Авикипедиа
abwiki
https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0
MediaWiki 1.47.0-wmf.10
first-letter
Амедиа
Цастәи
Ахцәажәара
Алахәыла
Алахәыла ахцәажәара
Авикипедиа
Авикипедиа ахцәажәара
Афаил
Афаил ахцәажәара
Амедиавики
Амедиавики ахцәажәара
Ашаблон
Ашаблон ахцәажәара
Ацхыраара
Ацхыраара ахцәажәара
Акатегориа
Акатегориа ахцәажәара
TimedText
TimedText talk
Амодуль
Амодуль ахцәажәара
Event
Event talk
Адин
0
4654
169464
140905
2026-07-14T06:49:20Z
Nart17
17397
Аиҭагара [[:ru:Религия]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Алиса Инапшба. Nart17 translation team.
169464
wikitext
text/x-wiki
«Адин» (Польшатәи абызшәа religia, алаҭ. бызшәа religiō рҟынтәи — «ҭоубалеи гәрагаралеи еидҳәалоу»; «аныха», «адинхаҵара», religare— «аидҳәалара», ligare— «аидҳәалара») — [[сверхъестественное|иԥсабартәым]] џьара акы [[Вера|агәрагарала]] ишьақәгылоу агәаанагарақәа рсистема, [[Ахшыҩырҵара|аморалтә]] нормақәеи, ахымҩаԥгашьа аҷыдарақәеи, [[обряд|ақьабзқәеи]], акульттә хымҩаԥгашьеи ауаа гәыԥла [[Организация|реидкылара]] уахь иналаҵаны. ([[Христианская церковь|Ауахәама]], [[умма|аумма]], [[сангха|асангха]], [[Идейная община|адинытә еилазаара]]).<ref name="автоссылка1">Этимологический словарь Шанского Н. М.</ref><ref>{{Книга|автор=|заглавие=Новая философская энциклопедия: в 4 т.|ответственный=под ред. В. С. Степина|год=2010|часть=Религия|ссылка часть=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH01c5f2fc7c579f33e84aabc5?p.s=TextQuery|язык=ru|издание=|место=М.|издательство=Мысль|том=3|страницы=436|страниц=692|столбцы=2|isbn=978-2-244-01115-9|isbn2=978-2-244-01118-0|тираж=5000}}</ref><ref>{{Книга|автор=|заглавие=Философский энциклопедический словарь|ответственный=под ред. Л. Ф Ильичева, П. Н. Федосеева, С. М. Ковалева, В. Г. Панова|год=1983|часть=Религия|язык=ru|издание=|место=М.|издательство=Советская Энциклопедия|страницы=576|страниц=840|столбцы=2|isbn=|тираж=150000}}</ref><ref name="автоссылка1" /><ref name="Кругосвет">''Елена Казарина'' {{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/RELIGIYA.html}}</ref>
Иара убас, атермин «адин» еилкаахар ауеит абас еиԥш иҟоу аҵакқәа рыла «асубиективтә-хатәы» (адин индивидуалтә «гәрагарак», «динхаҵарак» аҳасабала) насгьы «обиективтә-зеиԥш» (адин институционалтә цәырҵрак аҳасабала — «агәрагара», «анцәа имҵахырхәара», «адинхаҵара») ҳәа.<ref>Аринин, 1998, с. 15.</ref>
Адунеи аарԥшразы адинтә система ([[мировоззрение|адунеихәаԥшышьа]]) адинтә гәрагара шьаҭас иамоуп, насгьы ауаҩы ауаҩытәыҩсатә доуҳатә дунеи иареи ирыбжьоу аизыҟазаашьақәа ирыдҳәалоуп, уи иадҳәалан ауаҩы дыррақәак имоуп, иԥсҭазаара уахь ирхоит. Агәрагара рӷәӷәахар алшоит [[Религиозный опыт|амистикатә ԥышәала]].<ref name="Кураев">{{книга
|автор = [[Кураев, Андрей Вячеславович|Кураев А. В.]], [[протодиакон]], [[кандидат философских наук|к. ф. н.]]
|заглавие = Уроки сектоведения
|ссылка = http://kuraev.ru/index.php?option=com_remository&Itemid=54&func=fileinfo&id=21
|место = СПб.
|издательство = Формика
|год = 2002
|страниц = 448
|isbn = 5-7754-0039-9
|archive-date = 2009-11-01
|archive-url = https://web.archive.org/web/20091101135443/http://kuraev.ru/index.php?option=com_remository&Itemid=54&func=fileinfo&id=21
}} «(Религиозных) целей существует две: 1) контакт с надчеловеческим духовным миром („высшими силами“); 2) преодоление смерти, понимаемое как следствие состоявшегося „контакта“»</ref><ref name="Доусон">{{книга |автор=[[Доусон, Кристофер Генри|Доусон К. Г.]] |заглавие=Религия и культура |место=СПб. |год=2000 |страницы=62}}</ref>
Адин азы ҷыдала аҵакы рымоуп [[добро и зло|абзиеи ацәгьеи]], [[нравственность|ацәаҩашәа]], аԥсҭазаара ахықәки аҵаки реиԥш иҟоу аилкаарақәа.
[[Мировая религия|Адунеи адинқәа]] реиҳарак ирыдҳәалоу адинтә гәрагарақәа ауаа ианырҵеит иԥшьоу атекстқәа рҿы, урҭ агәра зго рдунеихәаԥшра инақәыршәаны ииашаҵәҟьаны [[Бог|Анцәа]], ма анцәахәқәа ирҳәамҭан, иреиҳау адоуҳа змоу ауаа, ма арҵаҩцәа дуқәа, иԥшьоуи иԥшьоу адыррақәа змоуи ианырҵеит ҳәа иԥхьаӡоуп.
Адинхаҵаратә еилазаарақәа реиҳарак рҿы [[духовенство|адиннапхгаҩцәа]] (адинхаҵара амаҵзцҩцәа) ихадоу аҭыԥ ааныркылоит.<ref>Баёв, 2011.</ref>
Атәылақәа реиҳарак рҿы адин ихадоу аҭыԥ ааннакылоит; изызҵааз реиҳараҩык адинқәа руак иаҵанакуеит ҳәа рхы рыԥхьаӡоит.<ref>{{книга|автор=Г. Д. Левин|часть=Материализм|заглавие=Энциклопедия эпистемологии и философии науки|ответственный=Составление и общая редакция. [[Касавин, Илья Теодорович|И. Т. Касавин]]|место=М.|издательство=«Канон+» РООИ «Реабилитация»|год=2009|страницы=472—473|страниц=1248|isbn=978-5-88373-089-3|тираж=800}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman |title=Левада-Центр/Пресс-выпуски/В России 74 % православных и 7 % мусульман |access-date=2015-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121231020830/http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman |archive-date=2012-12-31 |url-status=dead }}</ref>
== Адин аилкаара ==
{{Main|Адин аилкаара}}
Адин ҳәа изышьҭоу аиҿагылара зцу, иуадаҩу зҵаароуп, убри аҟнытә аҵарауаа еиқәшаҳаҭханы акы азааира рылшом. Аӡәырҩы ахәыцҩцәа адин рхатә знеишьала иазнеиуеит. Убри аҟнытә, еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, уи 250 инареиҳаны аилкаарақәа амоуп, даҽа гәаанагарақәак рыла — 1000 рҟынӡа.<ref name="ESBE" /><ref>{{Cite web|lang=|url=https://religiousstudies.in/proekt/1000-definicij-religii-enciklopediya/|title=1000 дефиниций религии — Энциклопедия|author=|website=Академическое религиоведение {{!}} Проект|date=|publisher=Кафедра философии и религиоведения [[ВлГУ]]|access-date=2020-07-25|archive-date=2020-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725165848/https://religiousstudies.in/proekt/1000-definicij-religii-enciklopediya/|url-status=live}}</ref><ref>НФЭ, 2010. «Можно даже констатировать, что адекватное формально-логическое определение религии дать вообще невозможно ... Каждый крупный мыслитель (и светский, и религиозный), как правило, предлагает собственное, так или иначе отличающееся от уже имеющихся определение религии»</ref><ref name="sfn-e46944">Марченко, 2014.</ref><ref>НФЭ, 2010. «Каждый крупный мыслитель (и светский, и религиозный), как правило, предлагает собственное, так или иначе отличающееся от уже имеющихся определение религии»</ref><ref>Марченко, 2014. «Насчитывают более 250 определений религии»</ref><ref>Аринин, 2014, с. 7.</ref>
Адин еиуеиԥшым аилкаарақәа ыҟоуп, урҭ еихшазар ауеит хкыла. Адин аилкаара ашьақәыргыларазы раԥхьатәи знеишьоуп «иуниверсалтәу аҳәамҭа», «иашаҵәҟьоу [[Дефиниция|аҳәаақәҵара]]» аԥҵара аҽазышәара. Аҩбатәи ишьақәнарӷәӷәоит, еиуеиԥшым ауаажәларрақәа рҿы «динны» иԥхьаӡоу асоциалтә цәырҵрақәа, ҭҵаарадыррала иҭаҩу «аспектқәа» рыла мацара аарԥшра шалшо. Аҩ-знеишьакгьы акритика рыгым.<ref>Аринин, 2014, с. 13—14.</ref>
Адин аилкаарақәак:
* еиҳа зымчу иҟынтәи адыргақәа рыла агәрагара аарԥшра;<ref>[[Фома Аквинский]], «[[Сумма теологии]]», Том VIII. [https://azbyka.ru/otechnik/konfessii/summa-teologii-tom-8/48 Вопрос 94. Об идолопоклонстве] {{Wayback|url=https://azbyka.ru/otechnik/konfessii/summa-teologii-tom-8/48 |date=20190306043227 }}</ref>
* еиҳа зымчу рымҵахырхәара аиҿкаара. Адин еиҳау амчқәа ыҟоуп ҳәа агәрагара анаҩсангьы, урҭ амчрқәа рахь иҷыдоу аизыҟазаашьақәа бжьанаҵоит; убри аҟнытә, урҭ амчқәа рахь ирхоу агәазыҳәара ауп;<ref name="ESBE">[[Трубецкой, Сергей Николаевич|Трубецкой С. Н.]] Религия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона Т. 26 А. — СПб., 1899. — С. 539—544</ref>
* адоуҳатә шьақәгылашьа, адунеи ауаҩы иара ихаҭреи рахь имоу иҷыдоу азыҟазаашьа ауп, уи шьаҭас иамоуп [[Инобытие|даҽа дунеик]] еиҳа ԥыжәара аҭара, абжьааԥнытәи аҵабырг аҟазаара аасҭа;<ref>Забияко, 2008, с. 1069.</ref>
* Иҳараку, ауаҩы имч зқәымхо агәрагара шьаҭас измоу ауаҩытәыҩсатә нормақәеи адоуҳатә мазарақәеи рсистема.<ref> Харари Ю. Н. Sapiens. Краткая история человечества / Юваль Ной Харари; пер. с англ. Л.Сумм. — М,: Сидбад, 2019. — 530 с., с. 256.</ref>
== Ажәа «адин» аетимологиа ==
Ажәытәан ажәа «адин» хыҵхырҭас иамаз аганахьала еиуеиԥшым агәаанагарақәа ыҟан (алаҭ. religio — «аламыс», «адинхаҵара», «анцәахаҵара» «[[Религиозный культ|акульт]] обиект»). Абасала, I ашә. ҳера ҟалаанӡазтәи еицырдыруа римтәи ацәажәаҩ, ашәҟәыҩҩы, аполитик [[Марк Туллий Цицерон|Цицерон]] агәра ганы дыҟан ажәа алатинтә ҟаҵарба «relegere» («еиҭа аизгара, даҽазнык алацәажәара, даҽазнык азхәыцра, иҷыдоу ахархәаразы ааныжьра») аҟынтәи иааит ҳәа, уи аҵакы еиҭарсны «ахаҵкы акамыршәра», ма «акы ҷыдала азҿлымҳара аҭаны, ҳаҭыр ақәҵара» ауп иаанаго. Убри аҟынтә [[Марк Туллий Цицерон|Цицерон]] адин ҵакыс иамоуп ҳәа иазиԥхьаӡон еиҳа иҳараку амчрақәеи Анцәеи ҳаҭыр рықәҵара.<ref name="Osipov" /><ref name="sfn-8591ba">Элбакян, 2001, с. 488.</ref><ref name="sfn-8591ba" /><ref name="sfn-d35849">Жуковский, Копцева, Пивоваров, 2006, с. 8.</ref><ref name="sfn-e46944" />
Еицырдыруа мраҭашәаратәи ақьырсиантә шәҟәыҩҩы, ацәажәаҩ [[Лактанций|Лактанции]] (инықәырԥшны 250-325шш.) иԥхьаӡон ажәа «адин» алатинтә ҟаҵарба «religare» (аидҳәалара, аԥахра) аҟынтә иааит ҳәа, убри аҟынтә адин ауаҩи [[Бог|Анцәеи]] реидҳәала ауп ҳәа дахәаԥшуан.<ref name="Osipov" /><ref name="sfn-8591ba" /><ref name="sfn-d35849" /><ref name="sfn-e46944" />
Аԥшьа [[Аврелий Августин|Августин]]гьы адин аҵакы убасҵәҟьа еиликаауан, аха иара игәы излаанагоз ала ажәа «адин» аҟаҵарба «reeligere» аҟынтәи иаауеит, даҽакала иуҳәозар, «аиҭеидгылара», насгьы адин ахаҭа иаанагоит аидгылара, зны ибжьаӡыз ауаҩи Анцәеи реидгылара аиҭарҿыцра.<ref name="Osipov" >{{книга|ссылка=http://www.wco.ru/biblio/books/osip14/Main.htm|заглавие=Путь разума в поисках истины|автор=[[Осипов, Алексей Ильич|Осипов А. И.]]|издательство=Издание Сретенского монастыря|место=М.|год=2002|archive-date=2011-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110906062114/http://www.wco.ru/biblio/books/osip14/Main.htm}}</ref>
Иахьатәи аҭҵааҩцәа лассы-лассы иақәшаҳаҭхоит ажәа «адин» аҟаҵарба «religare» аҟынтә иааит ҳәа иҟоу агәаанагара.<ref>{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/etymology/religion|title=Religion|author=|work=Online Etymology Dictionary|publisher=|archive-url=https://www.webcitation.org/67yHiciY4?url=http://dictionary.reference.com/etymology/religion|archive-date=2012-05-27|access-date=2011-11-24|url-status=live}}</ref><ref name="sfn-d35849" /><ref name="sfn-e46944" />
Егьырҭ акультурақәа рҿы, алатин бызшәала «religio» ҳәа изышьҭоу афеномен иақәшәо атерминқәа раԥхьатәи рҵакқәа еиԥшым. [[Асанскрит бызшәа|Санскриттәи]] абызшәала уи иақәшәо атермин — «[[Дхарма|dharma]]» («дхар» аҟынтә — «ашьақәырӷәӷәара», «адгылара», «ахьчара») — ҵакыс иамоуп арҵара, аҟазшьа бзиа, аморалтә ҟазшьа, аҭакԥхықәра, [[справедливость|аиашара]], азакәан, аҿырԥштәы, адунеихәаԥшышьа уҳәа убас иҵегьы. Еиҳараӡак ари ажәа рхы иадырхәоит жәлар рыԥсҭазаашьа иадкыланы, уи ҳәаақәызҵо аԥҟарақәа роуп зыӡбахә ҳәоу. Илыԥшааху аилазаараҿы ацәырҵрақәа рганахьала ахархәара амоуп санскриттәи «[[Мокша (философия)|moksa]]», уи иаанаго есыҽнытәи аԥсҭазаара ааныжьны, аиреи аԥсреи реибаркыра аҟынтәи ахақәиҭтәра аҽазышәара ауп.<ref name="sfn-e46944" />
Аԥсылман дин аҿы ахархәара амоуп «din», уи раԥхьаӡа амчра ҳәа аанагон — ахьыԥшызаара, аҵасқәа, анаҩс ахархәара иалагеит ҳәаа змам Аллаҳ имчра аҿаԥхьа ахырхәара аҵакы аманы, Анцәа аҽизкра, адинтә мҩақәҵарақәа рынагӡара, агәрагара аиӷьтәра. Убри аҟнытә, «din», ҵакыс иаиоуа иалагеит: «[[иман|иман]]» (агәрахаҵара, аҟаҵарба «агәра агара»), «[[ислам|Аԥсылманра]]» (Анцәа аҽизкра, ахынраалара, адинтә мҩақәҵарақәа рынагӡара), «[[ихсан|ихсан]]» (аҽазҵәылхра, ламысла, гәыкала агәрагара аиӷьтәра).<ref name="sfn-e46944" />
Европатәи акультураҿы «адин» ҳәа изышьҭоу азы [[Акитаи бызшәа|акитаи бызшәаҿы]] ажәа «chiao» рхы иадырхәоит. Аиапон бызшәала, «сиуке» — «арҵара».<ref name="sfn-e46944" />
Ажәытә [[Ажәытә славиан бызшәа|славиан]] бызшәаҿы ажәақәа «ахаҵара», «агәрахаҵара» рхы иадырхәон, аурыс бызшәаҿы ажәа «адин» XVIII ашә. алагамҭа инаркны ауп ахархәара анаиу.<ref name="sfn-e46944" />
=== Аҵакы аеволиуциа ===
{{Main|Адин аилкаара#Аҵакы аеволиуциа}}
«Адин» аилкаара аконцепциа адунеи аҿы иҟоу адинқәа реиҳарак раасҭа иҿыцуп. Ари ажәа мраҭашәаратәи адинқәа изхымԥо русшәҟәқәа рҿы ахархәара амамызт — [[Еврейская библия|Ауриа р-Библиа]]ҿы, [[Новый Завет|Ауасиаҭ Ҿыц]] аҿы, [[Коран|Аҟәырҟан]] аҿы. Алаҭын ажәа «religio» ҵакыс иамоуп «адинхаҵара», уи ахархәара аиуит алаҭын бызшәала Абиблиа раԥхьатәи аиҭагаҿы. [[Вестфальский мир|Вестфалиатәи аҭынчра]] анышьақәыргылаха ашьҭахь (1648) лаҭ. religio ахархәара аиуит адинхаҵара аанарԥшырц азы, абри аҵакы аманы аурыс бызшәа иаланагалеит XVIII ашәышықәсазы.<ref>Аринин, 2014, с. 6—19.</ref><ref>Harrison, 2015, с. 7. «Before the seventeenth century, the word "religion" and its cognates were used relatively infrequently. Equivalents of the term are virtually nonexistent in the canonical documents of the Western religions — the Hebrew Bible, the New Testament, and the Qur'an»</ref><ref name="sfn-5878f0">Аринин, 2014, с. 19.</ref><ref name="sfn-b0d8ae">Harrison, 2015, с. 7—8.</ref><ref name="sfn-5878f0" /><ref name="sfn-b0d8ae" />
== Афункциақәа ==
* «Аиҿкааратә». Адин ауааи асоциалтә гәыԥқәеи рхымҩаԥгашьа еиҿнакаауеит, насгьы ауаҩы ихақәиҭразы аҳәаақәа шьақәнаргылоит.
* «Адунеихәаԥшышьатә». Адин адунеи асахьеи уа ауаҩы иааникыло аҭыԥи шьақәнаргылоит, ишьақәнарӷәӷәоит аԥыжәара змоу амазарақәа рсистема.
* «Акомпенсациатә». Адин ауаҩы ицхраауеит асоциалтәи апсихологиатәи стрессқәа риааираҿы, насгьы агәҭынчра изаанагоит.
* «Аимадаратә». Адин адинхаҵаратә еилазаареи, ма аиҿкаареи рыҩнуҵҟа агәра зго реимадара шьақәнаргылоит.
* «Аинтеграциатә». Динхаҵарала еидкыло ауаажәларра рзы адин аинтеграциеи асоциалтә ҭышәынтәалареи рзы факторны иҟалар алшоит. Даҽа ганкахьалагьы, адин ауаа реиҟәыҭхараҿы иӷәӷәоу факторны иҟалар алшоит, уи шьақәзырӷәӷәо акәны иҟоуп адинқәа ирыхҟьаны аҳәынҭқаррақәа рыбжьара аибашьреи, аграждантә еибашьрақәеи.
* «Акультуратә». Адин асоциалтә-культуратә ҭынха аиқәырхареи арҿиареи иацхраауеит, убри аамҭазы иара ахаҭа ауаатәыҩса икультура иахәҭакны иҟоуп.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://megabook.ru/article/%D0%A0%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D1%8F|title=Религия — Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия — статья|website=Энциклопедия Кирилла и Мефодия|access-date=2023-07-03|archive-date=2023-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230703091040/https://megabook.ru/article/%D0%A0%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D1%8F|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.husain-off.ru/bibl/bog11/b_33.html|title=Боголюбов Л.Н. Обществознание. 11 класс. Профильный уровень|access-date=2019-03-25|archive-date=2019-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324185631/http://www.husain-off.ru/bibl/bog11/b_33.html|url-status=live}}</ref>
== Аилазаашьа ==
Адин аилазаашьаҿы абарҭ ахәҭақәа алыркаауеит:<ref>Религиоведение, 2014.</ref>
* «адинтә хдырра», шьақәгылазар ауеит, иаабац (хаҭалатәи азнеишьа), аконцептуалтә ([[Бог|Анцәа]] изкну аҵара, аԥсҭазаашьа анормақәа, уҳәа уб. иҵ.);
* «адинтә усура», акульттәи акульт нҭыҵтәи ҳәа еиҟәшоуп;
* «адинтә зыҟазаашьақәа» (акульт, акульт нҭыҵтәи);
* «адинтә еиҿкаарақәа».
== Ахкқәа ==
[[Древнеегипетская религия|Ажәытәтәи Мысра]], [[История индуизма|Индиа]], [[Ажәытәӡатәи Еллынтәыла амифологиа|Бырзентәыла]], [[Древнеримская религия|Рим]], [[Мифология ацтеков|ацтекцәа]], [[Религия Майя|маиаа]], [[Германо-скандинавская мифология|ажәытәтәи агерманцәа]], [[Славянская религия|ажәытәтәи Урыстәыла]] рдинқәа рҿы анцәахәқәа рацәаны иҟан. ([[политеизм|политеизм]]).
[[Монотеизм|Амонотеизм]] — [[зороастризм|зороастризм]], [[иудаизм|аиудеизм]], [[Ақьырсианра|ақьырсианра]], [[ислам|аԥсылманра]], [[сикхизм|асикхизм]] уҳәа егьырҭ адинқәа рзы иҷыдоу ҟазшьоуп. Хыхь зыӡбахә ҳәаз адинқәа рхаҵаҩцәа ргәаанагарала, урҭ рцәырҵра Анцәа аԥааимбарцәа рахь иҟаиҵаз анырра иалҵшәоуп.<ref>{{книга|заглавие=Маски авторитарности: очерки о гуру. Монотеизм: универсальная абстракция|автор=Крамер Д., Олстед Д.|издательство=«[[Прогресс-Традиция]]»|место=М.|год=2002|страниц=408|isbn=5-89826-031-5}}{{Cite web |url=http://polbu.ru/kramer_authoritarian/ch60_all.html |title=Архивированная копия |access-date=2009-01-21 |archive-date=2013-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131115091821/http://polbu.ru/kramer_authoritarian/ch60_all.html |url-status=unfit }}</ref>
[[Пантеизм|Апантеизм]] — инақәыршәаны Адунеи (аԥсабара) Анцәеи еиԥшуп ҳәа иазнеиуеит. Апантеизм еиуеиԥшым ажәытәтәи адинтәи афилософиатәи школқәа ([[стоики|Астоикцәа]], уҳәа уб. иҵ.) рҿи абжьаратәи аамҭақәа рҵарақәа (шәахә. [[Спиноза|Аспиноза]], уҳәа уб. иҵ.) рҿи аларҵәара рыман. Апантеизм аелементқәа рацәаны иаҳԥылоит амырҭаҭратәи имырҭаҭратәыми ахаҵарақәа рҿы, иара убасгьы иахьатәи [[Религиозный синкретизм|асинкретизмтәи]] оккультизмтәи ҵарақәа рҿы: [[теософия|атеософиа]], [[Агни-йога|Агни-иога]], уҳәа уб. иҵ.
Иҟоуп иара убас «Анцәа дызмам адинқәа» (Мраҭашәаратәи адинҭҵааратә школқәа жәпакы рҿы ари ахшыҩҵак иарҭо аҵакы ала) — абстракттә [[идеал|идеал]] агәра агара: [[конфуцианство|аконфуцианизм]], [[даосизм|адаоизм]], [[буддизм|абуддизм]], [[джайнизм|аджаинизм]]. Ас еиԥш иҟоу адинқәа адин ахкқәа аетикатә динқәа ҳәа ирышьҭоуп.<ref>{{cite web |url=http://www.humanities.edu.ru/db/msg/46684 |title=Религия как связь с Богом |author=[[Пивоваров, Даниил Валентинович|Пивоваров Д. В.]] |work=Философия религии. Курс лекций. Часть первая. Лекция 3 |access-date=2009-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429224936/http://www.humanities.edu.ru/db/msg/46684 |archive-date=2009-04-29 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Книга|автор=Энтони Гидденс|заглавие=Социология|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5354010934|ответственный=под ред. В. Д. Мазо; пер. с англ. А. В. Беркова, В. П. Мурата, И. В. Ольшевского, И. Д. Ульяновой, А. Д. Хлопина|год=2005|язык=ru|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Едиториал УРСС|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5354010934/page/n465 466], 622|страниц=632|isbn=5-354-01093-4 (рус.)|isbn2=0-7456-2311-5 (англ.)}}</ref>
=== Аклассификациа ===
{{Main|Адинхаҵаратә еиҿкаарақәа рсоциологиатә классификациақәа}}
Иҟоуп хәнызқь инареиҳаны адинқәа. Адинҭҵааҩы [[Васильева, Елена Николаевна (религиовед)|Е.Н.Васильева]] иазгәалҭоит, адинқәа иҭбаау рыклассификациа аԥҵараҿы проблема хадас иҟоуп урҭ реиуеиԥшымра, ҷыдала, ҳара иаҳдыруа адинқәа убриаҟара еиԥшым, ихаз-хазуп, урҭ рзы шьаҭак аԥшаара залшом, даҽакала иуҳәозар, зегьы еицырзеиԥшу аҷыдарақәа рыԥшааруа уадаҩуп; Уи адагьы, адинқәа динамикала иҿио обектқәоуп, убри аҟынтә адинқәа рыклассификациаҿы, урҭ ҿиацыԥхьаӡа, хымԥада аԥсахрақәа алагалахоит; насгьы, зегьы раасҭа ихадоу, адин аилкаара — [[Религиоведение|адинҭҵаараҿы]] зегь реиҳа иуадаҩу усуп, уи азы аҵарауаа рыбжьара уажәгьы иаку гәаанагарак ыҟам.<ref name="Васильева" /><ref name="Кругосвет - Классификация религий">{{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/RELIGIYA.html|заглавие=Религия}} ''«В наше время существует более пяти тысяч религий. Для систематизации этого многообразия обычно выделяют типы религий по некоторым общим признакам. Бытуют различные типологические схемы»''.</ref><ref name="Васильева">{{Статья|автор=[[Васильева, Елена Николаевна (религиовед)|Васильева Е. Н.]]|заглавие=Проблемы классифицирования религий по конфессиональным различиям|ссылка=https://www.researchgate.net/publication/282075930_Problemy_klassificirovania_religij_po_konfessionalnym_razliciam|издание=European Journal of of Science and Theology|год=2014-01-01|том=10|страницы=38—43|archive-date=2018-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180812021640/https://www.researchgate.net/publication/282075930_Problemy_klassificirovania_religij_po_konfessionalnym_razliciam}}</ref><ref>Религиоведение, 2014, с. 220. «В прошлом существовало и поныне существует множество религий (как отмечалось ранее, их насчитывают около пяти тысяч и даже больше)»</ref>
Адинқәа реихшараан еиуеиԥшым азнеишьақәа ыҟоуп, урҭ рҟынтәи зегьы еицеиԥшны ирыдыркылаз ыҟам:<ref name="Кругосвет - Классификация религий" /><ref name="sfn-b77c00">Религии народов мира, 2013.</ref><ref>Религиоведение, 2014, с. 220. «Предложены разные типологические схемы и соответственно различают религии «языческие и откровенные», «естественные и богооткровенные», «натуралистические и супранатуралистические», «естественные и этические», «зависимости и свободы», «политеистические, генотеистические и монотеистические» и т. д.»</ref><ref>Аванесов, Проблема типологии религий. «В настоящее время в религиоведении всё ещё не существует общепринятой типологии (классификации) религий. Предлагаются многочисленный варианты систематизации религиозных форм; каждый из таких вариантов опирается на тот или иной критерий, представленный как наиболее предпочтительный и продуктивный. … Итак, существующие варианты типологии религий страдают серьёзными недостатками и зачастую не отражают реального положения дел в области религиозной жизни»</ref>
* «Анормативтә знеишьа» ааԥшуеит адинқәа «аҵабырги», «амци» ҳәа реихшараан. Ари зегь реиҳа ижәытәӡоу классификациоуп, аха аобективра аныԥшуа иҟам.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аеволиуциатә знеишьа» адинқәа рыҿиаратә етапқәа рыла еиҟәнашоит, ауаҩы изҳара иаҿырԥшзар ауеит. Абасала, [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Г. Гегель]] адинқәа еихшоит Адоуҳа ашьақәгылраҿы инарыгӡоз ароль ала:
** «Аԥсабаратә динқәа» (илаҟәу аҿиаратә ҩаӡараҿы иҟоуп): аџьнышра, Китаи, Индиа рдинқәа (абуддизмгьы уахь иналаҵаны), Мысра, Персиа, Сириа ажәытәтәи рдинқәа.
** «Адоуҳа-хаҭалатәи адинқәа» (ибжьаратәу аҩаӡараҿы иҟоуп): Аиудаизм, ажәытә бырзентәи, ажәытә римтәи рдинқәа.
** «Абсолиут- хаҭалатәи адин» (иреиҳау аҩаӡараҿы иҟоуп): ақьырсианра.<ref name="sfn-b77c00" /><ref>Аванесов, Проблема типологии религий.</ref>
Абри еиԥш иҟоу аклассификациа ҳадигалоит аиашадинхаҵаратә динҭҵааҩы [[А. Мень|А. Мен]], уи дазааиуеит абас еиԥш иҟоу алкаа, адинқәа зегьы ақьырсиан ԥхьатәи аҭоурых ауп, уи аҽазыҟаҵара ауп.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Агеографиатә знеишьа» адинқәа рыбжьара иҟоу аҭоурыхтәи агенетикатәи еимадарақәа хшыҩзышьҭра рнаҭоит. Ахәҭакахьала иалыркаауеит, «мраҭашәаратәи» ([[Ақьырсианра|ақьырсианра]], аԥсылманра, [[иудаизм|аиудаизм]]) насгьы «мрагыларатәи» ([[буддизм|абуддизм]], [[джайнизм|аџьаинизм]], [[сикхизм|асикхизм]], [[даосизм|атаоизм]], [[конфуцианство|аконфуцианизм]], [[синтоизм|асинтоизм]]). Иара убасгьы иалукаар ҟалоит Африкеи, Америкеи, Океаниеи, егьырҭ арегионқәеи рдинқәа.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аморфологиатә знеишьа», уи аҩнуҵҟа адинқәа еихшоуп аҵаки, аформеи, акульт аҟазшьеи, [[Нравственность|амораль]] ахь ирымоу азнеишьеи, уҳәа убас рыла. Изымҵаныҳәо аобиект инақәыршәаны адин шоит «амонотеизм» (анцәазаҵәра), «политеизм» (анцәарацәара) «генотеизм» (анцәақәа р[[иерархия|иерархиа]], иреиҳаӡоу Анцәа) «атеисттә динқәа» (иаҳҳәап, заатәи абуддизм, [[саентология|асиентологиа]]), «супратеизм» ([[Шанкара|Шанкара]] [[Монизм|амонисттә]] индуизм, еллинисттә [[космизм|космизм]]). Ари азнеишьа ашьаҭаркҩы [[Тайлор, Эдуард Бернетт|Е. Таилор]] иоуп.<ref name="Кругосвет" /><ref name="sfn-b77c00" />
* «Агенетикатә знеишьа» адинқәа рхылҵшьҭра хшыҩзышьҭра азнауеит, урҭ еиҩшоит «иԥсабаратәу (ажәлартә)», «иаарту адинқәа (ахатәы динқәа)» ҳәа. Актәиқәа аԥааимбарцәа ирыбзоураны акәымкәа, ауаажәларраҿы ицәырҵуеит, урҭ рахь иаҵанакуеит аҭоурыхԥхьатәи ахылҵшьҭратәи динқәа, еиуеиԥшым амилаҭтә динқәа, [[синтоизм|асинтоизм]], ма [[индуизм|аиндуизм]] реиԥш иҟоу. «Иаату адинқәа» ашьаҭаркҩы ихаҭара иадҳәалоуп, насгьы иԥсабаратәым аатра ма ахаҿы ааира афакт иазкуп; урҭ рахь иаҵанакуеит [[зороастризм|азороастризм]], абуддизм, ақьырсианра, аԥсылманра.<ref name="Кругосвет" /><ref name="sfn-b77c00" />
* «Аҭоурыхтә знеишьа» адин ауаажәларреи аетникеи рыҿиара аҩаӡара иаднаҳәалоит. Иҟоуп «ахылҵшьҭратә» динқәа (заатәиқәа, урҭ рахь иаҵанакуеит [[анимизм|анимизм]], [[тотемизм|атотемизм]], [[Религиозный фетишизм|афетишизм]], [[магия|анашана]]), «амилаҭтә» ([[индуизм|аиндуизм]], [[иудаизм|аиудаизм]], [[синтоизм|асинтоизм]], [[конфуцианство|аконфуцианизм]], уҳәа уб. иҵ.), «адунеитә» (амилаҭԥхьатәи, ақьырсианреи аԥсынманреи уҳәа уахь иналаҵаны). Хазы акатегориахь иаҵанакуеит «[[Синкретизм религиозный|асинкретисттә]]» динқәа, урҭ еиуеиԥшым акультурақәа ирыҵанакуа еиуеиԥшым адинтә елементқәа реилалара иабзоураны ишьақәгылеит (иаҳҳәап, афро-қьырсиантә уахәамақәа). Иазгәаҭатәуп еиуеиԥшым аамҭақәа рзы динк аҵанакуазар шауа амилаҭтә, адунеитәи, мамзаргьы ахылҵшьҭратә.<ref name="Кругосвет" /><ref name="sfn-b77c00" /><ref>Религиоведение, 2014, с. 220. «С учётом историко-стадиальных этапов развития этносов выделяют родоплеменные и народностно-национальные религии. От этих типов отличают мировые религии»</ref><ref>Аванесов, Проблема типологии религий. «Представляясь наиболее простой, очевидной и удобной, данная классификация страдает существенными недостатками. «Количественная» (внешняя, поверхностная) мерка не может ничего сообщить о «качестве» религии, о её сущности и главных принципах. В этом случае оказываются принадлежащими к одному классу такие принципиально различающиеся по содержанию религии, как христианство и буддизм; с другой стороны, такие однотипные религии, как иудаизм и ислам, оказываются помещёнными в разные группы. Кроме того, существуют такие религии, которые не могут быть названы ни национальными, ни мировыми в точном смысле слова (например, конфуцианство, сложившееся как национальная религия Китая, но затем получившее распространение также в Японии и Корее)»</ref>
* «Аишьҭагылашьатә знеишьа» — «иԥсхьоу адинқәа» (ажәытәан иҟаз) «зыԥсы ҭоу адинқәа» (уажәы иҟоу) ҳәа аихшарала ишьақәгылоуп. Иахьатәи адинқәа рҟны, хазы категорианы иалыркаауеит «[[новые религиозные движения|иҿыцу адинтә еиҿкаарақәа]]».<ref name="Кругосвет о живой религии">{{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/RELIGIYA.html|заглавие=Религия}} ''«Религии подразделяются на „мёртвые“ и „живые“ (современные). К первым относятся исчезнувшие религии, например, верования древних индейцев, египтян, которые оставили после себя множество легенд, мифов и памятников древней культуры»''.</ref><ref name="sfn-b77c00" />
* «Асоциалтә знеишьа» — адин адунеии ауаҩи рахь иамоу азнеишьа аанарԥшуеит. Иалыркаауеит «адунеи здызкыло» «адунеи мап ацәызкуа», «адунеи шьақәзырӷәӷәо». Иҟоуп иара убас «аиқәырхаратә динқәа», уаҟа ӷәӷәала иҿианы иҟоуп [[Сотериология|аиқәырхаратәи ахҿыхратәи знеишьақәа]], уи инақәыршәаны ауаҩы данԥслак ашьҭахь иеиқәырхара алыршахоит, аха уи ҭагылазаашьақәак ирхьыԥшуп. Насгьы, [[спасение|аиқәырхара]]тә динқәа, аиқәырхаратә лҵшәа аҟазшьеи ахырхарҭеи шьаҭас иҟаҵаны, х-гәыԥкны еихшоуп:<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[Аскеза|Аскетизм]] адинқәа» аиқәырхара егьи адунеи аҿы (анырцә)ирбоит, урҭ ргәаанагарала, ауаҩы адгьыл аҿы имам, иоур злымшо ахьиоуа ҭыԥуп. Аскетизм мҩа, даҽакала иуҳәозар, адунеитә мазарақәеи агәахәарақәеи мап рыцәкра, адгьылтә ԥсҭазаараҿы амчреи азакәанқәеи риааира роуп. Ари акатегориахьы иаҵанакуеит ақьырсианра.<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[эскапизм|Аескапизм]] адинқәа» (анг. быз. аҟынтә. «escape» — абналара, ахеиқәырхара, ахақәиҭхара) ахеиқәырхара алыршахоит ахақәиҭра аҭагылазаашьаҿы ҳәа иазнеиуеит, аматериалтә дунеи бзиарак аанагар алшом ҳәа агәра ганы, убри аҟнытә ари адунеи аҿы ахақәиҭра ада узышьҭалаша акагьы ыҟам (ари аҭагылазаашьа лассы-лассы иашьҭоуп [[Нирвана|агәыраҳаҭра]], зегь азеиԥшзаара, [[Атараксия|атараксиа]] ҳәа). Ари акатегориахь иаҵанакуеит абуддизм.<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[Гетерономия (философия)|Агетерономиа]] адинқәа» (ажәытә бырзен бызшәа аҟынтә ἕτερος — «егьырҭ», νόμος — «азакәан») ишьақәдырӷәӷәоит Анцәа адунеи аҿы иҟоу амч зегьы имоуп ҳәа, убри аҟнытә, ахеиқәырхаразы, ауаҩы Анцәа ишьақәиргылаз азакәанқәеи аԥҟарақәеи дрықәныҟәар ихәҭоуп. Арҭ адинқәа рахь иаҵанакуеит аиудизм, насгьы аԥсылманра.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Афеноменологиатә знеишьа» адинқәа ауаҩы иԥсҭазаараҿы иузеиҟәымҭхо феноменны иԥхьаӡоуп. Еиҳа еицырдыруа ҳәа иԥхьаӡоуп Голландиатәи аҵарауаҩ [[Ван дер Леув, Герард|Г. Ван дер Леу]] иҟаиҵаз афеноменологиатә классификациа, уи анаҩстәи адинқәа рыхкқәа аликааит: «азаҵәреи доуҳала аизҳареи» рдинқәа (Ажәытәтәи Китаи XVIII ашә. иҟаз адеизми), «ақәԥара» адинқәа (зороастризм), «аҭынчра» адинқәа (иарбан динзаалакгьы рҿы иахԥылоит амистицизм аформа аманы) «агәҭынчымзаара», мамзаргьы «атеизм» (уигьы иҷыдоу формақәа амоуп, аха адинқәа зегьы рҿы иаҳԥылоит), «амчреи аформеи» рдин (Ажәытәтәи Бырзентәыла); «ҵыхәаԥҵәара змами аскетизми» рдинқәа (Индиа адинқәа); «[[Шуньята|аҭацәреи]] арыцҳашьареи» рдин (абуддизм); «агәазыҳәареи азыӡырҩреи» рдин (аиудаизм); «аҳаракыреи аԥхашьареи» рдин (аԥсылманра); «абзиабара» адин (ақьырсианра).<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аетнолингвистикатә знеишьа» еиқәиршәеит [[Религиоведение|адиныҭҵаара]]ҿы [[Сравнительный метод|аиҿырԥшратә метод]] ашьаҭаркҩы [[Мюллер, Фридрих Макс|Макс Миуллер]] уи агәра ганы дыҟан «абызшәеи, адинхаҵареи, амилаҭи» рыбжьара аимадара ыҟоуп ҳәа, уахь иԥхьаӡон «аритә (индоевропатәи) адинқәа» аславианцәа, анемеццәа, акельтцәа, аџьамцәа, абырзенцәа, аримлианцәа рдинқәа Индиаа рдинқәа нарылаҵаны, Абиблиа амчра шьаҭас измоу Мрагылара Ааигәа адинқәа (аиудаизм, ақьырсианра, аԥсылманра) «семиттәи ([[Авраамические религии|абраамтәи]]) адинқәа» ҳәа ирышьҭоуп.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Астатистикатә знеишьа» шьаҭас иамоуп [[Эмпирические данные|аемпирикатә дыррақәа]], иаҳҳәап: ахаҵаҩцәа рхыԥхьаӡара, урҭ ауааԥсыра зегьы рҟынтәи заҟа процент ыҟоу, рықәреи ахаҵатә аԥҳәыстә еилазаареи, ргеографиатә еихшара. Уи еиҳарак рхы иадырхәоит, адинқәа рышьҭанеицәа рхыԥхьаӡарала реихшараан. Ари азнеишьа уадаҩраны иамоуп адинхаҵаратә критериа ахьаԥҵатәу.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аҳәынҭқарратә-закәантә знеишьа» иалнакаауеит аҳәынҭқарра «зыдгыло», аҳәынҭқарра «зыдгылам» , иара убасгьы аҳәынҭқарра «неитралла» изызнеиуа адинқәа. Иҟоуп [[государственная религия|аҳәынҭқарратә статус змоу адинқәа]], насгьы аҳәынҭқарратә документқәа рыла зыстатус шьақәырӷәӷәам адинқәа.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аиҿкааратә знеишьа» шьаҭас иамоуп аиҿкааратә ҩаӡара инақәыршәаны адинқәа реихшара «ӷәӷәала ацентрализациа зызу», «иԥсыҽны ацентрализациа зызу», «адецентрализациа зызу» ҳәа. Адинтә еиҿкаарақәа рыҩаӡара инақәыршәаны еихшоуп «ауахәамақәа», «асектақәа», «акультқәа» ҳәа. Иҟоуп адинтә еиҿкаарақәа рышьақәгылара апроцесс аан ах-етапк ирхысыз: «ахаризматикатә культ» инаркны «асекта» ахь, анаҩс «ауахәама» ахь. {{Main|Адинхаҵаратә еиҿкаарақәа рсоциологиатә классификациақәа}}
** «[[Церковь (институт)|Ауахәама]]» зегь реиҳа ихаҭәаахьоу динтә еиҿкаара хкыуп, социалтә институтуп, авторитартә аиерархиатә напхгара амоуп, занааҭла иазыҟазҵо адиннапхгаҩцәа ыҟоуп, адинытә мораль анормақәа рсистема еилыкка ишьақәгылоуп, иамоуп узхымԥо аԥҟарақәа, амазарақәа, асанкциақәа. Иалкаау динтә ҭагылазаашьак аҿы ииз ауахәама даднаҳәалоит. Лассы-лассы ауахәама аҳәынҭқарратә мчра иадҳәалоуп ([[государственная религия|аҳәынҭқарратә уахәама]]).<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[Секта|Асекта]]» ҳәа изышьҭоу ауахәама иацәхьаҵыз динтә еиҿкаароуп. Уи ианыԥшуеит ахатәы динхаҵара, адунеи егьырҭ адинқәеи рҟәыҭхара, насгьы урҭ ргәрагара ада ииашоу акы ыҟам ҳәа азнеира. Асекта ахь аҵанакра адинхаҵара аиҭакра иалҵшәоуп.<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[Харизматический культ|Акульт (ахаризматикатә культ)]]» — ахаризматә ҟазшьа змоу ауаҩы икәша аҽеидкылара абзоурала ицәырҵыз динтә еиҿкаароуп. Акульт иамаӡам иҿиахьоу адинтә доктрина, уи шьаҭас иамоуп акульт анапхгаҩы анцәа иҟазшьа имоуп ҳәа агәрагара, насгьы иалкаау алахәылацәа рыҟазаара.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аирархиатә знеишьа» Урыстәылатәи адинҭҵааҩы [[Пучков, Павел Иванович|П.И.Пучков]] адинқәа реихшараан ихы иаирхәеит. Аиерархиа аҩадатәи аҩаӡараҿы иҟоуп П. И. Пучков «адинқәа (ажәа аҵакы ҭшәала)» мамзаргьы «адин ҷыдақәа» ҳәа зыхьӡиҵо ауаажәларрақәа (иаҳҳәап, ақьырсианра, аԥсылманра, аиндуизм, уҳәа убас иҵегьы). Аҩбатәи аҩаӡараҿы иҟоуп «ахырхарҭақәа» — , акыр шықәса раахыс ишьақәгылахьоу, еиуеиԥшым адинқәа рыҟәша дуқәа (иаҳҳәап, [[протестантизм|апротестантизм]], [[православие|аиашадинхаҵара]], [[католицизм|акатолицизм]], [[шиизм|ашиизм]]). Ахԥатәи аҩаӡара «амҩасра», урҭ егьырҭ аиҿкаарақәа раасҭа еиҳа аҩныҵҟала еизааигәоуп (иаҳҳәап, [[баптизм|абаптизм]], [[алавизм|алавизм]]). Аҵыхәтәантәи, аԥшьбатәи аҩаӡара «[[Деноминация (религия)|аденоминациа]]» еиднакылоит адогмақәеи акультқәеи рыла иузеиҩымдыраауа, лассы-лассы еицырзеиԥшу анапхгара змоу адинтә еилазаарақәа (иаҳҳәап, [[Южная баптистская конвенция|Аахыҵтәи абаптисттә конвенциа]], [[Католическая церковь|Римтәи-акатоликтә уахәама]], [[Русская православная церковь|Урыстәылатәи аиашахаҵаратә уахәама]]).<ref name="sfn-b77c00" />
* «Адогматикатә (адинҵаратә) знеишьа» адинқәа еицырзеиԥшу адинҵаратә принципқәа рыла еихшоуп. Ас еиԥш аклассификациа ахкқәа рацәоуп:
** Иреиҳау Аԥсы (Анцәа) ауаҩы дшизыҟоу. Иаҳҳәап, [[буддизм|абуддизм]] аҿы Анцәа дыҟоуп, аха ауаҩы дизааигәахом, дахьирхәӡом, мамзаргьы аџьшьара ииҭом. Ақьырсианраҿы Анцәа дыҟоуп, ауаҩы диацәажәар илшоит, насгьы илшоит дахьирхәлар, ма аџьшьара ииҭалар. [[баптизм|Абаптизм]] аҿы Анцәеи ауаҩы рыԥсы акы ауп. [[ислам|Аԥсылманра]]ҿы Анцәа еснагь ауаҩы изааигәара дыҟоуп, еснагь напхгара изиуеит, есминуҭ ихымҩаԥгашьа ахәшьара аиҭоит.<ref name="sfn-b77c00" />
** Адинҵараҿы идинтәыми адоуҳатәии ҳәа аиҟәыҭхара алышара. [[Хантингтон, Сэмюэл Филлипс|Семиуел Хантингтон]] ашәҟәы «[[Столкновение цивилизаций|Ацивилизациақәа реиҿагылара]]» аҟны ишазгәеиҭаз ала, акатолицизми апротестантизми рҿы Анцәеи акесари, ауахәаматәи иуахәаматәыми, адоуҳатәи аматериалтәи еиҟәыҭхоуп; аиндуизм аҿгьы идинтәыми адоуҳатәи амчрақәа еиҟәыҭхоуп, аха идинтәым амч акомпетенциа ԥкуп адин ахьчарала. Аԥсылманра, аламаизм, аконфуцианизм, асинтоизм рҿы адоуҳатәи идинтәыми амчқәа еиҟәыҭхаӡом. Семиуел Хантингтон ишиҳәаз ала, «аԥсылманраҿы Анцәа акесар иоуп, Китаи Иапониеи — акесар д-Нцәоуп».<ref name="sfn-b77c00" />
** Ҳазшаз Анцәа дыҟоуп, ма дыҟаӡам ҳәа агәаанагара ала. «Аметафизикатә динқәа» рҿы (урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[Ақьырсианра|ақьырсианра]], [[иудаизм|аиудаизм]], [[ислам|аԥсылманра]], [[сикхизм|асикхизм]], уҳәа убас иҵ.) ирҳәоит Ҳазшаз-Анцәа ҳдунеи шишаз, ауаҩгьы уахь дналаҵаны. «Аемпирикатә динқәа» рҿы ([[буддизм|абуддизм]], [[даосизм|адаоизм]], [[джайнизм|аџьаинизм]], [[синтоизм|асинтоизм]], [[конфуцианство|аконфуцианизм]], уҳәа убас иҵ.) Ҳазшаз-Анцәа иҟазаара мап ацәыркуеит, мамзаргьы уи ихадоу ароль наигӡом ҳәа иахәаԥшуеит.<ref name="sfn-b77c00" />
** Ауаҩытәыҩса иԥсҭазаара аҵаки ахықәкиқәеи реилыркаарала, адунеии ауаҩи напхгара рызҭо амчқәа инарықәыршәаны адинхаҵарақәа традициала еиҩыршоит «амырҭаҭратә», «атеисттә» ҳәа.
*** «[[Теизм|Атеисттә]]» (абырзен быз. аҟынтә Θεός — «[[Бог|Анцәа]]») адинқәа «агәаартратә динқәа» ҳәа ицәырҵит, урҭ шьаҭас ирымоуп ԥсы зхоу акы — Анцәа адунеи аҿы амчра зегьы ахьимоу.<ref name="sfn-b77c00" />
*** «[[Язычество|Амырҭаҭратә]]» динхаҵарақәа цәырҵит шәышықәсалатәи ауаатәыҩса рҭоурых («иԥсабаратәу адинхаҵарақәа») апроцесс аан, адунеи аҿы иреиҳаӡоу принципны ирыԥхьаӡоит адунеитә иашара апринцип, уи инақәыршәаны ауаҩы иоуа аџьшьарақәеи дзықәшәо ахьырхәрақәеи анс акә, арс акә иқәнаганы дақәшәоит. Ари аҩыза аиашара анагӡара алыршахоит, акы, аиашара адунеизегьтәи азакәан иабзоураны. Иҩбахазгьы, иерархиала, ма еилататаны ишьақәгылоу Анцәақәа ргәазыҳәарала, иреиҳаӡоу Анцәа далархәны, ма иара ида, «[[Дуализм (религия)|дуалистикала]]» (анцәа бзиақәеи анцәа цәгьақәеи), «[[Монизм|амонистикала]]» (нцәахаҵаратә лагамҭак ала), мамзаргьы «[[Плюрализм (философия)|аплиуралистла]]» (аус еицызуа афакторқәа жәпакы). Амырҭаҭраҿы еиҳарак иаҳәоит анцәақәа рацәаҩны рымчра («[[политеизм|аполитеизм]]») атәы, аха дазхарҵар алшоит нцәа заҵәыкгьы («[[монотеизм|амонотеизм]]»), аҵыхәтәантәи аан амчра зегьы иара имам, егьырҭ адунеитә мчқәа рыла иԥкуп.<ref name="sfn-b77c00" />
== Ацәырҵра ==
{{Main|Акогнитивтә динҭҵаарақәа}}
[[Файл:The Evolution of Religion.jpg|thumb|700 px|Адинхаҵара аеволиуциа]]
Ирацәоуп
адинқәа рыцәырҵра иазку атеориақәа, уахь иаҵанакуеит:<ref>[http://www.nntu.nnov.ru/RUS/fakyl/VECH/metod/hist_relig/chapter01.htm Возникновение религии. Древнейшие формы религиозных верований] {{Wayback|url=http://www.nntu.nnov.ru/RUS/fakyl/VECH/metod/hist_relig/chapter01.htm |date=20131006124816 }} // ''Чайковский А. Е., Капочкина Н. А., Кудрявцев М. С.'' История религий. Учебное пособие. — Нижний Новгород: [[Нижегородский государственный технический университет]], ''2001''.</ref><ref>[https://books.google.com.ua/books?hl=ru&lr=&id=Tk_aXfs3NM8C&oi=fnd&pg=PA5&dq=происхождение+религии&ots=ydejjSmOII&sig=xCbySS-Oqj_-AGe_7VSN2LqdeVk&redir_esc=y#v=onepage&q=концепции%20о%20происхождении%20религии&f=false История религий] {{Wayback|url=https://books.google.com.ua/books?hl=ru&lr=&id=Tk_aXfs3NM8C&oi=fnd&pg=PA5&dq=%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%B8&ots=ydejjSmOII&sig=xCbySS-Oqj_-AGe_7VSN2LqdeVk&redir_esc=y#v=onepage&q=концепции%20о%20происхождении%20религии&f=false |date=20220316042255 }}, [[Крывелёв, Иосиф Аронович]]</ref><ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskoe-izuchenie-religii-v-duhovno-akademicheskoy-traditsii-v-dorevolyutsionnoy-rossii/viewer Историческое изучение религии в духовно-академической традиции в дореволюционной России] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskoe-izuchenie-religii-v-duhovno-akademicheskoy-traditsii-v-dorevolyutsionnoy-rossii/viewer |date=20191229105336 }}, [[Антонов, Константин Михайлович (философ)|Антонов, Константин Михайлович]]</ref>
* «Адинхаҵаратә ([[Ақьырсианра|ақьырсиантә]])»: ауаҩы Анцәа дишеит, [[грехопадение|агәнаҳа]] ҟаиҵаанӡа дышиашоу диацәажәон. Агәнаҳа ашьҭахь, [[Бог в христианстве|Анцәеи]] ауаҩи реимадара ԥҵәан, аха Анцәа ихы ааирԥшуан [[Откровение|агәаартрақәа]] рҿы, амаалықьцәеи, [[пророк|аԥааимбарцәеи]], Ацәа ицәырҵреи рыла. Ауаҩы, иара убас, имоуп алшара иимбо Анцәа изхьаԥшра ([[молитва|аматнеирақәа]] рҿы) ма, абжьаҟазацәа рыла дышиашоу ихы имадара. [[Политеизм|Аполитеизм]] раԥхьатәи [[монотеизм|амонотеизм]] маҷ-маҷ ацәхьаҵра иалҵшәоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.
* «Абжьаратә», гагкахьала, ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырратә дыррақәеи ауаажәларратә цәаныррақәеи ҵаргәас ирымоуп, даҽа ганкахьалагьы, адунеии ауаҩи Анцәа ишишаз иазку [[авраамические религии|авраамтәи адинқәа]] рпостулат хада иаҵанакуа, уи ашьҭахь (еиҳарак агәнаҳа аныҟала иахҟьаны) ауаҩы зынӡа ихашҭит иара иацәажәара, уимоу иара дшыҟоугьы. Уи ҿыц Анцәа иахь амҩа иԥшаар акәхеит, убри аҟынтә динс иҟоу зегьы Анцәа иахь узырхынҳәра амҩа аԥшаара ауп. Ари ахәаԥшышьа [[прамонотеизм|апрамонотеизм]] аконцепциа иақәшәон, уи инақәыршәаны адин ауаатәыҩсатә еилазаараҿы еснагь иҟан, уи адагьы, раԥхьаӡа амонотеизм аформа аман, анаҩс ажәларқәа жәпакы рҿы уи ыӡит, атотемизми, амырҭаҭра, егьырҭ имонотеизмтәым адинқәа рахь ииасит. Апрамонотеизм аконцепциа шьақәиргылеит Шотландиатәи аҵарауаҩ, ашәҟәыҩҩы Е. Ланг, анаҩс уи 12-томк рыла ишьақәгылоу акатоликатә ԥшьаҩы, антрополог, алингвист [[Шмидт, Вильгельм (этнограф)|У. Шмидт]] иҩымҭа «Анцәа изку аидеиа ахыҵхырҭа» аҿы иацҵан. Аха ԥыҭрак ашьҭахь акритика азун. [[Крывелёв, Иосиф Аронович|И. А. Крывелев]] излеиҳәо ала, Вильгельм Шмидт иусумҭаҿы агхақәа ыҟоуп. Шмидт данԥсы ашьҭахь, иҵаҩцәа, [[Журнал Антропос|ажурнал «Anthropos»]] акәша рҽеидыркылоит, иусумҭа аревизиа азура рҽазыршәеит, аха мап ацәыркит , апрамонотеизм акәымкәа, [[пратеизм|апратеизм]] динхаҵара хадас иҟоу ҳәа иԥхьаӡаны.<ref>''[[Шмидт, Вильгельм (этнограф)|W. Schmidt.]]'' Der Ursprung der Gottesidee. V.1-12. 1912—1955</ref><ref>Jensen, Adolf E., ''Myth and Cult among Primitive Peoples''.</ref><ref>''[[Элиаде, Мирча|Eliade Mircea]]'', «The Quest for the 'Origins' of Religion». — P. 162; ''[[Элиаде, Мирча|Eliade Mircea]]'', Patterns in Comparative Religion. — P. 54—58</ref><ref>Jacques Waardenburg, ''Reflections on the Study of Religion'' [https://books.google.ru/books?id=51BCQyxdclMC&lpg=PA221&ots=LTGsfqp42D&dq=urmonotheismus%20rejected&hl=ru&pg=PA221#v=onepage&q=urmonotheismus&f=false p. 221] {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=51BCQyxdclMC&lpg=PA221&ots=LTGsfqp42D&dq=urmonotheismus%20rejected&hl=ru&pg=PA221#v=onepage&q=urmonotheismus&f=false |date=20171005051038 }}.</ref><ref>''[[Крывелёв, Иосиф Аронович|Крывелёв И. А.]]'' Прамонотеизм // [[Большая советская энциклопедия]].</ref>
* «[[Эволюция|Аеволиуциатә]]»: иԥсабаратәым џьара акы агәрагара цәырҵуеит ахшыҩ аҿиара иҷыдоу аҩаӡараҿы, иаҳбо аԥсабаратә феноменқәа рационалла ахҳәаа аҟаҵара ахьалымшо азы. Аҭоурыхԥхьатәи ауаҩы ацәырҵрақәа зегьы аҵаҵӷәы змоу цәырҵран иԥхьаӡон, аԥсабаратә мчқәа рцәырҵра адоуҳа агәаҳәара иарҿиоз акакәны дахәаԥшуан, уи ауаҩы иаҵкыс еиҳа иӷәӷәоу хшыҩлатәи принципуп. Ауаҩы ицәаныррақәеи иусқәеи еиҳа иҳараку амчра иадырҳәалон, насгьы урҭ амчқәа реизыҟазаашьақәа рмодель ауаатәыҩсатә еилазаара иақәшәо аиҿкаара иаҿырԥшын. Абри ахәаԥшышьала, адин еиҳа имариоу аформақәа рҟынтәи еиҳа иуадаҩу аформақәа рахь инеит: раԥхьа иҟан апреанизм, анаҩс [[анимизм|анимизм]], [[тотемизм|атотемизм]], [[политеизм|аполитеизм]], аҵыхәтәан [[монотеизм|амонотеизм]] (шәахә. [[Антропология религии|адин антропологиа]]). Уи адагьы, адинтә хдырра аҿиара ауаажәларраҿы аморалтә принципқәа арӷәӷәеит, уи алагьы аҭышәынтәалара еизнарҳаит, уи, анаҩс, аиндаҭларатә ԥыжәара анаҭон, насгьы ауаажәларрақәа рыбжьара аԥсабаратә алхрала ирӷәӷәахеит. Hervey C. Peoples егьырҭ иколлегацәеи рҳәамҭала, ауаатәыҩсатә еилазаарақәа рҿы еиуеиԥшым адинтә хәаԥшышьақәа рылаҵәара иаанарԥшуеит аеволиуциатә ҟазшьа шрымоу. Аха заатәи адунеихәаԥшышьақәа рҷыдарақәеи, урҭ рыҿиара аишьҭаргылашьеи аҭҵаарадырра иаздыруам.<ref>Dhavamony Mariasusai. Phenomenology of religión. [[Папский Григорианский университет|Editrice Pontificia Università Gregoriana]], 1973. — P. 60—64 — ISBN 88-7652-474-6</ref><ref name="HG" /><ref name="HG">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4958132/ Hunter-Gatherers and the Origins of Religion] {{Wayback|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4958132/ |date=20190808214159 }}, Human Nature. 2016; 27: 261—282, Hervey C. Pavel Duda, Frank W. Marlowe</ref>
: Адинтә гәрахаҵарақәа зегьы рыруадаҩра агәаанагара раԥхьаӡа акәны иалазгалаз [[Эдуард Тайлор|Е. Таилор]] иоуп, уи адин раԥхьатәи аформа [[анимизм|анимизм]] ауп ҳәа агипотеза шьақәиргылеит. Анаҩс, Таилор ихәыцрақәа ирыцҵахеит [[Фрэзер, Джеймс Джордж|Џь. Фреизер]] ([[магия|анашана]] адин раԥхьатәи иахыҵхырҭаны), Р. Маретти, Л. И. [[Штернберг, Лев Яковлевич|Штернберги]] ([[аниматизм|аниматизм]] аамҭа, аԥсабара зегьы аԥсы аҭалара), [[Леви-Брюль, Люсьен|Л. Леви-Бруль]] (аҭоурыхԥхьатәи алогикаԥхьатәи [[мистицизм|амистицизм]]) русумҭақәа рҿы. Иахьатәи аамҭазы анашанеи, адини, аҭҵаарадырреи револиуциатә еишьҭагылара атеориа мап ацәыркуеит. Даҽа ганкахьалагьы, иахьатәи аҭҵаарақәа иаадырԥшуеит адинқәеи агәрагарақәеи рыҿиара аеволиуциатә ҟазшьа шамоу: [[анимизм|анимизм]] инаркны [[монотеизм|амонотеизм]] ахь. Убри аамҭазы, еиҟәыҭханы иҟоу [[пантеон|апантеонқәа]] рцәырҵра, насгьы [[Спас Вседержитель|Зегьы зымчу Анцәа заҵәык]] иоуп ҳәа аконцепциа ауаажәларра рсоциалтә еволиуциа иақәшәон: ашәарыцаҩ-еизгаҩцәа реиҟарара инаркны (75-100 нызқь шықәса ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа) ақыҭанхамҩатә цивилизациақәа рсоциалтә стратификациа аҟынӡа (7-10 нызқь шықәса ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа).<ref name="Britannica ">[http://britannica.com/biography/James-George-Frazer Sir James George Frazer] {{Wayback|url=http://britannica.com/biography/James-George-Frazer |date=20190430051507 }} // [[Энциклопедия Британника|Encyclopædia Britannica Online]]. Encyclopædia Britannica Inc., 2015.{{oq|en|the evolutionary sequence of magical, religious, and scientific thought is no longer accepted}}</ref><ref name="HG" /><ref name="HG" />
Иара убас, [[марксизм|Марксизм]] ашьаҭаркҩцәагьы иаԥырҵеит аконцепциа, уи инақәыршәаны адин иашьаҭоуп ауаҩы ииашаҵәҟьоу имчыдара, есыҽнытәи иԥсҭазаараҿы иаҳԥыло, раԥхьаӡа аԥсабаратә, нас асоциалтә феноменқәа рҿаԥхьа ихала иусқәа рырманшәалара шилымшо ала иааԥшуа. Аларҵәара амоуп еицырдыруа ахшыҩҵара «[[опиум народа|адин ажәлар ропиум ауп]]».<ref>''«Религия — это вздох угнетённой твари, сердце бессердечного мира, подобно тому как она — дух бездушных порядков. Религия есть опиум народа»'' — ''[[Маркс, Карл|Маркс К.]], [[Энгельс, Фридрих|Энгельс Ф.]]'' Сочинения, т. 1, с. 415.</ref><ref>Семёнов, 2002.</ref>
Иахьа [[палеолит|апалеолит]] аамҭа иазкны иҳаму адыррақәа рыла, ари апериод анҵәамҭазы, ажәытәуаа адин, мамзаргьы адоуҳатә еизыҟазаашьақәа ҳәа ҳзышьҭоу дырҿиеит. Ус шакәу ҳдырбоит усҟантәи аамҭазы ирымаз ауаҩы анышә иамадара иадҳәалоу ақьабзи аҳаԥқәа рҿы ахаҳәқәа рҟны иҭырхыз асахьақәеи. Иҟалап ауаа агәра ргозҭгьы аԥсабараҿы Анцәақәа, ма анцәахәқәа нхоит ҳәа, мамзаргьы еиуеиԥшым амаҭәарқәеи аҭыԥқәеи, иаҳҳәап, ахрақәа, ма абнақәа, рхаҭақәа рыԥсы ҭоуп ҳәа. Адинтә гәрахаҵарақәеи аҵасқәеи — ҳхаҿы иааҳгар ҳалшоит — асоциалтә еиҿкаара шьақәдыргылеит, ауаажәларрақәа еидкыло, урҭ русура алҵшәа еиӷьыртәит.<ref name="McClellan">{{Книга| автор=McClellan| ссылка=https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC&printsec=frontcover| заглавие=Science and Technology in World History: An Introduction| место=Baltimore, Maryland| издательство=[[Johns Hopkins University Press]]| год=2006| isbn=0801883601| archive-date=2020-02-06| archive-url=https://web.archive.org/web/20200206025809/https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC&printsec=frontcover#PPA11}} [https://books.google.ru/books?id=aJgp94zNwNQC&lpg=PP1&hl=ru&pg=PA11#v=onepage&q&f=false Page 11] {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=aJgp94zNwNQC&lpg=PP1&hl=ru&pg=PA11#v=onepage&q&f=false |date=20180313092234 }}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=3tS2MULo5rYC&pg=PA162&dq=Uniquely+Human+cognitive-linguistic+base&ei=nNUeR9fmBo74pwKwtKnMDg&sig=3UsvgAnE5B-vzb55I6W6OqqhJy4|заглавие=Uniquely Human|автор=Phillip Lieberman|isbn=0674921836|год=1991|archive-date=2015-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403045303/https://books.google.com/books?id=3tS2MULo5rYC&pg=PA162&dq=Uniquely+Human+cognitive-linguistic+base&ei=nNUeR9fmBo74pwKwtKnMDg&sig=3UsvgAnE5B-vzb55I6W6OqqhJy4}}</ref><ref name="Kusimba 2003 285">{{Книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=xCa5zfefWVUC&printsec=frontcover&vq=Middle+Paleolithic&rview=1&source=gbs_summary_r |заглавие=African Foragers: Environment, Technology, Interactions |автор=Kusimba, Sibel |год=2003 |издательство=Rowman Altamira |isbn=075910154X |pages=285 |archive-date=2015-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403055936/https://books.google.com/books?id=xCa5zfefWVUC&printsec=frontcover&vq=Middle+Paleolithic&rview=1&source=gbs_summary_r#PPA133,M1 }}</ref><ref name="ScienceDaily">[https://web.archive.org/web/20061209060050/http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061130081347.htm World’s Oldest Ritual Discovered — Worshipped The Python 70,000 Years Ago] // ScienceDaily, 30.11.2006</ref>
Аҵарауаа шьоукы зынӡаск мап ацәыркуеит адинхаҵара ҟалаанӡатәи аамҭа ыҟан ҳәа агәаанагара, ргәаанагара шьақәдырӷәӷәарц азы ирҳәоит «ҳаамҭазтәи аетнографиа иаздырӡом жәларыкгьы, аимшьҭракгьы адинтә традициа змам, адинхаҵара ҟалаанӡатәи ажәлар» ҳәа.<ref>Зубов, 2006.</ref>
Аха аҵарауаа даҽа џьоукы ргәы иаанагоит, адин ауаҩы иҟазшьаҷыдоуп ҳәа ишьақәдырӷәӷәо акритика аҿаԥхьа имчыдоуп ҳәа. Урҭ ргәаанагарала, адинхаҵара ҟалаанӡатәи аамҭа акырӡа ицон, [[неандерталец|анеандерталец]] дшьақәгылаанӡа. Урҭ рҟынтә џьоукы ргәы иаанагоит адинытә гәаанагарақәеи аҵасқәеи рыҟазаара аазырԥшуа адыргақәа рацәаны, насгьы агәра угартә ицәырҵит хыхьтәи апалеолит аамҭазы мацара ҳәа (40-18 нызқь шықәса раԥхьа). Адинхаҵаратә ҵасқәа рцәырҵра аамҭа аилкаара ӷәӷәала иадҳәалоуп уаанӡа «ишьақәгылаз ауааи» ([[архантроп|архантропцәеи]] [[палеоантроп|апалеоантропцәеи]]) аҭоурыхԥхьатәи ауаа ҳаамҭазтәи иреиԥшқәаз (анеоантропцәа, [[Homo sapiens|Homo sapiens]]) реиԥшымзаареи реиҟәыҭхареи ралкаара апроблема, урҭ иреиуан хыхьтәи апалеолит иаҵанакуаз ауаа, [[кроманьонец|акроманионцәа]] ҳәа изышьҭаз.<ref name="Regnarmir" /><ref name="Regnarmir">Глава 1. Археологические памятники истории религии // ''[[Токарев, Сергей Александрович|Токарев С. А.]]'' Религия в истории народов мира. — М.: [[Политиздат]], 1964. — 559 с.</ref><ref>[http://www.verigi.ru/?book=210&chapter=4 Глава 1 / Проблема дорелигиозной эпохи] {{Wayback|url=http://www.verigi.ru/?book=210&chapter=4 |date=20140202132535 }} // ''[[Угринович, Дмитрий Модестович|Угринович Д. М.]]'' Искусство и религия. — М.: [[Политиздат]], [[1982|1982]].</ref>
Франциатәи антрополог [[Буайе, Паскаль|Паскаль Буаие]] иазгәеиҭоит адинхаҵареи/мамзаргьы иԥсабаратәым амчқәа рыгәрагара Адгьыл аҿы иҟоу ажәларқәеи аимшьҭрақәеи зегьы рҿы ишыҟоу, аха аԥстәқәа рыбжьара уи ыҟам. Шықәсы рацәала имҩаԥигоз аҭҵаарақәа рыла, Буаиер алкаақәа ҟаиҵоит, адинқәеи, [[суеверия|амцхаҵарақәеи]], егьырҭ иԥсабаратәым амчқәа рыгәрагареи рыцәырҵра амзызқәа ауаҩытәыҩсатә хкык иаҳасабала ихәыцшьа афизиологиа ауп изыбзоуроу ҳәа.<ref>Буайе, 2016, с. 12.</ref>
Иахьа адин ацәырҵра, аҿиара, аусура азакәанқәа [[религиоведение|адинҭҵаара]] иамаҭәаруп, урҭ XIX ашә. [[История|аҭоурых]], [[Археология|археологиа]], [[Социальная философия|асоциалтә философиа]], [[Социология|асоциологиа]] уҳәа аҭҵаарадыррақәа жәпакы реилаҵәараҿы ихьыԥшым дырратә усхкны ашьақәгылара иалагеит.
