьуа ала. Иагогьы леитенантс дҟаиҵоит. Иаго иакәзар, Емилиа илымихыз Дездемона лчабра маӡала Кассио имаҭәақәа ирылаиҵоит. Акгьы ззымдыруа Кассио уи анибалакь, ибзиабаҩ Бианка илиҭоит, игәаԥхаз аџьоуҳар асахьа ақәҭылхырц азы. '''Аԥшьбатәи акт''' Иаго Отелло идигалоит Кассиои иареи Дездемона лыӡбахә ианалацәажәо аамҭазы насҭха дгыланы дырзыӡырҩырц . Аха Отелло иҽыҵәахны дахьтәоу ааигәара ашҭаҿы Кассиои иареи инеи-ааиуа ианеицәажәо, Иаго зыӡбахә дазҵаауа  Бианка лоуп. Урҭ ирҳәо ахәҭак змаҳауа амавр иԥҳәыс лыӡбахә рҳәо џьишьоит. Иара убри аамҭазы Бианка Кассио иҿы дааиуеит, даҽа ԥҳәыск лчабра аџьоуҳар ақәҭыхра шылҭахым Кассио иаҳәаны, Дездемона лчабра излырхынҳәырц азы. Отелло урҭ рнапаҿы ибоит иԥҳәыс ҳамҭас илиҭаз ачабра, иаразнакгьы уи – Дездемона «лыԥсахра шьақәзырӷәӷәо» акакәны дахәаԥшуеит. Зыхшыҩ иахыҵны, игәааны иҟоу Отелло ҵыхәаԥҵәала дазааиуеит иԥҳәыс лышьра. Кассио ишьра Иаго идиҵоит. Отелло иԥҳәыс илҳәо-иҟалҵо зегьы ихы ихнахуа, даҿаԥо далагоит, уимоу Венециатәи лыуацәа ишырбогьы дылҿасуеит. Уи Емилиагьы ларгьы аҭакс ирҳәо изаҟаразаалак ихахьы иааигом. Емилиа лҽазылшәоит Дездемона акгьы шылхарам, амаалықь еиҳагьы дшыцқьо, лхаҵа ижьара лхахьгьы ишымааиуа Отелло иаҳәара, аха уи иара дазыӡырҩуам. Уи аамҭазы Родриго Иаго иаҽԥныиҳәоит Дездемона лхыхразы ииҭаз ахьымаҭәа макьаназы иҟанаҵаз ҳәа акгьы шыҟам, иеиҳәоит ус анакәха, ахьымаҭәа архынҳәра шиқәшәо атәы. Иаго Родриго агәра ииргоит аццакра шаҭахым, зегь маншәаланы ишыҟало ала. Насгьы ихы иҭагаланы иеиҳәоит Отелло Кипрынтәи Дездемона диманы дымцарц азы Кассио дышьтәуп ҳәа. '''Ахәбатәи акт''' Отелло Дездемона лыԥсыбаҩ аҿаԥхьа аҵәыуара даҿуп. Уилиам Солтер, 1857ш. аҟара. Иагои Родригеи еицны Бианка лыҩны ашҟа ицоит, амҩа лашьцаҿы Родриго Кассио дишьрацы дижәлоит, Кассиогьы аҭакс Родриго дихәуеит. Уи аамҭазы Иаго, иҿыҵәахны дахьтәаз аҟнытә аӡәгьы иҽыимырбакәа дынцәырҟьан, Кассио ишьҭахь ала ишьапы ӷәӷәаны ихәуеит. Абжьқәа заҳаз ауаа еизоит - ара иҟоуп Лодовикогьы, Грацианогьы. Иаго гызмал иҽыҵәахны дахьцәыҵатәаз аҟнытә даацәырҟьаны Кассио «Узхәыда?» - ҳәа диазҵаауеит. Кассио алашьцараҿы ихәны ишьҭоу Родриго дыдирбоит. Иаго уи: «Ашьажәҩы!» ҳәа диқәҟааны, уи иара димҭиирц, насгьы ицәигаз ахьымаҭәагьы архынҳәра иқәымшәарц азы ашырҳәа иҟама наилаҵаны дишьуеит. Уи аамҭазы лыҩны ддәылҟьаны, дыҩуа даауеит Бианка, Иаго уигьы ауаа зегь ишраҳауа «иаԥырҟәҟәаау арҳәра» далахәуп ҳәа ауаа агәра диргоит. Отеллои Дездемонеи руадаҿы, иԥҳәыс ацәаразы данышьҭала, Отелло далагеит идыруеит ҳәа зыгәра ганы дыҟаз зегьы аартны лаҳәара. Аха иԥҳәыс уи зегьы мап ацәылкуеит. Абас иқәыԥшу аԥҳәыс «мыцла леибаркреи» «зааӡатәи лыбжьысреи» зхы еиларгаз Отелло уи ахчы лҿагәаны лыхәаҽра далагоит, аха шьаҿа быжьқәак аниаҳалакь, иԥырхагахар ҳәа дшәаны, аҟама лылаҵаны дишьуеит.. Емилиа дыҩны хаҵеи ԥҳәыси руада данааҩнашыла, Дездемона лыбжьы лаҳауеит, бызшьыда ҳәагьы длазҵаауеит. Аха аԥсхыхра иаҿу Дездемона дызшьыз Отелло шиакәу лҳәаӡом. Отелло иакәзар, Дездемона дшылыԥсахыз атәы аҳәара далагоит. Емилиа ацхырааразы ҿылҭуеит. Дыҩны дааиуеит ԥыхьатәи агубернатор Монтано, уи ицны иааиуеит Грацианогьы Иагогьы. Дездемона лхара ашьақәырӷәӷәаразы,  Отелло ачабра атәы анигәалаиршәалакь, Емилиа иаразнак еилылкаауеит лхаҵа иҟаиҵаз. Уи иаартны зегьы иралҳәоит лхаҵа ипланқәа ртәы, уи азы Иаго иԥҳәыс аҟама лылаҵаны дишьуеит, иаразнакгьы дыбналаны дцоит. Дездемона акгьы шылхарамыз акырӡа ихьшәаны изаҳаз Отелло, ӷәӷәала дихәуеит идырбаандаҩыз Иаго, уи аџьныш гызмал иԥсҭазаара зегьы дгәаҟуа ихигароуп ҳәа изҳәо. Иаго мап ацәикуеит иҟаиҵаз ацәгьара мзызс иамаз рзеиҭаҳәара, уи дықәуеит уаҳа дшымцәажәо ала. Родригеи, Емилиеи, Дездемонеи рышьразы Лодовико ирбаандаҩуеит Иагогьы, Отеллогьы. Аха Отелло, бзиа дызбоз, гәыкала изыҟаз иԥҳәыс ԥшӡа инапала дшишьыз, ихала иразҟы ԥыххааса ишигаз ихаҿы ианааи, рышьҭаларҭа уада дыҩнымҵкәа, ихала ихы ақәнага иақәиршәоит, иҟама игәы иалаҵаны иҽишьуеит. Лодовико Отелло ихаҭыԥан ар реиҳабыс Кассио дҟаиҵоит, Иаго иҟаиҵаз ацәгьарақәа рзы диқәыӡбаны, Кассио иабжьигоит ашьра иқәҵаны даԥырихырц азы. Ахыҵхырҭақәа Апиеса асиужет шьаҭас иаиуит италиатәи ашәҟәыҩҩы Чинцио иажәабжь «Венециатәи амавр» (итал. ''Un Capitano Moro''), Бокаччо и-«Декамерон» астиль ала иҩу уи и-100 жәабжьк реизга «Экатоммити» (1565) аҟнытә. Шеқспир иԥсы анҭаз Чинцио иҩымҭақәа акгьы англыз бызшәала иҭымҵӡацызт, «Отелло» атекст акәзар, италиатәи аоргинал ашьҭақәа еиҳа ианыԥшуеит, 1584 ш. азы афранцыз бызшәахь Габриель Шаппиуи еиҭагаҿы аасҭа. Чинцио иажәабжь шьаҭас иамазар ҟалоит 1508 ш. азы Венециа иҟалаз ареалтә хҭысқәа. Иҟалап, Чинцио иперсонаж прототипс дамазар Маурицио Отелло зыхьӡыз аиталиауаҩ. Уи  1505 ш.инаркны 1508 шықәса аҟынӡа Кипр иҟаз Венециаа рыр напхгара азиуан. Еилкаам аҭагылазаашьақәа раан уи иԥҳәыс диԥхеит<sup>.</sup> Чинцио иҿы ахатәы хьӡы змоу персонажны иҟоу Дездемона заҵәык лоуп. Егьырҭ зегьы – «Амавр», «Аескадра акомандаҟаҵаҩы», «Апрапоршьчик», «Апрапоршьчик иԥҳәыс» ҳәа ауп ишарбо. Чинцио  Дездемона лҿала иҳәоит ажәабжь амораль хада: «Европатәи аҳәса ирзаԥсам егьырҭ атәылақәа ирхаҭарнакцәоу, зтемперамент ӷәӷәоу ахацәа рыццара». Чинцио иажәабжь  милаҭла еилаԥсоу аибагарақәа рганахьала «маҷк арасистә гәҽанызаара узҭо» акы аҳасабала ирыдыркылон. ''А.-М. Колен''. Отеллои Дездемонеи. Чинцио и-Мавр Шеқспир и-Отелло шьаҭас иаиуит, аха ҭҵааҩцәақәак ишырыԥхьаӡо ала, адраматург игәы шьҭызхуаз акакәны иҟан 1600 шықәсазы Магрибынтәи мавритантәи аделегациақәа Елизавета лхаантәи Англиаҟа раара. Даҽа хыҵхырҭакны иҟалазар алшоит Лев Африкатәи ишәҟәы «Африка – адунеи ахԥатәи ахәҭа». Уи ашәҟәы Европа ақәҿиара ду аман, ирацәаны абызшәақәа рахь еиҭаган ,  жәашықәсалагьы иреиӷьыз еилкааганы иҟан [16. Џьон Пори 1600 шықәсазы уи «Арабтәии италиатәии Ион Лев Мавр ииҩыз Африка агеографиатә ҭоурых» англыз бызшәахьы еиҭеигеит. Отелло ихаҿсахьа аус анадиулоз, . Шеқспир уи аиҭага даԥхьазар ҟалоит. Аԥҵара аҭоурых Раԥхьаӡа акәны ари апиеса агәаларшәара уԥылоит Абанкеттә маҵзура аԥхьаӡараҿы 1604 шықәса рзы. Уи иаршаҳаҭуеит: «Аԥшьацәа зегь рымш аҽны Иара Иаҳаракыра акрал иакторцәа Абанкеттә Ҩны апалата Шкәакәаҿы ирыхәмарит пер Шексберт иҩымҭа «Венеттәи амавр» зыхьӡыз апиеса». Уи раԥхьаӡа акәны 1842 шықәсазы икьыԥхьит Питер Каннингем. Иаразнакалагьы уи ахаҭаҵәҟьаразы агәыҩбара цәырҵит, аха ХХ! шықәсазы уи ахаҭаҵәҟьара азхаҵан (1930 ш. уи аҿы иԥшааз амҳәыр иабзоураны) . Апиеса астиль ала, абжьааԥны уи арыцхә 1603-1604 ш.ш.ҳәа иԥхьаӡоуп, аха иҟоуп уи 1601-1602 ш.ш. рзы ауп ҳәа изыԥхьаӡо аҭҵааҩцәагьы. «Отелло» Раԥхьатәи инфолио аҟнытә раԥхьатәи адаҟьа (1623) 1621 ш. жьҭаарамза 6 рзы Томас Уокли ибзоурала, апиеса ҭагалоуп Ахәҳахәҭцәа Реилахәыра ареестр, урҭ рымчала раԥхьаӡа акәны иҭыжьуп кварто аформат аҿы 1622 ш.: ''Атрагедиа „Отелло, венециатәи амавр“. Акырынтә Глобус аҿи Блакфраераа рҿи Иара Иаҳаракыра имаҵуҩцәа рымчала иқәыргылаз. Иҩит Уилиам Шеқспир. Лондон. Икьыԥхьит Н. О. [Николас Окс] Томаса Уокли идәқьан аҿы аҭиразы. 1622.'' Шықәсык ашьҭахь ари апиеса Шеқспир ипиесақә реизга Актәи аинфолио иалалеит, аха аинфолио иану аверсиа акварто иану еиԥшым, избанзар урҭ шәагаалагьы, ауралагьы, жәарлагьы излеиԥшым акырӡа ирацәоуп: аҭыжьымҭа Folger аредақторцәа ргәаанагарала, инфолио аҿы иҟоуп 160 цәаҳәа кварто аҿы ианым. Иара убас инфолио иуԥылоит 12 инарзынаԥшуа ацәаҳәақәеи, ацәаҳәа бжақәеи кварто аҿы иҟам. Арҭ аҩ-версиак рҿы ажәақәа рҩышьа, убас аорфографиагьы ахьеиԥшым рацәоуп. Аҵарауаа иахьа уажәраанӡагьы аимак-аиҿак рымоуп уи зыхҟьаз амзыз аилкаараҿы. Керриган игәаанагарала, 1623 ш. инфолио аверсиаҿы иҭыжьыз «Отелло», иара убас егьырҭ апиесақәа ртекстқәа имаҷымкәа ирыцқьан, усҟан иҟаз азакәан инақәыршәаны. Уи азакәан ишаҳәоз ала, «театртә пиесоума, қәгылароума, иара убасгьы интермедиоума, маитәи хәмарроума иарбанзаалак аҿы Анцәа ихьӡ, мамзаргьы Христос, Иԥшьоу Аԥсы, Ахҩеила рыхьӡ аҳәара ҟаломызт». Уи агәаанагара изаҟаразаалак акала иаҿагылаӡом, кварто ҭыжьын апиеса еиҳа изаау аверсиала, инфолио акәзар, аус зыдулаз, еиҭахәаԥшны иазырхиаз Шеқспир иверсиала ҳәа иҟоу аидеиа. Ҳаамҭазтәи аҭыжьымҭақәа реиҳарак рхы иадырхәоит инфолио аверсиа, аха аинфолио аҿы аорфографиа аганахьала агха ыҟоуп ҳәа агәаанагара ахьрымоу азы, лассы-лассы кварто аҟнытә рхы иадырхәоит. Кварто ҭрыжьуан анаҩсгьы – 1630, 1655, 1681, 1695, 1699, 1705 ш.ш.. Атрактовкақәа '''Аетникатәии  арасатәии''' 1600 шықәсазы Акралԥҳәыс Елизавета 1 лахь иаашьҭыз мавритантәи ацҳаражәҳәаҩ  Абдулвахид ибн Масуд ибн Мохаммед Анун  ипортреҭ . Уи лассы-лассы Отелло ипрототип иоуп ҳәа дрыԥхьаӡоит <sup>.</sup> Амаврцәа ҳәа ззырҳәо аперсонажцәа Шеқспир ипиесақәа даҽа ҩба («Тит Андроник», «Венециатәи ахәҳахәҭҩы») рҿы ишуԥылогьы, Шеқспир иаамҭазы егьырҭ адраматургцәа амаврцәа ихадоу фырхацәаны иахьаадрыԥшуаз зырҵабыргуа хыҵхырҭак ыҟаӡам. Аҵарауаа рыбжьара Отелло иетникатә хылҵшьҭра иазкны инагӡоу еиқәышаҳаҭрак иахьа уажәраанӡагьы иҟаӡам. Елизавета лаамҭа аан атермин «аиқәаҵәа» иаанагоз ацәа аԥшшәы мацара акәмызт, уи негативтә ҳасабла иҳәазаргьы ауан. Шеқспир ирҿиамҭақәа Ардентәи рҭыжьымҭа аредақтор Е.А.Ҳонигман иҟаиҵоз алкаала, атекст аҟнытә Отелло ираса аилкаара уадаҩуп: «Аиҭарҿиаратә аамҭазы ажәа амавр иаҵанакуаз акыр еиуеиԥшымызт, еишьашәаламызт, зны-зынлагьы еиҿагылон. Акритикцәа излашьақәдыргылаз ала, атермин «амавр» рзыркуан ауаа еиқәақәа зегьы, зны-зынла урҭ «африкатәқәа», «сомалиаа», «анфиопцәа», «анегрцәа», «арабцәа», «аберберцәа», уимоу «аиндусцәа» ҳәагьы рзырҳәон. Уи иаанагоз Африка, иара убас еиҳа ихароу адгьылқәа рҟнытәи ауаҩы ҳәа акәын. Ҳонигман ишиԥхьаӡо ала, апиесаҿы: «Сара сеиқәаҵәоуп, уи ауп мзызсгьы иҟоу», - ҳәа Отелло ииҳәо ажәақәа уи ираса ашьақәрыӷәӷәаразы иазхаӡом. Араҟа ажәа «сеиқәаҵәоуп» Елизавета лаамҭа аан ус баша «сеиқәоуп» ҳәа аанагозаргьы алшоит. Аха Џьиоцна Сигнх иазгәеиҭоит, Барбанцио Дездемонеи Отеллои реибагара дзаҿагылаз, хьӡы-ԥша змаз аинрал, агәымшәа истатус, мамзаргьы имазаратә ҭагылазаашьа азы шакәӡамыз, акызаҵәык, уи изидымкылоз ҳәа иҟаларц зылшоз - ирасатә хылҵшьҭра акәхон ҳәа. Игәаанагара ашьақәырӷәӷәаразы Сингх иааигоит Брабанцио адож иҿы Отелло Дездемона диҟаҭәеит ҳәа даниқәыӡбо асцена: «Дездемона илҟазшьам арацәа еиҳа еиқәаҵәоу а хәда лҽахажьра» ҳәа ииҳәо ажәақәа. Сингх ишышьақәирӷәӷәо ала, Мрагылара ааигәа еиуоу, ус баша ауаа еиқәақәа Адгьылбжьарамшын аҿы иахьмаҷҩымыз азы Дездемона лаб урҭ реибагара асеиԥш даҿагыломызт, уи дызнышәарц иҭахымыз Отелло инегроидтә раса акәын. Шеқспир ирҿиамҭақәа  Оқсфордтәи аҭыжьымҭа аредақтор Маикл Неил ишазгәеиҭо ала, Отелло ицәаԥшшәы аганахьала акритикаҿы раԥхьаӡатәи агәаларшәарақәа рҿы (1693 ш.) Томас Раимер апиеса дахьахцәажәо, насгьы Шеқспир иҭыжьымҭаҿы Николас Роу  1709 ш. иҟаиҵаз аестампқәа рҿы иазгәаҭоуп Отелло хылҵшьҭрала Африкатәиуп ҳәа. Раԥхьаӡа акәны асценаҿы Отелло арабк иаҳасабала ихаҿсахьа аазырԥшыз Едмунд Кин иоуп 1814 шықәсазы. Ҳонигман ишиԥхьаӡо ала, Отелло ипрототипқәа руаӡәк иакәны дыҟазар алшоит Варвариатәи (Магриба) арабцәа рсулҭан мавританиатәи ицҳаражәҳәаҩ Абдулвахид ибн Масуд ибн Мохаммед Анун, 1600 ш. азы акралԥҳәыс Елизавета 1 лҿы иҟаз. Уи иуаа ицны Лондон мызқәак дыҟан. Шеқспир ипиеса иҩит мызқәак уи ашьҭахь, убри азы Ҳонигман Ибн Масуд Отелло ипрототип иакәзар алшоит ҳәа иазгәеиҭон. Америкатәи актиор Аира Олдриџь Отелло ироль аҿы Иҭыхымҭоуп  Уилиам Малреди.. Уолтерстәи Асахьаҭыхратә музеи. Х1Х-тәи ашәышықәсазы ари ароль арабтәи амавр ихаҿсахьа акәны инарыгӡон. Зцәа еиқәаҵәаз актиор уи раԥхьаӡа инаигӡеит 1833 ш. рзы лондонтәи ақәыргыламҭаҿы. Уи азы ҷыдала иԥхьаны дааргеит еицырдыруа америкатәи актиор Аира Олдриџь. Х1Х-тәи ашәышықәсеи, иара убас ХХ-тәи ашәышықәса алагамҭеи ирҵаркуаз акритикцәа реиҳарак ари апиеса арасатә ҵакы змоу акы аҳасабала иахәаԥшуан, арасақәа рыбжьара аибагарақәагьы – арыцҳара ашҟа икылызго анорма цәхьаҵрак еиԥш ирыԥхьаӡон. Зцәа еиқәаҵәаз актиор дызлахәыз раԥхьатәи акрызҵазкуа киноқәыргыламҭаны иҟалеит 1995 шықәсазы иҭыхыз афильм - Лоренс Фишберн Отелло ироль аҿы, Кеннет Брана Иаго ироль аҿы. Уаанӡа Отелло ироль нарыгӡон анегр игрим ҟазҵоз, мамзаргьы асабрада еиқәаҵәа зхазҵоз зцәа шкәакәаз актиорцәа. Ус иқәгылоз актиорцәа иреиуан:  Ральф Ричардсон (1937), Орсон Уеллс (1952), Сергеи Бондарчук (1955); Џьон Гилгәыд (1961), Лоренс Оливие (1964),  Ентони Хопкинс (1981). Зцәа еиқәаҵәоу актиор-аҿыцԥшьгаҩ Пол Робсон ари ароль дыхәмаруан 1930 ш. инаркны 1959 ш. рҟынӡа еиуеиԥшым х-қәыргыламҭақәак рҿы. '''Адинхаҵаратәии  афилософиатәии''' Апиеса ахы аҵаҟа аилыркааразы иану ажәа «амавр» англызтә оригинал аҿы уқәнарԥшуеит адинхаҵаратә (даҽакала иуҳәозар, усҟантәи аамҭазы акультуратә) еилкаарала, Аладатәи Адгьылбжьарамшыни Мрагылара Ааигәеи «итәымқәоу» рышҟа ишыԥхьаӡоу. Уи ажәа аконнотациа зыдҳәалоу араса мацара акәӡам, уи адинхаҵарагьы иадҳәалоуп. Акритикцәа аӡәырҩы иазгәарҭон апиеса зегьы аҿы иубо «ақаҷааратә ханагалара», еиҳаракгьы Отелло иаапкра (усҟантәи аамҭазы уи ахагахара иеиԥшны ирыԥхьаӡон. Томас М.Возар 2012 ш. ажурнал «Философи энд литрачер» аҿы ииҩыз истатиаҿы иазгәеиҭон аепилептиктә аапкра (азаара) зыдҳәалоу аԥсихофизиологиатә проблемақәа роуп ҳәа, убри азы уи еиҳагьы ишьақәнарыӷәӷәоит «аԥсы» ҳәа изышьҭоу аҟазаара. '''Агәахеибакра'''[править | править код] Отелло иперсонаж иазкны апиеса анцәырҵ нахыс еиуеиԥшым агәаанагарақәа рацәаны иҟан. А.Ч.Бредли Отелло «Шеқспир ифырхацәа зегь рҟнытә егь реиҳа иромантику», насгьы «иперсонажцәа зегьы рҟнытә ипоет дуу» ҳәа изиҳәон.  Даҽа ганкахьала, Ф.Р.Ливис Отелло «даара зхы замхабзиоу» уаҩык иаҳасабала дихцәажәон. Иуԥылоит ибжьаратәу агәаанагарақәагьы, иаҳҳәап, Уилиам Ҳезлитт абас еиԥш иҩуан: «Отелло ԥсабарала уаҩы аамсҭашәоуп… аха ҟазшьала ашырҳәа згәы еибакуа аӡә иоуп» ҳәа. Иаго иакәзар, аҭҵааҩцәа зегьы еицҿакны апиеса антифырхаҵаны деицазхарҵон. Иаҳҳәап, У.Х.Оден иазгәеиҭон «ари апиесаҿы, «иарбанзаалак аҭҵаараҿы зегь раԥхьаӡа азҿлымҳара зыҭатәыу афырхаҵа хада иакәӡамкәа, ацәгьауаҩы, ацәгьаршаҩы иоуп» ҳәа. Аурыс бызшәахь аиҭагамҭақәа [править | править код] * «Отелло» — М. Л. Лозински иеиҭагамҭа. * «Отелло, венециатәи амавр» —  П. Веинберг иеиҭагамҭа. * «Отелло, венециатәи амавр» — Б. Н. Лейтин иеиҭагамҭа. * «Атрагедиа Отелло, Венециатәи Амавр» — В. Рапопорт иеиҭагамҭа * «Отелло» — О. Сорока иеиҭагамҭа. * «Отелло, венециатәи  амавр» — М. М. Морозов иеиҭагамҭа * «Отелло, венециатәи  амавр» — А. Л. Соколовски иеиҭагамҭа * «Отелло» — П. А. Каншин иеиҭагамҭа. * «Отелло» — А. Радлова леиҭагамҭа. * «Отелло» — Б. Л. Пастернак иеиҭагамҭа Ақәыргыламҭақәа [править | править код] Аира Олдриџь Отелло ироль аҿы. Ҳенри Перронет Бригс, ( 1830 ш. иназынаԥшуа) Отелло ицәамаҭәа. «Иџьашьахәу, иҭоурыхтәу, итеатртәу ацәамаҭәақәа» рзы Перси Андерсон иллиустрациа (1906). Лондонтәи атеатр «Глобус» аҿы раԥхьаӡатәи ақәыргыламҭа, 1604 ш. жьҭаарамза (Отелло – Р.Биорбеџь). «Отелло» амузыка аҿы[править | править код] * Отелло — Верди иопера * Отелло — Россини иопера . * Отелло — Алексеи Маҷавариани ибалет (1957). * Отелло — атрагедиатә поема аԥхьаҩи, ахори, асимфониатә оркестри, аԥҵ. 58. Иуровски, Владимир Михаил – иԥа (1963). * Отелло — Еллиот Голденталь ибалет,  2002 ш. Ахореограф — Лар Лиубович<sup>[англ.]</sup>. ==Алитература== * [http://apsnyteka.org/file/100_tekstov_na_abkhazskonm_yazyke_2015_abh.pdf «100 текстк аԥсышәала», Аҟәа: Агәыҳалалратә Фонд Аԥсны аҿиара Афонд «Амшра», 2015] {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Уильиам Шеқспир| ]] [[Акатегориа:1564 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Лаҵарамза 3 рзы ииз]] [[Акатегориа:1616 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Лаҵарамза 3 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Англиатәи адраматургцәа]] [[Акатегориа:Англиатәи ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Шеқспираа]] fmvl6c4rs9fuxk2xgoxzxgu572mffyb ИУНЕСКО 0 9230 169345 156124 2026-07-12T14:33:02Z AbidzbaS 25606 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 169345 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Flag of UNESCO.svg|мини|UNESCO]] '''ИУНЕСКО''' ({{lang-en|UNESCO}} — '''U'''nited '''N'''ations '''E'''ducational, '''S'''cientific and '''C'''ultural '''O'''rganization) — аҵараиуреи, аҭҵаарадырреи, акультуреи рызҵаарақәа ирызку, аҭыԥ ҷыдақәа [[Адунеизегьтәи аҭынха асиа]] иалазҵо [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара]] иҷыду усбарҭаны иҟоуп. Аиҿкаара ирыланаҳәо хықәкқәаны иҟоуп, — аҳәынҭқаррақәеи ажәларқәеи аҵараиуреи, аҭҵаарадырреи, акультуреи русхкқәа рыҟны русеицура амҽхак арҭбаарала аҭынчреи ашәарҭадареи рырӷәӷәара; аиашара алыршареи азакәанреи, Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Аԥҟаԥҵәаҟны ажәларқәа зегьы рзы ирылаҳәоу, расас изҵазкуазаалак, дхаҵаз, дыԥҳәысыз, бызшәас мамзаргьы динс иныҟәыргозаалак, ауаҩы изинқәеи ихақәиҭра хадақәеи азеиԥш ҳаҭырқәҵареи рықәныҟареи рыла. Аиҿкаара аԥҵан [[1945]] шықәса [[абҵарамза 16]] рзы, иара аштаб-тәарҭа [[Париж]], ([[Франциа]]) иҟоуп. Уажәы аиҿкаара иалоуп 193 ҳәынҭқарра-алахәцәа, 2 –ҳәынҭқаррак-ахылаԥшҩцәеи 10- адәныҟатәи аполитиказы аҭакԥхықәра ныҟәзымго еидгылоу алахәцәа — адгьылҵакырақәа. 182 ҳәынҭқарра-алахәцәа иааиԥмырҟьаӡакәа аиҿкаараҿы ахаҭарнакрақәа рымоуп Париж, ара иара убас иҟоуп есымшатәи анаԥшҩцәа 4-ҩыки анаԥшратә миссиа назыгӡо аиҳабырабжьаратә еиҿкаарақәа 9. Аиҿкаара аилазаараҟны иҟоуп адунеи еиуеиԥшым ахәҭақәа рыҟны иҟоу 60 биурои аиҵаҟәшақәеи. Аиҿкаара аусура иаҵанакуа азҵаарақәа рыҩныҵҟа иҟоуп: адискриминациа апроблемақәа аҵараиуреи аҵарадареи русхк аҟны; амилаҭтә культурақәа рыҭҵаареи амилаҭтә кадрқәа разыҟаҵареи; асоциалтә ҭҵаарадыррақәа, агеологиа, аокеанографиа, абиосфера апроблемақәа. 1948 шықәса инаркны аиҿкаара иҭнажьуеит ажурнал «Куриер ИУНЕСКО», ҳазҭагылоу аамҭазы иҭыҵуеит жәа-бызшәак рыла, онлаин ала ахархәара ҟалоит. Иахьа ИУНЕСКО иҿыцу аидеиақәеи астандартқәеи рцәыргара зылшо акакәны иҟоуп. Урҭ ауаатәҩса рҿаԥхьа иқәгыло аетика ҟазшьа змоу апрболемақәа рҭышәныртәалара, рҳәаақәҵара иазку жәларбжьаратәи анормативтә документқәа шьаҭас ирыҭахоит. ИУНЕСКО иара убас аинформациқәеи адыррақәеи реимдареи рыларҵәареи иазку центрны иҟоуп, убри алагьы ари аиҿкаара иалахәу аҳәынҭқаррақәа руаажәларрақәа рылшарақәа иеиуеиԥшым аҟәшақәа рыҟны рыҿиара иацхраауеит. Иааизакны, ИУНЕСКО аус зуа 191 иара убас ассоциациатә ҳәынҭқаррақәа 6 рыбжьара – аҵараиуреи, акультуреи, акоммуникациеи рысфераҟны жәларбжьаратәи аусеицура иацхраауеит. ИУНЕСКО ииашаны, мцҳәарада, хра злоу ауаатәҩсатә ҟазшьақәеи иарбан цивилизациа - заалакгьы, иарбан культуразаалакгьы ҳаҭыр ақәҵареи шьаҭас измоу жәларбжьаратәи аигәныҩразы аҭагылазаашьа аԥҵара иазку. ИУНЕСКО ари ароль иахьа ҷыдала аҵакы дуӡӡа амоуп [[атерроризм]] ауаҩытәҩса ашәарҭара анрызцәырнаго аамҭазы. Адунеи аԥхьаҟа иҭышәынтәаланы аҿиаразы, ауаҩы изинқәеи ирықәныҟәаны, ҳаҭырла ауааи ажәларқәеи реизыҟазаашьеи, аӷарра аҿагылареи шьаҭас измоу аглобалтә знеишьа аҭахуп. Абарҭ ахырхарҭақәа роуп ИУНЕСКО хықәкыс иамоу, уи аусурагьы ҵакыс иаҵоу. == Аусура == Аусура ахырхарҭа хадақәа азгәаҭоуп хә-программатә секторк рыҟны: аҵараиура, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа, асоциалтәи агәуманитартәи ҭҵаарадыррақәа, акультура, акоммуникациа, аинформациа. Иҟоуп иара убас, ахырхарҭақәа зегьы ирыхәҭакны иҟоу еимадоу атемақәа. ИУНЕСКО аусураҟны принцип хаданы иҟоуп — ауаа рыбжьара аилибакаареи аиҿцаареи алзыршо ахархәагақәа рырҿиареи реизырҳареи рыцхраара, урҭ ахархәагақәа дасу рыԥсҭазаара иазку ииашоу, иреиӷьу адыррақәа роура алыршара. === Аҵараиура === ИУНЕСКО аиҿкаара анаԥҵаз инаркны аусураҟны ихадароу хырхарҭаны иаԥхьаӡоит аҵараиура. Аибашьра ашьҭахь аиҿкаара ихырбгалаз ашколқәа реиҭашьақәыргылара, [[Мраҭашәаратә Европа]] аҵараиура аусхк аҟны еиԥҟьаз аимадарақәа аҭыԥ рықәҵареи иаҿын. 1950-тәи ашықәсқәа рзы аиҿкаара иара убас аҵараиураҟны ауаҩы изинқәа рыхьчара нап анаркит. 1960 шықәсазы ирыдыркылеит Аҵараиура аусхк аҟны адискриминациа аҿагыларазы Аконвенциа. Абри аԥхьа иҿио атәылақәа рганахьала аусура асистематә ҟазшьа аманы имҩаԥысӡомызт, еиҳарак уи еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рзы рацәак ҵакы змам адыррақәа раарԥшра иазкын. 1960 шықәса алагамҭазы аиҿкаара иҿыцу африкатәи аҳәынҭқаррақәа аналала ашьҭахь, ИУНЕСКО ҷыдала иҿио атәылақәа хшыҩзышьҭра рынаҭо иалагеит 1990 шықәсазы [[ЕАР]], [[ИУНЕСКО ИУНФПА]], [[ИуНИСЕФ]] аҿиара апрограммеи [[Адунеизегьтәи абанк]]и [[Џьомтьен]], [[Таиланд]] имҩаԥнагеит [[Адунеизегьтәи аконференциа]], уи азыӡба аднакылеит 2000 шықәса рзы «алагарҭатә ҵара асистема ауниверсалтәреи аҵарадара армаҷреи рзы». Апроект хьӡыс иаҭан «Аҵараиура зегьы рзы», уи шьаҭас иамоуп иара абас захьӡыз амилаҭтә проектқәа, ИУНЕСКО аиҿкааҩыс иҟоуп, иара афинснзоужьра ахыҵхырҭақәа рыԥшаара анапы иануп, насгьы есышықәса апрограмма аусура иазку ажәахәқәа азнархиоит. 2000 шықәсазы Дакар, Сенегал имҩаԥысуан аҵараиура иазкыз Адунеизегьтәи афорум, иара убас ЕАР асистемаҟны аиҿкаарақәа жәпакы раԥшьгарала еиҿыркааз. Афорум аҟны имҩаԥган амилаҭтә ажәахәқәа шьаҭас измоу апрограмма ахәшьара аҭара, уи иаанарԥшит апрогресс шыҟоугьы, хықәкыкгьы анагӡара шалмыршахаз. Аԥхьаҟа афорум аҟны ишьақәыргылан «Аҵараиура зегьы рзы» апрограмма ихадоу астратегиеи ахықәки 2015 шықәса рҟынӡа. Хықәкыс иҟан ихымԥадатәиу хәыда-ԥсадатәи аҵареи, алагарҭатәи абжьаратәи ашколқәа рыҟны ахаҵареи аԥҳәысреи реиҟарара, аҵараиура ахаҭабзиара ашьҭыхра, аиҵбыратәи ақәра змоу ахәыҷқәа рааӡаразы еизаку ауснагӡатәқәа, аҿари аиҳабацәеи аҵараиуразы ирымоу аҭахрақәа рынагӡара, иара убас аиҳабацәа рҵарадырра аизырҳара. Аԥхьатәи аҩ-хықәкқәак иара убас ЕАР аҿиара ахықәкқәа рсиа иалоуп. ИУНЕСКО 2008 шықәса абҵарамза 25 рзы иҟанаҵаз ажәахә аҟны аиҿкаара аполитикатә системақәа раҵараиура апроблемақәа хырҩа рнаҭаӡом ҳәа иақәыӡбеит, иҳәан иара убас апрограмма хыбгалар ҟалар шалшогьы. 2005 шықәса рзы иазгәаҭоу агендертә еиҟарара алыршаразы актәи ахықәкы акгьы алымҵит. Иҟоу аҭагылазаашьа ҳасаб азуны, агәыҩбара ыҟоуп 2015 шықәса рзы зегьырзеиԥштә алагарҭатә ҵара аиура иазку аҩбатәи ахықәкы анагӡаразы. «Аҵараиура зегьы рзы» апрограмма ахықәкы анагӡара алзмыршаз азы алкаақәа шьақәырӷәӷәан 2011 шықәса хәажәкырамза 1 азы иҟаҵаз ажәахә аҟны. Ажәахә аҟны иазгәаҭаз егьырҭ инарыцҵаны проблеманы иҟан ашколхәыҷқәа абџьаршьҭыхлатәи аимак ралагалара. Ҷыдала, [[Ирландиа]] ԥасатәи ахадеи ауаҩы изинқәа рзы ЕАР акомиссар Мери Робинсон иазгәалҭеит аибашьратә еимакқәа рыԥсабара аԥсахра инадҳәаланы ахәыҷқәа гәҭакылатәи ажәыларақәеи инеиԥынкыланы имҩаԥысуаз ажәыларақәеи иробиектны ишыҟалаз. 1991 шықәсазы иаԥҵан ауниверситетқәа рыбжьара аусеицура арҿиареи «ахшыҩқәа рцәыӡреи» ахҟьа-ԥҟьақәа рыхҽреи хықәкыс измоу апрограмма [[УНИТВИН]] (University Twinning and Networking), иара убас уи еицырдыруеит ИУНЕСКО адунеизегьтәи акафедрақәа рыкаҭа ҳәа. ИУНЕСКО акафедрақәа аҵараиураҟны аԥышәа, адыррақәа, атехнологиқәа реимдара алнаршоит, иара убас имҩаԥнагоит арҵара, акадрқәа разыҟаҵара, аҭҵаарақәа рхаҭабзиара аизырҳара иацхраауа арҵаҩцәа аԥышәа рахыжьра. 1992 шықәсазы иаԥҵан абри еиԥшыз апрограмма азанааҭ-техникатә ҵараиура аусхк аҟны — [[ИУНЕВОК]] ({{lang-en|Technical and Vocational Education and Training}}). 2009 шықәсазы имҩаԥысит иреиҳаӡоу аҵараиура иазкыз аҩбатәи адунеизегьтәи аконференциа (актәи мҩаԥысит 1998 шықәсазы, кәҿиарала имҩаԥысит ҳәа иԥхьаӡоуп). Аҩбатәи аконференциаан ихадароу аимак-аиҿак азкын иреиҳаӡоу аҵара ауаажәларра зегьы ироуртә иҟоу-иҟаму, иреиҳаӡоу аҵараиураҟны ахәаахәҭра ҟалар алшо-иалымшо (амаҵзурақәа рыҭира иазку аиқәшаҳаҭра инамаданы) реиԥш иҟоу азҵаарақәа. Аҵыхәтәаны, иалкаан акоммиунике, уи аконференциа алахәцәа жәпакы ргәаанагарала, «афрагменттә ҟазшьа» аман, «еилкаау, инеиԥынкыланы иҟаҵоу ацҳамҭаны иҟаӡам жәларбжьаратәи академиатә уаажәларразы». 1953 шықәсазы еиҿкаан еидҵоу ИУНЕСКО ашколқәа рыкаҭа. Уи иалахәын ашколнӡатәи аусҳәарҭақәа, алагарҭатәи абжьаратәи ашколқәа, азанааҭ-техникатә усҳәарҭақәа, арҵаҩцәа разыҟаҵара апрограммақәа. Еидҵоу ашколқәа ҷыдала хшыҩзышьҭра арҭоит ЕАР-еи ИУНЕСКО-и ирызку аинформациа, аекологиеи иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабареи русхк арҵара, акультуратәи аԥсабаратәи ҭынха аҭҵаара, ауаҩы изинқәеи ихақәиҭрақәеи. ИУНЕСКО арҵара апроцесс аҟны иалнакаауеит ихадароу азҵаарақәа ԥшьба «аҵара аҵара, адырразы, аҵара аҵара, иулшарц азы, анхаразы аҵара, аицынхашьа аҵаразы». ИУНЕСКО ашәҟәқәа, амонографиақәа, аилыркаагатә материалқәа акьыԥхьуеит. Инеиԥынкыланы иҭрыжьуа аматериалқәа рыҩныҵҟа иҟоуп: «ИУНЕСКО Астатистикатә ашықәсынҵа», «Аҳәаанырцә арҵара», «Аҵараиура иазку адунеизегьтәи аилыркаага», «Аԥеиԥшқәа». 1991 шықәса раахыс ес-ҩышықәса иҭыҵуа «Аҵараиура иазку ажәахә» иагәылоуп астатистикатә материалқәа, ахҳәаақәа, аҵараиураҟны адунеитә тенденциақәа ранализ. Шықәсык ахьтә знык имҩаԥысуеит аҵараиура иазку жәларбжьаратәи аконференциақәа. Аҵараиура азҵаарақәа рнапы алакуп арегионалтә биоуроқәа [[Бангкок]], [[Беирут]], [[Дакар]], [[Сантиаго]], иара убас аиҿкаара аофисқәа 52. Ахырхарҭа адгылара анаҭоит аглобалтә институтқәеи ИУНЕСКО ацентрқәеи, урҭ рхыԥхьаӡараҟны иҟоуп [[Женева]] иҟоу Аҵаразы жәларбжьаратәи абиуро, ИУНЕСКО аҵараиура ауснагӡатә згәаҭара жәларбжьаратәи аинститут [[Париж]], [[Буенос-Аирес]] иҟоу, Аԥсҭазаара зегьы аҩныҵҟа аҵара арҵаразы ИУНЕСКО [[Ҳамбург]] иҟоу, ИУНЕСКО Аинститут аҵараиураҟны аинформациатә технологиақәа рзы [[Москва]] иҟоу, ИУНЕСКО Жәларбжьаратәи ацентр атехникатәии азанааҭтә ҵараиуреи азыҟаҵареи рзы [[Бонн]] иҟоу, иара убас аиҿкаара арегионалтә проектқәа. ЕАР аиҵаҟәшақәа рахьтә ИУНЕСКО заҵәык ауп зыхьӡ аҟны аҭҵаарадыррақәа зныԥшуаны иҟоу. Абри инақәыршәаны аиҿкаара иԥсабаратәу аҭҵаарадыррақәа ирыхәаԥшуеит аҵараиуреи акультуреи рыбжьара амаҭәарбжьаратә еиныррақәа инарымаданы. ИУНЕСКО Аиадертә ҭҵаарақәа рзы Европатәи ацентри Аԥсабара ахьчаразы жәларбжьаратәи аидгылеи реиԥш иҟоу жәларбжьаратәи апроектқәа рхыҵхырҭаҟны игылан. Ҳазҭагылоу аамҭазы ИУНЕСКО аҭҵаарадырратә хырхарҭаҟны изықәныҟәо акәны иҟоуп 2002 шықәсазы [[Иоҳаннесбург]] имҩаԥысыз иҭышәынтәаланы аҿиаразы Адунеизегьтәи аиԥылареи 1999 шықәсазы [[Будапешт]] имҩаԥысыз Адунеизегьтәи аконференциеи аихшьалақәа. Аҭҵаарадырра азҵаарақәа рнапы алакуп [[Наироби]], Џакарта, [[Уанаҿа|Венециа]], [[Каир]], [[Монтевидео]] арегионалтә биуроқәа, иара убас аиҿкаара аофисқәа 23. Ахырхарҭа адгылара рырҭоит Аӡтәы ҵараиура иазку ИУНЕСКО аинститут Делфт иҟоуи Абдус Салам ихьӡ зху Атеориатә физика жәларбжьаратәи ацентр Триест иҟоуи. ИУНЕСКО апрограммақәа рахьтә аҵараиура ахырхарҭа анапаҵаҟа иҟоуп Жәларбжьаратәи Агидрологиатә программа, Аиҳабырабжьаратә аокеанҭҵааратә комиссиа, апрограмма «Ауаҩи абиосфереи» (Абиосфератә резерватқәа адунеизегьтәи акаҭа), Жәларбжьаратәи агеоҭҵаарадырратә программа (Амилаҭтә геопаркқәа адунеизегьтәи рыкаҭа), ишьаҭарку аҭҵаарадыррақәа жәларбжьаратәи рыпрограмма. === Асоциалтәии агуманитартәии ҭҵаарадыррақәа === Асоциалтәии агуманитартәии ҭҵаарадыррақәа русхк аҟны ИУНЕСКО анапы иануп асоциалтә еиҭакрақәа, ауаҩы изинқәеи ихақәиҭрақәеи ирызку адыррақәеи, астандартқәеи, аинтеллектуалтә еилахәырақәеи рӡыргара. Ауаҩы изинқәа рзы Адунеизегьтәи алаҳәара аԥҟарақәа аԥсҭазаараҟны аларҵәара иазку ахықәкы хада адагьы, аиҿкаара аус рыднаулоит аҵараиураҟны ахаҵара аԥҳәысра реиҟарара реиԥш иҟоу азҵаарақәагьы. ИУНЕСКО аусура азкуп ауаажәларраҟны иҟоу аҭагылазаашьа азгәаҭара, лыҵшәа змоу аҭҵаарақәеи афилософиеи, иара убас аҿиара ахырхарҭа алкааны иазгәанаҭоит. Ари аусхк аҟны аиҿкаара аусура ԥшь-секциакны ишоуп: аетика (абиоетика, аҭҵаарадырреи атехнологиеи, аетика аусхк аҟны аҵараиура), ауаҩы изинқәа (агендертә еиҟарара, аӷарра аԥыхра, адемократиа, афилософиа, адискриминациа аҿагылара), асоциалтә еиҭакрақәа (амиграциа, аурбанисттә ҭҵаарақәа, аҿар), аспорт (абаҩрҵәыратә ҵараиуреи адопинг апроблемеи). ИУНЕСКО апрограммақәа рыҩныҵҟа асоциалтәии агуманитартәии хырхарҭа иаҵанакуеит апрограмма МОСТ ( асоциалтә еиҭакрақәа напхгарарыҭара), абиоетика иазку программа. === Акультура === Акультура аусхк аҟны ИУНЕСКО инанагӡо ихадароу усураны иҟоуп ауаатәыҩсатә еизыҟазаашьақәа шьаҭас измоу акультуратә еиуеиԥшымзаара ацхраара. Ари азнеишьа шьақәырӷәӷәан 2001 шықәсазы Акультуратә еиуеиԥшымзаразы Зегьырзеиԥштә декларациа адкыларала. Ауаатәҩса зегьы рзы хра злоу адунеизегьтәи акультуратәи аԥсабаратәи ҭынха ахьчараҟнытә аиҿкаара иматериалтәым акультуратә ҭынха еиуеиԥшым аформақәа, аҿаԥыцтә рҿиамҭа ашедеврқәа рыхьчарахь ииасит. ИУНЕСКО аусураҟны акультура аусхк аҿы иҟоуп иара убас акультуратә обиектқәа рыхьчара абџьаршьҭыхлатәи аимакқәа ахьыҟоу аҭыԥқәа рҿы, ари ахырхарҭаҿы аусура шьаҭас иамоуп 1954 шықәсазтәи Гаагатәи аконвенциа.  Акультура азҵаарақәа рнапы алакуп Венециеи Гаванеи иҟоу арегионалтә биуроқәа. ИУНЕСКО апрограммақәа рыҩныҵҟа акультуратә хырхарҭа иаҵанакуеит Адунеизегьтәи аҭынха, Иматериалтәым акультуратә ҭынха, Аӡаҵаҟатәи акультуратә ҭынха реиԥш иҟоу апрограммақәа. === Акоммуникациеи аинформациеи === Аинформациа нхарҭәааны аиура ахьалымшо атәылақәа рыҟны ари иҭышәынтәаланы аҿиара ԥынгылас иаиуеит. Акоммуникациа аусхк аҟны ИУНЕСКО аусура ари аус аҿы иҿоу атәылақәеи аҿиара иаҿу атәылақәеи рыбжьара иҟоу аиԥҟьара армаҷра иазкуп. Абри адагьы, ИУНЕСКО апресса ахақәиҭра аилагареи АИХ аусзуҩцәеи рахьырхәра иақәыӡбоит. Ахырхарҭа аусура иацхраауеит аиҿкаара аофисқәа 27. ИУНЕСКО апрограммақәа рыҩныҵҟа акоммуникациатәи аинформациатәии хырхарҭа иаҵанакуеит Аинформациа зегьы рзы, Адунеи агәынкыла, ацифратә ҭынхеи акоммуникациа аҿиаразы жәларбжьаратәи апрограммеи рыхьчара апрограмма. === Иҷыдоу атемақәа === Ихадароу ахырхарҭақәа рыдагьы, ИУНЕСКО иарҿиоит амаҭәарбжьаратә еинырра зҭаху иҷыдоу атемақәа жәпакы. Иҷыдоу темақәаны иҟоуп аҳауа иахҭысуа аԥсахрақәа, ацивилизациақәа реиҿцаара, адгьылбжьахатә ҳәынҭқаррақәа, аҿар, абызшәақәа, аимакқәеи аԥсабаратә рыцҳарақәеи рыхҟьа-ԥҟьақәа рыпроблемақәа рыӡбара. == Абиуџьет == ИУНЕСКО апроблемақәа рызнеишьеи рыӡбашьа аметодқәеи аус рыднаулоит, иазгәанаҭоит аԥхьаҟатәи аҿиара амҩақәа, афинанстә цхыраара аус анапы алакӡам. Абри инамаданы аиҿкаара абиуџьет аҩцаны иҟаӡам. ИУНЕСКО абиуџьет ес-ҩышықәса ишьақәырӷәӷәахоит Ихадоу аконференциаҟны. Уи ианыԥшуеит фышықәса рыҩныҵҟатәи аиҿкаара абжьараҿҳәаратә стратегиа, ҩышықәса рыҩныҵҟатәи ахырхарҭа хадақәа рыла аусуразы ахархәагақәа реихшара. Аҵыхәтәантәи фышықәсатәи аплан иамҽханакуеит 2008 шықәса инаркны 2013 шықәсанӡа. 2010—2011 шықәсқәа раантәи абиуџьет аус зуа астратегиа аҳәаақәа ирҭагӡаны аҩбатәи биуџьетуп. 2012—2013 шықәсқәа рызтәи абиуџьет шьақәырӷәӷәан 2011 шықәса нанҳәамзазы ИУНЕСКО Ихадоу аконференциаҟны. Абиуџьет ааимҭақәа ИУНЕСКО алагаламҭақәа реихшарбага Аиҿкаара иааиԥмырҟьаӡакәа, есқьынагьтәи абиуџьет шьақәгылоуп аҳәынҭқаррақәа-алахәцәа рлагаламҭақәа рыла. Алагаламҭақәа шьақәыргылахоит Ихадоу аконференциаҟны иақәнагоу аихшарбагала. Аихшарбага шьаҭас иамоуп аҳәынҭқаррақәа ЕАР алахәцәа рзы иҟоу убри аамҭазтәи аихшарбага инақәыршәаны, алахәратә еилазаараҟны аиԥшымзаара ҳасаб азуны. 2006 шықәсазы ЕАА р-Конгресс аҟны ицәыргаз аҳасабырбаҿы иарбан аихшарбага зықәныҟәо еиҳарак аҩныҵҟатәи азеиԥш аалыҵ шакәу. Убри аан, иарбан атәылақәа усҟантәи рҭагылазаашьа шанымԥшуа, ҷыдала, Китаи аҩныҵҟатәи аалыҵ акырӡа аизҳара атәы. Аҳасабырбаҟны ажәалагала ҟаҵан аихшарбага ашьақәыргыларазы даҽа економикатә рбагақәак рхархәаразы, ҷыдала, аахәаратә лшара иаҟараны. ИУНЕСКО аҟны аус ауеит Ихадоу аконференциа 24-тәи асессиаҟны иалагалаз алагаламҭақәа ршәаразы еилоу асистема. Уи авалиутақәа ркурс аиҭасрақәа ирыдҳәалоуп, ҳазҭагылоу аамҭазы алахәратә лагаламҭақәа ЕАА рдолларқәа, аевро, мамзаргьы даҽа валиутак ала ршәара алнаршоит. Еиуеиԥшым авалиутақәа рыла алагаламҭақәа ршәаразы иҟоу алшара аиҿкаара еиуеиԥшым апрограммақәа рымҩаԥгаразы хархәара змоу арҭ авалиутақәа ахьынӡаҭаху иахьыԥшуп. Евро ЕАА рдоллар аганахьала аԥхьаӡаратә курс арҭ ахықәкқәа рзы ишьақәыргылахоит ИУНЕСКО ала, 2010—2011 шықәсқәа рзы акурс иартәоит ЕАА 1 рдолларк. = 0,869 евро ҳәа. ИУНЕСКО амаӡаныҟәгарҭа ауснагӡатәқәа рахь иаҵанакуеит ибиуџьеттәым ахархәагақәа радԥхьалара. Ахархәагақәа адԥхьалахоит аҳәынҭқаррақәа-адонорцәа, жәларбжьаратәи аиҿкаарақәеи афондқәеи, иара убас ЕАР Рыҿиара апрограмма, иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабаразы ЕАР Апрограмма (ИУНЕП), ЕАР ИУНФПА аусхк аҟны аусуразы ЕАР Афонд, Адунеизегьтәи абанк иҟарҵо хатәгәаԥхаралатәи амҭақәа раҳасабала. Коитиро Мацуура ИУНЕСКО адиректор хадас даныҟаз ажурнал «Жәларбжьаратәи аԥсҭазаара» иаиҭаз аинтервиу аҟны иҳәеит ибиуџьеттәым ахархәагақәа хыҵхырҭас ирымақәоу ԥшьба рыхьӡ: жәларбжьаратәи аусбарҭақәа, ҩ-ганктәи адонорцәа, атәылауаҩратә уаажәларреи хазхаҭалатәи аинвесторцәеи. ИУНЕСКО есқьынагьтәи абиуџьет 2010—2011 шықәсқәа рзы иартәеит 653 млн ЕАА рдоллар, убри аан ибиуџьеттәым аԥаразоужьра аицҵалыҵ 462 751 400 доллар рҟынӡа ҟалеит. Ихадароу аҳәынҭқаррақәа-донорцәаны иҟан ЕАА (22 %), Иапониа (12,531 %), Германиа (8,019 %), Британиа дуӡӡа (6,605 %), Франциа (6,124 %). 2011 шықәса абҵарамза 1 азы Аҳәынҭдепартамент апресс-маӡаныҟәгаҩ Викториа Нуланд ирылалҳәеит ЕАА ИУНЕСКО ианаҭо афинанстә цхыраара аанкылахоит ҳәа ари аҿкаара Палестинатәи автономиа иара аилазаарахь адкыларазы азыӡба адкылара инамаданы. ЕАА рыҟнытә ааимҭақәа идыртәоит шықәсык 70 млн доллар, абҵарамзазы иазԥхьагәаҭан изаамҭанытәиу алагаламҭазы 60 млн доллар аҟаҵара. 2011 шықәса абҵарамза 2 рзы ИУНЕСКО алахәратә лагаламҭақәа раанкыларазы азыӡба рыдыркылеит ари аҿкаара Палестинатәи автономиа иара аилазаарахь адкыларазы азыӡба адкылара инамаданы Канада, Израиль, [[Австралиа]], Польша<sup>.</sup> Аиҿкаара 2012 –тәи афинанстә шықәса иалагеит 150 миллион доллар рҟынӡа адефицит ала. Абиуџьет ахарџьқәа Инықәырԥшны ИУНЕСКО абиуџьет аныхтә хәҭа шоит 7 секторк рыла: аиҿкаара аусура ахырхарҭақәа хәба, административтә корпус (General Policy and Direction) ахарџьқәеи напхгара аҭареи апрограммақәа (Program Execution and Administration) рынагӡареи. Арҭ асекторқәа рзы аԥареихшара акыр иреиԥшӡам есқьынагьтәи абиуџьети ибиуџьеттәым ахархәагақәеи. Есқьынагьтәи абиуџьет ахарџьқәа рыхәҭаҷ хаданы иҟоуп апрограммақәа рынагӡара иазку аныхтәқәа, урҭ аицҵалыҵ зегьы аҟнытә ахԥатәи ахәҭа ааннакылоит. Административтә харџьқәа идыртәоит есқьынагьтәи абиуџьет зегьы аҟнытә 5 % иреиҳаны. Аусура ахырхарҭақәа рыҩныҵҟа аныхтәқәа еихшоуп абас: аҵараиура (17 %), аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа (10 %), асоциалтәи агәуманитартәи ҭҵаарадыррақәа (5 %), акультура (8 %), акоммуникациеи аинформациеи (6 %). Аиҿкаара апрограммақәа афинансқәа рзоужьра ашьҭыхра алдыршоит административтә харџьқәа реиҵатәрала. Администрациа ареформа иамоу аҵакы шьақәлырӷәӷәеит «РИА Ажәабжьқәа» аинтервиу иалҭаз аҟны Ирина Бокова. Уи иазгәалҭеит абиурократиа агырхара шаҭаху, иара убас ахадаратәра алгара апроцесс иацҵатәуп ҳәа, ари «ИУНЕСКО аҳәынҭқаррақәа, атәылақәа, ИУНЕСКО аҵараиура, аҭҵаарадырра, акультура аганахьала иҟанаҵо еиҳа ирзааигәанатәуеит» ҳәа. == Аилазаара == Париж иҟоу аиҿкаара аштаб-тәарҭа адагьы, иҟоуп иара убас ИУНЕСКО арегионалтә, акластертә, амилаҭтә офисқәа жәпакы, ахадаратәра алгара иазку астратегиа аҳәаақәа ирҭагӡаны иаԥҵоу, лыҵшәа аманы арегионқәеи аобластқәа зегьы рыҟни аҟазаара, иара убас ЕАР агентрақәеи егьырҭ аиҿкаарақәа-апартниорцәа рымадара алзыршо. Акаҭа административтә дгылара алнаршоит ИУНЕСКО ({{lang-en|Bureau of Field Coordination}}) аиҿкааратә биуро. ЕАР амадара мҩаԥысуеит аиҿкаара аофисқәа рыҟны Женевеи [[Ниу-Иорк]]и. === Арегионалтәқәеи, акластертәқәеи, амилаҭтәи офисқәа === Аус зуеи еидҵоуи ИУНЕСКО алахәцәа еиҿкаауп арегионалтә гәыԥқәа хәба рыла: Африка, Араб ҳәынҭқаррақәа р-Лига, Азиеи Аокеан ҭынчи, Европеи Аҩадатәи Америкеи, Алатинтә Америкеи Карибтәи аӡҭачы атәылақәеи. Аихшара шьаҭас иамоуп агеографиатә факторқәа, аха урҭ рымацарагьы акәӡам. Аиҿкаара аусура апрограммақәеи атематикатә хырхарҭақәеи шьақәзыргыло арегион иаҷыдаҟазшьоу апроблемақәа рыӡбара иазку арегионалтә каҭақәа роуп. Арегионалтә каҭақәа русура ИУНЕСКО амилаҭтә хаҭрнакрақәа, аиҿкаара арегионалтә биуро, аштаб-тәарҭа ақәыршаҳаҭны имҩаԥысуеит. ИУНЕСКО арегионалтә биуро аиҿкаара акластертәии (еидҵоу) амилаҭтә офисқәеи иҷыдоу адгылара анаҭоит. Иҟоуп зынӡа аҵараиура, аҭҵаарадырра, акультура аусхкқәа рыҟны аус зуа аиҿкаара арегионалтә биуроқәа жәаба рҟынӡа.  ИУНЕСКО аилазаара шьаҭас иамоуп акластертә система. Еидҵоу (иаку) акластертә офисқәа 27 аус рыцнауеит 148 тәыла-алахәцәа рыҟны, аусеицура еиҿнакаауеит ИУНЕСКО иаҵанакуа азҵаарақәа рыла еиднакыло атәылақәа рыбжьара, ЕАР еиуеиԥшым аилазаарақәа азеиԥш проектқәа рынагӡара иазку аусеицура, иара убас аиҿкаара еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла егьырҭ аофисқәа аус рыцура. Акластертә система иаҵанакӡом ауаа рацәа ахьеиланхо адунеи атәылақәа 9, иара убас аимак ахьыҟаз атәылақәа рымаҵура знапы иану 27 милаҭтә офис. === Аштаб-тәарҭа === 1946 шықәса цәыббрамза 6 инаркны ИУНЕСКО аԥҵаразы азыҟаҵаратә комиссиа аотель Мажестик иҟан Париж ақалақь аҟны иҟан. Авениу Клебер иҟаз ахыбра иаарласны еиҭашьақәыргылан. Ҳаамҭазтәи ИУНЕСКО аштаб-тәарҭа аартын 1958 шықәса абҵарамза 3 рзы. Ахыбра аформала алатин нбан Y угәаланршәоит, 72 бетоннтә шьаҟа ирықәгылоуп. Ара иҟоуп аиҿкаара абиблиотека. Фонтенуа ашҭаҟны иҟоу акомплекс «аккордеон»захьӡу ахыбра ханарҭәаауеит, ара иазыхәхәоу азал аҟны Аконференциа хада апленартә еилатәарақәа мҩаԥысуеит, акуб аформа змоу ахыбреи амаҵуратә уадақәа рԥенџьырқәа рыҟнытә иубо аҩныҵҟатәи ашҭа иаҵәақәа фбеи. Ахыбрақәа архитекторцәас ирыман еиуеиԥшым атәылақәа рхаҭарнакцәа: Марсель Бреиер (АЕА), Пьер Луиџьи Нерви (Италиа) и Бернар Зерфиус (Франциа). Ахыбрақәа зегьы аартуп рҭааразы, урҭ рыҩныҵҟа иҟоуп Пикассо, Базена, Миро, Тапиеса уҳәа егьырҭ асахьаҭыхҩцәа аҭынчра символра азызуа раԥҵамҭақәа. === Аҳәынҭқаррақәа-алахәцәа, еидҵоу алахәцәа, аштаб-тәарҭаҟны иҟоу есқьынагьтәи ахаҭарнакрақәа === ЕАР иалоу иарбанзаалак аҳәынҭқарра ИУНЕСКО иалахәны иҟалар алшоит, ЕАР алахәхара анаанкылаха автоматла ИУНЕСКО иалгахоит. ЕАР иалахәым аҳәынҭқаррақәеи адгьылҵакырақәеи аиҿкаара иалалар алшоит Аконференциа хада абыжьқәа ҩыџьара ишаны ахԥатәи ахәҭа анроу. Адәныҟатәи аполитика аҳәаақәҵара злымшо адгьылҵакыра ара адәныҟатәи аизыҟазаашьақәа рзы аҭакзыԥхықәу хәдықәҵара рызнауеит. Аиҿкаара аилазаара алҵра мҩаԥысуеит адиректор хада адырра аниҭаха анаҩс, уи амч аиуеит ашықәс анҵәамҭазы ԥхынҷкәынмза 31 рзы. ИУНЕСКО амилаҭтә еилакқәа реизыҟазаашьақәа рхылаԥшра анапы иануп арегионалтә секциақәа ԥшьба злахәу (Африка аламҵакәа) изыхәҭоу аиҿкаара аиҵаҟәша. Аҳәынҭқарра-алахәҩы иарбанзаалак азин амоуп ИУНЕСКО аҟны есқьынагьтәи ахаҭарнак иқәыргылара. Ари азин хархәара арҭеит 182 ҳәынҭқарра, убри адагьы ИУНЕСКО аҟны аус руеит есқьынагьәи анаԥшыҩцәа 4 –ҩыки аиҳабырабжьаратә еиҿкаарақәа рыҟнытә есқьынагьтәи анаԥшыҩцәа рмиссиақәа 9. === Аофициалтә бызшәақәа === Ҳазҭагылоу аамҭазы аиҿкаара аофициалтә бызшәақәас иҟоуп англыз, араб, [[Испаниа|аиспан]], акитаи, аурыс, афранцыз бызшәақәа. Иара анаԥҵаз 1946 шықәса инаркны ИУНЕСКО амаӡаныҟәгарҭеи, аконференциа хадеи, анагӡаратә хеилаки рофициалтә бызшәақәас иҟан англыз бызшәеи афранцыз бызшәеи. 1950 шықәсазы аконференциа хада абызшәақәа ирыцлеит аиспан бызшәа, 1954 шықәсазы — аурыс бызшәа. Иара абри ашықәсан, 1954 ш. абарҭ аҩ-бызшәак анагӡаратә хеилак иабызшәаны иҟлеит. Аиҿкаара анапхгаратә усбарҭа хадақәа аофициалтә бызшәақәа ирыларҵеит араб бызшәа 1974 шықәсазы. Акитаи бызшәа ари асиа иахыԥхьаӡалахеит 1977 шықәсазы анагӡаратә хеилак азы, 1980 шықәсазы — аконференциа хадазы. == Анагӡаратә хеилак == Анагӡаратә хеилак ИУНЕСКО анапхгаратә усбарҭаны иҟоуп Аконференциа хада асессиақәа рыбжьара. Иара иазнархиоит аконференциа аусура, иалкаау азыӡбақәа рынагӡашьа иахылаԥшуеит, аиҿкаара апрактикатә усура аметодқәеи аформақәеи шьақәнаргылоит. Ахеилак шьақәгылоуп ИУНЕСКО иалахәу 51 тәыла рхаҭарнакцәа рыла. Урҭ Аконференциа хадаҟны иалххоит арегионалтәи акультуратәи хаҭарнакра ҳасаб азуны. Анагӡаратә хеилак ахыдҵа хадақәа арбоуп ИУНЕСКО Аԥҟаԥҵәаҟны. Уи адагьы, иара Аконференциа хада адирективқәеи арезолиуциақәеи ирықәныҟәоит. Анагӡаратә хеилак шықәсык аҩныҵҟа ҩынтә. Иара ахантәаҩы далххоит анагӡаратә хеилак алахәцәа - аҳәынҭқаррақәа рхаҭарнакцәа рхыԥхьаӡараҟнытә. Аҽеиҭныԥсахлара апринцип инақәыршәаны, ес-ҩышықәса амаҵура арегионалтә гәыԥқәа хәба рахьтә акахьы ииасуеит. Анагӡаратә хеилак аҟны 2015 шықәса раахыс аус зуа ахантәаҩыс дыҟан Микаель Ворбс, уи иҿҳәара нҵәеит 2017 шықәса абҵарамзазы. === Урыстәылатәи Ахаҭарнакра ИУНЕСКО Анагӡаратә хеилак аҟны (2009—2011)] === 2009 шықәса абҵарамза 23 рзы Париж имҩаԥысуаз ИУНЕСКО Анагӡаратә хеилак 183-тәи асессиаан Аиҿкаара иреиҳаӡоу алхратә маҵурахьы – Анагӡаратә хеилак ахантәаҩы иалхраан далхын ИУНЕСКО иҟоу [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациа]] Есқьынагьтәи ахаҭарнак Елеонора Валентин-иԥҳа Митрофанова[20]. Ари амаҵураҟны лара длыԥсахит ИУНЕСКО иҟоу Бенин Есқьынагьтәи ахаҭарнак О. Иаии. 2011 шықәса жьҭаарамза 5 рзы Е. В. Митрофанова хантәаҩра ззылуаз ИУНЕСКО Анагӡаратә хеилак 187-тәи асессиаан имҩаԥысит Палестина ари Аиҿкаара алаҵаразы азыҳәамҭа ахцәажәара. ИУНЕСКО изаамҭанытәиу Аконференциа хада азыҳәамҭа абжьгаразы азыӡба апроект рыбжьы арҭеит Ахеилак алахәцәа – 50 тәыла рыҟнытә 40 тәыла, Урыстәылагьы налаҵаны. Абасала, ари абжьгара ашьақәырӷәӷәара ашьҭахь Аконференциа хада 36-тәи асессиаҟны (2011 шықәса абҵарамза) ИУНЕСКО Палестина официалла излахәхаз ЕАР асистема иалоу раԥхьатәи жәларбжьаратәи еиҿкаарахеит. Урыстәылатәи ахаҭарнакра аихшьалақәа рзы аинформациа кьыԥхьуп ИУНЕСКО иҟоу Урыстәыла Есқьынагьтәи ахаҭарнакра авеб-саит аҟны. Е. В. Митрофанова ари амаҵура лымалдеит (2011—2013 шықәсқәа рзы) Алиссандра Камминс (Барбадос). === Амаӡаныҟәгарҭа === Амаӡаныҟәгарҭа анапы алакуп ИУНЕСКО Аконференциа хада ишьақәнарӷәӷәо апрограммақәеи арезолиуциақәеи. Амаӡаныҟәгарҭа напхгара аиҭоит адиректор хада, уи инапаҵаҟа иҟоуп апрофессионалтә усзуҩцәа, иара убас азеиԥш маҵзура аусзуҩцәа. Аиҿкаара иҟанаҵо адырраҭарала, 2009 шықәса агәҭаны амаӡаныҟәгарҭаҟны аус руан 170 тәыла рыҟнытә 2000 –ҩык аусзуҩцәа. Амаӡаныҟәгарҭа аусура, аиҿкаара зегьы еиԥш, ахырхарҭақәа рыла (апрограмматә секторқәа рыла) ишоит, уи инаҷыданы, аус руеит АИХ-еи администрациеи аҽрымадара, иара убас абиуџьет, астратегиатә зыԥхьагәаҭара, азинтә азҵаарақәеи уҳәа знапы иану апрограммақәа, аконференциа хадеи анагӡаратә хеилаки рмаӡаныҟәгарҭагьы иналаҵаны, амаҵзура хадақәа. Ҳазҭагылоу аамҭазы адиректор хада далнахуеит Аконференциа хада ԥшьышықәса рахьтә знык. Ԥаса уи фышықәса аҿҳәара иҭаны далырхуан. 2017 шықәса жьҭаарамзазы имҩаԥысит ИУНЕСКО адиректор ҿыц иалхра, усҟан 5-тәи атур аан далхын 30 рахьтә 28 бжьы зырҭаз Франциа ахаҭарнак Одри Азулаи. 2017 шықәса абҵарамза 10 рзы ИУНЕСКО Аконференциа хада ишьақәнарӷәӷәеит ари амаҵзура: 131 тәыла абжьы арҭазар, 19 тәыла аҿагылеит. == Аԥҟаԥҵәа == Аԥҟаԥҵәа — ИУНЕСКО аусура алахәҩцәа рхеилак, аиҿкаара аусбарҭа хадақәа ҳәаақәызҵо аԥҟарақәа реизгоуп. Иара шьақәгылоуп апреамбулеи аиҿкаара ахықәкқәа, ахыдҵақәа, аилазаара, азинтә статус, абиуџьети егьырҭ аҳәынҭқаррақәа аус рыцура аԥҟарақәа шьақәзыргыло15 статиеи рыла. === Аԥҵара аҭоурых === ИУНЕСКО Аԥҟаԥҵәа рыдыркылеит Лондонтәи аконференциаҟны 16 ноября 1945 шықәса абҵарамза 16 рзы, амчгьы аиуит 1946 шықәса абҵарамза 4 рзы иара адкыларазы ҩажәа ҳәынҭқарра рнапы зҵарҩыз актқәа рыҵәахразы ианрыҭаха анаҩс. Аус зуа ИУНЕСКО аԥҟаԥҵәа актәи асессиа мҩаԥысит Париж 1946 шықәса абҵарамза 19 инаркны ԥхынҷкәынмза 10 -нӡа. Уи иалахәын 30 ҳәынҭқарра рхаҭарнакцәа. === Апреамбула === Аԥҟаԥҵәа Апреамбула ианыԥшуеит ИУНЕСКО амиссиа аҵакы — ауаа рыхдырраҟны аҭынчра ахьчара аидеиа ашьақәырӷәӷәара, ажәларқәа реилибакаара, ауаа зегьы аҵараиуразы еиҟараны алшарақәа рыҭара, иобиективтәу аҵабырг ԥынгылада аԥшаара, ахы иақәиҭны ахшыҩҵакқәеи адыррақәеи реимдара хықәкыс иҟаҵаны, реимадара арҿиареи арҭбаареи. === Ахықәкқәеи ауснагӡатәқәеи === Аԥҟаԥҵәа актәи астатиаҟны Аиҿкаара иазгәанаҭоит ауснагӡатә хада — аҭынчреи ашәарҭадареи рырӷәӷәара ажәларқәа аҵараиура, аҭҵаарадырра, акультура аусхкқәа рыҟны русеицурала, иара убас ақәнага, азакәанра, ауаҩы рассас дызҵазкуазаалак, ихаҵара иԥҳәысра, бызшәас, динс иныҟәигозалаак, изинқәа ҳаҭыр рықәҵара. === Аилазаара алахәра === Аԥҟаԥҵәа инақәыршәаны, ИУНЕСКО ЕАР аҳәынҭқаррақәа-алахәцәа зегьы рзы иаартуп. ЕАР иалам аҳәынҭқаррақәа Аиҿкаарахь рыдкылара ҟалоит Анагӡаратә хеилак иҟанаҵо ажәалагалала. ЕАР ианалҵ, аҳәынҭқарра автоматла ИУНЕСКО иалҵуеит. === Аусбарҭақәа === Аиҿкаара шьақәгылоуп еидҳәалоу аусбарҭақәа хԥа рыла — Аконференциа хада, Анагӡаратә хеилак, Амаӡаныҟәгарҭа, арҭ аусбарҭақәа дасу дара рнапынҵақәа нарыгӡоит. ==== Аконференциа хада ==== Аконференциа хада шьақәгылоуп ЕАР иалоу аҳәынҭқаррақәа рхаҭарнакцәа рыла. Иара иҳәаақәнаҵоит ИУНЕСКО аусура ахархарҭақәа, иаднакылоит мамзаргьы мап рыцәнакуеит Анагӡаратә хеилак апрограммақәа, ажәларқәа аҵараиура, аҭҵаарадырра, акультура азҵаарақәа рзы ЕАР алкаақәа ҟанаҵоит, аҳәынҭқаррақәа – алахәцәа абжьгарақәа рынагӡара иазку ражәахәқәа ирыхәаԥшуеит. Аконференциа хада иалнахуеит Анагӡаратә хеилак алахәцәа. ==== Анагӡаратә хеилак ==== Анагӡаратә хеилак шьақәгылоуп 51-ҩык алахәцәа рыла, ЕАР аҳәынҭқаррақәа – алахәцәа реиҳабырақәа хаҭарнакра рзыруеит, урҭ зегьы атәылауаҩра змоу, аҟазара, алитература, аҭҵаарадырра, аҵараиуразы адыррақәа рымазароуп. Дара Аконференциа хадала иалххоит. Анагӡаратә хеилак аилазаараҟны иҟазар ҟалаӡом ЕАР иалоу аҳәынҭқарра ахаҭарнакцәа ҩыџьа. Анагӡаратә хеилак иазнархиоит Аконференциа хада амш азҵаара, иахәаԥшуеит Аиҿкаара аусура апрограммеи абиуџьети. Анагӡаратә хеилак Аконференциа хада абжьгарақәа анаҭоит Аиҿкаарахь алахәцәа ҿыцқәа рыдкылара ианамаданы. ==== Амаӡаныҟәгарҭа ==== Амаӡаныҟәгарҭа шьақәгылоуп Адиректор хадеи иаҭаху аусзуҩцәеи рыла. Адиректор хада даҭахоит Аконференциа хадала 6 шықәса ҿҳәарас иҭаны. Иара икандидатура ықәзыргыло Анагӡаратә хеилак ауп. Адиректор хада ИУНЕСКО аусбарҭақәеи акомиссиақәеи реилатәарақәа рыҟны абжьы азы азин амаӡамкәа, Анагӡаратә хеилак азы иазнархиоит Аиҿкаара аусура апрограмма апроект, иазнархиоит иагьрыздәықәнаҵоит аҳәынҭқаррақәа-алахәцәеи Анагӡаратә хеилаки ИУНЕСКО аусура иазку ажәахәқәа ааиԥмырҟьаӡакәа. Адиректор хадеи аусузуҩцәеи рнапынҵақәа ҷыдала жәларбжьаратәи аҟазшьа рымоуп, Аиҿкаара иаҵанамкуа азҵаарақәа рзы аиҳабыра мамзаргьы аусҳәарҭақәа рыҟнытә анырра рымаӡам. === Аус еицызуа амилаҭтә усбарҭақәа === ИУНЕСКО Аԥҟаԥҵәа иазгәанаҭоит иарбанзаалак аҳәынҭқарра-алахәҩы ахала Аиҿкаара аусура иаднаԥхьалоит ҳәа аҵараиура, аҭҵаарадырра, акультура азҵаарақәа знапы иану ихадоу иара аусбарҭақәа, еиҳарак аиҳабыреи хыхь зыӡбахә ҳәоу аусбарҭақәеи злахәхо амилаҭтә комиссиақәа раԥҵарала. === Аҳәынҭқаррақәа-алахәҩцәа ражәахәқәа рнагара === Аԥҟаԥҵәа инақәыршәаны, иарбанзаалак аҳәынҭқарра-алахәҩы иазгәаҭоу аҿҳәараан иақәнагоуп Аконференциа хадаҟны иара аусбарҭақәеи аҵараиуреи, аҭҵаарадырреи, акультуреи ирызкуи урҭ русуреи рзы азакәанқәа, аԥҟарақәа, астатистикатә рбагақәа ахьарбоу ажәахәқәа рнагара. === Абиуџьет === Аиҿкаара Абиуџьети иарбанзаалак аҳәынҭқарра-алахәҩы афинанстә хәҭааи шьақәырӷәӷәахоит Аконференциа хадаҟны. Хатәгәаԥхаралатәи алагаламҭақәеи, амҭақәеи, асубсидиақәеи аиҳабыраҟнытә, ауаажәларратә, хазхаҭалатәи аусбарҭақәа, аиҿкаарақәа рыҟнытә, хазхаҭалатәи ахаҿқәа рыҟнытә иаиураны иҟоу амазара идикылар ҟалоит ИУНЕСКО Адиректор хада. === ЕАР-еи иареи реизыҟазаашьақәа === ИУНЕСКО ЕАР аус ацнауеит азеиԥш хықәкқәа рынагӡаразы, убри аан иарбанзаалак аиҿкаара ахы иақәиҭны инхоит, иавтономтәуп. === Иҷыдоу егьырҭ жәларбжьаратәи аиҿкаарақәеи аусҳәарҭақәеи иареи реизыҟазаашьақәа === ИУНЕСКО иалшоит иҷыдоу егьырҭ жәларбжьаратәи аиҿкаарақәеи аусҳәарҭақәеи аусбарҭақәеи аҵараиуреи, аҭҵаарадырреи, акультуреи русхк аҟны. Убри азы Адиректор хада Анагӡаратә хеилак ианаҭо азин ала илшоит арҭ аиҿкаарақәеи аусҳәарҭақәеи аус рыциур, еилаԥсоу акомиссиақәа аԥиҵар. === ИУНЕСКО азинтә статус === ИУНЕСКО-и аҳәынҭқаррақәа-алахәҩцәа рхаҭарнакцәеи ирымоуп иарбанзаалак аҳәынҭқарра-алахәҩы адгьылҵакыраҟны ЕАР аусура иадҳәалоу иара афункциақәа рынагӡаразы зыда ԥсыхәа ыҟам ЕЕР азинлшара. === Арҽеирақәа === ИУНЕСКО Аԥҟаԥҵәа иалагалахо арҽеирақәа амч роуеит урҭ Аконференциа хадаҟны ианрыдыркыла анаҩс. Аиҿкаара ауснагӡатәқәа шьаҭанкыла рыԥсахра мамзаргьы аҳәынҭқаррақәа-алахәҩцәа рзы иҿыцу ахыдҵақәа ҵакыс измоу арҽеирақәа рыдыркылар ҟалоит алахәцәа 2/3 рыхәҭа рбыжьқәа рыҭарала мацара. Арҽеирақәа рыпроектқәа ртекстқәа рылаиҳәоит Адиректор хада Аконференциа хадахь ахәаԥшразы анагара фымз ирхымгакәа. === Аԥҟаԥҵәа аилыркаа === ИУНЕСКО Аԥҟаԥҵәа аоригиналқәа англыз, афранцыз бызшәала еиҟароу аиуристтә мчы рымоуп. Аԥҟаԥҵәа аилыркаа иадҳәалоу азҵаарақәеи аимакқәеи еилыргахоит Жәларбжьаратәи мамзаргьы абжьаҟазаратә ӡбарала. === Аԥҟаԥҵәа амч аиура === Аԥҟаԥҵәа аоригиналқәа 1945 шықәса абҵарамза 16 аҟнытә аҳәынҭқаррақәа-алахәҩцәа ҩажәа англыз, афранцыз бызшәала рнапынҵамҭақәа зну Еидҵоу Акралра аиҳабыраҟны иҵәахуп. ЕАР аҳәынҭқаррақәа –алахәцәа зегьы анапы зҵаҩу ахкьыԥхьлаа рымоуп. == Апрограммақәа == === Ауаҩи абиосфереи === Апрограмма шьақәгылоуп ауаҩи аԥсабареи реинырра аиӷьтәра иазку амаҭәарбжьаратә ҭҵаарақәа рзы аусурақәа рыплан ала Апрограммақәа хықәкы хадас ирымоуп абиоеиуеиԥшымзаарақәа рцәыӡра иахҟьаны ицәырҵуа аекологиатә, асоциалтә, аекономикатә хҟьа-ԥҟьақәа рышьақәыргылара, иара убас ацәыӡқәа рыгырхара. Апрограмма аусуразы хархәара анаҭоит ҷыдала ихьчоу аԥсабаратә дгьылҵакырақәа еидызкыло Абиосфератә резерватқәа адунеизегьтәи рыкаҭа. Абиосфератә резерватқәа цәаҳәа-цәахәала еихшоуп, ишьақәгылоуп иҷыдоу ацәаҳәақәа хԥа рыла: агәыцә, абуфертә цәаҳәа, ииасууа ацәаҳәа. Агәыцә, мамзаргьы ихадароу адгьылҵакыра, — еиҳа имаҷны аԥхасҭа зауыз екосистемоуп, уи акыраамҭа ахьчара алшоит, абиологиатә еиуеиԥшымзаара аиқәырхарагьы алнаршоит. Иалкааны ишьақәыргылоу абуфертә цәаҳәа агәыцәқәа иаарыкәыршаны иҟоуп мамзаргьы урҭ ирыдуп, хархәара амоуп екологиала ишәарҭам аусура амҩаԥгаразы, иара убас ахархәаратә шьаҭанкылатәи (иҵаулоу) аҭҵаарақәа рзы. Аиаҭҵратә цәаҳәа мамзаргьы аусеицуртә цәаҳәа иалнаршоит аиланхарҭатә пунктқәа рыҟаҵара, иара убас ақыҭанхамҩатә усурагьы. Аусеицура ацәаҳәаҟны аҭыԥантәи администрациақәеи егьырҭ аиҿкаарақәеи аус еицыруеит лыҵшәа змоу аусура алыршара, ахархәагақәа иҭышәынтәаланы реиҭаԥҵара хықәкыс иҟаҵаны. === Адунеизегьтәи аҭынха === 1972 шықәсазы ИУНЕСКО иаднакылеит Адунеизегьтәи акультуратә, аԥсабаратә ҭынха ахьчаразы аконвенциа, уи амч аиуит 1975 шықәсазы. 1977 шықәса инаркны есышықәса Адунеизегьтәи аҭынха иазку аилак имҩаԥнагоит асессиақәа, ара иалкаахоит апрограммақәа робиектқәа — иԥасабаратәқәоу мамзаргьы ауаҩы инапала иаԥиҵаз аобиектқәа, хықәкы хадасгьы иқәгылоуп ирымоу иҷыдоу акультуратә, аҭоурыхтә мамзаргьы аекологиатә ҵакы ҳасаб азуны, урҭ реиқәырхареи адунеи аларҵәареи. Адунеизегьтәи аҭынха асиа хықәкы хадас иамоуп иуникалтәу аобиектқәа еицырдыруа аҟаҵареи рыхьчареи. Абри аҟнытә ишьақәыргылан ахәшьаратә рбагақәа. Аԥхьатәи аф-рбагак аус руеит 1978 шықәса раахыс, иалыркаауеит акультуратә обиектқәа, аԥсабаратә обиектқәа асиа иалаҵаоуп 2002 шықәса раахыс. 2005 шықәса инаркны арбагақәа рыжәабакгьы сиак аҟны еидкылоуп. Адунеизегьтәи аҭынха Аобиектқәа жәпакы аԥсра-аӡра ашәарҭа иҭагылоуп аԥсабаратәи ауаҩытәҩсатәи факторқәа, адгьылҵысрақәа, аибашьрақәа, хылаԥшрада атуризм амҩаԥысра уҳәа ирыхҟьаны. Аиҿкаара хықәкыс иамоуп гәацԥыхәарала аусурақәа рымҩаԥгареи аобиект лассы асиа алгареи рзы апрограммақәа разырхиара. Адунеизегьтәи аҭынха аӡра-аԥсра ашәарҭа иахҟьаны аобиектқәа рсиа цәырҵит асиа хада иацны, аха атәылақәа зегьы ирҭахны иҟаӡам абиектқәа зегьы рарбара асиа алаҵарала апроблема жәларбжьаратәи азҿлымҳара анаҭоит азы. === Иматериалтәым акультуратә ҭынха === 2003 шықәсазы ИУНЕСКО иаднакылеит иматериалтәым акультуратә ҭынха ахьчаразы Аконвенциа. Ас еиԥш ахьӡ роуит ҿаԥыцлатәи атрадициақәа, итрадициатәу амузыка, акәашарақәа, ақьабзқәа, афестивальқәа, анапҟазарақәа. Аобиектқәа ҷыдаҟазшьаны ирымоуп аԥсабареи аҭоурыхи дареи реимадара, акультуратә еиуеиԥшымзаареи арҿиареи, абиԥарақәа реимдара. Аҭынха хәы змоу аматериалтә аԥҵамҭақәа мацараны иҟаӡам, зыԥсы ҭоу аҭынха ҳәагьы хьӡыс иамоуп, убри аан аиҿкаара аекспертцәа ажәа иҵабыргхаҭоу ахархәара аҭахуп ҳәа уабжьыргаӡом. Ҩышықәса рахьтә знык имҩаԥысуеит ҿаԥыцлатәии иматериалтәым акультуратә ҭынхеи ршедеврқәа ахьалкаахо аилак асессиа аилатәара. Адунеизегьтәи аҭынхазеиԥш, ашедеврқәа жәпакы изхырԥатәым ахьчара рҭахуп, урҭ иҷыдоу асиа иҭагалахоит. Ас еиԥш иҟоу аобиектқәа иҷыдоу афинанстә цхыраара рыҭахоит. Ари апрограмма аҳәаақәа ирҭагӡаны иара убас имҩаԥгахоит ииаӡаауа абызшәақәа.рыхьчарагьы. ИУНЕСКО иазнархиеит абызшәақәа реиқәырхара алзыршоны иҟоу ашәага-загақәа, иҭнажьуеит аиаӡаара ашәарҭа иҭагылоу абызшәақәа зегьы зну ииаӡаауа абызшәақәа ратлас. Ииаӡаауа абызшәақәа ирызку аинтерактивтә атлас ИУНЕСКО асаит аҟны иҟоуп. Адокументалтә ҭынха ахьчара иазынархоу программа Адунеи агәынкылара аԥҵан 1992 шықәсазы. Апрограмма хықәкыс иамоуп Адокументалтә ҭынха, аҭоурыхтә документқәа, архивқәа уҳәа уб.егь. рыхьчара, аинформациа аиураҟны ацхыраара аҟаҵара, иҟоу аобиектқәа рҵакы азеиԥш зҿлымҳара аҭара. Апрограмма ахықәкқәа рынагӡаразы адгылара ҟанаҵоит иалкаау апроектқәа аспонсорцәа рзыԥшаараҟны, хазы игоу аҳәынҭқаррақәа хазхаҭалатәи ахатәтәразы азакәанқәа рҳәаақәа ирҭагӡаны аинтернет-каталогқәа разырхиара, ашәҟәқәа ркьыԥхьра, DVD уҳәа, егьырҭ аҭыжьымҭақәа рзы агәызҭаҵара иацхраауеит. Азхьарԥшра алыршаразы 1997 шықәса инаркны имҩаԥысуеит аобиектқәа рзы жәларбжьаратәи ареестр. Ареестр алаҵара ахьымҩаԥысуа апрограамақәа реилакқәа рсессиақәа мҩаԥысуеит ес-ҩышықәса. == Аҭоурых == 1942 шықәсазы [[Британиа ду]] [[Англиа|Англиеи]] [[Уелс]]и аҵараируазы Ахеилак ахада Ричард А. Батлери Британиатәи ахеилак ахада М. Робертсони раԥшьгарала иааԥхьан атәылақәа-аидгылаҩцәа рҵара аминистрцәа рконференциа ({{lang-en|Conference of Allied Ministers of Education}}). Аемиграциаҟны иҟаз аиҳабырақәа 8 рхаҭарнакцәа златәаз аиԥылара мҩаԥысит Лондон абҵарамза 16 инаркны ԥхынҷкәынмза 5-нӡа. Аконференциаҟны зҵаара хаданы иқәгылан аҭынчра шьышьақәгылаз еиԥш, аҵара асистема аиҭашьақәыргылара. Зныктәи аусмҩаԥгатә ацынхәрас 1945 шықәса ԥхынҷкәынмзанӡа имҩаԥысит 60 еиԥылара инарзынаԥшуа. Аконференциа аидеиақәа адунеитә уаажәларра рыҩныҵҟа адгылара рырҭеит. Аҩбатәи адунеитә еибашьра ахыркәшара ашьҭахь Лондон имҩаԥысит аҵареи акультуреи рызҵаарақәа рзы аиҿкаара аԥҵара иазкыз Еиду Амилаҭәқәа Реиҿкаара аконференциа (ЕКО/КОНФ) (United Nations Conference for the establishment of an educational and cultural organization (ECO/CONF)). Аконференциа ааԥхьан 1942 шықәсазы имҩаԥысыз аиԥылареи 1945 шықәса мшаԥымза-рашәарамзазы Сан-Франциско имҩаԥысыз Жәларбжьаратәи аиҿкааразы ЕАР аконференциеи (United Nations Conference on International Organization) иҟарҵаз абжьагарала. Аиҿкаара ауснагӡатә хадақәаны иҟан адунеи акультура иаша ашьақәыргылареи адунеитә аибашьра ҿыц ахацыркра аҿагылареи. Ауснагӡатәқәа рынагӡара азгәаҭан «ауаатәҩса ринтеллектуалтәи рлеишәатәи еидгылара» алыршара ацхраарала». 1945 шықәса абҵарамза 16 рзы иаҵаҩын ИУНЕСКО Аԥҟаԥҵәа, иаԥҵан азыҟаҵаратә комиссиа. Аԥаԥҵәа иаҵарҩит аиԥылараҟны иҟаз 44 ҳәынҭқарра рыҟнытә 37 ҳәынҭқарра рхаҭарнакцәа. Аԥаԥҵәа амч аиуит 20 ҳәынҭқарра ианышьақәдырӷәӷәа ашьҭахь. Ари ҟалеит 1946 шықәса абҵарамза 4 рзы. 30 ҳәынҭқарра рхаҭарнакцәа злахәыз ИУНЕСКО аконференциа хада актәи асессиа мҩаԥысуан Париж 1946 шықәса абҵарамза 19 инаркны ԥхынҷкәынмза 10-нӡа. ИУНЕСКО Амилаҭқәа рлига аинтеллектуалтә усеицура азҵаарақәа рзы жәларбжьаратәи аилаки уи анагӡаратә усҳәарҭа – Аинтеллектуалтә усеицуразы жәларбжьаратәи аинститути рзинмдаҩыс иҟоуп. 12-ҩык злахәу Аинтеллектуалтә усеицуразы жәларбжьаратәи аилак (мамзаргьы (акомиссиа) аԥҵан 1922 шықәсазы Нобель ипремии занашьоуЛеон Буржуа иҟаиҵаз ажәалагала ала. Амилаҭқәа рлига акультуреи аҵараиуреи рызҵаарақәа аҳәынҭқарра аҩныҵҟатәи аусқәа роуп ҳәа иаԥхьаӡон аҟнытә аилак аусура афинанс азоужьра мап ацәнакуан Афинанстә цхыраара аиуит Франциа аҟнытә 1926 шықәсазы Париж иҟоу Аинтеллектуалтә усеицуразы жәларбжьаратәи аинститути аусҳәарҭагьы иҟанаҵаз ацхыраарала. Аинститут анапы ианын ауниверситетқәа, абиблиотекақәа, аҭҵаарадырратә еидгыларақәа, алитературатә аԥҵамҭақәа реиҭагара, аинтеллектуалтә хатәтәразы аиуристтә зҵаарақәа, амузеиқәеи аҟазареи русхк аҟны аусеицура, АИХ реимадара аусқәа. Передача полномочий, которые могут быть выполнены в пределах плана деятельности ИУНЕСКО аусура аплан аҳәаақәа ирҭагӡаны зынагӡара алзыршо азинмчқәа рыҭара мҩаԥысуан ИУНЕСКО аԥҟаԥҵәа астатиа 9-еи ЕАР аԥҟаԥҵәа ахәҭаҷ 63-еи инарықәыршәаны. Убри инаҷыданы, ИУНЕСКО иаҭан аинститут афинанстә активқәа. Анашьамҭақәеи апремиақәеи ИУНЕСКО иара иаҵанакуа аусхкқәа рыҟны жәларбжьаратәи апремиақәа ранашьоит. Урҭ рыҩныҵҟа иҟоуп: * Ҳанс Кристиан Андерсен ихьӡ зху апремиа — алитературатә премиа ранашьахоит иреиӷьу ахәыҷтәы шәҟәыҩҩцәеи асахьаҭыхҩцәа- аиллистраторцәеи. * ИУНЕСКО Адунеизегьтәи апремиа/Гильермо Кано акьыԥхь ахақәиҭра аус аҿы алагаламҭазы иаԥҵоуп 1997 шықәсазы иҭахаз колумбиатәи ажурналист Гильермо Кано ихьӡала. Апремиа ранашьахоит акьыԥхь ахақәиҭра ацхрааразы. * Калинги ипремиа — аҭҵаарадырра аусхк аҟны аихьӡарақәа рзы иранашьахо есышықәсатәи премиоуп. ИУНЕСКО адунеизегьтәи аиҿкаара иаԥнаҵеит аҳамҭа аҭҵаарадырратә идеиақәа рзы. * Альберт Еинштеин ихьӡ зху ИУНЕСКО Жәларбжьаратәи амедаль — ранашьахоит аҭҵаарадырреи аҭҵаарадырра аусхк аҟны жәларбжьаратәи аусеицуразы. * Симон Боливар ихьӡ зху Жәларбжьаратәи апремиа 1983 шықәсазы иаԥҵан, иагьранашьахоит Латинтәи Америки афырхаҵа Симон Боливар иидеалқәа инарықәыршәаны иналукааша алшамҭақәа разхаҵарала ажәларқәа рхақәиҭразы, рхьыԥшымразы. * Н. К. Крупскаиа лыхьӡ зху апремиа аԥнаҵеит ИУНЕСКО асоветтә аҳәынҭқарратә, апартиатә, ауаажәларратә, акультуртә усзуҩы Надежда Константин-иԥҳа Крупскаиа лыхьӡала. Апремиа аспонсорс иқәгылеит [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] аиҳабыра 1970—1992 шықәсқәа рзы. * Л’Ореаль апремиа — ИУНЕСКО «Аҭҵаарадыраҟны иҟоу аҳәса рзы» — апремиа хықәкыс иамоуп аҭҵаарадырраҟны злгаламҭа ыҟоу иналукааша аҭҵааҩцәа рылшамҭақәа разхаҵарала аҭҵаарадырраҟны аҳәса рпозициа аиӷьтәра. * Д. И. Менделеев ихьӡ зху Жәларбжьаратәи ИУНЕСКО-Урыстәылеа апремиа рыҭахоит иҵаулоу аҭҵаарадыррақәа русхк аҟны аихьӡарақәа рзы, уахь иаҵанакуеит ахимиа, афизика, аматематика, абиологиа. Апремиа иалнаршоит иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабараҟны имҩаԥысуа аинновациатә ҿиара ҳәаақәызҵо факторны иҟоу ацәырҵрақәа. == Жәларбжьаратәи амшқәа, ашықәсқәа, ашықәсхыҵрақәа, агәаларшәагатә рыцхәқәа == ИУНЕСКО иара убас иазгәанаҭоит амшқәа, ашықәсқәа, ашықәсхыҵрақәа, иалахәуп акрызҵазкуа жәларбжьаратәи агәаларшәагатә рыцхәқәа. 2011 шықәсазы ИУНЕСКО иазгәанаҭон Ференц Лист диижьҭеи 200-шықәса аҵра, 150 шықәса аҵра Рабиндтранат Тагор диижьҭеи, 50 шықәса аҵра иԥсҭазаара далҵижьҭеи Патрис Лумумб, Киев иҟоу Софиа лыхьӡ зху аныхабаа (1011) 1000-шықәса ахыҵра, Т. Г. Шевченко (1861, Санкт-Петербург) иԥсҭазаара далҵижьҭеи 150 шықәса аҵра, убас егьырҭ арыцхәқәа. Урыстәылатәи Афедерациаҟнытә 2011 шықәсазы ишьақәырӷәӷәан: раԥхьатәи ауаҩы акосмос ахь дыԥрижьҭеи (Иу. А. Гагарин, 1961) 50 шықәса аҵреи М. В. Ломоносов (1711) диижьҭеи 300 шықәса аҵреи. ИУНЕСКО (2012—2013 шықәсқәа рзы) жәларбжьаратәи агәаларшәагатә рыцхәқәа рышьақәырӷәӷәара мҩаԥысит ИУНЕСКО Аконференциа Хада 36-тәи асессиаҟны 2011 шықәса абҵарамзазы. 1981 шықәсазы ИУНЕСКО иазгәанаҭон аҭырқәцәа рзы иҟаиҵаз ареформақәа рыла адагьы, агеноцид иалахәыз, аҭынч уааԥсыра рышьрақәа, аҭырқәа жәлар ирыҵанамкуаз ажәларқәа рганахьала ИУНЕСКО аидеалқәа ирҿагыло адискриминациатә политика мҩаԥызгоз, Мустафа Ататиурк диижьҭеи 100 шықәса аҵра. ИУНЕСКО иазгәанаҭоит ИУНЕСКО ассамблеиа хада ирыланаҳәаз жәларбжьаратәи (адунеизегьтәи) амшқәа, жәларбжьаратәи ашықәсқәа, жәларбжьаратәи ашықәсхыҵрақәа. ИУНЕСКО иазгәанаҭо ишьақәыргылоу жәларбжьаратәи (адунеизегьтәи) амшқәа: * ажьырныҳәамза 24. Алогика адунеизегьтәи амш * ажьырныҳәамза 24. Аҵараиура адунеизегьтәи амш * ажьырныҳәамза 24. Африкатәи акультура адунеизегьтәи амш * ажьырныҳәамза 24. Холокоста иалаӡыз ргәалашәара жәларбжьаратәи амш * жәабранмза 11. Аҳәсеи ахәыҷқәеи аҭҵаарадырраҿы жәларбжьаратәи амш * жәабранмза 13. Арадио адунеизегьтәи амш * жәабранмза 21. Ахатәы бызшәа жәларбжьаратәи амш * хәажәкырамза 4. Иҭышәынтәаланы аҿиара амаҵ аураҟны иҟоу анџьнырра адунеизегьтәи амш * хәажәкырамза 8. жәларбжьаратәи амш женский день * хәажәкырамза 14. Адунеизегьтәи амшматематики * хәажәкырамза 20. День французского языка * хәажәкырамза 21. Адунеизегьтәи амшпоэзии * хәажәкырамза 21. Навруз жәларбжьаратәи амш * хәажәкырамза 22. Адунеизегьтәи амшводных ресурсов * мшаԥымза 6. Аҿиареи аҭынчреи рыхьӡала жәларбжьаратәи аспорт амш * лаҵарамза 15. Аҟазарақәа адунеизегьтәи рымш * лаҵарамза 23. Ашәҟәи автортә зини адунеизегьтәи рымш * лаҵарамза 30. Джаза жәларбжьаратәи амш * лаҵарамза 3. Акьыԥхь аҟны ахақәиҭразы адунеизегьтәи амш * лаҵарамза 5. Африка адунеизегьтәи аҭынха амш * лаҵарамза 16. Алашара жәларбжьаратәи амш * лаҵарамза 21. Адиалоги аҿиареи рыхьӡала акультуратә еиуеиԥшымзаара адунеизегьтәи амш * лаҵарамза 22 Абиологиатә еиуеиԥшымзаара жәларбжьаратәи амш * лаҵарамза 25. Африка амш (Африка амчыбжь) * лаҵарамза 5. Иааҳакәыршаны иҟоу адунеизегьтәи амш * лаҵарамза 8. Аокеанқәа адунеизегьтәи рымш * рашәарамза 17. Ацәҳәыраҟалеи аарҩареи рҿагыларазы адунеизегьтәи амш * ԥхынгәымза 18. Мандела жәларбжьаратәи имш * ԥхынгәымза 26. Амангртә екосистемақәа реиқәырхара жәларбжьаратәи амш * нанҳәамза 9. Адунеи аҟны ашьагәыҭ жәларқәа жәларбжьаратәи рымш * нанҳәамза 12. Аҿар жәларбжьаратәи рымш * нанҳәамза 23. Атәралаахәааҭреи уи аԥыхреи ргәаларшәаразы жәларбжьаратәи амш * цәыббрамза 8. Аҵарадырра жәларбжьаратәи амш * цәыббрамза 15. Адемократиа жәларбжьаратәи амш * цәыббрамза 20. Астуденцәа рыспорт жәларбжьаратәи амш * цәыббрамза 28. Аинформациа аиуразы жәларбжьаратәи амш * жьҭаарамза 5. Адунеизегьтәи арҵаҩы имш * жьҭаарамза 11. Аӡӷабцәа жәларбжьаратәи рымш * жьҭаарамза 13. Арыцҳарақәа ршәарҭарақәа реиҵатәра жәларбжьаратәи амш * жьҭаарамза 17. Аӷарра аԥыхразы ақәԥара жәларбжьаратәи амш * жьҭаарамза 24. ЕАР амш * жьҭаарамза 27. Аудиовизуалтә ҭынха адунеизегьтәи амш * абҵарамза актәи аԥшьаша. Амч ахархәара аҿагыларазы жәларбжьаратәи амши ашкол аҟны аамырбра, акибераамырбарагьы налаҵаны жәларбжьаратәи амш. * абҵарамза 2. Ажурналистцәа рҿагылара иазку ацәгьоурақәақәа рзы ахьырхәрадара аԥыхра жәларбжьаратәи амш * абҵарамза 5. Романи абызшәа адунеизегьтәи амш * абҵарамза 5. Цунами апроблемазы аинформациа аларҵәаразы адунеизегьтәи амш * абҵарамза 10. Аҭҵаарадырра аҭынчреи аҿиареи рзы адунеизегьтәи амш * Абҵарамза ахԥатәи аԥшьаша. Афилософиа адунеизегьтәи амш * абҵарамза 16. Ачҳара иазку жәларбжьаратәи амш * абҵарамза 18. Аҟазара адунеизегьтәи амш * абҵарамза 25. Аҳәса рганахьала амч ахарахәара аԥыхразы ақәԥара жәларбжьаратәи амш * абҵарамза 26. Аолив ҵла адунеизегьтәи амш * абҵарамза 29. Апалестина жәлар рыдгылара жәларбжьаратәи амш * ԥхынҷкәынмза 1 СПИД аҿагыларазы адунеизегьтәи амш * ԥхынҷкәынмза 3. Аинвалидцәа жәларбжьаратәи рымш * ԥхынҷкәынмза 10. Ауаҩы изинқәа рымш * ԥхынҷкәынмза 18. Аемигрант жәларбжьаратәи имш * ԥхынҷкәынмза 18. Араб бызшәа адунеизегьтәи амш  ИУНЕСКО иазгәанаҭо жәларбжьаратәи ажәашықәсахыҵрақәа: * 2013-2022 — Акультурақәа реизааигәахара жәларбжьаратәи ажәашықәсахыҵра * 2011-2020 — ЕЕР рбиоеиуеиԥшымзаара ажәашықәсахыҵра * 2010-2020 — Асакарақәеи асакарақәа рышьақәгылара аҿагылареи ирызку ажәашықәсахыҵра * 2005-2015 — «Аӡи аԥсҭазаареи» рыпрограмма жәларбжьаратәи ажәашықәсахыҵра * 2005-2014 — Иҭышәынтәалоу аҿиара ашьақәгылара ажәашықәсахыҵра * 2003-2012 — Аҵарадырра ажәашықәсахыҵра: аҵараиура зегьы рзы * 2001- 2010 – Адунеи акультуреи ақәмымчреи аплнета ахәыҷқәа рыхьчаразы жәларбжьаратәи ажәашықәсахыҵра  ИУНЕСКО иазгәанаҭо жәларбжьаратәи ашықәсқәа: * 2015 – Алашареи алашаратә технологиақәеи жәларбжьаратәи рышықәс * 2014 — Акристаллографиа жәларбжьаратәи ашықәс * 2014 — Иҿио, имаҷу адгьылбжьахатә ҳәынҭқаррақәа жәларбжьаратәи рышықәс * 2014 —Палестинатәи ажәлар рыдгыларазы жәларбжьаратәи ашықәс * 2013 — Апланета Адгьыл аматематика ашықәс (жәларбжьаратәи ашықәс ҳәа иазгәарҭаӡом, имҩаԥысуеит ИУНЕСКО иҟанаҵо адгылара ала) * 2013 — Аӡы лшарақәа русхк аҟны аусеицуразы жәларбжьаратәи ашықәс * 2011 — Ахимиа жәларбжьаратәи ашықәс * 2011 — Абнақәа жәларбжьаратәи рышықәс * 2010 — Акультурақәа реизааигәахара жәларбжьаратәи ашықәс * 2010 — Абиоеиуеиԥшымзаарақәа жәларбжьаратәи рышықәс * 2009 — Аинаалара жәларбжьаратәи ашықәс * 2009 — Астрономиа жәларбжьаратәи ашықәс * 2009 — Агорилла ашықәс * 2008 — Апланета Адгьыл жәларбжьаратәи ашықәс * 2008 — Абызшәақәа жәларбжьаратәи рышықәс * 2005 — Аспорти абаҩрҵәыреи жәларбжьаратәи рышықәс * 2004 — Атәра аҿагылареи уи аԥыхреи ирызку жәларбжьаратәи ашықәс * 2003 — Аӡымшьа жәларбжьаратәи ашықәс * 2002 — Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара акультуратә ҭынха ашықәс ИУНЕСКО 1956 шықәса инаркны аҳәынҭқаррақәа-алахәцәа адунеитә ҵакы рыҭара хықәқыс иҟаҵаны иазгәарҭо аҭоурыхтә хҭысқәеи иналукааша ауаа риубилеиқәеи ирызку агәаларшәагатә усмҩаԥгатәқәеи ирылахәуп. Наҟ-ааҟ акультурақәа рырбеиараҟны злагаламҭа ыҟоу иналукааша аусзуҩцәа, аҟазара аԥҵамҭақәа ма ахҭысқәа разгәаҭареи радԥхьалареи жәларбжьаратәи аилибакаара арҿиареи, ажәларқәа реизааигәатәреи, аҭынчра ашьақәыргылареи иацхраауеит. === Афилателиеи анумизматикеи === ИУНЕСКО аиҿкаара иҭнажьит агәаларшәагатә медалқәа рсериақәа ҩба ахьы, араӡны, аџьаз иалхны. Актәи асериа аӡразы ашәарҭа иҭагылоу мамзаргьы ҷыдала хылаԥшра зҭаху Адунеизегьтәи аҭынха иуникалтәу абаҟақәа. Аҩбатәи асериа иналукааша ауааи аҭоурыхтә рыцхәқәеи ирызкуп. Шамахамзар, амедалқәа рыҟаҵара анапы алакуп Парижтәи Амонетатә шҭа. Аҭира мҩаԥысуеит аиҿкаара аштаб-тәарҭа асувенир-ҿхышә аҟны мацара. 1966 шықәса инаркны иҭыжьуп агәаларшәагатә медалқәа 55. 1961 шықәса инаркны афранцыз ԥочҭа аҭыжьра иалагеит амаҵзуратә маркақәа ИУНЕСКО азы. 1980 шықәса рнаҩс амаркақәа рыҟны, аҩырақәа рыдагьы, ицәырҵит Адунеизегьтәи аҭынха аобиектқәа. Амаркақәа ҭрыжьуан ахәԥса арбаны афранцыз франкқәа рыла. Ашьҭахь ЕАР аԥочҭә администрациа аҭыжьра иалагеит евро -и швеицариатәи афранкқәаеи рноминал ала. 1950-еи 1960 шықәсқәеи рзы ИУНЕСКО иҭнажьуан аԥочҭа иатәым амаркақәа аҳамҭатә ҟазшьа змаз. Раԥхьатәи амарка ҟаԥшьқәа 25 цент ицоз Ниу-Иорк иҟоу ЕАР аштаб тәарҭа асахьа зныз, иҭыжьын 1951 шықәсазы, иагьырҭиуан америкатәи ашколқәа рыҟны. 1952 шықәсазы иҭыжьын амарка иаҵәақәа Франциазы, адәыкрынԥштәы змаз — Британиа ду азы, анаҩс Австралиазы. 1953 шықәсазы ицәырҵит канадатәи, ашведтә, даттәи, аиапонтә, анемецтә, америкатәи амаркақәа. 1954 шықәса инаркны иҭыҵуан жәларбжьаратәи абуклетқәа. Иааизакны зынӡа иҭыжьын 60 марка. ИУНЕСКО аиҿкаарақәеи Адунеизегьтәи аҭынха аобиектқәеи ирызкуп хыԥхьаӡара рацәала еиуеиԥшым адунеи атәылақәа, иара убас ЕАР рмаркақәа. == ИУНЕСКО иалахәу атәылақәа == Ҳазҭагылоу аамҭазы аиҿкаара иалоуп 193 ҳәынҭқарра -алахәцәа, еид у аҳәынҭқаррақәа11 , аҳәынҭқаррақәа – анаԥшҩцәа 2 (иара убас жәларбжьаратәи аиҿкаарақәа - анапшҩцәа 10). Лихтенштеина аламҵакәа, ЕАР алахәцәа зегьы ИУНЕСКО иалоуп. ЕАР алахәразы иҟоу азинмчнаӡа иаҿырԥшны, ИУНЕСКО алахәцәа жәларбжьаратәи азхаҵара рымамзаргьы ҟалоит. Убас, ИУНЕСКО иалахәуп ЕАР анаԥшҩыс иҟоу Кука Адгьылбжьахақәа, Ниуе хәҭакала иазхаҵоу Палестинатәи автономиа. 2017 шықәса жьҭаарамза 12 рзы ЕАА -еи Израили аҳәамҭа ҟарҵеит ИУНЕСКО ишалҵуазы, ари азыӡба ҵаҵӷәыс иарҭеит аиҿкаара Израиль иаҿагылоуп ҳәа. ИУНЕСКО Аԥҟаԥҵәа инақәыршәаны, арҭ атәылақәа аиҿкаара алахәразы азинмч рыман 2018 шықәса ԥхынҷкәынмза 31-нӡа. Ари арыцхә ашьҭахь ЕАА аиҿкаара аусураҟны аусура иацнаҵеит аҳәынҭқарра- ахылаԥшҩы аҳасабала. Алада иаагоуп аиҿкаара иалахәу атәылақәа ихаҭәаам рсиа ИУНЕСКО ралалареи апрограммақәа рылахәреи арыцхә арбаны. Асиаҟны алада курсивла иалкаауп жәларбжьаратәи азхаҵара змам аҳәынҭқаррақәа: {| class="wikitable" |Атәыла |Алалара |- |Австралиа |04.11.1946 |- |Австриа |13.08.1948 |- |Азербаиџьан |03.06.1992 |- |Албаниа |16.10.1958 |- |Алжир |15.10.1962 |- |Ангола |11.03.1977 |- |Андорра |20.10.1993 |- |Антигуеи Барбудеи |15.07.1982 |- |Аргентина |15.09.1948 |- |Ермантәыла |09.06.1992 |- |Афганистан |04.05.1948 |- |Багамтәи Адгьылбжьахақәа |23.04.1981 |- |Бангладеш |27.10.1972 |- |Барбадос |24.10.1968 |- |Бахреин |18.01.1972 |- |Белоруссиа |12.05.1954 |- |Белиз |10.05.1982 |- |Бельгиа |29.11.1946 |- |Бенин |18.10.1960 |- |Болгариа |17.05.1956 |- |Боливиа |13.11.1946 |- |Босниеи Герцеговинеи |02.06.1993 |- |Ботсвана |16.01.1980 |- |Бразилиа |04.11.1946 |- |Брунеи |17.03.2005 |- |Буркина-Фасо |14.11.1960 |- |Бурунди |16.11.1962 |- |Бутан |13.04.1982 |- |Вануату |10.02.1994 |- |Венгриа |14.09.1948 |- |Венесуела |25.11.1946 |- |Вьетнам |06.07.1951 |- |Габон |16.11.1960 |- |Гамбиа |01.08.1973 |- |Қырҭтәыла |07.10.1992 |- |Германиа |11.07.1951 |- |Гана |11.04.1958 |- |Еллинтәыла |04.11.1946 |- |Гренада |17.02.1972 |- |Даниа |04.11.1946 |- |Джьибути |31.08.1989 |- |Доминика |09.01.1979 |- |Доминикантәи Ареспублика |04.11.1946 |- |АР Конго |25.11.1960 |- |Мысра |04.11.1946 |- |Казахсҭан |02.03.1992 |- |Камбоџьа |03.07.1951 |- |Камерун |11.11.1960 |- |Канада |04.11.1946 |- |Кабо-Верде |15.02.1978 |- |Кипр |06.02.1961 |- |Китаи |04.11.1946 |- |КЖӘДР |18.10.1974 |- |Колумбиа |31.10.1947 |- |Коморы |22.03.1977 |- |Конго Ареспублика |24.10.1960 |- |Коста-Рика |19.05.1950 |- |Кот-д’Ивуар |27.10.1960 |- |Куба |29.08.1947 |- | Кука Адгьылбжьахақәа |25.10.1989 |- | Палестина Аҳәынҭқарра |31.10.2011 |- |Урыстәыла |12.05.1954 |- |Сальвадор |28.04.1948 |- |Тувалу |21.10.1991 |- |Таиланд |01.01.1949 |- |Тонга |29.09.1980 |- |Тунис |08.11.1956 |- |Туркменисҭан |17.08.1993 |- |Ҭырқәтәыла |04.11.1946 |- |Украина |12.05.1954 |- |Уганда |09.11.1962 |- |Узбекистан |26.10.1993 |- |Уругваи |08.11.1947 |- |Фиџьи |14.07.1983 |- |Филиппины |21.11.1946 |- |Финлиандиа |10.10.1956 |- |Франциа |04.11.1946 |- |Хорватиа |01.06.1992 |- |ЦАР |11.11.1960 |- |Чад |19.12.1960 |- |Чехиа |22.02.1993 |- |Чили |07.07.1953 |- |Черногориа |01.03.2007 |- |Швеицариа |28.01.1949 |- |Швециа |23.01.1950 |- |Шри-Ланка |14.11.1949 |- |Еквадор |22.01.1947 |- |Аекватортә Гвинеиа |29.11.1979 |- |Еритреиа |02.09.1993 |- |Естониа |14.10.1991 |- |Ефиопиа |01.07.1955 |- |Аладатәи Судан |27.10.2011 |- |ААА |12.12.1994 |- |Иамаика |07.11.1965 |- |Иапониа |02.07.1951 |- |Латвиа |14.10.1991 |} == Ахархәара змоу алитература == * [http://apsnyteka.org/file/100_tekstov_na_abkhazskonm_yazyke_2015_abh.pdf «100 текстк аԥсышәала», Аҟәа: Агәыҳалалратә Фонд Аԥсны аҿиара Афонд «Амшра», 2015] * Финнеморе, Марта. 1993. "[https://www.jstor.org/stable/2706939?seq=1 International Organizations as Teachers of Norms: The United Nations Educational, Scientific, and Cutural{{sic|nolink=y}} Organization and Science Policy.]" ''International Organization'' Vol. 47, No. 4 (ҭагалан, 1993), ад.&nbsp;565–597 ==Азхьарԥшқәа== * [https://www.unesco.org/ru Аофициалтә саит] {{Ru icon}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:ИУНЕСКО| ]] [[Акатегориа:1945 шықәсазы иаԥҵаз аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Аиҭашьақәыргылареи ахьчареи реиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Аҭынха аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Жәларбжьаратәи акультуратә еиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Жәларбжьаратәи аҵаратә еиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Париж ақалақь аҿы иҟоу жәларбжьаратәи аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Иҭышәынтәалоу Аҿиара Агәыԥ]] [[Акатегориа:Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара иҷыдоу аусбарҭақәа]] [[Акатегориа:Ицәырҵит 1945 шықәсазы Франциа]] [[Акатегориа:Аҭынчрахьчаратә еиҿкаарақәа]] 1x7mj3dwew5mxuqfvhx9mqioro3nlbx Колумбиа 0 18905 169358 169323 2026-07-12T16:47:33Z Fraxinus.cs 8381 Откат правки [[Special:Contributions/Runtporplaca1|Runtporplaca1]] ([[User talk:Runtporplaca1|обсуждение]]) к последней версии [[User:Surprizi|Surprizi]] 161249 wikitext text/x-wiki {{Акарточка Аҳәынҭқарра |абираҟ = {{#property:p41}} |абираҟ ирызку адаҟьа = Колумбиа абираҟ |агерб = {{#property:p94}} |агерб ирызку адаҟьа = Колумбиа агерб |агимн=United States Navy Band - ¡Oh, gloria inmarcesible!.ogg |агимн ирызку адаҟьа = Колумбиа агимн |амаҵураҭыԥ1=Апрезидент |амаҵурауаҩ1= |амаҵураҭыԥ2= |амаҵурауаҩ2= |zoom1=4}} '''Колумбиа''' ({{lang-es|Colombia}}), аофициалтә хьӡы: '''Колумбиа Ареспублика'''<ref>{{Ашәҟәы |Ажәла = Чрыгба |Ахьӡ = Виачеслав Андреи-иԥа |Ахәҭа = |Астатиа ахьӡ = Аԥсни егьырҭ атәылақәеи ргеографиатә хьыӡқәа ржәар |Аоригинал = |Азхьарԥш = |Аҭыжьра = |Аҭакзыԥхықәу = |Аҭыԥ = Москва |Аҭыжьырҭа = Митра |Ашықәс = 2022 |Атом = |Адаҟьақәа = 253 |Адаҟьақәа1 = 437 |isbn = 978-5-6047056-8-1}}</ref> ({{lang-es|República de Colombia}}) — [[Аладатәи Америка]] атәыла иауакуп. Аҵанакы – {{км²|1,141,748}}. Атәыла иаланхо – {{иаланхо|48,258,494|2018}}. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Колумбиа]] [[Акатегориа:Алада-америкатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Ареспубликақәа]] [[Акатегориа:1810 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] 98h6tcmh4wwvbxxz6ict0n4k5919y5g Адиаспора 0 27098 169348 145946 2026-07-12T14:34:35Z AbidzbaS 25606 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 169348 wikitext text/x-wiki '''Адиаспора''' ({{lang-el|διασπορά}}) — ари ажәлар рыхәҭак ауп, изхылҵыз атәыла аҟны инымхо, аха убри аан иахьынхо атәыла аҟны, иаку иҭышәынтәалоу аетникатә гәыԥқәа аԥҵаны измоу, насгьы дара рыҿиареи руаажәларреи реиԥшзаара амырӡразы, адгыларазы асоциалтә институтқәа змоу жәларуп. ==Аҭоурых== Ус еиԥш иҟалеит аҭоурых аҟны, аетносқәа лассы-лассы дара рҵакырадгьылқәа рҟны акәымкәа, егьырҭ атәылақәа рҟны инхалартә еиԥш. Уи зыхҟьаз аибашьрақәа, аҳәаақәа реиҭакра, аимпериақәеи аҳәынҭқаррақәеи рхыбгалара, аԥсабаратә рыцҳарақәа, аекономикатә кризисқәа уҳәа роуп. Абарҭқәа зегьы ажәларқәа ԥсаҟьаны адунеи иаланаԥсоит. Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара адыррақәа рыла, 1960 шықәса рзы атәым тәылақәа рҟны инхон 75,5 миллионҩык ауаа, 2000 шықәса рзы – ари ахыԥхьаӡара 176,6 миллионҩык рҟынӡа иҟалахьан, 2009 шықәса рзы ари ахыԥхьаӡара 213,9 миллионҩык рҟынӡа еизҳаит, 2013 шықәса рзы – 232 миллионҩык. Иахьа еиуеиԥшым адунеи атәылақәа рҟны инхоит х-процентк инаркны жәа-процентк рҟынӡа ауааԥсыра, урҭ зегьы мигрантцәоуп. Хықәкыла иаҳҳәозар, атәым тәылақәа рҟны инхоит 35 млн акитаиццәа, 25 млн еиуеиԥшым африкатәи атәылақәа ирылҵыз, 19 млн аурысцәа, 14 млн акурдцәа, 9 млн индиаа, 10 млн ирландиаа, 8 млн италиаа, ауриацәа, ацыганцәа, 5,5 млн аерманцәа, 4,5 млн авенгрцәеи аполиакцәеи, 4 млн абырзенцәа, 3,5 млн аҭырқәцәеи иранааи (аџьамцәа), 3 млн иапониаа, 2,5 млн анемеццәа. Атәым тәылақәа рахь иқәнагалаз ауаа еснагь рмилаҭ еиуаз ирыҿцаауан. Уи азын дара ацуҭақәа еиҿыркаауан. Иахьа ацуҭа (община) – ари ауаа ракзаара ауп – ԥҟараны ишышьақәгылаз еиԥш, уи еиднакылоит аҭаацәарақәа, ауацәа, аҭынхацәа – урҭ зегьы еимадоуп анхамҩа, акультура, азинтә усура уҳәа рыла, насгьы ҵакырадгьылк аҟны еицынхоит. Ауаа реизааигәара, аӡәыкны рыҟалара ари ацуҭа иакритериақәаны иҟазар ретникатә хылҵшьҭра, ас еиԥш ацуҭа – адиаспора ҳәа иашьҭоуп. Адиаспора ахкқәа У. Коен иаликаауан ԥшь-диаспора хкык: адиаспорақәа – иалаӡыз (ауриацәа, африкаа, аерманцәа, палестинаа), аџьатә диаспорақәа (индиаа), аџьатәқәа (китаиаа), аимпериатә ([[Британиа Ду|британиатәи]], франциатәи, испаниатәи, португалиатәи). Дж. Армстронг ҩ - диаспора хкык аликаауан: «амобилтәи» «апролетартәи». «Амобилтә» диаспорақәа ирымоуп акыр иҭбаау, иуадаҩу аҭоурых, урҭ рҭоурых шәышықәсала ишьақәгылоз акакәын. Арҭ адиаспорақәа асоциалтә шьцылара иазыманшәалоуп, убри аҟынтә акыр инарҵауланы издызкылаз аилазаара аҟны рышьаҭа рҳаит уҳәар алшоит. «Амобилтә» диаспора акатегориа иаҵанакуа ракәзар, Дж. Армстронг уахь иаҵаиркыз зегь раԥхьа иргыланы ауриацәеи аерманцәеи рдиаспорақәа роуп. «Апролетартә» диаспорақәа – ари ааигәа ишьақәгылаз етникатә еилазаароуп. Дж. Армстронг игәаанагарала, «арҭ адиаспорақәа ҳаамҭазтәи аполитика иалҵшәахаз иқәҿиарадоу аалыҵуп». Г. Шеффер иаликаауеит абас еиԥш адиаспора хкқәа: – инарҵаулоу аҭоурыхтә шьаҭақәа змоу (арахь иаҵанакуеит аерманцәа, ауриацәа, китаиаа рдиаспорақәа); – «макьаназы ихырқәақәо» (америкаа, Европеи, Азиеи, [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рҟны скандинаваа); – «иҿоу» (ари адиаспора хкы еиҿыркаауеит абырзенцәа, аполиакцәа, аҭырқәцәа); – «ҿыц иҿио», даҽакала иуҳәозар, ашьақәгылара амҩа иану (ас еиԥш адиаспорақәа зырҿио кореиаа, филиппинаа, насгьы анкьатәи асоветтә республикақәа рҟны инхоз аурысцәеи роуп); – «аҩны змам», зхатәы ҳәынҭқарра змам (ари акатегориахь иаҵанакуеит акурдцәеи, апалестинеццәеи, ацыганцәеи рдиаспорақәа); – «аетномилаҭтә», «ахатәы» ҳәынҭарра рымазшәа агәаанагара зызцәырҵуа, ари зегь реиҳа иалаҵәоу диаспора хкуп; – «еихырԥсаҟьоу», еизакны инхо. ==Зегь реиҳа идуу адиаспорақәа жәаба:== Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы амиграциатә процессқәа даара идуу амасштабқәа аҵанакуа иалагеит – иахьазы адунеи аҟны инхо ауаа рахьтә 35-тәи зҭыԥ иахыҵны даҽаџьара нхара ицаз иоуп. Аҿиара змоу атәылақәа рҟны акәзар, 10-тәи зҭыԥ иахыҵны даҽаџьара нхара ицаз иоуп. Даҽа тәылак ахь нхара ицаз инхарҭа ҭыԥ ҿыц аҟны ибзазашьа анеиқәиршәалак, имилаҭ иаҵанакуа емиграциа рцара дацхраауеит. Убри аҟынтә иџьашьатәӡам, адиаспорақәа рхыԥхьаӡара ас лассы иахьазҳауа. Зегь реиҳа идуу диаспорақәоуп: ===10. Ацыганцәа рдиаспора=== Ацыганцәа ауаа рышәҟәҭагалара лассы-лассы рхы аладырхәуам, рхыԥхьаӡаразы рхатә дыррақәа рымоуп умҳәозар. Убри аҟынтә ари ажәлар ирыдҳәалоу ахыԥхьаӡарақәа зегьы - ус инықәырԥшшәа иҟаҵоу дыррақәоуп, иахьазы дара 8 миллионҩык рҟынӡа ыҟоуп ҳәа азгәаҭоуп. Убасгьы, иԥхьаӡоуп Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны миллионҩык рҟынӡа ацыганцәа шынхо, урҭ рхыԥхьаӡара рацәоуп Бразилиа, Румыниа. ===9. Италиаа рдиаспора=== Ажәбатәи аҭыԥ аҟны иҟоу италиаа рдиаспора 8 миллионҩык рҟынӡа инаӡоит. Дара рмилаҭ аҳәаанырцәтәи атәылақәа рахь рықәҵра хацыркын XIX ашәышықәса анҵәамҭазы, еиҳаракгьы ари апроцесс аҿарҭбааит Актәи адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь. Уи мзызс еиҳарак иаиуз аӷарра ауп, амамзаара ауаа убас еиԥш аҭагылазаашьа иҭанаргылон, егьырҭ аҵакырадгьылқәа рахь иқәҵны ицаратәы. Италиаа еиҳарак иқәҵны нхара ҳәа иахьцаз Ҩадатәии Ладатәии Америка атәылақәа рахь ауп. ===8. Ауриацәа рдиаспора=== Аофициалтә дыррақәа рыла, ауриацәа Израиль анҭыҵ инхо рхыԥхьаӡара 8 миллионҩык рҟынӡа инаӡоит, аха зегь реиҳа ауриацәа ахьынхо Еиду Америкатәи Аштатқәа (урҭ уатәи рхыԥхьаӡара 5-миллионҩык иреиҳауп), Франциа, Британиа Ду рҟны ауп. Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы ауриацәа рыцуҭа адунеи аҟны зегь реиҳа еиҳауп ҳәа иԥхьаӡоуп, иара убасгьы 2003 шықәсанӡа ауриацәа рдиаспора Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны еиҳа еиҳан Израиль инхоз ауриацәа рхыԥхьаӡара аасҭа. ===7. Аерманцәа рдиаспора=== Адунеи 102 тәыла рҟны инхоит Ермантәылантәи амигрантцәа. Урҭ рахьтә 87 % атәылақәа 6 рҟны ауп иахьынхо, урҭ рхыԥхьаӡараҿы Урыстәыла, Еиду Америкатәи Аштатқәа, Франциа. Аерманцәа рдиаспорагьы 8 миллионҩык шьақәнаргылеит, убри аан иара Ермантәыла инхо 3 миллионҩык роуп. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы дара рҽазыршәеит иаку еиҿкаарак, адиаспора еидызкыло аԥҵара, аха ари аус макьаназы аҵыхәтәанынӡа иӡбам. ===6. Украинаа рдиаспора=== Украинаа рыԥшьбатәи ахәҭа (10 миллионҩык инадыркны 15 милионҩык рҟынӡа) Украина анҭыҵ ауп иахьынхо. Зегьы иреиҳау урҭ рдиаспора ахаҭарнакцәа Урыстәыла ауп иахьынхо, иара убасгьы имаҷҩымкәа украинаа нхоит Еиду Америкатәи Аштатқәа, Канада, Молдова. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы зегьы иреиҳаны амигрантцәа нхара ҳәа иахьцо Испаниа, Италиа, Мысра атәылақәа рахь ауп. ===5. Аполиакцәа рдиаспора=== Аполиак хылҵшьҭра змоу амигрантцәа, аҵыхәтәантәи адыррақәа рыла, 21 миллионҩык ыҟоуп. Урҭ зегь раасҭа иахьынхо ҭыԥуп Еиду Америкатәи Аштатқәа – ара инхо аполиакцәа рхыԥхьаӡара миллионки 500 нызқьҩык рҟынӡа инаӡоит, Бразилиеи [[Германиа|Германиеи]] ракәзар, Польшантәи амигрантцәа рхыԥхьаӡара еиԥшуп уҳәар ауеит – дара ҩ-миллионки 500-нызқьҩык рҟынӡа тәылацыԥхьаӡа инхоит. ===4. Аурыс диаспора=== Ианеиҵаха 25 миллионҩык рҟынӡа аурысқәа еиуеиԥшым аамҭақәа рзы Урыстәылатәи Афедерациа анҭыҵҟа нхара ҳәа иагеит. Иҟоуп ахыҵхырҭақәа, урҭ рхыԥхьаӡара 40 миллион рҟынӡа инаӡоит ҳәа аазыцҳауа, аха аҭҵааҩцәа ас еиԥш ахыԥхьаӡара иақәшаҳаҭым. Зегьы иреиҳау европатәи аурыс диаспора нхоит Германиа. Убри анаҩсгьы, урысшәала ицәажәо амигрантцәа рацәаҩуп Еиду Америкатәи Аштатқәа, Израиль, Латвиа. ===3. Индиаа рдиаспора=== Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара иҟанаҵаз аҳасабырба инақәыршәаны, адунеи зегьы аҟны инхоит индиаа рхылҵшьҭрақәа 25 миллионҩык рҟынӡа, дара адунеи 110 тәыла рҟны иҟоуп. Зегь реиҳа индиаа рхылҵшьҭрақәа ахьынхо Непал (4 миллионҩык), Еиду Америкатәи Аштатқәа (3 миллионҩык), Малаизиа (2,4 миллионҩык) рҟны ауп. ===2. Акурдцәа рдиаспора=== Акурдцәа рдиаспора шаҟа ыҟоу аԥхьаӡара зыруадаҩуа акәны иҟоуп, дара ахьынхо ԥшь-тәылак рҟны зныкгьы ауаа ашәҟәранҵара ахьымҩаԥырымгац. Еиуеиԥшым адыррақәа рыла, акурдцәа рдиаспора – 20 миллионҩык инаркны 40 миллионҩык рҟынӡа ыҟоуп, аха зегь реиҳа ииашоуп ҳәа иԥхьаӡоу 35 миллионҩык ҳәа иҟоу адыррақәа роуп. ===1. Китаиаа рдиаспора=== Аҵыхәтәантәи адыррақәа рыла, китаиаа рхыԥхьаӡара, зҭоурыхтә ԥсадгьыл иацәыхараны инхо, 50 миллионҩык рҟынӡа ыҟоуп. Урҭ реиҳараҩык (20 миллион инаркны 30 миллион рҟынӡа) Лада-Мрагыларатәи Азиа инхо роуп, ҿырԥштәыс иаагозар, Сингапур инхо ауааԥсыра зегь рахьтә 78% шьақәзыргыло китаиаа роуп. Убри анаҩсгьы китаиаа рдиаспора ыҟоуп Америкеи Европеи. Аӡәырҩы асоциологцәа излашьақәдырӷәӷәо ала, иахьатәи аамҭазы «адунеитә диаспоризациа» апроцесс мҩаԥысуеит, дара адиаспорақәа рхаҭақәа ракәзар, атрансоциалтә ҳақәаны аҟалара иалагеит. Убри аҟынтә, аамҭа цацыԥхьаӡа иалшоит адиаспорақәа рхыԥхьаӡара еизҳар, иазҳауеит убасгьы урҭ аполитикатәи аекономикатәи ҭагылазаашьа иазыҟарҵало аныррагьы. ==Адиаспора афункциақәа== Адиаспорақәа зегьы лахьынҵак-лахьынҵак рымоуп. Урҭ алахьынҵақәа еиуеиԥшым, дарбанызаалак ауаҩы иԥсҭазааратә мҩа шиндивидуалтәу еиԥш. Аха, егьа ус акәзаргьы, адиаспорақәа русура аҟны еицырзеиԥшу афункциақәа маҷым. Ус еиԥш рҷыдаҟазшьоуп «ижәытәтәиугьы» «иҿыцугьы» адиаспорақәа. Дара адиаспорақәа рцәырҵшьа амзызқәа шеиԥшымгьы, ирзеиԥшу аҟазшьақәа рымоуп. Аха абра иазгәаҭатәуп, зыӡбахә ҳәоу афункциақәа рхаҭәаара, рбеиара уҳәа акыр аиԥшымзаарақәа шрымоу. Зегь реиҳа иалаҵәаны иҟоу адиаспора афункциақәа иреиуоуп досу рҭоурыхтә ԥсадгьыл, рыжәлар ркультура, рыҿиара, доуҳала рырбеиара ацхраара, адгылара рзыҟаҵара. Иҷыдоу аҭыԥ аанакылоит ахатәы бызшәа аиқәырхара. Ишдыру еиԥш, абызшәа ауп даҽа тәылак аҟны ауаҩы далкааны, дызмилаҭу удыруа дҟазҵо. Ахатәы бызшәа иабзоураны ауаҩы дахьынхозаалак, иарбан ҳәынҭқарразалак аҟны истатусгьы аҽаԥсахуеит. Ҿыц ишьақәгыло адиаспора еснагь ахатәы бызшәа ахархәара анаҭоит иформалтәым аицәажәара аан, аха ашкол, аусеилыргара, амассатә информациа ахархәагақәа рҟны уи ахархәара маҷуп, зынӡагьы иамам уҳәар алшоит. Ахатәы бызшәа зехьынџьара ахархәара аиура азықәԥара аҭахны иҟоуп. Ахатәы бызшәа амилаҭтә культура ретронслиаторс иамоуп, уи ацәыӡра, еиҳаракгьы адоуҳатә хырхарҭаҟны рыцҳара дууп (атрадициақәа, ахдырра, ақьабзқәа). Аха убри аан, збызшәа зцәыӡыз ажәларқәа, ретнос ишаҟәҟьазгьы, диаспораны ишыҟаз иаанхоит (иаҳҳәозар анемеццәа, кореиаа, ассирииццәа, чувашиаа уҳә. егь.) Абас алагьы абызшәа аиқәмырхара адиаспоразы иҳәаақәҵоу ҷыдарам. Адиаспора аусуразы ихадоу акәны иҟоуп аетникатә культура аиқәырхара, уи иаҵанакуеит аматериалтә, адоуҳатә, асоционормативтә усура. Еиҳа инарҵауланы аетникатә культура аныԥшуеит алитература, аҟазара, аетникатә символика, атрадициақәа, еиуеиԥшым аматериалтә культура аформақәа (акрыфара, аҽеилаҳәара), афольклор. Аетникатә культура амырӡра аригьы адиаспора иаҷыдаҟазшьоуп. Аха аамҭа цацыԥхьаӡа адиаспора аетникатә культура изхылҵыз ретнос акультура акыр иацәыхарахоит. Уи адиаспора ахьынхо ажәлар иныҟәырго атрадициақәеи иареи еилаӡҩоит. Аетникатә культура амырӡра зхьыԥшу адиаспореи изланхо ажәлари ирыбжьоу адистанциа ауп, иара убасгьы, иахьынхо аҳәынҭқарра адиаспорахь иаанарԥшуа атолерантреи, адиаспора ахаҭарнакцәа ркультура аиқәырхара агәазыҳәара ахьынӡарымоуи роуп. Даара аҵак ду амоуп аекономикатә функциагьы, уи акыр адиаспорақәа ахархәара алыршара рҽазыршәоит. Ара зыӡбахә ҳәоу убас еиԥш иҟоу аекономикатә ҿиара аформақәа роуп, иҷыдоу даҽа жәларык ирыламҩашьо жәлар рнапҟазарақәа раалыҵқәа рҭыжьра алыршара. Арҭқәа зегьы адиаспора ахаҭарнакцәа рыԥсҭазаара еиԥш, егьырҭ амилаҭқәа изланхогьы рыԥсҭазаара арбеиоит. Ас еиԥш аекономикатә функциақәа раларҵәара еиуеиԥшым ауадаҩрақәа ацзаргьы, аҭоурыхтә ԥышәа ахархәара аҭазар, зегьы уи аҟынтә иаиааиуеит, афеида алырхуеит. Ара, иара убасгьы, иазгәаҭатәуп адиаспора аполитикатә функциақәагьы шынанагӡо. Ари раԥхьа иргыланы иахьаныԥшуа иназыцҵоу азинқәа роуразы алоббизм аныҟарҵо ауп. Иҩбахаз, адиаспора, мамзаргьы уи иадҳәалаз акыр аиҿкаарақәа ишьақәгылоу арежим оппозицианы ианазыҟало ауп. Ихԥатәихаз, адиаспорақәа иахьынхо атәыла жәларбжьаратәи апозициақәа анырра анарҭо ауп. ==Астатистика== Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара адыррақәа рыла, 1960 шықәса рзы атәым тәылақәа рҟны инхон 75,5 миллионҩык ауаа, 2000 шықәса рзы – ари ахыԥхьаӡара 176,6 миллионҩык рҟынӡа ихалахьан, 2009 шықәса рзы ари ахыԥхьаӡара 213,9 миллионҩык рҟынӡа еизҳаит, 2013 шықәса рзы – 232 миллионҩык. ==Азхьарԥшқәа== * [https://voluntary.ru/termin/diaspora.html]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://zen.yandex.ru/media/adygiru/chto-takoe-diaspora-i-kakie-est-diaspory-v-mire-5dc118b992414d00ac7d82cd] * [https://www.syl.ru/article/378990/diaspora---eto-chto-takoe-znachenie-slova-harakteristika-ponyatiya] * [http://www.perspektivy.info/print.php?ID=48886] * [https://articlekz.com/article/18467] * [http://teacher.msu.ru/node/20760] * [https://interaffairs.ru/news/show/17725] * [http://top5-top10.ru/top-10-samyx-krupnejshix-diaspor/] * [https://www.weforum.org/agenda/2019/09/india-has-the-world-s-biggest-diaspora-here-s-where-its-emigrants-live/] * [http://www.culturaldiplomacy.org/academy/index.php?chinese-diaspora] * [https://www.sgu.ru/sites/default/files/education/programs/2017/04/etnich._diaspory._ochno-zaochn._prover.pdf] * [https://studref.com/413324/istoriya/sovremennye_natsionalnye_obschiny_diaspory] * [https://www.dissercat.com/content/natsionalnaya-diaspora-kak-obekt-etnosotsiologicheskogo-issledovaniya] * [http://www.perspektivy.info/book/diaspory_v_sovremennom_mire_evolucija_javlenija_i_ponatija_2010-02-27.htm] [[Акатегориа:Адиаспора| ]] 93h6lzk3lptgelkbkx7obggsc72yqgz Амассатә амлакра 0 27216 169355 134715 2026-07-12T15:13:15Z AbidzbaS 25606 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 169355 wikitext text/x-wiki '''Амассатә амлакра''' – ари акраамҭа афатә аалыҵ азымхара иадҳәалоу социалтә рыцҳароуп, уи иахҟьаны арегион дуқәа рҵакырадгьылқәа рҟны массала ауаа рацәа ҭахоит. Амлакара ҩ-хкыкны ишоит — иабсолиуттәуи акы иадҳәалоуи ҳәа. Иахьатәи аамҭазы адунеи фатәаалыҵла аиқәыршәаразы иҟоу аресурсқәа шазхогьы, аекономикатәи, асоциалтәи, аполитикатәи ҟазшьақәа змоу ауадаҩрақәа ыҟоуп, урҭ иахәҭоу аҭахрақәа рызхарҭәаауам. == АМЛАКРА АҬОУРЫХ АҞНЫ == === Аԥшьаҩыраҟны амлакра атәы === Иосиф — ари Аԥшьаҩыра аҟынтә хаҿсахьоуп («Бытие», гл. 37—50), Иосиф иҟынтә абжьгарак иоурц азы дидҵаалоит афараон ихаҭа. Уи иибаз аԥхыӡ ииашаны аилыркаара аҟаҵара илшеит, иагьиҳәеит быжьшықәса инеиԥынкыланы аҽаҩра бзиа шыҟало, аха урҭ ашықәсқәа ирыцааиуа даҽа быжьшықәса амлакра шыҟалоз азгәеиҭеит аарыхра аҟамлара иахҟьаны, убри аҟынтә Иосиф афараон иабжьигеит аарыхра бзиа аныҟоу ашықәсқәа рзы арыц рҵәахырц. Афараон ас еиԥш абжьгара даара игәы иахәеит, Иосиф иҟәыӷара азгәаҭаны анхамҩа зегьы аҟны еиҳабыс дҟаиҵеит. Убас Иосиф амлакра ашықәсқәа раан арыц аҭира напхгара аиҭон. Аԥҵамҭа аҟны ишазгәаҭоу ала, урҭ ашықәсқәа раан адгьыл зегьы аҟны амлакра ыҟан. Иосиф иашьцәа ракәзар, рыԥсҭазаара ахҭынҵаны изныкымкәа Мысраҟа ицахьан ачарыц аархәарц азы. Аԥааимбар Илиа («3-я Книга Царств», гл. 16—19 и «4-я Книга Царств» гл. 1—2, 1—15) израильтәи аҳ Ахав ихаан дынхон, уи изымҵахырхәо Ваалу (амра) диашьапкуан, ижәларгьы ари аидол иашьапкларц рыдиҵон. Илиа Ахав иахь днеины Анцәа ихьӡала иеиҳәеит урҭ ашықәсқәа рзы арыцҳарақәа шыҟало, избанзар ақәа ауам, аӡаӡа аҳәом, анцәа ианимыҳәа аамҭазы ҳәа. Ус иагьыҟалеит. Аарҩара ӷәӷәа ҟалеит, ашьацҵәҟьа хҩааит, амлакра аҭыԥ аиуит. Илиа Анцәа имчала адәысакарак аҟны иҟаз аӡыхь азааигәара дынхеит, уахь иара аҟәраанқәа ачеи акәаци изнаргон, аӡиас аҟынтә аӡы ижәуан. Аӡиас анҭаба, Анцәа аԥааимбар идиҵеит амырҭаҭратә қалақь Сидонынтәи Сарептуҟа дцарц, уа инхоз аԥҳәысеиба рыцҳа лҟны дынхарц. Ари аԥҳәысеиба лԥеи лареи еицынхон, лара фатәыс илзынханы илымаз уаԥсҵәык ашылеи хәша хәыҷыки ракәын. Сарепту иааз Илиа ари аԥҳәыс илеиҳәеит ача изылӡырц, убри аан агәралиргеит илымоу ахәшеи ашылеи ахаан ишагымхо, Анцәа адгьыл аҟны ақәа аируаанӡа. Аԥҳәыс аԥааимбар иажәа агәра лгеит, ишиҳәазгьы дныҟәеит. Иаргьы иажәа наӡеит. Аха иаарласны ари аԥҳәыс лԥа даачмазаҩханы дыԥсуеит. Аԥааимбар Илиа иԥсыз аҷкәын дихагыланы хынтә Анцәа даниҳәа иԥсы ҭалоит. Хышықәсеи бжаки Израиль аарҩара ыҟан, уи адгьыл иқәынхоз ажәлар рыҽкажьны анцәа иашьапкра иалагеит, Анцәагьы дазхарҵеит. Абри анаҩс Илиа ашьха дхаланы ақәа ауразы анцәа иҳәара далагеит. Иасит амшын аҟынтә аԥша, ажәҩан аԥҭа еиқәаҵәақәа ихырҩеит, ақәаршаҩы аура иалагеит. === Европа амассатә млакра === XIX ашәышықәсанӡа амассатә млакра атәылақәа зегьы рзын ирбац-ираҳац цәырҵран. Уи зыдҳәалаз аарыхра аҟамлара ауп. Абжьаратәи ашәышықәсазы, ес 8—10 шықәса рахьтә шықәсык аԥсыҭбара рацәа зцыз амлакра ҟалон. Зегь реиҳа иуадаҩыз ашықәсқәа Франциа азы 1030—1032-тәи, 1280—1282-тәи ашықәсқәа ракәын — Богемиа азы. Ҳаамҭазтәи аҭоурыхҭҵааҩцәа ишазгәарҭо ала, 1125 шықәса рзы Германиа аҭыԥ змаз амлакра ара инхоз ауааԥсыра рыбжаҵәҟьа ықәнагеит. Амлакра иацын ачымазарақәа, арҳәрақәа, ауаҩшьрақәа, аҽшьрақәа, анҵәара. Ауаа убранӡа инеиуан, иҟан зхәыҷқәа шьны изфозгьы – 1505ш. Венгриа. Закәанла ишьақәырӷәӷәан аӷарцәа ақалақьқәа ирылцаны ркацара, урҭ уа аԥсра изацәцомызт; Франциа ас еиԥш азакәан ахархәара аман XVII ашәышықәсазгьы. 1772 ш. рзы Саксониа 150-нызқьҩык ауаа ача азымхара иахҟьаны рыԥсҭазаара иалҵит. 1817 шықәса рзы акәзар, амлакра Германиа аҭыԥ аман, ус еиԥш иҟан 1847 шықәса рзгьы. === Ирландиа амлакра ӷәӷәа === 1845 шықәса инаркны 1849 шықәсанӡа ибжьанакыз аамҭахәҭазы Ирландиа (ирл. An Gorta Mór, англ. Great Famine, Ирландиа акортоштә млакра ҳәагьы изышьҭаз) аҭыԥ аман амлакра ӷәӷәа. Уи зыхҟьаз илаҵаны ирымаз акортош зегьы аҿкы Phytophthora infestans иахьаҟьашьыз ауп. Китаитәи амлакра ӷәӷәа аан, уи аҭыԥ аман 1959 шықәса инаркны 1961 шықәсанӡа, аиҳабыраа иҟарҵо адыррақәа рыла, рыԥсҭазаара иалҵит 15 миллионҩык ауааԥсыра, аха иофициалтәым адыррақәа рыла, иԥсыз 36 миллионҩык иреиҳауп. Китаи ари атрагедиа «Три года стихийных бедствий» мамзаргьы, «Три горьких года» ҳәа азырҳәоит. Урыстәыла акәзар, амлакра аҭыԥ аман 1891 шықәса инаркны 1892 шықәсанӡа – ари аамҭа Урыстәылазы аекономикатәи аепидемиатә кризисны иазгәаҭан. Иара иаҵанакит жәибыжь губерниа, 36 миллионҩык ауаа ахьынхоз. Европа амассатә млакра ажәытәра иагеит ҳәа уҳәар алшоит XIX ашәышықәса азбжазы, аимадаратә мҩақәа рыҿиара иабзоураны, уи иалнаршеит афатә аалыҵ аҽаҩра ахьыҟамлаз аҭыԥқәа рахь рнагара. Ишьақәгылеит афатәаалыҵ адунеизегьтәи аџьармыкьа. Ача ахә атәыла аҟны аҽаҩра аҟалареи аҟамлареи иахьыԥшымызт. Ауааԥсыра ракәзар, раагарҭақәа ирызҳаит, анхаҩцәа аҽаҩра аныҟамлалакгьы ирзымхоз афатә аалыҵ аахәаразы алшарақәа роуит. == Аҩажәатәи ашәышықәсазтәи амассатә млакрақәа == Европа амассатә млакра ажәытәра иагеит ҳәа уҳәар алшоит XIX ашәышықәса азбжазы, аха, егьа ус акәзаргьы, еиҳа аҿиара маҷ змаз атәылақәа рҟны аҩажәатәи ашәышықәсазгьы амлакрақәа аҭыԥ рыман. Иаҳҳәозар, африкатәи атәылақәа рҟны амассатә млакра аҭыԥ аман 1968-тәии 1973-тәии ашықәсқәа рзгьы. Усҟан аарҩара иахҟьаны иҟалаз амлакра аан 100-нызқьҩык рҟынӡа ауаа ԥсит. Уи азы адырра ҟаиҵеит амедицинатә усзуҩы Џьон А. Дреисбек, иара Нигериа 30 шықәса инеиԥынкыланы дынхон. Амилаҭтә географиатә еилазаара аҟны 1978 шықәса рзы аҭыԥ змаз арыцҳара атәы аҳақьым Дреисбек абас еиԥш дахцәажәоит: «Сара избон зқьыла иԥсны икажьыз аԥстәқәа, аиҭаҵуаа, арҭ аԥстәқәа аԥшәымацәас ирымаз ракәзар, алагерқәа рҟны иҟан, уа дара адунеизегьы аҟынтә еизганы иааргоз афатә рырҭон. Ҳара иаабон ауаа афатә азымхареи ачымазареи идыргәаҟуаз. Иҵшәааз ргәабзиара иахҟьаны аӡәырҩы арԥҳа чымазареи, абҷи, аимҳәаршәааи ирхыԥсаауан. Ас еиԥш амлакра иахҟьаны иҟалаз арыцҳара аҩыза џьаргьы исымбац». Нигериа Африка иҟоу ҭыԥуп, иара адунеи зегьы аҟны еиҳа аарҩарақәа аҭыԥ ахьамоу ҵакырадгьылуп. Ақәа анамуа, ара иахьа уажәраанӡагьы ауаа ԥсуеит, аӡиасқәа ҭабоит, аҽаҩра аарҩара иқәнахуеит. == Адунеи аҟны амлакра == Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара иаҵанакуа афатә — ажәтәи ақыҭанхамҩеи рзы аиҿкаара адыррақәа рыла, 2010 шықәса, цәыббрамзазы амлакра иаргәаҟуа ауаа рхыԥхьаӡара 925 миллионҩык ыҟоуп, ари ахыԥхьаӡара 2008-тәи ашықәс иаҿырԥшны уахәаԥшуазар, 98 миллинҩык рыла еиҵоуп. Урҭ рахьтә 578 миллионҩык имлашьуа ауаа нхоит Азиеи — Аокеан ҭынчи ирыҵанакуа арегион аҟны, 239 миллионҩык – Африка, 108 миллионҩык — егьырҭ атәылақәа рҟны. Имлашьуа рахьтә ҩба — ахԥатәи ахәҭа иаҵанакуа ауаа нхоит – Бангладеш, Китаи, [[Адемократиатә Республика Конго]], Ефиопиа, Индиа, Индонезиа, Пакистан. Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара 2008 шықәса, ԥхынҷкәынмзазы иҟанаҵаз адыррақәа рыла, адунеи зегьы аҟны имлашьуа рхыԥхьаӡара 960 миллионҩык ауаа инареиҳаны иҟоуп. Зегь реиҳа хыԥхьаӡарала (907 миллионҩык ауаа) изфо змам ауаа ахьынхо аҿиара иаҿу атәылақәа рҟны ауп. 65 процент урҭ рахьтә Индиа, Китаи, Конго, Бангладеш, Индонезиа, Пакистан, Ефиопиа инхоит. Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара иаҵанакуа афатә — ажәтәи ақыҭанхамҩеи рзы аиҿкаара адыррақәа рыла, 2002 шықәса инаркны 2004 шықәсанӡа, ҵаҟа зсиа аагоу атәылақәа рҟны хә - миллионҩык инарзынаԥшуа имлагоз ауаа нхон. Масштабла аҭыԥ змаз амлакра иахҟьаны Мрагыларатәи Африка 2011 шықәса рзы 50-нызқьҩык инадыркны 100-нызқьҩык рҟынӡа ауаа рыԥсҭаазара иалҵит, 2012 шықәса рзы Сахара рызхара афатә рмоуит 856 миллионҩык ауаа. 1979 шықәса рзы иаԥҵан Адунеизегьтәи афатә аалыҵ амш. [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] NSA аинформациа ала 2004—2005-тәи ашықәсқәа рзы есҽны амла иаганы иԥсуан 24-нызқьҩык ауаа. == Амассатә млакра ахҟьаԥҟьақәа абас еиԥш иҟоуп: == Убас, ҿырԥштәыс иаагозар, аҽшьрақәа рхыԥхьаӡара иацлоит, ииуа рхыԥхьаӡара иагхоит. Амлакра аниаслак анаҩс ииуа рхыԥхьаӡара дырҩегьых еизҳауашәа иҟалозаргьы, аҭаацәара иалало рхыԥхьаӡара еиҵахоит. Амассатә млакра адемографиатә еилазаара даара иаԥсахуеит, ахәыҷқәеи абыргцәеи ас еиԥш ахҭысқәа раан рус иагхозар, аҳәса рус иацлоит. Аполитикеи амлакреи Стив Деверо, амлакра зыхҟьо азы акыр аҭҵаарақәа авторс ирымоу, 2000 шықәса рзы «Голод в 20-м столетии» захьӡу ашәҟәы ҭижьит (Famine in the Twentieth Century), уа иҷыдоу азхьаԥшра амоуп Африка ишьақәгылаз аҭагылазаашьа, аброуп иахьазгәаҭоу акыр амлакратә хҭысқәа. Автор игәаанагарала, ари адунеи арегион аҟны амлакра мзыз хадас иамоу бџьаршьҭыхлатәи аиҿагыларақәа роуп, урҭ ирхырҟьаны ақыҭанхамҩақәа ықәӡаауеит, атәылахь афатә — ажәтә аагара асистема аус ауам. Деверо иажәақәа рыла, «амлакра зыхҟьо уи ауп, уи аӡәгьы иахьаԥимырҟәҟәааз – амлакра арахь ааира аӡәгьы аанкылара дахьашьҭам». [[Британиа Ду|Британиатәи]] африкаҭҵааҩы Алекс да Ваал (Alex de Waal), Африка аҭыԥ змоу амлакра акыр ашәҟәқәа азызкхьо, аҵыхәтәантәи ишәҟәы «Голод, который убивает: Дарфур, Судан» аҟны ишьақәирӷәӷәоит, «иарбанызаалак аҳәынҭқарра анапхгара, дара ирҭахханы ианыҟала аамҭазы, ирылшоит амлакра аанызкыло аусқәа рыдкылара» — ҳәа. Иазгәарҭоит Африка ақыҭанхамҩа арҿиара азҵаара апотенциал ду шамоу, иҟаӡам ус еиԥш аҵаҵӷәы, ари аконтинент аҟны афатә аалыҵ азы адефицит ҟаларц азы. Маик Девис (Mike Davis) ишәҟәы «Холокост Викторианскои епохи» (The Late Victorian Holocausts) аҟны дазааҭгылоит азеижәтәи ашәышықәса анҵәамҭазы адунеи арегионқәа акыр рҟны ишьақәгылаз аҭагылазаашьақәа. Усҟан амлакра аҭыԥ аман Индиа, Китаи, Бразилиа, Африка, амла иакны иԥсуаз рхыԥхьаӡара даараӡа ирацәан, амҩадуқәа аԥсцәа рыла ихҟьан уҳәар алшоит. Амлакра иахҟьаны амассатә емиграциақәа ирылагеит, урҭ инарывагылеит арҳәрақәа, ақәыларақәа, ауаҩшьрақәа, аепидемиақәа уҳәа реиԥш иҟоу арыцҳарақәа. Девис иҳәоит акыр ахҭысқәа амчрақәа шазхьамԥшуаз, хьаас ишырымкуаз, ҿырԥштәыс иаагозар, урҭ ашықәсқәа рзы Индиантәи Европаҟа иганы иҭииз ачарыц адунеитә рекордқәа ираԥыргеит, убри аан миллионла аиндусцәа афатә-ажәтә рымамзаара иахҟьаны иԥсуан. Аиҳабыреи ачарыц зҭиуази ас еиԥш рыжәлар рызныҟәара зыхиақәиҭу ахәаахәҭразы азакәан иахьдырԥшуан, насгьы индиаа раасҭа ачарыц азы ахә бзиа ршәон европаа. Девид игәаанагарала, аиҳабыра ас еиԥш рыжәлар рызныҟәара геноцидуп ҳәа иахәаԥшызар ауеит. Иахьатәи аамҭазы амлакра иаҿагыланы иқәԥо рахьтә зегь реиҳа активра ааирԥшуеит америкатәи академик Раџь Пател. == Амлакра азеиԥш згәаҭага (Общий ОГ) == Адунеи аҟны амлакреи азхарамфареи рыстатистика зыԥхьаӡо еиҿкаароуп Афатәи ажәтәи рполитиказы Жәларбжьаратәи аҭҵааратә институт (МИИПроП). Амлакразы азеиԥш згәаҭа раԥхьаӡа акәны ицәырган 2006 шықәса рзы аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа ҩба рыбзоурала – анемец еиҿкаара «Вельтхунгерхильфеи», ирландиатәи аиҿкаара «Всемирная Забота» (Concern Woldwide) рыла. Амлакразы азеиԥш згәаҭа ианыԥшуеит адунеи аҟны амлакра иаҿагыланы ақәԥара алҵшәа шамоу. Амлакразы азеиԥш згәаҭа еиҿкаан 2008 шықәса рзы, аҿиара иаҿу 120 тәылеи, иҿыцыз аиндустриалтә тәылақәеи рзы. ==Алитература== * Большая Российская энциклопедия. Том 7. стр. 351—352. ==Азхьарԥшқәа== * [https://azbyka.ru/otechnik/Spravochniki/biblejskaja-entsiklopedija-brokgauza/1067] * [https://www.liveinternet.ru/users/leopoliss/post202119151/] * [https://hi-news.ru/research-development/iz-za-chego-sotni-let-nazad-v-evrope-vozniklo-massovoe-golodanie-lyudej.html] * [http://irelandru.com/velikij-golod-great-famine-ireland/] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210511072531/https://irelandru.com/velikij-golod-great-famine-ireland/ |date=2021-05-11 }} * [https://enc.rusdeutsch.ru/articles/645] * [http://www.fao.org/news/story/ru/item/45302/icode/] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20111224193238/http://www.fao.org/news/story/ru/item/45302/icode/ |date=2011-12-24 }} * [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_6161000/6161035.stm] * [https://nsn.fm/in-the-world/in-the-world-demograf-iznachalno-golod-sprovocirovan-povysheniem-rozhdaemosti] * [http://www.fao.org/hunger/ru/] * [https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/declarations/hunger.shtml] * [https://www.ifpri.org/publication/2009-global-hunger-index-challenge-hunger-0] [[Акатегориа:Аӷарра]] [[Акатегориа:Амашәырцәгьақәа]] lyhb3zxv1evfr6q4o7jujv2ulkfqwet Нарҭаа репос 0 27241 169343 158903 2026-07-12T14:31:58Z AbidzbaS 25606 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 169343 wikitext text/x-wiki '''Нарҭаа репос''' – Нхыҵ Кавказ ажәларқәа рыҟны аишьцәа-аԥелуанцәа ракәын, Нарҭаа ирыхҭысызи рҭоурыхи атәы зҳәо аҳәамҭақәа шьаҭас ирымоуп. Уи аԥсуа-адыга жәларқәа, ауаԥсаа, аваинахцәа, абалкарцәа, аҟарачқәа уҳәа ирымоу ҳәамҭақәоуп. Иара убасгьы ашәануаагь хаз игоу ациклқәа ахьрымоу ыҟоуп. Ажәа «аепос» ажәытә бырзен бызшәа аҟынтә иаауеит. Алитератураҿы ихадоу ажәабжьеиҭаҳәаратә жанрқәа [[3 (ахыԥхьаӡара)|хԥа]] ируакуп. Аепос автор дамам. Уи аԥҵара иалахәуп ажәлар зегьы. Убри аҟнытә афырхацәа ирызку алегендақәеи амифқәеи инарываргыланы, уи иагәылоуп ажәытәан ажәлар рыԥсҭазаашьа зеиԥшраз азы аматериал. ==Нарҭаа рыхьӡқәа еиуеиԥшым абызшәақәа рҿы== {| class="standard" align="center" |+ ! |ауаԥс. ! |адыг. / ҟаб. ! |аԥсуа. / абаза ! |аингәыш. ! |ачечен. ! |аҟарач.-балк. |----- | [[Сосруко|Сослан]] | Саусэрыкъо / Сосрыкъуэ | [[Сасрыква|Сасрыҟәа]] / Сосрыкъва | [[Сеска Солса]] | [[Сеска Солса]] | Сосурукъ |----- | [[Шатана|Сата́на]] | Сэтэнай-Гуащэ / Сэтэней-Гуащэ | Саҭанеи Гәашьа / Сатаней-Гваща | [[Села-Сата|Села Сата]] | [[Села-Сата|Стела Сата]] | Сатанай |----- | [[Батрадз|Батырадз / Батраз]] | Пэтэрэз / Батэрэз | Цәыцә / Батараз | Хамчий Патарз | Хамчий Патриж | Батыраc |----- | [[Сырдон|Сырдон / Сирдон]], сын Гатага | Батэкъу / Батэкъуэ | Баҭаҟәа / Батакъва | [[Боткий Ширтка]] | Батиг Шурда | Шырдан |----- | [[Ацамаз|Ацӕмӕз]] | Ащамэз / Ащэмэз | Шьамаз / Ащамаз | Ачамаз | Ачамза | Ачемез |----- | [[Урызмаг|Уырызмӕг / Орӕзмӕг]] | Озырмэс / Уэзырмэс | - / Уазырмас | Урузман | Орзми | Ёрюзмек |----- | [[Хамыц|Хӕмыц / Хӕмиц]] | Хъымыщ / Хъымыщ | Хмышь / Хъмыщ | Хамча | Хамчи | Хымыч |----- | Саууай | Шъэуей / Щэуей | - / Щауей | [[Киндий Шоа]] | - | Къарашауай |} ==Нарҭаа репос ашьақәгылара== Амч дуи афырхаҵареи злаз, адауцәа ирабашьуаз, хьыӡрацара ицоз аишьцәа ирызку амифқәа змоу Кавказ ажәларқәа рацәоуп. Раԥхьаӡа иргыланы аԥсуа-адыга жәларқәа, ашәуаа, аубыхцәа, адыгаа, аҟабардақәа, ачерқьесцәа, иара убас ауаԥсаа. Аҵарауаа шьоукы ргәаанагарала, ашәуаа рнарҭтә епос еиҳа иҵаулоу ашьаҭақәа амоуп. Нарҭаа ирызку ажәабжьқәа уԥылоит иара убасгьы аҟарачқәеи абалкарцәеи рҟны. Уарлашәарла иҟоуп аваинах фольклор аҿгьы – ачечен жәлари аингуш жәлари рҟны. Арҭ ажәларқәа иаԥырҵаз ажәабжьқәа зегьы рсиужетқәа реиҳарак шеиԥшугьы, досу репос иара ахатә ҷыдарақәа амоуп. Уи зыхҟьаз ҳәа иазгәарҭо ажәабжьеиҭаҳәаҩцәа досу рыжәлар рзы рдунеиҳәаԥшышьеи разхаҵарақәеи ирыдҳәаланы иахьеиҭарҳәоз акәзаргьы ҟалоит. Нарҭаа репос бызшәалеи етникатә хылҵшьҭарлеи еигәыцхәым ажәларқәа иахьырзеиԥшу – иџьашьатәу фактуп. Уи амаӡа аарԥшра акыршықәса раахыс афольклористцәа дуқәа аартра иашьҭоуп, аха иахьа уажәраанӡагьы урҭ иаку гәаанагарак ахь изымааицт. Шьоукы ргәаанагарала, аепос аԥырҵеит Кавказтәи абызшәатә ҭаацәара иатәу ажәларқәа, ауаԥсаа уи ахьрымоу акәзар – даҽазныкгьы ишьақәнарӷәӷәоит урҭ Кавказ ишашьагәыҭу, џьарантә иқәнагалаз аскифцәеи асарматцәеи ишырхылҵшьҭрам. Даҽа шьоукы изларыԥхьаӡо ала, Аахыҵ-Кавказтәи аҭоурыхқәа еиқәдырхеит ажәытә ирантәи ашьагәыҭ, иара ажәа «нарҭ» ахаҭагьы ирантәи ахылҵшьҭра амоуп, индоевропатәи абызшәақәа рҟынтәи иаауеит, иагьаанагоит «афырхаҵа». Убри аан аҵарауаа аԥсуа-адыга жәларқәа репос ижәытәӡатәиу атрадициақәеи азхаҵарақәеи рышьҭамҭа шаныԥшуа, архаикатә цәаҩа шахоу азы еиқәшаҳаҭхоит, ауаԥс ҳәамҭақәа ракәзар, хықәкыла аус рыдулан, иҭәышәынтәалоу аҭоурых ашьақәыргылара хықәкыс иҟаҵаны. Нарҭаа репос ҿион, иагьышьақәгылон Кавказ ашьхақәа рҿы зқьышықәсала. Аҭҵааҩцәа реиҳараҩык изларыԥхьаӡо ала, иара ҿио иалагеит ҳера ҟалаанӡа VIII–VII ашәышықәсақәа рзы. Егьырҭ аҵарауаа ирҳәоит Нарҭаа ражәабжьқәа рхыҵхырҭа ыҟоуп ҳәа ҳера ҟалаанӡа III азқьышықәсаҿы. Аха, ишыҟазаалак, гәаанагарак ҿыӷәӷәала иуҳәар алшоит: Нарҭаа репос иит Кавказ адинхаҵарақәа ақьырсианреи амсылманреи рцәырҵранӡа акыр шыбжьаз. Уи аршаҳаҭуеит Нарҭаа аишьцәа дуқәа ирызку ажәабжьқәа ирныԥшуа аполитеизм. Нарҭаа ирызку аҭоурыхқәа циклны еидыркылон. Урҭ еидҳәалан ирзеиԥшу асиужет, ма ахронологиа ала. Аамҭа цацыԥхьаӡа Нарҭаа ирызкыз амифқәа зегьы реицҵарала ишьақәгылеит иаку аепос. Ари апроцесс хыркәшахеит ҳәа иԥхьаӡоуп абжьаратәи ашәышықәсазы – XII–XIII ашәышықәсақәа рзы. Ари аамҭазы Кавказ ицәырҵхьан ақьырсианреи аԥсылманреи, уи рныԥшуеит хронологиала иҵыхәтәантәиу Нарҭаа ражәабжьқәагьы. Ижәытәӡатәиу аҭоурыхқәа рҟны архаикатә дунеихәаԥшышьа ааԥшуазар, аҵыхәтәантәиқәа рҿы – иуԥылоит амонотеисттә динхаҵарақәа иртәу асимволқәеи атрибутқәеи. Уи адагьы, ажәабжьеиҭаҳәаҩцәа лассы-лассы рҭоурыхқәа ҳаамҭа иақәшәо иҟарҵон, ирзыӡырҩуа иаҳа аинтерес ддыркырц азы. Нарҭаа репос жәлар рҿаԥыцтә ҳәамҭақәа ирбаҟаны иахьыҟоу анаҩсгьы, ианыԥшуеит иара аԥызҵаз ажәлар рсоциал-економикатәи ркультуратәи ҿиарақәа еиуеиԥшым апериодқәа: аматриархат аамҭақәа инадыркны афеодалтә-класстә еизыҟазаашьақәа рышьақәгыларанӡа. Убри азоуп Нарҭаа репос – жәлар рнапы иҵыҵыз автографуп ҳәа захырҳәаауа. ==Нарҭаа репос еиуеиԥшым ажәларқәа рҳәамҭақәа рҟны == Нарҭаа репос ихадоу темас иамоуп апатриотизм, аԥсадгьыл ахьчараҿы агәымшәареи ахаҵареи раарԥшра. Уи аамҭазгьы, Нарҭаа ртәыла аҟны аибашьцәа реиҳа ҳаҭыр рықәуп анхацәагьы: ажьицәа, адгьылқәаарыхҩцәа, арахә рыхьчаҩцәа. Урҭ, афырхацәа реиԥшҵәҟьа рыӡбахә ашәақәа ирылоуп. Убасгьы, аепос аҟны – аҳәса пату рықәҵара, аиҳабацәа рыхӡыӡаара, ҿыц еиҵагыло абиԥара рааӡара уҳәа атемақәа аарԥшуп. Иҷыдоу аҭыԥ аепос аҟны иаанакылоит – аҽы. Нарҭаа рзы уи ҩыза бзиоуп, иара аҽы зтәу иеиԥшҵәҟьа амч алоуп. Нарҭаа рҳәамҭақәа рҟны, аҽы ауаҩы игәрагара иалагоит иара ихаҵареи иашарала ихы шныҟәигои анааирԥшлак ашьҭахь. Нарҭаа репос – изхылҿиааз ажәлар рҭоурых иацаԥхоуп, убасгьы иацаԥхоуп урҭ ркультура, дацла ажәытәрахь ицо. === Аԥсуаа рҟны Нарҭаа репос === Нарҭаа репос ижәытәӡатәиу фольклортә баҟаны иахьыҟоу адагьы, аԥсуа жәлар зқьышықәсала ишьақәгылоз рыбзазашьа аҭҵаараҿы аҭоурыхдырцәа ирыхәо хәызмаӡам материалуп. Аԥсуаа рҟны Нарҭаа репос аҭҵаара иалагеижьҭеи рацәакгьы ҵуам, анаукатә ҭҵаарақәа хацыркын XIX ашәышықәсазы. 1940 шықәсазы раԥхьаӡакәны икьыԥхьын Нарҭаа ирызку аԥсуаа рҳәамҭақәа [[4 (ахыԥхьаӡара)|ԥшьба]]. 1988 шықәсазы иҭыжьын ашәҟәы «Нарҭ Сасрыҟәеи 99-ҩык иашьцәеи». Нарҭаа репос аҭҵаараҿы иналукааша аҭыԥ ааникылоит академик Шьоҭа Салаҟаиа – раԥхьаӡатәи ипрофессионалтәу аԥсуа фольклорист-нарҭҭҵааҩы, аепосҭҵааҩы. Иара убасгьы зыхьӡ нагоу афольклорҭҵааҩы, хықәкыла Нарҭдырра знапы алаку, Кавказ афольклорҭҵаараҿы злагала рацәоу академик Зураб Џьапуа. Аԥсуа Нарҭтә епос ҭызҵааз еицырдыруа ҵарауаҩуп, зегь раԥхьаӡа иргыланы, иранҭҵааҩы Василии Абаев. Аԥсуаа рҿы Нарҭаа репос аԥҵоуп прозалеи ажәеинраала аформалеи. Аха, прозала иаԥҵоу ажәабжьқәа акыр еиҳауп. Еицырдыруа аԥсуа ҵарауаҩ Шьалуа Инал-иԥа иҩуан: «…Аепос хазы игоу афрагментқәа аԥхьарца ианҵаны ашәаны ирҳәоит. Аха иашәаны ҳаамҭанӡа иааӡаз аепос ахәҭақәа – абжьи амузыкеи ахьузеидымхуа, даараӡа имаҷуп (иҟоуп иҷыдоу Нарҭаа рмелодиа), зны-зынлагьы акәашара ацуп (иаҳҳәап «Нарҭаа лан лашәа» аҟны ишыҟоу еиԥш). Аԥсуаа изларыԥхьаӡо ала, Нарҭаа – ҭаацәароуп, шәҩык аишьцәеи раҳәшьазаҵә Гәындеи, урҭ зегьы зхылҵыз ран Саҭанеи-Гәашьеи назлоу. Абри аҭаацәара ду жәларык ирсимволуп. Аԥсуа Нарҭтә епос афырхаҵа хада Нарҭ Сасрыҟәа иоуп. Сасрыҟәа иҭоурыхқәа аепос иагәыцәуп. Сасрыҟәа ихаҿсахьа идеалыртәуеит, уи иашьцәа еиқәирхоит аҵх еиқәара ианалахаз, ахьҭа иакны. Дхысны аеҵәа кыдиԥаан, иашьцәа алашара дирбеит, нас адауцәа амца рымҵиԥаан, иашьцәа ириҭеит. Афырхаҵарақәа ҟаиҵоит, ахымхәацәа дрыцхраауеит, аиашара шьақәирӷәӷәоит. Сасрыҟәа ихала агәылшьап шьны, иашьцәа адауԥҳәыс лымгәарҭа аҟынтә иҭыганы рыԥсқәа еиқәирхоит. Сасрыҟәа днашԥан ҳәа иашьцәа еиҳабацәа драҭәаршьаӡомызт, дрывадыргылаӡомызт. Уи адагьы имч-илшарала дахьреиӷьыз азы иҵашьыцуан, егьараан рыԥсқәа шеиқәирхахьазгьы. Аҵыхәтәан аишьцәа аџьныш ҭакәажә лҟны Сасрыҟәа иԥсырҭа ахьыҟаз еилкааны даԥырырхуеит. ахаҿсахьа хадақәа дыруаӡәкуп Саҭанеи-Гәашьагьы – имажәуа, ҟәыӷара згым Нарҭаа зегьы ран. Дҟәышуп, дгызмалуп, анхамҩаҿгьы илзымдыруа ҳәа акгьы ыҟаӡам. Нарҭаа еснагь лабжьагажәа иаҳәоит, ирабжьылгогьы еснагь хра аманы иҟоуп. Уи лажәа иқәныҟәоз лԥацәа, лыбзоурала акырынтә аԥсра иахыԥахьан. Шьалуа Инал-иԥа Саҭанеи-Гәашьа лхаҿсахьазы иҳәеит: «Саҭанеи — зегь рыла ихазыноу аԥҳәыс лхаҿсахьоуп, мрада дкаԥхоит, мзада дкаҷҷоит. Саҭанеи лоуп Нарҭаа рыжәла хацзыркыз, уи ахаҿгьы игылоу, ахәышҭаарамца еиқәырханы иаазго, аҩнаҭа ныҟәызго, иҟалаша здыруа, жәлар рырҵаҩысгьы иҟоу». Саҭанеи пату ду лықәырҵоит Нарҭаа зегьы, дара рыбжьара зегьы иреиҳаӡоу астатус змоугьы лара лоуп. Егьырҭ аҳәса рхаҿсахьақәа уи аҟара ирацәаны иуԥылом Нарҭаа рҳәамҭақәа рҟны. Аҭыԥҳацәа еиҳарак афырхацәа еимакырҭас ироуаз мзызхон. Нарҭаа рыдагьы аепос асиужетқәак рҟны ицәырҵуеит анҭыҵтәи афырхацәагьы. Аинтерес аҵоуп убас иааз афырхаҵа Нарџьхьоу изку аепизод, уидымҵаирсуеит Нарҭаа раҳәшьазаҵә Гәында-ԥшӡа. Абар аепос аҟны ишаарԥшу аишьцәа ашәҩык раҳәшьазаҵә лхаҿсахьа: «Лара Гәында илыхьӡын, ԥшралеи сахьалеи дыблахкыган азы Гәында-ԥшӡа ҳәа илышьҭан. Нарҭаа раҳәшьа рнапы дықәыргыланы дырбон, уамакала илыхӡыӡаауан. Ахан хьыҵәцараҿы дынхон Гәында-ԥшӡа. Лшьапы ахаан адгьыл иқәымкьысцызт. Лашьцәа шәарах баҩлашала ддырчон. Аҭыԥҳа лцәеижь ашәаӡа еиԥш ипашәын, иԥшқан. Лоуразоуроу длаша - лашон. Уаҩытәыҩсатә бызшәала еиҭаҳәашьа узаҭомызт Гәында лыԥшӡара». Нарџьхьоу Нарҭаа дреиуам, аха иӷәӷәаралеи игәымшәаралеи урҭ дрыҵахом. Аиха хаԥыцқәа имоуп, зынџьырла дҭаԥахны дҿоуҳәаргьы, еиҩҵәҵәаны инықәиҵоит, иԥаҵақәа аџыр иалхуп. Хәажәарԥыс изҳәаны итәаз Гәында-ԥшӡа дымҵаирсуеит Нарџьхьоу. Зыԥҳа лынасыԥ иаӷрагылаз Нарџьхьоу дахьлырхәырц Саҭанеи - Гәашьа уи дхаҳәылтәуеит, Хәжәарԥыс иакәзар – дхәажәхоит. Нарҭаа рпантеон аҟны иҟоуп анцәахәқәа, иаҳҳәап – адади амацәыси ранцәахәы Афы, абнақәеи ашәарахи рынцәахәы – Аергь –Ажәеиԥшьаа, убас егьырҭгьы. Ус шакәугьы, аполитеисттә еилкаара инақәыршәаны, дара нцәақәоуп ҳәа узҳәаӡом. Нарҭаа аҭыԥ ԥшьақәа ҳәа акгьы рымаӡам, анцәахәқәа рыхьӡала ашьтәашьрагьы ҟарҵаӡом. Уи аамҭазы, дара агәра ргоит еилкаашьа змам, амч – адоуҳа шыҟоу, рангьы Саҭанеи-Гәашьа уи шлымоу. === Адыгаа репос === Адыгаа ражәабжьқәа реизгаҩыс иҟаз рахьтә иалкааны иӡбахә уҳәар ауеит Кази Атажукин, уи акыр шықәса инеиԥынкыланы хаз - хазы иҟаз аҭоурыхқәа рциклқәа реизакра илшеит. Адыгаа репос аизгараҟны уадаҩрас иҟаз аетникатә гәыԥқәа еиҭарҳәоз ажәабжьқәа дара-дара аиқәымшәарақәа ахьрымаз ауп. Адыгаа рнарҭ епос аҭҵааҩцәа излашьақәдырӷәӷәо ала, абазақәеи адыгааи рҭоурых аромантикатәи амифтәи шьаҭа аҭаны иаарԥшуп. Адыгаа рнарҭдырра аҟны ихадоу хаҿуп - афырхаҵа Биданыҟәа ихаҿсахьа. Иара даара иҟәыӷоу, аҽынкылара злоу, аиҳабацәа пату рықәызҵо, зхала афырхаҵарақәа ҟазҵо иоуп. Диит иара Нарҭ Бадына иҩнаҭаҟны, аха Нарҭаа дрылармааӡеит, избанзар, дара иара даныхәыҷыз ишьра иашьҭан. Ус шакәызгьы, Биданыҟәа иоуп Нарҭаа еснагь аӷас ирымаз – чинтааи иныжи ириааиз. Иашьцәа Нарҭаа – анцәақәа ирабашьуаз реиԥш акәымкәа, иара анцәа ицәшәара рыхшыҩ азышьҭра дашьҭан. Биданыҟәа ибзоурала даара иџьбараз Нарҭаа рзакәан, иажәыз, зхы иамыхәоз Нарҭаа ацаҟьа аҟынтәи рыршәра иазкыз аԥыхын, уи алагьы иара иаб Бадын иԥсы еиқәырхан. Биданыҟәа адыгаа рнарҭдырраҿы архаикатә фырхаҵоуп. === Аваинахцәа репос === Ачеченцәеи аингәышцәеи рҳәамҭақәа рыҭҵааҩцәа даарылукаауеит еицырдыруа аҵарауаҩ Ахмед Малсагов. Аваинахцәа репос Нарҭаа репос ауп ҳәа узазҳәом иааизакны. Жәаҳәарада, аваинах жәлар рҳәамҭақәа рҟны Нарҭаа уԥылоит, аха ара дара афырхацәа иашақәа ираӷацәоуп, иқәылаҩцәоуп, анцәа иҿагыло уаауп. Аингәышцәеи ачеченцәеи репосқәа аиԥшымзаара рымоуп. Ачеченцәа рмифологиаҿы Нарҭаа – ортсхоицаа еснагь иҵоурам хаҿсахьақәоуп, аингәышцәа рнарҭдырра аҟны иԥелуанцәоуп, урҭ аваинахцәа ирхылаԥшуеит, аӷацәеи аԥсымыцқьақәеи рҟынтә ирыхьчоит. === Аҟарачқәеи абалкарцәеи репос === Аҟарачқәеи абалкарцәеи рҟны ажәабжьҳәаҩцәа халкжер - чи ҳәа ирышьҭан. Урҭ Нарҭаа ирызкыз ажәабжьқәа ишырҳәо еиԥш, ҿык аҟынтә ҿык иҭалон. Аҟарачқәеи – абалкарқәеи иртәу Нарҭаа репосгьы иахьа уажәраанӡа аагара зыбзоуроу ажәлар роуп, урҭ ргәынкылара иабзоуроуп шәкыла аҭоурыхқәа. Аҟарачқәа рнарҭ епос аҟны атиуркцәа рышьҭа даара ианыԥшуеит. Аҟарачқәеи абалкарцәеи рнарҭ епос аҟны зегь зымчу нцәахәуп – Теири, уи ажәҩангьы, амрагьы дрынцәахәуп атиурк хылҵшьҭра змоу ажәларқәа рҟны. Теири иԥа иоуп ажьира анцәахәы Дебет, мамзаргьы Нарҭаа раб ҳәа изышьҭаз. Дебет иоуп 19-ҩык аԥацәа змаз, урҭ Аликоваа рабшьҭраҿы раԥхьатәи Нарҭаа ракәхеит. Дебет иԥеиҳаб Алауган иоуп Нарҭаа рыжәла ахацыркҩыҵәҟьа. Уи быжьҩык иашьцәа, Нарҭаа рхылҵшьҭрақәа Схуртуковаа ирылҵыз Иориузмек иҭаирхеит, иаҳа еиҵыбӡа, Содзук иакәзар, дыхьчахеит. == Изусҭцәада Нарҭаа? == Нарҭаа – зоуреи зыҭбаареи дуу, амч ду злоу фырхацәоуп. Зныктәи аҳәаҟьарала хра дук еиҩырсоит, знык ианыԥалак атыша ду иахыԥоит, ахыци ахәымпали рыла икылкааны ихысуеит, аҳәа акраҿы ирацлабуа дыҟам. Ганкахьала – ргәы ҭбаауп, игәымшәақәоуп, ифырхацәоуп. Даҽа ганкахьала – ауаҩытәыҩсатә цәаҩақәа рыцәтәымым: ашьыцра, ахыбаара, агәыԥжәара. Иара уи аамҭазы, рыиашьара ӷәӷәала еидҳәаланы иакуп. Аишьцәа раамҭа аиҳарак хьыӡрацарала имҩаԥыргоит: адауцәа-ауаажьыфацәеи, аҭакәажә омагеи, атәымқәылаҩцәеи, амаҭ дуқәеи ирабашьуан. Иқәыланы амал еидыркылоит, уаҩ дыззымиааиуа абаашқәа ргоит, анхарҭа-хыҵакырҭа змам ауаа рыхьчоит… Аибашьраҿы хьӡи-ԥшеи раагарала иҭәуп рыԥсҭазаара зегьы. Убас иҟоу хьыӡрацарақәа рыла ишьақәгылоуп Нарҭаа репос ихадоу асиужетқәа. Ажәа «нарҭ» хыҵхырҭас иамоу азы агәаанагарақәа рацәоуп. Аҵарауаа шьоукы ари ажәа ахурритцәа рҭыԥхьыӡ Нахриа иадҳәалоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Егьырҭ изларыԥхьаӡо ала, ари ажәа аԥсуа хылҵшьҭра амоуп. Даҽа шьоукы ишьақәдырӷәӷәоит ажәа «нарҭ» амонголтә шьагәыҭ амоуп ҳәа – амонгол ажәа «нара» иаанагоит «амра», уи аҵыхәтәан иацлеит ауаԥс суффикс «т» – ахьыӡҟақәа рҿы арацәа хыԥхьаӡара арбага (ари аморфема ахархәарала иахьагьы ауаԥс бызшәаҿгьы ажәлақәа шьақәгылоит). Аха аҵарауаа реиҳараҩык ргәаанагарала, зегь реиҳа аҵабырг иазааигәоуп атермин аиран хылҵшьҭра амазаара. Аинтерес зҵоу акоуп, Нарҭаа рҳәамҭақәа рҟны адунеии ауаҩи шыҟалаз ҳәа рыӡбахә ахьҳәам, егьырҭ ажәларқәа репосқәа ракәзар, рдунеихәаԥшышьа инақәыршәаны адунеи аҟны аԥсҭазаара шышьақәгылаз атәы ҳәоуп. Нарҭаа ракәзар, адунеи аҟазаара рыдыркылоит аханатә иаԥу акеиԥш, убриоуп рдунеихәаԥшышьа шьаҭас иамоугьы. ==Ахархәара змоу алитература== *АԤСУАА РФОЛЬКЛОР ҬЫРҚӘТӘЫЛАТӘИ АНҴАМҬАҚӘА. З. ЏЬ. ЏЬАПУА ИРЕДАКЦИАЛА. I аҭыжьымҭа. Н А Р Ҭ А А. Аҟәа, НААР-2014 ==Азхьарԥшқәа== *https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/NARTSKI_NARTOVSKI_EPOS.html {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210205133532/https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/NARTSKI_NARTOVSKI_EPOS.html |date=2021-02-05 }} *http://apsnyteka.org/file/abkhazsky_folklor_dzhapua_turetskie_zapisi_I_narty_2014.pdf *https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/152217/ *https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/NARTSKI_NARTOVSKI_EPOS.html {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210205133532/https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/NARTSKI_NARTOVSKI_EPOS.html |date=2021-02-05 }} *http://biblio.darial-online.ru/text/narts/index_rus.shtml *https://abaza.org/abk/apsua-nartt-epos-ilegendartu-zhlar-raptsamta *http://apsnyteka.org/1841-dzhapua_z_nartsky_epos_abkhazov_1995.html *http://apsny.ru/religion/nart.php *http://cult-lib.ru/doc/dictionary/myths-of-the-world/articles/87/narty.htm {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20250223155656/http://cult-lib.ru/doc/dictionary/myths-of-the-world/articles/87/narty.htm |date=2025-02-23 }} *http://adyghe.ru/menu/%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B0%D1%8F-%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F/401-nartskij-epos *https://www.litres.ru/hasan-cechoev/nart-orsthoyskiy-epos-vaynahov/chitat-onlayn/ *http://www.elibrary.az/docs/JURNAL/jrn2015_447.pdf {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210926072045/https://www.elibrary.az/docs/JURNAL/jrn2015_447.pdf |date=2021-09-26 }} *http://www.iriston.com/nogbon/print.php?newsid=1254 *https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/NARTSKI_NARTOVSKI_EPOS.html {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210205133532/https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/NARTSKI_NARTOVSKI_EPOS.html |date=2021-02-05 }} [[Акатегориа:Нарҭаа репос]] s0ayu4li3n0axw861ailkg6o3w7gq3t Апрезиденттә ҳәынҭқарра 0 27242 169347 152450 2026-07-12T14:34:00Z AbidzbaS 25606 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 169347 wikitext text/x-wiki '''Апрезиденттә ҳәынҭқарра''' ({{lang-la|praesidens аҟынтә}}, ажәа президент иаанаго аԥхьа итәоу ауп) — ари ареспубликатә напхгараҭара аформақәа иреиуоуп. Уи убас еиԥш республикоуп, уа инхо ажәлар иалырхуа атәыла иреиҳаӡоу азакәанԥҵаратә орган мацара акәӡам, урҭ далырхуеит аҳәынҭқарра ахадагьы, уи аамҭаказы анагӡаратә мчрагьы хадас дамоуп. Аиҳабыра ракәзар, апрезидент иҿаԥхьа аҭакԥхықәра рымоуп, урҭ аҭыԥқәа рызҭо, амаҵзура иахазыргыло, иамхтәу, иаҭатәу зыӡбо апрезидент иоуп. Атәыла ахада азин имоуп апарламент иаднакыло азакәанқәа авето рықәҵара. Иара убасгьы, атәыла ахада арбџьармчқәа ркомандаҟаҵаҩ иоуп. Апрезидент дызхагылоу атәыла жәларбжьаратәи арена аҟны ахаҭарнакс, ӡыргаҩыс дыҟоуп. ==Апрезиденттә ҳәынҭқарра аилыркаара== Адемократиатә дунеи аҟны анапхгараҭара аформақәа еиуеиԥшым. ԥҟараны ишаԥҵоу еиԥш, аҳәынҭқарра напхгара азҭо иоуп аӡбамҭақәа рыдкыларагьы азин змоу. «Апрезиденттә ҳәынҭқарра» ахьӡ акәзар, уи зегьы аҳәоит. Уи азын Аконституциа аԥхьарагьы аҭахым. Ари аҳәынҭқарра хадара азиуеит апрезидент. Иара иоуп амаҵзуратә хаҿыс иҟоу, азинқәа зегьы змоу. Иара иоуп издызкыло зегь реиҳа ҵакы змоу аӡбамҭақәа. Жәаҳәарада, арҭқәа зегьы азакәанԥҵаратә актқәа ирнуп. Ус шакәугьы, иарбан ҳәынҭқарразаалакгьы аиҿартәышьа Аконституциа ауп ишьақәзыргыло. Ари азакәан аҟны иарбоуп аҳәынҭқарра аусушьа амеханизмқәа зегьы. Иара убасгьы, уа иазгәаҭоуп аӡбамҭақәа рыдкылашьа аиҿкаара, амаҵзуратә хаҿқәа, урҭ рнапаҵаҟа иҟоу уҳәа. Президенттә ҳәынҭқарраны иԥхьаӡоуп аҳәынҭқарра, уи ахадас иҟоу азинқәа зегьы имоуп. Ахада иоуп анагӡаратә мчра аусурагьы ҳәаақәызҵо. Иҟалалоит ус еиԥш аҭагылазаашьақәа, аамҭақәак рзы иара аминистрцәа реилазаарагьы напхгара анаиҭо. ==Апрезиденттә ҳәынҭқарра аҷыдарақәа == Ас еиԥш аҳәынҭқарра аиҿкаашьа аформа аҷыдарақәа иреиуоуп уи аӡәы дахьахагылоу. Ара амчра зегьы апрезидент иҟны еизакуп. Иара анагӡаратә мчра напхгара аиҭоит, аминистрцәа аиҭоит, урҭ рҟынтәи аҳасабрбақәа идикылоит. Абра идыртәу, апрезиденттә ҳәынҭқарра – ари теориатә еилкаароуп. Апрактика аҟны аусура амеханизмқәа зегьы аҭыԥантәи акониунктуреи атрадициақәеи ирхьырԥшны ишьақәдыргылоит. Иаагап ҿырԥштәыс аҳәынҭқарра ахада иалхрақәа. Мексика акәзар, Ахада иалхрақәа ишиашоу жәлары зегьы рыбжьаҭарала имҩаԥысуеит. [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] (США) рҟны ишиашоу акәымкәа, ажәлар ргәаҳәара нарыгӡоит. Уи иаанаго, ауаа дара ргәазыҳәара азгәаҭара «алхыҩцәа» ҳәа ззырҳәо ҷыдалатәи ауаа инарыгӡоит. Урҭ роуп апрезидентс иҟалогьы далызхуа. Даҽазныкгьы иазгәаҳҭап апрезиденттә ҳәынҭқарра аҟны алхрақәа рымҩаԥгашьа амеханизмқәа шеиуеиԥшым. Апрезиденттә ҳәынҭқарра аҷыдара хадақәа алаҳкаауазар, ара имҳәакәаны узаҩсуам апарламентнҭыҵтәи аҳәынҭқарра аԥҵашьа аформагьы. Фактны иазгәаҭатәуп атәыла Ахада шиакәу аминистрцәа азҭо. Дара иара иҿаԥхьа аҭакԥхықәра ду рыдуп. Иара убасгьы, апрезиденттә ҳәынҭқарра иаҷыда ҟазшьақәаны иҟоуп амчрақәа реихшара. Уи иаанагоит аҳәынҭқарра Ахада азин шимам апарламент аҿҳәара нҵәаанӡа аимырпра, аха апарламент иара аганахь ала аминистрцәа реилазаара ахь нырра амам. ==Апрезиденттә ҳәынҭқарра аҷыдара хада== Аҳәынҭқарра азакәанқәа урыламлакәан ус насҭха уахәаԥшуазар, уи анапхгараҭара аформа аилкаара даара иуадаҩхоит. Апрезиденттә ҳәынҭқарра иамоу аҷыдара, убоит амассатә информациатә хархәагақәа иҟарҵо адырраҭарақәа рҟынгьы. Уи аҷыдара апрезидент далнакаауеит егьырҭ атәылақәа реиҳабыра рҟынтәи. Аус злоу уи ауп, апрезидент ас еиԥш иҟоу аҳәынҭқарра аҟны алшара дуқәа ахьимоу ауп. Зегьыҵәҟьа ракәымзаргьы, лшарақәак рзынхоит апарламенти аиҳабыра реилазаареи. Аха урҭ еиҳарак аилацәажәаратә функциақәа роуп инарыгӡо. Иҟаҵатәу шыҟаҵатәу шьақәзырӷәӷәо апрезидент иоуп. Иара тәылақәак рҟны аҳәынҭқарра реиҳабыра напхгара риҭоит. Ас еиԥш аҭагылазаашьа ыҟоуп Беларусиа, Узбекисҭан, Ҟазахсҭан. Ареспубликақәа рҟны ахада инапхгарала аколлегиалтә органқәа аус руеит. Уа аӡбамҭақәа ирылацәажәоит, аус рыдырулоит. Аха арҭ аӡбамҭақәа рыдкыларазы атәыла Ахада иажәа ауп ихадоу. Иара адокументқәа инапы рыҵаиҩуеит, иарбан органзаалакгьы зынагӡара хадараны иҟоу. Иара иоуп издызкыло амчратә еилазаарақәа рнапхгаҩцәа рҟынтә аҳасабрбақәа. Атәылақәа Уругваи, мамзаргьы Коста-Рика реиԥш иҟоу рҟны, аминистрцәа русуразы аҳасабырбақәа апарламент алахәылацәа роуп изызнарго. Дара роуп урҭ рамхразгьы азинмчы змоу. Аха, ас еиԥш ахҭысқәа ари аҩыза анапхгараҭара аформазы иҟазшьарбагам. ==Адемократиа апринципқәа рықәныҟәара== Ус еиԥш иунарбар ауеит, апрезиденттә республика ахьышьақәгылоу аҳәынҭқаррақәа тоталитартәуп ҳәа. Избанзар, уа амчрақәа рацәаны аӡәы инапаҟны иҟоуп азы. Ахаҭарнакратә орган аганахь ала ахылаԥшра, уи аусура акы иаҿырԥшуп. Аха ас еиԥш иҟоу аҳәынҭқаррақәа рконституциа аҟны иагәылоуп даҽа механизмк, адемократиатә принципқәа азгәазҭо. Аус злоу алхрақәа роуп. Ишаԥу еиԥш, аҳәынҭқарра ахада иалхразы рыбжьы арҭоит атәылауаа зегьы. Даҽакала иуҳәозар, ауаа ирымоуп алшара, рыԥсҭазаара шықәсқәак ирылагӡаны изхьыԥшхо иалхра апроцесс анырра аҭаразы. Ҿырԥштәыс иаагозар, атәылақәа Мексикеи Мысреи (Египет) ртәылауаа алхырҭатә ҭыԥ аҟны рыбжьы ирҭоит зыгәра рго акандидат. Акандидатцәа ркадидатурақәа ықәзыргыло апартиақәа роуп, даҽакала иуҳәозар, хшыҩҵакык еиднакыло атәылауаа реилазаара. Зынӡа даҽа механизмк азгәаҭоуп Еиду Америкатәи Аштатқәа Рконституциа аҟны. Ари атәылаҟны атәылауаа апрезидентрахь акандидат изы акәӡам рыбжьы зарҭо, ара рыбжьы зырҭо ауаҩы дара рыхьӡала аплебисцит далахәхоит. Ас еиԥш алхратә принципқәа инахыкәшаны имҩаԥырго ҳәа иашьҭоуп. ==Изеиԥшроузеи анапхгараҭатә форма Урыстәыла?== Ахыҵхырҭақәа рҟны ари атемазы аимак — аиҿакқәа цоит. Аӡәырҩы убас еиԥш агәаанагара рҳәоит – [[Урыстәыла]] — ари президенттә ҳәынҭқарроуп ҳәа. Даҽа џьоукы ишьақәдырӷәӷәоит атәылаҟны еилаԥсоу анапхгараҭаратә форма аҭыԥ амоуп ҳәа. Аха ара Аконституциа иазхьаԥштәуп. Азакәан хада, аҳәынҭқарра Ахада изинмчи истатуси, Афедералтә еизареи Урыстәылатәи Афедерациа аиҳабыреи ирызкыз аҟәшақәа анализ азызуз аҭҵааҩцәа лкаак иазааиуеит. Ари алкаа иаҳәо акоуп, Урыстәыла ари президенттә республикоуп. Уи Ахада даара иҭбаау азинмчы имоуп. Ас еиԥш алкаа ҟазҵо аҭҵааҩцәа раппонентцәа ишазгәарҭо ала, арҭ азинмчқәа Урыстәылатәи Афедерациа Ахеилак ҷыдалатәи аӡбамҭақәа рыла ишьақәнарӷәӷәар ауп. Дара ззаиуа апрезидентбжатә ҳәынҭқарра ауп. Убри аан иҳәатәуп арҭ аспециалистцәа ас еиԥш атәылаҟны апарламент даара иԥсыҽуп ҳәа шырыԥхьаӡо. ==Апрезиденттә ҳәынҭқарра аҟны анапхгара== Ҳарзааҭгылап анагӡаратә мчрақәа русура апринципқәа. Уи, ишаԥу еиԥш, ауаажәларра рыԥсҭазаара ианыԥшуеит. Адемократиа апринцип убас еиԥш амчратә еилазаара азԥхьагәанаҭоит, уи амахәҭақәа дара-дара хылаԥшра анырзыҟарҵо. Ари аганахь ала апрезидентә ҳәынҭқарра идеалтәым. Аус злоу, анагӡаратә мчра еснагь аҳәынҭқарра Ахада хылаԥшра ахьеиҭо ауп. Иара имоуп азин министрс рыҟаҵара изыманшәалоу ауаа. Урҭ рамхрагьы илшоит ауаажәларра ргәаанагара иахьмырԥшыкәан. Абра иҳәатәуп, тәылақәак рҟны апрезидентә напхгараҭара аформа аҟны зыӡбахә ҳамоу ашьақәгылашьа аиҭакрақәа шалагалоу. Уа апарламент азин амоуп анагӡаратә мчра анырра аҭаразы. Ҿырԥштәыс иагозар – аиҳабыра рлахәылацәа русура хылаԥшра аҭара. Урҭ раҭаразы апарламент иазҵаатәызар, уи ус иагьыҟаҵатәуп азы, ара иузҳәом злеишәа ӷәӷәоу апрезиденттә ҳәынҭқарра аӡбахә. ==Апрезиденттә ҳәынҭқарра шьахә== Тәылақәак рҟны убас еиԥш анапхгараҭаратә форма аҭыԥ амоуп, аҳәынҭқарра Ахада амчратә зин амазаара ала зегьы данақәиҭу. Усҟан ауп апрезиденттә ҳәынҭқарра шьахә ҳәагьы аназырҳәо. Ара амчра аҽеиҩнашом. Аӡәы заҵәык иоуп амчра ахәҭақәа зегьы напхгара рызҭо, урҭ ыҟазар. Адемократиатә уаажәларра аҟны аус зуа асистема уи иаҟазшьаҷыдам. Апрезидент ишакәызаалак ныррак узиҭом. Ас еиԥш анапхгараҭара аформа мрагыларатәи атәылақәа роуп изҷыдаҟазшьоу. Ҿырԥштәыс лассы-лассы иааргоит Туркментәыла, мамзаргьы Латинтәи Америка атәылақәа. Апрезиденттә республика аилкаара зынӡак иуадаҩӡам. Ас еиԥш аилазаара аҟны аҳәынҭқарра Ахада акыр азинқәа рзы аҭакԥхықәрақәа идуп. Аха, усҟан адемократиа апринципқәа ирықәныҟәома, ирықәымныҟәома аилыргара аҭахуп, ишьақәгылоу иалкаау ҭагылазаашьак иахьырԥшны. Аҳәынҭқарра аргылара – ари даара иацклаԥшны изызнеитәу усуп. Атрадициақәа рызхьаԥшра ари аус аҟны аҵак ду амоуп. ==Апрезиденттә ҳәынҭқарра ихадароу, даҽакы излаламҩашьо аҟазшьаҷыдарақәа== Апрезиденттә ҳәынҭқара ихадоу, даҽакы излаламҩашьо ҟазшьаҷыданы иамоуп (апарламенттә республика иаҿырԥшны уахәаԥшуазар) анагӡаратә мчра, уи ашьақәгылара, аҭагылазаашьа, аусура, аҭакԥхықәра азакәанԥҵаратә мчра иаҟәыганы иахьыҟоу. Арҭ аҳәынҭқарратә мчрақәа реизыҟазаашьақәа рсистема акәзар, шьаҭас иамоу наҟ-ааҟтәи аибакапанреи анагӡареи роуп. Абарҭқәа рҟынтәи ицәырҵуеит егьырҭ апрезиденттә ҳәынҭқарра акрызҵазкуа аҷыдаҟазшьақәагьы: апрезидентгьы, апарламентгьы алызхуа ажәлар роуп; апрезидент азин имам иара ианиҭахха аамҭазы апарламент иара аҿҳәара нҵәаанӡа аимырпра (аконституциатә ԥҟарақәа ирықәымшәозар), апарламентгьы аҳәынҭқарра ахада имаҵзура дырзамхуам (аимпичмент рыларымҳәар), насгьы аиҳабыра рахь агәрамгара аарԥшны ԥхьатәара ирзышьҭуам; атәыла анапхгараҭараҟны ироль дууп аҳәынҭқарра Ахада, уи лассы-лассы аҳәынҭқарреи анагӡаратә мчреи хадас дрымоуп; апрезидент ихаҭа иоуп аиҳабыра азҭо, насгьы ԥхьатәара изышьҭуа; аминистрцәа аиҭоит, иамихуеит; апрезиденти иара иеиҳабыреи апарламент аҿаԥхьа рполитикеи русуреи рзы ҭакԥхықәра рыдым (аиҳабыра ас еиԥш аҭакԥхықәра ахьрыду аҳәынҭқарра Ахада иҿаԥхьа ауп), апарламент акәзар, аминистрцәа азамхуам, дара азакәан еиларымгазар; апрезидент азин имоуп апарламент иаднакыло азакәанқәа аамҭала рыдкыларазы ахырԥара, аха апарламент иалшоит, иара аилазаараҿы иҟоу рыбжьқәа реиҳарала ас еиԥш аӡбамҭа аԥыхра; Иҟоуп ҭагылазаашьақәак, аҳәынҭқарра Ахада иреиҳау анагӡаратә мчра амаҵзурауааи аӡбаҩцәеи раҭара аан апарламент, мамзаргьы апалата алахәылацәа рақәшаҳаҭра аниҭаху; аҳәынҭқарра Ахада инапы зҵеиҩуа жәларбжьаратәи адокументқәа аратификациа азнаур ауп апарламент; аӡбаратә мчра хылаԥшра анаҭоит аконституциеи азакәантә актқәеи рынагӡара, насгьы ишьақәгылоу азинмчы ақәныҟәара. Апрезиденттә ҳәынҭқаррақәа еицырзеиԥшу ҳәаақәак ирҭаку аиԥшзаара шрымоугьы, иахьеиԥшымгьы ыҟоуп. Ҿырԥштәыс иаагозар (Еиду Америкатәи Аштатқәа, Бразилиа), апрезидент ихаҭа аминистрцәа реилазаарагьы дахагылоуп, егьырҭ атәылақәа рҟны – аҳәынҭқарра Ахада инаиваргыланы иҟоуп — аиҳабыра, Аминистрцәа рхеилак, урҭ напхгара риҭоит аԥыза — министр (Урыстәыла, [[Мсыр|Мысра]] уб. егь.). Еиду Америкатәи Аштатқәа, Нигериа уҳәа тәылақәак рҟны апрезидент аминистрцәа анеиҭо асенат ақәшаҳаҭра аҭахны иҟоуп, Бразилиа акәзар, ус еиԥш аҭахны иҟам. Акыр апрезиденттә ҳәынҭқаррақәа рҟны, азин ыҟоуп даҽа напхгараҭаратә формақәакгьы, иаҳҳәозар, аиҳабыреи аминистрцәеи апарламент ианахьыԥшу. Ас еиԥш иҟоу республикақәак рҟны дыҟоуп, иара убасгьы, аҳәынҭқарра Ахада ихаҭыԥуаҩы (Еиду Америкатәи Аштатқәа, Мысра...). Иара убасгьы, иумбарц залшом ҳәаак иҭакыу президенттә формак змоу аҳәынҭқаррақәа рҟынгьы Ахада имчра иаҵанакуа аиԥшымзаара ӷәӷәақәа анамоу. Усҟан аҳәынҭқарра Ахада инапаҵаҟа иҟалоит иҷыдоу азин амазаара, даҽакала иуҳәозар, амчра зегьы уи амчра ду змоу апрезидент ҳәынҭқарра ҳәа азырҳәоит. Лассы-лассы ас еиԥш аҭыԥ рымоуп хаз игоу, аҿиараҿы акыр еиҵаханы иҟоу латинтәи америкатәи, африкатәи, азиатәи атәылақәа рҟны, насгьы еиҳарак апрезидент имчра арратә хҳәарақәа ирыбзоураны иахьышьақәырӷәӷәаз, убасгьы аҳәынҭқарратә мчра адемократиатә традициақәа ирықәшәо иахьеиҿкаамыз атәылақәа рҟни, иахьа ҿыц адемократиа амҩа иқәлази (Урыстәыла, Узбекистан уб.егь.). Апрезиденттә ҳәынҭқарра бзиарас иамоу Апрезиденттә ҳәынҭқарра аҳәынҭқарратә напхгараҭара аформак еиԥш иамоу ахаҭабзиарақәа азгәаҭамзарц залшом. Зегьраԥхьа иргыланы, ари аҳәынҭқарра амчра аихшаразы иҭышәынтәалоу аҭагылазаашьақәа аԥнаҵоит. Иҩбахаз, ажәлар зегьы еицалырхуа атәыла Ахада атәыла акзаара дахаҭароуп, амилаҭ ракзаара дасимволны дықәгылоит… Ахԥатәи, ари аформа иалнаршоит, атәыла аҿиара аан акризистәи аиасратәи етапқәа раан даара ихадоу, иреиҳаӡоу анапхгараҭаратә мчра анапык аҟны аагара, иаарласны, акрызҵазкуа амилаҭбжьаратә проблемақәеи рыӡбара, амчрақәа реизакра. Иԥшьбатәихаз, апрезиденттә напхгараҭаратә форма даара иарԥсыҽуеит лассы-лассы зҽызыԥсахуа апартиатәи афракциатәи еизыҟазаашьақәа, апарламент аусураҟны иуԥыло ацәырҵрақәа. Убриаан иазгәоумҭарц залшом, апрезиденттә республика аҳәаақәа ирҭагӡаны ишазҳауа азакәанԥҵаратәи анагӡаратәи мчрақәа реиҿагылара, еиҳаракгьы ас еиԥш аҭыԥ аиуеит апрактика аҟны иалху Ахада партиак ахаҭарнакс даныҟоу, апарламент адепутатцәа реиҳараҩык даҽа партиак, мамзаргьы блокк ианахаҭарнакцәоу. Аҵыхәтәаны иаагоу аҭагылазаашьа изныкымкәа аҭыԥ аман Еиду Америкатәи Аштатқәеи Урыстәылеи рҟны. ==Азхьарԥшқәа== *https://works.doklad.ru/view/01WAo_rXcLQ.html *https://businessman.ru/new-prezidentskaya-respublika.html *https://studme.org/254714/pravo/prezidentskaya_respublika *https://studwood.ru/845199/pravo/prezidentskaya_respublika *https://lawbook.online/gosudarstva-prava-teoriya/respublika-ponyatie-priznaki-vidyi-36453.html *https://moluch.ru/archive/239/55348/ *https://revolution.allbest.ru/law/00513341_0.html *https://ktonanovenkogo.ru/voprosy-i-otvety/respublika-chto-ehto-takoe-opredelenie-vidy-prezidentskaya-parlamentskaya-smeshannaya.html *https://mylektsii.su/11-81306.html *https://studme.org/254714/pravo/prezidentskaya_respublika *https://www.altairegion22.ru/gov/administration/stuct/justice_of_the_peace/besplatnaya-yuridicheskaya-pomosch/Pravovoe-prosveshchenie/Forma-pravleniia-gosudarstva.php {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210206214548/https://www.altairegion22.ru/gov/administration/stuct/justice_of_the_peace/besplatnaya-yuridicheskaya-pomosch/Pravovoe-prosveshchenie/Forma-pravleniia-gosudarstva.php |date=2021-02-06 }} *https://lawbook.online/gosudarstva-prava-teoriya/respublika-ponyatie-priznaki-vidyi-36453.html [[Акатегориа:Атәыла аформақәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә системақәа]] [[Акатегориа:Апрезидентцәа]] rlqcbighlwg5an7m8rt4v3rspf3sv0s Ипшқоу амчра 0 27249 169353 150350 2026-07-12T15:11:33Z AbidzbaS 25606 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 169353 wikitext text/x-wiki '''Иԥшқоу амчра''' – ари [[аполитика]]тә мчрақәа ирформоуп, иара ала агәазыҳәарақәа рылҵшәақәа наӡоит, хатәгәаԥхаралатәи алахәрала, агәадура, аднаԥхьалара уҳәа рыла, абри алагьы иџьбароу амчра «жесткая сила» еиԥшым, уи иаанаго мчыла арҟаҵара ауп. ==Атермин зхылҿиааз== Атермин «иԥшқоу амчра» (англ. soft power) — зегь раԥхьаӡа ахархәарахь иалазгалаз Гарвардтәи ауниверситет апрофессор Джозеф Наи иоуп, ари атермин цәырҵит 1990 шықәса рзы иҭижьыз ишәҟәы Bound to Lead: The Changing Nature of American Power аҟны. Анаҩс, иара ари аилкаара инеиҵыху ахархәара аиҭеит, 2004 шықәса рзы иҭижьиз ишәҟәы Soft Power: The Means to Success in World Politics аҟны. «Иԥшқоу амчра» аконцепциа аларгалаанӡа, ахархәара аман аконцепциа «акультура-идеологиатә гегемониа», уи аус адиулеит италиатәи афилософ Антонио Грамши, 1930—1940-тәи ашықәсқәа рзы ишәҟәы «Абахҭатә тетрадқәа» («Тюремные тетради») аҟны. «Иԥшқоу амчра» даара аларҵәара аиуит мраҭашәара европатәии америкатәии анеоконсерваторцәа рыбжьара. Аконцепциа «иԥшқоу амчра» амчра ашьақәыргыларазы ахархәара аидеиа ахы акит ажәытәӡатәи китаитәи афилософцәа рҟынтә, Лао-цзы иеиԥш иҟаз, ҳера ҟалаанӡа абыжьбатәи ашәышықәса азы. Адунеи аҟны иҟаӡам маҭәарк, аӡы аҟара иҟәымшәышәу, аха уи иалшоит зегь реиҳа икьакьоу, иӷәӷәоу амаҭәар арбгара, аԥыххаара. Аха «иԥшқоу амчра» азы зегь иреиӷьу ҿырԥштәуп аԥҳәыс лгәыкра, ахацәа еиҳа ирзааигәоу «иџьбароу амчра» иаҿырԥшны рыӡбахә уҳәозар ауп. Аурыс бызшәа аҟны ари атермин зегь реиҳа аларҵәара змоу синонимуп «априаник», «аҟамчы» («кнут») акәымкәа, аха уи ахархәара амам амчра ашьақәыргыларазы акультуратәи адемократиатәи мазарақәа рхархәара аконтекст аҟны. ==Иԥшқоу амчра ԥшқаны иҟазҵозеи?== Иԥшқоу амчра шьаҭас иамоуп акультуратәи аполитикатәи мазарақәа, аинститутқәа, «шәара ишәҭаху аҩыза зҭаху», даҽа џьоукы радԥхьалара зылшо. Иԥшқоу амчра аҿырԥштәқәа: *Аполитикатә мазарақәеи аинститутқәеи: *адемократиатә алхрақәа, апартиарацәара; *ауаҩы изинқәа; *ахақәиҭра; *агәыҳалалра (ҿырԥштәыс иаагозар, Маршалл иплан Иапониа аиҭашьақәыргыларазы Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь). *Акультуратә мазарақәа: *Амузыка (аҿырԥ., аджаз, рок-н-ролл); *афильмқәа (аҿырш., голливудтәи збиуџьет ҳараку афильмқәа); *англиатәи абызшәа, алитература. *Ахархәаратә ԥыжәарақәа: *Coca-Cola, Snickers; *аџьынсқәа, амода иақәшәо амаҭәақәа; *аинновациатә техникеи атехнологиақәеи (Microsoft, Apple). «Иԥшқоу амчра» адунеи аҳәынҭқарра дуқәа рҟны ахархәара ==Китаи== Китаи иаарласны аҿиара инамаданы аҵыхәтәантәи ашықәсқәа ирылагӡаны, насгьы адунеитә арена аҟны анырреи ирыбзоураны, ари атәыла анапхгаҩцәа рҿаԥхьа иқәдыргыло иалагеит азҵаара «иԥшқоу амчра» атәылаҟны аларҵәаразы. Иазгәаҭоуп, IV Апленум ЦК КПК 16-тәи ааԥхьара (цәыббрамза 2004 шықәса) аҿаԥхьа ишықәнаргылаз китаитәи акультура атәыланҭыҵ апроекциа ҳасабтәхаданы ишықәнаргылаз: «Китаи акомплекстә мчра арӷәӷәара. Китаи акультура аларҵәара, зегьы иреиӷьу адунеи зегьы ахь ацәырҵра, иара жәларбжьаратәи анырра ашьҭыхра». ЦК КПК 17-тәи аизара ду ажәахә аҟны иазгәаҭан атермин «иԥшқоу амчра». 2002 шықәса рзы Китаи алагеит рбызшәеи ркультуреи аларҵәаразы аҳәаанырцә ацентрқәа раԥҵара, 2004 шықәса рзы урҭ ацентрқәа Конфуци Иинститутқәа (Институты Конфуция) ҳәа ахьӡ роуит. Хазы игоу усмҩаԥгатәқәахеит, Китаи аполитика аҟны «иԥшқоу амчра» аарԥшра аусхк аҟны, 2008 шықәса рзы Пекин Аолимпиатә хәмаррақәа рымҩаԥгара. ==Урыстәыла== [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациа]] апрезидент иусԥҟа ала, 2007 шықәса, рашәарамза 21 рзы иаԥҵан «Аурыс дунеи» («Русский мир») зыхьӡырҵаз афонд. Иҟоуп убас еиԥш агәаанагара, Урыстәыла аԥыжәара амоуп «иԥшқоу амчра» аганахь ала. Урыстәыла иахәаразы уи аларҵәара, ахархәаразы. Ганкахьала, «иԥшқоу амчра» рыдыркылоит «иаԥсам» хархәагак акәны ахатәы интересқәа раларҵәаразы. Даҽа ганкахьала, аганқәа еидызкыло анормативтә идеал рыԥшаара аҭахымкәа иҟалоит «иԥшқоу» апотенциал азы агәыцә аԥызҵар зылшо. Атермин «иԥшқоу амчра» Урыстәыла адәныҟатәи аполитика ахырхарҭак апотенциал аҳасаб ала, Урыстәыла аофициалтә гәыԥқәа рҟны ахархәара аиуа иалагеит 2012 шықәса аҽанааиҩнашоз инаркны. Урыстәыла аимиџь аҳәаанырцә ашьҭыхра анапы ианҵоуп Россотрудничество. ==Урыстәыла «иԥшқоу амчра» аконцепциа== Иахьатәи аамҭазы «иԥшқоу амчра» лассы-лассы ахархәара амоуп аҳәынҭқаррақәа рыдәныҟа-политикатә стратегиақәа рҟны аҭагылазаашьа маншәалақәа раԥҵаразы. Ас еиԥш ахархәара аҩныҵҟатәи аҿиара аҟны, насгьы егьырҭ аҳәынҭқаррақәа рҟны анырра аларҵәаразы хархәага маншәалоуп. Урыстәыла акәзар, ари аконцепциа аҟазаара аҭыԥ амоуп, америкатәи аклассикатә знеишьақәа акыр иреиԥшымзаргьы. Урыстәылатәи Афедерациа адәныҟатәи аполитика, Урыстәылатәи Афедерациа Апрезидент 30.11.16 шықәса рзы ишьақәирӷәӷәаз аҟны, «иԥшқоу амчра» аарԥшуп адәныҟатәи аполитикатә ҳасабтәқәа рыӡбага мыруганы. Иазгәаҭоуп, иара аграждантә еилазаара, аинформациа-коммуникациатә, агәыҳалалратә уҳәа аметодқәа, атехнологиақәа, итрадициатәу адипломатиатә методқәа хазырҭәаауа алшарақәа шьаҭас ишамоу. Иҟоуп еиуеиԥшым «иԥшқоу амчра» аинститутқәа, насгьы иаарту Урыстәылатәи адипломатиа, уахь иаҵанакуеит: *Аҳәынҭқарратә мчрақәа рорганқәа, зегь раԥхьаӡа иргыланы Адәныҟатәи аусқәа рминистрреи уи аилазаареи; *Иҳәынҭқарратәым аиҿкаарақәа, аграждантә еилазаара аинститутқәа; *Иглобалтәу Амассатә информациатә хархәагақәа; *Ҳаамҭазтәи аҵарадырраҟны апроектқәа. ==Ҭырқәтәыла ҳаамҭазтәи «иԥшқоу амчра» аинструментқәа== Ҳаамҭазтәи Ҭырқәтәыла, егьырҭ адунеитә ҳәынҭқарра дуқәа реиԥш, иацәтәымымхеит ари атермин. Дж. Наи, америкатәи аҵарауаҩ, иалаирҵәаз аидеиа «иԥшқоу амчра» ахархәара аиуит ҳаамҭазтәи Ҭырқәтәылатәи Ареспублика адәныҟа-политикатә стратегиа аҟны. Ҭырқәтәыла аганахьала «иԥшқоу амчра» ахархәара аиуит евразиатәи арегион аҭоурых, агеографиатә ҭагылазаашьа рхы иархәаны [[Европа|Европеи]] Азиеи реихысырҭақәа рымҩа аҟны, иара убасгьы арҭ аҵакырадгьылқәа рҟны инхо ажәларқәа еидызкыло амилаҭтә, адинхаҵаратә, абызшәатә еилазаарақәа уҳәа афакторқәа ирхьырԥшны. Агәыларатә тәылақәеи Ҭырқәтәылеи рыбжьара аҭыԥ змаз аҭоурыхтә имшьҭреи акультуратә еимадарақәеи роуп иҳараку аинырра аԥызҵаз. Ҭырқәтәыла иԥшқоу амчра аларҵәара, ахархәаразы еиуеиԥшым аиҿкаарақәа аԥнаҵеит, аҳәынҭқарратәқәа реиԥш, ахатәы-ҳәынҭқарратәқәеи, ахатәқәеи (частные). «Иԥшқоу амчра» аларҵәаразы, насгьы координациа азуразы ароль ду нарыгӡоит ахылаԥшырҭақәа аинститутқәа, Адәныҟатәи аусқәа рминистрра, Атуризми акультуреи рминистрра, Ауаажәларратә дипломатиа аминистрра, Иунус Емре ифонд,Ҭырқәтәыла Амзабжа Ҟаԥшьы уҳәа реиԥш иҟоу. Даара аҵак ду арҭоит Жәларбжьаратәи аусеицуреи аҿиареи рзы Ҭырқәтәылатәи амаҵзура (TİKA), ари аҩыза аиҿкаара иахәаԥшуеит адәныҟатәи аполитика амҩаԥгара азы мыругак аҳасаб ала, Ааигәа мрагыларатәи арегион, Кавказ, Агәҭатәи Азиа, Балканы, Африка уҳәа рҟны. Ари аиҿкаара аҵарадырра, агәабзиарахьчара, ааглыхра уҳәа реиԥш иҟоу ахырхарҭақәа рҟны аус ауеит. Иара убасгьы, атиурк бызшәақәа ртәылақәа 17-тәи Рпарламенттә ассамблеиа аҟны, уи аԥҵан 2008 шықәса рзы, иқәгылеит атәылақәа: Агәҭатәи Азиа, Ҟазахсҭан, Киргизиа, иара убасгьы, Азербаиџьан рҟны «иԥшқоу амчра» аларҵәаразы институтк аҳасаб ала. Иԥшқоу анырра амыругақәа рахь иуԥхьаӡар ауеит абас еиԥш ахырхарҭақәа, акультуреи абызшәеи раларҵәара ахырхарҭа аҟны аусеицура. Ас еиԥш апрограммақәа ирылахәу аҳәаанырцәтәи атәылауаа мацара ракәым, урҭ рхы аладырхәуеит Ҭырқәтәыла атәылауаа, аҳәаанырцә инхо. Атәыла иаиуа аимиџь аҳәаанырцә аԥҵаразы, насгьы Ҭырқәтәылатәи Ареспублика аҿиара астратегиа аларҵәаразы ари аиҿкаара еиуеиԥшым акультуратә усмҩаԥгатәқәа ирылахәуп. Аҭырқәа имшьҭра, мамзаргьы атәылақәа-апартниорцәа ркультуратә имшьҭра аиқәырхара аус аҟны, ари атәыла аҟны зегь реиҳа ҵакы змоу, акрызҵазкуа мыруганы иахәаԥшуеит «иԥшқоу амчра». Аха, абра иазгәаҭатәуп, акультура ахырхарҭаҟны аусмҩаԥгатәқәа даара рҵакы шдуу. Ари ахырхарҭаҟны еиҿкаау аусқәа ззырхоу, Ҭырқәтәыла аганахь ала аҭыԥ змоу астереотипқәеи агәаанагарақәеи риааиреи, Ҭырқәтәыла акультура ашҟа аинтерес ашьҭыхреи роуп. Аҵарадырра, анаука, аинновациақәа рхырхарҭақәа рҟны аусеицура ари Ҭырқәтәыла азы аҩбатәи акрызҵазкуа инструментуп «иԥшқоу амчра» ахархәара аҟны. Иахьатәи аамҭазы ҭырқәтәылатәи аҳәынҭқарра анапхгара дара ртәыла иахәаԥшуеит аҳәаанырцәтәи астудентцәа адзыԥхьало центрны, ара иаԥҵахо, зхаҭабзиара ҳараку аконкурентра зылшо аинновациа ҿыцқәа ахьалагалоуи аҵарадырра ҳараки аҭыԥ ахьрымоу азы. Абас еиԥш иҟоу афакт азхьаԥшра ахәҭаны иԥхьаӡоуп - Ҭырқәтәыла аҳәаанырцәтәи астудентцәа мацара аднаԥхьалом, ртәылаҟны аҵара рҵаларазы, ари атәыла аҳәаанырцә иаанартуеит афилиалқәеи арҵаратә программақәеи. «Иԥшқоу амчра» ахархәаразы даара акрызҵазкуа ароль нарыгӡоит атәылақәа-аобиектқәа рҟны аусутә еимадарақәа рышьақәыргылара. Ари аҭырқәа усдкылаҩцәа Ҭырқәтәыла аҳәаа зыцеиҩнашо реиԥш, егьырҭ аҳәынҭқарратә регионқәа рҟынгьы шаҟа активла русқәа еиҿыркаар рылшо азы алшарақәа роуразы аҭагылазаашьақәа аԥнаҵоит. 2012 шықәса анҵәамҭазы, Ҭырқәтәыла даара қәҿиарала, шә-тәылак рҟны 7000 проект аларҵәара алшеит. Арҭ апроектқәа ирыбзоураны, иааизакны аргыларатәи атехникатәи сектор иаиуз ахашәала наӡоит 242 миллиард Америкатәи адоллар. 33 аҭырқәа фирмақәа, жәларбжьаратәи анардадкылаҩцәа 225 ртоп иалаҵан, урҭ иааныркылеит аҩбатәи аҭыԥ, китаитәи аилазаара ашьҭахь. Иахьатәи аамҭазы даара уаҩы ибарҭоуп Ҭырқәтәыла ишаланарҵәо астратегиатә бренд, насгьы атәылақәа-аобиектқәа рҟны абизнес шарҿио, абизнес аҿиаразы аҭагылазаашьа бзиақәа ахьаԥҵоу тәыланы ахы аӡыргара ала. Аҵыхәтәантәи аамҭазы, Ҭырқәтәыла адәныҟатәи аполитика амҩаԥгара аус аҟны даара акрызҵазкуа мыруганы иамоуп «иԥшқоу амчра», уаажәларратә дипломатиак аҳасаб ала, уи ззырхоу Ҭырқәтәыла адунеитә еилазаара аҿаԥхьа аҵакы ашьҭыхра ауп. 2010 шықәса рзы иаԥҵан, аԥыза-аминистр иегида аҵаҟа Ҭырқәтәыла ауаажәларратә дипломатиа аминистрра, уи ҷыдарахеит Ҭырқәтәыла «иԥшқоу амчра» институтк аҳасаб ала аларҵәаразы. Ауаажәларратә дипломатиа аусура аларҵәареи акоординациа рзуреи абасеиԥш аинститутқәа рнапы алакуп: TİKA, Ҭырқәтәылатәи Амзаҿа Ҟаԥшьы, Атуризми акультуреи рминистрра, Ҭырқәтәыла амилаҭтә телехәаԥшра уҳәа егьырҭ аилазаарақәа. Ара иубарҭоуп атәыла азы агәаанагара шышьақәгыло уи аиҳабыреи, еиуеиԥшым аҳәынҭқарратә усбарҭақәеи, аиҿкаарақәеи аҳәаанырцә имҩаԥырго аусқәа рыла. Ари афакт инамаданы иумбарц залшом жәларбжьаратәи аҿиара ахырхарҭаҟны, аполитика ахырхарҭа иузаҟәымҭхо ишықәгылоу Ҭырқәтәыла «иԥшқоу амчра». Атәылаҿы аҿиара бзиа змоу аекономикеи аҭышәынтәалареи ирыбзоураны Ҭырқәтәылатәи Ареспублика жәларбжьаратәи аҿиара аҟны даара акрызҵазкуа лахәылахеит. «Иԥшқоу амчра» аларҵәара апотенциал ари аҳәаанырцәаа рыблақәа рахь атәыла цқьа иааиуа иҟазҵо акрызҵазкуа хархәагоуп. Иаҳҳәозар, авизадатә режим ари ахықәкы азнеира иазырхоу мыругоуп. Абри ала алкаақәа рыҟаҵара алыршахоит, ҭырқәтәылатәи адипломатцәеи аспециалистцәеи жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа рхырхарҭаҟны аамҭа кьаҿк иалагӡаны «иԥшқоу амчра» аралҵәаразы амыругақәа алҵшәаашьҭра шрылшо аадырԥшит ҳәа, уи ала Ҭырқәтәыла апозитивтәи адԥхьаларатәи имиџь шьҭыхын. Аха абра инаҵшьны иазгәаҭатәуп, адәныҟатәи аполитика аҿиаразы амыруга ҿыцқәа зыӡбахә ҳәоу «иԥшқоу амчра» анырԥшра ишазырхамыз. Урҭ зегьы аԥҵан, насгьы ахархәара аҭан атәыла ахәаахәҭратәи акоммерциатәи интересқәа рзы мацара. ==Акритика== Иԥшқоу амчра аконцепциа даара акритика азун, ихырҳагам акакәны, Colossus аԥхьажәа аҟны Нил Фергиусон иеиԥш иҟоу авторцәа рыла. Уи игәаанагара ала, жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа рсубиектқәа ҩ-стимул заҵәык анырра рырҭозар ауп – аекономикатәии арратәии асанкциақәа. Лассы-лассы иҟалоит иԥшқоу амчреи егьырҭ афакторқәеи рыхҟьа-ԥҟьақәа реиҩдыраара аныуадаҩу. Ҿырԥштәыс иаагозар, Дженис Маттерн (Janice Bially Mattern) ишьақәирӷәӷәоит, Џьорџь Буш иҳәамҭа ахархәара «шәара шәҳадгылоит, мамзаргьы шәаҳҿагылоит» («вы с нами или против нас») ишаанагоз иԥшқоу амчра ахархәара, избанзар уи иаҵанакуамызт шәарҭара бааԥсык. Аха аӡәырҩы уи авторцәа иаартым ашәарҭара адырбалоит, избанзар ишиашоу аекономикатәи арратәи асанкциақәа аҳәамҭа «ҳара шәаҳҿагылоит» («против нас») аҟны ианыԥшуеит ҳәа агәаанагара рымоуп. ==Алитература== * Soft Power: The Means to Success in World Politics pp31 * Tao De Jing: Moral Intelligence, Chapter 78 * Ваплер В. Я., Гронская Н. Э., Гусев А. С., Коршунов Д. С., Макарычев А. С., Солнцев А. В.Идея империи и «мягкая сила»: мировой опыт и российские перспективы, Научный вестник Уральской академии государственной службы: политология, экономика, социология, право, 2010, вып.1 ==Азхьарԥшқәа== * [http://infosplanet.info/obshhestvennye-otnosheniya/mjagkaja-sila-segodnja/] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20201124124636/http://infosplanet.info/obshhestvennye-otnosheniya/mjagkaja-sila-segodnja/ |date=2020-11-24 }} * [https://spbu.ru/sites/default/files/koncepciya_i_politika_myagkoy_sily.pdf] * [http://smartpowerjournal.ru/soft-power/] * [http://journal-management.com/issue/2010/01/02]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://iorj.hse.ru/2014-9-2/125048741.html] * [https://fmp.msu.ru/attachments/article/250/ALIYEVA_2014_3.pdf] * [https://mgimo.ru/upload/iblock/45d/45d61725f46e8c7bdea76cea2a8fa241.pdf] * [https://core.ac.uk/download/pdf/228590273.pdf] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220412011122/https://core.ac.uk/download/pdf/228590273.pdf |date=2022-04-12 }} * [https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/393488] [[Акатегориа:Адипломатиа]] [[Акатегориа:Адәныҟатәи аизыҟазаашьақәа]] mdky03f3mkhgqe2lbe737pk1exobb6p Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр 0 37343 169354 136203 2026-07-12T15:12:03Z AbidzbaS 25606 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 169354 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Абхазский драмтеатр - panoramio.jpg|thumb|Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр|320x320пкс]] '''Самсон Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр''' — Аԥсны иахьаҵанакуа ихадоу [[Адраматә театр|драматә театруп]], раԥхьатәи аԥсуа драматург [[Ҷанба, Самсон Иаков-иԥа|Самсон Иаков-иԥа Ҷанба]] ихьӡ ахуп. Уи ихьӡ ахҵан [[1967]] шықәсазы. Атеатр [[Аҟәа]] агәаны игылоуп.<ref>{{Cite web |url=https://mkra.org/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B |title=ТЕАТРЫ |access-date=2023-11-24 |archive-date=2021-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229065828/https://mkra.org/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B |url-status=dead }}</ref> ==Аԥсуа театр аԥҵара аҭоурых== Аԥсуа театртә культура ахыҵхырҭақәа аауеит – жәлар рыхәмаррақәа, рҵасқәа, ажәала еимырдоз аҟазарақәа – ахьӡыртәрақәеи аскетчқәеи реиԥш иҟаз раԥҵара аамҭа инаркны. [[1915]] шықәсазы Аҟәа иқәдыргылон абзиабаратә спектакльқәа. [[1918]] шықәсазы Аҟәатәи арҵаҩратә семинариа аҟны ашәҟәыҩҩы [[Гәлиа, Дырмит Иосиф-иԥа|Д. Гәлиа]] иаԥиҵоит алитература-драматә кружок. Аԥсны Асовет мчра анышьақәгыла ашьҭахь ([[1921]]) Д. Гәлиа инапхгарала аусура иалагеит атеатртә труппа. [[1928]] шықәсазы иаартын Аҟәатәи атеатр аԥсуа сектор. [[1930]] шықәсазы Аҟәа аԥсуа драматә студиа ашьаҭала иаартын [[Аԥсуа милаҭтә театр]]. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы атеатр арепертуар амилаҭтә драматургиа ала ихаҭәааит (С. Ҷанба, В. Агрба, [[Ԥачалиа, Шәарах Абзагә-иԥа|Шә. ԥачалиа]] – адраматургцәа). Атеатр аҟны иқәдыргылон аклассикатә драматургиагьы (У. Шекспир, Н. Гоголь, М. Горки). Атеатр аусумҭақәа рыбжьара иҟан: «Анаурқәа» Д. Гәлиа, «Данаҟаи» М. Лакрба, «Иреиӷьу сроль» М. Лакрбеи В. Крахти, «Амра агыламҭаз» Г. Габуниа… [[1967]] шықәсазы атеатр Самсон Ҷанба ихьӡ ахырҵеит. Дырмит Гәлиа Аҟәа, [[Шьаҟрыл, Платон|Платон Шьаҟрыл]] Очамчыра асоветтә мчра шьақәгылаанӡа напхгара зырҭоз атеатртә коллективқәа, Қырҭтәыла аменшевиктә еиҳабыра рганахь ала ақәымчра шрымазгьы, аус руан. Аха, Асовет мчра анышьақәгыла аԥсуа советтә театр адунеитә театртә культура атрадициақәа зегьы ирықәныҟәо, аҟазарахь ахатәымҩа ылнаго иалагеит. Асценаҟны ицәырган афырхаҵара, аԥсуаа рдоуҳа, алаф ахь рыбзиабара аазырԥшуаз аԥҵамҭақәа. Атеатр иалшаз рацәоуп аԥсуа милаҭтә драматургиа аҿиаразы. Уи арепертуар шьақәгылан Д. Гәлиа, С. Ҷанба, Ӡ. Дарсалиа, Мҭы Ақаҩба, М. Лакрба, Гь. Гәлиа, В. Агрба, Қь. Агәмаа, А. Лашәриаа, Шә. ԥачалиа, Шь. Ҷкадуа, Р. Џьопуа, Н. Ҭарԥҳа, А. Гогәуа, Шь. Сангәлиа, Џь. Аҳәба, Шь. Басариа, Гь. Гәыблиа, А. Мықәба, Шь. Аџьынџьал, А. Аргәын, М. Чамагәуа рҩымҭақәа рыла. Аԥсуа театр аҿиара даара иџьабаа адуп ауаажәларратә усзуҩы, арҵаҩы К. Ӡиӡариа. Иара иоуп раԥхьатәи адраматә студиа еиҿызкаазгьы. Иҳәатәуп атеатр аҿиара рџьабаа шаду аӡәырҩы адраматургцәа реиԥш, арежиссиорцәа, акомпозиторцәа, асахьаҭыхҩцәа. Урҭ рыбжьара аҭыԥ ду ааныркылоит арежиссиор В. Домогаров, уи иҵаҩцәа – аԥсуа милаҭтә режессура ашьаҭаркыҩцәа Азиз Агрба, Шәарах ԥачалиа, Кадыр Карал-оӷлы. [[1970-1979|70-тәи ашықәсқәа]] рзы атеатр ахь иааит аҟазара ду злаз арежиссиорцәа, Москва, Ленинград, Қарҭ аҵарақәа ирылгаз – Нелли Ешба, Дмитри Кәартаа, Михаил Мархолиа, Хәыта Џьопуа, Николаи Чқәан, Валери Ақаҩба, Н. Мықәба уҳәа. Аԥсуа сцена аиҳабыратә абиԥара актиорцәа ирхыҽхәартә иҟоуп – Шәарах ԥачалиа, Азиз Агрба, Леуарсан Касланӡиа, Разанбеи Агрба, Екатерина Шьыкырба, Анна Аргәын-Коношок, Минадора Зыхәба, Марица ԥачлиа, Мҭы Ақаҩба, Иван Кокосқьыр, Џьарнас Амқәаб, Самсон Кобахиа, Вера Дбар. Урҭ зегьы [[Аԥсны|Аԥсни]] Қырҭтәылеи жәлар рартистцәа ҳәа аҳаҭыртә хьыӡқәа рыхҵан. Аԥсуа профессиналтә театр иааҵагылеит акыр аҟазара злаз актиор қәыԥшцәа, урҭ рыбжьара Нурбеи Камкиа, Софа Агәмаа, Еҭери Коӷониа, Шьалуа Гыцба, Чынчор Џьениа, Виолетта Маан, Амиран Ҭаниа, Олег Лагәлаа, иара убасгьы Алексеи Ермолов, Сергеи Сақаниа, Рушьни Џьопуа, Леонид Аҩӡба, Нелли Лакоба, Заира Амқәаб-Ермолова, Мажара Зыхәба, Л. Гыцба, З. Ҷанба, С. Габниа уҳәа егьырҭгьы. Аԥсуа театр актиорцәа рыла ихаҭәаауан – Г. Ҭарба, С. Сангәлиа, А. Дауҭиа, Т. Гамгиа, Ҭ. Чамагәуа, Р. Дбар, Кь. Ҳагба, Т. Аҩӡба, И. Коӷониа, Р. Сабуа, Л. Уанаҿа, Е. Коӷониа, С. Наҷҟьебиа, Л. Ахба, В. Арӡынба, М. Џьыкрба уҳәа егь.<ref>https://radushozyeva.ru/afisha/item/50-abkhazskij-gosudarstvennyj-dramaticheskij-teatr-im-samsona-chanba</ref> ===Аԥсуа театр XX ашәышықәсазы аҿиара, атеатр 20–40-тәи ашықәсқәа рзы=== Аҩажәатәии ҩанҩажәатәии ашықәсқәа рзы Аԥсуа театр азы ԥшааратә шықәсқәан. Усҟан иқәдыргылоз еиуеиԥшым аамҭа иаҵанакуаз, адунеихәаԥшра, амилаҭра аазырԥшуаз аспектакльқәа ракәын, хыхь ишҳәоу еиԥш, акыр азхьаԥшра аман амилаҭтә драматургиа, ахәаԥшыҩгьы асцена аҟны иара иацтәи, иахьатәи, уаҵәтәи иԥсҭазаара абара дазгәышьуан. Убас ауп атеатр арепертуар аҟны аҭыԥ ду шааныркылаз еицырдыруа аԥсуа прозаик, адраматург, ауаажәларратә усзуҩы Самсон Ҷынба ипиесақәа ирылхыз «Аԥсны – ҳаным», «Кьараз» аспектакльқәа. Урҭ инарываргыланы атеатр аҟны иддырбон адраматургцәа: Ӡ. Дарсалиа «Ажәытәра иагаз», П. Шьаҟрыл «Алашьцараҿы», М. Ақаҩба «Инаԥҳа Кьагәа», В. Агрба «Лыхнытәи ақәгылара», Гь. Гәлиа «66-тәи ашықәс», М. Лакрба «Сабыда игәаҩара» реиԥш иҟаз аспектакльқәа. Иара убарҭ ашықәсқәа рзы аԥсуа сцена аҟны иқәыргылан Н. Гоголь «Ревизор», А. Островски «Доходное место», Лопе де Вега «Овечий источник», А. Корнеичук «Гибель эскадры», урҭ зегьы ахәаԥшҩы даара игәарԥханы идикылеит. Март мза 1941 шықәсазы, атеатр аҟны иқәыргылан Шекспир итрагедиа «Отелло», Отелло ироль наигӡеит Леуарса Касланӡиа, Иаго ироль – Шәарах ԥачалиа, Дездемона лроль – Анна Аргәын-Коношок. Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду аан атеатр афырхаҵа-романтикатә спектакльқәа раԥҵара иазкын, усҟан иқәыргылан аԥсуа нхацәа рфырхаҵара аазырԥшуаз Гь. Гәлиа ипиеса «Скала героя» (1943), Қь. Агәмаа ипиеса иалхыз аспектакль «Адгьыл ду» (1945). Иара убарҭ ашықәсқәа рзы атеатр иқәнаргылеит акомедиатә спектакльқәагьы. Аԥсны Асовет мчра ашьақәыргылара 20 шықәса ахыҵра аҳаҭыразы иқәыргылан ауаԥс драматург М. Шавлохов иҩымҭа иалхыз аспектакль «Жених», А. Цагарели «Ханума», Н. Миқаа «Любовь актрисы». Ус шакәызгьы, афырхаҵара атема Аԥсуа театр еснагь ауаа аднаԥхьалон, урҭ аарԥшын аспектакльқәа Ӡ. Дарсалиа «Ажәытәра иагаз», С. Ҷанба «Амҳаџьыр» рҟны. 1947 шықәсазы атеатр аҟны арежиссиор Шә.ԥачалиа иқәиргылеит Шиллер идрама «Коварство и любовь». Ҩынҩажәатәи ашықәсқәа раан атеатр иқәнаргылоит аспектакльқәа: «Искренняя любовь» А. Лашәриа, «Проделки Скалена» Молиер, «Анаурқәа» Д. Гәлиа, «Салуман» Шә. ԥачалиа, «Люди доброй воли» Г.Мдивани, «Честь семьи» Г. Мухтаров уҳәа егь. Аколлектив изныкымкәа аԥсадгьыл, абзиабара, аибашьра уҳәа реиԥш иҟаз атемақәа ирызхьаԥшуан, аԥсҭазаара иаҟәыганы ахааназгьы иҟамызт.<ref>https://www.kino-teatr.ru/teatr/226/</ref> ===Атеатр 50–60-тәи ашықәсқәа рзы=== 1954 шықәсазы атеатр Нхыҵ-Кавказҟа агострольқәа аманы ицеит. Уи ақәгыларақәа мҩаԥнагеит Черкессктәи автономтә област аҟны. Уа ақалақьқәеи ақыҭақәеи рҟны атеатр даара ибзианы, аԥхарра аҵаны ирыдыркылеит. Агострольқәа рҟынтә ианыгьежь анаҩс аспектакль ҿыцқәа ықәыргылан, асценатә ԥсҭазаара аиуеит аспектакль «Гәында» Шә.ԥачалиа, «Аескадра аҭахара» А.Корнеичук, аҭоурыхтә драма «Асас еиқәаҵәақәа» Гь.Гәлиа. Октиабртәи ареволиуциа 40 шықәса ахыҵра азы имҩаԥган аспектакль «Кремлёвские куранты» аӡыргара, арежиссиор Азиз Агрба. Ленин ироль наигӡеит Аԥснытәи АССР жәлар рартист Р. Агрба. 1957 шықәсазы Аԥсуа театр алахәын Қарҭ имҩаԥгаз аԥсуа литературеи аҟазареи р-Декада. Қәҿиарала имҩаԥгаз арҭ агострольқәа рнаҩс атеатр аусура иацнаҵоит, 1958 шықәса иалагӡаны иқәыргылан аспектакль ҿыцқәа: Воинович «Буря», Джакометти «Ацәгьоуҩы иҭаацәа», А. Хәаҭланӡиеи Х. Џьопуеи «Аҩны №12», С. Ҷанбеи В. Агрбеи «Аиааира». 1959 шықәсазы Г. Судикашвили аԥсуа театр аҟны иқәиргылоит аспектакль «Медеиа», Медеиа лроль дыхәмарит Минадора Зыхәба, Иазон ироль – Шә.ԥачалиа. Атеатр азын 60-тәи ашықәсқәа даара ҟазарыла ибеиан. Атеатр акымкәа аспектакль ҿыцқәа ҭнажьуеит, урҭ режиссиорс дрыман Нелли Ешба. Дара рыбжьара «Анаурқәа» Д. Гәлиа, «Такая любовь» П. Когоут, «Ҳаамҭазтәи атрагедиа» Р. Ебралиӡе, «Аҳ ҟьантаз» Е. Шварц, «Иван-аԥсуа» М. Чамагәуа, «Ашәа аԥҵара мариам» Н. Ҭарԥҳа. Арҭ аспектакльқәа даҟьа ҿыцхеит аԥсуа жәлар ртеартә ҟазара аҟны. Арҭ ашықәсқәа беиан аԥсуа милаҭтә драматургиа аспектакльқәа рыла: «Ажәҩанцқьа» Ш. Басариа, «Ашьарсҭеи» «Ажәеиԥшьаа рыԥҳаи» Р. Џьопуа, «Аԥсҿыхра» Џь. Аҳәба, «Ашамҭазы» А. Лагәлаа уҳәа егь. Атеатр аҟны иқәыргылан Хәыта Џьопуеи Азиз Агрбеи режиссиорцәаз измаз аиҭагамҭақәагьы. 1967 шықәсазы Аԥсуа театр аҟны раԥхьаӡа акәны ицәырҵуеит Б. Брехт идраматургиа, арежиссир қәыԥш М. Мархолиа иқәиргылоит аспектакль «Господин Пунтила и его слуга Матти».<ref>http://apsny.ru/culture/theater.php</ref> ===Атеатр 70-тәи ашықәсқәа рзы=== Аԥсуа театр аҭоурых азы акраҵанакуан Қарҭи (1971), анаҩс 1972 шықәсазы Украинеи имҩаԥгаз агастрольқәа. 1973 шықәсазы атеатр арежиссиор хада Нелли Ешба лнапхгарала агастрольқәа мҩаԥган Москва, уа идырбан «Ахра ашәа» Б. [[Шьынқәба (аҵакырацәара)|Шьынқәба]], «Дон Карлос» Шиллер, «Аԥҳәыс лыпату» И. Папасқьыр, «Асҭыԥҳа» А. Островски, «Абна ашәа» Л. Украинка. 1973–1974-тәи атеатралтә сезон азы атеатр арежиссиор хадас дҟалоит Дмитри Кәартаа. 1974 ш. инаркны 1976 шықәсанӡа атеатр ахәаԥшыҩцәа иднарбеит абарҭ аспектакльқәа: «Абираҟ шкәакәақәа» Н. Думбаӡе, «Трамвай "Желание"» Т. Уилиамс, «Алоу дгәаауеит» Шь. Ҷкадуа, «Мазлоу зегьы злоу» Шә. ԥачалиа, «Антигона» Ж. Ануи уҳәа егь… 1970-тәи ашықәсқәа рзы атеатр акыр аинтерес зҵоу аспектакльқәа ықәнаргылеит, урҭ рыбжьара: «Шәара уа ишышәҭаху…» Б. Шьынқәба, «Апремиа» А. Гельман, «Аӡыхь абжьы» Шь. Аџьынџьал, «Амра аԥҳа» Н. Ҭарԥҳа, «Електра» Софокл, «Акьанџьа» Шь. Ҷкадуа уҳәа ирацәаны. 1979 шықәсазы имҩаԥысит аболгар драматург С. Стратиев иҩымҭа иалхыз аспектакль «Замшевый пиджак» аӡыргара. ===Аԥсуа театр 80-тәи ашықәсқәа рзы=== ԥшьынҩажәатәи ашықәсқәа рзы Аԥсуа театри аҳәаанырцәтәи аколлегацәеи аиҿцаара иаԥшьыргеит. Убас, ԥшьынҩажәатәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭазы атеатр ахь Аҟәаҟа ааԥхьара рыҭан Словакиатәи ақәыргыларатә гәыԥ. Уи иабзоураны еицырдыруа словакиатәи арежиссиор Милан Бобул Аԥсны атеатр асценаҟны иқәиргылеит И. Буковчан ипиеса «Очевидец». Уи аҭакс аԥсуа режиссиор Д. Кәартаа Кошицатәи амилаҭтә театр аҟны иқәиргылеит А. Аргәын идрама «Имыцәааит схәышҭара амца». Аамҭак анаҩс Аԥсуа театр асценаҟны иқәгылеит асловакцәа ртеатр. ԥшьынҩажәатәи ашықәсқәа рзы ихҭыс духеит атеатр аколлектив аҳәынҭқарра аҟынтә иаиуз аҳамҭа – «Аҳаҭыртә дырга» аорден. Ари аамҭазы атеатр асценаҟны иқәыргылан аспектакльқәа: «Амза амҵарсра» К. Гамсахәырдиа, «Ашәалҟьа» Р. Џьопуа, «Ашьхақәа амшын ахь иԥшуеит» А. Аргәын, «Амра ихароу ашәахәақәа» Е. Сым-сым. Аамҭак азы ареспублика атеатралтә ԥсҭазаараҟны аҭыԥ змаз аԥсшьара анаҩс, ахәаԥшҩы ирбан аспектакль ҿыц «Аҳ Лир» – автор У. Шекспир. Аспектакль аҟны аҳ Лир ироль наигӡеит [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] жәлар рартист Шәарах ԥачалиа, ахәаԥшыҩцәа ари аспектакль гәахәара дула ирыдыркылеит. Насгьы, ари аспектакль Асовет Еидгылазегьтәи Шекспир ифестиваль аҟны иреиӷьыз ҳәа иалкаан, уи мҩаԥысит Ермантәыла, Ереван ақалақь аҟны. Анаҩс аспектакль дырбан Адыгатәылан, Маиҟәаԥ. М. Мархолиа, В. Ақаҩба, А. Мықәба режисиорцәас измаз аспектакльқәа зегьы ирныԥшуан ауаа рлахьынҵақәа реидыслара, ауаажәларра рыԥсҭазаара, ажәлар имԥсуа рдоуҳа. 80-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭазы атеатр аԥсуа ԥсҭазаара иазыхынҳәуеит, асценаҿы иқәыргылан: «Апортфель шкәакәа» Шь. Аџьынџьал, «Аҳ Леон Актәи» Аз. Агрба, 1986 шықәсазы «Ацынҵәарах» Б. Шьынқәба. Иҳәатәуп Аԥсуа театр асценатә политра даара ишбеиоу, уи зыбзоуроу адунеитә драматургиа аԥсшәахь еиҭазгоз Михаил Гочуа, Платон Шьаҟрыл, Иасон Ҷоҷуа, Шәарах ԥачалиа, Азиз Агрба, Никәала Кәыҵниа, Џьума Аҳәба, Нелли Ҭарԥҳа, Еҭери Коӷониа, Геннади Аламиа, Алықьса Аргәын, Владимир Ҵнариа уҳәа реиԥш иҟаз шракәу. Октиабртәи ареволиуциа 70 шықәса ахыҵра аҳаҭыразы атеатр асценаҟны иқәыргылан Шь. Аџьынџьал иҩымҭа иалхыз аспектакль «Март ԥшьба». ===Аԥсуа театр иахьатәи аамҭазы=== Аԥсуа театр аҟазара милаҭрацәала еилаԥсоу ахәаԥшҩы игәахьы еснагь амҩа аԥшаауан. Аԥсуа театр акыршықәса ихьчаны иаанагоит иара ахатәы сахьаркыратә мчы, аамҭа иақәшәо атематика. Акыр иуадаҩыз аамҭақәа ишырхысызгьы, иахьагьы Аԥсуа театр – Кавказ ахьынӡанаӡааӡо зегьы иреиӷьу профессионалтә коллективуп, иара аԥсуа драматургцәа раԥҵамҭақәа рнаҩсгьы ахәаԥшыҩцәа ирыднагалоит адунеитә классика адраматургиа. Аԥсуа драматә театр иахьатәи арепертуар аилазаараҿы иҟоуп: «Махаз» Ф. Искандер, «Гәараԥаа рписар» М. Бӷажәба, «Аҽшьҩы» Н. Ердман, «Аԥсҭазаара ԥхыӡуп» Педро Кальдерон де ла Барка, «Иули Цезар» Шекспир, «Қьоџьаа рҭыӡшәа» Гольдони уҳәа реиԥш иҟоу аспектакльқәа.<ref>http://apsnyteka.org/file/abkhazsky_teatr_1973.pdf</ref> ==Аԥсуа драматә театр ахыбра аҭоурых== Самсон Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа драматә театр зыҩноу ахыбра аҭоурыхгьы даара аинтерес аҵоуп. 1912 шықәсазы ари ахыбра ахьгылоу аҭыԥ аҟны аҭуџьар Иоким Алоизи иргылоит асасааирҭа «Гранд-отель», 30-ҭыԥ змаз, насгьы 670 ҭыԥ змаз атеатр. 1921 шықәсазы асасааирҭа ахьӡ ԥсахны «Бзыԥ» ҳәа ахьыӡҵан, атеатр акәзар, Аԥсны аҳәынҭқарратә театр ҳәа ахьӡ ахҵан. 