== Адинхаҵареи амифологиеи ==
Адини [[мифология|амифологиеи]] реизыҟазаашьа азҵаара еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла аус зуаз аҭҵааҩцәа еиԥшымкәа иахәаԥшуан. [[Мифологическая школа (этнография)|Амифологиатә школ]] макьана ишиашоу ари азҵаара шьҭнахуамызт, избанзар динны уи аамҭазы иԥхьаӡаз иуадаҩыз адинхаҵрақәа ракәын — ақьырсианра, аԥсылманра, аиудаизм, уҳәа убас иҵ., амифологиа ажәытә поезиа ҳәа иԥхьаӡан. Амифологиатә школ амифологиеи ажәлар рдинхаҵарақәеи еиҟәнаҭхомызт.<ref name="sfn-4204f9">Токарев, 1988.</ref>
Аилкаара «амиф» раԥхьаӡа акәны ақьырсиантә ҵарадырраҿы ахархәара аиҭеит адин аҭоурыхҭҵааҩы, алибералтә динҭҵааҩ [[Штраус, Давид Фридрих|Д. Штраус]] («Иаса иԥсҭазаара», 1835), уи [[Исторический Иисус Христос|аҭоурыхтә Иаса]] ихаҿсахьа амифтә шьаҭақәа рҟынтәи ирыцқьарц иҽазишәеит. [[эволюционная школа|Аеволиуциатә школ]] аетнографцәа амифологиеи адинхаҵареи еизааигәартәит. [[Тайлор, Эдуард Бернетт|Е. Теилор]] агәра ганы дыҟан амифологиа шьаҭас иамоу [[анимизм|анимизмтә]] дунеихәаԥшышьа ауп ҳәа, уи адин аҵакы шьаҭас иамоуп ҳәа. Ари ахәаԥшышьа аеволиуцианистцәеи аетнографцәеи еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла еиҭаркит. [[Харузин, Николай Николаевич|Н. Н. Харузин]] амифологиа аҭоурыхԥхьатәи ауаҩы идунеихәаԥшышьа иахәҭакны иадиҳәалон, адинхаҵарақәа рдыррақәа рзы ихадароу хыҵхырҭаны иԥхьаӡон, избан акәзар амифологиатә материал акультқәа рҿы ахархәара амоуп. [[Бринтон, Даниел Гаррисон|Д. Бринтон]]гьы агәра ганы дыҟан амифологиа ахаҭа динтәуп ҳәа, аха, иара излаиҳәо ала, амифологиа аҟынтәи иаауа адин акәӡам, адин аҟынтәи амифологиа ауп иаауа, амиф иашақәа ракәзар, адинхаҵарақәа шьаҭас ирымоу анцәатәра иалҵшәоуп. К. Преусс иазгәеиҭеит амиф акульт аҿы ихымԥадатәиу хәҭакны ишыҟоу. [[Ранович, Абрам Борисович|А. Б. Ранович]] излеиҳәо ала, амифологиа еснагь адин аелементқәа ируакуп.<ref>''[[Ранович, Абрам Борисович|Ранович А. Б.]]'' Мифология // в кн.: Литературная энциклопедия. Т. 7. М., 1934.</ref><ref name="sfn-4204f9" />
XIX ашәышықәса анҵәамҭазы амифологиеи адини реиҟәыҭхара, мамзаргьы урҭ реиҿырԥшра рҽазыршәон. Хықәкыс иҟаз адин амифологиатә хәҭа амхреи, «игәызиану ма иччархәу» ажәабжьқәа рҟынтәи ахақәиҭтәра акәын. Абасала, Ф. Џьевонс иҩуан амиф адинхаҵара акәӡам, адин ахыҵхырҭа акәымкәа, амиф аҭоурыхԥхьатәи философиоуп, ҭҵаарадырроуп, насгьы хәҭакахь ала асахьаркыратә фантастикоуп ҳәа. Уи амифқәа алнахуеит, иара иақәымшәо мап ацәнакуеит. С. Реинак амифологиа ажәабжьқәа реизга мацара акәны дахәаԥшуан, адин акәзар, ацәаныррақәеи аусқәеи азҷыдаҟазшьоуп.<ref>Jevons F. В. An introduction to the history of religion. 2 ed. L., 1902. P. 264—266.</ref><ref>''Рейнак С.'' Орфей. Всеобщая история религий / пер. с франц. в. 1. М., 1919. С. 9—10.</ref><ref name="sfn-4204f9" />
[[прамонотеизм|Апротомонотеизм]] атеориа адгылаҩцәа ([[Лэнг, Эндрю|Е. Ланг]], [[Шмидт, Вильгельм (этнограф)|У. Шмидт]], урҭ рышьҭанеицәа) рҽазыршәон еиҳа еилыхха адини амифологиеи аҳәаа рыбжьаҵара. Адин амифологиатә мотивқәа змам, аморалтә дунеихәаԥшышьа заҵәык зныԥшуа ала иаадырԥшуан. Арҭ амотивқәа рҩыза ыҟамызт ажәытәтәи аҭоурыхԥхьатәи динхаҵараҿы ҳәа. Апрамонотеизм атеориа ашьаҭаркҩы Ленг адин аҿы ҩ-хырхарҭак ртәы дазааҭгылоит — адинтәи амифтәи. Актәи, абнауаа рыбжьарагьы, адоуҳақәа ргәыҟаҵаразы аҵасқәа амаӡам, аҩбатәи ҭәуп анашанеи амцҳәареи рыла. Венатәи ашкол ахада Шмидт ишьақәирӷәӷәон адинхаҵараҿы амифологиатә хәҭақәа ихьшәақәоу роуп ҳәа, урҭ ажәҩан аҿы иҟоу иҳараку, ицқьоу Анцәа ихаҿра моралла иԥхасҭартәуеит ҳәа.<ref>[[Лэнг, Эндрю|Lang A.]] Myth, ritual and religion. V. 1—2. L., 1887.</ref><ref>Lang A. The making of religion. 3 ed. L.-[a. o.], 1909.</ref><ref name="sfn-4204f9" /><ref name="sfn-4204f9" />
Авторцәа ԥыҭҩык амиф адини еиҟәырыҭхон актәи аҵакы арҭшәарала. [[Вундт, Вильгельм|В.Вундт]] агәра ганы дыҟан адин ахьыҟоу анцәахәқәа рахь агәрагара ахьыҟоу мацара ауп ҳәа, амифологиа акәзар адоуҳақәа, аџьнышқәа, ауааи аԥстәқәеи рыԥсы агәрагара амҽханакуеит, уи адин алагамҭа мацара ауп ҳәа. П. Еренреих излеиҳәо ала, амифологиа раԥхьаӡа адинхаҵаратә ҟазшьа амамызт, анаҩстәи аҿиаратә стадиақәа раан ауп уи адинхаҵара ианадҳәалаха.<ref>''[[Вундт, Вильгельм|Вундт В.]]'' Миф и религия. СПб., 1913.</ref><ref name="sfn-4204f9" />
Апротомонотеизм атеоретикцәа ирҿагылон [[марксист|амарксистцәа]], урҭ адин иҽеим цәырҵраны ирыԥхьаӡоит, амифологиа иҵоуроу культуратә мазарак аҳасабала иахәаԥшуеит, насгьы амифологиеи адини реилалара уи ԥхасҭанатәуеит. [[Тренчени-Вальдапфель, Имре|И. Тренчени-Валдапфель]] агәра ганы дыҟан адин уи ауаҩы имаӡоу амчқәа инапахьы иаагара иацхраауа реакционтә мчроуп ҳәа, амифологиа акәзар, иҵоуроу афырхацәеи анцәақәа рхаҿсахьа ссирқәеи ауаҩы иеиӷьтәразы иреиҳаӡоу ҩаӡарак аҳасабала ицәырҵуа прогрессивтә мчуп ҳәа. Иара игәаанагарала, аҭоурыхԥхьатәи ауаажәларраҿы амифологиа адинхаҵара иахәҭакын, аха ашьҭахь, аклассдатәи акласстәи ауаажәларра аҽеиҭакраан, амиф адинхаҵара иацәыхарахеит. Амифологиа афантазиа иапрогрессивтә хәҭаны иҟалеит, уа ауаҩы ихдырра адин иаҿагыланы ақәԥара иалагеит, уи ауаҩы адәныҟатәи адунеи дшахьыԥшу ала ацәанырра инаҭон. [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]] иазгәеиҭоит Тренчени-Валдапфель иҟаиҵаз алкаақәа еиҳарак шьаҭас ишрымоу иҿиахьоу ихьшәоу амифологиа, еиҳарак абырзентә мифологиа мацара.<ref>''[[Тренчени-Вальдапфель, Имре|Тренчени-Вальдапфель И.]]'' Мифология / пер. с венг. М., 1959.</ref><ref name="sfn-4204f9" /><ref name="sfn-4204f9" />
Иахьатәи аҭҵаарадырраҿы амифологиеи адинхаҵареи ӷәӷәала еимадоуп ҳәа иҟоу агәаанагара аԥыжәара амоуп, убри аан урҭ хьыԥшымкәа иаанхоит. Амифқәа рышьақәгылара адинтә ҟазшьа ҳәа акгьы алам, уи шьақәдырӷәӷәоит [[Австралийская мифология|Австралиатәи амифқәа]], Океаниа амифқәа, Африкеи Америкеи рыжәларқәа рмифқәа. Урҭ рҟынтә зегь реиҳа имариоу ауаҩы иааикәыршаны иҟоу аԥсабара аилазаашьа иазку азҵаарақәа рҭак ҟарҵоит. Аха амифқәа асоциалтә ԥсҭазаара ацәырҵрақәа, аҵасқәа, аҟазшьатә нормақәа (ақәреи хаҵара-ԥҳәысла ҳәа аихшара, аҭынхара, абшьҭрақәа реизыҟазаашьақәа уҳәа убас иҵегьы) ари аилыркаара асоциалтә практика арқьиоит, мифологиатә ҵаҵӷәуп, санкциоуп, иԥшьоуп. Иԥшьоу асоциалтә нормақәа хымԥадатәины иҟалоит. Амиф зегь реиҳа ихадоу асоциалтә-нормативтә функциа нанагӡоит. Асоциалтә практика ҵаҵӷәыс иамоуп, иԥшьахоит амифтә жәытәрахь ухьазырԥшуа ала, амифтә абшьҭрақәа, [[культурный герой|акультуратә фырхацәа]], иарбоу ақьабз, мамзаргьы асоциалтә норма анышьақәдыргыла аамҭазы. Амифқәеи адинтә қьабзқәеи еидҳәалахоит. Амиф адинытә церемониа ҳаилнаркаауеит, ашьаҭа анаҭоит. Амифи аҵасқәеи рыбжьара иҟоу аидҳәалара аҵарадырраҿы акыр аамҭа аимак-аиҿак цәырнагеит: раԥхьатәи иарбану, амиф акәу, аҵас акәу. Аҳәынҭқарратә уаажәларраҿы анцәахәқәа зегь раԥхьаӡа иргыланы асоциалтә мчра аадырԥшуа иалагоит.<ref name="sfn-4204f9" />
Амифологиа адинхаҵарақәа рҵаказы аматериал ҳнаҭоит, аха уи адин аҿы зегь реиҳа ихадоу елементуп. [[Робертсон-Смит, Уильям|У. Робертсон-Смит]] иҩуан ажәытәтәи адинқәа шьаҭас ирымаз ахаҵарақәеи адогмақәеи ракәым, ауаажәларра ахаҭарнакцәа хымԥада излахәу аҵасқәеи аритуалқәеи роуп ҳәа. Адинқәа жәпакы рҿы амифологиатә компонент ихадоу аҭыԥ ааннакылом, насгьы ихымԥадатәиим. Убас, змифологиа еиуеиԥышмкәа еиларсуа, ҩаӡара ҳаракыла иҿиаз ажәытә бырзенцәа рҿы амифқәа адин аҵакы шьақәдыргыломызт. Амифқәа рыгәрагара хымԥадатәины иҟамызт. Аҵара змаз амифқәа рҿы иҳәоу мап ацәыркыр рылшрон, аха анцәахәқәа — ақлалақь ахылаԥшцәа, ҳаҭыр рықәырҵон, насгьы адинтә қьабзқәа нарыгӡон. Динқәак рҿы амифологиатә ган улаԥш иҵашәо ароль нанагӡом, насгьы уи иҟоуп ҳәа узҳәом, иаҳҳәап, [[конфуцианство|аконфуцианизм]] аҿы. Амифологиеи адини еицырзеиԥшу афантазиа ахаҿытәра, убри аҟнытә, аҿиара раԥхьатәи астадиақәа рҿы, амифологиа адин аусхкы ахь иаҵанакуеит. Амифологиаҿы ицәырҵуа ахҭысқәа ииасхьоу аамҭа ([[мифическое время|амифологиатә епоха]]) иаҵанакуеит. Адин аҿы иҟоуп [[культовые мифы|акульттә мифқәа]] адин-нашанатә ҵасқәа ирыдҳәалоу, уаҟа ақьабз шьақәырӷәӷәоуп амифологиа иазҷыдароу азнеишьала: аҵас ашьақәгылара ажәытә мифологиатә аамҭахь иаҵанакуеит, амифтә персонажқәа ирыдҳәалоуп, насгьы амиф ахаҭа, аҵас еиԥш, иԥшьоу, имаӡоу акы акәны иҟалоит. Адин-нашанатә ритуалқәа ирылаҵаны, амифқәа адинтә гәрахаҵарақәа рҵакы ихадоу хәҭакны иҟоуп. Адунеи адинқәа рҿы аҿиара ихьшәоу аамҭазы, амифқәа динтә догманы иҟалоит. Аха жәларқәак рыбжьара (ажәытә бырзенцәа, уҳәа убас иҵ.) амифологиатә фантазиа аҿиара иабзоураны афилософиатә идеиақәа амифологиатә формала рцәыргара рылшеит. Аҭоурыхтә ҿиара заатәии ихьшәоуи астадиақәа рҿгьы амифологиа зны-зынла адин иахьыԥшымкәа ашьақәгылара алшон.<ref name="sfn-4204f9" />
== Адини адемографиеи ==
Адинҭҵааҩы [[Силантьев, Роман Анатольевич|Р. А. Силантиев]] иазгәеиҭоит, атрадициатә динқәа зегьы ахшара рацәа ишадгылоу, аҽԥыргара иаҿагылоуп, насгьы арыцқьареи аконтрацепциеи ирықәыӡбоит. Убри аҟынтә, адин агәра зго ауааԥсыра рыбжьара ахшараиура еиҳауп атеистцәа рыбжьара аасҭа: иаҳҳәап, Израиль ахшараиура еиҳа ирацәоуп ауриа-аортодоксцәа рыбжьара, уа ҭаацәарак аҿы хәҩык еиҵаны ахәыҷқәа ахьрымоу маҷуп. Аԥсылманцәа рзы ахшара рацәа ҷыдароуп. Адинхаҵара ахьеиқәхаз ақьырсиантә тәылақәа рҿы ахшараиура аԥсылманцәа рҿы аасҭа еиҵам: ҿырԥштәыс иаагозар, [[Республика Босния и Герцеговина|Босниеи Герцеговинеи]] рҿы, аиашадинхаҵаратә сербцәа рҟны ахшараиура еиҳауп [[Босняки|аԥсылман-бошниакцәа]] рҟны аасҭа. Украинеи Урыстәылатәии аиашахаҵаратә диннапхгаҩцәа рҭаацәарақәа рҿы хҩык-ԥшьҩык иреиҵаны ахәыҷқәа змоу ахьаҳԥылоу маҷуп, жәаҩык жәохәҩык ахәыҷқәа змоу аҭаацәарақәа епархиацыԥхьаӡа иуԥылоит. Убри аҟнытә, адемографиатә кризис шьаҭас иамоу ақьырсиантә мазарақәа рыӡра ауп, Европа аԥсылманра зиааиуа ақьырсианра ахаҭа акәӡам, адинхаҵара зцәыӡыз ақьырсианра ашьҭахьтәи аилазаара ауп.<ref>[[Силантьев, Роман Анатольевич|Силантьев Р. А.]] [http://www.demoscope.ru/weekly/2003/0109/analit06.php Отношение религии к демографии] {{Wayback|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2003/0109/analit06.php |date=20210209005717 }}. // [[Демоскоп Weekly]]. № 109—110. 14 —27 апреля 2003</ref>
Урыстәыла ахшараиура аиҵахара мзыз хадас иамоуп аиашахаҵаратә дин ацәыӡра ауп ҳәа далацәажәоит асоциологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, Адемографиатә ҭҵаарақәа ринститут адиректор, апортал Демографиа.ру аредактор хада [[Белобородов, Игорь Иванович|И.И.Белобородов]].<ref>Шевченко М. [http://www.nanya.ru/stati/2011/08/22/327622-demografiya-rossii/ Демография России] {{Wayback|url=http://www.nanya.ru/stati/2011/08/22/327622-demografiya-rossii/ |date=20180303050401 }} // Няня.ru, 22.08.2011</ref>
Бжьаратәны иаҳгозар, адин змоу ауаа рыбжьара ахшараиура еиҳауп, атеистцәа рыбжьара аасҭа. Аха, арегионқәа зегьы рҿы еиԥшым: [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи]], [[Северная Европа|Аҩадатәи]], [[Южная Европа|Аладатәи Европа]] атәылақәа рҿы адинхаҵара афактор аҭаацәараҿы ахәыҷқәа рхыԥхьаӡараҿы анырра ду амазар, [[Восточная Европа|Мрагыларатәи Европа]] атәылақәа рҿы аҭҵаарақәа иаадырԥшит адинхаҵареи ахшараиуреи шеихьыԥшым.<ref>{{статья|заглавие=Газеты пишут о религиозности и рождаемости. Помогает ли РПЦ повысить рождаемость|ссылка=http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0557/gazeta025.php|издание=[[Демоскоп Weekly]]|тип=сайт|год=3—16 июня 2013|номер=557—558|archive-date=2017-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816033220/http://demoscope.ru/weekly/2013/0557/gazeta025.php}}</ref>
Урыстәыла, [[Малева, Татьяна Михайловна|Т.М.Малеве]]и [[Синявская, Оксана Вячеславовна|О.В.Синиавскаие]]и апроект РиДМиЖ (GGS), аҳәаақәа ирҭагӡаны имҩаԥыргаз аҭҵаарақәа рыла, ахшараиура еиҳа ирацәоуп аԥсылманра ныҟәызго амилаҭқәа рыбжьара, егьырҭ адинқәа рҿы ахшараиура еиҳа еиҵоуп, адин ахаҵара змоуи ахаҵара змами ахшараиура аганахьала еиԥшымзаарак рымам.<ref>{{статья|автор=Забаев И.В., Мелкумян Е.Б., Орешина Д.А., Павлюткин И.В., Пруцкова Е.В.|заглавие=Влияние религиозной социализации и принадлежности к общине на рождаемость. Постановка проблемы|ссылка=http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0553/analit03.php|издание=[[Демоскоп Weekly]]|тип=сайт|год=1—19 мая 2013|номер=553—554|archive-date=2018-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180202041551/http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0553/analit03.php}}</ref>
Аиашадинхаҵаратә [[ПСТГУ|Иԥшьоу Тихоновсктәи агуманитартә университет]] адинҭҵааратә факультет адини афилософиеи ркафедра арҵаҩы, асоциологиа амагистр Е. В. Пруцкова лажәақәа рыла, адинхаҵареи аиреи рыбжьара иҟоу аидҳәалара шьақәыргылахоит раԥхьатәи адинтә социализациа аҟазаареи аҟамзаареи инарықәыршәаны.<ref>Пруцкова Е. В. [http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0549/pdf/pruckova.pdf Рождаемость в Европе: значение религиозной социализации] {{Wayback|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0549/pdf/pruckova.pdf |date=20170506142130 }} // [[Демоскоп Weekly]], 549, 1-4.</ref>
Аха ауааԥсыреи аҿиареи ирызкыз Адунеизегьтәи аконференциаҿы (Каир, цәыббрамза 1994) ажәахәқәа ишаадырԥшуа ала, адинытә гәыԥқәа рҿы арыцқьареи аҭаацәара аԥҵаразы агәҭакқәеи рганахьала ирымоу азнеишьа еиԥшӡам.<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0175/arxiv01.php Демография и религия] {{Wayback|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0175/arxiv01.php |date=20180215204726 }} // [[Демоскоп Weekly]]. — № 175—176. 25 октября — 7 ноября 2004 год.</ref>
== Адинхаҵареи ауаажәларреи ==
{{Main|Адинхаҵареи ауаажәларреи}}
Астатиаҿы анаҩстәи азҵаарақәа рыӡбахә ҳәоуп:
* [[Религия и общество#Религия и наука|Адини аҭҵаарадыреи]] (аҵарауаа рыбжьара адинхаҵареи, адини аҵарадырра аҩаӡареи уахь иналаҵаны)
* [[Религия и общество#Религия и преступность|Адини ацәгьоурақәеи]]
* [[Религия и общество#Религия и здоровье|Адини агәабзиареи]]
* [[Религия и общество#Религия и социальное благополучие|Адини асоциалтә бзазареи]]
* [[Религия и общество#Религия и политика|Адини аполитикеи]]
== Адини ацәаҩашәеи ==
{{Main|Амораль#Аморали адинхаҵареи}}
== Адини адунеи аҿы иҟоу агәрахаҵарақәеи ==
{{Main|Адинқәа рсиа}}
[[Файл:Map of state religions.svg|thumb|400 px|Аофициалтә динқәа змоу аҳәынҭқаррақәа:
{{legend|#0000FF|[[Ақьырсианра|Ақьырсианра]]}}
{{legend|#158706|[[Ислам|Аԥсылманра]]}}
{{legend|#EBCF16|[[Буддизм|Абуддизм]]}}]]
<imagemap>
Файл:ReligijneSymbole.svg|thumb|[[Адинтә символқәа]]
rect 0 0 300 300 [[Христианство]]
rect 300 0 600 300 [[Иудаизм]]
rect 600 0 900 300 [[Индуизм]]
rect 900 0 1200 300 [[Бахаи]]
rect 0 300 300 600 [[Ислам]]
rect 300 300 600 600 [[Фетишизм]]
rect 600 300 900 600 [[Даосизм]]
rect 900 300 1200 600 [[Синтоизм]]
rect 0 600 300 900 [[Буддизм]]
rect 300 600 600 900 [[Сикхизм]]
rect 900 600 1200 900 [[Джайнизм]]
rect 0 900 300 1200 [[Айявари]]
default [[Файл:ReligijneSymbole.svg]]
</imagemap>
=== Архаикатә хаҵарақәа, аритуалқәеи ақьабзқәеи ===
Аҵарадырра иалнакаауеит ихадароу агәрахаҵарақәа, урҭ рҟазшьаҷыдоуп [[Охотники и собиратели|ашәарыцаҩ-еизгаҩцәа]]: [[анимизм|анимизм]], [[Жизнь после смерти|аԥсра ашьҭахь аԥсҭазаара агәрагара]], [[шаманизм|ашаманизм]], [[культ предков|ахылҵшьҭра акульт]], [[Политеизм|иреиҳау анцәахәқәа ркульт]].<ref name="HG" />
==== Анашана ====
{{Main|Анашана}}
Анашана — ахәыцратә система ахцәажәаразы рхы иадырхәо еилкаароуп, ахҭысқәа анырра рыҭаразы, аматериа аҭагылазаашьаҿы ииашоу анырреи, ма иубарҭам анырреи рыҟаҵаразы ауаҩы маӡалатәи амчқәа рахь дзхьанарԥшуеит; иалкаау ахықәкы анагӡаразы [[сверхъестественное|иԥсабаратәым]] амчқәа ицхраауеит.<ref name="Britannica2">{{cite web|author=Karen Louise Jolly|url=http://www.britannica.com/print/topic/356655|title=Magic|work=[[Encyclopædia Britannica]]|publisher=Encyclopædia Britannica Inc|archive-url=https://www.webcitation.org/67yHqQVLR?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/356655/magic|archive-date=2012-05-27|access-date=2012-10-05|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ethnonet.ru/etnografiya/religioznye-verovanija-predpolagaemyj-genezis-i/|title=Религиозные верования. Предполагаемый генезис и история.|author=[[Марков, Геннадий Евгеньевич|Марков Г. Е.]]|work=Этножурнал|access-date=2012-10-05|url-status=live|archive-date=2012-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120526041529/http://www.ethnonet.ru/lib/0503-02.html}}</ref>
==== Атотемизм ====
{{Main|Атотемизм}}
Атеисттә гәаанагара змоу аҵарауаа аӡәырҩы атотемизм ажәытәӡатәи ауаатәыҩса рдинқәа иреиуоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Атотемизм ашьҭақәа ҳԥылоит адинқәа зегьы рҿы, уимоу аҵасқәеи, аҳәамҭақәеи, амифқәеи рҿгьы.
Атотемизм — ауаҩи иааҳакәыршаны иҟоу адунеии еимадоуп ҳәа иазнеиуеит, ихыҭҳәаау аиуаратә еидҳәалара ҳԥылоит ауаҩи аԥсабаратә обиекти-[[тотем|атотеми]] рыбжьара: аԥстәы, аҵиаа, зыԥсы ҭам амаҭәар, аԥсабаратә цәырҵра.<ref>{{cite web|url=http://www.ecsocman.edu.ru/text/19279617/|title=Тотемизм|publisher=Федеральный образовательный портал — экономика, социология, менеджмент|url-status=dead}}</ref>
==== Анимизм ====
{{Main|Анимизм}}
Уи аҵакы хадас иамоуп аԥсы, [[дух (мифология)|адоуҳақәа]] шыҟоу агәрагара, насгьы аԥсабара зегьы аԥсы ҭоуп ҳәа агәрагара. Англыз етнограф, акультураҭҵааҩы [[Тайлор, Эдвард Бернетт|Едвард Таилор]] агәра ганы дыҟан анимизм иарбанзаалак адин иаҟазшьоуп, насгьы уи ашьаҭа шьақәнаргылоит ҳәа.
==== Афетишизм ====
{{Main|Адинтә фетишизм}}
Еиуеиԥшым иԥсабаратәым амчқәа змоу амаҭәарқәа рыгәрагара.
==== Аниматизм ====
{{Main|Аниматизм}}
Аԥсабара, ма уи ахәҭақәеи ацәырҵрақәеи аԥсы рхоуп ҳәа агәра агара.
==== Ашаманизм ====
{{Main|Ашаманизм}}
Аԥсы идунеи анырра аҭара. [[шаман|Ашаман]] имҩаԥиго аимадара.
=== Антикатәи адунеи адинтә синкретизм ===
==== [[Древнеегипетская религия|Ажәытәтәи Мысра адинхаҵара]] ====
[[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысраа]] рдин шьақәгылеит аҭоурыхԥхьатәи-ахылҵшьҭратә цуҭаҿы, 3000 шықәса ирылагӡаны Мрагыларатәи атеологиатә системақәа рахь аҿиаратә мҩа ду ианысит: афетишизми атотемизми рҟынтәи [[политеизм|аполитеизмтәи]] амонотеисттәи хәыцрақәа рҟынӡа. Ажәытәтәи Мысратәи адинхаҵара иаҵанакуан [[теогония|атеогониеи]] [[космогония|акосмогониеи]], акультқәеи амифқәеи, нырцәтәи аԥсҭазаара иазку агәаанагарақәа, [[клир|адиннапхгаҩцәа]] ([[Жречество Древнего Египта|аныхаԥаара]]) реиҿкаара, ауаажәларраҿы урҭ рҭыԥқәа, [[фараон|афараон]] [[обожествление|нцәахәыс иҟаҵара]] уҳәа уб. иҵ.
Ажәытәтәи Мысратәи адин традициала [[Политеизм|аполитеист]] ҳәа иԥхьаӡоуп, аха Ажәытәтәи Мысраҿы иҟан [[Генотеизм|агенотеисттә]] ҟазшьа змаз акультқәа, аамҭа кьаҿк азы иҟан [[атонизм|атонизм]]гьы (XIV ашә. ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа), уи [[Монолатрия|амонолатриа]] аҟазшьақәа роуп. Ари афакт зны-зынла ахшыҩҵакқәа еиланарҩашьоит; џьоукы ажәытәтәи Мысратәи адинхаҵараҿы иҵәаху амонотеизмтә ҟазшьа иазку атеориақәа аԥырҵоит, Мысреи Израильи рдинқәа рыбжьара аимадара шьақәдыргылоит.<ref>{{Книга|автор=Jan Assmann|заглавие=The Search for God in Ancient Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ACkeJSSIvQYC&printsec=frontcover&dq=The+Search+for+God+in+Ancient+Egypt&q=&hl=ru|издательство=Cornell University Press|год=2001|страницы=11|страниц=292|isbn=9780801487293|archive-date=2019-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119230951/https://books.google.ru/books?id=ACkeJSSIvQYC&printsec=frontcover&dq=The+Search+for+God+in+Ancient+Egypt&q=&hl=ru#v=onepage&q=The%20Search%20for%20God%20in%20Ancient%20Egypt&f=false}}</ref><ref>{{Книга|автор=Rosalie David|заглавие=Handbook to Life in Ancient Egypt|ссылка=https://archive.org/details/handbooktolifein00aros|издательство=Facts on File Inc.|год=1998|страницы=[https://archive.org/details/handbooktolifein00aros/page/125 125]}}</ref><ref>{{Книга|автор=Wilkinson, Richard H.|заглавие=The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt|ссылка=https://archive.org/details/completegodsgodd00wilk|издательство=Thames & Hudson|год=2003|страницы=[https://archive.org/details/completegodsgodd00wilk/page/n236 236]—240}}</ref>
==== Ажәытә Бырзентәылеи аурымцәеи рдинхаҵарақәа ====
{{Main|Ажәытәӡатәи абырзенцәа рмифологиа|Ажәытә аурымцәа рдин}}
[[Древняя Греция|Ажәытә бырзенцәа]] ирыман хыԥхьаӡара рацәала ауаа иреиԥшыз анцәақәа рпантеон ду (Зевс, Аполлон, Афродита, уҳәа уб. иҵ.), абжанцәақәа (афырхацәа), апантеон аҩнуҵҟа аиерархиа ӷәӷәа ыҟан. Ажәытә бырзенцәа рынцәахәқәеи рыбжанцәақәеи ауаа рхы шымҩаԥырго еиԥш рхы мҩаԥыргоит, урҭ рхымҩаԥгашьақәа инарықәыршәаны еиуеиԥшым ахҭысқәа ҟалоит.
Ажәытә бырзенцәа ирыман ауаатәыҩсатә нцәахәқәа ([[Зевс|Зевс]], [[Аполлон (мифология)|Аполлон]], [[Афродита|Афродита]], уҳәа убас иҵегьы) р[[Пантеон (боги)|пантеон]] ду, аха ӷәӷәала иалкааны, [[полубог|анцәабжақәа]] (афырхацәа), насгьы уи апантеон аҩнуҵҟа иҟан иӷәӷәоу [[иерархия|аиерархиа]]. Ажәытә бырзенцәа рынцәахәқәеи рынцәабжақәеи ауаа рхы шымҩаԥырго еиԥш рхы мҩаԥыргоит, насгьы урҭ русқәа инарықәыршәаны хҭысқәак ҟалоит.
Ауаҩԥшра змоу Анцәақәа рҟазшьа иаанарԥшуеит, аӡәы урҭ ргәы ақәшәара шилшо аматериалтә мчы ала — аҳамҭақәа (ауаҩытәыҩса ԥсаҭатәс иҟаҵареи егьырҭ аԥсаҭатәқәеи уахь иналаҵаны), агәрагарала (даҽакала иуҳәозар, анцәа иахь рхы нарханы [[молитва|иҳәара]], уахь иалоуп ахырҽхәара, ма ажьара) мамзаргьы иҷыдоу аусқәа рынаӡарала.
=== Авраамтә динқәа ===
{{Main|Авраамтә динқәа}}
[[Тора|Хәы-шәҟәык]] рҟны зыӡбахә ҳәоу ахыркҩы [[Авраам|Авраам]] ақьырсианреи, аԥсылманреи, аиудаизми рҿы иааԥшуа атрадициа ашьаҭаркҩыс дыԥхьаӡоуп.
==== Аиудеиатә дин ====
Агәаанагара злаҟоу ала «[[Иудаизм|аиудеиа]]» ашьақәгылара иаҿын XIX ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа инаркны, [[Ханаан|Ханаана]] адгьылҵакыреи [[Мсыр|Мысра]] аҩадатәи ахәҭаҿи (уажәы Мысра, [[Шьамтәыла|Сириа]], [[Ливан|Ливан]], [[Израиль|Израиль]], [[Иорданиа|Иорданиа]] ртәылақәа). Аиудаизм [[монотеизм|амонотеизм]] рыланаҳәеит, уи еиҳагьы инарҵауланы иднарҵон Анцәа ауаҩы иара диеиԥшны дишеит ҳәа. Ари адинтә еилазаара ауаҩытәыҩса иԥсҭазаара аганқәа зегьы аҵанакуеит. Аиудаизм зныкала иагьдинтәиуп иагьмилаҭтәиуп, насгьы ауаҩы есыҽнытәи иԥсҭазаара зегьы еиҿызкаауа аԥҟарақәа рықәныҟәара хымԥадатәиуп ҳәа шьақәзырӷәӷәо хыдҵоуп ([[Галаха|Галаха]]). Аиудаизм адунеитә динхаҵаразы иаҭаху ҟазшьақәак амаӡам: [[вера|ахаҵаҩцәа]] реиҳараҩык иании инаркны ари адин ахь иаҵанакуеит, аха изҭаху аиудаизм идикылар ауеит, уи азы дахысыроуп аиудаизм ахь аиасра апроцесс ([[гиюр|гиюр]]).
==== Ақьырсианра ====
«[[Ақьырсианра|Ақьырсианра]]» цәырҵит I ашә. ҳашықәсԥхьаӡара азы [[Палестина (историческая область)|Палестина]], уи аамҭазы [[Римская империя|Аурымцәа римпериа]] анапаҵаҟа иҟан, раԥхьаӡа ауриаа рыбжьара, Ажәытәӡатәи аиудаизм амессиантә еиҿкаарақәа рконтекст аҿы. Раԥхьатәи жәашықәсақәа ирылагӡаны егьырҭ ахәҭақәа рҿи, насгьы егьырҭ амилаҭқәа рыбжьареи еиҳа инарҭбааны аларҵәара аиуит. Ақьырсианразы «иҟаӡам [[эллин|абырзенцәагьы]] аиудеиаагьы»<ref>Гал. 3:28.</ref>, уи иаанагоит [[Христианин|дқьырсианхар]] илшоит дарбанзаалак, милаҭ еилых ҟамҵакәа. Убри аҟнытә, милаҭтә динхаҵараны иҟоу аиудаизм еиԥш акәымкәа, ақьырсианра [[мировая религия|адунеизегьтәи динхаҵараны]] иҟалеит.
Ақьырсианраҿы зегь реиҳа ихадоу аҿыцрақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡатәуп агәаанагареи ахыҭҳәааи ракәымкәа иҟаҵәҟьоу агәрагара, Анцәа иуаҩхара, насгьы Иара [[Искупительная жертва#В Новом Завете|иԥсреи]] [[Воскресение Иисуса Христа|иԥсҭалареи]] агәрахаҵара. Анцәа иуаҩхара мҩаԥысуеит [[Иаса Қьырса|Иаса Қьырса]] ихаҿала, [[Ветхозаветные пророчества о Христе|Ажәытә уасиаҭ ҿаҳәатәы]] (пророчество) анагӡара арҵабыргуа.
Ақьырсианраҿы иҟоуп аиудаизм иазҷыдаҟазшьоу зԥхьанҵақәак («[[Десять заповедей|Жәа-уасиаҭк]]», «[[Заповеди любви|Абзиабаратә уасиаҭ]]», «[[Золотое правило нравственности|Ацәаҩашәа ахьтәы ԥҟара]]»). Аха ақьиара [[Благодать|азылԥхара]] абзоурала, ақьырсианра егьырҭ, еиҳа имаҷны аҵакы змоу адинтә ԥкрақәа рацәаны иамнахаит («зныҟәгара уадаҩыз аидара»). «Азакәан», «азылԥхара», «Анцәа ицәшәара», «абзиабара» рдиалектика ақьырсианра аҭоурых зегьы аҿы актуалра аманы иаанхоит, еиуеиԥшым аформақәа аанахәалар алшоит («[[Слово о законе и благодати|Азакәани азылԥхареи ирызку ажәа]]», «[[Либеральное христианство|Алибералтә қьырсианра]]», «[[Афундаментализм|Афундаментализм]]»).
==== Аԥсылманра ====
«[[Ислам|Аԥсылманра]]» VII ашә. ҳашықәсԥхьаӡаразы ицәырҵит, уи аамҭазы [[язычество|амарҭаҭра]] аҳра ахьауаз [[Аравийский полуостров|Аравиитәи адгьылбжьаха]] бжаҿы. Адинҭҵааҩцәа рацәаҩны (иаҳҳәап, [[Люксенберг, Кристоф|Лиуксенберг, Кристоф]]) изларыԥхьаӡо ала [[Мухаммед|Муҳаммад]] аиудизми ақьырсианреи рҟынтәи иамаиԥсахыз рацәоуп. VII ашә. ҳашықәсԥхьаӡаразы ақьырсианра аларҵәара ахьамаз адгьылҵакырақәа рымҽхак ҭбаан, [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи амшын]] аҩадатәи аԥшаҳәагьы уахь иналаҵаны; Аравиитәи адгьылбжьаха бжаҿы уи ашьҭанеицәа рацәаҩӡамызт. Ақьырсиантә ҳәынҭқарра заҵәык [[Иемен|Емен]], Муҳаммад даниз аамҭазы ефиоптәи [[монофизитство|амонофизитцәа]] рнапхгара аҵаҟа иҟан, анаҩс аԥсылманра анышьақәгылоз аамҭазы [[зороастризм|зороастриантәи]] аџьамцәа рнапхгара аҵаҟа иҟалеит. Аха Аравиитәи аимшьҭрақәеи акланқәеи шәышықәсала ауриацәеи ақьырсианцәеи ирыванхон, насгьы амонотеизм иазку аидеиақәа ибзианы ирдыруан. Убас, Муҳаммад иԥҳәыс Хадиџьа лаб иашьа иԥа [[Варака ибн Навфаль|Варака]] дқьырсианын. Амонотеистцәа мамзаргьы амонотеисттә ҟазшьа змоу ауаа «Ҳанифцәа» ҳәа ирышьҭан. Урҭ [[Авраам|Авраам]] идин иқәныҟәоит ҳәа иԥхьаӡон. Аԥсылманра уаанӡатәи амонотеисттә динқәа зегьы рышьаҭаркҩцәа ԥааимбарцәаны иазханаҵоит.
=== Индиатәи адинқәа ===
{{Main|Индиатәи адинқәа}}
[[Индийский субконтинент|Индиатәи аконтинент]] хәҭаҿы ицәырҵыз адинқәа. Индиатәи адинқәа рахь иаҵанакуеит [[индуизм|аиндуизм]], [[джайнизм|аџьаинизм]], [[буддизм|абуддизм]], [[сикхизм|асикхизм]] уҳәа убас егьырҭгьы. Индиатәи адинқәа рконцепциа хада [[дхарма|адхарма]] агәрагара ауп, зегьы зымҽхазкуа аҟазаара азакәан. Индиатәи адинқәа зегьы ([[сикхизм|асикхизм]] аламҵакәа) ихадоу концепцианы ирыдыркылоит аиҭаирақәа р[[Карма|каматә]] еишьҭагыла.
=== Адунеи адинқәа ===
{{Main|Адунеи адин}}
Адунеи адинқәа рахь ирыԥхьаӡоит [[буддизм|абуддизм]], [[Ақьырсианра|ақьырсианра]], [[ислам|аԥсылманра]] (аишьҭагылашьа ианцәырҵыз инақәыршәаны иҟаҵоуп). Адунеи адинқәа рахь иԥхьаӡахарц азы, адин адунеи зегь аҿы ашьҭанеицәа рацәаны иамазар ауп, убри аамҭазы иарбанзаалак [[Национальность|амилаҭтә]], мамзаргьы аҳәынҭқарратә еилазаара иадҳәаламзар ауп. Уи адагьы, адин адунеитә динхаҵарақәа раҳасабала ианахәаԥшуа, уи аҭоурых аҿы иҟанаҵо анырреи, аларҵәара амҽхак зеиԥшроуи хшыҩзышьҭра азухоит.
=== Ашьҭанеицәа рхыԥхьаӡара [[конфессия|динхаҵарала]] аихшара ===
{{Main|Адин дуқәа рыгәразго рхыԥхьаӡара}}
{{Main|Ақьырсианцәа рхыԥхьаӡара}}
Ақьырсиантә даҟьа «Laborers Together» адыррақәа инарықәыршәаны, [[2011 год|2011 шықәсазы]], динла адунеи ауааԥсыра еихшоуп абас:<ref name="sgm">{{cite web|url=http://www.sent2all.com/Status%20Of%20Global%20Mission%202011.pdf|title=Status of Global Mission 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/67yHtEzQq?url=http://www.sent2all.com/Status%20Of%20Global%20Mission%202011.pdf|archive-date=2012-05-27|url-status=dead|access-date=2011-11-24}}</ref>
[[Файл:Prevailing world religions map rus.png|thumb|450x450px|Ахсаала иаанарԥшуеит адунеи аҿы иреиҳау адинхаҵарақәеи урҭ рконфессиа хадақәеи ахьрылаҵәоу]]
* [[христиане|Ақьырсианцәа]] — 2.31 миллиард («33%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[мусульмане|Аԥсылманцәа]] — 1.58 миллиард («23%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[индуизм|Аиндузим]] ныҟәызго — 0,95 миллиард («14%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[буддист|Абуддистцәа]] — 0.47 миллиард («6.7%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* Китаитәи атрадициатә динқәа ныҟәызго — 0.46 миллиард («6.6%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[сикхи|асикхцәа]] — 24 миллионҩык («0.3%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[иудеи|аиудеиаа]] — 15 миллионҩык («0.2%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* аҭыԥантәи агәрагарақәа ныҟәызго — 0.27 миллиард («3.9%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* адинхаҵара змам — 0,66 миллиард («9,4%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* атеистцәа — 0.14 миллиард («2%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә).
XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы динхаҵарала ашьҭанеицәа рхыԥхьаӡара шрылаҵәаз иазку адыррақәа ҭыҵит [[ЭСБЕ|Брокгаузи Ефрони ренциклопедиатә жәар]] аҟны иану астатиа «Адин» аҿы.<ref name="ESBE"/>
== Адин акультураҿы ==
Хыԥхьаӡара рацәала алитературатә, амузикатә, асахьаркыратә ҟазарақәа рҿы ауаа рдини рдинхаҵаратә аобиектқәеи ирызкны ирымоу агәаанагарақәа аарԥшуп
== Акритика ==
{{Main|Адин акритика азура}}
{{Main|Атеизм|Агностицизм|Антитеизм|Ақьырсианра акритика азура|Аԥсылманра акритика азура|Аиудаизм акритика азура|Абуддизм акритика азура}}
Адин акритика иаҵанакуеит аидеиақәа рыкритика, урҭ ареалтә ԥсҭазаара иахьынӡақәшәо, адинтә хымҩаԥгашьа акритика, урҭ рсоциалтә-политикатә лҵшәақәа. Адинҭҵааҩы Томас Твид иҩуан адин хаҭалатәи аҩаӡараҿы аҵакы аҭара анаҩсангьы, амч ду змоу адинқәа ауаажәларра анырра рынаҭоит ҳәа, насгьы иалшоит уи анырра хра амазар, мамзаргьы иамамзар. Адин еиуеиԥшым [[дискриминация|азинеиҟарамра]] зыхьчо мчны иҟан, насгьы асоциалтә ԥсахрақәа рыҟаҵара угәазырԥхо мчны аус ауан.<ref>Beckford, 2003, с. [https://archive.org/details/socialtheoryreli00beck/page/n11 2].</ref><ref>Fitzgerald, 2003, с. 235.</ref><ref name="sfn-2f4eef">Tweed, 2020, с. 48.</ref>
Европатәи алыԥшаахи абжьаратәи акласси рахь иаҵанакуаз ақьырсианцәа еиуеиԥшым аинтеллектуалтә ааԥхьарақәа аныҟала, адоуҳатә кризис иаланагалеит. 1840-1900 шықәсқәа рзы Европа ауааԥсыра шьоукы рдинхаҵара аанрыжьит [[теория Дарвина|Дарвин ибиологиеи]] [[геология|агеологиа]] ҿыци рнырра иахҟьаны, урҭ адунеи ашьақәгылареи уи ақәреи ирызкны абиблиатә гәаанагарақәа ирҿагылон; Абиблиа аҭҵаараҿы [[историко-критический метод|иреиҳау акритика]] ҳәа иашьҭоуп аҭоурыхтәи алитературатәи хырхарҭа ҿыц, уи Аԥшьаҩыра Анцәа идоуҳала иҩуп ҳәа агәаанагара иаҿагылон; аиҿырԥшратә ҭҵаара, ақьырсианра егьырҭ адинқәа ирҿдырԥшуан, ирыԥшаауан иахьеиқәҿырҭуа. Агәрахаҵаҩцәа шьоукы рдин рыхьчарц рҽазыршәон, атрадициатә дин иҿыцу аҭагылазаашьаҿы ҟазарыла еиҭахәаԥшуан. Убас, гәыԥҩык адиндырҩцәеи ахәыцҩцәеи адунеи бжьымшы рыла ишшаз иазку абиблиатә ҳәамҭа ҿыцла иазнеит, арҭ амшқәа аеволиуциатә аамҭақәа реиԥш иахәаршит. XX ашәышықәса алагамҭазы, арҭ ахәыцҩцәа аеволиуциа Анцәа арҿиаразы ихы иаирхәон ҳәа ирыԥхьаӡо иалагеит.<ref>Tweed, 2020.</ref>
[[Научный атеизм|Аҭҵаарадырратә атеизм]] [[марксистско-ленинская философия|марксисттәи ленинтәи адунеихәаԥшышьа]] иахәҭаны иҟалеит. Уи шьаҭас иамаз [[диалектический материализм|адиалектикатәи]] [[исторический материализм|аҭоурыхтәи материализм]] аҳәаақәа ирҭагӡаны адунеии ауаҩи рыхәаԥшра акәын. Афилософиатә ҭҵаарадырра аҳасабала адин хыҵхырҭас иамоу аиҭаҳәарази, адин аҭҵаарадырратә критикази, аҭҵааратә атеизм адиалектикатәи аҭоурыхтәи материализм апринципқәа ирылҵуеит. Марксизм аклассикцәеи Асовет философцәа ргәыԥ дуи атеизм [[материализм|аматериализм]] иацәыхараны, ихьыԥшым ҭҵаарадырраны ирыԥхьаӡомызт, аха Сталин ишьҭахьтәи аамҭазы, «аҭҵаарадырратә атеизм» «ииашоу ҭҵаарадырра заҵәык» ауп ҳәа ирылаҳәан, насгьы иҷыдоу философиатә дисциплинаны, ихьыԥшым ҭҵаарадырраны, зхатәы проблематикеи амаҭәари змоу акакәны иҟалеит.<ref>Thrower, 1983.</ref><ref>Шахнович, 2022.</ref>
XX ашәышықәсазы адунеизегьтәи аибашьрақәеи, [[Атомные бомбардировки Хиросимы и Нагасаки|атомтә бомбақәа рыԥжәареи]], [[Холокост|ауриқәа рнырҵәареи]] ирыхҟьаны, адин аҵакы ашьақәыргыларазы иамоу афункциа ҿыц акритика азун. [[Освенцим|Освенцим]] аҿы еиқәхаз [[Визель, Эли|Ели Визель]] дналаҵаны ауриаа ԥыҭҩык, [[избранный народ|иалихыз ажәлар]] зыхьчар акәыз Абиблиатә нцәа иқәыӡбон. Визель игәалашәарақәа еидызкыло амемуар «[[Ночь (книга)|Аҵх]]» аҿы иҩуан ахәыҷқәа былра ианыргоз «иҭынчыз ажәҩан иаҵәа аҵаҟа урҭ лҩаха ианаҵачуаз» игәаҿы ицәырҵыз аҿагыларатә цәанырра атәы. Уи аамҭазы, иҩуан иара, «дыршьит сара сынцәа, иршьыит сыԥсы».<ref name="sfn-2f4eef" />
XXI ашәышықәса алагамҭазы [[новый атеизм|атеизм ҿыц]] ахаҭарнакцәа адин акритика азыруит. Ари аиҿкаара авторцәа «атеизм ԥшьҩык аҽыуаа» ҳәа ирышьҭоуп ([[Докинз, Ричард|Ричард Доукинс]], [[Хитченс, Кристофер|Кристофер Хитченс]], [[Деннет, Дэниел|Дениел Деннетт]], [[Харрис, Сэм|Сем Харрис]]). Ашәҟәқәеи, аҵаратә статьақәеи, ажәахәқәеи рҿы иаарԥшу адинтә жәабжьқәа рыкритика иазку ргәаанагарақәа еиуеиԥшым аҵаратә усхкқәа рҿы аимак-аиҿакқәа цәырнагеит, насгьы еицырдыруа амассса-информациатә хархәагақәа рҿы ирацәаны рыӡбахә рҳәеит. Афилософ Сем Харрис иҩымҭа «[[Конец веры|Агәрахаҵара аҵыхәтәа]]» аҿы адины иамоу иҽеим аҟазшьақәа, ақәымчрагьы уахь иналаҵаны, дрылацәажәеит. Афилософ Дениел Деннет иҩымҭа «Азықәра арбгара» аҿы «иџьашьахәу акы агәрагара зҳамоу» ҳәа азҵаара ықәиргылеит. Абиолог Ричард Доукинс ишәҟәы «[[Бог как иллюзия|Анцәа лаԥшхырԥагаҩы иаҳасабала]]» аҿы адинхаҵара иадҳәалоу еиуеиԥшым аганқәа рыӡбахә иҳәеит. Ажурналист, аполемист Кристофер Хитченс иҩымҭаҿы «[[Бог не любовь|Анцәа зегьы илшом]]» аҿы ишьақәирӷәӷәон адинтә мчрақәа ауаҩы иаҳаҭыр еиларгоит ҳәа, насгьы адинытә еиҿкаарақәа рҿы иҟоу акоррупциа атәы иҩуан.<ref>The Oxford Handbook on Atheism, 2016.</ref>
=== Адини аҭҵаарадырреи ===
Ихьшәоу [[викторианская эпоха|Викториантәи аамҭазы]], «аҭҵаарадырреи адини реибашьра» иазкны аусумҭақәа аԥырҵон, насгьы акультура арҭ аҩ-ганк еснагь еиҿагылазароуп ҳәа агәаанагара ыҟан. Аха анаҩс [[история науки|аҭҵаарадырра аҭҵааҩцәа]] уи аҩыза агәаанагара иацәхьаҵит. Аконфликттә тезис, имариоу азнеишьала, уажәы зегьы ирылаҵәахьеит Мраҭашәаратәи аҭҵаарадырра ареалтә ҭоурыхҭҵаара иазку ииашам аинтеллектуалтә шьаҭоуп ҳәа. Аҭҵаарадырра аҭҵааҩы [[Брук, Джон Хедли|Джон Брук]] иҩуан, атрадициатә формақәа рҿы аиҿагыларатә тезис акырӡа илаҟәын ҳәа. Гари Фернгрен излаиҳәо ала, аконфликттә тезис аасҭа акомплекстә тезис аԥхьагылара аманы ишыҟоу азы Брук игәаанагара аҭҵаарадырра апрофессионалтә ҭҵааҩцәа рыбжьара инарҭбааны азхаҵара аиуит, аха атрадициатә позициа егьырҭ аганқәа рҿгьы ишыӷәӷәоу иаанхоит, еиҳаракгьы ауаажәларратә хдырраҿы.<ref>Shapin, 1996, с. 195.</ref><ref>Russell, 2002, с. 7.</ref><ref>Brooke, 1991, с. 42.</ref><ref>Ferngren, 2002, с. x.</ref>
Адин иаԥнаҵоит [[Космогония|акосмогониеи]] (адунеи ахылҵшьҭра) антропологиеи (ауаҩы ихылҵшьҭра) рԥҟарақәа, урҭ иахьатәи аҭҵаарадырратә идеиақәа ирҿагылоуп. Уи аганахьала иахьатәи аҭҵаарадырра адинтә позициақәа жәпакы акритика рызнауеит. Ҿырԥштәыс иаагозар [[креационизм|акреационизми]] [[эволюция|аеволиуциа атеориеи]] ирыбжьоу аиҿагылара ([[критика эволюционизма|аеволиуциа акритика]]).
Адинқәа зны-зынла [[закон природы|аԥсабара азакәанқәа]] ирҿагыло, мамзаргьы ирықәымшәо атезисқәа шьақәдырӷәӷәоит. Адинтә усумҭақәа жәпакы рҿы зыӡбахә ҳәоу аџьашьахәқәа аԥсабара азакәанқәа ишрықәшәо ала ахәшьара аҭара рылшоит.
Адинхаҵаратә текстқәа акритика азырур рылшоит ҳаамҭазтәи аҭоурыхтә ҭҵаарадырра агәаанагарақәа иахьынӡарықәшәо инаҿырԥшны. Иаҳҳәап, асоветтә [[Библеистика|библиаҭҵааҩцәа]] Абиблиаҿы ҭыԥқәак еиҿагыло, ма еиқәымшәо афактқәеи ажәабжьқәеи злоу акакәны иахәаԥшуеит (иаҳҳәап, [[Новый Завет|Ауасиаҭ Ҿыци]] [[Аевангелие|Аевангелиақәа]] ԥшьбеи атексқәа реиԥшымзаареи, урҭ [[герменевтика|реилыркаара]] азҵаареи). Абиблиатә критикцәа арҭ аҭыԥқәа шеилыркаауеи адинҭҵааҩцәеи адинадгылаҩцәеи ртрадициатә динхаҵаратә еилкаара акыр иреиԥшымхар алшоит. Адинҭҵааҩцәа рыхәҭак (алибералтә хырхарҭа) ари акритика иақәшаҳаҭхар рылшоит, убри аан егьырҭ (хадаратәла аконсерваторцәа) ари акритика аҭҵаарадырратә ҩаӡара критикала ахәшьара арҭар рылшоит.<ref>{{Книга|автор=[[Бюкай, Морис]]|заглавие=[[Библия, Коран и наука]]|издательство=Éditions Seghers|год=1976|isbn=966-95604-6-2}}</ref>
Аҭҵаарадырреи адини реиқәшәара иазку азҵаара аимак-аиҿа зцу теманы иҟоуп. Аҵарауааи адиндырҩцәеи лассы-лассы еиҿагыло агәаанагарақәа рҳәоит.