1942 шықәсазы арҭ аҩхыбракгьы блит. 1952 шықәсазы иблыз рхаҭыԥан, архитектор [[Михаил Чхикваӡе|М. Чхикваӡе]] ипроект ала, атеатр ргылан. Уи аҩналарҭа хада аҟны иқәыргылоуп аԥсуа драматургиа ашьаҭаркҩы, еицырдыруа ашәҟәыҩҩы, ауаажәларратә усзуҩы Самсон Ҷанба ибиуст. ==Ахархәара змоу алитература== * {{Ашәҟәы|Ашықәс=1957|Ажәла=Лакербаи|Ахьӡ=Михаил|Астатиа ахьӡ=Очерки истории абхазского театрального искусства|Ақалақь=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=Абгосиздат}} * {{Ашәҟәы|Ашықәс=1978|Ажәла=Аргун|Ахьӡ=Алықьса|Астатиа ахьӡ=История абхазского театра|Ақалақь=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=Алашара}} * {{Ашәҟәы|Ашықәс=2001|Ажәла=Аргун|Ахьӡ=Алықьса|Астатиа ахьӡ=Театр абхазов конца ХХ века|Ақалақь=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=Алашара}} ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} [[Акатегориа:Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр| ]] [[Акатегориа:Аҟәа ақалақь атеатрқәа]] pigbe8ge0nx27ltsxax5pq0fdz04uen Кармен (аопера) 0 37714 169350 137714 2026-07-12T14:35:22Z AbidzbaS 25606 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 169350 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Prudent-Louis_Leray_-_Poster_for_the_première_of_Georges_Bizet's_Carmen.jpg|мини|1875-тәи апремиера иазкыз аплакат]] '''«Карме́н»''' ({{lang-fr|Carmen}}) — Ԥшь-актк рыла ишьақәгылоу Жорж Бизе иопера раԥхьатәи апремиера мҩаԥысит парижтәи «Опера-Комик» аҿы [[1875]] ш. хәажәкыра 3 рзы. Аопера алибретто рҩит – Анри Мелиаки Лиудовик Галевии. Асиужет аԥҵоуп Проспер Мериме иновелла «Кармен» иалхны. Аопераҿы ахҭыс мҩаԥысуеит Испаниа XIX ашәышықәса актәи азбжазы. Аперсонаж хадақәа: ацыган ҭыԥҳа Кармен, асержант Хозе, атореадор Есқамилио, Хозе изҳәаны итәоу аҭыԥҳа Миқаела. Урҭ ирҷыдангьы аопераҿы ицәыргоуп имаҷҩымкәа ихадам аперсонажцәа: афицарцәа, асолдаҭцәа, ацыганцәа, аконтрабанда ныҟәызго ауаа, атареадорцәа, атаверна аԥшәма, иара убас ауаа рацәа. «Опера-Комик» аҿы Жорж Бизе и-«Џьамиле» қәҿиара анамоу ашьҭахь, уи ари аопера аԥҵаразы аҿаҵахьа ирҭеит, аамҭакалагьы алибретто аҩразы иалырхит Жак Оффенбах аус ицызуаз, еицырдыруаз ҩыџьа алибреттистцәа – Анри Мелиаки Лиудовик Галевии. Ԥыҭрак ашьҭахь аопера ҿыц атематика рыдигалеит иара Жорж Бизе ихаҭа. Аопера асиужет Мериме иновелла акырӡа иацәыхароуп, хазы иугозар, Миқаела лцәырҵрала, мамзаргьы Кармен лҟазшьа арҟәымшәышәрала. Арепетициақәа анцоз, еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны, акомпозитор изныкымкәа иԥсахит амузыка, иара убас алибреттогьы. Уи зыдҳәалаз, аоркестр мелодиақәак рынагӡара ахьацәыуадаҩхаз анаҩсангьы, асценаҿы агәымбылџьбарақәа дырбара ҭаацәаныла иахәаԥшуа ауаа ргәы ҿнакаауеит ҳәа иԥхьаӡаны, атеатр аиҳабыра шиқәыӷәӷәозгьы, Бизе асиужет аԥсахра ахьиҭахымыз ауп. {| class="wikitable" |'''Акомпозитор''' |Жорж Бизе |- |'''Алибретто зҩыз''' |Анри Мельиак и Людовик Галеви |- |'''Алибретто абызшәа''' |Афранцыз бызшәа |- |'''Асиужет ахыҵхырҭа''' |Проспер Мериме  иновелла «Кармен» |- |'''Ажанр''' |Иреалисттәу аԥсихологиатә музыкатә драма |- |'''Ақәгыларақәа''' |4 |} Хазы ипроблеманы ицәырҵит ароль хада анагӡаҩ лалхрагьы – еицырдыруаз ашәаҳәаҩцәа аӡәырҩы Кармен лроль анагӡара мап ацәыркуан. Мызқәак ицоз аиҿцәажәарақәа рышьҭахь далырхит апремиератә спектакль аҿы Кармен лроль назыгӡаз - Селестин Галли-Марие. Арепетициақәа ирылагеит иазԥхьагәаҭаз аҿҳәара шықәсык анахыла ашьҭахь, 1874 шықәса жьҭаарамзазы. Убри азы апремиера амшгьы 1975 шықәса хәажәкыра 3 рышҟа ииаргеит. «Кармен» раԥхьатәи арбара аӡәык-ҩыџьак акритикцәа ишрыдыркылазгьы, илҵшәадахеит. Алибреттист Галеви ишигәалаиршәо ала, актәи ақәгылареи аҩбатәи ақәгылара абжа аҟынӡеи ахәаԥшҩы гәазыҳәарала идикылеит, аха нас ахәаԥшцәа «хьшәашәахо» иалагеит, аҵыхәтәантәи ақәгылара мҩаԥысит ахәаԥшцәа рзал зегьы еиқәышьшьы ҿымҭӡакәа иштәаз. Жорж Бизе иԥсҭазаара даналҵшаз аламҭалазы – 1875 ш. лаҵара 3 – ари аопера 33-нтә иддырбахьан, аҵыхәтәантәи аспектакльқәа азал бжеиҳан иҭацәны имҩаԥысуан, аха анаҩс аопера иаҭаауаз рхыԥхьаӡара иазҳауа иалагеит. Иаарласны аспектакль «Опера-Комик» арепертуар иалырхит; уи дырхынҳәит 1883 шықәсазы, акырӡа иԥсахны. Уи азы атеатр адиректор иӷәӷәаны акритика изыруит, аҵыхәтәангьы аоригиналтә сиужет атеатр ашҟа ирхынҳәын. Ашьҭахь «Кармен» ҩ-версиакны иқәдыргылон – иоригиналтәу «ацәажәаратәи», Бизе данԥсы ашьҭахь Ернест Гиро иаԥиҵаз «аречитативтәи». Анаҩс уи аҵыхәтәантәи алаҵәара ӷәӷәаны иаиуит. Уи аамҭазы аспектакль Европа ирацәаны ақалақьқәа рҿы иддырбахьан, Санкт-Петербурггьы уахь иналаҵаны. «Кармен» раԥхьатәи ақәыргыламҭақәа збахьаз Пиотр Чаиковски ишиҩуаз ала, Бизе ирҿиамҭа – «ииашаны, шедевр цқьоуп, даҽакала иуҳәозар, епоха дук амузыкатә ҽазышәарақәа зегьы еиҳа иӷәӷәаны аныԥшра зқәашьхаз, иалкаау акык-ҩбак арҿиамҭақәа ируакуп. Жәабаҟа шықәса рышьҭахь «Кармен» адунеи аҿы зегь реиҳа аларҵәара змоу акакәхоит…». Анаҩс «Кармен» адунеи аҿы еицырдыруа иҟалеит, уи аопера нарыгӡон аопера аеҵәақәа аӡәырҩы. Убас, Ниу-Иорк Хозе ипартиа наигӡон Енрико Карузо (1906 инаркны 1919 рҟынӡа). Аопера ақәҿиара ду аиуит Германиа. Уи уаҟа иазыӡырҩуаз рхыԥхьаӡараҿы иҟан Отто фон Бисмарки Фридрих Ницшеи, уимоу аҵыхәтәантәи иажәақәа рыла, Бизе ирҿиамҭа анырра ӷәӷәа инаҭеит. [[Урыстәыла|Урыстәылеи]] Асовет тәылаҿи «Кармен» изныкымкәа иқәдыргылахьан. Ароль хада назыгӡоз еицырдыруаз ашәаҳәаҩцәа ирылыркаауан Вера Давыдова, Надежда Обухова, Елена Образцова, Тамара Синиавскаиа, Ирина Архипова. Ишазгәарҭо ала, ари аопера адунеи зегь аҿы еицырдыруа иҟалеит иаҵоу агармониеи, иидеалтәу аоркестровкеи, музыка бызшәала адраматургиа иақәшәаны, ииашаҵәҟьаны азнагареи рыла. 1890 шықәсқәа инадыркны ари аопера изныкымкәа иҭарҩуан еиуеиԥшым аныҟәгагақәа рҟны. Жорж Бизе и-«Кармен» ашьаҭала иаԥырҵон еиуеиԥшым авариациақәа, урҭ ируакуп Радион Шьчедрин еицырдыруа ибалет «Кармен-сиуита». == Азԥхьаҭоурых == [[Афаил:Prosper_Mérimée's_Portrait.jpg|мини|слева|Афранцыз шәҟәыҩҩы Проспер Мериме, ановелла «Кармен» автор]] 1860-тәи ашықәсқәа рзы Жорж Бизе иҽазишәон асценатә рҿиамҭақәа раԥҵара, уи Римтәи апремиа далауреатын. Усҟан аҳәынҭқарратә ԥарала аус зуаз атеатр хадақәа (Парижтәи аопера, «Опера-Комик») аконсервативтә дунеихәаԥшышьа рыман, аҿар рхы аадырԥшыртә еиԥш алшара рырҭомызт. Жорж Бизе раԥхьаӡа ицәыригаз аоперақәа – «Абырлаш аԥшааҩцәа», «Перттәи аԥшӡа» роуп. Урҭ дырбан''Théâtre Lyrique''<sup>ru</sup> аҿы. Дара асцена ашҟа рцәырҵра алыршахеит акомпозитори аимпресарио Леон Карвалиои реибадырра иабзоураны. Аха усгьы, арҭ аоперақәа аҩбагьы қәҿиара дук рымамызт. Афранцыз-пруссиатә еибашьра ашьҭахь Жорж Бизе арҿиаразы еиҳа илшарақәа ҭбаахеит, актк иҟаз уи иопера «Џьамиле» раԥхьаӡа акәны идырбан «Опера-Комик» аҿы 1872 шықәса лаҵара мзазы. Аспектакль 11-нтә ианыддырба ашьҭахь арепертуар ишалырхызгьы, атеатр Бизе иднаҵеит Анри Мелиаки Лиудовик Галевии ирыҩраны иҟаз алибретто ала, аопера ҿыц аԥҵара. Галеви уаанӡагьы далахәын Бизе иопера «Аҳақьым Миракль» аԥҵара, иара ихаҭагьы Бизе иԥҳәыс Женевиева лаб иашьа иԥа иакәын. Усҟантәи аамҭазы Мелиаки Галевии Жак Оффенбах иопереттақәа рзы иҩуа либреттистцәак раҳасабала еицырдыруан. «Опера-Комик» аҟнытә иоуз анапынҵа игәы шышьҭнахыз мӡакәа, Бизе иҩыза Едмон Галабер иҭабуп ҳәа иеиҳәоит «имҩа аҳәаақәҵараҿы ацхыраара иҟаиҵаз» азыҳәан. Аопера ҿыц атематика ахцәажәара иалахәын Бизе ихаҭа, алибреттистцәа аҩыџьегьы, «Опера-Комик» ахадара. Атеатр ахьӡала ажәалагала ҟаиҵеит Адольф де Лиовен, аха уи мап ацәыркит. Бизе иоуп раԥхьа Проспер Мериме иновелла «Кармен» амотивқәа рыла аопера аԥҵаразы ажәалагала ҟазҵаз. Уи раԥхьаӡа акәны икьыԥхьын ажурнал ''Revue des deux Mondes'' аҿы 1845 шықәсазы. Иҟоуп агәаанагара, ари аԥҵамҭа анырра анаҭеит ҳәа 1852 шықәсазы Мериме афранцыз бызшәахь еиҭеигоз Александр Пушкин ипоема «Ацыганцәа». Иара Жорж Бизе иакәзар, раԥхьаӡа акәны уи ажәабжь аӡбахә иаҳазар ҟалоит 1858-и 1860-и шықәсқәа рыбжьара, Рим даныҟаз. Акомпозитор имшынҵақәа рҿы ишиҩуа ала, урҭ ашықәсқәа рзы уи Мериме иажәабжьқәа дрыԥхьон. == Иалоу ауаа == {| class="wikitable" !'''Апартиа''' !'''Абжьы''' !'''3 марта 1875 ш. азы апремиераҿы анагӡаҩ''' '''Адирижиор: Адольф Делофр''' |- |Кармен, ацыган ҭыԥҳа |Амеццо-сопрано |Селестина Галли-Марие |- |Дон Хозе, драгәынтәи аполк асержант |Атенор |Поль Лери |- |Есқамилио, атореадор |Абаритон |Жак Буи |- |Миқаела, Наваррантәи аԥҳәызба, Хозе изҳәаны итәоу |Асопрано |Маргарита Шапиуи |- |Цунига, драгәынтәи аполк акапитан |Абас |Ежен Диуфриш |- |Моралес, драгәынтәи аполк асержант |Абаритон |Едмон Диувернуа |- |Фраскита, ацыган ԥҳәызба |Асопрано |Алиса Диукасс |- |Мерседес, ацыган ԥҳәызба |Амеццо-сопрано |Есҭер Шевалие |- |Данкаиро, аконтрабандист |Абаритон |Пиер-Арман Потель |- |Ремендадо, аконтрабандист |Атенор |Барно |- |Лилас Пастиаиа, атаверна аԥшәма |''шәаҳәарада'' |М. Натен (''M. Nathan'') |- |Амҩаԥгаҩ |''шәаҳәарада'' |М. Тест (''M. Teste'') |- | colspan="3" |Афицарцәа, асолдаҭцәа, ихылаԥшрадоу аҷкәынцәа, аҭаҭынтә фабрика аусзуҩцәа ҳәсақәа, аҿар, ацыганцәеи ацыган ҳәсақәеи, аконтрабандистцәа, атореадорцәа, апикадорцәа, ауаа рацәа |} == Аҵакы аазыркьаҿны == [[Афаил:Carmen_1875_Act1_lithograph_Lamy_NGO1p736.jpg|мини|Иоригиналтәу аопера актәи ақәгылара, 1875 шықәсазы, алитографиа]] [[Афаил:Carmen_by_A._Golovin_06.jpg|мини|Иоригиналтәу аопера актәи ақәгылара, 1875]] ==== Актәи ақәгылара ==== Севилиа, аҭаҭынтә фабрика азааигәара иаангылеит адрагәынцәа рескадрон. Асолдаҭцәа афабрикаҿы аус зуа, иара усгьы ииасны ицо аҭыԥҳацәа блала еимдо, иреилаҳаны ирыхәаԥшуеит. Адрагәын Хозе иԥшааразы арахь даауеит Миқаела, аха асолдаҭ Моралес илеиҳәоит Хозе даҽа ескадронк аҿы шакәу дахьыҟоу, илеиҳәоит урҭ иаарласны дара рыԥсахразы иаараны ишыҟоу, аамҭа еицаҳхаҳгап ҳәагьы налеиҳәоит. Миқаела уи мап ицәкны, ирласны дцоит (асцена ''«Sur la place, chacun passe»''). Иаарласны аескадронқәа рҽырыԥсахуеит. Дцәырҵуеит Дон Хозе. Уи иԥылоит аҷкәынцәа рхор. Акапитан Цунига асержант Хозе иеиҳәоит аҭаҭынтә фабрика аҿы аус зуа аҭыԥҳацәа дышдыршанхаз атәы, аха Хозе уи иарбанзаалак зҿлымҳарак аиҭом – иара зегь иреиӷьишьо аӡӷаб димоуп - изҳәаны итәоу Миқаела (асцена ''«Avec la garde montante»''). Афабрика аҟнытә иааҩуеит аҵәҵәабжьы, аӡӷабцәагьы аԥсшьара аамҭазы амҩахь ицәырҵуеит. Рызегьы аҭаҭын сигарқәа рҿыҵакуп. Иаразнакала урҭ иаарыкәшоит ахацәа (асцена ''«La cloche a sonné»''). Даацәырҵуеит зегь ргәы хыҭ-хыҭуа иззыԥшу аҭыԥҳа – ацыган ҭыԥҳа Кармен. Иубоит уи ахацәа рыршанхара, рыблақәа лыдхаланы ианлыхәаԥшуа дшашьцылахьоу. Урҭ рцәаныррақәа рхыччара лара лгәалаҟазаара акыр ишьҭнахуеит. Кармен иналыгӡоит Хабанера. Зегьы шанханы илыхәаԥшуеит, аха лара илгәаԥхаӡом Хозе заҵәык изаҟаразаалак зҿлымҳарак ахьлыимҭо. Илку ашәҭ ыршәны ишьапы иаҵалыршәуеит. Дырҩегьых иааҩуеит аҵәҵәабжьы, аӡӷабцәагьы ццакны аусура ицоит (асцена ''«L’amour est un oiseau rebelle»).'' Дхынҳәны дааиуеит Миқаела, уи Хозе ақыҭантәи изаалгеит асалам шәҟәи афатәқәеи. Хозе иан лыхьӡала дгәыдылкылоит. Рҩыџьегьы илах-ҿыхӡа, рцәаныррақәа еибырҳәоит. Хозе иан иаалышьҭыз асалам шәҟәы данаԥхьа, дышлықәшаҳаҭу аартны иҳәоит, аррантә даныхынҳәлак Миқаела ԥҳәысс дшиго атәы (асцена ''«Parle-moi de ma mère!»''). Миқаела данцалакь ашьҭахь афабрика аҟнытә абжьқәа ааҩуеит. Иҟалаз уи ауп, Кармени афабрикаҿы аус зуа ԥҳәызбаки акы ааимаркын, Кармен аԥҳәызба лышҟа аҳәызба лҟьазаап! Акапитан Цунига Хозе идиҵоит иааныркылаз Кармен лыхьчара, ихаҭа лҭакразы аордер аагара дцоит (асцена ''«Tra la la…Coupe-moi, brûle-moi»''). Цунига иҟамзаара иалагӡаны Кармен иналыгӡоит Сегидилиа. Уи анагӡара аамҭа иалагӡангьы илылшоит Хозе ихыхра (асцена ''«Seguidilla: Près des remparts de Séville»''). Цунига Кармен лҭакразы аордер иманы данаа, Кармен Хозе длыцхрааны дыбналоит, уи аҵыхәалагьы Хозе ихаҭа абахҭа дҭашәоит (асцена ''«Finale: Voici l’ordre; partez»''). === Ҩымз рышьҭахь === Ҩымз рышьҭахь Липас Пастиа итавернаҿы асасцәа кәашарала ргәы дырҿыхоит Кармен лҩызцәа Фраскитеи, Мерседеси, лареи. Асасцәа дыруаӡәкуп акапитан Цунигагьы (асцена ''«Votre toast, je peux vous le rendre»''). Уи иҳәоит Хозе абахҭаҿы иҿҳәара шихигаз, ичинқәа имхны дышсолдаҭыртәыз. Уажәазы ихы дшақәиҭу, ирласынгьы Кармен лахь даараны дшыҟоу. Ибаҩхатәра абзиабаҩцәа гәыԥҩык ицны атаверна дыҩналоит атореадор Есқамилио (асцена''«Vivat! Vivat le torero!»''). Уи инаигӡоит атореадор икуплетқәа. Кармен лгәыкреи лыԥшӡареи Есқамилио ибла хыркуеит, аха лара уи иҟаиҵо азҿлымҳара зынӡаскгьы хьаас илымам, дылҟәылцоит. [[Афаил:Carmen_-_'I_will_dance_for_my_pleasure',_by_Byam_Shaw.jpg|мини|слева|Асцена «''Je vais danser en votre honneur…»'']] Атаверна абжьааԥнытәи асасцәа рзы ианадыркы ашьҭахь, уаҟа иаанхоит аконтрабандистцәеи ацыган ҳәсақәеи - Данкаирои, Ремендадои, Кармени, Фраскитеи, Мерседеси. Раԥхьатәиқәа рконтрабанда аҭыԥ ақәҵара рҭахуп, Фраскитеи Мерседеси урҭ ирыцхраауеит, аха Кармен мап ацәылкуеит рыцхраара. Уи бзиа илбаз Хозе иаара дазыԥшырц лҭахуп. Аконтрабандистцәа илыдыргалоит Хозе русқәа дрылалырхәырц (асцена ''«Nous avons en tête une affaire»''). Хозе даауеит. Кармен иара изы ҷыдала дкәашоит (асцена ''«Je vais danser en votre honneur … La la la»''), аха иаарласны харантәи игоит хәылбыҽхатәи агәаҭаразы аказарма ашҟа иԥхьо атруба абжьы. Уи, смаҵурахьы сыхнымҳәыр ҟалом ҳәа анлеиҳәа, Кармен иаахжәаны: «Сыбзиабара аҵкыс умаҵура еиҳа еиӷьушьоит, - ҳәа аҽԥныҳәа илҭоит. Иара акыргьы длакҩакуеит, асолдаҭ иуалԥшьеи абзиабареи деимаркуеит. Дуалыуашоит, Севилиа ашҭаҿы ишьапаҿы икалыршәыз ашәҭыц игәыдкыланы илырбо, ашәа иҳәоит (асцена ''«La fleur que tu m’avais jetée»''). Ус иаарласны ихынҳәыз акапитан Цунига Хозе адҵа ииҭоит аказармахь дцарц азы. Хозе адҵа анагӡара мап ацәикуеит, иаҳәаԥсагьы ҭыхны диҿагылоит. Убасҟан дагьдезертирхоит, Кармени аконрабандистцәеи рҿы даанымхар ада ԥсыхәа имамкәа ихы ҭаиргылоит. Данкаирои Ремендадои Цунига иабџьар ихыхны ддәылганы дыргоит, уи џьара ишәарҭоу дыррак ҟаҵаны, рконтрабандатә планқәа дырԥырхагамхарц азы. Аконтрабандистцәа еицҿакны ирҳәоит - ргәамчхара шакәу дара рзы закәанс иҟоу (асцена ''«Finale: Holà! Carmen! Holà!»''). === Ахԥатәи ақәгылара === Ахԥатәи ақәгылара афиналтә сцена (1917) Аамҭа ԥыҭк набжьысхьеит, аҳәаа иацәыхарамкәа, ашьха еиҩхааҿы аконтрабандистцәа еиҭах рус иаҿуп. Хозегьы ара дыҟоуп. Аха Кармен Хозе иахь лцәаныррақәа хьшәашәхахьеит, тәамбашақә диацәажәоит, лқьышә днықәҵаны иан лахь ицара шаамҭоу иалҳәоит; Хозе ихаҭагьы зынӡаск игәы азнеиуам аконтрабандистра. Хозе хылаԥшҩыс дааныжьны, аконтрабандистцәа аҳәаа ашҟа ицеит (асцена ''«Écoute, compagnon, écoute»''). Фраскитеи Мерс'''е'''деси амаца дырԥоит, Кармен урҭ днарыцлоит. Уи идырԥо рмацақәа рҿы лҩызцәа абеиареи абзиабареи рзыԥшуп, лара амацақәа рҿы илбоит лхаҭа лыԥсреи, иара убас Хозе иԥсреи (асцена ''«Mêlons! — Coupons!»''). Аԥшыхәра аҟынтәи ихынҳәны иаауеит аконтрабандистцәа. Урҭ ишырҳәо ала, аҳәааҿы ирацәаҩуп аҳазылхратә солдаҭцәа, урҭ аԥыргатәуп. Ацыган ҭыԥҳацәа ирҳәоит дара асолдаҭцәа ишырцәымшәо, урҭ «рхыхрагьы шрылшо» (асцена ''«Quant au douanier, c’est notre affaire»'') Дышшәаӡыӡогьы, лгәы ԥсахны Хозе иԥшааразы ашьхарахь днеиуеит Миқаела. Илбоит уи Хозе аӡәы диеихсны, иҽшиҵәахуа (асцена ''«C’est les contrabandiers le refuge ordinaire»''). Аха Хозе дзеихсыз изиқәмыршәеит, иаԥхьа даацәырҵит Есқамилио. Уи Хозе иеиҳәоит Кармен дышлышьҭо, иара убас Хозе иусқәа зегь шидыруа. Аиндаҭлаҩцәа неиҿагылоит раҳәызбақәа (рнавахақәа) ҭыхны, аха убри аамҭазы ихынҳәуеит Кармен дызцу аконтрабандистцәа. Кармен Хозеи Есқамилиои еиҟәылхуеит. Атореадор аконтрабандистцәа зегьы Севилиаҟа ацәқәа реисра ашҟа ааԥхьара риҭоит. Хозе ишҟа ихы нарханы: «Абзиабара згәаҵа иҭоу уахь днеиуеит», - ҳәа иҳәоит (сцена ''«Je suis Escamillo, torero de Grenade!»''). Аконтрабандистцәа ртауар рыманы ицарц рҿанынархо, Миқаела дгәарҭоит. Уи Хозе дишьҭаланы дшааз атәы ралҳәоит. Кармен тәамбашақә, Миқаела дышиашоу, Хозе ара ишиҭыԥым атәы иалҳәоит. Аханатә Хозе ацара игәы иҭамызт, уи дықәхьан Кармен «игәаҟра ицеиҩылшартә» ишыҟаиҵо ала, аха Миқаела Хозе иан аԥсхыхра дшаҿыз аниалҳәа, длыцны дцоит. Аха иара убри аамҭазы дықәуеит, Кармен дыԥшааны, реицәажәара шыхиркәшо ала (сцена ''«Finale: Holà holà José!»''). === Аԥшьбатәи ақәгылара === [[Афаил:Carmen_-_'I_yield_me_prisoner._I_have_killed_her',_by_Byam_Shaw.jpg|мини|слева|Аопера афинал: «Сҭашәк! Уи сара дысшьит»]] Севилиа ашҭа, ацәқәа реиндаҭлара азааигәараҿы. Аҽазыҟаҵарақәа ирҿуп. Ашҭа уаа рацәала иҭәуп, урҭ ирылоуп Цунига, Кармен, Мерседес. Иаарыкәыршаны лахҿыхроуп; дааиуеит Есқамилио (сцена ''«Les voici! Voici la quadrille!»''). Аныҳәа иалахәу ауаа игәырӷьо-хәмаруа уи иԥылоит. Есқамилиои Кармени бзиа ишеибабо еибырҳәоит. Атореадор арена ашҟа данцәырҵлак, Фраскитеи Мерседеси Кармен лгәы лҽынырҵоит Хозе дышлышьклаԥшуа ала, аха лара уи хьаас имкыкәа, иԥылара дшацәымшәо атәы ралҳәоит (сцена ''«Si tu m’aimes, Carmen»''). Зегь аренахь ацәқәа рыхәаԥшра ицоит, Хозе Кармен дыԥшааны, лымҩа ааникылоит. Уи илгәалаиршәоит уаанӡа заҟа бзиа дылбоз, длыҳәоит ишҟа дхынҳәырц, лаӷырӡышла длашьапкуеит, аҵыхәтәаны, дагьлықәмақаруеит. Аха Кармендахьгылоу қәацарак ҟалҵом, лак-ҩакракгьы лнубаалом – Хозе илиҭахьаз амацәаз тәамбашақә иршәны, дивсны дцарц лҿыналхоит. Аха уи дмышьҭыкәа, ҳәызбала дишьуеит; ажәлар уи аамҭазы аренаҿы даҽа зныкгьы ацә иаиааиз атореадор идныҳәалоит. Ахәаԥшцәа арена аҟнынтә ихынҳәны ианааиуа аамҭазы, Хозе бзиа иибоз аԥҳәыс дшишьыз ала иҿы иқәшаҳаҭхоит. Уи дбаандаҩыртәуеит (асцена ''«C’est toi! — C’est moi!»'') == Аԥҵара аҭоурых == ===Алибретто аҩра=== [[Афаил:P1220920_Carnavalet_Delaunay_Henri_Meilhac_rwk.jpg|мини|Анри Мелиак (Жиуль Ели Делоне ипортреҭ, жьҭ.. 1880)]] Анри Мелиаки Лиудовик Галевии еиԥмырҟьаӡакәа шықәсқәак ари аоперазы алибретто аицыҩра иаҿын, русура еихшаны. Убас, Мелиак амузыка уиаҟара изааигәамызт азы абжьааԥны адиалогқәа иҩуан, Галеви иакәзар, ажәеинраалатә епизодқәа аԥиҵон. Уи аамҭазгьы урҭ аҩыџьагьы рырҿиаратә дует азы итрадициатәны иҟаз акомикатә пиесақәа хаз-хазы аус рыдулара. Бизе зыԥҵара иҽазишәоз адрама урҭ зынӡа акала иреиԥшымызт. Урҭ апиесақәа рыхьӡқәагьы рҟазшьа аадрыԥшуан: «Амаркиза хәыҷы», «Аҭыԥҳа гәызиан», «Аԥҳәысеиба Лулу». Аопера «Кармен» аус адулара ианалагаз арыцхә ииашаҵәҟьаны аӡәгьы издырам. 1873 шықәсазы Бизе иеиԥш, Мелиаки Галевии Париж иҟан, аибабара рылшон. Алибретто аԥҵан адиалогқәа рыла асценақәа еихшаны иахьыҟаҵоу ацәажәаратә опера (фр.бызшәала ''opéra comique''), атрадициақәа ирышьашәаланы. Алибретто асиужет аспектқәак рҿы Проспер Мериме иновелла еиԥшымхо иалагеит. Убас, аоригинал аҿы ахҭысқәа аамҭа еиҳа ирацәаны ирыбжьысуеит, ажәабжь ахаҭа акәзар, ашьра зықәҵаны абахҭа иҭаку Хозе иҿала еиҭаҳәоуп. Иара убасгьы Мериме ишәҟәы аҿы Миқаела зынӡа дыҟаӡам, атореадор Ескамилио ицынхәрас ажәабжь аҿы дыҟоуп апикадор Лукас. Уи Кармен дхыихуеит аҟароуп шәымҭақәак, аха лара лахь бзиабарак иманы дыҟаӡам. Ажәабжь аҿы Кармен Гарсиа зыхьӡыз ахаҵа длыман, уи Хозе дишьит ианеисуаз. Амузыкаҭҵааҩы Мина Киортисс ишазгәалҭо ала, ановелла иаҿырԥшны ҳахәаԥшуазар, Кармен лхаҿсахьа акырӡа ирыԥсахит, уи алибретто аҿы лҟазшьа еиҳа иҵауланы, еилыкка иҟамҵакәа, ажәабжь аҿы ишыҟаз иаанрыжьызҭгьы, агәарагара амаӡамкәа, «зынӡаск иҿаасҭаны» иҟалон. Еилкаауп, раԥхьатәи арепетициақәа 1873 шықәса жьҭааразы ишазԥхьагәаҭаз. Бизе амузыка аҩра далагеит 1873 шықәса жьырныҳәа мза шыҟаз, актәи ақәгылара аус адулара хиркәшеит иара уи ашықәс аԥхынразы. Иҟалап уи аамҭазы аҩбатәи ақәгылара аиқәаҵәақәа азирхиахьазар. Убасҟан еиԥҟьарак ҟалеит, аамҭала аопера аус адулара аанкылан. Рыӡбахә ҳәан акымкәа-ҩбамкәа амзызқәа, урҭ ируакны иҟан ароль хада назыгӡо лыԥшаара ахьыуадаҩхаз, иара убас мзызс иаиуит аопера ақәыргылара иаԥсоу иаԥсаму ҳәа Камиль диу Локльи Адольф де Лиовени рыбжьара ицәырҵыз аҳәоуеиқәымшәарагьы. Де Лиовен дақәшаҳаҭмызт асиужет ас еиԥш ишыҟоу аопера ақәыргылара. Уи ишиԥхьаӡоз ала, уи асиужет ахәаԥшцәа ацәнаршәар ҟалон, избанзар ртеатр - ҭаацәаратә театруп. Усҟан Галеви агәра диргеит асиужет уиаҟара имҽыӷымкәа, адраматәра еиҳа еиҵатәны, афырԥҳәызба хада лҟазшьа еиҳа ирҟәымшәышәны ишыҟарҵо ала, асиужет дшаларгало «зегь рыла ицқьоу, амаркыц ҭыԥҳа қәыԥш» Миқаела. Ацыганцәа ракәзар, акомикатә ҟазшьа змоу персонажцәаны ишаадырԥшуа, аҵыхәтәаны Кармен лыԥсрагьы «триумф ҳасабла ауаа рацәа рныҟәарақәеи, абалети, илах-ҿыху абыкь асреи, аныҳәатә шыкьыбжьқәеи ацҵан ишыӡбахо. Адольф де Лиовенуи мап ацәкра дшаҟәыҵызгьы, 1874 шықәса алагамҭазы «Опера-Комик» аҟынтәи дықәҵит. [[Афаил:Ludovic_Halévy_by_Eugène_Pirou.jpg|мини|слева|Лиудовик Галеви ( Ежен Пиру ифотографиа)]] Жорж Бизе аопера аус адулара иациҵеит 1874 шықәса рзы. Аԥхынразы, уи Париж амҵан Буживале даныҟаз, 1200 даҟьа амузыка аиқәаҵәа ҳасабла иҩны далгеит. Апартитура оркестровка азыҟаҵара даҽа ҩымз иаҿын. Бизе ихаҭа уи алҵшәа даара игәаԥханы, иҩыза иахь ииҩыз асалам шәҟәы аҿы абас иҳәоит: «Сара иаԥысҵеит зегьы еилыкка, аԥсы ҭаны иахьыҟоу, ԥшшәы рацәалеи мелодиалеи иҭәу арҿиамҭа»! Арепетициақәа раан Жорж Бизе изныкымкәа амелодиа аԥсахра иқәшәон. Зны аоркестр анагӡаразы изалыршахом ҳәа иҟанаҵоз аҳәарала, даҽа зынгьы шәаҳәаҩцәак раҳәарала, амузыка аԥсахра иқәшәон иара убас атеатр анапхгара рыдҵалагьы. Аопера ақәыргылара ианаҿыз аамҭазы атеатр аҿы иҟаз аҭагылазаашьа даарак иманшәаламызт акомпозитор изы. Венсан д’Енди игәалашәарала, «Опера-Комик» ахадареи аперсонали Бизе «қәҿиара зқәашьым композиторны» дрыԥхьаӡон, «адиректор инаиркны аконсиерж иҟынӡа» «рыбӷа иеиадырхон». Аопера амузыкатә драматургиаҿы акрызҵазкуа аҭыԥ аанныркылараны иҟан зшыкьбжьы цәгьоу, есааира инеи-ааиуа, хаҿырацәала еилаԥсоу ауаа. Аха акомпозитор иихәыцыз ари асценатә еффект, «акомикатә опера» атрадициақәа иахьрышьашәаламыз иахҟьаны, ирыдрымкылеит, амузыкарҳәаҩцәеи актиорцәеи рганахьалагьы аҿагылара аиуит. Лассы-лассы арепетициақәа ирҭаауаз д”Енди ишиҩуаз ала, ибзиахәыз, аха иҵакыдаз атеатр атрадициақәа ирыдгылоз диу Локль изгәаҭомызт иҿыцыз, аинтерес зҵаз акомпозитор иазгәаҭарақәа ( иаҳҳәап, актәи ақәгылараҿы ахор асценахь иаразнак акәымкәа, хәҭа-хәҭала рцәырҵра). 1875 шықәса хәажәкыра 16 рзы, апремиера ашьҭахь 13 мшы анҵы ашьҭахь Галеви иҩуан аопера арепетициақәа анымҩаԥысуаз, даара еиуеиԥшымыз ацәаныррақәа дшеимаркуаз атәы. Азныказы артистцәеи иареи амузыка «иҭынчымкәа, еилахәазшәа» рбон. Аха есааира ақәыргыламҭа алахәцәа еиҳа-еиҳа еилыркаауа иалагеит «даара азҿлымҳара змоу, иҷыдоу апартитура» ахьынӡабеиоу иоригиналтәу аидеиақәа рыла. Аҵыхәтәантәи арепетициақәа ракәзар, «зынӡа иссирын»: «Ахәаԥшцәа раҳасабала иҟаз еснагьтәи аҭааҩцәа ракәын, урҭ зегьы хымз-ԥшьымз рҟынӡа иааиԥмырҟьаӡакәа ари амузыка аҩнуҵҟа иахьынхоз азы уи аԥшӡарақәа зегьы рныруан. Ҳарҭ зегьы инагӡаны агәра ганы ҳаҟан раԥхьатәи ақәгылара хәылԥазы шыссирхоз. Аха иааг!...» 1875 шықәса хәажәкыра мзазы Бизе икьыԥхьит авокалтә партитура. Аҭыжьымҭа ''Choudens'' иаанахәаз жьырныҳәамзатәи аверсиа иадкыланы уахәаԥшуазар, уи аҿы иубартә иҟан акрызҵазкуа аԥсахрақәа. Иара убас аԥсахрақәа ҟаҵан апремиера аан ицәыргаз адирижиортә версиаҿгьы, абасала, аҵыхәтәантәи авариант ыҟаӡам. Уи иахҟьаны Бизе игәҭакыҵәҟьа зеиԥшраз аганахьала, амузыкаҭҵааҩцәа рыбжьара аимак-аиҿакқәа иахьа уажәраанӡагьы ицәырҵуеит. Ишдыру еиԥш, Бизе убасгьы иԥсахит алибретто, уи ихатә жәеинраалақәа ациҵеит, насгьы репликақәак реишьҭагылашьагьы иԥсахит, избанзар Галевигьы, Мелиакгьы Мериме иновелла аҵакы рзеилымкааит азы аоригинал акырӡа ирыԥсахит ҳәа иԥхьаӡон. Уи Кармен илҳәо Хабанера атекст иԥсахит, насгьы иԥсахит ахԥатәи ақәгылараҿы амаца ахьдырԥо асценаҿы ароль хада ихәмаруа лажәақәагьы (асцена ''«Mêlons! — Coupons!»''). Иара убас актәи ақәгылараҿы Сегидилиа алагамҭа даҽазнык иҩит. .Акомпозитор ари аопера апартитура изикит адирижиор Жиуль Падл, абас еиԥш иҟаз ажәақәа анҵаны: «Схәыҷқәа рыԥшьҩыкгьы рыхәԥҳа узы».Иҟалаз уи ауп, Падл Бизе исимфониатә рҿиамҭақәа ԥшьба: Скерцо, асимфониа «Рим», асиута «Арлезианка», иара убас аувертиура «Аԥсадгьыл» раԥхьаӡатәи рынагӡаҩ иакәын. === Аперсонажцәа рҟазшьадырга === Аопераҿы аперсонажцәа реиҳараҩык (хаҭала, асолдаҭцәа, аконтрабандистцәа, Миқаела, Ескамилио уҳәа) итрадициатәу ацәажәаратә опера азыҳәан итиптәқәоуп. Хозеи Кармени зынӡаск даҽаӡәқәоуп. Урҭ ижьышуа ақәылаҩи принцип змам агьангьаш ԥҳәыси рҟнытә рхаҿсахьақәа еиҳа иртатаны, Џьакомо Пуччини иҟазшьарбагоу аверизм астиль ала ишыӡбогьы, уи ажанр аҳәаақәа ирҭаӡаӡом. Уинтон Дин ишиԥхьаӡо ала, аопера аперсонаж хадас иҟоу Дон Хозе иоуп: «Ҳара ҳзызҿлымҳау Кармен лразҟы акәӡам, иара иразҟы ауп». Жорж Бизе имузыка инаҵшьны иаҳнарбоит аспектакль мҩаԥысуанаҵы, Хозе зыламыс цқьоу асержант иҟнытә дуаҩшьыҩны дшыҟало. Аопера афырхаҵа хада – персонаж заҵәыкуп, зхаҿсахьа аспектакль аҿы аԥсихологиатә, амузыкатә-драматә ҿиара зауа. Ақәгылараҿы уи ивокалтә партиа иаҵоу аеқспрессиа еиҳа-еиҳа иазҳауеит. «Гроув имузыкатә жәар» аҿы ишазгәаҭоу ала, « адрама афырхаҵа хада иеволиуциаҿы иаарԥшу аҟазара – лабҿаба шаҳаҭра ауеит Бизе иопера ашедеврқәа ишрыҵаркуа ала. Хозе иаамҷыдахаз егьырҭ аперсонажцәа рхаҿсахьақәа ус еиԥш аизҳара рымаӡам, урҭ ауаҩытәыҩса иҟазшьаҿы иҳәаақәҵоу ганк аазырԥшуа хаҿсахьа-символқәаны иҟоуп. Абасала, аопера аперсонажцәа шамахамзар рҽырыԥсахӡом: «Урҭ аиндивидуалтәра рыҭаӡам, идеиақәаны ауп ишцәырго – ахаҵеи аԥҳәыси – урҭ еиуеиԥшым рнырԥшра (Цунига – амчра, Тореадор – ақәҿиара, Хозе – зегь зымҽхазкуа ахатәы цәанырреи ахыбаареи, Кармен – иабсолиуттәу ахақәиҭра агәаҳәара)». Дин игәаанагарала, Кармен лхаҿсахьа «излагәылырҭәаау агәаӷьреи афаталтә хәыцшьеи амузыкаҿы ишашаӡа иахьаарԥшу иабзоураны, иарбанзаалак гьамадарак узаҵбаауам». Даҽа музыкаҭҵааҩык, Мина Киортисс лгәы азҩоит, Бизе имузыкаҿы иаԥиҵаз Кармен лҟазшьа ишаныԥшуа автор иҭаацәаратә ҭагылазаашьа имнахыз, аха ихаҭагьы изымдыруа ҩныҵҟала имоу ахақәиҭратә гәаҳәара». Гарольд Шонберг ишиԥхьаӡо ала, Кармен – Дон Жуан ԥҳәыстә версиоуп. Уи аԥсра еиҳа дақәшаҳаҭхоит, лара лзы акрызҵазкуа лдунеихәаԥшышьа аԥсахра аасҭа. Асоветтә музыкаҭҵаараҿы Кармени Хозеи рконфликт - акласстә позициа аганахьала иахәаԥшуан. Убас, Борис Асафиев иҩуан, аопера ҵакыс иамоу Кармен илымоу акласстәи аетикатәи мчы ҵаулеи Хозе инхаҩратә, ихазхатәратә ԥсихикеи реиҿагылара ауп ҳәа. Уи игәаанагарала, Бизе иаԥиҵеит зыԥсҭазаара ақәҵаны, Хозе имчымхаралатәи иегоизм мап ацәызкуа, ҳаԥхьаҟатәи адунеи иатәу, иҿыцу аԥҳәыс лхаҿсахьа шаша. Асафиев иазгәеиҭон Кармени Шеқспир и-«Отелло» аҟнытә Дездемонеи рхаҿсахьақәа маҷк реизааигәара. Здраматә ҷыдарақәа рыла даҽакы иузадымкыло Кармен лхаҿсахьа анагӡаразы иаҭахуп еиҭаҳәашьа змам абаҩхатәра ду. Уи аҭагылазаашьа лассы-лассы ицәырнагоит Кармен лроль назыгӡо ашәаҳәаҩ лыԥшаара иадҳәало апроблемақәа. Иаҳҳәап, Мариа Каллас, Кармен лпартиа шҭалҩызгьы, ахәаԥшцәа рҿаԥхьа уи лроль зныкгьы иналмыгӡаӡеит. Хьиу Макдональд ишиԥхьаӡо ала, афранцызтә операҿы ахааназ иҟамызт Кармен леиԥш заџьал ҳәаақәҵоу аԥҳәыс лхаҿсахьа, Франциа анҭыҵ уи илыдукылар ҟалоит Саломеиа - Рихард Штраус иопера аҟнытә, иара убас Лулу - Альбан Берг иопера аҟнытә. Идыруп, Жорж Бизе еснагь тәамбашақә дшазыҟаз атореадор Есқамилио изы ииҩыз амузыка. «Ирҭахыз ауп ироуз», - иҳәон уи аӡбахәала. Дин иажәақәа рыла, «амц ахьыҵәаху амузыкаҿы акәӡам, аҟазшьаҿоуп, Миқаела лпартиақәа рзы иҩу амузыка акәзар, акритикцәа уи ирҿиамҭақәа иреиԥшуп ҳәа ишырыԥхьаӡоугьы, «Шарль Гуно ифырԥҳәызбацәа зегьы раасҭа хараӡа еиҳау амч амоуп». == Ақәыргыламҭақәа рҭоурых == === Анагӡаҩцәа ралхра === [[Афаил:Galli-Marie_Carmen_Photo.png|мини|Селестина Галли-Марие — Кармен лпартиа раԥхьаӡатәи анагӡаҩ]] 1873 шықәса аԥхынразы Кармен лроль назыгӡашаз ашәаҳәаҩ лыԥшаара иалагахьан. Апрессаҿы лассы-лассы лыхьӡ рҳәон Зульма Буффар. Иҟалап уи Кармен лроль анагӡаразы лалхра алиббретистцәа еиҳа еиӷьыршьозар. Буффар Жак Оффенбах ирҿиамҭақәа рҿы ароль хадақәа рацәаны иналыгӡахьан, аха Камиль диу Локль уи Бизе иопера данаалом ҳәа иԥхьаӡеит. Абҵара мзазы ароль хада лыдыргалеит «Опера-Комик», Парижтәи амилаҭтә опера, иара убас Лондон уҳәа лықәгыларақәа рыла еицырдыруаз Мари Розе. Розе иаразнак ароль мап ацәылкит, асиужет ала Кармен асценаҿы дшыԥсуа анылдыр. Уаҟа ианрықәымҿиа, аспектакль авторцәа Селестина Галли-Марие лыҿцәажәара хацдыркит. Аиҿцәажәарақәа мызқәак имҩаԥысуан. Аҵыхәтәаны ашәаҳәаҩи диу Локльи еиқәышаҳаҭхеит. Галли-Марие асиужет арԥшқара аҭахӡам ҳәа Бизе имаз агәаанагара дақәшаҳаҭын. Ишдыру еиԥш, атеатр анапхгара асиужет еиҳа арԥшқаразы автор ишидыргалозгьы. Арепетициақәа анцоз, ишырҳәоз ала, ашәаҳәаҩи Жорж Бизеи рыбжьара ицәырҵит ароман. Ахаҵа ироль хада – Дон Хозе ироль анагӡара идырҵеит «Опера-Комик» аҿы иҩаҵхахаз, ааигәа уаанӡа Лео Делибеи  Жиуль Масснеи рспектакльқәа рҿы иқәгылоз аеҵәа ҿыц Поль Лери. Есқамилио ироль анагӡаразы иҭан Бельгиатәи абаритон қәыԥш Жак Буи. Буи усҟан инаигӡахьан Шарль Гуно иопера «Фауст» аҿы Мефистофель ироль, иара убасгьы далахәын Вольфганг Амадеи Моцарт иопера «Фигаро ичара». Миқаела лроль анагӡаразы иалхыз Маргарита, дышқәыԥшызгьы, Лондонтәи атеатр Друри-Леин аҿы қәҿиарала апартиа хадақәа налыгӡон. Аимпресарио Џьеимс Генри Меиллсон иидыруаз ашәаҳәаҩцәа зегьы рҟнытә зегь реиҳа агәыкра зҵоу ҳәа даликаауан. [[Афаил:Carmen_-_illustration_by_Luc_for_Journal_Amusant_1911.jpg|мини|слева|1875 шықәсазы  ''Journal amusant''<sub>f</sub> аҿы икьыԥхьыз аопера аиллиустрациа]] === Апремиера === Арепетициақәа 1874 шықәса жьҭаара мзазы иахьзаламгаз, убри аҟнытә аханатә иазԥхьагәаҭаз аамҭа акыр инахысны иахьхыркәшахаз иахҟьаны, апремиера аҿҳәара наскьагахеит. Аҵыхәтәантәи арепетициақәа қәҿиарала имҩаԥысит, уи иабзоураны апремиера азгәаҭан 1875 шықәса хәажәкыра 3 рзы. Уи амш аҽны Жорж Бизе ианашьан Ҳаҭыр зқәуалегионтә орден. Апремиера аан дирижиорс дыҟан Адольф Делофр. Раԥхьатәи ақәгылара иаҭааит  Массне, Оффенбах, Делиб, Тома, Лекок, д’Энди , Гуно. Аҵыхәтәантәи иазгәеиҭеит Миқаела лариа азы амузыка Бизе иара иҿы ишиӷьычыз. Зыхьӡ азгәаҭоу акомпозиторцәа ирҷыдангьы, апремиераҿы иҟан еицырдыруа ауаа: адирижиор Жиуль Падлу, ашәҟәыҩҩцәа Альфонси Эрнести Додие, Александр Диума (аԥа), Лиудовик Галеви, аскульптор, аҭауад Паоло Трубецкой. Ахәаԥшцәа дыруаӡәкын Пиотр Чаиковски иҵаҩы, иҩыза  Владимир Шиловски. Уи аопера амузыкатә ҩаӡара убриаҟара агәахәара инаҭеит, иаразнакҵәҟьа аурыс композитор изишьҭит иҿыцны иҭыжьыз «Кармен» аклавир. Алиббретист Галеви иҩыза иахь ииҩыз асалам шәҟәы аҿы еиҭеиҳәоит аопера инаҭаз анырра. Уи иазгәеиҭоит актәи ақәгылареи аҩбатәи ақәгылара актәи ахәҭеи ахәаԥшцәа иԥханы ишрыдыркылаз атәы. Аха атореадор иариа ашьҭахь азал аҟнытә хьшәашәарак уныруа иалагеит. Ахԥатәи ақәгылараҿы Миқаела лариа заҵәык ауп рнапы ззеинырҟьаз, аҵыхәтәаны азал аҿы зынӡаск иҭынчран. Бизе игәшәы-мшәа зҳәоз аӡәык-ҩыџьак иҩызцәа ракәын. Даниель Галеви (алибреттист иԥа) ишиҩуаз ала, апремиераҿы иҟаз ахәаԥшцәа «рҽеиҩыршеит, амузыка иаргачамкны, асиужет ареалра иаршанханы». Ԥыҭрак ашьҭахь акритик Ернест Ниумен иазгәеиҭон, агәыԥша-хыԥшаара зҟазшьоу ахәаԥшцәа аршанхеит имҩаԥысуаз ахҭысқәа рреалтәра, аперсонажцәа реиҳараҩык рсоциалтә ҭагылазаашьа алаҟәреи рмораль аԥсыҽреи ҳәа. Бенџьамен Годар иажәақәа рыла, Бизе ианидиныҳәала, уи иаахжәаны аҭакс: «Иумбаӡои, арҭ абуржуаа дара рзы изҩыз сусумҭа аҟнытә инареицәоу ажәакгьы шырзеилымкааз?» - ҳәа шиеиҳәаз. Жиуль Массне иакәзар, Бизе идныҳәало, изишьҭыз анҵамҭаҿы иҩуан: «Насыԥ ду шәымазароуп уажәы – ари қәҿиара дууп!» Адырҩаҽны апремиера иазкны апрессаҿы жәа ҟәандак анырымҵеит: агәаанагарақәа зегьы агәкаҳареи ақәыӡбареи рыбжьара акәын иахьыҟаз. Аконсервативтә критикцәа аԥҵамҭа ианыԥшуаз «авагнеризмра» иазашшуан, аха ақәыӡбарақәа зегьы реиҳарак зыдҳәалаз Кармен лхымҩаԥгашьа, уи дыԥхамшьа-хыхҩны дахьаарԥшыз акәын. Критикк Галли-Марие иаалырԥшыз ахаҿсахьа зынӡаскгьы «агра бааԥсқәа зегьы ирдыргоуп» ҳәа дахцәажәеит. Уи лынагӡашьа иазкны газеҭк аҿы абас еиԥш ирыҩуан: «Заҟа ииашоузеи, аха изакәытә ҭыӡшәоузеи!» Егьырҭ ари ақәыргыламҭа усҟантәи аамҭазы зрепертуар традицианы иҟаз, Даниель Обери Франсуа-Адриена Бульадиеи рықәыргыламҭақәа ирҿырԥшны, «Кармен» урҭ зынӡаск иахьреиԥшымыз азы иақәыӡбон. Леон Есқиудие ажурнал ''L’Art Musical''  аҿы абас еиԥш иҩуан: «Игәырҿыӷьгоуп, имамиқәароуп… аахан иҟамло ушазыԥшу улымҳақәа ааԥсоит». Иубон, Бизе ишилымшаз ари аопера Оффенбах ирҿиамҭақәа (урҭ ирыҿдырԥшуан, избанзар алибретто зҩыз рыхьӡқәа уаанӡа уи акомпозитор ихьӡ акәын изыдҳәалаз), мамзаргьы Вагнер идрамақәа (ус иҟаз дреиуан акритик Адольф Жиулиен) иреиԥшхоит ҳәа иазыԥшыз ргәыӷрақәа рынагӡара. Егьырҭ лассы-лассы иуԥылоз ареценциақәа рҿы иаабоит: {| class="wikitable" |''Аповест аҿы Кармен лҭахара иаанаго, иҟалҵахьаз ацәгьаурақәа зегьы рзы ақәнага лаақәыршәароуп. Уи Хозе дымҩахҟьаны ацәгьаура мҩа дықәылҵоит. Уи лыԥсра - лымшала иҭахаз зегьы ршьауроуп; араҟа акәзар (аопераҿы), зынӡа даҽакала иҟоуп, Кармен изаҟаразаалак акы лхараны даарԥшым. Акызаҵәык, аҳәса рахь инамыцхәны згәы зыхо асолдаҭ лхы бзиа иахьилырбаз мацара ауп харас илымоу. Лара хара змамкәа иҭархоу аӡә лакәны даарԥшуп, ацәгьауаҩыҵәҟьа – лара дызшьыз иоуп.'' |''Скромные матери, почтенные отцы семейства! С верой в традицию вы привели ваших дочерей и жен, чтобы доставить им приличное, достойное вечернее развлечение. Что испытали вы при виде этой проститутки, которая из объятия погонщика мулов переходит к драгуну, от драгуна к тореадору, пока кинжал покинутого любовника не прекращает её позорной жизни.'' |} Аҵыхәтәантәи ахҳәаа зеиӷьаҭам ала иунарбоит усҟантәи аамҭазы акритикцәа Бизе ирҿиара заҟа ирзымдыруаз, иагьырзеилымкаауаз. Акомпозитор ибиограф Анна Хохловкина илыҩуан: «Еилкаам араҟа акритикцәа зыӡбахә рымоу. Иҟалап, арецензиа автор «Арлезианкеи» «Кармени» еилаҵаны дрыхцәажәозар, аха уигьы егьигьы издырӡом». Акритикцәа рыбжьара иҟан Бизе иопера иадгылақәазгьы: апоет Ҭеодор де Банвиль гәахәарылеи напеинҟьаралеи идикылеит аопера, иагьазгәеиҭон, «абыржәоуп амарионеткақәа рцынхәрас, асценаҿы иреалтәу аҳәсеи ахацәеи анаҳдырбаз» ҳәа. Уи аҭакс  «аопера иазкны ииҩыз «ухызхуа астатиазы» иҭабуп ҳәа иаҳәо, акомпозитор уи изишьҭыз анҵамҭа абас еиԥш аниҵеит: «Сара агәадура ду снаҭоит иахьсылшаз ас еиԥш иссиру афантазиа агәаҳәара аҭара». Хәажәкыра 10 рзы Камиль Сен-Санс Бизе изишьҭит абас еиԥш зныз анҵамҭа: «Аҵыхәтәан, сара избеит «Кармен». Аиаша шәасҳәоит, иссируп ҳәа исыԥхьаӡоит». Уи аҭакс Бизе иҩуан, «Кометонааи, Лозиерааи уҳәа егьырҭ аҟамлақәеи ицәа анихырхуа аамҭазы, «ламыс цқьа злоу асахьаҭыхҩы инапы аҵаҩны иааишьҭыз» ахҳәаа ҳәаа амамкәа игәы шышьҭнахыз атәы: «Насыԥ змоу, гәадурала иҭәу уаҩны сҟауҵеит, гәыкала усгәыдсыҳәҳәалоит» ! [[Афаил:Manet_Emilie_Ambre_as_Carmen.jpg|мини|Емилиа Амбр Кармен лроль аҿы. Едуард Мане иҭыхымҭа (1880)]] Арҿиамҭа «Опера-Комик» аҿы раԥхьатәи арбара ажиотаж дук цәырнамгаӡеит; «Кармен» ақәыргылареи акырӡа еиҳа ақәҿиара змаз Џьузеппе Верди и-«Реквием» ақәыргалареи аамҭакала еиқәшәеит. Аиҿкааҩцәа хыԥхьаӡара рацәала абилеҭқәа ҳамҭас ахәаԥшцәа ианырзыршозгьы, азалқәа бжеиҳан иҭацәын. 1875 шықәса рашәара мза 3 рзы, ашьжьымҭан Жорж Бизе иаалырҟьан иԥсҭазаара далҵит, игәыхь иахҟьаны. Усҟантәи аамҭазы аопера «Кармен» 33-нтә ахәаԥшцәа иддырбахьан. Уи иԥсҭазаара иалҵра иахҟьаны, аамҭа кьаҿк иалагӡаны акәзаргьы, аопера ашҟа ауаажәларратә зҿлымҳара акыр иазҳаит, атеатртә сезон нҵәаанӡа. 1875 шықәса абҵара мзазы аопера арепертуар ашҟа ирхынҳәын, уи аоригиналтә нагӡара ала даҽа 12-нтә идырбан. Абасала, аопера 48-нтә иддырбеит. Дук мырҵыкәа апремиера ашьҭахь иахәаԥшыз Иван Тургенев ари аопера анырра ӷәӷәа инаҭеит. 1875 шықәсазы Бизе иаамҭанымкәа иԥсҭазаара дахьалҵыз игәы иалсны, уи исалам шәҟәқәа руак аҿы иҩуан: «Гуно и-«Фауст» аамышьҭахь Франциа ицәырҵхьо зегьы рҟнытә - ари аопера зегь реиҳа иоригиналтәуп» ҳәа. 1876 шықәса жьырныҳәа 8/20 рзы имҩаԥысыз аҵыхәтәантәи аспектакльқәа рҿы дыҟан Пиотр Чаиковски, иашьа Модест Чаиковски дицны. Ашьҭахь Модест Чаиковски иҩуан: «Шамахамзар исымбацызт сашьа атеатртә қәгылара абасҟак игәы архыҭ-хыҭуа!» ҳәа. Аурыс композитор ари аопера аклавир Шиловски иҟнытә ианиоу инарҵауланы иҭиҵааит. 1880 шықәсазы Надежда фон Мекк лахь ииҩыз асалам шәҟәы аҿы уи дгәырӷьаҵәа абас аопера дахцәажәоит: Бизе иопера - шедевруп. Уи, епоха дук иҟанаҵоз амузыкатә ҽазышәарақәа ӷәӷәаӡаны изныԥшуа, зеиԥшыҟам акык-ҩбак арҿиамҭа лыԥшаахқәа ируакуп. Жәабаҟа шықәса рышьҭахь «Кармен» адунеи аҿы зегь реиҳа еицырдыруа операны иҟалоит… П.И.Чаиковски. 1880 шықәсазы Чаиковски иашьа ишҟа иҩуан, аопера ахы инаркны аҵыхәанӡа ишихәмарыз, иара убасгьы « мцабзны сгәаҿы дырҩегьых иҿыцны ицәырҵит ари аопера ссир ашҟа абзиабареи аџьашьареи» ҳәа. Убасҟан уи ихаҿы иит «ари аопера ҳаамҭазы зегь иреиҳау лирикатә-драматә рҿиамҭазар ҟалап» ҳәа ахшыҩҵак зныԥшуаз астатиа аплан. Аха уи астатиа џьаргьы икьыԥхьӡамкәа иаанхеит, автор уи аҩразы иԥышәа азымхар ҳәа дахьшәоз иахҟьаны. Аха иашьа иахь ииҩыз ашәҟәы аҿы аурыс композитор, Бизе «уацәымшәакәа, игениалтәу композиторуп» ҳәа изуҳәар шалшо азгәаҭо, иҩуан: «Bizet  - зшәышықәса агьама абжьысра азгәазҭо, игениу композиторуп ҳәа изуҳәар алшоит, аха уи мцы злам ацәанырреи агәаҳәареи рыла дырԥхоуп». 1883 шықәсазы иҩу исалам шәҟәы аҿы уи игәалаиршәоит уаанӡа Александр Серов и-«Иудифь» ашҟа имаз абзиабара шаԥсахыз «Бизе иопера ашҟа изцәырҵыз алаԥсра аҟынӡа дназго, ацәанырра ду изцәырҵыз, «абар хымшуп уи дааҟәымҵӡакәа ахы инаркны аҵыхәанӡа иаирҳәоижьҭеи». ===Егьырҭ ақалақьқәа рҿы дырбареи ақәыргыламҭа арҿыцреи=== [[Афаил:Ernest_Guiraud.jpg|мини|слева|Акомпозитор Ернест Гиро  иаԥиҵеит аречитативқәа зцу аопера авариант]] Жорж Бизе иԥсра дук бжьамкәа инапы аҵаиҩит «Кармен» Венатәи аҳәынҭқарратә операҿы ақәыргыларазы аконтракт. Акомпозитор иҩыза Ернест Гиро адиалогқәа аречитативқәа рыла иԥсахит. «Кармен» аопера ду аԥшра аиуит, уи аҩбатәи ақәгылара аҿы ицәырҵит Бизе ирҿиамҭа «Арлезианка» амузыка шьаҭас измаз абалеттә сцена. Ас еиԥш иҟаз адаптациа аҟаҵара аан апрозатә диалогқәак ркьаҿтәхеит, уи, асоветтә музыкаҭҵааҩы Иван Соллертински ишазгәаиҭо ала, «уамашәа ихшыҩркны иҩу аоперазы алибретто» аҿы ицәырнагеит џьарак-ҩыџьарак асиужеттә еиқәымшәарақәак. Вена раԥхьатәи арбарақәа раламҭалазы австриауаҩ Франц фон Иаунер аоригиналтә диалогқәеи Гиро иверсиа аҟнытә аречитативқәеи еилаҵаны иаԥиҵеит еилаӡҩоу аверсиа. Ус еиԥш иҟаз ақәыргыламҭақәа анаҩс ашәышықәса зегьы аларҵәара бзиа роуит. Жорж Бизе иопера раԥхьатәи авариант иаҿырԥшны аԥсахрақәа шыҟазгьы, 1875 шықәсазтәи Венатәи ақәыргыламҭа ақәҿиара ду аиуит. Аҭыԥантәи ахәаԥшцәа аопера даара иԥханы иахьрыдыркылаз адагьы, аопера арҽхәаратә хҳәаа аиуит Рихард Ванери Иоҳанесс Брамси рҟнытә. Аамҭак ицаныз иколлегацәа аӡәырҩы ирызкны иҟаиҵоз иҳәамҭа мҽыӷқәа рыла еицырдыруаз Вагнер - афранцыз композитор иусумҭа абас еиԥш дахцәажәеит: «Анцәа иџьшьаны, аҵыхәтәаны дцәырҵит зхы аидеиақәа ҭоу ауаҩы!». Брамс иакәзар, еицырдыруа Вагнер имузыкатә ҿагылаҩы, аопера 20-нтә дахәаԥшхьан. Уи иҳәон: «Адгьыл аҵыхәанӡагьы сцон Бизе игәыдкыларазы» ҳәа. Уи 1882 шықәсазы Фриц Зимрок иахь ишиҩуаз ала, Брамс даара иҭахын аопера апартитура аиура, аамҭала акәымкәа ихатәны: «Даара исҭахын исымазарц, избанзар уи, ииашаны, иссиру рҿиамҭоуп, сара сзы даара акыр иаԥсоуп, азҿлымҳара дугьы амоуп». Венатәи атриумф ала иалагеит аопера адунеитә хьӡы-ԥша ашҟа ахалара. Анаҩс, 1876 шықәса жәабран мзазы иҟан Бриуссельтәи атеатр Ла Монне аҿы аопера дырбара, шықәсык ашьҭахь ари аопера уи атеатр еснагьтәи арепертуар иаларҵеит. Галли-Марие ароль хада налыгӡон. Уи ашьҭахь Лондонтәи Лара Лаҳаракыра атеатр аҿы иалыршан ари аопера ақәыргылара. Уаҟа акыр шықәса Кармен лроль налыгӡон Минни Хаук. Ақәҿиара ду аиуит иара убасгьы Дублинтәи Лара Лаҳаракыра атеатр аҿы инагӡаз аопера италиатәи аверсиа. Даҽа қәыргыламҭак, [[Британиа Ду]] аҳҭны қалақь атеатр Ковент-Гарден аҿы иаҟәыхын Аделина Патти ароль мап анацәылк ашьҭахь. 1876 шықәса жьҭаарамза 23 рзы Ниу-Иорктәи Амузыкатә академиаҿы имҩаԥысит аопера апремиера. Анаҩстәи хәышықәса рыҩныҵҟала ари аопера ықәыргылан европатәии америкатәии атеатрқәа рҿы ирацәаны, Урыстәылагьы уахь иналаҵаны. [[1883]] шықәсазы аопера еиҭашьақәдыргылеит «Опера-Комик» арепертуар аҿы. Апартиа хада налыгӡон Адель Изаак. Асиужет иаиуз аԥсахрақәа ирылҵшәаны, аоригиналтә қәыргыламҭаҿы аимак-аиҿак зхылҿиаауаз ашәымҭақәа зегьы амхын. Уи азы акритикцәа Карвалио даара иқәыӡбеит. Урҭ ишырыԥхьаӡоз ала, уи иқәиргылеит «ашедевр апародиа»; аха ус шакәызгьы, ахәаԥшцәа аопера гәахәара дула ирыдыркылеит. Акритикцәа рзеиӷьашьарақәа азгәаҭаны, ашьҭахь Карвалио ипозициа даҽа блакала дахәаԥшит, уи Галли-Марие ароль хада дахьыхәмаруаз 1875 шықәсазтәи ақәыргыламҭа дазыхынҳәит. 1894 шықәсазы раԥхьаӡа акәны ароль хада налыгӡеит Емма Кальве. === Адунеизегьтәи ақәҿиара === [[Афаил:RIAN_archive_581479_Irina_Arkhipova_as_Carmen_and_Vladislav_Pyavko_as_Jose.jpg|мини|Ирина Архьипова (Кармен) ,  Владислав Пиаявко (Хозе) Большои театр аҿы (1972)]] Урыстәыла раԥхьаӡа акәны аопера «Кармен» дырбан 1878 шықәса жәабран 16 рзы Санкт-Петербург Большой Каменный театр асценаҿы (аспектакль назыгӡоз италиатәи атруппа акәын). Быжьшықәса рышьҭахь, 1885 цәыббра 30 рзы Мариинтәи атеатр аҿы имҩаԥысит раԥхьатәи аспектакль. Москва раԥхьаӡа акәны аопера «Кармен» дырбан 1898 шықәса абҵара 27 рзы Большои театр аҿы; уи ақәыргыламҭа режиссиорс даман Антон Барцал, дирижорс – Ипполит Альтани, Кармен – Елизавета Азиорскаиа. Цунига ипартиа наигӡон акомпозитор Игор Стравински иаб – Фиодор Стравински. 1922 шықәса лаҵара 15 рзы «Большои» асценаҿы ицәырыргеит ақәыргыламҭа ҿыц, уи напхгаҩыс даман адирижиор Виачеслав Сук; 1924 шықәсазы араҟа раԥхьаӡа акәны апартиа хада налыгӡеит Мариа Максакова. Иаарласны Урыстәыла ари аопера зегь реиҳа ирпертуартәны иҟалеит. Убас, 1890-тәи ашықәсқәа рзы аопера қәҿиара дула ицон апровинциатә театрқәа жәпакы рҿы - Казань, Саратов, Киев, Пермь. Иазгәаҭатәуп, 2019 шықәсанӡа иҳаԥхьаӡозар, Бизе иопера Большои театр асценаҿы мацара жәантә иқәыргылан!. Аҵыхәтәантәи апремиера мҩаԥысит 2015 шықәса ԥхынгәы 15 рзы (арежиссиор Алеқсеи Бородин, адирижиор Ҭуӷан Сохьиев, Кармен – Гәында Кулаева). Апартиа хада назыгӡахьоу Урыстәыла еицырдыруа ашәаҳәаҩцәа рҟнытә иалыркаауеит Вера Давыдова, Надежда Обухова, Елена Образцова, Ҭамара Синиавскаиа, Ирина Архьипова. 1908 шықәсазы Санкт-Петербургтәи Мариинтәи атеатр асценаҿы иқәыргылаз ари аопера адекорациақәа аԥиҵеит ХХ-тәи ашәышықәса алагамҭазы Большои театр аҿы инареиӷьу ақәыргыламҭақәа аԥызҵахьаз Алеқсандр Головин; уи ақәыргыламҭа ари атеатр аҿы инареиӷьу аспектакльқәа ируакхеит. Асоветтә аамҭазы адунеитә оператә классика зегьы аҟнытә ари аопера иҷыдоу аҭыԥ ааннакылеит. Еицырдыруа иҟалеит Горки ипарк аҿы москватәи Зеленыи театр аҟны 1935 шықәса, лаҵара 13 рзы иқәдыргылаз акы иаламҩашьоз аспектакль. Уи иалахәын зықьҩык инареиҳаны ауаа, зныкала иахәаԥшуан жәанызықьҩык. Апрессаҿы ирацәаны коллектив ҳасабла ақәҿыҭрақәа аиуит, агазеҭ «Рабочаиа Москва» адаҟьақәа рҿы ианырҵеит иҟазшьадыргоу ахьӡ змаз астатиа – «Аопера «Кармен» арецензиа». Уи рыҩуан 6-нызықьҩык ахәаԥшцәа. Ари аопера даараӡа бзиа ирбеит Германиа, уаҟа аканцлер Отто фон Бисмарк ари аопера 27-нтә дахәаԥшхьан, Фридрих Ницше агәырӷьара ду изнарҵысит дыззыӡырҩыз аопера, уи Бизе имузыка ишьахәӡоу акакәны иԥхьаӡон. Афилософ ишышьақәирыӷәӷәоз ала, иара ихаҭагьы «зегь иреиӷьу уаҩхоит абри Бизе дансацәажәо». Иусумҭа «Вагнер иказус» (1888) аҿы Ницше Рихард Вагнер ирҿиамҭақәа ирҿаиргылоит аопера «Кармен». Уи ишазгәаиҭо ала, Бизе иаԥиҵаз, цәаныррала иҭәу, иԥсабаратәу «Аладатә музыка» иаҿагылоуп ихьшәашәоу, ицәааку, сентиментла иҭәу, ихыҭҳәаау Вагнер «Аҩадатәи имузыка»: «Араҟа ицәажәоит даҽа цәаныррақәак, даҽа лахҿыхрак. Ари амузыка лахҿыхуп: аха афранцызтә, мамзаргьы анемецтә хәмартә лахҿыхрала акәымкәа. Уи алахҿыхра африкантәуп; уи аџьал ақәыӷәӷәоит, анасыԥгьы даараӡа икьаҿуп, иаалырҟьаны, рыцҳашьарак змам акакәны иҟоуп». 1908 шықәсазы Берлин Кармен лроль налыгӡеит Емма Дестинова, 1912 шықәсазы Штутгарттәи аопера асценаҿы ароль хада раԥхьаӡа акәны иналыгӡеит швециатәи ашәаҳәаҩ Сигрид Онегин. «Кармен» ықәыргылан Франциа ақалақьқәа жәпакы рҿы: Марсель, Лион, Диеп. 1881 шықәсазы Галли-Марие ароль хада анагӡаразы Диепҟа дхынҳәит. 1881 шықәса [[Нанҳәамза|нанҳәа]] мзазы уи Бизе иԥҳәыс лахь ишылыҩуаз ала, испаниатәи апремиера Барселона уаҩ иимбац ақәҿиара ду аиуит. Опера-Комик анапхгара нызкылаз Леон Карвалио, ари аопера аморалтә ҟазшьа амоуп ҳәа иԥхьаӡаны, арепертуар аҿы аиҭашьақәыргылара мап ацәикуан. Мелиаки Гелиавии ақәыргыламҭа арҿыцра иақәшаҳаҭын, аха Галли-Марие даламырхәыкәа. Уи раԥхьатәи апремиера ахьқәҿиарадахаз азы ахара лара илыдырҵон. Ги де Мопассан иочерк «Сицилиа» (1885) аҿы ишиҩуаз ала, италиатәи адгьылбжьахаҿы сицилиаа «уамашәа иаргәырӷьоит» Бизе иопера, уаҟа шьыжьы инаркны ҵхыбжьонынӡа иуаҳалар алшоит, «амҩадуқәа рҿы амҩасцәа ишырҳәо еицырдыруа «Тореадор» иашәа». [[Афаил:Carmen_at_the_Met1915.jpg|мини|Џьеральдина Фаррар, Енрико Карузо,  Пасқәуале Амато  Ниу-Иорк (1915)]] 1884 шықәса жьырныҳәа 9 рзы Ниу-Иорк Метрополитен-опера асценаҿы имҩаԥысит ари аопера апремиера. Уи апрессаҿы иаиуз ақәҿыҭрақәа еиуеиԥшымызт. ''The New York Times''  аҿы ақәыргыламҭа «агәахәара унаҭоит, иеффекттәуп», ҳәа азырҳәеит, аха апартиа хада назыгӡаз Селиа Треббели, Минни Хаук дылҿурԥшуазар, лыхәмарра уиаҟара иргәамԥхеит. Анаҩс «Кармен» иаарласны Метрополитен-опера еснагьтәи арепертуар иаларҵеит, 1885 шықәсазы ароль хада налыгӡеит Лилли Леман. 1906 шықәса жәабран мзазы Енрико Карузо раԥхьаӡа акәны инаигӡеит Хозе ироль, уи ари апартиа анаҩсгьы, 1919 шықәса рҟынӡа асценаҿы инаигӡон. 1906 шықәса мшаԥымза 17 рзы агастрольқәа раан уи Сан-Франциско аоператә театр аҿы инаигӡон Хозе ипартиа, уи ашьҭахь шырԥазынӡа иара изкны ирыҩуаз арецензиақәа дрыԥхьон, даҽа ҩ-сааҭк рышьҭахь ақалақь аҿы адгьылҵысра ҟалеит, ашәаҳәаҩцәагьы ццакны асасааирҭа нрыжьыр акәхеит. Анаҩс Ниу-Иорктәи асценаҿы апартиа хада нарыгӡон Роза Понсель (1935), Џьорџь Баланчин ихореогарфиа зцыз ақәыргыламҭаҿы, Џьенни Турель (1937), Ризе Стивенс (ароль хада налыгӡон 1946 шықәса инаркны 1961шықәса рҟынӡа). Америка аопера «Кармен» аларҵәара жәашықәсала абиԥарақәа еимдо иааргоит. 2011 шықәсазы Метрополитен-опера асценаҿы ари аопера зқьынтә идырбан. Ари аопера аларҵәара ахьамаз Америка мацара акәмызт, адунеи атәылақәа жәпакы рҿы қәҿиара дула имҩаԥысуан. Актәи ақәгылара аҟнытә Хабанера, иара убас аҩбатәи ақәгылара аҟнытә атореадор икуплетқәа адунеи аҿы зегь реиҳа аларҵәара змоу аоператә ариақәаны иҟалеит. Франциа анҭыҵ иалыршаз ақәыргыламҭақәа реиҳарак шьақәыргылан «еилаԥсоу» Франц фон Иаунер иверсиа иқәныҟәаны, урҭ зегьы рбеиан абалеттә сценақәеи антрактқәеи рыла. Иара убри аамҭазы 1919 шықәсазы КАмиль Сен-Санс ишазгәеиҭоз ала, аопера абалет ацҵара гра бааԥсуп ҳәа иԥхьаӡон, иагьџьеишьон усҟан зыԥсы ҭаз Бизе иԥҳәыс урҭ рықәыргылара дахьақәшаҳаҭхоз. [[Афаил:Salzburger_Festspiele_2012_-_Carmen.jpg|мини|слева|Магдалена Кожена (Кармен) , Ионас Кауфман (Хозе) Зальцбург (2012)]] 1883 шықәсазы «Опера-Комик» аҿы аопера «Кармен» ирҿыцны еиҭа ианықәдыргыла ашьҭахь, еснагь ихәмаруан раԥхьатәи адиалогтә вариант аҿы, амузыкатә «рԥшӡагақәа» шамахамзар иаламҵакәа. 1888 шықәсазы Жорж Бизе диижьҭеи 50 шықәсазтәи аиубилеи азы уи иопера ари асценаҿы 330-тәи аспектакль ихәмарит. 1891 шықәсазы уи 500-тәи аспектакль, 1904 шықәсазы – 1000-тәи аспектакль. 1938 шықәсазы ахәаԥшцәа идырбан уи аопера 2271-тәи анагӡара. Габриель Форе 1904 шықәсазы аопера зқьынтә асценаҿы дырбара иазкны ииҩыз истатиаҿы иазгәеиҭон, уи апремиера, ҳәарада, иалшон «Опера-Комик» абжьааԥнытәи ахәаԥшцәа аршанхар, џьашьахәыс ирбар, насгьы ари атеатр атрадициақәа даарак ирышьашәаламкәа ирбар ҳәа. Уи иҩуан: « Аха иахьагьы еилкаашьа змамкәа иҟоу, излаҟалазеи илашоу, ԥшшәы рацәала еилаӡҩоу, ацәанырра иаша узцәырызго, уамашәа игәыкыу Бизе имузыка раԥхьаӡа ианцәырҵ нахыс ахәаԥшцәа ахьыхнамхыз; излаҟалазеи абас еиԥш адраматизм злоу, апатетикеи, акырӡа зымчу ацәанырра ӷәӷәеи аазырԥшуа аопера ахәаԥшцәа ргәы амырхыҭ-хыҭуа?!» Аречитативтә версиа акыр шықәса инорманы, иахәҭоуп ҳәа иҟан. Раԥхьатәи иҿыцу адиалогқәа рверсиақәа рыла иҟаҵоу еицырдыруа ҿырԥшқәаны иҟалеит Лондонтәи Карл Роза иоператә компаниа (1947), иара убас Берлинтәи «Комише опер» (1949). Аха урҭ аҿыцԥшьгарақәа нарха дук рмоуӡеит, уи аганахьала 1953 шықәсазы Ковент-Гарден аҿы иҟаҵаз аҽазышәарақәа азныказы иманшәалахазшәа ишыҟалазгьы. Америкатәи Колорадо аҿы иаԥҵаз ақәыргыламҭагьы разҟыла урҭ иреиԥшхеит. Уинтон Дин ишазгәеиҭоз ала, адиалогқәа рыԥсахразы иҟарҵо аҽазышәарақәа адраматә хәҭа еицанакуан: аопераҿы абжьқәа ихиааланы акәымкәа, ирҭрысны иааҩуеит; ихадам аперсонажцәа ррольқәа еиҵахоит. ХХ-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы адиалогқәа зцыз аверсиақәа аларҵәара роуит Франциа анҭыҵ, аха ХХ1-тәи ашәышықәсазы иуԥылоит еиуеиԥшым ақәыргыламҭақәа. Фриц Езер иқәыргыламҭа урҭ апроблемақәа зегьы ханарҭәаар акәын, аха уигьы қәҿиарак амоуит. Избанзар Жорж Бизе раԥхьатәи арепетициақәа рышьҭахь иамихыз афрагментқәа Езер иширхынҳәызгьы, ҳасаб рзимуит уи ашьҭахь шықәсы рацәала имҩаԥгаз аԥсахрақәа. Уи иалҵшәаны, Сиузен Мааклари игәаанагарала, «иаанханы иҟоуп аопера актәи авариант, уи дырны ишыҟаҵамгьы». ХХ1-тәи ашәышықәсазы ицәырҵит Роберт Дидиони Ричард Лангем-Смити иаԥырҵаз авариант ҿыцқәа. Уи ркьыԥхьит Шотти Питерси. Аҩ-варианткгьы Бизе 1875 шықәсазы иаԥиҵаз авокалтә партитура акырӡа иеиԥшым. Амузыкаҭҵааҩы Хиу Макдональд ишиԥхьаӡо ала, Бизе иопера амузыка иамоу агәынкылара бзиа уи ԥсра ақәымкәа иҟанаҵоит, аоператә классика ҳәа иамоу астатус акәзар, иарбанзаалак гәыҩбарак унаҭом. Аопера «Кармен» иахьа уажәраанӡагьы зегь реиҳа еицырдыруа театртә қәгылароуп. Уи ақәыргылара рнапы алакын «Кармен» 1978 шықәсазы Венатәи аопера асценаҿы иқәзыргылаз Франко Ӡеффирели иеиԥш иҟоу аҟаза дуцәа. Ӡеффирели иқәыргыламҭаҿы иҟан идууз, ихьанҭаз адекорациақәа. Урҭ ирҷыдангьы, уи асцена ҭирҭәаауан ауаа рацәа рыла, уимоу асценаҿы аԥстәқәагьы ыҟан. Анаҩс Ӡеффирели Арена ди Верона асценаҿы иқәиргылеит «Кармен». Единбурги, Гамбурги, Милани Бизе иопера ақәыргылара аус адиулон Пиеро Фаџьони, Циурих – Жан-Пиер Поннель. Ҳаамҭазтәи ақәыргыламҭақәа акык-ҩбак аимак-аиҿаки акритикеи цәырыргоит. Убас, Парижтәи амилаҭтә операҿы 2013 шықәсазы арежиссиор Ив Боне иқәиргылаз аспектакль аҿы аопера ахҭысқәа ыиагоуп ҳаамҭазтәи Испаниаҟа. Ари аспектакль ргәы ԥнажәеит ахәаԥшцәагьы, иара убас амассатә информациатә хархәагақәагьы. Зны-зынла ҳаамҭазтәи ақәыргыламҭақәа рҿы Бизе иопера афырԥҳәызба хада злахьынҵа қәашьхаз аԥҳәыс лцынхәрас «афеменизм џьарҵас даманы» иҟарҵоит. Урыстәыла иқәыргылаз ҳаамҭазтәи ақәыргыламҭақәа рахьтә иалыркаауеит Большои театр аҿы иқәыргылаз аспектакльқәа. 2008 шықәса азы иқәыргылаз аспектакль шьаҭас иаман 1875 шықәсазтәи Жорж Бизе «ицәажәаратә» аоригинал. Уи аҿы ахҭысқәа абордель ашҟа ииагоуп. 2015 шықәсазтәи ақәыргыламҭа Гиро «иречитативтә» версиа иашьашәаланы иҟаҵоуп. 1996 шықәсазы Мариинтәи атеатр аҟны иқәыргылаз аспектакль аҿы аԥхьатәи аплан ахь ицәырҵуеит аконтрабандистцәеи Мануелитеи, арежиссиор иӡбеит урҭ «еқс-Кармен» ҵас рцәыргара. == Амузыка == Х1Х-тәи ашәышықәса иаҵанакуа аопера дахцәажәо, Ерве Лакомб иазгәеиҭоит, «Кармен» - зхыԥхьаӡара даараӡа имаҷу, аамҭа иԥнашәаз аоперақәа ируакуп ҳәа. Лакомб ари аспектакль ацәажәаратә опера атрадициақәа инагӡаны ирышьашәалоуп ҳәа иԥхьаӡозар, Хиу Макдональд игәаанагарала, уи ари ажанр аҳәаақәа ирҭыҵуеит. Уи ишиԥхьаӡо ала, ари аопера иамоу «узыршанхо амелодиа рацәа реилаӡҩареи, иҟазаратәу агармониеи, идеалтәу аоркестровкеи» роуп уи аамҭак иатәны акәымкәа, инаугӡаны иҟазҵо». Уинтон Дин игәаанагарала, Жорж Бизе иқәҿиаз ирхаданы иҟоуп аопераҿы ихадоу ахҭысқәа зегьы адиалогқәа рыцхыраара ала акәымкәа, амузыкаҿы еффектла раарԥшра ахьилшаз ҳәа: « «Имаҷҩуп, ас еиԥш иаартны абзиабареи ахыбаареи ицәырырго ахьааи ацәаныррақәеи шашаӡа иаазырԥшуа арҿиаҩцәа». Амузыкаҭҵааҩы Бизе дырҿирыԥшуеит зырҿиамҭақәа рҿы аперсонажцәа ремоциақәеи рхьааи ахәаԥшцәа аҵанӡа ирныруа аҟаҵара зылшо акомпозиторцәа Моцарти Вердии. Аопера адраматургиа шьаҭас иамоуп аперсонажцәа хадақәа рхаҿсахьақәа динамикала реизҳара. Уи хымԥада анагӡаҩцәа ирыднаҵоит иҷыдоу авокалтә лшарақәеи актиортә баҩхатәреи амазаара. Изныкымкәа Хозе ипартиа назыгӡахьаз ашәаҳәаҩ Алеқсандр Востриаков иазгәеиҭон, ари ахаҿсахьа акыр «ишыуадаҩу, аиԥшымзаарақәагьы рацәаны ишамоу» , уи анагӡаразы ишаҭаху адраматә ҟазареи алирикатә гәызианреи: «Афырхаҵа иемоциатә гәырҩақәа рымҽхак аарԥшразы иаҭахуп даара илакьуа, еихатыруа абжьы». Бизе имузыкеи алибреттои иҟазшьарбаганы ирымоу аҷыдарақәа ируакуп аперсонажцәа риндивидуалтә хҭысқәеи рхаҿсахьа аҿиареи еиуеиԥшым амассатә сценақәа рфон аҿы иахьымҩаԥысуа. Уи алшара ҟанаҵоит ахҭыстә планқәа акымкәа-ҩбамкәа реилагӡара. Зхала иҟоу аномерқәа хыԥхьаӡарала иахьеиҵоу иаҷыдангьы, урҭ рдраматә ҿиара, ԥҟаррак аҳасабала, ахортәи амассатә сценақәеи ирылаҵаны ауп ишымҩаԥысуа. Алитератураҿы иазгәарҭоит, ас еиԥш иҟоу аилазаашьа ҩынтәтәи аеффеқт шыҟанаҵо: «еиԥмырҟьаӡакәа аҿиара иаҿу ахҭыси аопера амассатәреи аланарԥшыреи рдинамика». [[Афаил:Carmen_habanera_original.jpg|мини|Кармен л-Хабанера (Жорж Бизе инапҩымҭа аоригинал, 1874 года)]] Зныкгьы Испаниа имнеицыз Бизе, имузыка испаниатәи ацәаҩа аҭаразы иақәнагоз ахыҵхырҭақәа дрышьҭан.Уи инадҳәаланы, Исаак Альбенис иҩуан: «Исыздыруам Бизе илзыршаз ус еиԥш аҟаҵара, аха Испаниа ахаҭа иахылымҵит «Кармен» аҵкыс еиҳа испаниатәу!» ҳәа. Кармен иналыгӡо хабанера шьаҭас иамоуп 1864 шықәсазы Париж иҭыҵыз Себастиан Ирадиер иеизга «Испаниатәи ашәҭқәа» аҟнытә ашәа «''El arreglito''» («Аҳәар'''а'''»). Аԥхьанатә Бизе уи жәлартә мелодиак аҳасабала идикылеит, аха автор данеиликаа, уи аинформациа авокалтә партитура иацҵаны ианиҵеит, «испаниатәи ашәа иаҿырԥшны» ҳәа. Иван Соллертински игәаанагарала, ахабанера аритмика ашьаҭаҿы испаниатәи акәымкәа, акреолтә-америкатә ҟазшьа амоуп (уи инаҵшьны аномер ахьӡгьы иаҳнарбоит, избанзар «хабанера» ахьынтәаауа адгьылбжьахатә ҳәынҭқарра Куба аҳҭны қалақь Гаванна ахьӡ аҟынтәи ауп). Иара акәашара ахаҭа еиԥш, уи ашьшьыҳәа ицо танго аритм иазааигәоуп. Афырԥҳәызба хада лхаҿсахьа аартра, иреалтәны аҟаҵаразы иҟазшьадыргоу ахархәагақәа ируакуп уи лпартиаҿы акомпозитор ашәа-кәашаратә жанр ихы иахьаирхәо. Уи азгәеиҭоит иусумҭаҿы асоветтә музыкаҭҵааҩы Арнольд Альшванг. ''«Coupe-moi, brûle-moi»''  асценаҿы Бизе ажәлар рашәа ихы иаирхәоит, егьырҭ аепизодқәа рҿы, иаҳҳәап, Кармен Сегидилиа аныналыгӡо, - фламенко амотивқәа. Аха егьа умҳәан, аопера францызтәуп, испаниатәӡам, «атәым мелодиақәа» аопераҿы икомпонент хадақәаны ишыҟамгьы, иуникалтәу атмосфера аԥҵараҿы рлагала рацәоуп. Аопера азы аувертиура хы-хәҭак рыла ишьақәгылоуп: атореадорцәа арена ашҟа рцәырҵра (аԥшьбатәи ақәгылара аҟнытә), Есқамилио иариа аҟнытә арӷызра (аҩбатәи ақәгылара аҟнытә), иара убас маҷк еиԥшым ҩ-формак рыла ицәыргоу амотив. Урҭ Кармен лхаҭа леиԥш, аԥсы зхалҵо лразҟгьы иахцәажәоит. Акларнети, афаготи, акорнети, авиолончели рыла инарыгӡо ари амотив аувертиура хнаркәшоит ираӷьны инагӡо акрешьчендо ала. Аԥарда анаатуа, раԥхьатәи асценақәа ҭырҭәаауп илашоу атмосферала. Ус иҟоуп Кармен дцәырҵаанӡа. Хабанера анагӡараан ицәырҵуеит аразҟы амотив, уи ақәцәанӡа инеиуеит Кармен Хозе ашәҭыц ишьапы ианаҵалыршәуа ашәымҭазынӡа. Алеитомотив ахаҭа – аопера амузыкатә еиҿартәышьа зегьы ҳәаақәызҵо «аразҟы атема» шьақәыргылоуп изыцҵоу аиҿартәышьа аикәшарақәа рыла («ацыгантә гамма»). Лиа мажор аҿы Хозе имонолог анаҩстәи анагӡара - еиҭасымҭатә шәымҭаны иҟоуп. Нас дырҩегьых ихынҳәуеит акларнети арахәыцтә инструментқәеи ицәырырго итатоу агәалаҟазаара ашҟа (Миқаела аҩбатәи лцәырҵраан). Аха иаарласны, аҭаҭынтә фабрика аусзуҩцәа реисра аан, еиҭах ицәырҵуеит агәҭынчымра. Хозе иргәаара хықәкыс измоу Сегидилиа анагӡараан – уи иаргьы изныкымкәа иныраӷьны ибжьы ақәиргоит (лиа диез); инагӡоу Сегидилиа афрагмент еиҭаҳәахоит, аха иркьаҿны, уи аепизод мҩаԥысуеит Кармен дыбналаны данцаша аламҭалазы.  Адраматә еффект арыӷәӷәаразы, Жорж Бизе ари ақәгылара афинал изныкымкәа ирҿыцны иҩхьан. Аҩбатәи ақәгылара антракт аҟынтәи иалагоит. Иуаҳауеит Хозе анаҩстәи ицәырҵраан ииҳәараны иҟоу ашәа амелодиа. Уи анагӡаразы рхы иадырхәоит ашәаҳәара инацҵаны иҷыдоу атмосфера аԥызҵо абҩатә-ԥсыԥтәи, иара убас асгатә инструментқәа. Ернест Ниуман ари асцена «гәазыҳәарылеи музыкатә хшыҩҵарралеи иҭырҭәаау» ҳәа азиҳәеит. Ауаа рацәа рҟынтәи иҷыдоу аҳаҭырқәҵареи азҿлымҳареи ирышьцылахьаз атореадор атавернаҿы ицәырҵра иазкны Константин Станиславски иазгәеиҭеит: «Уи Шалиапин атрактир дыҩналар иеиԥшуп» ҳәа. Хозе данцәырҵ ашьҭахь имҩаԥысуеит аидыҽырбалара асцена, уи аан Кармен акастаниетақәа рыла дыхәмаруеит, дкәашоит, ашәа лҳәоит, Хозе хәылбыҽхатәи агәаҭарахь ихынҳәразы зыбжьы го акорнет абжьыҵәҟьа иаԥылгоит. Иҭышәынтәалоу, иҳараку си бемоль аҟны инҵәо Хозе иашәа иаԥхьагылоуп англыз быкь аҿы бжьы маҷла инагӡо аразҟы амотив. Хозе имаҵзурахьы ихынҳәра иахҟьаны, насгьы уи ашьҭахь имҩаԥысуа акапитан Цунигеи Хозеи реицәҳарақәа рышьҭахь гәырӷьара дук аҳасабала игоит ахақәиҭра агимн. Ахԥатәи ақәгыларазы антракт аханатәгьы «Арлезианка» азы иазԥхьагәаҭан. Амузыкаҭҵааҩы Ернест Ниуман «аԥсыԥтә рҳәагақәа рыбжьара ирацәаны аилышьрақәа змоу, илыԥшааху аминиатиура» ҳәа дахцәажәоит ари амелодиа. Ахҭысқәа еизҳацыԥхьаӡа, амузыка иагәылыҩуеит Хозеи Кармени реизыҟазаашьаҿы еиҳа-еиҳа аибарххарақәа ишрызҳауа. Аразҟы амотив дырҩегьых ицәырҵуеит амаца андырԥо асценаҿы, Кармен иаарласны лыԥсра азԥхьабараан. Уи асцена аопераҿы икульминациатәқәоу иреиуоуп. Иқәыргылоуп акомпозитор бзиа иибо аконтраст хархәагала. Амацақәа аԥсра атәы аныддырбо, трагедиала иҭәу Кармен лыбжьы («Аԥсра! Раԥхьа сара! Нас иара!») гоит Фраскитеи Мерседеси ргәырӷьабжьқәа ирылыҩуа. Хохловкина лгәаанагарала, Кармен лразҟы ахьазԥхьарбахаз асцена - уи лхаҿсахьа «даара иарҵаулоит, уаанӡа ишаабоз еиԥш акәымкәа, иаҵанакуа даара ирацәаны иҟалоит». Уи ашьҭахь ицо Миқаела лпартиа цәаныррала ишҭәугьы, амузыка аганахьала иҷыдароу ҳәа акгьы амам. Игор Стравински игәаанагарала, амацарԥара асцена – «аконтрабандистцәа рсоль-бемоль-мажортә ансамбли, аквинтети, Хозе аҵыхәтәантәи исценеи (аопераҿы иреиӷьу амузыка!) инацҵаны, аопера ииашаҵәҟьаны изырҩычо, зыхә цгьа бжоу ахаҳәқәа ирыларшәу абырлашц иеиԥшны иубоит». Ахԥатәи ақәгылара агәҭаны, еиканцәахаз Хозеи Ескамилиои реиҿагылараан, амузыка иаанарԥшуеит урҭ рҟазшьақәеи ргәалаҟазаареи. Ниуман игәаанагарала, Есқамилио «ак иаҵамхо, даамсҭашәаны, дҵәылхыҩны даанхоит», Хозе иакәзар, еиҳа-еиҳа деихашәы-еиҵашәны, агрессиа иныԥшуа дҟалоит. Хозе Миқаела длыцны данца ашьҭахь, амузыка иаанарԥшуеит Кармен зегь реиҳа илашьцоу лҟазшьа аҷыдарақәа. Хозе реицәажәара ахыркәшаразы хымԥада дшыхынҳәуа ала данқәуа, дырҩегьых аԥсыԥтә арҳәагақәа рынагӡарала, ицәырҵуеит аразҟы амотив. Есқамилио асцена анынижьуа аамҭазы иго амелодиа иаҳнарбоит Хозе игәаҿы еиҳа-еиҳа изызҳауа аԥсеибарххареи агәкаҳареи. Аԥшьбатәи ақәгылара хацыркуп Манеуль Гарсиа итонадилие «Имцу амаҵуҩы» (аисп. ''El criado fingido'') ашьаҭала Аԥарда анаатуа, аҭаалым ҟазҵо атореадорцәа ираԥхьагылоуп аҷкәынцәа рхор. Уи аамҭазы ауаа рацәа Есқамилио идныҳәалоит. Уи ашьҭахь имҩаԥысуеит Кармен лыбзиабаратә сцена кьаҿ. Хозе Кармен иара ишҟа дхынҳәырц азы дахьлыҳәо, акыраамҭа ицо, афинал аан арена аҟнытә игоит агәырӷьара зныԥшуа ахәаԥшцәа рыбжьқәа; Кармен лышьра ашьҭахь иуаҳауеит атореадор иашәеи аразҟы амотиви (фортиссимо). Уи амацарԥара асцена ашҟа ҳхьазырԥшуа амузыка иалалоит. Иау аккорд ала инҵәо, абзиабареи агәкаҳареи рыла иҭәу аҵыхәтәантәи ажәақәа рышьҭахь, иарбанзаалак музыкатә, ма вокалтә нагӡарак ацӡамкәа ашьшьыҳәа илеиуеит аԥарда. ==Азхьарԥшқәа== * [http://www.dlib.indiana.edu/variations/scores/aaz2552/large/index.html Клавир и вокальная партия]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100929205925/http://www.dlib.indiana.edu/variations/scores/aaz2552/large/index.html |date=2010-09-29 }} изд. [[G. Schirmer Inc.]], New York, 1958{{ref-en}},{{ref-fr}} на сайте William and Gayle Cook Music Library, Indiana University School of Music * [http://libretto-oper.ru/bizet/carmen Полный текст либретто оперы «Кармен»]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130203021128/http://libretto-oper.ru/bizet/carmen |date=2013-02-03 }} (свободный перевод Ю. Димитрина) {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Кармен]] [[Акатегориа:1875 шықәсазы аоперақәа]] [[Акатегориа:Аоперақәа]] [[Акатегориа:Жорж Бизе иоперақәа]] [[Акатегориа:Афранцыз бызшәахь аоперақәа]] thf7f1t77p8ufu90ae0x9srr3295tr6 Кинг, Мартин Лиутер 0 37721 169357 144998 2026-07-12T15:14:35Z AbidzbaS 25606 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 169357 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик}} '''Мартин Лиутер Кинг''' ({{date|15|1|1929}}, [[Атланта]], [[аштат Џьорџьиа]], [[ЕАА]] — {{date|4|4|1968}}, [[Мемфис]], [[аштат Теннесси]], ЕАА) — еицырдыруа Америкатәи аусзуҩы, ауаа рзинқәеи рхақәиҭреи рзықәԥаҩ Адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа алауреат. Ари ауаҩ иоуп [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рҟны асегрегациа иаҿагыланы иқәԥоз рахьтә милаҭтә фырхаҵаны иҟалаз, уи игәаанагара ицеиҩыршон адунеи ауааԥсыра реиҳараҩык.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/world_history/text/2064215 |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2022-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221117092645/https://bigenc.ru/world_history/text/2064215 |url-status=dead }}</ref> == Ахәыҷреи ақәыԥшреи раамҭа == [[Европа]] аҩажәатәи ашәышықәса иҭагылан. Атәтәра шаԥырххьазгьы, декабр мза, 1865 шықәсазы аграждантә еибашьра иахҟьаны, зцәеижьи шкәакәамыз ауааԥсыра рахь ауаажәларра ирымаз атәамбара аҽамԥсахыцызт, избанзар аҳәынҭқарра иара ус акагь ҟанамҵеит ауаа еиқәаҵәақәа закәанла рыхьчаразы. Зцәеижьи еиқәаҵәаз зин ҳәа акагь рымамызт, аҩбатәи асорт иаҵанакуа уааны иԥхьаӡан. Урҭ аусура бзиахь иргомызт, алхрақәа рылахәра азин рыҭамызт. Америка аграждантә еибашьра ашьҭахь, Джон Кроу иофициалтәымыз изакәанқәа аус руан, уи ала ауаа еиқәаҵәақәа еиҳа хыԥхьаӡарала имаҷыз ашкәакәақәа зинла ираҟараны ҟалашьа амамызт. Зцәеижьы еиқәаҵәаз ауааԥсыра ҳәа иԥхьаӡан иарбанызаалак араԥцәа ршьа злаз зегьы.<ref>https://24smi.org/celebrity/5005-martin-liuter-king.html</ref> Абарҭ ауаажәларратә еиҿыхарақәа раан диит Мартин Лиутер Кинг, уи ҟалеит ианар мза 15, 1929 шықәсазы Атланта ақалақь аҟны, аштат Џьорџьиа, Америка аладатәи ахәҭа аҟны. Ари аҭыԥ аҿы акәын иахьынхоз араԥ уааԥсыра абжьаратәи акласс иаҵанакуаз рхаҭарнакцәа.<ref>{{Cite web |url=https://worldofaphorism.ru/b/1002 |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415084925/https://worldofaphorism.ru/b/1002 |url-status=dead }}</ref> Аҷкәын иаб Мартин Лиутер Кинг аиҳабы, абаптисттә уахәама аҟны пасторс дыҟан, иан лакәзар, Альберта Уилиамс Кинг, хаҵа дцаанӡа рҵаҩыс аус луан. Аҭаацәара рхада аԥхьа Маикл ҳәа иарҳәон, аха анаҩс иара ихьӡгьы иԥа ихьыӡгьы иԥсахит Мартин ала. Мартин аиҵбы аҩбатәи хәыҷын аҭаацәар рҟны, иузҳәом Кингаа ирыцҳаны инхон ҳәа: аԥхьаҟа аиҟарара иазықәԥаҩхараны иҟаз иҭаацәа ибжьаратәны инхоз рыкласс ахь иаҵанакуан, акы иазрыцҳаны иҟамызт. Кинг драаӡон адинхаҵаратә ҭагылазаашьа ахьыҟаз, уи азы цәгьоурак аныҟаиҵалак зны-зынла апҟарагьы ахархәара арҭон. Аха, Мартин аиҳаби Альберта Уилиамси ирылшоз зегьы ҟарҵон рԥа аҿиара змаз арасисттә цәымӷра иацәыхьчаразы. Аҷкәын фышықәса анихыҵуаз, дәык аҟны ицыхәмаруаз иҩыза ҷкәын убас еиԥш иеиҳәеит: «Сан азин сылҭаӡом уара уцыхәмарра уцәеижьы ахьеиқәаҵәоу иахҟьаны» ҳәа. Иҟалаз ашьҭахь Альберта Уилиамс даара лыҷкәын диабжьон, диацәажәон, иалҳәон иара аӡәгьы дышиеицәам. Кинг жәашықәса анихыҵуаз, абаптистцәа руахәама аҟны ашәа иҳәон. Убри аамҭазы Атланта идырбан афильм «Унесенные ветром», ахоргьы ари ахҭыс иалахәын. Аԥхьаҟа иполитикатә усзуҩы дуны иҟалараны иҟаз, иқәра иаҵанамкуа даара дҟәыӷан, Мартин Лиутер Кинг хәба-хәба ҳәа араԥцәа рышкол аҟны аҵара иҵон. Аҷкәын ажәбатәии ажәаҩатәии аклассқәа дрылымгеит, иара ихала ашколтә программа аҩны дахысит, 15 шықәса анихыҵуаз екстерла дагьҭалоит Морхаузтәи ауниверситет. 1944 шықәсазы Мартин ацәажәаҩцәа рыбжьара еиҿкааз аицлабра аҟны аиааира игоит, уи мҩаԥган Џьорџьиа, зцәеижьи еиқәаҵәаз ауааԥсыра рыбжьара.<ref>http://evekaz.narod.ru/project/biography.htm</ref> Кинг аҟны иҵара ашықәсқәарзы далалоит «зцәеижьи еиқәараз ауааԥсыра рпрогресстә милаҭтә ассоциациа», иагьеиликаауеит арасизм иаҿагыланы ишықәгыло араԥцәа реиԥш, ауаа шкәакәақәагьы. 1948 шықәсазы Мартин далгоит ауниверситет, иагьиоуеит асоциологиа абакалавр астепен. Мартин Лиутер Кинг даныстудентыз иаб Еибенезертәи ауахәама аҟны дицхраалон. Кинг аиҳабы иусуратә ҭыԥ аҿы, аԥхьаҟа уаажәларратә усзуҩны иҟалараны иҟаз, лассы-лассы иҭаауаз сасны дыҟан. 1947 шықәсазы Мартин Кинг аиҵбы ауахәама аусзуҩы ицхырааҩ ҳәа ахьӡ идикылоит. Аполитик иҵара иациҵоит Кроузертәи атеологиатә семинариа аҟны, ақалақь Честер, уи аштат Пенсильваниа акәын иахьыҟаз. Уа аԥхьаҟа иреволиуционерхаз адинҭҵаара адоктор истепен иоуеит 1951 шықәсазы, анаҩс иҵара иациҵоит бостонтәи аспирантураҿы, 1955 шықәса рзын афилософиа адоктор истепен иоуеит.<ref>{{Cite web |url=https://www.peoplelife.ru/133663 |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2024-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126112302/https://www.peoplelife.ru/133663 |url-status=dead }}</ref> == '''Аусура''' == Мартин Лиутер Кинг иаби иабдуи рышьҭра дықәлеит, 1954 шықәсазы аполитик абаптисттә уахәама аҟны дпасторхоит. Иԥсҭазаара зегьы анцәахаҵареи ахақәиҭреи, аиҟарареи аидеиақәа дрықәныҟәон. Кинг даара аоратортә ҟазара илан, урҭ иахәҭаз ахырхарҭақәа аҟынгьы ахархәара аҭара илшеит. Мартин НАПЦН активлатәи алахәылас дыҟан, анаҩс 1955 шықәсазы Монтгомери аиӷьтәразы ассоциациа анапхгаҩыс дҟалоит. Мартин Лиутер Кинг Мантгомери автобусқәа рцәаҳәа абоикот дахагылан. Иофициалтәым аиқәышаҳаҭра ала зцәеижьи шкәакәамыз апассаџьырцәа атранспорт ахархәара азин рымамызт, автобус аҟны раԥхьатәи атәарҭа ҭыԥқәа ԥшьба рҟны итәоз ауаа шкәакәақәа ракәын.<ref>https://www.golosameriki.com/a/a-33-2006-01-16-voa7/626345.html</ref> Иара убасгьы, аӡәырҩы автобус арныҟәцаҩцәа рхы ҽеины имҩаԥыргомызт, афроамерикаа рганахь ала иакәымкәа ицәажәон. Ауаажәларратә усзуҩы зцәеижьи еиқәараз Роза Парк зны мап лкит «еиҳа азин змаз» ахаҵа иртәаразы, уи иахырҟьаны лара аҭыԥантәи аполициа ддырбаандаҩуеит. Ас еиԥш иҟаз ахҭыс, Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны лассы-лассы иуԥылон зцәеижи еиқәараз ауаа ааныркылон. Автобус арныҟәцаҩ аӡәгьы дилацәажәомызт, афроамерикаа апассаџьырцәа рахьтә руаӡәык иеихсны дыршьыргьы.<ref>https://www.tvc.ru/news/show/id/59286</ref> Мартин Лиутер Кинг ари ауаажәларратә проблема ианышәарц згәы иҭамыз, еиҿикаауеит ақәымчра зцымыз атранспорттә баикот, уи иалахәын афроамерикаа. Апротест шықәсык еиҳаны ицон, хышәи ԥшьынҩажәи ҩба мшы инеиԥынкыланы. Зцәеижьы еиқәаҵәаз зегьы мап ацәыркит ауаажәларратә транспорт ала аныҟәара, дара шьапыла иныҟәон, убри аан ахақәиҭреи аиҟарареи рахь ауаа аазыԥхьоз ааԥхьарақәа ҟарҵон. Зны-зынла афроамерикатәи амашьынарныҟәцаҩцәа абоикот иалахәыз ауаа шьҭырхуан, аха дара ауаажәларратә транспорт ақәтәара мап ацәыркуан. Акциа иалахәын ф-нызқьҩык ауаа. Акраамҭатәи акциа қәҿиарала имҩаԥысит, 1957 шықәса рзы Еиду Америкатәи Аштатқәа реиҳабыра ахадара ақәҵара аднакылеит, уа иаҳәон Алабама аштат аҿы ауааԥсыра рзинқәа рыхәаҽра Еиду Америкатәи Аштатқәа рконституциа ишаҿагыло, Таимс акәзар, иакьыԥхьуеит Мартин иҿцәажәара, насгьы ацәаҟны Мартин ифото аннаҵоит. Ауаа зегьы Мартин Кинг идгыломызт, апротестқәа рымҩаԥгара аан изныкымқәа иқәлахьан, иҩнгьы ԥыржәарц иақәыркхьан. Мартин Лиутер Кинг зцәеижьы еиқәараз ауааԥсыра рзы дҿырԥшыгахеит, насгьы ахақәиҭреи азинқәа реиҟарареи дырсимволны дҟалеит. Кинг ииӡбаз қәымчрадатәи аоппозициа азы адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа ианашьан.<ref>{{Cite web |url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=165 |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2016-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161118101324/http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=165 |url-status=dead }}</ref> Иара убасгьы, Мартин Лиутер Кинг адемонстрациақәа еизигон иарбанызаалак асегрегациа аарԥшразы иазырхаз. Убас, 1962 шықәсазы Мартин «Ауаҩы изинқәа рзы алабаматәи ақьырсианцәа рҵысра» аилазаара далалоит. Кинг иара убасгьы адемонстрациақәа ирыдиԥхьалон ауниверситет аҟны аҵара зҵозгьы, урҭ амитингқәа рахь ицәырҵуан. Мартин Лиутер Кинг еиҿикаауаз «Аҵысрақәа» ақәымчратә ҟазшьа шрымамызгьы, астудентцәа амаҵзуратә лақәа рыжәырҵон. Иара Мартин Кинг ихаҭа иакәзар, акырынтә дҭаркхьан. 1962 шықәсазы аштат Миссисипи ауниверситет даднакылоит зцәеижьи еиқәаҵәаз астудент Џьеимс Мередит, уи иоуп раԥхьатәи араԥ студентс иҟалазгьы. Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны иҟан аиқәаҵәақәа рзын ҷыдалатәи аҵараиурҭақәа, урҭ ауаа шкәакәақәа реиԥш азин рымамызт аҵаразы. Убри аҟынтә зцәеижьи еиқәаҵәаз ауниверситет ахь идкылара ари раԥхьатәи прогрессын, аха зегьы ақәшаҳаҭмызт афроамерикаа аҵараиурҭақәа рҭаҵара, иаҳҳәозар, Алабама агубернатор Џьорџь Уоллес арассатә мцхаҵарақәа дрықәшаҳаҭын аҟнытә, ҩыџьа зцәа еиқәаҵәаз астудентцәа ауниверситет ахь амҩа рзикуеит. Мартин Кинг ишилшоз ала ауаҩы изинқәа рыхьчара дазықәԥон, асегрегациа шықәсырацәала даҿагылон. Аха Мартин Лиутер Кинг, зцәа еиқәаҵәаз ауаажәларратә усзуҩы, деицырдыруа дҟазҵаз даҽа акциоуп, уи ахҭыс аҭыԥ аман 1963 шықәсазы, иагьарҭбааит Мартин Кинг иполитикатә нысмҩа.<ref>https://www.usa-info.com.ua/personality/martin-lyuter-king</ref> Акциа «марш на Вашингтон» иалахәхаразы еизеит 300-нызқьҩык Америкаа. Кинг ари акциа аан даара ауаа ргәалашәараҿы иаанхаз ажәахә ҟаиҵеит, уи абарҭ ажәақәа рыла иалагон: «Сара исымоуп агәазыҳәара…». Мартин арасатә еинышәаразы ааԥхьара ҟаиҵеит, иагьиҳәеит ауаҩы иарбан милаҭзаалак дызҵазкуазаалак акәӡам ихадоу, уи ҩныҵҟала дзеиԥшроу ауп ҳәа. Амарш аԥхьагылацәа Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент Кеннеди иԥылеит, ирылацәажәеит ауаажәларратә проблемақәа. 1964 шықәсазы анапы аҵаҩын «Аграждантә зинқәа рзы» азакәан, уи зцәа еиқәаҵәаз ауаа рзинқәа ахьчон.<ref>https://stuki-druki.com/authors/King_Martin-Luther.php</ref> == Аидеиақәеи адунеихәаԥшышьақәеи == Мартин Кинг идунеихәаԥшра асегрегациа апроблема аӡбара мацара аҟны иаанымгылеит. Ари аполитик Еиду Америкатәи Аштатқәа ртәылауаа рзинеиҟарареи рхақәиҭреи дазықәԥон, уи аусурҭа аҟамзаареи, амлакреи рызҵаарақәа даара игәы иҵхон. Мартин лассы-ласс ныҟәара дцалон, дахьнеиуазгьы ақәгыларақәа мҩаԥигон, ауаа рзинқәа рыхьчалартә ааԥхьарақәа ҟаиҵон. Убри аан Мартин Лиутер Кинг игәаанагара ала, иарбанызаалак ауаажәларратә қәԥара ақәымчра ацымзар акәын, избанзар иара иҳәон — ажәала иуӡбо рацәоуп, аибашьрақәеи ақәԥарақәеи ахархәара рымҭакәа ҳәа. Лиутер акыр ашәҟәқәа иҩит, урҭ азини ауаажәларратә зини рзы ирҵаганы шәҟәқәаны иҟалеит.<ref>https://ivbg.ru/7979374-kak-martin-lyuten-king-izmenil-zhizn-millionov-amerikancev.html</ref> == Ахатәы ԥсҭазаара == Мартин Лиутер Кинг хаҭашьала даара илахҿыхыз уаҩын, дқьиан, аҭаацәараҿы акәзар, дҿырԥшыган, ихшаз бзиа ибон. Иара иман ԥшьҩык ахшара. Аконсерваториа аҵаҩы Коретта Скотти Мартини еибадырит 1952 шықәсазы, Бостон иҟазаара аан.<ref>https://www.tvc.ru/news/show/id/59286</ref> Кинг ԥҳәысс иалихыз иҭаацәагьы даара дыргәаԥхеит, еибагарц азгьы иақәшаҳаҭхеит. Аԥхын, 1953 шықәсазы Кинги Кореттеи еибагеит, ачара рыман иԥҳәыс лҭаацәа рҿы. Урҭ дрықәныҳәеит, агәыргьанхаҵарагьы мҩаԥигеит Мартин Кинг иаб. Ҭагалан 1954 шықәсазы Кингаа рҭаацәа аштат Алабамаҟа нхара ицоит, ақалақь Мантгомери ашҟа, уа иагьалагоит Мартин Лиутер иусура хадагьы.<ref>https://theperson.pro/martin-lyuter-king/</ref> == Аԥсра == 1968 шықәса, февраль мзазы ақалақь Мемфис, аштат Теннесси аҟны афроамерикаа агәамсамықәгаҩцәа рықәгылара еиҿыркаауан. Аусуцәа руалафахәы ианаамҭаз рзымшәаразы, насгьы аиҳабыра дара рганахь иаадырԥшуаз азыҟазаашьазы; асегрегациа еиԥшыз иаҿагылон, ашкәакәақәа амшцәгьа аныҟаз аусура иҭымҵыргьы ауан, аха аиқәаҵәақәа адыд-мацәыс аныҟазгьы агәамсам ықәыргалар акәын. Абарҭқәа ззымычҳаз ауаа рзинқәа рыхьчаҩ Мартин Лиутер Кинг идҵаалеит. Апрель 3 рзы, Мартин Кинг дырҩегьых Теннессиҟа ддәықәлоит, аха аполитик иреис иԥсахыр акәхеит, избанзар аҳаирплан аҟны артҟәацга ыҟазар ауеит ҳәа рыларҳәеит. Ақалақь аҟны ауаажәларратә усзуҩы амотель «Лореин» аҟны 306 – тәи ауада ааникылоит.<ref>https://www.gazeta.ru/science/2018/04/04_a_11705528.shtml</ref> Уахыки-ҽнаки ааҵхьан еиԥш, Мартин Лиутер Кинг иномер абалкон дшықәгылаз, ашкәакәа цәгьоуҩы Джеимс Ерл Реи аполитик диеихсуеит. Джеимс знык дхысит: ахы Мартин Лиутер Кинг ицламҳәа иаахеит. Аполитик иԥсҭазаара далҵит иԥшьоу Иосиф ихәышәтәырҭаҟны 19 сааҭи 05 минуҭи рзы. Мартин Кинг иԥсра аламҭалазы абас еиԥш ажәа иҳәеит: «Сара сыҟан ашьха ақәцә аҟны» — ҳәа. Азыӡырҩцәа Мартин Кинг аҵыхәтәантәи иқәгылара аҟынтә абри ацитата гәныркылеит:<ref>https://www.5-tv.ru/news/194789/</ref> '''«Дарбанызаалак иеиԥш саргьы исҭахын акраамҭа аԥсҭазаара. Ақәра рацәа анҵра акраҵанакуеит. Аха, сара уажәы уи сазхәыцуам. Исҭаху акоуп — Анцәа иажәа анагӡара».''' Мартин Кинг дызшьыз Джеимс аполициа дааныркылеит: иара ииуз азы иҿы иқәшаҳаҭхеит, игәы иаанагон иҟаз шыҟаз иҳәар ашықәс маҷны иқәырҵап ҳәа, аха аӡбарҭа аҟны ацәгьоуҩы 99 шықәса ҭакрыла ахгара иқәырҵоит. Усҟан Реи аҳәамҭа ҟаиҵеит, аӡәгьы дсымшьит ҳәа, аха аӡбарҭа иаднакылаз ақәҵара амԥсахит. Абас шакәызгьы, Кинг ишьра аус аҟны еилкаам аҭагылазаашьақәа маҷым. Ҿырԥштәыс иаагозар, еилкаам иарбан бџьару аснаипер дызлахысыз, аиашазы Джеимс Реи Мартин Кинг ишьра иалахәхарагьы шьақәыргыламызт. Мартин Кинг иԥшәмаԥҳәыс аӡбарҭа ақәҵара даарагьы илгәамԥхеит, избанзар, лара лгәаанагара ала, ари ацәгьоура ҟазҵаз аӷьычразы иҭакыз ибналаз ацәгьоуҩы иакәмызт, ари политикатә чарҳәаран. Убри аҟынтә, Реи иԥсрагьы Коретта даара лгәы иалсит, уи аӡәк иакәын аиаша здыруаз азы. Мартин Кинг дызшьыз иахьа уажәраанӡагьы имаӡаны иаанхоит. Аполитикатә усзуҩы игәаларшәара аҳаҭыр азы Америка, есышықәса ианар мза ахԥатәи ашәахьа аҽны иазгәарҭоит «Мартин Лиутер Кинг имш». Ари амш азгәаҭара шьақәырӷәӷәан 2000 шықәсазы. Иара убасгьы, Мартин игәаларшәаразы иҭыхын адокументалтә фильмқәа, урҭ аполитик иусура атәы еиҭарҳәоит. Мартин Кинг анышә дамадоуп «Мартин Лиутер Кинг имилаҭтә ҭоурыхтә музеи» ашҭаҟны.<ref>https://ivbg.ru/7979374-kak-martin-lyuten-king-izmenil-zhizn-millionov-amerikancev.html</ref> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} [[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 15 рзы ииз]] [[Акатегориа:1929 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Мшаԥымза 4 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:1968 шықәсазы иԥсыз]] 7wz55gzsaxpl01k9mwo9gyv5p7vzjd4 Урыстәыла-Қырҭтәыла аибашьра (1921) 0 40211 169344 157699 2026-07-12T14:32:26Z AbidzbaS 25606 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 169344 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Red_Army_in_Tiflis_Feb_25_1921.jpg|250px|мини|Урыстәыла-Қырҭтәыла аибашьра (1921)]] '''Урыстәыла-Қырҭтәыла аибашьра 1921 ш.''', иара убас идыру, '''Армиа ҟаԥшь Қырҭтәыла алалара еиԥш, асоветтә, Қырҭтәыла аибашьра''' ([[жәабранмза 15]] — [[хәажәкырамза 17]], [[1921]]) — асоветтә Урыстәыла Армиа ҟаԥшь арратә кампаниа Қырҭтәыла адемократиатә Республика иаҽагыланы аҭыԥантәи Асоциал-демократиатә (Аменшевиктә) аиҳабыра ахцара, атәылаҿ Абольшевиктә режим ашьақәырӷәӷәара, Қырҭтәыла аҵакырадгьыл анексиа-ампыҵакра иахықәкны. Аконфликт асоветра аекспансиатә политика алҵшәа акәын, изхықәкыз Урыстәыла аимпериа аҵакырадгьыл зегь аҟны аконтроль ашьаҭакра акәын. Уи аҟны акрызҵазкуа ароль ихәмарит Урыстәыла аҟны амаҵураҿ иҟаз ақырҭуа Абольшевикцәа, иарбанқәоу измамыз Қырҭтәыла ауааԥсыраҿ авагылара, Абольшевиктә режим ашьаҭакраз атәым тәылатә инвестициа рҭахын. == Иаԥхьааиуа аҭоурых == Актәи адунеитә аибашьра, Урыстәыла аҟны иҟалаз ареволиуциақәа рсериа иалҵшәаны, 1918 шықәсазы Қырҭтәыла иарҿыцит ахьыԥшымра. Раԥхьа ақырҭуа елита иаҭахӡамызт Урыстәыла алҵра, аха Кавказтәи афронт аиԥырҵра, атәым тәылақәа рқәылареи ахаоси ашәарҭара уи ацашьа амамызт иаԥнаҵар аҳәынҭқарра Қырҭтәыла ахьчаразы, арратә еиԥш, убас аполитикатә аилашыкьымҭақәа рҟынтә - Абольшевикцәа рҟынтә, анти-большевикцәа рҟынтә, аҭырқәцәа рҟынтә, иарбану хықәкыс измаз ахатә анырра аларҵәара аладатәи Кавказаҿ. Азербаиџьан, Аермантәыла Қырҭтәыла иацныҟәеит. Қырҭтәыла адемократиатә Республика, асоциалистцәа ахаҿы, аизҳара бзиа иаиуит адемократиатә ҳәынҭқарра аԥҵара аусаҿ. Аха абри апроцессаҿ атәыла иаҿагылеит ауадаҩра рацәа: арратә конфликтқәа Ҭырқәтәыла аҟны, Аермантәыла аҟны, иара убас аладатәи Урыстәыла “Аҟаԥшьқәа”, “Ашкәакәақәа” рыҟны, аекономикатә блокада амраҭашәаратә аҳәынҭқаррақәа рганахьала, 1920 шықәса аҟынӡа адунеижәларбжьаратәи азхаҵара агхара, аҩныҵҟатәи аконфликтқәа аетникатә аиҵарақәак рыҟны, аҭыԥантәи Абольшевикцәа рдиверсиаатә ауранагӡара, иарбану Москва аҟынтә, Акремль адҵақәа нарыгӡон. 1920 шықәса жәабранмза аҵыхәтәаны еиқәыршәахеит алианс Ҭырқәтәыла акемалисттә аиҳабыреи Урыстәыла асоветтә аиҳабыреи рыбжьара. Алианс ҿыц хықәкыс иаман, ҩ-тәылак рыбжьара иҟазарц астабилтә адгьылтә аимадара. Абри ахықәкы анагӡаразы иахәҭан, аладатәи Кавказтәи х-ҳәынҭқаррак - Азербаиџьан, Аермантәыла, Қырҭтәыла адемократтә Республикақәа еихшахар Ҭырқәтәылеи [[Урыстәыла|Урыстәылеи]] рыбжьара. 1920 шықәса лаҵарамза 31 рзы Урыстәыла 11-тәи Армиа ҟаԥшь иалалеит Азербаиџьан, иҟалеит уи асоветтәра. Ԥшь-мзак рышьҭахь Ҭырқәтәыла иалалеит Аермантәыла, зышьҭахьгьы ари аҵыхәтәантәи цашьа амамызт ахатә аҵакырадгьыл абжа рынамҭар, иаанхаз аҵакырадгьыл убриҵәҟьа ашықәс аҵыхәтәаны Армиа ҟаԥшь иампыҵанакит. Қырҭтәыла Адемократиатә Республика, аҵыхәтәантәи ихьыԥшым Кавказтәи аҳәынҭқарра, иарбану амраҭашәаратә бастионны иԥхьаӡаз, иҭакын акемалистцәеи Урыстәылеи рыбжьара, убриазы, иалгарц аҭырқәуа-асоветтә проект Кавказаҿ, убригьы еилаҳаракәын. == Аибашьратә нагӡамҭақәа == === Алагамҭа === 1921 шықәса жәабранмзаан, Москва аинструкциақәа ирышьашәаланы, Армиа ҟаԥшь Қырҭтәыла Адемократиатә Республика иалалеит. Асуверентә аҳәынҭқарра иаҿагылаз ари анагӡамҭа, излеилагахаз 1920 шықәса лаҵарамза 7 рзы Урыстәыла-Қырҭтәыла аҭынчратә аиқәышаҳаҭра, ԥыҭрак ашьҭахь асоветтә литератураҿ аилыркаара зызууз, иаарԥшын, аҭак еиԥш Қырҭтәыла Адемократиатә Республика иацхраазшәа Дагестан апартизантә аиҭаҵра, аҭыԥантәи Абольшевикцәа ирҿагылаз арепресиақәа рзы, асоветтә Аермантәыла аекономикатә блокадазы. Қырҭтәыла амассатә ажәлара алагара асоветтә “Жәлартә ақәгылара” Қырҭтәыла Адемократиатә Республика аиҳабыра иаҿагыланы, ихаданы, аерманцәа ахьынхоз Борчало Амазраҿ, иара убас, иӷәӷәоу аҳәаатә аиҿасрақәа ақалақь Закатала аҟны, иззы апретензиа асоветтә Азербаиџьан иаанарԥшуаз. 1921 шықәса жәабранза 11 рзы асоветтә Урыстәыла, асоветтә Аермантәыла арратә мчқәа иалалеит Қырҭтәыла Адемократиатә Республика ала аконтроль зызуз Борчало аҟны, аҭыԥантәи ауааԥсыра рыцхыраарала иақәлеит арратә гарнизонқәа Санаиг аҟны, Воронцовка аҟны (Ташир). Уззыԥшым ихьанҭоу ажәылара аҟынтә Қырҭтәыла Адемократиатә Республика арратә адгылақәа ихьаҵит аҩадеи амраҭашәареи аганахьала. 68 асааҭ ашьҭахь урҭ ироуит аԥкра змаз ацхыраара (мацара абатальонк), инарыгӡеит иӡыз аҵакырадгьылқәа рырхынҳәраз илҵшәадоу аҽазкра. Иқәҿиарадоу аконтржәылара ашьҭахь Қырҭтәыла Адемократиатә Республика ар еиҳа [[аҩада]] ихьаҵит: Аирум-Садахло ацәаҳәаҿы (Санаин агәыԥ), Екатериненфелд аганахь (Воронцовка агәыԥ). Жәабранмза 16 рзы асоветтә арратә мчқәа Урыстәыла 11-тәи Армиа ҟаԥшь 96-тәи, 60-тәи, 20-тәи ахысыҩцәа рбригада аполкқәа, асоветтә Аермантәыла аҽыуаа рбригада, Абольшевикцәа аҭыԥантәи рыдгылаҩцәа алакны, иалалеит ақыҭа Шулавер, Аермантәыла аҳәаа аҟынтә аҩада-амраҭашәарахьала 25 километранӡа, абра еиҿкаахеит “Қырҭтәыла ареволиуциатә комитет”, иарбану аҟаԥшь ахадацәеи аҭыԥантәи Абольшевикцәеи рҟынтә ишьақәгылаз. Убриҵәҟьа амшаз акомитет ахы рнардырит Қырҭтәыла алегитимтә аиҳабыраны, адҵа анаҭеит асоветтә Урыстәыла иззыԥштәым арратә интервенциаз. Сааҭқәак рышьҭахь 11-тәи армиа 54-тәи, 58-тәи ахысратә бригадақәа иалалеит Қырҭтәыла Адемократиатә Республика аҵакырадгьылаҿ Ацҳа ҟаԥшь иалсны, иарбану изцааз 12-тәи аҽыуаа рдивизиа, 55-тәи акәылӡытә архәҭа. Убриаамҭаз 26-тәи ахысратә бригада, а-9-тәи ахысратә дивизиа аҽыуаа рполк иалалеит Қырҭтәыла Адемократиатә Республикаҿ Мтквари(Кура) иалсны Поилу аихамҩатә ацҳа аҟны, иарбану уаанӡа иԥыржәаз аҵыхәтәантәи Қырҭтәыла Адемократиатә Республика аҳәаахьчаҩцәа, иҟамларц асоветтә икәылӡырку адәыӷбақәа, атанкқәа аԥхьа реиҭаҵра. Аҩбатәи амшаан Қырҭтәыла Адемократиатә Республикаҿ, аҳәаатә ақалақь Закатала аганахьала иара убас иалалеит 11-тәи армиа 59-тәи ахысыҩцәа рбригада, 18-тәи аҽыуаа рдивизиа. Анатоли Гекер, дарбану убри аамҭаз 11-тәи армиа ахадас иҟаз, иуоуит ишиашоу адҵа Москва аҟынтә, иааныикыларц Қырҭтәыла аҳҭнықалақь жәабранмза 19 иахмырԥакәа. Убриаамҭаз, асоветтә Урыстәыла 98-тәи ахысратә бригада Ҭерги аҽыуаа рдивизиа ацны иармазеиуан Қырҭтәыла Адемократиатә Республика ақәлара Ҭерги аокруг аҟынтә Роки, Мамисон ашьхахыҵырҭақәа рыла, мацара а-9-тәи армиа ижәыларакәын Аԥсны аҟынтә, инаскьаракәын [[амшын Еиқәа]] аԥшаҳәа иавакны. Асоветтә Урыстәыла Қырҭтәыла Адемократиатә Республика аасҭа акырӡа хыԥхьаӡарала аиҳара аман. 1921 шықәса жәабранмза 16 рзы асоветтә арратә мчқәа 11-тәи, а-9-тәи армиа алакны, ахатә адгылаҩцәак ацны - 98-тәи ахысратә бригада, асоветтә Аермантәыла аҽыуаа рбригада, Бақәа абригада ҟаԥшь алакны, хыԥхьаӡарас иаман 40 нызқь етҳагы аибашьҩцәа 4300 акавалериала урҭ рыбжьара, иара убас урҭ ирыман 196 цырак артилериатә аиҿартәыра, 1065 ахыԥсаҟьага, 50 аҳаирплан, 7 акәылӡытә адәыӷба, 4 танк, ирацәаны акәылӡытә машьына. Абри амчқәа Қырҭтәыла Адемократиатә Республика алшара аман иаҿанаргылар мацара 1, а-2-тәи ахысратә дивизиа 11 нызықьҩык аруаа, ашьхатә артилериатә дивизиа, Аҟәа 1 аҳәаатә полк, а-2-тәи аҳәаатә полк. === Қарҭтәи ақәԥара === Қырҭтәыла ар рԥыза, аинрал Гиорги Квинитаӡе иӡбеит аҵыхәтәантәи ақәԥара Қарҭ агәашәаҿ инаигӡар. Жәабранмза 19 рзы Қарҭ аҟны ушьҭа иуаҳауан аурыс армиа абзарбзанқәа рыбжьы. Ақырҭуа артилериа уи активла аҭак анаҭеит. 2-3 мшы рыҩныҵҟа ақырҭцәа аконтржәыларахь иасит 1500 уаҩык тҟәас иргеит. Акавалериа амамзаара иахҟьаны ақырҭуа ар изрышьҭамлеит аҿагылаҩцәа, иарбан Армиа ҟаԥшь ианаҭеит аԥсшьареи аҽеихшареи аамҭа. Аиҳабыреи арратә штаби рыӡбамҭа, иаанрыжьырц Қарҭ, адеморализациа аланагалеит афронтаҿ, апаника арҿиеит анырхараҿ. Жәабранмза 25 рзы Армиа ҟаԥшь иҭацәыз Қарҭ иалалеит. Жәабранмза 16 рзы - Армиа ҟаԥшь архәҭақәа Ацҳа ҟаԥшь ала Қырҭтәыла аладатәи аҳәаа иахысит, ақыҭа Шулавер ааныркылеит. Абра урҭ ахатәгәаԥхарауаҩцәа ргәыԥқәа Кахети аҟынтә Стефан Ахметели ихадарала ирҿагылеит. Анаҩс Абольшевикцәа аҩадахьтәи Қарҭ ахьы рҿынархеит. Жәабранмза 17 рзы - арратә мчқәа раԥхьа дгылеит ар рԥыза аинрал Квинитаӡе. Жәабранмза 18 рзы - Иаӷлуџь акәша-мыкәшаҿ ақырҭуа аибашьцәа ироуит ақәԥаратә аизҳара. Иалукаартә ахьӡ ргеит Қарҭ арратә школ аиункерцәа, иарбанқәоу аӷа Қороҟани абаа, Кумис, Вашловани анаҩс иқәызцаз. Ушьҭа жәабранмза 19 рзы, убри иамыхәаԥшыкәа, раԥхьа аурысцәа реиҳара иубартә ишыҟаз, ақырҭуа ар Армиа ҟаԥшь иӷәӷәаны ааха анаҭеит, ашьҭахь иархынҳәит. Ақырҭцәа 1000 атҟәақәа ргеит. Жәабранмза 20 рзы, Коџьори араионаҿ 11-тәи Армиа ҟаԥшь архәҭақәа еиҭа иаҵахеит, иахьықәԥоз абзарбзанқәа, ахыԥсаҟьагақәа аанрыжьит, ашьҭахь рҿынархеит. Жәабранмза 19-20 рзы, ақыҭа Табахмела аҟны, Қарҭ азааигәара 11-тәи армиа архәҭақәа 510 аиункерцәа ирҿагылеит. Ақыҭа ақырҭуа аиункерцәа ирзаанхеит, аха Армиа ҟаԥшь урҭ ирывсит, ажәылара нарыгӡеит. Жәабранмза 23 рзы, аихамҩатә аиҭаниааира ирҿыцхеит (аинрал Ҵулакиӡе арельсқәа ԥижәеит, амҩақәа ирбгеит, аӷа иааира ааникыларц), иарбан Урыстәыла арезерв ахарҭәаара зырҿиаз, урҭ ржәылара дырӷәӷәеит аҳҭнықалақь аганахь. Жәабранмза 17-24 рзы ақәԥарақәа имҩасуан Қарҭ анеирҭақәа рҿы. Аихьацрақәак ирыхәамԥшыкәа, жәабранмза 24 рзы Урыстәыла-Қырҭтәыла аибашьра афронттә цәаҳәа Кахети аҟынтә 90 километраҿ еиҵыхын, зыхьчара арезервқәа рмаҷра иахҟьаны алшара ыҟамызт. Қарҭ анеирҭақәа араионқәак рҿы зынӡа ахьчрада иҟан. Жәабранмза 24 рзы, уахынла асааҭ 10 рзы, аиҳабыра, аинрал Г. Квинитаӡе ирыӡбеит Мцхеҭа аганахь ахьаҵра, аҿыц ирӷәӷәоу ацәаҳәа арҿиара. Аиҳабыра иааннажьит Қарҭ. Жәабранмза 25 рзы аҳҭнықалақь аҟны Урыстәыла 11-тәи Армиа ҟаԥшь архәҭақәа қәԥарада иалалеит. Бақәа аҟынтә Серго Орџьоникиӡе Ленин ашәҟәы изииҩит: “Қарҭ ахаҿы абираҟ ҟаԥшь ахагылоуп, нагӡара ақәзааит асоветтә аиҳабыра!” Қарҭ ишааргазҵәҟьа ар ҟаԥшь архәҭақәа апарад мҩаԥыргеит ақалақь ихадоу ашҭаҿ. Аҩбатәи амшаан ауааԥсыра аҽгаратә процессиа еиҿыркааит Русҭавели апроспектаҿ. Ауаа ақырҭуа аиункерцәа аурыс Собора ашҭаҿ анышә имардеит. Армиа ҟаԥшь апроцессиа иаԥырхагамхаӡеит. === Сурамтәи ақәԥара === Қарҭ ааныжьра ашьҭахь ақырҭуа ар Армиа ҟаԥшь аҟны акымкәа аиҿагылара аман Мцхеҭа аҟны, Гори аҟны, Осиаури аҟны, Сурами ашьхахыҵырҭа аҟны. Аиҳабыра Баҭымахь иасит. Даара иуадаҩу аҭагылазаашьа иамыхәаԥшыкәа уи акапитулиациа ҟанамҵеит. 1921 шықәса хәажәкырамза 4 рзы Армиа ҟаԥшьи Қырҭтәыла Адемократиатә Республика амчқәеи рыбжьара имҩасуаз апериодаҿ Армиа ҟаԥшь авангардтә архәҭа (3-4 нызықьҩык) иазааигәахеит авокзал Михаилов, хәажәкырамза 5 рзы иалагеит ақырҭуа армиа апозициақәа рыштурм. Ажәылара иаҿагылеит, уахынла Михаилов ахьчаҩцәа аконтржәыларахь ииасит, изылҵшәангьы ашьҭахь ихьаҵит архәҭа Армиа ҟаԥшь ашьаҟартә х-бригадак, акавалериа аполк. Адемократиатә Республика амчқәа иарбоу реизҳара Қарҭ асоветтә армиа ахалара аҭынчратә аиҿцәажәара иаӡбартә иҟанаҵеит, аха хәажәкырамза 6 рзы уахынла аинрал А. Кониашвили иузымҳәо амзызқәа ирыхҟьаны иаанижьит апозициақәа, амраҭашәаратә аганахь дхьаҵит. Аинрал Гиорги Квинитаӡе ашьҭахь дхьамҵыр аԥсыхәа имамызт. Хәажәкырамза 6 рзы ирӷәӷәоу Армиа ҟаԥшь аидгыла иааннакылеит Михаилов, анаҩс Сурами аҳаԥкылҵа. Қырҭтәыла ар, 10000 ауаа иахьаанхаз, аӡиас Риони армарахь, Саџьавахо аҟны иаанҿасит. Абри ада, Баҭым игылан 3000 уаҩык агарнизон. === Амраҭашәаратә Қырҭтәыла акаҳара === Қарҭ иалалаз Армиа ҟаԥшь анапхгара иахәҭоуп ҳәа иаԥхьаӡеит амраҭашәаратә Қырҭтәыла аҟны иҟаз Қырҭтәыла азакәантә аиҳабыра аҟны аиҿцәажәара. Абри ахықәкыла Филип Махараӡе, Мамиа Орахелашвили, Шьалуа Елиава Жорданиа иахь ақырҭуа аинтелектуалцәа рыхәҭа нарышьҭит. Аделегациаҿ иалан Михако Ҵереҭели, Геронт Қиқоӡе, Ҭедо Ӷлонти. Армиа ҟаԥшь анапхгаҩцәа Адемократиатә Республика аиҳабыра аҟынтә акапитулиациа иаҳәон, Жорданиа асоветтә Қырҭтәыла аҟны аанхара идыргалон, аха Ное Рамишвили агарантиас акагьы ирҭомызт. Жорданиа адгаламҭа дақәшаҳаҭымхаӡеит. Қиқоӡе имемуарқәа ирыхәаԥшны Ленин Орџьоникиӡеи Буду Мдивани дрыцәгәааит, избанзар урҭ Жорданиа Қырҭтәыла аҟны дырзаанымкылеит Баҭым аҟны Қырҭтәыла Ареспублика аиҳабыра аҟазаараан иалалеит Османтәыла аимпериа ар. Урҭ иақәлеит апортқәа, шьоукы иркит, аха аҿагылара ӷәӷәа рықәшәеит ақырҭуа ар аҟынтә, ақалақь аанрыжьит. Армиа ҟаԥшь урҭ ирҿамгылаӡеит, избанзар Брест-Литовски аинааларала Урыстәыла Османтәыла ианаҭон Баҭымтәи араион Артвин аокруг, Ҟарсис, Артаан аокругқәа. == Қырҭтәыла аҵахара амзызқәа == Аҭоурыхдырҩы Димитри Силақаӡе Қырҭтәыла аҵахара амзызны акымкәа афактор дахцәажәоит. Актәи абри аҩыза афактор ауаҩтәы ресурс ахархәара апроблема акәын. Арратә аминистрра амобилизациатә сиақәа рҿы 150000 ауаҩы ыҟан, аха урҭ рыбжьара амобилизациа алымҵит, абџьар, аибашьратә маҭәахәқәа рмаҷра, ихьанҭоу аматериалтә ҭагылазаашьа иахҟьаны. Убри иамыхәаԥшыкәа, бџьарла еибыҭоу амчқәа атәыла абиуџьет ахԥатәи ахәҭа ишхархәахоз, ари аԥара иазхомызт акыраамҭа аҩныҵҟа абжала амобилизациа азухар ар. Еиҭа акрызҵазкуа афакторк, иарбану Қырҭтәыла аҵахара иақәзыршәаз, иҟан аинициатива, иарбану аурыс армиа аибашьратә актәи аетап аҟынтә анапахьы ишьҭнахыз, аибашьра аҵыхәтәанынӡа иоунамыжьӡеит. Аинициатива знаԥахьы ашьҭыхра, азааныжьра макьана 1920 шықәса ԥхынҷкәынмзаан ихадоу афакторны иԥхьаӡон 11-тәи армиа ахада, Ҳекер. Иаҿагылоу аҭагылазаашьаан, уи дақәгәыӷуамызт аиааира. Иашаны абри аинициатива инапахьы ишьҭнахит жәабранмза 11-16 рзы ақәԥарақәа раан 11-тәи армиа, аибашьра амҩасра ахаҭа иаҵанаҳәон. Абри абзоурала акрызҵазкуа аетапқәа зегь рҿы, иаманшәалоу аамҭаз инарыгӡон минимум ҩынтә хыԥхьаӡарала аиҳара аиура. == Қырҭтәыла иҟанаҵаз агхақәа == Аҭоурыхдырҩы Димитри Силақаӡе иазгәаиҭоит, аибашьра аԥхьа, 1920 шықәса ԥхынҷкәынмзаан Қырҭтәыла аԥшыхәра анапахьы ишьҭнахит 11-тәи армиа ахада иплан, ари аплан анализ азура иалҵшәаны ахадара иаԥхьаӡеит аҿагылаҩ мшаԥымзанӡа дшаламгоз аинтервенциа. 1921 шықәса жьырныҳәамзаан, иҟалеит ар адемобилизациа, аҩныҟа ирышьҭит уи аруаҩцәа, иарбанқәоу арратә усура аҿҳәара шықәсык аԥхьы изцәынҵәахьоу, усгьы адезертирра иаҿыз. Иаадкыланы иуҳәозар, афинанстә проблемақәа ирыхҟьаны, убри иамыхәаԥшыкәа, абиуџьет ахԥатәи ахәҭа ар рзы ишхархәахоз, амзақәа рыҩныҵҟа ар амобилизациа ҟаломызт. Абри ацынхәрас, жәабранмза 6-15 рзы арра ирго ҿыц рааԥхьара аплан шьҭыххеит, иарбанқәоу 6 мчыбжьыктәи азыҟаҵара ашьҭахь еиқәышәшәа иҟалон. Агха ҟаҵан акадртә политикаҿ. Ар рԥызас даҭахеит аинрал Илиа Одишелиӡе, даара аԥышәара иахысхьоу аинрал, аха абриаамҭаз ахадаратә харизма, аҩныҵҟатәи амч згыз, имарианы дҟалон аполитикцәа рнырра аҵаҟа. Абриаамҭаз, зегь раасҭа акрызҵазкуа, алада-амрагыларатә афронт ахадас уи аинрал Иосиф Гедеванишвили даиҭеит, иԥышәадоу аруаҩ. 1906 шықәсазы Душети ахазынарҭа арҳәраҿы арра далырцеит, мацара 1917 ашықәсан дхынҳәит. Уи даара активла, аха абриаамҭаз иԥышәадоу абри аҩыза аҭакԥхықәразы. Борчало ауезд аладатәи ахәҭаҿы иҭаргылаз ар ахадара адҵала, мацара абри ахадацәа рҳәарала, аполитикцәа рҽалагарала, иԥсаҟьоу, иҽеимкәа иазыҟаҵан. 1921 шықәса жәабранмзаан 11-тәи аурыс армиа ахада, убри иамыхәаԥшыкәа, ишимамыз уи амчқәа иарбану ԥхынҷкәынмзаан дызҳәоз иӡбеит игәаӷьыр, жәабранмза 11-12 рзы Борчало ауезд анеитралтә ацәаҳәаҿы иԥсаҟьоу ақырҭуа ар дақәлеит. Аофициалтә версиала, аҭыԥантәи ауааԥсыра иқәгылеит, аишаҵәҟьа 11-тәи армиа архәҭақәа иажәлеит убра игылаз ақырҭуа ар, аҭыԥантәи адиверсантцәа рыцны, иарбанқәоу ушьҭа акыраамҭа аҩныҵҟа иазыҟарҵоз. == Қырҭтәыла аиҳабыра аевакуациа == Баҭым аҟны имҩаԥгыхеит ашьаҭакҩы аизара аилатәара, иарбану ишьақәзыргылаз Қырҭтәыла Адемократиатә Республика аиҳабыра аемиграциахь рцара, убрантәи аибашьра анагӡара Урыстәыла иампыҵанакыз Қырҭтәыла ахы ақәиҭтәра иахықәкны. Ахаҭа ашьаҭакратә аизара, атәыла иреиҳаӡоу азакәанԥҵаратә орган еиԥш, ахатә азинмчра иамнамхӡеит. Абасала, азинтә агәаанагарала, Қырҭтәыла иҟалеит Урыстәыла аинтервенциа ашасыс, Урыстәыла инанагӡеит Қырҭтәыла ампыҵакра. 1921 шықәса хәажәкырамза 17 рзы Қырҭтәыла Адемократиатә Республика аиҳабыра Баҭым иааннажьит, аемиграциахь ицеит. == Алҵшәақәа == Урыстәыла-Қырҭтәыла аибашьра 1921 шықәса жәабранмза-хәажәкырамзаан иалгеит Қырҭтәыла Аменшевиктә аиҳабыра аемиграциала, Абольшевиктә анапхгара ашьақәырӷәӷәарала. Хазы иформаркхеит Аԥсны Асоветтә Асоциалисттә Республика, еиқәыршәахеит аимадаратә аиқәышаҳаҭра Қырҭтәыла ССР аҟны. 1921 шықәса абҵарамза 12 рзы ишьҭаҵахеит Ҟарси аиқәышаҳаҭра, иарбану хәажәкырамза 16 рзы Москва аҟны еиқәыршәоу аиқәышаҳаҭра аԥҟарақәа реиҭахысра. 1922 шықәсазы Қырҭтәыла зны Кавказтәи СФСР аҟны иаларҵеит, мацара анаҩс убриҵәҟьа ашықәсан, афедерациа иацны Асоветтә Асоциалисттә Республикақәа Реимадара иадырҵеит. 1990 шықәса Қырҭтәыла ССР иреиҳаӡоу ахеилак 1921 шықәса Урыстәыла-Қырҭтәыла аибашьра ахәшьара анаҭеит ампыҵакра еиԥш, афакттә анексиа аполитикатә хәаԥшырала. Қырҭтәыла ССР иреиҳаӡоу ахеилак изинданы, иаԥыхуп ҳәа ирыланарҵәеит 1921 шықәса лаҵарамза 21 рзы аусуҩцәа-анхацәа реимадаратә аиқәышаҳаҭра Қырҭтәыла Асоветтә Асоциалисттә Республикеи Урыстәыла Асоветтә Асоциалисттә Афедератәивтә Республикеи рыбжьара, 1922 шықәса хәажәкырамза 12 аимадаратә аиқәышаҳаҭра Кавказтәи Республикақәа Афедератәивтә аимадара аԥҵара иазкны. == Азхьарԥшқәа == * [http://conflicts.rem33.com/images/Georgia/Soviet_Georgian_War21_E1.html Soviet-Georgian War and Sovietization of Georgia, II-III. 1921. By Andrew Andersen and George Partskhaladze Revue historique des Armées, Numéro 254, 1/2009] * [https://web.archive.org/web/20030721153313/http://hronos.km.ru/sobyt/1921gruz.html Советско-грузинская война 1921 г.] ომის ქრონოლოგია * [http://www.hist.ru/kavbolsh.html Особая папка – СЧАСТЬЕ НА ШТЫКАХ, Секретная борьба в большевистском руководстве по поводу «советизации» Закавказья] *[https://www.radiotavisupleba.ge/a/%E1%83%A7%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%90%E1%83%A4%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%98-25-%E1%83%97%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%95%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%A1-%E1%83%A8%E1%83%94%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%AE%E1%83%94%E1%83%91-/29787817.html ყველაფერი „25 თებერვლის“ შესახებ], ''ჯიმშერ რეხვიაშვილი'' 2019. [[Акатегориа:Асовет Урыстәыла аибашьрақәа (1917–1922)]] [[Акатегориа:1921 шықәса]] da8j5ag2gsy1oahn0rsr65y0ryjt83t Амҳаџьырра 0 40212 169349 146025 2026-07-12T14:34:58Z AbidzbaS 25606 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 169349 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Pyotr_Nikolayevich_Gruzinsky_-_The_mountaineers_leave_the_aul.jpg|250px|мини|Амҳаџьырра]] '''Амҳаџьырра''' — Кавказтәи анхацәа адцаларала рахцара, шьаҭакыла, Османтәылатә империахь XIX ашәышықәсаҿ. Аисламтә тәылақәа рҿы абри арабтә хыҵхырҭа змоу ажәа еиҳарак азеиԥш ҵакы амоуп - “Ахцара, аемиграциа, абналара”. Кавказаҿ амҳаџьырра аконцепциа еиҳа иконкрету аҵакы аепоха аҭоурыхтә ахҭысқәа рыла ишьақәгылоуп, еиҳарак, Урыстәыла-Османтәыла аибашьрақәа Кавказ Шәышықәсатәи аибашьра иацааиуа амассатә ахцарақәа руакы иадҳәалоуп. Амҳаџьырра афактор рацәа ацын. Уи убасҟантәи адунеи аполитика ахәҭа акәын. Аҭыԥантәи ауааԥсыра рԥеиԥшаз, абри азҵаара иадҳәаланы еиҿагылоу ҩ-мчык рыбжьара ақәшаҳаҭра ыҟан: амассатә ахцара аҩ-империак, [[Урыстәыла|Урыстәылеи]] Османтәылеи ринтересқәа иалан. Аемиграциа апроцесс арццакра, иахырцаз рхыԥхьаӡара азырҳара иахықәкны Урыстәылатә аиҳабыра иашьашәалоу аԥҟарақәа еиҿнакаауан: аҭыԥантәи ауааԥсыра аультиматумқәа ирзықәнаргылон, идыршәон, еиланажьуан аҭыԥантәи анхарҭа, еиҿнакаауан Кавказтәи ауаажәлар рҿы иперспективадоу азыҟазаара, иаруадаҩуан, иархьанҭон ашәахтә политика, иарбан ианыԥшуаз аҭыԥантәи ауааԥсыра рекономикатә ҭагылазаашьа, агәхьаамкра рынаҭон иҳараку ахьӡ апривилегиақәа, иҭбаау лшара рынаҭон ҿыц иаднаҵаз аганаҿ ирацәаны иаҭоу имаҷу маҵуҩы-чиновникцәа рхатәгәаԥхара, иарбанқәоу лассы-лассы ишиашоу иразҳәоз ауаа иаанрыжьырц рхатә аҵакырадгьылқәа, атәым тәылахь иахыҵырц. Ахцара еиҳарак активтә пропаганда иаҿын Османтәылатә империагьы. Иахырцаз рсахьала уи иҳараку ақыҭа-нхамҩатә культурала иалкаау аџьабаҩ, гәыкала иҟоу, ақәԥаратә ҟазшьа змоу ауааԥсыра шиоуаз. Акрызҵазкуа ароль аман арелигиатә фактор. XIX ашәышықәсатә ақырҭуа пресса зныкымкәа еилнаргоит апропагандатә ҟазшьа змоу абжьгажәа аҵакы. Арелигиатә маҵзуҩцәа, апропагандистцәа агәраудыргон, аԥсылман цыԥхьаӡа, дарбану аурыс агәрахазымҵоу ахада, азакәан анапаҵаҟа иаанхоз, ацәеижьла иқәҵуан, абриазы урҭ Османтәыла, ишьҭкаау адгьылахь ицаракәын, агәыҩбара ахьаҵам, раԥхьа агәаҟра рацәа, амлакра, ахьҭа, даҽа гәаҟрақәак шырхыргоз, аха ари агәаҟра ицәеижьәтхоит, аԥсы аиқәырхагахоит. Кавказ аҟынтәи Анатолиахь иахыҵит аԥсылман черкезцәа, убихцәа, ноӷараа, ачеченцәа, аингушцәа, даӷестанаа, аԥсуаа, урҭ рыбжьара, ақырҭцәа акрызҵазкуа рыхәҭа. == Амҳаџьырранӡа аҭоурыхтә хҭысқәа == Кавказтәи ихақәиҭу аимшьҭрақәа,ампыҵакратә политика изашьцыломызт , иқәԥон рхатә адгьыл ахьчаразы. Кавказаа азалымҵра иахҟьаны, Урыстәыла аимпериа иақәшәеит Кавказаҿ ақәԥара атактика аԥсахра. Аҳ Урыстәыла еиҳарак еиҿкаау аколониатә политика амҩаԥгара далагеит. Аҩадатәи Кавказаҿ колонизациа аказакцәа рыла инагӡахеит. Николоз I (1825-1855 ашә.) ириашон Кавказаҿ колонизациатә политика амҩаԥгара ахымԥадатәира. 1844 шықәса аҵыхәтәаны Николоз I Кавказаҿ аҳ ишьҭрамадара алаигалеит, Кавказтәи акорпкс ахадас граф Михаил Воронцов даиҭеит. 1845 ашықәс аҟынтә Урыстәыла ахадара ақәԥара атактика иаԥсахит, иалагеит абнақәа рыԥҟара, амҩақәа ралгара, иарбан ашьхауаа ирыдызцалоз иаанрыжьыр архақәа, ашьхақәа рыгәҭахьы ицарц. Михаил Воронцов иуранагӡара иазкын аган аколонизациа, Кавказтәи ашьхауаа анапаҿы раагара. 1860 шықәса ҽаҩраҭагалан аҟынтә Кавказ анапаҿы аагара ихадоу хархәагас ирыԥхьаӡеит арратә колонизациа. Уаанӡа Кавказтәи ашьхауаа ирҿагыланы еиҿкаахон аекспедициақәа, ириаауан урҭ, рнапаҿы иааргон, аха анаҩс еиҭа иқәԥон ахақәиҭразы аурысцәа ирҿагыланы. Ари иахылҿиаауан аруаа рцәыӡ ду, атәыла анапаҿы иузаамгоу иаанхон. Абри ашьҭахь иӡбахеит иаҟәыҵырц илҵшәадоу арратә аекспедициақәа рынагӡара, рҽазыркырц ашьха асистематә анырхара казакцәа рыстанциақәа рыла, мацара Кавказтәи ашьхауаа иахырцарц Ҭырқәтылахь. Крым аибашьра (1853-1856 ш.) ашьҭахь иалагеит аҩадатәи Кавказ ауааԥсыра амассатә рахцара Османтәылатә аимпериахь. Ихаҭәаам аинформациала, аԥсадгьыл абри апериодаз (1858-1864 ш.) миллионбжак аҟынтә 900 нызықьҩыкынӡа иаанрыжьит. Ахцара Кавказаа рзы трагедиала инагӡахеит: урҭ реиҳара аӷбақәа ишырзыԥшыз, амҩа ишықәыз иҭахеит. Амигрантцәа рхыԥхьаӡара рацәа иахҟьаны Османтәыла ахадацәа амҳаџьырра зықәшәаз ианаамҭаз рыдкылара рылымшеит, иарбану ихьанҭоу алҵшәақәа зхылҿиааз. Аситуациа еиҳарак иарцәгьон ахолера, иарбану амырза еиԥш ирылалеит амҳаџьырра зықәшәаз. 1864 шықәса лаҵарамза 21 рзы шықәсырацәатә Кавказтәи аибашьра (1817-1864 ш.) иалгеит ҳәа ирыларҵәахеит. Кавказтәи аибашьра аҵыхәтәантәи аетапаҿ 1859-1864 ашықәсқәа раан, ацаризм анапаҿы иузаамгоу Кавказтәи ашьхауаа рыԥсадгьыл аҟынтә адцаларала рахцара иалагеит. 1856 шықәсазы ҿыц иарҭаз ахада Александр Багратиони амч ҿыцла дажәлеит Кавказтәи аимамат. 1859 шықәсазы Чечентәыла зегь, ашьхатә Дагестан аурысцәа иааныркылеит. Ар маҷла Дагестан аул(ақыҭа) Ӷуниб аҟны итәаз Шамил 1859 жәабранмза 26 рзы аурысцәа рыр иҽрыиҭеит. Шамил ихатә ҭаацәала Калуга дындырхеит. 1859 шықәсазы, аурысцәа рыла аҩада-амрагыларахьала Кавказ ампыҵакра ашьҭахь ачеченцәа, дагестанаа, ашәанцәа Османтәылахь ицеит. Урыстәыла ала аҩада-амрагыларахьала Кавказ ампыҵакра ашьҭахь, царизм иаҿагыланы ақәԥара инарыгӡон амраҭашәаратә Кавказтәи ашьхауаа. Абри азы Урыстәыла аиҳабыра абри аганаҿ идәықәнаҵеит 200 нызықьҩык раҟара ар ихадоу архәҭақәа. Александр II (1855-1881ш.) ар рԥызацәа рҟынтәи адҵа ҟаиҵон, Кавказтәи аибашьра, иарбану ахарџь рацәа зҭахыз, лассы иалгарц. Урыстәыла ала аҩада-амрагыларахьала Кавказ ампыҵакра, Шамил иҽрыҭара анырра ду рынаҭеит амраҭашәаратә Кавказ аимшьҭрақәа зегь. 1859 шықәсазы аурысцәа рнапаҿы иааргеит Абӡахцәа. Рыҽрырҭеит амраҭашәаратә Кавказ ашьхауаа ахадацәа руаӡәк, Абӡахцәа раԥхьагыла Муҳаммед Емин. 1860 шықәса жьырныҳәамза азы аурысцәа рнапаҿы иааргеит, Ҭырқәтәылаҟа ицеит Наҭхваџьаа, Махвашаа, Бесленаа. Аԥхын инҵәеит Абазақәа рхеидкылаз азхәыцратә ҿҳәара, Башилбаебаа, Баӷаа, Бараҟаа, Ҟизилбеқаа, Ҭамаа, Шахгираа рыхәҭа урҭ ирзыԥҵәоу аамҭаз Османтәылахь иахыҵит. Абриаҟара, иҭбаау аган аӡиас Белаиа, аӡиас Лаба рыбжьара зынӡа ирыцқьахеит ашьхауаа рҟынтәи. Аха ақәԥара нарыгӡон черкезтәи аимшьҭрақәа, аҭынчратә аицәажәарақәа Асаӡуаа (аџьикцәа), Шаԥсуӷцәа рыҟны лҵшәада иалгеит. Анаҩс, ахцара апроцесс иаҵанакит амраҭашәаратә Кавказ, акульминацианӡа 1863-1864 ашықәсқәа раан ианынаӡаз. Амраҭашәаратә Кавказ аимшьҭрақәа: хыԥхьаӡара рацәала адыгаа, аубихцәа, абазаа, Кубантәи ноӷаа, карачаиаа Османтәылахь иахыҵит. Иазгәаҭатәуп, агәҭантәи, аҩада-амрагыларахьала Кавказ аҟынтәи ауаа еиҳа имаҷны хыԥхьаӡарала иахыҵит, избанзар Дагестан-Чечентәыла азы Османтәыла ихаран. Кавказтәи ашьхауаа адцаларала рахцара Ҭырқәтәылахь, Урыстәыла ала Кавказтәи ашьхауаа рахь имҩаԥгоу агеноцидтә политика анагӡара акәын. Кавказтәи амҳаџьырра зықәшәаз ицон мшынла ма ахбарсҭала. Ахцара апроцессаҿ ишьақәгылон амҳаџьырра зықәшәаз рсиақәа ақыҭақәа ирыхәаԥшны, аҭаацәа аиҳабацәа рызьӡ, рыжәла азгәаҭарала, аҭаацәа ахаҭарнакцәа рхыԥхьаӡара (аҳәса, ахацәа) рырбарала. Асиа аурыс бызшәала еиқәыршәоуп анапҩырала. Асиа ҭыԥқәак рыԥхьара иуадаҩуп. Иара убас, ахьӡык, ажәлак даҽакала иҭаҩуп, зны-зынла ирҩашьаны иануп ақыҭа ахьӡқәагьы, избанзар аҩадатәи Кавказтәи абызшәақәа афонемақәа риашара аурыс бызшәа изаанарԥшуамызт. === Адыгаа рымҳаџьырра === Адыгаа Урыстәыла аимпериа иаҿагыланы 1763 ашықәс аҟынтә 1864 шықәсанӡа иқәԥон. Ари аибашьра Кавказтәи шәышықәсатә аибашьра ахьӡала идыруп. 1861 шықәсазы цәыббрамзан, Кавказаҿ, аибашьратә нагӡамҭақәа рзонаҿ днеит Александр II, дарбану изԥылаз амраҭашәаратә Кавказ ашьхауаа рхаҭарнакцәа. Адыгаа рыхьӡала урҭ аимператор иҳәеит ирыдыркыларц урҭ рнапаҵаҟа, рхатә ԥсадгьылаҿ иаанрыжьарц, аха император иӡбамҭа ихьаҳәа-ԥаҳәадоу мапкраны иаанхон. Черкезаа мызкы рыман азхәыцразы: ма иахыҵырц Кубантәи архақәарахь, еснагьтәи ахархәараз иахьроуаз адгьылқәа, ирзаанхон рхатә жәлартә шьақәгылашьа, аӡбарҭа ма Османтәылахь иахыҵырц. Ашьхауаа ирыдрымкылаӡеит аимператор идҵа, аибашьра еиҭа ирҿыцхеит. 1862 шықәса рашәарамзаан черкезтәи аимшьҭрақәа, Абӡахцәа, Абӡахцәа, Шаԥсуӷаа знык еиҭа рҽазыркит Урыстәыла ар аанкылара. Урҭ рыцхырааразы 5 нызқьҩы аублаагьы неит. Рашәарамза-ԥхынгәымза аан амҽыӷь ақәԥарақәа нагӡахеит, аха ашьхауаа еиҭа иаҵахеит. 1863 ашықәс алагамҭаз Урыстәыла ар иаахҵәаны аблокада иақәдыршәеит Абӡахцәа. Ихьанҭоу аҭагылазаашьа иақәшаз Абӡахцәа рҽазыркит аурысцәа ирацәажәарц, аха ахадара урҭгьы убриҵәҟьа аультиматум рзықәдыргылеит. Урҭ рыԥсадгьыл ааныжьра ирҭахымазт, аха мшаԥымзаан аурысцәа иақәлеит Абӡахцәа рыдгьыл. Абӡахцәа ианырба, аурысцәа рыр ашьҭахь ишрыцыз хыԥхьаӡара рацәала аурыс нхацәа ҿыц рытранспорт, урҭ рыҩнқәа шааныркылоз, адоуҳала икаҳаит, избанзар ирдырит, урҭ мҩазаҵәык шырзынхаз - Османтәылахь ацара. 1864 шықәса жәабранмзаан Абӡахцәа рыхәҭа Османтәылахь ицеит, мацара ахәҭа - аӡиас Белаиа ҵаҟатәи ашшарахь. Аурысцәа ажәылара нарыгӡон амшын Еиқәа ахықәан Шаԥсуӷцәа ирҿагыланы. 1864 абҵарамза аҵыхәтәаны Трапзонаҿ инхеит ибналаз Шаԥсуӷцәа, иалагеит амраҭашәаратә Кавказ ашьхауаа имаҷу аишьҭанеирала Османтәыла аимпериахь рахцара. 1864 шықәса ԥхынгәымзаан аурысцәа Ԥсхәу ааныркылеит. Ԥсҳәаа рыхәҭа, 105 ҭаацәарак аҩадатәи Кавказаҿ, аӡиас Ҟума аҩхаахь иахыҵит, мацара идуу ахәҭа Османтәылахь ицеит. 1864 шықәса аԥхын Османтәылахь иахыҵит 20000 Асаӡуаа (Аџьикцәа) Черкезаараепортациа аинрал Евдокимов идҵахеит. Уи ила 1864 шықәса ԥхынгәымза 21 рзы иадгалоу аҳасабырба иашьашәаланы, амраҭашәаратә Кавказ аҟынтәи Османтәылахь иахыҵит 418 нызықьҩык, мацара Кубань, Лаба рахь ианеиҵаха 90 нызықьҩык. Ахцара апроцесс имҩасуан 1865 ашықәсаангьы. [[Амшын Еиқәа]] аҩада-амрагыларатә аԥшаҳәаҿы зынӡа иқәҵит Адыгаа, Абазақәа. Аофициалтә дыррақәа рыла, амраҭашәаратә Кавказ аҟынтәи Османтәылахь 470 нызықьҩык иахыҵит, аха ари ацифра, ирмаҷуп. Амҳаџьырра зықәшәаз еиҳараҩык ахцараан амҩаҿ иҭахеит. Османтәыла аимпериа изаднакыломызт аемигрантцәа ралалара, анхарҭа ҭыԥда инхаз амҳаџьырра зықәшәаз амлакрала, ачымазарала рыԥсҭазаара иалҵуан. Адыгаа Ҭырқәтәыла х-провинциақәаҿ: Трапзонаҿ, Самсунаҿ, Стамбулаҿ индырхеит. Иахьа адыгаа, адунеи акәакьқәа зегь рыҟны инхоит. Урҭ адиаспора рацәақәа рымоуп еиҿкааны, иахьанӡа рҽазыркуеит рхатә идентра аиқәырхара. Америкатәи ихьыԥшым аҭҵааҩы-аексперт Стефан Шефилд иҭҵаамҭала, адунеи зегь аҟны 6248000 Черкезаа ыҟоуп. Абрантәи аҭоурыхтә аԥсадгьылаҿ инхоит 690000 еиҳаны черкезаа. Адыгаа рҭоурыхтә аԥсадгьылаҿ мацара 10% нхоит, егьырҭ 90% адунеаҿ абас еихшахеит: Ҭырқәтәыла - 5000000, Германиа - 100000, Иорданиа - 100000, Сириа - 100000, Афранцызтәыла - 15000, АЕА - 5000, Израиль - 5000, Нидерландиа - 3000. === Адемографиатә ԥсахрақәа === Кавказтәи адемографиатә ситуациа амҳаџьырра зықәшәаз рахцара ашьҭахь акырӡа иԥсаххеит. Ҵаҟа, иаагоу адыррақәа рҟынтәи иубоит, ишалкаау аҩада-амраҭашәаратә Кавказаҿ инхоу аетносқәа рхыԥхьаӡара Урыстәыла-Кавказ аибашьра алгара аҟынтә 5 шықәса рышьҭахь. Убри иамыхәаԥшыкәа, амҳаџьырра зегь раасҭа черкезаа ааха шрынаҭаз, депортациа акырӡа анырра рынаҭеит арегион даҽа ауаагьы. 1865 шықәсазы ианеиҵаха ингушаа 80% иаанрыжьит Ингуштәыла, агәҭантәи амрагыларахь иахыҵит. Иара убас, ачеченцәа рхыԥхьаӡара рацәагьы иахырцеит. Аԥсуаа 80% иркьысит амҳаџьырра, ақырҭуа аԥсылманцәа 50% иахыҵит рыԥсадгьыл аҟынтә. Аҩадатәи Кавказ аҭырқәа бызшәала ицәажәо ауаа Балкариаа, Карачаиаа амҳаџьырра ааха дук рынамҭеит. === Ноӷаа рымҳаџьырра === Аофициалтә ахыҵхырҭақәа рдыррала, 1859-1869 ашықәсқәа раан Кавказ аҟынтәи Османтәылахь иахырцаз рҟынтәи 70000 Ноӷаа ракәын. 1857 шықәсазы аурыс ачынуаҩцәа руаӡәк иҭаҩымҭақәа рҿы иубоит, Кубантәи ноӷаа Османтәылахь иахыҵит. Кавказ инхоз рҟынтәи Кубантәи ноӷаа роуп раԥхьа, Османтәылахь ицаз. Кубантәи ноӷаа лассы Ставрополь агуберниаҿ инхоз Калаусо-Саблин, Едисан априставратәи ноӷаа ирышьҭагылеит. Иҿиаз аҭагылазаашьа иахҟьаны ноӷаа ирылымшеит рхатә ԥсадгьылаҿ анхара. Урҭ Муҳамед инышәынҭра аныҳәара мзызыс иахдырҟьон, Ставрополь агуберниа администрациа амеккахь ацаразы аҳәаанырцәтәи апаспортқәа рымазаракәын. Кавказ администрациа иадыруан, ауааԥсыра аиашаҵәҟьа Османтәыла еснагь анхаразы анхара шырҭахыз. Ставрополь агуберниа анапхгаҩы ахырхара ҟаиҵеит Кавказтәи администрациахь, абарҭ ауаа ацара азин рырҭарц. Амаҵуҩы иазгәаиҭон, ари ишацхраауаз Урыстәыла ашьаҭакра Кавказаҿ, избанзар, убри ада, ари ауаа рыдгьыл астратегиала акрызҵазкуа ҭыԥ шакәыз, агуберниа аганқәа дара-дара ишеиманадоз, ноӷаа Урыстәыла аӷатә нагӡамҭақәа рҿы ишырбахьазгьы, избанзар урҭ ахыԥхьакырҭа рырҭон кабардинаа, иарбанқәоу Урыстәыла архәҭақәа ақәларақәа назыгӡоз. Абри иахҟьаны еиӷьын абри аҵакырадгьылаҿ аурыс милаҭтә уааԥсыра рнырхара. Ахцара зҭахыз рзы ацасқәа аус рыдиулеит Кавказтәи аҳ ишьҭрамадаҩ Александр Багратиони. Кавказ ацәаҳәа арӷьарахьтәи ахәҭа аиҳабы аинрал-леитенант Филипсон Муҳамед инышәынҭра аныҳәараз ицаз рзы адҵа ҟаиҵеит. Амҳаџьырра зықәшәаз зегь ируалԥшьан аҳәаанырцә ицаанӡа иашьҭанеиуа 3 шықәса иаҵанакуа ашәахтәқәа ршәарц; ноӷаа амҳаџьыррахь рцара иаруадаҩуан ашәахтәқәа рызҵаара. Урыстәыла аиҳабыра абри азҵаараҿ азагхара ҟанаҵеит, иаӡбеит, урҭ рцара аԥхьа мацара шықәсыктәи ашәахтәқәа ршәарц. 1859 шықәса нанҳәа-цәыббрамза аан ноӷаа 2000 ҭӡы Османтәылахь иахыҵит. Егьырҭ рыԥсадгтыл ааныжьра рҭахымызт. Абри Урыстәыла аиҳабыра агәҭыха рынаҭеит. Ставрополь агубернатор абри иазкны Кавказтәи аҳ ишьҭрамадаҩ Александр Багратиони изииҩит. Брианчанинов игәаанагарала, иахәҭан иарбоу ауаа рыԥсадгьыл аҟынтә иқәырцарц, идуу, 300 ҭӡык змоу аулқәаны Ҟулмух астепқәа рҿы; аӡиасқәа Кугулт дуу, Комула азааигәара, еиҳа иашаны уи адгьылқәа рҿы индырхарц. Убри иахҟьаны, ауаа рҿы агәҭынчымра иаламгарц, абри зегь урҭ идырдырракәын, Урыстәыла аиҳабыра ала инагӡоу агәыҳалалра еиԥш урҭ Османтәылахь рахцара ацынхәрас. Ставрополь агубернатор агәыҩбара изаҵамызт, ноӷаа абри ишақәшаҳаҭымхоз, зегьы аӡәдагымкәа Османтәылахь ишцоз. И. Бентковски ила ирыларҵәоу адыррақәа рыла, 1859 шықәсазы Османтәылахь иахыҵит Калаусо-Саблин, Бешта-Кум априставрақәа рҟынтәи 8046 (иаанхеит 9428), Калаусо-Џьембулуков аҟынтә 2067 (иаанхеит 18586). Ноӷаа Османтәылахь рахцара анаҩстәи апериодаҿгьы инагӡахеит. Османтәыла аҟынтә ноӷаа мацара имаҷу рыхәҭа хынҳәит. 1862 шықәса цәыббрамзаан Кубантәи ар аиҳабы аинрал адиутант Евдокимов иҩуан: “1858,1859,1860,1861 ашықәсқәа рыҩныҵҟа рыԥсадгьылахь амҳаџьырра зықәшәаз рхыԥхьаӡара маҷк хынҳәит - зықьынӡа ноӷаа. Урҭ рырхынҳәра абри аган афеида еиҳа ианаҭеит, ааха аасҭа, избанзар урҭ иалалеит анхацәа ркатегориа.” === Аублаа (аубыхцәа) рымҳаџьырра === 1861 шықәса рашәарамзаан аӡиас Соча аҩхааҿ аубыхцәа ринициативала еизеит амраҭашәаратә Кавказ ашьхатә аимшьҭрақәа зегь рхаҭарнакцәа. Урҭ ирыӡбеит иаԥырҵарц иӷәӷәоу аимадара, мацара анапхгаразы иалырхит 15 хаҿык рҟынтәи ишьақәгылоу ахеилак, иарбану Амеџьлис зыхьӡҵахаз. Ашьхауаа агәынагӡара рмоуит аҩныҵҟатәи аиҿкаашьа ашьақәыргылараз. Урҭ рҽазыркуан ироурц Ҭырқтәылеи Англызааи рыцхыраара. Нанҳәаан Амеџьлис алахәылацәа, аубихцәа раԥхьагылаҩ Керентух Берзек, Измаил Бараҟаи-иԥа Ӡиаш ашәҟәы изырыҩит Англызаа рконсул Аҟәа аҟны Диксон, иҳәеит аиҳабыра идирдырырц Урыстәыла ар ала Кавказтәи аимшьҭрақәа ирҿагыланы ахырхарҭа змоу агрессиа иазкны, азҿлымҳара ҟарҵарц. 1862 шықәса Урыстәыла ар Кавказтәи ашь-хеибаркыра ашьапаҿы, аубыхцәа рыԥсадгьыл аҟны иазааигәаны ицәырҵит, иарбану Амеџьлис аҷыдалкаатә аизара мзызыс иззыҟалаз. 1862 шықәса аҵыхәтәаны ашьхауаа рдепутациа польшатәи ареволиуционер ицны, амраҭашәаратә Кавказ ашьхауаа ирыдгыланы иқәԥоу Ҭеофил Лапински дрыцны Лондон аҟны иҿагылеит Англызаа рыпремиер-министр лорд Палмерстон, Урыстәыла агрессиа иаҿагыланы ацхыраараз диҳәеит, уи азы мап ицәыркит. 1864 шықәса жәабранмзаан Урыстәыла ар амшын Еиқәа аԥшаҳәаҿы аибашьратә нагӡамҭақәа рпаралельла иалагеит Кавказтәи ашь-хеибаркыра ахысра, аубыхаа, џьиқаа рыԥшаҳәаҿы Урыстәыла арратә-амшынтә мчқәа рыӷбақәагьы надгылеит. В. Геиман ихадарала Кавказтәи ашь-хеибаркыра дахысит, аӡиас Туаԥсе аҩхааҿ дҭысит, амшын Еиқәа аԥшаҳәатә цәаҳәа арыцқьара далагеит. Геиман дыриаит Шаԥсыӷаа, хәажәкырамза 25 аӡиас Соча аилаламҭаҿ ԥыхьатәи аурыс абаа Навагински ааникылеит. Мшаԥымзаан Кавказтәи аҳ ишьҭрамадаҩ Михаил Романов ихаҭа днеит аибашьратә архәҭақәа рзонаҿ, џьиқаа, аубыхаа, даҽа шьхауаак аультиматум рзықәиргылеит. Мшаԥымза 15 ашьҭахь аубыхцәа зынӡа иахыҵит Османтәылахь. Абри аамҭаз амшын Еиқәа аԥшаҳәатә цәаҳәа, Таман адгьылбжьахабжа аҟынтә Адлер аҟынӡа, иҭәын Кавказтәи ашьхауаа рыла, иарбанқәоу аӷбақәа иззыԥшыз Ҭырқәтәылахь ацаразы. Аубыхцәа рыхәҭаак амҩа ишықәыз иҭахеит, рыхәҭак ачымазара, амлакра иқәнахит, Османтәыла аимпериаҿ иахырцаз аубыхцәа иԥсалам адгьылқәа рҿы адиспенсиала индырхеит, урҭ лассы асимилиациа иахьырзухаз. 1992 шықәса абҵарамза 7 рзы аубыхаа рбызшәала ицәажәоз аҵыхәтәантәи аубых, Тевԥик Есенчи иԥсҭазаара далҵит. Аубыхаа рбызшәала иахьа ицәажәаӡом, мацара агәалашәара рзаанымхазар, зны урҭ изхылҵыз аубых шиакәыз. Иахьазы аубыхаа рбызшәа ашәҟәы ҟаԥшь иҭагалоуп. == Қырҭтәыла == Амҳаџьырра иркьысит 80000-нӡа аԥсуаа, 150000-нӡа ақырҭуа аԥсылманцәа Аҷоу аҟынтә, Самцхе-Џьавахети аҟынтә. XIX ашәышықәсан иарбоу аимпериақәа раренас Қырҭтәыла иҟалеит. Аҭоурыхтә аҩадатәи Қырҭтәыла ауааԥсыра рықәцара-рахцара ахьаа уаанӡагьы зныкымкәа иахнагахьан, аха амҳаџьырра зегь раасҭа амассатә, атрагедиа ацын. Ашәахтәқәа раԥхьатәи идуу цәаҳәан 1828-1829 ашықәсқәа Урыстәыла-Османтәыла аибашьра иацын, аԥсуаа рымҳаџьырра 1867 шықәсазы - аҩбатәи цәаҳәан, 1877-1878 ашықәсқәа Урыстәыла-Османтәыла аибашьра анаҩстәи ахцара - ахԥатәи. Аҭоурыхтә аҩадатәи Қырҭтәыла аҟынтәи иахцоу амҳаџьырра еиҳарак аԥсылман қырҭцәа ракәун. Урҭ рхылҵышьҭақәа иахьатәи Ҭырқәтәыла аганқәа зегь рҟны инхон, аха зегь раасҭа еиҳаны амшын Еиқәа аԥшаҳәа, Амармалташьтә мшын арегионқәа рҿы. Ақырҭуа амҳаџьырра ахылҵшьҭра, еиҳарак, ирдыруеит рхатә хыҵхырҭа, рдацқәа иазкны, ридентра аиқәырхара иашьҭоуп. === Самцхе-Џьавахети === 1828-1829 ашықәсқәа Урыстәыла-Османтәыла аибашьра ашьҭахь, Адрианополь аинааларала, Урыстәыла иаиуит Ахалцихе, Ахалқалақи аҵакыра (Самцхе-Џьавахети, Ԥоцхови, Палакацио), аинаалара 13-тәи ахәҭаҷ иашьашәаланы, еивоу аҵакырадгьылқәа руааԥсыра 18 мза рыҩныҵҟа ахцара-аиҭагара азин аиуит. Ҭырқәтәылахь иахырцеит ианеиҵаха 75 нызықьҩык аԥсылманцәа. Амҳаџьырра абри ацәаҳәа ашьҭа иахьатәи Ҭырқәтәыла аҟны иуадаҩны иубоит. Ишаҳбоу еиԥш, Османтәыла аҩныҵҟатәи арегионқәа рыда, Самцхе-Џьавахети аҟынтә ахҵәацәа рыхәҭак усгьы иааигәоу апровинциақәа рҿы инхеит. Абри агәаанагара ишьақәнарӷәӷәоит убригьы, XIX ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа Аҷоу-Қобулети, Ҷорохи аӡҭачыра анырхараҿ ишышьақәырӷәӷәахоу ацәаҳәа, иарбану аофициалла Ахалцихетәи амҳаџьырра зыхьӡыз. Хаҭала, 1835 шықәсазы имҩаԥгоу ауааԥсыра ашәҟәы ранҵара адыррақәа рҿы “Ахалцихетәи амҳаџьырра зықәшәазгьы” иарбоуп. Ақырҭуа аиужьраҽ инхоу ирзаанхон ақырҭуа аидентра, аха, иаҳбоит иқырҭуам ауааԥсыраҿ инхаз рхатә ԥсадгьыл иахцоу месхетираа аҵыхәтәаны идырӡуан аимадара абиԥара рыҟны, асимилиациа хьаас ирыман. Абриоуп, иҟалап ихадоу амзыз убриазы, иахьатәи Ҭырқәтәыла аҟны месхетиаа амҳаџьырра иақәшәаз рышьҭа даара иуадаҩны иуԥылоит, аха иҟоуп агәаанагара, Шавшети-Џьавахети анырхара уи ацәаҳәа, иарбану рхы “Ахисха аҟынтәи иааз”, Ахалцихе аҟынтәи иааз аҭырқәцәа ҳәа ирышьҭан, ахәҭакгьы, асимилиациа зауыз ақырҭцәа рхылҵышьҭроуп. Ирыцҳарахаз, иахьа ажәытәтә ареалра апатреҭ арҿыцра алшара ыҟаӡам. === Аԥсны (1867) === Аԥсуаа раԥхьатәи амассатә рахцара 1867 шықәсазы инагӡахеит, уи ашьҭахь, аурысцәа амраҭашәаратә Кавказ ампыҵакрала ианалгаз Урыстәыла-Османтәыла аибашьра, 1864 шықәсазы иқәнахит Аԥсны ахадара, убра аурыс анапхгара еиҿкаахеит. 1867 шықәсазы аԥсадгьыл ианеиҵаха 20 нызықьҩык аԥсуаа иаанрыжьит. Аҩбатәи амассатә ахцара 1877-1878 ашықәсқәа Урыстәыла-Османтәыла аибашьра амҩасраан, 1877 шықәса нанҳәамзаан инагӡахеит, [[Ҭырқәтәыла|Ҭырқтәыла]] аҟны ианеиҵаха 30 нызықьҩык аԥсуаа рахцара. Ахцара хазтәи аҭагылазаашьақәа анаҩс апериодаангьы иҟан. Амҳаџьыр аԥсуаа Османтәыла аҩныҵҟатәи апровинциақәа реиԥш, иара убас ахықәаҿ, аԥсадгьыл азааигәара инхон. XIX ашәышықәса 60-тәи ашықәсқәа раан аԥсуаа ргәыԥк, ианеиҵаха 2000 ҭаацәарак инхеит Аҷоу аҟны. Аҷоу аԥсуа уааԥсыра еиҳа иазҳаит 1877 шықәсазы, иара убас XIX ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа раан, Османтәыла аҟынтә ихынҳәыз аԥсуаа рҭаацәа Урыстәыла аиҳабыра Аԥсныҟа ахынҳәра азин ианрынамҭаз. Иазгәаҭатәуп убригьы, Аҷоу аҟны инхо аԥсуаа рыхәҭак 1877-1878 ашықәсқәа Урыстәыла-Османтәыла аибашьра ашьҭахь аҩадатәи Қырҭтәыла иалагаз амассатә амҳаџьырра апроцессаҿ рышҽаларгалаз, Аҷоу аҟынтә, шавшетираа, кларџьетираа ирыцны Ҭырқәтәыла аҩныҵҟатәи апровинциақәа рҿы инхеит (иахьагьы иҟоуп урҭ рышьҭа Ҭырқәтәыла аҟны аԥсуа амҳаџьыруаа рхылҵышьҭақәа рыбжьара). Амҳаџьырра ашьҭахь зынӡа иуаҩыдахеит аҩада-амраҭашәаратә, агәҭантәи Аԥсны, иҭацәит атәыла ашьхатә ганқәа: Ҵабелда, Дал, Ԥсхәу. Ари апроцесс иакьымсӡеит мацара Самурзаҟано. === Аҷоу === 1877-1878 ашықәсқәа аибашьра ашьҭахь, Берлин атрактат амчала, Урыстәыла аимпериа аҵакыраҿ иалалеит Баҭымтәи, Ҟарстәи аокругқәа (Аҷоу, Шавшети, Кларџьети, Кола, Артаан, Тао ахәҭа). Ари аҵакырадгьыл зегь Кавказтәи архәҭа ар рԥыза инапаҿы иаагахеит, арратә еиԥш, убас административтә усқәа рҿыҭ. Ҿыц иҿиаз аокруг аӷбакыдгыларҭа қалақькны (Баҭым), х-округны (Баҭым, Артвин, Аҷоу) еихшахеит. Иҿиаз аҭагылазаашьа ауааԥсыра рзы даара иуадаҩхеит. Абри улаԥш иҵашәо шьақәырӷәӷәагоуп амҳаџьырра. Ауааԥсыра иреиҳау ахәҭа убасҟанҵәҟьа иахыҵит Османтәыла аҩныҵҟатәи апровинциақәа рахь, аганқәа рыспонтантә аӡбамҭа акәымкәа, ма ауааԥсыра аибашьратә нагӡамҭақәа рзона аҟынтә рхы аԥыргара иахҟьаны, абри акәын ҩба иреиҳау аимпериа ала иӡбоу, рхатә интересқәа ирышьашәаланы ишьҭыху аӡбамҭа. 1878 шықәса жәабранмза 19 рзы (хәажәкырамза 3 рзы) Урыстәыла-Османтәыла рыбжьара Сан-Стефано аинрааларатә аиқәышаҳаҭра 21-тәи ахәҭаҷ иашьашәаланы, Урыстәыла анапаҵаҟа иҟалаз аҵакырадгьылқәа ауааԥсыра 3 шықәса аҿҳәара аҩныҵҟа ихақәиҭу амиграциа алшара рыман. Берлин аконгресс (1878 шықәса рашәарамза-ԥхынгәымза) Сан-Стефано аинраалара адеталь рацәа еиҭеихшахеит, аха иарбоу ахәҭаҷ азы апретензиа аганқәа рҟынтәи аӡәгьы иҟаимҵеит. Ишашьашәалоу еиԥш, 1879 шықәса жьырныҳәамза 27 рзы (жәабранмза 8 рзы), Стамбулаҿ Урыстәыла-Османтәылеи рыбжьара еиқәыршәахеит аинрааларатә аиқәышаҳаҭра, иарбан а-7-тәи ахәҭаҷ иашьашәаланы Урыстәыла ҿыц анапаҵаҟа иҟоу аҳәаанырцә рахцара азин роурц. Ахцара аофициалтә ҿҳәарас ишьақәыргылахеит: 1879 шықәса жәабранмза 3 аҟынтә 1882 шықәса жәабранмза 3 аҟынӡа. Аиашаҵәҟьа, ахцара апроцесс еиҳа заа, аибашьра апериодаҿ иалагеит, иԥҵәоу аҿҳәара анаҩсгьы акыраамҭа аҩныҵҟа инагӡахеит, аха зегь раасҭа идуу цәаҳәан инырхоу аофициалтә апериод. Аибашьра аҟынтә иԥыххау ауааԥсыра рзы амҳаџьырра атрагедиа ҿыцны иҟалеит. Амшын Еиқәа аԥшаҳәатә регионқәа рҟынтәи Османтәыла аҩныҵҟатәи арегионқәа рҿы аҭыԥантәи ауааԥсыра рацәа иахыҵит. Ахыҵра апроцесс аҩбатәи ашәышықәсаангьы ицон, практикала, апериод зегь, 1878-1921 ашықәсқәа рыҩныҵҟа. Абри агәаанагарала, зегь раасҭа иуадаҩыз актәи адунеитә аибашьра апериод акәын, аладатәи Қырҭтәыла аҵакырадгьылаҿ арратә операциақәа акырӡа имасштабу ацәқәырԥақәа ианахысыз. Ари апериодаҿ, акырӡа ирацәаны аҭаацәа иахыҵит, аха ахәҭак лассы ихынҳәит ашьҭахь. 1915 шықәсазы агазеҭ “Иахьатәи агәаанагара” радикалла ахәшьара анаҭон аҭагылазаашьа, абри иазкны иаиҩуан: * “Зегь раасҭа иқәхуп Гонио аучастка, амшын Еиқәа аԥшаҳәаҿы инхоз, аӡиас Ҷорохи аԥшаҳәаҿы ишьҭаз ақыҭақәа аҷоутәи аӡы аҟынтә - Артвинынӡа абра инхоу аӡәгьы дыҟам - ирымшьыз, - тҟәас дыргеит.” 1878 шықәса аҟынтә 1880 ашықәсқәа алакны иахырцаз рхыԥхьаӡара 22 аҟынтә 25 нызықьҩык рҟынӡа еиҭасуеит. 1906 шықәса ԥхынҷкәынмза 25 арыцхәла иазгәаҭоу аҩымҭаҿ Артвин аокруг аиҳабы Баҭым аокруг арратә губернатор иирдыруан, аҭыԥантәи ауааԥсыра рахцара аԥсадгьылтә зҵаара амырманшәаламра, ихьанҭоу абзазаратә ҭагылазаашьақәа ишырхылҿиааз. Ахықәкы-хырхарҭала иаԥҵоу хацәгьашьа змам аҭагылазаашьақәа ирыхҟьаны, мацара 1906 шықәса аҩбатәи абжаҿ Артвин аокруг аҟынтә Османтәылахь ицеит 420 уаҩык, мацара ацаразы имазеин 1200 уаҩык. 1916 шықәса жәабранмза 11 рзы Урыстәыла аимпериа аҳәынҭқарратә аиҿцәажәараан ақырҭуа депутат асоциал-демократиатә фракциа аҟынтә Акаки Чхенкели ақырҭуа аԥсылманцәа ринтересқәа рыхьчаразы ажәа иҳәеит, игәалаиршәеит 1915 шықәса жьырныҳәамза 15, аурыс ар рԥыза ианиаиҳәаз, аҳ ишьҭрамадаҩ Воронцов-Дашков иҟынтәи ишидҵаз аладатәи Қырҭтәыла аҵакырадгьылқәа аҭыԥантәи ҭынч инхоу ауааԥсыра рҟынтәи ирыцқьарц. Ақырҭуа аԥсылманцәа Османтәыла аимпериа аҩныҵҟатәи арегионқәа рахь рахцара амзызқәа руакы Урыстәыла аколонизатортә политика шакәыз. Ахцара хазтәи аҭагылазаашьақәа 1921 ашықәс ашьҭахьгьы иҟан: акоммунисттә режим ахы аԥыргара иахықәкны, ауааԥсыра ртәыла аҟынтә ибналон, Ҭырқәтәыла аҩныҵҟатәи апровинциақәа рҿы инхон. === Ақырҭуа амҳаџьырра зықәшәаз рнырхара ареал Ҭырқәтәыла аҟны === Ақырҭцәа Ҭырқәтәыла арегионқәа зегь рыҟны инхоит, аха иааԥшит, ақырҭуа амҳаџьырра зықәшәаз рхылҵышьҭра рнырхарақәа аконцентрациа азуп Анатолиа ҩ-регионкаҿ - амшын Еиқәа аԥшаҳәаҿы, Амармалташьтә мшын аԥшаҳәаҿы. Зегь реиҳа ақырҭуа анырхара Артвин, Орду, Қоџьаел, Сақариа, Бурса апровинциақәа рҿы иҟоуп. Иара убас, иҟалар алшоит инхозар Амасиа, Балиқесир, Дузџье, Иалова, Синоп, Самсун, уб. егь. апровинциақәа. Диарбеқьыр апровинциа Ерган араион Орҭаиаз амҳаџьырраан Шавшети аҟынтә иахыҵыз рнырхара. === Ақырҭуа амҳаџьырра зықәшәаз Ҭырқәтәыла амшын Еиқәа арегионаҿ === Амшын Еиқәа арегионаҿ ианеиҵаха 280 ақырҭуа қыҭа ыҟоуп, урҭ рыбжьара реиҳарак мацара ақырҭцәа нхоит, иҟоуп еиларҵәоу ақыҭақәагьы. Ақырҭцәа ирыцны еицынхон алазцәеи аҭырқәцәеи. Ауаажәларрала, амшын Еиқәа инхоу рыбжьара ирацәоуп Аҷоу аҟынтә, хаҭала, Ҷарисҵҟали аҩхаа аҟынтәи, Маҷахела аҟынтә, Баҭым иазааигәоу ақыҭақәа рҟынтә, Чақви аҟынтә, Қобулети аҟынтә иахырцаз рқыҭақәа. Еиуеиҧшым адокументқәа, адәахьтәи аусурақәа раан иԥшаау аинформациа анализла, иахырцаз, раԥхьа, амшын Еиқәа аԥшаҳәаҿы инеизаап, ишаҳбоу еиԥш, аҳәынҭқарратә политика иалҵшәаны, нас урҭ рышьҭра иҟалеит еиҳа амраҭашәарахь, Амармалташьтә мшын арегионаҿ. Ҭырқәтәыла амшын Еиқәа арегионаҿ амҳаџьырра зықәшәаз ақырҭцәа рхылҵышьҭрала анхарҭаҭыԥ провинциақәоуп: # Амасиа апровинциа — ақырҭуа амҳаџьырра зықәшәаз рхылҵышьҭра 11 ақырҭуа қыҭа ыҟоуп. # Дузџье апровинциа — 23 ақырҭуа қыҭа ыҟоуп. # Гиресун апровинциа — 20 қыҭа ыҟоуп ақырҭуа амҳаџьырра зықәшәаз рхылҵышьҭра ахьынхоу. # Орду апровинциа — ақырҭуа амҳаџьырра зықәшәаз 129 қыҭа. # Ризе апровинциа — қыҭак. # Самсун апровинциа — 37 қыҭа ыҟоуп. # Синоп апровинциа — 40 қыҭа. # Ҭоқаҭ апровинциа — 18 ақырҭуа қыҭа ыҟоуп. # Кастамону апровинциа — қыҭак. Иарбоу апровинциа ақыҭақәа рҿы ихаданы инхоит Аҷоу аҟынтә (Қеда, Хуло, Шьуахеви), Маҷахела аҟынтә, Баҭым аҟынтә, Қобулети аҟынтә, Кларџьети аҟынтә (Нигали), Шавшети аҟынтә ицаз амҳаџьырра зықәшәаз рхылҵышьҭрақәа. Еидкыланы, адокументқәа ирықәныҟәаны, амҳаџьырраан, аҭыԥантәи ауааԥсыра ианеиҵаха абжа (50%) иахырцеит. === Ақырҭуа амҳаџьырра зықәшәаз Амармалташьтә мшын арегионаҿ === Ақырҭуа амҳаџьырра зықәшәаз рнырхарақәа Ҭырқәтәыла Амармалташьтә мшын арегион ианеиҵаха 140 қыҭаҿ иҟоуп. Белиқесыр зегь раасҭа идуу ақырҭуа анырхара Гонени ауп. Убра инхо 75000 анхацәа рҟынтәи 3000 қырҭуоуп. Белиқесыртәи ақырҭцәа Кларџьети аҟынтә иахырцаз амҳаџьырра зықәшәаз рхылҵышьҭрақәа роуп. Аиҳарак - мурӷулаа, иара убас, Борчхи иазааигәаны Ҷорохи армарахьтәи аԥшаҳәаҿы ақыҭақәа руааԥсыра. Бурсаҿ ақырҭцәа реиҳарак Аҷоу аҟынтә ицаз амҳаџьырра зықәшәаз роуп. Ихаданы, хыхьтәи Аҷоу аҟынтә - Хуло, Шьуахеви араионқәа рҟынтә. Еиҳа имаҷуп амшын аԥшаҳәауаа - Чақви, Махинџьаури акәша-мыкәша аҟынтә. Иҟоуп Маҷахела аҟынтә, Карнати Марадиди аҟынтә, Мурӷули аҟынтә, Кларџьети даҽа регионқәак рҟынтә иахырцаз рқыҭақәагьы. Иалови апровинциа 6 раионк аҟынтә х-раионкаҿ (Армутлу, Ҭермали, Чинарџьиқ) гурџьааи алазцәеи рқыҭақәа роуп. Иановаҿ инхон Маҷахела аҟынтә, Кларџьети аҟынтә иахырцаз, иара убас алазцәа. Ақырҭцәа рхыԥхьаӡара абри апровинциаҿ иҟалап 10000 иахыԥар. Сақариа апровинциа 13 араион аҟынтә 8 “ақырҭуоуп”. Зегь раасҭа ауаа ахьынхоу апункт Ҳендек аҟны иҟоуп - 23, урҭ рҟынтәи 9 гурџьаа, 10 - еилаԥсоу, 4 - лазцәа. Иазгәаҭатәуп, Ҳендек аҟны 10 аԥсуа қыҭа шыҟоу. Ҳендек аҟны, ихаданы, Кларџьеттәи амҳаџьырра зықәшәаз рхылҵышьҭрақәа ыҟоуп. Саԥанџьа араион ақырҭуа анырхараҿ ирацәоуп Нигалтәи амҳаџьырра зықәшәаз рхылҵышьҭрақәа, убра Аҷарисҵҟали арегионқәа рҟынтәи иахыҵқәазгьы инхоит, аха аиҳарак, Марадиди, Кирнаҭи, Хеба, Буӷлевани аҟынтәи амҳаџьырра зықәшәаз роуп. Қоџьаели апровинциа 12 араион аҟынтә 6 рҿы ақырҭцәа икомпакту рнырхарақәа ыҟоуп. Ақырҭуа ауааԥсыра аиҳарак Қоџьаели апровинциаҿ Кларџьети аҟынтә иахырцаз рхылҵышьҭрақәа роуп. Ақырҭцәа рхыԥхьаӡара Қоџьаели апровинциаҿ шәнызықьҩык еиҳауп. XIX ашәышықәсатә ақырҭуа апрессаҿ икьыԥхьхон ақырҭуа аԥсылманцәа рыԥсҭазаара аазырԥшуа асаламшәҟәқәа. Урҭ рҟынтәи ирацәаны ахцара убри апроцесс иазкын. Иарбану “амҳаџьырра” ахьӡала иаанхаз ауаа рыхшыҩаҿ, иинтересу алитератураҿ. Ақырҭуа аԥсылманцәа абзера рыдызкылоу Сергеи Месхи 1881 шықәса ипубликациа агазеҭ “Дроеба” аҟны иарбоу ахьаа иакьысуеит, уи иемоциа аарԥшра дахцәажәоит: “Ибааԥсу асахьа акәзаап абри ауаа рахцара: избаз ирҳәеит, иаҳзырыҩит ҳара, арҭ адгьыл гәыдыркылоит, аҵлақәа, аҩнқәа, зегьы, аԥсы зхоу, изхами, иаанрыжьуа зегь, алаӷырӡ каҭәаны, угәы збылуа аҵәыуарала иаԥырҵны, убас ицоит.” == Амҳаџьырра атема иазкны иаԥҵоу алитература == Кавказаа амҳаџьырра иазкны акымкәа исахьарку аҿырԥшы иаԥҵоуп. * Баграт Шьынқәба “Аҵынҵәарах” иаҳнарбоит аубыхцәа рытрагедиатә аԥеиԥш, рыԥсадгьыл аҟынтә урҭ рахцара, Османтәыла аимпериаҿ ихьанҭоу рыԥсҭазаара иазкны. Ашәҟәаҿы иарбоуп аҵыхәтәантәи аубых - Заурҟан Золак игәалашәарақәа: ишынхоз, ишааиз аубыхцәа аҭырқәахараанӡа. “Заурҟан Золак ибиографиа, уи шьала иҭәу иҭоурых ихәу ишьҭа еиԥш дашьҭоуп аубыхаа рытрагедиа.” Агәалашәарақәа иҭаҩуп аԥсуа абызшәадырҩы Шәарах Квацба ила.<ref>Баграт Шьынқәба, «Ацынҵәарах» ({{lang-ru|Последний из ушедших}}), Аҟәа, "Алашара", 1974</ref> * Михаил Лохвицки (Аџьук Гиреи) иҭоурыхтә жәабжь “Мехҭатеха” XIX ашәышықәса ханеижәатәи ашықәсқәа раан Кавказаҿ иҟалаз ахҭысқәа, иҟалазҵәҟьа ахҭыс иашьаҭаркуп. Аҩымҭаҿ иарбоуп Урыстәыла аколонизатортә политика, аҭыԥантәи анхацәа рыпротест. Османтәыла аӷбақәа иазыԥшу ашьхауаа амшын Еиқәа аԥшаҳәаҿы ишьҭан, бжьык мыргакәа рыԥсҭазаара иалҵуан. Абри ароман анагӡамҭоуп Михаил Лохвицки “Анцәа иԥшаара”, иахьарбоу адыгаа, черкезаа аимшьҭрақәа рытрагедиа, урҭ рықәԥара ахақәиҭразы. * Самсон Ҷанба “Агәаҟратә шәа” амҳаџьырра атема иазкуп. Ажәабжьаҿ иарбоуп Османтәыла аимпериахь иахцоу Кавказтәи амҳаџьырра зықәшәаз иузхымгоу рыԥсҭазаара. * Лев Толстои инҵамҭаҿгьы иарбоуп Урыстәыла-Османтәыла шәышықәсатә аибашьра апассажқәа. Л. Толстои “Кавказтәи ажәабжьқәа” рцикл иалоуп акымкәа ажәабжь, иаҳҳәап: “Абна аԥҟара”, “Кавказтәи атҟәа”, “Ақәԥара”, “Иларҟәу” уи ишәҟәаҿы Кавказ “Угәы ззыҳәоу атәыла” изахьӡуп. * Симон Џьанашьиа -“Черкезтәи ашәҟәқәарҿгьы”- иарбоуп амҳаџьырра атрагедиа. == Қырҭтәыла аҳәынҭқарратә хьыԥшымра == 2011 шықәса лаҵарамза 20 рзы Қырҭтәыла апарламент апленартә аилатәараҿ еилнаргеит Урыстәыла-Кавказтәи аибашьраан черкезаа ргеноцид азхаҵара азҵаара. Идкылоу арезолиуциа иашьашәаланы, Қырҭтәыла азакәанԥҵаратә орган еицҿакны аӡбамҭала (95 абжьы 0 иаҿаргыланы) Қырҭтәыла апарламент иазханаҵеит Урыстәыла аимпериа ала черкезаа ргеноцид. Қырҭтәыла актәи тәылоуп, иарбану иазхазҵаз черкезаа рымҳаџьырра. 2011 шықәса ԥхынгәымза 12 рзы ишьҭыҳу ақәҵара иашьаҭакны зыԥсҭазаара иалҵыз амҳаџьырра зықәшәаз ргәалашәара ахьӡ камшәаразы Қырҭтәыла аҵакырадгьылаҿ, Анаклиаҿ амемориал дыргылеит. == Алитература == * ოქროსცვარიძე ნ., ოჯახი და საოჯახო ყოფა თურქეთელ ქართველებში, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი, 2014; * ტყავაშვილი მ., ნოღაელთა მუჰაჯირობა (1858-1860 წლები), ახალი და უახლესი ისტორიის საკითხები, თბ., 2013; * ფუტკარაძე ნ., ქართველი მუჰაჯირები თურქეთის შავიზღვისპირეთში, ბათ., 2017; * ჩოხარაძე მ., ქართული ენის გეოგრაფია თურქეთში, ბათ., 2016; * ტყავაშვილი მ. ნოღაელთა მუჰაჯირობა (1858-1860 წლები), ახალი და უახლესი ისტორიის საკითხები, თბ., 2013; * ხორავა ბ., აფხაზთა 1867 წლის მუჰაჯირობა, თბ., 2004; * Levene M., Penny R., The massacre in history, NY., 1999 * ახვლედიანი ხ., სახალხო-განმათავისუფლებელი ბრძოლის ისტორიიდან სამხრეთ საქართველოში, ბათ., 1956; * ლომსაძე შ., სამცხე-ჯავახეთი (XVIII საუკუნის შუაწლებიდან XIX საუკუნის შუაწლებამდე), თბ., 1975; * მეგრელიძე შ., აჭარის წარსულიდან (მუჰაჯირობა 1878-1882 წწ.), თბ., 1964; * Дзидзария Г. А., Махаджирство и проблемы истории Абхазии XIX столетия. 2 изд, Сух., 1982. == Азхьарԥшқәа == *[https://web.archive.org/web/20130819223602/http://apn-nn.ru/diskurs_s/40.html А. Суриков Неизвестная грань Кавказской войны] ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} 3b8a6bip6w1s2g29urjh2qrzks8viak Авалли бызшәа 0 43975 169346 158797 2026-07-12T14:33:30Z AbidzbaS 25606 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 169346 wikitext text/x-wiki {{Акарточка абызшәа | ахьӡ = Авалли бызшәа | ахатәы хьӡы = {{lang|cy|Cymraeg}}, {{lang|cy|y Gymraeg}} | ацәажәашьа = {{IPA|cy|kəmˈraːiɡ||Cymraeg (cropped).wav}} | атәылақәа = Британиаду ([[Уелс]], [[Англызтәыла]]), Аргентина ([[Чубут Апровинциа]]) | ацәажәаҩцәа = 700,000 инареиҳаны (2012) хыԥхьаӡара Уельс: 562,016 (2011 шықәсазы имҩаԥгаз аҭаҩра инақәыршәаны Уельс ауааԥсыра рҟынтә 19,0%) | familycolor = Indo-European | аҭа2 = [[Кельттәи абызшәақәа]] | аҭа3 = [[Адгьылбжьахатә кельт бызшәақәа]] | аҭа4 = [[Абритантә бызшәақәа]] | аҭа5 = [[Мраҭашәаратәи абритантә бызшәақәа]] | адиа1 = [[Кофитәи адиалект]] | адиа2 = [[Гвиндодег]] | адиа3 = [[Повисег]] | адиа4 = [[Дыфедег]] | адиа5 = [[Гвенхвисег]] | адиа6 = [[Патагониатәи Уэлстәи]] | аҩыратә система = [[Алаҭын алфавит]] (Уэлстәи алфавит)<br />[[Уэлстәи Браилтә шрифт]] | аҳәынҭқарратә бызшәа = [[Уелс]] (Британиаду) | аиҵара = [[Аргентина]] (Чубуттәи апровинциа) | iso1 = cy | iso2 = cym | iso3 = cym | glotto = wels1247 | glottoname = Welsh | lingua = 50-ABA | ахсаала = Welsh speakers in the 2021 census.svg | mapcaption = [[Уелс бызшәала ицәажәо ауааԥсыра]] [[Уелс]] 2021 ашықәс азы аҭаҩҩыра инақәыршәаны | notice = IPA }} Аамҭа: 4 минуҭи 29 секунди.4:29 Ауельс бызшәа аҳәашьа аҿырԥштәы Авалли бызшәа, иара убас Уельстәи мамзаргьы Кимртәи абызшәа; ахатә хьӡы - Cymraeg (аҳәашьа: [kəmˈrɑːɨɡ]), мамзаргьы y Gymraeg (аҳәашьа: [ə ɡəmˈrɑːɨɡ]) – Уельс ишьақәгылаз англыз бызшәа авариант уельстәи англыз бызшәа иаҿырԥшны, уи Бритониктәи Clangnguel агәыԥ акельттә абызшәақәа бриттатәи ргәыԥ ахь иаҵанакуеит. Еиҳа ирылаҵәаны иҟоуп Британиа мраҭашәаратәи ахәҭаҿы - Уельс (авалл. Cymru), иара убас Чубут - Аргентина Патагониа арегион аҿы аваллицә-аиммигрантцәа рколониаҿы[5]. Иахьа еиҳа ирылаҵәоуп акельттә бызшәа. ==Астатус== 2011 шықәсазы имҩаԥгаз аҭаҩра инақәыршәаны, 583 000-ҩык, мамзаргьы ауааԥсыра рҟынтә 20%, авали бызшәала ицәажәоит (2001 шықәсазы 20,8% ракәын) [6]; убри аан ашәҟәынҵара иаанарԥшуеит Уельс инхо ауааԥсыра рҟынтә 25% Уельс анҭыҵ ишиз. [[Британиа Ду|Британиа ду]] егьырҭ ахәҭақәа рҿы авали бызшәала ицәажәо рхыԥхьаӡара ииашаны ишьақыргылаӡам, аха урҭ рхыԥхьаӡара ихадоу ақалақьқәа рҿи Англиа Уельси рҳәааҿи еиҳа ирацәоуп. Авали бызшәала аус зуа ателеканал S4C излаҳәо ала, 1993 шықәсазы Англиа уи заҳауаз ауаа 133 000 раҟара ыҟан; урҭ хыџьара ишаны рыхәҭак Лондон Ду инхон[7]. Уи адагьы, авали бызшәала ицәажәо нхоит Канадеи (3,160 Ethnologue[8] инақәыршәаны) [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Еиду Америка Аштатқәа]] рыҟны. Авали бызшәала ицәажәо рыбжьара англыз бызшәа ззымдыруа маҷҩуп (Чубут акаршәраҿы инхо авалиицәа алаҳамҵозар, урҭ аҩбатәи бызшәас аиспан бызшәоуп ирымоу)[10]. АУбас ишыҟоугьы, аӡәырҩы есыҽнытәи аԥсҭазаараҿы англыз бызшәа аасҭа авали бызшәа рхы иадырхәалар еиӷьаршьоит. Ацәажәаҩ иалихуа абызшәа аҽаԥсахыр алшоит излацәажәо атема инамаданы (абызшәадырраҿы уи «акод-аиҭакра» ҳәа иашьҭоуп). Лассы-лассы акодқәа реилаԥсарагьы ҟалалоит (иаҳҳәап, зны-зынла ицәажәо ражәаҳәа англыз ажәақәа аларҵалоит). Авали бызшәа бызшәа маҷны, англыз бызшәа ақәыӷәӷәо ишыҟоугьы, 20-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы уи иаиуа адгылара иазҳауа иалагеит Plaid Cymru, Cymdeithas yr Iaith (Welsh Language Society) («Авали бызшәа ауаажәларра») реиԥш иҟоу амилаҭтә политикатә еиҿкаарақәа шьҭыҵуа ианалага. Актәи абызшәа аҳасабала, авали бызшәа еиҳа ирылҵәаны иҟоуп Уельс аҩадатәи амраҭашәаратәи ақыҭақәа рҿы – раԥхьа иргыланы, Гуинет, Денбишир, Аил-оф-Англси, Кармартеншир, Аҩадатәи Пембрукшир, Кередиџион, мраҭашәаратәи Гламорган ахәҭақәа рҿы - аха вали бызшәала ибзианы ицәажәо ауаа Уельс зегьы аҟны иуԥылар ауеит. Убри аан ақалақь дуқәа рҿы аладаҟа шамахамзар ахархәара амаӡам (Кардифф, Ниупорт, Бриџьенд; убасшәа иҟоуп Суонсигьы). Авали бызшәа аԥсы ҭоуп; уи зықьҩыла ауаа рыԥсҭазаараҿы рхы иадырхәоит, насгьы Уельс зехьынџьара иҟоуп. (1993)[15], Уельстәи абызшәатә акти Уельстәи аиҳабыратә акти (1998) ишьақәнаргылеит авали бызшәеи англыз бызшәеи реиҟарара. Ауаажәларратә усбарҭақәа Авали бызшәазы апрограмма аздырхиароуп, анагӡарагьы алдыршароуп. Убри аҟнытә аҭыԥантәи ахеилакқәеи Уельстәи Амилаҭтә Еизареи авали бызшәа официалтә бызшәак аҳасбала рхы иадырхәоит, Уельстәи аофициалтә кьыԥхьтә материалқәеи акоммуникациақәеи вали бызшәала иҭрыжьуеит, (иаҳҳәап, ашкол аҟынтә аҭаацәа рахь ирышьҭуа ашәҟәқәа, абиблиотекатә информациа, аҭыԥантәи ахеилак адырраҭарақәа) Уельс амҩатә дыргақәа зегьы англыз бызшәеи авали бызшәеи рыла иарбазароуп, аҭыԥхьыӡқәагьы уахь иналаҵаны. Британиа ду Аиҳабыра авали бызшәа инамаданы Арегионалтә бызшәақәеи амилаҭ маҷ рбызшәақәеи рзы Европатәи ахартиа шьақәдырӷәӷәеит. Авали бызшәа ахәаԥшцәа рацәаҩны иаиуит 1982 шықәса абҵарамзазы апраим-таим авали бызшәала мацара адырраҭарақәа ҟазҵоз ателеканал S4C («Sianel Pedwar Cymru», «4-тәи аканал, Уельс»), анаԥҵаха ашьҭахь. 1981 шықәсазы Британиа ду Атәылауаҩразы Азакәан инақәыршәаны, англыз бызшәа мамзаргьы ашотланд бызшәа инаваргыланы авали бызшәала ацәажәара, атәылауаҩра аиуразы абызшәа адырра ашәага-зага ақәныҟәаразы ԥҟараны иҟалеит. ==Адиалектқәа== Ҩ-бызшәак зҳәо амҩатә дырга Кардифф Иарбанзаалак аԥсабараҿы иҟоу абызшәақәа реиԥш авалли бызшәа адиалектқәа амоуп. Урҭ аҩыратә бызшәаҿы аасҭа ацәажәаратә бызшәаҿы еиҳа иубарҭоуп. Иманшәалоуп, еиҳа классла аихшаразы Уельс Аҩадатәии (Gogledd Cymru) Аладатәии (De Cymru) адиалектқәа рыла. Адиалекттә еиԥшымрақәа ыҟоуп ажәар аҟны, аҳәашьеи, аграмматикеи рыҟны, аха ара аиԥшымрақәа маҷуп. Адиалектқәа реиԥшымра ааҳарԥшыр ҳалшоит абас еиԥш иҟоу аафразала: «Ачаи уҭахызар?» Аҩадаҟа ари аҳәоу Dach chi isio panad? ҳәа иҟалоит, Аладаҟа ари азҵаара иҟоуп абас ишьақәгылоит: Dych chi’n moyn dishgled?. Ацәажәашьаҿы адиалекттә еиԥшымрақәа рҿырԥштәыс иааугар ҟалоит анбан S ирхәанчаны иахьырҳәо, иаагозар, mis "амза» Аҩадаҟа '[mɪs] еиԥш иоҳәоит, Аладаҟа - [mɪʃ] ҳәа. Ииашаҵәҟьаны, иахьатәи авалли бызшәа адиалектқәа рыбжьара иҟоу аиԥшымрақәа маҷуп, ацәажәаратә бызшәеи алитературатә бызшәеи рыбжьара иҟоу аиԥшымрақәа ирыҿырԥшны иугозар. Аҵыхәтәантәи еиҳа иформалтәуп, насгьы, Абиблиа злеиҭагоу авалли бызшәоуп (аха Beibl Cymraeg Newydd - "Иҿыцу аваллиә Библиа" - 1588 шықәсазы иҟаз атрадициатә Библиа аасҭа бызшәала еиҳа аформалла еиҵоуп). Азҵаара «Ачаи ужәырц уҭахызар?» алитературатә бызшәала ҟалашьа амам - аҳәараҿы, уи азҵаара абас ирҳәон, A oes arnoch eisiau cwpanaid o de? Алитературатә бызшәа иамоу аҷыдарақәа ацәажәаратә бызшәа иаҿырԥшны иугозар, уа еиҳа лассы-лассы иуԥылоит еиҭаҵуа аҟаҵарбатә формақәа, аамҭақәак рхархәараҿы рҽыԥсахрақәа (иаҳҳәап, ҳаамҭазтәи абызшәаҿы алитературатә имперфект акондиционалис аҵакы амоуп), ахьӡцынхәрақәа рхархәара еиҵахоит (урҭ ирҳәо аинформациа еиҳарак аҟаҵарбақәеи аԥынгылақәеи рыла иаадырԥшуеит) насгьы англыз бызшәала иаагоу ажәақәа валли бызшәала рыԥсахра атенденциа еиҳа ирацәаны иуԥылоит. ==Аҭоурых== Астатиа хада: Авалли бызшәа аҭоурых Абжьаратәи Уельстәи анапылаҩыра аҟынтәи адаҟьа "Гододин" апоема зну. Уельстәи абызшәа аҭоурых 14 шәышықәса инареиҳаны иахыҵуеит, алингвистцәа иалыркаауеит абарҭ апериодқәа,), архаикатә ҳәа (VI-тәи ашәышықәса агәҭа инаркны VIII-тәи ашәышықәса агәҭаҟынӡа), ажәытәӡатәи валлитәи ҳәа (VIII-тәи ашәышықәса агәҭа инаркны XII-тәи алагамҭанӡа), абжьараваллитәи (XII-тәи ашәышықәса алагамҭа XIV анҵәамҭанӡа), иахьатәи авалли бызшәа аҩныҵҟа иҟоуп: заатәи аваллиитә (XV-тәи ашәышықәса алагамҭа инаркны XVI-тәи ашәышықәсанӡа) иахьатәи авалли бызшәа (XVI-тәи ашәышықәса анҵәамҭа инаркны). Британиа иԥшааз абритттә бызшәақәа раԥхьатәи абаҟақәа III-тәи ашәышықәса иаҵанакуеит - урҭ, ҷыдала, Батнтәи аурым аҩырақәа роуп, ара абриттә бызшәақәа рҟынтәи иаланагалаз ыҟоуп, еиҳарак ахьыӡқәа. Ҳара ҳҟынӡа иааиз ахыҵхырҭақәа авалли бызшәала иҩуп ҳәа ҳәа иԥхьаӡоу VI-тәи ашәышықәса иаҵанакуазар ауеит, насгьы уи аамҭазы иҟаз аҵарауаа шьоукы (иаҳҳәап, Џон Т. Кук) ихьшәоу азеиԥшбриттәи абызшәаоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Ари абызшәа иазкны, шамахамзар, акгьы ҳаздырӡом. Анаҩстәи акрызҵазкәа аамҭа ҳәа ишьоуп, ажәытәӡатәи аваллитә ахьӡын (IX-тәи ашәышықәса инаркны XI-тәи ашәышықәсанӡа); уи акрал Хиуел Бзиа изакәанқәа рбызшәа акәын (аха ҳара ҳҟынӡа иааӡаз абжьаратәи уаваллитәии алаҭынтәии напылаҩырақәа мацара роуп), иара убас Уельси аладатәи Шотландиеи рпоезиаҟны (усҟан уи ауааԥсыра британцәан). Англосаксонтә колонизациа аҽарҭбаара абзоурала, Уельстәи акельтцәа Англиа аҩадатәи ахәҭаҿы иҟаз Кумбриан бызшәала ицәажәоз мраҭашәаратәи ахәҭаҿы иҟаз Корн бызшәала ицәажәоз акельтцәеи рбызшәақәа еиҟәыҭхахо иалагеит. Абжьараваллиитә (мамзаргьы Cymraeg Canol) XII-тәи ашәышықәса инаркны XIV-тәи ашәышықәсанӡа иҟаз авалли бызшәа ахьӡуп, уи аҟынтәи ҳара ҳҟынӡа иааӡаз аршаҳаҭгақәа еиҳа ирацәоуп, абызшәа заатәи аамҭақәа рзаасҭа. Ҳара ҳҟынӡа иааз. Ари Мабиноги заатәи анапылаҩырақәа зегьы ирбазшәоуп, аҭоурыхқәа еиҳа шырхыҵуагьы. Абжьараваллиитә бызшәа еилыркаауеит иахьа уи абызшәала ицәажәо, уадаҩрақәак рԥылозаргьы. Иахьатәи авалли бызшәа аҭоурых ҩ-периодкны иаҳшар ҳалшоит. Аԥхьатәи - ҳаамҭазтәи авалли бызшәа, (XIV-тәи ашәышықәса инаркны XVI-тәи ашәышықәса анҵәамҭанӡа иҟан). Ари аҳҭынра апоетцәа (Y Cywyddwyr) рбызшәакәын - ҷыдала, Давид ап Гвилим. Ихьшәоу аваллиҿыцтә 1588 азы Уильям Морган иеиҭеигаз Абиблиа акьыԥхьрала иалагоит. Акрал Џеимс I иверсиаҿы англыз бызшәала еиҭагоу еиԥш, Морган еиҭеигаз абиблиа абызшәа акыр иҭышәнартәалеит, насгьы иахьатәи абызшәа (еиҳарак аҩыратә, аофициалтә версиа) макьанагьы Морган ибызшәа еиԥш, аваллиҿыц аҟазшьақәа еиқәнархеит, аха, ҳәарада, уи аахыс ԥсахрақәак ҟалеит. Авалли бызшәа XIX-тәи ашәышықәсазы раԥхьаӡатәи ихаҭәаау аваллитә жәарқәа анҭыҵ ашьҭахь еиҳа аҿиара аиуит. Даниел Силван Еванс иеиԥш иҟоу раԥхьатәи аваллиитә лексикографцәа русумҭақәа рыбзоурала абызшәа еиҳа ииашаны анҵара алнаршеит, ҳаамҭазтәи ажәарқәа, иаҳҳәап, Geiriadur Prifysgol Cymru («Уельстәи Ауниверситет ажәар») арҭ ажәарқәа ирықәныҟәеит. ==Аорфографиа== Иахьатәи аваллиитә орфографиа анҭышәынтәалаз ааигәоуп; ии аҿы XVII-тәи ашәышықәсазы Уильям Морган иеиҭиегаз Абиблиа ароль ду нанагӡеит. Авалли бызшәа заатәи аамҭақәа рзы аҩыра аҭышәынтәалара еиҳа еиҵан - ҷыдала, анбан к еиҳаны ахархәара аман, иахьатәи f аҭыԥан v ахархәара (насгьы, уи инақәыршәаны, ff аҭыԥан f). Анбанқәа (ы) ЖӘАА Ахьӡ а [a] a b b]bi c[k]ecch[x]èchd[d]didd[ð]èdde[ɛ]ef[v]èfff[f]èffg[g]ègng[ŋ]èngh[h]aetsi[ɪ]il[l]èlll[ɬ]èllm[m]emn[n]èno[ɔ]op[p]piph[f]ffir[r]èrrh[r̥]rhis[s]èst[t]tith[θ]èthu[ɨ], [i]u bedolw[ʊ]ŵy[ɨ], [i], [ə]y [əː] Анбан j ахархәара амоуп ииашаҵәҟьаны англыз бызшәа аҟынтәи иаагоу ажәақәа рҿы (jîns "jeans"), иара убасгьы библиатә хьыӡқәак рҿы: Уильям Морган иеиҭагара аамҭазы иҟан ахатәы уельстә традициа алаҭын бызшәала зегьы аиагара, аха Ареформациа ашьҭахь англыз бызшәеи ауельс бызшәеи аиҭагақәа англыз бызшәахьы рхы дырхо иалагеит. Убас, ҿырԥштәыс иаагозар, ахьӡ Иов еиҭагатәуп Иоб ҳәа, мамзаргьы - Иов ҳәа. Анбанқәа k (ce), v (fi), x (ecs), z (zèd) егьырҭ абызшәақәа рҟынтә иалалаз ажәақәа рҿы мацара ауп иахьыҟоу, еиҳарак атерминқәа рҿы, аха урҭ есымша рхы иадырхәом. Убас, ҿырԥштәыс иаагозар, Геириадур Термау («Атерминқәа ржәар») официалтә ҭыжьымҭаҿы аԥхьарба кило- аҩышьа кило-, уи иашьҭанеиуеит Ауниверситеттә жәар, аха цило- зегьы еицырдыруа вариантуп. Иҟоуп еиуеиԥшым ажәарқәа рҿгьы аиқәымшәарақәа: ҿырԥштәыс иаагозар, ГТ аҿы зеро "зеро", аха агеографиатә, афизикатә-математикатә, акомпиутертә терминқәа ржәарқәа рҿы уҳәа, серо. Абжьыҟа ахыхь иҟоу атрематә дырга ( ̈) иаанарԥшуеит уи хазы ишҳәоу, дифтонг ахәҭак аҳасабала акәымкәа, иаҳҳәап, copïo («ақәҭыхра») [ɔˈpiːɔ] ҳәа иҳәоуп, [ɔpjó] ҳәа акәымкәа. Абызшәатә ҷыдарақәа Афонологиеи аорфографиеи [z] еицырзеиԥшым ажәақәа рҿы мацара ауп иахьыҟоу, ҩадатәи адиалектқәа рҿы [s][45] ҳәа ирҳәоит. Аҩадатәи адиалектқәа рҿы [h][46] ыҟаӡам; уи адагьы, ҩадатәи алитературатә лагамҭа chw- [xw] [w][47] иақәшәоит. Ажәа аҵыхәан лассы-лассы абжьыҟақәа f, dd рылшәоит ( tref, tre "ақыҭа"; mynydd "шьха" насгьы i fyny "хыхь", ишыҟаҵәҟьо еиҭоугар - "шьхаҟа"иҟалоит)[48]. Жәа-жәала еиҭоугозар Аҩадатәи адиалектқәак рҿы [s] иццакны ацәажәараан абжьыҟақәа раԥхьа [ʃ] ҳәа ирҳәоит (иаҳҳәап, Nes i fynd adre ['néʃi 'vɨnd 'adre] "Сара аҩныҟа сцеит"). Абжьыҟақәа [аредакциа | акод аредакциа азутәуп] Уельстәи абызшәаҿы абжьыҟа кьаҿқәеи абжьыҟа ауқәеи еиқәшәаӡом, урҭ рыҟазаара мацара акәымкәа, рхаҭашьагьы еиԥшым, иаагоу аҿырԥштәы аҟынтәи ишаҳбо еиԥш. Ари аиқәымшәара семантикатәуп: (еиҿырԥш). [муːг] "алҩа" - [м'г] "аҵәца". Уельстәи абжьыҟақәа рҿы еилкааны иубарҭоуп еиҵыхуи абжьыҟеи икьаҿуи реиԥшымзаара. Абжьыҟақәа рсиа инақәыршәаны, уельстәи абызшәа адиалектқәа ҩ-гәыԥ дук рыла еихшоуп: ҩадатәии ладатәии (уахәаԥш адиалектқәа). Ихадоу аиԥшымрақәа руак: абжьқәа [ɨ(ː)] (аҩышьа u, y) еиԥш [iː], [ɪ] (аҩышьа i) рыбжьара аиқәшәара ма реиԥшымзаара. Аҩадаҟа, абарҭ абжьқәа зегьы [и] иақәшәоит. [ɪ]; убри аҟнытә, еиԥшымзаара ыҟам, иаҳҳәап, фу “иҟан” фи “сара”. Уельстәи абызшәагьы адифтонгқәа рыла ибеиоуп. Еиҳа инарҭбаау асистемақәа уԥылоит [[Аҩада]]; ҩадаҟа, еиԥшу адифтонгқәа рацәоуп. Адифтонгқәа зегьы ргәыԥ абас иҟоуп (ахыцқәа ирҭакуп - Аҩадатәи Уельс аҳәашьа): [аɨ] ([аɪ]), [аɪ], [аʊ], [əɪ], [əɨ] ([əɪ]), [аа], [аɨ] ([аɪ]), [ааӷ], [аа], [аа], [аа], [аа], [аа] ([аа]), [ ʊɪ], [ ɨʊ] ([ɪʊ])[53]. Авалли бызшәаҿы ақәыӷәӷәара ажәа аҵыхәтәантәи абжьыҟаҿы иҟоуп; еиҳарак ақәыӷәӷәара абри адырга ( ́) ала иарбоуп, иаҳҳәап, ffarwél (англыз бызшәала «бзиала шәаабеит» аҟынтә). Уельстәи абызшәаҿы ақәыӷәӷәара мчуп, аха ақәыӷәӷәара змоу абжьыҟаҿы ақәыӷәӷәарамч иунарбоит абжьыҟа маҷк амчлаҟәра. Аҭоурыхтә ҟазшьала, уи зыхҟьо ақәыӷәӷәара аҵыхәтәантәи абжьыҟаҿы иахьыҟоу ауп, насгьы абжьаратәи Уельстәи аамҭазы ауп уи аҽанаԥсахыз; уаанӡа ақәыӷәӷәара змаз абжьыҟа акәын (ҷыдала, ақәыӷәӷәара змоу абжьыҟақәа ажәеинраалаҿы рифмас рхы иадырхәоит; уахәаԥш kinhaned). Уельстәи абызшәаҿы англыз бызшәаҿы еиԥш даараӡа имаҷны иҟоуп ақәыӷәӷәара ӷәӷәа. [ə] ацәырҵрагьы абри апроцесс иадҳәалоуп. Аҵыхәтәантәи абжьыҟаҿы ақәыӷәӷәара еиҭакрада иахьыҟоу иахҟьаны, шьаҭак змоу ажәақәа рҿи, еиуеиԥшым аформақәа рҿи, рхы иадырхәо ажәак ақәыӷәӷәара еиҭасуеит, ажәақәа ухы ишаурхәо еиԥш ақәыӷәӷәара ииасыр алшоит ажәа аҵыхәтәахьы, иаҳҳәап: • Ысгриф - /ˈəsgriv/ “статиа” ма “есеи”; • Ысгрифен – /əsˈгривен/ “документ”; • Ысгрифениадау – /əсгривеˈнџьада/ “документқәа”; • Ысгрифенедиг – /əсгривеˈнедиг/ “иҩуп”; • Ысгрифенну – /əсгриˈвенɨ/ “аҩра”; • Ысгрифенидд – /əсгриˈвенɨð/ “амаӡаныҟәгаҩ”; • Ысгрифениддес – /əсгривеˈнəдес/ “амаӡаныҟәгаҩ”; • Ысгрифениддион – /əсгривеˈнəдџьон/ “амаӡаныҟәгаҩцәа”. Аҳәса рыкласс ажәа ацуҵар ysgrifennyddes ysgrifennydd аҩбатәи ажәа аҳәашьа (у) аԥсахуеит абжьыҟа (y) аҳәашьа аҵыхәтәантәи ажәа иадҳәалоуп азы. ==Аморфологиа== Алагамҭатә цыбжьыҟақәа рмутациақәа Аԥхьатәи ацыбжьыҟақәа рмутациа акельт бызшәақәа зегьы ирҟазшьарбагоу феноменуп. Ажәаҿы актәи ашьҭыбжь аграмматикатә контекст иахәаԥшны аҽаԥсахыр алшоит (иаҳҳәап, ахьӡ аамҭа аарԥшразы ахархәара амазар: dydd Llun "аҩаша", аха ddydd Llun "аҩаша") мамзаргьы иаԥхьанеиуа ажәа иахәаԥшны, иаҳҳәап, i "to", yn "in" и а "и". Уельстәи абызшәаҿы х-мутациак ыҟоуп: аԥшқа (ленициа), аназалтәи, аспиранттәи[57]. Арадикал Ленизиа Аназалтә мутациеи Аспирант амутациеи р б мх рф б ф м т д нх т д дд н ц нгх ж ∅* нг м е ll l rh r *g азы амутациа ԥшқа иаанарԥшуеит раԥхьатәи ашьҭыбжь абыжьшәара. Иаҳҳәап, gardd "абаҳча" ҟалоит yr ardd "(абри) абаҳча". Иҭацәу аҭыԥ ҵакыс иамоуп ацыбжьыҟа амутациа амам ҳәа. Иаҳҳәап, "ахаҳә" авалли бызшәала carreg ауп, насгьы "(абри) ахаҳә" (еилкаау артикл ацны) y garreg (амутациа ԥшқа); «схаҳә» ҳәа изышьҭоу fy ngharreg (аԥынҵатә амутациа) ауп, «лхаҳә» ҳәа изышьҭоу ei charreg (аспиранттә мутациа) ауп. Абарҭ аҿырԥштәқәа алитературатә бызшәа иаҷыдаҟазшьоуп; диалектқәак рҿы, амутациа ԥсыҽ хәыҷы-хәыҷла аназализациеи аспирантизациеи рҭыԥ ааннакылоит, урҭ рышьҭахь иҟоу апроцесс еиҳа имаҷны иахьеилкаахо азы. Ацәажәаратә бызшәаҿы аспиранттә мутациа С мацара ауп изызку, насгьы џьара-џьара зынӡа еилкаам ус изыҟоу (иҟоуп алафқәа, ҿыц иааз, иҟалаз ариашара иахҟьаны, абар аҿы акы анаҿарҵо “jin a thonic” шырҳәо). Иахьа диалектқәак рҿы анозалтә мутациа ҩ-позициак рҿы мацара ауп иахьыҟоу. Иҟоуп еилаԥсоу амутациагьы - абжьы змам аплозивқәа аспиранттә мутациа рыхьуеит, иаанхаз ацыбжьыҟақәа амутациа ԥшқа рықәшәоит. Амутациа ԥшқа ихадоу контекстқәа: • аҳәса рыкласс ахьыӡҟақәа азаҵә хыԥхьаӡараҿы артикль анаҩсан (ари амутациа ll, rh иаҵанакӡом); • аҟазшьарбақәа (ҭагылазаашьақәак рҿы ахьыӡҟақәа) аҳәса рыкласс азаҵә хыԥхьаӡара анаҩс; • аҟаҵарба афиниттә формақәа змоу (хаҭарада); • аԥынгылақәеи аидҳәалагақәеи рышьҭахь иарбанзаалак ажәа, иара убасгьы ашьақәырӷәӷәаратә хәҭаҷқәа mi, fe (аҵыхәтәантәи ааныжьны амутациа еиқәырханы); • аҟазшьарбақәа рышьҭахь инеиуа ахьыӡҟақәа зегьы (аишьҭагылатә хыԥхьаӡарақәагьы уахь иналаҵаны), иара убасгьы аԥхьаӡарахьӡқәак рышьҭахь иҟоугьы • адхаларатә хьыӡцынхәрақәа рышьҭахь ды “уара”, еи “иара”; • ахәҭаҷ yn ашьҭахь иҟоу ахьыӡҟақәа (азҳәа ахьыӡҳәа аԥхьа иргылатәуп); ын ашьҭахьтәи аҟазшьарбақәагьы (ари аконструкциа аҟазшьарба аҵакы амоуп). Анозалтә мутациазы ихадоу аконтекстқәа[60]: • аԥынгыла yn “in” ашьҭахь; • адхаларатә хьыӡцынхәра fy «сара» ашьҭахь; • ԥхьаӡарахьыӡқәак рышьҭахь. Аспиранттә мутациазы ашьаҭатә контекстқәа[60]: • аидҳәалага «и» ашьҭахь; • адхаларатә хьыӡцынхәра ашьҭахь ei “her”; • аԥхьаӡарахьӡы ашьҭахь литатив три "хԥа". Еилаԥсоу амутациа аконтекст хада амапкратә ни ашьҭахь (амутациа еиқәырханы иҭыҵтәуп). ==Ахәҭаҷ== Авалли бызшәа иамоуп иалкаау артикл. Уи иалнакаауа ажәа иашьҭанеиуеит, иамоуп у, ыр, р аформақәа. Уи ҟауҵар улшоит абри аԥҟара инақәыршәаны[63]: • аԥхьатәи ажәа абжьыҟала инҵәозар, анаҩстәи ажәа алагамҭа иамыхәаԥшӡакәа, ахархәара аиуеит артикл 'r, иаҳҳәап, Mae’r gath tu allan “Ацгәы адәахьы иҟоуп”; • даҽа ҭагылазаашьақәак рҿы ажәа бжьыҟала иалагозар, артикл yr ахархәара аиуеит, иаҳҳәап, yr ardd; • анаҩстәи ажәа цыбжьыҟала иалагазар, артикл y ахархәара аиуеит, иаҳҳәап, y bachgen. Артикль амутациа ахьуеит аҳәса рыкласс азаҵә хыԥхьаӡараҿы иаҳҳәап, tywysoges “(иҟоуп) аҳкәажә”, аха y dywysoges “(абри) аҳкәажә”. ==Ахьыӡҟақәа== Егьырҭ индоевропатәи абызшәақәа реиҳарак рҿеиԥш, авалли бызшәаҿы ахьыӡҟақәа зегьы грамматикатә ҟазшьак рымоуп; уи ахацәа ма аҳәса рыкласс иаҵанакуеит. Аҭагылазаашьақәа зегьы рҿы ахьыӡҟа акласс аҵакы ианадҳәалоу ада (иаҳҳәап, мам “ан” аҳәса рыкласс), акласс ашьақәыргыларазы аԥҟарақәа ыҟаӡам, ахьыӡҟа акласс иацны игәынкылатәуп . Авалли бызшәаҿы аграмматикатә рацәара ашьақәгыларазы ҩ-мҩак ыҟоуп. Хаҭала ахьыӡҟа арацәа хыԥхьаӡара шьақәгылоит азаҵә хыԥхьаӡара аҟнытә. Ахьыӡҟақәа арацәатә хыԥхьаӡараҿы ишьақәгыларазы имариоу аԥҟарақәа ыҟам; уи еиуеиԥшым амҩақәа рыла ишьақәгылоуп. Иҟоуп ахьыӡҟақәа арацәатә хыԥхьаӡараҿы ианышьақәгылоу анҵәамҭа ацҵарала (еиҳарак -ау), иаҳҳәап, тад "аб" - тадау. Егьырҭ абжьыҟа рыԥсахуеит, иаҳҳәап, бачген "аҷкәын" - бечгын. Даҽа шьоукы урҭ аҩ-методк еицҵаны рхы иадырхәоит, ҿырԥштәыс иаагозар, chwaer "sister" - chwiorydd[66]. Егьырҭ ахьыӡҟақәа рзы, аԥхьатәи аформа арацәа хыԥхьаӡара аформоуп (уахәаԥш аԥхьатәи аформа). Ари асистема ала еиҭасуа ахьыӡҟақәа арацәа хыԥхьаӡара аҟынтәи азаҵә хыԥхьаӡара шьақәдыргылоит асуффикс -ын (ацҵарала) ма -ен (аҳәса рыкласс азы) ацҵарала, иаҳҳәап, plant "хәыҷқәа" насгьы plentyn "хәыҷы", мамзаргьы coed "абна" насгьы coeden "ҵла". Ажәарқәа рҿы зны-зынла арацәа хыԥхьаӡара абри аҭагылазаашьа заҵәык аҿоуп ахьуԥыло. Аҟазшьарбақәа Ишаԥу еиԥш, Уельстәи аҟазшьарбақәа ахьыӡҟа амодификатор иашьҭанеиуеит, аха џьоукы (hen "old", pob "every", holl "all, all" реиԥш иҟоу) урҭ аԥхьа идыргылоит (еиҳа аформалтә бызшәаҿы ма апоезиаҿы, иарбанзаалак аҟазшьарба аԥхьа иргылатәуп; еиуеиԥшым аҟазшьарбақәа рыхкқәа ирызхьамԥшӡакәа, анаҩстәи ахьыӡҟақәа рҿы амутациа маҷк рнаҭоит). Еиҳараӡак аҟазшьарбақәа рҽырыԥсахуам, аха ахацәеи аҳәсеи рыкласс, азаҵә хыԥхьаӡараҿы урҭ еилазмырҩашьо аформақәа акык-ҩбак еиқәхазаргьы. h/м ҳ, бырр (ахаҵа), берр (аԥҳәыс) “кьаҿ” еиԥш. Ахьыӡҟақәа азаҵә хыԥхьаӡараҿы аҳәса рыкласс аҟазшьарбақәа уахь иналаҵаны, амутациа ԥсыҽ рымоуп. Аиҿырԥшра аҩаӡарақәа рышьақәгылара аметод уиаҟара еиҿкаам. Еиҳарак имариоу еилоу аҟазшьарбақәа анҵәамҭақәа -ач роуеит, насгьы -а (-аф) аиҿырԥшразы иаагазар, ажәа ашьаҭа аҵыхәтәантәи ацыбжьыҟа ацны, абжьыҟа ӷәӷәазар, иардагәоит: иаҳҳәап, банног "еиҳа иҳаракӡоу ", баннокач "иҳараку" ", баннока(е) "иреиҳау" (иара убасгьы диведд "иҵыхәтәантәи" - диветхаф "иҵыхәтәантәиӡо"). Аҟазшьарба анҵәамҭаҿы “ашьҭабжь + асонант” акомбинациала, ашьҭабжь ардагәоит: gwydn “ӷәӷәоуп” - gwytnach “еиҳа иӷәӷәаӡоу”. Ари аметод рхы иадырхәоит еилоу аҟазшьарбақәа рҿгьы, иаҳҳәап, арддерчог “ԥшӡа” - арддерчокаф. Ҩ-бжьыҟак ма еиҳаны измоу аҟазшьарбақәа рҿы еиҳарак рхы иадырхәоит ажәақәа mwy “еиҳа” насгьы mwya(f) “еиҳа”, иаҳҳәап, teimladwy “чувствительный”, mwy teimladwy “более чувствительный”, mwya(f) teimladwy “самый чувствительный” (аналитикатә метод ҳәа иашьҭоуп). Анаҩстәи атаблицаҿы иаагоуп адхаларатә хьыӡцынхәрақәа рыхҳәаа (Уельстәи аграмматикатә традициаҿы аҟазшьарбақәа ҳәа иахәаԥшуеит): Аиҟәшара ҳ. ар. ҳ. Актәи ахаҿы fy (+аԥынҵатә мутациа) еин 2-тәи ахаҿы ды (+амутациа ԥшқа) еих Ахԥатәи ахаҿы Ахацәа р. еи (+амутациа ԥшқа) еу Аҳәса р. аи (+аспиранттә мутациа) Ахацәеи аҳәсеи рыкласс ахьыӡцынхәрақәа ei ирыԥхьоит [iː][72]. Аҳәса рыкласс ахьыӡцынхәра еи (зны-зынла ахьыӡцынхәрақәа еу, еин) абри ажәа абжьыҟала иалагазар h- ацҵара аанарԥшуеит: ei harglwydd “her master” [73]. «лара лаҳ» Адхаларатә хьыӡцынхәрақәа рхы иадырхәоит ахықәкытә хьыӡцынхәрақәа раҳасабалагьы. Уельстәи ажәаҳәаҿы "Сара Родри дызбоит" иақәшәоит Dw i'n gweld Rhodri ("Сара Родри иблақәа рҿы сыҟоуп"), аха "Сара дызбоит" Dw i'n ei weld fe - литералтәи: "Сара иара иблақәа рҿы сыҟоуп"; “Сара субоит” Дв и’н ды велд ди (“Сара уԥхыӡ аҿы сыҟоуп”) уҳәа убас иҵегьы[72]. Аҩыратә бызшәаҿы адхаларатә ҟазшьарбақәа, зҭаху рхархәара даара имаҷуп, ахьыӡцынхәра иашьҭанеиуазар иаҳҳәап, y car mau “сымашьына”, y llyfr eiddoch “ушәҟәы”.[74] Адхаларатә хьыӡцынхәрақәа иалыркаауа ахьӡ аԥхьа игылоуп, урҭ ирышьҭанеиуеит ахатәы хьыӡцынхәра иашьашәалоу аформа, ҿырԥштәыс иаагозар, fy mara i “сыча”, dy fara di “уча”, ei fara fe “ича” [73]. Ахьыӡцынхәрақәа раҳасабала (y)ma “абра” насгьы (y)na “абра” (даара лассы-лассы cw “хара уаҟа”) иахьатәи уельс бызшәаҿы ацынгылақәа рхы иадырхәоит. Урҭ иалыркаауа ажәа ашьҭахь идыргылоит, уигьы артикль алҵуеит, ҿырԥштәыс иаагозар, y llyfr "ашәҟәы (иалкаау)", y llyfr 'ma "абри ашәҟәы", y llyfr 'na "уи ашәҟәы". Алитературатә бызшәаҿы иҟоуп ииашоу арбагатә хьыӡцынхәрақәа hwn/hon/hyn “абри/уи/арҭ”, hwnnw/honno/hynny “уи/уи/урҭ”. Урҭгьы артикуль рҭахуп[75]. ==Ахьыӡцынхәрақәа== Уельстәи абызшәаҿы иҟоуп абарҭ ахатәы хьыӡцынхәрақәа: Азаҵә хыԥхьаӡара. Арацәа хыԥхьаӡара. Актәи ахаҿы (ф)и ни Аҩбатәи ахаҿы ти, ди чи Ахԥатәи ахаҿы Ахацәа рыкласс е(ф) (ҩадаҟа), (ф)о (ладаҟа) nhw [nu] Аҳәса рыкласс hi Аҟаҵарбақәа [аредакциа | акод аредакциа азутәуп] Аҟаҵарбатә система аграмматикатә ган ауп, аформалтә литературатә бызшәеи ацәажәаратә бызшәеи еиԥшӡам, аҩыратә бызшәа еиҳа имаҷны астандарттә регистрқәа ирҿурԥшуазар. Авалли бызшәаҿы, аграмматикатә аамҭақәа реиҳарак ацхыраагӡатә ҟаҵарба рхы иадырхәоит, еиҳарак bod "to be". Уи акониугациа ҵаҟа ҳалацәажәоит. аҟаҵарбатә формақәа шьақәгылоуп ацхыраагӡатә ҟаҵарба bod ахархәарала: уажәтәи аамҭа, ииасыз аамҭа, futurum, аҭагылазаашьатә гәалаҟазаара. Урҭ зегьы еиԥшны ишьақәгылоуп: аҟаҵарба бод (субъект) иақәшәо ​​аформа, ацҵаратә элемент ын (абжьыҟақәа рышьҭахь н формала) аҟаҵарба ахьӡгьы. Убас ала, «Игәы иаанагоит» ҳәа еиҭагоуп Mae e’n meddwl; “Иара дхәыцуеит” - Быдд е’н меддвл. Убри аан, еилоу аамҭатә формақәа зегьы рҿы иҟоуп иҷыдоу инаӡоу аформақәа, урҭ шьақәгылоит ын ԥсахны уеди ала. Аперфект аарԥшуп аҟаҵарба бод уажәтәи аамҭатә формақәа рыла, ииасыз аамҭа хара - инаӡам аформақәа рыла, иҟалараны иҟоу аамҭатә формақәа рыла, насгьы асубъективтә перфект - асубъективтә гәалаҟазаара аформақәа рхархәарала. Иаҳҳәап, «игәы иаанагеит» - мае е уеди меддвл. Убри аамҭазы, даҽа спецификатә формақәа рхы иадырхәар рылшоит yn, wedi рҭыԥан, иаҳҳәап, аҟазшьарба newydd (ишьҭанеиуа аҟаҵарбатә хьыӡцынхәра ацҵаны) аҵакы “ҿыц” (Maen nhw newydd gyrraedd - “Урҭ уажәоуп ианааи”) ​​мамзаргьы аԥынгыла ам агәазыҳәара аарԥшразы. Анегативтә ҟазшьа аарԥшразы, анормалтә негативтә конструкциа + wedi ахархәара алшоит (Dydyn nhw ddim wedi cyrraedd “Урҭ макьана имааиц”), мамзаргьы иҟалап аԥынгыла heb “without” (аҟаҵарба ахьыӡцынхәра амутациа ԥшқа аманы) (Дв и хеб фвита “Сара макьана акрысымфаӡацт”). Уельс ацәажәаратә бызшәаҿы еиқәхоит ииасхьоу, иҟалараны иҟоу аамҭақәа (аҩыратә бызшәа уажәтәи аамҭа иақәшәо) архьыԥшратә аркьынаа аформала, уи абраҟа иаагоуп аҟаҵарба talu "ашәара" аҿырԥштәаҿы. Азаҵә. хаԥхь. Арацәа хаԥхь. Азаҵә. хыԥхь. Арацәа. хыԥхь. Ииасхьоу аамҭа 1-тәи ахаҿы Tales Talon 2-тәи ахаҿы Talest Taloch 3- тәи ахаҿы Talodd Talon Иҟалаша аамҭа 1- тәи ахаҿы tala(f) Talwn 2- тәи ахаҿы Tali Talwch 3- тәи ахаҿы Talith Talan Архьырԥшратә ркьынаа 1- тәи ахаҿы Talwn Talen 2- тәи ахаҿы Talet Talech 3- тәи ахаҿы Talai Talen • Ииасыз аамҭа аформақәа ирызку азгәаҭақәа. • Аформақәа 1-тәи, 2-тәи ахаҿы. ҳ. ҳәа иҩтәуп талаис, талаист ҳәа (ҵаҟа иаагоу алитературатә формақәа ирҿырԥшны), аха рыԥхьашьа еиԥшуп. • Авалли ҩызшәа ахәҭақәак рҿы арацәаратә формақәеи рыбжьара. h. -s- ҭагалатәуп. • Аҩадатәи Уельс талодд аҭыԥан талвс уаҳауеит. • Иҟалараны иҟоу аамҭа аформақәа ирызку азгәаҭақәа. • di ахархәара аиуеит ти аҭыԥан, даҽакала иуҳәозар, тали ди, тали ти акәымкәа. • Аҩадатәи Уельс ахәҭақәак рҿы аталиф ахархәара ҟалоит, аталиф еиԥш иҟоу аформақәа рҭыԥан. • Асубъективтә формақәа рзы азгәаҭа: o -s- ҭагалатәуп ашьаҭеи аҵыхәтәеи рыбжьара. Ииасхьоу аамҭаҿы азҵааратә форма шьақәгылоит аҟаҵарба амутациа маҷ ахархәарала, аха еиҳа-еиҳа уи ашьақәырӷәӷәаратә ҳәоуқәа рҿгьы ахархәара аиуеит. Амапкратә формақәа шьақәгылоит ахьыӡцынхәра ашьҭахь ажәа ддим ахархәарала, насгьы иахьынӡалшо аҟаҵарбаҿы аспиранттә мутациа, даҽакала иуҳәозар имаҷу амутациа ала. Аха араҟагьы амутациа ԥшқа аҭыԥ ааннакылоит (иаҳҳәап, thales i ddim аҭыԥан dales i ddim). Аобиект еилкаазар (артикл ма адхаларатә хьыӡцынхәра амазар, ахьыӡцынхәра ма хатәыхьӡла иаарԥшызар), уи аԥхьа аԥхьагыла о «аҟынтә» ахархәара амазароуп. Ацәажәаратә бызшәаҿы ddim o еиҵахоит mo ҳәа, уи аԥынгыла o акониугациа ааннакылоит: Weles i mohono (fo) - “Сара уи дызбаӡомызт,” еиҿырԥшын. охоно (фо) «иара иҟынтә»[89]. Иҟоуп иара убас ииасхьоуи иҟалараны иҟоуи аамҭақәа рзы еилоу аконструкциақәа архьыԥшратә аркьынааҿы. Урҭ шьақәгылоуп аҟаҵарба gwneud “do” (ҵаҟа акониугациа аҿырԥштәы азы иаҳәа) аамҭатә форма ахархәарала, аҟаҵарбатә хьӡы иацҵаны: Mi wnes i ei weld “I saw him”[90]. Ииасхьоу аамҭа шьақәгылар алшоит аҟаҵарба ддару “ҟалара, ацәырҵра” алагьы, уи аформа аԥсахӡом: Ддару фо ддод “Иара дааит”; Ддару fi weld y ffilm 'ma "Сара абри афильм збеит" (аҵыхәтәантәи аконструкциа зегь раԥхьаӡа иргыланы Аҩадатәи Уельс иаҷыдаҟазшьоуп). ==Ииашам аҟаҵарбақәа== Аҟаҵарба bod “to be” егьырҭ ирылукаауеит лассы-ласс хаҿыла аиҭамҵрала. Ишьақәырӷәӷәам. (Сара...) Азҵааратә. (Сара?..) Амапкратә. (Сара мап…) Азаҵә хыԥхьаӡара. Арацәа хыԥхьаӡара. Уажәтәи аамҭа Актәи ахаҿы dw dyn ydw? ыдын? dw dyn Ашьақәырӷәӷә. (Сара…) Азҵааратә. (Сара?..) Амапкратә. (Сара сакәӡам…) Азаҵә. хыԥ. Арацәа. хыԥ. Азаҵә. хыԥ. Арацәа. хыԥ. Азаҵә. хыԥ. Арацәа. хыԥ. Ҳазҭагылоу аамҭа 1- тәи ахаҿы dw dyn ydw? ydyn? dw dyn 2- тәи ахаҿы (r)wyt dych wyt? ydych? dwyt dych 3- тәи ахаҿы mae maen ydy? ydyn? dydy dydyn Ииасхьоу аамҭа 1- тәи ахаҿы bues buon fues? fuon? fues fuon 2- тәи ахаҿ buest buoch fuest? fuoch? fuest fuoch 3- тәи ахаҿ buodd buon fuodd? fuon? fuodd fuon Аимперфект 1- тәи ахаҿ roeddwn roedden oeddwn? oedden? doeddwn doedden 2- тәи ахаҿ roeddet roeddech oeddet? oeddech? doeddet doeddech 3- тәи ахаҿ roedd roeddyn oedd? oeddyn? doedd doeddyn Иҟалаша аамҭа 1- тәи ахаҿ bydda byddwn fydda? fyddwn? fydda fyddwn 2- тәи ахаҿ byddi byddwch fyddi? fyddwch? fyddi fyddwch 3- тәи ахаҿ bydd byddan fydd? fyddan? fydd fyddan Аҟаҵарба бод ҩ-шьаҭак рҟынтәи аҭагылазаашьа шьақәнаргылоит: Ашьақәрыӷә. Амапкратә. Азҵааратә. Азаҵә. хыԥ. Арацәа. хыԥ. Азаҵә. хыԥ. Арацәа. хыԥ. Азаҵә. хыԥ. Арацәа. хыԥ. bydd— 1- тәи ахаҿы byddwn bydden Fyddwn fydden fyddwn? fydden? 2- тәи ахаҿы byddet byddech Fyddet fyddech fyddet? fyddech? 3- тәи ахаҿы byddai bydden Fyddai Fydden fyddai? fydden? bas— 1- тәи ахаҿы baswn basen Faswn fasen faswn? fasen? 2- тәи ахаҿы baset basech Faset fasech faset? fasech? 3- тәи ахаҿы basai basen fasai fasen fasai? fasen? • ддим («мап») аҟаҵарба бод «аҟазаара» амапкратә формақәа рҿы ацынхәра ашьҭахь иацҵоуп. • Ари аҟаҵарба аформақәа адиалектқәа рыбжьара акыр еиԥшыӡам. • Инаӡам ацәажәаратә формақәа: о’н и, о’т ти, оедд е/хи, о’н ни, о’ч чи, о’н нҳв. Урҭ рхы иадырхәоит ашьақәырӷәӷәаратә, азҵааратә, мапкратә конструкциақәа рҿы. • Ҿырҳәалатәи ацәажәараҿы иҟалараны иҟоу аамҭеи асубъективтә гәалаҟазаареи рформақәа лассы-лассы маҷк рҽырыԥсахуеит. • Уельстәи абызшәаҿы иџьашьахәуп «ааи» ҳәа ажәа «мап» ҳәа ажәақәеи хазы иахьыҟам. Уи аҭыԥан ахархәара роуеит аҟаҵарба bod[93] аформақәа, аҿырԥштәы: Ydych chi’n hoffi coffi? (“Акаҳуа бзиа ижәбома?” = “Акаҳуа бзиа избоит?”), аҭак ҟалҵоит Ydw (“Сара соуп” = “Иаҳҳәап”) мамзаргьы Nac ydw (“Сара сыҟам” = “Мап”) . Ииашам аҟаҵарбақәа mynd "ацара", gwneud "аҟаҵара", cael "агара", dod "аара" еиԥшуп[94]. Алитературатә бызшәаҿы аидҳәалага Алитературтә бызшәаҿы аҟаҵарба аналитикатә формақәа акырӡа имаҷны иуԥылоит. Аҭыӡҩыраҿи аформалтә бызшәаҿи иуԥылоит еиқәшәоу аҟаҵарбақәа рҵыхәтәақәа. Урҭ зегьы аҟаҵарба афиниттә шьаҭа иадҳәалоуп, уи еснагь ажәартә формаҿы иаагоу аҟаҵарбатә хьыӡҟа иақәшәом. Аҩаша. sefyll "аанхаразы", аха ашьаҭа saf-. Арлахәыратә ркьынаа Акониуктив Адҵаратә аркьынаа Ҳазҭгылоу аамҭа Ииасхьоу аамҭа Аимперфект Пллиусквамперфект Ииашоу Ииашам Азаҵә. хыԥхь. 1 ах. -af -ais* -um -wn -as-wn -wyf -wyf 2 ах. -i* -aist* -ost -et (-it) -as-it -ych* -∅, -a 3 ах. -∅, -a перегласовка -iff -odd -∅ -ai -as-ai -o -ed Арацә. хыԥхь. 1 ах. -wn -as-om -om -em -as-em -om -wn 2 ах. -wch* -as-och -och -ech -as-ech -och -wch 3 ах. -ant -as-ant -ant -ent -as-ent -ont -ent Аимперсонал -ir* -wyd -id* -as-id -es-id* -er -er Атаблицазы азгәаҭақәа. • -it -et аҭыԥан 2 л. Акқәа инаӡам ахәҭак еиҳа иархаикатәу формауп. • Иаҳхысыз аамҭазы ииашам акониугациа иахҟьаны, еиҳарак аҟаҵарба бод «аҟазаара» ҳәа изышьҭоуи аҩбатәи ахәҭак аҳасабала иаҵанакуа аҟаҵарбақәа аԥсахуеит: gwybod «адырра», аднабод «адырра», уҳәа убас иҵегьы. • Аформа 3 л. Акқәа уажәтәи аамҭа аревокал змоу еиуеиԥшым абжьыҟақәа рыԥсахрақәа ахьыҟоу ашьаҭа цқьа аҟынтәи ишьақәгылоуп, еиҳарак аҵыхәтәантәи абжьыҟаҿы: o a → ai: sefyll “аанхара”, ашьаҭа – саф-, уажәтәи. vr. 3 л. Акқәа h. - саиф; o а → еи: галв “ааԥхьара”, ашьаҭа – галв-, уажәтәи. vr. 3 л. Акқәа h. - геилв; o a → y: бвита “ис”, база - бвита-, уажәтәи. vr. 3 л. Акқәа ҳ. - бвити; o e → y: атеб “аҭак аҟаҵара”, ашьаҭа – атеб-, уажәтәи. vr. 3 л. Акқәа h. - етыб; o o → y: агор “аартра”, ашьаҭа - агор-, уажәтәи. vr. 3 л. Акқәа ҳ. - егир; o ae → y: чварае “ахәмарра”, ашьаҭа – чварае-, уажәтәи. vr. 3л. Акқәа ҳ. - ачвери; o aw → y: gwrando “азыӡырҩра”, ашьаҭа – gwrandaw-, уажәтәи. vr. 3л. Аединицақәа h. - гвренди. • Аҵыхәтәа -а 3 л. Акқәа Уажәтәи аамҭа ахәҭак еиҳарак иаднакылоит аденоминациақәа рҿы t аҟны una parháu - “ацҵара” (урҭ еилкаахоит аҟаҵарбатә хьӡы аҵыхәтәантәи абжьыҟаҿы иҟоу акцент ала). • * ҳәа иарбоу анҵәамҭақәа раԥхьа аҵыхәтәантәи абжьыҟа а → е ииаргоит. Ацынгылақәа Уельс бызшәаҿы аԥынгылақәа жәпакы лассы-лассы рформа рыԥсахуеит, ахьыӡцынхәра ианышьақәнаргылоу. Урҭ ирышьҭоуп афлексивтә хьыӡцынхәрақәа, мамзаргьы еидҳәалоу азҳәақәа ҳәа. Урҭ реиҳарак, дан "ҵаҟа" еиԥш, шьаҭанкылатәи ԥҟарак иқәныҟәоит[98]: Азаҵә хаԥхь. Арацә. хыԥхь. Актәи ахаҿы дана и данон ни 2-тәи ахаҿы данат ти даноч чы Ахԥатәи ахаҿы Ахацәа рыкласс дано фе/фо данин нҳу Аҳәса рыкласс Дани салам Иҟоуп адиалекттә еиҭакрагьы, еиҳарак актәии аҩбатәии ахаҿы азаҵә хыԥхьаӡарала. Иҟоу ахаԥхьаӡарақәа рҿы. Ҭыԥқәак рҿы дано и, данот ти ма данач чи уаҳауеит[99]. Аԥынгылақәа реиҳарак иԥсыҽу амутациа рнаҭоит, еиҿҳарԥшыр. аха, gyda "с" (аспиранттә мутациа), yn "in" (назалтә мутациа), rhag "ԥхьа" (мутациа ада)[100]. Ажәар Уельстәи ажәарқәа реиҳарак оригиналтәуп, насгьы еицырзеиԥшу Келтиктәи абызшәахь ишьҭрақәлоит. Аха аурым ампыҵахалаҩцәеи Британиатәи ароманизациеи рныррала иахылҿиааз алаҭын-британиатәи ҩ-бызшәак рыларҵәара иахҟьаны, алаҭын ажәақәа рацәаны авалли бызшәахь иалаеит. Уахь иаҵанакуеит абжьааԥнытәи ажәарқәа рҟынтә ажәақәагьы, иаҳҳәап, циллел «аџьма» (латын бызшәала cultellus); порт "ашә" (порта); pysg "аԥсыӡ" (аԥсыӡ); llong "ӷба" ((навис) лонга). Уи адагьы, абжьаратәи аамҭақәа рзы алаҭын бызшәа аҭыԥ ду ааннакылон аихырхәаратә бызшәа аҳасабала, уи даҽа ԥсахрақәак ирыдҳәалоуп (еиқәырԥшны pechod “sin” (peccatum))[102]. Абжьаратәи ашәышықәсақәа раан афранцыз бызшәеи аскандинав бызшәеи ажәақәагьы авалли бызшәа иалалеит. Ихадараз ароль нанагӡеит англыз бызшәа авалли абызшәазы, уи анырра ду анаҭеит. Нормантәи ампыҵахалара ҟалаанӡагь, ажәытә англыз бызшәа аҟынтә авалли бызшәа иаланагалоит ажәақәа, иаҳҳәап, bews "chapel" (OE bedhus "house of prayer") [104]. XIX-тәи ашәышықәса аламҭалазы ҩ-бызшәак рылацәажәара рацәак иҟамызт, насгьы абызшәа иалалаз ажәақәа маҷны еиҳа хархәара рыман, ацәажәаратә регистрқәа еиҳа ирзааигәаз, алитературатә нормақәа рҟынтәи аасҭа, еиҿҳарԥшып: tatws “акартош” (литературатә акартошь, адиалекттә татерқәа). 