«Аиқәшәара иазку агәаанагарақәа»
{{Ацитата алагара}}Зеиԥшыҟам ахшыҩҵак иԥшааит ҳаиԥыларақәа зегьы раасҭа иналукааша алахәылаҩ, Адунеи аинфлациа ҳаамҭазтәи атеориа аԥҵаҩцәа иреиуоу, Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа академик [[Старобинский, Алексей Александрович|Алексеи Старобински]]. Иара иҳәеит: «Анцәа даҳзылԥхеит аҭҵаарадырраҿы иара ҳизхьамԥшларц». Даҽакала иуҳәозар, аҵарауаҩ аԥсабара аниҭҵаауа, Анцәа ииашаҵәҟьаны иҟаиҵаз ашьҭақәа рыԥшаара аҭахӡам. Аха ауаҩи уи ихдырреи ртәы ҳаналацәажәо, Анцәа ихьӡ мҳәакәа ҳзаҩсуам. Академик Старобински иҳәеит Анцәа дыҟоуп ҳәа, аҭоурых аҿы ауаа рацәа рдинхаҵара шьаҭас иҟаҵаны рхы мҩаԥыргон, зны-зынлагьы даара иҳаракыз русқәа рҿы иааԥшуан, рҭахрақәа раҵкыс аӡә иҭахрақәа аԥхьа идыргылон.{{Ацитата алгара |источник={{Cite web|url=http://kommersant.ru/doc/3275710|title=Я бы не делил учёных на атеистов и не атеистов|author=Елена Кудрявцева}} «Ажурнал “Огониок”», мшаԥымза 24, 2017}}
«Аиқәымшәара иазку агәаанагара»
* Еицырдыруа америкатәи агенетик [[Койн, Джерри Аллен|Д. А. Коин]] аҭҵаарадырратә хәаԥшышьеи адинтә дунеихәаԥшышьеи зынӡа ишеиқәымшәо атәы иҳәон.<ref>Койн, 2016.</ref>
=== Адинтә ԥышәа критикала азхәыцра ===
{{Main|Адинтә ԥышәа}}
Иҟоуп агәаанагара, адин-мистикатә ԥышәа [[эпилепсия|алаԥсратә]] симптомқәеи, [[Шизофрения|ашизофрениеи]], [[деменция|агәхашҭреи]], алаԥшҵашәареи реиԥш иҟоу ачымазарақәа рԥышәа аҟынтәи иаауеит ҳәа. [[Галлюцинация|Алаԥшҵашәара]] цәырҵуеит [[Центральная нервная система|агәҭантәи анервтә система]] аҳәаатә ҭагылазаашьақәа рҿы, алаԥшҵашәара ахҟьоит аусура мыцхәы, [[Температура тела|ашоура]] амазаара, [[голодание|амлакра]], мамзаргьы мыцхәы [[Пост (религия)|ачгара]] уҳәа убас егьырҭ ахҭысқәа.<ref>''Jeffrey L. Salver, M.D.; John Rabin, M.D.'' — The neural substrates of religious experience.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.absolutology.org.ru/brain_myst.htm|title=Мозг и религиозный опыт|author=Берснев Павел|access-date=2010-12-26|url-status=live|archive-date=2011-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110925135512/http://absolutology.org.ru/brain_myst.htm}}</ref>
ЛСД апсихикаҿы иҟанаҵо анырра ԥызшәоз апсихиатр [[Гроф, Станислав|Станислав Гроф]] излаиҳәо ала, «Аԥсреи аиреи рԥышәа, Адунеи ма Анцәеи дареи ракзаара, ақаҷааатә феноменқәа рԥылара, ма ЛСД асеансқәа рҿы аҭыԥ змаз «иҳаҩсыз аиҭаирақәа» рԥышәа адунеи адин дуқәа иԥшьоу рҩырақәеи ажәытә цивилизациақәа рмистикатә текст маӡақәеи рҿы иарбоу ахҭысқәа иааџьаушьартә иреиԥшуп». Убри аан, апсихика аԥсахрақәа рҿы иҳауз аԥышәа Гроф абас ахәшьара аиҭоит: «Ахолотроптә ҭагылазаашьақәа рҿы, ҳара иаҳныруеит аҟазаара даҽа ганқәак, уи даараӡа интенсиву, уимоу уаршанхартә иҟазар алшоит».<ref>[[Гроф, Станислав|Гроф С.]] [http://psylib.org.ua/books/grofs01/index.htm Области человеческого бессознательного] {{Wayback|url=http://psylib.org.ua/books/grofs01/index.htm |date=20140201213825 }}. — М.: Издательство трансперсонального института, 1994. — 278 с.</ref><ref>''[[Гроф, Станислав|Гроф С.]]'' Космическая игра / Пер. с англ. Ольги Цветковой — М.: Издательство Трансперсонального Института, 1997. — '''С. 16''' — 256 с.</ref>
Еиуеиԥшым адинхаҵарақәа еиуеиԥшымкәа иазнеиуеит аекстатикатәи амистикатәи лаԥшҵашәарақәеи агәҭыхақәеи. Адинхаҵарақәа зегьы ари аҩыза аԥшаара иадгылом, иарбанызаалак амистикатә ԥышәа агәрагара ишиашоу ишьақәнарӷәӷәоит ҳәа ирыдыркылоит. Иаҳҳәап, [[богословие|адинҭҵаара]] апрофессор [[Осипов, Алексей Ильич|А.И. Осипов]] игәаанагарала, «адоуҳатә ԥсҭазаараҿы аԥышәа змоу иԥшьоу абацәеи азықәԥаҩцәеи зегьы хьаҳәхьачарада ақьырсиан игәиҽанырҵоит даланагалар шалшо, даҽакала иуҳәозар, [[Духовная прелесть|адоуҳатә хжьара]], уи аан ауаҩы инерв-ԥсихикеи, лассы-лассы иаҩысҭаатә гәҭакқәеи идырҿио иҟам-иным абара Анцәа изааиртыз акакәны идикылоит».<ref name="Osipov"/>
== Шәахәаԥш иара убас ==
* [[Апатеизм|Апатизм]]
* [[Атеизм]]
* [[Бог|Анцәеи]] [[Дьявол|Аџьныши]]
* [[Вера|Агәрагара]]
* [[Государственная религия|Аҳәынҭқарратә динхаҵара]]
* [[Метатеология|Аметатеологиа]]
* [[Молитва|Анцәаиҳәара]]
* [[Определение религии|Адин аилкаара]]
* [[Поклонение|Ашьапкра]]
* [[Религиоведение|Адинҭҵаара]]
* [[Религиозность|Адинхаҵара]]
* [[Религиозный бред|Адинтә патара]]
* [[Религиозный фанатизм|Адинтә фанатизм]]
* [[Религия и шизофрения|Адини ашизофрениеи]]
* [[Сверхъестественное|Иԥсабаратәым амч]]
* [[Спасение|Аиқәырхара]]
* [[Теизм|Атеизм]]
* [[Теистический эволюционизм|Атеисттә еволиуционизм]]
* [[Теология|Атеологиа]]
* [[Афилософиа|Афилософиа]]
* [[Дорелигиозная эпоха|Адинхаҵара ҟалаанӡатәи аамҭа]]
{{clear}}
== Азгәаҭақәа ==
'''Примечания'''
{{Notelist}}
'''Сноски'''
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
=== Адин аилкаара ===
'''на русском языке'''
* [[Трубецкой, Сергей Николаевич|Трубецкой С. Н.]] Религия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона
* {{Cite web|url=https://ido.tsu.ru/other_res/hischool/filreliggii/22.htm|title=Лекции по философии религии. Часть 2. Предмет философии религии. Этимология термина «религия» |author= [[Аванесов, Сергей Сергеевич|Аванесов С. С.]]|publisher= Институт дистанционного образования, [[Томский государственный университет]]|access-date=2018-09-26}}
* ''Аллес Г.'' [http://religious-life.ru/2013/02/religion/ Религия] // Интернет-издание «Религиозная жизнь» (перевод статьи из The Encyclopedia of Religion. Macmillan Reference, 2005)
* {{книга|автор=|заглавие= 750 определений религии: история символизаций и интерпретаций|ответственный=[[Аринин, Евгений Игоревич|Аринин Е. И.]] (редактор) |ссылка= http://e.lib.vlsu.ru/bitstream/123456789/3871/1/01379.pdf|издательство= [[Владимирский государственный университет]] им. А. Г. и Н. Г. Столетовых|год= 2014|страниц=460|часть= |isbn= 978-5-9984-0546-4|ref=Аринин}}
* {{БСЭ3|статья=Религия |автор=[[Гараджа, Виктор Иванович|Гараджа В. И.]] |том=21|ref=Гараджа}}
* {{БРЭ|статья=Религия |том=28|страницы=374|год=2015|ref=БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/3505105|архив=https://web.archive.org/web/20221110154349/https://bigenc.ru/religious_studies/text/3505105|архив дата=2022-11-10}}
* {{Источник/НФЭ|Религия|[[Митрохин, Лев Николаевич|Митрохин Л. Н.]]|url=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH01c5f2fc7c579f33e84aabc5}}
* {{книга|автор=[[Яблоков И. Н.]], [[Давыдов, Иван Павлович|Давыдов И. П.]]|заглавие= Философия права. Курс лекций. Учебное пособие|том=2|ответственный=[[Марченко, Михаил Николаевич|Марченко М. Н.]] (отв. редактор) |ссылка часть= https://books.google.ru/books?id=gyD9AgAAQBAJ&pg=PT127&dq=латинским+religio&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiS0OPK7czdAhVswYsKHXyqBbUQ6AEIJzAA#v=onepage&f=false|издательство= Проспект|год= 2014|страниц=555|часть= Лекция 22 «Религия и право»|isbn= 9785392017744|ref= Марченко}}
'''на других языках'''
* ''Asad, Talal.'' [http://www.iupui.edu/~womrel/Rel433%20Readings/01_SearchableTextFiles/Asad_ConstructionOfReligionAnthroCategory.pdf The Construction of Religion as an Anthropological Category] // Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity and Islam. Baltimore, 1993. P. 27—54.{{In lang|en}}
* {{статья |автор=[[Пивоваров, Даниил Валентинович|Pivovarov D. V.]] |заглавие=On Universal Definition of Religion |ссылка=http://elib.sfu-kras.ru/bitstream/2311/16613/1/03_Pivovarov.pdf |издание=[[Journal of Siberian Federal University]]. Humanities & Social Sciences|год=2015|том=8 |номер=1 |страницы=52—63|ref=Pivovarov}}
* {{книга |автор= Harrison, Peter |заглавие=The Territories of Science and Religion |ссылка= https://books.google.ru/books?id=Z1KIoAEACAAJ&hl |издательство= [[University of Chicago Press]] |год=2015 |allpages= 300 |серия= |isbn=9780226184487 |ref=Harrison}}
=== Адинхаҵареи адинҭҵаареи рҭоурых ===
* {{БРЭ |автор=[[Антонов, Константин Михайлович (философ)|К. М. Антонов]] |статья= Религия |ссылка=https://bigenc.ru/c/religiia-1a8735/?v=10382434 |год=2024 |ref=Антонов}}
* {{БРЭ |автор=[[Резвых, Пётр Владиславович|П. В. Резвых]], [[Аверинцев, Сергей Сергеевич|С. С. Аверинцев]], А. В. Константинов |статья= Миф |ссылка=https://bigenc.ru/c/mif-4ca5dd/?v=3811951 |год=2022 |ref=Резвых, Аверинцев, Константинов}}
* {{Cite web|url = https://ido.tsu.ru/other_res/hischool/filreliggii/pril.htm|title=Лекции по философии религии. Приложение. Проблема типологии религий |author= [[Аванесов, Сергей Сергеевич|Аванесов С. С.]]|publisher= Институт дистанционного образования, [[Томский государственный университет]]|access-date=2018-09-26|ref = Аванесов, Проблема типологии религий}}
* {{книга |автор=[[Аринин, Евгений Игоревич|Аринин Е. И.]] |заглавие=Философия религии. Принципы сущностного анализа: Монография|место=Архангельск |издательство=[[Поморский государственный университет имени М. В. Ломоносова|Издательство ПГУ им. М. В. Ломоносова]] |год=1998|страницы=295 |isbn=5-88086-168-6|ref=Аринин}}
* {{статья|автор=[[Баёв, Павел Анатольевич|Баёв П. А.]]|ссылка=http://www.ecsocman.edu.ru/socis/msg/35402580.html |заглавие=Церковь и служитель культа в медийном дискурсе отечественного социума |издание=[[Социологические исследования (журнал)|Социологические исследования]] |год=2011 |номер=2 |страницы=118—127|ref=Баёв}}
* {{книга|автор=[[Буайе, Паскаль|Буайе П.]]|заглавие= Объясняя религию: Природа религиозного мышления|оригинал= Pascal Boyer: "Et l'Homme Crea Les Dieux:Comment expliquer la religion"|место = М.|издательство= [[Альпина Нон-фикшн]]|год = 2016|страниц= 496|isbn= 978-5-91671-632-0|ref=Буайе}}
* {{книга |автор= [[Горохов, Станислав Анатольевич|Горохов С. А.]], [[Христов, Тодор Тодорович|Христов Т. Т.]]|заглавие= Религии народов мира. Учебное пособие |ссылка= https://books.google.ru/books?id=1_pSAgAAQBAJ |место=М.|издательство= «Проспект» |год= 2013 |страниц = 584|isbn= 9785392139170 |ref= Религии народов мира}}
* {{книга |автор=[[Жуковский, Владимир Ильич|Жуковский В. И.]], [[Копцева, Наталья Петровна|Копцева Н. П.]], [[Пивоваров, Даниил Валентинович|Пивоваров Д. В.]] |заглавие=Визуальная сущность религии: монография|место=Красноярск|издательство=[[Красноярский государственный университет|Краснояр. гос. университет.]]|год=2006|страниц=460 |isbn= 5-7638-0628-X|ref=Жуковский, Копцева, Пивоваров}}
* {{книга |автор=[[Забияко, Андрей Павлович|Забияко А. П.]] |часть=Религия|ссылка часть= |заглавие=[[Энциклопедия религий]] |ответственный=Под ред. [[Забияко, Андрей Павлович|А. П. Забияко]], [[Красников, Александр Николаевич|А. Н. Красникова]], [[Элбакян, Екатерина Сергеевна|Е. С. Элбакян]] |место=М. |издательство=[[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]], Гаудеамус |год=2008 |страницы=1069—1073|страниц=1520 |серия=Summa |isbn=978-5-8291-1084-0, ISBN 978-5-98426-067-1 |тираж=3000|ref=Забияко}}
* {{книга |автор=[[Зубов, Андрей Борисович|Зубов А. Б.]] |заглавие=История религии. Курс лекций. Книга первая |место=М. |издательство= [[МГИМО-Университет]] |год=2006 |страниц=436 |isbn= 5-9228-0243-7|ref=Зубов}}
* Семёнов, 2002. {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_305.html|title=Возникновение религии и её первая, исходная форма — магия|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|publisher=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 1|archive-url=|archive-date=|year=2002}}
* {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_372.html|title=Основные этапы эволюции первобытной религии|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|publisher=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 2|archive-url=|archive-date=|ref=Семёнов1|year=2003}}
* {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_393.html|title=Тотемизм, первобытная мифология и первобытная религия|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|publisher=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 3|archive-url=|archive-date=|ref=Семёнов2|year=2003}}
* {{книга |автор= {{comment|Тихонова Г. Ю.|Галина Юрьевна Тихонова — кандидат философских наук, доцент кафедры социальных коммуникаций Томского политехнического университета}}, {{comment|Гиниятова Е. В.|Елена Владимировна Гиниятова — кандидат философских наук, аналитик отдела Интернет-коммуникаций Томского политехнического университета}}|заглавие= Религиоведение: учебное пособие |ссылка= http://portal.tpu.ru:7777/SHARED/g/GALINAT/tt/hj/Tab1/РЕЛИГИОВЕДЕНИЕ%20пособие.pdf |ответственный= |место = Томск |издательство= [[Томский политехнический университет|Издательство Томского политехнического университета]] |год= 2013|страниц = 203|ref= Религиоведение (Тихонова, Гиниятова)}}
* [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]]. [https://www.peoplesmyths.com/r/religiya-i-mifologiya.html Религия и мифология] // Мифы народов мира. Энциклопедия. Т. 2
* {{статья |автор=[[Шахнович, Марианна Михайловна|Шахнович М. М.]] |заглавие=Концепт «научный атеизм»: история его конструирования и введения в философию и политическую практику (1954—1964) |издание=Вестник Санкт-Петербургского университета. Философия и конфликтология |год=2022 |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/kontsept-nauchnyy-ateizm-istoriya-ego-konstruirovaniya-i-vvedeniya-v-filosofiyu-i-politicheskuyu-praktiku-1954-1964 |том=38 |выпуск=3 |страницы=436—448 |doi=10.21638/spbu17.2022.314 |ref=Шахнович}}
* {{книга|ссылка часть=http://scepsis.ru/library/id_48.html|часть=Религия и наука|заглавие=Эйнштейн А. Собрание научных трудов|том=IV|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1967|страницы=126—129|автор=[[Еинштеин, Алберт|Эйнштейн А.]]|ref=Эйнштейн}}
* {{книга |автор=[[Элбакян, Екатерина Сергеевна|Элбакян Е. С.]]|часть=Религия |заглавие=Философский словарь |ответственный=Под ред. [[Фролов, Иван Тимофеевич (философ)|И. Т. Фролова]] |издание=7-е изд., перераб. и доп |место=М. |издательство=[[Республика (издательство)|Республика]] |год=2001 |страницы=488 |ref=Элбакян}}
* {{книга |заглавие= Религиоведение: учебник для бакалавров |ответственный= [[Яблоков, Игорь Николаевич|Яблоков И. Н.]] |издательство= Юрайт |год= 2014 |место= М.|страниц = 479 |isbn= 978-5-9916-2985-0 |ref= Религиоведение}}
'''на других языках'''
* {{книга |автор=[[Бекфорд, Джеймс|Beckford, James A.]] |заглавие=Social Theory and Religion |ссылка=https://archive.org/details/socialtheoryreli00beck |год=2003 |издательство=[[Cambridge University Press]] |место=Cambridge |страниц=252 |isbn=978-0-521-77431-4 |язык=en |ref=Beckford}}
* {{книга |автор=[[Брук, Джон Хедли|Brooke, J. H.]] |год=1991 |заглавие=Science and Religion: Some Historical Perspectives |ссылка=https://archive.org/details/sciencereligions0000broo |издательство=[[Cambridge University Press]] |язык=en |ref=Brooke}}
* {{книга |автор=Ferngren, Gary |часть=Introduction |заглавие=Gary Ferngren (editor). Science & Religion: A Historical Introduction |ссылка=https://archive.org/details/sciencereligionh0000unse_p3x7 |место=Baltimore |издательство=[[Johns Hopkins University Press]] |год=2002 |ISBN=0-8018-7038-0 |язык=en |ref=Ferngren}}
* {{книга |автор=Fitzgerald, Timothy |заглавие=The Ideology of Religious Studies |ссылка=https://books.google.com/books?id=R7A1f6Evy84C |место= New York |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2003 | isbn = 978-0195347159 |язык=en |ref=Fitzgerald}}
* {{книга|ссылка=https://books.google.co.id/books?id=v2yiyLLOj88C&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|заглавие=Religions of the world: a comprehensive encyclopedia of beliefs and practices|ответственный=[[Мелтон, Джон Гордон|J. Gordon Melton]] and Martin Baumann (ed.)|издание=2nd Ed|место=Santa Barbara/Denver/Oxford|издательство=ABC-Clio|год=2010|том=1—6|страниц=3200|isbn=978-1-59884-203-6}}
* {{книга |часть=Chapter 16, "New Atheism" |заглавие=The Oxford Handbook on Atheism |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2016 |ISBN=978-0199644650 |язык=en |ref=The Oxford Handbook on Atheism}}
* {{книга |автор=Russell, Colin A. |часть=The Conflict Thesis |заглавие=in Gary Ferngren (editor). Science & Religion: A Historical Introduction |ссылка=https://archive.org/details/sciencereligionh0000unse_p3x7 |место=Baltimore |издательство=[[Johns Hopkins University Press]] |год=2002 |ISBN=0-8018-7038-0 |язык=en |ref=Russell}}
* {{книга |автор=[[Шейпин, Стивен|Shapin, S.]] |год=1996 |заглавие=The Scientific Revolution |издательство=[[University of Chicago Press]] |язык=en |ref=Shapin}}
* {{книга |автор=Thrower, James |год=1983 |заглавие=Marxist-Leninist 'Scientific Atheism' and the Study of Religion and Atheism in the USSR |ссылка=https://archive.org/details/marxistleninists0000thro |место=Berlin |издательство=[[Walter de Gruyter]] & Co. Religion and Reason (Vol. 25) |страниц=500 |isbn=90-279-3060-0 |язык=en |ref=Thrower}}
* {{книга |автор=Tweed, Thomas A. |заглавие=Religion: A Very Short Introduction |ссылка=https://archive.org/details/religionveryshor0000twee |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2020 |ISBN=9780190064693 |язык=en |ref=Tweed}}
=== Апологетика ===
* {{книга |ссылка часть=http://ec-dejavu.ru/r/Religion_China.html |автор=[[Маслов, Алексей Александрович|Маслов А. А.]] |часть=Религия в Китае |заглавие=Китай: Укрощение драконов. Духовные поиски и сакральный экстаз |место=СПб.|издательство=[[Алетейя (издательство)|Алетейя]] |год=2003 |страницы=15—29 }}
* {{книга |ссылка=http://www.alexandrmen.ru/books/index.html |заглавие=История религии: В поисках Пути, Истины и Жизни |автор=[[Мень А. В.]] |место=М.|издание=(в 7 томах) |год=1991—1992 }}
* {{книга |ссылка=http://www.alexandrmen.ru/books/histrel/histrel.html |заглавие=История религии (учебник в 2 томах) |автор=[[Мень А. В.]] |место=М. |год=1997 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060715183616/http://www.alexandrmen.ru/books/histrel/histrel.html|archive-date=2006-07-15}} (Том 1. В поисках Пути, Истины и Жизни. Том 2. Пути христианства).
* {{cite web|url=http://www.wco.ru/biblio/books/osip1/Main.htm|title=Путь разума в поисках истины|author=[[Осипов, Алексей Ильич|Осипов А. И.]]|date=1997|archive-url=|archive-date=|access-date=2010-11-07|url-status=live}}
* {{cite web|url=http://www.philosophy.ru/library/tolstoy/what_is_religion.html|title=Что такое религия и в чём сущность её?|author=[[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстой Л. Н.]] Толстовский листок — Толстой и о Толстом: выпуск первый / сост. В. А. Мороз. — изд. 2-е. — М.: Мамонтовский Дом; Музей русской народной живописи, 1995. — 116 с. — (Запрещённый Толстой). — Содерж.:|archive-url=|archive-date=|access-date=2007-08-23|url-status=live}}
* {{cite web|url=http://jnana.ru/science/torch.html|title=Религии мира. Опыт запредельного. Трансперсональные состояния и психотехника|author=[[Торчинов, Евгений Алексеевич|Торчинов Е. А.]]|archive-url=|archive-date=|access-date=2008-11-29|url-status=live}}
* ''[[Флоренский П. А.]]'' Собрание сочинений. Философия культа (опыт православной антроподицеи). — М.: [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]], 2004. (Серия «Философское наследие». — Т. 133).
* {{статья |автор=Елена Кудрявцева |заглавие=Я бы не делил учёных на атеистов и не атеистов |ссылка=http://kommersant.ru/doc/3275710 |издание=Огонёк |тип=журнал |год=2017 |месяц=4 |число=25 |ref=Кудрявцева}} «Астрофизик Максим Зельников о протестах учёных против лженауки и веры в сверхъестественное».
=== Акритика ===
* White, E. D. {{cite web |url=http://englishatheist.org/white/contents.html |title=A History of the Warfare of Science with Theology in Christendom}} 2 vols. ([[1896|1896]]){{In lang|en}} (на русском языке: {{книга |автор=[[Уайт, Э. Д.]] |заглавие=Борьба религии с наукой |ответственный=Пер. Д. Л. Вейса |место=Москва — Ленинград |год=1932}}).
* {{cite web|url=http://www.ftarchives.net/cassels/sr/contents.htm|title=Supernatural Religion: An Inquiry into the Reality of Divine Revelation|author=Walter Richard Cassels|archive-url=https://www.webcitation.org/67fyvarnp?url=http://www.ftarchives.net/cassels/sr/contents.htm|archive-date=2012-05-15|access-date=2009-03-27|url-status=live}}, London, [[1902|1902]]. ({{cite web|url=https://archive.org/details/supernaturalreli02cassiala|title=в pdf, djVu|archive-url=https://www.webcitation.org/67fywKZfX?url=http://archive.org/details/supernaturalreli02cassiala|archive-date=2012-05-15|access-date=2017-10-02|url-status=live}}){{In lang|en}} («Сверхъестественная религия: исследование реальности божественного откровения»).
* {{книга |ссылка=http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/DraHist.html |заглавие=History of the Conflict Between Religion and Science |автор=[[John William Draper]] |место=New York |издательство=D. Appleton |год=1874|язык=en}} («История борьбы между религией и наукой»).
* [[Хитченс, Кристофер|Hitchens, C. E.]] [http://evolbiol.ru/large_files/hitchens.pdf ''God Is Not Great: How Religion Poisons Everything]'' ISBN 0-446-57980-7 (на русском языке: {{книга |автор=[[Хитченс, Кристофер|Хитченс К.]] |заглавие=[[Бог — не любовь]]: Как религия всё отравляет |ответственный=Пер. с англ |место=М. |издательство=ООО «Альпина нон-фикшн» |год=2012 |страниц=365 |isbn=978-5-91671-092-2}})''.
* {{книга| автор= Джерри Койн | заглавие= Вера против фактов: Почему наука и религия несовместимы | оригинал= A. Jerrry Coyne Faith Versus Fact: Why Science and Religion Are Incompatible | место= М. | издательство = Альпина Паблишер | год= 2016 | allpages= 384 | серия= | isbn= 978-5-9614-5817-6 |ref=Койн}}.
* «Унаследуют ли верующие землю? Демография и политика в XXI веке», политический социолог Эрик Кауфман.
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:дин}}
[[Акатегориа:Адинхаҵара| ]]
pfwboni1fgudgybgbiu91mg1qbm8r2m
Акатегориа:Аҳәырԥсаррақәа азиатәи атәылақәа рыла
14
35929
169430
168492
2026-07-13T16:02:24Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Алагылазаара Азиатәи атәылақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Алагылазаара азиатәи атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
169430
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{CatAutoTOC}}
{{DEFAULTSORT:ҳәырԥсаррақәа}}
[[Акатегориа:Азиа аблахкыгарҭақәа атәылақәа рыла| ҳәырԥсаррақәа]]
[[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа рҳәырԥсаррақәа| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Алагылазаара азиатәи атәылақәа рыла| ҳәырԥсаррақәа]]
[[Акатегориа:Аҳәырԥсаррақәа атәылақәа рыла|+Азиа]]
cpebxgl4s987at5xjm2p1y14g8z3swq
Акатегориа:Алагылазаара азиатәи атәылақәа рыла
14
35934
169431
131154
2026-07-13T16:02:37Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Алагылазаара Азиатәи атәылақәа рыла]] в [[Акатегориа:Алагылазаара азиатәи атәылақәа рыла]] без оставления перенаправления
131154
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Environment of Asia by country}}
[[Афаил:Asia (orthographic projection).svg|right|125x125px]]
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{cat main}}
{{CatAutoTOC}}
{{DEFAULTSORT:лагылазаара}}
[[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа рылагылазаара| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа| лагылазаара]]
[[Акатегориа:Алагылазаара атәылақәа рыла|.Азиа]]
ki4dggcne8mx86lopx9evceeal94nfc
Акатегориа:Аҳәырԥсаррақәа европатәи атәылақәа рыла
14
36067
169424
168497
2026-07-13T16:00:24Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Алагылазаара Европатәи атәылақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Алагылазаара европатәи атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
169424
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{CatAutoTOC}}
{{DEFAULTSORT:ҳәырԥсаррақәа}}
[[Акатегориа:Европа аблахкыгарҭақәа атәылақәа рыла| ҳәырԥсаррақәа]]
[[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҳәырԥсаррақәа| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Алагылазаара европатәи атәылақәа рыла| ҳәырԥсаррақәа]]
[[Акатегориа:Аҳәырԥсаррақәа атәылақәа рыла|+Европа]]
lwu3jrbc6e9fvgl6t36wscdluzhuxod
Акатегориа:Алагылазаара европатәи атәылақәа рыла
14
36068
169421
131384
2026-07-13T15:59:44Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Алагылазаара Европатәи атәылақәа рыла]] в [[Акатегориа:Алагылазаара европатәи атәылақәа рыла]] без оставления перенаправления
131384
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Environment of Europe by country}}
[[Афаил:Europe_orthographic_Caucasus_Urals_boundary_(with_borders).svg|right|125x125px]]
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{cat main}}
{{CatAutoTOC}}
{{DEFAULTSORT:лагылазаара}}
[[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рылагылазаара| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Европатәи атәылақәа| лагылазаара]]
[[Акатегориа:Алагылазаара атәылақәа рыла|.Европа]]
h6xvk6pjrlmte4z9bz05xnf0jvl92qi
Акатегориа:Қырҭтәыла алагылазаара
14
36071
169427
131387
2026-07-13T16:01:11Z
Fraxinus.cs
8381
± 2 категориақәа [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
169427
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Қырҭтәыла|лагылазаара]]
[[Акатегориа:Алагылазаара европатәи атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Алагылазаара азиатәи атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Мраҭашәаратәи Азиа алагылазаара]]
[[Акатегориа:Алагылазаара атәылақәа рыла]]
eztn4fz5wslllsar5jpc4i9iy99a2k8
Акатегориа:Астрономцәа атәылақәа рыла
14
36774
169457
132399
2026-07-13T16:52:21Z
Fraxinus.cs
8381
169457
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Astronomers by country}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Scientist type by nationality|Field=Астрономиа|Profession=Астрономцәа| }}
[[Акатегориа:Астрономцәа| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Астрономиа атәылақәа рыла|+]]
6drp3ntskopzzcap3y4fuugzq0z103r
Ашаблон:Scientist type by nationality
10
37002
169456
132766
2026-07-13T16:51:27Z
Fraxinus.cs
8381
169456
wikitext
text/x-wiki
{| class="toccolours" style="margin:1em auto;"
| style="text-align:center;" | <div>'''[[Авикипедиа:Аихшара|Аихшара]]:''' [[:Акатегориа:Ауаа|Ауаа]]: [[:Акатегориа:Ауаа атәылақәа рыла|Атәылақәа рыла]]: [[:Акатегориа:Ауаа рзанааҭ ҳасабалеи атәылақәа рылеи|Рзанааҭ ҳасабалеи]]: [[:Акатегориа:Аҵарауаа атәылақәа рыла|Аҵарауаа]]: '''{{{Profession}}}'''<br />
''Даҽа:'' [[:Акатегориа:Аҭҵаарадырра|Аҭҵаарадырра]]: [[:Акатегориа:{{{Field}}}|{{{Field}}}]]: [[:Акатегориа:{{{Profession}}}|{{{Profession}}}]]: '''Атәылақәа рыла'''</div>
|}
{{Category see also|Ауаа рзанааҭ ҳасабала}}
{{Category see also|Аҵарауаа рзанааҭ ҳасабалеи атәылақәа рылеи}}
<includeonly>
[[Акатегориа:Аҵарауаа рзанааҭ алеи атәылақәа рылеи|{{{Profession}}}]]
[[Акатегориа:{{{Profession}}}| атәылақәа рыла]]
</includeonly>
<noinclude>
[[Акатегориа:Ашаблонқәа:Авикипедиа аихшара]]
</noinclude>
r1o12u5ucr611o35xqt6zfenabz5y1e
169458
169456
2026-07-13T16:53:23Z
Fraxinus.cs
8381
169458
wikitext
text/x-wiki
{| class="toccolours" style="margin:1em auto;"
| style="text-align:center;" | <div>'''[[Авикипедиа:Аихшара|Аихшара]]:''' [[:Акатегориа:Ауаа|Ауаа]]: [[:Акатегориа:Ауаа атәылақәа рыла|Атәылақәа рыла]]: [[:Акатегориа:Ауаа рзанааҭ ҳасабалеи атәылақәа рылеи|Рзанааҭ ҳасабалеи]]: [[:Акатегориа:Аҵарауаа атәылақәа рыла|Аҵарауаа]]: '''{{{Profession}}}'''<br />
''Даҽа:'' [[:Акатегориа:Аҭҵаарадырра|Аҭҵаарадырра]]: [[:Акатегориа:{{{Field}}}|{{{Field}}}]]: [[:Акатегориа:{{{Profession}}}|{{{Profession}}}]]: '''Атәылақәа рыла'''</div>
|}
{{Category see also|Ауаа рзанааҭ ҳасабала}}
{{Category see also|Аҵарауаа рзанааҭ алеи атәылақәа рылеи}}
<includeonly>
[[Акатегориа:Аҵарауаа рзанааҭ алеи атәылақәа рылеи|{{{Profession}}}]]
[[Акатегориа:{{{Profession}}}| атәылақәа рыла]]
</includeonly>
<noinclude>
[[Акатегориа:Ашаблонқәа:Авикипедиа аихшара]]
</noinclude>
ig2qs4jc4ohdmybpaqu81qqag16z0jv
Акатегориа:Аӡы азиатәи атәылақәа рыла
14
37060
169429
165163
2026-07-13T16:02:09Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Алагылазаара Азиатәи атәылақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Алагылазаара азиатәи атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
169429
wikitext
text/x-wiki
{{аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:ӡы}}
[[Акатегориа:Азиа иҟоу аӡы| тәыла]]
[[Акатегориа:Алагылазаара азиатәи атәылақәа рыла| ӡы]]
jwyfqxml0dd7zy1oaqkpc68q9tll2eg
Акатегориа:Аӡы европатәи атәылақәа рыла
14
37061
169422
165142
2026-07-13T16:00:02Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Алагылазаара Европатәи атәылақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Алагылазаара европатәи атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
169422
wikitext
text/x-wiki
{{аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:ӡы}}
[[Акатегориа:Европа иҟоу аӡы| тәыла]]
[[Акатегориа:Алагылазаара европатәи атәылақәа рыла| ӡы]]
70n690h01jvgrp2l4u66t6eaug2yeyu
Акатегориа:Алжиртәи аполитика иадҳәалоу ауаа
14
37158
169447
133170
2026-07-13T16:37:36Z
Fraxinus.cs
8381
169447
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:{{Title country}} аполитика|+уаа]]
[[Акатегориа:Аполитика иадҳәалоу ауаа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала|политика]]
[[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} аполитика иадҳәалоу ауаа]]
01ipuv8zmlxt8r9hek61xnv9xsk1evl
Акатегориа:Аԥсны алагылазаара
14
38397
169425
137304
2026-07-13T16:00:43Z
Fraxinus.cs
8381
± 2 категориақәа [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
169425
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Аԥсны|лагылазаара]]
[[Акатегориа:Алагылазаара европатәи атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Алагылазаара азиатәи атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Мраҭашәаратәи Азиа алагылазаара]]
[[Акатегориа:Алагылазаара атәылақәа рыла]]
m8xa1tswc9i8la2bxdempeu81epn02o
Акатегориа:Афинансқәа рминистррақәа
14
38476
169436
137566
2026-07-13T16:11:48Z
Fraxinus.cs
8381
169436
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Finance ministries}}
{{cat main|Афинансқәа рминистрра}}
{{CatAutoTOC}}
{{DEFAULTSORT:финансқәа рминистррақәа}}
[[Акатегориа:Аминистррақәа аус адыррақәа рыла]]
[[Акатегориа:Афинансқәа|министррақәа]]
nj5uavt3p9p230c21cj9fzm2yjfjc35
Акатегориа:Ҭырқәтәыла алагылазаара
14
44153
169428
148102
2026-07-13T16:01:29Z
Fraxinus.cs
8381
± 2 категориақәа [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
169428
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Environment of Turkey}}
[[Акатегориа:Ҭырқәтәыла|лагылазаара]]
[[Акатегориа:Алагылазаара европатәи атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Алагылазаара азиатәи атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Мраҭашәаратәи Азиа алагылазаара]]
[[Акатегориа:Алагылазаара атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Мрагылара Ааигәа алагылазаара]]
[[Акатегориа:Адгьылбжьарамшын алагылазаара]]
[[Акатегориа:Ҭырқәтәыла агеографиа|лагылазаара]]
75y5tixd3nx66bw690s5qzujlijkuv5
Акатегориа:Италиа алагылазаара
14
45972
169426
152410
2026-07-13T16:00:54Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Алагылазаара Европатәи атәылақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Алагылазаара европатәи атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
169426
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Environment of Italy}}
{{Cat main}}
[[Акатегориа:Алагылазаара европатәи атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Алагылазаара атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Адгьылбжьарамшын алагылазаара]]
[[Акатегориа:{{Title country}} агеографиа|лагылазаара]]
[[Акатегориа:{{Title country}}|лагылазаара]]
3gsuf8vnp534ij83rod8vqmbv1lqnys
Акатегориа:Аԥсабаратә ҭоурых европатәи атәылақәа рыла
14
45981
169423
163181
2026-07-13T16:00:13Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Алагылазаара Европатәи атәылақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Алагылазаара европатәи атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
169423
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Nature of Europe by country}}
[[Афаил:WGSRPD Europe.svg|thumb|right|220x220px|The [[WGSRPD]] continent of [[Europe]]]]
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:ԥсабаратә ҭоурых Европатәи атәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Европа аԥсабаратә ҭоурых| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Аԥсабаратә ҭоурых атәылақәа рыла|°Европа]]
[[Акатегориа:Алагылазаара европатәи атәылақәа рыла| ԥсабаратә ҭоурых]]
[[Акатегориа:Аҭҵаарадырреи атехнологиеи европатәи атәылақәа рыла| ԥсабаратә ҭоурых]]
l5q0f9ar8fhuf4d924s45esgwpo7vz6
Коџьима, Хидео
0
54682
169390
169374
2026-07-13T14:25:14Z
Fraxinus.cs
8381
169390
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ауаҩы}}
'''Хидео Коџьима''' ({{lang-ja|小島, Коџьима Хидео}}; диит {{date|24|8|1963}} [[Токио]] ақ.) — [[Иапониа|иапониатәи]] авидеохәмаррақәа рдизаинер, ашәҟәыҩҩы, адиректор, апродюсер, аинтернет ахаҭара. Иара еиҳа еицырдыруа иусумҭақәа, [[Metal Gear]] иара убас [[Death Stranding]]. Ихәмаррақәа даара акинематографтә ҟазшьа рымоуп, ихәыҷра ашықәсқәа раан излалагаз акинои алитературеи рзы агәазыҳәара иалҵшәахеит, авидеохәмаррақәа раԥхьатәи равтор ҳәа дыԥхьаӡоуп.
1986 азы [[Konami]] даналала, Коџьима MSX2 азы ''Metal Gear'' (1987) напхгара азиуан, дизаин ҟаиҵеит, иҩит. Ахәмарра ашьаҭа шьҭнахит стелс хәмарра ажанри еицырдыруа ''Metal Gear'' афраншизеи рзы, уи 28 шықәса рыҩныҵҟа анапхгара азиуан ''Metal Gear Solid V: The Phantom Pain'' (2015) ҭыҵаанӡа. Konami дыҟанаҵы, иара иаԥиҵеит асериа ''Boktai'', иара убасгьы иҭижьит ''асериа Zone of the Enders'', насгьы ''Castlevania: Lords of Shadow''. Иара убасгьы иара иаԥиҵеит иагьиҩит ''Snatcher'' (1988) иара убас ''Policenauts'' (1994), урҭ графикатә ԥсҭазааратә хәмаррақәан, урҭ ркинематографиатә презентациазы еицырдыруан.
Коџьима 2005 ашықәс азы Конами аҟны [[Kojima Productions]] ааиртит, 2011 ашықәс азы [[Konami Digital Entertainment]] авице-президентс дҟаҵан. 2014 азы, Коџьима ааԥшит режиссерс ''Silent Hills'', анаҩстәи ахәҭа ''Silent Hill'' афраншиза, ахәмарратә тизер ''PT'' ала, уи акритикатә хӡыргара аиуит, насгьы зегь раасҭа идуӡӡоу ашәарҭаратә хәмаррақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Аха, ахәмарра аанкылан Konami 2015 азы, Коџьима акомпаниа далҵаанӡа. Анаҩс еиҭашьақәиргылеит Kojima Productions ихьыԥшым студиак аҳасабала 2015 шықәса аԥхынра мзазы, насгьы раԥхьатәи ихәмаррақәа Konami анҭыҵ иҭижьит ''Death Stranding'' (2019) иара убас ''Death Stranding 2: On the Beach'' (2025).
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1963 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Нанҳәамза 24 ииз]]
[[Акатегориа:Иапониатәи ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Авидеохәмаррақәа]]
n8345a5c8kkmfd4xz1gn0bbfuqtcxi6
169391
169390
2026-07-13T14:25:32Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Нанҳәамза 24 ииз]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Нанҳәамза 24 рзы ииз]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
169391
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ауаҩы}}
'''Хидео Коџьима''' ({{lang-ja|小島, Коџьима Хидео}}; диит {{date|24|8|1963}} [[Токио]] ақ.) — [[Иапониа|иапониатәи]] авидеохәмаррақәа рдизаинер, ашәҟәыҩҩы, адиректор, апродюсер, аинтернет ахаҭара. Иара еиҳа еицырдыруа иусумҭақәа, [[Metal Gear]] иара убас [[Death Stranding]]. Ихәмаррақәа даара акинематографтә ҟазшьа рымоуп, ихәыҷра ашықәсқәа раан излалагаз акинои алитературеи рзы агәазыҳәара иалҵшәахеит, авидеохәмаррақәа раԥхьатәи равтор ҳәа дыԥхьаӡоуп.
1986 азы [[Konami]] даналала, Коџьима MSX2 азы ''Metal Gear'' (1987) напхгара азиуан, дизаин ҟаиҵеит, иҩит. Ахәмарра ашьаҭа шьҭнахит стелс хәмарра ажанри еицырдыруа ''Metal Gear'' афраншизеи рзы, уи 28 шықәса рыҩныҵҟа анапхгара азиуан ''Metal Gear Solid V: The Phantom Pain'' (2015) ҭыҵаанӡа. Konami дыҟанаҵы, иара иаԥиҵеит асериа ''Boktai'', иара убасгьы иҭижьит ''асериа Zone of the Enders'', насгьы ''Castlevania: Lords of Shadow''. Иара убасгьы иара иаԥиҵеит иагьиҩит ''Snatcher'' (1988) иара убас ''Policenauts'' (1994), урҭ графикатә ԥсҭазааратә хәмаррақәан, урҭ ркинематографиатә презентациазы еицырдыруан.
Коџьима 2005 ашықәс азы Конами аҟны [[Kojima Productions]] ааиртит, 2011 ашықәс азы [[Konami Digital Entertainment]] авице-президентс дҟаҵан. 2014 азы, Коџьима ааԥшит режиссерс ''Silent Hills'', анаҩстәи ахәҭа ''Silent Hill'' афраншиза, ахәмарратә тизер ''PT'' ала, уи акритикатә хӡыргара аиуит, насгьы зегь раасҭа идуӡӡоу ашәарҭаратә хәмаррақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Аха, ахәмарра аанкылан Konami 2015 азы, Коџьима акомпаниа далҵаанӡа. Анаҩс еиҭашьақәиргылеит Kojima Productions ихьыԥшым студиак аҳасабала 2015 шықәса аԥхынра мзазы, насгьы раԥхьатәи ихәмаррақәа Konami анҭыҵ иҭижьит ''Death Stranding'' (2019) иара убас ''Death Stranding 2: On the Beach'' (2025).
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1963 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Нанҳәамза 24 рзы ииз]]
[[Акатегориа:Иапониатәи ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Авидеохәмаррақәа]]
i926jzpqmuw6b5r90nyo7f7d48z4ubw
169392
169391
2026-07-13T14:26:28Z
Fraxinus.cs
8381
169392
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ауаҩы}}
'''Хидео Коџьима''' ({{lang-ja|小島 秀夫}} [Коџьима Ҳидео]; диит {{date|24|8|1963}} [[Токио]] ақ.) — [[Иапониа|иапониатәи]] авидеохәмаррақәа рдизаинер, ашәҟәыҩҩы, адиректор, апродюсер, аинтернет ахаҭара. Иара еиҳа еицырдыруа иусумҭақәа, [[Metal Gear]] иара убас [[Death Stranding]]. Ихәмаррақәа даара акинематографтә ҟазшьа рымоуп, ихәыҷра ашықәсқәа раан излалагаз акинои алитературеи рзы агәазыҳәара иалҵшәахеит, авидеохәмаррақәа раԥхьатәи равтор ҳәа дыԥхьаӡоуп.
1986 азы [[Konami]] даналала, Коџьима MSX2 азы ''Metal Gear'' (1987) напхгара азиуан, дизаин ҟаиҵеит, иҩит. Ахәмарра ашьаҭа шьҭнахит стелс хәмарра ажанри еицырдыруа ''Metal Gear'' афраншизеи рзы, уи 28 шықәса рыҩныҵҟа анапхгара азиуан ''Metal Gear Solid V: The Phantom Pain'' (2015) ҭыҵаанӡа. Konami дыҟанаҵы, иара иаԥиҵеит асериа ''Boktai'', иара убасгьы иҭижьит ''асериа Zone of the Enders'', насгьы ''Castlevania: Lords of Shadow''. Иара убасгьы иара иаԥиҵеит иагьиҩит ''Snatcher'' (1988) иара убас ''Policenauts'' (1994), урҭ графикатә ԥсҭазааратә хәмаррақәан, урҭ ркинематографиатә презентациазы еицырдыруан.
Коџьима 2005 ашықәс азы Конами аҟны [[Kojima Productions]] ааиртит, 2011 ашықәс азы [[Konami Digital Entertainment]] авице-президентс дҟаҵан. 2014 азы, Коџьима ааԥшит режиссерс ''Silent Hills'', анаҩстәи ахәҭа ''Silent Hill'' афраншиза, ахәмарратә тизер ''PT'' ала, уи акритикатә хӡыргара аиуит, насгьы зегь раасҭа идуӡӡоу ашәарҭаратә хәмаррақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Аха, ахәмарра аанкылан Konami 2015 азы, Коџьима акомпаниа далҵаанӡа. Анаҩс еиҭашьақәиргылеит Kojima Productions ихьыԥшым студиак аҳасабала 2015 шықәса аԥхынра мзазы, насгьы раԥхьатәи ихәмаррақәа Konami анҭыҵ иҭижьит ''Death Stranding'' (2019) иара убас ''Death Stranding 2: On the Beach'' (2025).
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1963 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Нанҳәамза 24 рзы ииз]]
[[Акатегориа:Иапониатәи ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Авидеохәмаррақәа]]
1h9xaobc968ftd2uvsmomf1my1ks7tg
169393
169392
2026-07-13T14:27:08Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Хидео Коџьима]] в [[Коџьима, Хидео]]
169392
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ауаҩы}}
'''Хидео Коџьима''' ({{lang-ja|小島 秀夫}} [Коџьима Ҳидео]; диит {{date|24|8|1963}} [[Токио]] ақ.) — [[Иапониа|иапониатәи]] авидеохәмаррақәа рдизаинер, ашәҟәыҩҩы, адиректор, апродюсер, аинтернет ахаҭара. Иара еиҳа еицырдыруа иусумҭақәа, [[Metal Gear]] иара убас [[Death Stranding]]. Ихәмаррақәа даара акинематографтә ҟазшьа рымоуп, ихәыҷра ашықәсқәа раан излалагаз акинои алитературеи рзы агәазыҳәара иалҵшәахеит, авидеохәмаррақәа раԥхьатәи равтор ҳәа дыԥхьаӡоуп.
1986 азы [[Konami]] даналала, Коџьима MSX2 азы ''Metal Gear'' (1987) напхгара азиуан, дизаин ҟаиҵеит, иҩит. Ахәмарра ашьаҭа шьҭнахит стелс хәмарра ажанри еицырдыруа ''Metal Gear'' афраншизеи рзы, уи 28 шықәса рыҩныҵҟа анапхгара азиуан ''Metal Gear Solid V: The Phantom Pain'' (2015) ҭыҵаанӡа. Konami дыҟанаҵы, иара иаԥиҵеит асериа ''Boktai'', иара убасгьы иҭижьит ''асериа Zone of the Enders'', насгьы ''Castlevania: Lords of Shadow''. Иара убасгьы иара иаԥиҵеит иагьиҩит ''Snatcher'' (1988) иара убас ''Policenauts'' (1994), урҭ графикатә ԥсҭазааратә хәмаррақәан, урҭ ркинематографиатә презентациазы еицырдыруан.
Коџьима 2005 ашықәс азы Конами аҟны [[Kojima Productions]] ааиртит, 2011 ашықәс азы [[Konami Digital Entertainment]] авице-президентс дҟаҵан. 2014 азы, Коџьима ааԥшит режиссерс ''Silent Hills'', анаҩстәи ахәҭа ''Silent Hill'' афраншиза, ахәмарратә тизер ''PT'' ала, уи акритикатә хӡыргара аиуит, насгьы зегь раасҭа идуӡӡоу ашәарҭаратә хәмаррақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Аха, ахәмарра аанкылан Konami 2015 азы, Коџьима акомпаниа далҵаанӡа. Анаҩс еиҭашьақәиргылеит Kojima Productions ихьыԥшым студиак аҳасабала 2015 шықәса аԥхынра мзазы, насгьы раԥхьатәи ихәмаррақәа Konami анҭыҵ иҭижьит ''Death Stranding'' (2019) иара убас ''Death Stranding 2: On the Beach'' (2025).
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1963 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Нанҳәамза 24 рзы ииз]]
[[Акатегориа:Иапониатәи ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Авидеохәмаррақәа]]
1h9xaobc968ftd2uvsmomf1my1ks7tg
Микельсен, Мадс
0
54683
169397
169376
2026-07-13T14:38:19Z
Fraxinus.cs
8381
169397
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка артист}}
'''Мадс Диттман Микельсен''' ({{lang-en|Mads Dittmann Mikkelsen}}; * {{date|22|11|1965}} [[Копенҳаген]] ақ.) — [[Даниа]]тәи актиор. Даниа актиор иаҳасабала еицырдыруа дҟалеит ирольқәа рзы, иаҳҳәап, <nowiki><i>Pusher</i></nowiki> акинотрилогиа раԥхьатәи ҩ-фильмк рҿы Тонни (1996, 2004), Адетектив Сержант Аллан Фишер ателесериал ''Rajseholdet'' аҟны (2000–2004), Нильс ''Open Hearts'' ''аҟны'' (2000–2004). ''Адам иҵәақәа'' (2005) иара убас Джакоби Петерсен ''After the wedding'' (2006).
Микельсен адунеизегьтәи ахдырра иоуит ҩажәи актәи ''Джеймс Бонд'' ифильм ''Казино Роиал'' (2006) аҿы антагонист хада Ле Шиффр ироль ахьынаигӡаз азы. Абри ақәҵара иабзоураны, Голливудтәи аблокбастертә фильмқәа рҿы дцәырҵит, иаҳҳәап, ''Атитанцәа реиҿагылара'' (2010), Марвел иҟнытә ''Доктор Стрейндж'' (2016), Лукасфильм иҟнытә ''Rogue One'' (2016), ''Афантастикәтә гыгшәыгқәа: Дамблдор имаӡақәа'' (2022), ''Индиана Џьонси''. Иара убас иналукааша роль хадақәа рахь иаҵанакуеит Игорь Стравински ''Коко Шанель &amp; Игорь Стравински'' (2008), Блакы ''Валхалла ақәгылара'' аҟны (2009), Иоханн Фридрих Струензи ''Аҳратә ус'' аҟны (2012), ''Каннытәи'' акинофестиваль аҿы Иреиӷьу актиор иаҳасабала - Лукас иара иҟны Humin1 ''Даҽа раундк'' (2020) <ref>{{Cite web |date=9 March 2021 |title=Bafta Film Awards 2021: The nominations in full |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-56323950 |website=BBC News}}</ref>, Маркус Хансен ''«Аиашара аҽыуаҩцәа»'' (2020), акапитан Лудвиг Кален « ''Ақәыргәыӷратә дгьыл»'' (2023) аҟны. Акино анҭыҵ, уи еицырдыруеит ирольқәа рыла Доктор Ганнибал Лектер ателесериал ''Ганнибал'' (2013–2015) аҟны, Клифф Унгер [[Хидео Коџьима|Хидео Коџима]] ивидеохәмарра ''Death Stranding'' (2019) аҟны.
А.О.Скотт ''The New York Times'' аҟынтә иазгәеиҭеит, Голливудтәи асценаҿы Микельсен "игәрагоу актиорны дҟалеит, интерес зҵоу аҟәаҟәа змоу", аха аҩныҵҟатәи афронт аҿы "иара даҽакы иоуп: еҵәа, аксиома, ҿыц иҿио Даниатәи акино аҿы".
== Заатәи аԥсҭазаара ==
Микельсен диит 1965 шықәсазы лаҵарамза 22 азы Копенгаген, [[Даниа]], Остербро ҳәа изышьҭоу аҭыԥ аҿы, ан Бенте (нее Кристиансен) Микельсен иԥа, иаб Хеннинг Диттман Микельсен, таксиныҟәцаҩ. Иашьа еиҳабы, актиор Ларс Микельсени иареи Норребро аиланхарҭаҿы иааӡеит.
Иқәыԥшраан, иара агимнастка иҽазыҟаиҵон, атлетика далацәажәарц иҭахын, аха анаҩс баллет академиа аҟны акәашара иҵеит Гетеборг ақалақь аҿы дшыҟаз, уаҟагьы [[Ашвед бызшәа|швед бызшәала]] ибзианы ацәажәара далагеит. Микельсен диԥылеит ахореограф Ханне Џьакобсен, 2000 азы ԥҳәысс дигеит. Жәашықәса раҟара профессионалтә кәашаҩыс дыҟан, 1996 азы Орхустәи атеатралтә школ аҿы адрама ҵара далагеит, актиортә кариера далагеит.
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1965 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Абҵарамза 22 рзы ииз]]
[[Акатегориа:Даниатәи актиорцәа]]
b3si1irqpze5uqv93rqbym6aw6zjmjq
169399
169397
2026-07-13T14:41:52Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Мадс Микельсен]] в [[Микельсен, Мадс]]
169397
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка артист}}
'''Мадс Диттман Микельсен''' ({{lang-en|Mads Dittmann Mikkelsen}}; * {{date|22|11|1965}} [[Копенҳаген]] ақ.) — [[Даниа]]тәи актиор. Даниа актиор иаҳасабала еицырдыруа дҟалеит ирольқәа рзы, иаҳҳәап, <nowiki><i>Pusher</i></nowiki> акинотрилогиа раԥхьатәи ҩ-фильмк рҿы Тонни (1996, 2004), Адетектив Сержант Аллан Фишер ателесериал ''Rajseholdet'' аҟны (2000–2004), Нильс ''Open Hearts'' ''аҟны'' (2000–2004). ''Адам иҵәақәа'' (2005) иара убас Джакоби Петерсен ''After the wedding'' (2006).
Микельсен адунеизегьтәи ахдырра иоуит ҩажәи актәи ''Джеймс Бонд'' ифильм ''Казино Роиал'' (2006) аҿы антагонист хада Ле Шиффр ироль ахьынаигӡаз азы. Абри ақәҵара иабзоураны, Голливудтәи аблокбастертә фильмқәа рҿы дцәырҵит, иаҳҳәап, ''Атитанцәа реиҿагылара'' (2010), Марвел иҟнытә ''Доктор Стрейндж'' (2016), Лукасфильм иҟнытә ''Rogue One'' (2016), ''Афантастикәтә гыгшәыгқәа: Дамблдор имаӡақәа'' (2022), ''Индиана Џьонси''. Иара убас иналукааша роль хадақәа рахь иаҵанакуеит Игорь Стравински ''Коко Шанель &amp; Игорь Стравински'' (2008), Блакы ''Валхалла ақәгылара'' аҟны (2009), Иоханн Фридрих Струензи ''Аҳратә ус'' аҟны (2012), ''Каннытәи'' акинофестиваль аҿы Иреиӷьу актиор иаҳасабала - Лукас иара иҟны Humin1 ''Даҽа раундк'' (2020) <ref>{{Cite web |date=9 March 2021 |title=Bafta Film Awards 2021: The nominations in full |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-56323950 |website=BBC News}}</ref>, Маркус Хансен ''«Аиашара аҽыуаҩцәа»'' (2020), акапитан Лудвиг Кален « ''Ақәыргәыӷратә дгьыл»'' (2023) аҟны. Акино анҭыҵ, уи еицырдыруеит ирольқәа рыла Доктор Ганнибал Лектер ателесериал ''Ганнибал'' (2013–2015) аҟны, Клифф Унгер [[Хидео Коџьима|Хидео Коџима]] ивидеохәмарра ''Death Stranding'' (2019) аҟны.
А.О.Скотт ''The New York Times'' аҟынтә иазгәеиҭеит, Голливудтәи асценаҿы Микельсен "игәрагоу актиорны дҟалеит, интерес зҵоу аҟәаҟәа змоу", аха аҩныҵҟатәи афронт аҿы "иара даҽакы иоуп: еҵәа, аксиома, ҿыц иҿио Даниатәи акино аҿы".
== Заатәи аԥсҭазаара ==
Микельсен диит 1965 шықәсазы лаҵарамза 22 азы Копенгаген, [[Даниа]], Остербро ҳәа изышьҭоу аҭыԥ аҿы, ан Бенте (нее Кристиансен) Микельсен иԥа, иаб Хеннинг Диттман Микельсен, таксиныҟәцаҩ. Иашьа еиҳабы, актиор Ларс Микельсени иареи Норребро аиланхарҭаҿы иааӡеит.
Иқәыԥшраан, иара агимнастка иҽазыҟаиҵон, атлетика далацәажәарц иҭахын, аха анаҩс баллет академиа аҟны акәашара иҵеит Гетеборг ақалақь аҿы дшыҟаз, уаҟагьы [[Ашвед бызшәа|швед бызшәала]] ибзианы ацәажәара далагеит. Микельсен диԥылеит ахореограф Ханне Џьакобсен, 2000 азы ԥҳәысс дигеит. Жәашықәса раҟара профессионалтә кәашаҩыс дыҟан, 1996 азы Орхустәи атеатралтә школ аҿы адрама ҵара далагеит, актиортә кариера далагеит.
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1965 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Абҵарамза 22 рзы ииз]]
[[Акатегориа:Даниатәи актиорцәа]]
b3si1irqpze5uqv93rqbym6aw6zjmjq
169409
169399
2026-07-13T15:30:20Z
AbidzbaS
25606
/* */
169409
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка артист}}
'''Мадс Диттман Микельсен''' ({{lang-en|Mads Dittmann Mikkelsen}}; * {{date|22|11|1965}} [[Копенҳаген]] ақ.) — [[Даниа]]тәи актиор. Даниа актиор иаҳасабала еицырдыруа дҟалеит ирольқәа рзы, иаҳҳәап, Pusher акинотрилогиа раԥхьатәи ҩ-фильмк рҿы Тонни (1996, 2004), Адетектив Сержант Аллан Фишер ателесериал ''Rajseholdet'' аҟны (2000–2004), Нильс ''Open Hearts'' ''аҟны'' (2000–2004). ''Адам иҵәақәа'' (2005) иара убас Джакоби Петерсен ''After the wedding'' (2006).
Микельсен адунеизегьтәи ахдырра иоуит ҩажәи актәи ''Джеймс Бонд'' ифильм ''Казино Роиал'' (2006) аҿы антагонист хада Ле Шиффр ироль ахьынаигӡаз азы. Абри ақәҵара иабзоураны, Голливудтәи аблокбастертә фильмқәа рҿы дцәырҵит, иаҳҳәап, ''Атитанцәа реиҿагылара'' (2010), Марвел иҟнытә ''Доктор Стрейндж'' (2016), Лукасфильм иҟнытә ''Rogue One'' (2016), ''Афантастикәтә гыгшәыгқәа: Дамблдор имаӡақәа'' (2022), ''Индиана Џьонси''. Иара убас иналукааша роль хадақәа рахь иаҵанакуеит Игорь Стравински ''Коко Шанель &amp; Игорь Стравински'' (2008), Блакы ''Валхалла ақәгылара'' аҟны (2009), Иоханн Фридрих Струензи ''Аҳратә ус'' аҟны (2012), ''Каннытәи'' акинофестиваль аҿы Иреиӷьу актиор иаҳасабала - Лукас иара иҟны Humin1 ''Даҽа раундк'' (2020) <ref>{{Cite web |date=9 March 2021 |title=Bafta Film Awards 2021: The nominations in full |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-56323950 |website=BBC News}}</ref>, Маркус Хансен ''«Аиашара аҽыуаҩцәа»'' (2020), акапитан Лудвиг Кален « ''Ақәыргәыӷратә дгьыл»'' (2023) аҟны. Акино анҭыҵ, уи еицырдыруеит ирольқәа рыла Доктор Ганнибал Лектер ателесериал ''Ганнибал'' (2013–2015) аҟны, Клифф Унгер [[Хидео Коџьима|Хидео Коџима]] ивидеохәмарра ''Death Stranding'' (2019) аҟны.
А.О.Скотт ''The New York Times'' аҟынтә иазгәеиҭеит, Голливудтәи асценаҿы Микельсен "игәрагоу актиорны дҟалеит, интерес зҵоу аҟәаҟәа змоу", аха аҩныҵҟатәи афронт аҿы "иара даҽакы иоуп: еҵәа, аксиома, ҿыц иҿио Даниатәи акино аҿы".
== Заатәи аԥсҭазаара ==
Микельсен диит 1965 шықәсазы лаҵарамза 22 азы Копенгаген, [[Даниа]], Остербро ҳәа изышьҭоу аҭыԥ аҿы, ан Бенте (нее Кристиансен) Микельсен иԥа, иаб Хеннинг Диттман Микельсен, таксиныҟәцаҩ. Иашьа еиҳабы, актиор Ларс Микельсени иареи Норребро аиланхарҭаҿы иааӡеит.
Иқәыԥшраан, иара агимнастка иҽазыҟаиҵон, атлетика далацәажәарц иҭахын, аха анаҩс баллет академиа аҟны акәашара иҵеит Гетеборг ақалақь аҿы дшыҟаз, уаҟагьы [[Ашвед бызшәа|швед бызшәала]] ибзианы ацәажәара далагеит. Микельсен диԥылеит ахореограф Ханне Џьакобсен, 2000 азы ԥҳәысс дигеит. Жәашықәса раҟара профессионалтә кәашаҩыс дыҟан, 1996 азы Орхустәи атеатралтә школ аҿы адрама ҵара далагеит, актиортә кариера далагеит.
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1965 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Абҵарамза 22 рзы ииз]]
[[Акатегориа:Даниатәи актиорцәа]]
o5f9fadq8qmpphhpsyakodeo7qqfm2s
Антропологиа
0
54686
169401
169389
2026-07-13T15:02:38Z
Fraxinus.cs
8381
категория, викификация
169401
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Антропологиа|Антропологиа (аҵакы)}}
{{Комплексная наука
| Название = Антропологиа<br/><small>{{lang-grc|ἄνθρωπος}} — [[Ауаҩы|ауаҩы]],<br/>λόγος — аҭҵаарадырра</small>
| Другие названия =
| Изображение = Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg
| Тема =
| Предмет изучения = Ауаҩы
| Период зарождения = [[19-тәи ашәышықәса]]
| Основные направления =
| Вспомогат. дисциплины = Археологиа, абызшәадырра, аҭоурых, агенетика, апалеоантропологиа, аиҿырԥшратә анатомиа
| Центры исследований = [[НИИ антропологии МГУ|Москватәи аҳәынҭқарратә университет Антропологиа аҭҵаарадырратә институт]]
| Значительные учёные = [[Анучин, Дмитрий Николаевич|Д. Н. Анучин]]
}}
'''Антропологиа''' {{lang-grc|ἄνθρωπος}} — [[Ауаҩы|ауаҩ]]и λόγος — аҭҵаарадырреи) — [[ауаҩы]] [[Антропогенез|ихылҵшьҭра]], [[развитие|иҿиара]], [[Аԥсабара|аԥсабаратәи]] (иԥсабаратәу) [[Акультура|акультуратәи]] (иԥсабаратәым) ҭгылазаашьақәа рҿы [[Аҟазаара|иҟазаара]] ҭызҵаауа [[аҭҵаарадырратә маҭәар]]қәа реизак<ref>{{книга|автор=[[Якимов, Всеволод Петрович|Якимов В.]] |заглавие=Философский энциклопедический словарь |часть=Антропология |год=2010 |язык=ru}} // [[Философская энциклопедия]]. В 5-х т. — {{М.}}: Советская энциклопедия. Под редакцией Ф. В. Константинова. 1960—1970.</ref><ref>{{книга|заглавие=Культурология. XX век. Энциклопедия|часть=Антропология|год=1998|автор=Воронцова Л. П., [[Белик, Андрей Александрович|Белик А. А.]]|язык=ru}} //«Культурология. XX век. Энциклопедия», Университетская книга, Санкт-Петербург, 1998.</ref>.
== Аҭоурых ==
Атермин «антропологиа» хыҵхырҭас иамоуп [[ажәытәтәи афилософиа]]. Ажәытә бырзен [[Афилософ|философ]] [[Аристотель]] (Ҳ. ҟ. 384—322 шш.) раԥхьа ихы иаирхәеит еиҳарак ауаҩытәыҩсатә ԥсабара адоуҳатә ган ҭызҵаауа адырра иаҟәшаны. Атермин ари аҵакы аҭаны аклассикатә, иклассикатәым ахәыцыҩцәа аӡәырҩы ([[Кант, Иммануил|Кант]], [[Феиербах, Лиудвиг Андреас|Феиербах]] уб.иҵ.) рхы ишадырхәозгьы, «[[афилософиатә антропологиа]]» захьӡу иҷыдоу [[афилософ]]иатә маҭәари ашколи [[20-тәи ашәышықәса]] алагамҭазы ауп ианышьақәгыла.
Аоригиналтә ҵакы аҭаны атермин «антропологиа» иара убас агуманитартә ҭҵаарадыррақәа жәпакы рҿы ([[аҟазараҭҵаара]], [[аԥсихологиа]] уб.иҵ.), [[адинҭҵаара]]ҿы ([[адинҵара]]ҿы), [[адинхаҵаратә философиа]]ҿы иахьа уажәраанӡагьы ахархәара амоуп. Убас, [[апедагогика]]ҿы [[антропологический подход к воспитанию|ааӡара антропологиатә знеишьа]] ыҟоуп<ref>{{Cite web |url=https://studme.org/124607/pedagogika/antropologicheskiy_podhod_vospitaniyu |title=Антропологический подход к воспитанию |access-date=2020-11-10 |archive-date=2021-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618210145/https://studme.org/124607/pedagogika/antropologicheskiy_podhod_vospitaniyu |url-status=live }}</ref>. Анаҩс антропологиатә дырра еихшахеит, иуадаҩхеит.
[[16-тәи ашәышықәса]]зы аконтинентбжьаратә ныҟәарақәа рыҿиарала ицәырҵуа иалагеит аетникатә культурақәа реиуеиԥшымра аилкааразы ашьаҭақәа аԥызҵоз «Еиуеиԥшым ажәларқәа реиҿырԥшратә ҭҵаара» (Jean Bodin, 1566) еиԥш иҟаз аусумҭақәа.
[[Линнеи, Карл|Карл Линнеи]] 1758 шықәсазы иусумҭа «[[Аԥсабара асистема]]» аҟны зыԥсы ҭоу ацәеижьқәа зегьы, ауаҩгьы дналаҵаны реихшаразы ажәалагала ҟаиҵеит, уи абиологиеи антропологиеи ирызку анаҩстәи аҭҵаарақәа шьаҭас ироуит. [[19-тәи ашәышықәса]]зы антропологиа ауаҩы икультуратә, ибиологиатә, иархеологиатә аспектқәа зымҽхазкуа хазы ҭҵаарадырратә маҭәарны аҽеибаркра иалагеит.
Антропологиа ҭҵаарадырраны ашьақәгылара заатәи аамҭақәа раан ([[18-тәи ашәышықәса]] аҽеиҩшамҭа — 19-тәи ашәышықәса актәи азбжа) аԥыжәара аман ауаҩы изку иуниверсалтәу ҭҵаарадыррак аҳасабала инарҭбааны аилкаара, иԥсабаратәу иҭоурых, имахашьахатә еиҿкаара, иԥсихологиа, икультура, ибызшәа налаҵаны. Ауаҩи ауаҩытәыҩсатә еилазаареи рыԥсабара раԥхьатәи азеиԥш концепциақәа [[агеографиатә детерминизм]]и [[аеволиуционизм]]и ртеориа иаԥхьагылеит.
Ауаҩытәыҩсатә уаажәларра аҿиара ашәарыцаратә, арахәааӡаратә, адгьылқәаарыхратә стадиақәа еишьҭаргыланы рыԥсахра аидеиа шьақәиргылеит [[Тиурго, Анн Робер Жак|Робер Тиурго]]; абиологиатә классификациаҿы ауаҩы иҭыԥ аликааит [[Линнеи, Карл|Карл Линнеи]]. Ауаҩы изку адыррақәа рсистемаркра иацхраауан 19-тәи ашәышықәса актәи азбжазы агуманитартә хырхарҭаҿы аҭҵаарадырратә аартрақәа: иаагозар, аиҿырԥшра-ҭоурыхтә бызшәадырра, [[Первобытность|аԥхьаӡатәи]] археологиатә аартрақәа.
19-тәи ашәышықәса азбжазы, [[Дарвин, Чарльз|Ч. Дарвин]] ишьҭанеицәа рҟынтә иаауа, ауаҩы еволиуциала ихәаԥшра, хәҭакахьала, ауаҩы ибиологиа аҭҵаара аҿиареи ихылҵшьҭра [[Происхождение человека от обезьяны|асимиалтә теориа]] аԥҵареи (амаамын аҟынтәи) хадаратәхеит<ref name="medbiol.ru">{{Cite web |url=http://www.medbiol.ru/medbiol/evol/00055050.htm |title=Дарвин о происхождении человека |access-date=2020-10-26 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029152702/http://medbiol.ru/medbiol/evol/00055050.htm |url-status=live }}</ref>.
19-тәи ашәышықәса аҽеиҩшамҭа инаркны иаԥҵахоит антропологиатә ҭҵаарадырратә еилазаарақәа. 1855 шықәсазы [[Париж]], [[Аԥсабаратә ҭоурых амузеи (Париж)|Аԥсабаратә ҭоурых амузеи]] аҟны, антропологиатә ҟәша аартын. [[Франциа]] раԥхьатәи Антропологиатә еилазаара аԥҵан уанӡа 1859 шықәсазы [[Брока, Поль|Брока Поль]] еиҿикааз Аетнологиатә еилазаара ашьаҭала. Убри аҩыза аилазаарақәа цәырҵит егьырҭ атәылақәа рҿы: 1863 шықәсазы [[Британиаду]] (1871 шықәсазы уанӡа иҟаз Аетнологиатә еилазаареи иареи [[Королевский антропологический Институт Великобритании и Ирландии|Акралтә антропологиатә институт]] ахь рҽеидыркылеит), иара убри ашықәс азы [[Урыстәыла]] ([[Аԥсабарадырреи, антропологиеи, аетнографиеи бзиа избо реилазаара]]), 1869 шықәсазы — [[Германиа]] ([[Антропологиеи аетнологиеи аҭоурых ҟалаанӡатәи руаажәларра]]); [[Италиа]] раԥхьа, 1868 шықәсазы [[Флоренциа]] [[Антропологиеи аетнологиеи реилазаара (Флоренция)|Антропологиеи аетнологиеи реилазаара]] аԥҵан, [[Рим|Рим]]гьы 1871 шықәсазы.
1856 шықәсазы неандерталтәи акаршәраҿы (Германиа) иԥшаан аԥсыбаҩқәа, урҭ анаҩс [[Анеандертал|анеандерталцәа]] ҳәа еилкаахеит. Ари аартра ахшыҩзышьҭра ду аҭахеит, избанзар адгьыл иҵоу ауаҩы раԥхьатәи иԥшра ахкы аднагалон. [[Апалеоантропологиа]] аҿиараҿы анырра ду ҟарҵеит [[Кениа]] 20-тәи ашәышықәсазы Луии Мери Ликии русумҭақәа, уаҟа ирԥшааит [[Человек умелый|homo habilis]], [[Человек прямоходящий|Homo erectus]] адгьыл иҵоу рыԥсыбаҩ дуқәа. 1974 шықәсазы, «[[Люси (австралопитек)|Лиусиа]]» ([[Афарский австралопитек|Australopithecus afarensis]]) аԥшаах иабзоураны, апалеоантропологиа ауаҩы ишьҭра аҭҵаараҿы ашьаҿа ҿыц еихнагеит, ҩ-шьапык зҵоу аныҟәашьахь аиасра шьақәнарӷәӷәоит.
Уинахыс Франциеи Урыстәылеи антропологиа ҳәа ирԥхьаӡо иалагеит хыла абиологиа аҭҵаара (афизикатә, ма абиологиатә антропологиа), англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы иара убас ауаҩы исоциалтәи икультуратәи усура аҭҵаара адыркылон (асоциалтә, ма акультуратә антропологиа), Аҩадатәи Америка — археологиеи [[Историческая лингвистика|аҭоурыхтә бызшәадырра]]и.
[[СССР|Асовет Еидгыла]]ҿы антропологиа еиҳарак ауаҩи уи арасақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи ирызку ҭҵаарадыррак аҳасабала иахәаԥшуан, мамзаргьы [[афизикатә антропологиа]] акәны<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Антропология|автор=[[Рогинский, Яков Яковлевич|Рогинский Я. Я.]]}}</ref>.
Урыстәыла ааигәанӡа антропологиа ҳәа аиҳарак ирԥхьаӡоз [[афизикатә антропологиа]] акәын, аха 1990-тәи ашықәсқәа инадыркны Урыстәыла иреиҳау аҵараиурҭақәа рҿы ицәырҵуа иалагеит асоциалтә, акультуратә, аполитикатә, афилософиатә антропологиа акафедрақәа. 2008 шықәса рзы Урыстәыла аҳәынҭқарратә номенклатуратә еиқәыԥхьаӡарақәа рҿы ицәырҵит азанааҭ «Антропологиеи аетнологиеи». Уи аԥхьа [[аетнологиа]] ([[аетнографиа]]) «ацхыраагӡатә ҭоурыхтә маҭәарқәа» рсиақәа ирхыԥхьаӡалан, [[афизикатә антропологиа]] ауаҩы иҿиара асоциалтә контекст иаҟәыган. Ауаҩы ибиологиатә ԥсабареи исоциалтә ԥсҭазаареи еидызҳәало [[аетологиа]] акәзар, аҳәынҭқарратә номенклатуратә шәҟәқәа рҿы зынӡа зхала иҟоу акы акәны иԥхьаӡамызт<ref>Артёмова О. И. [https://cyberleninka.ru/article/n/prepodavatel-antropolog-v-sovremennom-rossiyskom-vuze-v-stile-professionalnoy-refleksii Преподаватель-антрополог в современном российском ВУЗе. В стиле профессиональной рефлексии] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/prepodavatel-antropolog-v-sovremennom-rossiyskom-vuze-v-stile-professionalnoy-refleksii |date=20200220131535 }} // Сибирские исторические исследования. 2018, № 1.</ref>.
[[Homo naledi|Homo naledi]] (2015), [[Человек флоресский|Homo floresiensis]] реиԥш иҟоу ахкы ҿыцқәа рыԥшаарақәа апалеоантропологиа алаԥшҳәаақәа дырҭбааит, ауаҩытәыҩсатә еволиуциа ауадаҩра ду аадырԥшит.
Апроф. [[Џьордано, Кристиан|Кристиан Џьордано]] иазгәеиҭон: «1980-тәи ашықәсқәа инадыркны антропологиа, апостмодернисттә „арефлексивтә ааҳәра“ ҳәа еицырдыруа, иҵаулоу, ихәарҭоу ахалакритика апроцесс иахысит, усҟан аҳра зуаз ахшыҩҵак антропологиатә хырхарҭақәа рганахьала адеконструктивтә позициа шьаҭас измаз. Амала, иҵоуроу аспектқәа шырацәоугьы, «арефлексивтә ааҳәра» иҵоурам алҵшәақәагьы цәырнагеит, урҭ иаҳагьы нкылашьа змам «антропологиатә иашарахь» агәацԥыҳәара рхылҿиааит<ref>{{Cite web |url=https://ojs.unica.it/index.php/anuac/article/download/3555/3205/ |title=Источник |archive-date=2025-03-28 |access-date=2025-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328083335/https://ojs.unica.it/index.php/anuac/article/download/3555/3205/ |url-status=live }}</ref>. Ари «арефлексивтә ааҳәра» ихадоу усумҭаны Џьордано иаирбоит ашәҟәы «Аҩра акультура» (Џьеимс Клиффорди [[Джордж Маркус|Џьорџь Маркус]]и, 1986).
== Ахырхарҭақәа ==
Традициала иалыркаауеит еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рыла хазы-хазы иҟоу, еидҳәалоу маҭәарқәак.