20-тәи ашәышықәсазы англыз бызшәа ахархәара еиҳа аҽарҭбааит, уи аҟынтә ажәақәа еиуеиԥшым асферақәа зегьы рҟынтәи иаагоуп (еиҳарак ацәажәараҿы) (еиҿҳарԥшып garej “garage”, tîm “team”, уҳәа убас иҵегьы). Аха 1970-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа инаркны иахьынӡалшаз ала авалли бызшәаҟынтә ажәақәа рхархәара иалагеит. Авалли бызшәа аҟынтәи даҽа бызшәақәак рахь иаланагалаз ажәақәа маҷуп. Абжьаратәи ашәышықәсақәа раан абриттә лаҭын бызшәа ажәытә ирландтә бызшәа ашьақәгылараҿы ароль ду нанагӡеит, уи абритонтә жәақәа маҷымкәа иаланагалеит. Уельстәи англыз бызшәа адиалектқәа рҿы иҟоуп Уельстәи ажәақәа. Уи адагьы, англыз бызшәахь иалалеит Уельстәи абызшәа аҟынтә ажәақәак, уи ҳбоит англыз бызшәа адиалектқәа рҿы, иаҳҳәап, crwth “mole”; естедфод “естедфод, акультуратә фестиваль”. ===Асинтаксис=== ====Имариоу аҳәоу==== Авалли бызшәаҿы ацәажәаратә бызшәа иаабац аструктура ауп VSO[110] (“ииашоу аишьҭагылашьа” аваллиитә грамматикатә традициаҿы): Eisteddodd y gweithwyr yno a gorffwysasant yna (“Усҟан аусуҩцәа тәаны уа рыԥсы ршьеит”); Ари аиҿартәышьа жәаҳәахәҭак ала еиҿкаауп, ажәаҳәақәа: Aethom (“Ҳара ҳцеит”) - мамзаргьы апрономиналтә субиект ааныжьны: Gwelaist blismon (“(Уара) аполицаи дубама”)[111]. Аҟаҵарба актәи аҭыԥ аҿы иахьыҟам иарбан ҳәоузаалакгьы ииашоу аҳәоу ҳәа иашьҭоуп. Актәи аҭыԥ ааннамкылозар аҟаҵарба, усҟан иаагоу ажәаҳәа ахәҭа акценттә конструкциаҿы иҟоуп: • Y мерчед а гаиф финд гынтаф. («Аҳәса (ахацәа ракәымкәа) раԥхьа игылоит»); • Аи чви а роддодд ир ариан? («Аԥара иуҭама?»); • Ҳаи ни фуонт ино. (“Урҭ уа иҟамызт”). Алитературтә бызшәаҿы абас еиԥш ажәақәа ахәҭак армарахь иангылоу, ажәаԥхьатәи ахәҭаҷқәа рҭахуп: а (амутациа ԥшқа ҟанаҵоит) азыхҳәа ахарҭәааразы (у)р егьырҭ ажәаҳәа хәҭақәа аналухуа, ни (еилаԥсоу амутациа ҟанаҵоит) мап кра злоу аҳәоу аҿы. Еиҵоу аформалтә регистрқәа рҿы, иалшоит абарҭ ахәҭаҷқәа ралхра, ҷыдала а (амутациақәа реиқәырхаразы). Ажәақәа реишьҭагылашьа “аниашоу” азҳәааи азҳәеи еиқәшәаӡом хаԥхьаӡарала, асубиеқт ахьӡтә хаҭала иаарԥшзар: Aeth y gwr - Aeth y gwyr (“Ахаҵа (цәа) дцеит (цеит)” (ари афеноменгьы италиатәи абызшәа аҩадатәи адиалектқәа рҿы иҟоуп ). Ажәаҳәа хәҭақәа реишьҭагылашьа ааурҳәыр, аҟаҵарба еснагь 3-тәи ахаҿы азаҵә хаԥхьаӡара формаҿы иргылахоит. : • Ми а wnaeth hynny («Сара иҟасҵеит»); • Ти а ддает (“Уара уааит”) - Деутхост ти ддое има (“Уара иахьа арахь уааит”). Ажәабжьтә ҳәоу алагамҭаҿы арбагатә ҟазшьа змам ицхыраагӡатәым аҟаҵарба, аркьынаатә формаҿы иургылар ауеит арҵабыргратә хәҭаҷқәа ми, фе. Ари абызшәа ацәажәаратә форма иаҵанакуеит; ари ахархәара лассы-лассы иуԥылаӡом уельс аҩыратә бызшәаҿы, мамзаргьы аофициалтә бызшәа аҿы. Зны-зынла урҭ ахәҭаҷқәа алшәоит, аха урҭ ирхылҿиаауа амутациа ԥшқа маҷны иаанхоит. ==Ахьыӡтә жәеибаркыра== Амҩатә дырга Бетус-и-Коед, Аҩадатәи Уельс Аҳәаақәҵа аарԥшзар ҟалоит ахьыӡҟа, аҟазшьарба, аишьҭагыларатә ԥхьаӡарахьыӡла ма хьыӡцынхәрала. Ахьӡ атрибут еснагь аҟазшьарбага ашьҭахьҵәҟьа иаауеит: lili’r Pasg (“Амшаԥышәҭ”). Аҟазшьарбақәа зегьы рзы иаҳҳәар ҳалшоит амодификатортә хьыӡқәа ирышьҭанеиуеит ҳәа: dyn doeth (“ауаҩы ҟәыш”); цивилидд маур («аԥхашьара ду»)[117]. Аҟазшьарбақәа, маҷк аагозар иаҳҳәап, hen "old" мамзаргьы prif "chief", хымԥада ипрепозитивны; аформалатә арегистрқәа рҿы иарбанзаалак аҟазшьарба аԥынгылаҿы иқәыргылатәуп. Аԥынгылатә ҟазшьарбақәа зегьы ахьыӡҟа амутациа ԥшқа арҭоит: hen wr "аҭаҳмада" (gwr "ауаҩы"). Уи адагьы, аҟазшьарба амодификаторқәа амазар, усҟан уи апостпозитив мацара аҿы ауп иахьыҟало: gwr hen iawn “a very old man”; gwr hynaf "даара иажәу ахаҵа"[118]. Аҟазшьарбеи ахьыӡҟеи еилаҵоуп: hen-ddrwg (“ижәытәуацәгьара”), приф-фардд (“бард хада”); Прифддинас "ақалақь хада", прифддинас "аҳҭнықалақь". «Аҟазшьарба + ахьыӡҟеи» реиԥш иҟоу акомпозитқәа «еиҿкаау» ҳәа ирышьҭоуп (cyfansoddeiriau rhywiog); еиҭасуа аишьҭагылашьа еиҳа имаҷны иуԥылоит: gwrda “ауаҩ бзиа” (еиҿҳарԥшып gwr da “ауаҩ бзиа”) - уи “еиқәыршәам акомпозитқәа” ҳәа иашьҭоуп (cyfansoddeiriau afrywiog)[119]. Аишьҭагылатә хыԥхьаӡара хьӡы амодификатор аԥхьа иҟоуп, cyntaf ("актәи" ада: y bedwaredd flwyddyn ("аԥшьбатәи ашықәс"); y марчог цинтаф ("раԥхьатәи аҽыуаҩ"). Егьырҭ аҟазшьарбақәа реиԥш, урҭгьы акласстә хьыӡқәа ирықәшәоит. Еиуеиԥшым ахьыӡцынхәрақәа ркатегориақәа шьақәзыргыло раԥхьа, иашьҭанеиуеит, иаҳҳәеит: yr holl ddynion (“ауаа зегьы”); y динион хинни («арҭ ауаа»). Адхаларатә еизыҟазаашьа ахархәарала иаарԥшуп, (уельстәи аграмматикаҿы уи "агенитивтә конструкциа" ҳәа иашьҭоуп). Убас, акомбинациа “ацгәы ан” иақәшәоит Уельстәи mam y gath - ажәала: “ан (абри) ацгәы”; “ауаҩы имашьына аԥенџьырқәа” ҳәа акәхоит ffenestri car y dyn - ажәала: “ауаҩы имашьына аԥенџьырқәа.” Абас еиԥш иҟоу ахьӡқәа еишьҭаургылар артикль ахьӡ аԥхьа мацара ауп иахьцәырҵуа: llaeth cath maer y dref “milk of the city mayor’s cat”; аҵыхәтәантәи ахьӡ аԥхьа артикль ургылар ҟамлозар, уи зынӡа ахархәара амаӡам, иаҳҳәап: «автомобиль Тывисог Симру "Уельстәи аҳәынҭқар имашьына". Абас еиԥш иҟоу аконструкциаҿы аҳәса рыкласс азаҵә хыԥхьаӡараҿ акәзар, насгьы аилкаара иаабац аксессуар акәымкәа, иааиԥмырҟьаӡо атрибут аанарԥшуазар, усҟан ахьыӡҟа раԥхьатәи ацыбжьыҟа амутациа ԥсыҽхоит: gafr gwas (“guy’s goat”); ffugenw bardd («апоет иԥсевдоним»); het plismon "аполициа аусзуҩы ихылԥа (аполициа аусзуҩы иитәу)" vs. het blismon "аполициа аусзуҩы ихылԥа (аполициа аусзуҩцәа иршәырҵо)"[123]. ==Еилоу аҳәоу== Еилоу аҳәоуқәа ҟалар алшоит ахьыԥшыеилатә ма ихьыԥшым-еилоу. Еиҳа хархәара рымоуп аидҳәалагатә ҳәоу хкқәа; еидҳәалагатәқәам имаҷны иуԥылоит. Ажәақәа реишьҭагылашьа аԥҟарақәа имариоу аҳәоу аԥҟарақәа иреиԥшуп. Еилоу аҳәоуқәа еидҳәалоуп аидҳәалагақәа а(в) (“и”), неу (“мамзаргьы”), намын (“аха”), еит (“аха, ада”)[124]: • Орфенодд еф еи уит а ат адреф («Иус далганы аҩныҟа дцеит»); • Быдд еф ина, еитр на быдд ллеферидд ганддо («Уаҟа дыҟазаауеит, аха ацәажәара илшом»). Аҳәоуцылатә ҳәоуқәа алагалоуп аидҳәалагақәа пан (“анба”), тра (“абанӡа”), hyd nes (“макьана”), cyn (“аԥхьа”), lle (“абаҟа”), ган (“абантәи” ) , фел («иҟаларц азы»), ос («иҟазар»), ер («аха»), наг («аасҭа»), фел пе («иҟалап»), маи («изакәу»), над (« иҟам”). Еилоу аҳәоуқәа рҿы «аамҭақәа реиқәшәара» аԥҟара хымԥада иқәныҟәоит: аҳәоу хадаҿы аҟаҵарба ииасхьоу аамҭақәа руак аҿы иҟазар, усҟан ахәҭаҷтә ҳәоу аҿы иҟоу аҟаҵарбагьы ииасхьоу аамҭаҿы иҟазароуп. Ахәҭаҷтә ҳәоу аҟны ажәаҳәа ахәҭақәа руаӡәк ԥхьаҟа иаагазар, усҟан аидҳәалага у - “уи” аҭыԥан аидҳәалага маи (Шьхатәыла) ма тау (Аҩада) ахархәара аиуеит: • Диведодд маи/тау Сион оедд и крифаф («Иоанн зегь раасҭа дыӷәӷәоуп иҳәеит») (инаӡам); • Диведодд маи/тау Сион фиддаи и крифаф («Иоанн зегь раасҭа дыӷәӷәахоит иҳәеит»; conditionalis); • Диведодд маи/тау Сион оедд веди гвеитхио («Иоанн аус иуан иҳәеит»; аналитикатә плиускваперфект). Аԥҟарақәа рхы иадырхәоит ииашам азҵаарагьы: • Gofynwn ai Sion oedd y cryfaf («Сара сҵааит Иоанн зегь раасҭа дыӷәӷәоума»; уажәтәи аамҭа аҭыԥан инаӡам); • Gofynais a fyddech yn y cyfarfod («Сазҵааит аизараҿы уҟазарц уҭахума ҳәа»; иҟалаша аамҭа аҭыԥан conditionalis). Иахьатәи ацәажәаратәи, зны-зынла ҩыралатәи ацәажәарақәа рҿы арҭ аԥҟарақәа рхархәара еиҳа имаҷуп, алитературатә стандарт аҿы аасҭа. Ацынгылатә ҳәоу аҟны амапкра ыҟазар, ахархәара аиуеит аидҳәалага na(d) “уи акәӡам”: • Диведодд Сион на внаетх еф хинни («Д Иоанн иҳәеит иҟасымҵеит ҳәа". ==Валлитәи абызшәа аҵараиураҿы== Авалли бызшәа аҵараиураҿы инарҭбааны ахархәара амоуп, Уельстәи ауниверситетқәа жәпакы рыҟны аҵара ҩ-бызшәак рыла имҩаԥысуеит, раԥхьа иргыланы, Бангортәи ауниверситет, Аберистуит ауниверситет аҟны. Амилаҭтә школтә программа инақәыршәаны (National Curriculum), Уельс ашколхәыҷқәа 16 шықәса рхыҵаанӡа аваллитә бызшәа рҵароуп. Уельс Абызшәатә Хеилак арбагақәа рыла, Уельстәи ахәыҷқәа рхыԥхьаӡараҟнытә аԥшьбатәи ахәҭа инеиҳаны авалли бызшәала аҵара ахьымҩаԥысуа Уельстәи ашколқәа ирҭоуп. Егьырҭ англыз бызшәала аҵара ахьымҩаԥысуа ашколқәа рҿы авалли бызшәа аҩбатәи бызшәак аҳасабала ирҵоит. [[Акатегориа:Абызшәақәа]] 5ococat1qjynt8lk1vkeba9289oekcw Берзег, Ҳаџьы Кьарантыхә 0 44524 169341 149466 2026-07-12T14:30:46Z AbidzbaS 25606 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 169341 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик|ахьӡ=Ҳаџьы Кьарантыхә Берзег|афото=QerandiqoBerzegCircassia.png|агерб=Ubykh banner.png}}'''Ҳаџьы Кьарантыхә Берзег''' ([[Аубла бызшәа|убых]]: Барзагь Гьарандыхъва ХӀаджы; [[Адыга бызшәақәа|Адыга]]: Бэрзэдж Джэрандыкъо Хьаджэ; [[Османтәи аимпериа|Османтәи]]: كيراندوك برزك پاشا) — Ачерқьесцәа Рконфедерациа аҳәынҭқарра ахада, аубых политик, ар рԥыза, ашьҭахьгьы [[Османтәи аимпериа|Османтәи]] акомандаҟаҵаҩ. Иԥсҭазаара аиҳарак, иқәыԥшра ашықәсқәагьы налаҵаны, аурыс-черқьестә еибашьра афронтқәа рҿы ихигеит. Ачерқьесцәа ргеноцид ашьҭахь, Османтәи адгьылқәа рахь дхырҵәан. Черкесиа аурысцәа дырҿагыланы дахьаҿагылаз азы, асулҭан Абдулазиз "Паша" ҳәа ачын ииҭеит. Аҭырқәа-аурыс еибашьраан ачерқьесцәа злахәыз арратә хәҭа аԥҵаны Османтәи аҳәынҭқарра дазықәԥон. == Абиографиа == [[Афаил:Ubykh_banner.png|слева|мини|Кьарантыхә Берзег дызҵанакуа Берзегцәа рҭаацәара Ҭамга]] Инышәынҭраҿы иану адыррақәа рыла, иара диит 1802 ашықәсазы. Ачерқьесцәа рҭоурых рмыҩит, насгьы аинформациа зегьы аурыс хыҵхырҭақәа рҟынтәи иаауеит, убри аҟынтә Берзег раԥхьатәи иԥсҭазаара иазкны ирацәаны иаҳдыруам. Кьарантыхә Берзег диит Черқьесиа Шәача араион Муҭыхәасуа ақыҭан.<ref name=":8">{{Cite web |date=21 Haziran 2018 |title=Хаджи Догомуко Керендуко - последний "принц" убыхов |url=https://dzen.ru/media/caucasus_anthropology/hadji-dogomuko-kerenduko-poslednii-princ-ubyhov-5b2a7e0695899600a8768e51 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613050150/https://dzen.ru/media/caucasus_anthropology/hadji-dogomuko-kerenduko-poslednii-princ-ubyhov-5b2a7e0695899600a8768e51 |archive-date=13 Haziran 2023 |access-date=13 Haziran 2023}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date= |title=Giranduko Berzeg |url=http://www.kafkasevi.com/index.php/whoswho/detail/3666 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190731183002/http://www.kafkasevi.com/index.php/whoswho/detail/3666 |archive-date=31 Temmuz 2019 |access-date= |website= |publisher=}}</ref> Иабду Муҳаммед Берзег ихьӡуп, иаб Ҳатаџьуқ Берзег ихьӡуп, иаб иашьа Исмаил Берзег ихьӡуп.<ref name=":8" /> === Арратә кариера === ==== Аурыс-черқьестә еибашьра ==== Раԥхьаӡатәи иарратә еихьӡара дуқәа иреиуоуп 1841 ашықәс азы Аҟәа иҟаз Саӡтәи атәылаҿацә аурысқәа рҟынтәи рымхра. Убри ашықәсан уи аинрал Анреп дииааит.<ref name=":8">{{Cite web |date=21 Haziran 2018 |title=Хаджи Догомуко Керендуко - последний "принц" убыхов |url=https://dzen.ru/media/caucasus_anthropology/hadji-dogomuko-kerenduko-poslednii-princ-ubyhov-5b2a7e0695899600a8768e51 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613050150/https://dzen.ru/media/caucasus_anthropology/hadji-dogomuko-kerenduko-poslednii-princ-ubyhov-5b2a7e0695899600a8768e51 |archive-date=13 Haziran 2023 |access-date=13 Haziran 2023}}</ref> 1846 шықәсазы Исмаил Берзег данԥсы ашьҭахь, Убыхтәи атәылаҿацә ахадас далырхит. 1846 шықәсазы маи 14 рзы Польшатәи Аҳәынҭқарра Ахада Адам Чарториски изиҩит:<ref name=":6">{{Cite web |date=22 Mart 2022 |title=Çerkez komutanın mezarı restore edilecek |url=https://www.haberler.com/yerel/cerkez-komutanin-mezari-restore-edilecek-14813389-haberi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322125359/https://www.haberler.com/yerel/cerkez-komutanin-mezari-restore-edilecek-14813389-haberi/ |archive-date=22 Mart 2022 |access-date=24 Mart 2022 |website=Haberler |language=Türkçe}}</ref><ref name=":7">{{Cite web |date=22 Mart 2022 |title=Çerkez Komutanın Mezarı Restore Edilecek |url=http://www.olay53.com/haber/cerkez-komutanin-mezari-restore-edilecek-962386.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312165126/http://www.olay53.com/haber/cerkez-komutanin-mezari-restore-edilecek-962386.htm |archive-date=12 Mart 2023 |access-date=24 Mart 2022 |website=Olay53.com |language=Türkçe}}</ref> [[Афаил:Qerandiqo_Berzeg.jpg|слева|мини|256x256пкс|Герандыко Берзег Сҭампыл дхҵәаны дыҟоуп. Апатреҭ ҭырхит Абдуллаҳ аишьцәа.]] {{Ацитата|Ҳажәларқәа еиднакылоит ахақәиҭреи ахьыԥшымреи ргәазыҳәара, иара убас ирзеиԥшу аӷа иҟазаара. Урыстәылатәи арра иацәцаз аполякцәеи егьырҭ ауааи бзианы срыдыркылоит, ибзианы срызныҟәоит. Иара убас, артиллериатәи аинженертәи корпус амаиор Казимир Гордонгьы сара сицны Черқьесиа дсыдыркылоит, даараӡа ибзианы дсыхылаԥшуеит, ҳзеиԥш аӷа иҿагылараҿы ацхыраара ҳаҭаразы иаҭаххо зегьы изыҟасҵоит. Иабжьгарақәа ҳарзыӡырҩуеит, Польша апрезидент ицҳаражәҳәаҩ иеиԥш ҳаизыҟалоит.}} 1854 ашықәс азы иреиҳау акампаниа мҩаԥызгаз Берзег аурыс ар иааннакылаз аҭыԥқәеи абаагәарақәеи рырхынҳәразы ддәықәлеит, насгьы уи ақәҿиарақәа рацәаны иоуит.<ref name=":0">{{Cite web |date= |title=Giranduko Berzeg |url=http://www.kafkasevi.com/index.php/whoswho/detail/3666 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190731183002/http://www.kafkasevi.com/index.php/whoswho/detail/3666 |archive-date=31 Temmuz 2019 |access-date= |website= |publisher=}}</ref> 1857 ашықәс азы Исмаил Заиуши иареи еидкыланы Гагра ақалақь аҿы аурыс мчқәа ирыжәлеит. 1860 ашықәс азы Ачерқьесцәа Реизара ахадас далырхит.<ref name=":8">{{Cite web |date=21 Haziran 2018 |title=Хаджи Догомуко Керендуко - последний "принц" убыхов |url=https://dzen.ru/media/caucasus_anthropology/hadji-dogomuko-kerenduko-poslednii-princ-ubyhov-5b2a7e0695899600a8768e51 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613050150/https://dzen.ru/media/caucasus_anthropology/hadji-dogomuko-kerenduko-poslednii-princ-ubyhov-5b2a7e0695899600a8768e51 |archive-date=13 Haziran 2023 |access-date=13 Haziran 2023}}</ref> Апарламенттә ҳәынҭқарра Урыстәылатәи Аҳәынҭқар II ишьақәиргылеит 1861 шықәса асентябр мзазы. Аҭынчра ашьақәыргыларазы Алықьсандри иареи еиқәшәеит. Берзег аурыс ҳәынҭқар дигәра игарц иҽазишәеит:<ref name=":9" />   [[Афаил:Gerandiqo_Berzeg.jpg|мини|Кьарантыхә Берзег]] Аха аҳ иҳәынҭқарра ачерқьесцәа Кавказ иалырцарц рҭахын, абсолютнтәи анапхгара аиуразы, Ачерқьесиа анексиа [[Урыстәыла]] амбициақәа рзы иазхомызт. Аҳ еснагь иаб Николаи I иполитика ицҵон, ачерқьесцәа аҭынчразы иҟарҵоз ажәалагалақәа мап рцәикуан. Апарламент аилатәара мҩаԥыргеит, Урыстәыла адҵақәа мап рыцәкразы аӡбара рыдыркылеит. Ассамблеиа иаарласны Османтәи Аимпериеи Еиду Аҳәынҭқарреи рахь аделегациақәа рышьҭит, аҩтәылак рҟынтәи адгылара аиуразы. [[Британиа Ду|Британиатәи]] аделегатцәа ажәа рырҭеит ихьыԥшым Черкесиа азхаҵара, иара убасгьы еидгыланы еидгыло ҳәынҭқарраны иҟалар Париж аҟынтәи азхаҵара шроуа. Османтәи аимпериаҿы ачерқьесцәа русқәа рзы иҷыдоу акомитет еиҿкаан, аҭыԥантәи аԥсылманцәа рҟынтәи ацхыраара роуит.[1] Апарламент ахыбра рбылит адесанттә гәыԥ 1862 шықәса ииуль мзазы. Уи ашьҭахь, Аизара ахантәаҩы Герандико Берзег иқалақь Мутиксва (уажәы ‘Пластунк’) арегион аҿы Аизара аизарақәа рымҩаԥгара иалагеит.<ref name=":8">{{Cite web |date=21 Haziran 2018 |title=Хаджи Догомуко Керендуко - последний "принц" убыхов |url=https://dzen.ru/media/caucasus_anthropology/hadji-dogomuko-kerenduko-poslednii-princ-ubyhov-5b2a7e0695899600a8768e51 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613050150/https://dzen.ru/media/caucasus_anthropology/hadji-dogomuko-kerenduko-poslednii-princ-ubyhov-5b2a7e0695899600a8768e51 |archive-date=13 Haziran 2023 |access-date=13 Haziran 2023}}</ref> 1864 азы аиааира ашьҭахь, Берзег аибашьра аанкылареи аҿагылара ацҵареи рыбжьара еиҟәыҭханы дыҟан. Аԥсылман ҵарауаа дрызҵааит, уимоу, Аԥснытәи аҭауад Михаил Чачбагьы диԥылеит ари азҵаара далацәажәарц.<ref name=":8">{{Cite web |date=21 Haziran 2018 |title=Хаджи Догомуко Керендуко - последний "принц" убыхов |url=https://dzen.ru/media/caucasus_anthropology/hadji-dogomuko-kerenduko-poslednii-princ-ubyhov-5b2a7e0695899600a8768e51 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613050150/https://dzen.ru/media/caucasus_anthropology/hadji-dogomuko-kerenduko-poslednii-princ-ubyhov-5b2a7e0695899600a8768e51 |archive-date=13 Haziran 2023 |access-date=13 Haziran 2023}}</ref> Иара дыҟамызт, 3 нызқьҩык рыла иҟаз иар аурысцәа рықәланы, зынӡа иқәырхеит. Раԥхьаӡа аҿагылара ацҵара шиӡбазгьы,<ref name=":8" /> Берзег изхоз асолдаҭцәа реизгара илымшеит 1864 шықәсазы март 24 азы Берзег ачерқьесцәа рырратә усура ааникылт ҳәа иҳәеит, убри аҟнытә Османтәи атәылақәа рахь дхырҵәан.<ref name=":8" /> Ахҵәара дцаанӡа аҵыхәтәантәи ажәахә ҟаиҵеит: ==== Ахҵәара ==== Берзег динхаҵарала дыԥсылманын,<ref name=":8">{{Cite web |date=21 Haziran 2018 |title=Хаджи Догомуко Керендуко - последний "принц" убыхов |url=https://dzen.ru/media/caucasus_anthropology/hadji-dogomuko-kerenduko-poslednii-princ-ubyhov-5b2a7e0695899600a8768e51 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613050150/https://dzen.ru/media/caucasus_anthropology/hadji-dogomuko-kerenduko-poslednii-princ-ubyhov-5b2a7e0695899600a8768e51 |archive-date=13 Haziran 2023 |access-date=13 Haziran 2023}}</ref> 1839, 1849, 1879 шықәсқәа рзы Ҳаџьра дцеит. Инышәынҭра иану адыррақәа рыла, уи ԥҳәысс диман Аишь Едыҷ Ҳаным. == Игәалашәара == === Игәалашәаратә нышәынҭра === 2021 ашықәс азы Ҳаџьи Берзег иҳаҭгәын аҭагылазаашьа ргәы ԥызжәаз ачерқьес активистцәа аҳаҭгәын аиҭашьақәыргыларазы акампаниа мҩаԥыргеит. 2022 шықәса амарҭь мзазы, Маниас араион ахада Кораи Челик араион аҿы иҟоу аԥсыжырҭақәа дырҭааит, Ҳаџьи Берзег иҳаҭгәын еилаҳаны иахьыҟаз даара иџьеишьеит, насгьы иҳәеит ачерқьестә ассоциациақәа рыҿцәажәарала аҳаҭгәын аиҭашьақәыргылара дшадгыло.<ref name=":6">{{Cite web |date=22 Mart 2022 |title=Çerkez komutanın mezarı restore edilecek |url=https://www.haberler.com/yerel/cerkez-komutanin-mezari-restore-edilecek-14813389-haberi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322125359/https://www.haberler.com/yerel/cerkez-komutanin-mezari-restore-edilecek-14813389-haberi/ |archive-date=22 Mart 2022 |access-date=24 Mart 2022 |website=Haberler |language=Türkçe}}</ref><ref name=":7">{{Cite web |date=22 Mart 2022 |title=Çerkez Komutanın Mezarı Restore Edilecek |url=http://www.olay53.com/haber/cerkez-komutanin-mezari-restore-edilecek-962386.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312165126/http://www.olay53.com/haber/cerkez-komutanin-mezari-restore-edilecek-962386.htm |archive-date=12 Mart 2023 |access-date=24 Mart 2022 |website=Olay53.com |language=Türkçe}}</ref><ref>{{Cite web |date=22 Mart 2022 |title=Çerkez komutanın mezarı restore edilecek - Balıkesir Haberleri |url=https://www.haberturk.com/balikesir-haberleri/95755072-cerkez-komutanin-mezari-restore-edilecek |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322131205/https://www.haberturk.com/balikesir-haberleri/95755072-cerkez-komutanin-mezari-restore-edilecek |archive-date=22 Mart 2022 |access-date=24 Mart 2022 |website=www.haberturk.com |language=Türkçe}}</ref>Ҭырқәтәылатәи аҳәынҭқарреи ачерқьестә еиҿкаарақәеи русеицура иалагеит, насгьы амавзолеи аргылара хыркәшахеит 2022 шықәса аиун мзазы. Ацеремониа аартра ацеремониа рхы аладырхәит ачерқьесцәа рнапхгаҩцәа, Берзегцәа рҭаацәара ахаҭарнакцәа, апарламент адепутатцәа, егьырҭ акыр зҵазкуа ауаа. Ацеремониаҿы Фатиҳа лыбжьы рҳәеит, Берзег изы аныҳәарақәа ҟарҵеит. Адепутат Иавуз Субаши иажәахә аҿы иҳәеит: "Шәбызшәа шәыхьчар, уажәшьҭантәи иҟалараны иҟоу аԥхасҭа шәԥырхагахоит. Уахь адингьы алахәуп".<ref name=":2">{{Cite web |date=11 Haziran 2022 |title=Manyas'ta Çerkes Osmanlı komutanının anıt mezarı yenilendi |url=https://www.haberler.com/guncel/manyas-ta-cerkes-osmanli-komutaninin-anit-mezari-15009119-haberi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220611185200/https://www.haberler.com/guncel/manyas-ta-cerkes-osmanli-komutaninin-anit-mezari-15009119-haberi/ |archive-date=11 Haziran 2022 |access-date=11 Haziran 2022 |website=Haberler |language=Türkçe}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |date=11 Haziran 2022 |title=Manyas'ta Çerkes Osmanlı komutanının anıt mezarı yenilendi |url=https://www.sondakika.com/haber/haber-manyas-ta-cerkes-osmanli-komutaninin-anit-mezari-15009119/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220611185218/https://www.sondakika.com/haber/haber-manyas-ta-cerkes-osmanli-komutaninin-anit-mezari-15009119/ |archive-date=11 Haziran 2022 |access-date=11 Haziran 2022 |website=Son Dakika |language=Türkçe}}</ref> Ҳаџьы Берзег аҵыхәтәантәи иуасиаҭ иԥсыбаҩ ахәҭак иқалақь гәакьа Черқьесиа анышә дамардеит ҳәа акәын. Аха анышәынҭра аартны уи аҟәырҷахқәа рагара ԥсылманла иахәҭам ҳәа иахьыԥхьаӡаз азы, анышәынҭра ахьыҟаз Тепечиктәи араион аҟынтәи иаагаз символтә нышәынҭрак Берзег дахьиз адгьыл ахь ииагахеит, игәаԥхара анагӡаразы. Уи адагьы, Ҳаџьы Берзег ихылҵшьҭра иалҵыз Асым Берзег доуҳала аҵыхәтәантәи ауасиаҭ ҟаиҵеит, Черқьессиантәи иааргаз анышә анышәынҭра иқәыԥсаны.<ref name=":2">{{Cite web |date=11 Haziran 2022 |title=Manyas'ta Çerkes Osmanlı komutanının anıt mezarı yenilendi |url=https://www.haberler.com/guncel/manyas-ta-cerkes-osmanli-komutaninin-anit-mezari-15009119-haberi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220611185200/https://www.haberler.com/guncel/manyas-ta-cerkes-osmanli-komutaninin-anit-mezari-15009119-haberi/ |archive-date=11 Haziran 2022 |access-date=11 Haziran 2022 |website=Haberler |language=Türkçe}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |date=11 Haziran 2022 |title=Manyas'ta Çerkes Osmanlı komutanının anıt mezarı yenilendi |url=https://www.sondakika.com/haber/haber-manyas-ta-cerkes-osmanli-komutaninin-anit-mezari-15009119/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220611185218/https://www.sondakika.com/haber/haber-manyas-ta-cerkes-osmanli-komutaninin-anit-mezari-15009119/ |archive-date=11 Haziran 2022 |access-date=11 Haziran 2022 |website=Son Dakika |language=Türkçe}}</ref>{{Reflist}} [[Акатегориа:1881 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:1804 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Кавказтәи ахылҵшьҭра змоу Ҭырқәтәыла инхо ауаа]] hrlvl4eal6r04n6o2bldvb5ke9dk65a Шәлиман I 0 44573 169351 158147 2026-07-12T14:35:45Z AbidzbaS 25606 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 169351 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик|ахьӡ=Шәлиман I Ҟаимаҭ|даҽа ахьӡ=осман. سليمان اول Süleymân-ı evvel|амаҵура=Аҭырқәа асулҭан|инаркны={{date|22|9|1520|}}|рҟынӡа={{date|6|9|1566|}}|абираҟ=Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|аԥыза-министр=Ԥири Меҳмеҭ-ԥашьа (1520—1523) Ибраҳим-ԥашьа (1523—1536) Аиас Меҳмеҭ-ԥашьа (1536—1539) Дамат Лиутфи-ԥашьа (1539—1541) Ҳадым Шәлиман-ԥашьа (1541—1544) Дамат Русҭам-ԥашьа (1544—1553, 1555—1561) Дамат Ҟара Аҳмаҭ-ԥашьа (1553—1555) Семиз Алы-ԥашьа (1561—1565) Соколлу Дамат Меҳмеҭ-ԥашьа (1565—1566)|аԥхьа иҟаз=Селым I Амҽеи|аҭынха=Селым II|аира арыцхә={{date|6|11|1494|}}|аира аҭыԥ=Ҭрабзан, [[Османтәи аимпериа]]|аԥсра арыцхә={{date|6|9|1566|}}|аԥсра аҭыԥ=Сигетвар, [[Османтәи аимпериа]]|аԥсыжра аҭыԥ=Аџьаама Сулимание|ани аби=Селым I Амҽеи Ҳафса-сулҭан|афото=EmperorSuleiman.jpg|аԥҳәыс=1) Фиулане-ҳаҭун 2) Гьулфем-ҳаҭун 3) Гьулбаҳар Маҳидевран-сулҭан 4) Хьуррем (Ҳәыррем)-сулҭан|ахәыҷқәа=Шеҳзаде Мысҭафа, Шеҳзаде Меҳмеҭ, Миҳримаҳ, Селым II, Шеҳзаде Баиазид, Шеҳзаде Мурад, Разие-сулҭан, Шеҳзаде Џьыҳангьыр, Шеҳзаде Абдулла, Фатманур-сулҭан, Шеҳзаде Маҳмыд, Нур-сулҭан.|ацынхаҩы=|ауацәа=|аусура=|анхарҭа=|адин=Аԥсылманра|аԥсра зыхҟьаз=}} '''Шәлиман I Ҟаимаҭ''' ― [[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] асулҭан (1520–1566), 1538 инаркны аҳалифс дыҟан. Селым I иԥа. Европаҿы еиҳарак Шәлиман Ҟаимаҭ ҳәа иашьҭоуп, аԥсылман дунеи аҿы - Шәлиман Кануни (Азакәанԥҵаҩы). Шәлиман Османтәи адинастиа иреиҳау асулҭан ҳәа дыԥхьаӡоуп; иара ихаан Османтәи ҳәынҭқарра аҿиара апогеи аҟынӡа инеит<ref>{{Ашәҟәы|Астатиа ахьӡ=Османтәи ампыҵахаларақәа|Азхьарԥш=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781444338232.wbeow464|Ажәла1=GÁBor ÁGoston|Аҭыԥ=Оқсфорд|Аҭыжьырҭа=UK: Blackwell Publishing Ltd}}</ref>. Шәлиман I ихаан, Османтәи Аимпериа Европеи, Мрагылара Ааигәеи, Абжьаратәи амшыни рҿы адгьылқәа ӷәӷәала ирҭбааит<ref>{{Ашәҟәы|Астатиа ахьӡ=Константинополь: Адунеи агәазыҳәарақәа рықалақь, 1453-1924.|Азхьарԥш=https://en.wikipedia.org/wiki/Constantinople:_City_of_the_World%27s_Desire,_1453–1924|Ажәла1=|Аҭыԥ=|Аҭыжьырҭа=}}</ref>, насгьы акультуратә, алитературатә, архитеқтуратә ҿиара аҩаӡара аҟынӡа инеит<ref>{{Ашәҟәы|Астатиа ахьӡ=Османтәи аҟазара ахьтәы ашәышықәса|Азхьарԥш=https://web.archive.org/web/20110609191610/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198704/the.golden.age.of.ottoman.art.htm|Аҭыԥ=Техас|Аҭыжьырҭа=Aramco Services Co|Ажәла=Esin|Ахьӡ=Atıl}}</ref>. == Ақәыԥшра                       == Шәлиман I диит Ҭрабзан, еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа рҿы еиуеиԥшым арыцхәқәа иаадырԥшуеит, еиҳарак ҩба: 1494 шықәса абҵарамза 6 ма 1495 шықәса мшаԥымза 27<ref name=":0">{{Ашәҟәы|Астатиа ахьӡ=Kanûnı̂ Sultan Süleyman|Азхьарԥш=https://books.google.ru/booksid=UdYcAAAAMAAJ&q=Kanûnı̂+Sultan+Süleyman&dq=Kanûnı̂+Sultan+Süleyman&hl=ru&sa=X&ei=okIMUfKmJsjk4QSF2oCABg&redir_esc=y|Аҭыԥ=Kültür Bakanlığı|Аҭыжьырҭа=|Ажәла=Yılmaz|Ахьӡ=Öztuna|Ашықәс=1989|Адаҟьа=163}}</ref>. Иаб асулҭан Селым I иакәын; иан Ҳафса-сулҭан, версиак ала, азыхә ҭыԥҳа лакәын. 1512 шықәсанӡа Шәлиман Каффа беилербеис дыҟан<ref>{{Ашәҟәы|Астатиа ахьӡ=Нхыҵ Кавказ ажәларқәеи урҭ Урыстәылеи реимадареи: XVI-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжа - XVII-тәи ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа.|Азхьарԥш=|Аҭыԥ=|Аҭыжьырҭа=ЕССР Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа ашәҟәҭыжьырҭа|Ажәла=Кушева|Ахьӡ=Екатерина|Ашықәс=1963|Адаҟьа=201}}</ref>. 1520 шықәсазы иаб данԥсы, Шәлиман Маниса (Магнезиа) агубернаторс (аҳмадас) дыҟан<ref>{{Ашәҟәы|Астатиа ахьӡ=Шәлиман, асулҭан|Азхьарԥш=https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Сулейман,_султан|Аҭыԥ=|Аҭыжьырҭа=|Ажәла=|Ахьӡ=|Ашықәс=|Адаҟьа=}}</ref>. Ҩажәи фба шықәса анихыҵуаз дсулҭанхеит. Акардинал Уолси уи изкны акрад Генрих VIII Тиудор иаҳҭынраҿы Венециатәи ацҳаражәҳәаҩ диацәажәеит:<blockquote>''«Ари асулҭан Шәлиман ҩажәи фба шықәса ихыҵуеит, ахшыҩ бзиа имоуп; иаб иеиԥш ихы мҩаԥигар, хицәшәар ақәхоит».''<ref>{{Ашәҟәы|Астатиа ахьӡ=Османтәи аимпериа аҿиареи аилабгареи|Азхьарԥш=|Аҭыԥ=|Аҭыжьырҭа=|Ажәла=Лорд|Ахьӡ=Кинросс|Ашықәс=1999|Адаҟьа=214|isbn=5232007327}}</ref></blockquote> == Аполитика, аҳәаанырцәтәи аибашьрақәа == Шәлиман I иаҳра далагеит Селым иҭаикыз мысратәи атҟәацәа раушьҭрала<ref>{{Ашәҟәы|Астатиа ахьӡ=Ҭырқәтәыла|Азхьарԥш=https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Турция|Аҭыԥ=|Аҭыжьырҭа=|Ажәла=|Ахьӡ=|Ашықәс=|Адаҟьа=|isbn=}}</ref>. Европауаа иара аҳра ахьиоуыз еигәырӷьеит, аха Шәлиман иаб иеиԥш аиааира агара бзиа иибон. Раԥхьаӡа уи венециаа дырҩызан. Шәлиман I Венгриеи Чехиеи ркрал Лаиош (Лиудовик) II иахь ацҳаражәҳәаҩ дишьҭит, аҳаҭырқәҵара азыҳәан<ref name=":1">{{Ашәҟәы|Астатиа ахьӡ=Аҭырқәа еибашьрақәа|Азхьарԥш=https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Турецкие_войны|Аҭыԥ=|Аҭыжьырҭа=СПб|Ажәла=|Ахьӡ=|Ашықәс=1890-1907|Адаҟьа=|isbn=}}</ref>. Акрал дқәыԥшын, аԥышәа имамызт, насгьы амагнатцәа рнапхгара дақәныҟәон, урҭ рҽырԥагьаны аҭырқәцәа рҳәарақәа мап рцәыркит, рыцҳаражәҳәаҩ абахҭа дҭаркит (егьырҭ ахыҵхырҭақәа рыла, уи дыршьит<ref name=":1" />, уи ауп амзыз знаҭаз аибашьра. 1521 ашықәс азы Шәлимани ируааи Дунаи аӡиас аҿы иҟаз Сабак ҳәа изышьҭоу абаагәара иганы Белград иакәшеит. Белградтәи агарнизон акыраамҭа иарҿагылон; аҵыхәтәантәи 400 ҩык еиқәхаз рыҽрырҭеит, аха иаразнак аҭырқәцәа ықәырхеит. 1522 ашықәсазы Шәлиман ар ду иманы Родос дыӡхыҵит, ԥхынҷкәынымза 25 азы аамсҭацәа-аиуанистцәа баахырӷәӷәарҭа хада аҽаҭара ҟанаҵеит. Аҭырқәцәа ацәыӡ дуқәа шроузгьы, Родос, насгьы уи акәша-мыкәша иҟаз адгьылбжьахақәа Ҭырқәтәыла иахәҭакхеит. 1524 ашықәс азы Џьеддаҟынтәи иӡхыҵыз аҭырқәа флот Амшын Ҟаԥшь аҿы апортугалцәа рҿаԥхьа аиааира ргеит, убас ала амшын аамҭала европауаа ирымырхит. 1525 ашықәсазы, фышықәса раԥхьа аҭырқәцәа рхьыԥшыс иҟалаз ашхәарҳәҩы Ҳаиреддин Барбаросса, аҵыхәтәан Алжир аҿы иҽышьақәирӷәӷәеит; уи аамҭа инаркны, Алжиртәи афлот Османтәи Аимпериа амшынтә еибашьрақәа раан амч ду анаҭон. 1526 ашықәсазы Шәлиман 100 азқьтәи ар Венгриахь идәықәиҵеит; 1526 шықәсазы [[Нанҳәамза|нанҳәа]] 29 азы Мохачатәи аибашьраҿы аҭырқәцәа Лаиош II ир иқәырхеит, акрал ихаҭа дыбналаны дышцоз аӡмах дӡааҟәрылеит. Венгриа идырбгеит, жәа-нызқьҩыла ауааԥсыра аҭырқәцәа тәыс иргеит. Чехиагьы абри аҩыза аԥеиԥш аҟынтәи еиқәырхеит Австриатәи Габсбургцәа рдинастиа аҵаҟа аҟазаара: уи аамҭа инаркны Австриеи Ҭырқәтәылеи рыбжьара аибашьрақәа ҟалеит, урҭ реибашьрақәа рҭыԥ еснагь Венгриа акәын. 1527-1528 ашықәсқәа рзы аҭырқәцәа Босниеи, Герцеговинеи, Славониеи рнапаҿы иааргеит. 1528 азы Трансильваниа (Румыниа) анапхгаҩы Ианош I Заполиаи, Венгриа аҳратә ҭыԥ азықәԥаҩ, Шәлиман ихьыԥшыс дҟалоит. Изинқәа рыхьчаразы ҽыҵгас иҟаҵаны, 1529 шықәсазы нанӡәамзазы Шәлиман Венгриа аҳҭнықалақь Буда игеит, уи ашықәс азы цәыббрамзазы, 120 000 асқьарцәа напхгара рыҭаны, Вена дақәшеит, Бавариагьы дақәлеит. Аимпериатә арқәа рҟынтәи аҿагылара ӷәӷәеи, иара убасгьы ақәылацәа рыбжьара иҟалаз аепидемиақәеи, афатә азымхареи ирыхҟьаны асулҭан ақәылара аанкыланы Балканқәа рахь дхынҳәырц акәхеит<ref>{{Ашәҟәы|Астатиа ахьӡ=Аславиантәи Балкантәи ҭҵаарақәа ринститут (ЕССР Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа). Османтәи аимпериеи Абжьаратәи, Амрагыларатәи, Алада-Мрагыларатәи Европа атәылақәеи 15-16-тәи ашәышықәсақәа рзы|Азхьарԥш=https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Турецкие_войны|Аҭыԥ=ЕССР|Аҭыжьырҭа=Анаука|Ажәла=Греков|Ахьӡ=И. Б.|Ашықәс=1984|Адаҟьа=165|isbn=}}</ref>. Шәлиман даныхынҳәуаз ақалақьқәеи абаашқәеи рацәаны ықәихит, зықьҩыла абаандаҩцәа игеит. 1532-1533 шықәсқәа рзы ҿыц имҩаԥысыз [[Австриа]]-аҭырқәа аибашьра Ҭырқәтәылатәи аҳәаа иаԥну Кьозег агара мацарала иԥкын. Уи ахыхьчара ӷәӷәа Шәлиман игәҭакқәа ԥхасҭанатәит, избанзар иара Вена ҩаԥхьа дакәшарц игәы иҭан. Аинышәарала Австриа Ҭырқәтәыла мраҭашәаратәии агәҭантәии Венгриа аҿы амчра шамоу азханаҵеит, насгьы есышықәса 30 нызқь дукат ршәалар акәын. Шәлиман уаҳа Вена даҿагыланы ақәылара ҟаимҵеит, еиҳаракгьы уи аибашьраҿы австриаа рымацара ракәымкәа, аиспанцәагьы ирҿагылеит: Богемиеи Венгриеи ркрал, арцгерцог Фердинанд I Австриатәи иашьа, Испаниа акрал, насгьы Аԥшьа Аурымтә Аимпериа аимператор – Карл V Габсбург. Аха Шәлиман имчра убриаҟара идуун, ақьырсиантә Европа иреиҳаӡоу атәылақәа ркоалициа дырҿагыланы ажәыларатә еибашьра қәҿиарала имҩаԥигон. 1533 ашықәс азы Шәлиман еиҭа Сафавидтәи аҳәынҭқарра дабашьит (1533-1555), уи напхгара азиуан ашаҳ Таҳмасп I. Сафавидцәа Хорсантәи атәылаҿацә аархынҳәаран Бухаратәи Аханра аузбекцәа ирҿагыланы имҩаԥыргаз аибашьра рхы иархәаны, 1533 ашықәсазы асулҭан Аџьамтәи Азербаиџьан дақәлеит<ref>{{Ашәҟәы|Астатиа ахьӡ=Аџьамтәыла аҭоурых ажәытәӡатәи аамҭақәа инаркны 18-тәи ашәышықәса аҵыхәтәанӡа|Азхьарԥш=http://ww38.sbiblio.com/biblio/archive/pigulevskaja_istorija/06.aspx|Аҭыԥ=ЕССР|Аҭыжьырҭа=Издательство Ленинградского университета|Ажәла=|Ахьӡ=|Ашықәс=1958|Адаҟьа=390|isbn=}}</ref>, уаҟа Текелу ажәлар аемир Улама Сафавидцәа раҳҭнықалақь Тебриз аҭырқәцәа ириҭеит. 1534 шықәса цәыббрамзазы Шәлиман аҭырқәцәа рымч хадақәа иманы Тебриз дҭалеит, анаҩс авизир ду Ибраҳим-ԥашьа ирқәа дрылагылан, жьҭаарамзазы урҭ рымчқәа еидҵаны ҩадаҟа Багдатҟа идәықәлеит. 1534 шықәсазы лаҵарамзазы Шәлиман I Баӷдад дҭалеит<ref>''Лорд&nbsp;Кинросс'',&nbsp;Османтәи аимпериа аҿиареи аилабгареи, 1999.&nbsp;—&nbsp;ад.&nbsp;247,&nbsp;{{ISBN|5232007327}}.</ref>. Басра, Хузисҭан, Лурисҭан, Баҳреин, уҳәа Аџьаамтәи аӡыбжьахала ладатәи агаҿы иҟаз егьырҭ аҳрақәеи рнапхгаҩцәа иара изыӡырҩит (1546 шықәсазы Басра ҵыхәаԥҵала аҭырқәцәа иргеит). 1535 азы Таҳмасп Ван ампыҵахалара аанкыланы Азербаиџьанҟа ддәықәлеит. Аҩ-арк Дарџьазин ақалақь азааигәара (Ҳамадан азааигәара) еиҿагылеит, Сафавид қызылбашьқәа аиааира ду ргеит. 1533 ашықәс азы Ҳаиреддин Барбаросса каԥдан-ԥашьас дҟаҵан (Османтәи афлот анапхгаҩы). 1534 ашықәсазы Тунис иигеит, аха 1535 ашықәсазы Тунис ахаҭа испанцәа иааныркылеит, убри ала Африка иҟаз аҭырқәцәа ртәылақәа рыбжьара аиҟәҟьара ҟарҵеит. Аха 1536 ашықәс азы Шәлиман I францызтәи акрал Франциск I Валуа маӡала аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи акыр шықәса рыҩныҵҟа Италиа амчра аиуразы Карл V диҿагылан. Алжиртәи ашхәарҳәҩцәа Франциа аҩадатәи абаӷәазақәа рҿы рыҟазаара алшара роуит. 1537 азы алжираа Абжьаратәи Амшын аҿы ақьырсианцәа ирҿагыланы аибашьра иалагеит, Ҳаиреддин адгьылбжьаха Корфу еимиҵәеит, Апулиа аԥшаҳәа иақәлеит, Неаполь ашәарҭара иҭаиргылеит. 1538 азы Венециа аиспанцәеи папа Римтәии ирыдгыланы Ҭырқәтәыла иақәлеит, аха Ҳаиреддин Егеиатәи Амшын аҿы иҟоу Венециатәи адгьылбжьахақәа ықәихит, Занте, Егина, Чериго, Андрос, Парос, Наксос инапаҿы иааигеит. Уи ашықәс азы Шәлиман I Молдоватәи аҳра дақәлеит, насгьы уи ҵаҟатәи Днестри, Прути ишиашоу аҭырқәа итәыла иаднакылеит. 1540 шықәсазы жьҭаарамза 20 азы Венециеи Ҭырқәтәылеи ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра инақәыршәаны, асулҭан Ҳаираддин импыҵихалаз адгьылбжьахақәа зегьы, иара убасгьы Мореа иҟаз ҩ-қалақьк - Наполи ди Романоии Мальвазиеи аҭара идиҵеит; Венециагьы 30 нызқь дукат ашәахтә ршәеит. Анаҩс Шәлиман Австриаҿ аибашьра далагеит (1540-1547) 1541 азы аҭырқәцәа Буда ргеит. 1543 азы - Естергом, Венгриа ажәытә ҳҭнықалақь, 1544 азы - Вишеград, Ноград, Хатван. 1547 шықәсазы рашәарамза 19 азы Адрианопольтәи Аҭынчрала Австриа ашәахтә ашәара иҟәыҵӡомызт; Венгриа агәҭантәи арегионқәа рҿы иҷыдоу аԥашьалық аԥҵан, Трансильваниа Османтәи Аимпериа ахьыԥшыс иҟалеит, Валахиеи Малдовеи реиԥш. Мраҭашәараҟны аҭынчра аныҟаиҵа, Шәлиман ҩаԥхьа мрагыларахь ажәылара далагеит: 1548 шықәсазы аҭырқәцәа ԥшьынтәны Тебриз ргеит, Кашанеи Кумеи рҟынӡа инеит, Исфаҳан ргеит. 1552 ашықәс азы Ереван ргеит. 1554 ашықәсазы асулҭан Шәлиман I Нахичеван импыҵахалеит<ref>{{Ашәҟәы|Астатиа ахьӡ=Нхыҵ Кавказ ажәларқәа рҭоурых ажәытәӡатәи аамҭақәа инаркны азежәтәи ашәышықәса аҵыхәанӡа.|Азхьарԥш=|Аҭыԥ=|Аҭыжьырҭа=Анаука|Ажәла=|Ахьӡ=|Ашықәс=1988|Адаҟьа=313|isbn=}}</ref>. 1555 шықәсазы лаҵарамзазы Сафавидтәи аҳәынҭқарра Амасиаҿ мчыла аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны Ираҟи Аҩада-Мраҭашәаратәи Анатолиеи Ҭырқәтәыла иахәҭакхеит; уи ацынхәрас аҭырқәцәа Кавказ анҭыҵтәи ахәҭа аиҳарак ашаҳ ирҭеит, аха Мраҭашәаратәи Қырҭтәыла (Имерҭа, ма Аиамраҭа) Османтәи Аимпериа иахәҭакхеит. Шәлиман ихаан Ҭырқәтәылеи [[Урыстәыла|Урыстәылеи]] реизыҟазаашьақәа ҭынчмызт. Ихадоу мзызс иамаз Москватәи аҳреи Османтәи аимпериа иаҵанакуаз Ҟрымтәи аханреи рыбжьара иааиԥмырҟьаӡакәа иҟаз аиӷара акәын. Казантәии Сибратәии аханрақәа аҭырқәцәа рҟынтә адипломатиатә, уимоу аибашьратә цхыраарагьы роур ҳәа агәыӷра рыман, аха Сҭампыл ахьынӡахараз иахҟьаны, урҭ агәыӷрақәа ҵаҵӷәы рымамызт. 1565 шықәсазы лаҵарамза 18 азы 180 ӷба змаз, 30 000 ҩык рыла ишьақәгылаз аҭырқәа флот ду Мальта иӡхыҵит, аха 1530 шықәсазы ари адгьылбжьаха зтәыз арыцарцәа-иуанитцәа ажәылара зегьы ириааит. Аҭырқәцәа рыбџьар рыԥшьбатәи ахәҭа рцәыӡит, убри аҟынтә цәыббрамзазы адгьылбжьаха аанрыжьырц акәхеит. 1566 шықәсазы лаҵарамза 1 азы Шәлима I аҵыхәтәантәи, жәахатәи иарратә еибашьрахь ддәықәлеит. Нанҳәамза 7 азы асулҭан ир мраҭашәаратәи Венгриаҿ иааз Сигетвар акәшара иалагеит. Шәлиман I Ҟаимаҭ (Кануни) цәыббрамза 6-7 рзы ауха ишьаԥаҿы дыԥсит, абаа арбгараан. Асулҭан иԥсыбаҩ Сҭампылҟа иааганы, Сулеиманиеи аџьаама аԥсыжырҭаҿы иҟоу атиурбе аҿы анышә дамардеит, бзиа иибоз иԥҳәыс Хьуррем (Ҳәыррем)-сулҭан лмавзолеи азааигәаран. == Хаҭалатәи аԥсҭазаара == Шәлиман раԥхьаӡа иԥа длыхшеит иуадалық Фулане-ҳаҭун. Ари ауадалық 1512 ашықәс азы аԥа Маҳмыд длыхшеит, уи 1521 ашықәс лаҵарамза 29 азы ацәарԥшӡа ачымазара аан дыԥсит. Асулҭан иԥсҭазаараҿы рольк налыгӡомызт, 1550 ашықәс азы дыԥсит. Аҩбатәи иуадалық Гьулфем-ҳаҭун лыхьӡын. 1513 ашықәсазы длыхшеит асулҭан иԥа Мурад, уигьы 1521 ашықәсазы ацәарԥшӡа ахҟьаны дыԥсит<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Ашәҟәы|Астатиа ахьӡ=Аԥсылмантә енциклопедиа|Азхьарԥш=https://books.google.ru/booksid=cJQ3AAAAIAAJ&pg=PA66&dq=Alexandra+Lisowska+was+born+Rohatyn&hl=ru&sa=X&ei=3WYcT9bMHMKCOtDT2KQL&ved=0CEEQ6AEwAQ#v=onepage&q=Alexandra%20Lisowska%20was%20born%20Rohatyn&f=false|Аҭыԥ=|Аҭыжьырҭа=Brill Archive|Ажәла=Sir H. A. R. Gibb|Ахьӡ=|Ашықәс=1979|Адаҟьа=66|isbn=|Атом=5|Ахәҭа=70-80}}</ref>. Гьулфем асулҭан иҟынтә далырцеит, уаҳа ахшара лымамызт, аха акыр аамҭа асулҭан иҩыза гәакьаны даанхеит. Гьулфем Шәлиман идҵала 1562 шықәсазы хәаҽрала дыршьит. Асулҭан ахԥатәи иуадалық Гьулбаҳар Маҳидевран-сулҭан лакәын, иҟалап уи арнауҭ ҭыԥҳа лакәын<ref>{{Ашәҟәы|Астатиа ахьӡ=Ермоленко, 2013|Азхьарԥш=https://books.google.ru/booksid=cJQ3AAAAIAAJ&pg=PA66&dq=Alexandra+Lisowska+was+born+Rohatyn&hl=ru&sa=X&ei=3WYcT9bMHMKCOtDT2KQL&ved=0CEEQ6AEwAQ#v=onepage&q=Alexandra%20Lisowska%20was%20born%20Rohatyn&f=false|Аҭыԥ=|Аҭыжьырҭа=|Ажәла=|Ахьӡ=|Ашықәс=|Адаҟьа=2|isbn=|Атом=|Ахәҭа=}}</ref><ref>{{Ашәҟәы|Астатиа ахьӡ=Avtorkhanov, Broxup, 1996|Азхьарԥш=https://books.google.ru/books?id=EOsPCjixL04C|Аҭыԥ=|Аҭыжьырҭа=|Ажәла=|Ахьӡ=|Ашықәс=|Адаҟьа=9|isbn=|Атом=|Ахәҭа=}}</ref><ref>{{Ашәҟәы|Астатиа ахьӡ=Peirce, 1993|Азхьарԥш=https://books.google.ru/books?id=L6-VRgVzRcUC|Аҭыԥ=|Аҭыжьырҭа=|Ажәла=|Ахьӡ=|Ашықәс=|Адаҟьа=55|isbn=|Атом=|Ахәҭа=}}</ref>. Маҳидевран Мысҭафа (1515-1553) иан лакәын. Ажәлар рыбжьара даараӡа ҳаҭыр ду иман<ref name=":3">{{Ашәҟәы|Астатиа ахьӡ=Peirce, 1993|Азхьарԥш=https://books.google.ru/books?id=L6-VRgVzRcUC|Аҭыԥ=|Аҭыжьырҭа=|Ажәла=|Ахьӡ=|Ашықәс=|Адаҟьа=56|isbn=|Атом=|Ахәҭа=}}</ref>. 1553 ашықәс азы, аџьаамцәа ирҿагылаз аибашьраан, Мысҭафа ацәгьахәыцра ҟаиҵеит ҳәа ахара идҵаны дыршьит. Маҳидевран Бурсаҟа дыхҵәан, уаҟа 1580/1581 ашықәсқәа рзы дыԥсит. Бурса иҟоу Шеҳзаде Мысҭафа имавзолеиаҿы лԥа ивараҿы анышә дамардеит<ref name=":3" />. Шәлиман аԥшьбатәи ифаворитԥҳәыс, 1534 азы официалла ԥҳәысс иигаз Хьуррем (Ҳәыррем)-сулҭан лакәын. Европа Роксолана ҳәа дырдыруеит. Аԥҳәызба ауадалықь дҭалаанӡа лыхьӡ азы игәрагоу адыррақәа ыҟам, аха ахыҵхырҭақәа реиҳарак рҿы Алықьсандра ма Анастасиа Лисовскаиа ҳәа лыхьӡыртәоит. Венециатәи ацҳаражәҳәаҩ Бернардо Наваџьеро Хьурем дыурысоуп ҳәа ииҳәеит: ''“[donna] ... di nazione russa”'', даҽа Венециатәи ацҳаражәҳәаҩ - Џьованни Баттиста Тревизано - “Асулҭанԥҳәыс Урыстәылантәи” ҳәа лыхьӡиҵеит: ''“ Sultana, ch'è di Russia”,'' Венециатәи арратә напхгаҩы Маркантонио Брагадингьы Хьуррем дыурысоуп ҳәа ианиҵеит: ''“donna di nazion russa”''<ref>{{Ашәҟәы|Астатиа ахьӡ=Yermolenko G. Roxolana: "The Greatest Empresse of the East"|Азхьарԥш=https://www.uio.no/studier/emner/hf/iakh/HIS1300/v09/pensumlister/swproxy.pdf|Аҭыԥ=|Аҭыжьырҭа=|Ажәла=Ермеленко Г.|Ахьӡ=«donna di nazion russa» (Bragadino); «[donna] … di nazione russa» (Navagero); «Sultana, ch’è di Russia» (Trevisano).|Ашықәс=|Адаҟьа=56|isbn=|Атом=|Ахәҭа=}}</ref><ref>{{Ашәҟәы|Астатиа ахьӡ=О нравах татар, литовцев и москвитян|Азхьарԥш=https://www.vostlit.info/Texts/rus/Litvin/frametext1.htm|Аҭыԥ=|Аҭыжьырҭа=|Ажәла=Михалон Литвин|Ахьӡ=«и любимейшая жена нынешнего турецкого императора мать перворожденного [сына] его, который будет править после него, похищена была из земли нашей».|Ашықәс=2013|Адаҟьа=|isbn=|Атом=|Ахәҭа=}}</ref><ref>{{Ашәҟәы|Астатиа ахьӡ=Самуил Тавродски иҩуан аҭырқәцәа ишиарҳәаз Роксолана Рогатинтәи аиашахаҵаратә апап диԥҳауп ҳәа|Азхьарԥш=|Аҭыԥ=|Аҭыжьырҭа=|Ажәла=Самуил|Ахьӡ=Твардовски|Ашықәс=|Адаҟьа=|isbn=|Атом=|Ахәҭа=}}</ref>. 1521 ашықәсазы Хьурреми Шәлимани дырхылҵит аԥа Меҳмед (Маҳмеҭ)<ref name=":4">{{Ашәҟәы|Астатиа ахьӡ=Peirce, 1993,|Азхьарԥш=https://books.google.ru/books?id=L6-VRgVzRcUC|Аҭыԥ=|Аҭыжьырҭа=|Ажәла=|Ахьӡ=|Ашықәс=|Адаҟьа=59|isbn=|Атом=|Ахәҭа=}}</ref>, 1522 ашықәсазы аԥҳа Миҳримаҳ, 1523 ашықәсазы аԥа Абдуллаҳ, 1524 ашықәсазы Селым. 1525 ашықәсазы рыҷкәын Баиазид диит, аха Абдуллаҳ уи ашықәсазы дыԥсит<ref name=":2" />. 1531 ашықәс азы Роксолана длыхшеит асулҭан иԥа Џьыҳангьыр. Шәлиман даҽа ԥҳакгьы диман – Разие-сулҭан зыхьӡыз. Асулҭан Шәлиман иԥҳа лакәу, лан дызусҭаз ҳәа адырра ҳамаӡам, аха аҭоурыхҭҵааҩы Чагатаи Улучаи иҳәоит лан Маҳидевран лакәын ҳәа. Разие иԥиам лыҟазаара атәы аҳәоуп Иаҳиа Ефенди итиурбе иазааигоу аҳаҭгәынаҿ иануп “Ихьаада-баадоу Разие-сулҭан, Кануни Асулҭан Шәлиман шьала-далатәи иԥҳа, Иаҳиа Ефенди идоуҳатә ԥҳа ”<ref>{{Ашәҟәы|Астатиа ахьӡ=Uluçay, 1985|Азхьарԥш=https://books.google.com.tr/books?id=nktpAAAAMAAJ|Аҭыԥ=|Аҭыжьырҭа=|Ажәла=|Ахьӡ=|Ашықәс=|Адаҟьа=35, 39|isbn=|Атом=|Ахәҭа=}}</ref>. Уи аамҭазы ажәабжьқәеи агәаанагарақәеи ирҳәон Шәлиман I иаҳра аҵыхәтәантәи аамҭазы иԥацәа рыбжьара аҳра азы ақәԥара еилкаахеит ҳәа. Мысҭафа дыршьит; мышқәак рышьҭахь, бжьышықәса зхыҵуаз Мысҭафа иԥа Меҳмедгьы дыршьит<ref>{{Ашәҟәы|Астатиа ахьӡ=Kinross, 2002|Азхьарԥш=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=zf_YEyMAou0C|Аҭыԥ=|Аҭыжьырҭа=|Ажәла=|Ахьӡ=|Ашықәс=|Адаҟьа=233|isbn=|Атом=|Ахәҭа=}}</ref>. Идырым, Мысҭафа ииашаҵәҟьаны асулҭан инапхгара имхра игәы иҭазма, мамзаргьы ицәгьа ирҳәазма<ref name=":4" />. Аҳра ҭынхас дызмаз Роксолана лԥа Селым иакәын; аха лара данԥсы ашьҭахь (1558) Роксолани Шәлимани рԥа Баиазид (1559) ақәгылара мҩаԥигит. 1559 шықәсазы лаҵарамзазы Кониа иашьа Селым дииааит, 1561 шықәсазы Баиазид дыршьит, иара убасгьы иԥацәа хәҩыкгьы ршьит (урҭ рҟынтә аиҵбы хышықәса ихыҵуан). ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1494 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Абҵарамза 6 рзы ииз]] [[Акатегориа:1566 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Цәыббрамза 6 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Османтәи аимпериа асулҭанцәа]] [[Акатегориа:Ахәыҷқәа ршьыҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсылманреи аиудеиатә дини]] [[Акатегориа:Османтәи аимпериа аҟынтәи Дивантәи апоетцәа]] [[Акатегориа:Аҭырқәа-аџьамтә еибашьрақәа рҟны Османтәи аимпериа иаҵанакуа ауаа]] [[Акатегориа:Осман-Венециатәи аибашьрақәа рҟны Османтәи аимпериа иаҵанакуа ауаа]] [[Акатегориа:Венгриа Османтәи аамҭазы]] [[Акатегориа:Трабзонаа]] [[Акатегориа:Ҭырқәтәылатәи апоетцәа]] [[Акатегориа:Аҭырқәа мсылманцәа]] [[Акатегориа:Аџьаама ԥшьақәа ҩба рыхьчаҩ]] [[Акатегориа:Османтәи ахалифцәа]] [[Акатегориа:Асулҭанцәа рԥацәа]] l95oknsh6okqukij8ls3tq86tr69n5u Климт, Густав 0 54671 169331 169330 2026-07-12T12:02:21Z AbidzbaS 25606 169331 wikitext text/x-wiki '''Густав Климт''' (ԥхынгәы 14, 1862 ш. – жәабран 6, 1918 ш.) — Австриатәи асимволист-сахьаҭыхҩы, Венатәи ахыхратә еиҿкаара ашьаҭаркҩы. Еиҳарак дырдыруеит ''Адель Блох-Бауер I'' ''лгәыдкылареи'' лпортрети рыла. Венатәи асецессиа аамҭазы иҟаз аҟазацәа рҟынтә Климт иапониатәи аҟазареи уи аметодқәеи зегь реиҳа анырра ирҭеит. Икариера алагамҭаз, архитектуратә рԥшӡагақәа, традициатә ҟазшьала, қәҿиарала исахьаҭыхҩы Еиҳа ихатә стиль аизырҳара даналага, иусумҭақәа аимак-аиҿакқәа рызцәырҵит, урҭ 1900 шықәсазы Венатәи Ауниверситет Азал Ду аҭуан азы иҟаиҵаз асахьақәа апорнографиатә ҟазшьа рымоуп ҳәа акритика анроу. Иара иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иҭыхымҭақәа аукцион аҿы ирҭиуаз зегь раасҭа зыхә ҳаракыз ҳәа иԥхьаӡан. smjnqcs9tlz3fht7n8388sq8k004h7t 169332 169331 2026-07-12T12:34:39Z AbidzbaS 25606 /* */ 169332 wikitext text/x-wiki <ref>{{Художник|гражданство={{флаг Австро-Венгрии}} [[Австро-Венгрия]]|жанр=[[модерн]]}}</ref>'''Густав Климт''' (ԥхынгәы 14, 1862 ш. – жәабран 6, 1918 ш.) — Австриатәи асимволист-сахьаҭыхҩы, Венатәи ахыхратә еиҿкаара ашьаҭаркҩы. Еиҳарак дырдыруеит ''Адель Блох-Бауер I'' ''лгәыдкылареи'' лпортрети рыла. Венатәи асецессиа аамҭазы иҟаз аҟазацәа рҟынтә Климт иапониатәи аҟазареи уи аметодқәеи зегь реиҳа анырра ирҭеит. Икариера алагамҭаз, архитектуратә рԥшӡагақәа, традициатә ҟазшьала, қәҿиарала исахьаҭыхҩы Еиҳа ихатә стиль аизырҳара даналага, иусумҭақәа аимак-аиҿакқәа рызцәырҵит, урҭ 1900 шықәсазы Венатәи Ауниверситет Азал Ду аҭуан азы иҟаиҵаз асахьақәа апорнографиатә ҟазшьа рымоуп ҳәа акритика анроу. Иара иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иҭыхымҭақәа аукцион аҿы ирҭиуаз зегь раасҭа зыхә ҳаракыз ҳәа иԥхьаӡан. jcox9lh75q2h1iyblj9sajck34jowe8 169333 169332 2026-07-12T12:35:02Z AbidzbaS 25606 /* */ 169333 wikitext text/x-wiki '''Густав Климт''' (ԥхынгәы 14, 1862 ш. – жәабран 6, 1918 ш.) — Австриатәи асимволист-сахьаҭыхҩы, Венатәи ахыхратә еиҿкаара ашьаҭаркҩы. Еиҳарак дырдыруеит ''Адель Блох-Бауер I'' ''лгәыдкылареи'' лпортрети рыла. Венатәи асецессиа аамҭазы иҟаз аҟазацәа рҟынтә Климт иапониатәи аҟазареи уи аметодқәеи зегь реиҳа анырра ирҭеит. Икариера алагамҭаз, архитектуратә рԥшӡагақәа, традициатә ҟазшьала, қәҿиарала исахьаҭыхҩы Еиҳа ихатә стиль аизырҳара даналага, иусумҭақәа аимак-аиҿакқәа рызцәырҵит, урҭ 1900 шықәсазы Венатәи Ауниверситет Азал Ду аҭуан азы иҟаиҵаз асахьақәа апорнографиатә ҟазшьа рымоуп ҳәа акритика анроу. Иара иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иҭыхымҭақәа аукцион аҿы ирҭиуаз зегь раасҭа зыхә ҳаракыз ҳәа иԥхьаӡан. smjnqcs9tlz3fht7n8388sq8k004h7t 169334 169333 2026-07-12T13:10:09Z AbidzbaS 25606 169334 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! colspan="2" |Густав Климт |- | colspan="2" |[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Klimt.jpg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Klimt.jpg|безрамки]] Асахьа 1914 ш. |- !Диит |ԥхынгәы 14, 1862 ш. Баумгартен, Австриатәи аимпериа |- !Дыԥсит |жәабран 6 1918 ш. (иԥсҭазаара далҵит 55 шықәса анихыҵуаз) Вена, Австриа-Венгриа |- !Аусура ахкы |Painter |- !Иусқәа |''Judith I'', ''Portrait of Adele Bloch-Bauer I'', ''The Kiss'', ''Danaë'' |- !Аусура ахырхарҭа |Асимволизм, Арт-Нуво, Венатәи аиԥырҵра |- !Ипартнер |Емили Луиза Флеж (Emilie Louise Flöge) |- ! colspan="2" |Анапаҵаҩра |- | colspan="2" |[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Klimt,_Gustav_Signatur_Signatur.jpg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Klimt,_Gustav_Signatur_Signatur.jpg|class=infobox-signature skin-invert|150x150пкс]] |} '''Густав Климт''' (ԥхынгәы 14, 1862 ш. – жәабран 6, 1918 ш.) — Австриатәи асимволист-сахьаҭыхҩы, Венатәи ахыхратә еиҿкаара ашьаҭаркҩы. Еиҳарак дырдыруеит ''Адель Блох-Бауер I'' ''лгәыдкылареи'' лпортрети рыла. Венатәи асецессиа аамҭазы иҟаз аҟазацәа рҟынтә Климт иапониатәи аҟазареи уи аметодқәеи зегь реиҳа анырра ирҭеит. Икариера алагамҭаз, архитектуратә рԥшӡагақәа, традициатә ҟазшьала, қәҿиарала исахьаҭыхҩы Еиҳа ихатә стиль аизырҳара даналага, иусумҭақәа аимак-аиҿакқәа рызцәырҵит, урҭ 1900 шықәсазы Венатәи Ауниверситет Азал Ду аҭуан азы иҟаиҵаз асахьақәа апорнографиатә ҟазшьа рымоуп ҳәа акритика анроу. Иара иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иҭыхымҭақәа аукцион аҿы ирҭиуаз зегь раасҭа зыхә ҳаракыз ҳәа иԥхьаӡан. br1bq3h6htqtlarcoficxh8crsqkh2l 169335 169334 2026-07-12T13:41:51Z AbidzbaS 25606 169335 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! colspan="2" |Густав Климт |- | colspan="2" |[[Афаил:Klimt.jpg|511x511пкс|Gustav Klimt in 1914]] Асахьа 1914 ш. |- !Диит |ԥхынгәы 14, 1862 ш. Баумгартен, Австриатәи аимпериа |- !Дыԥсит |жәабран 6 1918 ш. (иԥсҭазаара далҵит 55 шықәса анихыҵуаз) Вена, Австриа-Венгриа |- !Аусура ахкы |Painter |- !Иусқәа |''Judith I'', ''Portrait of Adele Bloch-Bauer I'', ''The Kiss'', ''Danaë'' |- !Аусура ахырхарҭа |Асимволизм, Арт-Нуво, Венатәи аиԥырҵра |- !Ипартнер |Емили Луиза Флеж (Emilie Louise Flöge) |- ! colspan="2" |Анапаҵаҩра |- | colspan="2" |[[Афаил:Klimt,_Gustav_Signatur_Signatur.jpg|Klimt, Gustav Signatur Signatur]] |} '''Густав Климт''' (ԥхынгәы 14, 1862 ш. – жәабран 6, 1918 ш.) — Австриатәи асимволист-сахьаҭыхҩы, Венатәи ахыхратә еиҿкаара ашьаҭаркҩы. Еиҳарак дырдыруеит ''Адель Блох-Бауер I'' ''лгәыдкылареи'' лпортрети рыла. Венатәи асецессиа аамҭазы иҟаз аҟазацәа рҟынтә Климт иапониатәи аҟазареи уи аметодқәеи зегь реиҳа анырра ирҭеит. Икариера алагамҭаз, архитектуратә рԥшӡагақәа, традициатә ҟазшьала, қәҿиарала исахьаҭыхҩы Еиҳа ихатә стиль аизырҳара даналага, иусумҭақәа аимак-аиҿакқәа рызцәырҵит, урҭ 1900 шықәсазы Венатәи Ауниверситет Азал Ду аҭуан азы иҟаиҵаз асахьақәа апорнографиатә ҟазшьа рымоуп ҳәа акритика анроу. Иара иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иҭыхымҭақәа аукцион аҿы ирҭиуаз зегь раасҭа зыхә ҳаракыз ҳәа иԥхьаӡан. b8j5bn9tk8dghzs1uwbmo4dagv04kjq 169336 169335 2026-07-12T13:55:42Z AbidzbaS 25606 added links 169336 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! colspan="2" |Густав Климт |- | colspan="2" |[[Афаил:Klimt.jpg|511x511пкс|Gustav Klimt in 1914]] Асахьа 1914 ш. |- !Диит |ԥхынгәы 14, 1862 ш. Баумгартен, [[Австриатәи аимпериа]] |- !Дыԥсит |жәабран 6, 1918 ш. (иԥсҭазаара далҵит 55 шықәса анихыҵуаз) [[Вена]], [[Австриа-Венгриа]] |- !Аусура ахкы |[[Асахьаҭыхыҩ]] |- !Иусқәа |''Judith I'', ''Portrait of Adele Bloch-Bauer I'', ''The Kiss'', ''Danaë'' |- !Аусура ахырхарҭа |Асимволизм, Арт-Нуво, Венатәи аиԥырҵра |- !Ипартнер |Емили Луиза Флеж (Emilie Louise Flöge) |- ! colspan="2" |Анапаҵаҩра |- | colspan="2" |[[Афаил:Klimt,_Gustav_Signatur_Signatur.jpg|альт=Klimt, Gustav Signatur Signatur|слева|328x328пкс]] |} '''Густав Климт''' (ԥхынгәы 14, 1862 ш. – жәабран 6, 1918 ш.) — Австриатәи асимволист-сахьаҭыхҩы, Венатәи ахыхратә еиҿкаара ашьаҭаркҩы. Еиҳарак дырдыруеит ''Адель Блох-Бауер I'' ''лгәыдкылареи'' лпортрети рыла. Венатәи асецессиа аамҭазы иҟаз аҟазацәа рҟынтә Климт иапониатәи аҟазареи уи аметодқәеи зегь реиҳа анырра ирҭеит. Икариера алагамҭаз, архитектуратә рԥшӡагақәа, традициатә ҟазшьала, қәҿиарала исахьаҭыхҩы Еиҳа ихатә стиль аизырҳара даналага, иусумҭақәа аимак-аиҿакқәа рызцәырҵит, урҭ 1900 шықәсазы Венатәи Ауниверситет Азал Ду аҭуан азы иҟаиҵаз асахьақәа апорнографиатә ҟазшьа рымоуп ҳәа акритика анроу. Иара иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иҭыхымҭақәа аукцион аҿы ирҭиуаз зегь раасҭа зыхә ҳаракыз ҳәа иԥхьаӡан. 19ltz972k9umg3h8impqey8ykbqasvq 169340 169336 2026-07-12T14:18:49Z AbidzbaS 25606 169340 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! colspan="2" |Густав Климт |- | colspan="2" |[[Афаил:Klimt.jpg|511x511пкс|Gustav Klimt in 1914]] Асахьа 1914 ш. |- !Диит |ԥхынгәы 14, 1862 ш. Баумгартен, [[Австриатәи аимпериа]] |- !Дыԥсит |жәабран 6, 1918 ш. (иԥсҭазаара далҵит 55 шықәса анихыҵуаз) [[Вена]], [[Австриа-Венгриа]] |- !Аусура ахкы |[[Асахьаҭыхыҩ]] |- !Иусқәа |''Judith I'', ''Portrait of Adele Bloch-Bauer I'', [[Агәыӡра (Климт)|Агәыӡра]], ''Danaë'' |- !Аусура ахырхарҭа |Асимволизм, Арт-Нуво, Венатәи аиԥырҵра |- !Ипартнер |Емили Луиза Флеж (Emilie Louise Flöge) |- ! colspan="2" |Анапаҵаҩра |- | colspan="2" |[[Афаил:Klimt,_Gustav_Signatur_Signatur.jpg|альт=Klimt, Gustav Signatur Signatur|слева|328x328пкс]] |} '''Густав Климт''' (ԥхынгәы 14, 1862 ш. – жәабран 6, 1918 ш.) — Австриатәи асимволист-сахьаҭыхҩы, Венатәи ахыхратә еиҿкаара ашьаҭаркҩы. Еиҳарак дырдыруеит ''Адель Блох-Бауер I'' ''лгәыдкылареи'' лпортрети рыла. Венатәи асецессиа аамҭазы иҟаз аҟазацәа рҟынтә Климт иапониатәи аҟазареи уи аметодқәеи зегь реиҳа анырра ирҭеит. Икариера алагамҭаз, архитектуратә рԥшӡагақәа, традициатә ҟазшьала, қәҿиарала исахьаҭыхҩы Еиҳа ихатә стиль аизырҳара даналага, иусумҭақәа аимак-аиҿакқәа рызцәырҵит, урҭ 1900 шықәсазы Венатәи Ауниверситет Азал Ду аҭуан азы иҟаиҵаз асахьақәа апорнографиатә ҟазшьа рымоуп ҳәа акритика анроу. Иара иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иҭыхымҭақәа аукцион аҿы ирҭиуаз зегь раасҭа зыхә ҳаракыз ҳәа иԥхьаӡан. jz3uaxbycwz9130j7honptny57ctmca 169359 169340 2026-07-12T16:58:18Z Fraxinus.cs 8381 169359 wikitext text/x-wiki {{Акарточка артист}} '''Густав Климт''' ({{date|14|7|1862}} – {{date|6|2|1918}}) — [[Австриа]]тәи асимволист-сахьаҭыхҩы, [[Вена]]тәи ахыхратә еиҿкаара ашьаҭаркҩы. Еиҳарак дырдыруеит ''Адель Блох-Бауер I лгәыдкылареи'' лпортрети рыла. Венатәи асецессиа аамҭазы иҟаз аҟазацәа рҟынтә Климт иапониатәи аҟазареи уи аметодқәеи зегь реиҳа анырра ирҭеит. Икариера алагамҭаз, архитектуратә рԥшӡагақәа, традициатә ҟазшьала, қәҿиарала исахьаҭыхҩы Еиҳа ихатә стиль аизырҳара даналага, иусумҭақәа аимак-аиҿакқәа рызцәырҵит, урҭ 1900 шықәсазы Венатәи Ауниверситет Азал Ду аҭуан азы иҟаиҵаз асахьақәа апорнографиатә ҟазшьа рымоуп ҳәа акритика анроу. Иара иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иҭыхымҭақәа аукцион аҿы ирҭиуаз зегь раасҭа зыхә ҳаракыз ҳәа иԥхьаӡан. {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1862 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Ԥхынгәымза 14 рзы ииз]] [[Акатегориа:1918 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Жәабранмза 6 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Австриатәи асахьаҭыхҩцәа]] [[Акатегориа:Чехиатәи ахылҵшьҭра змоу австриауаа]] lbbp0fk19rwrx8cwksfd582pclcaraf 169360 169359 2026-07-12T16:58:44Z Fraxinus.cs 8381 169360 wikitext text/x-wiki {{Акарточка артист}} '''Густав Климт''' ({{lang-de|Gustav Klimt}}; {{date|14|7|1862}} – {{date|6|2|1918}}) — [[Австриа]]тәи асимволист-сахьаҭыхҩы, [[Вена]]тәи ахыхратә еиҿкаара ашьаҭаркҩы. Еиҳарак дырдыруеит ''Адель Блох-Бауер I лгәыдкылареи'' лпортрети рыла. Венатәи асецессиа аамҭазы иҟаз аҟазацәа рҟынтә Климт иапониатәи аҟазареи уи аметодқәеи зегь реиҳа анырра ирҭеит. Икариера алагамҭаз, архитектуратә рԥшӡагақәа, традициатә ҟазшьала, қәҿиарала исахьаҭыхҩы Еиҳа ихатә стиль аизырҳара даналага, иусумҭақәа аимак-аиҿакқәа рызцәырҵит, урҭ 1900 шықәсазы Венатәи Ауниверситет Азал Ду аҭуан азы иҟаиҵаз асахьақәа апорнографиатә ҟазшьа рымоуп ҳәа акритика анроу. Иара иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иҭыхымҭақәа аукцион аҿы ирҭиуаз зегь раасҭа зыхә ҳаракыз ҳәа иԥхьаӡан. {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1862 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Ԥхынгәымза 14 рзы ииз]] [[Акатегориа:1918 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Жәабранмза 6 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Австриатәи асахьаҭыхҩцәа]] [[Акатегориа:Чехиатәи ахылҵшьҭра змоу австриауаа]] 4h27yyloou6ogs31bsek4fm7l6h55nf 169361 169360 2026-07-12T16:59:22Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Gustav Klimt]] в [[Климт, Густав]] 169360 wikitext text/x-wiki {{Акарточка артист}} '''Густав Климт''' ({{lang-de|Gustav Klimt}}; {{date|14|7|1862}} – {{date|6|2|1918}}) — [[Австриа]]тәи асимволист-сахьаҭыхҩы, [[Вена]]тәи ахыхратә еиҿкаара ашьаҭаркҩы. Еиҳарак дырдыруеит ''Адель Блох-Бауер I лгәыдкылареи'' лпортрети рыла. Венатәи асецессиа аамҭазы иҟаз аҟазацәа рҟынтә Климт иапониатәи аҟазареи уи аметодқәеи зегь реиҳа анырра ирҭеит. Икариера алагамҭаз, архитектуратә рԥшӡагақәа, традициатә ҟазшьала, қәҿиарала исахьаҭыхҩы Еиҳа ихатә стиль аизырҳара даналага, иусумҭақәа аимак-аиҿакқәа рызцәырҵит, урҭ 1900 шықәсазы Венатәи Ауниверситет Азал Ду аҭуан азы иҟаиҵаз асахьақәа апорнографиатә ҟазшьа рымоуп ҳәа акритика анроу. Иара иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иҭыхымҭақәа аукцион аҿы ирҭиуаз зегь раасҭа зыхә ҳаракыз ҳәа иԥхьаӡан. {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1862 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Ԥхынгәымза 14 рзы ииз]] [[Акатегориа:1918 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Жәабранмза 6 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Австриатәи асахьаҭыхҩцәа]] [[Акатегориа:Чехиатәи ахылҵшьҭра змоу австриауаа]] 4h27yyloou6ogs31bsek4fm7l6h55nf Агәыӡра (Климт) 0 54672 169337 2026-07-12T14:04:02Z AbidzbaS 25606 Создано переводом страницы «[[:en:Special:Redirect/revision/1361322322|The Kiss (Klimt)]]» 169337 wikitext text/x-wiki    '''''Агәыӡра''''' ( Анемец бызшәала ) – Австриатәи асимволист Густав Климт иҭихыз асахьа, ахьтәы бӷьы, араӡын, аплатина ацҵаны. <ref>{{Cite web |title=Gustav Klimt and Vienna around 1900 |url=https://www.belvedere.at/en/gustav-klimt-and-vienna-around-1900 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410114551/https://www.belvedere.at/en/gustav-klimt-and-vienna-around-1900 |archive-date=10 April 2021 |access-date=17 September 2019 |website=Belvedere Gallery}}</ref> Уи асахьа ҭыхын 1907, 1908 шықәсқәа рзы, аҵарауаа иара и "Ахьтәы аамҭа" ҳәа изышьҭоу аамҭазы. <ref>{{Cite web |date=16 September 2018 |title=The Splendid History of Gustav Klimt's Glistening Golden Phase |url=https://mymodernmet.com/gustav-klimt-golden-phase/ |website=MyModernMet}}</ref> Уи 1908 азы ацәыргақәҵа акаталог аҿы ишану еиԥш ''Liebespaar'' (абзиабаҩцәа) ҳәа ахьӡ аманы ицәырган. Асахьаҿы иарбоуп хаҵеи-ԥҳәыси еигәыдибаҳәҳәало, рыцәеижьқәа еилаҳәаны еилаҳәаны, ҳаамҭазтәи Арт Нуво астиль анырра змоу стильла, насгьы ԥасатәи Аҟазареи Анапҟазареи реиҿкаара аорганикатә формақәа рыла ирԥшӡаны. Асахьа уажәы Вена, Хыхьтәи Белведертәи ахан аҿы иҟоу Österreichische Galerie Belvedere амузеи аҿы икнаҳауп, Венатәи аиԥырҵра ашедевр ҳәа иԥхьаӡоуп – Art Nouveau аҭыԥантәи авариациа — насгьы, иҟалап, Климт зегь реиҳа ихадоу иусумҭа. 0s0fygserhesm6owmlviso5ltdu89gn 169338 169337 2026-07-12T14:12:58Z AbidzbaS 25606 169338 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! colspan="2" |Агәыӡра |- | colspan="2" |[[//en.wikipedia.org/wiki/File:The_Kiss_-_Gustav_Klimt_-_Google_Cultural_Institute.jpg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Kiss_-_Gustav_Klimt_-_Google_Cultural_Institute.jpg|301x301пкс]] |- !Асахьаҭыхҩы |[[Gustav Klimt|Густав Климт]] |- !Ашықәс |1907–1908 |- !Аматериалқәа |ахәшатә шәыга, ахьтәы бӷьы |- !Размерқәа |180&#x20;см&#x20;×&#x20;180&#x20;см&#x20;(71&#x20;дюимк&#x20;×&#x20;71&#x20;дюимк) |- !Аҭыԥ | * Österreichische Galerie Belvedere, [[Вена]], [[Австриа]] |}    '''''Агәыӡра''''' ( Анемец бызшәала ) – Австриатәи асимволист Густав Климт иҭихыз асахьа, ахьтәы бӷьы, араӡын, аплатина ацҵаны. <ref>{{Cite web |title=Gustav Klimt and Vienna around 1900 |url=https://www.belvedere.at/en/gustav-klimt-and-vienna-around-1900 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410114551/https://www.belvedere.at/en/gustav-klimt-and-vienna-around-1900 |archive-date=10 April 2021 |access-date=17 September 2019 |website=Belvedere Gallery}}</ref> Уи асахьа ҭыхын 1907, 1908 шықәсқәа рзы, аҵарауаа иара и "Ахьтәы аамҭа" ҳәа изышьҭоу аамҭазы. <ref>{{Cite web |date=16 September 2018 |title=The Splendid History of Gustav Klimt's Glistening Golden Phase |url=https://mymodernmet.com/gustav-klimt-golden-phase/ |website=MyModernMet}}</ref> Уи 1908 азы ацәыргақәҵа акаталог аҿы ишану еиԥш ''Liebespaar'' (абзиабаҩцәа) ҳәа ахьӡ аманы ицәырган. Асахьаҿы иарбоуп хаҵеи-ԥҳәыси еигәыдибаҳәҳәало, рыцәеижьқәа еилаҳәаны еилаҳәаны, ҳаамҭазтәи Арт Нуво астиль анырра змоу стильла, насгьы ԥасатәи Аҟазареи Анапҟазареи реиҿкаара аорганикатә формақәа рыла ирԥшӡаны. Асахьа уажәы Вена, Хыхьтәи Белведертәи ахан аҿы иҟоу Österreichische Galerie Belvedere амузеи аҿы икнаҳауп, Венатәи аиԥырҵра ашедевр ҳәа иԥхьаӡоуп – Art Nouveau аҭыԥантәи авариациа — насгьы, иҟалап, Климт зегь реиҳа ихадоу иусумҭа. imwv1dtkgve5n7i5xfwk149ou05hznr 169339 169338 2026-07-12T14:15:24Z AbidzbaS 25606 169339 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! colspan="2" |Агәыӡра |- | colspan="2" |[[Афаил:The_Kiss_-_Gustav_Klimt_-_Google_Cultural_Institute.jpg|альт=The Kiss (Der Kuß) (1907-1908). Oil and gold leaf on canvas, 180 × 180 cm (71 × 71 in). Österreichische Galerie Belvedere, Vienna|центр|365x365пкс]] |- !Асахьаҭыхҩы |[[Gustav Klimt|Густав Климт]] |- !Ашықәс |1907–1908 |- !Аматериалқәа |ахәшатә шәыга, ахьтәы бӷьы |- !Размерқәа |180&#x20;см&#x20;×&#x20;180&#x20;см&#x20;(71&#x20;дюимк&#x20;×&#x20;71&#x20;дюимк) |- !Аҭыԥ | * Österreichische Galerie Belvedere, [[Вена]], [[Австриа]] |}    '''''Агәыӡра''''' ( Анемец бызшәала ) – Австриатәи асимволист Густав Климт иҭихыз асахьа, ахьтәы бӷьы, араӡын, аплатина ацҵаны. <ref>{{Cite web |title=Gustav Klimt and Vienna around 1900 |url=https://www.belvedere.at/en/gustav-klimt-and-vienna-around-1900 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410114551/https://www.belvedere.at/en/gustav-klimt-and-vienna-around-1900 |archive-date=10 April 2021 |access-date=17 September 2019 |website=Belvedere Gallery}}</ref> Уи асахьа ҭыхын 1907, 1908 шықәсқәа рзы, аҵарауаа иара и "Ахьтәы аамҭа" ҳәа изышьҭоу аамҭазы. <ref>{{Cite web |date=16 September 2018 |title=The Splendid History of Gustav Klimt's Glistening Golden Phase |url=https://mymodernmet.com/gustav-klimt-golden-phase/ |website=MyModernMet}}</ref> Уи 1908 азы ацәыргақәҵа акаталог аҿы ишану еиԥш ''Liebespaar'' (абзиабаҩцәа) ҳәа ахьӡ аманы ицәырган. Асахьаҿы иарбоуп хаҵеи-ԥҳәыси еигәыдибаҳәҳәало, рыцәеижьқәа еилаҳәаны еилаҳәаны, ҳаамҭазтәи Арт Нуво астиль анырра змоу стильла, насгьы ԥасатәи Аҟазареи Анапҟазареи реиҿкаара аорганикатә формақәа рыла ирԥшӡаны. Асахьа уажәы Вена, Хыхьтәи Белведертәи ахан аҿы иҟоу Österreichische Galerie Belvedere амузеи аҿы икнаҳауп, Венатәи аиԥырҵра ашедевр ҳәа иԥхьаӡоуп – Art Nouveau аҭыԥантәи авариациа — насгьы, иҟалап, Климт зегь реиҳа ихадоу иусумҭа. gpokl3ogvanjj2m0eb3znoy01w8zhfr 169365 169339 2026-07-12T17:39:55Z Fraxinus.cs 8381 169365 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" align="right" ! colspan="2" |Агәыӡра |- | colspan="2" |[[Афаил:The_Kiss_-_Gustav_Klimt_-_Google_Cultural_Institute.jpg|альт=The Kiss (Der Kuß) (1907-1908). Oil and gold leaf on canvas, 180 × 180 cm (71 × 71 in). Österreichische Galerie Belvedere, Vienna|центр|365x365пкс]] |- !Асахьаҭыхҩы |[[Климт, Густав|Густав Климт]] |- !Ашықәс |1907–1908 |- !Аматериалқәа |ахәшатә шәыга, ахьтәы бӷьы |- !Размерқәа |180&#x20;см&#x20;×&#x20;180&#x20;см&#x20;(71&#x20;дюимк&#x20;×&#x20;71&#x20;дюимк) |- !Аҭыԥ | * Österreichische Galerie Belvedere, [[Вена]], [[Австриа]] |}    '''''Агәыӡра''''' ({{lang-de|Der Kuss}}) – [[Австриа]]тәи асимволист [[Климт, Густав|Густав Климт]] иҭихыз асахьа, ахьтәы бӷьы, араӡын, аплатина ацҵаны. <ref>{{Cite web |title=Gustav Klimt and Vienna around 1900 |url=https://www.belvedere.at/en/gustav-klimt-and-vienna-around-1900 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410114551/https://www.belvedere.at/en/gustav-klimt-and-vienna-around-1900 |archive-date=10 April 2021 |access-date=17 September 2019 |website=Belvedere Gallery}}</ref> Уи асахьа ҭыхын 1907, 1908 шықәсқәа рзы, аҵарауаа иара и "Ахьтәы аамҭа" ҳәа изышьҭоу аамҭазы. <ref>{{Cite web |date=16 September 2018 |title=The Splendid History of Gustav Klimt's Glistening Golden Phase |url=https://mymodernmet.com/gustav-klimt-golden-phase/ |website=MyModernMet}}</ref> Уи 1908 азы ацәыргақәҵа акаталог аҿы ишану еиԥш ''Liebespaar'' (абзиабаҩцәа) ҳәа ахьӡ аманы ицәырган. Асахьаҿы иарбоуп хаҵеи-ԥҳәыси еигәыдибаҳәҳәало, рыцәеижьқәа еилаҳәаны еилаҳәаны, ҳаамҭазтәи [[Арт Нуво]] астиль анырра змоу стильла, насгьы ԥасатәи Аҟазареи Анапҟазареи реиҿкаара аорганикатә формақәа рыла ирԥшӡаны. Асахьа уажәы Вена, Хыхьтәи Белведертәи ахан аҿы иҟоу «Österreichische Galerie Belvedere» амузеи аҿы икнаҳауп, [[Вена]]тәи аиԥырҵра ашедевр ҳәа иԥхьаӡоуп – Арт Нуво аҭыԥантәи авариациа — насгьы, иҟалап, Климт зегь реиҳа ихадоу иусумҭа. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:гәыӡра (Климт)}} [[Акатегориа:1908 шықәсазы иҟаз арҿиамҭақәа]] [[Акатегориа:Густав Климт исахьақәа]] 6pphb18v0rvgsugxno5zb13bx6dwfp0 Gustav Klimt 0 54673 169362 2026-07-12T16:59:22Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Gustav Klimt]] в [[Климт, Густав]] 169362 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Климт, Густав]] g8rwqxqc2jnv0zj50g39v0kt8gofpi2 Алахәыла ахцәажәара:AbidzbaS 3 54674 169363 2026-07-12T17:02:26Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Асалам}}— ~~~~» 169363 wikitext text/x-wiki {{Асалам}}— [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:02, 12 ԥхынгәымза 2026 (UTC) 625egcwyvizxvx32rlbc3458ix17vgn Риазантәи атәылаҿацә 0 54675 169364 2026-07-12T17:37:06Z Flamme-Bleue 10257 Новая страница: «{{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (аобласт) | абираҟ = Flag of Ryazan Oblast.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Риазантәи атәылаҿацә абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat_of_arms_of_Ryazan Oblast.svg | агер...» 169364 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (аобласт) | абираҟ = Flag of Ryazan Oblast.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Риазантәи атәылаҿацә абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat_of_arms_of_Ryazan Oblast.svg | агерб ирызку адаҟьа = Риазантәи атәылаҿацә агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Риазантәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Рязанская область}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп. Атәылаҿацә шьақәыргылан 1937 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Владимиртәи атәылаҿацә|Владимиртәи]], Нижегородтәи, [[Пензатәи атәылаҿацә|Пензатәи]], Тамбовтәи, [[Липецктәи атәылаҿацә|Липецктәи]], Тулатәи, Москватәи атәылаҿацәқәа, [[Мордовиа Ареспублика]]. Риазантәи атәылаҿацә аҵакыра — 39 605 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 1 074 402-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 27,13-ҩык/км². Атәылаҿацә ацентр — [[Риазан]] ақалақь ауп. {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (аобластқәа)]] [[Акатегориа:1937 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] 1xkpz3110bkls6a95wq8imqpkpmgawg 169371 169364 2026-07-12T17:45:55Z Flamme-Bleue 10257 169371 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (аобласт) | абираҟ = Flag of Ryazan Oblast.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Риазантәи атәылаҿацә абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat_of_arms_of_Ryazan Oblast.svg | агерб ирызку адаҟьа = Риазантәи атәылаҿацә агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Риазантәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Рязанская область}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп. Атәылаҿацә шьақәыргылан 1937 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Владимиртәи атәылаҿацә|Владимиртәи]], Нижегородтәи, [[Пензатәи атәылаҿацә|Пензатәи]], [[Тамбовтәи атәылаҿацә|Тамбовтәи]], [[Липецктәи атәылаҿацә|Липецктәи]], Тулатәи, [[Москватәи атәылаҿацә|Москватәи]] атәылаҿацәқәа, [[Мордовиа Ареспублика]]. Риазантәи атәылаҿацә аҵакыра — 39 605 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 1 074 402-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 27,13-ҩык/км². Атәылаҿацә ацентр — [[Риазан]] ақалақь ауп. {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (аобластқәа)]] [[Акатегориа:1937 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] 26cp7hcvcabupaff05f595lxp38u78x 169375 169371 2026-07-12T20:52:00Z Flamme-Bleue 10257 169375 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (аобласт) | абираҟ = Flag of Ryazan Oblast.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Риазантәи атәылаҿацә абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat_of_arms_of_Ryazan Oblast.svg | агерб ирызку адаҟьа = Риазантәи атәылаҿацә агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Риазантәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Рязанская область}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп. Атәылаҿацә шьақәыргылан 1937 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Владимиртәи атәылаҿацә|Владимиртәи]], [[Нижегородтәи атәылаҿацә|Нижегородтәи]], [[Пензатәи атәылаҿацә|Пензатәи]], [[Тамбовтәи атәылаҿацә|Тамбовтәи]], [[Липецктәи атәылаҿацә|Липецктәи]], [[Тулатәи атәылаҿацә|Тулатәи]], [[Москватәи атәылаҿацә|Москватәи]] атәылаҿацәқәа, [[Мордовиа Ареспублика]]. Риазантәи атәылаҿацә аҵакыра — 39 605 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 1 074 402-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 27,13-ҩык/км². Атәылаҿацә ацентр — [[Риазан]] ақалақь ауп. {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (аобластқәа)]] [[Акатегориа:1937 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] 5hjdbdl1o6c1h9qsqp2ndhlsn9m0z6n Акатегориа:1908 шықәсазы иҟаз арҿиамҭақәа 14 54676 169366 2026-07-12T17:40:36Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} works}} {{WorksYear}}» 169366 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} works}} {{WorksYear}} 86mo92e1o8vx29dcg4ynvbfbj40gino Акатегориа:1900-тәи ашықәсқәа раан арҿиамҭақәа 14 54677 169367 2026-07-12T17:41:28Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{WorksDecade}}» 169367 wikitext text/x-wiki {{WorksDecade}} 6zrwb7hh2ma6lugkbl7imwmtvl1bmj6 Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи арҿиамҭақәа 14 54678 169368 2026-07-12T17:42:48Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|20th-century works}} {{navseasoncats}} [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазы иҟаз аҟазара|рҿиамҭақәа]] [[Акатегориа:Арҿиамҭақәа ашәышықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:II-тәи азқьышықәсазтәи арҿиамҭақәа]]» 169368 wikitext text/x-wiki {{Commons category|20th-century works}} {{navseasoncats}} [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазы иҟаз аҟазара|рҿиамҭақәа]] [[Акатегориа:Арҿиамҭақәа ашәышықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:II-тәи азқьышықәсазтәи арҿиамҭақәа]] gq1a2o55sp334iwkgzaq7kz6x0dn149 Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазы иҟаз аҟазара 14 54679 169369 2026-07-12T17:43:31Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Navseasoncats}} Ари акатегориа '''[[20-тәи ашәышықәса]]зы [[аҟазара]]''' азы ауп. {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәса|ҟазара]] [[Акатегориа:Аҟазара ашәышықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:II-тәи азқьышықәсазы иҟаз аҟазара]]» 169369 wikitext text/x-wiki {{Navseasoncats}} Ари акатегориа '''[[20-тәи ашәышықәса]]зы [[аҟазара]]''' азы ауп. {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәса|ҟазара]] [[Акатегориа:Аҟазара ашәышықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:II-тәи азқьышықәсазы иҟаз аҟазара]] dnb9wpkxnjzgjhlhbgkh6jkk93zekja Акатегориа:1900-тәи ашықәсқәа раан аҟазара 14 54680 169370 2026-07-12T17:44:50Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{YYY0s in the arts category header}}» 169370 wikitext text/x-wiki {{YYY0s in the arts category header}} 3q7gbfoh85hzj94v5muq29x0f69gcul Акатегориа:1908 шықәсазы аҟазара 14 54681 169372 2026-07-12T17:46:07Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Years in arts}}» 169372 wikitext text/x-wiki {{Years in arts}} k1lbs911t6lnxp4bj6nhv1yofr3i757 Коџьима, Хидео 0 54682 169373 2026-07-12T20:11:36Z AbidzbaS 25606 Создано переводом страницы «[[:en:Special:Redirect/revision/1363780989|Hideo Kojima]]» 169373 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! colspan="2" |Хидео Коџьима |- | colspan="2" |小島 秀夫 |- | colspan="2" |[[Афаил:Hideo_Kojima_2025_SXSW_(cropped).jpg|468x468пкс|Hideo Kojima 2025 SXSW (cropped)]] Коџьима хәажәкыра 2025 азы |- !Диит |Нанҳәамза 24, 1963 (62 ихыҵуеит) Токио, Иапониа |- !Аҭагызаашьа | * авидеохәмаррақәа рдизаинер * ашәҟәыҩҩы * режисер * аарыхҩы |- !Аус атыԥ |Konami (1986–2015) Kojima Productions (2015–уажәраанӡа) |- !Ҳәа еицырдыруа |''Metal Gear'' ''Death Stranding'' |- !Ахәыҷқәа |2 |- !Вебсаит |kojimaproductions.jp |- ! colspan="2" |анапынҵамҭа |- | colspan="2" |[[Афаил:Hideo_Kojima_Signature.svg|213x213пкс|Hideo Kojima Signature]] |}   '''Хидео Коџьима''' (小島 , Коџьима Хидео; диит нанҳәа 24, 1963 шықәсазы) — [[Иапониа|иапониатәи]] авидеохәмаррақәа рдизаинер, ашәҟәыҩҩы, адиректор, апродюсер, аинтернет ахаҭара. Иара еиҳа еицырдыруа иусумҭақәа, Metal Gear иара убас Death Stranding. Ихәмаррақәа даара акинематографтә ҟазшьа рымоуп, ихәыҷра ашықәсқәа раан излалагаз акинои алитературеи рзы агәазыҳәара иалҵшәахеит, авидеохәмаррақәа раԥхьатәи равтор ҳәа дыԥхьаӡоуп. 1986 азы Konami даналала, Коџьима MSX2 азы ''Metal Gear'' (1987) напхгара азиуан, дизаин ҟаиҵеит, иҩит. Ахәмарра ашьаҭа шьҭнахит стелс хәмарра ажанри еицырдыруа ''Metal Gear'' афраншизеи рзы, уи 28 шықәса рыҩныҵҟа анапхгара азиуан ''Metal Gear Solid V: The Phantom Pain'' (2015) ҭыҵаанӡа. Konami дыҟанаҵы, иара иаԥиҵеит асериа ''Boktai'', иара убасгьы иҭижьит ''асериа Zone of the Enders'', насгьы <nowiki><i>Castlevania: Lords of Shadow</i></nowiki> . Иара убасгьы иара иаԥиҵеит иагьиҩит ''Snatcher'' (1988) иара убас ''Policenauts'' (1994), урҭ графикатә ԥсҭазааратә хәмаррақәан, урҭ ркинематографиатә презентациазы еицырдыруан. Коџьима 2005 ашықәс азы Конами аҟны [[:en:Kojima_Productions|Kojima Productions]] ааиртит, 2011 ашықәс азы [[:en:Konami_Digital_Entertainment|Konami Digital Entertainment]] авице-президентс дҟаҵан. 2014 азы, Коџьима ааԥшит режиссерс <nowiki><i id="mwMw">Silent Hills</i></nowiki>, анаҩстәи ахәҭа <nowiki><i id="mwNQ">Silent Hill</i></nowiki> афраншиза, ахәмарратә тизер <nowiki><i id="mwNw">PT</i></nowiki> ала, уи акритикатә хӡыргара аиуит, насгьы зегь раасҭа идуӡӡоу ашәарҭаратә хәмаррақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Аха, ахәмарра аанкылан Konami 2015 азы, Коџьима акомпаниа далҵаанӡа. Анаҩс еиҭашьақәиргылеит Kojima Productions ихьыԥшым студиак аҳасабала 2015 шықәса аԥхынра мзазы, насгьы раԥхьатәи ихәмаррақәа Konami анҭыҵ иҭижьит ''Death Stranding'' (2019) иара убас ''Death Stranding 2: On the Beach'' (2025). [[Акатегориа:1963 шықәсазы ииз]] 091xmue2k3sygsw6o62po4cephdb3ir 169374 169373 2026-07-12T20:16:45Z AbidzbaS 25606 169374 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! colspan="2" |Хидео Коџьима |- | colspan="2" |小島 秀夫 |- | colspan="2" |[[Афаил:Hideo_Kojima_2025_SXSW_(cropped).jpg|468x468пкс|Hideo Kojima 2025 SXSW (cropped)]] Коџьима хәажәкыра 2025 азы |- !Диит |Нанҳәамза 24, 1963 (62 ихыҵуеит) Токио, Иапониа |- !Аҭагызаашьа | * авидеохәмаррақәа рдизаинер * ашәҟәыҩҩы * режисер * аарыхҩы |- !Аус атыԥ |Konami (1986–2015) Kojima Productions (2015–уажәраанӡа) |- !Ҳәа еицырдыруа |''Metal Gear'' ''Death Stranding'' |- !Ахәыҷқәа |2 |- !Вебсаит |kojimaproductions.jp |- ! colspan="2" |анапынҵамҭа |- | colspan="2" |[[Афаил:Hideo_Kojima_Signature.svg|213x213пкс|Hideo Kojima Signature]] |}   '''Хидео Коџьима''' (小島 , Коџьима Хидео; диит нанҳәа 24, 1963 шықәсазы) — [[Иапониа|иапониатәи]] авидеохәмаррақәа рдизаинер, ашәҟәыҩҩы, адиректор, апродюсер, аинтернет ахаҭара. Иара еиҳа еицырдыруа иусумҭақәа, Metal Gear иара убас Death Stranding. Ихәмаррақәа даара акинематографтә ҟазшьа рымоуп, ихәыҷра ашықәсқәа раан излалагаз акинои алитературеи рзы агәазыҳәара иалҵшәахеит, авидеохәмаррақәа раԥхьатәи равтор ҳәа дыԥхьаӡоуп. 1986 азы Konami даналала, Коџьима MSX2 азы ''Metal Gear'' (1987) напхгара азиуан, дизаин ҟаиҵеит, иҩит. Ахәмарра ашьаҭа шьҭнахит стелс хәмарра ажанри еицырдыруа ''Metal Gear'' афраншизеи рзы, уи 28 шықәса рыҩныҵҟа анапхгара азиуан ''Metal Gear Solid V: The Phantom Pain'' (2015) ҭыҵаанӡа. Konami дыҟанаҵы, иара иаԥиҵеит асериа ''Boktai'', иара убасгьы иҭижьит ''асериа Zone of the Enders'', насгьы ''Castlevania: Lords of Shadow''. Иара убасгьы иара иаԥиҵеит иагьиҩит ''Snatcher'' (1988) иара убас ''Policenauts'' (1994), урҭ графикатә ԥсҭазааратә хәмаррақәан, урҭ ркинематографиатә презентациазы еицырдыруан. Коџьима 2005 ашықәс азы Конами аҟны [[:en:Kojima_Productions|Kojima Productions]] ааиртит, 2011 ашықәс азы [[:en:Konami_Digital_Entertainment|Konami Digital Entertainment]] авице-президентс дҟаҵан. 2014 азы, Коџьима ааԥшит режиссерс ''Silent Hills'', анаҩстәи ахәҭа ''Silent Hill'' афраншиза, ахәмарратә тизер ''PT'' ала, уи акритикатә хӡыргара аиуит, насгьы зегь раасҭа идуӡӡоу ашәарҭаратә хәмаррақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Аха, ахәмарра аанкылан Konami 2015 азы, Коџьима акомпаниа далҵаанӡа. Анаҩс еиҭашьақәиргылеит Kojima Productions ихьыԥшым студиак аҳасабала 2015 шықәса аԥхынра мзазы, насгьы раԥхьатәи ихәмаррақәа Konami анҭыҵ иҭижьит ''Death Stranding'' (2019) иара убас ''Death Stranding 2: On the Beach'' (2025). [[Акатегориа:1963 шықәсазы ииз]] bf5aqzrsachlwvqypka2uahvp8u8px4 Микельсен, Мадс 0 54683 169376 2026-07-12T21:30:06Z AbidzbaS 25606 Создано переводом страницы «[[:en:Special:Redirect/revision/1362280686|Mads Mikkelsen]]» 169376 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! colspan="2" |Мадс Микельсон |- | colspan="2" |[[Афаил:Mads_Mikkelsen_at_82nd_Venice_International_Film_Festival_(cropped2).jpg|348x348пкс|Mads Mikkelsen at 82nd Venice International Film Festival (cropped2)]] Микельсон 2025 ш. |- !Диит |Мадс Диттман Микельсен лаҵарамза 22, 1965 [[Копенгаген]], [[Даниа]] |- !Азаанаҭ |актиор |- !Активтә шықәсқәа |1996–уажәраанӡа |- !Иԥшәма ԥҳәыс |Ханна Џьекобсен (Hanne Jacobsen) &#x20; &#x200B; &#x28;&#x20;2000&#x29;&#x200B; |- !Ахәыҷқәа |2 |- !Ауацәа |Lars Mikkelsen (иашьа) |- !Ақәҿиарақәа | * Даннеброг иорден арыцар * Аҟазареи асалам шәҟәқәеи рорден арыцар |}   '''Мадс Диттман Микельсен''' (1965 шықәсазы лаҵарамза 22 рзы диит) — Даниатәи актиор. Даниа актиор иаҳасабала еицырдыруа дҟалеит ирольқәа рзы, иаҳҳәап , <nowiki><i>Pusher</i></nowiki> акинотрилогиа раԥхьатәи ҩ-фильмк рҿы Тонни (1996, 2004), Адетектив Сержант Аллан Фишер ателесериал ''Rajseholdet'' аҟны (2000–2004), Нильс ''Open Hearts'' ''аҟны'' (2000–2004). ''Адам иҵәақәа'' (2005) иара убас Джакоби Петерсен ''After the wedding'' (2006). Микельсен адунеизегьтәи ахдырра иоуит ҩажәи актәи ''Джеймс Бонд'' ифильм ''Казино Роиал'' (2006) аҿы антагонист хада Ле Шиффр ироль ахьынаигӡаз азы. Абри ақәҵара иабзоураны, Голливудтәи аблокбастертә фильмқәа рҿы дцәырҵит, иаҳҳәап, ''Атитанцәа реиҿагылара'' (2010), Марвел иҟнытә ''Доктор Стрейндж'' (2016), Лукасфильм иҟнытә ''Rogue One'' (2016), ''Афантастикәтә гыгшәыгқәа: Дамблдор имаӡақәа'' (2022), ''Индиана Џьонси''. Иара убас иналукааша роль хадақәа рахь иаҵанакуеит Игорь Стравински ''Коко Шанель &amp;amp; Игорь Стравински'' (2008), Блакы ''Валхалла ақәгылара'' аҟны (2009), Иоханн Фридрих Струензи ''Аҳратә ус'' аҟны (2012), ''Каннытәи'' акинофестиваль аҿы Иреиӷьу актиор иаҳасабала - Лукас иара иҟны Humin1 ''Даҽа раундк'' (2020) <ref>{{Cite web |date=9 March 2021 |title=Bafta Film Awards 2021: The nominations in full |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-56323950 |website=BBC News}}</ref>, Маркус Хансен ''«Аиашара аҽыуаҩцәа»'' (2020), акапитан Лудвиг Кален « ''Ақәыргәыӷратә дгьыл»'' (2023) аҟны. Акино анҭыҵ, уи еицырдыруеит ирольқәа рыла Доктор Ганнибал Лектер ателесериал ''Ганнибал'' (2013–2015) аҟны, Клифф Унгер [[Хидео Коџьима|Хидео Коџима]] ивидеохәмарра ''Death Stranding'' (2019) аҟны. А.О.Скотт ''The New York Times'' аҟынтә иазгәеиҭеит, Голливудтәи асценаҿы Микельсен "игәрагоу актиорны дҟалеит, интерес зҵоу аҟәаҟәа змоу", аха аҩныҵҟатәи афронт аҿы "иара даҽакы иоуп: еҵәа, аксиома, ҿыц иҿио Даниатәи акино аҿы". == Заатәи аԥсҭазаара == Микельсен диит 1965 шықәсазы лаҵарамза 22 азы Копенгаген, [[Даниа]], Остербро ҳәа изышьҭоу аҭыԥ аҿы, ан Бенте (нее Кристиансен) Микельсен иԥа, иаб Хеннинг Диттман Микельсен, таксиныҟәцаҩ. Иашьа еиҳабы, актиор Ларс Микельсени иареи Норребро аиланхарҭаҿы иааӡеит. Иқәыԥшраан, иара агимнастка иҽазыҟаиҵон, атлетика далацәажәарц иҭахын, аха анаҩс баллет академиа аҟны акәашара иҵеит Гетеборг ақалақь аҿы дшыҟаз, уаҟагьы [[Ашвед бызшәа|швед бызшәала]] ибзианы ацәажәара далагеит. Микельсен диԥылеит ахореограф Ханне Џьакобсен, 2000 азы ԥҳәысс дигеит. Жәашықәса раҟара профессионалтә кәашаҩыс дыҟан, 1996 азы Орхустәи атеатралтә школ аҿы адрама ҵара далагеит, актиортә кариера далагеит. [[Акатегориа:1965 шықәсазы ииз]] fnyxe5f8z6yhbddhou9koze0ouegur2 Антропологиа 0 54686 169381 2026-07-13T08:40:06Z Nart17 17397 Аиҭагара [[:ru:Антропология]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Шарытхуа Тания. Nart17 translation team. 169381 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Антропологиа|Антропологиа (аҵакы)}} {{Комплексная наука | Название = Антропологиа<small>ажәытә бырзен. ἄνθρωπος — [[Ауаҩы|ауаҩы]], λόγος — аҭҵаарадырра</small> | Другие названия = | Изображение = Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg | Тема = | Предмет изучения = Ауаҩы | Период зарождения = XIX ашәышықәса | Основные направления = | Вспомогат. дисциплины = Археологиа, абызшәадырра, аҭоурых, агенетика, апалеоантропологиа, аиҿырԥшратә анатомиа | Центры исследований = [[НИИ антропологии МГУ|Москватәи аҳәынҭқарратә университет Антропологиа аҭҵаарадырратә институт]] | Значительные учёные = [[Анучин, Дмитрий Николаевич|Д. Н. Анучин]] }} '''Антропологиа''' (ажәытә бырз. ἄνθρωπος — [[Ауаҩы|ауаҩ]]и λόγος — аҭҵаарадырреи) — [[Ауаҩы|ауаҩы]] [[Антропогенез|ихылҵшьҭра]], [[развитие|иҿиара]], [[природа|аԥсабаратәи]] (иԥсабаратәу) [[культура|акультуратәи]] (иԥсабаратәым) ҭгылазаашьақәа рҿы [[существование|иҟазаара]] ҭызҵаауа [[научная дисциплина|аҭҵаарадырратә маҭәарқәа]] реизак<ref>{{книга|автор=[[Якимов, Всеволод Петрович|Якимов В.]] |заглавие=Философский энциклопедический словарь |часть=Антропология |год=2010 |язык=ru}} // [[Философская энциклопедия]]. В 5-х т. — {{М.}}: Советская энциклопедия. Под редакцией Ф. В. Константинова. 1960—1970.</ref><ref>{{книга|заглавие=Культурология. XX век. Энциклопедия|часть=Антропология|год=1998|автор=Воронцова Л. П., [[Белик, Андрей Александрович|Белик А. А.]]|язык=ru}} //«Культурология. XX век. Энциклопедия», Университетская книга, Санкт-Петербург, 1998.</ref>. == Аҭоурых == Атермин «антропологиа» хыҵхырҭас иамоуп [[Античная философия|ажәытәтәи афилософиа]]. Ажәытә бырзен [[философ|философ]] [[Аристотель|Аристотель]] (384—322 шш. ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа) раԥхьа ихы иаирхәеит еиҳарак ауаҩытәыҩсатә ԥсабара адоуҳатә ган ҭызҵаауа адырра иаҟәшаны. Атермин ари аҵакы аҭаны аклассикатә, иклассикатәым ахәыцыҩцәа аӡәырҩы ([[Кант, Иммануил|Кант]], [[Фейербах, Людвиг Андреас|Феиербах]] уб.иҵ.) рхы ишадырхәозгьы, «[[философская антропология|афилософиатә антропологиа]]» захьӡу иҷыдоу [[философ|афилософиатә]] маҭәари ашколи XX ашәышықәса алагамҭазы ауп ианышьақәгыла. Аоригиналтә ҵакы аҭаны атермин «антропологиа» иара убас агуманитартә ҭҵаарадыррақәа жәпакы рҿы ([[искусствоведение|аҟазараҭҵаара]], [[психология|апсихологиа]] уб.иҵ.), [[богословие|адинҭҵаара]]ҿы ([[теология|атеологиа]]ҿы), [[религиозная философия|адинхаҵаратә философиа]]ҿы иахьа уажәраанӡагьы ахархәара амоуп. Убас, [[Педагогика|апедагогика]]ҿы [[антропологический подход к воспитанию|ааӡара антропологиатә знеишьа]] ыҟоуп<ref>{{Cite web |url=https://studme.org/124607/pedagogika/antropologicheskiy_podhod_vospitaniyu |title=Антропологический подход к воспитанию |access-date=2020-11-10 |archive-date=2021-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618210145/https://studme.org/124607/pedagogika/antropologicheskiy_podhod_vospitaniyu |url-status=live }}</ref>. Анаҩс антропологиатә дырра еихшахеит, иуадаҩхеит. XVI ашәышықәсазы аконтинентбжьаратә ныҟәарақәа рыҿиарала ицәырҵуа иалагеит аетникатә культурақәа реиуеиԥшымра аилкааразы ашьаҭақәа аԥызҵоз «Еиуеиԥшым ажәларқәа реиҿырԥшратә ҭҵаара» (Jean Bodin, 1566) еиԥш иҟаз аусумҭақәа. [[Линнеи, Карл|Карл Линнеи]] 1758 шықәсазы иусумҭа «[[Система природы|Аԥсабара асистема]]» аҟны зыԥсы ҭоу ацәеижьқәа зегьы, ауаҩгьы дналаҵаны реихшаразы ажәалагала ҟаиҵеит, уи абиологиеи антропологиеи ирызку анаҩстәи аҭҵаарақәа шьаҭас ироуит. XIX ашәышықәсазы антропологиа ауаҩы икультуратә, ибиологиатә, иархеологиатә аспектқәа зымҽхазкуа хазы ҭҵаарадырратә маҭәарны аҽеибаркра иалагеит. Антропологиа ҭҵаарадырраны ашьақәгылара заатәи аамҭақәа раан (XVIII ашәышықәса аҽеиҩшамҭа — XIX ашәышықәса актәи азбжа) аԥыжәара аман ауаҩы изку иуниверсалтәу ҭҵаарадыррак аҳасабала инарҭбааны аилкаара, иԥсабаратәу иҭоурых, имахашьахатә еиҿкаара, иԥсихологиа, икультура, ибызшәа налаҵаны. Ауаҩи ауаҩытәыҩсатә еилазаареи рыԥсабара раԥхьатәи азеиԥш концепциақәа [[Географический детерминизм|агеографиатә детерминизм]]и [[Эволюционизм|аеволиуционизм]]и ртеориа иаԥхьагылеит. Ауаҩытәыҩсатә уаажәларра аҿиара ашәарыцаратә, арахәааӡаратә, адгьылқәаарыхратә стадиақәа еишьҭаргыланы рыԥсахра аидеиа шьақәиргылеит [[Тюрго, Анн Робер Жак|Робер Тиурго]]; абиологиатә классификациаҿы ауаҩы иҭыԥ аликааит [[Линнеи, Карл|Карл Линнеи]]. Ауаҩы изку адыррақәа рсистемаркра иацхраауан XIX ашәышықәса актәи азбжазы агуманитартә хырхарҭаҿы аҭҵаарадырратә аартрақәа: иаагозар, аиҿырԥшра-ҭоурыхтә бызшәадырра, [[Первобытность|аԥхьаӡатәи]] археологиатә аартрақәа. XIX ашәышықәса азбжазы, [[Чарльз Дарвин|Ч.