* [[Физическая антропология|Афизикатә антропологиа]] — ауаҩы иеволиуциа, ауаа рбиологиатә еиуеиԥшымра, ауаҩы ицәеижь аизҳареи аҿиареи рпроцессқәа ҭызҵаауа биологиатә ҭҵаарадырроуп. Иаҵанакуеит [[палеоантропология|апалеоантропологиеи]] ахархәаратә маҭәар «[[судебная антропология|аӡбаратә антропологиа]]». Ауаҩы биологиатә [[вид (биология)|хкык]] аҳасабала иеволиуциа аконтекст алеи изааигәаӡоу иуацәеи — ҳаамҭазтәии адгьыл иҵоу ауаҩы иеиԥшу [[приматы|априматқәеи]] ирҿырԥшны ихәаԥшуеит.
* [[Социальная антропология|Асоциалтәи]] [[культурная антропология|акультуратәи антропологиа]] — [[этнология|аетнологиа]] акыр иазааигәоу, ауаатәыҩсатә еилазаарақәа реиҿырԥшратә ҭҵаара иазку амаҭәар. Апроблематә дәы аконтексти асоциал-культуратә антропологиа аметодологиеи рҿгьы иҷыдоу маҭәарқәаны иалкаауп [[Антропология (лингвистическая)|абызшәадырратә]], [[Когнитивная антропология|акогнитивтә]], [[Политическая антропология|аполитикатә]], [[Экономическая антропология|аекономикатә]], [[историческая антропология|аҭоурыхтә антропологиа]], [[антропология права|азин антропологиа]].
* [[Антропология медиа|Антропологиа амедиа]] — [[средства массовой информации|Амассатә информациа ахархәагақәа]] рматериалқәа рхархәашьеи раԥҵареи ҭнаҵаауеит.
* [[Визуальная антропология|Лаԥшылатәи антропологиа]] — [[Фотография|афото]]-[[видео|видео]]материалқәа, асахьаркыратә мыругақәа, ахархәагақәа: [[кинематограф|акинематограф]], [[фотоискусство|афотоҟазара]], [[телевидение|ателехәаԥшра]] уҳәа рыцхыраарала ауаҩы иҭҵаара иазкуп.
* [[Кибернетическая антропология|Акибернетикатә антропологиа]] — иалкаау апрограммақәа рыла аус зуа кибернетикатә системак аҳасабала, ауаҩы иҭҵаара иазкуп.
* [[Педагогическая антропология|Арҵаҩратә антропологиа]] — ааӡара антропологиатә феноменны иахәаԥшуеит<ref>[[Гавров, Сергей Назипович|Гавров С. Н.]], Микляева Н. В., Лопатина О. Г. Воспитание как антропологический феномен. — {{М.}}: Форум, 2011. — 240 с. ISBN 978-5-91134-545-7</ref>.
* [[Антропология религии|Адинхаҵаратә антропологиа]] — ауаҩы ихаҭара иазку адиндырратә ма афилософиатә ҵароуп, [[Теология|атеологиа]] ахырхарҭала иҿиауеит, адинхаҵаратә ҵарақәа рконтекст ала ауаҩы иԥсабареи ихаҭареи ирыхәаԥшуеит. Адинҭҵаараҿы антропологиа амаҭәар ахатәҳәаақәҵара — ауаҩы изку ауахәама аҵара аартра ауп.
* [[Феминистская антропология|Афеминисттә антропологиа]] — антропологиа аҭҵаараҿы маҭәарбжьаратә знеишьоуп (археологиатә, абиологиатә, акультуратә, абызшәадырратә), иҟоу аҭҵаарақәа, асоциалтә практикақәа реиҭакра, иара убас [[Феминизм|афеминисттә]] теориа ҳасаб азуны аҭҵаарадырратә дыррақәа аус рыдулара иазырхоуп<ref>{{Cite journal |year=2011 |title=Anthropology as White Public Space? |url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_2011-12_113_4/page/545 |journal=American Anthropologist |volume=113 |issue=4 |pages=545–556 |doi=10.1111/j.1548-1433.2011.01368.x |issn=00027294 |last1=Brodkin |first1=Karen |last2=Morgen |first2=Sandra |last3=Hutchinson |first3=Janis |lang=en}}</ref>.
* [[Философская антропология|Афилософиатә антропологиа]] — ауаҩы аҟазаара дахкы ҷыданы дзыԥхьаӡо, иԥсабареи ихаҭареи ирызку философиатә ҵароуп. Антропологиа философиатә ҵарак аҳасабала ҭоурыхла ауаҩы аилкаареи аҭҵаареи рзы иҷыдоу маҭәарк аҳасабала изхьаԥшра иазку раԥхьатәи формоуп.
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Аетика]]
* [[Аетологиа]]
* [[Аетнологиа]]
* [[Аетнографиа]]
* [[Арасақәа реихшара]]
* [[Антропогенез]]
* [[Апалеоантропологиа]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Антропология|том = Ia |страницы = 867—871}}
* {{ВТ-ЕЭБЕ|Антропология|том = 2 |столбцы = 810—818}}
* {{БРЭ|статья=Антропология|автор=Тишков В. А., Перевозчиков И. В.|том=|страницы=| ref=|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/702360|архив=https://web.archive.org/web/20221021085112/https://bigenc.ru/ethnology/text/702360|архив дата=2022-10-21}}
* {{книга|автор=[[Патрушев, Александр Иванович|Патрушев А. И.]]|часть=Антропология|заглавие=Культурология. Энциклопедия. В 2-х т.|ответственный=Глав. ред. С. Я. Левит|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия» (РОССПЭН)|год=2007|том=1|серия=«Summa culturologiae»|страницы=96—97|isbn=978-5-8243-0838-9|ref=Патрушев}}
'''Афилософиатә антропологиа'''
* ''[[Шелер, Макс|Шелер М.]]'' [http://anthropology.ru/ru/texts/scheler/stellung_1.html Положение человека в Космосе] / Пер. ''[[Филиппов, Александр Фридрихович|А. Ф. Филиппова]]'' // Проблема человека в западной философии: Переводы/ Сост. и послесл. ''[[Гуревич, Павел Семёнович|П. С. Гуревича]]''; общ. ред. ''Ю. Н. Попова''. — {{М.}}: [[Прогресс (издательство)|Прогресс]], 1988.
* ''[[Гелен, Арнольд|Гелен А.]]'' [https://web.archive.org/web/20090107051458/http://images.humanities.edu.ru/pubs/2003/11/01/0000041833/gel1.pdf О систематике антропологии] // Проблема человека в западной философии. {{М.}}, 1988.
* ''[[Кант, Иммануил|Кант И.]]'' [http://filosof.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000507/st000.shtml Антропология с прагматической точки зрения].
* ''Смирнов И. П.'' [http://ec-dejavu.ru/a/Anthropology.html Два варианта человековедения] // ''Смирнов И. П.'' Человек человеку — философ. {{СПб}}, 1999, с. 5-36
'''Афизикатә антропологиа'''
* ''Харитонов В. М., Ожигова А. П., Година Е. З.'' Антропология. М.: Владос, 2004. 272 c. ISBN 5-691-01068-9
* ''[[Петри, Эдуард Юльевич|Петри Э. Ю.]]'' Антропология. Основы антропологии. Тт. 1,2 — {{СПб}}: Картогр. заведение А. Ильина, 1890, 1895.
* ''[[Рогинский, Яков Яковлевич|Рогинский Я. Я.]], [[Левин, Максим Григорьевич|Левин М. Г.]]'' Основы антропологии. {{М.}}: Изд-во Московского университета, 1955. 502 с.
* ''Дерягина М. А.'' Эволюционная антропология: Биологические и культурные аспекты. Учебное пособие. 2-е издание, исправленное. {{М.}}: Изд-во УРАО, 2003. 208 с.
* Ископаемые гоминиды и происхождение человека. Труды ин-та Этнографии им. Н. И. Миклухо-Маклая. Нов. сер. Т. 82. {{М.}}: «Наука». 1966. 555 с.
* ''[[Джохансон, Дональд|Джохансон Д.]], Иди М.'' Люси: Истоки рода человеческого. {{М.}}, 1984.
'''Акибернетикатә антропологиа'''
* ''Исаев А. А.'' Программы человека. М.: Директ-Медиа, 2022. — 47 с.
'''Асоциалтәи акультуратәи антропологиа (арҵага шәҟәқәа)'''
* ''[[Токарев, Сергей Александрович|Токарев С. А.]]'' История зарубежной этнографии: Учеб. пособие. М.: Высш. школа, 1978. 352 с.
* ''[[Итс, Рудольф Фердинандович|Итс Р. Ф.]]'' Введение в этнографию: Учебное пособие. Л.: Издательство Ленинградского университета, 1991.
* ''[[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]]'' История антропологических учений. — СПб: СПбГУ, 2014. — 744 с. — ISBN 978-5-288-05509-6.
'''Антропологиа аклассикцәа'''
* ''[[Клакхон, Клайд|Клакхон К.]]'' Зеркало для человека. Введение в антропологию. СПб., 1998.
* ''[[Леви-Стросс, Клод|Леви-Стросс К.]]'' [yanko.lib.ru/books/cultur/stross_struktur_antrop.htm Структурная антропология] // Пер. с фр. ''Вяч. Вс. Иванова''. — М., 2001. — 512 с.
* ''[[Лич, Эдмунд|Лич Э.]]'' Культура и Коммуникация: Логика взаимосвязи символов.
* ''[[Максимов, Александр Николаевич|Максимов А. Н.]]'' Теория родового быта // Максимов А. Н. Избранные труды. М., 1997.
* ''[[Малиновский, Бронислав Каспар|Малиновский Б. К.]]'' Научная теория культуры. М., 1999.
* ''[[Мёрдок, Джордж Питер|Мёрдок Дж. П.]]'' Социальная структура. М.: О. Г. И., 2003. 606 с.
* ''[[Мосс, Марсель|Мосс М.]]'' Общество. Обмен. Личность. М., 1994.
* ''[[Ольдерогге, Дмитрий Алексеевич|Ольдерогге Д. А.]]'' Малайская система родства, 1951
* ''[[Плосс|Плосс Г.]]'' Женщина в естествоведении и народоведении. Антропологические исследования. Сыктывкар-Киров, «Вятка». 1995.
* ''[[Рэдклифф-Браун, Альфред Реджинальд|Рэдклифф-Браун А. Р.]]'' Структура и функция в примитивном обществе. М., 2001.
* ''[[Тэйлор, Эдуард Бернетт|Тэйлор Э. Б.]]'' Антропология: Введение к изучению человека и цивилизации.
* ''[[Ли, Ричард Боршей]]''
'''Акритикатәи ахҳәаатә усумҭақәа'''
* ''Брескин, Владимир''. [https://web.archive.org/web/20120118161251/http://journal.iph.ras.ru/2-08.doc Метод Триады как инструмент изучения антропологии языка и искусства] ИФ РАН ''Эпистемология & философия науки'' 2, т. 16, 2008, с. 119—132.
* ''[[Коротаев, Андрей Витальевич|Коротаев А. В.]]'' [https://www.academia.edu/29692803/ Джордж Питер Мердок и школа кросс-культурных исследований // Бюллетень: Антропология, меньшинства, мультикультурализм 3 (2003): 19-74] (статья включает в себя краткий очерк истории западной культурной антропологии).
* ''[[Бейтсон, Грегори|Бейтсон Грегори]].'' «Экология разума» {{М.}}: Смысл, 2000.
* ''Бейтсон Грегори.'' Шаги в направлении экологии разума: Избранные статьи по АНТРОПОЛОГИИ. Пер. с англ. Изд.3, 2010 — подходы к решению поставленной автором широкомасштабной задачи по ревизии и модификации фундаментальных основ гуманитарного знания в свете современных положений кибернетики, теории информации и теории систем, а также созданию новой синтетической науки о живом, которую он назвал «экология разума».
* ''[[Воеводин, Алексей Петрович|Воеводин А. П.]]'' [http://oduvan.org/wp-content/uploads/2016/09/Est_antropol.pdf Эстетическая антропология] : Монография/МВД Украины, Луган. гос. ун-т внутр. дел им. Э. А. Дидоренко, Восточноукр. нац. ун-т им. В. Даля. — Луганск: РИО ЛГУВД им. Э. А. Дидоренко, 2010. — 368 с. ISBN 978-966-2905-79-3
* ''[[Диденко, Борис Андреевич|Диденко Б. А.]]'' [https://web.archive.org/web/20160309145553/http://russkniga.ramsen.ru/product_info.php?products_id=98 Этическая антропология. Видизм.] Изд. ФЭРИ-В, 2003, ISBN 5-94138-019-4
* ''Диденко Б. А.'' [http://bookap.info/okolopsy/sumantrop/oglav.shtm Сумма антропологии] {{М.}}, 1992.
'''Арҵаҩратә антропологиа'''
* ''Максакова В. И.'' [http://ipkfp.nspu.ru/file.php/1/Maksakov_Pedagogicheskaja_antopologija.pdf Педагогическая антропология]. Учеб. пос. для пед. спец. 2-е изд. М.: ИЦ «Академия», 2004. 208 с. ISBN 5-7695-1755-7.
'''Ақьырсиантә антропологиа'''
* Протоиерей ''[[Вадим Леонов]]''. [https://www.rop.ru/d/3000/d/210-78792.pdf Основы православной антропологии] М., 2013.
* [https://www.pravenc.ru/text/114070.html Антропология] // Православная энциклопедия. — Т. 2.
* [https://lib.pravmir.ru/library/cat/7800 Православная антропология] в библиотеке [[Православие и мир|Pravmir.Ru]].
* [http://azbyka.ru/antropologiya Православная антропология] на сайте azbyka.ru.
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://anthropology.rchgi.spb.ru Библиотека по антропологии РХГА].
* [https://sapiensbio.ru/anthropology/ Антропология]
[[Акатегориа:Антропологиа| ]]
[[Акатегориа:Ахымҩаԥгашьатә ҭҵаарадыррақәа]]
[[Акатегориа:Ауаҩы]]
[[Акатегориа:Абиологиа ахәҭақәа]]
cy5csmphi3e70q93yle0h8jgiu8n18i
169402
169401
2026-07-13T15:03:32Z
Fraxinus.cs
8381
/* Азхьарԥшқәа */
169402
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Антропологиа|Антропологиа (аҵакы)}}
{{Комплексная наука
| Название = Антропологиа<br/><small>{{lang-grc|ἄνθρωπος}} — [[Ауаҩы|ауаҩы]],<br/>λόγος — аҭҵаарадырра</small>
| Другие названия =
| Изображение = Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg
| Тема =
| Предмет изучения = Ауаҩы
| Период зарождения = [[19-тәи ашәышықәса]]
| Основные направления =
| Вспомогат. дисциплины = Археологиа, абызшәадырра, аҭоурых, агенетика, апалеоантропологиа, аиҿырԥшратә анатомиа
| Центры исследований = [[НИИ антропологии МГУ|Москватәи аҳәынҭқарратә университет Антропологиа аҭҵаарадырратә институт]]
| Значительные учёные = [[Анучин, Дмитрий Николаевич|Д. Н. Анучин]]
}}
'''Антропологиа''' {{lang-grc|ἄνθρωπος}} — [[Ауаҩы|ауаҩ]]и λόγος — аҭҵаарадырреи) — [[ауаҩы]] [[Антропогенез|ихылҵшьҭра]], [[развитие|иҿиара]], [[Аԥсабара|аԥсабаратәи]] (иԥсабаратәу) [[Акультура|акультуратәи]] (иԥсабаратәым) ҭгылазаашьақәа рҿы [[Аҟазаара|иҟазаара]] ҭызҵаауа [[аҭҵаарадырратә маҭәар]]қәа реизак<ref>{{книга|автор=[[Якимов, Всеволод Петрович|Якимов В.]] |заглавие=Философский энциклопедический словарь |часть=Антропология |год=2010 |язык=ru}} // [[Философская энциклопедия]]. В 5-х т. — {{М.}}: Советская энциклопедия. Под редакцией Ф. В. Константинова. 1960—1970.</ref><ref>{{книга|заглавие=Культурология. XX век. Энциклопедия|часть=Антропология|год=1998|автор=Воронцова Л. П., [[Белик, Андрей Александрович|Белик А. А.]]|язык=ru}} //«Культурология. XX век. Энциклопедия», Университетская книга, Санкт-Петербург, 1998.</ref>.
== Аҭоурых ==
Атермин «антропологиа» хыҵхырҭас иамоуп [[ажәытәтәи афилософиа]]. Ажәытә бырзен [[Афилософ|философ]] [[Аристотель]] (Ҳ. ҟ. 384—322 шш.) раԥхьа ихы иаирхәеит еиҳарак ауаҩытәыҩсатә ԥсабара адоуҳатә ган ҭызҵаауа адырра иаҟәшаны. Атермин ари аҵакы аҭаны аклассикатә, иклассикатәым ахәыцыҩцәа аӡәырҩы ([[Кант, Иммануил|Кант]], [[Феиербах, Лиудвиг Андреас|Феиербах]] уб.иҵ.) рхы ишадырхәозгьы, «[[афилософиатә антропологиа]]» захьӡу иҷыдоу [[афилософ]]иатә маҭәари ашколи [[20-тәи ашәышықәса]] алагамҭазы ауп ианышьақәгыла.
Аоригиналтә ҵакы аҭаны атермин «антропологиа» иара убас агуманитартә ҭҵаарадыррақәа жәпакы рҿы ([[аҟазараҭҵаара]], [[аԥсихологиа]] уб.иҵ.), [[адинҭҵаара]]ҿы ([[адинҵара]]ҿы), [[адинхаҵаратә философиа]]ҿы иахьа уажәраанӡагьы ахархәара амоуп. Убас, [[апедагогика]]ҿы [[антропологический подход к воспитанию|ааӡара антропологиатә знеишьа]] ыҟоуп<ref>{{Cite web |url=https://studme.org/124607/pedagogika/antropologicheskiy_podhod_vospitaniyu |title=Антропологический подход к воспитанию |access-date=2020-11-10 |archive-date=2021-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618210145/https://studme.org/124607/pedagogika/antropologicheskiy_podhod_vospitaniyu |url-status=live }}</ref>. Анаҩс антропологиатә дырра еихшахеит, иуадаҩхеит.
[[16-тәи ашәышықәса]]зы аконтинентбжьаратә ныҟәарақәа рыҿиарала ицәырҵуа иалагеит аетникатә культурақәа реиуеиԥшымра аилкааразы ашьаҭақәа аԥызҵоз «Еиуеиԥшым ажәларқәа реиҿырԥшратә ҭҵаара» (Jean Bodin, 1566) еиԥш иҟаз аусумҭақәа.
[[Линнеи, Карл|Карл Линнеи]] 1758 шықәсазы иусумҭа «[[Аԥсабара асистема]]» аҟны зыԥсы ҭоу ацәеижьқәа зегьы, ауаҩгьы дналаҵаны реихшаразы ажәалагала ҟаиҵеит, уи абиологиеи антропологиеи ирызку анаҩстәи аҭҵаарақәа шьаҭас ироуит. [[19-тәи ашәышықәса]]зы антропологиа ауаҩы икультуратә, ибиологиатә, иархеологиатә аспектқәа зымҽхазкуа хазы ҭҵаарадырратә маҭәарны аҽеибаркра иалагеит.
Антропологиа ҭҵаарадырраны ашьақәгылара заатәи аамҭақәа раан ([[18-тәи ашәышықәса]] аҽеиҩшамҭа — 19-тәи ашәышықәса актәи азбжа) аԥыжәара аман ауаҩы изку иуниверсалтәу ҭҵаарадыррак аҳасабала инарҭбааны аилкаара, иԥсабаратәу иҭоурых, имахашьахатә еиҿкаара, иԥсихологиа, икультура, ибызшәа налаҵаны. Ауаҩи ауаҩытәыҩсатә еилазаареи рыԥсабара раԥхьатәи азеиԥш концепциақәа [[агеографиатә детерминизм]]и [[аеволиуционизм]]и ртеориа иаԥхьагылеит.
Ауаҩытәыҩсатә уаажәларра аҿиара ашәарыцаратә, арахәааӡаратә, адгьылқәаарыхратә стадиақәа еишьҭаргыланы рыԥсахра аидеиа шьақәиргылеит [[Тиурго, Анн Робер Жак|Робер Тиурго]]; абиологиатә классификациаҿы ауаҩы иҭыԥ аликааит [[Линнеи, Карл|Карл Линнеи]]. Ауаҩы изку адыррақәа рсистемаркра иацхраауан 19-тәи ашәышықәса актәи азбжазы агуманитартә хырхарҭаҿы аҭҵаарадырратә аартрақәа: иаагозар, аиҿырԥшра-ҭоурыхтә бызшәадырра, [[Первобытность|аԥхьаӡатәи]] археологиатә аартрақәа.
19-тәи ашәышықәса азбжазы, [[Дарвин, Чарльз|Ч. Дарвин]] ишьҭанеицәа рҟынтә иаауа, ауаҩы еволиуциала ихәаԥшра, хәҭакахьала, ауаҩы ибиологиа аҭҵаара аҿиареи ихылҵшьҭра [[Происхождение человека от обезьяны|асимиалтә теориа]] аԥҵареи (амаамын аҟынтәи) хадаратәхеит<ref name="medbiol.ru">{{Cite web |url=http://www.medbiol.ru/medbiol/evol/00055050.htm |title=Дарвин о происхождении человека |access-date=2020-10-26 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029152702/http://medbiol.ru/medbiol/evol/00055050.htm |url-status=live }}</ref>.
19-тәи ашәышықәса аҽеиҩшамҭа инаркны иаԥҵахоит антропологиатә ҭҵаарадырратә еилазаарақәа. 1855 шықәсазы [[Париж]], [[Аԥсабаратә ҭоурых амузеи (Париж)|Аԥсабаратә ҭоурых амузеи]] аҟны, антропологиатә ҟәша аартын. [[Франциа]] раԥхьатәи Антропологиатә еилазаара аԥҵан уанӡа 1859 шықәсазы [[Брока, Поль|Брока Поль]] еиҿикааз Аетнологиатә еилазаара ашьаҭала. Убри аҩыза аилазаарақәа цәырҵит егьырҭ атәылақәа рҿы: 1863 шықәсазы [[Британиаду]] (1871 шықәсазы уанӡа иҟаз Аетнологиатә еилазаареи иареи [[Королевский антропологический Институт Великобритании и Ирландии|Акралтә антропологиатә институт]] ахь рҽеидыркылеит), иара убри ашықәс азы [[Урыстәыла]] ([[Аԥсабарадырреи, антропологиеи, аетнографиеи бзиа избо реилазаара]]), 1869 шықәсазы — [[Германиа]] ([[Антропологиеи аетнологиеи аҭоурых ҟалаанӡатәи руаажәларра]]); [[Италиа]] раԥхьа, 1868 шықәсазы [[Флоренциа]] [[Антропологиеи аетнологиеи реилазаара (Флоренция)|Антропологиеи аетнологиеи реилазаара]] аԥҵан, [[Рим|Рим]]гьы 1871 шықәсазы.
1856 шықәсазы неандерталтәи акаршәраҿы (Германиа) иԥшаан аԥсыбаҩқәа, урҭ анаҩс [[Анеандертал|анеандерталцәа]] ҳәа еилкаахеит. Ари аартра ахшыҩзышьҭра ду аҭахеит, избанзар адгьыл иҵоу ауаҩы раԥхьатәи иԥшра ахкы аднагалон. [[Апалеоантропологиа]] аҿиараҿы анырра ду ҟарҵеит [[Кениа]] 20-тәи ашәышықәсазы Луии Мери Ликии русумҭақәа, уаҟа ирԥшааит [[Человек умелый|homo habilis]], [[Человек прямоходящий|Homo erectus]] адгьыл иҵоу рыԥсыбаҩ дуқәа. 1974 шықәсазы, «[[Люси (австралопитек)|Лиусиа]]» ([[Афарский австралопитек|Australopithecus afarensis]]) аԥшаах иабзоураны, апалеоантропологиа ауаҩы ишьҭра аҭҵаараҿы ашьаҿа ҿыц еихнагеит, ҩ-шьапык зҵоу аныҟәашьахь аиасра шьақәнарӷәӷәоит.
Уинахыс Франциеи Урыстәылеи антропологиа ҳәа ирԥхьаӡо иалагеит хыла абиологиа аҭҵаара (афизикатә, ма абиологиатә антропологиа), англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы иара убас ауаҩы исоциалтәи икультуратәи усура аҭҵаара адыркылон (асоциалтә, ма акультуратә антропологиа), Аҩадатәи Америка — археологиеи [[Историческая лингвистика|аҭоурыхтә бызшәадырра]]и.
[[СССР|Асовет Еидгыла]]ҿы антропологиа еиҳарак ауаҩи уи арасақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи ирызку ҭҵаарадыррак аҳасабала иахәаԥшуан, мамзаргьы [[афизикатә антропологиа]] акәны<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Антропология|автор=[[Рогинский, Яков Яковлевич|Рогинский Я. Я.]]}}</ref>.
Урыстәыла ааигәанӡа антропологиа ҳәа аиҳарак ирԥхьаӡоз [[афизикатә антропологиа]] акәын, аха 1990-тәи ашықәсқәа инадыркны Урыстәыла иреиҳау аҵараиурҭақәа рҿы ицәырҵуа иалагеит асоциалтә, акультуратә, аполитикатә, афилософиатә антропологиа акафедрақәа. 2008 шықәса рзы Урыстәыла аҳәынҭқарратә номенклатуратә еиқәыԥхьаӡарақәа рҿы ицәырҵит азанааҭ «Антропологиеи аетнологиеи». Уи аԥхьа [[аетнологиа]] ([[аетнографиа]]) «ацхыраагӡатә ҭоурыхтә маҭәарқәа» рсиақәа ирхыԥхьаӡалан, [[афизикатә антропологиа]] ауаҩы иҿиара асоциалтә контекст иаҟәыган. Ауаҩы ибиологиатә ԥсабареи исоциалтә ԥсҭазаареи еидызҳәало [[аетологиа]] акәзар, аҳәынҭқарратә номенклатуратә шәҟәқәа рҿы зынӡа зхала иҟоу акы акәны иԥхьаӡамызт<ref>Артёмова О. И. [https://cyberleninka.ru/article/n/prepodavatel-antropolog-v-sovremennom-rossiyskom-vuze-v-stile-professionalnoy-refleksii Преподаватель-антрополог в современном российском ВУЗе. В стиле профессиональной рефлексии] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/prepodavatel-antropolog-v-sovremennom-rossiyskom-vuze-v-stile-professionalnoy-refleksii |date=20200220131535 }} // Сибирские исторические исследования. 2018, № 1.</ref>.
[[Homo naledi|Homo naledi]] (2015), [[Человек флоресский|Homo floresiensis]] реиԥш иҟоу ахкы ҿыцқәа рыԥшаарақәа апалеоантропологиа алаԥшҳәаақәа дырҭбааит, ауаҩытәыҩсатә еволиуциа ауадаҩра ду аадырԥшит.
Апроф. [[Џьордано, Кристиан|Кристиан Џьордано]] иазгәеиҭон: «1980-тәи ашықәсқәа инадыркны антропологиа, апостмодернисттә „арефлексивтә ааҳәра“ ҳәа еицырдыруа, иҵаулоу, ихәарҭоу ахалакритика апроцесс иахысит, усҟан аҳра зуаз ахшыҩҵак антропологиатә хырхарҭақәа рганахьала адеконструктивтә позициа шьаҭас измаз. Амала, иҵоуроу аспектқәа шырацәоугьы, «арефлексивтә ааҳәра» иҵоурам алҵшәақәагьы цәырнагеит, урҭ иаҳагьы нкылашьа змам «антропологиатә иашарахь» агәацԥыҳәара рхылҿиааит<ref>{{Cite web |url=https://ojs.unica.it/index.php/anuac/article/download/3555/3205/ |title=Источник |archive-date=2025-03-28 |access-date=2025-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328083335/https://ojs.unica.it/index.php/anuac/article/download/3555/3205/ |url-status=live }}</ref>. Ари «арефлексивтә ааҳәра» ихадоу усумҭаны Џьордано иаирбоит ашәҟәы «Аҩра акультура» (Џьеимс Клиффорди [[Джордж Маркус|Џьорџь Маркус]]и, 1986).
== Ахырхарҭақәа ==
Традициала иалыркаауеит еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рыла хазы-хазы иҟоу, еидҳәалоу маҭәарқәак.
* [[Физическая антропология|Афизикатә антропологиа]] — ауаҩы иеволиуциа, ауаа рбиологиатә еиуеиԥшымра, ауаҩы ицәеижь аизҳареи аҿиареи рпроцессқәа ҭызҵаауа биологиатә ҭҵаарадырроуп. Иаҵанакуеит [[палеоантропология|апалеоантропологиеи]] ахархәаратә маҭәар «[[судебная антропология|аӡбаратә антропологиа]]». Ауаҩы биологиатә [[вид (биология)|хкык]] аҳасабала иеволиуциа аконтекст алеи изааигәаӡоу иуацәеи — ҳаамҭазтәии адгьыл иҵоу ауаҩы иеиԥшу [[приматы|априматқәеи]] ирҿырԥшны ихәаԥшуеит.
* [[Социальная антропология|Асоциалтәи]] [[культурная антропология|акультуратәи антропологиа]] — [[этнология|аетнологиа]] акыр иазааигәоу, ауаатәыҩсатә еилазаарақәа реиҿырԥшратә ҭҵаара иазку амаҭәар. Апроблематә дәы аконтексти асоциал-культуратә антропологиа аметодологиеи рҿгьы иҷыдоу маҭәарқәаны иалкаауп [[Антропология (лингвистическая)|абызшәадырратә]], [[Когнитивная антропология|акогнитивтә]], [[Политическая антропология|аполитикатә]], [[Экономическая антропология|аекономикатә]], [[историческая антропология|аҭоурыхтә антропологиа]], [[антропология права|азин антропологиа]].
* [[Антропология медиа|Антропологиа амедиа]] — [[средства массовой информации|Амассатә информациа ахархәагақәа]] рматериалқәа рхархәашьеи раԥҵареи ҭнаҵаауеит.
* [[Визуальная антропология|Лаԥшылатәи антропологиа]] — [[Фотография|афото]]-[[видео|видео]]материалқәа, асахьаркыратә мыругақәа, ахархәагақәа: [[кинематограф|акинематограф]], [[фотоискусство|афотоҟазара]], [[телевидение|ателехәаԥшра]] уҳәа рыцхыраарала ауаҩы иҭҵаара иазкуп.
* [[Кибернетическая антропология|Акибернетикатә антропологиа]] — иалкаау апрограммақәа рыла аус зуа кибернетикатә системак аҳасабала, ауаҩы иҭҵаара иазкуп.
* [[Педагогическая антропология|Арҵаҩратә антропологиа]] — ааӡара антропологиатә феноменны иахәаԥшуеит<ref>[[Гавров, Сергей Назипович|Гавров С. Н.]], Микляева Н. В., Лопатина О. Г. Воспитание как антропологический феномен. — {{М.}}: Форум, 2011. — 240 с. ISBN 978-5-91134-545-7</ref>.
* [[Антропология религии|Адинхаҵаратә антропологиа]] — ауаҩы ихаҭара иазку адиндырратә ма афилософиатә ҵароуп, [[Теология|атеологиа]] ахырхарҭала иҿиауеит, адинхаҵаратә ҵарақәа рконтекст ала ауаҩы иԥсабареи ихаҭареи ирыхәаԥшуеит. Адинҭҵаараҿы антропологиа амаҭәар ахатәҳәаақәҵара — ауаҩы изку ауахәама аҵара аартра ауп.
* [[Феминистская антропология|Афеминисттә антропологиа]] — антропологиа аҭҵаараҿы маҭәарбжьаратә знеишьоуп (археологиатә, абиологиатә, акультуратә, абызшәадырратә), иҟоу аҭҵаарақәа, асоциалтә практикақәа реиҭакра, иара убас [[Феминизм|афеминисттә]] теориа ҳасаб азуны аҭҵаарадырратә дыррақәа аус рыдулара иазырхоуп<ref>{{Cite journal |year=2011 |title=Anthropology as White Public Space? |url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_2011-12_113_4/page/545 |journal=American Anthropologist |volume=113 |issue=4 |pages=545–556 |doi=10.1111/j.1548-1433.2011.01368.x |issn=00027294 |last1=Brodkin |first1=Karen |last2=Morgen |first2=Sandra |last3=Hutchinson |first3=Janis |lang=en}}</ref>.
* [[Философская антропология|Афилософиатә антропологиа]] — ауаҩы аҟазаара дахкы ҷыданы дзыԥхьаӡо, иԥсабареи ихаҭареи ирызку философиатә ҵароуп. Антропологиа философиатә ҵарак аҳасабала ҭоурыхла ауаҩы аилкаареи аҭҵаареи рзы иҷыдоу маҭәарк аҳасабала изхьаԥшра иазку раԥхьатәи формоуп.
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Аетика]]
* [[Аетологиа]]
* [[Аетнологиа]]
* [[Аетнографиа]]
* [[Арасақәа реихшара]]
* [[Антропогенез]]
* [[Апалеоантропологиа]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Антропология|том = Ia |страницы = 867—871}}
* {{ВТ-ЕЭБЕ|Антропология|том = 2 |столбцы = 810—818}}
* {{БРЭ|статья=Антропология|автор=Тишков В. А., Перевозчиков И. В.|том=|страницы=| ref=|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/702360|архив=https://web.archive.org/web/20221021085112/https://bigenc.ru/ethnology/text/702360|архив дата=2022-10-21}}
* {{книга|автор=[[Патрушев, Александр Иванович|Патрушев А. И.]]|часть=Антропология|заглавие=Культурология. Энциклопедия. В 2-х т.|ответственный=Глав. ред. С. Я. Левит|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия» (РОССПЭН)|год=2007|том=1|серия=«Summa culturologiae»|страницы=96—97|isbn=978-5-8243-0838-9|ref=Патрушев}}
'''Афилософиатә антропологиа'''
* ''[[Шелер, Макс|Шелер М.]]'' [http://anthropology.ru/ru/texts/scheler/stellung_1.html Положение человека в Космосе] / Пер. ''[[Филиппов, Александр Фридрихович|А. Ф. Филиппова]]'' // Проблема человека в западной философии: Переводы/ Сост. и послесл. ''[[Гуревич, Павел Семёнович|П. С. Гуревича]]''; общ. ред. ''Ю. Н. Попова''. — {{М.}}: [[Прогресс (издательство)|Прогресс]], 1988.
* ''[[Гелен, Арнольд|Гелен А.]]'' [https://web.archive.org/web/20090107051458/http://images.humanities.edu.ru/pubs/2003/11/01/0000041833/gel1.pdf О систематике антропологии] // Проблема человека в западной философии. {{М.}}, 1988.
* ''[[Кант, Иммануил|Кант И.]]'' [http://filosof.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000507/st000.shtml Антропология с прагматической точки зрения].
* ''Смирнов И. П.'' [http://ec-dejavu.ru/a/Anthropology.html Два варианта человековедения] // ''Смирнов И. П.'' Человек человеку — философ. {{СПб}}, 1999, с. 5-36
'''Афизикатә антропологиа'''
* ''Харитонов В. М., Ожигова А. П., Година Е. З.'' Антропология. М.: Владос, 2004. 272 c. ISBN 5-691-01068-9
* ''[[Петри, Эдуард Юльевич|Петри Э. Ю.]]'' Антропология. Основы антропологии. Тт. 1,2 — {{СПб}}: Картогр. заведение А. Ильина, 1890, 1895.
* ''[[Рогинский, Яков Яковлевич|Рогинский Я. Я.]], [[Левин, Максим Григорьевич|Левин М. Г.]]'' Основы антропологии. {{М.}}: Изд-во Московского университета, 1955. 502 с.
* ''Дерягина М. А.'' Эволюционная антропология: Биологические и культурные аспекты. Учебное пособие. 2-е издание, исправленное. {{М.}}: Изд-во УРАО, 2003. 208 с.
* Ископаемые гоминиды и происхождение человека. Труды ин-та Этнографии им. Н. И. Миклухо-Маклая. Нов. сер. Т. 82. {{М.}}: «Наука». 1966. 555 с.
* ''[[Джохансон, Дональд|Джохансон Д.]], Иди М.'' Люси: Истоки рода человеческого. {{М.}}, 1984.
'''Акибернетикатә антропологиа'''
* ''Исаев А. А.'' Программы человека. М.: Директ-Медиа, 2022. — 47 с.
'''Асоциалтәи акультуратәи антропологиа (арҵага шәҟәқәа)'''
* ''[[Токарев, Сергей Александрович|Токарев С. А.]]'' История зарубежной этнографии: Учеб. пособие. М.: Высш. школа, 1978. 352 с.
* ''[[Итс, Рудольф Фердинандович|Итс Р. Ф.]]'' Введение в этнографию: Учебное пособие. Л.: Издательство Ленинградского университета, 1991.
* ''[[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]]'' История антропологических учений. — СПб: СПбГУ, 2014. — 744 с. — ISBN 978-5-288-05509-6.
'''Антропологиа аклассикцәа'''
* ''[[Клакхон, Клайд|Клакхон К.]]'' Зеркало для человека. Введение в антропологию. СПб., 1998.
* ''[[Леви-Стросс, Клод|Леви-Стросс К.]]'' [yanko.lib.ru/books/cultur/stross_struktur_antrop.htm Структурная антропология] // Пер. с фр. ''Вяч. Вс. Иванова''. — М., 2001. — 512 с.
* ''[[Лич, Эдмунд|Лич Э.]]'' Культура и Коммуникация: Логика взаимосвязи символов.
* ''[[Максимов, Александр Николаевич|Максимов А. Н.]]'' Теория родового быта // Максимов А. Н. Избранные труды. М., 1997.
* ''[[Малиновский, Бронислав Каспар|Малиновский Б. К.]]'' Научная теория культуры. М., 1999.
* ''[[Мёрдок, Джордж Питер|Мёрдок Дж. П.]]'' Социальная структура. М.: О. Г. И., 2003. 606 с.
* ''[[Мосс, Марсель|Мосс М.]]'' Общество. Обмен. Личность. М., 1994.
* ''[[Ольдерогге, Дмитрий Алексеевич|Ольдерогге Д. А.]]'' Малайская система родства, 1951
* ''[[Плосс|Плосс Г.]]'' Женщина в естествоведении и народоведении. Антропологические исследования. Сыктывкар-Киров, «Вятка». 1995.
* ''[[Рэдклифф-Браун, Альфред Реджинальд|Рэдклифф-Браун А. Р.]]'' Структура и функция в примитивном обществе. М., 2001.
* ''[[Тэйлор, Эдуард Бернетт|Тэйлор Э. Б.]]'' Антропология: Введение к изучению человека и цивилизации.
* ''[[Ли, Ричард Боршей]]''
'''Акритикатәи ахҳәаатә усумҭақәа'''
* ''Брескин, Владимир''. [https://web.archive.org/web/20120118161251/http://journal.iph.ras.ru/2-08.doc Метод Триады как инструмент изучения антропологии языка и искусства] ИФ РАН ''Эпистемология & философия науки'' 2, т. 16, 2008, с. 119—132.
* ''[[Коротаев, Андрей Витальевич|Коротаев А. В.]]'' [https://www.academia.edu/29692803/ Джордж Питер Мердок и школа кросс-культурных исследований // Бюллетень: Антропология, меньшинства, мультикультурализм 3 (2003): 19-74] (статья включает в себя краткий очерк истории западной культурной антропологии).
* ''[[Бейтсон, Грегори|Бейтсон Грегори]].'' «Экология разума» {{М.}}: Смысл, 2000.
* ''Бейтсон Грегори.'' Шаги в направлении экологии разума: Избранные статьи по АНТРОПОЛОГИИ. Пер. с англ. Изд.3, 2010 — подходы к решению поставленной автором широкомасштабной задачи по ревизии и модификации фундаментальных основ гуманитарного знания в свете современных положений кибернетики, теории информации и теории систем, а также созданию новой синтетической науки о живом, которую он назвал «экология разума».
* ''[[Воеводин, Алексей Петрович|Воеводин А. П.]]'' [http://oduvan.org/wp-content/uploads/2016/09/Est_antropol.pdf Эстетическая антропология] : Монография/МВД Украины, Луган. гос. ун-т внутр. дел им. Э. А. Дидоренко, Восточноукр. нац. ун-т им. В. Даля. — Луганск: РИО ЛГУВД им. Э. А. Дидоренко, 2010. — 368 с. ISBN 978-966-2905-79-3
* ''[[Диденко, Борис Андреевич|Диденко Б. А.]]'' [https://web.archive.org/web/20160309145553/http://russkniga.ramsen.ru/product_info.php?products_id=98 Этическая антропология. Видизм.] Изд. ФЭРИ-В, 2003, ISBN 5-94138-019-4
* ''Диденко Б. А.'' [http://bookap.info/okolopsy/sumantrop/oglav.shtm Сумма антропологии] {{М.}}, 1992.
'''Арҵаҩратә антропологиа'''
* ''Максакова В. И.'' [http://ipkfp.nspu.ru/file.php/1/Maksakov_Pedagogicheskaja_antopologija.pdf Педагогическая антропология]. Учеб. пос. для пед. спец. 2-е изд. М.: ИЦ «Академия», 2004. 208 с. ISBN 5-7695-1755-7.
'''Ақьырсиантә антропологиа'''
* Протоиерей ''[[Вадим Леонов]]''. [https://www.rop.ru/d/3000/d/210-78792.pdf Основы православной антропологии] М., 2013.
* [https://www.pravenc.ru/text/114070.html Антропология] // Православная энциклопедия. — Т. 2.
* [https://lib.pravmir.ru/library/cat/7800 Православная антропология] в библиотеке [[Православие и мир|Pravmir.Ru]].
* [http://azbyka.ru/antropologiya Православная антропология] на сайте azbyka.ru.
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://anthropology.rchgi.spb.ru Библиотека по антропологии РХГА].
* [https://sapiensbio.ru/anthropology/ Антропология]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Антропологиа| ]]
[[Акатегориа:Ахымҩаԥгашьатә ҭҵаарадыррақәа]]
[[Акатегориа:Ауаҩы]]
[[Акатегориа:Абиологиа ахәҭақәа]]
gey17r08n1l5xac6ug5hololfcqxbu1
Линкольн, Авраам
0
54688
169403
169388
2026-07-13T15:04:19Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Авраам Линкольн]] в [[Линкольн, Авраам]]
169388
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Линкольн|Линкольн (ажәла)}}
{{Акарточка аполитик
| имя = Авраам Линкольн
| оригинал имени = {{lang-en|Abraham Lincoln}}
| изображение = Abraham Lincoln O-77 matte collodion print.jpg
| описание изображения = Авраам Линкольн 1863 шықәсазы. [[Гарднер, Александр|Александр Гарднер]] ифотосахьа.
| ширина = 270px
| должность = [[Президент США|ЕАА рыпрезидент]]
| порядок = 16
| флаг = US presidential seal 1850.png
| флаг2 = Flag of the United States (1863–1865).svg
| периодначало = Хәажәкырамза 4, 1861
| периодконец = мшаԥымза 15, 1865
| предшественник = [[Бьюкенен, Джеймс|Џьеимс Биукенен]]
| преемник = [[Джонсон, Эндрю|Ендриу Џьонсон]]
| вице-президент = [[Гэмлин, Ганнибал|Ганнибал Гемлин]] <small>(1865 шықәсанӡа)</small> [[Джонсон, Эндрю|Ендриу Џьонсон]] <small>(1865)</small>
| должность_2 = [[7-й избирательный округ Иллинойса|Иллиноис 7-тәи алхратә округ]] аҟынтәи [[Палата представителей США|Ахаҭарнакцәа Рпалата]] алахәыла
| флаг_2 = Seal of the United States House of Representatives.svg
| флаг2_2 = US flag 29 stars.svg
| периодначало_2 = Хәажәкырамза 4, 1847
| периодконец_2 = Хәажәкырамза 3, 1849
| предшественник_2 = [[Генри, Джон|Джон Генри]]
| преемник_2 = [[Харрис, Томас Лангрелл|Томас Харрис]]
| должность_3 = [[Сангамон (округ)|Сангамонтәи аокруг]] аҟынтәи [[Палата представителей Иллинойса|Иллиноис Ахаҭарнакцәа Рпалата]] алахәыла
| флаг_3 = Seal of Illinois.svg
| флаг2_3 = US flag 29 stars.svg
| периодначало_3 = ԥхынҷкәынмза 1, 1834
| периодконец_3 = ԥхынҷкәынмза 4, 1842
| дата рождения = 12.02.1809
| место рождения = [[Ходженвилл|Хоџьенвилл]], [[Ла-Ру (округ)|Лару]], [[США]] [[Кентукки]]
| дата смерти = 15.04.1865
| место смерти = {{МС|Вашингтон}}, [[Округ Колумбия|Колумбиа аокруг]], [[США]]
| образование = ахааӡара
| профессия = [[адвокат|адукат]]
| деятельность = {{юрист|Еиду Америкатәи аштатқәа|Ажәабатәи ашәышықәса}}, {{политик2|Еиду Америкатәи аштатқәа|Ажәабатәи ашәышықәса}}
| партия = * [[Партия вигов (США)|Авигцәа]] <small>(1835—1856)</small>
* [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә партиа]] <small>(1856—1865)</small>
* [[Национальный союз (США)|Амилаҭтә еидгыла]] <small>(1864—1865)</small>
| супруга = [[Линкольн, Мэри Тодд|Мери Тодд Линкольн]]
| дети = ''аԥацәа:'' [[Линкольн, Эдвард Бейкер|Едвард]], [[Линкольн, Томас|Томас]], [[Линкольн, Роберт Тодд|Роберт Тодд]], [[Линкольн, Уильям|Уилиам]]
| вероисповедание = [[религиозный скептицизм|Адинтә скептицизм]]{{efn|Даниз д[[баптист]]ын, шәахә. Авраам Линкольн идинтә хәаԥшышьақәа}}
| автограф = Abraham Lincoln 1862 signature.svg
| викитека = Авраам Линкольн
| годы службы = [[1832|1832]] <хәыҷы>(мшаԥымза—ԥхынгәымза)</хәыҷы>
| принадлежность = {{Флагификация|Еиду Америкатәи аштатқәа|1822}}
| звание = [[Файл:Union army cpt rank insignia.jpg|55px]] [[Капитан (воинское звание)#В США|Акаԥдан]]
| род войск = [[Милиция штата Иллинойс]]
| сражения = [[Война Чёрного Ястреба|Ахьшьыцба Еиқәаҵәа Аибашьра]]
| награды = {{нп5|Почётный гражданин Сан-Марино|Почётный гражданин Сан-Марино|en|List of honorary citizens of San Marino}} (1861)<ref>[https://history.state.gov/countries/san-marino A Guide to the United States' History of Recognition, Diplomatic, and Consular Relations, by Country, since 1776: San Marino]</ref>
}}
'''Авраам Линкольн''' (''Абрахам Линкольн'', англыз бызшәала Abraham Lincoln {{IPA|[ˈeɪbrəhæm ˈlɪŋkən]}}, аурыс традициаҿы иара убас '''Линко́льн'''; '''Аиаша Еиб''' ''(Honest Abe)'' ҳәа хьыӡшьара змоу; [[Жәабранмза 12|жәабранмза 12]], [[1809|1809]] шықәса, [[Ходженвилл|Хоџьенвилл]], [[Кентукки]] — [[Мшаԥымза 15|мшаԥымза 15]], [[1865|1865]] шықәса, [[Вашингтон]]) — [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Америкатәи]] аҳәынҭқарратә, [[Политика|аполитикатә]] усзуҩы, Еиду Америкатәи аштатқәа 16-тәи [[президент США|рыпрезидент]] (1861—1865) иара убас [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә Партиа]] аҟынтәи актәи, америкатәи атәцәа рхы иақәиҭызтәыз, америкатәи ажәлар рмилаҭтә фырхаҵа.<ref>{{Книга |автор=Штудинер М. А. |заглавие=[https://gramota.ru/poisk?query=линкольн%20авраам&mode=slovari&dicts%5B%5D=47 Словарь трудностей русского языка для работников СМИ. Ударение, произношение, грамматические формы] |год=2017 |язык=ru |место=М. |издательство=«Словари XXI века» |страниц=592 |isbn=978-5-9909262-6-4}}</ref><ref>{{БРЭ|статья=ЛИ́НКОЛЬН|автор=Исэров А. А.|год=2020|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2146446|архив=https://web.archive.org/web/20230103213722/https://bigenc.ru/world_history/text/2146446|архив дата=2023-01-03}}</ref>
Уи изҳаит анхаҩы ӷар иҭаацәараҿы. Данхәыҷыз инаркны аџьабаа даҵагылан. Иҭаацәа рматериалтә ҭагылазаашьа ахьуадаҩыз иахҟьаны, ашколахь шықәсык акәын дахьныцәоз, аха аԥхьареи аҩреи рҵара илшеит, ашәҟәқәа бзиа ибеит. Ианизҳа, аӡәгьы дихьыԥшымкәа анхара далагеит, аҵара иҵеит, аԥышәарақәа ҭины адукаттә усуразы азин иоуит. [[Иллинойс|Иллиноис]] аиндееццәа рыҵысра аан уи архәҭа далалеит, насгьы [[капитан (воинское звание)|капитанс]] далхын, аха аибашьратә еидысларақәа дрылахәымызт. Иара убас Иллиноис [[Парламент|Азакәанԥҵаратә Еизара]] далан, ЕАА аконгресс [[Палата представителей США|Ахаҭарнакцәа Рпалата]] далахәын, уаҟа [[Американо-мексиканская война|Мексика-Америкатәи аибашьра]] даҿагылан. 1858 шықәсазы ЕААА [[Сенат США|Асенаторхарахь]] кандидатс дҟалеит, аха алхрақәа рҿы даҵахеит.
Атәра аҵакырадгьыл ҿыцқәа рахь аларҵәара аҿагылаҩ иаҳасабала, уи [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә Партиа]] аԥҵара аԥшьгаҩцәа дыруаӡәкхеит, насгьы иара ахьӡала [[Президент США|апрезидентрахь]] дықәыргылан, [[Президентские выборы в США (1860)|1860 шықәсазы алхрақәа]] рҿы аиааирагьы игеит. Иара иалхра дыргак иаҩызахеит аладатәи аштатқәа раҟәыҭхареи [[Конфедеративные Штаты Америки|Аконфедерациа]] ацәырҵреи рзы. [[Инаугурация президента США|Иинаугурациатә]] ажәахә аҿы уи атәыла аидкыларазы ааԥхьара ҟеиҵеит, аха аиҿагылара аграждантә еибашьрахь аиасра аԥхьырҟәҟәаара илымшеит.
Линкольн хаҭала напхгара азиуан 1861—1865 шықәсқәа рзы [[Гражданская война в США|Аграждантә еибашьраан]] Аконфедерациа аиааира иацхрааз арратә усқәа. Иара иҳәынҭқарратә усура иабзоураны анагӡаратә мчра рӷәӷәахеит, насгьы ЕАА рҟны атәра мап ацәкхеит.<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 243.</ref> Линкольн иҿагылаҩцәа ԥыҭҩык аҳәынҭқарратә напхгара иалаирхәит, насгьы урҭ еицырзеиԥшу ахықәкы анагӡаразы аусура радыԥхьалара илшеит. Аҳәынҭқарра Ахада аибашьра цонаҵы [[Британиаду|Британиа Ду]]и егьырҭ Европатәи атәылақәеи рҽалагалара анкылара илшеит. Иара ипрезидентра аамҭазы, [[Первая трансконтинентальная железная дорога США|аконтинентқәа рыбжьаратәи аихамҩа]] дыргылеит, аграртә зҵаара зыӡбаз [[Гомстед-акт]] рыдыркылеит.<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 289.</ref> Линкольн иналукааша цәажәаҩын, иажәахәқәа аҩадауаа ргәы шьҭырхуан, иахьа уажәраанӡагьы иҷыдоу ҭынханы иҟоуп. 1864 шықәсазы [[Президентские выборы в США (1864)|аҩынтәраан]] далхын. 1865 шықәсазы [[Гражданская война в США|Аграждантә еибашьра]] анынҵәа, иара амилаҭтә еиқәшаҳаҭреи ашьоура мап ацәкреи ирыдҳәалоу абжьаратәи [[Реконструкция Юга|Аиҭашьақәыргыларазы]] аплан ҟеиҵеит. 1865 шықәса мшаԥымза 14 рзы Линкольн [[Убийство Авраама Линкольна|атеатр аҿы ӷәӷәала дырхәит]], адырҩаҽны иԥсҭазаара далҵит, ари ЕАА аҭоурых аҟны апрезидент ишьра иадҳәалаз раԥхьатәи хҭысхеит. Еицырзеиԥшу агәаанагареи ауаажәларратә ҭҵаарақәеи ишырҳәо ала, уи Америка иреиӷьу, насгьы зегь раасҭа бзиа ирбо апрезидентцәа дыруаӡәкуп уажәраанӡагьы, иара аҳәынҭқарра ахадас даныҟаз акритика ӷәӷәа шизыҟарҵозгьы.<ref name="book1">[[Карнеги, Дейл|Дейл Карнеги]]. т. 1, стр. 230, из-во «Новый Мир», М., 1983.</ref><ref name="amstd.spb.ru">{{Книга|автор=Бурова И. И., Силинский С. В.|заглавие=Соединенные Штаты Америки|ссылка=http://knigosite.org/library/read/62843|язык=ru|место=СПб.|издательство=Лениздат|год=2002|страниц=399|isbn=5-289-02004-7|archive-date=2018-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727054542/http://knigosite.org/library/read/62843}}</ref><ref>{{Cite news|title=Американцы определили наилучшего президента США (Величайшим президентом за всю историю США их жители считают Авраама Линкольна, который уничтожил рабовладение и победил в Гражданской войне)|url=https://for-ua.com/world/2007/02/20/215844.html|lang=ru|work=for-ua.com|accessdate=2018-07-26|archive-date=2018-07-27|archive-url = https://web.archive.org/web/20180727024346/http://for-ua.com/world/2007/02/20/215844.html}}</ref>
Зегьраасҭа еицырдыруа Америка [[Список президентов США|апрезидентцәа]] дыруаӡәкуп. Уажәы Америкатәи [[Пять долларов США (банкнота)|хә-долларк абанкнотаҿы]] дануп.
== Ахәыҷра ==
Линкольн диит жәабранмза 12, 1809 шықәсазы Томас Линкольни Ненси Хенкси рҭаацәараҿы, урҭ нхон [[Гардин (Кентукки)|Гардин Каунти]], [[Кентукки]] аштат аҟны.[[Место рождения Линкольна (парк)|на ферме Синкинг-Спринг]] Иаб иганахьала иабду Авраам, ԥыҭрак ашьҭахь арԥыс зыхьӡала ахьӡ иҭаз, иҭаацәа [[Вирджиния|Вирџьиниантәи]] [[Кентукки|Кентуккиҟа]] иааигеит, уаҟа 1786 шықәсазы аиндееццәа рқәылараан дыршьит.<ref>Donald, 1996, ад. 20—22.</ref><ref>Pessen, 1984, ад. 24—25.</ref> Линкольн иан, Ненси, мраҭашәаратәи Вирџьиниа диит. Лара лан длыцны Кентуккиҟа нхара диасит, уа Кентукки аштат аҟны ҳаҭыр зқәыз, амал змаз Томас Линкольн диабадырит.<ref>White, 2009, ад. 12—13.</ref> Авраам даниз аамҭазы, Томас 500 гектар рҟынӡа зҵазкуаз ҩ-фермак иман, ақалақь аҿы еиуеиԥшым ахыбрақәа, насгьы ирацәаны арахәи аҽқәеи иман. Уи араион аҿы зегь реиҳа амал змаз дреиуан.<ref>Donald, 1996, ад. 22—24.</ref><ref>Pessen, 1984, ад. 24—25.</ref> Аха 1816 шықәсазы Томас идгьылқәа зегьы аусӡбарҭаҿы ицәыӡит, амазара азакәантә гха ахьамаз иахҟьаны.<ref>Lamb, 2008, ад. 189.</ref><ref>Sandburg, 1926, ад. 20.</ref>
Аҭаацәара аҩадаҟа, [[Индиана|Индианаҟа]] ииасуеит, иҭацәыз адгьыл ҿыцқәа напрылакразы.<ref>Sandburg, 1926, ад. 20.</ref> Линкольн ԥыҭрак ашьҭахь иазгәеиҭеит, ари ашьаҿа еиҳарак изыхҟьаз адгьыл иадҳәалоу азакәантә проблемақәа шракәыз, аха хәҭак ала аҩада атәра иадҳәалоу аҭагылазаашьагьы анырра шыҟанаҵаз.<ref>Donald, 1996, ад. 30—33.</ref> Авраам жә-шықәса анихыҵуаз иан дыԥсит, иаҳәшьа еиҳабы Сара иара иааӡаразы аҭакԥхықәра лхахьы илгеит, раб 1819 шықәсазы аԥҳәысеиба Сара Буш Џьонстон дааигаанӡа.<ref>Donald, 1996, ад. 20.</ref>
[[Файл:Abe-Lincoln-Birthplace-2.jpg|мини|Линкольн дахьиз акәымра]]
Раԥхьатәи лхаҵа иҟынтә хҩык ахәыҷқәа змаз анԥса иаарласны Линкольн қәыԥш дизааигәахеит, аҵыхәтәан иара “нана” ҳәагьы леиҳәо далагеит.<ref>Donald, 1996, ад. 26—27.</ref> Авраам жәашықәса ихыҵаанӡа, аҳәааҿы инхоз ауаа рыҩнусқәа бзиа ибаӡомызт. Иҭаацәараҿы, иара убас игәылацәа рҟынтә шьоукгьы аамҭак азы аашьаҩыс дрыԥхьаӡон.<ref>White, 2009, ад. 25,31,47.</ref> Ашьҭахь иара идырҵоз зегьы игәы ацԥыҳәаны анагӡара далагеит. Линкольн қәыԥш адәахьтәи аусқәа ихы рылаирхәуан, насгьы даныҩеидас, еиуеиԥшым аусурақәа рҟны аҟәрышь ирҳауан — аԥошьҭаҿы, амҿыԥҟаҩыс, адгьылшәаҩыс, насгьы аӷбаҟаҵаҩыс.<ref>Donald, 1996, ад. 33.</ref> Еиҳараӡак иара ицааиуаз амҿыԥҟара акәын. Линкольн ашәарыцареи аԥсыӡкреи иҽырцәихьчон, ихатә дунеихәаԥшышьа иахьаҵанамкуаз иахҟьаны. Линкольн иара убасгьы дақәшаҳаҭхеит усҟантәи аамҭазы инормаз аԥа 21 шықәса ихыҵаанӡа аҩны анҭыҵтәи аусура аҟынтәи иоууаз аԥара зегьы иаб иҭара адҵа.<ref>Donald, 1996, ад. 30—33.</ref>
Убри аамҭазы, Линкольн иаб еиҳа-еиҳа дицәтәымхо далагеит, еиҳаракгьы иаб аҵара ахьимамыз иахҟьаны. Авраам аҭаацәараҿы раԥхьаӡа аҩреи аԥхьаӡареи зҵаз иакәхеит, аха иара ихаҭа излаиҳәоз ала, аҭаацәара иахьрыцхраалатәыз азы шықәсык еиҳамкәа ракәын ашколахь дахьныҟәоз. Даныхәыҷыз аахыс иара [[книга|ашәҟәқәа]] дрызҿлымҳахеит, урҭ рахь имаз абзиабара иԥсҭазаара зегьы иалигеит. Ихәыҷраантәи иҩыза Деннис ԥыҭрак ашьҭахь иҩуан:<ref>Donald, 1996, ад. 29—43.</ref>
<blockquote>
“Еибу 12 шықәса анихыҵ ашьҭахь, ахаангьы дсымбацызт ашәҟәы инапы иакымкәа... Уахынла ақьалаҿы, аҟәардә хыршәҭны, алашара иакәаргыланы, аҵкар днықәтәаны аԥхьара далагон. Ари уамашәа иубартә иҟоуп, арԥыс абриаҟара аԥхьара ахьилшоз”<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 15.</ref>
</blockquote>
Линкольн даныхәыҷыз даԥхьахьан [[Абиблиа|Абиблиа]], “[[Робинзон Крузо]]”, “[[Вашингтон, Џьорџь|Џьорџь Вашингтон]] иҭоурых”, [[Эзоп]] иажәабжьқәа. Уи адагьы, игәылацәа асаламшәҟәқәа рыҩраҿы дрыцхраауан, убасала и[[Правописание|граматика]]еи и[[стилистика|стиль]]и еиӷьтәуа. Зны-зынла 30 [[миля|миль]] ныҟәаны аӡбарҭахь дцон, адукатцәа рықәгыларақәа рзыӡыҩразы.<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 15.</ref><ref>Donald, 1996, ад. 29—43.</ref><ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 16.</ref>
== Ақәыԥшра ==
[[Файл:Thomas Hicks - Leopold Grozelier - Presidential Candidate Abraham Lincoln 1860.jpg|200px|слева|мини|Авраам Линкольн иқәыԥшраан]]
1830 шықәсазы Авраам Линкольн иҭаацәа ҩаԥхьа рынхарҭаҭыԥ рыԥсахит. Линкольн, даны[[совершеннолетие|ҩеидас]], ихақәиҭу аԥсҭазаара алагара иӡбоит. Иара аамҭалатәи аусура иԥшаауеит, уи [[Миссисипи (река)|Миссисипи]] аӡиас ала [[Новый Орлеан|Орлеан Ҿыцҟа]] днанагеит, уаҟа Линкольн атәцәа рџьармыкьа даҭааит, иԥсы ҭанаҵгьы атәра ицәымӷны дҟалеит. Дук мырҵыкәа [[Иллинойс|Иллиноис]] аштат Ниу-Сеилем ақыҭаҿы анхара далагеит. Уаҟа зхы иақәиҭыз иаамҭа зегьы аҵареи аҭыԥантәи а[[школа|школ]] арҵаҩы иҟны аҽазыҟаҵареи ирзикуан. Уахынла аԥхьаҟа аҳәынҭқарра иахагылараны иҟаз Линкольн акәиц алашарала ашәҟәқәа дрыԥхьон.<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с стр. 23</ref>
1832 шықәсазы Линкольн Иллиноис [[Парламент|Азакәанԥҵаратә еизара]]хь дықәгылан, аха аиааира илымшаӡеит. Уи ашьҭахь системала аҭҵаарадыррақәа рҵара далагеит. Линкольн аханатә джьиихарц иҭахын, аха а[[мировой судья|дунеитә ӡбаҩы]] даниабадыр ашьҭахь уи азакәандырра иҽазҵәылихит. Убри аамҭазы иҩызеи иареи ахәаахәҭратә дәқьанхәыҷ аҟны аҟәрышь дырҳарц иаҿын, аха русқәа маншәалахомызт. [[Сэндберг, Карл|Сендберг]], еицырдыруа аҳәынҭқарра ахада ибиографиа автор, иҩуеит:
<div style="clear:left"></div>
<blockquote>
"...Линкольн дзыԥхьоз, насгьы гәыхәтәыс имаз инапы алакын. Иҟаиҵашаз ус ҳәа акгьы имамызт, мшынаҟьа ихәыцрақәа дранаханы дтәазар илшон, аӡәгьы диԥырхагахомызт. Адәахьтәи ари имҵысра аҵаҟа хшыҩла аизҳара, ашәра мҩаԥысуан, хәыҷы-хәыҷла, аха еиԥҟьарада."<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с стр. 28-29</ref>
</blockquote>
1832 шықәсазы Иллиноис [[Война Чёрного Ястреба|аиндееццәа ржәыларақәа]] хацыркын, урҭ [[переселение индейцев|рыԥсадгьыл ааныжьны мраҭашәараҟа]], [[Миссисипи (река)|Миссисипи]] аӡиас анырцә ацара рҭахымызт. Линкольн а[[ополчение|рхәҭа]] далалеит, насгьы [[капитан (воинское звание)|капитанс]] далхын, аха аидысларақәа дрылахәымызт. 1833 шықәсазы Линкольн Ниу-Сеилем аԥошьҭа аиҳабыс дҟаҵан. Уи иабзоураны, иара еиҳа зхы иақәиҭыз аамҭа иоуит, аҵара иазикуаз. Амаҵураҭыԥ ҿыц алшара инаҭон аԥошьҭа ишьҭаанӡа аполитикатә газеҭқәа рыԥхьара.
1833 шықәса анҵәамҭаз Линкольн адгьылшәаҩ иҭыԥ иоуит. Ари аусура дақәшаҳаҭханы, бжьымшы рыҩныҵҟа иҽадцаланы Гибсон иҩымҭа “Атопографиатә ус атеориеи апрактикеи”, иара убас Флинт иҩымҭа “Агеометриеи, атригонометриеи атопографиеи” ҭиҵаауан.<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, стр. 30</ref>
Ниу-Сеилем данынхоз ашықәсқәа раан Линкольн лассы-лассы аԥара аԥсахра иқәшәон. Иуалқәа зегьы инагӡаны ршәара шьцыларас иахьимаз азы ауп зегь реиҳа еицырдыруа ихьӡшьарагьы ахьынтәааз — «Аиаша Еиб».
== Аполитик, адукат иаҳасабала икариера алагамҭа ==
1835 шықәсазы (26 шықәса анихыҵуаз) Линкольн [[Иллинойс|Иллиноис]] Аштат Азакәанԥҵаратә еизарахь далхын, уаҟа а[[Партия вигов (США)|вигцәа]] дрылалеит. Линкольн аполитикатә аренахь данцәырҵ, [[Джексон, Эндрю|Эндриу Джексон]] Еиду Америкатәи аштатқәа [[Президент США|рыпрезидентс]] дыҟан. Линкольн аполитикатә усмҩаԥгатәқәа рҿы ажәлар рықәгәыӷра дазыразын, аха афедералтә центр аштатқәа рекономикатә ԥсҭазаара аиҿкаара мап ацәкра политика дақәшаҳаҭмызт. А[[Парламентская сессия|изара ду аилатәара]] ашьҭахь, уаанӡа аасҭа еиҳагьы ӷәӷәала азакәанҭҵаара иҽазикит. Иара ихаҭа аҵара аниҵа ашьҭахь, Линкольн 1836 шықәсазы адвокатцәа рԥышәара дахысит. Уи ашықәс азы, Азакәанԥҵаратә еизараҿы, Линкольн илшеит аштат аҳҭнықалақь [[Вандейлия|Вандеилиа]] аҟынтәи [[Спрингфилд (Иллинойс)|Спрингфилдҟа]] аиагара, 1837 шықәсазы нхара уахь дагьиасит. Уаҟа Уилиам Батлери иареи афирма “Стиуарти Линкольни” аԥырҵеит. Азакәанԥҵаҩ, адукат қәыԥш иаарласны ахьӡ-аԥша ирҳаит ицәажәаратә ҟазареи ицқьареи рыбзоурала. Лассы-лассы аӡбарҭаҿы иихьчоз иӷарыз атәылауаа рахьтә аԥара идикыломызт; аусеилыргараҿы ауааԥсыра ацхыраара рыҭаразы аштат ахи-аҵыхәеи еимидон. 1837 шықәсазы а[[аболиционизм|болиционисттә]] газеҭ аҭыжьҩы даныршь ашьҭахь, Линкольн Спрингфилд ақалақь аҿы иҟаз Аҿар рлицеи аҿы раԥхьаӡа акәны апринциптә ажәахә ҟаиҵеит, а[[демократия|демократиа]], а[[конституция|конституциа]], [[Отцы-основатели США|ашьаҭаркҩцәа]] рҭынха рыхә азгәаҭо.
== Аҭаацәара ==
[[Файл:The Lincoln Family, Currier & Ives.jpg|мини|Линкольн иҭаацәара. 1860-тәи ашықәсқәа рзтәи а[[Эстамп|кьыԥхьымҭа]]]]
[[Файл:Mary Todd Lincoln 1846-1847 restored cropped.png|180px|мини|слева|Мери Тодд, Авраам Линкольн иԥҳәыс.]]
1840 шықәсазы Линкольн длабадырит [[Кентукки]] инхоз аҭыԥҳа [[Линкольн, Мэри Тодд|Мери Тодд]] (англыз бызшәала: Mary Todd, 1818—1882) насгьы абҵарамза 4, 1842 шықәсазы урҭ еибагеит. Мери ԥшьҩык аԥацәа лхылҵит, хҩык урҭ рахьтә ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит:<ref>{{книга
| автор = White Jr., Ronald C.
| заглавие = A. Lincoln: A Biography
| ссылка = https://books.google.ru/books?id=6kf6Kzz4otYC&printsec=frontcover&hl=ru
| язык = en
| место = New York
| издательство = Random House, Inc.
| год = 2009
| страниц = 181
| isbn = 978-1-4000-6499-1
}}</ref>
# [[Линкольн, Роберт Тодд|Роберт Тодд Линкольн]] (1843—1926). Линкольн иԥеиҳабы. Америкатәи азиндырҩы, аибашьратә министр. Иара ԥҳәысс диман Мери Харлан Линкольн, уи хҩык ахәыҷқәа лхылҵит.
# Едвард Линкольн диит хәажәкырамза 10, 1846 шықәсазы, иԥсҭазаара далҵит жәабранмза 1, 1850 шықәсазы, Спрингфилд.
# [[Линкольн, Уильям|Уилиам Линкольн]] диит ԥхынҷкәынмза 21, 1850 шықәсазы, иԥсҭазаара далҵит жәабранмза 20, 1862 шықәсазы, [[Вашингтон]], иаб аҳәынҭқарра ахадас даныҟаз аамҭазы.
# [[Линкольн, Томас|Томас Линкольн]] диит мшаԥымза 4, 1853 шықәсазы, иԥсҭазаара далҵит ԥхынгәымза 16, 1871 шықәсазы, [[Чикаго]].<ref name="young">Cathy Young «Co-opting Lincoln’s sexuality» Boston Globe Jan 31, 2005</ref><ref>[http://www.powells.com/review/2003_12_15.html A Review by Gregory M. Lamb at www.powells.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108093149/http://www.powells.com/review/2003_12_15.html |date=2007-01-08 }} of «We Are Lincoln Men»: Abraham Lincoln and His Friends D. H. Donald</ref><ref name="R.Brookhiser">Richard Brookhiser [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F05E5D61439F93AA35752C0A9639C8B63 Was Lincoln Gay?] {{Wayback|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F05E5D61439F93AA35752C0A9639C8B63 |date=20170818175307 }} New York Times Jan 9, 2005</ref><ref>Michael Burlingame ''Afterword: The Intimate World of Abraham Lincoln'' pg 226—238 Free Press 2005 ISBN 0-7432-6639-0</ref>
== Апрезидентра аҟынӡа аполитикатә мҩа ==
[[Файл:Abraham Lincoln O-3 by Joslin, 1857.png|мини|Авраам Линкольн 1857 шықәсазы]]
[[Файл:Alexander Gardner (American, born Scotland - (Abraham Lincoln and His Second Son Thomas (Tad)) - Google Art Project.jpg|мини|Авраам Линкольни иԥа Томаси, 1865 шықәса]]
1846 шықәсазы Линкольн Аконгресс [[Палата представителей США|ахаҭарнакцәа Рпалатахь]] далхын (1847–1849) а[[Партия вигов (США)|вигцәа рпартиа]] далахәыланы. [[Вашингтон]], уи ҷыдала анырра имамкәа, активла даҿагылон Аҳәынҭқарра ахада [[Полк, Джеймс Нокс|Полк]] [[американо-мексиканская война|америка-мексикатәи аибашьраҿы]] иҟаиҵоз, Еиду Америкатәи аштатқәа рганахьала иҵаҵӷәыдоу ацәгьоура ҳәа иԥхьаӡаны. Ус шакәызгьы, Линкольн ибжьы иҭиуан [[Конгресс США|Аконгресс]] аҟынтәи арразы аԥара азоужьразы, згәабзиара уашәшәыроу аруаа, зхацәа ҭахаз аҳәса аматериалтә цхыраара рыҭаразы, иара убасгьы аҳәса а[[избирательное право|бжьыҭаратә зинқәа]] рыҭара дадгылеит. Линкольн аболиционистцәа дрыдгылан, атәра даҿагылаҩын, аха иаахҵәаны аус аӡбара иҟазшьамызт, насгьы атәцәа хәыҷы-хәыҷла ахақәиҭра рыҭара дазықәԥон, избан акәзар иара Аидгыла аизакра рхақәиҭра аасҭа еиҳа иҳаракны иргылон.<ref name="amstd.spb.ru"/>
Америка-мексикатәи аибашьра аҿагылара Линкольн иштат гәакьаҿы ихьӡ бжьнахит, убри аҟнытә иара иӡбеит ахаҭарнакцәа Рпалатахь даҽазнык ахықәыргылара мап ацәкра. 1849 шықәсазы Линкольн усҟантәи [[Орегон]]тәи аҵакыра амаӡаныҟәгаҩыс дшыҟаҵаз адырра ирҭеит. Уи идикылазҭгьы, еизҳазыӷьоз Иллиноис аҿы икариера ахыркәшара аанагон, убри аҟынтә иара уи амаҵура мап ацәикит. Линкольн аполитикатә усура дацәхьаҵын, анаҩстәи ашықәсқәа рзы азакәандырратә ус инапы алакын, аштат аҿы аԥхьагылара змаз адукатцәа дыруаӡәкхеит, насгьы аихамҩа “[[Центральная железная дорога Иллинойса|Иллиноис-Сентрал]]” азакәантә [[юрисконсульт|бжьгаҩыс]] дыҟан. 23 шықәсатәи изинҭҵааратә усура иалагӡаны Линкольн 5 100 уск дрылахәын (иҭаҩым аусқәа аламҵакәа), насгьы 400-нтә еиҳаны аштат Иреиҳаӡоу аӡбарҭа аҿаԥхьа дықәгылахьан.<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, с.83</ref><ref>Данные взяты из статьи об Аврааме Линкольне в англоязычной википедии.</ref>
1856 шықәсазы, иаргьы, ԥыхьатәи авигцәа реиԥш, 1854 шықәсазы иаԥҵаз атәра иаҿагылоз [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә партиа]] далалеит, 1858 шықәсазы ЕАА [[Сенат США|асенат]] аҿы аҭыԥ аанкыларазы кандидатс дҟаҵан. Алхрақәа рҿы иҿагылаҩыс дыҟан а[[Демократическая партия США|демократ]] [[Дуглас, Стивен|Стивен Дуглас]]. [[Дебаты Линкольна и Дугласа|Линкольни Дугласи реицәажәара]], а[[рабовладение|тәра]] азҵаара иахьалацәажәоз, зегьы еицырдыруа иҟалеит (шьоукы урҭ адебатқәа «агигант хәыҷи» (С. Дуглас) «аԥынҵамрыцқьа дуи» (А. Линкольн) реимак ҳәа иашьҭан). Линкольн даболиционистымызт, аха аморалтә ҵаҵӷәқәа рыла атәра даҿагылон. Иара атәра Аҩадатәи [[экстенсивное земледелие|ааглыхратә]] економикаҿы ихымԥадатәиу цәгьарак еиԥш иԥхьаӡон. Дуглас иаргументқәа рҿагылара иҽазышәо, заҿагылаҩ а[[радикализм|радикализм]] ихаразҵоз, Линкольн агәра ииргон анегрцәа аполитикатәи аграждантәи зинқәа рыҭара, иара убас арасақәа рыбжьара аҭаацәараԥҵара ақәшаҳаҭхара дшазхиам, избан акәзар, иара игәаанагарала, ашкәакәеи аиқәаҵәеи арасақәа рыбжьара иҟоу ацәеижьтә еиԥшымзаареи, аԥхьатәи ахадареи урҭ ахаангьы алшара рнаҭом “асоциалтәи аполитикатәи еиҟарара аҭагылазаашьаҿы аицыҟазаара”. Атәра азҵаара, иара игәаанагарала, хазы игоу аштатқәа рымчра иаҵанакуан, афедералтә ҳәынҭқарра аконституциатә зин амамызт ари апроблема аҽалагаларазы. Уи аамҭазы, Линкольн ӷәӷәала даҿагылон атәра аҵакырадгьыл ҿыцқәа рахь аларҵәара, уи атәра ашьаҭақәа ҵнашәаауан, избан акәзар уи аԥсабара ахьыҭбааз иахҟьаны Мраҭашәаратәи адгьылқәа рахь аҽырҭбаара аҭахын. Стивен Дуглас алхрақәа рҿы аиааира игеит, аха Линкольн атәра иаҿагылоз иажәахә “Аҩны еиҟәшоу”, атәыла “атәрабжа, мамзаргьы ахақәиҭрабжа” аҭагылазаашьаҿы аҟазаара шалымшо ахьышьақәирӷәӷәо, ЕАА рҟны инарҭбааны ирылаҵәеит, уи автор атәра иаҿагылоу ақәԥаҩ ҳәа ахьӡ изаԥнаҵеит.<ref>{{Cite web |url=http://www.classic-literature.co.uk/american-authors/19th-century/abraham-lincoln/the-writings-of-abraham-lincoln-04/ |title=Abraham Lincoln — The Writings of Abraham Lincoln V04 |lang=en|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2014-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140909074649/http://www.classic-literature.co.uk/american-authors/19th-century/abraham-lincoln/the-writings-of-abraham-lincoln-04/}}</ref>
1859 шықәса жьҭаарамзазы, аболиционист [[Браун, Джон (аболиционист)|Джон Браун]] ирхәҭа [[Рейд Джона Брауна на Харперс-Ферри|ақалақь Харперс-Ферри иақәлан]] уи аџьаԥҳаны рнапахьы иааргеит, аҩадаҟа атәцәа ржәылара ахацыркра иақәгәыӷны. Архәҭа аштат ар иаанкыланы иҭадырхеит. Линкольн Браун иҟаиҵаз дақәыӡбеит, атәра азҵаара мчыла аӡбаразы аҽазышәара ҳәа.
== Аҳәынҭқарра Ахада иалхреи аинаугурациеи ==
=== Алхрақәа ===
[[Файл:Lincoln O-17 by Brady, 1860.png|слева|мини|Апрезидентрахь акандидат Авраам Линкольн, 1860 шықәса.]]
{{main|ЕАА рҟны Ахада иалхрақәа (1860)}}
Атәра азҵаараҿы ибжьаратәыз игәаанагара иабзоураны Линкольн [[Президентские выборы в США (1860)|1860 шықәсазы алхрақәа]] раан [[Республиканская партия США|Ареспубликатә партиа]] а[[компромисс|компромисстә]] кандидатк иаҳасабала далххеит. Аладатәи аштатқәа ареспубликанеццәа аиааира ргар, Аидгыла ишалҵуа рҳәахьан. Аҩ-партиак, адемократиатәи ареспубликантәии, акандидатцәа рхаҿала иаадырԥшуаз аилкаарақәа рзы аиҿагылара рыбжьан. Америкауаа Линкольн ихаҭара аџьабаа ду, аиашара, ауаажәларра [[социальная мобильность|рзааигәара]] иадырҳәалон. Ажәлар ирылҵыз, иара «зхала зхы аԥызҵаз» уаҩын. Абҵарамза 6, 1860 шықәсазы, раԥхьаӡакәны ауааԥсыра 80% иреиҳаны алхрақәа ирылахәхеит. Линкольн, ҩыџьа акандидатцәа ықәзыргылаз [[Демократическая партия США|Адемократиатә партиа]] аиҟәшара абзоурала, алхрақәа рҿы иҿагылацәа драԥысны Еиду Америкатәи аштатқәа рхрдрс дҟалеит, насгьы ипартиа ҿыц аҟынтәи иара раԥхьаӡатәи президентхеит. Линкольн алхрақәа рҿы аиааира игеит еиҳарак Аҩадатәи аштатқәа ирҭаз адгылара абзоурала. Аладатәи жә-штатк рҿы Линкольн ихьӡ зынӡагьы абжьыҭиратә биуллетенқәа рҟны иарбамызт, насгьы 996 округқәа рҟынтә 2 заҵәык арҟны ауп аиаааира агара ахьилшаз.
=== Аидгыла аихшареи Линколин иинаугурациеи ===
Линкольн атәра аларҵәара даҿагылаҩын, алхрақәа рҿы иигаз аиааира америкатәи ажәлар еиҳагьы еиҟәнашеит. Иара [[инаугурация|инаугурациа]] ҟалаанӡагьы, 7 штатк, [[Южная Каролина|Аладатәи Каролина]] аԥшьгарала, Еиду Америкатәи аштатқәа реилазаара ишалҵуа атәы рҳәеит ([[Южная Каролина|Аладатәи Каролина]], [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]], [[Флорида]], [[Алабама (штат)|Алабама]], [[Джорджия|Џьорџьиа]], [[Луизиана]], [[Техас]]). Хыхьтәи Аҩада ([[Виргиния|Вирџьиниа]], [[Северная Каролина|Аҩадатәи Каролина]], [[Теннеси|Теннесси]], [[Арканзас]], иара убас [[Кентукки]]и [[Миссури (штат)|Миссури]]и рыхәҭақәак) раԥхьаӡа аҽаҟәыҭхаразы ааԥхьара мап ацәыркит, аха дук хара имгакәа аҿагылара иацлеит. Макьана знапынҵақәа назыгӡоз Аҳәынҭқарра ахада [[Бьюкенен, Джеймс|Џьеимс Биукенен]]и ҿыц иалхыз ахада Линкольни ахы ақәиҭтәра а[[сецессия|зхаҵара]] мап ацәыркит. 1861 шықәса жәабранмзазы, [[Монтгомери (Алабама)|Монтгомери]] ([[Алабама]]) имҩаԥ аконституциатә конгресс Америка [[Конфедеративные Штаты Америки|Аконфедерациатә Штатқәа]] раԥҵара рыланаҳәеит, насгьы [[Дэвис, Джефферсон|Џьефферсон Девис]] президентс далнахит, уи амзазы аҭоуба здызкылаз. [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмонд]] аҳәынҭқарра иаҳҭнықалақьны иҟалеит.
Линкольн [[Балтимор]] ишьра зҭахыз дрыцәцеит, насгьы [[Вашингтон]]ҟа днеит жәабранмза 23, 1861 шықәсазы иҷыдоу адәыӷбала. Хәажәкырамза 4 рзы и[[Инаугурация Авраама Линкольна (1861)|инаугурациа]] аан аҳҭнықалақь аҭышәынтәалара еиқәзыршәоз аруаа рыла иҭәын. Иажәахә аҿы Линкольн иҳәеит:
<blockquote>
Сара агәра згоит, адунеизегьтәи азакәани Аконституциеи рганахьала, арҭ аштатқәа реидгылара наӡаӡатәиуп ҳәа. Анаӡаӡара, еилыкка иҳәамзаргьы, аҳәынҭқарратә напхгараҭара аформақәа зегьы рзы Ихадоу Азакәан аҿы иануп. Ҳәарада, иаҳҳәар ҳалшоит, иарбан напхгараҭаратә системазаалак ахаангьы Ихадоу Азакәан аҿы иара аҟазаара аанкыларазы аԥҟара амамызт ҳәа...
Даҽазныкгьы, Еиду Аштатқәа ажәа ииашоу аҵакы ала анапхгараҭаратә система акәымзар, аха аиқәшаҳаҭра мацарала ишьақәгылаз аштатқәа реилазаара акәзар, усҟан иалшоумашь уи анаԥҵаз аамҭазы иҟаз аганқәа раасҭа зхыԥхьаӡара маҷу аганқәа рыла ҭынч мҩала иаԥыхзар? Аилаӡара иалоу ганкы уи еиланагар алшоит, даҽакала иуҳәозар, иԥнажәар, аха закәанла уи аԥыхразы зегьы рақәшаҳаҭра аҭахӡами?
Абарҭ азеиԥш принципқәа ҳрықәныҟәаны, ҳара ҳазааиуеит закәантә хшыҩзышьҭрала Аидгыла шнаӡаӡатәу агәаанагара, уи шьақәнарӷәӷәоит Аидгыла аҭоурых ахаҭагьы.
... Ус анакәха, иарбан штатзаалакгьы Аидгыла хатәгәаԥхарала алҵра азин шамам, уи азы ирыдыркыло аӡбарақәеи аусԥҟақәеи азакәантә мчы шрымам, насгьы иарбанзаалак аштат аҟны (мамзаргьы аштатқәа) Еиду Аштатқәа Рнапхгара иаҿагыло ақәымчратә усқәа ақәгыларатә ма ареволиуциатә ҟазшьа аархәоит.<ref>{{Cite web |url=http://www.grinchevskiy.ru/19/a-l-pervaya-inauguracionnaya-rech.php |title=Первая инаугурационная речь Линкольна на сайте «История США в документах» |lang=ru|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2007-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070706231353/http://www.grinchevskiy.ru/19/a-l-pervaya-inauguracionnaya-rech.php}}</ref>
</blockquote>
Иажәахә аҿы Линкольн иара убас иҳәеит «атәра ахьыҟоу аштатқәа рҿы атәра аиҿкаара аусура ишиашоу мамзаргьы днавс-аавсны аҽалагалара игәы ишҭам»: «Сгәы иаанагоит уи аҟаҵаразы азакәантә зин сымам, насгьы уи аҟаҵара сҭахым». Линкольн ааԥхьара ҟеиҵон аиҿагылара ҭынч мҩала аӡбаразы, насгьы Еиду Аштатқәа ракзаара аиҭашьақәыргыларазы. Аха алҵра хыркәшахахьан, насгьы [[Конфедеративные Штаты Америки|Аконфедерациа]] арратә усмҩаԥгатәқәа рҽазыҟаҵара иаҿын. ЕАА [[Конгресс США|Аконгресс]] аҿы аладатәи аштатқәа рхаҭарнакцәа реиҳараҩӡак уи ааныжьны Аҩадатәи аганахь ииасит, Америка [[Конгресс Конфедеративных Штатов Америки|Аконфедерациатә Штатқәа ральтернативатә Конгресс]] шьақәыргыланы.
Имаҵура данахагыла ашьҭахь, Линкольн аҭыԥқәа ршаразы а[[протекционизм|проктекционисттә]] система ихы иаирхәеит. 1861 шықәса ааԥынразы, адемократцәа рнапхгара аҵаҟа иҟаз аҭыԥқәа рҟынтәи 80% ареспубликанцәа иааныркылахьан. Аҳәынҭқарра ахадара Линкольн иҿагылаҩцәагьы алаирхәит: Америка [[Государственный секретарь США|Аҳәынҭқарратә маӡаныҟәгаҩ]] иҭыԥ [[Сьюард, Уильям Генри|Уилиам Сиуард]] иҭан, а[[министр юстиции США|иустициақәа рминистр]] — [[Бейтс, Эдвард|Едвард Беитс]], а[[Министр финансов США|финансқәа рминистр]] — [[Чейз, Салмон|Салмон Чеиз]].
== ЕАА аграждантә еибашьра ==
{{Main|ЕАА аграждантә еибашьра|Авраам Линкольн ипрезидентра}}
=== Аибашьра алагамҭа (1861-1862) ===
Аибашьра иалагеит мшаԥымза 12, 1861 шықәсазы [[Чарлстон (бухта)|Чарлстонтәи асқьалаҿы]] иҟоу афорт [[Форт-Самтер|Самтер]] аладаа рақәларала, 34-сааҭ аиҿахысрақәа рышьҭахь рнапахьы иааргаз. Уи аҭакс, Линкольн аладатәи аштатқәа абџьаршьҭыхратә ҭагылазаашьа рымоуп ҳәа рылеиҳәеит, [[Конфедеративные штаты Америки|Аконфедерациа]] амшын аганахьала аблокада азуразы адҵа ҟаиҵеит, [[75 000 добровольцев Линкольна|75 000 ҩык хатәгәаԥхарала аррахь дрыԥхьан]], анаҩс аррахь [[воинская обязанность|ааԥхьара хымԥадатәны]] иҟеиҵеит. Линкольн иинаугурациа ҟалаанӡагьы, абџьари аџьаԥҳани рацәаны аладаҟа иааргеит, афедералтә бџьарҵәахырҭақәеи аизгарҭақәеи рымпыҵархалеит. Араҟа иҟан зегь реиҳа аибашьра иазыхиаз архәҭақәа, урҭ афедералтә ар аанзыжьыз шәҩыла афицарцәа рыла ихаҭәаауан. [[Гражданская война в США|Аграждантә еибашьра]] алагамҭа Аҩадазы иманшәаламхеит. Аибашьра зҽазыҟаҵаны иҟаз аладаа, Аҩада еиҳау арратәи аекономикатәи лшарақәа [[мобилизация|еизнагаанӡа]], Аидгыла арбџьармчқәа ицҟьаны рышьҭаҵара иахыццакуан. Арратә маншәаламхареи аекономикатә уадаҩрақәеи рзы ӷәӷәала ақәыӡбара зоууаз Линкольн, арратә ԥышәа шимамызгьы, аибашьра иазыхиоу ар ашьақәыргыларазы ашьаҿа иашақәа ҟеиҵеит, атәылауаҩратә хақәиҭрақәа рыԥкрақәа мамзаргьы [[Конгресс США|Аконгресс]] абиуџьет аҿы макьана ишьақәырӷәӷәамыз аԥара ахархәара рҿаԥхьагьы даанымгылаӡакәа.<ref>Это произошло до инаугурации Линкольна, во время президентства [[Бьюкенен, Джеймс|Джеймса Бьюкенена]]</ref><ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, стр.211.</ref>
Авраам Линкольн анапхгараҭаратә мыругақәа инапаҿы рааныжьра иҽазишәон, аибашьра алагамҭазы иаԥҵан Еиду Аштатқәа рыр ателеграфтә корпус, архәҭақәа напхгара рыҭаразы. Ҳаамҭазтәи ауаа ражәақәа рыла апрезидент лассы-лассы Арратә Департамент ателеграфтә усбарҭаҿы днеилон, насгьы кырзҵазкуа [[Депеша|ажәабжьқәа]] дырзыԥшны иаамҭа акыр уаҟа ихигон. Уимоу, адепартамент аҿы столк ҷыдала Авраам Линкольн изалхын.<ref>{{Cite web|url=https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/dzhessi-kh-bannel-jesse-h-bunnell/|title=Джесси Х. Баннел (Jesse H. Bunnell)|lang=ru|author=Иванов Александр|website=telhistory.ru|publisher=Музей Истории Телефона|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2022-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128110816/https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/dzhessi-kh-bannel-jesse-h-bunnell/}}</ref><ref>{{Книга|автор=Bates, David Homer|заглавие=Lincoln in the Telegraph Office: Recollections of the United States Military Telegraph Corps During Civil War.|ссылка=https://archive.org/details/lincolnintelegr00bategoog|язык=en|год=1907|место=New York|издательство=The Century Co}}</ref>
[[Виргиния|Вирџьиниа]] Манассастәи аихамҩатә станциаҿы ԥхынгәымза 21, 1861 шықәсазы иҟалаз раԥхьатәи аидыслара ду аҿы афедералтә ар аҵахеит. Абҵарамза 1 азы Линкольн [[Макклелан, Джордж|Џь.Б.Макклеллан]] дҵаҟаҵаҩ [[главнокомандующий|хадас]] дҟеиҵеит, уи аццакра иҽацәихьчон. Жьҭаарамза 21 азы иара ирхәҭақәа [[Вашингтон]] азааигәара иҟәыбан. Абҵарамза 8, 1861 шықәсазы аладатәи ацҳаражәҳәаҩцәа зҭаз британиатәи аӷба “Трент” ырҭаслымын. Уи “[[Трентское дело|Тренттәи аус]]” мзызс иазыҟалан [[Британиаду|Британиа Ду]] абашьра ахылҿиаарц егьагымхеит.
Жәабранмза-хәажәкырамза 1862 шықәсазы аинрал [[Грант, Улисс|Улисс Грант]] аладаа [[Теннеси|Теннесси]]и [[Кентукки]]и рҟынтәи рықәцара илшеит. Аԥхынразы [[Миссури (штат)|Миссури]] аштат ахы иақәиҭтәны, [[Грант, Улисс|Грант]] ирхәҭақәа [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]]и [[Алабама|Алабамеи]] аҩадатәи ррегионқәа рахь ицәырҵит. Аӡхыҵратә операциа абзоурала, [[Новый Орлеан|Ниу-Орлеан]] мшаԥымза 25, 1862 шықәсазы иааныркылеит. Линкольн Макклеллан адҵаҟаҵаҩ хада иҭыԥ аҟынтәи [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмонд]] ампыҵахалара дҵас измаз архәҭақәа руак аԥызас дҟеиҵеит. Макклеллан ахьчаратә тактика ажәылара аасҭа аԥыжәара аиҭеит. Нанҳәамза 29-30 рзы Булл-Рантәи аидыслараҿы аҩадаа аҩынтәраан ацҟьаны иқәҵан, уи ашьҭахь Линкольн 500,000-ҩык аррахь ааԥхьара риҭеит. Цәыббрамза 7 рзы аӡыхь Ентитем аҟны, 40-нызқьтәи Аҩадатәи архәҭа Макклеллан 70-нызқьтәи ирхәҭа ажәлеит, урҭ аконфедерациаа иагьыриааит. [[Потомак]] аӡиас ахыҵра ашьҭахьҟа ицоз амҩа анаркит, аха Макклеллан, Линкольн адҵа шииҭазгьы, анаҩстәи ажәылара мап ацәикын аладаа рҟәыбара анагӡаразы алшара иаҩижьит, [[Ли, Роберт Эдвард|Ли]] шьҭахьҟа ихьаҵра иацхраауа.
Ентитем аибашьра ашьҭахь, [[Британиаду|Британиеи]] [[Франциа|Франциеи]] аибашьра алахәхареи Аконфедерациа азхаҵареи мап ацәыркит. Аибашьра ашықәсқәа рзы [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылеи]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Еиду Америкатәи аштатқәеи]] аиҩызаратә еизыҟазаашьақәа рыбжьан. Урыстәылатәи а[[Эскадра (флот)|ескадра]] 1863—1864 шықәсқәа рзы [[Сан-Франциско]]и [[Ниу-Иорк|Ниу-Иорк]]и иаҭааит.
1862-тәи ашықәс аҭоурых аҿы раԥхьаӡакәны а[[Броненосец (тип корабля)|ихатә ӷбақәа]] рыбжьара аибашьра аныҟалаз ҳәа иалкаауп, уи мҩаԥысит хәажәкырамза 9 рзы [[Виргиния|Вирџьиниа]] аԥшаҳәаҿы. 1862 шықәсазтәи акампаниа хыркәшахеит аҩадаа [[битва при Фредериксберге|раҵахарала Фредериксбург]] ақалақь аҿы ԥхынҷкәынмза 13 рзы.
[[Файл:Lincoln and McClellan 1862-10-03.jpg|слева|мини|300px|Линкольни аинрал Џьорџь Макклелани, хәажәкырамза 10, 1862 шықәсазы]]
=== Аполитикатә процесс ===
Афедералтә ар аҵахара хьанҭақәа атәыла ауааԥсыра рыбжьара агәынамӡара ӷәӷәа цәырнагон. Линкольн [[Республиканская партия США|Ареспубликатә партиа]] аҟынтәи ақәыӷәӷәара иман, уи иаҵанакуан атәра иаразнак аԥыхра иадгылазгьы, хәыҷы-хәыҷла атәцәа рхы рақәиҭтәра иадгылазгьы. Линкольн акомпромисстә политика дақәныҟәон, уи абзоуралагьы апартиа аиҩшара аԥхьырҟәҟәаара илшеит. Уи агәра ганы дыҟан аибашьраангьы атәылаҿы аполитикатә процесс мҩаԥыслар шакәу. Уи абзоурала Аграждантә еибашьра аан а[[свобода слова|жәа ахақәиҭра]] ахьчареи, атәылауаҩратә хақәиҭрақәа рзы ӷәӷәалатәи аԥкрақәеи [[двухпартийная система|ҩ-партиактәи асистема]] акризис ацәцареи алыршахеит. Линкольн ихадараан алхрақәа мҩаԥысуан, атәылауаа аҳәынҭқарра анапхгараҭара рхы аладырхәуан. Аладаа а[[форт Самтер]] ианақәла ашьҭахь, [[Демократическая партия США|Адемократиатә партиа]] алахәылацәа рыхәҭак аҳәынҭқарратә политика иадгылоз «иақәшаҳаҭу аҿагылара» шьақәдыргылеит. Нанҳәамза 22, 1862 шықәсазы агазеҭ “Ниу-Иорк трибиун” аниҿцәажәоз атәцәа рхы рақәиҭтәра дзахымыццакуа ҳәа азҵаара анирҭа, Линкольн аҭак ҟаиҵеит:
<blockquote>
Ари ақәԥараҿы сара сзы иреиҳау хықәкыс иҟоуп аидгыла аиқәырхара, атәра аиқәырхара мамзаргьы аԥыхра акәӡам. Аидгылара аиқәырхара сылшозҭгьы, атәцәа рахьтә аӡәгьы ихы дақәиҭымтәӡакәа, иҟасҵон, атәцәа зегьы рхы иақәиҭтәны уи еиқәсырхар сылшозҭгьы, еиқәсырхон, ннасгьы тәцәақәак рхы иақәиҭтәны, егьырҭ рхы иақәиҭымтәкәа еиқәсырхар сылшозҭгьы, уигьы ҟасҵон. Атәра азҵаараҿы иҟасҵо аусқәа насгьы аԥштәы змоу арасазы, сара иҟасҵоит, избанзар агәра згоит уи аидгыла аиқәырхара ишацхраауа... Абри ала сара абраҟа официалтә уалԥшьаны исыԥхьаӡо сыгәҭакы еиҭасҳәеит. Иара убас лассы-лассы иазгәасҭо схатә гәазыҳәара аԥсахра сгәы иҭаӡам, зегьынџьара ауаа зегьы ахақәиҭра рымазарц шрыхәҭоу.
</blockquote>
=== Гомстед ===
{{Main|Гомстед-акт|ЕАА рҟны адгьылтә еиԥхныҩларақәа}}
Авраам Линкольн иаԥшьгарала 1862 шықәса лаҵарамза 20 рзы [[Гомстед-акт|Гомстед]] иазку а[[Акт (документация)|кт]] рыдыркылеит, уи инақәыршәаны Еиду Аштатқәа ртәылауаҩ дарбанызаалак 21 шықәса зхыҵыз, насгьы Аконфедерациазы имеибашьуаз ауаажәларратә фонд адгьылқәа рҟынтәи 160 [[акр]] (65 гектар) еиҳамкәа адгьыл ҭыԥ иоур илшон. А[[Закон (право)|закәан]] амчра аиуит ажьырныҳәамза 1, 1863 шықәсазы. Адгьыл ақәаарыхра, насгьы ахыбрақәа ақәыргылара иалагаз анхаҩы 5 шықәса рышьҭахь ари адгьыл [[право собственности|хақәиҭрала атәразы азин]] иоууан. Адгьыл ҭыԥ аҿҳәаранӡагьы иааихәар илшон, акрк 1,25 доллар ахшәааны. Гомстед-акт ала Еиду Аштатқәа рҿы 2 миллион гомстед раҟара рызшан, иааидкыланы 285 миллион акр (115 миллион гектар) раҟара. Ари азакәан аграртә проблема шьаҭанкыла иаӡбеит, а[[сельское хозяйство|қыҭанхамҩа]] аҿиара афермерцәа рхырхарҭала идәықәҵаны, уаанӡа ацәҳәыра ахьыҟаз аҭыԥқәа рықәынхара иазнанагеит, насгьы Линкольн ауааԥсыра рӷьырак рыдгылара инаҭеит.<ref name="hronos">Биография Авраама Линкольна на сайте «Хронос»</ref>
=== Атәцәа рхы рақәиҭтәра ===
{{main|ЕАА рҿы атәра аԥыхра}}
[[Файл:Abraham Lincoln O-49 by Gardner, 1861.jpg|мини|Еиду Америкатәи Аштатқәа рыпрезидент Авраам Линкольн]]
Аибашьраҿы ақәымҿиарақәеи уи аамҭа аиҵыхреи хәыҷы-хәыҷла Линкольн атәра азҵаара аганахьала имаз азнеишьа аԥсахуан.
Иара дазнеиуан убри аиԥш агәаанагара, Еиду Аштатқәа ма зынӡа ахақәиҭра роуеит, мамзаргьы зынӡа атәцәа ирҳәынҭқаррахоит ҳәа. Еилкаахо иалагон аибашьра ахықәкы хада — Аидгыла аиҭашьақәыргылара, атәра аԥыхра ада анагӡара шалымшо. Линкольн, еснагь анегрцәа хәыҷы-хәыҷла компенсациатә шьаҭала рхы рақәиҭтәра иадгылоз, уажәы атәра ақәгара хымԥадатәиуп ҳәа иԥхьаӡон. Аинститут ақәгаразы аҽазыҟаҵарақәа мҩаԥысуан 1862 шықәса зегьы иалагӡаны. 1862 шықәса, ԥхынҷкәынмза 30 рзы Аҳәынҭқарра Ахада инапы аҵаиҩит “[[Прокламация об освобождении рабов|Атәцәа рхақәиҭтәразы апрокламациа]]”, Еиду Америкатәи аштатқәа ирҿагылаз адгьылҵакырақәа рҿы инхоз атәцәа «уажәшьҭарнахыс наӡаӡа» ахақәиҭра рымоуп ҳәа рылазҳәаз. Адокумент америкатәи а[[конституция США|конституциа]]ҿы [[Тринадцатая поправка к Конституции США|XIII-тәи аиҭакра]] (1865) адкылара иацхрааит, Еиду Аштатқәа рҟны атәра зынӡаск иаԥызхыз. [[Прокламация об освобождении рабов|Апрокламациа]] ииашаны иақәыӡбеит арадикалтә республиканеццәа, избан акәзар уи афедералтә ҳәынҭқарра амчра ахьаҵанамкуаз аҭыԥқәа рҿы атәцәа ахақәиҭра рынаҭеит, аха уи Аграждантә еибашьра аҟазшьа аԥсахит, атәра аԥыхразы аибашьрахь ииаганы. Уи адагьы, уи даара иӷәӷәаз политикатә шьаҿаны иҟалеит, насгьы аҳәаанырцәтәи атәылақәа, [[Британиаду|Британиа Дуӡӡагьы]] уахь иналаҵаны, Аконфедерациа адгылара арымҭар ада ԥсыхәа рымамкәа иҟанаҵеит. Британиатәи аԥыза-министр [[Темпль, Генри, 3-й виконт Пальмерстон|Палмерстон]] ауаажәларратә ҿагылара амзыз ала аҽалагалара аиҿкаара илымшеит. Атәцәа рхы рақәиҭтәра алшара аԥнаҵеит зцәа еиқәаҵәоу америкауаа аррахь рааԥхьаразы. Аибашьра анҵәамҭазы афедералтә рыхәҭақәа 180 нызқьҩык анегрцәа рхыԥхьаӡалан.
=== Аграждантә еибашьраҿы аиҭашәара. Геттисбергтәи ажәылара ===
{{main|Геттисбергтәи аибашьра}}
Хәажәкырамза 3, 1863 шықәсазы, [[история США|Еиду Аштатқәа рҭоурых]] аҿы раԥхьаӡакәны а[[воинская обязанность|рратә уалԥшьа]] алагалан. Убри аамҭазы, абеиацәа азин рыҭан рҭыԥан даҽа шьоукы қьырала рдәықәҵареи амаҵзура аҟынтәи ԥарала ахҿыхреи, уи агәҭынчымрақәа цәырнагеит, [[суд Линча|Линч иусӡабарақәа]] ирықәӡыз анегрцәа жәпаҩык ҭахеит.
1863 шықәса лаҵарамзазы 130-нызқьтәи [[армия Союза|Аидгыла ар]] 60-нызқьтәи аинрал [[Ли, Роберт Эдвард|Ли]] ир аҟны [[Сражение при Чанселорсвилле|иаҵахеит]]. Аҩадаа шьҭахьҟа ихьаҵит, аконфедератцәа ракәзар, аҩадантәи Вашингтон иаҩсны, [[Пенсильвания|Пенсильваниа]] иалалеит. Абри аҭагылазаашьаҿы, [[Геттисберг]]тәи хымштәи аибашьра алҵшәа аҵакы ӷәӷәа аанахәеит, аҩганкгьы 50 нызқьҩык инареиҳаны ауаа ахьҭахаз. Ли ир аҵаханы Вирџьиниаҟа ихьаҵит. Ԥхынгәымза 4 рзы мраҭашәаратәи афронт аҿы, мшырацәалатәи аҭаԥшыхәреи иқәҿиарадахаз ажәыларақәа ҩбеи рышьҭахь, аинрал Грант Виксбергтәи абаа импыҵеихалеит. Ԥхынгәымза 8 рзы [[Луизиана]] иҟоу Порт-Худсон ган. Убри алагьы [[Миссисипи (река)|Миссисипи]] аӡиас аԥшаҳәа анапхгара шьақәгылеит, насгьы Аконфедерациа ҩ-хәҭакны еиҟәшахеит. Абҵарамза 19, 1863 шықәсазы Геттисбергтәи амилаҭтә нышәынҭра аартра ацеремониа мҩаԥысит, иҭахаз аибашьра алахәылацәа анышә иахьамардаз. Амемориал аартраҿы Линкольн зегь реиҳа еицырдыруа [[Геттисбергская речь|иажәахәқәа руак]] ҟаиҵеит, даҽазныкгьы иҷыдоу ицәажәаратә баҩхатәра шьақәзырӷәӷәаз. Ажәахә кьаҿ анҵәамҭазы иҳәан:
<blockquote>
“Ҳара ҭакԥхықәрала иҳаӡбароуп, абарҭ аԥсрақәа башаны ишыҟамло, ҳмилаҭ Анцәа илаԥш аҵаҟа ахақәиҭра ахыҵхырҭа ҿыц шроуа, насгьы ажәлар рҳәынҭқарра, ажәлар рыла ажәлар рзы иаԥҵоу, адгьыл аҟынтәи ишықәымӡаауа.”<ref>{{Cite web |url=http://onrevolution.narod.ru/get.htm |title=Геттисбергская речь Авраама Линкольна |lang=ru|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2007-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071016210129/http://onrevolution.narod.ru/get.htm}}</ref>
</blockquote>
1863 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Линкольн ақәгылаҩцәа зегьы (Аконфедерациа анапхгаҩцәа рыда) а[[амнистия|мнистиа]] иақәиргәыӷит, аха уи азы Еиду Аштатқәа рызиашаразы аҭоуба ҟаҵаны атәра аԥыхра рыдыркылар акәын. Ашықәс хыркәшахеит аҩадаа [[битва при Чаттануге|Чаттануга]] ақалақь аҟны иргаз аиааира ала.
== Аиҭалхра, аибашьра анҵәамҭа ==
{{main|ЕАА рҟны Ахада иалхрақәа (1864)}}
Аибашьра ахыркәшара аидеиа ажәлар еиҳа-еиҳа ирылаҵәон. Линкольн иҿаԥхьа дҵас иқәгылан америкаа аиааира агәрагара рылаҵара. Аҳәынҭқарра Ахада иҭаркыз аӡбарҭахь рышьҭра аԥихит, уи адезертирцәеи атәреи аҭынчреи рыдгылаҩцәеи рҭакра алнаршеит. 1863 шықәсазтәи [[Конгресс США|Аконгресс]]ахь алхрақәа раан [[Демократическая партия США|адемократцәа]] ирылшеит аҭыԥқәа рхыԥхьаӡараҿы иҟаз аиԥшымзаара ду армаҷра, аха [[Республиканская партия США|ареспубликанеццәа]] уеизгьы ирылшеит [[Сенат США|Асенат]]и Ахаҭарнакцәа Рпалатеи рҿы аиҳарара ахьчара.
[[Файл:Abraham Lincoln Brady CDV O-86 January 8, 1864.JPG|мини|слева|Авраам Линкольн ажьырныҳәамза 8, 1864 шықәсазы]]
1864 ашықәса хәажәкырамзазы Линкольн [[Грант, Улисс|Улисс Грант]] дҵаҟаҵаҩ хадас дҟеиҵеит, уи [[Шерман, Уильям|У. Шерман]]и [[Шеридан, Филип|Ф. Шеридан]]и дрыцны Линкольн игәҭакы нарыгӡеит — еиқәыршәоу ажәыларақәа ҟаҵаны аладаа рырԥсыҽра, рҟәыбара иазкыз. Ааха ду ҟазҵаз Шерман ир ауп, лаҵарамзазы Џьорџьиа алалара иалагаз. Грант ир аинрал Ли иҿагылан.
[[Файл:The Peacemakers 1868.jpg|мини|''[[Миротворцы (картина)|Аҭынчрахьчаҩцәа]]'', [[Хили, Джордж|Џьорџь Хили]] иҭыхымҭа, хәажәкырамза 27-28, 1865 шықәсазы Авраам Линкольн, аинралцәа [[Шерман, Уильям Текумсе|Уилиам Шерман]], [[Грант, Улисс|Улисс Грант]], адмирал [[Портер, Дэвид Диксон|Девид Портер]], [[Королева реки (пароход)|пароходе «Королева реки»]] [[Джеймс (река)|Джеймс аӡиас]] аҟны реилатәара аазырԥшуа]]
Иара ихатә гәыҩбарақәеи апартиа анапхгаҩцәа рҿагылареи рышьҭахьгьы, Линкольн аҩынтәраангьы алхрақәа иҽрылаирхәит, аҵыхәтәантәи аԥшьышықәса ирылагӡаны аӷацәа рацәаны ишиоузгьы, агазеҭқәа лассы-лассы ишиқәыӡбозгьы, жәпаҩык дшырцәымӷызгьы. Адемократиатә партиа хатә лозунгс ишьҭнахит аибашьра аҵыхәтәеи аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгареи. Уи акандидатс дҟалеит аинрал [[Макклелан, Джордж|Џь.Б.Макклелан]], Линкольн 1862 шықәсазы адҵаҟаҵаҩ хада имаҵзура иамихыз. Ареспубликатә партиаҿы, афинансқәа рминистр [[Чейз, Салмон|Салмон Чеиз]] акандидатцәа дыруаӡәкхарц иҽазишәеит, аха Линкольн заҵәык иакәхеит иқәыргылахаз. Шерман цәыббрамза 2, 1864 шықәсазы Аконфедерациа ачашәҭра [[Атланта|Атланта]] анига, Линкольн алшара инаҭеит иҿагылаҩ, аҭынчра адгылаҩ — Макклеллан — аҳәынҭқарра ахада [[Президентские выборы в США (1864)|иалхрақәа]] рҿы дииааины, 233 алхыҩцәа рыбжьқәа рҟынтә 212 иоуны аиааира агаразы. Линкольн иҟаиҵаз аҳәарала, Аконгресс ажьырныҳәамза 31, 1865 шықәсазы Америка [[Конституция США|Аконституциа]] жәахатәи аиҭакра рыдыркылеит, атәыла аҩныҵҟа а[[рабство|тәразы]] азин ҟазымҵоз. 1865 шықәса алагамҭазы аҩадаа риааира еилкааз усхеит. Аҩбатәи иинаугурациатә ажәахә аҿы Линкольн ашьоура мап ацәкразы ааԥхьара ҟаиҵеит, насгьы Алада [[Реконструкция Юга|аиҭашьақәыргылареи]] еинаалоу Аидгыла аргылареи рзы адҵақәа ықәиргылеит:
<blockquote>
“Аӡәгьы игәаӷ мкыкәа, агәыҳалалра аарԥшны, аиашара иадгыланы, америкаа атәыла ахәрақәа ҿарҳәароуп... рыҩни адунеи ажәларқәа зегьы рахьи ииашоу, еиԥымҟьо аҭынчра аԥсахареи ахьчареи рзы ирылшо зегьы ҟарҵароуп.”
</blockquote>
[[Грант, Улисс|Грант]], 1865 шықәса ааԥынразы 115 нызқьтәи ар змаз, 54 нызқьтәи мацара змаз [[Ли, Роберт Эдвард|Ли]] ақалақь [[Питерсберг (Виргиния)|Питерсберг]], анаҩс мшаԥымза 2 рзы Аконфедерациа аҳҭнықалақь [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмонд]] аанимыжьыр ада ԥсыхәа имамкәа иҟеиҵеит. 1865 шықәса мшаԥымза 9 рзы Ли а[[Капитуляция|ҽаҭара]] инапы аҵаиҩит, хазы игоу архәҭақәа рҿагылара хҽхеит лаҵарамза анҵәамҭазы. Џьефферсон Девиси иҳәынҭқарра алахәылацәеи анҭарк ашьҭахь Аконфедерациа аҵыхәтәа ҟалеит.<ref>После взятия Линкольн посетил город, в том числе и Белый дом Конфедерации, где он посидел несколько минут в задумчивости за рабочим столом [[Дэвис, Джефферсон|Джефферсона Дэвиса]]</ref>
== Линкольн ишьра ==
{{main|Авраам Линкольн ишьра}}
[[Файл:Ford's Theater box.jpg|слева|180 px|мини|Форд итеатр аҿы Бут даниеихсуаз Линкольн дахьтәаз аҭыԥ]]
[[Файл:The Last Hours of Abraham Lincoln by Alonzo Chappel, 1868.jpg|мини|250px|[[Чаппел, Алонзо|Алонзо Чаппел]], “Авраам Линкольн иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи асааҭқәа”, 1868]]
Аграждантә еибашьра хыркәшахеит Америка Аконфедерациатә Штатқәа 1865 шықәса мшаԥымза 9 рзы рыҽрыҭарала. Атәыла Алада Аиҭашьақәыргылара насгьы ацәеиқәаҵәақәа америкатәи аилазаара [[Социальная интеграция|раларҵәара]] апроцесс иахысраны иҟан. Аибашьра ашьҭахь хәымш анҵы, [[Страстная пятница|мшаԥымза 14]], 1865 шықәсазы, “Америкатәи ҳара ҳашьа” аспектакль аҿы ([[Театр Форда|Форд итеатр]] аҿы), аладаа ирыдгылаз актиор [[Бут, Джон Уилкс|Џьон Уилкс Бут]] апрезидент дахьтәаз днеин атапанча аҟынтәи Линкольн ихы деихсит. Адырҩаҽныашьыжь, Авраам Линкольн ихдырра мхынҳәӡакәа иԥсҭазаара далҵит.
Милионҩыла америкауаа, ашкәакәақәеи аиқәаҵәақәеи, рыпрезидент ргәы далырхырц азы [[Вашингтон]]ынтәи [[Спрингфилд (Иллинойс)|Спрингфилдҟа]] ҩымчыбжьи бжаки амҩа иқәыз алахьеиқәратә дәыӷба иаԥылон. Адәыӷба ҩ-кәыбак аанагон: Авраам Линкольн иԥсыбаҩ зҭаз акәыба ду, иара убас хышықәса раԥхьа Линкольн ипрезидентраан зыԥсҭазаара иалҵыз иԥа Уилиам иԥсыбаҩ зҭаз акәыба хәыҷы. Ари аамҭа иалагӡаны аҳәынҭқарра ахада иԥеи иареи рыԥсыбаҩ зҭаз адәыӷба ақалақьқәа 180 ирылсит. Авраами Уилиами Линкольнаа анышә иамардеит Спрингфилд, Оук-Риџь анышәынҭраҿы. 1876 шықәсазы апрезидент иԥсыбаҩ ыҵырхит 200 000 доллар ҳәа аҽыхразы. Аха амҵарсцәа аполициа иааныркылеит. Уи ашьҭахь Линкольн иԥсыбаҩ лассы-лассы афедералтә мчрақәа хьӡы змам еиуеиԥшым анышәынҭрақәа рҿы анышә иамардон. Аҵыхәтәан, 1901 шықәсазы, аҳәынҭқарра ахада иԥсыбаҩ аӷьычразы аҽазышәарақәа раԥыхразы, Линкольн иԥсыбаҩ аџыртә саркофаг иҭаҵаны Спрингфилд х-метрак ашәпара змаз абетон аҵаҟа иржит.<ref>{{Cite web |url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=9126 |title=William Wallace «Willie» Lincoln |lang=en|access-date=2024-09-09|url-status=live|archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118230756/http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=9126}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.history.com/news/digging-up-the-dead-historys-most-famous-exhumations |title=Digging Up the Dead: History’s Most Famous Exhumations |lang=en|access-date=2024-05-12 |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512213947/https://www.history.com/news/digging-up-the-dead-historys-most-famous-exhumations |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.oxygen.com/exhumed/crime-news/lee-harvey-oswald-abraham-lincoln-famous-people-whove-been-exhumed |title=Famous People Who Have Been Exhumed — And What Their Bodies Revealed |lang=en|access-date=2024-05-12 |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512213151/https://www.oxygen.com/exhumed/crime-news/lee-harvey-oswald-abraham-lincoln-famous-people-whove-been-exhumed |url-status=live }}</ref>
Линкольн рыцҳарыла иҭахарагьы иабзоурахеит атәыла аизакреи зцәа еиқәаҵәоу атәцәа рхы рақәиҭтәреи рзы зыԥсы зҭииз уаҩны иԥхьаӡара иахьалагаз.
== Авраам Линкольн ипрезидентра алҵшәақәеи уи иҭоурыхтә ҵаки ==
Аграждантә еибашьра Еиду Аштатқәа рҭоурых аҿы зегь реиҳа ашьакаҭәара зцыз еибашьрахеит, насгьы америкатәи адемократиазы зегь реиҳа иуадаҩыз ԥышәахеит. Авраам Линкольн америкатәи ажәлар рыхдырраҿы хадаратә ҭоурыхтә хаҿсахьаны дҟалеит, Еиду Аштатқәа реилабгара иаԥырхагахаз, [[американцы|америкатәи амилаҭ]] рышьақәгылареи атәра аԥыхреи аус арҿы алагала ду ҟазҵаз. Линкольн Аҩада амодернизациеи атәцәа рхы [[Эмансипация (социология)|рхақәиҭреи]] ауасхыр шьҭеиҵеит. Уи иоуп адемократиа ахықәкы хада зҳәазгьы: “Ажәлар рыла, ажәлар рҟынтәи, ажәлар рзы иаԥҵоу аиҳабыра”. Иара ипрезидентразы, иара убас [[Аокеан ҭынч|Аокеан ҭынчахь]] инеиуаз аконтинентбжьаратә [[железная дорога|еихамҩагьы]] дыргылеит, а[[инфраструктура|инфраструктуратә система]] ырҭбаахеит, а[[банк|банктә система]] ҿыц аԥҵахеит, иӡбахеит аграртә проблема. Аха аибашьра анеилга ашьҭахь, атәыла аҿаԥхьа ауадаҩрақәа рацәаны иқәгылан, амилаҭ реидкылара, аиқәаҵәақәеи ашкәакәақәеи рзинқәа реиҟаратәра уахь иналаҵаны. Хәҭак ала, арҭ апроблемақәа макьана инагӡаны иӡбам, урҭ иахьа уажәраанӡагьы америкатәи аилазаара аҿаԥхьа иқәгылоуп. Линкольн даныршь ашьҭахь, Еиду Аштатқәа [[экономика США|рекономика]] акыр аамҭа адунеи аҿы зегь реиҳа динамикала аҿиара зауз економиканы иҟалеит, уи атәыла [[XX век|20-тәи ашәышықәса]] алагамҭазы адунеи аҿы аԥхьагылара аиура алнаршеит. Иара ихатә цәаҩақәагьы инарыгӡаз аус рацәоуп аҳәынҭқарра амчра еидкыланы атәыла аизакразы. Линкольн а[[Ахшыҩырҵара|моралтә]] принцип ӷәӷәақәа дрықәныҟәон, а[[юмор|лафҳәара]]гьы илан, аха уи адагьы а[[меланхолия|лахьеиқәра]]гьы анииааиуаз ҟалалон. Иахьа уажәраанӡа Авраам Линкольн зегь реиҳа иҟәыӷаз Еиду Аштатқәа рыпрезидентцәа дыруаӡәкны дыԥхьаӡоуп. Америкатәи ажәлар жәафтәи рыпрезидент Авраам Линкольн игәалашәара аҳаҭыразы Вашингтон а[[Мемориал Линкольну|баҟа]] издыргылеит, Еиду Америкатәи аштатқәа рҭоурыхтә ҿиара зыӡбаз ԥшьҩык апрезидентцәа руаӡәк иаҳасабала.<ref>{{Cite web|url=https://day.kyiv.ua/ru/article/istoriya-i-ya/avraam-linkoln-chestnyy-dobryy-i-upryamyy-starina-eyb|title=Авраам ЛИНКОЛЬН. Честный, добрый и упрямый «старина Эйб»|lang=ru|website=day.kyiv.ua|archive-url=https://web.archive.org/web/20080116230432/http://www.day.kiev.ua/78173/|archive-date=2008-01-16|access-date=2024-09-08|url-status=live}}</ref><ref>Авраам Линкольн: «Я самый жалкий из всех живущих. Если то, что я чувствую, разделить на весь род человеческий, на земле не останется ни одной улыбки. Стану ли я лучше — не знаю. Боюсь, что нет, и это ужасно. Оставаться таким, как есть, невозможно. Я должен умереть или стать лучше…» [http://www.lossofsoul.com/DEPRESSION/Greats/introduction.htm Высказывание есть на этом сайте] {{Wayback|url=http://www.lossofsoul.com/DEPRESSION/Greats/introduction.htm |date=20080725012201 }}</ref><ref>Г.Уитни: «Ни одна черта характера мистера Линкольна не была столь очевидной, как его таинственная и глубокая меланхолия»</ref><ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, стр.94 ''Джон Т.Стюарт видел в Линкольне безнадёжную жертву меланхолии. Генри К.Уитни, коллега Линкольна, писал: «Я… увидел Линкольна в углу, он сидел одиноко. Его лицо омрачалось глубокими горестными переживаниями».''</ref><ref>Имеются в виду [[Вашингтон, Џьорџь|Джордж Вашингтон]], [[Джефферсон, Томас|Томас Джефферсон]], Авраам Линкольн, [[Рузвельт, Франклин|Франклин Рузвельт]]</ref>
== Линкольн ибаҟа ==
[[Файл:Fords Theatre.jpg|мини|240px|[[Театр Форда|Форд итеатр]] Линкольн дахьхәыз]]
{{main|Линкольн ибаҟа}}
Линкольн игәалашәара наӡаӡатәуп Вашингтон агәаны, [[Эспланада|Еспланада]] 1914—1922 шықәсқәа рзы иргылаз а[[Мемориал Линкольну|мемориал]] аҟны, ауаа зегьы ахақәиҭра рымазар шакәу иазкыз апрезидент игәрагара аарԥшуа. Ахыбра Еиду Аштатқәа ирсимволуп, уи 36 [[Колонна (архитектура)|колона]] аҵагылоуп (Линкольн ипрезидентраан иҟаз аштатқәа рхыԥхьаӡара). Амармалташь шкәакәала иҟаҵоу ари аргыламҭа аҩныҵҟа аскульптор [[Френч, Дэниел Честер|Даниел Френч]] ихәыцуа итәоу апрезидент-ахақәиҭтәҩы и[[статуя|хаҿсахьа]] шьақәиргылеит. Амемориал аҩныҵҟатәи аҭӡамцқәа рҿы а[[аллегория|ллегориатә]] нҩыларақәа рыҵаҟа Линкольн иажәахәқәа: [[Геттисбергская речь|Геттисбергтәии]] Аҩбатәи иинаугурациатәи ануп.
Уи адагьы, Еиду Аштатқәа рҿы Линкольн иаҳаҭыр азы абаҟақәа рацәаны идыргылеит, ихьӡ рыхҵоуп ақалақь, амҩадуқәа, ауниверситетқәа, еиуеиԥшым ацентрқәа, еицырдыруа [[Lincoln Motor Company|амашьынақәа]], аҳаирпланныҟәгага. Аҳәынҭқарра ахада ихаҿсахьа [[Рашмор]] ашьхаҿы иҭаԥыҟҟоуп. Авраам Линкольн иира мшы Еиду Америкатәи аштатқәак рҟны ҳәынҭқарратә ныҳәоуп. Линкольн иара убас абанкнотаҿгьы исахьа ануп {{s|5 долларк.}}
<gallery perrow="5" widths="160" heights="160">
Lincoln memorial dc 20041011 095847 1.3008x2000.jpg|Линкольн имемориал адәахьтәи аҭеиҭыԥш
Lincoln Home.jpg| Спрингфилд иҟоу Линкольн иҩны
Lincoln statue.jpg|Линкольн ибаҟа амемориал аҿы
2009Centobverse.jpg|Линкольн [[цент]]ктәи аԥараҿырп аҟны, [[2009]]
US $5 Series 2006 obverse.jpg|Линкольн ЕАА [[Доллар США|$5]] абанкнотаҿы
Abraham Lincoln life mask.jpg|Авраам Линкольн иԥсы анҭазтәи асабрада
Abraham Lincoln memorial London 20050523.jpg|Авраам Линкольн ибаҟа Лондон
MtRushmore Abe close.jpg|Линкольн [[Рашмор]] ашьхаҿы
Lincoln Bedell statue.jpg|[[Уэстфилд (деревня, Нью-Йорк)|Уестфилд]] ақалақь аҿы иҟоу Линкольни [[Беделл, Грейс|Греис Беделл]]и рбаҟа
</gallery>
== Апатент ==
1849 шықәсазы А. Линкольн иоуит апатент 6469, иӡсо аӷбашьҭыхга аргыларазы. Иара ида Еиду Америкатәи аштатқәа рыпрезидентцәа аӡәгьы ахаангьы аԥшьгаразы апатент имоуцызт.<ref name="автоссылка1">[https://www.ng.ru/nauka/2020-05-12/16_7858_time.html Стрела времени. Научный календарь, май 2020] {{Wayback|url=https://www.ng.ru/nauka/2020-05-12/16_7858_time.html |date=20210624202551 }} ng.ru</ref><ref name="автоссылка1" />
== Акино аҟны ихаҿра ==
* 1908 — “Анажьра: Авраам Линкольн иԥсҭазаара аҟынтәи ацыԥҵәаха”, ЕАА, арежиссиор Ван Даик Брук. Линкольн ироль наигӡеит идырым актиор.
* 1910 — “[[Abraham Lincoln’s Clemency|Авраам Линкольн ианажьра]]”, ЕАА, арежиссиор Теодор Уортон. Линкольн ироль наигӡеит Леопольд Уортон
* 1913 — “Линкольн ахә анишәалак”, ЕАА, арежиссиор, Линкольн ироль анагӡаҩ [[Форд, Фрэнсис (актёр)|Френсис Форд]]
* 1913 — “Геттисбергтәи аибашьра”, ЕАА, арежиссиорцәа Чарльз Гиблин, [[Инс, Томас|Томас Инс]]. Линкольн ироль наигӡеит Чарльз Едлер.
* 1914 — “Ицәоу ахьчаҩ”, ЕАА. Линкольн ироль наигӡеит Џьорџь Стил.
* 1915 — "[[Рождение нации|Амилаҭ аира]]", ЕАА, арежиссиор [[Гриффит, Дэвид Уорк|Девид Гриффит]]. Линкольн ироль наигӡеит Џьозеф Хенабери
* 1915 — “Линкольн игәы”, ЕАА, арежиссиор, Линкольн ироль анагӡаҩ — [[Форд, Фрэнсис (актёр)|Френсис Форд]]
* 1916 — “Акризис”, ЕАА, арежиссиор [[Кэмпбелл, Колин (режиссёр)|Колин Кемпбелл]]. Линкольн ироль неигӡеит Сем Д. Дреин (акино америкатәи шәҟәыҩҩы [[Черчилль, Уинстон (писатель)|Уинстон Черчилль]] ироман ашьаҭала иҭыхуп)
* 1920 — “Копперхедс”, ЕАА, арежиссиор Чарльз Мение. Линкольн ироль наигӡеит Николас Шриоль (Акино шьаҭас иамоуп аполитик, ашәҟәыҩҩы Фредерик Лендис ироман “Аԥсадгьыл гәакьа ахьӡ-аԥша”)
* 1922 — “Буффало Билл имшқәа рзы” (ателесериал), ЕАА, арежиссиор Едвард Леммле. Линкольн ироль аҟны — Џьоел Деи
* 1923 — “Линкольн игәы”, ЕАА, арежиссиор, Линкольн ироль анагӡаҩ — [[Форд, Фрэнсис (актёр)|Френсис Форд]]. 1915 шықәсазтәи акиносахьа аиҭаҭыжьратә версиа.
* 1924 — “Авраам Линкольн идраматә ԥсҭазаара”, ЕАА, арежиссиор [[Розен, Фил|Фил Розен]]. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџ А. Биллингс.
* 1924 — “Авраам Линкольн”, ЕАА, арежиссиор [[Сирл-Доули, Джеймс|Џьеимс Сирл-Доули]]. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит. Акиносахьа шьаҭас иамоуп адраматург Џьон Дринкуотер ипиеса
* 1924 — “[[Железный конь]]”, ЕАА, арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. Линкольн ироль аҟны [[Булл, Чарльз Эдвард|Чарльз Едвард Булл]]
* 1924 — “Барбара Фричи”, ЕАА, арежиссиор [[Хилльер, Ламберт|Ламберт Хиллиер]]. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџь А. Биллингс.
* 1925 — “Тәыла змам ауаҩы”, ЕАА, арежиссиор [[Ли, Роулэнд|Роуленд Ли]]. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџь А. Биллингс.
* 1926 — “Унапқәа урҩах!”, ЕАА, арежиссиор Кларенс Баџьер. Джорџ А. Биллингс Линкольн ироль наигӡоит.
* 1929 — “[[Линкольн (фильм, 1929)|Линкольн]]”, ЕАА, арежиссиор Терри Ремзи. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџь А. Биллингс.
* 1929 — “[[Два американца]]”, ЕАА, арежиссиор Џьозеф Сентли. [[Хьюстон, Уолтер|Уолтер Хьиустон]] Линкольн ироль аҟны
* 1930 — “Авраам Линкольн”, ЕАА, арежиссиор [[Гриффит, Дэвид Уорк|Девид Гриффит]]. [[Хьюстон, Уолтер|Уолтер Хьустон]] Линкольн ироль наигӡоит.
* 1932 — “Апрезидент-фантом”, ЕАА, арежиссиор [[Таурог, Норман|Норман Таурог]], Линкольн ироль наигӡоит [[Миддлтон, Чарльз (актёр)|Чарльз Миддлтон]]
* 1935 — “Аҭыӡшәаҟаҵаҩ хәыҷы”, ЕАА, арежиссиор [[Батлер, Дэвид|Девид Батлер]]. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит
* 1936 — “[[Узник острова акул|Акулақәа рыдгьылбжьаха абаандаҩы]]”, ЕАА, арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит
* 1937 — “Викториа Дуӡӡа”, Еиду Британиа, арежиссиор [[Уилкокс, Герберт|Герберт Уилкокс]]. Линкольн ироль наигӡоит Перси Парсонс.
* 1938 — “Ауаа рыгәқәа рҟынтәи”, ЕАА, арежиссиор [[Браун, Кларенс (режиссёр)|Кларенс Браун]]. Линкольн ироль аҟны [[Кэррадайн, Джон|Џьон Керрадаин]]
* 1939 — “Линкольн Аҩны шкәакәа аҿы”, ЕАА, арежиссиор Уилиам С. Макгенн. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит
* 1939 — “[[Молодой мистер Линкольн|Мистер Линкольн қәыԥш]]”, ЕАА, арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. [[Фонда, Генри|Генри Фонда]] Линкольн қәыԥш ироль аҟны
* 1940 — "Еиб Линкольн, Иллиноис", ЕАА, арежиссиор [[Кромвелл, Джон|Џьон Кромвелл]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Мэсси, Рэймонд|Реимонд Месси]]. Акино шьаҭас иамоуп [[Шервуд, Роберт Эммет|Роберт Е. Шервуд]] ипьеса
* 1940 — “[[Вирджиния-Сити (фильм)|Вирџьиниа Сити]]”, ЕАА, арежиссиор [[Майкл Кёртис|Маикл Куртис]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Килиан, Виктор|Виктор Килиан]]
* 1951 — “Ахықәкы ҳарак”, ЕАА, арежиссиор [[Манн, Энтони|Ентони Манн]]. Линколин ироль наигӡоит Лесли Кимел (ихьӡ ҳәаӡам)
* 1952 — “[[Авраам Линкольн (фильм, 1952)|Авраам Линкольн]]”, ЕАА, арежиссиор Пол Никелл (ателесериал “Студиа 1” аепизод). Линкольн ироль аҟны — Роберт Пастен
* 1955 — “[[Принц игроков|Ахәмарҩцәа рыпринц]]”, ЕАА, арежиссиор Филипп Дан. Линкольн ироль аҟны — Стенли Холл
* 1955 — “[[Чёрная пятница (Медик)|Ахәаша еиқәаҵәа]]”, ЕАА (“Медик” ателесериал аепизод). Остин Грин Линкольн ироль аҟны
* 1956 — “[[Мачеха (Телефонное время)|Анԥса]]”, ЕАА (“Ателефонтә аамҭа” захьӡу ателесериал аепизод). Линкольн ироль наигӡеит Ронни Ли
* 1957 — “Ауаатәыҩса рҭоурых”, ЕАА. Арежиссиор [[Аллен, Ирвин|Ирвин Аллен]]. Остин Грин Линкольн ироль аҟны
* 1961 — “Амҩасцәа”, ЕАА. Арежиссиор Елиот Сильверстаин (ателесериал "[[Сумеречная зона (телесериал, 1959)|Аилашәшәымҭа]]" 69-тәи аепизод. Линкольн ироль наигӡоит Остин Грин
* 1962 — “[[Как был завоёван Запад|Мраҭашәара шырҭаслымыз]]”, ЕАА, “Аграждантә еибашьра” асиужет. Арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. Линкольн ироль аҟны — [[Мэсси, Рэймонд|Реимонд Месси]]
* 1965 — “[[Погоня (Доктор Кто)|Ашьҭалара]]”, Британиа Ду, арежиссиор Ричард Мартин (ателесериал “[[Доктор Кто|Доктор Дарбан]]” жәафтәи асериа. Роберт Марсден Линкольн ироль наигӡоит
* 1966 — “[[Смертельная ловушка (Туннель времени|Аԥсра ацәҟьа]]”, ЕАА, арежиссиор Уилиам Хеил (“[[Туннель времени|Аамҭа атоннель]]” ателесериал жәаҩатәи аепизод. Форд Реини Линкольн ироль наигӡоит
* 1969 — "Абна ԥарда", ЕАА. Арежиссиор дыҟан Хершель Догерти (ателесериал "[[Звёздный путь: Оригинальный сериал|Аеҵәатә мҩа: Аоригиналтә сериал]]" аепизод). Линкольн иклон ароль неигӡеит Ли Бергер
* 1972 — "Ауаҩ ду иԥаҵақәа", ЕАА, арежиссиор Филипп Ликок. [[Уивер, Деннис|Деннис Уивер]] Линкольн ироль наигӡоит.
* 1976 — "Абнатә ԥсабара ахьчаҩ", ЕАА, арежиссиор Девид Д. О'Мелли. Линкольн ироль наигӡоит Форд Реини
* 1976 — “Адамс ихроникақәа” (телесериал), ЕАА. Линкольн ироль аҟны Стивен Д. Ниуман (Аепизод 11, "Чарльз Франсис Адамс, Британиа Ду ацҳаражәҳәаҩ")
* 1977 — “Линкольн иҿагыланы ачарҳәара”, ЕАА, арежиссиор Џьеимс Л. Конвеи. [[Андерсон, Джон (актёр)|Джон Андерсен]] Линкольн ироль аҟны
* 1982 — “[[Синие и серые|Жәҩангәыԥштәқәеи ацәышқәеи]]” (телесериал), ЕАА, арежиссиор Эндриу У. Маклаглен. [[Пек, Грегори|Грегори Пек]] Линкольн ироль аҟны
* 1985, 1986 — “[[Север и Юг (мини-сериал)|Агеи Ашьхеи]]” (телесериал), Америкатәи Аидгыла, режиссер Ричард Т. Хеффрон. Линкольн ироль наигӡоит [[Холбрук, Хэл|Хал Холбрук]].