Дарвин]] ишьҭанеицәа рҟынтә иаауа, ауаҩы еволиуциала ихәаԥшра, хәҭакахьала, ауаҩы ибиологиа аҭҵаара аҿиареи ихылҵшьҭра [[Происхождение человека от обезьяны|асимиалтә теориа]] аԥҵареи (амаамын аҟынтәи) хадаратәхеит<ref name="medbiol.ru">{{Cite web |url=http://www.medbiol.ru/medbiol/evol/00055050.htm |title=Дарвин о происхождении человека |access-date=2020-10-26 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029152702/http://medbiol.ru/medbiol/evol/00055050.htm |url-status=live }}</ref>. XIX ашәышықәса аҽеиҩшамҭа инаркны иаԥҵахоит антропологиатә ҭҵаарадырратә еилазаарақәа. 1855 шықәсазы Париж, [[Музей естественной истории (Париж)|Аԥсабаратә ҭоурых амузеи]] аҟны, антропологиатә ҟәша аартын. Франциа раԥхьатәи Антропологиатә еилазаара аԥҵан уанӡа 1859 шықәсазы [[Брока, Поль|Брока Поль]] еиҿикааз Аетнологиатә еилазаара ашьаҭала. Убри аҩыза аилазаарақәа цәырҵит егьырҭ атәылақәа рҿы: 1863 шықәсазы Британиа ду (1871 шықәсазы уанӡа иҟаз Аетнологиатә еилазаареи иареи [[Королевский антропологический Институт Великобритании и Ирландии|Акралтә антропологиатә институт]] ахь рҽеидыркылеит), иара убри ашықәс азы Урыстәыла ([[Общество любителей естествознания, антропологии и этнографии|Аԥсабарадырреи, антропологиеи, аетнографиеи бзиа избо реилазаара]]), 1869 шықәсазы — Германиа ([[Общество антропологии, этнологии и доистории|Антропологиеи, аетнологиеи, аҭоурых ҟалаанӡатәи ауаажәларреи]]); Италиа раԥхьа, 1868 шықәсазы Флоренциа [[Общество антропологии и этнологии (Флоренция)|Антропологиеи аетнологиеи реилазаара]] аԥҵан, [[Рим|Рим]]гьы 1871 шықәсазы. 1856 шықәсазы неандерталтәи акаршәраҿы (Германиа) иԥшаан аԥсыбаҩқәа, урҭ анаҩс [[Неандерталец|анеандерталцәа]] ҳәа еилкаахеит. Ари аартра ахшыҩзышьҭра ду аҭахеит, избанзар адгьыл иҵоу ауаҩы раԥхьатәи иԥшра ахкы аднагалон. [[Палеоантропология|Апалеоантропологиа]] аҿиараҿы анырра ду ҟарҵеит Кениа XX ашәышықәсазы Луии Мери Ликии русумҭақәа, уаҟа ирԥшааит [[Человек умелый|homo habilis]], [[Человек прямоходящий|Homo erectus]] адгьыл иҵоу рыԥсыбаҩ дуқәа. 1974 шықәсазы, «[[Люси (австралопитек)|Лиусиа]]» ([[Афарский австралопитек|Australopithecus afarensis]]) аԥшаах иабзоураны, апалеоантропологиа ауаҩы ишьҭра аҭҵаараҿы ашьаҿа ҿыц еихнагеит, ҩ-шьапык зҵоу аныҟәашьахь аиасра шьақәнарӷәӷәоит. Уинахыс Франциеи Урыстәылеи антропологиа ҳәа ирԥхьаӡо иалагеит хыла абиологиа аҭҵаара (афизикатә, ма абиологиатә антропологиа), англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы иара убас ауаҩы исоциалтәи икультуратәи усура аҭҵаара адыркылон (асоциалтә, ма акультуратә антропологиа), Аҩадатәи Америка — археологиеи [[Историческая лингвистика|аҭоурыхтә бызшәадырра]]и. [[СССР|Асовет Еидгыла]]ҿы антропологиа еиҳарак ауаҩи уи арасақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи ирызку ҭҵаарадыррак аҳасабала иахәаԥшуан, мамзаргьы [[физическая антропология|афизикатә антропологиа]] акәны<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Антропология|автор=[[Рогинский, Яков Яковлевич|Рогинский Я. Я.]]}}</ref>. Урыстәыла ааигәанӡа антропологиа ҳәа аиҳарак ирԥхьаӡоз [[физическая антропология|афизикатә антропологиа]] акәын, аха 1990-тәи ашықәсқәа инадыркны Урыстәыла иреиҳау аҵараиурҭақәа рҿы ицәырҵуа иалагеит асоциалтә, акультуратә, аполитикатә, афилософиатә антропологиа акафедрақәа. 2008 шықәса рзы Урыстәыла аҳәынҭқарратә номенклатуратә еиқәыԥхьаӡарақәа рҿы ицәырҵит азанааҭ «Антропологиеи аетнологиеи». Уи аԥхьа [[этнология|аетнологиа]] ([[этнография|аетнографиа]]) «ацхыраагӡатә ҭоурыхтә маҭәарқәа» рсиақәа ирхыԥхьаӡалан, [[физическая антропология|афизикатә антропологиа]] ауаҩы иҿиара асоциалтә контекст иаҟәыган. Ауаҩы ибиологиатә ԥсабареи исоциалтә ԥсҭазаареи еидызҳәало [[этология|аетологиа]] акәзар, аҳәынҭқарратә номенклатуратә шәҟәқәа рҿы зынӡа зхала иҟоу акы акәны иԥхьаӡамызт<ref>Артёмова О. И. [https://cyberleninka.ru/article/n/prepodavatel-antropolog-v-sovremennom-rossiyskom-vuze-v-stile-professionalnoy-refleksii Преподаватель-антрополог в современном российском ВУЗе. В стиле профессиональной рефлексии] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/prepodavatel-antropolog-v-sovremennom-rossiyskom-vuze-v-stile-professionalnoy-refleksii |date=20200220131535 }} // Сибирские исторические исследования. 2018, № 1.</ref>. [[Homo naledi|Homo naledi]] (2015), [[Человек флоресский|Homo floresiensis]] реиԥш иҟоу ахкы ҿыцқәа рыԥшаарақәа апалеоантропологиа алаԥшҳәаақәа дырҭбааит, ауаҩытәыҩсатә еволиуциа ауадаҩра ду аадырԥшит. Апроф. [[Кристиан Джордано|Кристиан Џьордано]] иазгәеиҭон: «1980-тәи ашықәсқәа инадыркны антропологиа, апостмодернисттә „арефлексивтә ааҳәра“ ҳәа еицырдыруа, иҵаулоу, ихәарҭоу ахалакритика апроцесс иахысит, усҟан аҳра зуаз ахшыҩҵак антропологиатә хырхарҭақәа рганахьала адеконструктивтә позициа шьаҭас измаз. Амала, иҵоуроу аспектқәа шырацәоугьы, «арефлексивтә ааҳәра» иҵоурам алҵшәақәагьы цәырнагеит, урҭ иаҳагьы нкылашьа змам «антропологиатә иашарахь» агәацԥыҳәара рхылҿиааит<ref>{{Cite web |url=https://ojs.unica.it/index.php/anuac/article/download/3555/3205/ |title=Источник |archive-date=2025-03-28 |access-date=2025-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328083335/https://ojs.unica.it/index.php/anuac/article/download/3555/3205/ |url-status=live }}</ref>. Ари «арефлексивтә ааҳәра» ихадоу усумҭаны Џьордано иаирбоит ашәҟәы «Аҩра акультура» (Џьеимс Клиффорди [[Джордж Маркус|Џьорџь Маркус]]и, 1986). == Ахырхарҭақәа == Традициала иалыркаауеит еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рыла хазы-хазы иҟоу, еидҳәалоу маҭәарқәак. * [[Физическая антропология|Афизикатә антропологиа]] — ауаҩы иеволиуциа, ауаа рбиологиатә еиуеиԥшымра, ауаҩы ицәеижь аизҳареи аҿиареи рпроцессқәа ҭызҵаауа биологиатә ҭҵаарадырроуп. Иаҵанакуеит [[палеоантропология|апалеоантропологиеи]] ахархәаратә маҭәар «[[судебная антропология|аӡбаратә антропологиа]]». Ауаҩы биологиатә [[вид (биология)|хкык]] аҳасабала иеволиуциа аконтекст алеи изааигәаӡоу иуацәеи — ҳаамҭазтәии адгьыл иҵоу ауаҩы иеиԥшу [[приматы|априматқәеи]] ирҿырԥшны ихәаԥшуеит. * [[Социальная антропология|Асоциалтәи]] [[культурная антропология|акультуратәи антропологиа]] — [[этнология|аетнологиа]] акыр иазааигәоу, ауаатәыҩсатә еилазаарақәа реиҿырԥшратә ҭҵаара иазку амаҭәар. Апроблематә дәы аконтексти асоциал-культуратә антропологиа аметодологиеи рҿгьы иҷыдоу маҭәарқәаны иалкаауп [[Антропология (лингвистическая)|абызшәадырратә]], [[Когнитивная антропология|акогнитивтә]], [[Политическая антропология|аполитикатә]], [[Экономическая антропология|аекономикатә]], [[историческая антропология|аҭоурыхтә антропологиа]], [[антропология права|азин антропологиа]]. * [[Антропология медиа|Антропологиа амедиа]] — [[средства массовой информации|Амассатә информациа ахархәагақәа]] рматериалқәа рхархәашьеи раԥҵареи ҭнаҵаауеит. * [[Визуальная антропология|Лаԥшылатәи антропологиа]] — [[Фотография|афото]]-[[видео|видео]]материалқәа, асахьаркыратә мыругақәа, ахархәагақәа: [[кинематограф|акинематограф]], [[фотоискусство|афотоҟазара]], [[телевидение|ателехәаԥшра]] уҳәа рыцхыраарала ауаҩы иҭҵаара иазкуп. * [[Кибернетическая антропология|Акибернетикатә антропологиа]] — иалкаау апрограммақәа рыла аус зуа кибернетикатә системак аҳасабала, ауаҩы иҭҵаара иазкуп. * [[Педагогическая антропология|Арҵаҩратә антропологиа]] — ааӡара антропологиатә феноменны иахәаԥшуеит<ref>[[Гавров, Сергей Назипович|Гавров С. Н.]], Микляева Н. В., Лопатина О. Г. Воспитание как антропологический феномен. — {{М.}}: Форум, 2011. — 240 с. ISBN 978-5-91134-545-7</ref>. * [[Антропология религии|Адинхаҵаратә антропологиа]] — ауаҩы ихаҭара иазку адиндырратә ма афилософиатә ҵароуп, [[Теология|атеологиа]] ахырхарҭала иҿиауеит, адинхаҵаратә ҵарақәа рконтекст ала ауаҩы иԥсабареи ихаҭареи ирыхәаԥшуеит. Адинҭҵаараҿы антропологиа амаҭәар ахатәҳәаақәҵара — ауаҩы изку ауахәама аҵара аартра ауп. * [[Феминистская антропология|Афеминисттә антропологиа]] — антропологиа аҭҵаараҿы маҭәарбжьаратә знеишьоуп (археологиатә, абиологиатә, акультуратә, абызшәадырратә), иҟоу аҭҵаарақәа, асоциалтә практикақәа реиҭакра, иара убас [[Феминизм|афеминисттә]] теориа ҳасаб азуны аҭҵаарадырратә дыррақәа аус рыдулара иазырхоуп<ref>{{Cite journal |year=2011 |title=Anthropology as White Public Space? |url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_2011-12_113_4/page/545 |journal=American Anthropologist |volume=113 |issue=4 |pages=545–556 |doi=10.1111/j.1548-1433.2011.01368.x |issn=00027294 |last1=Brodkin |first1=Karen |last2=Morgen |first2=Sandra |last3=Hutchinson |first3=Janis |lang=en}}</ref>. * [[Философская антропология|Афилософиатә антропологиа]] — ауаҩы аҟазаара дахкы ҷыданы дзыԥхьаӡо, иԥсабареи ихаҭареи ирызку философиатә ҵароуп. Антропологиа философиатә ҵарак аҳасабала ҭоурыхла ауаҩы аилкаареи аҭҵаареи рзы иҷыдоу маҭәарк аҳасабала изхьаԥшра иазку раԥхьатәи формоуп. == Шәахә. иара уб. == * [[Этика|Аетика]] * [[Этология|Аетологиа]] * [[Этнология|Аетнологиа]] * [[Этнография|Аетнографиа]] * [[Расовые классификации|Арасақәа реихшара]] * [[Антропогенез]] * [[Палеоантропология|Апалеоантропологиа]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * {{ВТ-ЭСБЕ|Антропология|том = Ia |страницы = 867—871}} * {{ВТ-ЕЭБЕ|Антропология|том = 2 |столбцы = 810—818}} * {{БРЭ|статья=Антропология|автор=Тишков В. А., Перевозчиков И. В.|том=|страницы=| ref=|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/702360|архив=https://web.archive.org/web/20221021085112/https://bigenc.ru/ethnology/text/702360|архив дата=2022-10-21}} * {{книга|автор=[[Патрушев, Александр Иванович|Патрушев А. И.]]|часть=Антропология|заглавие=Культурология. Энциклопедия. В 2-х т.|ответственный=Глав. ред. С. Я. Левит|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия» (РОССПЭН)|год=2007|том=1|серия=«Summa culturologiae»|страницы=96—97|isbn=978-5-8243-0838-9|ref=Патрушев}} '''Афилософиатә антропологиа''' * ''[[Шелер, Макс|Шелер М.]]'' [http://anthropology.ru/ru/texts/scheler/stellung_1.html Положение человека в Космосе] / Пер. ''[[Филиппов, Александр Фридрихович|А. Ф. Филиппова]]'' // Проблема человека в западной философии: Переводы/ Сост. и послесл. ''[[Гуревич, Павел Семёнович|П. С. Гуревича]]''; общ. ред. ''Ю. Н. Попова''. — {{М.}}: [[Прогресс (издательство)|Прогресс]], 1988. * ''[[Гелен, Арнольд|Гелен А.]]'' [https://web.archive.org/web/20090107051458/http://images.humanities.edu.ru/pubs/2003/11/01/0000041833/gel1.pdf О систематике антропологии] // Проблема человека в западной философии. {{М.}}, 1988. * ''[[Кант, Иммануил|Кант И.]]'' [http://filosof.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000507/st000.shtml Антропология с прагматической точки зрения]. * ''Смирнов И. П.'' [http://ec-dejavu.ru/a/Anthropology.html Два варианта человековедения] // ''Смирнов И. П.'' Человек человеку — философ. {{СПб}}, 1999, с. 5-36 '''Афизикатә антропологиа''' * ''Харитонов В. М., Ожигова А. П., Година Е. З.'' Антропология. М.: Владос, 2004. 272 c. ISBN 5-691-01068-9 * ''[[Петри, Эдуард Юльевич|Петри Э. Ю.]]'' Антропология. Основы антропологии. Тт. 1,2 — {{СПб}}: Картогр. заведение А. Ильина, 1890, 1895. * ''[[Рогинский, Яков Яковлевич|Рогинский Я. Я.]], [[Левин, Максим Григорьевич|Левин М. Г.]]'' Основы антропологии. {{М.}}: Изд-во Московского университета, 1955. 502 с. * ''Дерягина М. А.'' Эволюционная антропология: Биологические и культурные аспекты. Учебное пособие. 2-е издание, исправленное. {{М.}}: Изд-во УРАО, 2003. 208 с. * Ископаемые гоминиды и происхождение человека. Труды ин-та Этнографии им. Н. И. Миклухо-Маклая. Нов. сер. Т. 82. {{М.}}: «Наука». 1966. 555 с. * ''[[Джохансон, Дональд|Джохансон Д.]], Иди М.'' Люси: Истоки рода человеческого. {{М.}}, 1984. '''Акибернетикатә антропологиа''' * ''Исаев А. А.'' Программы человека. М.: Директ-Медиа, 2022. — 47 с. '''Асоциалтәи акультуратәи антропологиа (арҵага шәҟәқәа)''' * ''[[Токарев, Сергей Александрович|Токарев С. А.]]'' История зарубежной этнографии: Учеб. пособие. М.: Высш. школа, 1978. 352 с. * ''[[Итс, Рудольф Фердинандович|Итс Р. Ф.]]'' Введение в этнографию: Учебное пособие. Л.: Издательство Ленинградского университета, 1991. * ''[[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]]'' История антропологических учений. — СПб: СПбГУ, 2014. — 744 с. — ISBN 978-5-288-05509-6. '''Антропологиа аклассикцәа''' * ''[[Клакхон, Клайд|Клакхон К.]]'' Зеркало для человека. Введение в антропологию. СПб., 1998. * ''[[Леви-Стросс, Клод|Леви-Стросс К.]]'' [yanko.lib.ru/books/cultur/stross_struktur_antrop.htm Структурная антропология] // Пер. с фр. ''Вяч. Вс. Иванова''. — М., 2001. — 512 с. * ''[[Лич, Эдмунд|Лич Э.]]'' Культура и Коммуникация: Логика взаимосвязи символов. * ''[[Максимов, Александр Николаевич|Максимов А. Н.]]'' Теория родового быта // Максимов А. Н. Избранные труды. М., 1997. * ''[[Малиновский, Бронислав Каспар|Малиновский Б. К.]]'' Научная теория культуры. М., 1999. * ''[[Мёрдок, Джордж Питер|Мёрдок Дж. П.]]'' Социальная структура. М.: О. Г. И., 2003. 606 с. * ''[[Мосс, Марсель|Мосс М.]]'' Общество. Обмен. Личность. М., 1994. * ''[[Ольдерогге, Дмитрий Алексеевич|Ольдерогге Д. А.]]'' Малайская система родства, 1951 * ''[[Плосс|Плосс Г.]]'' Женщина в естествоведении и народоведении. Антропологические исследования. Сыктывкар-Киров, «Вятка». 1995. * ''[[Рэдклифф-Браун, Альфред Реджинальд|Рэдклифф-Браун А. Р.]]'' Структура и функция в примитивном обществе. М., 2001. * ''[[Тэйлор, Эдуард Бернетт|Тэйлор Э. Б.]]'' Антропология: Введение к изучению человека и цивилизации. * ''[[Ли, Ричард Боршей]]'' '''Акритикатәи ахҳәааратәи усумҭақәа''' * ''Брескин, Владимир''. [https://web.archive.org/web/20120118161251/http://journal.iph.ras.ru/2-08.doc Метод Триады как инструмент изучения антропологии языка и искусства] ИФ РАН ''Эпистемология & философия науки'' 2, т. 16, 2008, с. 119—132. * ''[[Коротаев, Андрей Витальевич|Коротаев А. В.]]'' [https://www.academia.edu/29692803/ Джордж Питер Мердок и школа кросс-культурных исследований // Бюллетень: Антропология, меньшинства, мультикультурализм 3 (2003): 19-74] (статья включает в себя краткий очерк истории западной культурной антропологии). * ''[[Бейтсон, Грегори|Бейтсон Грегори]].'' «Экология разума» {{М.}}: Смысл, 2000. * ''Бейтсон Грегори.'' Шаги в направлении экологии разума: Избранные статьи по АНТРОПОЛОГИИ. Пер. с англ. Изд.3, 2010 — подходы к решению поставленной автором широкомасштабной задачи по ревизии и модификации фундаментальных основ гуманитарного знания в свете современных положений кибернетики, теории информации и теории систем, а также созданию новой синтетической науки о живом, которую он назвал «экология разума». * ''[[Воеводин, Алексей Петрович|Воеводин А. П.]]'' [http://oduvan.org/wp-content/uploads/2016/09/Est_antropol.pdf Эстетическая антропология] : Монография/МВД Украины, Луган. гос. ун-т внутр. дел им. Э. А. Дидоренко, Восточноукр. нац. ун-т им. В. Даля. — Луганск: РИО ЛГУВД им. Э. А. Дидоренко, 2010. — 368 с. ISBN 978-966-2905-79-3 * ''[[Диденко, Борис Андреевич|Диденко Б. А.]]'' [https://web.archive.org/web/20160309145553/http://russkniga.ramsen.ru/product_info.php?products_id=98 Этическая антропология. Видизм.] Изд. ФЭРИ-В, 2003, ISBN 5-94138-019-4 * ''Диденко Б. А.'' [http://bookap.info/okolopsy/sumantrop/oglav.shtm Сумма антропологии] {{М.}}, 1992. '''Арҵаҩратә антропологиа''' * ''Максакова В. И.'' [http://ipkfp.nspu.ru/file.php/1/Maksakov_Pedagogicheskaja_antopologija.pdf Педагогическая антропология]. Учеб. пос. для пед. спец. 2-е изд. М.: ИЦ «Академия», 2004. 208 с. ISBN 5-7695-1755-7. '''Ақьырсиантә антропологиа''' * Протоиерей ''[[Вадим Леонов]]''. [https://www.rop.ru/d/3000/d/210-78792.pdf Основы православной антропологии] М., 2013. * [https://www.pravenc.ru/text/114070.html Антропология] // Православная энциклопедия. — Т. 2. * [https://lib.pravmir.ru/library/cat/7800 Православная антропология] в библиотеке [[Православие и мир|Pravmir.Ru]]. * [http://azbyka.ru/antropologiya Православная антропология] на сайте azbyka.ru. == Азхьарԥшқәа == * [http://anthropology.rchgi.spb.ru Библиотека по антропологии РХГА]. * [https://sapiensbio.ru/anthropology/ Антропология] {{DEFAULTSORT:нтропологиа}} [[Акатегориа:Антропологиа| ]] 0cqoba8dfl7fb2bhjd8nmza2jfw0ksu 169389 169381 2026-07-13T09:22:57Z Nart17 17397 Алитература: аҵакырадаҳҭа арҽеира (аиҭагаҩ Шарытхуа иревюа): «Критические и обзорные работы» → Акритикатәи ахҳәаатә усумҭақәа 169389 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Антропологиа|Антропологиа (аҵакы)}} {{Комплексная наука | Название = Антропологиа<small>ажәытә бырзен. ἄνθρωπος — [[Ауаҩы|ауаҩы]], λόγος — аҭҵаарадырра</small> | Другие названия = | Изображение = Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg | Тема = | Предмет изучения = Ауаҩы | Период зарождения = XIX ашәышықәса | Основные направления = | Вспомогат. дисциплины = Археологиа, абызшәадырра, аҭоурых, агенетика, апалеоантропологиа, аиҿырԥшратә анатомиа | Центры исследований = [[НИИ антропологии МГУ|Москватәи аҳәынҭқарратә университет Антропологиа аҭҵаарадырратә институт]] | Значительные учёные = [[Анучин, Дмитрий Николаевич|Д. Н. Анучин]] }} '''Антропологиа''' (ажәытә бырз. ἄνθρωπος — [[Ауаҩы|ауаҩ]]и λόγος — аҭҵаарадырреи) — [[Ауаҩы|ауаҩы]] [[Антропогенез|ихылҵшьҭра]], [[развитие|иҿиара]], [[природа|аԥсабаратәи]] (иԥсабаратәу) [[культура|акультуратәи]] (иԥсабаратәым) ҭгылазаашьақәа рҿы [[существование|иҟазаара]] ҭызҵаауа [[научная дисциплина|аҭҵаарадырратә маҭәарқәа]] реизак<ref>{{книга|автор=[[Якимов, Всеволод Петрович|Якимов В.]] |заглавие=Философский энциклопедический словарь |часть=Антропология |год=2010 |язык=ru}} // [[Философская энциклопедия]]. В 5-х т. — {{М.}}: Советская энциклопедия. Под редакцией Ф. В. Константинова. 1960—1970.</ref><ref>{{книга|заглавие=Культурология. XX век. Энциклопедия|часть=Антропология|год=1998|автор=Воронцова Л. П., [[Белик, Андрей Александрович|Белик А. А.]]|язык=ru}} //«Культурология. XX век. Энциклопедия», Университетская книга, Санкт-Петербург, 1998.</ref>. == Аҭоурых == Атермин «антропологиа» хыҵхырҭас иамоуп [[Античная философия|ажәытәтәи афилософиа]]. Ажәытә бырзен [[философ|философ]] [[Аристотель|Аристотель]] (384—322 шш. ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа) раԥхьа ихы иаирхәеит еиҳарак ауаҩытәыҩсатә ԥсабара адоуҳатә ган ҭызҵаауа адырра иаҟәшаны. Атермин ари аҵакы аҭаны аклассикатә, иклассикатәым ахәыцыҩцәа аӡәырҩы ([[Кант, Иммануил|Кант]], [[Фейербах, Людвиг Андреас|Феиербах]] уб.иҵ.) рхы ишадырхәозгьы, «[[философская антропология|афилософиатә антропологиа]]» захьӡу иҷыдоу [[философ|афилософиатә]] маҭәари ашколи XX ашәышықәса алагамҭазы ауп ианышьақәгыла. Аоригиналтә ҵакы аҭаны атермин «антропологиа» иара убас агуманитартә ҭҵаарадыррақәа жәпакы рҿы ([[искусствоведение|аҟазараҭҵаара]], [[психология|апсихологиа]] уб.иҵ.), [[богословие|адинҭҵаара]]ҿы ([[теология|атеологиа]]ҿы), [[религиозная философия|адинхаҵаратә философиа]]ҿы иахьа уажәраанӡагьы ахархәара амоуп. Убас, [[Педагогика|апедагогика]]ҿы [[антропологический подход к воспитанию|ааӡара антропологиатә знеишьа]] ыҟоуп<ref>{{Cite web |url=https://studme.org/124607/pedagogika/antropologicheskiy_podhod_vospitaniyu |title=Антропологический подход к воспитанию |access-date=2020-11-10 |archive-date=2021-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618210145/https://studme.org/124607/pedagogika/antropologicheskiy_podhod_vospitaniyu |url-status=live }}</ref>. Анаҩс антропологиатә дырра еихшахеит, иуадаҩхеит. XVI ашәышықәсазы аконтинентбжьаратә ныҟәарақәа рыҿиарала ицәырҵуа иалагеит аетникатә культурақәа реиуеиԥшымра аилкааразы ашьаҭақәа аԥызҵоз «Еиуеиԥшым ажәларқәа реиҿырԥшратә ҭҵаара» (Jean Bodin, 1566) еиԥш иҟаз аусумҭақәа. [[Линнеи, Карл|Карл Линнеи]] 1758 шықәсазы иусумҭа «[[Система природы|Аԥсабара асистема]]» аҟны зыԥсы ҭоу ацәеижьқәа зегьы, ауаҩгьы дналаҵаны реихшаразы ажәалагала ҟаиҵеит, уи абиологиеи антропологиеи ирызку анаҩстәи аҭҵаарақәа шьаҭас ироуит. XIX ашәышықәсазы антропологиа ауаҩы икультуратә, ибиологиатә, иархеологиатә аспектқәа зымҽхазкуа хазы ҭҵаарадырратә маҭәарны аҽеибаркра иалагеит. Антропологиа ҭҵаарадырраны ашьақәгылара заатәи аамҭақәа раан (XVIII ашәышықәса аҽеиҩшамҭа — XIX ашәышықәса актәи азбжа) аԥыжәара аман ауаҩы изку иуниверсалтәу ҭҵаарадыррак аҳасабала инарҭбааны аилкаара, иԥсабаратәу иҭоурых, имахашьахатә еиҿкаара, иԥсихологиа, икультура, ибызшәа налаҵаны. Ауаҩи ауаҩытәыҩсатә еилазаареи рыԥсабара раԥхьатәи азеиԥш концепциақәа [[Географический детерминизм|агеографиатә детерминизм]]и [[Эволюционизм|аеволиуционизм]]и ртеориа иаԥхьагылеит. Ауаҩытәыҩсатә уаажәларра аҿиара ашәарыцаратә, арахәааӡаратә, адгьылқәаарыхратә стадиақәа еишьҭаргыланы рыԥсахра аидеиа шьақәиргылеит [[Тюрго, Анн Робер Жак|Робер Тиурго]]; абиологиатә классификациаҿы ауаҩы иҭыԥ аликааит [[Линнеи, Карл|Карл Линнеи]]. Ауаҩы изку адыррақәа рсистемаркра иацхраауан XIX ашәышықәса актәи азбжазы агуманитартә хырхарҭаҿы аҭҵаарадырратә аартрақәа: иаагозар, аиҿырԥшра-ҭоурыхтә бызшәадырра, [[Первобытность|аԥхьаӡатәи]] археологиатә аартрақәа. XIX ашәышықәса азбжазы, [[Чарльз Дарвин|Ч.Дарвин]] ишьҭанеицәа рҟынтә иаауа, ауаҩы еволиуциала ихәаԥшра, хәҭакахьала, ауаҩы ибиологиа аҭҵаара аҿиареи ихылҵшьҭра [[Происхождение человека от обезьяны|асимиалтә теориа]] аԥҵареи (амаамын аҟынтәи) хадаратәхеит<ref name="medbiol.ru">{{Cite web |url=http://www.medbiol.ru/medbiol/evol/00055050.htm |title=Дарвин о происхождении человека |access-date=2020-10-26 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029152702/http://medbiol.ru/medbiol/evol/00055050.htm |url-status=live }}</ref>. XIX ашәышықәса аҽеиҩшамҭа инаркны иаԥҵахоит антропологиатә ҭҵаарадырратә еилазаарақәа. 1855 шықәсазы Париж, [[Музей естественной истории (Париж)|Аԥсабаратә ҭоурых амузеи]] аҟны, антропологиатә ҟәша аартын. Франциа раԥхьатәи Антропологиатә еилазаара аԥҵан уанӡа 1859 шықәсазы [[Брока, Поль|Брока Поль]] еиҿикааз Аетнологиатә еилазаара ашьаҭала. Убри аҩыза аилазаарақәа цәырҵит егьырҭ атәылақәа рҿы: 1863 шықәсазы Британиа ду (1871 шықәсазы уанӡа иҟаз Аетнологиатә еилазаареи иареи [[Королевский антропологический Институт Великобритании и Ирландии|Акралтә антропологиатә институт]] ахь рҽеидыркылеит), иара убри ашықәс азы Урыстәыла ([[Общество любителей естествознания, антропологии и этнографии|Аԥсабарадырреи, антропологиеи, аетнографиеи бзиа избо реилазаара]]), 1869 шықәсазы — Германиа ([[Общество антропологии, этнологии и доистории|Антропологиеи, аетнологиеи, аҭоурых ҟалаанӡатәи ауаажәларреи]]); Италиа раԥхьа, 1868 шықәсазы Флоренциа [[Общество антропологии и этнологии (Флоренция)|Антропологиеи аетнологиеи реилазаара]] аԥҵан, [[Рим|Рим]]гьы 1871 шықәсазы. 1856 шықәсазы неандерталтәи акаршәраҿы (Германиа) иԥшаан аԥсыбаҩқәа, урҭ анаҩс [[Неандерталец|анеандерталцәа]] ҳәа еилкаахеит. Ари аартра ахшыҩзышьҭра ду аҭахеит, избанзар адгьыл иҵоу ауаҩы раԥхьатәи иԥшра ахкы аднагалон. [[Палеоантропология|Апалеоантропологиа]] аҿиараҿы анырра ду ҟарҵеит Кениа XX ашәышықәсазы Луии Мери Ликии русумҭақәа, уаҟа ирԥшааит [[Человек умелый|homo habilis]], [[Человек прямоходящий|Homo erectus]] адгьыл иҵоу рыԥсыбаҩ дуқәа. 1974 шықәсазы, «[[Люси (австралопитек)|Лиусиа]]» ([[Афарский австралопитек|Australopithecus afarensis]]) аԥшаах иабзоураны, апалеоантропологиа ауаҩы ишьҭра аҭҵаараҿы ашьаҿа ҿыц еихнагеит, ҩ-шьапык зҵоу аныҟәашьахь аиасра шьақәнарӷәӷәоит. Уинахыс Франциеи Урыстәылеи антропологиа ҳәа ирԥхьаӡо иалагеит хыла абиологиа аҭҵаара (афизикатә, ма абиологиатә антропологиа), англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы иара убас ауаҩы исоциалтәи икультуратәи усура аҭҵаара адыркылон (асоциалтә, ма акультуратә антропологиа), Аҩадатәи Америка — археологиеи [[Историческая лингвистика|аҭоурыхтә бызшәадырра]]и. [[СССР|Асовет Еидгыла]]ҿы антропологиа еиҳарак ауаҩи уи арасақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи ирызку ҭҵаарадыррак аҳасабала иахәаԥшуан, мамзаргьы [[физическая антропология|афизикатә антропологиа]] акәны<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Антропология|автор=[[Рогинский, Яков Яковлевич|Рогинский Я. Я.]]}}</ref>. Урыстәыла ааигәанӡа антропологиа ҳәа аиҳарак ирԥхьаӡоз [[физическая антропология|афизикатә антропологиа]] акәын, аха 1990-тәи ашықәсқәа инадыркны Урыстәыла иреиҳау аҵараиурҭақәа рҿы ицәырҵуа иалагеит асоциалтә, акультуратә, аполитикатә, афилософиатә антропологиа акафедрақәа. 2008 шықәса рзы Урыстәыла аҳәынҭқарратә номенклатуратә еиқәыԥхьаӡарақәа рҿы ицәырҵит азанааҭ «Антропологиеи аетнологиеи». Уи аԥхьа [[этнология|аетнологиа]] ([[этнография|аетнографиа]]) «ацхыраагӡатә ҭоурыхтә маҭәарқәа» рсиақәа ирхыԥхьаӡалан, [[физическая антропология|афизикатә антропологиа]] ауаҩы иҿиара асоциалтә контекст иаҟәыган. Ауаҩы ибиологиатә ԥсабареи исоциалтә ԥсҭазаареи еидызҳәало [[этология|аетологиа]] акәзар, аҳәынҭқарратә номенклатуратә шәҟәқәа рҿы зынӡа зхала иҟоу акы акәны иԥхьаӡамызт<ref>Артёмова О. И. [https://cyberleninka.ru/article/n/prepodavatel-antropolog-v-sovremennom-rossiyskom-vuze-v-stile-professionalnoy-refleksii Преподаватель-антрополог в современном российском ВУЗе. В стиле профессиональной рефлексии] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/prepodavatel-antropolog-v-sovremennom-rossiyskom-vuze-v-stile-professionalnoy-refleksii |date=20200220131535 }} // Сибирские исторические исследования. 2018, № 1.</ref>. [[Homo naledi|Homo naledi]] (2015), [[Человек флоресский|Homo floresiensis]] реиԥш иҟоу ахкы ҿыцқәа рыԥшаарақәа апалеоантропологиа алаԥшҳәаақәа дырҭбааит, ауаҩытәыҩсатә еволиуциа ауадаҩра ду аадырԥшит. Апроф. [[Кристиан Джордано|Кристиан Џьордано]] иазгәеиҭон: «1980-тәи ашықәсқәа инадыркны антропологиа, апостмодернисттә „арефлексивтә ааҳәра“ ҳәа еицырдыруа, иҵаулоу, ихәарҭоу ахалакритика апроцесс иахысит, усҟан аҳра зуаз ахшыҩҵак антропологиатә хырхарҭақәа рганахьала адеконструктивтә позициа шьаҭас измаз. Амала, иҵоуроу аспектқәа шырацәоугьы, «арефлексивтә ааҳәра» иҵоурам алҵшәақәагьы цәырнагеит, урҭ иаҳагьы нкылашьа змам «антропологиатә иашарахь» агәацԥыҳәара рхылҿиааит<ref>{{Cite web |url=https://ojs.unica.it/index.php/anuac/article/download/3555/3205/ |title=Источник |archive-date=2025-03-28 |access-date=2025-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328083335/https://ojs.unica.it/index.php/anuac/article/download/3555/3205/ |url-status=live }}</ref>. Ари «арефлексивтә ааҳәра» ихадоу усумҭаны Џьордано иаирбоит ашәҟәы «Аҩра акультура» (Џьеимс Клиффорди [[Джордж Маркус|Џьорџь Маркус]]и, 1986). == Ахырхарҭақәа == Традициала иалыркаауеит еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рыла хазы-хазы иҟоу, еидҳәалоу маҭәарқәак. * [[Физическая антропология|Афизикатә антропологиа]] — ауаҩы иеволиуциа, ауаа рбиологиатә еиуеиԥшымра, ауаҩы ицәеижь аизҳареи аҿиареи рпроцессқәа ҭызҵаауа биологиатә ҭҵаарадырроуп. Иаҵанакуеит [[палеоантропология|апалеоантропологиеи]] ахархәаратә маҭәар «[[судебная антропология|аӡбаратә антропологиа]]». Ауаҩы биологиатә [[вид (биология)|хкык]] аҳасабала иеволиуциа аконтекст алеи изааигәаӡоу иуацәеи — ҳаамҭазтәии адгьыл иҵоу ауаҩы иеиԥшу [[приматы|априматқәеи]] ирҿырԥшны ихәаԥшуеит. * [[Социальная антропология|Асоциалтәи]] [[культурная антропология|акультуратәи антропологиа]] — [[этнология|аетнологиа]] акыр иазааигәоу, ауаатәыҩсатә еилазаарақәа реиҿырԥшратә ҭҵаара иазку амаҭәар. Апроблематә дәы аконтексти асоциал-культуратә антропологиа аметодологиеи рҿгьы иҷыдоу маҭәарқәаны иалкаауп [[Антропология (лингвистическая)|абызшәадырратә]], [[Когнитивная антропология|акогнитивтә]], [[Политическая антропология|аполитикатә]], [[Экономическая антропология|аекономикатә]], [[историческая антропология|аҭоурыхтә антропологиа]], [[антропология права|азин антропологиа]]. * [[Антропология медиа|Антропологиа амедиа]] — [[средства массовой информации|Амассатә информациа ахархәагақәа]] рматериалқәа рхархәашьеи раԥҵареи ҭнаҵаауеит. * [[Визуальная антропология|Лаԥшылатәи антропологиа]] — [[Фотография|афото]]-[[видео|видео]]материалқәа, асахьаркыратә мыругақәа, ахархәагақәа: [[кинематограф|акинематограф]], [[фотоискусство|афотоҟазара]], [[телевидение|ателехәаԥшра]] уҳәа рыцхыраарала ауаҩы иҭҵаара иазкуп. * [[Кибернетическая антропология|Акибернетикатә антропологиа]] — иалкаау апрограммақәа рыла аус зуа кибернетикатә системак аҳасабала, ауаҩы иҭҵаара иазкуп. * [[Педагогическая антропология|Арҵаҩратә антропологиа]] — ааӡара антропологиатә феноменны иахәаԥшуеит<ref>[[Гавров, Сергей Назипович|Гавров С. Н.]], Микляева Н. В., Лопатина О. Г. Воспитание как антропологический феномен. — {{М.}}: Форум, 2011. — 240 с. ISBN 978-5-91134-545-7</ref>. * [[Антропология религии|Адинхаҵаратә антропологиа]] — ауаҩы ихаҭара иазку адиндырратә ма афилософиатә ҵароуп, [[Теология|атеологиа]] ахырхарҭала иҿиауеит, адинхаҵаратә ҵарақәа рконтекст ала ауаҩы иԥсабареи ихаҭареи ирыхәаԥшуеит. Адинҭҵаараҿы антропологиа амаҭәар ахатәҳәаақәҵара — ауаҩы изку ауахәама аҵара аартра ауп. * [[Феминистская антропология|Афеминисттә антропологиа]] — антропологиа аҭҵаараҿы маҭәарбжьаратә знеишьоуп (археологиатә, абиологиатә, акультуратә, абызшәадырратә), иҟоу аҭҵаарақәа, асоциалтә практикақәа реиҭакра, иара убас [[Феминизм|афеминисттә]] теориа ҳасаб азуны аҭҵаарадырратә дыррақәа аус рыдулара иазырхоуп<ref>{{Cite journal |year=2011 |title=Anthropology as White Public Space? |url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_2011-12_113_4/page/545 |journal=American Anthropologist |volume=113 |issue=4 |pages=545–556 |doi=10.1111/j.1548-1433.2011.01368.x |issn=00027294 |last1=Brodkin |first1=Karen |last2=Morgen |first2=Sandra |last3=Hutchinson |first3=Janis |lang=en}}</ref>. * [[Философская антропология|Афилософиатә антропологиа]] — ауаҩы аҟазаара дахкы ҷыданы дзыԥхьаӡо, иԥсабареи ихаҭареи ирызку философиатә ҵароуп. Антропологиа философиатә ҵарак аҳасабала ҭоурыхла ауаҩы аилкаареи аҭҵаареи рзы иҷыдоу маҭәарк аҳасабала изхьаԥшра иазку раԥхьатәи формоуп. == Шәахә. иара уб. == * [[Этика|Аетика]] * [[Этология|Аетологиа]] * [[Этнология|Аетнологиа]] * [[Этнография|Аетнографиа]] * [[Расовые классификации|Арасақәа реихшара]] * [[Антропогенез]] * [[Палеоантропология|Апалеоантропологиа]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * {{ВТ-ЭСБЕ|Антропология|том = Ia |страницы = 867—871}} * {{ВТ-ЕЭБЕ|Антропология|том = 2 |столбцы = 810—818}} * {{БРЭ|статья=Антропология|автор=Тишков В. А., Перевозчиков И. В.|том=|страницы=| ref=|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/702360|архив=https://web.archive.org/web/20221021085112/https://bigenc.ru/ethnology/text/702360|архив дата=2022-10-21}} * {{книга|автор=[[Патрушев, Александр Иванович|Патрушев А. И.]]|часть=Антропология|заглавие=Культурология. Энциклопедия. В 2-х т.|ответственный=Глав. ред. С. Я. Левит|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия» (РОССПЭН)|год=2007|том=1|серия=«Summa culturologiae»|страницы=96—97|isbn=978-5-8243-0838-9|ref=Патрушев}} '''Афилософиатә антропологиа''' * ''[[Шелер, Макс|Шелер М.]]'' [http://anthropology.ru/ru/texts/scheler/stellung_1.html Положение человека в Космосе] / Пер. ''[[Филиппов, Александр Фридрихович|А. Ф. Филиппова]]'' // Проблема человека в западной философии: Переводы/ Сост. и послесл. ''[[Гуревич, Павел Семёнович|П. С. Гуревича]]''; общ. ред. ''Ю. Н. Попова''. — {{М.}}: [[Прогресс (издательство)|Прогресс]], 1988. * ''[[Гелен, Арнольд|Гелен А.]]'' [https://web.archive.org/web/20090107051458/http://images.humanities.edu.ru/pubs/2003/11/01/0000041833/gel1.pdf О систематике антропологии] // Проблема человека в западной философии. {{М.}}, 1988. * ''[[Кант, Иммануил|Кант И.]]'' [http://filosof.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000507/st000.shtml Антропология с прагматической точки зрения]. * ''Смирнов И. П.'' [http://ec-dejavu.ru/a/Anthropology.html Два варианта человековедения] // ''Смирнов И. П.'' Человек человеку — философ. {{СПб}}, 1999, с. 5-36 '''Афизикатә антропологиа''' * ''Харитонов В. М., Ожигова А. П., Година Е. З.'' Антропология. М.: Владос, 2004. 272 c. ISBN 5-691-01068-9 * ''[[Петри, Эдуард Юльевич|Петри Э. Ю.]]'' Антропология. Основы антропологии. Тт. 1,2 — {{СПб}}: Картогр. заведение А. Ильина, 1890, 1895. * ''[[Рогинский, Яков Яковлевич|Рогинский Я. Я.]], [[Левин, Максим Григорьевич|Левин М. Г.]]'' Основы антропологии. {{М.}}: Изд-во Московского университета, 1955. 502 с. * ''Дерягина М. А.'' Эволюционная антропология: Биологические и культурные аспекты. Учебное пособие. 2-е издание, исправленное. {{М.}}: Изд-во УРАО, 2003. 208 с. * Ископаемые гоминиды и происхождение человека. Труды ин-та Этнографии им. Н. И. Миклухо-Маклая. Нов. сер. Т. 82. {{М.}}: «Наука». 1966. 555 с. * ''[[Джохансон, Дональд|Джохансон Д.]], Иди М.'' Люси: Истоки рода человеческого. {{М.}}, 1984. '''Акибернетикатә антропологиа''' * ''Исаев А. А.'' Программы человека. М.: Директ-Медиа, 2022. — 47 с. '''Асоциалтәи акультуратәи антропологиа (арҵага шәҟәқәа)''' * ''[[Токарев, Сергей Александрович|Токарев С. А.]]'' История зарубежной этнографии: Учеб. пособие. М.: Высш. школа, 1978. 352 с. * ''[[Итс, Рудольф Фердинандович|Итс Р. Ф.]]'' Введение в этнографию: Учебное пособие. Л.: Издательство Ленинградского университета, 1991. * ''[[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]]'' История антропологических учений. — СПб: СПбГУ, 2014. — 744 с. — ISBN 978-5-288-05509-6. '''Антропологиа аклассикцәа''' * ''[[Клакхон, Клайд|Клакхон К.]]'' Зеркало для человека. Введение в антропологию. СПб., 1998. * ''[[Леви-Стросс, Клод|Леви-Стросс К.]]'' [yanko.lib.ru/books/cultur/stross_struktur_antrop.htm Структурная антропология] // Пер. с фр. ''Вяч. Вс. Иванова''. — М., 2001. — 512 с. * ''[[Лич, Эдмунд|Лич Э.]]'' Культура и Коммуникация: Логика взаимосвязи символов. * ''[[Максимов, Александр Николаевич|Максимов А. Н.]]'' Теория родового быта // Максимов А. Н. Избранные труды. М., 1997. * ''[[Малиновский, Бронислав Каспар|Малиновский Б. К.]]'' Научная теория культуры. М., 1999. * ''[[Мёрдок, Джордж Питер|Мёрдок Дж. П.]]'' Социальная структура. М.: О. Г. И., 2003. 606 с. * ''[[Мосс, Марсель|Мосс М.]]'' Общество. Обмен. Личность. М., 1994. * ''[[Ольдерогге, Дмитрий Алексеевич|Ольдерогге Д. А.]]'' Малайская система родства, 1951 * ''[[Плосс|Плосс Г.]]'' Женщина в естествоведении и народоведении. Антропологические исследования. Сыктывкар-Киров, «Вятка». 1995. * ''[[Рэдклифф-Браун, Альфред Реджинальд|Рэдклифф-Браун А. Р.]]'' Структура и функция в примитивном обществе. М., 2001. * ''[[Тэйлор, Эдуард Бернетт|Тэйлор Э. Б.]]'' Антропология: Введение к изучению человека и цивилизации. * ''[[Ли, Ричард Боршей]]'' '''Акритикатәи ахҳәаатә усумҭақәа''' * ''Брескин, Владимир''. [https://web.archive.org/web/20120118161251/http://journal.iph.ras.ru/2-08.doc Метод Триады как инструмент изучения антропологии языка и искусства] ИФ РАН ''Эпистемология & философия науки'' 2, т. 16, 2008, с. 119—132. * ''[[Коротаев, Андрей Витальевич|Коротаев А. В.]]'' [https://www.academia.edu/29692803/ Джордж Питер Мердок и школа кросс-культурных исследований // Бюллетень: Антропология, меньшинства, мультикультурализм 3 (2003): 19-74] (статья включает в себя краткий очерк истории западной культурной антропологии). * ''[[Бейтсон, Грегори|Бейтсон Грегори]].'' «Экология разума» {{М.}}: Смысл, 2000. * ''Бейтсон Грегори.'' Шаги в направлении экологии разума: Избранные статьи по АНТРОПОЛОГИИ. Пер. с англ. Изд.3, 2010 — подходы к решению поставленной автором широкомасштабной задачи по ревизии и модификации фундаментальных основ гуманитарного знания в свете современных положений кибернетики, теории информации и теории систем, а также созданию новой синтетической науки о живом, которую он назвал «экология разума». * ''[[Воеводин, Алексей Петрович|Воеводин А. П.]]'' [http://oduvan.org/wp-content/uploads/2016/09/Est_antropol.pdf Эстетическая антропология] : Монография/МВД Украины, Луган. гос. ун-т внутр. дел им. Э. А. Дидоренко, Восточноукр. нац. ун-т им. В. Даля. — Луганск: РИО ЛГУВД им. Э. А. Дидоренко, 2010. — 368 с. ISBN 978-966-2905-79-3 * ''[[Диденко, Борис Андреевич|Диденко Б. А.]]'' [https://web.archive.org/web/20160309145553/http://russkniga.ramsen.ru/product_info.php?products_id=98 Этическая антропология. Видизм.] Изд. ФЭРИ-В, 2003, ISBN 5-94138-019-4 * ''Диденко Б. А.'' [http://bookap.info/okolopsy/sumantrop/oglav.shtm Сумма антропологии] {{М.}}, 1992. '''Арҵаҩратә антропологиа''' * ''Максакова В. И.'' [http://ipkfp.nspu.ru/file.php/1/Maksakov_Pedagogicheskaja_antopologija.pdf Педагогическая антропология]. Учеб. пос. для пед. спец. 2-е изд. М.: ИЦ «Академия», 2004. 208 с. ISBN 5-7695-1755-7. '''Ақьырсиантә антропологиа''' * Протоиерей ''[[Вадим Леонов]]''. [https://www.rop.ru/d/3000/d/210-78792.pdf Основы православной антропологии] М., 2013. * [https://www.pravenc.ru/text/114070.html Антропология] // Православная энциклопедия. — Т. 2. * [https://lib.pravmir.ru/library/cat/7800 Православная антропология] в библиотеке [[Православие и мир|Pravmir.Ru]]. * [http://azbyka.ru/antropologiya Православная антропология] на сайте azbyka.ru. == Азхьарԥшқәа == * [http://anthropology.rchgi.spb.ru Библиотека по антропологии РХГА]. * [https://sapiensbio.ru/anthropology/ Антропология] {{DEFAULTSORT:нтропологиа}} [[Акатегориа:Антропологиа| ]] 85ofc27vlr9acs1lhy5b0x2rqpizhwr Ахцәажәара:Антропологиа 1 54687 169382 2026-07-13T08:40:23Z Nart17 17397 Аиҭагаҩ азгәаҭа 169382 wikitext text/x-wiki == Аиҭагара == Ари астатиа [[:ru:Антропология|аурыс Авикипедиа астатиа «Антропология»]] аҟынтәи еиҭагоуп (алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0]; авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы). * '''Аиҭагаҩ:''' Шарытхуа Тания * '''Апроект:''' Nart17 translation team 2jydyhrszuqc125v7fv817ml5krrprl Линкольн, Авраам 0 54688 169384 2026-07-13T08:41:13Z Nart17 17397 Аиҭагара [[:ru:Линкольн, Авраам]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Айнар Читанава. Nart17 translation team. 169384 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Линкольн|Линкольн (ажәла)}} {{Акарточка аполитик | имя = Авраам Линкольн | оригинал имени = {{lang-en|Abraham Lincoln}} | изображение = Abraham Lincoln O-77 matte collodion print.jpg | описание изображения = Авраам Линкольн 1863 шықәсазы. [[Гарднер, Александр|Александр Гарднер]] ифотосахьа. | ширина = 270px | должность = [[Президент США|ЕАА рыпрезидент]] | порядок = 16 | флаг = US presidential seal 1850.png | флаг2 = Flag of the United States (1863–1865).svg | периодначало = Хәажәкырамза 4, 1861 | периодконец = мшаԥымза 15, 1865 | предшественник = [[Бьюкенен, Джеймс|Џьеимс Биукенен]] | преемник = [[Джонсон, Эндрю|Ендриу Џьонсон]] | вице-президент = [[Гэмлин, Ганнибал|Ганнибал Гемлин]] <small>(1865 шықәсанӡа)</small> [[Джонсон, Эндрю|Ендриу Џьонсон]] <small>(1865)</small> | должность_2 = [[7-й избирательный округ Иллинойса|Иллиноис 7-тәи алхратә округ]] аҟынтәи [[Палата представителей США|Ахаҭарнакцәа Рпалата]] алахәыла | флаг_2 = Seal of the United States House of Representatives.svg | флаг2_2 = US flag 29 stars.svg | периодначало_2 = Хәажәкырамза 4, 1847 | периодконец_2 = Хәажәкырамза 3, 1849 | предшественник_2 = [[Генри, Джон|Джон Генри]] | преемник_2 = [[Харрис, Томас Лангрелл|Томас Харрис]] | должность_3 = [[Сангамон (округ)|Сангамонтәи аокруг]] аҟынтәи [[Палата представителей Иллинойса|Иллиноис Ахаҭарнакцәа Рпалата]] алахәыла | флаг_3 = Seal of Illinois.svg | флаг2_3 = US flag 29 stars.svg | периодначало_3 = ԥхынҷкәынмза 1, 1834 | периодконец_3 = ԥхынҷкәынмза 4, 1842 | дата рождения = 12.02.1809 | место рождения = [[Ходженвилл|Хоџьенвилл]], [[Ла-Ру (округ)|Лару]], [[США]] [[Кентукки]] | дата смерти = 15.04.1865 | место смерти = {{МС|Вашингтон}}, [[Округ Колумбия|Колумбиа аокруг]], [[США]] | образование = ахааӡара | профессия = [[адвокат|адукат]] | деятельность = {{юрист|Еиду Америкатәи аштатқәа|Ажәабатәи ашәышықәса}}, {{политик2|Еиду Америкатәи аштатқәа|Ажәабатәи ашәышықәса}} | партия = * [[Партия вигов (США)|Авигцәа]] <small>(1835—1856)</small> * [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә партиа]] <small>(1856—1865)</small> * [[Национальный союз (США)|Амилаҭтә еидгыла]] <small>(1864—1865)</small> | супруга = [[Линкольн, Мэри Тодд|Мери Тодд Линкольн]] | дети = ''аԥацәа:'' [[Линкольн, Эдвард Бейкер|Едвард]], [[Линкольн, Томас|Томас]], [[Линкольн, Роберт Тодд|Роберт Тодд]], [[Линкольн, Уильям|Уилиам]] | вероисповедание = [[религиозный скептицизм|Адинтә скептицизм]]{{efn|Даниз д[[баптист]]ын, шәахә. Авраам Линкольн идинтә хәаԥшышьақәа}} | автограф = Abraham Lincoln 1862 signature.svg | викитека = Авраам Линкольн | годы службы = [[1832|1832]] <хәыҷы>(мшаԥымза—ԥхынгәымза)</хәыҷы> | принадлежность = {{Флагификация|Еиду Америкатәи аштатқәа|1822}} | звание = [[Файл:Union army cpt rank insignia.jpg|55px]] [[Капитан (воинское звание)#В США|Акаԥдан]] | род войск = [[Милиция штата Иллинойс]] | сражения = [[Война Чёрного Ястреба|Ахьшьыцба Еиқәаҵәа Аибашьра]] | награды = {{нп5|Почётный гражданин Сан-Марино|Почётный гражданин Сан-Марино|en|List of honorary citizens of San Marino}} (1861)<ref>[https://history.state.gov/countries/san-marino A Guide to the United States' History of Recognition, Diplomatic, and Consular Relations, by Country, since 1776: San Marino]</ref> }} '''Авраам Линкольн''' (''Абрахам Линкольн'', англыз бызшәала Abraham Lincoln {{IPA|[ˈeɪbrəhæm ˈlɪŋkən]}}, аурыс традициаҿы иара убас '''Линко́льн'''; '''Аиаша Еиб''' ''(Honest Abe)'' ҳәа хьыӡшьара змоу; [[Жәабранмза 12|жәабранмза 12]], [[1809|1809]] шықәса, [[Ходженвилл|Хоџьенвилл]], [[Кентукки]] — [[Мшаԥымза 15|мшаԥымза 15]], [[1865|1865]] шықәса, [[Вашингтон]]) — [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Америкатәи]] аҳәынҭқарратә, [[Политика|аполитикатә]] усзуҩы, Еиду Америкатәи аштатқәа 16-тәи [[президент США|рыпрезидент]] (1861—1865) иара убас [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә Партиа]] аҟынтәи актәи, америкатәи атәцәа рхы иақәиҭызтәыз, америкатәи ажәлар рмилаҭтә фырхаҵа.<ref>{{Книга |автор=Штудинер М. А. |заглавие=[https://gramota.ru/poisk?query=линкольн%20авраам&mode=slovari&dicts%5B%5D=47 Словарь трудностей русского языка для работников СМИ. Ударение, произношение, грамматические формы] |год=2017 |язык=ru |место=М. |издательство=«Словари XXI века» |страниц=592 |isbn=978-5-9909262-6-4}}</ref><ref>{{БРЭ|статья=ЛИ́НКОЛЬН|автор=Исэров А. А.|год=2020|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2146446|архив=https://web.archive.org/web/20230103213722/https://bigenc.ru/world_history/text/2146446|архив дата=2023-01-03}}</ref> Уи изҳаит анхаҩы ӷар иҭаацәараҿы. Данхәыҷыз инаркны аџьабаа даҵагылан. Иҭаацәа рматериалтә ҭагылазаашьа ахьуадаҩыз иахҟьаны, ашколахь шықәсык акәын дахьныцәоз, аха аԥхьареи аҩреи рҵара илшеит, ашәҟәқәа бзиа ибеит. Ианизҳа, аӡәгьы дихьыԥшымкәа анхара далагеит, аҵара иҵеит, аԥышәарақәа ҭины адукаттә усуразы азин иоуит. [[Иллинойс|Иллиноис]] аиндееццәа рыҵысра аан уи архәҭа далалеит, насгьы [[капитан (воинское звание)|капитанс]] далхын, аха аибашьратә еидысларақәа дрылахәымызт. Иара убас Иллиноис [[Парламент|Азакәанԥҵаратә Еизара]] далан, ЕАА аконгресс [[Палата представителей США|Ахаҭарнакцәа Рпалата]] далахәын, уаҟа [[Американо-мексиканская война|Мексика-Америкатәи аибашьра]] даҿагылан. 1858 шықәсазы ЕААА [[Сенат США|Асенаторхарахь]] кандидатс дҟалеит, аха алхрақәа рҿы даҵахеит. Атәра аҵакырадгьыл ҿыцқәа рахь аларҵәара аҿагылаҩ иаҳасабала, уи [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә Партиа]] аԥҵара аԥшьгаҩцәа дыруаӡәкхеит, насгьы иара ахьӡала [[Президент США|апрезидентрахь]] дықәыргылан, [[Президентские выборы в США (1860)|1860 шықәсазы алхрақәа]] рҿы аиааирагьы игеит. Иара иалхра дыргак иаҩызахеит аладатәи аштатқәа раҟәыҭхареи [[Конфедеративные Штаты Америки|Аконфедерациа]] ацәырҵреи рзы. [[Инаугурация президента США|Иинаугурациатә]] ажәахә аҿы уи атәыла аидкыларазы ааԥхьара ҟеиҵеит, аха аиҿагылара аграждантә еибашьрахь аиасра аԥхьырҟәҟәаара илымшеит. Линкольн хаҭала напхгара азиуан 1861—1865 шықәсқәа рзы [[Гражданская война в США|Аграждантә еибашьраан]] Аконфедерациа аиааира иацхрааз арратә усқәа. Иара иҳәынҭқарратә усура иабзоураны анагӡаратә мчра рӷәӷәахеит, насгьы ЕАА рҟны атәра мап ацәкхеит.<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 243.</ref> Линкольн иҿагылаҩцәа ԥыҭҩык аҳәынҭқарратә напхгара иалаирхәит, насгьы урҭ еицырзеиԥшу ахықәкы анагӡаразы аусура радыԥхьалара илшеит. Аҳәынҭқарра Ахада аибашьра цонаҵы [[Британиаду|Британиа Ду]]и егьырҭ Европатәи атәылақәеи рҽалагалара анкылара илшеит. Иара ипрезидентра аамҭазы, [[Первая трансконтинентальная железная дорога США|аконтинентқәа рыбжьаратәи аихамҩа]] дыргылеит, аграртә зҵаара зыӡбаз [[Гомстед-акт]] рыдыркылеит.<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 289.</ref> Линкольн иналукааша цәажәаҩын, иажәахәқәа аҩадауаа ргәы шьҭырхуан, иахьа уажәраанӡагьы иҷыдоу ҭынханы иҟоуп. 1864 шықәсазы [[Президентские выборы в США (1864)|аҩынтәраан]] далхын. 1865 шықәсазы [[Гражданская война в США|Аграждантә еибашьра]] анынҵәа, иара амилаҭтә еиқәшаҳаҭреи ашьоура мап ацәкреи ирыдҳәалоу абжьаратәи [[Реконструкция Юга|Аиҭашьақәыргыларазы]] аплан ҟеиҵеит. 1865 шықәса мшаԥымза 14 рзы Линкольн [[Убийство Авраама Линкольна|атеатр аҿы ӷәӷәала дырхәит]], адырҩаҽны иԥсҭазаара далҵит, ари ЕАА аҭоурых аҟны апрезидент ишьра иадҳәалаз раԥхьатәи хҭысхеит. Еицырзеиԥшу агәаанагареи ауаажәларратә ҭҵаарақәеи ишырҳәо ала, уи Америка иреиӷьу, насгьы зегь раасҭа бзиа ирбо апрезидентцәа дыруаӡәкуп уажәраанӡагьы, иара аҳәынҭқарра ахадас даныҟаз акритика ӷәӷәа шизыҟарҵозгьы.<ref name="book1">[[Карнеги, Дейл|Дейл Карнеги]]. т. 1, стр. 230, из-во «Новый Мир», М., 1983.</ref><ref name="amstd.spb.ru">{{Книга|автор=Бурова И. И., Силинский С. В.|заглавие=Соединенные Штаты Америки|ссылка=http://knigosite.org/library/read/62843|язык=ru|место=СПб.|издательство=Лениздат|год=2002|страниц=399|isbn=5-289-02004-7|archive-date=2018-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727054542/http://knigosite.org/library/read/62843}}</ref><ref>{{Cite news|title=Американцы определили наилучшего президента США (Величайшим президентом за всю историю США их жители считают Авраама Линкольна, который уничтожил рабовладение и победил в Гражданской войне)|url=https://for-ua.com/world/2007/02/20/215844.html|lang=ru|work=for-ua.com|accessdate=2018-07-26|archive-date=2018-07-27|archive-url = https://web.archive.org/web/20180727024346/http://for-ua.com/world/2007/02/20/215844.html}}</ref> Зегьраасҭа еицырдыруа Америка [[Список президентов США|апрезидентцәа]] дыруаӡәкуп. Уажәы Америкатәи [[Пять долларов США (банкнота)|хә-долларк абанкнотаҿы]] дануп. == Ахәыҷра == Линкольн диит жәабранмза 12, 1809 шықәсазы Томас Линкольни Ненси Хенкси рҭаацәараҿы, урҭ нхон [[Гардин (Кентукки)|Гардин Каунти]], [[Кентукки]] аштат аҟны.[[Место рождения Линкольна (парк)|на ферме Синкинг-Спринг]] Иаб иганахьала иабду Авраам, ԥыҭрак ашьҭахь арԥыс зыхьӡала ахьӡ иҭаз, иҭаацәа [[Вирджиния|Вирџьиниантәи]] [[Кентукки|Кентуккиҟа]] иааигеит, уаҟа 1786 шықәсазы аиндееццәа рқәылараан дыршьит.<ref>Donald, 1996, ад. 20—22.</ref><ref>Pessen, 1984, ад. 24—25.</ref> Линкольн иан, Ненси, мраҭашәаратәи Вирџьиниа диит. Лара лан длыцны Кентуккиҟа нхара диасит, уа Кентукки аштат аҟны ҳаҭыр зқәыз, амал змаз Томас Линкольн диабадырит.<ref>White, 2009, ад. 12—13.</ref> Авраам даниз аамҭазы, Томас 500 гектар рҟынӡа зҵазкуаз ҩ-фермак иман, ақалақь аҿы еиуеиԥшым ахыбрақәа, насгьы ирацәаны арахәи аҽқәеи иман. Уи араион аҿы зегь реиҳа амал змаз дреиуан.<ref>Donald, 1996, ад. 22—24.</ref><ref>Pessen, 1984, ад. 24—25.</ref> Аха 1816 шықәсазы Томас идгьылқәа зегьы аусӡбарҭаҿы ицәыӡит, амазара азакәантә гха ахьамаз иахҟьаны.<ref>Lamb, 2008, ад. 189.</ref><ref>Sandburg, 1926, ад. 20.</ref> Аҭаацәара аҩадаҟа, [[Индиана|Индианаҟа]] ииасуеит, иҭацәыз адгьыл ҿыцқәа напрылакразы.<ref>Sandburg, 1926, ад. 20.</ref> Линкольн ԥыҭрак ашьҭахь иазгәеиҭеит, ари ашьаҿа еиҳарак изыхҟьаз адгьыл иадҳәалоу азакәантә проблемақәа шракәыз, аха хәҭак ала аҩада атәра иадҳәалоу аҭагылазаашьагьы анырра шыҟанаҵаз.<ref>Donald, 1996, ад. 30—33.</ref> Авраам жә-шықәса анихыҵуаз иан дыԥсит, иаҳәшьа еиҳабы Сара иара иааӡаразы аҭакԥхықәра лхахьы илгеит, раб 1819 шықәсазы аԥҳәысеиба Сара Буш Џьонстон дааигаанӡа.<ref>Donald, 1996, ад. 20.</ref> [[Файл:Abe-Lincoln-Birthplace-2.jpg|мини|Линкольн дахьиз акәымра]] Раԥхьатәи лхаҵа иҟынтә хҩык ахәыҷқәа змаз анԥса иаарласны Линкольн қәыԥш дизааигәахеит, аҵыхәтәан иара “нана” ҳәагьы леиҳәо далагеит.<ref>Donald, 1996, ад. 26—27.</ref> Авраам жәашықәса ихыҵаанӡа, аҳәааҿы инхоз ауаа рыҩнусқәа бзиа ибаӡомызт. Иҭаацәараҿы, иара убас игәылацәа рҟынтә шьоукгьы аамҭак азы аашьаҩыс дрыԥхьаӡон.<ref>White, 2009, ад. 25,31,47.</ref> Ашьҭахь иара идырҵоз зегьы игәы ацԥыҳәаны анагӡара далагеит. Линкольн қәыԥш адәахьтәи аусқәа ихы рылаирхәуан, насгьы даныҩеидас, еиуеиԥшым аусурақәа рҟны аҟәрышь ирҳауан — аԥошьҭаҿы, амҿыԥҟаҩыс, адгьылшәаҩыс, насгьы аӷбаҟаҵаҩыс.<ref>Donald, 1996, ад. 33.</ref> Еиҳараӡак иара ицааиуаз амҿыԥҟара акәын. Линкольн ашәарыцареи аԥсыӡкреи иҽырцәихьчон, ихатә дунеихәаԥшышьа иахьаҵанамкуаз иахҟьаны. Линкольн иара убасгьы дақәшаҳаҭхеит усҟантәи аамҭазы инормаз аԥа 21 шықәса ихыҵаанӡа аҩны анҭыҵтәи аусура аҟынтәи иоууаз аԥара зегьы иаб иҭара адҵа.<ref>Donald, 1996, ад. 30—33.</ref> Убри аамҭазы, Линкольн иаб еиҳа-еиҳа дицәтәымхо далагеит, еиҳаракгьы иаб аҵара ахьимамыз иахҟьаны. Авраам аҭаацәараҿы раԥхьаӡа аҩреи аԥхьаӡареи зҵаз иакәхеит, аха иара ихаҭа излаиҳәоз ала, аҭаацәара иахьрыцхраалатәыз азы шықәсык еиҳамкәа ракәын ашколахь дахьныҟәоз. Даныхәыҷыз аахыс иара [[книга|ашәҟәқәа]] дрызҿлымҳахеит, урҭ рахь имаз абзиабара иԥсҭазаара зегьы иалигеит. Ихәыҷраантәи иҩыза Деннис ԥыҭрак ашьҭахь иҩуан:<ref>Donald, 1996, ад. 29—43.</ref> <blockquote> “Еибу 12 шықәса анихыҵ ашьҭахь, ахаангьы дсымбацызт ашәҟәы инапы иакымкәа... Уахынла ақьалаҿы, аҟәардә хыршәҭны, алашара иакәаргыланы, аҵкар днықәтәаны аԥхьара далагон. Ари уамашәа иубартә иҟоуп, арԥыс абриаҟара аԥхьара ахьилшоз”<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 15.</ref> </blockquote> Линкольн даныхәыҷыз даԥхьахьан [[Абиблиа|Абиблиа]], “[[Робинзон Крузо]]”, “[[Вашингтон, Џьорџь|Џьорџь Вашингтон]] иҭоурых”, [[Эзоп]] иажәабжьқәа. Уи адагьы, игәылацәа асаламшәҟәқәа рыҩраҿы дрыцхраауан, убасала и[[Правописание|граматика]]еи и[[стилистика|стиль]]и еиӷьтәуа. Зны-зынла 30 [[миля|миль]] ныҟәаны аӡбарҭахь дцон, адукатцәа рықәгыларақәа рзыӡыҩразы.<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 15.</ref><ref>Donald, 1996, ад. 29—43.</ref><ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 16.</ref> == Ақәыԥшра == [[Файл:Thomas Hicks - Leopold Grozelier - Presidential Candidate Abraham Lincoln 1860.jpg|200px|слева|мини|Авраам Линкольн иқәыԥшраан]] 1830 шықәсазы Авраам Линкольн иҭаацәа ҩаԥхьа рынхарҭаҭыԥ рыԥсахит. Линкольн, даны[[совершеннолетие|ҩеидас]], ихақәиҭу аԥсҭазаара алагара иӡбоит. Иара аамҭалатәи аусура иԥшаауеит, уи [[Миссисипи (река)|Миссисипи]] аӡиас ала [[Новый Орлеан|Орлеан Ҿыцҟа]] днанагеит, уаҟа Линкольн атәцәа рџьармыкьа даҭааит, иԥсы ҭанаҵгьы атәра ицәымӷны дҟалеит. Дук мырҵыкәа [[Иллинойс|Иллиноис]] аштат Ниу-Сеилем ақыҭаҿы анхара далагеит. Уаҟа зхы иақәиҭыз иаамҭа зегьы аҵареи аҭыԥантәи а[[школа|школ]] арҵаҩы иҟны аҽазыҟаҵареи ирзикуан. Уахынла аԥхьаҟа аҳәынҭқарра иахагылараны иҟаз Линкольн акәиц алашарала ашәҟәқәа дрыԥхьон.<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с стр. 23</ref> 1832 шықәсазы Линкольн Иллиноис [[Парламент|Азакәанԥҵаратә еизара]]хь дықәгылан, аха аиааира илымшаӡеит. Уи ашьҭахь системала аҭҵаарадыррақәа рҵара далагеит. Линкольн аханатә джьиихарц иҭахын, аха а[[мировой судья|дунеитә ӡбаҩы]] даниабадыр ашьҭахь уи азакәандырра иҽазҵәылихит. Убри аамҭазы иҩызеи иареи ахәаахәҭратә дәқьанхәыҷ аҟны аҟәрышь дырҳарц иаҿын, аха русқәа маншәалахомызт. [[Сэндберг, Карл|Сендберг]], еицырдыруа аҳәынҭқарра ахада ибиографиа автор, иҩуеит: <blockquote> "...Линкольн дзыԥхьоз, насгьы гәыхәтәыс имаз инапы алакын. Иҟаиҵашаз ус ҳәа акгьы имамызт, мшынаҟьа ихәыцрақәа дранаханы дтәазар илшон, аӡәгьы диԥырхагахомызт. Адәахьтәи ари имҵысра аҵаҟа хшыҩла аизҳара, ашәра мҩаԥысуан, хәыҷы-хәыҷла, аха еиԥҟьарада."<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с стр. 28-29</ref> </blockquote> 1832 шықәсазы Иллиноис [[Война Чёрного Ястреба|аиндееццәа ржәыларақәа]] хацыркын, урҭ [[переселение индейцев|рыԥсадгьыл ааныжьны мраҭашәараҟа]], [[Миссисипи (река)|Миссисипи]] аӡиас анырцә ацара рҭахымызт. Линкольн а[[ополчение|рхәҭа]] далалеит, насгьы [[капитан (воинское звание)|капитанс]] далхын, аха аидысларақәа дрылахәымызт. 1833 шықәсазы Линкольн Ниу-Сеилем аԥошьҭа аиҳабыс дҟаҵан. Уи иабзоураны, иара еиҳа зхы иақәиҭыз аамҭа иоуит, аҵара иазикуаз. Амаҵураҭыԥ ҿыц алшара инаҭон аԥошьҭа ишьҭаанӡа аполитикатә газеҭқәа рыԥхьара. 1833 шықәса анҵәамҭаз Линкольн адгьылшәаҩ иҭыԥ иоуит. Ари аусура дақәшаҳаҭханы, бжьымшы рыҩныҵҟа иҽадцаланы Гибсон иҩымҭа “Атопографиатә ус атеориеи апрактикеи”, иара убас Флинт иҩымҭа “Агеометриеи, атригонометриеи атопографиеи” ҭиҵаауан.<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, стр. 30</ref> Ниу-Сеилем данынхоз ашықәсқәа раан Линкольн лассы-лассы аԥара аԥсахра иқәшәон. Иуалқәа зегьы инагӡаны ршәара шьцыларас иахьимаз азы ауп зегь реиҳа еицырдыруа ихьӡшьарагьы ахьынтәааз — «Аиаша Еиб». == Аполитик, адукат иаҳасабала икариера алагамҭа == 1835 шықәсазы (26 шықәса анихыҵуаз) Линкольн [[Иллинойс|Иллиноис]] Аштат Азакәанԥҵаратә еизарахь далхын, уаҟа а[[Партия вигов (США)|вигцәа]] дрылалеит. Линкольн аполитикатә аренахь данцәырҵ, [[Джексон, Эндрю|Эндриу Джексон]] Еиду Америкатәи аштатқәа [[Президент США|рыпрезидентс]] дыҟан. Линкольн аполитикатә усмҩаԥгатәқәа рҿы ажәлар рықәгәыӷра дазыразын, аха афедералтә центр аштатқәа рекономикатә ԥсҭазаара аиҿкаара мап ацәкра политика дақәшаҳаҭмызт. А[[Парламентская сессия|изара ду аилатәара]] ашьҭахь, уаанӡа аасҭа еиҳагьы ӷәӷәала азакәанҭҵаара иҽазикит. Иара ихаҭа аҵара аниҵа ашьҭахь, Линкольн 1836 шықәсазы адвокатцәа рԥышәара дахысит. Уи ашықәс азы, Азакәанԥҵаратә еизараҿы, Линкольн илшеит аштат аҳҭнықалақь [[Вандейлия|Вандеилиа]] аҟынтәи [[Спрингфилд (Иллинойс)|Спрингфилдҟа]] аиагара, 1837 шықәсазы нхара уахь дагьиасит. Уаҟа Уилиам Батлери иареи афирма “Стиуарти Линкольни” аԥырҵеит. Азакәанԥҵаҩ, адукат қәыԥш иаарласны ахьӡ-аԥша ирҳаит ицәажәаратә ҟазареи ицқьареи рыбзоурала. Лассы-лассы аӡбарҭаҿы иихьчоз иӷарыз атәылауаа рахьтә аԥара идикыломызт; аусеилыргараҿы ауааԥсыра ацхыраара рыҭаразы аштат ахи-аҵыхәеи еимидон. 1837 шықәсазы а[[аболиционизм|болиционисттә]] газеҭ аҭыжьҩы даныршь ашьҭахь, Линкольн Спрингфилд ақалақь аҿы иҟаз Аҿар рлицеи аҿы раԥхьаӡа акәны апринциптә ажәахә ҟаиҵеит, а[[демократия|демократиа]], а[[конституция|конституциа]], [[Отцы-основатели США|ашьаҭаркҩцәа]] рҭынха рыхә азгәаҭо. == Аҭаацәара == [[Файл:The Lincoln Family, Currier & Ives.jpg|мини|Линкольн иҭаацәара. 1860-тәи ашықәсқәа рзтәи а[[Эстамп|кьыԥхьымҭа]]]] [[Файл:Mary Todd Lincoln 1846-1847 restored cropped.png|180px|мини|слева|Мери Тодд, Авраам Линкольн иԥҳәыс.]] 1840 шықәсазы Линкольн длабадырит [[Кентукки]] инхоз аҭыԥҳа [[Линкольн, Мэри Тодд|Мери Тодд]] (англыз бызшәала: Mary Todd, 1818—1882) насгьы абҵарамза 4, 1842 шықәсазы урҭ еибагеит. Мери ԥшьҩык аԥацәа лхылҵит, хҩык урҭ рахьтә ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит:<ref>{{книга | автор = White Jr., Ronald C. | заглавие = A. Lincoln: A Biography | ссылка = https://books.google.ru/books?id=6kf6Kzz4otYC&printsec=frontcover&hl=ru | язык = en | место = New York | издательство = Random House, Inc. | год = 2009 | страниц = 181 | isbn = 978-1-4000-6499-1 }}</ref> # [[Линкольн, Роберт Тодд|Роберт Тодд Линкольн]] (1843—1926). Линкольн иԥеиҳабы. Америкатәи азиндырҩы, аибашьратә министр. Иара ԥҳәысс диман Мери Харлан Линкольн, уи хҩык ахәыҷқәа лхылҵит. # Едвард Линкольн диит хәажәкырамза 10, 1846 шықәсазы, иԥсҭазаара далҵит жәабранмза 1, 1850 шықәсазы, Спрингфилд. # [[Линкольн, Уильям|Уилиам Линкольн]] диит ԥхынҷкәынмза 21, 1850 шықәсазы, иԥсҭазаара далҵит жәабранмза 20, 1862 шықәсазы, [[Вашингтон]], иаб аҳәынҭқарра ахадас даныҟаз аамҭазы. # [[Линкольн, Томас|Томас Линкольн]] диит мшаԥымза 4, 1853 шықәсазы, иԥсҭазаара далҵит ԥхынгәымза 16, 1871 шықәсазы, [[Чикаго]].<ref name="young">Cathy Young «Co-opting Lincoln’s sexuality» Boston Globe Jan 31, 2005</ref><ref>[http://www.powells.com/review/2003_12_15.html A Review by Gregory M. Lamb at www.powells.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108093149/http://www.powells.com/review/2003_12_15.html |date=2007-01-08 }} of «We Are Lincoln Men»: Abraham Lincoln and His Friends D. H. Donald</ref><ref name="R.Brookhiser">Richard Brookhiser [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F05E5D61439F93AA35752C0A9639C8B63 Was Lincoln Gay?] {{Wayback|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F05E5D61439F93AA35752C0A9639C8B63 |date=20170818175307 }} New York Times Jan 9, 2005</ref><ref>Michael Burlingame ''Afterword: The Intimate World of Abraham Lincoln'' pg 226—238 Free Press 2005 ISBN 0-7432-6639-0</ref> == Апрезидентра аҟынӡа аполитикатә мҩа == [[Файл:Abraham Lincoln O-3 by Joslin, 1857.png|мини|Авраам Линкольн 1857 шықәсазы]] [[Файл:Alexander Gardner (American, born Scotland - (Abraham Lincoln and His Second Son Thomas (Tad)) - Google Art Project.jpg|мини|Авраам Линкольни иԥа Томаси, 1865 шықәса]] 1846 шықәсазы Линкольн Аконгресс [[Палата представителей США|ахаҭарнакцәа Рпалатахь]] далхын (1847–1849) а[[Партия вигов (США)|вигцәа рпартиа]] далахәыланы. [[Вашингтон]], уи ҷыдала анырра имамкәа, активла даҿагылон Аҳәынҭқарра ахада [[Полк, Джеймс Нокс|Полк]] [[американо-мексиканская война|америка-мексикатәи аибашьраҿы]] иҟаиҵоз, Еиду Америкатәи аштатқәа рганахьала иҵаҵӷәыдоу ацәгьоура ҳәа иԥхьаӡаны. Ус шакәызгьы, Линкольн ибжьы иҭиуан [[Конгресс США|Аконгресс]] аҟынтәи арразы аԥара азоужьразы, згәабзиара уашәшәыроу аруаа, зхацәа ҭахаз аҳәса аматериалтә цхыраара рыҭаразы, иара убасгьы аҳәса а[[избирательное право|бжьыҭаратә зинқәа]] рыҭара дадгылеит. Линкольн аболиционистцәа дрыдгылан, атәра даҿагылаҩын, аха иаахҵәаны аус аӡбара иҟазшьамызт, насгьы атәцәа хәыҷы-хәыҷла ахақәиҭра рыҭара дазықәԥон, избан акәзар иара Аидгыла аизакра рхақәиҭра аасҭа еиҳа иҳаракны иргылон.<ref name="amstd.spb.ru"/> Америка-мексикатәи аибашьра аҿагылара Линкольн иштат гәакьаҿы ихьӡ бжьнахит, убри аҟнытә иара иӡбеит ахаҭарнакцәа Рпалатахь даҽазнык ахықәыргылара мап ацәкра. 1849 шықәсазы Линкольн усҟантәи [[Орегон]]тәи аҵакыра амаӡаныҟәгаҩыс дшыҟаҵаз адырра ирҭеит. Уи идикылазҭгьы, еизҳазыӷьоз Иллиноис аҿы икариера ахыркәшара аанагон, убри аҟынтә иара уи амаҵура мап ацәикит. Линкольн аполитикатә усура дацәхьаҵын, анаҩстәи ашықәсқәа рзы азакәандырратә ус инапы алакын, аштат аҿы аԥхьагылара змаз адукатцәа дыруаӡәкхеит, насгьы аихамҩа “[[Центральная железная дорога Иллинойса|Иллиноис-Сентрал]]” азакәантә [[юрисконсульт|бжьгаҩыс]] дыҟан. 23 шықәсатәи изинҭҵааратә усура иалагӡаны Линкольн 5 100 уск дрылахәын (иҭаҩым аусқәа аламҵакәа), насгьы 400-нтә еиҳаны аштат Иреиҳаӡоу аӡбарҭа аҿаԥхьа дықәгылахьан.<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, с.83</ref><ref>Данные взяты из статьи об Аврааме Линкольне в англоязычной википедии.</ref> 1856 шықәсазы, иаргьы, ԥыхьатәи авигцәа реиԥш, 1854 шықәсазы иаԥҵаз атәра иаҿагылоз [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә партиа]] далалеит, 1858 шықәсазы ЕАА [[Сенат США|асенат]] аҿы аҭыԥ аанкыларазы кандидатс дҟаҵан. Алхрақәа рҿы иҿагылаҩыс дыҟан а[[Демократическая партия США|демократ]] [[Дуглас, Стивен|Стивен Дуглас]]. [[Дебаты Линкольна и Дугласа|Линкольни Дугласи реицәажәара]], а[[рабовладение|тәра]] азҵаара иахьалацәажәоз, зегьы еицырдыруа иҟалеит (шьоукы урҭ адебатқәа «агигант хәыҷи» (С. Дуглас) «аԥынҵамрыцқьа дуи» (А. Линкольн) реимак ҳәа иашьҭан). Линкольн даболиционистымызт, аха аморалтә ҵаҵӷәқәа рыла атәра даҿагылон. Иара атәра Аҩадатәи [[экстенсивное земледелие|ааглыхратә]] економикаҿы ихымԥадатәиу цәгьарак еиԥш иԥхьаӡон. Дуглас иаргументқәа рҿагылара иҽазышәо, заҿагылаҩ а[[радикализм|радикализм]] ихаразҵоз, Линкольн агәра ииргон анегрцәа аполитикатәи аграждантәи зинқәа рыҭара, иара убас арасақәа рыбжьара аҭаацәараԥҵара ақәшаҳаҭхара дшазхиам, избан акәзар, иара игәаанагарала, ашкәакәеи аиқәаҵәеи арасақәа рыбжьара иҟоу ацәеижьтә еиԥшымзаареи, аԥхьатәи ахадареи урҭ ахаангьы алшара рнаҭом “асоциалтәи аполитикатәи еиҟарара аҭагылазаашьаҿы аицыҟазаара”. Атәра азҵаара, иара игәаанагарала, хазы игоу аштатқәа рымчра иаҵанакуан, афедералтә ҳәынҭқарра аконституциатә зин амамызт ари апроблема аҽалагаларазы. Уи аамҭазы, Линкольн ӷәӷәала даҿагылон атәра аҵакырадгьыл ҿыцқәа рахь аларҵәара, уи атәра ашьаҭақәа ҵнашәаауан, избан акәзар уи аԥсабара ахьыҭбааз иахҟьаны Мраҭашәаратәи адгьылқәа рахь аҽырҭбаара аҭахын. Стивен Дуглас алхрақәа рҿы аиааира игеит, аха Линкольн атәра иаҿагылоз иажәахә “Аҩны еиҟәшоу”, атәыла “атәрабжа, мамзаргьы ахақәиҭрабжа” аҭагылазаашьаҿы аҟазаара шалымшо ахьышьақәирӷәӷәо, ЕАА рҟны инарҭбааны ирылаҵәеит, уи автор атәра иаҿагылоу ақәԥаҩ ҳәа ахьӡ изаԥнаҵеит.<ref>{{Cite web |url=http://www.classic-literature.co.uk/american-authors/19th-century/abraham-lincoln/the-writings-of-abraham-lincoln-04/ |title=Abraham Lincoln — The Writings of Abraham Lincoln V04 |lang=en|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2014-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140909074649/http://www.classic-literature.co.uk/american-authors/19th-century/abraham-lincoln/the-writings-of-abraham-lincoln-04/}}</ref> 1859 шықәса жьҭаарамзазы, аболиционист [[Браун, Джон (аболиционист)|Джон Браун]] ирхәҭа [[Рейд Джона Брауна на Харперс-Ферри|ақалақь Харперс-Ферри иақәлан]] уи аџьаԥҳаны рнапахьы иааргеит, аҩадаҟа атәцәа ржәылара ахацыркра иақәгәыӷны. Архәҭа аштат ар иаанкыланы иҭадырхеит. Линкольн Браун иҟаиҵаз дақәыӡбеит, атәра азҵаара мчыла аӡбаразы аҽазышәара ҳәа. == Аҳәынҭқарра Ахада иалхреи аинаугурациеи == === Алхрақәа === [[Файл:Lincoln O-17 by Brady, 1860.png|слева|мини|Апрезидентрахь акандидат Авраам Линкольн, 1860 шықәса.]] {{main|ЕАА рҟны Ахада иалхрақәа (1860)}} Атәра азҵаараҿы ибжьаратәыз игәаанагара иабзоураны Линкольн [[Президентские выборы в США (1860)|1860 шықәсазы алхрақәа]] раан [[Республиканская партия США|Ареспубликатә партиа]] а[[компромисс|компромисстә]] кандидатк иаҳасабала далххеит. Аладатәи аштатқәа ареспубликанеццәа аиааира ргар, Аидгыла ишалҵуа рҳәахьан. Аҩ-партиак, адемократиатәи ареспубликантәии, акандидатцәа рхаҿала иаадырԥшуаз аилкаарақәа рзы аиҿагылара рыбжьан. Америкауаа Линкольн ихаҭара аџьабаа ду, аиашара, ауаажәларра [[социальная мобильность|рзааигәара]] иадырҳәалон. Ажәлар ирылҵыз, иара «зхала зхы аԥызҵаз» уаҩын. Абҵарамза 6, 1860 шықәсазы, раԥхьаӡакәны ауааԥсыра 80% иреиҳаны алхрақәа ирылахәхеит. Линкольн, ҩыџьа акандидатцәа ықәзыргылаз [[Демократическая партия США|Адемократиатә партиа]] аиҟәшара абзоурала, алхрақәа рҿы иҿагылацәа драԥысны Еиду Америкатәи аштатқәа рхрдрс дҟалеит, насгьы ипартиа ҿыц аҟынтәи иара раԥхьаӡатәи президентхеит. Линкольн алхрақәа рҿы аиааира игеит еиҳарак Аҩадатәи аштатқәа ирҭаз адгылара абзоурала. Аладатәи жә-штатк рҿы Линкольн ихьӡ зынӡагьы абжьыҭиратә биуллетенқәа рҟны иарбамызт, насгьы 996 округқәа рҟынтә 2 заҵәык арҟны ауп аиаааира агара ахьилшаз. === Аидгыла аихшареи Линколин иинаугурациеи === Линкольн атәра аларҵәара даҿагылаҩын, алхрақәа рҿы иигаз аиааира америкатәи ажәлар еиҳагьы еиҟәнашеит. Иара [[инаугурация|инаугурациа]] ҟалаанӡагьы, 7 штатк, [[Южная Каролина|Аладатәи Каролина]] аԥшьгарала, Еиду Америкатәи аштатқәа реилазаара ишалҵуа атәы рҳәеит ([[Южная Каролина|Аладатәи Каролина]], [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]], [[Флорида]], [[Алабама (штат)|Алабама]], [[Джорджия|Џьорџьиа]], [[Луизиана]], [[Техас]]). Хыхьтәи Аҩада ([[Виргиния|Вирџьиниа]], [[Северная Каролина|Аҩадатәи Каролина]], [[Теннеси|Теннесси]], [[Арканзас]], иара убас [[Кентукки]]и [[Миссури (штат)|Миссури]]и рыхәҭақәак) раԥхьаӡа аҽаҟәыҭхаразы ааԥхьара мап ацәыркит, аха дук хара имгакәа аҿагылара иацлеит. Макьана знапынҵақәа назыгӡоз Аҳәынҭқарра ахада [[Бьюкенен, Джеймс|Џьеимс Биукенен]]и ҿыц иалхыз ахада Линкольни ахы ақәиҭтәра а[[сецессия|зхаҵара]] мап ацәыркит. 1861 шықәса жәабранмзазы, [[Монтгомери (Алабама)|Монтгомери]] ([[Алабама]]) имҩаԥ аконституциатә конгресс Америка [[Конфедеративные Штаты Америки|Аконфедерациатә Штатқәа]] раԥҵара рыланаҳәеит, насгьы [[Дэвис, Джефферсон|Џьефферсон Девис]] президентс далнахит, уи амзазы аҭоуба здызкылаз. [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмонд]] аҳәынҭқарра иаҳҭнықалақьны иҟалеит. Линкольн [[Балтимор]] ишьра зҭахыз дрыцәцеит, насгьы [[Вашингтон]]ҟа днеит жәабранмза 23, 1861 шықәсазы иҷыдоу адәыӷбала. Хәажәкырамза 4 рзы и[[Инаугурация Авраама Линкольна (1861)|инаугурациа]] аан аҳҭнықалақь аҭышәынтәалара еиқәзыршәоз аруаа рыла иҭәын. Иажәахә аҿы Линкольн иҳәеит: <blockquote> Сара агәра згоит, адунеизегьтәи азакәани Аконституциеи рганахьала, арҭ аштатқәа реидгылара наӡаӡатәиуп ҳәа. Анаӡаӡара, еилыкка иҳәамзаргьы, аҳәынҭқарратә напхгараҭара аформақәа зегьы рзы Ихадоу Азакәан аҿы иануп. Ҳәарада, иаҳҳәар ҳалшоит, иарбан напхгараҭаратә системазаалак ахаангьы Ихадоу Азакәан аҿы иара аҟазаара аанкыларазы аԥҟара амамызт ҳәа... Даҽазныкгьы, Еиду Аштатқәа ажәа ииашоу аҵакы ала анапхгараҭаратә система акәымзар, аха аиқәшаҳаҭра мацарала ишьақәгылаз аштатқәа реилазаара акәзар, усҟан иалшоумашь уи анаԥҵаз аамҭазы иҟаз аганқәа раасҭа зхыԥхьаӡара маҷу аганқәа рыла ҭынч мҩала иаԥыхзар? Аилаӡара иалоу ганкы уи еиланагар алшоит, даҽакала иуҳәозар, иԥнажәар, аха закәанла уи аԥыхразы зегьы рақәшаҳаҭра аҭахӡами? Абарҭ азеиԥш принципқәа ҳрықәныҟәаны, ҳара ҳазааиуеит закәантә хшыҩзышьҭрала Аидгыла шнаӡаӡатәу агәаанагара, уи шьақәнарӷәӷәоит Аидгыла аҭоурых ахаҭагьы. ... Ус анакәха, иарбан штатзаалакгьы Аидгыла хатәгәаԥхарала алҵра азин шамам, уи азы ирыдыркыло аӡбарақәеи аусԥҟақәеи азакәантә мчы шрымам, насгьы иарбанзаалак аштат аҟны (мамзаргьы аштатқәа) Еиду Аштатқәа Рнапхгара иаҿагыло ақәымчратә усқәа ақәгыларатә ма ареволиуциатә ҟазшьа аархәоит.<ref>{{Cite web |url=http://www.grinchevskiy.ru/19/a-l-pervaya-inauguracionnaya-rech.php |title=Первая инаугурационная речь Линкольна на сайте «История США в документах» |lang=ru|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2007-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070706231353/http://www.grinchevskiy.ru/19/a-l-pervaya-inauguracionnaya-rech.php}}</ref> </blockquote> Иажәахә аҿы Линкольн иара убас иҳәеит «атәра ахьыҟоу аштатқәа рҿы атәра аиҿкаара аусура ишиашоу мамзаргьы днавс-аавсны аҽалагалара игәы ишҭам»: «Сгәы иаанагоит уи аҟаҵаразы азакәантә зин сымам, насгьы уи аҟаҵара сҭахым». Линкольн ааԥхьара ҟеиҵон аиҿагылара ҭынч мҩала аӡбаразы, насгьы Еиду Аштатқәа ракзаара аиҭашьақәыргыларазы. Аха алҵра хыркәшахахьан, насгьы [[Конфедеративные Штаты Америки|Аконфедерациа]] арратә усмҩаԥгатәқәа рҽазыҟаҵара иаҿын. ЕАА [[Конгресс США|Аконгресс]] аҿы аладатәи аштатқәа рхаҭарнакцәа реиҳараҩӡак уи ааныжьны Аҩадатәи аганахь ииасит, Америка [[Конгресс Конфедеративных Штатов Америки|Аконфедерациатә Штатқәа ральтернативатә Конгресс]] шьақәыргыланы. Имаҵура данахагыла ашьҭахь, Линкольн аҭыԥқәа ршаразы а[[протекционизм|проктекционисттә]] система ихы иаирхәеит. 1861 шықәса ааԥынразы, адемократцәа рнапхгара аҵаҟа иҟаз аҭыԥқәа рҟынтәи 80% ареспубликанцәа иааныркылахьан. Аҳәынҭқарра ахадара Линкольн иҿагылаҩцәагьы алаирхәит: Америка [[Государственный секретарь США|Аҳәынҭқарратә маӡаныҟәгаҩ]] иҭыԥ [[Сьюард, Уильям Генри|Уилиам Сиуард]] иҭан, а[[министр юстиции США|иустициақәа рминистр]] — [[Бейтс, Эдвард|Едвард Беитс]], а[[Министр финансов США|финансқәа рминистр]] — [[Чейз, Салмон|Салмон Чеиз]]. == ЕАА аграждантә еибашьра == {{Main|ЕАА аграждантә еибашьра|Авраам Линкольн ипрезидентра}} === Аибашьра алагамҭа (1861-1862) === Аибашьра иалагеит мшаԥымза 12, 1861 шықәсазы [[Чарлстон (бухта)|Чарлстонтәи асқьалаҿы]] иҟоу афорт [[Форт-Самтер|Самтер]] аладаа рақәларала, 34-сааҭ аиҿахысрақәа рышьҭахь рнапахьы иааргаз. Уи аҭакс, Линкольн аладатәи аштатқәа абџьаршьҭыхратә ҭагылазаашьа рымоуп ҳәа рылеиҳәеит, [[Конфедеративные штаты Америки|Аконфедерациа]] амшын аганахьала аблокада азуразы адҵа ҟаиҵеит, [[75 000 добровольцев Линкольна|75 000 ҩык хатәгәаԥхарала аррахь дрыԥхьан]], анаҩс аррахь [[воинская обязанность|ааԥхьара хымԥадатәны]] иҟеиҵеит. Линкольн иинаугурациа ҟалаанӡагьы, абџьари аџьаԥҳани рацәаны аладаҟа иааргеит, афедералтә бџьарҵәахырҭақәеи аизгарҭақәеи рымпыҵархалеит. Араҟа иҟан зегь реиҳа аибашьра иазыхиаз архәҭақәа, урҭ афедералтә ар аанзыжьыз шәҩыла афицарцәа рыла ихаҭәаауан. [[Гражданская война в США|Аграждантә еибашьра]] алагамҭа Аҩадазы иманшәаламхеит. Аибашьра зҽазыҟаҵаны иҟаз аладаа, Аҩада еиҳау арратәи аекономикатәи лшарақәа [[мобилизация|еизнагаанӡа]], Аидгыла арбџьармчқәа ицҟьаны рышьҭаҵара иахыццакуан. Арратә маншәаламхареи аекономикатә уадаҩрақәеи рзы ӷәӷәала ақәыӡбара зоууаз Линкольн, арратә ԥышәа шимамызгьы, аибашьра иазыхиоу ар ашьақәыргыларазы ашьаҿа иашақәа ҟеиҵеит, атәылауаҩратә хақәиҭрақәа рыԥкрақәа мамзаргьы [[Конгресс США|Аконгресс]] абиуџьет аҿы макьана ишьақәырӷәӷәамыз аԥара ахархәара рҿаԥхьагьы даанымгылаӡакәа.<ref>Это произошло до инаугурации Линкольна, во время президентства [[Бьюкенен, Джеймс|Джеймса Бьюкенена]]</ref><ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, стр.211.</ref> Авраам Линкольн анапхгараҭаратә мыругақәа инапаҿы рааныжьра иҽазишәон, аибашьра алагамҭазы иаԥҵан Еиду Аштатқәа рыр ателеграфтә корпус, архәҭақәа напхгара рыҭаразы. Ҳаамҭазтәи ауаа ражәақәа рыла апрезидент лассы-лассы Арратә Департамент ателеграфтә усбарҭаҿы днеилон, насгьы кырзҵазкуа [[Депеша|ажәабжьқәа]] дырзыԥшны иаамҭа акыр уаҟа ихигон. Уимоу, адепартамент аҿы столк ҷыдала Авраам Линкольн изалхын.<ref>{{Cite web|url=https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/dzhessi-kh-bannel-jesse-h-bunnell/|title=Джесси Х. Баннел (Jesse H. Bunnell)|lang=ru|author=Иванов Александр|website=telhistory.ru|publisher=Музей Истории Телефона|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2022-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128110816/https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/dzhessi-kh-bannel-jesse-h-bunnell/}}</ref><ref>{{Книга|автор=Bates, David Homer|заглавие=Lincoln in the Telegraph Office: Recollections of the United States Military Telegraph Corps During Civil War.|ссылка=https://archive.org/details/lincolnintelegr00bategoog|язык=en|год=1907|место=New York|издательство=The Century Co}}</ref> [[Виргиния|Вирџьиниа]] Манассастәи аихамҩатә станциаҿы ԥхынгәымза 21, 1861 шықәсазы иҟалаз раԥхьатәи аидыслара ду аҿы афедералтә ар аҵахеит. Абҵарамза 1 азы Линкольн [[Макклелан, Джордж|Џь.Б.Макклеллан]] дҵаҟаҵаҩ [[главнокомандующий|хадас]] дҟеиҵеит, уи аццакра иҽацәихьчон. Жьҭаарамза 21 азы иара ирхәҭақәа [[Вашингтон]] азааигәара иҟәыбан. Абҵарамза 8, 1861 шықәсазы аладатәи ацҳаражәҳәаҩцәа зҭаз британиатәи аӷба “Трент” ырҭаслымын. Уи “[[Трентское дело|Тренттәи аус]]” мзызс иазыҟалан [[Британиаду|Британиа Ду]] абашьра ахылҿиаарц егьагымхеит. Жәабранмза-хәажәкырамза 1862 шықәсазы аинрал [[Грант, Улисс|Улисс Грант]] аладаа [[Теннеси|Теннесси]]и [[Кентукки]]и рҟынтәи рықәцара илшеит. Аԥхынразы [[Миссури (штат)|Миссури]] аштат ахы иақәиҭтәны, [[Грант, Улисс|Грант]] ирхәҭақәа [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]]и [[Алабама|Алабамеи]] аҩадатәи ррегионқәа рахь ицәырҵит. Аӡхыҵратә операциа абзоурала, [[Новый Орлеан|Ниу-Орлеан]] мшаԥымза 25, 1862 шықәсазы иааныркылеит. Линкольн Макклеллан адҵаҟаҵаҩ хада иҭыԥ аҟынтәи [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмонд]] ампыҵахалара дҵас измаз архәҭақәа руак аԥызас дҟеиҵеит. Макклеллан ахьчаратә тактика ажәылара аасҭа аԥыжәара аиҭеит. Нанҳәамза 29-30 рзы Булл-Рантәи аидыслараҿы аҩадаа аҩынтәраан ацҟьаны иқәҵан, уи ашьҭахь Линкольн 500,000-ҩык аррахь ааԥхьара риҭеит. Цәыббрамза 7 рзы аӡыхь Ентитем аҟны, 40-нызқьтәи Аҩадатәи архәҭа Макклеллан 70-нызқьтәи ирхәҭа ажәлеит, урҭ аконфедерациаа иагьыриааит. [[Потомак]] аӡиас ахыҵра ашьҭахьҟа ицоз амҩа анаркит, аха Макклеллан, Линкольн адҵа шииҭазгьы, анаҩстәи ажәылара мап ацәикын аладаа рҟәыбара анагӡаразы алшара иаҩижьит, [[Ли, Роберт Эдвард|Ли]] шьҭахьҟа ихьаҵра иацхраауа. Ентитем аибашьра ашьҭахь, [[Британиаду|Британиеи]] [[Франциа|Франциеи]] аибашьра алахәхареи Аконфедерациа азхаҵареи мап ацәыркит. Аибашьра ашықәсқәа рзы [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылеи]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Еиду Америкатәи аштатқәеи]] аиҩызаратә еизыҟазаашьақәа рыбжьан. Урыстәылатәи а[[Эскадра (флот)|ескадра]] 1863—1864 шықәсқәа рзы [[Сан-Франциско]]и [[Ниу-Иорк|Ниу-Иорк]]и иаҭааит. 1862-тәи ашықәс аҭоурых аҿы раԥхьаӡакәны а[[Броненосец (тип корабля)|ихатә ӷбақәа]] рыбжьара аибашьра аныҟалаз ҳәа иалкаауп, уи мҩаԥысит хәажәкырамза 9 рзы [[Виргиния|Вирџьиниа]] аԥшаҳәаҿы. 1862 шықәсазтәи акампаниа хыркәшахеит аҩадаа [[битва при Фредериксберге|раҵахарала Фредериксбург]] ақалақь аҿы ԥхынҷкәынмза 13 рзы. [[Файл:Lincoln and McClellan 1862-10-03.jpg|слева|мини|300px|Линкольни аинрал Џьорџь Макклелани, хәажәкырамза 10, 1862 шықәсазы]] === Аполитикатә процесс === Афедералтә ар аҵахара хьанҭақәа атәыла ауааԥсыра рыбжьара агәынамӡара ӷәӷәа цәырнагон. Линкольн [[Республиканская партия США|Ареспубликатә партиа]] аҟынтәи ақәыӷәӷәара иман, уи иаҵанакуан атәра иаразнак аԥыхра иадгылазгьы, хәыҷы-хәыҷла атәцәа рхы рақәиҭтәра иадгылазгьы. Линкольн акомпромисстә политика дақәныҟәон, уи абзоуралагьы апартиа аиҩшара аԥхьырҟәҟәаара илшеит. Уи агәра ганы дыҟан аибашьраангьы атәылаҿы аполитикатә процесс мҩаԥыслар шакәу. Уи абзоурала Аграждантә еибашьра аан а[[свобода слова|жәа ахақәиҭра]] ахьчареи, атәылауаҩратә хақәиҭрақәа рзы ӷәӷәалатәи аԥкрақәеи [[двухпартийная система|ҩ-партиактәи асистема]] акризис ацәцареи алыршахеит. Линкольн ихадараан алхрақәа мҩаԥысуан, атәылауаа аҳәынҭқарра анапхгараҭара рхы аладырхәуан. Аладаа а[[форт Самтер]] ианақәла ашьҭахь, [[Демократическая партия США|Адемократиатә партиа]] алахәылацәа рыхәҭак аҳәынҭқарратә политика иадгылоз «иақәшаҳаҭу аҿагылара» шьақәдыргылеит. Нанҳәамза 22, 1862 шықәсазы агазеҭ “Ниу-Иорк трибиун” аниҿцәажәоз атәцәа рхы рақәиҭтәра дзахымыццакуа ҳәа азҵаара анирҭа, Линкольн аҭак ҟаиҵеит: <blockquote> Ари ақәԥараҿы сара сзы иреиҳау хықәкыс иҟоуп аидгыла аиқәырхара, атәра аиқәырхара мамзаргьы аԥыхра акәӡам. Аидгылара аиқәырхара сылшозҭгьы, атәцәа рахьтә аӡәгьы ихы дақәиҭымтәӡакәа, иҟасҵон, атәцәа зегьы рхы иақәиҭтәны уи еиқәсырхар сылшозҭгьы, еиқәсырхон, ннасгьы тәцәақәак рхы иақәиҭтәны, егьырҭ рхы иақәиҭымтәкәа еиқәсырхар сылшозҭгьы, уигьы ҟасҵон. Атәра азҵаараҿы иҟасҵо аусқәа насгьы аԥштәы змоу арасазы, сара иҟасҵоит, избанзар агәра згоит уи аидгыла аиқәырхара ишацхраауа... Абри ала сара абраҟа официалтә уалԥшьаны исыԥхьаӡо сыгәҭакы еиҭасҳәеит. Иара убас лассы-лассы иазгәасҭо схатә гәазыҳәара аԥсахра сгәы иҭаӡам, зегьынџьара ауаа зегьы ахақәиҭра рымазарц шрыхәҭоу. </blockquote> === Гомстед === {{Main|Гомстед-акт|ЕАА рҟны адгьылтә еиԥхныҩларақәа}} Авраам Линкольн иаԥшьгарала 1862 шықәса лаҵарамза 20 рзы [[Гомстед-акт|Гомстед]] иазку а[[Акт (документация)|кт]] рыдыркылеит, уи инақәыршәаны Еиду Аштатқәа ртәылауаҩ дарбанызаалак 21 шықәса зхыҵыз, насгьы Аконфедерациазы имеибашьуаз ауаажәларратә фонд адгьылқәа рҟынтәи 160 [[акр]] (65 гектар) еиҳамкәа адгьыл ҭыԥ иоур илшон. А[[Закон (право)|закәан]] амчра аиуит ажьырныҳәамза 1, 1863 шықәсазы. Адгьыл ақәаарыхра, насгьы ахыбрақәа ақәыргылара иалагаз анхаҩы 5 шықәса рышьҭахь ари адгьыл [[право собственности|хақәиҭрала атәразы азин]] иоууан. Адгьыл ҭыԥ аҿҳәаранӡагьы иааихәар илшон, акрк 1,25 доллар ахшәааны. Гомстед-акт ала Еиду Аштатқәа рҿы 2 миллион гомстед раҟара рызшан, иааидкыланы 285 миллион акр (115 миллион гектар) раҟара. Ари азакәан аграртә проблема шьаҭанкыла иаӡбеит, а[[сельское хозяйство|қыҭанхамҩа]] аҿиара афермерцәа рхырхарҭала идәықәҵаны, уаанӡа ацәҳәыра ахьыҟаз аҭыԥқәа рықәынхара иазнанагеит, насгьы Линкольн ауааԥсыра рӷьырак рыдгылара инаҭеит.<ref name="hronos">Биография Авраама Линкольна на сайте «Хронос»</ref> === Атәцәа рхы рақәиҭтәра === {{main|ЕАА рҿы атәра аԥыхра}} [[Файл:Abraham Lincoln O-49 by Gardner, 1861.jpg|мини|Еиду Америкатәи Аштатқәа рыпрезидент Авраам Линкольн]] Аибашьраҿы ақәымҿиарақәеи уи аамҭа аиҵыхреи хәыҷы-хәыҷла Линкольн атәра азҵаара аганахьала имаз азнеишьа аԥсахуан. Иара дазнеиуан убри аиԥш агәаанагара, Еиду Аштатқәа ма зынӡа ахақәиҭра роуеит, мамзаргьы зынӡа атәцәа ирҳәынҭқаррахоит ҳәа. Еилкаахо иалагон аибашьра ахықәкы хада — Аидгыла аиҭашьақәыргылара, атәра аԥыхра ада анагӡара шалымшо. Линкольн, еснагь анегрцәа хәыҷы-хәыҷла компенсациатә шьаҭала рхы рақәиҭтәра иадгылоз, уажәы атәра ақәгара хымԥадатәиуп ҳәа иԥхьаӡон. Аинститут ақәгаразы аҽазыҟаҵарақәа мҩаԥысуан 1862 шықәса зегьы иалагӡаны. 1862 шықәса, ԥхынҷкәынмза 30 рзы Аҳәынҭқарра Ахада инапы аҵаиҩит “[[Прокламация об освобождении рабов|Атәцәа рхақәиҭтәразы апрокламациа]]”, Еиду Америкатәи аштатқәа ирҿагылаз адгьылҵакырақәа рҿы инхоз атәцәа «уажәшьҭарнахыс наӡаӡа» ахақәиҭра рымоуп ҳәа рылазҳәаз. Адокумент америкатәи а[[конституция США|конституциа]]ҿы [[Тринадцатая поправка к Конституции США|XIII-тәи аиҭакра]] (1865) адкылара иацхрааит, Еиду Аштатқәа рҟны атәра зынӡаск иаԥызхыз. [[Прокламация об освобождении рабов|Апрокламациа]] ииашаны иақәыӡбеит арадикалтә республиканеццәа, избан акәзар уи афедералтә ҳәынҭқарра амчра ахьаҵанамкуаз аҭыԥқәа рҿы атәцәа ахақәиҭра рынаҭеит, аха уи Аграждантә еибашьра аҟазшьа аԥсахит, атәра аԥыхразы аибашьрахь ииаганы. Уи адагьы, уи даара иӷәӷәаз политикатә шьаҿаны иҟалеит, насгьы аҳәаанырцәтәи атәылақәа, [[Британиаду|Британиа Дуӡӡагьы]] уахь иналаҵаны, Аконфедерациа адгылара арымҭар ада ԥсыхәа рымамкәа иҟанаҵеит. Британиатәи аԥыза-министр [[Темпль, Генри, 3-й виконт Пальмерстон|Палмерстон]] ауаажәларратә ҿагылара амзыз ала аҽалагалара аиҿкаара илымшеит. Атәцәа рхы рақәиҭтәра алшара аԥнаҵеит зцәа еиқәаҵәоу америкауаа аррахь рааԥхьаразы. Аибашьра анҵәамҭазы афедералтә рыхәҭақәа 180 нызқьҩык анегрцәа рхыԥхьаӡалан. === Аграждантә еибашьраҿы аиҭашәара. Геттисбергтәи ажәылара === {{main|Геттисбергтәи аибашьра}} Хәажәкырамза 3, 1863 шықәсазы, [[история США|Еиду Аштатқәа рҭоурых]] аҿы раԥхьаӡакәны а[[воинская обязанность|рратә уалԥшьа]] алагалан. Убри аамҭазы, абеиацәа азин рыҭан рҭыԥан даҽа шьоукы қьырала рдәықәҵареи амаҵзура аҟынтәи ԥарала ахҿыхреи, уи агәҭынчымрақәа цәырнагеит, [[суд Линча|Линч иусӡабарақәа]] ирықәӡыз анегрцәа жәпаҩык ҭахеит. 1863 шықәса лаҵарамзазы 130-нызқьтәи [[армия Союза|Аидгыла ар]] 60-нызқьтәи аинрал [[Ли, Роберт Эдвард|Ли]] ир аҟны [[Сражение при Чанселорсвилле|иаҵахеит]]. Аҩадаа шьҭахьҟа ихьаҵит, аконфедератцәа ракәзар, аҩадантәи Вашингтон иаҩсны, [[Пенсильвания|Пенсильваниа]] иалалеит. Абри аҭагылазаашьаҿы, [[Геттисберг]]тәи хымштәи аибашьра алҵшәа аҵакы ӷәӷәа аанахәеит, аҩганкгьы 50 нызқьҩык инареиҳаны ауаа ахьҭахаз. Ли ир аҵаханы Вирџьиниаҟа ихьаҵит. Ԥхынгәымза 4 рзы мраҭашәаратәи афронт аҿы, мшырацәалатәи аҭаԥшыхәреи иқәҿиарадахаз ажәыларақәа ҩбеи рышьҭахь, аинрал Грант Виксбергтәи абаа импыҵеихалеит. Ԥхынгәымза 8 рзы [[Луизиана]] иҟоу Порт-Худсон ган. Убри алагьы [[Миссисипи (река)|Миссисипи]] аӡиас аԥшаҳәа анапхгара шьақәгылеит, насгьы Аконфедерациа ҩ-хәҭакны еиҟәшахеит. Абҵарамза 19, 1863 шықәсазы Геттисбергтәи амилаҭтә нышәынҭра аартра ацеремониа мҩаԥысит, иҭахаз аибашьра алахәылацәа анышә иахьамардаз. Амемориал аартраҿы Линкольн зегь реиҳа еицырдыруа [[Геттисбергская речь|иажәахәқәа руак]] ҟаиҵеит, даҽазныкгьы иҷыдоу ицәажәаратә баҩхатәра шьақәзырӷәӷәаз. Ажәахә кьаҿ анҵәамҭазы иҳәан: <blockquote> “Ҳара ҭакԥхықәрала иҳаӡбароуп, абарҭ аԥсрақәа башаны ишыҟамло, ҳмилаҭ Анцәа илаԥш аҵаҟа ахақәиҭра ахыҵхырҭа ҿыц шроуа, насгьы ажәлар рҳәынҭқарра, ажәлар рыла ажәлар рзы иаԥҵоу, адгьыл аҟынтәи ишықәымӡаауа.”<ref>{{Cite web |url=http://onrevolution.narod.ru/get.htm |title=Геттисбергская речь Авраама Линкольна |lang=ru|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2007-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071016210129/http://onrevolution.narod.ru/get.htm}}</ref> </blockquote> 1863 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Линкольн ақәгылаҩцәа зегьы (Аконфедерациа анапхгаҩцәа рыда) а[[амнистия|мнистиа]] иақәиргәыӷит, аха уи азы Еиду Аштатқәа рызиашаразы аҭоуба ҟаҵаны атәра аԥыхра рыдыркылар акәын. Ашықәс хыркәшахеит аҩадаа [[битва при Чаттануге|Чаттануга]] ақалақь аҟны иргаз аиааира ала. == Аиҭалхра, аибашьра анҵәамҭа == {{main|ЕАА рҟны Ахада иалхрақәа (1864)}} Аибашьра ахыркәшара аидеиа ажәлар еиҳа-еиҳа ирылаҵәон. Линкольн иҿаԥхьа дҵас иқәгылан америкаа аиааира агәрагара рылаҵара. Аҳәынҭқарра Ахада иҭаркыз аӡбарҭахь рышьҭра аԥихит, уи адезертирцәеи атәреи аҭынчреи рыдгылаҩцәеи рҭакра алнаршеит. 1863 шықәсазтәи [[Конгресс США|Аконгресс]]ахь алхрақәа раан [[Демократическая партия США|адемократцәа]] ирылшеит аҭыԥқәа рхыԥхьаӡараҿы иҟаз аиԥшымзаара ду армаҷра, аха [[Республиканская партия США|ареспубликанеццәа]] уеизгьы ирылшеит [[Сенат США|Асенат]]и Ахаҭарнакцәа Рпалатеи рҿы аиҳарара ахьчара. [[Файл:Abraham Lincoln Brady CDV O-86 January 8, 1864.JPG|мини|слева|Авраам Линкольн ажьырныҳәамза 8, 1864 шықәсазы]] 1864 ашықәса хәажәкырамзазы Линкольн [[Грант, Улисс|Улисс Грант]] дҵаҟаҵаҩ хадас дҟеиҵеит, уи [[Шерман, Уильям|У. Шерман]]и [[Шеридан, Филип|Ф. Шеридан]]и дрыцны Линкольн игәҭакы нарыгӡеит — еиқәыршәоу ажәыларақәа ҟаҵаны аладаа рырԥсыҽра, рҟәыбара иазкыз. Ааха ду ҟазҵаз Шерман ир ауп, лаҵарамзазы Џьорџьиа алалара иалагаз. Грант ир аинрал Ли иҿагылан. [[Файл:The Peacemakers 1868.jpg|мини|''[[Миротворцы (картина)|Аҭынчрахьчаҩцәа]]'', [[Хили, Джордж|Џьорџь Хили]] иҭыхымҭа, хәажәкырамза 27-28, 1865 шықәсазы Авраам Линкольн, аинралцәа [[Шерман, Уильям Текумсе|Уилиам Шерман]], [[Грант, Улисс|Улисс Грант]], адмирал [[Портер, Дэвид Диксон|Девид Портер]], [[Королева реки (пароход)|пароходе «Королева реки»]] [[Джеймс (река)|Джеймс аӡиас]] аҟны реилатәара аазырԥшуа]] Иара ихатә гәыҩбарақәеи апартиа анапхгаҩцәа рҿагылареи рышьҭахьгьы, Линкольн аҩынтәраангьы алхрақәа иҽрылаирхәит, аҵыхәтәантәи аԥшьышықәса ирылагӡаны аӷацәа рацәаны ишиоузгьы, агазеҭқәа лассы-лассы ишиқәыӡбозгьы, жәпаҩык дшырцәымӷызгьы. Адемократиатә партиа хатә лозунгс ишьҭнахит аибашьра аҵыхәтәеи аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгареи. Уи акандидатс дҟалеит аинрал [[Макклелан, Джордж|Џь.Б.Макклелан]], Линкольн 1862 шықәсазы адҵаҟаҵаҩ хада имаҵзура иамихыз. Ареспубликатә партиаҿы, афинансқәа рминистр [[Чейз, Салмон|Салмон Чеиз]] акандидатцәа дыруаӡәкхарц иҽазишәеит, аха Линкольн заҵәык иакәхеит иқәыргылахаз. Шерман цәыббрамза 2, 1864 шықәсазы Аконфедерациа ачашәҭра [[Атланта|Атланта]] анига, Линкольн алшара инаҭеит иҿагылаҩ, аҭынчра адгылаҩ — Макклеллан — аҳәынҭқарра ахада [[Президентские выборы в США (1864)|иалхрақәа]] рҿы дииааины, 233 алхыҩцәа рыбжьқәа рҟынтә 212 иоуны аиааира агаразы. Линкольн иҟаиҵаз аҳәарала, Аконгресс ажьырныҳәамза 31, 1865 шықәсазы Америка [[Конституция США|Аконституциа]] жәахатәи аиҭакра рыдыркылеит, атәыла аҩныҵҟа а[[рабство|тәразы]] азин ҟазымҵоз. 1865 шықәса алагамҭазы аҩадаа риааира еилкааз усхеит. Аҩбатәи иинаугурациатә ажәахә аҿы Линкольн ашьоура мап ацәкразы ааԥхьара ҟаиҵеит, насгьы Алада [[Реконструкция Юга|аиҭашьақәыргылареи]] еинаалоу Аидгыла аргылареи рзы адҵақәа ықәиргылеит: <blockquote> “Аӡәгьы игәаӷ мкыкәа, агәыҳалалра аарԥшны, аиашара иадгыланы, америкаа атәыла ахәрақәа ҿарҳәароуп... рыҩни адунеи ажәларқәа зегьы рахьи ииашоу, еиԥымҟьо аҭынчра аԥсахареи ахьчареи рзы ирылшо зегьы ҟарҵароуп.” </blockquote> [[Грант, Улисс|Грант]], 1865 шықәса ааԥынразы 115 нызқьтәи ар змаз, 54 нызқьтәи мацара змаз [[Ли, Роберт Эдвард|Ли]] ақалақь [[Питерсберг (Виргиния)|Питерсберг]], анаҩс мшаԥымза 2 рзы Аконфедерациа аҳҭнықалақь [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмонд]] аанимыжьыр ада ԥсыхәа имамкәа иҟеиҵеит. 1865 шықәса мшаԥымза 9 рзы Ли а[[Капитуляция|ҽаҭара]] инапы аҵаиҩит, хазы игоу архәҭақәа рҿагылара хҽхеит лаҵарамза анҵәамҭазы. Џьефферсон Девиси иҳәынҭқарра алахәылацәеи анҭарк ашьҭахь Аконфедерациа аҵыхәтәа ҟалеит.<ref>После взятия Линкольн посетил город, в том числе и Белый дом Конфедерации, где он посидел несколько минут в задумчивости за рабочим столом [[Дэвис, Джефферсон|Джефферсона Дэвиса]]</ref> == Линкольн ишьра == {{main|Авраам Линкольн ишьра}} [[Файл:Ford's Theater box.jpg|слева|180 px|мини|Форд итеатр аҿы Бут даниеихсуаз Линкольн дахьтәаз аҭыԥ]] [[Файл:The Last Hours of Abraham Lincoln by Alonzo Chappel, 1868.jpg|мини|250px|[[Чаппел, Алонзо|Алонзо Чаппел]], “Авраам Линкольн иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи асааҭқәа”, 1868]] Аграждантә еибашьра хыркәшахеит Америка Аконфедерациатә Штатқәа 1865 шықәса мшаԥымза 9 рзы рыҽрыҭарала. Атәыла Алада Аиҭашьақәыргылара насгьы ацәеиқәаҵәақәа америкатәи аилазаара [[Социальная интеграция|раларҵәара]] апроцесс иахысраны иҟан. Аибашьра ашьҭахь хәымш анҵы, [[Страстная пятница|мшаԥымза 14]], 1865 шықәсазы, “Америкатәи ҳара ҳашьа” аспектакль аҿы ([[Театр Форда|Форд итеатр]] аҿы), аладаа ирыдгылаз актиор [[Бут, Джон Уилкс|Џьон Уилкс Бут]] апрезидент дахьтәаз днеин атапанча аҟынтәи Линкольн ихы деихсит. Адырҩаҽныашьыжь, Авраам Линкольн ихдырра мхынҳәӡакәа иԥсҭазаара далҵит. Милионҩыла америкауаа, ашкәакәақәеи аиқәаҵәақәеи, рыпрезидент ргәы далырхырц азы [[Вашингтон]]ынтәи [[Спрингфилд (Иллинойс)|Спрингфилдҟа]] ҩымчыбжьи бжаки амҩа иқәыз алахьеиқәратә дәыӷба иаԥылон. Адәыӷба ҩ-кәыбак аанагон: Авраам Линкольн иԥсыбаҩ зҭаз акәыба ду, иара убас хышықәса раԥхьа Линкольн ипрезидентраан зыԥсҭазаара иалҵыз иԥа Уилиам иԥсыбаҩ зҭаз акәыба хәыҷы. Ари аамҭа иалагӡаны аҳәынҭқарра ахада иԥеи иареи рыԥсыбаҩ зҭаз адәыӷба ақалақьқәа 180 ирылсит. Авраами Уилиами Линкольнаа анышә иамардеит Спрингфилд, Оук-Риџь анышәынҭраҿы. 1876 шықәсазы апрезидент иԥсыбаҩ ыҵырхит 200 000 доллар ҳәа аҽыхразы. Аха амҵарсцәа аполициа иааныркылеит. Уи ашьҭахь Линкольн иԥсыбаҩ лассы-лассы афедералтә мчрақәа хьӡы змам еиуеиԥшым анышәынҭрақәа рҿы анышә иамардон. Аҵыхәтәан, 1901 шықәсазы, аҳәынҭқарра ахада иԥсыбаҩ аӷьычразы аҽазышәарақәа раԥыхразы, Линкольн иԥсыбаҩ аџыртә саркофаг иҭаҵаны Спрингфилд х-метрак ашәпара змаз абетон аҵаҟа иржит.<ref>{{Cite web |url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=9126 |title=William Wallace «Willie» Lincoln |lang=en|access-date=2024-09-09|url-status=live|archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118230756/http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=9126}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.history.com/news/digging-up-the-dead-historys-most-famous-exhumations |title=Digging Up the Dead: History’s Most Famous Exhumations |lang=en|access-date=2024-05-12 |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512213947/https://www.history.com/news/digging-up-the-dead-historys-most-famous-exhumations |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.oxygen.com/exhumed/crime-news/lee-harvey-oswald-abraham-lincoln-famous-people-whove-been-exhumed |title=Famous People Who Have Been Exhumed — And What Their Bodies Revealed |lang=en|access-date=2024-05-12 |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512213151/https://www.oxygen.com/exhumed/crime-news/lee-harvey-oswald-abraham-lincoln-famous-people-whove-been-exhumed |url-status=live }}</ref> Линкольн рыцҳарыла иҭахарагьы иабзоурахеит атәыла аизакреи зцәа еиқәаҵәоу атәцәа рхы рақәиҭтәреи рзы зыԥсы зҭииз уаҩны иԥхьаӡара иахьалагаз. == Авраам Линкольн ипрезидентра алҵшәақәеи уи иҭоурыхтә ҵаки == Аграждантә еибашьра Еиду Аштатқәа рҭоурых аҿы зегь реиҳа ашьакаҭәара зцыз еибашьрахеит, насгьы америкатәи адемократиазы зегь реиҳа иуадаҩыз ԥышәахеит. Авраам Линкольн америкатәи ажәлар рыхдырраҿы хадаратә ҭоурыхтә хаҿсахьаны дҟалеит, Еиду Аштатқәа реилабгара иаԥырхагахаз, [[американцы|америкатәи амилаҭ]] рышьақәгылареи атәра аԥыхреи аус арҿы алагала ду ҟазҵаз. Линкольн Аҩада амодернизациеи атәцәа рхы [[Эмансипация (социология)|рхақәиҭреи]] ауасхыр шьҭеиҵеит. Уи иоуп адемократиа ахықәкы хада зҳәазгьы: “Ажәлар рыла, ажәлар рҟынтәи, ажәлар рзы иаԥҵоу аиҳабыра”. Иара ипрезидентразы, иара убас [[Аокеан ҭынч|Аокеан ҭынчахь]] инеиуаз аконтинентбжьаратә [[железная дорога|еихамҩагьы]] дыргылеит, а[[инфраструктура|инфраструктуратә система]] ырҭбаахеит, а[[банк|банктә система]] ҿыц аԥҵахеит, иӡбахеит аграртә проблема. Аха аибашьра анеилга ашьҭахь, атәыла аҿаԥхьа ауадаҩрақәа рацәаны иқәгылан, амилаҭ реидкылара, аиқәаҵәақәеи ашкәакәақәеи рзинқәа реиҟаратәра уахь иналаҵаны. Хәҭак ала, арҭ апроблемақәа макьана инагӡаны иӡбам, урҭ иахьа уажәраанӡагьы америкатәи аилазаара аҿаԥхьа иқәгылоуп. Линкольн даныршь ашьҭахь, Еиду Аштатқәа [[экономика США|рекономика]] акыр аамҭа адунеи аҿы зегь реиҳа динамикала аҿиара зауз економиканы иҟалеит, уи атәыла [[XX век|20-тәи ашәышықәса]] алагамҭазы адунеи аҿы аԥхьагылара аиура алнаршеит. Иара ихатә цәаҩақәагьы инарыгӡаз аус рацәоуп аҳәынҭқарра амчра еидкыланы атәыла аизакразы. Линкольн а[[Ахшыҩырҵара|моралтә]] принцип ӷәӷәақәа дрықәныҟәон, а[[юмор|лафҳәара]]гьы илан, аха уи адагьы а[[меланхолия|лахьеиқәра]]гьы анииааиуаз ҟалалон. Иахьа уажәраанӡа Авраам Линкольн зегь реиҳа иҟәыӷаз Еиду Аштатқәа рыпрезидентцәа дыруаӡәкны дыԥхьаӡоуп. Америкатәи ажәлар жәафтәи рыпрезидент Авраам Линкольн игәалашәара аҳаҭыразы Вашингтон а[[Мемориал Линкольну|баҟа]] издыргылеит, Еиду Америкатәи аштатқәа рҭоурыхтә ҿиара зыӡбаз ԥшьҩык апрезидентцәа руаӡәк иаҳасабала.<ref>{{Cite web|url=https://day.kyiv.ua/ru/article/istoriya-i-ya/avraam-linkoln-chestnyy-dobryy-i-upryamyy-starina-eyb|title=Авраам ЛИНКОЛЬН. Честный, добрый и упрямый «старина Эйб»|lang=ru|website=day.kyiv.ua|archive-url=https://web.archive.org/web/20080116230432/http://www.day.kiev.ua/78173/|archive-date=2008-01-16|access-date=2024-09-08|url-status=live}}</ref><ref>Авраам Линкольн: «Я самый жалкий из всех живущих. Если то, что я чувствую, разделить на весь род человеческий, на земле не останется ни одной улыбки. Стану ли я лучше — не знаю. Боюсь, что нет, и это ужасно. Оставаться таким, как есть, невозможно. Я должен умереть или стать лучше…» [http://www.lossofsoul.com/DEPRESSION/Greats/introduction.htm Высказывание есть на этом сайте] {{Wayback|url=http://www.lossofsoul.com/DEPRESSION/Greats/introduction.htm |date=20080725012201 }}</ref><ref>Г.Уитни: «Ни одна черта характера мистера Линкольна не была столь очевидной, как его таинственная и глубокая меланхолия»</ref><ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, стр.94 ''Джон Т.Стюарт видел в Линкольне безнадёжную жертву меланхолии. Генри К.Уитни, коллега Линкольна, писал: «Я… увидел Линкольна в углу, он сидел одиноко. Его лицо омрачалось глубокими горестными переживаниями».''</ref><ref>Имеются в виду [[Вашингтон, Џьорџь|Джордж Вашингтон]], [[Джефферсон, Томас|Томас Джефферсон]], Авраам Линкольн, [[Рузвельт, Франклин|Франклин Рузвельт]]</ref> == Линкольн ибаҟа == [[Файл:Fords Theatre.jpg|мини|240px|[[Театр Форда|Форд итеатр]] Линкольн дахьхәыз]] {{main|Линкольн ибаҟа}} Линкольн игәалашәара наӡаӡатәуп Вашингтон агәаны, [[Эспланада|Еспланада]] 1914—1922 шықәсқәа рзы иргылаз а[[Мемориал Линкольну|мемориал]] аҟны, ауаа зегьы ахақәиҭра рымазар шакәу иазкыз апрезидент игәрагара аарԥшуа. Ахыбра Еиду Аштатқәа ирсимволуп, уи 36 [[Колонна (архитектура)|колона]] аҵагылоуп (Линкольн ипрезидентраан иҟаз аштатқәа рхыԥхьаӡара). Амармалташь шкәакәала иҟаҵоу ари аргыламҭа аҩныҵҟа аскульптор [[Френч, Дэниел Честер|Даниел Френч]] ихәыцуа итәоу апрезидент-ахақәиҭтәҩы и[[статуя|хаҿсахьа]] шьақәиргылеит. Амемориал аҩныҵҟатәи аҭӡамцқәа рҿы а[[аллегория|ллегориатә]] нҩыларақәа рыҵаҟа Линкольн иажәахәқәа: [[Геттисбергская речь|Геттисбергтәии]] Аҩбатәи иинаугурациатәи ануп. Уи адагьы, Еиду Аштатқәа рҿы Линкольн иаҳаҭыр азы абаҟақәа рацәаны идыргылеит, ихьӡ рыхҵоуп ақалақь, амҩадуқәа, ауниверситетқәа, еиуеиԥшым ацентрқәа, еицырдыруа [[Lincoln Motor Company|амашьынақәа]], аҳаирпланныҟәгага. Аҳәынҭқарра ахада ихаҿсахьа [[Рашмор]] ашьхаҿы иҭаԥыҟҟоуп. Авраам Линкольн иира мшы Еиду Америкатәи аштатқәак рҟны ҳәынҭқарратә ныҳәоуп. Линкольн иара убас абанкнотаҿгьы исахьа ануп {{s|5 долларк.}} <gallery perrow="5" widths="160" heights="160"> Lincoln memorial dc 20041011 095847 1.3008x2000.jpg|Линкольн имемориал адәахьтәи аҭеиҭыԥш Lincoln Home.jpg| Спрингфилд иҟоу Линкольн иҩны Lincoln statue.jpg|Линкольн ибаҟа амемориал аҿы 2009Centobverse.jpg|Линкольн [[цент]]ктәи аԥараҿырп аҟны, [[2009]] US $5 Series 2006 obverse.jpg|Линкольн ЕАА [[Доллар США|$5]] абанкнотаҿы Abraham Lincoln life mask.jpg|Авраам Линкольн иԥсы анҭазтәи асабрада Abraham Lincoln memorial London 20050523.jpg|Авраам Линкольн ибаҟа Лондон MtRushmore Abe close.jpg|Линкольн [[Рашмор]] ашьхаҿы Lincoln Bedell statue.jpg|[[Уэстфилд (деревня, Нью-Йорк)|Уестфилд]] ақалақь аҿы иҟоу Линкольни [[Беделл, Грейс|Греис Беделл]]и рбаҟа </gallery> == Апатент == 1849 шықәсазы А. Линкольн иоуит апатент 6469, иӡсо аӷбашьҭыхга аргыларазы. Иара ида Еиду Америкатәи аштатқәа рыпрезидентцәа аӡәгьы ахаангьы аԥшьгаразы апатент имоуцызт.<ref name="автоссылка1">[https://www.ng.ru/nauka/2020-05-12/16_7858_time.html Стрела времени. Научный календарь, май 2020] {{Wayback|url=https://www.ng.ru/nauka/2020-05-12/16_7858_time.html |date=20210624202551 }} ng.ru</ref><ref name="автоссылка1" /> == Акино аҟны ихаҿра == * 1908 — “Анажьра: Авраам Линкольн иԥсҭазаара аҟынтәи ацыԥҵәаха”, ЕАА, арежиссиор Ван Даик Брук. Линкольн ироль наигӡеит идырым актиор. * 1910 — “[[Abraham Lincoln’s Clemency|Авраам Линкольн ианажьра]]”, ЕАА, арежиссиор Теодор Уортон. Линкольн ироль наигӡеит Леопольд Уортон * 1913 — “Линкольн ахә анишәалак”, ЕАА, арежиссиор, Линкольн ироль анагӡаҩ [[Форд, Фрэнсис (актёр)|Френсис Форд]] * 1913 — “Геттисбергтәи аибашьра”, ЕАА, арежиссиорцәа Чарльз Гиблин, [[Инс, Томас|Томас Инс]]. Линкольн ироль наигӡеит Чарльз Едлер. * 1914 — “Ицәоу ахьчаҩ”, ЕАА. Линкольн ироль наигӡеит Џьорџь Стил. * 1915 — "[[Рождение нации|Амилаҭ аира]]", ЕАА, арежиссиор [[Гриффит, Дэвид Уорк|Девид Гриффит]]. Линкольн ироль наигӡеит Џьозеф Хенабери * 1915 — “Линкольн игәы”, ЕАА, арежиссиор, Линкольн ироль анагӡаҩ — [[Форд, Фрэнсис (актёр)|Френсис Форд]] * 1916 — “Акризис”, ЕАА, арежиссиор [[Кэмпбелл, Колин (режиссёр)|Колин Кемпбелл]]. Линкольн ироль неигӡеит Сем Д. Дреин (акино америкатәи шәҟәыҩҩы [[Черчилль, Уинстон (писатель)|Уинстон Черчилль]] ироман ашьаҭала иҭыхуп) * 1920 — “Копперхедс”, ЕАА, арежиссиор Чарльз Мение. Линкольн ироль наигӡеит Николас Шриоль (Акино шьаҭас иамоуп аполитик, ашәҟәыҩҩы Фредерик Лендис ироман “Аԥсадгьыл гәакьа ахьӡ-аԥша”) * 1922 — “Буффало Билл имшқәа рзы” (ателесериал), ЕАА, арежиссиор Едвард Леммле. Линкольн ироль аҟны — Џьоел Деи * 1923 — “Линкольн игәы”, ЕАА, арежиссиор, Линкольн ироль анагӡаҩ — [[Форд, Фрэнсис (актёр)|Френсис Форд]]. 1915 шықәсазтәи акиносахьа аиҭаҭыжьратә версиа. * 1924 — “Авраам Линкольн идраматә ԥсҭазаара”, ЕАА, арежиссиор [[Розен, Фил|Фил Розен]]. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџ А. Биллингс. * 1924 — “Авраам Линкольн”, ЕАА, арежиссиор [[Сирл-Доули, Джеймс|Џьеимс Сирл-Доули]]. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит. Акиносахьа шьаҭас иамоуп адраматург Џьон Дринкуотер ипиеса * 1924 — “[[Железный конь]]”, ЕАА, арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. Линкольн ироль аҟны [[Булл, Чарльз Эдвард|Чарльз Едвард Булл]] * 1924 — “Барбара Фричи”, ЕАА, арежиссиор [[Хилльер, Ламберт|Ламберт Хиллиер]]. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџь А. Биллингс. * 1925 — “Тәыла змам ауаҩы”, ЕАА, арежиссиор [[Ли, Роулэнд|Роуленд Ли]]. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџь А. Биллингс. * 1926 — “Унапқәа урҩах!”, ЕАА, арежиссиор Кларенс Баџьер. Джорџ А. Биллингс Линкольн ироль наигӡоит. * 1929 — “[[Линкольн (фильм, 1929)|Линкольн]]”, ЕАА, арежиссиор Терри Ремзи. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџь А. Биллингс. * 1929 — “[[Два американца]]”, ЕАА, арежиссиор Џьозеф Сентли. [[Хьюстон, Уолтер|Уолтер Хьиустон]] Линкольн ироль аҟны * 1930 — “Авраам Линкольн”, ЕАА, арежиссиор [[Гриффит, Дэвид Уорк|Девид Гриффит]]. [[Хьюстон, Уолтер|Уолтер Хьустон]] Линкольн ироль наигӡоит. * 1932 — “Апрезидент-фантом”, ЕАА, арежиссиор [[Таурог, Норман|Норман Таурог]], Линкольн ироль наигӡоит [[Миддлтон, Чарльз (актёр)|Чарльз Миддлтон]] * 1935 — “Аҭыӡшәаҟаҵаҩ хәыҷы”, ЕАА, арежиссиор [[Батлер, Дэвид|Девид Батлер]]. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит * 1936 — “[[Узник острова акул|Акулақәа рыдгьылбжьаха абаандаҩы]]”, ЕАА, арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит * 1937 — “Викториа Дуӡӡа”, Еиду Британиа, арежиссиор [[Уилкокс, Герберт|Герберт Уилкокс]]. Линкольн ироль наигӡоит Перси Парсонс. * 1938 — “Ауаа рыгәқәа рҟынтәи”, ЕАА, арежиссиор [[Браун, Кларенс (режиссёр)|Кларенс Браун]]. Линкольн ироль аҟны [[Кэррадайн, Джон|Џьон Керрадаин]] * 1939 — “Линкольн Аҩны шкәакәа аҿы”, ЕАА, арежиссиор Уилиам С. Макгенн. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит * 1939 — “[[Молодой мистер Линкольн|Мистер Линкольн қәыԥш]]”, ЕАА, арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. [[Фонда, Генри|Генри Фонда]] Линкольн қәыԥш ироль аҟны * 1940 — "Еиб Линкольн, Иллиноис", ЕАА, арежиссиор [[Кромвелл, Джон|Џьон Кромвелл]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Мэсси, Рэймонд|Реимонд Месси]]. Акино шьаҭас иамоуп [[Шервуд, Роберт Эммет|Роберт Е. Шервуд]] ипьеса * 1940 — “[[Вирджиния-Сити (фильм)|Вирџьиниа Сити]]”, ЕАА, арежиссиор [[Майкл Кёртис|Маикл Куртис]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Килиан, Виктор|Виктор Килиан]] * 1951 — “Ахықәкы ҳарак”, ЕАА, арежиссиор [[Манн, Энтони|Ентони Манн]]. Линколин ироль наигӡоит Лесли Кимел (ихьӡ ҳәаӡам) * 1952 — “[[Авраам Линкольн (фильм, 1952)|Авраам Линкольн]]”, ЕАА, арежиссиор Пол Никелл (ателесериал “Студиа 1” аепизод). Линкольн ироль аҟны — Роберт Пастен * 1955 — “[[Принц игроков|Ахәмарҩцәа рыпринц]]”, ЕАА, арежиссиор Филипп Дан. Линкольн ироль аҟны — Стенли Холл * 1955 — “[[Чёрная пятница (Медик)|Ахәаша еиқәаҵәа]]”, ЕАА (“Медик” ателесериал аепизод). Остин Грин Линкольн ироль аҟны * 1956 — “[[Мачеха (Телефонное время)|Анԥса]]”, ЕАА (“Ателефонтә аамҭа” захьӡу ателесериал аепизод). Линкольн ироль наигӡеит Ронни Ли * 1957 — “Ауаатәыҩса рҭоурых”, ЕАА. Арежиссиор [[Аллен, Ирвин|Ирвин Аллен]]. Остин Грин Линкольн ироль аҟны * 1961 — “Амҩасцәа”, ЕАА. Арежиссиор Елиот Сильверстаин (ателесериал "[[Сумеречная зона (телесериал, 1959)|Аилашәшәымҭа]]" 69-тәи аепизод. Линкольн ироль наигӡоит Остин Грин * 1962 — “[[Как был завоёван Запад|Мраҭашәара шырҭаслымыз]]”, ЕАА, “Аграждантә еибашьра” асиужет. Арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. Линкольн ироль аҟны — [[Мэсси, Рэймонд|Реимонд Месси]] * 1965 — “[[Погоня (Доктор Кто)|Ашьҭалара]]”, Британиа Ду, арежиссиор Ричард Мартин (ателесериал “[[Доктор Кто|Доктор Дарбан]]” жәафтәи асериа. Роберт Марсден Линкольн ироль наигӡоит * 1966 — “[[Смертельная ловушка (Туннель времени|Аԥсра ацәҟьа]]”, ЕАА, арежиссиор Уилиам Хеил (“[[Туннель времени|Аамҭа атоннель]]” ателесериал жәаҩатәи аепизод. Форд Реини Линкольн ироль наигӡоит * 1969 — "Абна ԥарда", ЕАА. Арежиссиор дыҟан Хершель Догерти (ателесериал "[[Звёздный путь: Оригинальный сериал|Аеҵәатә мҩа: Аоригиналтә сериал]]" аепизод). Линкольн иклон ароль неигӡеит Ли Бергер * 1972 — "Ауаҩ ду иԥаҵақәа", ЕАА, арежиссиор Филипп Ликок. [[Уивер, Деннис|Деннис Уивер]] Линкольн ироль наигӡоит. * 1976 — "Абнатә ԥсабара ахьчаҩ", ЕАА, арежиссиор Девид Д. О'Мелли. Линкольн ироль наигӡоит Форд Реини * 1976 — “Адамс ихроникақәа” (телесериал), ЕАА. Линкольн ироль аҟны Стивен Д. Ниуман (Аепизод 11, "Чарльз Франсис Адамс, Британиа Ду ацҳаражәҳәаҩ") * 1977 — “Линкольн иҿагыланы ачарҳәара”, ЕАА, арежиссиор Џьеимс Л. Конвеи. [[Андерсон, Джон (актёр)|Джон Андерсен]] Линкольн ироль аҟны * 1982 — “[[Синие и серые|Жәҩангәыԥштәқәеи ацәышқәеи]]” (телесериал), ЕАА, арежиссиор Эндриу У. Маклаглен. [[Пек, Грегори|Грегори Пек]] Линкольн ироль аҟны * 1985, 1986 — “[[Север и Юг (мини-сериал)|Агеи Ашьхеи]]” (телесериал), Америкатәи Аидгыла, режиссер Ричард Т. Хеффрон. Линкольн ироль наигӡоит [[Холбрук, Хэл|Хал Холбрук]]. * 1986 — “Мраҭашәараҟа амҩа” (ателесериал), ЕАА, арежиссиор [[Лоури, Дик|Дик Лоури]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Абрахам, Ф. Мюррей|Ф. Миурреи Абраҳам]]. * 1988 — “Линкольн” (ателесериал), ЕАА, арежиссиор [[Джонсон, Ламонт|Ламонт Џьонсон]]. Линкольн ироль неигӡоит [[Уотерстон, Сэм|Сем Уотерстон]] ([[Видал, Гор|Гор Видал]] ироман шьаҭас иҟаҵаны) * 1989 — “[[Невероятные приключения Билла и Теда|Билли Теди рныҟәарақәа]]”, ЕАА, арежиссиор [[Херек, Стивен|Стивен Херек]]. Линкольн ироль наигӡоит Роберт Беррон. * 1990 — “Аграждантә еибашьра”, асериал маҷ, ЕАА, арежиссиор [[Бёрнс, Кен|Кен Биорнс]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Уотерстон, Сэм|Сам Уотерстон]] * 1991 — “Аилабгара”, Британиа Ду, арежиссиор Ед Баи (асериал “[[Красный карлик (телесериал)|Аҵан ҟаԥшь]]” ҩажәи ԥшьбатәи аепизод). Џьек Клефф Линкольн ироль наигӡоит * 2012 — “Линкольн”, ЕАА, арежиссиор Стивен Спилберг. Линкольн ироль наигӡоит Даниел Деи-Лиуис. == Шәахә. иара уб. == * [[Беделл, Грейс|Беделл, Греис]] * [[О, капитан! Мой капитан!|О, акаԥдан! Скаԥдан!]] == Азгәаҭақәа == {{Notelist}} {{Reflist|2}} == Алитература == * {{книга|автор=[[Ланге, Макс|Макс Ланге]]|заглавие=Авраам Линкольн и великая борьба между Северными и Южными американскими штатами в продолжение 1861-1865 годов|язык=ru|место=СПб.|издательство=Куколь-Яспольского|год=1867|страниц=474|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8467-lange-m-avraam-linkoln-i-velikaya-borba-mezhdu-severnymi-i-yuzhnymi-amerikanskimi-shtatami-v-prodolzhenie-1861-1865-godov-spb-1867#page/1/mode/grid/zoom/1|тираж=|ref=}} * {{книга|автор=Р. Ф. Иванов|заглавие=Авраам Линкольн и Гражданская война в США|язык=ru|место=М.|издательство=Эксмо|год=2004|страниц=448|isbn=5-699-04561-9|тираж=3100|ref=Р. Ф. Иванов}} * {{книга|автор=David Herbert Donald|заглавие=Lincoln|язык=en|издательство=[[Simon & Schuster]]|год=1996|isbn=978-0-684-82535-9|ref=Donald}} * {{книга|автор=Brian Lamb, Susan Swain|заглавие=Abraham Lincoln: Great American Historians on Our Sixteenth President|язык=en|издательство=PublicAffairs|год=2008|isbn=978-1-58648-676-1|ref=Lamb}} * {{книга|автор=Edward Pessen|заглавие=The Log Cabin Myth: The Social Backgrounds of American Presidents|ссылка=https://archive.org/details/logcabinmythsoci0000pess|язык=en|издательство=Yale University Press|год=1984|isbn=0-300-03166-1|ref=Pessen}} * {{книга |ref=Sandburg |заглавие=Abraham Lincoln: The Prairie Years |язык=en|год=1926 |издательство=[[Harcourt (издательство)|Harcourt, Brace & Company]]|автор=Sandburg, Carl. }} ** {{книга|автор=Карл Сэндберг | ответственный=перевод Б. Грибанова и Л. Шеффера |заглавие=Линкольн |язык=ru|место=М. |издательство=Молодая гвардия |год=1961 |том=17 |серия=[[Жизнь замечательных людей]] |страниц=704 |тираж=90000 |ref=Карл Сэндберг}} * {{книга|автор=Ronald C. White|заглавие=A. Lincoln: A Biography|ссылка=https://archive.org/details/isbn_9781400064991|язык=en|издательство=Random House, Inc|год=2009|isbn=978-1-4000-6499-1|ref=White}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Линкольн, Авраам|[[Водовозов, Василий Васильевич|Водовозов В. В.]]}} * ''Д. И. Олейников.'' Авраам Линкольн. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2016. — ([[Жизнь замечательных людей]]). * {{книга|автор= Morse, John Torrey|заглавие=Abraham Lincoln Vol.I|ссылка=https://archive.org/details/abrahamlincolnv1mors/page/n11/mode/2up|место=Cambridge, Mass.|издательство=Printed at the Riverside Press|год=1893|allpages=656|isbn=|ref=Morse1}} * {{книга|автор= Morse, John Torrey|заглавие=Abraham Lincoln Vol.II|ссылка=https://archive.org/details/abrahamlincoln02mors_1/page/n5/mode/2up|место=Cambridge, Mass.|издательство=Printed at the Riverside Press|год=1893|allpages=392|isbn=|ref=Morse2}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:XIX ашәышықәсатәи Америка аполитикцәа]] {{DEFAULTSORT:Линкольн Авраам}} [[Акатегориа:Америка апрезидентцәа]] [[Акатегориа:Америка аграждантә еибашьра]] [[Акатегориа:Америка Ареспубликатә партиа алахәылацәа]] [[Акатегориа:Иллиноис аштат аҟынтәи Ахаҭарнакцәа Рпалата алахәылацәа]] [[Акатегориа:Америка аболиционистцәа]] [[Акатегориа:Авигцәа рпартиа (США)]] [[Акатегориа:Америка адвокатцәа]] [[Акатегориа:Америка азиндырҩцәа]] [[Акатегориа:Амҿыԥҟаҩцәа]] [[Акатегориа:Авраам Линкольн| ]] [[Акатегориа:Иллиноис Ахаҭарнакцәа Рпалата алахәылацәа]] [[Акатегориа:Ишьыз Америка апрезидентцәа]] a0fa332stoaf5x1ft60274ski4q8cyv 169387 169384 2026-07-13T08:47:38Z Nart17 17397 Акатегориақәа рыхьӡқәа реиҭашьақәыргара (аиҭагаҩ Айнар Читанава иревиу инақәыршәаны): США→ЕАА, адвокат→адукат 169387 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Линкольн|Линкольн (ажәла)}} {{Акарточка аполитик | имя = Авраам Линкольн | оригинал имени = {{lang-en|Abraham Lincoln}} | изображение = Abraham Lincoln O-77 matte collodion print.jpg | описание изображения = Авраам Линкольн 1863 шықәсазы. [[Гарднер, Александр|Александр Гарднер]] ифотосахьа. | ширина = 270px | должность = [[Президент США|ЕАА рыпрезидент]] | порядок = 16 | флаг = US presidential seal 1850.png | флаг2 = Flag of the United States (1863–1865).svg | периодначало = Хәажәкырамза 4, 1861 | периодконец = мшаԥымза 15, 1865 | предшественник = [[Бьюкенен, Джеймс|Џьеимс Биукенен]] | преемник = [[Джонсон, Эндрю|Ендриу Џьонсон]] | вице-президент = [[Гэмлин, Ганнибал|Ганнибал Гемлин]] <small>(1865 шықәсанӡа)</small> [[Джонсон, Эндрю|Ендриу Џьонсон]] <small>(1865)</small> | должность_2 = [[7-й избирательный округ Иллинойса|Иллиноис 7-тәи алхратә округ]] аҟынтәи [[Палата представителей США|Ахаҭарнакцәа Рпалата]] алахәыла | флаг_2 = Seal of the United States House of Representatives.svg | флаг2_2 = US flag 29 stars.svg | периодначало_2 = Хәажәкырамза 4, 1847 | периодконец_2 = Хәажәкырамза 3, 1849 | предшественник_2 = [[Генри, Джон|Джон Генри]] | преемник_2 = [[Харрис, Томас Лангрелл|Томас Харрис]] | должность_3 = [[Сангамон (округ)|Сангамонтәи аокруг]] аҟынтәи [[Палата представителей Иллинойса|Иллиноис Ахаҭарнакцәа Рпалата]] алахәыла | флаг_3 = Seal of Illinois.svg | флаг2_3 = US flag 29 stars.svg | периодначало_3 = ԥхынҷкәынмза 1, 1834 | периодконец_3 = ԥхынҷкәынмза 4, 1842 | дата рождения = 12.02.1809 | место рождения = [[Ходженвилл|Хоџьенвилл]], [[Ла-Ру (округ)|Лару]], [[США]] [[Кентукки]] | дата смерти = 15.04.1865 | место смерти = {{МС|Вашингтон}}, [[Округ Колумбия|Колумбиа аокруг]], [[США]] | образование = ахааӡара | профессия = [[адвокат|адукат]] | деятельность = {{юрист|Еиду Америкатәи аштатқәа|Ажәабатәи ашәышықәса}}, {{политик2|Еиду Америкатәи аштатқәа|Ажәабатәи ашәышықәса}} | партия = * [[Партия вигов (США)|Авигцәа]] <small>(1835—1856)</small> * [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә партиа]] <small>(1856—1865)</small> * [[Национальный союз (США)|Амилаҭтә еидгыла]] <small>(1864—1865)</small> | супруга = [[Линкольн, Мэри Тодд|Мери Тодд Линкольн]] | дети = ''аԥацәа:'' [[Линкольн, Эдвард Бейкер|Едвард]], [[Линкольн, Томас|Томас]], [[Линкольн, Роберт Тодд|Роберт Тодд]], [[Линкольн, Уильям|Уилиам]] | вероисповедание = [[религиозный скептицизм|Адинтә скептицизм]]{{efn|Даниз д[[баптист]]ын, шәахә. Авраам Линкольн идинтә хәаԥшышьақәа}} | автограф = Abraham Lincoln 1862 signature.svg | викитека = Авраам Линкольн | годы службы = [[1832|1832]] <хәыҷы>(мшаԥымза—ԥхынгәымза)</хәыҷы> | принадлежность = {{Флагификация|Еиду Америкатәи аштатқәа|1822}} | звание = [[Файл:Union army cpt rank insignia.jpg|55px]] [[Капитан (воинское звание)#В США|Акаԥдан]] | род войск = [[Милиция штата Иллинойс]] | сражения = [[Война Чёрного Ястреба|Ахьшьыцба Еиқәаҵәа Аибашьра]] | награды = {{нп5|Почётный гражданин Сан-Марино|Почётный гражданин Сан-Марино|en|List of honorary citizens of San Marino}} (1861)<ref>[https://history.state.gov/countries/san-marino A Guide to the United States' History of Recognition, Diplomatic, and Consular Relations, by Country, since 1776: San Marino]</ref> }} '''Авраам Линкольн''' (''Абрахам Линкольн'', англыз бызшәала Abraham Lincoln {{IPA|[ˈeɪbrəhæm ˈlɪŋkən]}}, аурыс традициаҿы иара убас '''Линко́льн'''; '''Аиаша Еиб''' ''(Honest Abe)'' ҳәа хьыӡшьара змоу; [[Жәабранмза 12|жәабранмза 12]], [[1809|1809]] шықәса, [[Ходженвилл|Хоџьенвилл]], [[Кентукки]] — [[Мшаԥымза 15|мшаԥымза 15]], [[1865|1865]] шықәса, [[Вашингтон]]) — [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Америкатәи]] аҳәынҭқарратә, [[Политика|аполитикатә]] усзуҩы, Еиду Америкатәи аштатқәа 16-тәи [[президент США|рыпрезидент]] (1861—1865) иара убас [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә Партиа]] аҟынтәи актәи, америкатәи атәцәа рхы иақәиҭызтәыз, америкатәи ажәлар рмилаҭтә фырхаҵа.<ref>{{Книга |автор=Штудинер М. А. |заглавие=[https://gramota.ru/poisk?query=линкольн%20авраам&mode=slovari&dicts%5B%5D=47 Словарь трудностей русского языка для работников СМИ. Ударение, произношение, грамматические формы] |год=2017 |язык=ru |место=М. |издательство=«Словари XXI века» |страниц=592 |isbn=978-5-9909262-6-4}}</ref><ref>{{БРЭ|статья=ЛИ́НКОЛЬН|автор=Исэров А. А.|год=2020|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2146446|архив=https://web.archive.org/web/20230103213722/https://bigenc.ru/world_history/text/2146446|архив дата=2023-01-03}}</ref> Уи изҳаит анхаҩы ӷар иҭаацәараҿы. Данхәыҷыз инаркны аџьабаа даҵагылан. Иҭаацәа рматериалтә ҭагылазаашьа ахьуадаҩыз иахҟьаны, ашколахь шықәсык акәын дахьныцәоз, аха аԥхьареи аҩреи рҵара илшеит, ашәҟәқәа бзиа ибеит. Ианизҳа, аӡәгьы дихьыԥшымкәа анхара далагеит, аҵара иҵеит, аԥышәарақәа ҭины адукаттә усуразы азин иоуит. [[Иллинойс|Иллиноис]] аиндееццәа рыҵысра аан уи архәҭа далалеит, насгьы [[капитан (воинское звание)|капитанс]] далхын, аха аибашьратә еидысларақәа дрылахәымызт. Иара убас Иллиноис [[Парламент|Азакәанԥҵаратә Еизара]] далан, ЕАА аконгресс [[Палата представителей США|Ахаҭарнакцәа Рпалата]] далахәын, уаҟа [[Американо-мексиканская война|Мексика-Америкатәи аибашьра]] даҿагылан. 1858 шықәсазы ЕААА [[Сенат США|Асенаторхарахь]] кандидатс дҟалеит, аха алхрақәа рҿы даҵахеит. Атәра аҵакырадгьыл ҿыцқәа рахь аларҵәара аҿагылаҩ иаҳасабала, уи [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә Партиа]] аԥҵара аԥшьгаҩцәа дыруаӡәкхеит, насгьы иара ахьӡала [[Президент США|апрезидентрахь]] дықәыргылан, [[Президентские выборы в США (1860)|1860 шықәсазы алхрақәа]] рҿы аиааирагьы игеит. Иара иалхра дыргак иаҩызахеит аладатәи аштатқәа раҟәыҭхареи [[Конфедеративные Штаты Америки|Аконфедерациа]] ацәырҵреи рзы. [[Инаугурация президента США|Иинаугурациатә]] ажәахә аҿы уи атәыла аидкыларазы ааԥхьара ҟеиҵеит, аха аиҿагылара аграждантә еибашьрахь аиасра аԥхьырҟәҟәаара илымшеит. Линкольн хаҭала напхгара азиуан 1861—1865 шықәсқәа рзы [[Гражданская война в США|Аграждантә еибашьраан]] Аконфедерациа аиааира иацхрааз арратә усқәа. Иара иҳәынҭқарратә усура иабзоураны анагӡаратә мчра рӷәӷәахеит, насгьы ЕАА рҟны атәра мап ацәкхеит.<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 243.</ref> Линкольн иҿагылаҩцәа ԥыҭҩык аҳәынҭқарратә напхгара иалаирхәит, насгьы урҭ еицырзеиԥшу ахықәкы анагӡаразы аусура радыԥхьалара илшеит. Аҳәынҭқарра Ахада аибашьра цонаҵы [[Британиаду|Британиа Ду]]и егьырҭ Европатәи атәылақәеи рҽалагалара анкылара илшеит. Иара ипрезидентра аамҭазы, [[Первая трансконтинентальная железная дорога США|аконтинентқәа рыбжьаратәи аихамҩа]] дыргылеит, аграртә зҵаара зыӡбаз [[Гомстед-акт]] рыдыркылеит.<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 289.</ref> Линкольн иналукааша цәажәаҩын, иажәахәқәа аҩадауаа ргәы шьҭырхуан, иахьа уажәраанӡагьы иҷыдоу ҭынханы иҟоуп. 1864 шықәсазы [[Президентские выборы в США (1864)|аҩынтәраан]] далхын. 1865 шықәсазы [[Гражданская война в США|Аграждантә еибашьра]] анынҵәа, иара амилаҭтә еиқәшаҳаҭреи ашьоура мап ацәкреи ирыдҳәалоу абжьаратәи [[Реконструкция Юга|Аиҭашьақәыргыларазы]] аплан ҟеиҵеит. 1865 шықәса мшаԥымза 14 рзы Линкольн [[Убийство Авраама Линкольна|атеатр аҿы ӷәӷәала дырхәит]], адырҩаҽны иԥсҭазаара далҵит, ари ЕАА аҭоурых аҟны апрезидент ишьра иадҳәалаз раԥхьатәи хҭысхеит. Еицырзеиԥшу агәаанагареи ауаажәларратә ҭҵаарақәеи ишырҳәо ала, уи Америка иреиӷьу, насгьы зегь раасҭа бзиа ирбо апрезидентцәа дыруаӡәкуп уажәраанӡагьы, иара аҳәынҭқарра ахадас даныҟаз акритика ӷәӷәа шизыҟарҵозгьы.<ref name="book1">[[Карнеги, Дейл|Дейл Карнеги]]. т. 1, стр. 230, из-во «Новый Мир», М., 1983.</ref><ref name="amstd.spb.ru">{{Книга|автор=Бурова И. И., Силинский С. В.|заглавие=Соединенные Штаты Америки|ссылка=http://knigosite.org/library/read/62843|язык=ru|место=СПб.|издательство=Лениздат|год=2002|страниц=399|isbn=5-289-02004-7|archive-date=2018-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727054542/http://knigosite.org/library/read/62843}}</ref><ref>{{Cite news|title=Американцы определили наилучшего президента США (Величайшим президентом за всю историю США их жители считают Авраама Линкольна, который уничтожил рабовладение и победил в Гражданской войне)|url=https://for-ua.com/world/2007/02/20/215844.html|lang=ru|work=for-ua.com|accessdate=2018-07-26|archive-date=2018-07-27|archive-url = https://web.archive.org/web/20180727024346/http://for-ua.com/world/2007/02/20/215844.html}}</ref> Зегьраасҭа еицырдыруа Америка [[Список президентов США|апрезидентцәа]] дыруаӡәкуп. Уажәы Америкатәи [[Пять долларов США (банкнота)|хә-долларк абанкнотаҿы]] дануп. == Ахәыҷра == Линкольн диит жәабранмза 12, 1809 шықәсазы Томас Линкольни Ненси Хенкси рҭаацәараҿы, урҭ нхон [[Гардин (Кентукки)|Гардин Каунти]], [[Кентукки]] аштат аҟны.[[Место рождения Линкольна (парк)|на ферме Синкинг-Спринг]] Иаб иганахьала иабду Авраам, ԥыҭрак ашьҭахь арԥыс зыхьӡала ахьӡ иҭаз, иҭаацәа [[Вирджиния|Вирџьиниантәи]] [[Кентукки|Кентуккиҟа]] иааигеит, уаҟа 1786 шықәсазы аиндееццәа рқәылараан дыршьит.<ref>Donald, 1996, ад. 20—22.</ref><ref>Pessen, 1984, ад. 24—25.</ref> Линкольн иан, Ненси, мраҭашәаратәи Вирџьиниа диит. Лара лан длыцны Кентуккиҟа нхара диасит, уа Кентукки аштат аҟны ҳаҭыр зқәыз, амал змаз Томас Линкольн диабадырит.<ref>White, 2009, ад. 12—13.</ref> Авраам даниз аамҭазы, Томас 500 гектар рҟынӡа зҵазкуаз ҩ-фермак иман, ақалақь аҿы еиуеиԥшым ахыбрақәа, насгьы ирацәаны арахәи аҽқәеи иман. Уи араион аҿы зегь реиҳа амал змаз дреиуан.<ref>Donald, 1996, ад. 22—24.</ref><ref>Pessen, 1984, ад. 24—25.</ref> Аха 1816 шықәсазы Томас идгьылқәа зегьы аусӡбарҭаҿы ицәыӡит, амазара азакәантә гха ахьамаз иахҟьаны.<ref>Lamb, 2008, ад. 189.</ref><ref>Sandburg, 1926, ад. 20.</ref> Аҭаацәара аҩадаҟа, [[Индиана|Индианаҟа]] ииасуеит, иҭацәыз адгьыл ҿыцқәа напрылакразы.<ref>Sandburg, 1926, ад. 20.</ref> Линкольн ԥыҭрак ашьҭахь иазгәеиҭеит, ари ашьаҿа еиҳарак изыхҟьаз адгьыл иадҳәалоу азакәантә проблемақәа шракәыз, аха хәҭак ала аҩада атәра иадҳәалоу аҭагылазаашьагьы анырра шыҟанаҵаз.<ref>Donald, 1996, ад. 30—33.</ref> Авраам жә-шықәса анихыҵуаз иан дыԥсит, иаҳәшьа еиҳабы Сара иара иааӡаразы аҭакԥхықәра лхахьы илгеит, раб 1819 шықәсазы аԥҳәысеиба Сара Буш Џьонстон дааигаанӡа.<ref>Donald, 1996, ад. 20.</ref> [[Файл:Abe-Lincoln-Birthplace-2.jpg|мини|Линкольн дахьиз акәымра]] Раԥхьатәи лхаҵа иҟынтә хҩык ахәыҷқәа змаз анԥса иаарласны Линкольн қәыԥш дизааигәахеит, аҵыхәтәан иара “нана” ҳәагьы леиҳәо далагеит.<ref>Donald, 1996, ад. 26—27.</ref> Авраам жәашықәса ихыҵаанӡа, аҳәааҿы инхоз ауаа рыҩнусқәа бзиа ибаӡомызт. Иҭаацәараҿы, иара убас игәылацәа рҟынтә шьоукгьы аамҭак азы аашьаҩыс дрыԥхьаӡон.<ref>White, 2009, ад. 25,31,47.</ref> Ашьҭахь иара идырҵоз зегьы игәы ацԥыҳәаны анагӡара далагеит. Линкольн қәыԥш адәахьтәи аусқәа ихы рылаирхәуан, насгьы даныҩеидас, еиуеиԥшым аусурақәа рҟны аҟәрышь ирҳауан — аԥошьҭаҿы, амҿыԥҟаҩыс, адгьылшәаҩыс, насгьы аӷбаҟаҵаҩыс.<ref>Donald, 1996, ад. 33.</ref> Еиҳараӡак иара ицааиуаз амҿыԥҟара акәын. Линкольн ашәарыцареи аԥсыӡкреи иҽырцәихьчон, ихатә дунеихәаԥшышьа иахьаҵанамкуаз иахҟьаны. Линкольн иара убасгьы дақәшаҳаҭхеит усҟантәи аамҭазы инормаз аԥа 21 шықәса ихыҵаанӡа аҩны анҭыҵтәи аусура аҟынтәи иоууаз аԥара зегьы иаб иҭара адҵа.<ref>Donald, 1996, ад. 30—33.</ref> Убри аамҭазы, Линкольн иаб еиҳа-еиҳа дицәтәымхо далагеит, еиҳаракгьы иаб аҵара ахьимамыз иахҟьаны. Авраам аҭаацәараҿы раԥхьаӡа аҩреи аԥхьаӡареи зҵаз иакәхеит, аха иара ихаҭа излаиҳәоз ала, аҭаацәара иахьрыцхраалатәыз азы шықәсык еиҳамкәа ракәын ашколахь дахьныҟәоз. Даныхәыҷыз аахыс иара [[книга|ашәҟәқәа]] дрызҿлымҳахеит, урҭ рахь имаз абзиабара иԥсҭазаара зегьы иалигеит. Ихәыҷраантәи иҩыза Деннис ԥыҭрак ашьҭахь иҩуан:<ref>Donald, 1996, ад. 29—43.</ref> <blockquote> “Еибу 12 шықәса анихыҵ ашьҭахь, ахаангьы дсымбацызт ашәҟәы инапы иакымкәа... Уахынла ақьалаҿы, аҟәардә хыршәҭны, алашара иакәаргыланы, аҵкар днықәтәаны аԥхьара далагон. Ари уамашәа иубартә иҟоуп, арԥыс абриаҟара аԥхьара ахьилшоз”<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 15.</ref> </blockquote> Линкольн даныхәыҷыз даԥхьахьан [[Абиблиа|Абиблиа]], “[[Робинзон Крузо]]”, “[[Вашингтон, Џьорџь|Џьорџь Вашингтон]] иҭоурых”, [[Эзоп]] иажәабжьқәа. Уи адагьы, игәылацәа асаламшәҟәқәа рыҩраҿы дрыцхраауан, убасала и[[Правописание|граматика]]еи и[[стилистика|стиль]]и еиӷьтәуа. Зны-зынла 30 [[миля|миль]] ныҟәаны аӡбарҭахь дцон, адукатцәа рықәгыларақәа рзыӡыҩразы.<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 15.</ref><ref>Donald, 1996, ад. 29—43.</ref><ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 16.</ref> == Ақәыԥшра == [[Файл:Thomas Hicks - Leopold Grozelier - Presidential Candidate Abraham Lincoln 1860.jpg|200px|слева|мини|Авраам Линкольн иқәыԥшраан]] 1830 шықәсазы Авраам Линкольн иҭаацәа ҩаԥхьа рынхарҭаҭыԥ рыԥсахит. Линкольн, даны[[совершеннолетие|ҩеидас]], ихақәиҭу аԥсҭазаара алагара иӡбоит. Иара аамҭалатәи аусура иԥшаауеит, уи [[Миссисипи (река)|Миссисипи]] аӡиас ала [[Новый Орлеан|Орлеан Ҿыцҟа]] днанагеит, уаҟа Линкольн атәцәа рџьармыкьа даҭааит, иԥсы ҭанаҵгьы атәра ицәымӷны дҟалеит. Дук мырҵыкәа [[Иллинойс|Иллиноис]] аштат Ниу-Сеилем ақыҭаҿы анхара далагеит. Уаҟа зхы иақәиҭыз иаамҭа зегьы аҵареи аҭыԥантәи а[[школа|школ]] арҵаҩы иҟны аҽазыҟаҵареи ирзикуан. Уахынла аԥхьаҟа аҳәынҭқарра иахагылараны иҟаз Линкольн акәиц алашарала ашәҟәқәа дрыԥхьон.<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с стр. 23</ref> 1832 шықәсазы Линкольн Иллиноис [[Парламент|Азакәанԥҵаратә еизара]]хь дықәгылан, аха аиааира илымшаӡеит. Уи ашьҭахь системала аҭҵаарадыррақәа рҵара далагеит. Линкольн аханатә джьиихарц иҭахын, аха а[[мировой судья|дунеитә ӡбаҩы]] даниабадыр ашьҭахь уи азакәандырра иҽазҵәылихит. Убри аамҭазы иҩызеи иареи ахәаахәҭратә дәқьанхәыҷ аҟны аҟәрышь дырҳарц иаҿын, аха русқәа маншәалахомызт. [[Сэндберг, Карл|Сендберг]], еицырдыруа аҳәынҭқарра ахада ибиографиа автор, иҩуеит: <blockquote> "...Линкольн дзыԥхьоз, насгьы гәыхәтәыс имаз инапы алакын. Иҟаиҵашаз ус ҳәа акгьы имамызт, мшынаҟьа ихәыцрақәа дранаханы дтәазар илшон, аӡәгьы диԥырхагахомызт. Адәахьтәи ари имҵысра аҵаҟа хшыҩла аизҳара, ашәра мҩаԥысуан, хәыҷы-хәыҷла, аха еиԥҟьарада."<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с стр. 28-29</ref> </blockquote> 1832 шықәсазы Иллиноис [[Война Чёрного Ястреба|аиндееццәа ржәыларақәа]] хацыркын, урҭ [[переселение индейцев|рыԥсадгьыл ааныжьны мраҭашәараҟа]], [[Миссисипи (река)|Миссисипи]] аӡиас анырцә ацара рҭахымызт. Линкольн а[[ополчение|рхәҭа]] далалеит, насгьы [[капитан (воинское звание)|капитанс]] далхын, аха аидысларақәа дрылахәымызт. 1833 шықәсазы Линкольн Ниу-Сеилем аԥошьҭа аиҳабыс дҟаҵан. Уи иабзоураны, иара еиҳа зхы иақәиҭыз аамҭа иоуит, аҵара иазикуаз. Амаҵураҭыԥ ҿыц алшара инаҭон аԥошьҭа ишьҭаанӡа аполитикатә газеҭқәа рыԥхьара. 1833 шықәса анҵәамҭаз Линкольн адгьылшәаҩ иҭыԥ иоуит. Ари аусура дақәшаҳаҭханы, бжьымшы рыҩныҵҟа иҽадцаланы Гибсон иҩымҭа “Атопографиатә ус атеориеи апрактикеи”, иара убас Флинт иҩымҭа “Агеометриеи, атригонометриеи атопографиеи” ҭиҵаауан.<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, стр. 30</ref> Ниу-Сеилем данынхоз ашықәсқәа раан Линкольн лассы-лассы аԥара аԥсахра иқәшәон. Иуалқәа зегьы инагӡаны ршәара шьцыларас иахьимаз азы ауп зегь реиҳа еицырдыруа ихьӡшьарагьы ахьынтәааз — «Аиаша Еиб». == Аполитик, адукат иаҳасабала икариера алагамҭа == 1835 шықәсазы (26 шықәса анихыҵуаз) Линкольн [[Иллинойс|Иллиноис]] Аштат Азакәанԥҵаратә еизарахь далхын, уаҟа а[[Партия вигов (США)|вигцәа]] дрылалеит. Линкольн аполитикатә аренахь данцәырҵ, [[Джексон, Эндрю|Эндриу Джексон]] Еиду Америкатәи аштатқәа [[Президент США|рыпрезидентс]] дыҟан. Линкольн аполитикатә усмҩаԥгатәқәа рҿы ажәлар рықәгәыӷра дазыразын, аха афедералтә центр аштатқәа рекономикатә ԥсҭазаара аиҿкаара мап ацәкра политика дақәшаҳаҭмызт. А[[Парламентская сессия|изара ду аилатәара]] ашьҭахь, уаанӡа аасҭа еиҳагьы ӷәӷәала азакәанҭҵаара иҽазикит. Иара ихаҭа аҵара аниҵа ашьҭахь, Линкольн 1836 шықәсазы адвокатцәа рԥышәара дахысит. Уи ашықәс азы, Азакәанԥҵаратә еизараҿы, Линкольн илшеит аштат аҳҭнықалақь [[Вандейлия|Вандеилиа]] аҟынтәи [[Спрингфилд (Иллинойс)|Спрингфилдҟа]] аиагара, 1837 шықәсазы нхара уахь дагьиасит. Уаҟа Уилиам Батлери иареи афирма “Стиуарти Линкольни” аԥырҵеит. Азакәанԥҵаҩ, адукат қәыԥш иаарласны ахьӡ-аԥша ирҳаит ицәажәаратә ҟазареи ицқьареи рыбзоурала. Лассы-лассы аӡбарҭаҿы иихьчоз иӷарыз атәылауаа рахьтә аԥара идикыломызт; аусеилыргараҿы ауааԥсыра ацхыраара рыҭаразы аштат ахи-аҵыхәеи еимидон. 1837 шықәсазы а[[аболиционизм|болиционисттә]] газеҭ аҭыжьҩы даныршь ашьҭахь, Линкольн Спрингфилд ақалақь аҿы иҟаз Аҿар рлицеи аҿы раԥхьаӡа акәны апринциптә ажәахә ҟаиҵеит, а[[демократия|демократиа]], а[[конституция|конституциа]], [[Отцы-основатели США|ашьаҭаркҩцәа]] рҭынха рыхә азгәаҭо. == Аҭаацәара == [[Файл:The Lincoln Family, Currier & Ives.jpg|мини|Линкольн иҭаацәара. 1860-тәи ашықәсқәа рзтәи а[[Эстамп|кьыԥхьымҭа]]]] [[Файл:Mary Todd Lincoln 1846-1847 restored cropped.png|180px|мини|слева|Мери Тодд, Авраам Линкольн иԥҳәыс.]] 1840 шықәсазы Линкольн длабадырит [[Кентукки]] инхоз аҭыԥҳа [[Линкольн, Мэри Тодд|Мери Тодд]] (англыз бызшәала: Mary Todd, 1818—1882) насгьы абҵарамза 4, 1842 шықәсазы урҭ еибагеит. Мери ԥшьҩык аԥацәа лхылҵит, хҩык урҭ рахьтә ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит:<ref>{{книга | автор = White Jr., Ronald C. | заглавие = A. Lincoln: A Biography | ссылка = https://books.google.ru/books?id=6kf6Kzz4otYC&printsec=frontcover&hl=ru | язык = en | место = New York | издательство = Random House, Inc. | год = 2009 | страниц = 181 | isbn = 978-1-4000-6499-1 }}</ref> # [[Линкольн, Роберт Тодд|Роберт Тодд Линкольн]] (1843—1926). Линкольн иԥеиҳабы. Америкатәи азиндырҩы, аибашьратә министр. Иара ԥҳәысс диман Мери Харлан Линкольн, уи хҩык ахәыҷқәа лхылҵит. # Едвард Линкольн диит хәажәкырамза 10, 1846 шықәсазы, иԥсҭазаара далҵит жәабранмза 1, 1850 шықәсазы, Спрингфилд. # [[Линкольн, Уильям|Уилиам Линкольн]] диит ԥхынҷкәынмза 21, 1850 шықәсазы, иԥсҭазаара далҵит жәабранмза 20, 1862 шықәсазы, [[Вашингтон]], иаб аҳәынҭқарра ахадас даныҟаз аамҭазы. # [[Линкольн, Томас|Томас Линкольн]] диит мшаԥымза 4, 1853 шықәсазы, иԥсҭазаара далҵит ԥхынгәымза 16, 1871 шықәсазы, [[Чикаго]].<ref name="young">Cathy Young «Co-opting Lincoln’s sexuality» Boston Globe Jan 31, 2005</ref><ref>[http://www.powells.com/review/2003_12_15.html A Review by Gregory M. Lamb at www.powells.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108093149/http://www.powells.com/review/2003_12_15.html |date=2007-01-08 }} of «We Are Lincoln Men»: Abraham Lincoln and His Friends D. H. Donald</ref><ref name="R.Brookhiser">Richard Brookhiser [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F05E5D61439F93AA35752C0A9639C8B63 Was Lincoln Gay?] {{Wayback|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F05E5D61439F93AA35752C0A9639C8B63 |date=20170818175307 }} New York Times Jan 9, 2005</ref><ref>Michael Burlingame ''Afterword: The Intimate World of Abraham Lincoln'' pg 226—238 Free Press 2005 ISBN 0-7432-6639-0</ref> == Апрезидентра аҟынӡа аполитикатә мҩа == [[Файл:Abraham Lincoln O-3 by Joslin, 1857.png|мини|Авраам Линкольн 1857 шықәсазы]] [[Файл:Alexander Gardner (American, born Scotland - (Abraham Lincoln and His Second Son Thomas (Tad)) - Google Art Project.jpg|мини|Авраам Линкольни иԥа Томаси, 1865 шықәса]] 1846 шықәсазы Линкольн Аконгресс [[Палата представителей США|ахаҭарнакцәа Рпалатахь]] далхын (1847–1849) а[[Партия вигов (США)|вигцәа рпартиа]] далахәыланы. [[Вашингтон]], уи ҷыдала анырра имамкәа, активла даҿагылон Аҳәынҭқарра ахада [[Полк, Джеймс Нокс|Полк]] [[американо-мексиканская война|америка-мексикатәи аибашьраҿы]] иҟаиҵоз, Еиду Америкатәи аштатқәа рганахьала иҵаҵӷәыдоу ацәгьоура ҳәа иԥхьаӡаны. Ус шакәызгьы, Линкольн ибжьы иҭиуан [[Конгресс США|Аконгресс]] аҟынтәи арразы аԥара азоужьразы, згәабзиара уашәшәыроу аруаа, зхацәа ҭахаз аҳәса аматериалтә цхыраара рыҭаразы, иара убасгьы аҳәса а[[избирательное право|бжьыҭаратә зинқәа]] рыҭара дадгылеит. Линкольн аболиционистцәа дрыдгылан, атәра даҿагылаҩын, аха иаахҵәаны аус аӡбара иҟазшьамызт, насгьы атәцәа хәыҷы-хәыҷла ахақәиҭра рыҭара дазықәԥон, избан акәзар иара Аидгыла аизакра рхақәиҭра аасҭа еиҳа иҳаракны иргылон.<ref name="amstd.spb.ru"/> Америка-мексикатәи аибашьра аҿагылара Линкольн иштат гәакьаҿы ихьӡ бжьнахит, убри аҟнытә иара иӡбеит ахаҭарнакцәа Рпалатахь даҽазнык ахықәыргылара мап ацәкра. 1849 шықәсазы Линкольн усҟантәи [[Орегон]]тәи аҵакыра амаӡаныҟәгаҩыс дшыҟаҵаз адырра ирҭеит. Уи идикылазҭгьы, еизҳазыӷьоз Иллиноис аҿы икариера ахыркәшара аанагон, убри аҟынтә иара уи амаҵура мап ацәикит. Линкольн аполитикатә усура дацәхьаҵын, анаҩстәи ашықәсқәа рзы азакәандырратә ус инапы алакын, аштат аҿы аԥхьагылара змаз адукатцәа дыруаӡәкхеит, насгьы аихамҩа “[[Центральная железная дорога Иллинойса|Иллиноис-Сентрал]]” азакәантә [[юрисконсульт|бжьгаҩыс]] дыҟан. 23 шықәсатәи изинҭҵааратә усура иалагӡаны Линкольн 5 100 уск дрылахәын (иҭаҩым аусқәа аламҵакәа), насгьы 400-нтә еиҳаны аштат Иреиҳаӡоу аӡбарҭа аҿаԥхьа дықәгылахьан.<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, с.83</ref><ref>Данные взяты из статьи об Аврааме Линкольне в англоязычной википедии.</ref> 1856 шықәсазы, иаргьы, ԥыхьатәи авигцәа реиԥш, 1854 шықәсазы иаԥҵаз атәра иаҿагылоз [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә партиа]] далалеит, 1858 шықәсазы ЕАА [[Сенат США|асенат]] аҿы аҭыԥ аанкыларазы кандидатс дҟаҵан. Алхрақәа рҿы иҿагылаҩыс дыҟан а[[Демократическая партия США|демократ]] [[Дуглас, Стивен|Стивен Дуглас]]. [[Дебаты Линкольна и Дугласа|Линкольни Дугласи реицәажәара]], а[[рабовладение|тәра]] азҵаара иахьалацәажәоз, зегьы еицырдыруа иҟалеит (шьоукы урҭ адебатқәа «агигант хәыҷи» (С. Дуглас) «аԥынҵамрыцқьа дуи» (А. Линкольн) реимак ҳәа иашьҭан). Линкольн даболиционистымызт, аха аморалтә ҵаҵӷәқәа рыла атәра даҿагылон. Иара атәра Аҩадатәи [[экстенсивное земледелие|ааглыхратә]] економикаҿы ихымԥадатәиу цәгьарак еиԥш иԥхьаӡон. Дуглас иаргументқәа рҿагылара иҽазышәо, заҿагылаҩ а[[радикализм|радикализм]] ихаразҵоз, Линкольн агәра ииргон анегрцәа аполитикатәи аграждантәи зинқәа рыҭара, иара убас арасақәа рыбжьара аҭаацәараԥҵара ақәшаҳаҭхара дшазхиам, избан акәзар, иара игәаанагарала, ашкәакәеи аиқәаҵәеи арасақәа рыбжьара иҟоу ацәеижьтә еиԥшымзаареи, аԥхьатәи ахадареи урҭ ахаангьы алшара рнаҭом “асоциалтәи аполитикатәи еиҟарара аҭагылазаашьаҿы аицыҟазаара”. Атәра азҵаара, иара игәаанагарала, хазы игоу аштатқәа рымчра иаҵанакуан, афедералтә ҳәынҭқарра аконституциатә зин амамызт ари апроблема аҽалагаларазы. Уи аамҭазы, Линкольн ӷәӷәала даҿагылон атәра аҵакырадгьыл ҿыцқәа рахь аларҵәара, уи атәра ашьаҭақәа ҵнашәаауан, избан акәзар уи аԥсабара ахьыҭбааз иахҟьаны Мраҭашәаратәи адгьылқәа рахь аҽырҭбаара аҭахын. Стивен Дуглас алхрақәа рҿы аиааира игеит, аха Линкольн атәра иаҿагылоз иажәахә “Аҩны еиҟәшоу”, атәыла “атәрабжа, мамзаргьы ахақәиҭрабжа” аҭагылазаашьаҿы аҟазаара шалымшо ахьышьақәирӷәӷәо, ЕАА рҟны инарҭбааны ирылаҵәеит, уи автор атәра иаҿагылоу ақәԥаҩ ҳәа ахьӡ изаԥнаҵеит.<ref>{{Cite web |url=http://www.classic-literature.co.uk/american-authors/19th-century/abraham-lincoln/the-writings-of-abraham-lincoln-04/ |title=Abraham Lincoln — The Writings of Abraham Lincoln V04 |lang=en|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2014-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140909074649/http://www.classic-literature.co.uk/american-authors/19th-century/abraham-lincoln/the-writings-of-abraham-lincoln-04/}}</ref> 1859 шықәса жьҭаарамзазы, аболиционист [[Браун, Джон (аболиционист)|Джон Браун]] ирхәҭа [[Рейд Джона Брауна на Харперс-Ферри|ақалақь Харперс-Ферри иақәлан]] уи аџьаԥҳаны рнапахьы иааргеит, аҩадаҟа атәцәа ржәылара ахацыркра иақәгәыӷны. Архәҭа аштат ар иаанкыланы иҭадырхеит. Линкольн Браун иҟаиҵаз дақәыӡбеит, атәра азҵаара мчыла аӡбаразы аҽазышәара ҳәа. == Аҳәынҭқарра Ахада иалхреи аинаугурациеи == === Алхрақәа === [[Файл:Lincoln O-17 by Brady, 1860.png|слева|мини|Апрезидентрахь акандидат Авраам Линкольн, 1860 шықәса.]] {{main|ЕАА рҟны Ахада иалхрақәа (1860)}} Атәра азҵаараҿы ибжьаратәыз игәаанагара иабзоураны Линкольн [[Президентские выборы в США (1860)|1860 шықәсазы алхрақәа]] раан [[Республиканская партия США|Ареспубликатә партиа]] а[[компромисс|компромисстә]] кандидатк иаҳасабала далххеит. Аладатәи аштатқәа ареспубликанеццәа аиааира ргар, Аидгыла ишалҵуа рҳәахьан. Аҩ-партиак, адемократиатәи ареспубликантәии, акандидатцәа рхаҿала иаадырԥшуаз аилкаарақәа рзы аиҿагылара рыбжьан. Америкауаа Линкольн ихаҭара аџьабаа ду, аиашара, ауаажәларра [[социальная мобильность|рзааигәара]] иадырҳәалон. Ажәлар ирылҵыз, иара «зхала зхы аԥызҵаз» уаҩын. Абҵарамза 6, 1860 шықәсазы, раԥхьаӡакәны ауааԥсыра 80% иреиҳаны алхрақәа ирылахәхеит. Линкольн, ҩыџьа акандидатцәа ықәзыргылаз [[Демократическая партия США|Адемократиатә партиа]] аиҟәшара абзоурала, алхрақәа рҿы иҿагылацәа драԥысны Еиду Америкатәи аштатқәа рхрдрс дҟалеит, насгьы ипартиа ҿыц аҟынтәи иара раԥхьаӡатәи президентхеит. Линкольн алхрақәа рҿы аиааира игеит еиҳарак Аҩадатәи аштатқәа ирҭаз адгылара абзоурала. Аладатәи жә-штатк рҿы Линкольн ихьӡ зынӡагьы абжьыҭиратә биуллетенқәа рҟны иарбамызт, насгьы 996 округқәа рҟынтә 2 заҵәык арҟны ауп аиаааира агара ахьилшаз. === Аидгыла аихшареи Линколин иинаугурациеи === Линкольн атәра аларҵәара даҿагылаҩын, алхрақәа рҿы иигаз аиааира америкатәи ажәлар еиҳагьы еиҟәнашеит. Иара [[инаугурация|инаугурациа]] ҟалаанӡагьы, 7 штатк, [[Южная Каролина|Аладатәи Каролина]] аԥшьгарала, Еиду Америкатәи аштатқәа реилазаара ишалҵуа атәы рҳәеит ([[Южная Каролина|Аладатәи Каролина]], [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]], [[Флорида]], [[Алабама (штат)|Алабама]], [[Джорджия|Џьорџьиа]], [[Луизиана]], [[Техас]]). Хыхьтәи Аҩада ([[Виргиния|Вирџьиниа]], [[Северная Каролина|Аҩадатәи Каролина]], [[Теннеси|Теннесси]], [[Арканзас]], иара убас [[Кентукки]]и [[Миссури (штат)|Миссури]]и рыхәҭақәак) раԥхьаӡа аҽаҟәыҭхаразы ааԥхьара мап ацәыркит, аха дук хара имгакәа аҿагылара иацлеит. Макьана знапынҵақәа назыгӡоз Аҳәынҭқарра ахада [[Бьюкенен, Джеймс|Џьеимс Биукенен]]и ҿыц иалхыз ахада Линкольни ахы ақәиҭтәра а[[сецессия|зхаҵара]] мап ацәыркит. 1861 шықәса жәабранмзазы, [[Монтгомери (Алабама)|Монтгомери]] ([[Алабама]]) имҩаԥ аконституциатә конгресс Америка [[Конфедеративные Штаты Америки|Аконфедерациатә Штатқәа]] раԥҵара рыланаҳәеит, насгьы [[Дэвис, Джефферсон|Џьефферсон Девис]] президентс далнахит, уи амзазы аҭоуба здызкылаз. [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмонд]] аҳәынҭқарра иаҳҭнықалақьны иҟалеит. Линкольн [[Балтимор]] ишьра зҭахыз дрыцәцеит, насгьы [[Вашингтон]]ҟа днеит жәабранмза 23, 1861 шықәсазы иҷыдоу адәыӷбала. Хәажәкырамза 4 рзы и[[Инаугурация Авраама Линкольна (1861)|инаугурациа]] аан аҳҭнықалақь аҭышәынтәалара еиқәзыршәоз аруаа рыла иҭәын. Иажәахә аҿы Линкольн иҳәеит: <blockquote> Сара агәра згоит, адунеизегьтәи азакәани Аконституциеи рганахьала, арҭ аштатқәа реидгылара наӡаӡатәиуп ҳәа. Анаӡаӡара, еилыкка иҳәамзаргьы, аҳәынҭқарратә напхгараҭара аформақәа зегьы рзы Ихадоу Азакәан аҿы иануп. Ҳәарада, иаҳҳәар ҳалшоит, иарбан напхгараҭаратә системазаалак ахаангьы Ихадоу Азакәан аҿы иара аҟазаара аанкыларазы аԥҟара амамызт ҳәа... Даҽазныкгьы, Еиду Аштатқәа ажәа ииашоу аҵакы ала анапхгараҭаратә система акәымзар, аха аиқәшаҳаҭра мацарала ишьақәгылаз аштатқәа реилазаара акәзар, усҟан иалшоумашь уи анаԥҵаз аамҭазы иҟаз аганқәа раасҭа зхыԥхьаӡара маҷу аганқәа рыла ҭынч мҩала иаԥыхзар? Аилаӡара иалоу ганкы уи еиланагар алшоит, даҽакала иуҳәозар, иԥнажәар, аха закәанла уи аԥыхразы зегьы рақәшаҳаҭра аҭахӡами? Абарҭ азеиԥш принципқәа ҳрықәныҟәаны, ҳара ҳазааиуеит закәантә хшыҩзышьҭрала Аидгыла шнаӡаӡатәу агәаанагара, уи шьақәнарӷәӷәоит Аидгыла аҭоурых ахаҭагьы. ... Ус анакәха, иарбан штатзаалакгьы Аидгыла хатәгәаԥхарала алҵра азин шамам, уи азы ирыдыркыло аӡбарақәеи аусԥҟақәеи азакәантә мчы шрымам, насгьы иарбанзаалак аштат аҟны (мамзаргьы аштатқәа) Еиду Аштатқәа Рнапхгара иаҿагыло ақәымчратә усқәа ақәгыларатә ма ареволиуциатә ҟазшьа аархәоит.<ref>{{Cite web |url=http://www.grinchevskiy.ru/19/a-l-pervaya-inauguracionnaya-rech.php |title=Первая инаугурационная речь Линкольна на сайте «История США в документах» |lang=ru|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2007-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070706231353/http://www.grinchevskiy.ru/19/a-l-pervaya-inauguracionnaya-rech.php}}</ref> </blockquote> Иажәахә аҿы Линкольн иара убас иҳәеит «атәра ахьыҟоу аштатқәа рҿы атәра аиҿкаара аусура ишиашоу мамзаргьы днавс-аавсны аҽалагалара игәы ишҭам»: «Сгәы иаанагоит уи аҟаҵаразы азакәантә зин сымам, насгьы уи аҟаҵара сҭахым». Линкольн ааԥхьара ҟеиҵон аиҿагылара ҭынч мҩала аӡбаразы, насгьы Еиду Аштатқәа ракзаара аиҭашьақәыргыларазы. Аха алҵра хыркәшахахьан, насгьы [[Конфедеративные Штаты Америки|Аконфедерациа]] арратә усмҩаԥгатәқәа рҽазыҟаҵара иаҿын. ЕАА [[Конгресс США|Аконгресс]] аҿы аладатәи аштатқәа рхаҭарнакцәа реиҳараҩӡак уи ааныжьны Аҩадатәи аганахь ииасит, Америка [[Конгресс Конфедеративных Штатов Америки|Аконфедерациатә Штатқәа ральтернативатә Конгресс]] шьақәыргыланы. Имаҵура данахагыла ашьҭахь, Линкольн аҭыԥқәа ршаразы а[[протекционизм|проктекционисттә]] система ихы иаирхәеит. 1861 шықәса ааԥынразы, адемократцәа рнапхгара аҵаҟа иҟаз аҭыԥқәа рҟынтәи 80% ареспубликанцәа иааныркылахьан. Аҳәынҭқарра ахадара Линкольн иҿагылаҩцәагьы алаирхәит: Америка [[Государственный секретарь США|Аҳәынҭқарратә маӡаныҟәгаҩ]] иҭыԥ [[Сьюард, Уильям Генри|Уилиам Сиуард]] иҭан, а[[министр юстиции США|иустициақәа рминистр]] — [[Бейтс, Эдвард|Едвард Беитс]], а[[Министр финансов США|финансқәа рминистр]] — [[Чейз, Салмон|Салмон Чеиз]]. == ЕАА аграждантә еибашьра == {{Main|ЕАА аграждантә еибашьра|Авраам Линкольн ипрезидентра}} === Аибашьра алагамҭа (1861-1862) === Аибашьра иалагеит мшаԥымза 12, 1861 шықәсазы [[Чарлстон (бухта)|Чарлстонтәи асқьалаҿы]] иҟоу афорт [[Форт-Самтер|Самтер]] аладаа рақәларала, 34-сааҭ аиҿахысрақәа рышьҭахь рнапахьы иааргаз. Уи аҭакс, Линкольн аладатәи аштатқәа абџьаршьҭыхратә ҭагылазаашьа рымоуп ҳәа рылеиҳәеит, [[Конфедеративные штаты Америки|Аконфедерациа]] амшын аганахьала аблокада азуразы адҵа ҟаиҵеит, [[75 000 добровольцев Линкольна|75 000 ҩык хатәгәаԥхарала аррахь дрыԥхьан]], анаҩс аррахь [[воинская обязанность|ааԥхьара хымԥадатәны]] иҟеиҵеит. Линкольн иинаугурациа ҟалаанӡагьы, абџьари аџьаԥҳани рацәаны аладаҟа иааргеит, афедералтә бџьарҵәахырҭақәеи аизгарҭақәеи рымпыҵархалеит. Араҟа иҟан зегь реиҳа аибашьра иазыхиаз архәҭақәа, урҭ афедералтә ар аанзыжьыз шәҩыла афицарцәа рыла ихаҭәаауан. [[Гражданская война в США|Аграждантә еибашьра]] алагамҭа Аҩадазы иманшәаламхеит. Аибашьра зҽазыҟаҵаны иҟаз аладаа, Аҩада еиҳау арратәи аекономикатәи лшарақәа [[мобилизация|еизнагаанӡа]], Аидгыла арбџьармчқәа ицҟьаны рышьҭаҵара иахыццакуан. Арратә маншәаламхареи аекономикатә уадаҩрақәеи рзы ӷәӷәала ақәыӡбара зоууаз Линкольн, арратә ԥышәа шимамызгьы, аибашьра иазыхиоу ар ашьақәыргыларазы ашьаҿа иашақәа ҟеиҵеит, атәылауаҩратә хақәиҭрақәа рыԥкрақәа мамзаргьы [[Конгресс США|Аконгресс]] абиуџьет аҿы макьана ишьақәырӷәӷәамыз аԥара ахархәара рҿаԥхьагьы даанымгылаӡакәа.<ref>Это произошло до инаугурации Линкольна, во время президентства [[Бьюкенен, Джеймс|Джеймса Бьюкенена]]</ref><ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, стр.211.</ref> Авраам Линкольн анапхгараҭаратә мыругақәа инапаҿы рааныжьра иҽазишәон, аибашьра алагамҭазы иаԥҵан Еиду Аштатқәа рыр ателеграфтә корпус, архәҭақәа напхгара рыҭаразы. Ҳаамҭазтәи ауаа ражәақәа рыла апрезидент лассы-лассы Арратә Департамент ателеграфтә усбарҭаҿы днеилон, насгьы кырзҵазкуа [[Депеша|ажәабжьқәа]] дырзыԥшны иаамҭа акыр уаҟа ихигон. Уимоу, адепартамент аҿы столк ҷыдала Авраам Линкольн изалхын.<ref>{{Cite web|url=https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/dzhessi-kh-bannel-jesse-h-bunnell/|title=Джесси Х. Баннел (Jesse H. Bunnell)|lang=ru|author=Иванов Александр|website=telhistory.ru|publisher=Музей Истории Телефона|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2022-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128110816/https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/dzhessi-kh-bannel-jesse-h-bunnell/}}</ref><ref>{{Книга|автор=Bates, David Homer|заглавие=Lincoln in the Telegraph Office: Recollections of the United States Military Telegraph Corps During Civil War.|ссылка=https://archive.org/details/lincolnintelegr00bategoog|язык=en|год=1907|место=New York|издательство=The Century Co}}</ref> [[Виргиния|Вирџьиниа]] Манассастәи аихамҩатә станциаҿы ԥхынгәымза 21, 1861 шықәсазы иҟалаз раԥхьатәи аидыслара ду аҿы афедералтә ар аҵахеит. Абҵарамза 1 азы Линкольн [[Макклелан, Джордж|Џь.Б.Макклеллан]] дҵаҟаҵаҩ [[главнокомандующий|хадас]] дҟеиҵеит, уи аццакра иҽацәихьчон. Жьҭаарамза 21 азы иара ирхәҭақәа [[Вашингтон]] азааигәара иҟәыбан. Абҵарамза 8, 1861 шықәсазы аладатәи ацҳаражәҳәаҩцәа зҭаз британиатәи аӷба “Трент” ырҭаслымын. Уи “[[Трентское дело|Тренттәи аус]]” мзызс иазыҟалан [[Британиаду|Британиа Ду]] абашьра ахылҿиаарц егьагымхеит. Жәабранмза-хәажәкырамза 1862 шықәсазы аинрал [[Грант, Улисс|Улисс Грант]] аладаа [[Теннеси|Теннесси]]и [[Кентукки]]и рҟынтәи рықәцара илшеит. Аԥхынразы [[Миссури (штат)|Миссури]] аштат ахы иақәиҭтәны, [[Грант, Улисс|Грант]] ирхәҭақәа [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]]и [[Алабама|Алабамеи]] аҩадатәи ррегионқәа рахь ицәырҵит. Аӡхыҵратә операциа абзоурала, [[Новый Орлеан|Ниу-Орлеан]] мшаԥымза 25, 1862 шықәсазы иааныркылеит. Линкольн Макклеллан адҵаҟаҵаҩ хада иҭыԥ аҟынтәи [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмонд]] ампыҵахалара дҵас измаз архәҭақәа руак аԥызас дҟеиҵеит. Макклеллан ахьчаратә тактика ажәылара аасҭа аԥыжәара аиҭеит. Нанҳәамза 29-30 рзы Булл-Рантәи аидыслараҿы аҩадаа аҩынтәраан ацҟьаны иқәҵан, уи ашьҭахь Линкольн 500,000-ҩык аррахь ааԥхьара риҭеит. Цәыббрамза 7 рзы аӡыхь Ентитем аҟны, 40-нызқьтәи Аҩадатәи архәҭа Макклеллан 70-нызқьтәи ирхәҭа ажәлеит, урҭ аконфедерациаа иагьыриааит. [[Потомак]] аӡиас ахыҵра ашьҭахьҟа ицоз амҩа анаркит, аха Макклеллан, Линкольн адҵа шииҭазгьы, анаҩстәи ажәылара мап ацәикын аладаа рҟәыбара анагӡаразы алшара иаҩижьит, [[Ли, Роберт Эдвард|Ли]] шьҭахьҟа ихьаҵра иацхраауа. Ентитем аибашьра ашьҭахь, [[Британиаду|Британиеи]] [[Франциа|Франциеи]] аибашьра алахәхареи Аконфедерациа азхаҵареи мап ацәыркит. Аибашьра ашықәсқәа рзы [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылеи]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Еиду Америкатәи аштатқәеи]] аиҩызаратә еизыҟазаашьақәа рыбжьан. Урыстәылатәи а[[Эскадра (флот)|ескадра]] 1863—1864 шықәсқәа рзы [[Сан-Франциско]]и [[Ниу-Иорк|Ниу-Иорк]]и иаҭааит. 1862-тәи ашықәс аҭоурых аҿы раԥхьаӡакәны а[[Броненосец (тип корабля)|ихатә ӷбақәа]] рыбжьара аибашьра аныҟалаз ҳәа иалкаауп, уи мҩаԥысит хәажәкырамза 9 рзы [[Виргиния|Вирџьиниа]] аԥшаҳәаҿы. 1862 шықәсазтәи акампаниа хыркәшахеит аҩадаа [[битва при Фредериксберге|раҵахарала Фредериксбург]] ақалақь аҿы ԥхынҷкәынмза 13 рзы. [[Файл:Lincoln and McClellan 1862-10-03.jpg|слева|мини|300px|Линкольни аинрал Џьорџь Макклелани, хәажәкырамза 10, 1862 шықәсазы]] === Аполитикатә процесс === Афедералтә ар аҵахара хьанҭақәа атәыла ауааԥсыра рыбжьара агәынамӡара ӷәӷәа цәырнагон. Линкольн [[Республиканская партия США|Ареспубликатә партиа]] аҟынтәи ақәыӷәӷәара иман, уи иаҵанакуан атәра иаразнак аԥыхра иадгылазгьы, хәыҷы-хәыҷла атәцәа рхы рақәиҭтәра иадгылазгьы. Линкольн акомпромисстә политика дақәныҟәон, уи абзоуралагьы апартиа аиҩшара аԥхьырҟәҟәаара илшеит. Уи агәра ганы дыҟан аибашьраангьы атәылаҿы аполитикатә процесс мҩаԥыслар шакәу. Уи абзоурала Аграждантә еибашьра аан а[[свобода слова|жәа ахақәиҭра]] ахьчареи, атәылауаҩратә хақәиҭрақәа рзы ӷәӷәалатәи аԥкрақәеи [[двухпартийная система|ҩ-партиактәи асистема]] акризис ацәцареи алыршахеит. Линкольн ихадараан алхрақәа мҩаԥысуан, атәылауаа аҳәынҭқарра анапхгараҭара рхы аладырхәуан. Аладаа а[[форт Самтер]] ианақәла ашьҭахь, [[Демократическая партия США|Адемократиатә партиа]] алахәылацәа рыхәҭак аҳәынҭқарратә политика иадгылоз «иақәшаҳаҭу аҿагылара» шьақәдыргылеит. Нанҳәамза 22, 1862 шықәсазы агазеҭ “Ниу-Иорк трибиун” аниҿцәажәоз атәцәа рхы рақәиҭтәра дзахымыццакуа ҳәа азҵаара анирҭа, Линкольн аҭак ҟаиҵеит: <blockquote> Ари ақәԥараҿы сара сзы иреиҳау хықәкыс иҟоуп аидгыла аиқәырхара, атәра аиқәырхара мамзаргьы аԥыхра акәӡам. Аидгылара аиқәырхара сылшозҭгьы, атәцәа рахьтә аӡәгьы ихы дақәиҭымтәӡакәа, иҟасҵон, атәцәа зегьы рхы иақәиҭтәны уи еиқәсырхар сылшозҭгьы, еиқәсырхон, ннасгьы тәцәақәак рхы иақәиҭтәны, егьырҭ рхы иақәиҭымтәкәа еиқәсырхар сылшозҭгьы, уигьы ҟасҵон. Атәра азҵаараҿы иҟасҵо аусқәа насгьы аԥштәы змоу арасазы, сара иҟасҵоит, избанзар агәра згоит уи аидгыла аиқәырхара ишацхраауа... Абри ала сара абраҟа официалтә уалԥшьаны исыԥхьаӡо сыгәҭакы еиҭасҳәеит. Иара убас лассы-лассы иазгәасҭо схатә гәазыҳәара аԥсахра сгәы иҭаӡам, зегьынџьара ауаа зегьы ахақәиҭра рымазарц шрыхәҭоу. </blockquote> === Гомстед === {{Main|Гомстед-акт|ЕАА рҟны адгьылтә еиԥхныҩларақәа}} Авраам Линкольн иаԥшьгарала 1862 шықәса лаҵарамза 20 рзы [[Гомстед-акт|Гомстед]] иазку а[[Акт (документация)|кт]] рыдыркылеит, уи инақәыршәаны Еиду Аштатқәа ртәылауаҩ дарбанызаалак 21 шықәса зхыҵыз, насгьы Аконфедерациазы имеибашьуаз ауаажәларратә фонд адгьылқәа рҟынтәи 160 [[акр]] (65 гектар) еиҳамкәа адгьыл ҭыԥ иоур илшон. А[[Закон (право)|закәан]] амчра аиуит ажьырныҳәамза 1, 1863 шықәсазы. Адгьыл ақәаарыхра, насгьы ахыбрақәа ақәыргылара иалагаз анхаҩы 5 шықәса рышьҭахь ари адгьыл [[право собственности|хақәиҭрала атәразы азин]] иоууан. Адгьыл ҭыԥ аҿҳәаранӡагьы иааихәар илшон, акрк 1,25 доллар ахшәааны. Гомстед-акт ала Еиду Аштатқәа рҿы 2 миллион гомстед раҟара рызшан, иааидкыланы 285 миллион акр (115 миллион гектар) раҟара. Ари азакәан аграртә проблема шьаҭанкыла иаӡбеит, а[[сельское хозяйство|қыҭанхамҩа]] аҿиара афермерцәа рхырхарҭала идәықәҵаны, уаанӡа ацәҳәыра ахьыҟаз аҭыԥқәа рықәынхара иазнанагеит, насгьы Линкольн ауааԥсыра рӷьырак рыдгылара инаҭеит.<ref name="hronos">Биография Авраама Линкольна на сайте «Хронос»</ref> === Атәцәа рхы рақәиҭтәра === {{main|ЕАА рҿы атәра аԥыхра}} [[Файл:Abraham Lincoln O-49 by Gardner, 1861.jpg|мини|Еиду Америкатәи Аштатқәа рыпрезидент Авраам Линкольн]] Аибашьраҿы ақәымҿиарақәеи уи аамҭа аиҵыхреи хәыҷы-хәыҷла Линкольн атәра азҵаара аганахьала имаз азнеишьа аԥсахуан. Иара дазнеиуан убри аиԥш агәаанагара, Еиду Аштатқәа ма зынӡа ахақәиҭра роуеит, мамзаргьы зынӡа атәцәа ирҳәынҭқаррахоит ҳәа. Еилкаахо иалагон аибашьра ахықәкы хада — Аидгыла аиҭашьақәыргылара, атәра аԥыхра ада анагӡара шалымшо. Линкольн, еснагь анегрцәа хәыҷы-хәыҷла компенсациатә шьаҭала рхы рақәиҭтәра иадгылоз, уажәы атәра ақәгара хымԥадатәиуп ҳәа иԥхьаӡон. Аинститут ақәгаразы аҽазыҟаҵарақәа мҩаԥысуан 1862 шықәса зегьы иалагӡаны. 1862 шықәса, ԥхынҷкәынмза 30 рзы Аҳәынҭқарра Ахада инапы аҵаиҩит “[[Прокламация об освобождении рабов|Атәцәа рхақәиҭтәразы апрокламациа]]”, Еиду Америкатәи аштатқәа ирҿагылаз адгьылҵакырақәа рҿы инхоз атәцәа «уажәшьҭарнахыс наӡаӡа» ахақәиҭра рымоуп ҳәа рылазҳәаз. Адокумент америкатәи а[[конституция США|конституциа]]ҿы [[Тринадцатая поправка к Конституции США|XIII-тәи аиҭакра]] (1865) адкылара иацхрааит, Еиду Аштатқәа рҟны атәра зынӡаск иаԥызхыз. [[Прокламация об освобождении рабов|Апрокламациа]] ииашаны иақәыӡбеит арадикалтә республиканеццәа, избан акәзар уи афедералтә ҳәынҭқарра амчра ахьаҵанамкуаз аҭыԥқәа рҿы атәцәа ахақәиҭра рынаҭеит, аха уи Аграждантә еибашьра аҟазшьа аԥсахит, атәра аԥыхразы аибашьрахь ииаганы. Уи адагьы, уи даара иӷәӷәаз политикатә шьаҿаны иҟалеит, насгьы аҳәаанырцәтәи атәылақәа, [[Британиаду|Британиа Дуӡӡагьы]] уахь иналаҵаны, Аконфедерациа адгылара арымҭар ада ԥсыхәа рымамкәа иҟанаҵеит. Британиатәи аԥыза-министр [[Темпль, Генри, 3-й виконт Пальмерстон|Палмерстон]] ауаажәларратә ҿагылара амзыз ала аҽалагалара аиҿкаара илымшеит. Атәцәа рхы рақәиҭтәра алшара аԥнаҵеит зцәа еиқәаҵәоу америкауаа аррахь рааԥхьаразы. Аибашьра анҵәамҭазы афедералтә рыхәҭақәа 180 нызқьҩык анегрцәа рхыԥхьаӡалан. === Аграждантә еибашьраҿы аиҭашәара. Геттисбергтәи ажәылара === {{main|Геттисбергтәи аибашьра}} Хәажәкырамза 3, 1863 шықәсазы, [[история США|Еиду Аштатқәа рҭоурых]] аҿы раԥхьаӡакәны а[[воинская обязанность|рратә уалԥшьа]] алагалан. Убри аамҭазы, абеиацәа азин рыҭан рҭыԥан даҽа шьоукы қьырала рдәықәҵареи амаҵзура аҟынтәи ԥарала ахҿыхреи, уи агәҭынчымрақәа цәырнагеит, [[суд Линча|Линч иусӡабарақәа]] ирықәӡыз анегрцәа жәпаҩык ҭахеит. 1863 шықәса лаҵарамзазы 130-нызқьтәи [[армия Союза|Аидгыла ар]] 60-нызқьтәи аинрал [[Ли, Роберт Эдвард|Ли]] ир аҟны [[Сражение при Чанселорсвилле|иаҵахеит]]. Аҩадаа шьҭахьҟа ихьаҵит, аконфедератцәа ракәзар, аҩадантәи Вашингтон иаҩсны, [[Пенсильвания|Пенсильваниа]] иалалеит. Абри аҭагылазаашьаҿы, [[Геттисберг]]тәи хымштәи аибашьра алҵшәа аҵакы ӷәӷәа аанахәеит, аҩганкгьы 50 нызқьҩык инареиҳаны ауаа ахьҭахаз. Ли ир аҵаханы Вирџьиниаҟа ихьаҵит. Ԥхынгәымза 4 рзы мраҭашәаратәи афронт аҿы, мшырацәалатәи аҭаԥшыхәреи иқәҿиарадахаз ажәыларақәа ҩбеи рышьҭахь, аинрал Грант Виксбергтәи абаа импыҵеихалеит. Ԥхынгәымза 8 рзы [[Луизиана]] иҟоу Порт-Худсон ган. Убри алагьы [[Миссисипи (река)|Миссисипи]] аӡиас аԥшаҳәа анапхгара шьақәгылеит, насгьы Аконфедерациа ҩ-хәҭакны еиҟәшахеит. Абҵарамза 19, 1863 шықәсазы Геттисбергтәи амилаҭтә нышәынҭра аартра ацеремониа мҩаԥысит, иҭахаз аибашьра алахәылацәа анышә иахьамардаз. Амемориал аартраҿы Линкольн зегь реиҳа еицырдыруа [[Геттисбергская речь|иажәахәқәа руак]] ҟаиҵеит, даҽазныкгьы иҷыдоу ицәажәаратә баҩхатәра шьақәзырӷәӷәаз. Ажәахә кьаҿ анҵәамҭазы иҳәан: <blockquote> “Ҳара ҭакԥхықәрала иҳаӡбароуп, абарҭ аԥсрақәа башаны ишыҟамло, ҳмилаҭ Анцәа илаԥш аҵаҟа ахақәиҭра ахыҵхырҭа ҿыц шроуа, насгьы ажәлар рҳәынҭқарра, ажәлар рыла ажәлар рзы иаԥҵоу, адгьыл аҟынтәи ишықәымӡаауа.”<ref>{{Cite web |url=http://onrevolution.narod.ru/get.htm |title=Геттисбергская речь Авраама Линкольна |lang=ru|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2007-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071016210129/http://onrevolution.narod.ru/get.htm}}</ref> </blockquote> 1863 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Линкольн ақәгылаҩцәа зегьы (Аконфедерациа анапхгаҩцәа рыда) а[[амнистия|мнистиа]] иақәиргәыӷит, аха уи азы Еиду Аштатқәа рызиашаразы аҭоуба ҟаҵаны атәра аԥыхра рыдыркылар акәын. Ашықәс хыркәшахеит аҩадаа [[битва при Чаттануге|Чаттануга]] ақалақь аҟны иргаз аиааира ала. == Аиҭалхра, аибашьра анҵәамҭа == {{main|ЕАА рҟны Ахада иалхрақәа (1864)}} Аибашьра ахыркәшара аидеиа ажәлар еиҳа-еиҳа ирылаҵәон. Линкольн иҿаԥхьа дҵас иқәгылан америкаа аиааира агәрагара рылаҵара. Аҳәынҭқарра Ахада иҭаркыз аӡбарҭахь рышьҭра аԥихит, уи адезертирцәеи атәреи аҭынчреи рыдгылаҩцәеи рҭакра алнаршеит. 1863 шықәсазтәи [[Конгресс США|Аконгресс]]ахь алхрақәа раан [[Демократическая партия США|адемократцәа]] ирылшеит аҭыԥқәа рхыԥхьаӡараҿы иҟаз аиԥшымзаара ду армаҷра, аха [[Республиканская партия США|ареспубликанеццәа]] уеизгьы ирылшеит [[Сенат США|Асенат]]и Ахаҭарнакцәа Рпалатеи рҿы аиҳарара ахьчара. [[Файл:Abraham Lincoln Brady CDV O-86 January 8, 1864.JPG|мини|слева|Авраам Линкольн ажьырныҳәамза 8, 1864 шықәсазы]] 1864 ашықәса хәажәкырамзазы Линкольн [[Грант, Улисс|Улисс Грант]] дҵаҟаҵаҩ хадас дҟеиҵеит, уи [[Шерман, Уильям|У. Шерман]]и [[Шеридан, Филип|Ф. Шеридан]]и дрыцны Линкольн игәҭакы нарыгӡеит — еиқәыршәоу ажәыларақәа ҟаҵаны аладаа рырԥсыҽра, рҟәыбара иазкыз. Ааха ду ҟазҵаз Шерман ир ауп, лаҵарамзазы Џьорџьиа алалара иалагаз. Грант ир аинрал Ли иҿагылан. [[Файл:The Peacemakers 1868.jpg|мини|''[[Миротворцы (картина)|Аҭынчрахьчаҩцәа]]'', [[Хили, Джордж|Џьорџь Хили]] иҭыхымҭа, хәажәкырамза 27-28, 1865 шықәсазы Авраам Линкольн, аинралцәа [[Шерман, Уильям Текумсе|Уилиам Шерман]], [[Грант, Улисс|Улисс Грант]], адмирал [[Портер, Дэвид Диксон|Девид Портер]], [[Королева реки (пароход)|пароходе «Королева реки»]] [[Джеймс (река)|Джеймс аӡиас]] аҟны реилатәара аазырԥшуа]] Иара ихатә гәыҩбарақәеи апартиа анапхгаҩцәа рҿагылареи рышьҭахьгьы, Линкольн аҩынтәраангьы алхрақәа иҽрылаирхәит, аҵыхәтәантәи аԥшьышықәса ирылагӡаны аӷацәа рацәаны ишиоузгьы, агазеҭқәа лассы-лассы ишиқәыӡбозгьы, жәпаҩык дшырцәымӷызгьы. Адемократиатә партиа хатә лозунгс ишьҭнахит аибашьра аҵыхәтәеи аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгареи. Уи акандидатс дҟалеит аинрал [[Макклелан, Джордж|Џь.Б.Макклелан]], Линкольн 1862 шықәсазы адҵаҟаҵаҩ хада имаҵзура иамихыз. Ареспубликатә партиаҿы, афинансқәа рминистр [[Чейз, Салмон|Салмон Чеиз]] акандидатцәа дыруаӡәкхарц иҽазишәеит, аха Линкольн заҵәык иакәхеит иқәыргылахаз. Шерман цәыббрамза 2, 1864 шықәсазы Аконфедерациа ачашәҭра [[Атланта|Атланта]] анига, Линкольн алшара инаҭеит иҿагылаҩ, аҭынчра адгылаҩ — Макклеллан — аҳәынҭқарра ахада [[Президентские выборы в США (1864)|иалхрақәа]] рҿы дииааины, 233 алхыҩцәа рыбжьқәа рҟынтә 212 иоуны аиааира агаразы. Линкольн иҟаиҵаз аҳәарала, Аконгресс ажьырныҳәамза 31, 1865 шықәсазы Америка [[Конституция США|Аконституциа]] жәахатәи аиҭакра рыдыркылеит, атәыла аҩныҵҟа а[[рабство|тәразы]] азин ҟазымҵоз. 1865 шықәса алагамҭазы аҩадаа риааира еилкааз усхеит. Аҩбатәи иинаугурациатә ажәахә аҿы Линкольн ашьоура мап ацәкразы ааԥхьара ҟаиҵеит, насгьы Алада [[Реконструкция Юга|аиҭашьақәыргылареи]] еинаалоу Аидгыла аргылареи рзы адҵақәа ықәиргылеит: <blockquote> “Аӡәгьы игәаӷ мкыкәа, агәыҳалалра аарԥшны, аиашара иадгыланы, америкаа атәыла ахәрақәа ҿарҳәароуп... рыҩни адунеи ажәларқәа зегьы рахьи ииашоу, еиԥымҟьо аҭынчра аԥсахареи ахьчареи рзы ирылшо зегьы ҟарҵароуп.” </blockquote> [[Грант, Улисс|Грант]], 1865 шықәса ааԥынразы 115 нызқьтәи ар змаз, 54 нызқьтәи мацара змаз [[Ли, Роберт Эдвард|Ли]] ақалақь [[Питерсберг (Виргиния)|Питерсберг]], анаҩс мшаԥымза 2 рзы Аконфедерациа аҳҭнықалақь [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмонд]] аанимыжьыр ада ԥсыхәа имамкәа иҟеиҵеит. 1865 шықәса мшаԥымза 9 рзы Ли а[[Капитуляция|ҽаҭара]] инапы аҵаиҩит, хазы игоу архәҭақәа рҿагылара хҽхеит лаҵарамза анҵәамҭазы. Џьефферсон Девиси иҳәынҭқарра алахәылацәеи анҭарк ашьҭахь Аконфедерациа аҵыхәтәа ҟалеит.<ref>После взятия Линкольн посетил город, в том числе и Белый дом Конфедерации, где он посидел несколько минут в задумчивости за рабочим столом [[Дэвис, Джефферсон|Джефферсона Дэвиса]]</ref> == Линкольн ишьра == {{main|Авраам Линкольн ишьра}} [[Файл:Ford's Theater box.jpg|слева|180 px|мини|Форд итеатр аҿы Бут даниеихсуаз Линкольн дахьтәаз аҭыԥ]] [[Файл:The Last Hours of Abraham Lincoln by Alonzo Chappel, 1868.jpg|мини|250px|[[Чаппел, Алонзо|Алонзо Чаппел]], “Авраам Линкольн иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи асааҭқәа”, 1868]] Аграждантә еибашьра хыркәшахеит Америка Аконфедерациатә Штатқәа 1865 шықәса мшаԥымза 9 рзы рыҽрыҭарала. Атәыла Алада Аиҭашьақәыргылара насгьы ацәеиқәаҵәақәа америкатәи аилазаара [[Социальная интеграция|раларҵәара]] апроцесс иахысраны иҟан. Аибашьра ашьҭахь хәымш анҵы, [[Страстная пятница|мшаԥымза 14]], 1865 шықәсазы, “Америкатәи ҳара ҳашьа” аспектакль аҿы ([[Театр Форда|Форд итеатр]] аҿы), аладаа ирыдгылаз актиор [[Бут, Джон Уилкс|Џьон Уилкс Бут]] апрезидент дахьтәаз днеин атапанча аҟынтәи Линкольн ихы деихсит. Адырҩаҽныашьыжь, Авраам Линкольн ихдырра мхынҳәӡакәа иԥсҭазаара далҵит. Милионҩыла америкауаа, ашкәакәақәеи аиқәаҵәақәеи, рыпрезидент ргәы далырхырц азы [[Вашингтон]]ынтәи [[Спрингфилд (Иллинойс)|Спрингфилдҟа]] ҩымчыбжьи бжаки амҩа иқәыз алахьеиқәратә дәыӷба иаԥылон. Адәыӷба ҩ-кәыбак аанагон: Авраам Линкольн иԥсыбаҩ зҭаз акәыба ду, иара убас хышықәса раԥхьа Линкольн ипрезидентраан зыԥсҭазаара иалҵыз иԥа Уилиам иԥсыбаҩ зҭаз акәыба хәыҷы. Ари аамҭа иалагӡаны аҳәынҭқарра ахада иԥеи иареи рыԥсыбаҩ зҭаз адәыӷба ақалақьқәа 180 ирылсит. Авраами Уилиами Линкольнаа анышә иамардеит Спрингфилд, Оук-Риџь анышәынҭраҿы. 1876 шықәсазы апрезидент иԥсыбаҩ ыҵырхит 200 000 доллар ҳәа аҽыхразы. Аха амҵарсцәа аполициа иааныркылеит. Уи ашьҭахь Линкольн иԥсыбаҩ лассы-лассы афедералтә мчрақәа хьӡы змам еиуеиԥшым анышәынҭрақәа рҿы анышә иамардон. Аҵыхәтәан, 1901 шықәсазы, аҳәынҭқарра ахада иԥсыбаҩ аӷьычразы аҽазышәарақәа раԥыхразы, Линкольн иԥсыбаҩ аџыртә саркофаг иҭаҵаны Спрингфилд х-метрак ашәпара змаз абетон аҵаҟа иржит.<ref>{{Cite web |url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=9126 |title=William Wallace «Willie» Lincoln |lang=en|access-date=2024-09-09|url-status=live|archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118230756/http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=9126}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.history.com/news/digging-up-the-dead-historys-most-famous-exhumations |title=Digging Up the Dead: History’s Most Famous Exhumations |lang=en|access-date=2024-05-12 |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512213947/https://www.history.com/news/digging-up-the-dead-historys-most-famous-exhumations |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.oxygen.com/exhumed/crime-news/lee-harvey-oswald-abraham-lincoln-famous-people-whove-been-exhumed |title=Famous People Who Have Been Exhumed — And What Their Bodies Revealed |lang=en|access-date=2024-05-12 |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512213151/https://www.oxygen.com/exhumed/crime-news/lee-harvey-oswald-abraham-lincoln-famous-people-whove-been-exhumed |url-status=live }}</ref> Линкольн рыцҳарыла иҭахарагьы иабзоурахеит атәыла аизакреи зцәа еиқәаҵәоу атәцәа рхы рақәиҭтәреи рзы зыԥсы зҭииз уаҩны иԥхьаӡара иахьалагаз. == Авраам Линкольн ипрезидентра алҵшәақәеи уи иҭоурыхтә ҵаки == Аграждантә еибашьра Еиду Аштатқәа рҭоурых аҿы зегь реиҳа ашьакаҭәара зцыз еибашьрахеит, насгьы америкатәи адемократиазы зегь реиҳа иуадаҩыз ԥышәахеит. Авраам Линкольн америкатәи ажәлар рыхдырраҿы хадаратә ҭоурыхтә хаҿсахьаны дҟалеит, Еиду Аштатқәа реилабгара иаԥырхагахаз, [[американцы|америкатәи амилаҭ]] рышьақәгылареи атәра аԥыхреи аус арҿы алагала ду ҟазҵаз. Линкольн Аҩада амодернизациеи атәцәа рхы [[Эмансипация (социология)|рхақәиҭреи]] ауасхыр шьҭеиҵеит. Уи иоуп адемократиа ахықәкы хада зҳәазгьы: “Ажәлар рыла, ажәлар рҟынтәи, ажәлар рзы иаԥҵоу аиҳабыра”. Иара ипрезидентразы, иара убас [[Аокеан ҭынч|Аокеан ҭынчахь]] инеиуаз аконтинентбжьаратә [[железная дорога|еихамҩагьы]] дыргылеит, а[[инфраструктура|инфраструктуратә система]] ырҭбаахеит, а[[банк|банктә система]] ҿыц аԥҵахеит, иӡбахеит аграртә проблема. Аха аибашьра анеилга ашьҭахь, атәыла аҿаԥхьа ауадаҩрақәа рацәаны иқәгылан, амилаҭ реидкылара, аиқәаҵәақәеи ашкәакәақәеи рзинқәа реиҟаратәра уахь иналаҵаны. Хәҭак ала, арҭ апроблемақәа макьана инагӡаны иӡбам, урҭ иахьа уажәраанӡагьы америкатәи аилазаара аҿаԥхьа иқәгылоуп. Линкольн даныршь ашьҭахь, Еиду Аштатқәа [[экономика США|рекономика]] акыр аамҭа адунеи аҿы зегь реиҳа динамикала аҿиара зауз економиканы иҟалеит, уи атәыла [[XX век|20-тәи ашәышықәса]] алагамҭазы адунеи аҿы аԥхьагылара аиура алнаршеит. Иара ихатә цәаҩақәагьы инарыгӡаз аус рацәоуп аҳәынҭқарра амчра еидкыланы атәыла аизакразы. Линкольн а[[Ахшыҩырҵара|моралтә]] принцип ӷәӷәақәа дрықәныҟәон, а[[юмор|лафҳәара]]гьы илан, аха уи адагьы а[[меланхолия|лахьеиқәра]]гьы анииааиуаз ҟалалон. Иахьа уажәраанӡа Авраам Линкольн зегь реиҳа иҟәыӷаз Еиду Аштатқәа рыпрезидентцәа дыруаӡәкны дыԥхьаӡоуп. Америкатәи ажәлар жәафтәи рыпрезидент Авраам Линкольн игәалашәара аҳаҭыразы Вашингтон а[[Мемориал Линкольну|баҟа]] издыргылеит, Еиду Америкатәи аштатқәа рҭоурыхтә ҿиара зыӡбаз ԥшьҩык апрезидентцәа руаӡәк иаҳасабала.<ref>{{Cite web|url=https://day.kyiv.ua/ru/article/istoriya-i-ya/avraam-linkoln-chestnyy-dobryy-i-upryamyy-starina-eyb|title=Авраам ЛИНКОЛЬН. Честный, добрый и упрямый «старина Эйб»|lang=ru|website=day.kyiv.ua|archive-url=https://web.archive.org/web/20080116230432/http://www.day.kiev.ua/78173/|archive-date=2008-01-16|access-date=2024-09-08|url-status=live}}</ref><ref>Авраам Линкольн: «Я самый жалкий из всех живущих. Если то, что я чувствую, разделить на весь род человеческий, на земле не останется ни одной улыбки. Стану ли я лучше — не знаю. Боюсь, что нет, и это ужасно. Оставаться таким, как есть, невозможно. Я должен умереть или стать лучше…» [http://www.lossofsoul.com/DEPRESSION/Greats/introduction.htm Высказывание есть на этом сайте] {{Wayback|url=http://www.lossofsoul.com/DEPRESSION/Greats/introduction.htm |date=20080725012201 }}</ref><ref>Г.Уитни: «Ни одна черта характера мистера Линкольна не была столь очевидной, как его таинственная и глубокая меланхолия»</ref><ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, стр.94 ''Джон Т.Стюарт видел в Линкольне безнадёжную жертву меланхолии. Генри К.Уитни, коллега Линкольна, писал: «Я… увидел Линкольна в углу, он сидел одиноко. Его лицо омрачалось глубокими горестными переживаниями».''</ref><ref>Имеются в виду [[Вашингтон, Џьорџь|Джордж Вашингтон]], [[Джефферсон, Томас|Томас Джефферсон]], Авраам Линкольн, [[Рузвельт, Франклин|Франклин Рузвельт]]</ref> == Линкольн ибаҟа == [[Файл:Fords Theatre.jpg|мини|240px|[[Театр Форда|Форд итеатр]] Линкольн дахьхәыз]] {{main|Линкольн ибаҟа}} Линкольн игәалашәара наӡаӡатәуп Вашингтон агәаны, [[Эспланада|Еспланада]] 1914—1922 шықәсқәа рзы иргылаз а[[Мемориал Линкольну|мемориал]] аҟны, ауаа зегьы ахақәиҭра рымазар шакәу иазкыз апрезидент игәрагара аарԥшуа. Ахыбра Еиду Аштатқәа ирсимволуп, уи 36 [[Колонна (архитектура)|колона]] аҵагылоуп (Линкольн ипрезидентраан иҟаз аштатқәа рхыԥхьаӡара). Амармалташь шкәакәала иҟаҵоу ари аргыламҭа аҩныҵҟа аскульптор [[Френч, Дэниел Честер|Даниел Френч]] ихәыцуа итәоу апрезидент-ахақәиҭтәҩы и[[статуя|хаҿсахьа]] шьақәиргылеит. Амемориал аҩныҵҟатәи аҭӡамцқәа рҿы а[[аллегория|ллегориатә]] нҩыларақәа рыҵаҟа Линкольн иажәахәқәа: [[Геттисбергская речь|Геттисбергтәии]] Аҩбатәи иинаугурациатәи ануп. Уи адагьы, Еиду Аштатқәа рҿы Линкольн иаҳаҭыр азы абаҟақәа рацәаны идыргылеит, ихьӡ рыхҵоуп ақалақь, амҩадуқәа, ауниверситетқәа, еиуеиԥшым ацентрқәа, еицырдыруа [[Lincoln Motor Company|амашьынақәа]], аҳаирпланныҟәгага. Аҳәынҭқарра ахада ихаҿсахьа [[Рашмор]] ашьхаҿы иҭаԥыҟҟоуп. Авраам Линкольн иира мшы Еиду Америкатәи аштатқәак рҟны ҳәынҭқарратә ныҳәоуп. Линкольн иара убас абанкнотаҿгьы исахьа ануп {{s|5 долларк.