* 1986 — “Мраҭашәараҟа амҩа” (ателесериал), ЕАА, арежиссиор [[Лоури, Дик|Дик Лоури]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Абрахам, Ф. Мюррей|Ф. Миурреи Абраҳам]].
* 1988 — “Линкольн” (ателесериал), ЕАА, арежиссиор [[Джонсон, Ламонт|Ламонт Џьонсон]]. Линкольн ироль неигӡоит [[Уотерстон, Сэм|Сем Уотерстон]] ([[Видал, Гор|Гор Видал]] ироман шьаҭас иҟаҵаны)
* 1989 — “[[Невероятные приключения Билла и Теда|Билли Теди рныҟәарақәа]]”, ЕАА, арежиссиор [[Херек, Стивен|Стивен Херек]]. Линкольн ироль наигӡоит Роберт Беррон.
* 1990 — “Аграждантә еибашьра”, асериал маҷ, ЕАА, арежиссиор [[Бёрнс, Кен|Кен Биорнс]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Уотерстон, Сэм|Сам Уотерстон]]
* 1991 — “Аилабгара”, Британиа Ду, арежиссиор Ед Баи (асериал “[[Красный карлик (телесериал)|Аҵан ҟаԥшь]]” ҩажәи ԥшьбатәи аепизод). Џьек Клефф Линкольн ироль наигӡоит
* 2012 — “Линкольн”, ЕАА, арежиссиор Стивен Спилберг. Линкольн ироль наигӡоит Даниел Деи-Лиуис.
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Беделл, Грейс|Беделл, Греис]]
* [[О, капитан! Мой капитан!|О, акаԥдан! Скаԥдан!]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Notelist}}
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{книга|автор=[[Ланге, Макс|Макс Ланге]]|заглавие=Авраам Линкольн и великая борьба между Северными и Южными американскими штатами в продолжение 1861-1865 годов|язык=ru|место=СПб.|издательство=Куколь-Яспольского|год=1867|страниц=474|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8467-lange-m-avraam-linkoln-i-velikaya-borba-mezhdu-severnymi-i-yuzhnymi-amerikanskimi-shtatami-v-prodolzhenie-1861-1865-godov-spb-1867#page/1/mode/grid/zoom/1|тираж=|ref=}}
* {{книга|автор=Р. Ф. Иванов|заглавие=Авраам Линкольн и Гражданская война в США|язык=ru|место=М.|издательство=Эксмо|год=2004|страниц=448|isbn=5-699-04561-9|тираж=3100|ref=Р. Ф. Иванов}}
* {{книга|автор=David Herbert Donald|заглавие=Lincoln|язык=en|издательство=[[Simon & Schuster]]|год=1996|isbn=978-0-684-82535-9|ref=Donald}}
* {{книга|автор=Brian Lamb, Susan Swain|заглавие=Abraham Lincoln: Great American Historians on Our Sixteenth President|язык=en|издательство=PublicAffairs|год=2008|isbn=978-1-58648-676-1|ref=Lamb}}
* {{книга|автор=Edward Pessen|заглавие=The Log Cabin Myth: The Social Backgrounds of American Presidents|ссылка=https://archive.org/details/logcabinmythsoci0000pess|язык=en|издательство=Yale University Press|год=1984|isbn=0-300-03166-1|ref=Pessen}}
* {{книга |ref=Sandburg |заглавие=Abraham Lincoln: The Prairie Years |язык=en|год=1926 |издательство=[[Harcourt (издательство)|Harcourt, Brace & Company]]|автор=Sandburg, Carl. }}
** {{книга|автор=Карл Сэндберг | ответственный=перевод Б. Грибанова и Л. Шеффера |заглавие=Линкольн |язык=ru|место=М. |издательство=Молодая гвардия |год=1961 |том=17 |серия=[[Жизнь замечательных людей]] |страниц=704 |тираж=90000 |ref=Карл Сэндберг}}
* {{книга|автор=Ronald C. White|заглавие=A. Lincoln: A Biography|ссылка=https://archive.org/details/isbn_9781400064991|язык=en|издательство=Random House, Inc|год=2009|isbn=978-1-4000-6499-1|ref=White}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Линкольн, Авраам|[[Водовозов, Василий Васильевич|Водовозов В. В.]]}}
* ''Д. И. Олейников.'' Авраам Линкольн. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2016. — ([[Жизнь замечательных людей]]).
* {{книга|автор= Morse, John Torrey|заглавие=Abraham Lincoln Vol.I|ссылка=https://archive.org/details/abrahamlincolnv1mors/page/n11/mode/2up|место=Cambridge, Mass.|издательство=Printed at the Riverside Press|год=1893|allpages=656|isbn=|ref=Morse1}}
* {{книга|автор= Morse, John Torrey|заглавие=Abraham Lincoln Vol.II|ссылка=https://archive.org/details/abrahamlincoln02mors_1/page/n5/mode/2up|место=Cambridge, Mass.|издательство=Printed at the Riverside Press|год=1893|allpages=392|isbn=|ref=Morse2}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:XIX ашәышықәсазтәи ЕАА аполитикцәа]]
{{DEFAULTSORT:Линкольн Авраам}}
[[Акатегориа:ЕАА апрезидентцәа]]
[[Акатегориа:ЕАА Аграждантә еибашьра]]
[[Акатегориа:ЕАА Ареспубликатә партиа алахәылацәа]]
[[Акатегориа:Иллиноис аштат аҟынтәи ахаҭарнакцәа Рпалата алахәылацәа]]
[[Акатегориа:ЕАА аболиционистцәа]]
[[Акатегориа:Авигцәа рпартиа (ЕАА)]]
[[Акатегориа:ЕАА адукатцәа]]
[[Акатегориа:ЕАА азиндырҩцәа]]
[[Акатегориа:Амҿыԥҟаҩцәа]]
[[Акатегориа:Авраам Линкольн| ]]
[[Акатегориа:Иллиноис Ахаҭарнакцәа Рпалата алахәылацәа]]
[[Акатегориа:Ишьыз ЕАА апрезидентцәа]]
gwxwirst5okaedaz3cdwm8ut2gymqpb
169407
169403
2026-07-13T15:17:13Z
Fraxinus.cs
8381
+ 4 категориақәа; ± 7 категориақәа [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
169407
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Линкольн|Линкольн (ажәла)}}
{{Акарточка аполитик
| имя = Авраам Линкольн
| оригинал имени = {{lang-en|Abraham Lincoln}}
| изображение = Abraham Lincoln O-77 matte collodion print.jpg
| описание изображения = Авраам Линкольн 1863 шықәсазы. [[Гарднер, Александр|Александр Гарднер]] ифотосахьа.
| ширина = 270px
| должность = [[Президент США|ЕАА рыпрезидент]]
| порядок = 16
| флаг = US presidential seal 1850.png
| флаг2 = Flag of the United States (1863–1865).svg
| периодначало = Хәажәкырамза 4, 1861
| периодконец = мшаԥымза 15, 1865
| предшественник = [[Бьюкенен, Джеймс|Џьеимс Биукенен]]
| преемник = [[Джонсон, Эндрю|Ендриу Џьонсон]]
| вице-президент = [[Гэмлин, Ганнибал|Ганнибал Гемлин]] <small>(1865 шықәсанӡа)</small> [[Джонсон, Эндрю|Ендриу Џьонсон]] <small>(1865)</small>
| должность_2 = [[7-й избирательный округ Иллинойса|Иллиноис 7-тәи алхратә округ]] аҟынтәи [[Палата представителей США|Ахаҭарнакцәа Рпалата]] алахәыла
| флаг_2 = Seal of the United States House of Representatives.svg
| флаг2_2 = US flag 29 stars.svg
| периодначало_2 = Хәажәкырамза 4, 1847
| периодконец_2 = Хәажәкырамза 3, 1849
| предшественник_2 = [[Генри, Джон|Джон Генри]]
| преемник_2 = [[Харрис, Томас Лангрелл|Томас Харрис]]
| должность_3 = [[Сангамон (округ)|Сангамонтәи аокруг]] аҟынтәи [[Палата представителей Иллинойса|Иллиноис Ахаҭарнакцәа Рпалата]] алахәыла
| флаг_3 = Seal of Illinois.svg
| флаг2_3 = US flag 29 stars.svg
| периодначало_3 = ԥхынҷкәынмза 1, 1834
| периодконец_3 = ԥхынҷкәынмза 4, 1842
| дата рождения = 12.02.1809
| место рождения = [[Ходженвилл|Хоџьенвилл]], [[Ла-Ру (округ)|Лару]], [[США]] [[Кентукки]]
| дата смерти = 15.04.1865
| место смерти = {{МС|Вашингтон}}, [[Округ Колумбия|Колумбиа аокруг]], [[США]]
| образование = ахааӡара
| профессия = [[адвокат|адукат]]
| деятельность = {{юрист|Еиду Америкатәи аштатқәа|Ажәабатәи ашәышықәса}}, {{политик2|Еиду Америкатәи аштатқәа|Ажәабатәи ашәышықәса}}
| партия = * [[Партия вигов (США)|Авигцәа]] <small>(1835—1856)</small>
* [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә партиа]] <small>(1856—1865)</small>
* [[Национальный союз (США)|Амилаҭтә еидгыла]] <small>(1864—1865)</small>
| супруга = [[Линкольн, Мэри Тодд|Мери Тодд Линкольн]]
| дети = ''аԥацәа:'' [[Линкольн, Эдвард Бейкер|Едвард]], [[Линкольн, Томас|Томас]], [[Линкольн, Роберт Тодд|Роберт Тодд]], [[Линкольн, Уильям|Уилиам]]
| вероисповедание = [[религиозный скептицизм|Адинтә скептицизм]]{{efn|Даниз д[[баптист]]ын, шәахә. Авраам Линкольн идинтә хәаԥшышьақәа}}
| автограф = Abraham Lincoln 1862 signature.svg
| викитека = Авраам Линкольн
| годы службы = [[1832|1832]] <хәыҷы>(мшаԥымза—ԥхынгәымза)</хәыҷы>
| принадлежность = {{Флагификация|Еиду Америкатәи аштатқәа|1822}}
| звание = [[Файл:Union army cpt rank insignia.jpg|55px]] [[Капитан (воинское звание)#В США|Акаԥдан]]
| род войск = [[Милиция штата Иллинойс]]
| сражения = [[Война Чёрного Ястреба|Ахьшьыцба Еиқәаҵәа Аибашьра]]
| награды = {{нп5|Почётный гражданин Сан-Марино|Почётный гражданин Сан-Марино|en|List of honorary citizens of San Marino}} (1861)<ref>[https://history.state.gov/countries/san-marino A Guide to the United States' History of Recognition, Diplomatic, and Consular Relations, by Country, since 1776: San Marino]</ref>
}}
'''Авраам Линкольн''' (''Абрахам Линкольн'', англыз бызшәала Abraham Lincoln {{IPA|[ˈeɪbrəhæm ˈlɪŋkən]}}, аурыс традициаҿы иара убас '''Линко́льн'''; '''Аиаша Еиб''' ''(Honest Abe)'' ҳәа хьыӡшьара змоу; [[Жәабранмза 12|жәабранмза 12]], [[1809|1809]] шықәса, [[Ходженвилл|Хоџьенвилл]], [[Кентукки]] — [[Мшаԥымза 15|мшаԥымза 15]], [[1865|1865]] шықәса, [[Вашингтон]]) — [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Америкатәи]] аҳәынҭқарратә, [[Политика|аполитикатә]] усзуҩы, Еиду Америкатәи аштатқәа 16-тәи [[президент США|рыпрезидент]] (1861—1865) иара убас [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә Партиа]] аҟынтәи актәи, америкатәи атәцәа рхы иақәиҭызтәыз, америкатәи ажәлар рмилаҭтә фырхаҵа.<ref>{{Книга |автор=Штудинер М. А. |заглавие=[https://gramota.ru/poisk?query=линкольн%20авраам&mode=slovari&dicts%5B%5D=47 Словарь трудностей русского языка для работников СМИ. Ударение, произношение, грамматические формы] |год=2017 |язык=ru |место=М. |издательство=«Словари XXI века» |страниц=592 |isbn=978-5-9909262-6-4}}</ref><ref>{{БРЭ|статья=ЛИ́НКОЛЬН|автор=Исэров А. А.|год=2020|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2146446|архив=https://web.archive.org/web/20230103213722/https://bigenc.ru/world_history/text/2146446|архив дата=2023-01-03}}</ref>
Уи изҳаит анхаҩы ӷар иҭаацәараҿы. Данхәыҷыз инаркны аџьабаа даҵагылан. Иҭаацәа рматериалтә ҭагылазаашьа ахьуадаҩыз иахҟьаны, ашколахь шықәсык акәын дахьныцәоз, аха аԥхьареи аҩреи рҵара илшеит, ашәҟәқәа бзиа ибеит. Ианизҳа, аӡәгьы дихьыԥшымкәа анхара далагеит, аҵара иҵеит, аԥышәарақәа ҭины адукаттә усуразы азин иоуит. [[Иллинойс|Иллиноис]] аиндееццәа рыҵысра аан уи архәҭа далалеит, насгьы [[капитан (воинское звание)|капитанс]] далхын, аха аибашьратә еидысларақәа дрылахәымызт. Иара убас Иллиноис [[Парламент|Азакәанԥҵаратә Еизара]] далан, ЕАА аконгресс [[Палата представителей США|Ахаҭарнакцәа Рпалата]] далахәын, уаҟа [[Американо-мексиканская война|Мексика-Америкатәи аибашьра]] даҿагылан. 1858 шықәсазы ЕААА [[Сенат США|Асенаторхарахь]] кандидатс дҟалеит, аха алхрақәа рҿы даҵахеит.
Атәра аҵакырадгьыл ҿыцқәа рахь аларҵәара аҿагылаҩ иаҳасабала, уи [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә Партиа]] аԥҵара аԥшьгаҩцәа дыруаӡәкхеит, насгьы иара ахьӡала [[Президент США|апрезидентрахь]] дықәыргылан, [[Президентские выборы в США (1860)|1860 шықәсазы алхрақәа]] рҿы аиааирагьы игеит. Иара иалхра дыргак иаҩызахеит аладатәи аштатқәа раҟәыҭхареи [[Конфедеративные Штаты Америки|Аконфедерациа]] ацәырҵреи рзы. [[Инаугурация президента США|Иинаугурациатә]] ажәахә аҿы уи атәыла аидкыларазы ааԥхьара ҟеиҵеит, аха аиҿагылара аграждантә еибашьрахь аиасра аԥхьырҟәҟәаара илымшеит.
Линкольн хаҭала напхгара азиуан 1861—1865 шықәсқәа рзы [[Гражданская война в США|Аграждантә еибашьраан]] Аконфедерациа аиааира иацхрааз арратә усқәа. Иара иҳәынҭқарратә усура иабзоураны анагӡаратә мчра рӷәӷәахеит, насгьы ЕАА рҟны атәра мап ацәкхеит.<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 243.</ref> Линкольн иҿагылаҩцәа ԥыҭҩык аҳәынҭқарратә напхгара иалаирхәит, насгьы урҭ еицырзеиԥшу ахықәкы анагӡаразы аусура радыԥхьалара илшеит. Аҳәынҭқарра Ахада аибашьра цонаҵы [[Британиаду|Британиа Ду]]и егьырҭ Европатәи атәылақәеи рҽалагалара анкылара илшеит. Иара ипрезидентра аамҭазы, [[Первая трансконтинентальная железная дорога США|аконтинентқәа рыбжьаратәи аихамҩа]] дыргылеит, аграртә зҵаара зыӡбаз [[Гомстед-акт]] рыдыркылеит.<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 289.</ref> Линкольн иналукааша цәажәаҩын, иажәахәқәа аҩадауаа ргәы шьҭырхуан, иахьа уажәраанӡагьы иҷыдоу ҭынханы иҟоуп. 1864 шықәсазы [[Президентские выборы в США (1864)|аҩынтәраан]] далхын. 1865 шықәсазы [[Гражданская война в США|Аграждантә еибашьра]] анынҵәа, иара амилаҭтә еиқәшаҳаҭреи ашьоура мап ацәкреи ирыдҳәалоу абжьаратәи [[Реконструкция Юга|Аиҭашьақәыргыларазы]] аплан ҟеиҵеит. 1865 шықәса мшаԥымза 14 рзы Линкольн [[Убийство Авраама Линкольна|атеатр аҿы ӷәӷәала дырхәит]], адырҩаҽны иԥсҭазаара далҵит, ари ЕАА аҭоурых аҟны апрезидент ишьра иадҳәалаз раԥхьатәи хҭысхеит. Еицырзеиԥшу агәаанагареи ауаажәларратә ҭҵаарақәеи ишырҳәо ала, уи Америка иреиӷьу, насгьы зегь раасҭа бзиа ирбо апрезидентцәа дыруаӡәкуп уажәраанӡагьы, иара аҳәынҭқарра ахадас даныҟаз акритика ӷәӷәа шизыҟарҵозгьы.<ref name="book1">[[Карнеги, Дейл|Дейл Карнеги]]. т. 1, стр. 230, из-во «Новый Мир», М., 1983.</ref><ref name="amstd.spb.ru">{{Книга|автор=Бурова И. И., Силинский С. В.|заглавие=Соединенные Штаты Америки|ссылка=http://knigosite.org/library/read/62843|язык=ru|место=СПб.|издательство=Лениздат|год=2002|страниц=399|isbn=5-289-02004-7|archive-date=2018-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727054542/http://knigosite.org/library/read/62843}}</ref><ref>{{Cite news|title=Американцы определили наилучшего президента США (Величайшим президентом за всю историю США их жители считают Авраама Линкольна, который уничтожил рабовладение и победил в Гражданской войне)|url=https://for-ua.com/world/2007/02/20/215844.html|lang=ru|work=for-ua.com|accessdate=2018-07-26|archive-date=2018-07-27|archive-url = https://web.archive.org/web/20180727024346/http://for-ua.com/world/2007/02/20/215844.html}}</ref>
Зегьраасҭа еицырдыруа Америка [[Список президентов США|апрезидентцәа]] дыруаӡәкуп. Уажәы Америкатәи [[Пять долларов США (банкнота)|хә-долларк абанкнотаҿы]] дануп.
== Ахәыҷра ==
Линкольн диит жәабранмза 12, 1809 шықәсазы Томас Линкольни Ненси Хенкси рҭаацәараҿы, урҭ нхон [[Гардин (Кентукки)|Гардин Каунти]], [[Кентукки]] аштат аҟны.[[Место рождения Линкольна (парк)|на ферме Синкинг-Спринг]] Иаб иганахьала иабду Авраам, ԥыҭрак ашьҭахь арԥыс зыхьӡала ахьӡ иҭаз, иҭаацәа [[Вирджиния|Вирџьиниантәи]] [[Кентукки|Кентуккиҟа]] иааигеит, уаҟа 1786 шықәсазы аиндееццәа рқәылараан дыршьит.<ref>Donald, 1996, ад. 20—22.</ref><ref>Pessen, 1984, ад. 24—25.</ref> Линкольн иан, Ненси, мраҭашәаратәи Вирџьиниа диит. Лара лан длыцны Кентуккиҟа нхара диасит, уа Кентукки аштат аҟны ҳаҭыр зқәыз, амал змаз Томас Линкольн диабадырит.<ref>White, 2009, ад. 12—13.</ref> Авраам даниз аамҭазы, Томас 500 гектар рҟынӡа зҵазкуаз ҩ-фермак иман, ақалақь аҿы еиуеиԥшым ахыбрақәа, насгьы ирацәаны арахәи аҽқәеи иман. Уи араион аҿы зегь реиҳа амал змаз дреиуан.<ref>Donald, 1996, ад. 22—24.</ref><ref>Pessen, 1984, ад. 24—25.</ref> Аха 1816 шықәсазы Томас идгьылқәа зегьы аусӡбарҭаҿы ицәыӡит, амазара азакәантә гха ахьамаз иахҟьаны.<ref>Lamb, 2008, ад. 189.</ref><ref>Sandburg, 1926, ад. 20.</ref>
Аҭаацәара аҩадаҟа, [[Индиана|Индианаҟа]] ииасуеит, иҭацәыз адгьыл ҿыцқәа напрылакразы.<ref>Sandburg, 1926, ад. 20.</ref> Линкольн ԥыҭрак ашьҭахь иазгәеиҭеит, ари ашьаҿа еиҳарак изыхҟьаз адгьыл иадҳәалоу азакәантә проблемақәа шракәыз, аха хәҭак ала аҩада атәра иадҳәалоу аҭагылазаашьагьы анырра шыҟанаҵаз.<ref>Donald, 1996, ад. 30—33.</ref> Авраам жә-шықәса анихыҵуаз иан дыԥсит, иаҳәшьа еиҳабы Сара иара иааӡаразы аҭакԥхықәра лхахьы илгеит, раб 1819 шықәсазы аԥҳәысеиба Сара Буш Џьонстон дааигаанӡа.<ref>Donald, 1996, ад. 20.</ref>
[[Файл:Abe-Lincoln-Birthplace-2.jpg|мини|Линкольн дахьиз акәымра]]
Раԥхьатәи лхаҵа иҟынтә хҩык ахәыҷқәа змаз анԥса иаарласны Линкольн қәыԥш дизааигәахеит, аҵыхәтәан иара “нана” ҳәагьы леиҳәо далагеит.<ref>Donald, 1996, ад. 26—27.</ref> Авраам жәашықәса ихыҵаанӡа, аҳәааҿы инхоз ауаа рыҩнусқәа бзиа ибаӡомызт. Иҭаацәараҿы, иара убас игәылацәа рҟынтә шьоукгьы аамҭак азы аашьаҩыс дрыԥхьаӡон.<ref>White, 2009, ад. 25,31,47.</ref> Ашьҭахь иара идырҵоз зегьы игәы ацԥыҳәаны анагӡара далагеит. Линкольн қәыԥш адәахьтәи аусқәа ихы рылаирхәуан, насгьы даныҩеидас, еиуеиԥшым аусурақәа рҟны аҟәрышь ирҳауан — аԥошьҭаҿы, амҿыԥҟаҩыс, адгьылшәаҩыс, насгьы аӷбаҟаҵаҩыс.<ref>Donald, 1996, ад. 33.</ref> Еиҳараӡак иара ицааиуаз амҿыԥҟара акәын. Линкольн ашәарыцареи аԥсыӡкреи иҽырцәихьчон, ихатә дунеихәаԥшышьа иахьаҵанамкуаз иахҟьаны. Линкольн иара убасгьы дақәшаҳаҭхеит усҟантәи аамҭазы инормаз аԥа 21 шықәса ихыҵаанӡа аҩны анҭыҵтәи аусура аҟынтәи иоууаз аԥара зегьы иаб иҭара адҵа.<ref>Donald, 1996, ад. 30—33.</ref>
Убри аамҭазы, Линкольн иаб еиҳа-еиҳа дицәтәымхо далагеит, еиҳаракгьы иаб аҵара ахьимамыз иахҟьаны. Авраам аҭаацәараҿы раԥхьаӡа аҩреи аԥхьаӡареи зҵаз иакәхеит, аха иара ихаҭа излаиҳәоз ала, аҭаацәара иахьрыцхраалатәыз азы шықәсык еиҳамкәа ракәын ашколахь дахьныҟәоз. Даныхәыҷыз аахыс иара [[книга|ашәҟәқәа]] дрызҿлымҳахеит, урҭ рахь имаз абзиабара иԥсҭазаара зегьы иалигеит. Ихәыҷраантәи иҩыза Деннис ԥыҭрак ашьҭахь иҩуан:<ref>Donald, 1996, ад. 29—43.</ref>
<blockquote>
“Еибу 12 шықәса анихыҵ ашьҭахь, ахаангьы дсымбацызт ашәҟәы инапы иакымкәа... Уахынла ақьалаҿы, аҟәардә хыршәҭны, алашара иакәаргыланы, аҵкар днықәтәаны аԥхьара далагон. Ари уамашәа иубартә иҟоуп, арԥыс абриаҟара аԥхьара ахьилшоз”<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 15.</ref>
</blockquote>
Линкольн даныхәыҷыз даԥхьахьан [[Абиблиа|Абиблиа]], “[[Робинзон Крузо]]”, “[[Вашингтон, Џьорџь|Џьорџь Вашингтон]] иҭоурых”, [[Эзоп]] иажәабжьқәа. Уи адагьы, игәылацәа асаламшәҟәқәа рыҩраҿы дрыцхраауан, убасала и[[Правописание|граматика]]еи и[[стилистика|стиль]]и еиӷьтәуа. Зны-зынла 30 [[миля|миль]] ныҟәаны аӡбарҭахь дцон, адукатцәа рықәгыларақәа рзыӡыҩразы.<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 15.</ref><ref>Donald, 1996, ад. 29—43.</ref><ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 16.</ref>
== Ақәыԥшра ==
[[Файл:Thomas Hicks - Leopold Grozelier - Presidential Candidate Abraham Lincoln 1860.jpg|200px|слева|мини|Авраам Линкольн иқәыԥшраан]]
1830 шықәсазы Авраам Линкольн иҭаацәа ҩаԥхьа рынхарҭаҭыԥ рыԥсахит. Линкольн, даны[[совершеннолетие|ҩеидас]], ихақәиҭу аԥсҭазаара алагара иӡбоит. Иара аамҭалатәи аусура иԥшаауеит, уи [[Миссисипи (река)|Миссисипи]] аӡиас ала [[Новый Орлеан|Орлеан Ҿыцҟа]] днанагеит, уаҟа Линкольн атәцәа рџьармыкьа даҭааит, иԥсы ҭанаҵгьы атәра ицәымӷны дҟалеит. Дук мырҵыкәа [[Иллинойс|Иллиноис]] аштат Ниу-Сеилем ақыҭаҿы анхара далагеит. Уаҟа зхы иақәиҭыз иаамҭа зегьы аҵареи аҭыԥантәи а[[школа|школ]] арҵаҩы иҟны аҽазыҟаҵареи ирзикуан. Уахынла аԥхьаҟа аҳәынҭқарра иахагылараны иҟаз Линкольн акәиц алашарала ашәҟәқәа дрыԥхьон.<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с стр. 23</ref>
1832 шықәсазы Линкольн Иллиноис [[Парламент|Азакәанԥҵаратә еизара]]хь дықәгылан, аха аиааира илымшаӡеит. Уи ашьҭахь системала аҭҵаарадыррақәа рҵара далагеит. Линкольн аханатә джьиихарц иҭахын, аха а[[мировой судья|дунеитә ӡбаҩы]] даниабадыр ашьҭахь уи азакәандырра иҽазҵәылихит. Убри аамҭазы иҩызеи иареи ахәаахәҭратә дәқьанхәыҷ аҟны аҟәрышь дырҳарц иаҿын, аха русқәа маншәалахомызт. [[Сэндберг, Карл|Сендберг]], еицырдыруа аҳәынҭқарра ахада ибиографиа автор, иҩуеит:
<div style="clear:left"></div>
<blockquote>
"...Линкольн дзыԥхьоз, насгьы гәыхәтәыс имаз инапы алакын. Иҟаиҵашаз ус ҳәа акгьы имамызт, мшынаҟьа ихәыцрақәа дранаханы дтәазар илшон, аӡәгьы диԥырхагахомызт. Адәахьтәи ари имҵысра аҵаҟа хшыҩла аизҳара, ашәра мҩаԥысуан, хәыҷы-хәыҷла, аха еиԥҟьарада."<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с стр. 28-29</ref>
</blockquote>
1832 шықәсазы Иллиноис [[Война Чёрного Ястреба|аиндееццәа ржәыларақәа]] хацыркын, урҭ [[переселение индейцев|рыԥсадгьыл ааныжьны мраҭашәараҟа]], [[Миссисипи (река)|Миссисипи]] аӡиас анырцә ацара рҭахымызт. Линкольн а[[ополчение|рхәҭа]] далалеит, насгьы [[капитан (воинское звание)|капитанс]] далхын, аха аидысларақәа дрылахәымызт. 1833 шықәсазы Линкольн Ниу-Сеилем аԥошьҭа аиҳабыс дҟаҵан. Уи иабзоураны, иара еиҳа зхы иақәиҭыз аамҭа иоуит, аҵара иазикуаз. Амаҵураҭыԥ ҿыц алшара инаҭон аԥошьҭа ишьҭаанӡа аполитикатә газеҭқәа рыԥхьара.
1833 шықәса анҵәамҭаз Линкольн адгьылшәаҩ иҭыԥ иоуит. Ари аусура дақәшаҳаҭханы, бжьымшы рыҩныҵҟа иҽадцаланы Гибсон иҩымҭа “Атопографиатә ус атеориеи апрактикеи”, иара убас Флинт иҩымҭа “Агеометриеи, атригонометриеи атопографиеи” ҭиҵаауан.<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, стр. 30</ref>
Ниу-Сеилем данынхоз ашықәсқәа раан Линкольн лассы-лассы аԥара аԥсахра иқәшәон. Иуалқәа зегьы инагӡаны ршәара шьцыларас иахьимаз азы ауп зегь реиҳа еицырдыруа ихьӡшьарагьы ахьынтәааз — «Аиаша Еиб».
== Аполитик, адукат иаҳасабала икариера алагамҭа ==
1835 шықәсазы (26 шықәса анихыҵуаз) Линкольн [[Иллинойс|Иллиноис]] Аштат Азакәанԥҵаратә еизарахь далхын, уаҟа а[[Партия вигов (США)|вигцәа]] дрылалеит. Линкольн аполитикатә аренахь данцәырҵ, [[Джексон, Эндрю|Эндриу Джексон]] Еиду Америкатәи аштатқәа [[Президент США|рыпрезидентс]] дыҟан. Линкольн аполитикатә усмҩаԥгатәқәа рҿы ажәлар рықәгәыӷра дазыразын, аха афедералтә центр аштатқәа рекономикатә ԥсҭазаара аиҿкаара мап ацәкра политика дақәшаҳаҭмызт. А[[Парламентская сессия|изара ду аилатәара]] ашьҭахь, уаанӡа аасҭа еиҳагьы ӷәӷәала азакәанҭҵаара иҽазикит. Иара ихаҭа аҵара аниҵа ашьҭахь, Линкольн 1836 шықәсазы адвокатцәа рԥышәара дахысит. Уи ашықәс азы, Азакәанԥҵаратә еизараҿы, Линкольн илшеит аштат аҳҭнықалақь [[Вандейлия|Вандеилиа]] аҟынтәи [[Спрингфилд (Иллинойс)|Спрингфилдҟа]] аиагара, 1837 шықәсазы нхара уахь дагьиасит. Уаҟа Уилиам Батлери иареи афирма “Стиуарти Линкольни” аԥырҵеит. Азакәанԥҵаҩ, адукат қәыԥш иаарласны ахьӡ-аԥша ирҳаит ицәажәаратә ҟазареи ицқьареи рыбзоурала. Лассы-лассы аӡбарҭаҿы иихьчоз иӷарыз атәылауаа рахьтә аԥара идикыломызт; аусеилыргараҿы ауааԥсыра ацхыраара рыҭаразы аштат ахи-аҵыхәеи еимидон. 1837 шықәсазы а[[аболиционизм|болиционисттә]] газеҭ аҭыжьҩы даныршь ашьҭахь, Линкольн Спрингфилд ақалақь аҿы иҟаз Аҿар рлицеи аҿы раԥхьаӡа акәны апринциптә ажәахә ҟаиҵеит, а[[демократия|демократиа]], а[[конституция|конституциа]], [[Отцы-основатели США|ашьаҭаркҩцәа]] рҭынха рыхә азгәаҭо.
== Аҭаацәара ==
[[Файл:The Lincoln Family, Currier & Ives.jpg|мини|Линкольн иҭаацәара. 1860-тәи ашықәсқәа рзтәи а[[Эстамп|кьыԥхьымҭа]]]]
[[Файл:Mary Todd Lincoln 1846-1847 restored cropped.png|180px|мини|слева|Мери Тодд, Авраам Линкольн иԥҳәыс.]]
1840 шықәсазы Линкольн длабадырит [[Кентукки]] инхоз аҭыԥҳа [[Линкольн, Мэри Тодд|Мери Тодд]] (англыз бызшәала: Mary Todd, 1818—1882) насгьы абҵарамза 4, 1842 шықәсазы урҭ еибагеит. Мери ԥшьҩык аԥацәа лхылҵит, хҩык урҭ рахьтә ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит:<ref>{{книга
| автор = White Jr., Ronald C.
| заглавие = A. Lincoln: A Biography
| ссылка = https://books.google.ru/books?id=6kf6Kzz4otYC&printsec=frontcover&hl=ru
| язык = en
| место = New York
| издательство = Random House, Inc.
| год = 2009
| страниц = 181
| isbn = 978-1-4000-6499-1
}}</ref>
# [[Линкольн, Роберт Тодд|Роберт Тодд Линкольн]] (1843—1926). Линкольн иԥеиҳабы. Америкатәи азиндырҩы, аибашьратә министр. Иара ԥҳәысс диман Мери Харлан Линкольн, уи хҩык ахәыҷқәа лхылҵит.
# Едвард Линкольн диит хәажәкырамза 10, 1846 шықәсазы, иԥсҭазаара далҵит жәабранмза 1, 1850 шықәсазы, Спрингфилд.
# [[Линкольн, Уильям|Уилиам Линкольн]] диит ԥхынҷкәынмза 21, 1850 шықәсазы, иԥсҭазаара далҵит жәабранмза 20, 1862 шықәсазы, [[Вашингтон]], иаб аҳәынҭқарра ахадас даныҟаз аамҭазы.
# [[Линкольн, Томас|Томас Линкольн]] диит мшаԥымза 4, 1853 шықәсазы, иԥсҭазаара далҵит ԥхынгәымза 16, 1871 шықәсазы, [[Чикаго]].<ref name="young">Cathy Young «Co-opting Lincoln’s sexuality» Boston Globe Jan 31, 2005</ref><ref>[http://www.powells.com/review/2003_12_15.html A Review by Gregory M. Lamb at www.powells.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108093149/http://www.powells.com/review/2003_12_15.html |date=2007-01-08 }} of «We Are Lincoln Men»: Abraham Lincoln and His Friends D. H. Donald</ref><ref name="R.Brookhiser">Richard Brookhiser [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F05E5D61439F93AA35752C0A9639C8B63 Was Lincoln Gay?] {{Wayback|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F05E5D61439F93AA35752C0A9639C8B63 |date=20170818175307 }} New York Times Jan 9, 2005</ref><ref>Michael Burlingame ''Afterword: The Intimate World of Abraham Lincoln'' pg 226—238 Free Press 2005 ISBN 0-7432-6639-0</ref>
== Апрезидентра аҟынӡа аполитикатә мҩа ==
[[Файл:Abraham Lincoln O-3 by Joslin, 1857.png|мини|Авраам Линкольн 1857 шықәсазы]]
[[Файл:Alexander Gardner (American, born Scotland - (Abraham Lincoln and His Second Son Thomas (Tad)) - Google Art Project.jpg|мини|Авраам Линкольни иԥа Томаси, 1865 шықәса]]
1846 шықәсазы Линкольн Аконгресс [[Палата представителей США|ахаҭарнакцәа Рпалатахь]] далхын (1847–1849) а[[Партия вигов (США)|вигцәа рпартиа]] далахәыланы. [[Вашингтон]], уи ҷыдала анырра имамкәа, активла даҿагылон Аҳәынҭқарра ахада [[Полк, Джеймс Нокс|Полк]] [[американо-мексиканская война|америка-мексикатәи аибашьраҿы]] иҟаиҵоз, Еиду Америкатәи аштатқәа рганахьала иҵаҵӷәыдоу ацәгьоура ҳәа иԥхьаӡаны. Ус шакәызгьы, Линкольн ибжьы иҭиуан [[Конгресс США|Аконгресс]] аҟынтәи арразы аԥара азоужьразы, згәабзиара уашәшәыроу аруаа, зхацәа ҭахаз аҳәса аматериалтә цхыраара рыҭаразы, иара убасгьы аҳәса а[[избирательное право|бжьыҭаратә зинқәа]] рыҭара дадгылеит. Линкольн аболиционистцәа дрыдгылан, атәра даҿагылаҩын, аха иаахҵәаны аус аӡбара иҟазшьамызт, насгьы атәцәа хәыҷы-хәыҷла ахақәиҭра рыҭара дазықәԥон, избан акәзар иара Аидгыла аизакра рхақәиҭра аасҭа еиҳа иҳаракны иргылон.<ref name="amstd.spb.ru"/>
Америка-мексикатәи аибашьра аҿагылара Линкольн иштат гәакьаҿы ихьӡ бжьнахит, убри аҟнытә иара иӡбеит ахаҭарнакцәа Рпалатахь даҽазнык ахықәыргылара мап ацәкра. 1849 шықәсазы Линкольн усҟантәи [[Орегон]]тәи аҵакыра амаӡаныҟәгаҩыс дшыҟаҵаз адырра ирҭеит. Уи идикылазҭгьы, еизҳазыӷьоз Иллиноис аҿы икариера ахыркәшара аанагон, убри аҟынтә иара уи амаҵура мап ацәикит. Линкольн аполитикатә усура дацәхьаҵын, анаҩстәи ашықәсқәа рзы азакәандырратә ус инапы алакын, аштат аҿы аԥхьагылара змаз адукатцәа дыруаӡәкхеит, насгьы аихамҩа “[[Центральная железная дорога Иллинойса|Иллиноис-Сентрал]]” азакәантә [[юрисконсульт|бжьгаҩыс]] дыҟан. 23 шықәсатәи изинҭҵааратә усура иалагӡаны Линкольн 5 100 уск дрылахәын (иҭаҩым аусқәа аламҵакәа), насгьы 400-нтә еиҳаны аштат Иреиҳаӡоу аӡбарҭа аҿаԥхьа дықәгылахьан.<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, с.83</ref><ref>Данные взяты из статьи об Аврааме Линкольне в англоязычной википедии.</ref>
1856 шықәсазы, иаргьы, ԥыхьатәи авигцәа реиԥш, 1854 шықәсазы иаԥҵаз атәра иаҿагылоз [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә партиа]] далалеит, 1858 шықәсазы ЕАА [[Сенат США|асенат]] аҿы аҭыԥ аанкыларазы кандидатс дҟаҵан. Алхрақәа рҿы иҿагылаҩыс дыҟан а[[Демократическая партия США|демократ]] [[Дуглас, Стивен|Стивен Дуглас]]. [[Дебаты Линкольна и Дугласа|Линкольни Дугласи реицәажәара]], а[[рабовладение|тәра]] азҵаара иахьалацәажәоз, зегьы еицырдыруа иҟалеит (шьоукы урҭ адебатқәа «агигант хәыҷи» (С. Дуглас) «аԥынҵамрыцқьа дуи» (А. Линкольн) реимак ҳәа иашьҭан). Линкольн даболиционистымызт, аха аморалтә ҵаҵӷәқәа рыла атәра даҿагылон. Иара атәра Аҩадатәи [[экстенсивное земледелие|ааглыхратә]] економикаҿы ихымԥадатәиу цәгьарак еиԥш иԥхьаӡон. Дуглас иаргументқәа рҿагылара иҽазышәо, заҿагылаҩ а[[радикализм|радикализм]] ихаразҵоз, Линкольн агәра ииргон анегрцәа аполитикатәи аграждантәи зинқәа рыҭара, иара убас арасақәа рыбжьара аҭаацәараԥҵара ақәшаҳаҭхара дшазхиам, избан акәзар, иара игәаанагарала, ашкәакәеи аиқәаҵәеи арасақәа рыбжьара иҟоу ацәеижьтә еиԥшымзаареи, аԥхьатәи ахадареи урҭ ахаангьы алшара рнаҭом “асоциалтәи аполитикатәи еиҟарара аҭагылазаашьаҿы аицыҟазаара”. Атәра азҵаара, иара игәаанагарала, хазы игоу аштатқәа рымчра иаҵанакуан, афедералтә ҳәынҭқарра аконституциатә зин амамызт ари апроблема аҽалагаларазы. Уи аамҭазы, Линкольн ӷәӷәала даҿагылон атәра аҵакырадгьыл ҿыцқәа рахь аларҵәара, уи атәра ашьаҭақәа ҵнашәаауан, избан акәзар уи аԥсабара ахьыҭбааз иахҟьаны Мраҭашәаратәи адгьылқәа рахь аҽырҭбаара аҭахын. Стивен Дуглас алхрақәа рҿы аиааира игеит, аха Линкольн атәра иаҿагылоз иажәахә “Аҩны еиҟәшоу”, атәыла “атәрабжа, мамзаргьы ахақәиҭрабжа” аҭагылазаашьаҿы аҟазаара шалымшо ахьышьақәирӷәӷәо, ЕАА рҟны инарҭбааны ирылаҵәеит, уи автор атәра иаҿагылоу ақәԥаҩ ҳәа ахьӡ изаԥнаҵеит.<ref>{{Cite web |url=http://www.classic-literature.co.uk/american-authors/19th-century/abraham-lincoln/the-writings-of-abraham-lincoln-04/ |title=Abraham Lincoln — The Writings of Abraham Lincoln V04 |lang=en|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2014-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140909074649/http://www.classic-literature.co.uk/american-authors/19th-century/abraham-lincoln/the-writings-of-abraham-lincoln-04/}}</ref>
1859 шықәса жьҭаарамзазы, аболиционист [[Браун, Джон (аболиционист)|Джон Браун]] ирхәҭа [[Рейд Джона Брауна на Харперс-Ферри|ақалақь Харперс-Ферри иақәлан]] уи аџьаԥҳаны рнапахьы иааргеит, аҩадаҟа атәцәа ржәылара ахацыркра иақәгәыӷны. Архәҭа аштат ар иаанкыланы иҭадырхеит. Линкольн Браун иҟаиҵаз дақәыӡбеит, атәра азҵаара мчыла аӡбаразы аҽазышәара ҳәа.
== Аҳәынҭқарра Ахада иалхреи аинаугурациеи ==
=== Алхрақәа ===
[[Файл:Lincoln O-17 by Brady, 1860.png|слева|мини|Апрезидентрахь акандидат Авраам Линкольн, 1860 шықәса.]]
{{main|ЕАА рҟны Ахада иалхрақәа (1860)}}
Атәра азҵаараҿы ибжьаратәыз игәаанагара иабзоураны Линкольн [[Президентские выборы в США (1860)|1860 шықәсазы алхрақәа]] раан [[Республиканская партия США|Ареспубликатә партиа]] а[[компромисс|компромисстә]] кандидатк иаҳасабала далххеит. Аладатәи аштатқәа ареспубликанеццәа аиааира ргар, Аидгыла ишалҵуа рҳәахьан. Аҩ-партиак, адемократиатәи ареспубликантәии, акандидатцәа рхаҿала иаадырԥшуаз аилкаарақәа рзы аиҿагылара рыбжьан. Америкауаа Линкольн ихаҭара аџьабаа ду, аиашара, ауаажәларра [[социальная мобильность|рзааигәара]] иадырҳәалон. Ажәлар ирылҵыз, иара «зхала зхы аԥызҵаз» уаҩын. Абҵарамза 6, 1860 шықәсазы, раԥхьаӡакәны ауааԥсыра 80% иреиҳаны алхрақәа ирылахәхеит. Линкольн, ҩыџьа акандидатцәа ықәзыргылаз [[Демократическая партия США|Адемократиатә партиа]] аиҟәшара абзоурала, алхрақәа рҿы иҿагылацәа драԥысны Еиду Америкатәи аштатқәа рхрдрс дҟалеит, насгьы ипартиа ҿыц аҟынтәи иара раԥхьаӡатәи президентхеит. Линкольн алхрақәа рҿы аиааира игеит еиҳарак Аҩадатәи аштатқәа ирҭаз адгылара абзоурала. Аладатәи жә-штатк рҿы Линкольн ихьӡ зынӡагьы абжьыҭиратә биуллетенқәа рҟны иарбамызт, насгьы 996 округқәа рҟынтә 2 заҵәык арҟны ауп аиаааира агара ахьилшаз.
=== Аидгыла аихшареи Линколин иинаугурациеи ===
Линкольн атәра аларҵәара даҿагылаҩын, алхрақәа рҿы иигаз аиааира америкатәи ажәлар еиҳагьы еиҟәнашеит. Иара [[инаугурация|инаугурациа]] ҟалаанӡагьы, 7 штатк, [[Южная Каролина|Аладатәи Каролина]] аԥшьгарала, Еиду Америкатәи аштатқәа реилазаара ишалҵуа атәы рҳәеит ([[Южная Каролина|Аладатәи Каролина]], [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]], [[Флорида]], [[Алабама (штат)|Алабама]], [[Джорджия|Џьорџьиа]], [[Луизиана]], [[Техас]]). Хыхьтәи Аҩада ([[Виргиния|Вирџьиниа]], [[Северная Каролина|Аҩадатәи Каролина]], [[Теннеси|Теннесси]], [[Арканзас]], иара убас [[Кентукки]]и [[Миссури (штат)|Миссури]]и рыхәҭақәак) раԥхьаӡа аҽаҟәыҭхаразы ааԥхьара мап ацәыркит, аха дук хара имгакәа аҿагылара иацлеит. Макьана знапынҵақәа назыгӡоз Аҳәынҭқарра ахада [[Бьюкенен, Джеймс|Џьеимс Биукенен]]и ҿыц иалхыз ахада Линкольни ахы ақәиҭтәра а[[сецессия|зхаҵара]] мап ацәыркит. 1861 шықәса жәабранмзазы, [[Монтгомери (Алабама)|Монтгомери]] ([[Алабама]]) имҩаԥ аконституциатә конгресс Америка [[Конфедеративные Штаты Америки|Аконфедерациатә Штатқәа]] раԥҵара рыланаҳәеит, насгьы [[Дэвис, Джефферсон|Џьефферсон Девис]] президентс далнахит, уи амзазы аҭоуба здызкылаз. [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмонд]] аҳәынҭқарра иаҳҭнықалақьны иҟалеит.
Линкольн [[Балтимор]] ишьра зҭахыз дрыцәцеит, насгьы [[Вашингтон]]ҟа днеит жәабранмза 23, 1861 шықәсазы иҷыдоу адәыӷбала. Хәажәкырамза 4 рзы и[[Инаугурация Авраама Линкольна (1861)|инаугурациа]] аан аҳҭнықалақь аҭышәынтәалара еиқәзыршәоз аруаа рыла иҭәын. Иажәахә аҿы Линкольн иҳәеит:
<blockquote>
Сара агәра згоит, адунеизегьтәи азакәани Аконституциеи рганахьала, арҭ аштатқәа реидгылара наӡаӡатәиуп ҳәа. Анаӡаӡара, еилыкка иҳәамзаргьы, аҳәынҭқарратә напхгараҭара аформақәа зегьы рзы Ихадоу Азакәан аҿы иануп. Ҳәарада, иаҳҳәар ҳалшоит, иарбан напхгараҭаратә системазаалак ахаангьы Ихадоу Азакәан аҿы иара аҟазаара аанкыларазы аԥҟара амамызт ҳәа...
Даҽазныкгьы, Еиду Аштатқәа ажәа ииашоу аҵакы ала анапхгараҭаратә система акәымзар, аха аиқәшаҳаҭра мацарала ишьақәгылаз аштатқәа реилазаара акәзар, усҟан иалшоумашь уи анаԥҵаз аамҭазы иҟаз аганқәа раасҭа зхыԥхьаӡара маҷу аганқәа рыла ҭынч мҩала иаԥыхзар? Аилаӡара иалоу ганкы уи еиланагар алшоит, даҽакала иуҳәозар, иԥнажәар, аха закәанла уи аԥыхразы зегьы рақәшаҳаҭра аҭахӡами?
Абарҭ азеиԥш принципқәа ҳрықәныҟәаны, ҳара ҳазааиуеит закәантә хшыҩзышьҭрала Аидгыла шнаӡаӡатәу агәаанагара, уи шьақәнарӷәӷәоит Аидгыла аҭоурых ахаҭагьы.
... Ус анакәха, иарбан штатзаалакгьы Аидгыла хатәгәаԥхарала алҵра азин шамам, уи азы ирыдыркыло аӡбарақәеи аусԥҟақәеи азакәантә мчы шрымам, насгьы иарбанзаалак аштат аҟны (мамзаргьы аштатқәа) Еиду Аштатқәа Рнапхгара иаҿагыло ақәымчратә усқәа ақәгыларатә ма ареволиуциатә ҟазшьа аархәоит.<ref>{{Cite web |url=http://www.grinchevskiy.ru/19/a-l-pervaya-inauguracionnaya-rech.php |title=Первая инаугурационная речь Линкольна на сайте «История США в документах» |lang=ru|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2007-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070706231353/http://www.grinchevskiy.ru/19/a-l-pervaya-inauguracionnaya-rech.php}}</ref>
</blockquote>
Иажәахә аҿы Линкольн иара убас иҳәеит «атәра ахьыҟоу аштатқәа рҿы атәра аиҿкаара аусура ишиашоу мамзаргьы днавс-аавсны аҽалагалара игәы ишҭам»: «Сгәы иаанагоит уи аҟаҵаразы азакәантә зин сымам, насгьы уи аҟаҵара сҭахым». Линкольн ааԥхьара ҟеиҵон аиҿагылара ҭынч мҩала аӡбаразы, насгьы Еиду Аштатқәа ракзаара аиҭашьақәыргыларазы. Аха алҵра хыркәшахахьан, насгьы [[Конфедеративные Штаты Америки|Аконфедерациа]] арратә усмҩаԥгатәқәа рҽазыҟаҵара иаҿын. ЕАА [[Конгресс США|Аконгресс]] аҿы аладатәи аштатқәа рхаҭарнакцәа реиҳараҩӡак уи ааныжьны Аҩадатәи аганахь ииасит, Америка [[Конгресс Конфедеративных Штатов Америки|Аконфедерациатә Штатқәа ральтернативатә Конгресс]] шьақәыргыланы.
Имаҵура данахагыла ашьҭахь, Линкольн аҭыԥқәа ршаразы а[[протекционизм|проктекционисттә]] система ихы иаирхәеит. 1861 шықәса ааԥынразы, адемократцәа рнапхгара аҵаҟа иҟаз аҭыԥқәа рҟынтәи 80% ареспубликанцәа иааныркылахьан. Аҳәынҭқарра ахадара Линкольн иҿагылаҩцәагьы алаирхәит: Америка [[Государственный секретарь США|Аҳәынҭқарратә маӡаныҟәгаҩ]] иҭыԥ [[Сьюард, Уильям Генри|Уилиам Сиуард]] иҭан, а[[министр юстиции США|иустициақәа рминистр]] — [[Бейтс, Эдвард|Едвард Беитс]], а[[Министр финансов США|финансқәа рминистр]] — [[Чейз, Салмон|Салмон Чеиз]].
== ЕАА аграждантә еибашьра ==
{{Main|ЕАА аграждантә еибашьра|Авраам Линкольн ипрезидентра}}
=== Аибашьра алагамҭа (1861-1862) ===
Аибашьра иалагеит мшаԥымза 12, 1861 шықәсазы [[Чарлстон (бухта)|Чарлстонтәи асқьалаҿы]] иҟоу афорт [[Форт-Самтер|Самтер]] аладаа рақәларала, 34-сааҭ аиҿахысрақәа рышьҭахь рнапахьы иааргаз. Уи аҭакс, Линкольн аладатәи аштатқәа абџьаршьҭыхратә ҭагылазаашьа рымоуп ҳәа рылеиҳәеит, [[Конфедеративные штаты Америки|Аконфедерациа]] амшын аганахьала аблокада азуразы адҵа ҟаиҵеит, [[75 000 добровольцев Линкольна|75 000 ҩык хатәгәаԥхарала аррахь дрыԥхьан]], анаҩс аррахь [[воинская обязанность|ааԥхьара хымԥадатәны]] иҟеиҵеит. Линкольн иинаугурациа ҟалаанӡагьы, абџьари аџьаԥҳани рацәаны аладаҟа иааргеит, афедералтә бџьарҵәахырҭақәеи аизгарҭақәеи рымпыҵархалеит. Араҟа иҟан зегь реиҳа аибашьра иазыхиаз архәҭақәа, урҭ афедералтә ар аанзыжьыз шәҩыла афицарцәа рыла ихаҭәаауан. [[Гражданская война в США|Аграждантә еибашьра]] алагамҭа Аҩадазы иманшәаламхеит. Аибашьра зҽазыҟаҵаны иҟаз аладаа, Аҩада еиҳау арратәи аекономикатәи лшарақәа [[мобилизация|еизнагаанӡа]], Аидгыла арбџьармчқәа ицҟьаны рышьҭаҵара иахыццакуан. Арратә маншәаламхареи аекономикатә уадаҩрақәеи рзы ӷәӷәала ақәыӡбара зоууаз Линкольн, арратә ԥышәа шимамызгьы, аибашьра иазыхиоу ар ашьақәыргыларазы ашьаҿа иашақәа ҟеиҵеит, атәылауаҩратә хақәиҭрақәа рыԥкрақәа мамзаргьы [[Конгресс США|Аконгресс]] абиуџьет аҿы макьана ишьақәырӷәӷәамыз аԥара ахархәара рҿаԥхьагьы даанымгылаӡакәа.<ref>Это произошло до инаугурации Линкольна, во время президентства [[Бьюкенен, Джеймс|Джеймса Бьюкенена]]</ref><ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, стр.211.</ref>
Авраам Линкольн анапхгараҭаратә мыругақәа инапаҿы рааныжьра иҽазишәон, аибашьра алагамҭазы иаԥҵан Еиду Аштатқәа рыр ателеграфтә корпус, архәҭақәа напхгара рыҭаразы. Ҳаамҭазтәи ауаа ражәақәа рыла апрезидент лассы-лассы Арратә Департамент ателеграфтә усбарҭаҿы днеилон, насгьы кырзҵазкуа [[Депеша|ажәабжьқәа]] дырзыԥшны иаамҭа акыр уаҟа ихигон. Уимоу, адепартамент аҿы столк ҷыдала Авраам Линкольн изалхын.<ref>{{Cite web|url=https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/dzhessi-kh-bannel-jesse-h-bunnell/|title=Джесси Х. Баннел (Jesse H. Bunnell)|lang=ru|author=Иванов Александр|website=telhistory.ru|publisher=Музей Истории Телефона|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2022-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128110816/https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/dzhessi-kh-bannel-jesse-h-bunnell/}}</ref><ref>{{Книга|автор=Bates, David Homer|заглавие=Lincoln in the Telegraph Office: Recollections of the United States Military Telegraph Corps During Civil War.|ссылка=https://archive.org/details/lincolnintelegr00bategoog|язык=en|год=1907|место=New York|издательство=The Century Co}}</ref>
[[Виргиния|Вирџьиниа]] Манассастәи аихамҩатә станциаҿы ԥхынгәымза 21, 1861 шықәсазы иҟалаз раԥхьатәи аидыслара ду аҿы афедералтә ар аҵахеит. Абҵарамза 1 азы Линкольн [[Макклелан, Джордж|Џь.Б.Макклеллан]] дҵаҟаҵаҩ [[главнокомандующий|хадас]] дҟеиҵеит, уи аццакра иҽацәихьчон. Жьҭаарамза 21 азы иара ирхәҭақәа [[Вашингтон]] азааигәара иҟәыбан. Абҵарамза 8, 1861 шықәсазы аладатәи ацҳаражәҳәаҩцәа зҭаз британиатәи аӷба “Трент” ырҭаслымын. Уи “[[Трентское дело|Тренттәи аус]]” мзызс иазыҟалан [[Британиаду|Британиа Ду]] абашьра ахылҿиаарц егьагымхеит.
Жәабранмза-хәажәкырамза 1862 шықәсазы аинрал [[Грант, Улисс|Улисс Грант]] аладаа [[Теннеси|Теннесси]]и [[Кентукки]]и рҟынтәи рықәцара илшеит. Аԥхынразы [[Миссури (штат)|Миссури]] аштат ахы иақәиҭтәны, [[Грант, Улисс|Грант]] ирхәҭақәа [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]]и [[Алабама|Алабамеи]] аҩадатәи ррегионқәа рахь ицәырҵит. Аӡхыҵратә операциа абзоурала, [[Новый Орлеан|Ниу-Орлеан]] мшаԥымза 25, 1862 шықәсазы иааныркылеит. Линкольн Макклеллан адҵаҟаҵаҩ хада иҭыԥ аҟынтәи [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмонд]] ампыҵахалара дҵас измаз архәҭақәа руак аԥызас дҟеиҵеит. Макклеллан ахьчаратә тактика ажәылара аасҭа аԥыжәара аиҭеит. Нанҳәамза 29-30 рзы Булл-Рантәи аидыслараҿы аҩадаа аҩынтәраан ацҟьаны иқәҵан, уи ашьҭахь Линкольн 500,000-ҩык аррахь ааԥхьара риҭеит. Цәыббрамза 7 рзы аӡыхь Ентитем аҟны, 40-нызқьтәи Аҩадатәи архәҭа Макклеллан 70-нызқьтәи ирхәҭа ажәлеит, урҭ аконфедерациаа иагьыриааит. [[Потомак]] аӡиас ахыҵра ашьҭахьҟа ицоз амҩа анаркит, аха Макклеллан, Линкольн адҵа шииҭазгьы, анаҩстәи ажәылара мап ацәикын аладаа рҟәыбара анагӡаразы алшара иаҩижьит, [[Ли, Роберт Эдвард|Ли]] шьҭахьҟа ихьаҵра иацхраауа.
Ентитем аибашьра ашьҭахь, [[Британиаду|Британиеи]] [[Франциа|Франциеи]] аибашьра алахәхареи Аконфедерациа азхаҵареи мап ацәыркит. Аибашьра ашықәсқәа рзы [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылеи]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Еиду Америкатәи аштатқәеи]] аиҩызаратә еизыҟазаашьақәа рыбжьан. Урыстәылатәи а[[Эскадра (флот)|ескадра]] 1863—1864 шықәсқәа рзы [[Сан-Франциско]]и [[Ниу-Иорк|Ниу-Иорк]]и иаҭааит.
1862-тәи ашықәс аҭоурых аҿы раԥхьаӡакәны а[[Броненосец (тип корабля)|ихатә ӷбақәа]] рыбжьара аибашьра аныҟалаз ҳәа иалкаауп, уи мҩаԥысит хәажәкырамза 9 рзы [[Виргиния|Вирџьиниа]] аԥшаҳәаҿы. 1862 шықәсазтәи акампаниа хыркәшахеит аҩадаа [[битва при Фредериксберге|раҵахарала Фредериксбург]] ақалақь аҿы ԥхынҷкәынмза 13 рзы.
[[Файл:Lincoln and McClellan 1862-10-03.jpg|слева|мини|300px|Линкольни аинрал Џьорџь Макклелани, хәажәкырамза 10, 1862 шықәсазы]]
=== Аполитикатә процесс ===
Афедералтә ар аҵахара хьанҭақәа атәыла ауааԥсыра рыбжьара агәынамӡара ӷәӷәа цәырнагон. Линкольн [[Республиканская партия США|Ареспубликатә партиа]] аҟынтәи ақәыӷәӷәара иман, уи иаҵанакуан атәра иаразнак аԥыхра иадгылазгьы, хәыҷы-хәыҷла атәцәа рхы рақәиҭтәра иадгылазгьы. Линкольн акомпромисстә политика дақәныҟәон, уи абзоуралагьы апартиа аиҩшара аԥхьырҟәҟәаара илшеит. Уи агәра ганы дыҟан аибашьраангьы атәылаҿы аполитикатә процесс мҩаԥыслар шакәу. Уи абзоурала Аграждантә еибашьра аан а[[свобода слова|жәа ахақәиҭра]] ахьчареи, атәылауаҩратә хақәиҭрақәа рзы ӷәӷәалатәи аԥкрақәеи [[двухпартийная система|ҩ-партиактәи асистема]] акризис ацәцареи алыршахеит. Линкольн ихадараан алхрақәа мҩаԥысуан, атәылауаа аҳәынҭқарра анапхгараҭара рхы аладырхәуан. Аладаа а[[форт Самтер]] ианақәла ашьҭахь, [[Демократическая партия США|Адемократиатә партиа]] алахәылацәа рыхәҭак аҳәынҭқарратә политика иадгылоз «иақәшаҳаҭу аҿагылара» шьақәдыргылеит. Нанҳәамза 22, 1862 шықәсазы агазеҭ “Ниу-Иорк трибиун” аниҿцәажәоз атәцәа рхы рақәиҭтәра дзахымыццакуа ҳәа азҵаара анирҭа, Линкольн аҭак ҟаиҵеит:
<blockquote>
Ари ақәԥараҿы сара сзы иреиҳау хықәкыс иҟоуп аидгыла аиқәырхара, атәра аиқәырхара мамзаргьы аԥыхра акәӡам. Аидгылара аиқәырхара сылшозҭгьы, атәцәа рахьтә аӡәгьы ихы дақәиҭымтәӡакәа, иҟасҵон, атәцәа зегьы рхы иақәиҭтәны уи еиқәсырхар сылшозҭгьы, еиқәсырхон, ннасгьы тәцәақәак рхы иақәиҭтәны, егьырҭ рхы иақәиҭымтәкәа еиқәсырхар сылшозҭгьы, уигьы ҟасҵон. Атәра азҵаараҿы иҟасҵо аусқәа насгьы аԥштәы змоу арасазы, сара иҟасҵоит, избанзар агәра згоит уи аидгыла аиқәырхара ишацхраауа... Абри ала сара абраҟа официалтә уалԥшьаны исыԥхьаӡо сыгәҭакы еиҭасҳәеит. Иара убас лассы-лассы иазгәасҭо схатә гәазыҳәара аԥсахра сгәы иҭаӡам, зегьынџьара ауаа зегьы ахақәиҭра рымазарц шрыхәҭоу.
</blockquote>
=== Гомстед ===
{{Main|Гомстед-акт|ЕАА рҟны адгьылтә еиԥхныҩларақәа}}
Авраам Линкольн иаԥшьгарала 1862 шықәса лаҵарамза 20 рзы [[Гомстед-акт|Гомстед]] иазку а[[Акт (документация)|кт]] рыдыркылеит, уи инақәыршәаны Еиду Аштатқәа ртәылауаҩ дарбанызаалак 21 шықәса зхыҵыз, насгьы Аконфедерациазы имеибашьуаз ауаажәларратә фонд адгьылқәа рҟынтәи 160 [[акр]] (65 гектар) еиҳамкәа адгьыл ҭыԥ иоур илшон. А[[Закон (право)|закәан]] амчра аиуит ажьырныҳәамза 1, 1863 шықәсазы. Адгьыл ақәаарыхра, насгьы ахыбрақәа ақәыргылара иалагаз анхаҩы 5 шықәса рышьҭахь ари адгьыл [[право собственности|хақәиҭрала атәразы азин]] иоууан. Адгьыл ҭыԥ аҿҳәаранӡагьы иааихәар илшон, акрк 1,25 доллар ахшәааны. Гомстед-акт ала Еиду Аштатқәа рҿы 2 миллион гомстед раҟара рызшан, иааидкыланы 285 миллион акр (115 миллион гектар) раҟара. Ари азакәан аграртә проблема шьаҭанкыла иаӡбеит, а[[сельское хозяйство|қыҭанхамҩа]] аҿиара афермерцәа рхырхарҭала идәықәҵаны, уаанӡа ацәҳәыра ахьыҟаз аҭыԥқәа рықәынхара иазнанагеит, насгьы Линкольн ауааԥсыра рӷьырак рыдгылара инаҭеит.<ref name="hronos">Биография Авраама Линкольна на сайте «Хронос»</ref>
=== Атәцәа рхы рақәиҭтәра ===
{{main|ЕАА рҿы атәра аԥыхра}}
[[Файл:Abraham Lincoln O-49 by Gardner, 1861.jpg|мини|Еиду Америкатәи Аштатқәа рыпрезидент Авраам Линкольн]]
Аибашьраҿы ақәымҿиарақәеи уи аамҭа аиҵыхреи хәыҷы-хәыҷла Линкольн атәра азҵаара аганахьала имаз азнеишьа аԥсахуан.
Иара дазнеиуан убри аиԥш агәаанагара, Еиду Аштатқәа ма зынӡа ахақәиҭра роуеит, мамзаргьы зынӡа атәцәа ирҳәынҭқаррахоит ҳәа. Еилкаахо иалагон аибашьра ахықәкы хада — Аидгыла аиҭашьақәыргылара, атәра аԥыхра ада анагӡара шалымшо. Линкольн, еснагь анегрцәа хәыҷы-хәыҷла компенсациатә шьаҭала рхы рақәиҭтәра иадгылоз, уажәы атәра ақәгара хымԥадатәиуп ҳәа иԥхьаӡон. Аинститут ақәгаразы аҽазыҟаҵарақәа мҩаԥысуан 1862 шықәса зегьы иалагӡаны. 1862 шықәса, ԥхынҷкәынмза 30 рзы Аҳәынҭқарра Ахада инапы аҵаиҩит “[[Прокламация об освобождении рабов|Атәцәа рхақәиҭтәразы апрокламациа]]”, Еиду Америкатәи аштатқәа ирҿагылаз адгьылҵакырақәа рҿы инхоз атәцәа «уажәшьҭарнахыс наӡаӡа» ахақәиҭра рымоуп ҳәа рылазҳәаз. Адокумент америкатәи а[[конституция США|конституциа]]ҿы [[Тринадцатая поправка к Конституции США|XIII-тәи аиҭакра]] (1865) адкылара иацхрааит, Еиду Аштатқәа рҟны атәра зынӡаск иаԥызхыз. [[Прокламация об освобождении рабов|Апрокламациа]] ииашаны иақәыӡбеит арадикалтә республиканеццәа, избан акәзар уи афедералтә ҳәынҭқарра амчра ахьаҵанамкуаз аҭыԥқәа рҿы атәцәа ахақәиҭра рынаҭеит, аха уи Аграждантә еибашьра аҟазшьа аԥсахит, атәра аԥыхразы аибашьрахь ииаганы. Уи адагьы, уи даара иӷәӷәаз политикатә шьаҿаны иҟалеит, насгьы аҳәаанырцәтәи атәылақәа, [[Британиаду|Британиа Дуӡӡагьы]] уахь иналаҵаны, Аконфедерациа адгылара арымҭар ада ԥсыхәа рымамкәа иҟанаҵеит. Британиатәи аԥыза-министр [[Темпль, Генри, 3-й виконт Пальмерстон|Палмерстон]] ауаажәларратә ҿагылара амзыз ала аҽалагалара аиҿкаара илымшеит. Атәцәа рхы рақәиҭтәра алшара аԥнаҵеит зцәа еиқәаҵәоу америкауаа аррахь рааԥхьаразы. Аибашьра анҵәамҭазы афедералтә рыхәҭақәа 180 нызқьҩык анегрцәа рхыԥхьаӡалан.
=== Аграждантә еибашьраҿы аиҭашәара. Геттисбергтәи ажәылара ===
{{main|Геттисбергтәи аибашьра}}
Хәажәкырамза 3, 1863 шықәсазы, [[история США|Еиду Аштатқәа рҭоурых]] аҿы раԥхьаӡакәны а[[воинская обязанность|рратә уалԥшьа]] алагалан. Убри аамҭазы, абеиацәа азин рыҭан рҭыԥан даҽа шьоукы қьырала рдәықәҵареи амаҵзура аҟынтәи ԥарала ахҿыхреи, уи агәҭынчымрақәа цәырнагеит, [[суд Линча|Линч иусӡабарақәа]] ирықәӡыз анегрцәа жәпаҩык ҭахеит.