}} <gallery perrow="5" widths="160" heights="160"> Lincoln memorial dc 20041011 095847 1.3008x2000.jpg|Линкольн имемориал адәахьтәи аҭеиҭыԥш Lincoln Home.jpg| Спрингфилд иҟоу Линкольн иҩны Lincoln statue.jpg|Линкольн ибаҟа амемориал аҿы 2009Centobverse.jpg|Линкольн [[цент]]ктәи аԥараҿырп аҟны, [[2009]] US $5 Series 2006 obverse.jpg|Линкольн ЕАА [[Доллар США|$5]] абанкнотаҿы Abraham Lincoln life mask.jpg|Авраам Линкольн иԥсы анҭазтәи асабрада Abraham Lincoln memorial London 20050523.jpg|Авраам Линкольн ибаҟа Лондон MtRushmore Abe close.jpg|Линкольн [[Рашмор]] ашьхаҿы Lincoln Bedell statue.jpg|[[Уэстфилд (деревня, Нью-Йорк)|Уестфилд]] ақалақь аҿы иҟоу Линкольни [[Беделл, Грейс|Греис Беделл]]и рбаҟа </gallery> == Апатент == 1849 шықәсазы А. Линкольн иоуит апатент 6469, иӡсо аӷбашьҭыхга аргыларазы. Иара ида Еиду Америкатәи аштатқәа рыпрезидентцәа аӡәгьы ахаангьы аԥшьгаразы апатент имоуцызт.<ref name="автоссылка1">[https://www.ng.ru/nauka/2020-05-12/16_7858_time.html Стрела времени. Научный календарь, май 2020] {{Wayback|url=https://www.ng.ru/nauka/2020-05-12/16_7858_time.html |date=20210624202551 }} ng.ru</ref><ref name="автоссылка1" /> == Акино аҟны ихаҿра == * 1908 — “Анажьра: Авраам Линкольн иԥсҭазаара аҟынтәи ацыԥҵәаха”, ЕАА, арежиссиор Ван Даик Брук. Линкольн ироль наигӡеит идырым актиор. * 1910 — “[[Abraham Lincoln’s Clemency|Авраам Линкольн ианажьра]]”, ЕАА, арежиссиор Теодор Уортон. Линкольн ироль наигӡеит Леопольд Уортон * 1913 — “Линкольн ахә анишәалак”, ЕАА, арежиссиор, Линкольн ироль анагӡаҩ [[Форд, Фрэнсис (актёр)|Френсис Форд]] * 1913 — “Геттисбергтәи аибашьра”, ЕАА, арежиссиорцәа Чарльз Гиблин, [[Инс, Томас|Томас Инс]]. Линкольн ироль наигӡеит Чарльз Едлер. * 1914 — “Ицәоу ахьчаҩ”, ЕАА. Линкольн ироль наигӡеит Џьорџь Стил. * 1915 — "[[Рождение нации|Амилаҭ аира]]", ЕАА, арежиссиор [[Гриффит, Дэвид Уорк|Девид Гриффит]]. Линкольн ироль наигӡеит Џьозеф Хенабери * 1915 — “Линкольн игәы”, ЕАА, арежиссиор, Линкольн ироль анагӡаҩ — [[Форд, Фрэнсис (актёр)|Френсис Форд]] * 1916 — “Акризис”, ЕАА, арежиссиор [[Кэмпбелл, Колин (режиссёр)|Колин Кемпбелл]]. Линкольн ироль неигӡеит Сем Д. Дреин (акино америкатәи шәҟәыҩҩы [[Черчилль, Уинстон (писатель)|Уинстон Черчилль]] ироман ашьаҭала иҭыхуп) * 1920 — “Копперхедс”, ЕАА, арежиссиор Чарльз Мение. Линкольн ироль наигӡеит Николас Шриоль (Акино шьаҭас иамоуп аполитик, ашәҟәыҩҩы Фредерик Лендис ироман “Аԥсадгьыл гәакьа ахьӡ-аԥша”) * 1922 — “Буффало Билл имшқәа рзы” (ателесериал), ЕАА, арежиссиор Едвард Леммле. Линкольн ироль аҟны — Џьоел Деи * 1923 — “Линкольн игәы”, ЕАА, арежиссиор, Линкольн ироль анагӡаҩ — [[Форд, Фрэнсис (актёр)|Френсис Форд]]. 1915 шықәсазтәи акиносахьа аиҭаҭыжьратә версиа. * 1924 — “Авраам Линкольн идраматә ԥсҭазаара”, ЕАА, арежиссиор [[Розен, Фил|Фил Розен]]. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџ А. Биллингс. * 1924 — “Авраам Линкольн”, ЕАА, арежиссиор [[Сирл-Доули, Джеймс|Џьеимс Сирл-Доули]]. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит. Акиносахьа шьаҭас иамоуп адраматург Џьон Дринкуотер ипиеса * 1924 — “[[Железный конь]]”, ЕАА, арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. Линкольн ироль аҟны [[Булл, Чарльз Эдвард|Чарльз Едвард Булл]] * 1924 — “Барбара Фричи”, ЕАА, арежиссиор [[Хилльер, Ламберт|Ламберт Хиллиер]]. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџь А. Биллингс. * 1925 — “Тәыла змам ауаҩы”, ЕАА, арежиссиор [[Ли, Роулэнд|Роуленд Ли]]. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџь А. Биллингс. * 1926 — “Унапқәа урҩах!”, ЕАА, арежиссиор Кларенс Баџьер. Джорџ А. Биллингс Линкольн ироль наигӡоит. * 1929 — “[[Линкольн (фильм, 1929)|Линкольн]]”, ЕАА, арежиссиор Терри Ремзи. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџь А. Биллингс. * 1929 — “[[Два американца]]”, ЕАА, арежиссиор Џьозеф Сентли. [[Хьюстон, Уолтер|Уолтер Хьиустон]] Линкольн ироль аҟны * 1930 — “Авраам Линкольн”, ЕАА, арежиссиор [[Гриффит, Дэвид Уорк|Девид Гриффит]]. [[Хьюстон, Уолтер|Уолтер Хьустон]] Линкольн ироль наигӡоит. * 1932 — “Апрезидент-фантом”, ЕАА, арежиссиор [[Таурог, Норман|Норман Таурог]], Линкольн ироль наигӡоит [[Миддлтон, Чарльз (актёр)|Чарльз Миддлтон]] * 1935 — “Аҭыӡшәаҟаҵаҩ хәыҷы”, ЕАА, арежиссиор [[Батлер, Дэвид|Девид Батлер]]. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит * 1936 — “[[Узник острова акул|Акулақәа рыдгьылбжьаха абаандаҩы]]”, ЕАА, арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит * 1937 — “Викториа Дуӡӡа”, Еиду Британиа, арежиссиор [[Уилкокс, Герберт|Герберт Уилкокс]]. Линкольн ироль наигӡоит Перси Парсонс. * 1938 — “Ауаа рыгәқәа рҟынтәи”, ЕАА, арежиссиор [[Браун, Кларенс (режиссёр)|Кларенс Браун]]. Линкольн ироль аҟны [[Кэррадайн, Джон|Џьон Керрадаин]] * 1939 — “Линкольн Аҩны шкәакәа аҿы”, ЕАА, арежиссиор Уилиам С. Макгенн. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит * 1939 — “[[Молодой мистер Линкольн|Мистер Линкольн қәыԥш]]”, ЕАА, арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. [[Фонда, Генри|Генри Фонда]] Линкольн қәыԥш ироль аҟны * 1940 — "Еиб Линкольн, Иллиноис", ЕАА, арежиссиор [[Кромвелл, Джон|Џьон Кромвелл]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Мэсси, Рэймонд|Реимонд Месси]]. Акино шьаҭас иамоуп [[Шервуд, Роберт Эммет|Роберт Е. Шервуд]] ипьеса * 1940 — “[[Вирджиния-Сити (фильм)|Вирџьиниа Сити]]”, ЕАА, арежиссиор [[Майкл Кёртис|Маикл Куртис]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Килиан, Виктор|Виктор Килиан]] * 1951 — “Ахықәкы ҳарак”, ЕАА, арежиссиор [[Манн, Энтони|Ентони Манн]]. Линколин ироль наигӡоит Лесли Кимел (ихьӡ ҳәаӡам) * 1952 — “[[Авраам Линкольн (фильм, 1952)|Авраам Линкольн]]”, ЕАА, арежиссиор Пол Никелл (ателесериал “Студиа 1” аепизод). Линкольн ироль аҟны — Роберт Пастен * 1955 — “[[Принц игроков|Ахәмарҩцәа рыпринц]]”, ЕАА, арежиссиор Филипп Дан. Линкольн ироль аҟны — Стенли Холл * 1955 — “[[Чёрная пятница (Медик)|Ахәаша еиқәаҵәа]]”, ЕАА (“Медик” ателесериал аепизод). Остин Грин Линкольн ироль аҟны * 1956 — “[[Мачеха (Телефонное время)|Анԥса]]”, ЕАА (“Ателефонтә аамҭа” захьӡу ателесериал аепизод). Линкольн ироль наигӡеит Ронни Ли * 1957 — “Ауаатәыҩса рҭоурых”, ЕАА. Арежиссиор [[Аллен, Ирвин|Ирвин Аллен]]. Остин Грин Линкольн ироль аҟны * 1961 — “Амҩасцәа”, ЕАА. Арежиссиор Елиот Сильверстаин (ателесериал "[[Сумеречная зона (телесериал, 1959)|Аилашәшәымҭа]]" 69-тәи аепизод. Линкольн ироль наигӡоит Остин Грин * 1962 — “[[Как был завоёван Запад|Мраҭашәара шырҭаслымыз]]”, ЕАА, “Аграждантә еибашьра” асиужет. Арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. Линкольн ироль аҟны — [[Мэсси, Рэймонд|Реимонд Месси]] * 1965 — “[[Погоня (Доктор Кто)|Ашьҭалара]]”, Британиа Ду, арежиссиор Ричард Мартин (ателесериал “[[Доктор Кто|Доктор Дарбан]]” жәафтәи асериа. Роберт Марсден Линкольн ироль наигӡоит * 1966 — “[[Смертельная ловушка (Туннель времени|Аԥсра ацәҟьа]]”, ЕАА, арежиссиор Уилиам Хеил (“[[Туннель времени|Аамҭа атоннель]]” ателесериал жәаҩатәи аепизод. Форд Реини Линкольн ироль наигӡоит * 1969 — "Абна ԥарда", ЕАА. Арежиссиор дыҟан Хершель Догерти (ателесериал "[[Звёздный путь: Оригинальный сериал|Аеҵәатә мҩа: Аоригиналтә сериал]]" аепизод). Линкольн иклон ароль неигӡеит Ли Бергер * 1972 — "Ауаҩ ду иԥаҵақәа", ЕАА, арежиссиор Филипп Ликок. [[Уивер, Деннис|Деннис Уивер]] Линкольн ироль наигӡоит. * 1976 — "Абнатә ԥсабара ахьчаҩ", ЕАА, арежиссиор Девид Д. О'Мелли. Линкольн ироль наигӡоит Форд Реини * 1976 — “Адамс ихроникақәа” (телесериал), ЕАА. Линкольн ироль аҟны Стивен Д. Ниуман (Аепизод 11, "Чарльз Франсис Адамс, Британиа Ду ацҳаражәҳәаҩ") * 1977 — “Линкольн иҿагыланы ачарҳәара”, ЕАА, арежиссиор Џьеимс Л. Конвеи. [[Андерсон, Джон (актёр)|Джон Андерсен]] Линкольн ироль аҟны * 1982 — “[[Синие и серые|Жәҩангәыԥштәқәеи ацәышқәеи]]” (телесериал), ЕАА, арежиссиор Эндриу У. Маклаглен. [[Пек, Грегори|Грегори Пек]] Линкольн ироль аҟны * 1985, 1986 — “[[Север и Юг (мини-сериал)|Агеи Ашьхеи]]” (телесериал), Америкатәи Аидгыла, режиссер Ричард Т. Хеффрон. Линкольн ироль наигӡоит [[Холбрук, Хэл|Хал Холбрук]]. * 1986 — “Мраҭашәараҟа амҩа” (ателесериал), ЕАА, арежиссиор [[Лоури, Дик|Дик Лоури]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Абрахам, Ф. Мюррей|Ф. Миурреи Абраҳам]]. * 1988 — “Линкольн” (ателесериал), ЕАА, арежиссиор [[Джонсон, Ламонт|Ламонт Џьонсон]]. Линкольн ироль неигӡоит [[Уотерстон, Сэм|Сем Уотерстон]] ([[Видал, Гор|Гор Видал]] ироман шьаҭас иҟаҵаны) * 1989 — “[[Невероятные приключения Билла и Теда|Билли Теди рныҟәарақәа]]”, ЕАА, арежиссиор [[Херек, Стивен|Стивен Херек]]. Линкольн ироль наигӡоит Роберт Беррон. * 1990 — “Аграждантә еибашьра”, асериал маҷ, ЕАА, арежиссиор [[Бёрнс, Кен|Кен Биорнс]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Уотерстон, Сэм|Сам Уотерстон]] * 1991 — “Аилабгара”, Британиа Ду, арежиссиор Ед Баи (асериал “[[Красный карлик (телесериал)|Аҵан ҟаԥшь]]” ҩажәи ԥшьбатәи аепизод). Џьек Клефф Линкольн ироль наигӡоит * 2012 — “Линкольн”, ЕАА, арежиссиор Стивен Спилберг. Линкольн ироль наигӡоит Даниел Деи-Лиуис. == Шәахә. иара уб. == * [[Беделл, Грейс|Беделл, Греис]] * [[О, капитан! Мой капитан!|О, акаԥдан! Скаԥдан!]] == Азгәаҭақәа == {{Notelist}} {{Reflist|2}} == Алитература == * {{книга|автор=[[Ланге, Макс|Макс Ланге]]|заглавие=Авраам Линкольн и великая борьба между Северными и Южными американскими штатами в продолжение 1861-1865 годов|язык=ru|место=СПб.|издательство=Куколь-Яспольского|год=1867|страниц=474|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8467-lange-m-avraam-linkoln-i-velikaya-borba-mezhdu-severnymi-i-yuzhnymi-amerikanskimi-shtatami-v-prodolzhenie-1861-1865-godov-spb-1867#page/1/mode/grid/zoom/1|тираж=|ref=}} * {{книга|автор=Р. Ф. Иванов|заглавие=Авраам Линкольн и Гражданская война в США|язык=ru|место=М.|издательство=Эксмо|год=2004|страниц=448|isbn=5-699-04561-9|тираж=3100|ref=Р. Ф. Иванов}} * {{книга|автор=David Herbert Donald|заглавие=Lincoln|язык=en|издательство=[[Simon & Schuster]]|год=1996|isbn=978-0-684-82535-9|ref=Donald}} * {{книга|автор=Brian Lamb, Susan Swain|заглавие=Abraham Lincoln: Great American Historians on Our Sixteenth President|язык=en|издательство=PublicAffairs|год=2008|isbn=978-1-58648-676-1|ref=Lamb}} * {{книга|автор=Edward Pessen|заглавие=The Log Cabin Myth: The Social Backgrounds of American Presidents|ссылка=https://archive.org/details/logcabinmythsoci0000pess|язык=en|издательство=Yale University Press|год=1984|isbn=0-300-03166-1|ref=Pessen}} * {{книга |ref=Sandburg |заглавие=Abraham Lincoln: The Prairie Years |язык=en|год=1926 |издательство=[[Harcourt (издательство)|Harcourt, Brace & Company]]|автор=Sandburg, Carl. }} ** {{книга|автор=Карл Сэндберг | ответственный=перевод Б. Грибанова и Л. Шеффера |заглавие=Линкольн |язык=ru|место=М. |издательство=Молодая гвардия |год=1961 |том=17 |серия=[[Жизнь замечательных людей]] |страниц=704 |тираж=90000 |ref=Карл Сэндберг}} * {{книга|автор=Ronald C. White|заглавие=A. Lincoln: A Biography|ссылка=https://archive.org/details/isbn_9781400064991|язык=en|издательство=Random House, Inc|год=2009|isbn=978-1-4000-6499-1|ref=White}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Линкольн, Авраам|[[Водовозов, Василий Васильевич|Водовозов В. В.]]}} * ''Д. И. Олейников.'' Авраам Линкольн. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2016. — ([[Жизнь замечательных людей]]). * {{книга|автор= Morse, John Torrey|заглавие=Abraham Lincoln Vol.I|ссылка=https://archive.org/details/abrahamlincolnv1mors/page/n11/mode/2up|место=Cambridge, Mass.|издательство=Printed at the Riverside Press|год=1893|allpages=656|isbn=|ref=Morse1}} * {{книга|автор= Morse, John Torrey|заглавие=Abraham Lincoln Vol.II|ссылка=https://archive.org/details/abrahamlincoln02mors_1/page/n5/mode/2up|место=Cambridge, Mass.|издательство=Printed at the Riverside Press|год=1893|allpages=392|isbn=|ref=Morse2}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:XIX ашәышықәсазтәи ЕАА аполитикцәа]] {{DEFAULTSORT:Линкольн Авраам}} [[Акатегориа:ЕАА апрезидентцәа]] [[Акатегориа:ЕАА Аграждантә еибашьра]] [[Акатегориа:ЕАА Ареспубликатә партиа алахәылацәа]] [[Акатегориа:Иллиноис аштат аҟынтәи ахаҭарнакцәа Рпалата алахәылацәа]] [[Акатегориа:ЕАА аболиционистцәа]] [[Акатегориа:Авигцәа рпартиа (ЕАА)]] [[Акатегориа:ЕАА адукатцәа]] [[Акатегориа:ЕАА азиндырҩцәа]] [[Акатегориа:Амҿыԥҟаҩцәа]] [[Акатегориа:Авраам Линкольн| ]] [[Акатегориа:Иллиноис Ахаҭарнакцәа Рпалата алахәылацәа]] [[Акатегориа:Ишьыз ЕАА апрезидентцәа]] 7epm1olf5y20zun4bq18oimqb6ajynt 169388 169387 2026-07-13T09:01:57Z Nart17 17397 Ақәыԥшра ахәҭаҿы асахьеи ацитатеи (blockquote) ишеиланарсуаз а�square, clear:left ацлара 169388 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Линкольн|Линкольн (ажәла)}} {{Акарточка аполитик | имя = Авраам Линкольн | оригинал имени = {{lang-en|Abraham Lincoln}} | изображение = Abraham Lincoln O-77 matte collodion print.jpg | описание изображения = Авраам Линкольн 1863 шықәсазы. [[Гарднер, Александр|Александр Гарднер]] ифотосахьа. | ширина = 270px | должность = [[Президент США|ЕАА рыпрезидент]] | порядок = 16 | флаг = US presidential seal 1850.png | флаг2 = Flag of the United States (1863–1865).svg | периодначало = Хәажәкырамза 4, 1861 | периодконец = мшаԥымза 15, 1865 | предшественник = [[Бьюкенен, Джеймс|Џьеимс Биукенен]] | преемник = [[Джонсон, Эндрю|Ендриу Џьонсон]] | вице-президент = [[Гэмлин, Ганнибал|Ганнибал Гемлин]] <small>(1865 шықәсанӡа)</small> [[Джонсон, Эндрю|Ендриу Џьонсон]] <small>(1865)</small> | должность_2 = [[7-й избирательный округ Иллинойса|Иллиноис 7-тәи алхратә округ]] аҟынтәи [[Палата представителей США|Ахаҭарнакцәа Рпалата]] алахәыла | флаг_2 = Seal of the United States House of Representatives.svg | флаг2_2 = US flag 29 stars.svg | периодначало_2 = Хәажәкырамза 4, 1847 | периодконец_2 = Хәажәкырамза 3, 1849 | предшественник_2 = [[Генри, Джон|Джон Генри]] | преемник_2 = [[Харрис, Томас Лангрелл|Томас Харрис]] | должность_3 = [[Сангамон (округ)|Сангамонтәи аокруг]] аҟынтәи [[Палата представителей Иллинойса|Иллиноис Ахаҭарнакцәа Рпалата]] алахәыла | флаг_3 = Seal of Illinois.svg | флаг2_3 = US flag 29 stars.svg | периодначало_3 = ԥхынҷкәынмза 1, 1834 | периодконец_3 = ԥхынҷкәынмза 4, 1842 | дата рождения = 12.02.1809 | место рождения = [[Ходженвилл|Хоџьенвилл]], [[Ла-Ру (округ)|Лару]], [[США]] [[Кентукки]] | дата смерти = 15.04.1865 | место смерти = {{МС|Вашингтон}}, [[Округ Колумбия|Колумбиа аокруг]], [[США]] | образование = ахааӡара | профессия = [[адвокат|адукат]] | деятельность = {{юрист|Еиду Америкатәи аштатқәа|Ажәабатәи ашәышықәса}}, {{политик2|Еиду Америкатәи аштатқәа|Ажәабатәи ашәышықәса}} | партия = * [[Партия вигов (США)|Авигцәа]] <small>(1835—1856)</small> * [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә партиа]] <small>(1856—1865)</small> * [[Национальный союз (США)|Амилаҭтә еидгыла]] <small>(1864—1865)</small> | супруга = [[Линкольн, Мэри Тодд|Мери Тодд Линкольн]] | дети = ''аԥацәа:'' [[Линкольн, Эдвард Бейкер|Едвард]], [[Линкольн, Томас|Томас]], [[Линкольн, Роберт Тодд|Роберт Тодд]], [[Линкольн, Уильям|Уилиам]] | вероисповедание = [[религиозный скептицизм|Адинтә скептицизм]]{{efn|Даниз д[[баптист]]ын, шәахә. Авраам Линкольн идинтә хәаԥшышьақәа}} | автограф = Abraham Lincoln 1862 signature.svg | викитека = Авраам Линкольн | годы службы = [[1832|1832]] <хәыҷы>(мшаԥымза—ԥхынгәымза)</хәыҷы> | принадлежность = {{Флагификация|Еиду Америкатәи аштатқәа|1822}} | звание = [[Файл:Union army cpt rank insignia.jpg|55px]] [[Капитан (воинское звание)#В США|Акаԥдан]] | род войск = [[Милиция штата Иллинойс]] | сражения = [[Война Чёрного Ястреба|Ахьшьыцба Еиқәаҵәа Аибашьра]] | награды = {{нп5|Почётный гражданин Сан-Марино|Почётный гражданин Сан-Марино|en|List of honorary citizens of San Marino}} (1861)<ref>[https://history.state.gov/countries/san-marino A Guide to the United States' History of Recognition, Diplomatic, and Consular Relations, by Country, since 1776: San Marino]</ref> }} '''Авраам Линкольн''' (''Абрахам Линкольн'', англыз бызшәала Abraham Lincoln {{IPA|[ˈeɪbrəhæm ˈlɪŋkən]}}, аурыс традициаҿы иара убас '''Линко́льн'''; '''Аиаша Еиб''' ''(Honest Abe)'' ҳәа хьыӡшьара змоу; [[Жәабранмза 12|жәабранмза 12]], [[1809|1809]] шықәса, [[Ходженвилл|Хоџьенвилл]], [[Кентукки]] — [[Мшаԥымза 15|мшаԥымза 15]], [[1865|1865]] шықәса, [[Вашингтон]]) — [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Америкатәи]] аҳәынҭқарратә, [[Политика|аполитикатә]] усзуҩы, Еиду Америкатәи аштатқәа 16-тәи [[президент США|рыпрезидент]] (1861—1865) иара убас [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә Партиа]] аҟынтәи актәи, америкатәи атәцәа рхы иақәиҭызтәыз, америкатәи ажәлар рмилаҭтә фырхаҵа.<ref>{{Книга |автор=Штудинер М. А. |заглавие=[https://gramota.ru/poisk?query=линкольн%20авраам&mode=slovari&dicts%5B%5D=47 Словарь трудностей русского языка для работников СМИ. Ударение, произношение, грамматические формы] |год=2017 |язык=ru |место=М. |издательство=«Словари XXI века» |страниц=592 |isbn=978-5-9909262-6-4}}</ref><ref>{{БРЭ|статья=ЛИ́НКОЛЬН|автор=Исэров А. А.|год=2020|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2146446|архив=https://web.archive.org/web/20230103213722/https://bigenc.ru/world_history/text/2146446|архив дата=2023-01-03}}</ref> Уи изҳаит анхаҩы ӷар иҭаацәараҿы. Данхәыҷыз инаркны аџьабаа даҵагылан. Иҭаацәа рматериалтә ҭагылазаашьа ахьуадаҩыз иахҟьаны, ашколахь шықәсык акәын дахьныцәоз, аха аԥхьареи аҩреи рҵара илшеит, ашәҟәқәа бзиа ибеит. Ианизҳа, аӡәгьы дихьыԥшымкәа анхара далагеит, аҵара иҵеит, аԥышәарақәа ҭины адукаттә усуразы азин иоуит. [[Иллинойс|Иллиноис]] аиндееццәа рыҵысра аан уи архәҭа далалеит, насгьы [[капитан (воинское звание)|капитанс]] далхын, аха аибашьратә еидысларақәа дрылахәымызт. Иара убас Иллиноис [[Парламент|Азакәанԥҵаратә Еизара]] далан, ЕАА аконгресс [[Палата представителей США|Ахаҭарнакцәа Рпалата]] далахәын, уаҟа [[Американо-мексиканская война|Мексика-Америкатәи аибашьра]] даҿагылан. 1858 шықәсазы ЕААА [[Сенат США|Асенаторхарахь]] кандидатс дҟалеит, аха алхрақәа рҿы даҵахеит. Атәра аҵакырадгьыл ҿыцқәа рахь аларҵәара аҿагылаҩ иаҳасабала, уи [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә Партиа]] аԥҵара аԥшьгаҩцәа дыруаӡәкхеит, насгьы иара ахьӡала [[Президент США|апрезидентрахь]] дықәыргылан, [[Президентские выборы в США (1860)|1860 шықәсазы алхрақәа]] рҿы аиааирагьы игеит. Иара иалхра дыргак иаҩызахеит аладатәи аштатқәа раҟәыҭхареи [[Конфедеративные Штаты Америки|Аконфедерациа]] ацәырҵреи рзы. [[Инаугурация президента США|Иинаугурациатә]] ажәахә аҿы уи атәыла аидкыларазы ааԥхьара ҟеиҵеит, аха аиҿагылара аграждантә еибашьрахь аиасра аԥхьырҟәҟәаара илымшеит. Линкольн хаҭала напхгара азиуан 1861—1865 шықәсқәа рзы [[Гражданская война в США|Аграждантә еибашьраан]] Аконфедерациа аиааира иацхрааз арратә усқәа. Иара иҳәынҭқарратә усура иабзоураны анагӡаратә мчра рӷәӷәахеит, насгьы ЕАА рҟны атәра мап ацәкхеит.<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 243.</ref> Линкольн иҿагылаҩцәа ԥыҭҩык аҳәынҭқарратә напхгара иалаирхәит, насгьы урҭ еицырзеиԥшу ахықәкы анагӡаразы аусура радыԥхьалара илшеит. Аҳәынҭқарра Ахада аибашьра цонаҵы [[Британиаду|Британиа Ду]]и егьырҭ Европатәи атәылақәеи рҽалагалара анкылара илшеит. Иара ипрезидентра аамҭазы, [[Первая трансконтинентальная железная дорога США|аконтинентқәа рыбжьаратәи аихамҩа]] дыргылеит, аграртә зҵаара зыӡбаз [[Гомстед-акт]] рыдыркылеит.<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 289.</ref> Линкольн иналукааша цәажәаҩын, иажәахәқәа аҩадауаа ргәы шьҭырхуан, иахьа уажәраанӡагьы иҷыдоу ҭынханы иҟоуп. 1864 шықәсазы [[Президентские выборы в США (1864)|аҩынтәраан]] далхын. 1865 шықәсазы [[Гражданская война в США|Аграждантә еибашьра]] анынҵәа, иара амилаҭтә еиқәшаҳаҭреи ашьоура мап ацәкреи ирыдҳәалоу абжьаратәи [[Реконструкция Юга|Аиҭашьақәыргыларазы]] аплан ҟеиҵеит. 1865 шықәса мшаԥымза 14 рзы Линкольн [[Убийство Авраама Линкольна|атеатр аҿы ӷәӷәала дырхәит]], адырҩаҽны иԥсҭазаара далҵит, ари ЕАА аҭоурых аҟны апрезидент ишьра иадҳәалаз раԥхьатәи хҭысхеит. Еицырзеиԥшу агәаанагареи ауаажәларратә ҭҵаарақәеи ишырҳәо ала, уи Америка иреиӷьу, насгьы зегь раасҭа бзиа ирбо апрезидентцәа дыруаӡәкуп уажәраанӡагьы, иара аҳәынҭқарра ахадас даныҟаз акритика ӷәӷәа шизыҟарҵозгьы.<ref name="book1">[[Карнеги, Дейл|Дейл Карнеги]]. т. 1, стр. 230, из-во «Новый Мир», М., 1983.</ref><ref name="amstd.spb.ru">{{Книга|автор=Бурова И. И., Силинский С. В.|заглавие=Соединенные Штаты Америки|ссылка=http://knigosite.org/library/read/62843|язык=ru|место=СПб.|издательство=Лениздат|год=2002|страниц=399|isbn=5-289-02004-7|archive-date=2018-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727054542/http://knigosite.org/library/read/62843}}</ref><ref>{{Cite news|title=Американцы определили наилучшего президента США (Величайшим президентом за всю историю США их жители считают Авраама Линкольна, который уничтожил рабовладение и победил в Гражданской войне)|url=https://for-ua.com/world/2007/02/20/215844.html|lang=ru|work=for-ua.com|accessdate=2018-07-26|archive-date=2018-07-27|archive-url = https://web.archive.org/web/20180727024346/http://for-ua.com/world/2007/02/20/215844.html}}</ref> Зегьраасҭа еицырдыруа Америка [[Список президентов США|апрезидентцәа]] дыруаӡәкуп. Уажәы Америкатәи [[Пять долларов США (банкнота)|хә-долларк абанкнотаҿы]] дануп. == Ахәыҷра == Линкольн диит жәабранмза 12, 1809 шықәсазы Томас Линкольни Ненси Хенкси рҭаацәараҿы, урҭ нхон [[Гардин (Кентукки)|Гардин Каунти]], [[Кентукки]] аштат аҟны.[[Место рождения Линкольна (парк)|на ферме Синкинг-Спринг]] Иаб иганахьала иабду Авраам, ԥыҭрак ашьҭахь арԥыс зыхьӡала ахьӡ иҭаз, иҭаацәа [[Вирджиния|Вирџьиниантәи]] [[Кентукки|Кентуккиҟа]] иааигеит, уаҟа 1786 шықәсазы аиндееццәа рқәылараан дыршьит.<ref>Donald, 1996, ад. 20—22.</ref><ref>Pessen, 1984, ад. 24—25.</ref> Линкольн иан, Ненси, мраҭашәаратәи Вирџьиниа диит. Лара лан длыцны Кентуккиҟа нхара диасит, уа Кентукки аштат аҟны ҳаҭыр зқәыз, амал змаз Томас Линкольн диабадырит.<ref>White, 2009, ад. 12—13.</ref> Авраам даниз аамҭазы, Томас 500 гектар рҟынӡа зҵазкуаз ҩ-фермак иман, ақалақь аҿы еиуеиԥшым ахыбрақәа, насгьы ирацәаны арахәи аҽқәеи иман. Уи араион аҿы зегь реиҳа амал змаз дреиуан.<ref>Donald, 1996, ад. 22—24.</ref><ref>Pessen, 1984, ад. 24—25.</ref> Аха 1816 шықәсазы Томас идгьылқәа зегьы аусӡбарҭаҿы ицәыӡит, амазара азакәантә гха ахьамаз иахҟьаны.<ref>Lamb, 2008, ад. 189.</ref><ref>Sandburg, 1926, ад. 20.</ref> Аҭаацәара аҩадаҟа, [[Индиана|Индианаҟа]] ииасуеит, иҭацәыз адгьыл ҿыцқәа напрылакразы.<ref>Sandburg, 1926, ад. 20.</ref> Линкольн ԥыҭрак ашьҭахь иазгәеиҭеит, ари ашьаҿа еиҳарак изыхҟьаз адгьыл иадҳәалоу азакәантә проблемақәа шракәыз, аха хәҭак ала аҩада атәра иадҳәалоу аҭагылазаашьагьы анырра шыҟанаҵаз.<ref>Donald, 1996, ад. 30—33.</ref> Авраам жә-шықәса анихыҵуаз иан дыԥсит, иаҳәшьа еиҳабы Сара иара иааӡаразы аҭакԥхықәра лхахьы илгеит, раб 1819 шықәсазы аԥҳәысеиба Сара Буш Џьонстон дааигаанӡа.<ref>Donald, 1996, ад. 20.</ref> [[Файл:Abe-Lincoln-Birthplace-2.jpg|мини|Линкольн дахьиз акәымра]] Раԥхьатәи лхаҵа иҟынтә хҩык ахәыҷқәа змаз анԥса иаарласны Линкольн қәыԥш дизааигәахеит, аҵыхәтәан иара “нана” ҳәагьы леиҳәо далагеит.<ref>Donald, 1996, ад. 26—27.</ref> Авраам жәашықәса ихыҵаанӡа, аҳәааҿы инхоз ауаа рыҩнусқәа бзиа ибаӡомызт. Иҭаацәараҿы, иара убас игәылацәа рҟынтә шьоукгьы аамҭак азы аашьаҩыс дрыԥхьаӡон.<ref>White, 2009, ад. 25,31,47.</ref> Ашьҭахь иара идырҵоз зегьы игәы ацԥыҳәаны анагӡара далагеит. Линкольн қәыԥш адәахьтәи аусқәа ихы рылаирхәуан, насгьы даныҩеидас, еиуеиԥшым аусурақәа рҟны аҟәрышь ирҳауан — аԥошьҭаҿы, амҿыԥҟаҩыс, адгьылшәаҩыс, насгьы аӷбаҟаҵаҩыс.<ref>Donald, 1996, ад. 33.</ref> Еиҳараӡак иара ицааиуаз амҿыԥҟара акәын. Линкольн ашәарыцареи аԥсыӡкреи иҽырцәихьчон, ихатә дунеихәаԥшышьа иахьаҵанамкуаз иахҟьаны. Линкольн иара убасгьы дақәшаҳаҭхеит усҟантәи аамҭазы инормаз аԥа 21 шықәса ихыҵаанӡа аҩны анҭыҵтәи аусура аҟынтәи иоууаз аԥара зегьы иаб иҭара адҵа.<ref>Donald, 1996, ад. 30—33.</ref> Убри аамҭазы, Линкольн иаб еиҳа-еиҳа дицәтәымхо далагеит, еиҳаракгьы иаб аҵара ахьимамыз иахҟьаны. Авраам аҭаацәараҿы раԥхьаӡа аҩреи аԥхьаӡареи зҵаз иакәхеит, аха иара ихаҭа излаиҳәоз ала, аҭаацәара иахьрыцхраалатәыз азы шықәсык еиҳамкәа ракәын ашколахь дахьныҟәоз. Даныхәыҷыз аахыс иара [[книга|ашәҟәқәа]] дрызҿлымҳахеит, урҭ рахь имаз абзиабара иԥсҭазаара зегьы иалигеит. Ихәыҷраантәи иҩыза Деннис ԥыҭрак ашьҭахь иҩуан:<ref>Donald, 1996, ад. 29—43.</ref> <blockquote> “Еибу 12 шықәса анихыҵ ашьҭахь, ахаангьы дсымбацызт ашәҟәы инапы иакымкәа... Уахынла ақьалаҿы, аҟәардә хыршәҭны, алашара иакәаргыланы, аҵкар днықәтәаны аԥхьара далагон. Ари уамашәа иубартә иҟоуп, арԥыс абриаҟара аԥхьара ахьилшоз”<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 15.</ref> </blockquote> Линкольн даныхәыҷыз даԥхьахьан [[Абиблиа|Абиблиа]], “[[Робинзон Крузо]]”, “[[Вашингтон, Џьорџь|Џьорџь Вашингтон]] иҭоурых”, [[Эзоп]] иажәабжьқәа. Уи адагьы, игәылацәа асаламшәҟәқәа рыҩраҿы дрыцхраауан, убасала и[[Правописание|граматика]]еи и[[стилистика|стиль]]и еиӷьтәуа. Зны-зынла 30 [[миля|миль]] ныҟәаны аӡбарҭахь дцон, адукатцәа рықәгыларақәа рзыӡыҩразы.<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 15.</ref><ref>Donald, 1996, ад. 29—43.</ref><ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 16.</ref> == Ақәыԥшра == [[Файл:Thomas Hicks - Leopold Grozelier - Presidential Candidate Abraham Lincoln 1860.jpg|200px|слева|мини|Авраам Линкольн иқәыԥшраан]] 1830 шықәсазы Авраам Линкольн иҭаацәа ҩаԥхьа рынхарҭаҭыԥ рыԥсахит. Линкольн, даны[[совершеннолетие|ҩеидас]], ихақәиҭу аԥсҭазаара алагара иӡбоит. Иара аамҭалатәи аусура иԥшаауеит, уи [[Миссисипи (река)|Миссисипи]] аӡиас ала [[Новый Орлеан|Орлеан Ҿыцҟа]] днанагеит, уаҟа Линкольн атәцәа рџьармыкьа даҭааит, иԥсы ҭанаҵгьы атәра ицәымӷны дҟалеит. Дук мырҵыкәа [[Иллинойс|Иллиноис]] аштат Ниу-Сеилем ақыҭаҿы анхара далагеит. Уаҟа зхы иақәиҭыз иаамҭа зегьы аҵареи аҭыԥантәи а[[школа|школ]] арҵаҩы иҟны аҽазыҟаҵареи ирзикуан. Уахынла аԥхьаҟа аҳәынҭқарра иахагылараны иҟаз Линкольн акәиц алашарала ашәҟәқәа дрыԥхьон.<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с стр. 23</ref> 1832 шықәсазы Линкольн Иллиноис [[Парламент|Азакәанԥҵаратә еизара]]хь дықәгылан, аха аиааира илымшаӡеит. Уи ашьҭахь системала аҭҵаарадыррақәа рҵара далагеит. Линкольн аханатә джьиихарц иҭахын, аха а[[мировой судья|дунеитә ӡбаҩы]] даниабадыр ашьҭахь уи азакәандырра иҽазҵәылихит. Убри аамҭазы иҩызеи иареи ахәаахәҭратә дәқьанхәыҷ аҟны аҟәрышь дырҳарц иаҿын, аха русқәа маншәалахомызт. [[Сэндберг, Карл|Сендберг]], еицырдыруа аҳәынҭқарра ахада ибиографиа автор, иҩуеит: <div style="clear:left"></div> <blockquote> "...Линкольн дзыԥхьоз, насгьы гәыхәтәыс имаз инапы алакын. Иҟаиҵашаз ус ҳәа акгьы имамызт, мшынаҟьа ихәыцрақәа дранаханы дтәазар илшон, аӡәгьы диԥырхагахомызт. Адәахьтәи ари имҵысра аҵаҟа хшыҩла аизҳара, ашәра мҩаԥысуан, хәыҷы-хәыҷла, аха еиԥҟьарада."<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с стр. 28-29</ref> </blockquote> 1832 шықәсазы Иллиноис [[Война Чёрного Ястреба|аиндееццәа ржәыларақәа]] хацыркын, урҭ [[переселение индейцев|рыԥсадгьыл ааныжьны мраҭашәараҟа]], [[Миссисипи (река)|Миссисипи]] аӡиас анырцә ацара рҭахымызт. Линкольн а[[ополчение|рхәҭа]] далалеит, насгьы [[капитан (воинское звание)|капитанс]] далхын, аха аидысларақәа дрылахәымызт. 1833 шықәсазы Линкольн Ниу-Сеилем аԥошьҭа аиҳабыс дҟаҵан. Уи иабзоураны, иара еиҳа зхы иақәиҭыз аамҭа иоуит, аҵара иазикуаз. Амаҵураҭыԥ ҿыц алшара инаҭон аԥошьҭа ишьҭаанӡа аполитикатә газеҭқәа рыԥхьара. 1833 шықәса анҵәамҭаз Линкольн адгьылшәаҩ иҭыԥ иоуит. Ари аусура дақәшаҳаҭханы, бжьымшы рыҩныҵҟа иҽадцаланы Гибсон иҩымҭа “Атопографиатә ус атеориеи апрактикеи”, иара убас Флинт иҩымҭа “Агеометриеи, атригонометриеи атопографиеи” ҭиҵаауан.<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, стр. 30</ref> Ниу-Сеилем данынхоз ашықәсқәа раан Линкольн лассы-лассы аԥара аԥсахра иқәшәон. Иуалқәа зегьы инагӡаны ршәара шьцыларас иахьимаз азы ауп зегь реиҳа еицырдыруа ихьӡшьарагьы ахьынтәааз — «Аиаша Еиб». == Аполитик, адукат иаҳасабала икариера алагамҭа == 1835 шықәсазы (26 шықәса анихыҵуаз) Линкольн [[Иллинойс|Иллиноис]] Аштат Азакәанԥҵаратә еизарахь далхын, уаҟа а[[Партия вигов (США)|вигцәа]] дрылалеит. Линкольн аполитикатә аренахь данцәырҵ, [[Джексон, Эндрю|Эндриу Джексон]] Еиду Америкатәи аштатқәа [[Президент США|рыпрезидентс]] дыҟан. Линкольн аполитикатә усмҩаԥгатәқәа рҿы ажәлар рықәгәыӷра дазыразын, аха афедералтә центр аштатқәа рекономикатә ԥсҭазаара аиҿкаара мап ацәкра политика дақәшаҳаҭмызт. А[[Парламентская сессия|изара ду аилатәара]] ашьҭахь, уаанӡа аасҭа еиҳагьы ӷәӷәала азакәанҭҵаара иҽазикит. Иара ихаҭа аҵара аниҵа ашьҭахь, Линкольн 1836 шықәсазы адвокатцәа рԥышәара дахысит. Уи ашықәс азы, Азакәанԥҵаратә еизараҿы, Линкольн илшеит аштат аҳҭнықалақь [[Вандейлия|Вандеилиа]] аҟынтәи [[Спрингфилд (Иллинойс)|Спрингфилдҟа]] аиагара, 1837 шықәсазы нхара уахь дагьиасит. Уаҟа Уилиам Батлери иареи афирма “Стиуарти Линкольни” аԥырҵеит. Азакәанԥҵаҩ, адукат қәыԥш иаарласны ахьӡ-аԥша ирҳаит ицәажәаратә ҟазареи ицқьареи рыбзоурала. Лассы-лассы аӡбарҭаҿы иихьчоз иӷарыз атәылауаа рахьтә аԥара идикыломызт; аусеилыргараҿы ауааԥсыра ацхыраара рыҭаразы аштат ахи-аҵыхәеи еимидон. 1837 шықәсазы а[[аболиционизм|болиционисттә]] газеҭ аҭыжьҩы даныршь ашьҭахь, Линкольн Спрингфилд ақалақь аҿы иҟаз Аҿар рлицеи аҿы раԥхьаӡа акәны апринциптә ажәахә ҟаиҵеит, а[[демократия|демократиа]], а[[конституция|конституциа]], [[Отцы-основатели США|ашьаҭаркҩцәа]] рҭынха рыхә азгәаҭо. == Аҭаацәара == [[Файл:The Lincoln Family, Currier & Ives.jpg|мини|Линкольн иҭаацәара. 1860-тәи ашықәсқәа рзтәи а[[Эстамп|кьыԥхьымҭа]]]] [[Файл:Mary Todd Lincoln 1846-1847 restored cropped.png|180px|мини|слева|Мери Тодд, Авраам Линкольн иԥҳәыс.]] 1840 шықәсазы Линкольн длабадырит [[Кентукки]] инхоз аҭыԥҳа [[Линкольн, Мэри Тодд|Мери Тодд]] (англыз бызшәала: Mary Todd, 1818—1882) насгьы абҵарамза 4, 1842 шықәсазы урҭ еибагеит. Мери ԥшьҩык аԥацәа лхылҵит, хҩык урҭ рахьтә ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит:<ref>{{книга | автор = White Jr., Ronald C. | заглавие = A. Lincoln: A Biography | ссылка = https://books.google.ru/books?id=6kf6Kzz4otYC&printsec=frontcover&hl=ru | язык = en | место = New York | издательство = Random House, Inc. | год = 2009 | страниц = 181 | isbn = 978-1-4000-6499-1 }}</ref> # [[Линкольн, Роберт Тодд|Роберт Тодд Линкольн]] (1843—1926). Линкольн иԥеиҳабы. Америкатәи азиндырҩы, аибашьратә министр. Иара ԥҳәысс диман Мери Харлан Линкольн, уи хҩык ахәыҷқәа лхылҵит. # Едвард Линкольн диит хәажәкырамза 10, 1846 шықәсазы, иԥсҭазаара далҵит жәабранмза 1, 1850 шықәсазы, Спрингфилд. # [[Линкольн, Уильям|Уилиам Линкольн]] диит ԥхынҷкәынмза 21, 1850 шықәсазы, иԥсҭазаара далҵит жәабранмза 20, 1862 шықәсазы, [[Вашингтон]], иаб аҳәынҭқарра ахадас даныҟаз аамҭазы. # [[Линкольн, Томас|Томас Линкольн]] диит мшаԥымза 4, 1853 шықәсазы, иԥсҭазаара далҵит ԥхынгәымза 16, 1871 шықәсазы, [[Чикаго]].<ref name="young">Cathy Young «Co-opting Lincoln’s sexuality» Boston Globe Jan 31, 2005</ref><ref>[http://www.powells.com/review/2003_12_15.html A Review by Gregory M. Lamb at www.powells.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108093149/http://www.powells.com/review/2003_12_15.html |date=2007-01-08 }} of «We Are Lincoln Men»: Abraham Lincoln and His Friends D. H. Donald</ref><ref name="R.Brookhiser">Richard Brookhiser [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F05E5D61439F93AA35752C0A9639C8B63 Was Lincoln Gay?] {{Wayback|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F05E5D61439F93AA35752C0A9639C8B63 |date=20170818175307 }} New York Times Jan 9, 2005</ref><ref>Michael Burlingame ''Afterword: The Intimate World of Abraham Lincoln'' pg 226—238 Free Press 2005 ISBN 0-7432-6639-0</ref> == Апрезидентра аҟынӡа аполитикатә мҩа == [[Файл:Abraham Lincoln O-3 by Joslin, 1857.png|мини|Авраам Линкольн 1857 шықәсазы]] [[Файл:Alexander Gardner (American, born Scotland - (Abraham Lincoln and His Second Son Thomas (Tad)) - Google Art Project.jpg|мини|Авраам Линкольни иԥа Томаси, 1865 шықәса]] 1846 шықәсазы Линкольн Аконгресс [[Палата представителей США|ахаҭарнакцәа Рпалатахь]] далхын (1847–1849) а[[Партия вигов (США)|вигцәа рпартиа]] далахәыланы. [[Вашингтон]], уи ҷыдала анырра имамкәа, активла даҿагылон Аҳәынҭқарра ахада [[Полк, Джеймс Нокс|Полк]] [[американо-мексиканская война|америка-мексикатәи аибашьраҿы]] иҟаиҵоз, Еиду Америкатәи аштатқәа рганахьала иҵаҵӷәыдоу ацәгьоура ҳәа иԥхьаӡаны. Ус шакәызгьы, Линкольн ибжьы иҭиуан [[Конгресс США|Аконгресс]] аҟынтәи арразы аԥара азоужьразы, згәабзиара уашәшәыроу аруаа, зхацәа ҭахаз аҳәса аматериалтә цхыраара рыҭаразы, иара убасгьы аҳәса а[[избирательное право|бжьыҭаратә зинқәа]] рыҭара дадгылеит. Линкольн аболиционистцәа дрыдгылан, атәра даҿагылаҩын, аха иаахҵәаны аус аӡбара иҟазшьамызт, насгьы атәцәа хәыҷы-хәыҷла ахақәиҭра рыҭара дазықәԥон, избан акәзар иара Аидгыла аизакра рхақәиҭра аасҭа еиҳа иҳаракны иргылон.<ref name="amstd.spb.ru"/> Америка-мексикатәи аибашьра аҿагылара Линкольн иштат гәакьаҿы ихьӡ бжьнахит, убри аҟнытә иара иӡбеит ахаҭарнакцәа Рпалатахь даҽазнык ахықәыргылара мап ацәкра. 1849 шықәсазы Линкольн усҟантәи [[Орегон]]тәи аҵакыра амаӡаныҟәгаҩыс дшыҟаҵаз адырра ирҭеит. Уи идикылазҭгьы, еизҳазыӷьоз Иллиноис аҿы икариера ахыркәшара аанагон, убри аҟынтә иара уи амаҵура мап ацәикит. Линкольн аполитикатә усура дацәхьаҵын, анаҩстәи ашықәсқәа рзы азакәандырратә ус инапы алакын, аштат аҿы аԥхьагылара змаз адукатцәа дыруаӡәкхеит, насгьы аихамҩа “[[Центральная железная дорога Иллинойса|Иллиноис-Сентрал]]” азакәантә [[юрисконсульт|бжьгаҩыс]] дыҟан. 23 шықәсатәи изинҭҵааратә усура иалагӡаны Линкольн 5 100 уск дрылахәын (иҭаҩым аусқәа аламҵакәа), насгьы 400-нтә еиҳаны аштат Иреиҳаӡоу аӡбарҭа аҿаԥхьа дықәгылахьан.<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, с.83</ref><ref>Данные взяты из статьи об Аврааме Линкольне в англоязычной википедии.</ref> 1856 шықәсазы, иаргьы, ԥыхьатәи авигцәа реиԥш, 1854 шықәсазы иаԥҵаз атәра иаҿагылоз [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә партиа]] далалеит, 1858 шықәсазы ЕАА [[Сенат США|асенат]] аҿы аҭыԥ аанкыларазы кандидатс дҟаҵан. Алхрақәа рҿы иҿагылаҩыс дыҟан а[[Демократическая партия США|демократ]] [[Дуглас, Стивен|Стивен Дуглас]]. [[Дебаты Линкольна и Дугласа|Линкольни Дугласи реицәажәара]], а[[рабовладение|тәра]] азҵаара иахьалацәажәоз, зегьы еицырдыруа иҟалеит (шьоукы урҭ адебатқәа «агигант хәыҷи» (С. Дуглас) «аԥынҵамрыцқьа дуи» (А. Линкольн) реимак ҳәа иашьҭан). Линкольн даболиционистымызт, аха аморалтә ҵаҵӷәқәа рыла атәра даҿагылон. Иара атәра Аҩадатәи [[экстенсивное земледелие|ааглыхратә]] економикаҿы ихымԥадатәиу цәгьарак еиԥш иԥхьаӡон. Дуглас иаргументқәа рҿагылара иҽазышәо, заҿагылаҩ а[[радикализм|радикализм]] ихаразҵоз, Линкольн агәра ииргон анегрцәа аполитикатәи аграждантәи зинқәа рыҭара, иара убас арасақәа рыбжьара аҭаацәараԥҵара ақәшаҳаҭхара дшазхиам, избан акәзар, иара игәаанагарала, ашкәакәеи аиқәаҵәеи арасақәа рыбжьара иҟоу ацәеижьтә еиԥшымзаареи, аԥхьатәи ахадареи урҭ ахаангьы алшара рнаҭом “асоциалтәи аполитикатәи еиҟарара аҭагылазаашьаҿы аицыҟазаара”. Атәра азҵаара, иара игәаанагарала, хазы игоу аштатқәа рымчра иаҵанакуан, афедералтә ҳәынҭқарра аконституциатә зин амамызт ари апроблема аҽалагаларазы. Уи аамҭазы, Линкольн ӷәӷәала даҿагылон атәра аҵакырадгьыл ҿыцқәа рахь аларҵәара, уи атәра ашьаҭақәа ҵнашәаауан, избан акәзар уи аԥсабара ахьыҭбааз иахҟьаны Мраҭашәаратәи адгьылқәа рахь аҽырҭбаара аҭахын. Стивен Дуглас алхрақәа рҿы аиааира игеит, аха Линкольн атәра иаҿагылоз иажәахә “Аҩны еиҟәшоу”, атәыла “атәрабжа, мамзаргьы ахақәиҭрабжа” аҭагылазаашьаҿы аҟазаара шалымшо ахьышьақәирӷәӷәо, ЕАА рҟны инарҭбааны ирылаҵәеит, уи автор атәра иаҿагылоу ақәԥаҩ ҳәа ахьӡ изаԥнаҵеит.<ref>{{Cite web |url=http://www.classic-literature.co.uk/american-authors/19th-century/abraham-lincoln/the-writings-of-abraham-lincoln-04/ |title=Abraham Lincoln — The Writings of Abraham Lincoln V04 |lang=en|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2014-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140909074649/http://www.classic-literature.co.uk/american-authors/19th-century/abraham-lincoln/the-writings-of-abraham-lincoln-04/}}</ref> 1859 шықәса жьҭаарамзазы, аболиционист [[Браун, Джон (аболиционист)|Джон Браун]] ирхәҭа [[Рейд Джона Брауна на Харперс-Ферри|ақалақь Харперс-Ферри иақәлан]] уи аџьаԥҳаны рнапахьы иааргеит, аҩадаҟа атәцәа ржәылара ахацыркра иақәгәыӷны. Архәҭа аштат ар иаанкыланы иҭадырхеит. Линкольн Браун иҟаиҵаз дақәыӡбеит, атәра азҵаара мчыла аӡбаразы аҽазышәара ҳәа. == Аҳәынҭқарра Ахада иалхреи аинаугурациеи == === Алхрақәа === [[Файл:Lincoln O-17 by Brady, 1860.png|слева|мини|Апрезидентрахь акандидат Авраам Линкольн, 1860 шықәса.]] {{main|ЕАА рҟны Ахада иалхрақәа (1860)}} Атәра азҵаараҿы ибжьаратәыз игәаанагара иабзоураны Линкольн [[Президентские выборы в США (1860)|1860 шықәсазы алхрақәа]] раан [[Республиканская партия США|Ареспубликатә партиа]] а[[компромисс|компромисстә]] кандидатк иаҳасабала далххеит. Аладатәи аштатқәа ареспубликанеццәа аиааира ргар, Аидгыла ишалҵуа рҳәахьан. Аҩ-партиак, адемократиатәи ареспубликантәии, акандидатцәа рхаҿала иаадырԥшуаз аилкаарақәа рзы аиҿагылара рыбжьан. Америкауаа Линкольн ихаҭара аџьабаа ду, аиашара, ауаажәларра [[социальная мобильность|рзааигәара]] иадырҳәалон. Ажәлар ирылҵыз, иара «зхала зхы аԥызҵаз» уаҩын. Абҵарамза 6, 1860 шықәсазы, раԥхьаӡакәны ауааԥсыра 80% иреиҳаны алхрақәа ирылахәхеит. Линкольн, ҩыџьа акандидатцәа ықәзыргылаз [[Демократическая партия США|Адемократиатә партиа]] аиҟәшара абзоурала, алхрақәа рҿы иҿагылацәа драԥысны Еиду Америкатәи аштатқәа рхрдрс дҟалеит, насгьы ипартиа ҿыц аҟынтәи иара раԥхьаӡатәи президентхеит. Линкольн алхрақәа рҿы аиааира игеит еиҳарак Аҩадатәи аштатқәа ирҭаз адгылара абзоурала. Аладатәи жә-штатк рҿы Линкольн ихьӡ зынӡагьы абжьыҭиратә биуллетенқәа рҟны иарбамызт, насгьы 996 округқәа рҟынтә 2 заҵәык арҟны ауп аиаааира агара ахьилшаз. === Аидгыла аихшареи Линколин иинаугурациеи === Линкольн атәра аларҵәара даҿагылаҩын, алхрақәа рҿы иигаз аиааира америкатәи ажәлар еиҳагьы еиҟәнашеит. Иара [[инаугурация|инаугурациа]] ҟалаанӡагьы, 7 штатк, [[Южная Каролина|Аладатәи Каролина]] аԥшьгарала, Еиду Америкатәи аштатқәа реилазаара ишалҵуа атәы рҳәеит ([[Южная Каролина|Аладатәи Каролина]], [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]], [[Флорида]], [[Алабама (штат)|Алабама]], [[Джорджия|Џьорџьиа]], [[Луизиана]], [[Техас]]). Хыхьтәи Аҩада ([[Виргиния|Вирџьиниа]], [[Северная Каролина|Аҩадатәи Каролина]], [[Теннеси|Теннесси]], [[Арканзас]], иара убас [[Кентукки]]и [[Миссури (штат)|Миссури]]и рыхәҭақәак) раԥхьаӡа аҽаҟәыҭхаразы ааԥхьара мап ацәыркит, аха дук хара имгакәа аҿагылара иацлеит. Макьана знапынҵақәа назыгӡоз Аҳәынҭқарра ахада [[Бьюкенен, Джеймс|Џьеимс Биукенен]]и ҿыц иалхыз ахада Линкольни ахы ақәиҭтәра а[[сецессия|зхаҵара]] мап ацәыркит. 1861 шықәса жәабранмзазы, [[Монтгомери (Алабама)|Монтгомери]] ([[Алабама]]) имҩаԥ аконституциатә конгресс Америка [[Конфедеративные Штаты Америки|Аконфедерациатә Штатқәа]] раԥҵара рыланаҳәеит, насгьы [[Дэвис, Джефферсон|Џьефферсон Девис]] президентс далнахит, уи амзазы аҭоуба здызкылаз. [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмонд]] аҳәынҭқарра иаҳҭнықалақьны иҟалеит. Линкольн [[Балтимор]] ишьра зҭахыз дрыцәцеит, насгьы [[Вашингтон]]ҟа днеит жәабранмза 23, 1861 шықәсазы иҷыдоу адәыӷбала. Хәажәкырамза 4 рзы и[[Инаугурация Авраама Линкольна (1861)|инаугурациа]] аан аҳҭнықалақь аҭышәынтәалара еиқәзыршәоз аруаа рыла иҭәын. Иажәахә аҿы Линкольн иҳәеит: <blockquote> Сара агәра згоит, адунеизегьтәи азакәани Аконституциеи рганахьала, арҭ аштатқәа реидгылара наӡаӡатәиуп ҳәа. Анаӡаӡара, еилыкка иҳәамзаргьы, аҳәынҭқарратә напхгараҭара аформақәа зегьы рзы Ихадоу Азакәан аҿы иануп. Ҳәарада, иаҳҳәар ҳалшоит, иарбан напхгараҭаратә системазаалак ахаангьы Ихадоу Азакәан аҿы иара аҟазаара аанкыларазы аԥҟара амамызт ҳәа... Даҽазныкгьы, Еиду Аштатқәа ажәа ииашоу аҵакы ала анапхгараҭаратә система акәымзар, аха аиқәшаҳаҭра мацарала ишьақәгылаз аштатқәа реилазаара акәзар, усҟан иалшоумашь уи анаԥҵаз аамҭазы иҟаз аганқәа раасҭа зхыԥхьаӡара маҷу аганқәа рыла ҭынч мҩала иаԥыхзар? Аилаӡара иалоу ганкы уи еиланагар алшоит, даҽакала иуҳәозар, иԥнажәар, аха закәанла уи аԥыхразы зегьы рақәшаҳаҭра аҭахӡами? Абарҭ азеиԥш принципқәа ҳрықәныҟәаны, ҳара ҳазааиуеит закәантә хшыҩзышьҭрала Аидгыла шнаӡаӡатәу агәаанагара, уи шьақәнарӷәӷәоит Аидгыла аҭоурых ахаҭагьы. ... Ус анакәха, иарбан штатзаалакгьы Аидгыла хатәгәаԥхарала алҵра азин шамам, уи азы ирыдыркыло аӡбарақәеи аусԥҟақәеи азакәантә мчы шрымам, насгьы иарбанзаалак аштат аҟны (мамзаргьы аштатқәа) Еиду Аштатқәа Рнапхгара иаҿагыло ақәымчратә усқәа ақәгыларатә ма ареволиуциатә ҟазшьа аархәоит.<ref>{{Cite web |url=http://www.grinchevskiy.ru/19/a-l-pervaya-inauguracionnaya-rech.php |title=Первая инаугурационная речь Линкольна на сайте «История США в документах» |lang=ru|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2007-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070706231353/http://www.grinchevskiy.ru/19/a-l-pervaya-inauguracionnaya-rech.php}}</ref> </blockquote> Иажәахә аҿы Линкольн иара убас иҳәеит «атәра ахьыҟоу аштатқәа рҿы атәра аиҿкаара аусура ишиашоу мамзаргьы днавс-аавсны аҽалагалара игәы ишҭам»: «Сгәы иаанагоит уи аҟаҵаразы азакәантә зин сымам, насгьы уи аҟаҵара сҭахым». Линкольн ааԥхьара ҟеиҵон аиҿагылара ҭынч мҩала аӡбаразы, насгьы Еиду Аштатқәа ракзаара аиҭашьақәыргыларазы. Аха алҵра хыркәшахахьан, насгьы [[Конфедеративные Штаты Америки|Аконфедерациа]] арратә усмҩаԥгатәқәа рҽазыҟаҵара иаҿын. ЕАА [[Конгресс США|Аконгресс]] аҿы аладатәи аштатқәа рхаҭарнакцәа реиҳараҩӡак уи ааныжьны Аҩадатәи аганахь ииасит, Америка [[Конгресс Конфедеративных Штатов Америки|Аконфедерациатә Штатқәа ральтернативатә Конгресс]] шьақәыргыланы. Имаҵура данахагыла ашьҭахь, Линкольн аҭыԥқәа ршаразы а[[протекционизм|проктекционисттә]] система ихы иаирхәеит. 1861 шықәса ааԥынразы, адемократцәа рнапхгара аҵаҟа иҟаз аҭыԥқәа рҟынтәи 80% ареспубликанцәа иааныркылахьан. Аҳәынҭқарра ахадара Линкольн иҿагылаҩцәагьы алаирхәит: Америка [[Государственный секретарь США|Аҳәынҭқарратә маӡаныҟәгаҩ]] иҭыԥ [[Сьюард, Уильям Генри|Уилиам Сиуард]] иҭан, а[[министр юстиции США|иустициақәа рминистр]] — [[Бейтс, Эдвард|Едвард Беитс]], а[[Министр финансов США|финансқәа рминистр]] — [[Чейз, Салмон|Салмон Чеиз]]. == ЕАА аграждантә еибашьра == {{Main|ЕАА аграждантә еибашьра|Авраам Линкольн ипрезидентра}} === Аибашьра алагамҭа (1861-1862) === Аибашьра иалагеит мшаԥымза 12, 1861 шықәсазы [[Чарлстон (бухта)|Чарлстонтәи асқьалаҿы]] иҟоу афорт [[Форт-Самтер|Самтер]] аладаа рақәларала, 34-сааҭ аиҿахысрақәа рышьҭахь рнапахьы иааргаз. Уи аҭакс, Линкольн аладатәи аштатқәа абџьаршьҭыхратә ҭагылазаашьа рымоуп ҳәа рылеиҳәеит, [[Конфедеративные штаты Америки|Аконфедерациа]] амшын аганахьала аблокада азуразы адҵа ҟаиҵеит, [[75 000 добровольцев Линкольна|75 000 ҩык хатәгәаԥхарала аррахь дрыԥхьан]], анаҩс аррахь [[воинская обязанность|ааԥхьара хымԥадатәны]] иҟеиҵеит. Линкольн иинаугурациа ҟалаанӡагьы, абџьари аџьаԥҳани рацәаны аладаҟа иааргеит, афедералтә бџьарҵәахырҭақәеи аизгарҭақәеи рымпыҵархалеит. Араҟа иҟан зегь реиҳа аибашьра иазыхиаз архәҭақәа, урҭ афедералтә ар аанзыжьыз шәҩыла афицарцәа рыла ихаҭәаауан. [[Гражданская война в США|Аграждантә еибашьра]] алагамҭа Аҩадазы иманшәаламхеит. Аибашьра зҽазыҟаҵаны иҟаз аладаа, Аҩада еиҳау арратәи аекономикатәи лшарақәа [[мобилизация|еизнагаанӡа]], Аидгыла арбџьармчқәа ицҟьаны рышьҭаҵара иахыццакуан. Арратә маншәаламхареи аекономикатә уадаҩрақәеи рзы ӷәӷәала ақәыӡбара зоууаз Линкольн, арратә ԥышәа шимамызгьы, аибашьра иазыхиоу ар ашьақәыргыларазы ашьаҿа иашақәа ҟеиҵеит, атәылауаҩратә хақәиҭрақәа рыԥкрақәа мамзаргьы [[Конгресс США|Аконгресс]] абиуџьет аҿы макьана ишьақәырӷәӷәамыз аԥара ахархәара рҿаԥхьагьы даанымгылаӡакәа.<ref>Это произошло до инаугурации Линкольна, во время президентства [[Бьюкенен, Джеймс|Джеймса Бьюкенена]]</ref><ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, стр.211.</ref> Авраам Линкольн анапхгараҭаратә мыругақәа инапаҿы рааныжьра иҽазишәон, аибашьра алагамҭазы иаԥҵан Еиду Аштатқәа рыр ателеграфтә корпус, архәҭақәа напхгара рыҭаразы. Ҳаамҭазтәи ауаа ражәақәа рыла апрезидент лассы-лассы Арратә Департамент ателеграфтә усбарҭаҿы днеилон, насгьы кырзҵазкуа [[Депеша|ажәабжьқәа]] дырзыԥшны иаамҭа акыр уаҟа ихигон. Уимоу, адепартамент аҿы столк ҷыдала Авраам Линкольн изалхын.<ref>{{Cite web|url=https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/dzhessi-kh-bannel-jesse-h-bunnell/|title=Джесси Х. Баннел (Jesse H. Bunnell)|lang=ru|author=Иванов Александр|website=telhistory.ru|publisher=Музей Истории Телефона|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2022-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128110816/https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/dzhessi-kh-bannel-jesse-h-bunnell/}}</ref><ref>{{Книга|автор=Bates, David Homer|заглавие=Lincoln in the Telegraph Office: Recollections of the United States Military Telegraph Corps During Civil War.|ссылка=https://archive.org/details/lincolnintelegr00bategoog|язык=en|год=1907|место=New York|издательство=The Century Co}}</ref> [[Виргиния|Вирџьиниа]] Манассастәи аихамҩатә станциаҿы ԥхынгәымза 21, 1861 шықәсазы иҟалаз раԥхьатәи аидыслара ду аҿы афедералтә ар аҵахеит. Абҵарамза 1 азы Линкольн [[Макклелан, Джордж|Џь.Б.Макклеллан]] дҵаҟаҵаҩ [[главнокомандующий|хадас]] дҟеиҵеит, уи аццакра иҽацәихьчон. Жьҭаарамза 21 азы иара ирхәҭақәа [[Вашингтон]] азааигәара иҟәыбан. Абҵарамза 8, 1861 шықәсазы аладатәи ацҳаражәҳәаҩцәа зҭаз британиатәи аӷба “Трент” ырҭаслымын. Уи “[[Трентское дело|Тренттәи аус]]” мзызс иазыҟалан [[Британиаду|Британиа Ду]] абашьра ахылҿиаарц егьагымхеит. Жәабранмза-хәажәкырамза 1862 шықәсазы аинрал [[Грант, Улисс|Улисс Грант]] аладаа [[Теннеси|Теннесси]]и [[Кентукки]]и рҟынтәи рықәцара илшеит. Аԥхынразы [[Миссури (штат)|Миссури]] аштат ахы иақәиҭтәны, [[Грант, Улисс|Грант]] ирхәҭақәа [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]]и [[Алабама|Алабамеи]] аҩадатәи ррегионқәа рахь ицәырҵит. Аӡхыҵратә операциа абзоурала, [[Новый Орлеан|Ниу-Орлеан]] мшаԥымза 25, 1862 шықәсазы иааныркылеит. Линкольн Макклеллан адҵаҟаҵаҩ хада иҭыԥ аҟынтәи [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмонд]] ампыҵахалара дҵас измаз архәҭақәа руак аԥызас дҟеиҵеит. Макклеллан ахьчаратә тактика ажәылара аасҭа аԥыжәара аиҭеит. Нанҳәамза 29-30 рзы Булл-Рантәи аидыслараҿы аҩадаа аҩынтәраан ацҟьаны иқәҵан, уи ашьҭахь Линкольн 500,000-ҩык аррахь ааԥхьара риҭеит. Цәыббрамза 7 рзы аӡыхь Ентитем аҟны, 40-нызқьтәи Аҩадатәи архәҭа Макклеллан 70-нызқьтәи ирхәҭа ажәлеит, урҭ аконфедерациаа иагьыриааит. [[Потомак]] аӡиас ахыҵра ашьҭахьҟа ицоз амҩа анаркит, аха Макклеллан, Линкольн адҵа шииҭазгьы, анаҩстәи ажәылара мап ацәикын аладаа рҟәыбара анагӡаразы алшара иаҩижьит, [[Ли, Роберт Эдвард|Ли]] шьҭахьҟа ихьаҵра иацхраауа. Ентитем аибашьра ашьҭахь, [[Британиаду|Британиеи]] [[Франциа|Франциеи]] аибашьра алахәхареи Аконфедерациа азхаҵареи мап ацәыркит. Аибашьра ашықәсқәа рзы [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылеи]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Еиду Америкатәи аштатқәеи]] аиҩызаратә еизыҟазаашьақәа рыбжьан. Урыстәылатәи а[[Эскадра (флот)|ескадра]] 1863—1864 шықәсқәа рзы [[Сан-Франциско]]и [[Ниу-Иорк|Ниу-Иорк]]и иаҭааит. 1862-тәи ашықәс аҭоурых аҿы раԥхьаӡакәны а[[Броненосец (тип корабля)|ихатә ӷбақәа]] рыбжьара аибашьра аныҟалаз ҳәа иалкаауп, уи мҩаԥысит хәажәкырамза 9 рзы [[Виргиния|Вирџьиниа]] аԥшаҳәаҿы. 1862 шықәсазтәи акампаниа хыркәшахеит аҩадаа [[битва при Фредериксберге|раҵахарала Фредериксбург]] ақалақь аҿы ԥхынҷкәынмза 13 рзы. [[Файл:Lincoln and McClellan 1862-10-03.jpg|слева|мини|300px|Линкольни аинрал Џьорџь Макклелани, хәажәкырамза 10, 1862 шықәсазы]] === Аполитикатә процесс === Афедералтә ар аҵахара хьанҭақәа атәыла ауааԥсыра рыбжьара агәынамӡара ӷәӷәа цәырнагон. Линкольн [[Республиканская партия США|Ареспубликатә партиа]] аҟынтәи ақәыӷәӷәара иман, уи иаҵанакуан атәра иаразнак аԥыхра иадгылазгьы, хәыҷы-хәыҷла атәцәа рхы рақәиҭтәра иадгылазгьы. Линкольн акомпромисстә политика дақәныҟәон, уи абзоуралагьы апартиа аиҩшара аԥхьырҟәҟәаара илшеит. Уи агәра ганы дыҟан аибашьраангьы атәылаҿы аполитикатә процесс мҩаԥыслар шакәу. Уи абзоурала Аграждантә еибашьра аан а[[свобода слова|жәа ахақәиҭра]] ахьчареи, атәылауаҩратә хақәиҭрақәа рзы ӷәӷәалатәи аԥкрақәеи [[двухпартийная система|ҩ-партиактәи асистема]] акризис ацәцареи алыршахеит. Линкольн ихадараан алхрақәа мҩаԥысуан, атәылауаа аҳәынҭқарра анапхгараҭара рхы аладырхәуан. Аладаа а[[форт Самтер]] ианақәла ашьҭахь, [[Демократическая партия США|Адемократиатә партиа]] алахәылацәа рыхәҭак аҳәынҭқарратә политика иадгылоз «иақәшаҳаҭу аҿагылара» шьақәдыргылеит. Нанҳәамза 22, 1862 шықәсазы агазеҭ “Ниу-Иорк трибиун” аниҿцәажәоз атәцәа рхы рақәиҭтәра дзахымыццакуа ҳәа азҵаара анирҭа, Линкольн аҭак ҟаиҵеит: <blockquote> Ари ақәԥараҿы сара сзы иреиҳау хықәкыс иҟоуп аидгыла аиқәырхара, атәра аиқәырхара мамзаргьы аԥыхра акәӡам. Аидгылара аиқәырхара сылшозҭгьы, атәцәа рахьтә аӡәгьы ихы дақәиҭымтәӡакәа, иҟасҵон, атәцәа зегьы рхы иақәиҭтәны уи еиқәсырхар сылшозҭгьы, еиқәсырхон, ннасгьы тәцәақәак рхы иақәиҭтәны, егьырҭ рхы иақәиҭымтәкәа еиқәсырхар сылшозҭгьы, уигьы ҟасҵон. Атәра азҵаараҿы иҟасҵо аусқәа насгьы аԥштәы змоу арасазы, сара иҟасҵоит, избанзар агәра згоит уи аидгыла аиқәырхара ишацхраауа... Абри ала сара абраҟа официалтә уалԥшьаны исыԥхьаӡо сыгәҭакы еиҭасҳәеит. Иара убас лассы-лассы иазгәасҭо схатә гәазыҳәара аԥсахра сгәы иҭаӡам, зегьынџьара ауаа зегьы ахақәиҭра рымазарц шрыхәҭоу. </blockquote> === Гомстед === {{Main|Гомстед-акт|ЕАА рҟны адгьылтә еиԥхныҩларақәа}} Авраам Линкольн иаԥшьгарала 1862 шықәса лаҵарамза 20 рзы [[Гомстед-акт|Гомстед]] иазку а[[Акт (документация)|кт]] рыдыркылеит, уи инақәыршәаны Еиду Аштатқәа ртәылауаҩ дарбанызаалак 21 шықәса зхыҵыз, насгьы Аконфедерациазы имеибашьуаз ауаажәларратә фонд адгьылқәа рҟынтәи 160 [[акр]] (65 гектар) еиҳамкәа адгьыл ҭыԥ иоур илшон. А[[Закон (право)|закәан]] амчра аиуит ажьырныҳәамза 1, 1863 шықәсазы. Адгьыл ақәаарыхра, насгьы ахыбрақәа ақәыргылара иалагаз анхаҩы 5 шықәса рышьҭахь ари адгьыл [[право собственности|хақәиҭрала атәразы азин]] иоууан. Адгьыл ҭыԥ аҿҳәаранӡагьы иааихәар илшон, акрк 1,25 доллар ахшәааны. Гомстед-акт ала Еиду Аштатқәа рҿы 2 миллион гомстед раҟара рызшан, иааидкыланы 285 миллион акр (115 миллион гектар) раҟара. Ари азакәан аграртә проблема шьаҭанкыла иаӡбеит, а[[сельское хозяйство|қыҭанхамҩа]] аҿиара афермерцәа рхырхарҭала идәықәҵаны, уаанӡа ацәҳәыра ахьыҟаз аҭыԥқәа рықәынхара иазнанагеит, насгьы Линкольн ауааԥсыра рӷьырак рыдгылара инаҭеит.<ref name="hronos">Биография Авраама Линкольна на сайте «Хронос»</ref> === Атәцәа рхы рақәиҭтәра === {{main|ЕАА рҿы атәра аԥыхра}} [[Файл:Abraham Lincoln O-49 by Gardner, 1861.jpg|мини|Еиду Америкатәи Аштатқәа рыпрезидент Авраам Линкольн]] Аибашьраҿы ақәымҿиарақәеи уи аамҭа аиҵыхреи хәыҷы-хәыҷла Линкольн атәра азҵаара аганахьала имаз азнеишьа аԥсахуан. Иара дазнеиуан убри аиԥш агәаанагара, Еиду Аштатқәа ма зынӡа ахақәиҭра роуеит, мамзаргьы зынӡа атәцәа ирҳәынҭқаррахоит ҳәа. Еилкаахо иалагон аибашьра ахықәкы хада — Аидгыла аиҭашьақәыргылара, атәра аԥыхра ада анагӡара шалымшо. Линкольн, еснагь анегрцәа хәыҷы-хәыҷла компенсациатә шьаҭала рхы рақәиҭтәра иадгылоз, уажәы атәра ақәгара хымԥадатәиуп ҳәа иԥхьаӡон. Аинститут ақәгаразы аҽазыҟаҵарақәа мҩаԥысуан 1862 шықәса зегьы иалагӡаны. 1862 шықәса, ԥхынҷкәынмза 30 рзы Аҳәынҭқарра Ахада инапы аҵаиҩит “[[Прокламация об освобождении рабов|Атәцәа рхақәиҭтәразы апрокламациа]]”, Еиду Америкатәи аштатқәа ирҿагылаз адгьылҵакырақәа рҿы инхоз атәцәа «уажәшьҭарнахыс наӡаӡа» ахақәиҭра рымоуп ҳәа рылазҳәаз. Адокумент америкатәи а[[конституция США|конституциа]]ҿы [[Тринадцатая поправка к Конституции США|XIII-тәи аиҭакра]] (1865) адкылара иацхрааит, Еиду Аштатқәа рҟны атәра зынӡаск иаԥызхыз. [[Прокламация об освобождении рабов|Апрокламациа]] ииашаны иақәыӡбеит арадикалтә республиканеццәа, избан акәзар уи афедералтә ҳәынҭқарра амчра ахьаҵанамкуаз аҭыԥқәа рҿы атәцәа ахақәиҭра рынаҭеит, аха уи Аграждантә еибашьра аҟазшьа аԥсахит, атәра аԥыхразы аибашьрахь ииаганы. Уи адагьы, уи даара иӷәӷәаз политикатә шьаҿаны иҟалеит, насгьы аҳәаанырцәтәи атәылақәа, [[Британиаду|Британиа Дуӡӡагьы]] уахь иналаҵаны, Аконфедерациа адгылара арымҭар ада ԥсыхәа рымамкәа иҟанаҵеит. Британиатәи аԥыза-министр [[Темпль, Генри, 3-й виконт Пальмерстон|Палмерстон]] ауаажәларратә ҿагылара амзыз ала аҽалагалара аиҿкаара илымшеит. Атәцәа рхы рақәиҭтәра алшара аԥнаҵеит зцәа еиқәаҵәоу америкауаа аррахь рааԥхьаразы. Аибашьра анҵәамҭазы афедералтә рыхәҭақәа 180 нызқьҩык анегрцәа рхыԥхьаӡалан. === Аграждантә еибашьраҿы аиҭашәара. Геттисбергтәи ажәылара === {{main|Геттисбергтәи аибашьра}} Хәажәкырамза 3, 1863 шықәсазы, [[история США|Еиду Аштатқәа рҭоурых]] аҿы раԥхьаӡакәны а[[воинская обязанность|рратә уалԥшьа]] алагалан. Убри аамҭазы, абеиацәа азин рыҭан рҭыԥан даҽа шьоукы қьырала рдәықәҵареи амаҵзура аҟынтәи ԥарала ахҿыхреи, уи агәҭынчымрақәа цәырнагеит, [[суд Линча|Линч иусӡабарақәа]] ирықәӡыз анегрцәа жәпаҩык ҭахеит. 1863 шықәса лаҵарамзазы 130-нызқьтәи [[армия Союза|Аидгыла ар]] 60-нызқьтәи аинрал [[Ли, Роберт Эдвард|Ли]] ир аҟны [[Сражение при Чанселорсвилле|иаҵахеит]]. Аҩадаа шьҭахьҟа ихьаҵит, аконфедератцәа ракәзар, аҩадантәи Вашингтон иаҩсны, [[Пенсильвания|Пенсильваниа]] иалалеит. Абри аҭагылазаашьаҿы, [[Геттисберг]]тәи хымштәи аибашьра алҵшәа аҵакы ӷәӷәа аанахәеит, аҩганкгьы 50 нызқьҩык инареиҳаны ауаа ахьҭахаз. Ли ир аҵаханы Вирџьиниаҟа ихьаҵит. Ԥхынгәымза 4 рзы мраҭашәаратәи афронт аҿы, мшырацәалатәи аҭаԥшыхәреи иқәҿиарадахаз ажәыларақәа ҩбеи рышьҭахь, аинрал Грант Виксбергтәи абаа импыҵеихалеит. Ԥхынгәымза 8 рзы [[Луизиана]] иҟоу Порт-Худсон ган. Убри алагьы [[Миссисипи (река)|Миссисипи]] аӡиас аԥшаҳәа анапхгара шьақәгылеит, насгьы Аконфедерациа ҩ-хәҭакны еиҟәшахеит. Абҵарамза 19, 1863 шықәсазы Геттисбергтәи амилаҭтә нышәынҭра аартра ацеремониа мҩаԥысит, иҭахаз аибашьра алахәылацәа анышә иахьамардаз. Амемориал аартраҿы Линкольн зегь реиҳа еицырдыруа [[Геттисбергская речь|иажәахәқәа руак]] ҟаиҵеит, даҽазныкгьы иҷыдоу ицәажәаратә баҩхатәра шьақәзырӷәӷәаз. Ажәахә кьаҿ анҵәамҭазы иҳәан: <blockquote> “Ҳара ҭакԥхықәрала иҳаӡбароуп, абарҭ аԥсрақәа башаны ишыҟамло, ҳмилаҭ Анцәа илаԥш аҵаҟа ахақәиҭра ахыҵхырҭа ҿыц шроуа, насгьы ажәлар рҳәынҭқарра, ажәлар рыла ажәлар рзы иаԥҵоу, адгьыл аҟынтәи ишықәымӡаауа.”<ref>{{Cite web |url=http://onrevolution.narod.ru/get.htm |title=Геттисбергская речь Авраама Линкольна |lang=ru|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2007-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071016210129/http://onrevolution.narod.ru/get.htm}}</ref> </blockquote> 1863 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Линкольн ақәгылаҩцәа зегьы (Аконфедерациа анапхгаҩцәа рыда) а[[амнистия|мнистиа]] иақәиргәыӷит, аха уи азы Еиду Аштатқәа рызиашаразы аҭоуба ҟаҵаны атәра аԥыхра рыдыркылар акәын. Ашықәс хыркәшахеит аҩадаа [[битва при Чаттануге|Чаттануга]] ақалақь аҟны иргаз аиааира ала. == Аиҭалхра, аибашьра анҵәамҭа == {{main|ЕАА рҟны Ахада иалхрақәа (1864)}} Аибашьра ахыркәшара аидеиа ажәлар еиҳа-еиҳа ирылаҵәон. Линкольн иҿаԥхьа дҵас иқәгылан америкаа аиааира агәрагара рылаҵара. Аҳәынҭқарра Ахада иҭаркыз аӡбарҭахь рышьҭра аԥихит, уи адезертирцәеи атәреи аҭынчреи рыдгылаҩцәеи рҭакра алнаршеит. 1863 шықәсазтәи [[Конгресс США|Аконгресс]]ахь алхрақәа раан [[Демократическая партия США|адемократцәа]] ирылшеит аҭыԥқәа рхыԥхьаӡараҿы иҟаз аиԥшымзаара ду армаҷра, аха [[Республиканская партия США|ареспубликанеццәа]] уеизгьы ирылшеит [[Сенат США|Асенат]]и Ахаҭарнакцәа Рпалатеи рҿы аиҳарара ахьчара. [[Файл:Abraham Lincoln Brady CDV O-86 January 8, 1864.JPG|мини|слева|Авраам Линкольн ажьырныҳәамза 8, 1864 шықәсазы]] 1864 ашықәса хәажәкырамзазы Линкольн [[Грант, Улисс|Улисс Грант]] дҵаҟаҵаҩ хадас дҟеиҵеит, уи [[Шерман, Уильям|У. Шерман]]и [[Шеридан, Филип|Ф. Шеридан]]и дрыцны Линкольн игәҭакы нарыгӡеит — еиқәыршәоу ажәыларақәа ҟаҵаны аладаа рырԥсыҽра, рҟәыбара иазкыз. Ааха ду ҟазҵаз Шерман ир ауп, лаҵарамзазы Џьорџьиа алалара иалагаз. Грант ир аинрал Ли иҿагылан. [[Файл:The Peacemakers 1868.jpg|мини|''[[Миротворцы (картина)|Аҭынчрахьчаҩцәа]]'', [[Хили, Джордж|Џьорџь Хили]] иҭыхымҭа, хәажәкырамза 27-28, 1865 шықәсазы Авраам Линкольн, аинралцәа [[Шерман, Уильям Текумсе|Уилиам Шерман]], [[Грант, Улисс|Улисс Грант]], адмирал [[Портер, Дэвид Диксон|Девид Портер]], [[Королева реки (пароход)|пароходе «Королева реки»]] [[Джеймс (река)|Джеймс аӡиас]] аҟны реилатәара аазырԥшуа]] Иара ихатә гәыҩбарақәеи апартиа анапхгаҩцәа рҿагылареи рышьҭахьгьы, Линкольн аҩынтәраангьы алхрақәа иҽрылаирхәит, аҵыхәтәантәи аԥшьышықәса ирылагӡаны аӷацәа рацәаны ишиоузгьы, агазеҭқәа лассы-лассы ишиқәыӡбозгьы, жәпаҩык дшырцәымӷызгьы. Адемократиатә партиа хатә лозунгс ишьҭнахит аибашьра аҵыхәтәеи аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгареи. Уи акандидатс дҟалеит аинрал [[Макклелан, Джордж|Џь.Б.Макклелан]], Линкольн 1862 шықәсазы адҵаҟаҵаҩ хада имаҵзура иамихыз. Ареспубликатә партиаҿы, афинансқәа рминистр [[Чейз, Салмон|Салмон Чеиз]] акандидатцәа дыруаӡәкхарц иҽазишәеит, аха Линкольн заҵәык иакәхеит иқәыргылахаз. Шерман цәыббрамза 2, 1864 шықәсазы Аконфедерациа ачашәҭра [[Атланта|Атланта]] анига, Линкольн алшара инаҭеит иҿагылаҩ, аҭынчра адгылаҩ — Макклеллан — аҳәынҭқарра ахада [[Президентские выборы в США (1864)|иалхрақәа]] рҿы дииааины, 233 алхыҩцәа рыбжьқәа рҟынтә 212 иоуны аиааира агаразы. Линкольн иҟаиҵаз аҳәарала, Аконгресс ажьырныҳәамза 31, 1865 шықәсазы Америка [[Конституция США|Аконституциа]] жәахатәи аиҭакра рыдыркылеит, атәыла аҩныҵҟа а[[рабство|тәразы]] азин ҟазымҵоз. 1865 шықәса алагамҭазы аҩадаа риааира еилкааз усхеит. Аҩбатәи иинаугурациатә ажәахә аҿы Линкольн ашьоура мап ацәкразы ааԥхьара ҟаиҵеит, насгьы Алада [[Реконструкция Юга|аиҭашьақәыргылареи]] еинаалоу Аидгыла аргылареи рзы адҵақәа ықәиргылеит: <blockquote> “Аӡәгьы игәаӷ мкыкәа, агәыҳалалра аарԥшны, аиашара иадгыланы, америкаа атәыла ахәрақәа ҿарҳәароуп... рыҩни адунеи ажәларқәа зегьы рахьи ииашоу, еиԥымҟьо аҭынчра аԥсахареи ахьчареи рзы ирылшо зегьы ҟарҵароуп.” </blockquote> [[Грант, Улисс|Грант]], 1865 шықәса ааԥынразы 115 нызқьтәи ар змаз, 54 нызқьтәи мацара змаз [[Ли, Роберт Эдвард|Ли]] ақалақь [[Питерсберг (Виргиния)|Питерсберг]], анаҩс мшаԥымза 2 рзы Аконфедерациа аҳҭнықалақь [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмонд]] аанимыжьыр ада ԥсыхәа имамкәа иҟеиҵеит. 1865 шықәса мшаԥымза 9 рзы Ли а[[Капитуляция|ҽаҭара]] инапы аҵаиҩит, хазы игоу архәҭақәа рҿагылара хҽхеит лаҵарамза анҵәамҭазы. Џьефферсон Девиси иҳәынҭқарра алахәылацәеи анҭарк ашьҭахь Аконфедерациа аҵыхәтәа ҟалеит.<ref>После взятия Линкольн посетил город, в том числе и Белый дом Конфедерации, где он посидел несколько минут в задумчивости за рабочим столом [[Дэвис, Джефферсон|Джефферсона Дэвиса]]</ref> == Линкольн ишьра == {{main|Авраам Линкольн ишьра}} [[Файл:Ford's Theater box.jpg|слева|180 px|мини|Форд итеатр аҿы Бут даниеихсуаз Линкольн дахьтәаз аҭыԥ]] [[Файл:The Last Hours of Abraham Lincoln by Alonzo Chappel, 1868.jpg|мини|250px|[[Чаппел, Алонзо|Алонзо Чаппел]], “Авраам Линкольн иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи асааҭқәа”, 1868]] Аграждантә еибашьра хыркәшахеит Америка Аконфедерациатә Штатқәа 1865 шықәса мшаԥымза 9 рзы рыҽрыҭарала. Атәыла Алада Аиҭашьақәыргылара насгьы ацәеиқәаҵәақәа америкатәи аилазаара [[Социальная интеграция|раларҵәара]] апроцесс иахысраны иҟан. Аибашьра ашьҭахь хәымш анҵы, [[Страстная пятница|мшаԥымза 14]], 1865 шықәсазы, “Америкатәи ҳара ҳашьа” аспектакль аҿы ([[Театр Форда|Форд итеатр]] аҿы), аладаа ирыдгылаз актиор [[Бут, Джон Уилкс|Џьон Уилкс Бут]] апрезидент дахьтәаз днеин атапанча аҟынтәи Линкольн ихы деихсит. Адырҩаҽныашьыжь, Авраам Линкольн ихдырра мхынҳәӡакәа иԥсҭазаара далҵит. Милионҩыла америкауаа, ашкәакәақәеи аиқәаҵәақәеи, рыпрезидент ргәы далырхырц азы [[Вашингтон]]ынтәи [[Спрингфилд (Иллинойс)|Спрингфилдҟа]] ҩымчыбжьи бжаки амҩа иқәыз алахьеиқәратә дәыӷба иаԥылон. Адәыӷба ҩ-кәыбак аанагон: Авраам Линкольн иԥсыбаҩ зҭаз акәыба ду, иара убас хышықәса раԥхьа Линкольн ипрезидентраан зыԥсҭазаара иалҵыз иԥа Уилиам иԥсыбаҩ зҭаз акәыба хәыҷы. Ари аамҭа иалагӡаны аҳәынҭқарра ахада иԥеи иареи рыԥсыбаҩ зҭаз адәыӷба ақалақьқәа 180 ирылсит. Авраами Уилиами Линкольнаа анышә иамардеит Спрингфилд, Оук-Риџь анышәынҭраҿы. 1876 шықәсазы апрезидент иԥсыбаҩ ыҵырхит 200 000 доллар ҳәа аҽыхразы. Аха амҵарсцәа аполициа иааныркылеит. Уи ашьҭахь Линкольн иԥсыбаҩ лассы-лассы афедералтә мчрақәа хьӡы змам еиуеиԥшым анышәынҭрақәа рҿы анышә иамардон. Аҵыхәтәан, 1901 шықәсазы, аҳәынҭқарра ахада иԥсыбаҩ аӷьычразы аҽазышәарақәа раԥыхразы, Линкольн иԥсыбаҩ аџыртә саркофаг иҭаҵаны Спрингфилд х-метрак ашәпара змаз абетон аҵаҟа иржит.<ref>{{Cite web |url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=9126 |title=William Wallace «Willie» Lincoln |lang=en|access-date=2024-09-09|url-status=live|archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118230756/http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=9126}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.history.com/news/digging-up-the-dead-historys-most-famous-exhumations |title=Digging Up the Dead: History’s Most Famous Exhumations |lang=en|access-date=2024-05-12 |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512213947/https://www.history.com/news/digging-up-the-dead-historys-most-famous-exhumations |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.oxygen.com/exhumed/crime-news/lee-harvey-oswald-abraham-lincoln-famous-people-whove-been-exhumed |title=Famous People Who Have Been Exhumed — And What Their Bodies Revealed |lang=en|access-date=2024-05-12 |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512213151/https://www.oxygen.com/exhumed/crime-news/lee-harvey-oswald-abraham-lincoln-famous-people-whove-been-exhumed |url-status=live }}</ref> Линкольн рыцҳарыла иҭахарагьы иабзоурахеит атәыла аизакреи зцәа еиқәаҵәоу атәцәа рхы рақәиҭтәреи рзы зыԥсы зҭииз уаҩны иԥхьаӡара иахьалагаз. == Авраам Линкольн ипрезидентра алҵшәақәеи уи иҭоурыхтә ҵаки == Аграждантә еибашьра Еиду Аштатқәа рҭоурых аҿы зегь реиҳа ашьакаҭәара зцыз еибашьрахеит, насгьы америкатәи адемократиазы зегь реиҳа иуадаҩыз ԥышәахеит. Авраам Линкольн америкатәи ажәлар рыхдырраҿы хадаратә ҭоурыхтә хаҿсахьаны дҟалеит, Еиду Аштатқәа реилабгара иаԥырхагахаз, [[американцы|америкатәи амилаҭ]] рышьақәгылареи атәра аԥыхреи аус арҿы алагала ду ҟазҵаз. Линкольн Аҩада амодернизациеи атәцәа рхы [[Эмансипация (социология)|рхақәиҭреи]] ауасхыр шьҭеиҵеит. Уи иоуп адемократиа ахықәкы хада зҳәазгьы: “Ажәлар рыла, ажәлар рҟынтәи, ажәлар рзы иаԥҵоу аиҳабыра”. Иара ипрезидентразы, иара убас [[Аокеан ҭынч|Аокеан ҭынчахь]] инеиуаз аконтинентбжьаратә [[железная дорога|еихамҩагьы]] дыргылеит, а[[инфраструктура|инфраструктуратә система]] ырҭбаахеит, а[[банк|банктә система]] ҿыц аԥҵахеит, иӡбахеит аграртә проблема. Аха аибашьра анеилга ашьҭахь, атәыла аҿаԥхьа ауадаҩрақәа рацәаны иқәгылан, амилаҭ реидкылара, аиқәаҵәақәеи ашкәакәақәеи рзинқәа реиҟаратәра уахь иналаҵаны. Хәҭак ала, арҭ апроблемақәа макьана инагӡаны иӡбам, урҭ иахьа уажәраанӡагьы америкатәи аилазаара аҿаԥхьа иқәгылоуп. Линкольн даныршь ашьҭахь, Еиду Аштатқәа [[экономика США|рекономика]] акыр аамҭа адунеи аҿы зегь реиҳа динамикала аҿиара зауз економиканы иҟалеит, уи атәыла [[XX век|20-тәи ашәышықәса]] алагамҭазы адунеи аҿы аԥхьагылара аиура алнаршеит. Иара ихатә цәаҩақәагьы инарыгӡаз аус рацәоуп аҳәынҭқарра амчра еидкыланы атәыла аизакразы. Линкольн а[[Ахшыҩырҵара|моралтә]] принцип ӷәӷәақәа дрықәныҟәон, а[[юмор|лафҳәара]]гьы илан, аха уи адагьы а[[меланхолия|лахьеиқәра]]гьы анииааиуаз ҟалалон. Иахьа уажәраанӡа Авраам Линкольн зегь реиҳа иҟәыӷаз Еиду Аштатқәа рыпрезидентцәа дыруаӡәкны дыԥхьаӡоуп. Америкатәи ажәлар жәафтәи рыпрезидент Авраам Линкольн игәалашәара аҳаҭыразы Вашингтон а[[Мемориал Линкольну|баҟа]] издыргылеит, Еиду Америкатәи аштатқәа рҭоурыхтә ҿиара зыӡбаз ԥшьҩык апрезидентцәа руаӡәк иаҳасабала.<ref>{{Cite web|url=https://day.kyiv.ua/ru/article/istoriya-i-ya/avraam-linkoln-chestnyy-dobryy-i-upryamyy-starina-eyb|title=Авраам ЛИНКОЛЬН. Честный, добрый и упрямый «старина Эйб»|lang=ru|website=day.kyiv.ua|archive-url=https://web.archive.org/web/20080116230432/http://www.day.kiev.ua/78173/|archive-date=2008-01-16|access-date=2024-09-08|url-status=live}}</ref><ref>Авраам Линкольн: «Я самый жалкий из всех живущих. Если то, что я чувствую, разделить на весь род человеческий, на земле не останется ни одной улыбки. Стану ли я лучше — не знаю. Боюсь, что нет, и это ужасно. Оставаться таким, как есть, невозможно. Я должен умереть или стать лучше…» [http://www.lossofsoul.com/DEPRESSION/Greats/introduction.htm Высказывание есть на этом сайте] {{Wayback|url=http://www.lossofsoul.com/DEPRESSION/Greats/introduction.htm |date=20080725012201 }}</ref><ref>Г.Уитни: «Ни одна черта характера мистера Линкольна не была столь очевидной, как его таинственная и глубокая меланхолия»</ref><ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, стр.94 ''Джон Т.Стюарт видел в Линкольне безнадёжную жертву меланхолии. Генри К.Уитни, коллега Линкольна, писал: «Я… увидел Линкольна в углу, он сидел одиноко. Его лицо омрачалось глубокими горестными переживаниями».''</ref><ref>Имеются в виду [[Вашингтон, Џьорџь|Джордж Вашингтон]], [[Джефферсон, Томас|Томас Джефферсон]], Авраам Линкольн, [[Рузвельт, Франклин|Франклин Рузвельт]]</ref> == Линкольн ибаҟа == [[Файл:Fords Theatre.jpg|мини|240px|[[Театр Форда|Форд итеатр]] Линкольн дахьхәыз]] {{main|Линкольн ибаҟа}} Линкольн игәалашәара наӡаӡатәуп Вашингтон агәаны, [[Эспланада|Еспланада]] 1914—1922 шықәсқәа рзы иргылаз а[[Мемориал Линкольну|мемориал]] аҟны, ауаа зегьы ахақәиҭра рымазар шакәу иазкыз апрезидент игәрагара аарԥшуа. Ахыбра Еиду Аштатқәа ирсимволуп, уи 36 [[Колонна (архитектура)|колона]] аҵагылоуп (Линкольн ипрезидентраан иҟаз аштатқәа рхыԥхьаӡара). Амармалташь шкәакәала иҟаҵоу ари аргыламҭа аҩныҵҟа аскульптор [[Френч, Дэниел Честер|Даниел Френч]] ихәыцуа итәоу апрезидент-ахақәиҭтәҩы и[[статуя|хаҿсахьа]] шьақәиргылеит. Амемориал аҩныҵҟатәи аҭӡамцқәа рҿы а[[аллегория|ллегориатә]] нҩыларақәа рыҵаҟа Линкольн иажәахәқәа: [[Геттисбергская речь|Геттисбергтәии]] Аҩбатәи иинаугурациатәи ануп. Уи адагьы, Еиду Аштатқәа рҿы Линкольн иаҳаҭыр азы абаҟақәа рацәаны идыргылеит, ихьӡ рыхҵоуп ақалақь, амҩадуқәа, ауниверситетқәа, еиуеиԥшым ацентрқәа, еицырдыруа [[Lincoln Motor Company|амашьынақәа]], аҳаирпланныҟәгага. Аҳәынҭқарра ахада ихаҿсахьа [[Рашмор]] ашьхаҿы иҭаԥыҟҟоуп. Авраам Линкольн иира мшы Еиду Америкатәи аштатқәак рҟны ҳәынҭқарратә ныҳәоуп. Линкольн иара убас абанкнотаҿгьы исахьа ануп {{s|5 долларк.}} <gallery perrow="5" widths="160" heights="160"> Lincoln memorial dc 20041011 095847 1.3008x2000.jpg|Линкольн имемориал адәахьтәи аҭеиҭыԥш Lincoln Home.jpg| Спрингфилд иҟоу Линкольн иҩны Lincoln statue.jpg|Линкольн ибаҟа амемориал аҿы 2009Centobverse.jpg|Линкольн [[цент]]ктәи аԥараҿырп аҟны, [[2009]] US $5 Series 2006 obverse.jpg|Линкольн ЕАА [[Доллар США|$5]] абанкнотаҿы Abraham Lincoln life mask.jpg|Авраам Линкольн иԥсы анҭазтәи асабрада Abraham Lincoln memorial London 20050523.jpg|Авраам Линкольн ибаҟа Лондон MtRushmore Abe close.jpg|Линкольн [[Рашмор]] ашьхаҿы Lincoln Bedell statue.jpg|[[Уэстфилд (деревня, Нью-Йорк)|Уестфилд]] ақалақь аҿы иҟоу Линкольни [[Беделл, Грейс|Греис Беделл]]и рбаҟа </gallery> == Апатент == 1849 шықәсазы А. Линкольн иоуит апатент 6469, иӡсо аӷбашьҭыхга аргыларазы. Иара ида Еиду Америкатәи аштатқәа рыпрезидентцәа аӡәгьы ахаангьы аԥшьгаразы апатент имоуцызт.<ref name="автоссылка1">[https://www.ng.ru/nauka/2020-05-12/16_7858_time.html Стрела времени. Научный календарь, май 2020] {{Wayback|url=https://www.ng.ru/nauka/2020-05-12/16_7858_time.html |date=20210624202551 }} ng.ru</ref><ref name="автоссылка1" /> == Акино аҟны ихаҿра == * 1908 — “Анажьра: Авраам Линкольн иԥсҭазаара аҟынтәи ацыԥҵәаха”, ЕАА, арежиссиор Ван Даик Брук. Линкольн ироль наигӡеит идырым актиор. * 1910 — “[[Abraham Lincoln’s Clemency|Авраам Линкольн ианажьра]]”, ЕАА, арежиссиор Теодор Уортон. Линкольн ироль наигӡеит Леопольд Уортон * 1913 — “Линкольн ахә анишәалак”, ЕАА, арежиссиор, Линкольн ироль анагӡаҩ [[Форд, Фрэнсис (актёр)|Френсис Форд]] * 1913 — “Геттисбергтәи аибашьра”, ЕАА, арежиссиорцәа Чарльз Гиблин, [[Инс, Томас|Томас Инс]]. Линкольн ироль наигӡеит Чарльз Едлер. * 1914 — “Ицәоу ахьчаҩ”, ЕАА. Линкольн ироль наигӡеит Џьорџь Стил. * 1915 — "[[Рождение нации|Амилаҭ аира]]", ЕАА, арежиссиор [[Гриффит, Дэвид Уорк|Девид Гриффит]]. Линкольн ироль наигӡеит Џьозеф Хенабери * 1915 — “Линкольн игәы”, ЕАА, арежиссиор, Линкольн ироль анагӡаҩ — [[Форд, Фрэнсис (актёр)|Френсис Форд]] * 1916 — “Акризис”, ЕАА, арежиссиор [[Кэмпбелл, Колин (режиссёр)|Колин Кемпбелл]]. Линкольн ироль неигӡеит Сем Д. Дреин (акино америкатәи шәҟәыҩҩы [[Черчилль, Уинстон (писатель)|Уинстон Черчилль]] ироман ашьаҭала иҭыхуп) * 1920 — “Копперхедс”, ЕАА, арежиссиор Чарльз Мение. Линкольн ироль наигӡеит Николас Шриоль (Акино шьаҭас иамоуп аполитик, ашәҟәыҩҩы Фредерик Лендис ироман “Аԥсадгьыл гәакьа ахьӡ-аԥша”) * 1922 — “Буффало Билл имшқәа рзы” (ателесериал), ЕАА, арежиссиор Едвард Леммле. Линкольн ироль аҟны — Џьоел Деи * 1923 — “Линкольн игәы”, ЕАА, арежиссиор, Линкольн ироль анагӡаҩ — [[Форд, Фрэнсис (актёр)|Френсис Форд]]. 1915 шықәсазтәи акиносахьа аиҭаҭыжьратә версиа. * 1924 — “Авраам Линкольн идраматә ԥсҭазаара”, ЕАА, арежиссиор [[Розен, Фил|Фил Розен]]. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџ А. Биллингс. * 1924 — “Авраам Линкольн”, ЕАА, арежиссиор [[Сирл-Доули, Джеймс|Џьеимс Сирл-Доули]]. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит. Акиносахьа шьаҭас иамоуп адраматург Џьон Дринкуотер ипиеса * 1924 — “[[Железный конь]]”, ЕАА, арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. Линкольн ироль аҟны [[Булл, Чарльз Эдвард|Чарльз Едвард Булл]] * 1924 — “Барбара Фричи”, ЕАА, арежиссиор [[Хилльер, Ламберт|Ламберт Хиллиер]]. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџь А. Биллингс. * 1925 — “Тәыла змам ауаҩы”, ЕАА, арежиссиор [[Ли, Роулэнд|Роуленд Ли]]. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџь А. Биллингс. * 1926 — “Унапқәа урҩах!”, ЕАА, арежиссиор Кларенс Баџьер. Джорџ А. Биллингс Линкольн ироль наигӡоит. * 1929 — “[[Линкольн (фильм, 1929)|Линкольн]]”, ЕАА, арежиссиор Терри Ремзи. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџь А. Биллингс. * 1929 — “[[Два американца]]”, ЕАА, арежиссиор Џьозеф Сентли. [[Хьюстон, Уолтер|Уолтер Хьиустон]] Линкольн ироль аҟны * 1930 — “Авраам Линкольн”, ЕАА, арежиссиор [[Гриффит, Дэвид Уорк|Девид Гриффит]]. [[Хьюстон, Уолтер|Уолтер Хьустон]] Линкольн ироль наигӡоит. * 1932 — “Апрезидент-фантом”, ЕАА, арежиссиор [[Таурог, Норман|Норман Таурог]], Линкольн ироль наигӡоит [[Миддлтон, Чарльз (актёр)|Чарльз Миддлтон]] * 1935 — “Аҭыӡшәаҟаҵаҩ хәыҷы”, ЕАА, арежиссиор [[Батлер, Дэвид|Девид Батлер]]. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит * 1936 — “[[Узник острова акул|Акулақәа рыдгьылбжьаха абаандаҩы]]”, ЕАА, арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит * 1937 — “Викториа Дуӡӡа”, Еиду Британиа, арежиссиор [[Уилкокс, Герберт|Герберт Уилкокс]]. Линкольн ироль наигӡоит Перси Парсонс. * 1938 — “Ауаа рыгәқәа рҟынтәи”, ЕАА, арежиссиор [[Браун, Кларенс (режиссёр)|Кларенс Браун]]. Линкольн ироль аҟны [[Кэррадайн, Джон|Џьон Керрадаин]] * 1939 — “Линкольн Аҩны шкәакәа аҿы”, ЕАА, арежиссиор Уилиам С. Макгенн. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит * 1939 — “[[Молодой мистер Линкольн|Мистер Линкольн қәыԥш]]”, ЕАА, арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. [[Фонда, Генри|Генри Фонда]] Линкольн қәыԥш ироль аҟны * 1940 — "Еиб Линкольн, Иллиноис", ЕАА, арежиссиор [[Кромвелл, Джон|Џьон Кромвелл]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Мэсси, Рэймонд|Реимонд Месси]]. Акино шьаҭас иамоуп [[Шервуд, Роберт Эммет|Роберт Е. Шервуд]] ипьеса * 1940 — “[[Вирджиния-Сити (фильм)|Вирџьиниа Сити]]”, ЕАА, арежиссиор [[Майкл Кёртис|Маикл Куртис]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Килиан, Виктор|Виктор Килиан]] * 1951 — “Ахықәкы ҳарак”, ЕАА, арежиссиор [[Манн, Энтони|Ентони Манн]]. Линколин ироль наигӡоит Лесли Кимел (ихьӡ ҳәаӡам) * 1952 — “[[Авраам Линкольн (фильм, 1952)|Авраам Линкольн]]”, ЕАА, арежиссиор Пол Никелл (ателесериал “Студиа 1” аепизод). Линкольн ироль аҟны — Роберт Пастен * 1955 — “[[Принц игроков|Ахәмарҩцәа рыпринц]]”, ЕАА, арежиссиор Филипп Дан. Линкольн ироль аҟны — Стенли Холл * 1955 — “[[Чёрная пятница (Медик)|Ахәаша еиқәаҵәа]]”, ЕАА (“Медик” ателесериал аепизод). Остин Грин Линкольн ироль аҟны * 1956 — “[[Мачеха (Телефонное время)|Анԥса]]”, ЕАА (“Ателефонтә аамҭа” захьӡу ателесериал аепизод). Линкольн ироль наигӡеит Ронни Ли * 1957 — “Ауаатәыҩса рҭоурых”, ЕАА. Арежиссиор [[Аллен, Ирвин|Ирвин Аллен]]. Остин Грин Линкольн ироль аҟны * 1961 — “Амҩасцәа”, ЕАА. Арежиссиор Елиот Сильверстаин (ателесериал "[[Сумеречная зона (телесериал, 1959)|Аилашәшәымҭа]]" 69-тәи аепизод. Линкольн ироль наигӡоит Остин Грин * 1962 — “[[Как был завоёван Запад|Мраҭашәара шырҭаслымыз]]”, ЕАА, “Аграждантә еибашьра” асиужет. Арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. Линкольн ироль аҟны — [[Мэсси, Рэймонд|Реимонд Месси]] * 1965 — “[[Погоня (Доктор Кто)|Ашьҭалара]]”, Британиа Ду, арежиссиор Ричард Мартин (ателесериал “[[Доктор Кто|Доктор Дарбан]]” жәафтәи асериа. Роберт Марсден Линкольн ироль наигӡоит * 1966 — “[[Смертельная ловушка (Туннель времени|Аԥсра ацәҟьа]]”, ЕАА, арежиссиор Уилиам Хеил (“[[Туннель времени|Аамҭа атоннель]]” ателесериал жәаҩатәи аепизод. Форд Реини Линкольн ироль наигӡоит * 1969 — "Абна ԥарда", ЕАА. Арежиссиор дыҟан Хершель Догерти (ателесериал "[[Звёздный путь: Оригинальный сериал|Аеҵәатә мҩа: Аоригиналтә сериал]]" аепизод). Линкольн иклон ароль неигӡеит Ли Бергер * 1972 — "Ауаҩ ду иԥаҵақәа", ЕАА, арежиссиор Филипп Ликок. [[Уивер, Деннис|Деннис Уивер]] Линкольн ироль наигӡоит. * 1976 — "Абнатә ԥсабара ахьчаҩ", ЕАА, арежиссиор Девид Д. О'Мелли. Линкольн ироль наигӡоит Форд Реини * 1976 — “Адамс ихроникақәа” (телесериал), ЕАА. Линкольн ироль аҟны Стивен Д. Ниуман (Аепизод 11, "Чарльз Франсис Адамс, Британиа Ду ацҳаражәҳәаҩ") * 1977 — “Линкольн иҿагыланы ачарҳәара”, ЕАА, арежиссиор Џьеимс Л. Конвеи. [[Андерсон, Джон (актёр)|Джон Андерсен]] Линкольн ироль аҟны * 1982 — “[[Синие и серые|Жәҩангәыԥштәқәеи ацәышқәеи]]” (телесериал), ЕАА, арежиссиор Эндриу У. Маклаглен. [[Пек, Грегори|Грегори Пек]] Линкольн ироль аҟны * 1985, 1986 — “[[Север и Юг (мини-сериал)|Агеи Ашьхеи]]” (телесериал), Америкатәи Аидгыла, режиссер Ричард Т. Хеффрон. Линкольн ироль наигӡоит [[Холбрук, Хэл|Хал Холбрук]]. * 1986 — “Мраҭашәараҟа амҩа” (ателесериал), ЕАА, арежиссиор [[Лоури, Дик|Дик Лоури]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Абрахам, Ф. Мюррей|Ф. Миурреи Абраҳам]]. * 1988 — “Линкольн” (ателесериал), ЕАА, арежиссиор [[Джонсон, Ламонт|Ламонт Џьонсон]]. Линкольн ироль неигӡоит [[Уотерстон, Сэм|Сем Уотерстон]] ([[Видал, Гор|Гор Видал]] ироман шьаҭас иҟаҵаны) * 1989 — “[[Невероятные приключения Билла и Теда|Билли Теди рныҟәарақәа]]”, ЕАА, арежиссиор [[Херек, Стивен|Стивен Херек]]. Линкольн ироль наигӡоит Роберт Беррон. * 1990 — “Аграждантә еибашьра”, асериал маҷ, ЕАА, арежиссиор [[Бёрнс, Кен|Кен Биорнс]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Уотерстон, Сэм|Сам Уотерстон]] * 1991 — “Аилабгара”, Британиа Ду, арежиссиор Ед Баи (асериал “[[Красный карлик (телесериал)|Аҵан ҟаԥшь]]” ҩажәи ԥшьбатәи аепизод). Џьек Клефф Линкольн ироль наигӡоит * 2012 — “Линкольн”, ЕАА, арежиссиор Стивен Спилберг. Линкольн ироль наигӡоит Даниел Деи-Лиуис. == Шәахә. иара уб. == * [[Беделл, Грейс|Беделл, Греис]] * [[О, капитан! Мой капитан!|О, акаԥдан! Скаԥдан!]] == Азгәаҭақәа == {{Notelist}} {{Reflist|2}} == Алитература == * {{книга|автор=[[Ланге, Макс|Макс Ланге]]|заглавие=Авраам Линкольн и великая борьба между Северными и Южными американскими штатами в продолжение 1861-1865 годов|язык=ru|место=СПб.|издательство=Куколь-Яспольского|год=1867|страниц=474|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8467-lange-m-avraam-linkoln-i-velikaya-borba-mezhdu-severnymi-i-yuzhnymi-amerikanskimi-shtatami-v-prodolzhenie-1861-1865-godov-spb-1867#page/1/mode/grid/zoom/1|тираж=|ref=}} * {{книга|автор=Р. Ф. Иванов|заглавие=Авраам Линкольн и Гражданская война в США|язык=ru|место=М.|издательство=Эксмо|год=2004|страниц=448|isbn=5-699-04561-9|тираж=3100|ref=Р. Ф. Иванов}} * {{книга|автор=David Herbert Donald|заглавие=Lincoln|язык=en|издательство=[[Simon & Schuster]]|год=1996|isbn=978-0-684-82535-9|ref=Donald}} * {{книга|автор=Brian Lamb, Susan Swain|заглавие=Abraham Lincoln: Great American Historians on Our Sixteenth President|язык=en|издательство=PublicAffairs|год=2008|isbn=978-1-58648-676-1|ref=Lamb}} * {{книга|автор=Edward Pessen|заглавие=The Log Cabin Myth: The Social Backgrounds of American Presidents|ссылка=https://archive.org/details/logcabinmythsoci0000pess|язык=en|издательство=Yale University Press|год=1984|isbn=0-300-03166-1|ref=Pessen}} * {{книга |ref=Sandburg |заглавие=Abraham Lincoln: The Prairie Years |язык=en|год=1926 |издательство=[[Harcourt (издательство)|Harcourt, Brace & Company]]|автор=Sandburg, Carl. }} ** {{книга|автор=Карл Сэндберг | ответственный=перевод Б. Грибанова и Л. Шеффера |заглавие=Линкольн |язык=ru|место=М. |издательство=Молодая гвардия |год=1961 |том=17 |серия=[[Жизнь замечательных людей]] |страниц=704 |тираж=90000 |ref=Карл Сэндберг}} * {{книга|автор=Ronald C. White|заглавие=A. Lincoln: A Biography|ссылка=https://archive.org/details/isbn_9781400064991|язык=en|издательство=Random House, Inc|год=2009|isbn=978-1-4000-6499-1|ref=White}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Линкольн, Авраам|[[Водовозов, Василий Васильевич|Водовозов В. В.]]}} * ''Д. И. Олейников.'' Авраам Линкольн. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2016. — ([[Жизнь замечательных людей]]). * {{книга|автор= Morse, John Torrey|заглавие=Abraham Lincoln Vol.I|ссылка=https://archive.org/details/abrahamlincolnv1mors/page/n11/mode/2up|место=Cambridge, Mass.|издательство=Printed at the Riverside Press|год=1893|allpages=656|isbn=|ref=Morse1}} * {{книга|автор= Morse, John Torrey|заглавие=Abraham Lincoln Vol.II|ссылка=https://archive.org/details/abrahamlincoln02mors_1/page/n5/mode/2up|место=Cambridge, Mass.|издательство=Printed at the Riverside Press|год=1893|allpages=392|isbn=|ref=Morse2}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:XIX ашәышықәсазтәи ЕАА аполитикцәа]] {{DEFAULTSORT:Линкольн Авраам}} [[Акатегориа:ЕАА апрезидентцәа]] [[Акатегориа:ЕАА Аграждантә еибашьра]] [[Акатегориа:ЕАА Ареспубликатә партиа алахәылацәа]] [[Акатегориа:Иллиноис аштат аҟынтәи ахаҭарнакцәа Рпалата алахәылацәа]] [[Акатегориа:ЕАА аболиционистцәа]] [[Акатегориа:Авигцәа рпартиа (ЕАА)]] [[Акатегориа:ЕАА адукатцәа]] [[Акатегориа:ЕАА азиндырҩцәа]] [[Акатегориа:Амҿыԥҟаҩцәа]] [[Акатегориа:Авраам Линкольн| ]] [[Акатегориа:Иллиноис Ахаҭарнакцәа Рпалата алахәылацәа]] [[Акатегориа:Ишьыз ЕАА апрезидентцәа]] gwxwirst5okaedaz3cdwm8ut2gymqpb Ахцәажәара:Линкольн, Авраам 1 54689 169385 2026-07-13T08:41:25Z Nart17 17397 Аиҭагаҩ азгәаҭа 169385 wikitext text/x-wiki == Аиҭагара == Ари астатиа [[:ru:Линкольн, Авраам|аурыс Авикипедиа астатиа «Линкольн, Авраам»]] аҟынтәи еиҭагоуп (алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0]; авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы). * '''Аиҭагаҩ:''' Айнар Читанава * '''Апроект:''' Nart17 translation team 6ow6peo7r8uitx4d39jfg1wj268165v