1863 шықәса лаҵарамзазы 130-нызқьтәи [[армия Союза|Аидгыла ар]] 60-нызқьтәи аинрал [[Ли, Роберт Эдвард|Ли]] ир аҟны [[Сражение при Чанселорсвилле|иаҵахеит]]. Аҩадаа шьҭахьҟа ихьаҵит, аконфедератцәа ракәзар, аҩадантәи Вашингтон иаҩсны, [[Пенсильвания|Пенсильваниа]] иалалеит. Абри аҭагылазаашьаҿы, [[Геттисберг]]тәи хымштәи аибашьра алҵшәа аҵакы ӷәӷәа аанахәеит, аҩганкгьы 50 нызқьҩык инареиҳаны ауаа ахьҭахаз. Ли ир аҵаханы Вирџьиниаҟа ихьаҵит. Ԥхынгәымза 4 рзы мраҭашәаратәи афронт аҿы, мшырацәалатәи аҭаԥшыхәреи иқәҿиарадахаз ажәыларақәа ҩбеи рышьҭахь, аинрал Грант Виксбергтәи абаа импыҵеихалеит. Ԥхынгәымза 8 рзы [[Луизиана]] иҟоу Порт-Худсон ган. Убри алагьы [[Миссисипи (река)|Миссисипи]] аӡиас аԥшаҳәа анапхгара шьақәгылеит, насгьы Аконфедерациа ҩ-хәҭакны еиҟәшахеит. Абҵарамза 19, 1863 шықәсазы Геттисбергтәи амилаҭтә нышәынҭра аартра ацеремониа мҩаԥысит, иҭахаз аибашьра алахәылацәа анышә иахьамардаз. Амемориал аартраҿы Линкольн зегь реиҳа еицырдыруа [[Геттисбергская речь|иажәахәқәа руак]] ҟаиҵеит, даҽазныкгьы иҷыдоу ицәажәаратә баҩхатәра шьақәзырӷәӷәаз. Ажәахә кьаҿ анҵәамҭазы иҳәан:
<blockquote>
“Ҳара ҭакԥхықәрала иҳаӡбароуп, абарҭ аԥсрақәа башаны ишыҟамло, ҳмилаҭ Анцәа илаԥш аҵаҟа ахақәиҭра ахыҵхырҭа ҿыц шроуа, насгьы ажәлар рҳәынҭқарра, ажәлар рыла ажәлар рзы иаԥҵоу, адгьыл аҟынтәи ишықәымӡаауа.”<ref>{{Cite web |url=http://onrevolution.narod.ru/get.htm |title=Геттисбергская речь Авраама Линкольна |lang=ru|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2007-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071016210129/http://onrevolution.narod.ru/get.htm}}</ref>
</blockquote>
1863 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Линкольн ақәгылаҩцәа зегьы (Аконфедерациа анапхгаҩцәа рыда) а[[амнистия|мнистиа]] иақәиргәыӷит, аха уи азы Еиду Аштатқәа рызиашаразы аҭоуба ҟаҵаны атәра аԥыхра рыдыркылар акәын. Ашықәс хыркәшахеит аҩадаа [[битва при Чаттануге|Чаттануга]] ақалақь аҟны иргаз аиааира ала.
== Аиҭалхра, аибашьра анҵәамҭа ==
{{main|ЕАА рҟны Ахада иалхрақәа (1864)}}
Аибашьра ахыркәшара аидеиа ажәлар еиҳа-еиҳа ирылаҵәон. Линкольн иҿаԥхьа дҵас иқәгылан америкаа аиааира агәрагара рылаҵара. Аҳәынҭқарра Ахада иҭаркыз аӡбарҭахь рышьҭра аԥихит, уи адезертирцәеи атәреи аҭынчреи рыдгылаҩцәеи рҭакра алнаршеит. 1863 шықәсазтәи [[Конгресс США|Аконгресс]]ахь алхрақәа раан [[Демократическая партия США|адемократцәа]] ирылшеит аҭыԥқәа рхыԥхьаӡараҿы иҟаз аиԥшымзаара ду армаҷра, аха [[Республиканская партия США|ареспубликанеццәа]] уеизгьы ирылшеит [[Сенат США|Асенат]]и Ахаҭарнакцәа Рпалатеи рҿы аиҳарара ахьчара.
[[Файл:Abraham Lincoln Brady CDV O-86 January 8, 1864.JPG|мини|слева|Авраам Линкольн ажьырныҳәамза 8, 1864 шықәсазы]]
1864 ашықәса хәажәкырамзазы Линкольн [[Грант, Улисс|Улисс Грант]] дҵаҟаҵаҩ хадас дҟеиҵеит, уи [[Шерман, Уильям|У. Шерман]]и [[Шеридан, Филип|Ф. Шеридан]]и дрыцны Линкольн игәҭакы нарыгӡеит — еиқәыршәоу ажәыларақәа ҟаҵаны аладаа рырԥсыҽра, рҟәыбара иазкыз. Ааха ду ҟазҵаз Шерман ир ауп, лаҵарамзазы Џьорџьиа алалара иалагаз. Грант ир аинрал Ли иҿагылан.
[[Файл:The Peacemakers 1868.jpg|мини|''[[Миротворцы (картина)|Аҭынчрахьчаҩцәа]]'', [[Хили, Джордж|Џьорџь Хили]] иҭыхымҭа, хәажәкырамза 27-28, 1865 шықәсазы Авраам Линкольн, аинралцәа [[Шерман, Уильям Текумсе|Уилиам Шерман]], [[Грант, Улисс|Улисс Грант]], адмирал [[Портер, Дэвид Диксон|Девид Портер]], [[Королева реки (пароход)|пароходе «Королева реки»]] [[Джеймс (река)|Джеймс аӡиас]] аҟны реилатәара аазырԥшуа]]
Иара ихатә гәыҩбарақәеи апартиа анапхгаҩцәа рҿагылареи рышьҭахьгьы, Линкольн аҩынтәраангьы алхрақәа иҽрылаирхәит, аҵыхәтәантәи аԥшьышықәса ирылагӡаны аӷацәа рацәаны ишиоузгьы, агазеҭқәа лассы-лассы ишиқәыӡбозгьы, жәпаҩык дшырцәымӷызгьы. Адемократиатә партиа хатә лозунгс ишьҭнахит аибашьра аҵыхәтәеи аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгареи. Уи акандидатс дҟалеит аинрал [[Макклелан, Джордж|Џь.Б.Макклелан]], Линкольн 1862 шықәсазы адҵаҟаҵаҩ хада имаҵзура иамихыз. Ареспубликатә партиаҿы, афинансқәа рминистр [[Чейз, Салмон|Салмон Чеиз]] акандидатцәа дыруаӡәкхарц иҽазишәеит, аха Линкольн заҵәык иакәхеит иқәыргылахаз. Шерман цәыббрамза 2, 1864 шықәсазы Аконфедерациа ачашәҭра [[Атланта|Атланта]] анига, Линкольн алшара инаҭеит иҿагылаҩ, аҭынчра адгылаҩ — Макклеллан — аҳәынҭқарра ахада [[Президентские выборы в США (1864)|иалхрақәа]] рҿы дииааины, 233 алхыҩцәа рыбжьқәа рҟынтә 212 иоуны аиааира агаразы. Линкольн иҟаиҵаз аҳәарала, Аконгресс ажьырныҳәамза 31, 1865 шықәсазы Америка [[Конституция США|Аконституциа]] жәахатәи аиҭакра рыдыркылеит, атәыла аҩныҵҟа а[[рабство|тәразы]] азин ҟазымҵоз. 1865 шықәса алагамҭазы аҩадаа риааира еилкааз усхеит. Аҩбатәи иинаугурациатә ажәахә аҿы Линкольн ашьоура мап ацәкразы ааԥхьара ҟаиҵеит, насгьы Алада [[Реконструкция Юга|аиҭашьақәыргылареи]] еинаалоу Аидгыла аргылареи рзы адҵақәа ықәиргылеит:
<blockquote>
“Аӡәгьы игәаӷ мкыкәа, агәыҳалалра аарԥшны, аиашара иадгыланы, америкаа атәыла ахәрақәа ҿарҳәароуп... рыҩни адунеи ажәларқәа зегьы рахьи ииашоу, еиԥымҟьо аҭынчра аԥсахареи ахьчареи рзы ирылшо зегьы ҟарҵароуп.”
</blockquote>
[[Грант, Улисс|Грант]], 1865 шықәса ааԥынразы 115 нызқьтәи ар змаз, 54 нызқьтәи мацара змаз [[Ли, Роберт Эдвард|Ли]] ақалақь [[Питерсберг (Виргиния)|Питерсберг]], анаҩс мшаԥымза 2 рзы Аконфедерациа аҳҭнықалақь [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмонд]] аанимыжьыр ада ԥсыхәа имамкәа иҟеиҵеит. 1865 шықәса мшаԥымза 9 рзы Ли а[[Капитуляция|ҽаҭара]] инапы аҵаиҩит, хазы игоу архәҭақәа рҿагылара хҽхеит лаҵарамза анҵәамҭазы. Џьефферсон Девиси иҳәынҭқарра алахәылацәеи анҭарк ашьҭахь Аконфедерациа аҵыхәтәа ҟалеит.<ref>После взятия Линкольн посетил город, в том числе и Белый дом Конфедерации, где он посидел несколько минут в задумчивости за рабочим столом [[Дэвис, Джефферсон|Джефферсона Дэвиса]]</ref>
== Линкольн ишьра ==
{{main|Авраам Линкольн ишьра}}
[[Файл:Ford's Theater box.jpg|слева|180 px|мини|Форд итеатр аҿы Бут даниеихсуаз Линкольн дахьтәаз аҭыԥ]]
[[Файл:The Last Hours of Abraham Lincoln by Alonzo Chappel, 1868.jpg|мини|250px|[[Чаппел, Алонзо|Алонзо Чаппел]], “Авраам Линкольн иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи асааҭқәа”, 1868]]
Аграждантә еибашьра хыркәшахеит Америка Аконфедерациатә Штатқәа 1865 шықәса мшаԥымза 9 рзы рыҽрыҭарала. Атәыла Алада Аиҭашьақәыргылара насгьы ацәеиқәаҵәақәа америкатәи аилазаара [[Социальная интеграция|раларҵәара]] апроцесс иахысраны иҟан. Аибашьра ашьҭахь хәымш анҵы, [[Страстная пятница|мшаԥымза 14]], 1865 шықәсазы, “Америкатәи ҳара ҳашьа” аспектакль аҿы ([[Театр Форда|Форд итеатр]] аҿы), аладаа ирыдгылаз актиор [[Бут, Джон Уилкс|Џьон Уилкс Бут]] апрезидент дахьтәаз днеин атапанча аҟынтәи Линкольн ихы деихсит. Адырҩаҽныашьыжь, Авраам Линкольн ихдырра мхынҳәӡакәа иԥсҭазаара далҵит.
Милионҩыла америкауаа, ашкәакәақәеи аиқәаҵәақәеи, рыпрезидент ргәы далырхырц азы [[Вашингтон]]ынтәи [[Спрингфилд (Иллинойс)|Спрингфилдҟа]] ҩымчыбжьи бжаки амҩа иқәыз алахьеиқәратә дәыӷба иаԥылон. Адәыӷба ҩ-кәыбак аанагон: Авраам Линкольн иԥсыбаҩ зҭаз акәыба ду, иара убас хышықәса раԥхьа Линкольн ипрезидентраан зыԥсҭазаара иалҵыз иԥа Уилиам иԥсыбаҩ зҭаз акәыба хәыҷы. Ари аамҭа иалагӡаны аҳәынҭқарра ахада иԥеи иареи рыԥсыбаҩ зҭаз адәыӷба ақалақьқәа 180 ирылсит. Авраами Уилиами Линкольнаа анышә иамардеит Спрингфилд, Оук-Риџь анышәынҭраҿы. 1876 шықәсазы апрезидент иԥсыбаҩ ыҵырхит 200 000 доллар ҳәа аҽыхразы. Аха амҵарсцәа аполициа иааныркылеит. Уи ашьҭахь Линкольн иԥсыбаҩ лассы-лассы афедералтә мчрақәа хьӡы змам еиуеиԥшым анышәынҭрақәа рҿы анышә иамардон. Аҵыхәтәан, 1901 шықәсазы, аҳәынҭқарра ахада иԥсыбаҩ аӷьычразы аҽазышәарақәа раԥыхразы, Линкольн иԥсыбаҩ аџыртә саркофаг иҭаҵаны Спрингфилд х-метрак ашәпара змаз абетон аҵаҟа иржит.<ref>{{Cite web |url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=9126 |title=William Wallace «Willie» Lincoln |lang=en|access-date=2024-09-09|url-status=live|archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118230756/http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=9126}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.history.com/news/digging-up-the-dead-historys-most-famous-exhumations |title=Digging Up the Dead: History’s Most Famous Exhumations |lang=en|access-date=2024-05-12 |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512213947/https://www.history.com/news/digging-up-the-dead-historys-most-famous-exhumations |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.oxygen.com/exhumed/crime-news/lee-harvey-oswald-abraham-lincoln-famous-people-whove-been-exhumed |title=Famous People Who Have Been Exhumed — And What Their Bodies Revealed |lang=en|access-date=2024-05-12 |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512213151/https://www.oxygen.com/exhumed/crime-news/lee-harvey-oswald-abraham-lincoln-famous-people-whove-been-exhumed |url-status=live }}</ref>
Линкольн рыцҳарыла иҭахарагьы иабзоурахеит атәыла аизакреи зцәа еиқәаҵәоу атәцәа рхы рақәиҭтәреи рзы зыԥсы зҭииз уаҩны иԥхьаӡара иахьалагаз.
== Авраам Линкольн ипрезидентра алҵшәақәеи уи иҭоурыхтә ҵаки ==
Аграждантә еибашьра Еиду Аштатқәа рҭоурых аҿы зегь реиҳа ашьакаҭәара зцыз еибашьрахеит, насгьы америкатәи адемократиазы зегь реиҳа иуадаҩыз ԥышәахеит. Авраам Линкольн америкатәи ажәлар рыхдырраҿы хадаратә ҭоурыхтә хаҿсахьаны дҟалеит, Еиду Аштатқәа реилабгара иаԥырхагахаз, [[американцы|америкатәи амилаҭ]] рышьақәгылареи атәра аԥыхреи аус арҿы алагала ду ҟазҵаз. Линкольн Аҩада амодернизациеи атәцәа рхы [[Эмансипация (социология)|рхақәиҭреи]] ауасхыр шьҭеиҵеит. Уи иоуп адемократиа ахықәкы хада зҳәазгьы: “Ажәлар рыла, ажәлар рҟынтәи, ажәлар рзы иаԥҵоу аиҳабыра”. Иара ипрезидентразы, иара убас [[Аокеан ҭынч|Аокеан ҭынчахь]] инеиуаз аконтинентбжьаратә [[железная дорога|еихамҩагьы]] дыргылеит, а[[инфраструктура|инфраструктуратә система]] ырҭбаахеит, а[[банк|банктә система]] ҿыц аԥҵахеит, иӡбахеит аграртә проблема. Аха аибашьра анеилга ашьҭахь, атәыла аҿаԥхьа ауадаҩрақәа рацәаны иқәгылан, амилаҭ реидкылара, аиқәаҵәақәеи ашкәакәақәеи рзинқәа реиҟаратәра уахь иналаҵаны. Хәҭак ала, арҭ апроблемақәа макьана инагӡаны иӡбам, урҭ иахьа уажәраанӡагьы америкатәи аилазаара аҿаԥхьа иқәгылоуп. Линкольн даныршь ашьҭахь, Еиду Аштатқәа [[экономика США|рекономика]] акыр аамҭа адунеи аҿы зегь реиҳа динамикала аҿиара зауз економиканы иҟалеит, уи атәыла [[XX век|20-тәи ашәышықәса]] алагамҭазы адунеи аҿы аԥхьагылара аиура алнаршеит. Иара ихатә цәаҩақәагьы инарыгӡаз аус рацәоуп аҳәынҭқарра амчра еидкыланы атәыла аизакразы. Линкольн а[[Ахшыҩырҵара|моралтә]] принцип ӷәӷәақәа дрықәныҟәон, а[[юмор|лафҳәара]]гьы илан, аха уи адагьы а[[меланхолия|лахьеиқәра]]гьы анииааиуаз ҟалалон. Иахьа уажәраанӡа Авраам Линкольн зегь реиҳа иҟәыӷаз Еиду Аштатқәа рыпрезидентцәа дыруаӡәкны дыԥхьаӡоуп. Америкатәи ажәлар жәафтәи рыпрезидент Авраам Линкольн игәалашәара аҳаҭыразы Вашингтон а[[Мемориал Линкольну|баҟа]] издыргылеит, Еиду Америкатәи аштатқәа рҭоурыхтә ҿиара зыӡбаз ԥшьҩык апрезидентцәа руаӡәк иаҳасабала.<ref>{{Cite web|url=https://day.kyiv.ua/ru/article/istoriya-i-ya/avraam-linkoln-chestnyy-dobryy-i-upryamyy-starina-eyb|title=Авраам ЛИНКОЛЬН. Честный, добрый и упрямый «старина Эйб»|lang=ru|website=day.kyiv.ua|archive-url=https://web.archive.org/web/20080116230432/http://www.day.kiev.ua/78173/|archive-date=2008-01-16|access-date=2024-09-08|url-status=live}}</ref><ref>Авраам Линкольн: «Я самый жалкий из всех живущих. Если то, что я чувствую, разделить на весь род человеческий, на земле не останется ни одной улыбки. Стану ли я лучше — не знаю. Боюсь, что нет, и это ужасно. Оставаться таким, как есть, невозможно. Я должен умереть или стать лучше…» [http://www.lossofsoul.com/DEPRESSION/Greats/introduction.htm Высказывание есть на этом сайте] {{Wayback|url=http://www.lossofsoul.com/DEPRESSION/Greats/introduction.htm |date=20080725012201 }}</ref><ref>Г.Уитни: «Ни одна черта характера мистера Линкольна не была столь очевидной, как его таинственная и глубокая меланхолия»</ref><ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, стр.94 ''Джон Т.Стюарт видел в Линкольне безнадёжную жертву меланхолии. Генри К.Уитни, коллега Линкольна, писал: «Я… увидел Линкольна в углу, он сидел одиноко. Его лицо омрачалось глубокими горестными переживаниями».''</ref><ref>Имеются в виду [[Вашингтон, Џьорџь|Джордж Вашингтон]], [[Джефферсон, Томас|Томас Джефферсон]], Авраам Линкольн, [[Рузвельт, Франклин|Франклин Рузвельт]]</ref>
== Линкольн ибаҟа ==
[[Файл:Fords Theatre.jpg|мини|240px|[[Театр Форда|Форд итеатр]] Линкольн дахьхәыз]]
{{main|Линкольн ибаҟа}}
Линкольн игәалашәара наӡаӡатәуп Вашингтон агәаны, [[Эспланада|Еспланада]] 1914—1922 шықәсқәа рзы иргылаз а[[Мемориал Линкольну|мемориал]] аҟны, ауаа зегьы ахақәиҭра рымазар шакәу иазкыз апрезидент игәрагара аарԥшуа. Ахыбра Еиду Аштатқәа ирсимволуп, уи 36 [[Колонна (архитектура)|колона]] аҵагылоуп (Линкольн ипрезидентраан иҟаз аштатқәа рхыԥхьаӡара). Амармалташь шкәакәала иҟаҵоу ари аргыламҭа аҩныҵҟа аскульптор [[Френч, Дэниел Честер|Даниел Френч]] ихәыцуа итәоу апрезидент-ахақәиҭтәҩы и[[статуя|хаҿсахьа]] шьақәиргылеит. Амемориал аҩныҵҟатәи аҭӡамцқәа рҿы а[[аллегория|ллегориатә]] нҩыларақәа рыҵаҟа Линкольн иажәахәқәа: [[Геттисбергская речь|Геттисбергтәии]] Аҩбатәи иинаугурациатәи ануп.
Уи адагьы, Еиду Аштатқәа рҿы Линкольн иаҳаҭыр азы абаҟақәа рацәаны идыргылеит, ихьӡ рыхҵоуп ақалақь, амҩадуқәа, ауниверситетқәа, еиуеиԥшым ацентрқәа, еицырдыруа [[Lincoln Motor Company|амашьынақәа]], аҳаирпланныҟәгага. Аҳәынҭқарра ахада ихаҿсахьа [[Рашмор]] ашьхаҿы иҭаԥыҟҟоуп. Авраам Линкольн иира мшы Еиду Америкатәи аштатқәак рҟны ҳәынҭқарратә ныҳәоуп. Линкольн иара убас абанкнотаҿгьы исахьа ануп {{s|5 долларк.}}
<gallery perrow="5" widths="160" heights="160">
Lincoln memorial dc 20041011 095847 1.3008x2000.jpg|Линкольн имемориал адәахьтәи аҭеиҭыԥш
Lincoln Home.jpg| Спрингфилд иҟоу Линкольн иҩны
Lincoln statue.jpg|Линкольн ибаҟа амемориал аҿы
2009Centobverse.jpg|Линкольн [[цент]]ктәи аԥараҿырп аҟны, [[2009]]
US $5 Series 2006 obverse.jpg|Линкольн ЕАА [[Доллар США|$5]] абанкнотаҿы
Abraham Lincoln life mask.jpg|Авраам Линкольн иԥсы анҭазтәи асабрада
Abraham Lincoln memorial London 20050523.jpg|Авраам Линкольн ибаҟа Лондон
MtRushmore Abe close.jpg|Линкольн [[Рашмор]] ашьхаҿы
Lincoln Bedell statue.jpg|[[Уэстфилд (деревня, Нью-Йорк)|Уестфилд]] ақалақь аҿы иҟоу Линкольни [[Беделл, Грейс|Греис Беделл]]и рбаҟа
</gallery>
== Апатент ==
1849 шықәсазы А. Линкольн иоуит апатент 6469, иӡсо аӷбашьҭыхга аргыларазы. Иара ида Еиду Америкатәи аштатқәа рыпрезидентцәа аӡәгьы ахаангьы аԥшьгаразы апатент имоуцызт.<ref name="автоссылка1">[https://www.ng.ru/nauka/2020-05-12/16_7858_time.html Стрела времени. Научный календарь, май 2020] {{Wayback|url=https://www.ng.ru/nauka/2020-05-12/16_7858_time.html |date=20210624202551 }} ng.ru</ref><ref name="автоссылка1" />
== Акино аҟны ихаҿра ==
* 1908 — “Анажьра: Авраам Линкольн иԥсҭазаара аҟынтәи ацыԥҵәаха”, ЕАА, арежиссиор Ван Даик Брук. Линкольн ироль наигӡеит идырым актиор.
* 1910 — “[[Abraham Lincoln’s Clemency|Авраам Линкольн ианажьра]]”, ЕАА, арежиссиор Теодор Уортон. Линкольн ироль наигӡеит Леопольд Уортон
* 1913 — “Линкольн ахә анишәалак”, ЕАА, арежиссиор, Линкольн ироль анагӡаҩ [[Форд, Фрэнсис (актёр)|Френсис Форд]]
* 1913 — “Геттисбергтәи аибашьра”, ЕАА, арежиссиорцәа Чарльз Гиблин, [[Инс, Томас|Томас Инс]]. Линкольн ироль наигӡеит Чарльз Едлер.
* 1914 — “Ицәоу ахьчаҩ”, ЕАА. Линкольн ироль наигӡеит Џьорџь Стил.
* 1915 — "[[Рождение нации|Амилаҭ аира]]", ЕАА, арежиссиор [[Гриффит, Дэвид Уорк|Девид Гриффит]]. Линкольн ироль наигӡеит Џьозеф Хенабери
* 1915 — “Линкольн игәы”, ЕАА, арежиссиор, Линкольн ироль анагӡаҩ — [[Форд, Фрэнсис (актёр)|Френсис Форд]]
* 1916 — “Акризис”, ЕАА, арежиссиор [[Кэмпбелл, Колин (режиссёр)|Колин Кемпбелл]]. Линкольн ироль неигӡеит Сем Д. Дреин (акино америкатәи шәҟәыҩҩы [[Черчилль, Уинстон (писатель)|Уинстон Черчилль]] ироман ашьаҭала иҭыхуп)
* 1920 — “Копперхедс”, ЕАА, арежиссиор Чарльз Мение. Линкольн ироль наигӡеит Николас Шриоль (Акино шьаҭас иамоуп аполитик, ашәҟәыҩҩы Фредерик Лендис ироман “Аԥсадгьыл гәакьа ахьӡ-аԥша”)
* 1922 — “Буффало Билл имшқәа рзы” (ателесериал), ЕАА, арежиссиор Едвард Леммле. Линкольн ироль аҟны — Џьоел Деи
* 1923 — “Линкольн игәы”, ЕАА, арежиссиор, Линкольн ироль анагӡаҩ — [[Форд, Фрэнсис (актёр)|Френсис Форд]]. 1915 шықәсазтәи акиносахьа аиҭаҭыжьратә версиа.
* 1924 — “Авраам Линкольн идраматә ԥсҭазаара”, ЕАА, арежиссиор [[Розен, Фил|Фил Розен]]. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџ А. Биллингс.
* 1924 — “Авраам Линкольн”, ЕАА, арежиссиор [[Сирл-Доули, Джеймс|Џьеимс Сирл-Доули]]. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит. Акиносахьа шьаҭас иамоуп адраматург Џьон Дринкуотер ипиеса
* 1924 — “[[Железный конь]]”, ЕАА, арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. Линкольн ироль аҟны [[Булл, Чарльз Эдвард|Чарльз Едвард Булл]]
* 1924 — “Барбара Фричи”, ЕАА, арежиссиор [[Хилльер, Ламберт|Ламберт Хиллиер]]. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџь А. Биллингс.
* 1925 — “Тәыла змам ауаҩы”, ЕАА, арежиссиор [[Ли, Роулэнд|Роуленд Ли]]. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџь А. Биллингс.
* 1926 — “Унапқәа урҩах!”, ЕАА, арежиссиор Кларенс Баџьер. Джорџ А. Биллингс Линкольн ироль наигӡоит.
* 1929 — “[[Линкольн (фильм, 1929)|Линкольн]]”, ЕАА, арежиссиор Терри Ремзи. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџь А. Биллингс.
* 1929 — “[[Два американца]]”, ЕАА, арежиссиор Џьозеф Сентли. [[Хьюстон, Уолтер|Уолтер Хьиустон]] Линкольн ироль аҟны
* 1930 — “Авраам Линкольн”, ЕАА, арежиссиор [[Гриффит, Дэвид Уорк|Девид Гриффит]]. [[Хьюстон, Уолтер|Уолтер Хьустон]] Линкольн ироль наигӡоит.
* 1932 — “Апрезидент-фантом”, ЕАА, арежиссиор [[Таурог, Норман|Норман Таурог]], Линкольн ироль наигӡоит [[Миддлтон, Чарльз (актёр)|Чарльз Миддлтон]]
* 1935 — “Аҭыӡшәаҟаҵаҩ хәыҷы”, ЕАА, арежиссиор [[Батлер, Дэвид|Девид Батлер]]. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит
* 1936 — “[[Узник острова акул|Акулақәа рыдгьылбжьаха абаандаҩы]]”, ЕАА, арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит
* 1937 — “Викториа Дуӡӡа”, Еиду Британиа, арежиссиор [[Уилкокс, Герберт|Герберт Уилкокс]]. Линкольн ироль наигӡоит Перси Парсонс.
* 1938 — “Ауаа рыгәқәа рҟынтәи”, ЕАА, арежиссиор [[Браун, Кларенс (режиссёр)|Кларенс Браун]]. Линкольн ироль аҟны [[Кэррадайн, Джон|Џьон Керрадаин]]
* 1939 — “Линкольн Аҩны шкәакәа аҿы”, ЕАА, арежиссиор Уилиам С. Макгенн. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит
* 1939 — “[[Молодой мистер Линкольн|Мистер Линкольн қәыԥш]]”, ЕАА, арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. [[Фонда, Генри|Генри Фонда]] Линкольн қәыԥш ироль аҟны
* 1940 — "Еиб Линкольн, Иллиноис", ЕАА, арежиссиор [[Кромвелл, Джон|Џьон Кромвелл]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Мэсси, Рэймонд|Реимонд Месси]]. Акино шьаҭас иамоуп [[Шервуд, Роберт Эммет|Роберт Е. Шервуд]] ипьеса
* 1940 — “[[Вирджиния-Сити (фильм)|Вирџьиниа Сити]]”, ЕАА, арежиссиор [[Майкл Кёртис|Маикл Куртис]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Килиан, Виктор|Виктор Килиан]]
* 1951 — “Ахықәкы ҳарак”, ЕАА, арежиссиор [[Манн, Энтони|Ентони Манн]]. Линколин ироль наигӡоит Лесли Кимел (ихьӡ ҳәаӡам)
* 1952 — “[[Авраам Линкольн (фильм, 1952)|Авраам Линкольн]]”, ЕАА, арежиссиор Пол Никелл (ателесериал “Студиа 1” аепизод). Линкольн ироль аҟны — Роберт Пастен
* 1955 — “[[Принц игроков|Ахәмарҩцәа рыпринц]]”, ЕАА, арежиссиор Филипп Дан. Линкольн ироль аҟны — Стенли Холл
* 1955 — “[[Чёрная пятница (Медик)|Ахәаша еиқәаҵәа]]”, ЕАА (“Медик” ателесериал аепизод). Остин Грин Линкольн ироль аҟны
* 1956 — “[[Мачеха (Телефонное время)|Анԥса]]”, ЕАА (“Ателефонтә аамҭа” захьӡу ателесериал аепизод). Линкольн ироль наигӡеит Ронни Ли
* 1957 — “Ауаатәыҩса рҭоурых”, ЕАА. Арежиссиор [[Аллен, Ирвин|Ирвин Аллен]]. Остин Грин Линкольн ироль аҟны
* 1961 — “Амҩасцәа”, ЕАА. Арежиссиор Елиот Сильверстаин (ателесериал "[[Сумеречная зона (телесериал, 1959)|Аилашәшәымҭа]]" 69-тәи аепизод. Линкольн ироль наигӡоит Остин Грин
* 1962 — “[[Как был завоёван Запад|Мраҭашәара шырҭаслымыз]]”, ЕАА, “Аграждантә еибашьра” асиужет. Арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. Линкольн ироль аҟны — [[Мэсси, Рэймонд|Реимонд Месси]]
* 1965 — “[[Погоня (Доктор Кто)|Ашьҭалара]]”, Британиа Ду, арежиссиор Ричард Мартин (ателесериал “[[Доктор Кто|Доктор Дарбан]]” жәафтәи асериа. Роберт Марсден Линкольн ироль наигӡоит
* 1966 — “[[Смертельная ловушка (Туннель времени|Аԥсра ацәҟьа]]”, ЕАА, арежиссиор Уилиам Хеил (“[[Туннель времени|Аамҭа атоннель]]” ателесериал жәаҩатәи аепизод. Форд Реини Линкольн ироль наигӡоит
* 1969 — "Абна ԥарда", ЕАА. Арежиссиор дыҟан Хершель Догерти (ателесериал "[[Звёздный путь: Оригинальный сериал|Аеҵәатә мҩа: Аоригиналтә сериал]]" аепизод). Линкольн иклон ароль неигӡеит Ли Бергер
* 1972 — "Ауаҩ ду иԥаҵақәа", ЕАА, арежиссиор Филипп Ликок. [[Уивер, Деннис|Деннис Уивер]] Линкольн ироль наигӡоит.
* 1976 — "Абнатә ԥсабара ахьчаҩ", ЕАА, арежиссиор Девид Д. О'Мелли. Линкольн ироль наигӡоит Форд Реини
* 1976 — “Адамс ихроникақәа” (телесериал), ЕАА. Линкольн ироль аҟны Стивен Д. Ниуман (Аепизод 11, "Чарльз Франсис Адамс, Британиа Ду ацҳаражәҳәаҩ")
* 1977 — “Линкольн иҿагыланы ачарҳәара”, ЕАА, арежиссиор Џьеимс Л. Конвеи. [[Андерсон, Джон (актёр)|Джон Андерсен]] Линкольн ироль аҟны
* 1982 — “[[Синие и серые|Жәҩангәыԥштәқәеи ацәышқәеи]]” (телесериал), ЕАА, арежиссиор Эндриу У. Маклаглен. [[Пек, Грегори|Грегори Пек]] Линкольн ироль аҟны
* 1985, 1986 — “[[Север и Юг (мини-сериал)|Агеи Ашьхеи]]” (телесериал), Америкатәи Аидгыла, режиссер Ричард Т. Хеффрон. Линкольн ироль наигӡоит [[Холбрук, Хэл|Хал Холбрук]].
* 1986 — “Мраҭашәараҟа амҩа” (ателесериал), ЕАА, арежиссиор [[Лоури, Дик|Дик Лоури]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Абрахам, Ф. Мюррей|Ф. Миурреи Абраҳам]].
* 1988 — “Линкольн” (ателесериал), ЕАА, арежиссиор [[Джонсон, Ламонт|Ламонт Џьонсон]]. Линкольн ироль неигӡоит [[Уотерстон, Сэм|Сем Уотерстон]] ([[Видал, Гор|Гор Видал]] ироман шьаҭас иҟаҵаны)
* 1989 — “[[Невероятные приключения Билла и Теда|Билли Теди рныҟәарақәа]]”, ЕАА, арежиссиор [[Херек, Стивен|Стивен Херек]]. Линкольн ироль наигӡоит Роберт Беррон.
* 1990 — “Аграждантә еибашьра”, асериал маҷ, ЕАА, арежиссиор [[Бёрнс, Кен|Кен Биорнс]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Уотерстон, Сэм|Сам Уотерстон]]
* 1991 — “Аилабгара”, Британиа Ду, арежиссиор Ед Баи (асериал “[[Красный карлик (телесериал)|Аҵан ҟаԥшь]]” ҩажәи ԥшьбатәи аепизод). Џьек Клефф Линкольн ироль наигӡоит
* 2012 — “Линкольн”, ЕАА, арежиссиор Стивен Спилберг. Линкольн ироль наигӡоит Даниел Деи-Лиуис.
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Беделл, Грейс|Беделл, Греис]]
* [[О, капитан! Мой капитан!|О, акаԥдан! Скаԥдан!]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Notelist}}
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{книга|автор=[[Ланге, Макс|Макс Ланге]]|заглавие=Авраам Линкольн и великая борьба между Северными и Южными американскими штатами в продолжение 1861-1865 годов|язык=ru|место=СПб.|издательство=Куколь-Яспольского|год=1867|страниц=474|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8467-lange-m-avraam-linkoln-i-velikaya-borba-mezhdu-severnymi-i-yuzhnymi-amerikanskimi-shtatami-v-prodolzhenie-1861-1865-godov-spb-1867#page/1/mode/grid/zoom/1|тираж=|ref=}}
* {{книга|автор=Р. Ф. Иванов|заглавие=Авраам Линкольн и Гражданская война в США|язык=ru|место=М.|издательство=Эксмо|год=2004|страниц=448|isbn=5-699-04561-9|тираж=3100|ref=Р. Ф. Иванов}}
* {{книга|автор=David Herbert Donald|заглавие=Lincoln|язык=en|издательство=[[Simon & Schuster]]|год=1996|isbn=978-0-684-82535-9|ref=Donald}}
* {{книга|автор=Brian Lamb, Susan Swain|заглавие=Abraham Lincoln: Great American Historians on Our Sixteenth President|язык=en|издательство=PublicAffairs|год=2008|isbn=978-1-58648-676-1|ref=Lamb}}
* {{книга|автор=Edward Pessen|заглавие=The Log Cabin Myth: The Social Backgrounds of American Presidents|ссылка=https://archive.org/details/logcabinmythsoci0000pess|язык=en|издательство=Yale University Press|год=1984|isbn=0-300-03166-1|ref=Pessen}}
* {{книга |ref=Sandburg |заглавие=Abraham Lincoln: The Prairie Years |язык=en|год=1926 |издательство=[[Harcourt (издательство)|Harcourt, Brace & Company]]|автор=Sandburg, Carl. }}
** {{книга|автор=Карл Сэндберг | ответственный=перевод Б. Грибанова и Л. Шеффера |заглавие=Линкольн |язык=ru|место=М. |издательство=Молодая гвардия |год=1961 |том=17 |серия=[[Жизнь замечательных людей]] |страниц=704 |тираж=90000 |ref=Карл Сэндберг}}
* {{книга|автор=Ronald C. White|заглавие=A. Lincoln: A Biography|ссылка=https://archive.org/details/isbn_9781400064991|язык=en|издательство=Random House, Inc|год=2009|isbn=978-1-4000-6499-1|ref=White}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Линкольн, Авраам|[[Водовозов, Василий Васильевич|Водовозов В. В.]]}}
* ''Д. И. Олейников.'' Авраам Линкольн. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2016. — ([[Жизнь замечательных людей]]).
* {{книга|автор= Morse, John Torrey|заглавие=Abraham Lincoln Vol.I|ссылка=https://archive.org/details/abrahamlincolnv1mors/page/n11/mode/2up|место=Cambridge, Mass.|издательство=Printed at the Riverside Press|год=1893|allpages=656|isbn=|ref=Morse1}}
* {{книга|автор= Morse, John Torrey|заглавие=Abraham Lincoln Vol.II|ссылка=https://archive.org/details/abrahamlincoln02mors_1/page/n5/mode/2up|место=Cambridge, Mass.|издательство=Printed at the Riverside Press|год=1893|allpages=392|isbn=|ref=Morse2}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1809 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Жәабранмза 12 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1865 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Мшаԥымза 15 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Авраам Линкольн| ]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикцәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа ртәылауаҩратә еибашьра]]
[[Акатегориа:Ишьыз Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
[[Акатегориа:Ареспубликатә партиа алахәылацәа (ЕАА)]]
[[Акатегориа:Авигцәа рпартиа (ЕАА)]]
[[Акатегориа:Иллиноис аштат аҟынтәи ахаҭарнакцәа Рпалата алахәылацәа]]
[[Акатегориа:Иллиноис Ахаҭарнакцәа Рпалата алахәылацәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи аболиционистцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи адукатцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи азиндырҩцәа]]
[[Акатегориа:Амҿыԥҟаҩцәа]]
2lh52vyojpu0y7uy8qynsudt7b46f66
169408
169407
2026-07-13T15:29:15Z
Fraxinus.cs
8381
акарточка
169408
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Линкольн|Линкольн (ажәла)}}
{{Акарточка аполитик
|ахьӡ = Авраам Линкольн
|амаҵура=[[Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент|ЕАА рпрезидент]]
|инаркны={{date|4|3|1861}}
|рҟынӡа={{date|15|4|1865}}
|абираҟ=Flag_of_the_United_States_(1863–1865).svg
|агерб=Greater coat of arms of the United States.svg
|аишьҭагылашьа=18
|апрезидент ихаҭыԥуаҩ=[[Ҳамлин, Ҳаннибал |Ҳаннибал Ҳамлин]] <small>(1861–1865)</small><br />[[Џьонсон, Eндриу|Eндриу Џьонсон]] <small>(1865)</small>
|аԥхьа иҟаз=[[Буканан, Џьеимс|Џьеимс Буканан]]
|аҭынха=[[Џьонсон, Eндриу|Eндриу Џьонсон]]
}}
'''Авраам Линкольн''' (''Абрахам Линкольн'', англыз бызшәала Abraham Lincoln {{IPA|[ˈeɪbrəhæm ˈlɪŋkən]}}, аурыс традициаҿы иара убас '''Линко́льн'''; '''Аиаша Еиб''' ''(Honest Abe)'' ҳәа хьыӡшьара змоу; [[Жәабранмза 12|жәабранмза 12]], [[1809|1809]] шықәса, [[Ходженвилл|Хоџьенвилл]], [[Кентукки]] — [[Мшаԥымза 15|мшаԥымза 15]], [[1865|1865]] шықәса, [[Вашингтон]]) — [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Америкатәи]] аҳәынҭқарратә, [[Политика|аполитикатә]] усзуҩы, Еиду Америкатәи аштатқәа 16-тәи [[президент США|рыпрезидент]] (1861—1865) иара убас [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә Партиа]] аҟынтәи актәи, америкатәи атәцәа рхы иақәиҭызтәыз, америкатәи ажәлар рмилаҭтә фырхаҵа.<ref>{{Книга |автор=Штудинер М. А. |заглавие=[https://gramota.ru/poisk?query=линкольн%20авраам&mode=slovari&dicts%5B%5D=47 Словарь трудностей русского языка для работников СМИ. Ударение, произношение, грамматические формы] |год=2017 |язык=ru |место=М. |издательство=«Словари XXI века» |страниц=592 |isbn=978-5-9909262-6-4}}</ref><ref>{{БРЭ|статья=ЛИ́НКОЛЬН|автор=Исэров А. А.|год=2020|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2146446|архив=https://web.archive.org/web/20230103213722/https://bigenc.ru/world_history/text/2146446|архив дата=2023-01-03}}</ref>
Уи изҳаит анхаҩы ӷар иҭаацәараҿы. Данхәыҷыз инаркны аџьабаа даҵагылан. Иҭаацәа рматериалтә ҭагылазаашьа ахьуадаҩыз иахҟьаны, ашколахь шықәсык акәын дахьныцәоз, аха аԥхьареи аҩреи рҵара илшеит, ашәҟәқәа бзиа ибеит. Ианизҳа, аӡәгьы дихьыԥшымкәа анхара далагеит, аҵара иҵеит, аԥышәарақәа ҭины адукаттә усуразы азин иоуит. [[Иллинойс|Иллиноис]] аиндееццәа рыҵысра аан уи архәҭа далалеит, насгьы [[капитан (воинское звание)|капитанс]] далхын, аха аибашьратә еидысларақәа дрылахәымызт. Иара убас Иллиноис [[Парламент|Азакәанԥҵаратә Еизара]] далан, ЕАА аконгресс [[Палата представителей США|Ахаҭарнакцәа Рпалата]] далахәын, уаҟа [[Американо-мексиканская война|Мексика-Америкатәи аибашьра]] даҿагылан. 1858 шықәсазы ЕААА [[Сенат США|Асенаторхарахь]] кандидатс дҟалеит, аха алхрақәа рҿы даҵахеит.
Атәра аҵакырадгьыл ҿыцқәа рахь аларҵәара аҿагылаҩ иаҳасабала, уи [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә Партиа]] аԥҵара аԥшьгаҩцәа дыруаӡәкхеит, насгьы иара ахьӡала [[Президент США|апрезидентрахь]] дықәыргылан, [[Президентские выборы в США (1860)|1860 шықәсазы алхрақәа]] рҿы аиааирагьы игеит. Иара иалхра дыргак иаҩызахеит аладатәи аштатқәа раҟәыҭхареи [[Конфедеративные Штаты Америки|Аконфедерациа]] ацәырҵреи рзы. [[Инаугурация президента США|Иинаугурациатә]] ажәахә аҿы уи атәыла аидкыларазы ааԥхьара ҟеиҵеит, аха аиҿагылара аграждантә еибашьрахь аиасра аԥхьырҟәҟәаара илымшеит.
Линкольн хаҭала напхгара азиуан 1861—1865 шықәсқәа рзы [[Гражданская война в США|Аграждантә еибашьраан]] Аконфедерациа аиааира иацхрааз арратә усқәа. Иара иҳәынҭқарратә усура иабзоураны анагӡаратә мчра рӷәӷәахеит, насгьы ЕАА рҟны атәра мап ацәкхеит.<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 243.</ref> Линкольн иҿагылаҩцәа ԥыҭҩык аҳәынҭқарратә напхгара иалаирхәит, насгьы урҭ еицырзеиԥшу ахықәкы анагӡаразы аусура радыԥхьалара илшеит. Аҳәынҭқарра Ахада аибашьра цонаҵы [[Британиаду|Британиа Ду]]и егьырҭ Европатәи атәылақәеи рҽалагалара анкылара илшеит. Иара ипрезидентра аамҭазы, [[Первая трансконтинентальная железная дорога США|аконтинентқәа рыбжьаратәи аихамҩа]] дыргылеит, аграртә зҵаара зыӡбаз [[Гомстед-акт]] рыдыркылеит.<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 289.</ref> Линкольн иналукааша цәажәаҩын, иажәахәқәа аҩадауаа ргәы шьҭырхуан, иахьа уажәраанӡагьы иҷыдоу ҭынханы иҟоуп. 1864 шықәсазы [[Президентские выборы в США (1864)|аҩынтәраан]] далхын. 1865 шықәсазы [[Гражданская война в США|Аграждантә еибашьра]] анынҵәа, иара амилаҭтә еиқәшаҳаҭреи ашьоура мап ацәкреи ирыдҳәалоу абжьаратәи [[Реконструкция Юга|Аиҭашьақәыргыларазы]] аплан ҟеиҵеит. 1865 шықәса мшаԥымза 14 рзы Линкольн [[Убийство Авраама Линкольна|атеатр аҿы ӷәӷәала дырхәит]], адырҩаҽны иԥсҭазаара далҵит, ари ЕАА аҭоурых аҟны апрезидент ишьра иадҳәалаз раԥхьатәи хҭысхеит. Еицырзеиԥшу агәаанагареи ауаажәларратә ҭҵаарақәеи ишырҳәо ала, уи Америка иреиӷьу, насгьы зегь раасҭа бзиа ирбо апрезидентцәа дыруаӡәкуп уажәраанӡагьы, иара аҳәынҭқарра ахадас даныҟаз акритика ӷәӷәа шизыҟарҵозгьы.<ref name="book1">[[Карнеги, Дейл|Дейл Карнеги]]. т. 1, стр. 230, из-во «Новый Мир», М., 1983.</ref><ref name="amstd.spb.ru">{{Книга|автор=Бурова И. И., Силинский С. В.|заглавие=Соединенные Штаты Америки|ссылка=http://knigosite.org/library/read/62843|язык=ru|место=СПб.|издательство=Лениздат|год=2002|страниц=399|isbn=5-289-02004-7|archive-date=2018-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727054542/http://knigosite.org/library/read/62843}}</ref><ref>{{Cite news|title=Американцы определили наилучшего президента США (Величайшим президентом за всю историю США их жители считают Авраама Линкольна, который уничтожил рабовладение и победил в Гражданской войне)|url=https://for-ua.com/world/2007/02/20/215844.html|lang=ru|work=for-ua.com|accessdate=2018-07-26|archive-date=2018-07-27|archive-url = https://web.archive.org/web/20180727024346/http://for-ua.com/world/2007/02/20/215844.html}}</ref>
Зегьраасҭа еицырдыруа Америка [[Список президентов США|апрезидентцәа]] дыруаӡәкуп. Уажәы Америкатәи [[Пять долларов США (банкнота)|хә-долларк абанкнотаҿы]] дануп.
== Ахәыҷра ==
Линкольн диит жәабранмза 12, 1809 шықәсазы Томас Линкольни Ненси Хенкси рҭаацәараҿы, урҭ нхон [[Гардин (Кентукки)|Гардин Каунти]], [[Кентукки]] аштат аҟны.[[Место рождения Линкольна (парк)|на ферме Синкинг-Спринг]] Иаб иганахьала иабду Авраам, ԥыҭрак ашьҭахь арԥыс зыхьӡала ахьӡ иҭаз, иҭаацәа [[Вирджиния|Вирџьиниантәи]] [[Кентукки|Кентуккиҟа]] иааигеит, уаҟа 1786 шықәсазы аиндееццәа рқәылараан дыршьит.<ref>Donald, 1996, ад. 20—22.</ref><ref>Pessen, 1984, ад. 24—25.</ref> Линкольн иан, Ненси, мраҭашәаратәи Вирџьиниа диит. Лара лан длыцны Кентуккиҟа нхара диасит, уа Кентукки аштат аҟны ҳаҭыр зқәыз, амал змаз Томас Линкольн диабадырит.<ref>White, 2009, ад. 12—13.</ref> Авраам даниз аамҭазы, Томас 500 гектар рҟынӡа зҵазкуаз ҩ-фермак иман, ақалақь аҿы еиуеиԥшым ахыбрақәа, насгьы ирацәаны арахәи аҽқәеи иман. Уи араион аҿы зегь реиҳа амал змаз дреиуан.<ref>Donald, 1996, ад. 22—24.</ref><ref>Pessen, 1984, ад. 24—25.</ref> Аха 1816 шықәсазы Томас идгьылқәа зегьы аусӡбарҭаҿы ицәыӡит, амазара азакәантә гха ахьамаз иахҟьаны.<ref>Lamb, 2008, ад. 189.</ref><ref>Sandburg, 1926, ад. 20.</ref>
Аҭаацәара аҩадаҟа, [[Индиана|Индианаҟа]] ииасуеит, иҭацәыз адгьыл ҿыцқәа напрылакразы.<ref>Sandburg, 1926, ад. 20.</ref> Линкольн ԥыҭрак ашьҭахь иазгәеиҭеит, ари ашьаҿа еиҳарак изыхҟьаз адгьыл иадҳәалоу азакәантә проблемақәа шракәыз, аха хәҭак ала аҩада атәра иадҳәалоу аҭагылазаашьагьы анырра шыҟанаҵаз.<ref>Donald, 1996, ад. 30—33.</ref> Авраам жә-шықәса анихыҵуаз иан дыԥсит, иаҳәшьа еиҳабы Сара иара иааӡаразы аҭакԥхықәра лхахьы илгеит, раб 1819 шықәсазы аԥҳәысеиба Сара Буш Џьонстон дааигаанӡа.<ref>Donald, 1996, ад. 20.</ref>
[[Файл:Abe-Lincoln-Birthplace-2.jpg|мини|Линкольн дахьиз акәымра]]
Раԥхьатәи лхаҵа иҟынтә хҩык ахәыҷқәа змаз анԥса иаарласны Линкольн қәыԥш дизааигәахеит, аҵыхәтәан иара “нана” ҳәагьы леиҳәо далагеит.<ref>Donald, 1996, ад. 26—27.</ref> Авраам жәашықәса ихыҵаанӡа, аҳәааҿы инхоз ауаа рыҩнусқәа бзиа ибаӡомызт. Иҭаацәараҿы, иара убас игәылацәа рҟынтә шьоукгьы аамҭак азы аашьаҩыс дрыԥхьаӡон.<ref>White, 2009, ад. 25,31,47.</ref> Ашьҭахь иара идырҵоз зегьы игәы ацԥыҳәаны анагӡара далагеит. Линкольн қәыԥш адәахьтәи аусқәа ихы рылаирхәуан, насгьы даныҩеидас, еиуеиԥшым аусурақәа рҟны аҟәрышь ирҳауан — аԥошьҭаҿы, амҿыԥҟаҩыс, адгьылшәаҩыс, насгьы аӷбаҟаҵаҩыс.<ref>Donald, 1996, ад. 33.</ref> Еиҳараӡак иара ицааиуаз амҿыԥҟара акәын. Линкольн ашәарыцареи аԥсыӡкреи иҽырцәихьчон, ихатә дунеихәаԥшышьа иахьаҵанамкуаз иахҟьаны. Линкольн иара убасгьы дақәшаҳаҭхеит усҟантәи аамҭазы инормаз аԥа 21 шықәса ихыҵаанӡа аҩны анҭыҵтәи аусура аҟынтәи иоууаз аԥара зегьы иаб иҭара адҵа.<ref>Donald, 1996, ад. 30—33.</ref>
Убри аамҭазы, Линкольн иаб еиҳа-еиҳа дицәтәымхо далагеит, еиҳаракгьы иаб аҵара ахьимамыз иахҟьаны. Авраам аҭаацәараҿы раԥхьаӡа аҩреи аԥхьаӡареи зҵаз иакәхеит, аха иара ихаҭа излаиҳәоз ала, аҭаацәара иахьрыцхраалатәыз азы шықәсык еиҳамкәа ракәын ашколахь дахьныҟәоз. Даныхәыҷыз аахыс иара [[книга|ашәҟәқәа]] дрызҿлымҳахеит, урҭ рахь имаз абзиабара иԥсҭазаара зегьы иалигеит. Ихәыҷраантәи иҩыза Деннис ԥыҭрак ашьҭахь иҩуан:<ref>Donald, 1996, ад. 29—43.</ref>
<blockquote>
“Еибу 12 шықәса анихыҵ ашьҭахь, ахаангьы дсымбацызт ашәҟәы инапы иакымкәа... Уахынла ақьалаҿы, аҟәардә хыршәҭны, алашара иакәаргыланы, аҵкар днықәтәаны аԥхьара далагон. Ари уамашәа иубартә иҟоуп, арԥыс абриаҟара аԥхьара ахьилшоз”<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 15.</ref>
</blockquote>
Линкольн даныхәыҷыз даԥхьахьан [[Абиблиа|Абиблиа]], “[[Робинзон Крузо]]”, “[[Вашингтон, Џьорџь|Џьорџь Вашингтон]] иҭоурых”, [[Эзоп]] иажәабжьқәа. Уи адагьы, игәылацәа асаламшәҟәқәа рыҩраҿы дрыцхраауан, убасала и[[Правописание|граматика]]еи и[[стилистика|стиль]]и еиӷьтәуа. Зны-зынла 30 [[миля|миль]] ныҟәаны аӡбарҭахь дцон, адукатцәа рықәгыларақәа рзыӡыҩразы.<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 15.</ref><ref>Donald, 1996, ад. 29—43.</ref><ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 16.</ref>
== Ақәыԥшра ==
[[Файл:Thomas Hicks - Leopold Grozelier - Presidential Candidate Abraham Lincoln 1860.jpg|200px|слева|мини|Авраам Линкольн иқәыԥшраан]]
1830 шықәсазы Авраам Линкольн иҭаацәа ҩаԥхьа рынхарҭаҭыԥ рыԥсахит. Линкольн, даны[[совершеннолетие|ҩеидас]], ихақәиҭу аԥсҭазаара алагара иӡбоит. Иара аамҭалатәи аусура иԥшаауеит, уи [[Миссисипи (река)|Миссисипи]] аӡиас ала [[Новый Орлеан|Орлеан Ҿыцҟа]] днанагеит, уаҟа Линкольн атәцәа рџьармыкьа даҭааит, иԥсы ҭанаҵгьы атәра ицәымӷны дҟалеит. Дук мырҵыкәа [[Иллинойс|Иллиноис]] аштат Ниу-Сеилем ақыҭаҿы анхара далагеит. Уаҟа зхы иақәиҭыз иаамҭа зегьы аҵареи аҭыԥантәи а[[школа|школ]] арҵаҩы иҟны аҽазыҟаҵареи ирзикуан. Уахынла аԥхьаҟа аҳәынҭқарра иахагылараны иҟаз Линкольн акәиц алашарала ашәҟәқәа дрыԥхьон.<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с стр. 23</ref>
1832 шықәсазы Линкольн Иллиноис [[Парламент|Азакәанԥҵаратә еизара]]хь дықәгылан, аха аиааира илымшаӡеит. Уи ашьҭахь системала аҭҵаарадыррақәа рҵара далагеит. Линкольн аханатә джьиихарц иҭахын, аха а[[мировой судья|дунеитә ӡбаҩы]] даниабадыр ашьҭахь уи азакәандырра иҽазҵәылихит. Убри аамҭазы иҩызеи иареи ахәаахәҭратә дәқьанхәыҷ аҟны аҟәрышь дырҳарц иаҿын, аха русқәа маншәалахомызт. [[Сэндберг, Карл|Сендберг]], еицырдыруа аҳәынҭқарра ахада ибиографиа автор, иҩуеит:
<div style="clear:left"></div>
<blockquote>
"...Линкольн дзыԥхьоз, насгьы гәыхәтәыс имаз инапы алакын. Иҟаиҵашаз ус ҳәа акгьы имамызт, мшынаҟьа ихәыцрақәа дранаханы дтәазар илшон, аӡәгьы диԥырхагахомызт. Адәахьтәи ари имҵысра аҵаҟа хшыҩла аизҳара, ашәра мҩаԥысуан, хәыҷы-хәыҷла, аха еиԥҟьарада."<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с стр. 28-29</ref>
</blockquote>
1832 шықәсазы Иллиноис [[Война Чёрного Ястреба|аиндееццәа ржәыларақәа]] хацыркын, урҭ [[переселение индейцев|рыԥсадгьыл ааныжьны мраҭашәараҟа]], [[Миссисипи (река)|Миссисипи]] аӡиас анырцә ацара рҭахымызт. Линкольн а[[ополчение|рхәҭа]] далалеит, насгьы [[капитан (воинское звание)|капитанс]] далхын, аха аидысларақәа дрылахәымызт. 1833 шықәсазы Линкольн Ниу-Сеилем аԥошьҭа аиҳабыс дҟаҵан. Уи иабзоураны, иара еиҳа зхы иақәиҭыз аамҭа иоуит, аҵара иазикуаз. Амаҵураҭыԥ ҿыц алшара инаҭон аԥошьҭа ишьҭаанӡа аполитикатә газеҭқәа рыԥхьара.
1833 шықәса анҵәамҭаз Линкольн адгьылшәаҩ иҭыԥ иоуит. Ари аусура дақәшаҳаҭханы, бжьымшы рыҩныҵҟа иҽадцаланы Гибсон иҩымҭа “Атопографиатә ус атеориеи апрактикеи”, иара убас Флинт иҩымҭа “Агеометриеи, атригонометриеи атопографиеи” ҭиҵаауан.<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, стр. 30</ref>
Ниу-Сеилем данынхоз ашықәсқәа раан Линкольн лассы-лассы аԥара аԥсахра иқәшәон. Иуалқәа зегьы инагӡаны ршәара шьцыларас иахьимаз азы ауп зегь реиҳа еицырдыруа ихьӡшьарагьы ахьынтәааз — «Аиаша Еиб».
== Аполитик, адукат иаҳасабала икариера алагамҭа ==
1835 шықәсазы (26 шықәса анихыҵуаз) Линкольн [[Иллинойс|Иллиноис]] Аштат Азакәанԥҵаратә еизарахь далхын, уаҟа а[[Партия вигов (США)|вигцәа]] дрылалеит. Линкольн аполитикатә аренахь данцәырҵ, [[Джексон, Эндрю|Эндриу Джексон]] Еиду Америкатәи аштатқәа [[Президент США|рыпрезидентс]] дыҟан. Линкольн аполитикатә усмҩаԥгатәқәа рҿы ажәлар рықәгәыӷра дазыразын, аха афедералтә центр аштатқәа рекономикатә ԥсҭазаара аиҿкаара мап ацәкра политика дақәшаҳаҭмызт. А[[Парламентская сессия|изара ду аилатәара]] ашьҭахь, уаанӡа аасҭа еиҳагьы ӷәӷәала азакәанҭҵаара иҽазикит. Иара ихаҭа аҵара аниҵа ашьҭахь, Линкольн 1836 шықәсазы адвокатцәа рԥышәара дахысит. Уи ашықәс азы, Азакәанԥҵаратә еизараҿы, Линкольн илшеит аштат аҳҭнықалақь [[Вандейлия|Вандеилиа]] аҟынтәи [[Спрингфилд (Иллинойс)|Спрингфилдҟа]] аиагара, 1837 шықәсазы нхара уахь дагьиасит. Уаҟа Уилиам Батлери иареи афирма “Стиуарти Линкольни” аԥырҵеит. Азакәанԥҵаҩ, адукат қәыԥш иаарласны ахьӡ-аԥша ирҳаит ицәажәаратә ҟазареи ицқьареи рыбзоурала. Лассы-лассы аӡбарҭаҿы иихьчоз иӷарыз атәылауаа рахьтә аԥара идикыломызт; аусеилыргараҿы ауааԥсыра ацхыраара рыҭаразы аштат ахи-аҵыхәеи еимидон. 1837 шықәсазы а[[аболиционизм|болиционисттә]] газеҭ аҭыжьҩы даныршь ашьҭахь, Линкольн Спрингфилд ақалақь аҿы иҟаз Аҿар рлицеи аҿы раԥхьаӡа акәны апринциптә ажәахә ҟаиҵеит, а[[демократия|демократиа]], а[[конституция|конституциа]], [[Отцы-основатели США|ашьаҭаркҩцәа]] рҭынха рыхә азгәаҭо.
== Аҭаацәара ==
[[Файл:The Lincoln Family, Currier & Ives.jpg|мини|Линкольн иҭаацәара. 1860-тәи ашықәсқәа рзтәи а[[Эстамп|кьыԥхьымҭа]]]]
[[Файл:Mary Todd Lincoln 1846-1847 restored cropped.png|180px|мини|слева|Мери Тодд, Авраам Линкольн иԥҳәыс.]]
1840 шықәсазы Линкольн длабадырит [[Кентукки]] инхоз аҭыԥҳа [[Линкольн, Мэри Тодд|Мери Тодд]] (англыз бызшәала: Mary Todd, 1818—1882) насгьы абҵарамза 4, 1842 шықәсазы урҭ еибагеит. Мери ԥшьҩык аԥацәа лхылҵит, хҩык урҭ рахьтә ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит:<ref>{{книга
| автор = White Jr., Ronald C.
| заглавие = A. Lincoln: A Biography
| ссылка = https://books.google.ru/books?id=6kf6Kzz4otYC&printsec=frontcover&hl=ru
| язык = en
| место = New York
| издательство = Random House, Inc.
| год = 2009
| страниц = 181
| isbn = 978-1-4000-6499-1
}}</ref>
# [[Линкольн, Роберт Тодд|Роберт Тодд Линкольн]] (1843—1926). Линкольн иԥеиҳабы. Америкатәи азиндырҩы, аибашьратә министр. Иара ԥҳәысс диман Мери Харлан Линкольн, уи хҩык ахәыҷқәа лхылҵит.
# Едвард Линкольн диит хәажәкырамза 10, 1846 шықәсазы, иԥсҭазаара далҵит жәабранмза 1, 1850 шықәсазы, Спрингфилд.
# [[Линкольн, Уильям|Уилиам Линкольн]] диит ԥхынҷкәынмза 21, 1850 шықәсазы, иԥсҭазаара далҵит жәабранмза 20, 1862 шықәсазы, [[Вашингтон]], иаб аҳәынҭқарра ахадас даныҟаз аамҭазы.
# [[Линкольн, Томас|Томас Линкольн]] диит мшаԥымза 4, 1853 шықәсазы, иԥсҭазаара далҵит ԥхынгәымза 16, 1871 шықәсазы, [[Чикаго]].<ref name="young">Cathy Young «Co-opting Lincoln’s sexuality» Boston Globe Jan 31, 2005</ref><ref>[http://www.powells.com/review/2003_12_15.html A Review by Gregory M. Lamb at www.powells.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108093149/http://www.powells.com/review/2003_12_15.html |date=2007-01-08 }} of «We Are Lincoln Men»: Abraham Lincoln and His Friends D. H. Donald</ref><ref name="R.Brookhiser">Richard Brookhiser [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F05E5D61439F93AA35752C0A9639C8B63 Was Lincoln Gay?] {{Wayback|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F05E5D61439F93AA35752C0A9639C8B63 |date=20170818175307 }} New York Times Jan 9, 2005</ref><ref>Michael Burlingame ''Afterword: The Intimate World of Abraham Lincoln'' pg 226—238 Free Press 2005 ISBN 0-7432-6639-0</ref>
== Апрезидентра аҟынӡа аполитикатә мҩа ==
[[Файл:Abraham Lincoln O-3 by Joslin, 1857.png|мини|Авраам Линкольн 1857 шықәсазы]]
[[Файл:Alexander Gardner (American, born Scotland - (Abraham Lincoln and His Second Son Thomas (Tad)) - Google Art Project.jpg|мини|Авраам Линкольни иԥа Томаси, 1865 шықәса]]
1846 шықәсазы Линкольн Аконгресс [[Палата представителей США|ахаҭарнакцәа Рпалатахь]] далхын (1847–1849) а[[Партия вигов (США)|вигцәа рпартиа]] далахәыланы. [[Вашингтон]], уи ҷыдала анырра имамкәа, активла даҿагылон Аҳәынҭқарра ахада [[Полк, Джеймс Нокс|Полк]] [[американо-мексиканская война|америка-мексикатәи аибашьраҿы]] иҟаиҵоз, Еиду Америкатәи аштатқәа рганахьала иҵаҵӷәыдоу ацәгьоура ҳәа иԥхьаӡаны. Ус шакәызгьы, Линкольн ибжьы иҭиуан [[Конгресс США|Аконгресс]] аҟынтәи арразы аԥара азоужьразы, згәабзиара уашәшәыроу аруаа, зхацәа ҭахаз аҳәса аматериалтә цхыраара рыҭаразы, иара убасгьы аҳәса а[[избирательное право|бжьыҭаратә зинқәа]] рыҭара дадгылеит. Линкольн аболиционистцәа дрыдгылан, атәра даҿагылаҩын, аха иаахҵәаны аус аӡбара иҟазшьамызт, насгьы атәцәа хәыҷы-хәыҷла ахақәиҭра рыҭара дазықәԥон, избан акәзар иара Аидгыла аизакра рхақәиҭра аасҭа еиҳа иҳаракны иргылон.<ref name="amstd.spb.ru"/>
Америка-мексикатәи аибашьра аҿагылара Линкольн иштат гәакьаҿы ихьӡ бжьнахит, убри аҟнытә иара иӡбеит ахаҭарнакцәа Рпалатахь даҽазнык ахықәыргылара мап ацәкра. 1849 шықәсазы Линкольн усҟантәи [[Орегон]]тәи аҵакыра амаӡаныҟәгаҩыс дшыҟаҵаз адырра ирҭеит. Уи идикылазҭгьы, еизҳазыӷьоз Иллиноис аҿы икариера ахыркәшара аанагон, убри аҟынтә иара уи амаҵура мап ацәикит. Линкольн аполитикатә усура дацәхьаҵын, анаҩстәи ашықәсқәа рзы азакәандырратә ус инапы алакын, аштат аҿы аԥхьагылара змаз адукатцәа дыруаӡәкхеит, насгьы аихамҩа “[[Центральная железная дорога Иллинойса|Иллиноис-Сентрал]]” азакәантә [[юрисконсульт|бжьгаҩыс]] дыҟан. 23 шықәсатәи изинҭҵааратә усура иалагӡаны Линкольн 5 100 уск дрылахәын (иҭаҩым аусқәа аламҵакәа), насгьы 400-нтә еиҳаны аштат Иреиҳаӡоу аӡбарҭа аҿаԥхьа дықәгылахьан.<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, с.83</ref><ref>Данные взяты из статьи об Аврааме Линкольне в англоязычной википедии.</ref>
1856 шықәсазы, иаргьы, ԥыхьатәи авигцәа реиԥш, 1854 шықәсазы иаԥҵаз атәра иаҿагылоз [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә партиа]] далалеит, 1858 шықәсазы ЕАА [[Сенат США|асенат]] аҿы аҭыԥ аанкыларазы кандидатс дҟаҵан. Алхрақәа рҿы иҿагылаҩыс дыҟан а[[Демократическая партия США|демократ]] [[Дуглас, Стивен|Стивен Дуглас]]. [[Дебаты Линкольна и Дугласа|Линкольни Дугласи реицәажәара]], а[[рабовладение|тәра]] азҵаара иахьалацәажәоз, зегьы еицырдыруа иҟалеит (шьоукы урҭ адебатқәа «агигант хәыҷи» (С. Дуглас) «аԥынҵамрыцқьа дуи» (А. Линкольн) реимак ҳәа иашьҭан). Линкольн даболиционистымызт, аха аморалтә ҵаҵӷәқәа рыла атәра даҿагылон. Иара атәра Аҩадатәи [[экстенсивное земледелие|ааглыхратә]] економикаҿы ихымԥадатәиу цәгьарак еиԥш иԥхьаӡон. Дуглас иаргументқәа рҿагылара иҽазышәо, заҿагылаҩ а[[радикализм|радикализм]] ихаразҵоз, Линкольн агәра ииргон анегрцәа аполитикатәи аграждантәи зинқәа рыҭара, иара убас арасақәа рыбжьара аҭаацәараԥҵара ақәшаҳаҭхара дшазхиам, избан акәзар, иара игәаанагарала, ашкәакәеи аиқәаҵәеи арасақәа рыбжьара иҟоу ацәеижьтә еиԥшымзаареи, аԥхьатәи ахадареи урҭ ахаангьы алшара рнаҭом “асоциалтәи аполитикатәи еиҟарара аҭагылазаашьаҿы аицыҟазаара”. Атәра азҵаара, иара игәаанагарала, хазы игоу аштатқәа рымчра иаҵанакуан, афедералтә ҳәынҭқарра аконституциатә зин амамызт ари апроблема аҽалагаларазы. Уи аамҭазы, Линкольн ӷәӷәала даҿагылон атәра аҵакырадгьыл ҿыцқәа рахь аларҵәара, уи атәра ашьаҭақәа ҵнашәаауан, избан акәзар уи аԥсабара ахьыҭбааз иахҟьаны Мраҭашәаратәи адгьылқәа рахь аҽырҭбаара аҭахын. Стивен Дуглас алхрақәа рҿы аиааира игеит, аха Линкольн атәра иаҿагылоз иажәахә “Аҩны еиҟәшоу”, атәыла “атәрабжа, мамзаргьы ахақәиҭрабжа” аҭагылазаашьаҿы аҟазаара шалымшо ахьышьақәирӷәӷәо, ЕАА рҟны инарҭбааны ирылаҵәеит, уи автор атәра иаҿагылоу ақәԥаҩ ҳәа ахьӡ изаԥнаҵеит.<ref>{{Cite web |url=http://www.classic-literature.co.uk/american-authors/19th-century/abraham-lincoln/the-writings-of-abraham-lincoln-04/ |title=Abraham Lincoln — The Writings of Abraham Lincoln V04 |lang=en|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2014-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140909074649/http://www.classic-literature.co.uk/american-authors/19th-century/abraham-lincoln/the-writings-of-abraham-lincoln-04/}}</ref>
1859 шықәса жьҭаарамзазы, аболиционист [[Браун, Джон (аболиционист)|Джон Браун]] ирхәҭа [[Рейд Джона Брауна на Харперс-Ферри|ақалақь Харперс-Ферри иақәлан]] уи аџьаԥҳаны рнапахьы иааргеит, аҩадаҟа атәцәа ржәылара ахацыркра иақәгәыӷны. Архәҭа аштат ар иаанкыланы иҭадырхеит. Линкольн Браун иҟаиҵаз дақәыӡбеит, атәра азҵаара мчыла аӡбаразы аҽазышәара ҳәа.
== Аҳәынҭқарра Ахада иалхреи аинаугурациеи ==
=== Алхрақәа ===
[[Файл:Lincoln O-17 by Brady, 1860.png|слева|мини|Апрезидентрахь акандидат Авраам Линкольн, 1860 шықәса.]]
{{main|ЕАА рҟны Ахада иалхрақәа (1860)}}
Атәра азҵаараҿы ибжьаратәыз игәаанагара иабзоураны Линкольн [[Президентские выборы в США (1860)|1860 шықәсазы алхрақәа]] раан [[Республиканская партия США|Ареспубликатә партиа]] а[[компромисс|компромисстә]] кандидатк иаҳасабала далххеит. Аладатәи аштатқәа ареспубликанеццәа аиааира ргар, Аидгыла ишалҵуа рҳәахьан. Аҩ-партиак, адемократиатәи ареспубликантәии, акандидатцәа рхаҿала иаадырԥшуаз аилкаарақәа рзы аиҿагылара рыбжьан. Америкауаа Линкольн ихаҭара аџьабаа ду, аиашара, ауаажәларра [[социальная мобильность|рзааигәара]] иадырҳәалон. Ажәлар ирылҵыз, иара «зхала зхы аԥызҵаз» уаҩын. Абҵарамза 6, 1860 шықәсазы, раԥхьаӡакәны ауааԥсыра 80% иреиҳаны алхрақәа ирылахәхеит. Линкольн, ҩыџьа акандидатцәа ықәзыргылаз [[Демократическая партия США|Адемократиатә партиа]] аиҟәшара абзоурала, алхрақәа рҿы иҿагылацәа драԥысны Еиду Америкатәи аштатқәа рхрдрс дҟалеит, насгьы ипартиа ҿыц аҟынтәи иара раԥхьаӡатәи президентхеит. Линкольн алхрақәа рҿы аиааира игеит еиҳарак Аҩадатәи аштатқәа ирҭаз адгылара абзоурала. Аладатәи жә-штатк рҿы Линкольн ихьӡ зынӡагьы абжьыҭиратә биуллетенқәа рҟны иарбамызт, насгьы 996 округқәа рҟынтә 2 заҵәык арҟны ауп аиаааира агара ахьилшаз.
=== Аидгыла аихшареи Линколин иинаугурациеи ===
Линкольн атәра аларҵәара даҿагылаҩын, алхрақәа рҿы иигаз аиааира америкатәи ажәлар еиҳагьы еиҟәнашеит. Иара [[инаугурация|инаугурациа]] ҟалаанӡагьы, 7 штатк, [[Южная Каролина|Аладатәи Каролина]] аԥшьгарала, Еиду Америкатәи аштатқәа реилазаара ишалҵуа атәы рҳәеит ([[Южная Каролина|Аладатәи Каролина]], [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]], [[Флорида]], [[Алабама (штат)|Алабама]], [[Джорджия|Џьорџьиа]], [[Луизиана]], [[Техас]]). Хыхьтәи Аҩада ([[Виргиния|Вирџьиниа]], [[Северная Каролина|Аҩадатәи Каролина]], [[Теннеси|Теннесси]], [[Арканзас]], иара убас [[Кентукки]]и [[Миссури (штат)|Миссури]]и рыхәҭақәак) раԥхьаӡа аҽаҟәыҭхаразы ааԥхьара мап ацәыркит, аха дук хара имгакәа аҿагылара иацлеит. Макьана знапынҵақәа назыгӡоз Аҳәынҭқарра ахада [[Бьюкенен, Джеймс|Џьеимс Биукенен]]и ҿыц иалхыз ахада Линкольни ахы ақәиҭтәра а[[сецессия|зхаҵара]] мап ацәыркит. 1861 шықәса жәабранмзазы, [[Монтгомери (Алабама)|Монтгомери]] ([[Алабама]]) имҩаԥ аконституциатә конгресс Америка [[Конфедеративные Штаты Америки|Аконфедерациатә Штатқәа]] раԥҵара рыланаҳәеит, насгьы [[Дэвис, Джефферсон|Џьефферсон Девис]] президентс далнахит, уи амзазы аҭоуба здызкылаз. [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмонд]] аҳәынҭқарра иаҳҭнықалақьны иҟалеит.
Линкольн [[Балтимор]] ишьра зҭахыз дрыцәцеит, насгьы [[Вашингтон]]ҟа днеит жәабранмза 23, 1861 шықәсазы иҷыдоу адәыӷбала. Хәажәкырамза 4 рзы и[[Инаугурация Авраама Линкольна (1861)|инаугурациа]] аан аҳҭнықалақь аҭышәынтәалара еиқәзыршәоз аруаа рыла иҭәын. Иажәахә аҿы Линкольн иҳәеит:
<blockquote>
Сара агәра згоит, адунеизегьтәи азакәани Аконституциеи рганахьала, арҭ аштатқәа реидгылара наӡаӡатәиуп ҳәа. Анаӡаӡара, еилыкка иҳәамзаргьы, аҳәынҭқарратә напхгараҭара аформақәа зегьы рзы Ихадоу Азакәан аҿы иануп. Ҳәарада, иаҳҳәар ҳалшоит, иарбан напхгараҭаратә системазаалак ахаангьы Ихадоу Азакәан аҿы иара аҟазаара аанкыларазы аԥҟара амамызт ҳәа...
Даҽазныкгьы, Еиду Аштатқәа ажәа ииашоу аҵакы ала анапхгараҭаратә система акәымзар, аха аиқәшаҳаҭра мацарала ишьақәгылаз аштатқәа реилазаара акәзар, усҟан иалшоумашь уи анаԥҵаз аамҭазы иҟаз аганқәа раасҭа зхыԥхьаӡара маҷу аганқәа рыла ҭынч мҩала иаԥыхзар? Аилаӡара иалоу ганкы уи еиланагар алшоит, даҽакала иуҳәозар, иԥнажәар, аха закәанла уи аԥыхразы зегьы рақәшаҳаҭра аҭахӡами?
Абарҭ азеиԥш принципқәа ҳрықәныҟәаны, ҳара ҳазааиуеит закәантә хшыҩзышьҭрала Аидгыла шнаӡаӡатәу агәаанагара, уи шьақәнарӷәӷәоит Аидгыла аҭоурых ахаҭагьы.
... Ус анакәха, иарбан штатзаалакгьы Аидгыла хатәгәаԥхарала алҵра азин шамам, уи азы ирыдыркыло аӡбарақәеи аусԥҟақәеи азакәантә мчы шрымам, насгьы иарбанзаалак аштат аҟны (мамзаргьы аштатқәа) Еиду Аштатқәа Рнапхгара иаҿагыло ақәымчратә усқәа ақәгыларатә ма ареволиуциатә ҟазшьа аархәоит.<ref>{{Cite web |url=http://www.grinchevskiy.ru/19/a-l-pervaya-inauguracionnaya-rech.php |title=Первая инаугурационная речь Линкольна на сайте «История США в документах» |lang=ru|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2007-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070706231353/http://www.grinchevskiy.ru/19/a-l-pervaya-inauguracionnaya-rech.php}}</ref>
</blockquote>
Иажәахә аҿы Линкольн иара убас иҳәеит «атәра ахьыҟоу аштатқәа рҿы атәра аиҿкаара аусура ишиашоу мамзаргьы днавс-аавсны аҽалагалара игәы ишҭам»: «Сгәы иаанагоит уи аҟаҵаразы азакәантә зин сымам, насгьы уи аҟаҵара сҭахым». Линкольн ааԥхьара ҟеиҵон аиҿагылара ҭынч мҩала аӡбаразы, насгьы Еиду Аштатқәа ракзаара аиҭашьақәыргыларазы. Аха алҵра хыркәшахахьан, насгьы [[Конфедеративные Штаты Америки|Аконфедерациа]] арратә усмҩаԥгатәқәа рҽазыҟаҵара иаҿын. ЕАА [[Конгресс США|Аконгресс]] аҿы аладатәи аштатқәа рхаҭарнакцәа реиҳараҩӡак уи ааныжьны Аҩадатәи аганахь ииасит, Америка [[Конгресс Конфедеративных Штатов Америки|Аконфедерациатә Штатқәа ральтернативатә Конгресс]] шьақәыргыланы.
Имаҵура данахагыла ашьҭахь, Линкольн аҭыԥқәа ршаразы а[[протекционизм|проктекционисттә]] система ихы иаирхәеит. 1861 шықәса ааԥынразы, адемократцәа рнапхгара аҵаҟа иҟаз аҭыԥқәа рҟынтәи 80% ареспубликанцәа иааныркылахьан. Аҳәынҭқарра ахадара Линкольн иҿагылаҩцәагьы алаирхәит: Америка [[Государственный секретарь США|Аҳәынҭқарратә маӡаныҟәгаҩ]] иҭыԥ [[Сьюард, Уильям Генри|Уилиам Сиуард]] иҭан, а[[министр юстиции США|иустициақәа рминистр]] — [[Бейтс, Эдвард|Едвард Беитс]], а[[Министр финансов США|финансқәа рминистр]] — [[Чейз, Салмон|Салмон Чеиз]].
== ЕАА аграждантә еибашьра ==
{{Main|ЕАА аграждантә еибашьра|Авраам Линкольн ипрезидентра}}
=== Аибашьра алагамҭа (1861-1862) ===
Аибашьра иалагеит мшаԥымза 12, 1861 шықәсазы [[Чарлстон (бухта)|Чарлстонтәи асқьалаҿы]] иҟоу афорт [[Форт-Самтер|Самтер]] аладаа рақәларала, 34-сааҭ аиҿахысрақәа рышьҭахь рнапахьы иааргаз. Уи аҭакс, Линкольн аладатәи аштатқәа абџьаршьҭыхратә ҭагылазаашьа рымоуп ҳәа рылеиҳәеит, [[Конфедеративные штаты Америки|Аконфедерациа]] амшын аганахьала аблокада азуразы адҵа ҟаиҵеит, [[75 000 добровольцев Линкольна|75 000 ҩык хатәгәаԥхарала аррахь дрыԥхьан]], анаҩс аррахь [[воинская обязанность|ааԥхьара хымԥадатәны]] иҟеиҵеит. Линкольн иинаугурациа ҟалаанӡагьы, абџьари аџьаԥҳани рацәаны аладаҟа иааргеит, афедералтә бџьарҵәахырҭақәеи аизгарҭақәеи рымпыҵархалеит. Араҟа иҟан зегь реиҳа аибашьра иазыхиаз архәҭақәа, урҭ афедералтә ар аанзыжьыз шәҩыла афицарцәа рыла ихаҭәаауан. [[Гражданская война в США|Аграждантә еибашьра]] алагамҭа Аҩадазы иманшәаламхеит. Аибашьра зҽазыҟаҵаны иҟаз аладаа, Аҩада еиҳау арратәи аекономикатәи лшарақәа [[мобилизация|еизнагаанӡа]], Аидгыла арбџьармчқәа ицҟьаны рышьҭаҵара иахыццакуан. Арратә маншәаламхареи аекономикатә уадаҩрақәеи рзы ӷәӷәала ақәыӡбара зоууаз Линкольн, арратә ԥышәа шимамызгьы, аибашьра иазыхиоу ар ашьақәыргыларазы ашьаҿа иашақәа ҟеиҵеит, атәылауаҩратә хақәиҭрақәа рыԥкрақәа мамзаргьы [[Конгресс США|Аконгресс]] абиуџьет аҿы макьана ишьақәырӷәӷәамыз аԥара ахархәара рҿаԥхьагьы даанымгылаӡакәа.<ref>Это произошло до инаугурации Линкольна, во время президентства [[Бьюкенен, Джеймс|Джеймса Бьюкенена]]</ref><ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, стр.211.</ref>
Авраам Линкольн анапхгараҭаратә мыругақәа инапаҿы рааныжьра иҽазишәон, аибашьра алагамҭазы иаԥҵан Еиду Аштатқәа рыр ателеграфтә корпус, архәҭақәа напхгара рыҭаразы. Ҳаамҭазтәи ауаа ражәақәа рыла апрезидент лассы-лассы Арратә Департамент ателеграфтә усбарҭаҿы днеилон, насгьы кырзҵазкуа [[Депеша|ажәабжьқәа]] дырзыԥшны иаамҭа акыр уаҟа ихигон. Уимоу, адепартамент аҿы столк ҷыдала Авраам Линкольн изалхын.<ref>{{Cite web|url=https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/dzhessi-kh-bannel-jesse-h-bunnell/|title=Джесси Х. Баннел (Jesse H. Bunnell)|lang=ru|author=Иванов Александр|website=telhistory.ru|publisher=Музей Истории Телефона|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2022-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128110816/https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/dzhessi-kh-bannel-jesse-h-bunnell/}}</ref><ref>{{Книга|автор=Bates, David Homer|заглавие=Lincoln in the Telegraph Office: Recollections of the United States Military Telegraph Corps During Civil War.|ссылка=https://archive.org/details/lincolnintelegr00bategoog|язык=en|год=1907|место=New York|издательство=The Century Co}}</ref>
[[Виргиния|Вирџьиниа]] Манассастәи аихамҩатә станциаҿы ԥхынгәымза 21, 1861 шықәсазы иҟалаз раԥхьатәи аидыслара ду аҿы афедералтә ар аҵахеит. Абҵарамза 1 азы Линкольн [[Макклелан, Джордж|Џь.Б.Макклеллан]] дҵаҟаҵаҩ [[главнокомандующий|хадас]] дҟеиҵеит, уи аццакра иҽацәихьчон. Жьҭаарамза 21 азы иара ирхәҭақәа [[Вашингтон]] азааигәара иҟәыбан. Абҵарамза 8, 1861 шықәсазы аладатәи ацҳаражәҳәаҩцәа зҭаз британиатәи аӷба “Трент” ырҭаслымын. Уи “[[Трентское дело|Тренттәи аус]]” мзызс иазыҟалан [[Британиаду|Британиа Ду]] абашьра ахылҿиаарц егьагымхеит.
Жәабранмза-хәажәкырамза 1862 шықәсазы аинрал [[Грант, Улисс|Улисс Грант]] аладаа [[Теннеси|Теннесси]]и [[Кентукки]]и рҟынтәи рықәцара илшеит. Аԥхынразы [[Миссури (штат)|Миссури]] аштат ахы иақәиҭтәны, [[Грант, Улисс|Грант]] ирхәҭақәа [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]]и [[Алабама|Алабамеи]] аҩадатәи ррегионқәа рахь ицәырҵит. Аӡхыҵратә операциа абзоурала, [[Новый Орлеан|Ниу-Орлеан]] мшаԥымза 25, 1862 шықәсазы иааныркылеит. Линкольн Макклеллан адҵаҟаҵаҩ хада иҭыԥ аҟынтәи [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмонд]] ампыҵахалара дҵас измаз архәҭақәа руак аԥызас дҟеиҵеит. Макклеллан ахьчаратә тактика ажәылара аасҭа аԥыжәара аиҭеит. Нанҳәамза 29-30 рзы Булл-Рантәи аидыслараҿы аҩадаа аҩынтәраан ацҟьаны иқәҵан, уи ашьҭахь Линкольн 500,000-ҩык аррахь ааԥхьара риҭеит. Цәыббрамза 7 рзы аӡыхь Ентитем аҟны, 40-нызқьтәи Аҩадатәи архәҭа Макклеллан 70-нызқьтәи ирхәҭа ажәлеит, урҭ аконфедерациаа иагьыриааит. [[Потомак]] аӡиас ахыҵра ашьҭахьҟа ицоз амҩа анаркит, аха Макклеллан, Линкольн адҵа шииҭазгьы, анаҩстәи ажәылара мап ацәикын аладаа рҟәыбара анагӡаразы алшара иаҩижьит, [[Ли, Роберт Эдвард|Ли]] шьҭахьҟа ихьаҵра иацхраауа.
Ентитем аибашьра ашьҭахь, [[Британиаду|Британиеи]] [[Франциа|Франциеи]] аибашьра алахәхареи Аконфедерациа азхаҵареи мап ацәыркит. Аибашьра ашықәсқәа рзы [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылеи]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Еиду Америкатәи аштатқәеи]] аиҩызаратә еизыҟазаашьақәа рыбжьан. Урыстәылатәи а[[Эскадра (флот)|ескадра]] 1863—1864 шықәсқәа рзы [[Сан-Франциско]]и [[Ниу-Иорк|Ниу-Иорк]]и иаҭааит.
1862-тәи ашықәс аҭоурых аҿы раԥхьаӡакәны а[[Броненосец (тип корабля)|ихатә ӷбақәа]] рыбжьара аибашьра аныҟалаз ҳәа иалкаауп, уи мҩаԥысит хәажәкырамза 9 рзы [[Виргиния|Вирџьиниа]] аԥшаҳәаҿы. 1862 шықәсазтәи акампаниа хыркәшахеит аҩадаа [[битва при Фредериксберге|раҵахарала Фредериксбург]] ақалақь аҿы ԥхынҷкәынмза 13 рзы.
[[Файл:Lincoln and McClellan 1862-10-03.jpg|слева|мини|300px|Линкольни аинрал Џьорџь Макклелани, хәажәкырамза 10, 1862 шықәсазы]]
=== Аполитикатә процесс ===
Афедералтә ар аҵахара хьанҭақәа атәыла ауааԥсыра рыбжьара агәынамӡара ӷәӷәа цәырнагон. Линкольн [[Республиканская партия США|Ареспубликатә партиа]] аҟынтәи ақәыӷәӷәара иман, уи иаҵанакуан атәра иаразнак аԥыхра иадгылазгьы, хәыҷы-хәыҷла атәцәа рхы рақәиҭтәра иадгылазгьы. Линкольн акомпромисстә политика дақәныҟәон, уи абзоуралагьы апартиа аиҩшара аԥхьырҟәҟәаара илшеит. Уи агәра ганы дыҟан аибашьраангьы атәылаҿы аполитикатә процесс мҩаԥыслар шакәу. Уи абзоурала Аграждантә еибашьра аан а[[свобода слова|жәа ахақәиҭра]] ахьчареи, атәылауаҩратә хақәиҭрақәа рзы ӷәӷәалатәи аԥкрақәеи [[двухпартийная система|ҩ-партиактәи асистема]] акризис ацәцареи алыршахеит. Линкольн ихадараан алхрақәа мҩаԥысуан, атәылауаа аҳәынҭқарра анапхгараҭара рхы аладырхәуан. Аладаа а[[форт Самтер]] ианақәла ашьҭахь, [[Демократическая партия США|Адемократиатә партиа]] алахәылацәа рыхәҭак аҳәынҭқарратә политика иадгылоз «иақәшаҳаҭу аҿагылара» шьақәдыргылеит. Нанҳәамза 22, 1862 шықәсазы агазеҭ “Ниу-Иорк трибиун” аниҿцәажәоз атәцәа рхы рақәиҭтәра дзахымыццакуа ҳәа азҵаара анирҭа, Линкольн аҭак ҟаиҵеит:
<blockquote>
Ари ақәԥараҿы сара сзы иреиҳау хықәкыс иҟоуп аидгыла аиқәырхара, атәра аиқәырхара мамзаргьы аԥыхра акәӡам. Аидгылара аиқәырхара сылшозҭгьы, атәцәа рахьтә аӡәгьы ихы дақәиҭымтәӡакәа, иҟасҵон, атәцәа зегьы рхы иақәиҭтәны уи еиқәсырхар сылшозҭгьы, еиқәсырхон, ннасгьы тәцәақәак рхы иақәиҭтәны, егьырҭ рхы иақәиҭымтәкәа еиқәсырхар сылшозҭгьы, уигьы ҟасҵон. Атәра азҵаараҿы иҟасҵо аусқәа насгьы аԥштәы змоу арасазы, сара иҟасҵоит, избанзар агәра згоит уи аидгыла аиқәырхара ишацхраауа... Абри ала сара абраҟа официалтә уалԥшьаны исыԥхьаӡо сыгәҭакы еиҭасҳәеит. Иара убас лассы-лассы иазгәасҭо схатә гәазыҳәара аԥсахра сгәы иҭаӡам, зегьынџьара ауаа зегьы ахақәиҭра рымазарц шрыхәҭоу.
</blockquote>
=== Гомстед ===
{{Main|Гомстед-акт|ЕАА рҟны адгьылтә еиԥхныҩларақәа}}
Авраам Линкольн иаԥшьгарала 1862 шықәса лаҵарамза 20 рзы [[Гомстед-акт|Гомстед]] иазку а[[Акт (документация)|кт]] рыдыркылеит, уи инақәыршәаны Еиду Аштатқәа ртәылауаҩ дарбанызаалак 21 шықәса зхыҵыз, насгьы Аконфедерациазы имеибашьуаз ауаажәларратә фонд адгьылқәа рҟынтәи 160 [[акр]] (65 гектар) еиҳамкәа адгьыл ҭыԥ иоур илшон. А[[Закон (право)|закәан]] амчра аиуит ажьырныҳәамза 1, 1863 шықәсазы. Адгьыл ақәаарыхра, насгьы ахыбрақәа ақәыргылара иалагаз анхаҩы 5 шықәса рышьҭахь ари адгьыл [[право собственности|хақәиҭрала атәразы азин]] иоууан. Адгьыл ҭыԥ аҿҳәаранӡагьы иааихәар илшон, акрк 1,25 доллар ахшәааны. Гомстед-акт ала Еиду Аштатқәа рҿы 2 миллион гомстед раҟара рызшан, иааидкыланы 285 миллион акр (115 миллион гектар) раҟара. Ари азакәан аграртә проблема шьаҭанкыла иаӡбеит, а[[сельское хозяйство|қыҭанхамҩа]] аҿиара афермерцәа рхырхарҭала идәықәҵаны, уаанӡа ацәҳәыра ахьыҟаз аҭыԥқәа рықәынхара иазнанагеит, насгьы Линкольн ауааԥсыра рӷьырак рыдгылара инаҭеит.<ref name="hronos">Биография Авраама Линкольна на сайте «Хронос»</ref>
=== Атәцәа рхы рақәиҭтәра ===
{{main|ЕАА рҿы атәра аԥыхра}}
[[Файл:Abraham Lincoln O-49 by Gardner, 1861.jpg|мини|Еиду Америкатәи Аштатқәа рыпрезидент Авраам Линкольн]]
Аибашьраҿы ақәымҿиарақәеи уи аамҭа аиҵыхреи хәыҷы-хәыҷла Линкольн атәра азҵаара аганахьала имаз азнеишьа аԥсахуан.
Иара дазнеиуан убри аиԥш агәаанагара, Еиду Аштатқәа ма зынӡа ахақәиҭра роуеит, мамзаргьы зынӡа атәцәа ирҳәынҭқаррахоит ҳәа. Еилкаахо иалагон аибашьра ахықәкы хада — Аидгыла аиҭашьақәыргылара, атәра аԥыхра ада анагӡара шалымшо. Линкольн, еснагь анегрцәа хәыҷы-хәыҷла компенсациатә шьаҭала рхы рақәиҭтәра иадгылоз, уажәы атәра ақәгара хымԥадатәиуп ҳәа иԥхьаӡон. Аинститут ақәгаразы аҽазыҟаҵарақәа мҩаԥысуан 1862 шықәса зегьы иалагӡаны. 1862 шықәса, ԥхынҷкәынмза 30 рзы Аҳәынҭқарра Ахада инапы аҵаиҩит “[[Прокламация об освобождении рабов|Атәцәа рхақәиҭтәразы апрокламациа]]”, Еиду Америкатәи аштатқәа ирҿагылаз адгьылҵакырақәа рҿы инхоз атәцәа «уажәшьҭарнахыс наӡаӡа» ахақәиҭра рымоуп ҳәа рылазҳәаз. Адокумент америкатәи а[[конституция США|конституциа]]ҿы [[Тринадцатая поправка к Конституции США|XIII-тәи аиҭакра]] (1865) адкылара иацхрааит, Еиду Аштатқәа рҟны атәра зынӡаск иаԥызхыз. [[Прокламация об освобождении рабов|Апрокламациа]] ииашаны иақәыӡбеит арадикалтә республиканеццәа, избан акәзар уи афедералтә ҳәынҭқарра амчра ахьаҵанамкуаз аҭыԥқәа рҿы атәцәа ахақәиҭра рынаҭеит, аха уи Аграждантә еибашьра аҟазшьа аԥсахит, атәра аԥыхразы аибашьрахь ииаганы. Уи адагьы, уи даара иӷәӷәаз политикатә шьаҿаны иҟалеит, насгьы аҳәаанырцәтәи атәылақәа, [[Британиаду|Британиа Дуӡӡагьы]] уахь иналаҵаны, Аконфедерациа адгылара арымҭар ада ԥсыхәа рымамкәа иҟанаҵеит. Британиатәи аԥыза-министр [[Темпль, Генри, 3-й виконт Пальмерстон|Палмерстон]] ауаажәларратә ҿагылара амзыз ала аҽалагалара аиҿкаара илымшеит. Атәцәа рхы рақәиҭтәра алшара аԥнаҵеит зцәа еиқәаҵәоу америкауаа аррахь рааԥхьаразы. Аибашьра анҵәамҭазы афедералтә рыхәҭақәа 180 нызқьҩык анегрцәа рхыԥхьаӡалан.
=== Аграждантә еибашьраҿы аиҭашәара. Геттисбергтәи ажәылара ===
{{main|Геттисбергтәи аибашьра}}
Хәажәкырамза 3, 1863 шықәсазы, [[история США|Еиду Аштатқәа рҭоурых]] аҿы раԥхьаӡакәны а[[воинская обязанность|рратә уалԥшьа]] алагалан. Убри аамҭазы, абеиацәа азин рыҭан рҭыԥан даҽа шьоукы қьырала рдәықәҵареи амаҵзура аҟынтәи ԥарала ахҿыхреи, уи агәҭынчымрақәа цәырнагеит, [[суд Линча|Линч иусӡабарақәа]] ирықәӡыз анегрцәа жәпаҩык ҭахеит.
1863 шықәса лаҵарамзазы 130-нызқьтәи [[армия Союза|Аидгыла ар]] 60-нызқьтәи аинрал [[Ли, Роберт Эдвард|Ли]] ир аҟны [[Сражение при Чанселорсвилле|иаҵахеит]]. Аҩадаа шьҭахьҟа ихьаҵит, аконфедератцәа ракәзар, аҩадантәи Вашингтон иаҩсны, [[Пенсильвания|Пенсильваниа]] иалалеит. Абри аҭагылазаашьаҿы, [[Геттисберг]]тәи хымштәи аибашьра алҵшәа аҵакы ӷәӷәа аанахәеит, аҩганкгьы 50 нызқьҩык инареиҳаны ауаа ахьҭахаз. Ли ир аҵаханы Вирџьиниаҟа ихьаҵит. Ԥхынгәымза 4 рзы мраҭашәаратәи афронт аҿы, мшырацәалатәи аҭаԥшыхәреи иқәҿиарадахаз ажәыларақәа ҩбеи рышьҭахь, аинрал Грант Виксбергтәи абаа импыҵеихалеит. Ԥхынгәымза 8 рзы [[Луизиана]] иҟоу Порт-Худсон ган. Убри алагьы [[Миссисипи (река)|Миссисипи]] аӡиас аԥшаҳәа анапхгара шьақәгылеит, насгьы Аконфедерациа ҩ-хәҭакны еиҟәшахеит. Абҵарамза 19, 1863 шықәсазы Геттисбергтәи амилаҭтә нышәынҭра аартра ацеремониа мҩаԥысит, иҭахаз аибашьра алахәылацәа анышә иахьамардаз. Амемориал аартраҿы Линкольн зегь реиҳа еицырдыруа [[Геттисбергская речь|иажәахәқәа руак]] ҟаиҵеит, даҽазныкгьы иҷыдоу ицәажәаратә баҩхатәра шьақәзырӷәӷәаз. Ажәахә кьаҿ анҵәамҭазы иҳәан:
<blockquote>
“Ҳара ҭакԥхықәрала иҳаӡбароуп, абарҭ аԥсрақәа башаны ишыҟамло, ҳмилаҭ Анцәа илаԥш аҵаҟа ахақәиҭра ахыҵхырҭа ҿыц шроуа, насгьы ажәлар рҳәынҭқарра, ажәлар рыла ажәлар рзы иаԥҵоу, адгьыл аҟынтәи ишықәымӡаауа.”<ref>{{Cite web |url=http://onrevolution.narod.ru/get.htm |title=Геттисбергская речь Авраама Линкольна |lang=ru|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2007-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071016210129/http://onrevolution.narod.ru/get.htm}}</ref>
</blockquote>
1863 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Линкольн ақәгылаҩцәа зегьы (Аконфедерациа анапхгаҩцәа рыда) а[[амнистия|мнистиа]] иақәиргәыӷит, аха уи азы Еиду Аштатқәа рызиашаразы аҭоуба ҟаҵаны атәра аԥыхра рыдыркылар акәын. Ашықәс хыркәшахеит аҩадаа [[битва при Чаттануге|Чаттануга]] ақалақь аҟны иргаз аиааира ала.
== Аиҭалхра, аибашьра анҵәамҭа ==
{{main|ЕАА рҟны Ахада иалхрақәа (1864)}}
Аибашьра ахыркәшара аидеиа ажәлар еиҳа-еиҳа ирылаҵәон. Линкольн иҿаԥхьа дҵас иқәгылан америкаа аиааира агәрагара рылаҵара. Аҳәынҭқарра Ахада иҭаркыз аӡбарҭахь рышьҭра аԥихит, уи адезертирцәеи атәреи аҭынчреи рыдгылаҩцәеи рҭакра алнаршеит. 1863 шықәсазтәи [[Конгресс США|Аконгресс]]ахь алхрақәа раан [[Демократическая партия США|адемократцәа]] ирылшеит аҭыԥқәа рхыԥхьаӡараҿы иҟаз аиԥшымзаара ду армаҷра, аха [[Республиканская партия США|ареспубликанеццәа]] уеизгьы ирылшеит [[Сенат США|Асенат]]и Ахаҭарнакцәа Рпалатеи рҿы аиҳарара ахьчара.
[[Файл:Abraham Lincoln Brady CDV O-86 January 8, 1864.JPG|мини|слева|Авраам Линкольн ажьырныҳәамза 8, 1864 шықәсазы]]
1864 ашықәса хәажәкырамзазы Линкольн [[Грант, Улисс|Улисс Грант]] дҵаҟаҵаҩ хадас дҟеиҵеит, уи [[Шерман, Уильям|У. Шерман]]и [[Шеридан, Филип|Ф. Шеридан]]и дрыцны Линкольн игәҭакы нарыгӡеит — еиқәыршәоу ажәыларақәа ҟаҵаны аладаа рырԥсыҽра, рҟәыбара иазкыз. Ааха ду ҟазҵаз Шерман ир ауп, лаҵарамзазы Џьорџьиа алалара иалагаз. Грант ир аинрал Ли иҿагылан.
[[Файл:The Peacemakers 1868.jpg|мини|''[[Миротворцы (картина)|Аҭынчрахьчаҩцәа]]'', [[Хили, Джордж|Џьорџь Хили]] иҭыхымҭа, хәажәкырамза 27-28, 1865 шықәсазы Авраам Линкольн, аинралцәа [[Шерман, Уильям Текумсе|Уилиам Шерман]], [[Грант, Улисс|Улисс Грант]], адмирал [[Портер, Дэвид Диксон|Девид Портер]], [[Королева реки (пароход)|пароходе «Королева реки»]] [[Джеймс (река)|Джеймс аӡиас]] аҟны реилатәара аазырԥшуа]]
Иара ихатә гәыҩбарақәеи апартиа анапхгаҩцәа рҿагылареи рышьҭахьгьы, Линкольн аҩынтәраангьы алхрақәа иҽрылаирхәит, аҵыхәтәантәи аԥшьышықәса ирылагӡаны аӷацәа рацәаны ишиоузгьы, агазеҭқәа лассы-лассы ишиқәыӡбозгьы, жәпаҩык дшырцәымӷызгьы. Адемократиатә партиа хатә лозунгс ишьҭнахит аибашьра аҵыхәтәеи аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгареи. Уи акандидатс дҟалеит аинрал [[Макклелан, Джордж|Џь.Б.Макклелан]], Линкольн 1862 шықәсазы адҵаҟаҵаҩ хада имаҵзура иамихыз. Ареспубликатә партиаҿы, афинансқәа рминистр [[Чейз, Салмон|Салмон Чеиз]] акандидатцәа дыруаӡәкхарц иҽазишәеит, аха Линкольн заҵәык иакәхеит иқәыргылахаз. Шерман цәыббрамза 2, 1864 шықәсазы Аконфедерациа ачашәҭра [[Атланта|Атланта]] анига, Линкольн алшара инаҭеит иҿагылаҩ, аҭынчра адгылаҩ — Макклеллан — аҳәынҭқарра ахада [[Президентские выборы в США (1864)|иалхрақәа]] рҿы дииааины, 233 алхыҩцәа рыбжьқәа рҟынтә 212 иоуны аиааира агаразы. Линкольн иҟаиҵаз аҳәарала, Аконгресс ажьырныҳәамза 31, 1865 шықәсазы Америка [[Конституция США|Аконституциа]] жәахатәи аиҭакра рыдыркылеит, атәыла аҩныҵҟа а[[рабство|тәразы]] азин ҟазымҵоз. 1865 шықәса алагамҭазы аҩадаа риааира еилкааз усхеит. Аҩбатәи иинаугурациатә ажәахә аҿы Линкольн ашьоура мап ацәкразы ааԥхьара ҟаиҵеит, насгьы Алада [[Реконструкция Юга|аиҭашьақәыргылареи]] еинаалоу Аидгыла аргылареи рзы адҵақәа ықәиргылеит:
<blockquote>
“Аӡәгьы игәаӷ мкыкәа, агәыҳалалра аарԥшны, аиашара иадгыланы, америкаа атәыла ахәрақәа ҿарҳәароуп... рыҩни адунеи ажәларқәа зегьы рахьи ииашоу, еиԥымҟьо аҭынчра аԥсахареи ахьчареи рзы ирылшо зегьы ҟарҵароуп.”
</blockquote>
[[Грант, Улисс|Грант]], 1865 шықәса ааԥынразы 115 нызқьтәи ар змаз, 54 нызқьтәи мацара змаз [[Ли, Роберт Эдвард|Ли]] ақалақь [[Питерсберг (Виргиния)|Питерсберг]], анаҩс мшаԥымза 2 рзы Аконфедерациа аҳҭнықалақь [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмонд]] аанимыжьыр ада ԥсыхәа имамкәа иҟеиҵеит. 1865 шықәса мшаԥымза 9 рзы Ли а[[Капитуляция|ҽаҭара]] инапы аҵаиҩит, хазы игоу архәҭақәа рҿагылара хҽхеит лаҵарамза анҵәамҭазы. Џьефферсон Девиси иҳәынҭқарра алахәылацәеи анҭарк ашьҭахь Аконфедерациа аҵыхәтәа ҟалеит.<ref>После взятия Линкольн посетил город, в том числе и Белый дом Конфедерации, где он посидел несколько минут в задумчивости за рабочим столом [[Дэвис, Джефферсон|Джефферсона Дэвиса]]</ref>
== Линкольн ишьра ==
{{main|Авраам Линкольн ишьра}}
[[Файл:Ford's Theater box.jpg|слева|180 px|мини|Форд итеатр аҿы Бут даниеихсуаз Линкольн дахьтәаз аҭыԥ]]
[[Файл:The Last Hours of Abraham Lincoln by Alonzo Chappel, 1868.jpg|мини|250px|[[Чаппел, Алонзо|Алонзо Чаппел]], “Авраам Линкольн иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи асааҭқәа”, 1868]]
Аграждантә еибашьра хыркәшахеит Америка Аконфедерациатә Штатқәа 1865 шықәса мшаԥымза 9 рзы рыҽрыҭарала. Атәыла Алада Аиҭашьақәыргылара насгьы ацәеиқәаҵәақәа америкатәи аилазаара [[Социальная интеграция|раларҵәара]] апроцесс иахысраны иҟан. Аибашьра ашьҭахь хәымш анҵы, [[Страстная пятница|мшаԥымза 14]], 1865 шықәсазы, “Америкатәи ҳара ҳашьа” аспектакль аҿы ([[Театр Форда|Форд итеатр]] аҿы), аладаа ирыдгылаз актиор [[Бут, Джон Уилкс|Џьон Уилкс Бут]] апрезидент дахьтәаз днеин атапанча аҟынтәи Линкольн ихы деихсит. Адырҩаҽныашьыжь, Авраам Линкольн ихдырра мхынҳәӡакәа иԥсҭазаара далҵит.
Милионҩыла америкауаа, ашкәакәақәеи аиқәаҵәақәеи, рыпрезидент ргәы далырхырц азы [[Вашингтон]]ынтәи [[Спрингфилд (Иллинойс)|Спрингфилдҟа]] ҩымчыбжьи бжаки амҩа иқәыз алахьеиқәратә дәыӷба иаԥылон. Адәыӷба ҩ-кәыбак аанагон: Авраам Линкольн иԥсыбаҩ зҭаз акәыба ду, иара убас хышықәса раԥхьа Линкольн ипрезидентраан зыԥсҭазаара иалҵыз иԥа Уилиам иԥсыбаҩ зҭаз акәыба хәыҷы. Ари аамҭа иалагӡаны аҳәынҭқарра ахада иԥеи иареи рыԥсыбаҩ зҭаз адәыӷба ақалақьқәа 180 ирылсит. Авраами Уилиами Линкольнаа анышә иамардеит Спрингфилд, Оук-Риџь анышәынҭраҿы. 1876 шықәсазы апрезидент иԥсыбаҩ ыҵырхит 200 000 доллар ҳәа аҽыхразы. Аха амҵарсцәа аполициа иааныркылеит. Уи ашьҭахь Линкольн иԥсыбаҩ лассы-лассы афедералтә мчрақәа хьӡы змам еиуеиԥшым анышәынҭрақәа рҿы анышә иамардон. Аҵыхәтәан, 1901 шықәсазы, аҳәынҭқарра ахада иԥсыбаҩ аӷьычразы аҽазышәарақәа раԥыхразы, Линкольн иԥсыбаҩ аџыртә саркофаг иҭаҵаны Спрингфилд х-метрак ашәпара змаз абетон аҵаҟа иржит.<ref>{{Cite web |url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=9126 |title=William Wallace «Willie» Lincoln |lang=en|access-date=2024-09-09|url-status=live|archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118230756/http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=9126}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.history.com/news/digging-up-the-dead-historys-most-famous-exhumations |title=Digging Up the Dead: History’s Most Famous Exhumations |lang=en|access-date=2024-05-12 |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512213947/https://www.history.com/news/digging-up-the-dead-historys-most-famous-exhumations |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.oxygen.com/exhumed/crime-news/lee-harvey-oswald-abraham-lincoln-famous-people-whove-been-exhumed |title=Famous People Who Have Been Exhumed — And What Their Bodies Revealed |lang=en|access-date=2024-05-12 |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512213151/https://www.oxygen.com/exhumed/crime-news/lee-harvey-oswald-abraham-lincoln-famous-people-whove-been-exhumed |url-status=live }}</ref>
Линкольн рыцҳарыла иҭахарагьы иабзоурахеит атәыла аизакреи зцәа еиқәаҵәоу атәцәа рхы рақәиҭтәреи рзы зыԥсы зҭииз уаҩны иԥхьаӡара иахьалагаз.
== Авраам Линкольн ипрезидентра алҵшәақәеи уи иҭоурыхтә ҵаки ==
Аграждантә еибашьра Еиду Аштатқәа рҭоурых аҿы зегь реиҳа ашьакаҭәара зцыз еибашьрахеит, насгьы америкатәи адемократиазы зегь реиҳа иуадаҩыз ԥышәахеит. Авраам Линкольн америкатәи ажәлар рыхдырраҿы хадаратә ҭоурыхтә хаҿсахьаны дҟалеит, Еиду Аштатқәа реилабгара иаԥырхагахаз, [[американцы|америкатәи амилаҭ]] рышьақәгылареи атәра аԥыхреи аус арҿы алагала ду ҟазҵаз. Линкольн Аҩада амодернизациеи атәцәа рхы [[Эмансипация (социология)|рхақәиҭреи]] ауасхыр шьҭеиҵеит. Уи иоуп адемократиа ахықәкы хада зҳәазгьы: “Ажәлар рыла, ажәлар рҟынтәи, ажәлар рзы иаԥҵоу аиҳабыра”. Иара ипрезидентразы, иара убас [[Аокеан ҭынч|Аокеан ҭынчахь]] инеиуаз аконтинентбжьаратә [[железная дорога|еихамҩагьы]] дыргылеит, а[[инфраструктура|инфраструктуратә система]] ырҭбаахеит, а[[банк|банктә система]] ҿыц аԥҵахеит, иӡбахеит аграртә проблема. Аха аибашьра анеилга ашьҭахь, атәыла аҿаԥхьа ауадаҩрақәа рацәаны иқәгылан, амилаҭ реидкылара, аиқәаҵәақәеи ашкәакәақәеи рзинқәа реиҟаратәра уахь иналаҵаны. Хәҭак ала, арҭ апроблемақәа макьана инагӡаны иӡбам, урҭ иахьа уажәраанӡагьы америкатәи аилазаара аҿаԥхьа иқәгылоуп. Линкольн даныршь ашьҭахь, Еиду Аштатқәа [[экономика США|рекономика]] акыр аамҭа адунеи аҿы зегь реиҳа динамикала аҿиара зауз економиканы иҟалеит, уи атәыла [[XX век|20-тәи ашәышықәса]] алагамҭазы адунеи аҿы аԥхьагылара аиура алнаршеит. Иара ихатә цәаҩақәагьы инарыгӡаз аус рацәоуп аҳәынҭқарра амчра еидкыланы атәыла аизакразы. Линкольн а[[Ахшыҩырҵара|моралтә]] принцип ӷәӷәақәа дрықәныҟәон, а[[юмор|лафҳәара]]гьы илан, аха уи адагьы а[[меланхолия|лахьеиқәра]]гьы анииааиуаз ҟалалон. Иахьа уажәраанӡа Авраам Линкольн зегь реиҳа иҟәыӷаз Еиду Аштатқәа рыпрезидентцәа дыруаӡәкны дыԥхьаӡоуп. Америкатәи ажәлар жәафтәи рыпрезидент Авраам Линкольн игәалашәара аҳаҭыразы Вашингтон а[[Мемориал Линкольну|баҟа]] издыргылеит, Еиду Америкатәи аштатқәа рҭоурыхтә ҿиара зыӡбаз ԥшьҩык апрезидентцәа руаӡәк иаҳасабала.<ref>{{Cite web|url=https://day.kyiv.ua/ru/article/istoriya-i-ya/avraam-linkoln-chestnyy-dobryy-i-upryamyy-starina-eyb|title=Авраам ЛИНКОЛЬН. Честный, добрый и упрямый «старина Эйб»|lang=ru|website=day.kyiv.ua|archive-url=https://web.archive.org/web/20080116230432/http://www.day.kiev.ua/78173/|archive-date=2008-01-16|access-date=2024-09-08|url-status=live}}</ref><ref>Авраам Линкольн: «Я самый жалкий из всех живущих. Если то, что я чувствую, разделить на весь род человеческий, на земле не останется ни одной улыбки. Стану ли я лучше — не знаю. Боюсь, что нет, и это ужасно. Оставаться таким, как есть, невозможно. Я должен умереть или стать лучше…» [http://www.lossofsoul.com/DEPRESSION/Greats/introduction.htm Высказывание есть на этом сайте] {{Wayback|url=http://www.lossofsoul.com/DEPRESSION/Greats/introduction.htm |date=20080725012201 }}</ref><ref>Г.Уитни: «Ни одна черта характера мистера Линкольна не была столь очевидной, как его таинственная и глубокая меланхолия»</ref><ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, стр.94 ''Джон Т.Стюарт видел в Линкольне безнадёжную жертву меланхолии. Генри К.Уитни, коллега Линкольна, писал: «Я… увидел Линкольна в углу, он сидел одиноко. Его лицо омрачалось глубокими горестными переживаниями».''</ref><ref>Имеются в виду [[Вашингтон, Џьорџь|Джордж Вашингтон]], [[Джефферсон, Томас|Томас Джефферсон]], Авраам Линкольн, [[Рузвельт, Франклин|Франклин Рузвельт]]</ref>
== Линкольн ибаҟа ==
[[Файл:Fords Theatre.jpg|мини|240px|[[Театр Форда|Форд итеатр]] Линкольн дахьхәыз]]
{{main|Линкольн ибаҟа}}
Линкольн игәалашәара наӡаӡатәуп Вашингтон агәаны, [[Эспланада|Еспланада]] 1914—1922 шықәсқәа рзы иргылаз а[[Мемориал Линкольну|мемориал]] аҟны, ауаа зегьы ахақәиҭра рымазар шакәу иазкыз апрезидент игәрагара аарԥшуа. Ахыбра Еиду Аштатқәа ирсимволуп, уи 36 [[Колонна (архитектура)|колона]] аҵагылоуп (Линкольн ипрезидентраан иҟаз аштатқәа рхыԥхьаӡара). Амармалташь шкәакәала иҟаҵоу ари аргыламҭа аҩныҵҟа аскульптор [[Френч, Дэниел Честер|Даниел Френч]] ихәыцуа итәоу апрезидент-ахақәиҭтәҩы и[[статуя|хаҿсахьа]] шьақәиргылеит. Амемориал аҩныҵҟатәи аҭӡамцқәа рҿы а[[аллегория|ллегориатә]] нҩыларақәа рыҵаҟа Линкольн иажәахәқәа: [[Геттисбергская речь|Геттисбергтәии]] Аҩбатәи иинаугурациатәи ануп.
Уи адагьы, Еиду Аштатқәа рҿы Линкольн иаҳаҭыр азы абаҟақәа рацәаны идыргылеит, ихьӡ рыхҵоуп ақалақь, амҩадуқәа, ауниверситетқәа, еиуеиԥшым ацентрқәа, еицырдыруа [[Lincoln Motor Company|амашьынақәа]], аҳаирпланныҟәгага. Аҳәынҭқарра ахада ихаҿсахьа [[Рашмор]] ашьхаҿы иҭаԥыҟҟоуп. Авраам Линкольн иира мшы Еиду Америкатәи аштатқәак рҟны ҳәынҭқарратә ныҳәоуп. Линкольн иара убас абанкнотаҿгьы исахьа ануп {{s|5 долларк.}}
<gallery perrow="5" widths="160" heights="160">
Lincoln memorial dc 20041011 095847 1.3008x2000.jpg|Линкольн имемориал адәахьтәи аҭеиҭыԥш
Lincoln Home.jpg| Спрингфилд иҟоу Линкольн иҩны
Lincoln statue.jpg|Линкольн ибаҟа амемориал аҿы
2009Centobverse.jpg|Линкольн [[цент]]ктәи аԥараҿырп аҟны, [[2009]]
US $5 Series 2006 obverse.jpg|Линкольн ЕАА [[Доллар США|$5]] абанкнотаҿы
Abraham Lincoln life mask.jpg|Авраам Линкольн иԥсы анҭазтәи асабрада
Abraham Lincoln memorial London 20050523.jpg|Авраам Линкольн ибаҟа Лондон
MtRushmore Abe close.jpg|Линкольн [[Рашмор]] ашьхаҿы
Lincoln Bedell statue.jpg|[[Уэстфилд (деревня, Нью-Йорк)|Уестфилд]] ақалақь аҿы иҟоу Линкольни [[Беделл, Грейс|Греис Беделл]]и рбаҟа
</gallery>
== Апатент ==
1849 шықәсазы А. Линкольн иоуит апатент 6469, иӡсо аӷбашьҭыхга аргыларазы. Иара ида Еиду Америкатәи аштатқәа рыпрезидентцәа аӡәгьы ахаангьы аԥшьгаразы апатент имоуцызт.<ref name="автоссылка1">[https://www.ng.ru/nauka/2020-05-12/16_7858_time.html Стрела времени. Научный календарь, май 2020] {{Wayback|url=https://www.ng.ru/nauka/2020-05-12/16_7858_time.html |date=20210624202551 }} ng.ru</ref><ref name="автоссылка1" />
== Акино аҟны ихаҿра ==
* 1908 — “Анажьра: Авраам Линкольн иԥсҭазаара аҟынтәи ацыԥҵәаха”, ЕАА, арежиссиор Ван Даик Брук. Линкольн ироль наигӡеит идырым актиор.
* 1910 — “[[Abraham Lincoln’s Clemency|Авраам Линкольн ианажьра]]”, ЕАА, арежиссиор Теодор Уортон. Линкольн ироль наигӡеит Леопольд Уортон
* 1913 — “Линкольн ахә анишәалак”, ЕАА, арежиссиор, Линкольн ироль анагӡаҩ [[Форд, Фрэнсис (актёр)|Френсис Форд]]
* 1913 — “Геттисбергтәи аибашьра”, ЕАА, арежиссиорцәа Чарльз Гиблин, [[Инс, Томас|Томас Инс]]. Линкольн ироль наигӡеит Чарльз Едлер.
* 1914 — “Ицәоу ахьчаҩ”, ЕАА. Линкольн ироль наигӡеит Џьорџь Стил.
* 1915 — "[[Рождение нации|Амилаҭ аира]]", ЕАА, арежиссиор [[Гриффит, Дэвид Уорк|Девид Гриффит]]. Линкольн ироль наигӡеит Џьозеф Хенабери
* 1915 — “Линкольн игәы”, ЕАА, арежиссиор, Линкольн ироль анагӡаҩ — [[Форд, Фрэнсис (актёр)|Френсис Форд]]
* 1916 — “Акризис”, ЕАА, арежиссиор [[Кэмпбелл, Колин (режиссёр)|Колин Кемпбелл]]. Линкольн ироль неигӡеит Сем Д. Дреин (акино америкатәи шәҟәыҩҩы [[Черчилль, Уинстон (писатель)|Уинстон Черчилль]] ироман ашьаҭала иҭыхуп)
* 1920 — “Копперхедс”, ЕАА, арежиссиор Чарльз Мение. Линкольн ироль наигӡеит Николас Шриоль (Акино шьаҭас иамоуп аполитик, ашәҟәыҩҩы Фредерик Лендис ироман “Аԥсадгьыл гәакьа ахьӡ-аԥша”)
* 1922 — “Буффало Билл имшқәа рзы” (ателесериал), ЕАА, арежиссиор Едвард Леммле. Линкольн ироль аҟны — Џьоел Деи
* 1923 — “Линкольн игәы”, ЕАА, арежиссиор, Линкольн ироль анагӡаҩ — [[Форд, Фрэнсис (актёр)|Френсис Форд]]. 1915 шықәсазтәи акиносахьа аиҭаҭыжьратә версиа.
* 1924 — “Авраам Линкольн идраматә ԥсҭазаара”, ЕАА, арежиссиор [[Розен, Фил|Фил Розен]]. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџ А. Биллингс.
* 1924 — “Авраам Линкольн”, ЕАА, арежиссиор [[Сирл-Доули, Джеймс|Џьеимс Сирл-Доули]]. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит. Акиносахьа шьаҭас иамоуп адраматург Џьон Дринкуотер ипиеса
* 1924 — “[[Железный конь]]”, ЕАА, арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. Линкольн ироль аҟны [[Булл, Чарльз Эдвард|Чарльз Едвард Булл]]
* 1924 — “Барбара Фричи”, ЕАА, арежиссиор [[Хилльер, Ламберт|Ламберт Хиллиер]]. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџь А. Биллингс.
* 1925 — “Тәыла змам ауаҩы”, ЕАА, арежиссиор [[Ли, Роулэнд|Роуленд Ли]]. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџь А. Биллингс.
* 1926 — “Унапқәа урҩах!”, ЕАА, арежиссиор Кларенс Баџьер. Джорџ А. Биллингс Линкольн ироль наигӡоит.
* 1929 — “[[Линкольн (фильм, 1929)|Линкольн]]”, ЕАА, арежиссиор Терри Ремзи. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџь А. Биллингс.
* 1929 — “[[Два американца]]”, ЕАА, арежиссиор Џьозеф Сентли. [[Хьюстон, Уолтер|Уолтер Хьиустон]] Линкольн ироль аҟны
* 1930 — “Авраам Линкольн”, ЕАА, арежиссиор [[Гриффит, Дэвид Уорк|Девид Гриффит]]. [[Хьюстон, Уолтер|Уолтер Хьустон]] Линкольн ироль наигӡоит.
* 1932 — “Апрезидент-фантом”, ЕАА, арежиссиор [[Таурог, Норман|Норман Таурог]], Линкольн ироль наигӡоит [[Миддлтон, Чарльз (актёр)|Чарльз Миддлтон]]
* 1935 — “Аҭыӡшәаҟаҵаҩ хәыҷы”, ЕАА, арежиссиор [[Батлер, Дэвид|Девид Батлер]]. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит
* 1936 — “[[Узник острова акул|Акулақәа рыдгьылбжьаха абаандаҩы]]”, ЕАА, арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит
* 1937 — “Викториа Дуӡӡа”, Еиду Британиа, арежиссиор [[Уилкокс, Герберт|Герберт Уилкокс]]. Линкольн ироль наигӡоит Перси Парсонс.
* 1938 — “Ауаа рыгәқәа рҟынтәи”, ЕАА, арежиссиор [[Браун, Кларенс (режиссёр)|Кларенс Браун]]. Линкольн ироль аҟны [[Кэррадайн, Джон|Џьон Керрадаин]]
* 1939 — “Линкольн Аҩны шкәакәа аҿы”, ЕАА, арежиссиор Уилиам С. Макгенн. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит
* 1939 — “[[Молодой мистер Линкольн|Мистер Линкольн қәыԥш]]”, ЕАА, арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. [[Фонда, Генри|Генри Фонда]] Линкольн қәыԥш ироль аҟны
* 1940 — "Еиб Линкольн, Иллиноис", ЕАА, арежиссиор [[Кромвелл, Джон|Џьон Кромвелл]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Мэсси, Рэймонд|Реимонд Месси]]. Акино шьаҭас иамоуп [[Шервуд, Роберт Эммет|Роберт Е. Шервуд]] ипьеса
* 1940 — “[[Вирджиния-Сити (фильм)|Вирџьиниа Сити]]”, ЕАА, арежиссиор [[Майкл Кёртис|Маикл Куртис]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Килиан, Виктор|Виктор Килиан]]
* 1951 — “Ахықәкы ҳарак”, ЕАА, арежиссиор [[Манн, Энтони|Ентони Манн]]. Линколин ироль наигӡоит Лесли Кимел (ихьӡ ҳәаӡам)
* 1952 — “[[Авраам Линкольн (фильм, 1952)|Авраам Линкольн]]”, ЕАА, арежиссиор Пол Никелл (ателесериал “Студиа 1” аепизод). Линкольн ироль аҟны — Роберт Пастен
* 1955 — “[[Принц игроков|Ахәмарҩцәа рыпринц]]”, ЕАА, арежиссиор Филипп Дан. Линкольн ироль аҟны — Стенли Холл
* 1955 — “[[Чёрная пятница (Медик)|Ахәаша еиқәаҵәа]]”, ЕАА (“Медик” ателесериал аепизод). Остин Грин Линкольн ироль аҟны
* 1956 — “[[Мачеха (Телефонное время)|Анԥса]]”, ЕАА (“Ателефонтә аамҭа” захьӡу ателесериал аепизод). Линкольн ироль наигӡеит Ронни Ли
* 1957 — “Ауаатәыҩса рҭоурых”, ЕАА. Арежиссиор [[Аллен, Ирвин|Ирвин Аллен]]. Остин Грин Линкольн ироль аҟны
* 1961 — “Амҩасцәа”, ЕАА. Арежиссиор Елиот Сильверстаин (ателесериал "[[Сумеречная зона (телесериал, 1959)|Аилашәшәымҭа]]" 69-тәи аепизод. Линкольн ироль наигӡоит Остин Грин
* 1962 — “[[Как был завоёван Запад|Мраҭашәара шырҭаслымыз]]”, ЕАА, “Аграждантә еибашьра” асиужет. Арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. Линкольн ироль аҟны — [[Мэсси, Рэймонд|Реимонд Месси]]
* 1965 — “[[Погоня (Доктор Кто)|Ашьҭалара]]”, Британиа Ду, арежиссиор Ричард Мартин (ателесериал “[[Доктор Кто|Доктор Дарбан]]” жәафтәи асериа. Роберт Марсден Линкольн ироль наигӡоит
* 1966 — “[[Смертельная ловушка (Туннель времени|Аԥсра ацәҟьа]]”, ЕАА, арежиссиор Уилиам Хеил (“[[Туннель времени|Аамҭа атоннель]]” ателесериал жәаҩатәи аепизод. Форд Реини Линкольн ироль наигӡоит
* 1969 — "Абна ԥарда", ЕАА. Арежиссиор дыҟан Хершель Догерти (ателесериал "[[Звёздный путь: Оригинальный сериал|Аеҵәатә мҩа: Аоригиналтә сериал]]" аепизод). Линкольн иклон ароль неигӡеит Ли Бергер
* 1972 — "Ауаҩ ду иԥаҵақәа", ЕАА, арежиссиор Филипп Ликок. [[Уивер, Деннис|Деннис Уивер]] Линкольн ироль наигӡоит.
* 1976 — "Абнатә ԥсабара ахьчаҩ", ЕАА, арежиссиор Девид Д. О'Мелли. Линкольн ироль наигӡоит Форд Реини
* 1976 — “Адамс ихроникақәа” (телесериал), ЕАА. Линкольн ироль аҟны Стивен Д. Ниуман (Аепизод 11, "Чарльз Франсис Адамс, Британиа Ду ацҳаражәҳәаҩ")
* 1977 — “Линкольн иҿагыланы ачарҳәара”, ЕАА, арежиссиор Џьеимс Л. Конвеи. [[Андерсон, Джон (актёр)|Джон Андерсен]] Линкольн ироль аҟны
* 1982 — “[[Синие и серые|Жәҩангәыԥштәқәеи ацәышқәеи]]” (телесериал), ЕАА, арежиссиор Эндриу У. Маклаглен. [[Пек, Грегори|Грегори Пек]] Линкольн ироль аҟны
* 1985, 1986 — “[[Север и Юг (мини-сериал)|Агеи Ашьхеи]]” (телесериал), Америкатәи Аидгыла, режиссер Ричард Т. Хеффрон. Линкольн ироль наигӡоит [[Холбрук, Хэл|Хал Холбрук]].
* 1986 — “Мраҭашәараҟа амҩа” (ателесериал), ЕАА, арежиссиор [[Лоури, Дик|Дик Лоури]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Абрахам, Ф. Мюррей|Ф. Миурреи Абраҳам]].
* 1988 — “Линкольн” (ателесериал), ЕАА, арежиссиор [[Джонсон, Ламонт|Ламонт Џьонсон]]. Линкольн ироль неигӡоит [[Уотерстон, Сэм|Сем Уотерстон]] ([[Видал, Гор|Гор Видал]] ироман шьаҭас иҟаҵаны)
* 1989 — “[[Невероятные приключения Билла и Теда|Билли Теди рныҟәарақәа]]”, ЕАА, арежиссиор [[Херек, Стивен|Стивен Херек]]. Линкольн ироль наигӡоит Роберт Беррон.
* 1990 — “Аграждантә еибашьра”, асериал маҷ, ЕАА, арежиссиор [[Бёрнс, Кен|Кен Биорнс]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Уотерстон, Сэм|Сам Уотерстон]]
* 1991 — “Аилабгара”, Британиа Ду, арежиссиор Ед Баи (асериал “[[Красный карлик (телесериал)|Аҵан ҟаԥшь]]” ҩажәи ԥшьбатәи аепизод). Џьек Клефф Линкольн ироль наигӡоит
* 2012 — “Линкольн”, ЕАА, арежиссиор Стивен Спилберг. Линкольн ироль наигӡоит Даниел Деи-Лиуис.
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Беделл, Грейс|Беделл, Греис]]
* [[О, капитан! Мой капитан!|О, акаԥдан! Скаԥдан!]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Notelist}}
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{книга|автор=[[Ланге, Макс|Макс Ланге]]|заглавие=Авраам Линкольн и великая борьба между Северными и Южными американскими штатами в продолжение 1861-1865 годов|язык=ru|место=СПб.|издательство=Куколь-Яспольского|год=1867|страниц=474|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8467-lange-m-avraam-linkoln-i-velikaya-borba-mezhdu-severnymi-i-yuzhnymi-amerikanskimi-shtatami-v-prodolzhenie-1861-1865-godov-spb-1867#page/1/mode/grid/zoom/1|тираж=|ref=}}
* {{книга|автор=Р. Ф. Иванов|заглавие=Авраам Линкольн и Гражданская война в США|язык=ru|место=М.|издательство=Эксмо|год=2004|страниц=448|isbn=5-699-04561-9|тираж=3100|ref=Р. Ф. Иванов}}
* {{книга|автор=David Herbert Donald|заглавие=Lincoln|язык=en|издательство=[[Simon & Schuster]]|год=1996|isbn=978-0-684-82535-9|ref=Donald}}
* {{книга|автор=Brian Lamb, Susan Swain|заглавие=Abraham Lincoln: Great American Historians on Our Sixteenth President|язык=en|издательство=PublicAffairs|год=2008|isbn=978-1-58648-676-1|ref=Lamb}}
* {{книга|автор=Edward Pessen|заглавие=The Log Cabin Myth: The Social Backgrounds of American Presidents|ссылка=https://archive.org/details/logcabinmythsoci0000pess|язык=en|издательство=Yale University Press|год=1984|isbn=0-300-03166-1|ref=Pessen}}
* {{книга |ref=Sandburg |заглавие=Abraham Lincoln: The Prairie Years |язык=en|год=1926 |издательство=[[Harcourt (издательство)|Harcourt, Brace & Company]]|автор=Sandburg, Carl. }}
** {{книга|автор=Карл Сэндберг | ответственный=перевод Б. Грибанова и Л. Шеффера |заглавие=Линкольн |язык=ru|место=М. |издательство=Молодая гвардия |год=1961 |том=17 |серия=[[Жизнь замечательных людей]] |страниц=704 |тираж=90000 |ref=Карл Сэндберг}}
* {{книга|автор=Ronald C. White|заглавие=A. Lincoln: A Biography|ссылка=https://archive.org/details/isbn_9781400064991|язык=en|издательство=Random House, Inc|год=2009|isbn=978-1-4000-6499-1|ref=White}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Линкольн, Авраам|[[Водовозов, Василий Васильевич|Водовозов В. В.]]}}
* ''Д. И. Олейников.'' Авраам Линкольн. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2016. — ([[Жизнь замечательных людей]]).
* {{книга|автор= Morse, John Torrey|заглавие=Abraham Lincoln Vol.I|ссылка=https://archive.org/details/abrahamlincolnv1mors/page/n11/mode/2up|место=Cambridge, Mass.|издательство=Printed at the Riverside Press|год=1893|allpages=656|isbn=|ref=Morse1}}
* {{книга|автор= Morse, John Torrey|заглавие=Abraham Lincoln Vol.II|ссылка=https://archive.org/details/abrahamlincoln02mors_1/page/n5/mode/2up|место=Cambridge, Mass.|издательство=Printed at the Riverside Press|год=1893|allpages=392|isbn=|ref=Morse2}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1809 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Жәабранмза 12 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1865 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Мшаԥымза 15 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Авраам Линкольн| ]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикцәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа ртәылауаҩратә еибашьра]]
[[Акатегориа:Ишьыз Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
[[Акатегориа:Ареспубликатә партиа алахәылацәа (ЕАА)]]
[[Акатегориа:Авигцәа рпартиа (ЕАА)]]
[[Акатегориа:Иллиноис аштат аҟынтәи ахаҭарнакцәа Рпалата алахәылацәа]]
[[Акатегориа:Иллиноис Ахаҭарнакцәа Рпалата алахәылацәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи аболиционистцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи адукатцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи азиндырҩцәа]]
[[Акатегориа:Амҿыԥҟаҩцәа]]
l7sow7ggk3ijki2c98mrxk1s9azekte
Ахцәажәара:Линкольн, Авраам
1
54689
169405
169385
2026-07-13T15:04:20Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Ахцәажәара:Авраам Линкольн]] в [[Ахцәажәара:Линкольн, Авраам]]
169385
wikitext
text/x-wiki
== Аиҭагара ==
Ари астатиа [[:ru:Линкольн, Авраам|аурыс Авикипедиа астатиа «Линкольн, Авраам»]] аҟынтәи еиҭагоуп (алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0]; авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы).
* '''Аиҭагаҩ:''' Айнар Читанава
* '''Апроект:''' Nart17 translation team
6ow6peo7r8uitx4d39jfg1wj268165v
Хидео Коџьима
0
54690
169394
2026-07-13T14:27:08Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Хидео Коџьима]] в [[Коџьима, Хидео]]
169394
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Коџьима, Хидео]]
issvqu8uk2wy7iqsaiipsfhxl0wnw67
Акатегориа:Иапониатәи ашәҟәыҩҩцәа
14
54691
169395
2026-07-13T14:31:16Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commonscat|Writers from Japan}} {{fooian fooers |Profession=Ашәҟәыҩҩцәа |Nationality=Аиапонуаа |NationalityWithSuffix=Иапониатәи |Country=Иапониа |Supercategory=аҟазаратә занааҭ иадҳәалоу ауаа}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рышәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:{{Title country}}тәи алитература|+]]...»
169395
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Writers from Japan}}
{{fooian fooers
|Profession=Ашәҟәыҩҩцәа
|Nationality=Аиапонуаа
|NationalityWithSuffix=Иапониатәи
|Country=Иапониа
|Supercategory=аҟазаратә занааҭ иадҳәалоу ауаа}}
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рышәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}}тәи алитература|+]]
[[Акатегориа:{{Title country}} инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала|шәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} инхо аҟазаратә занааҭ иадҳәалоу ауаа|шәҟәыҩҩцәа]]
m4wddodwfnpogyjytinpxr7lggjn35h
169396
169395
2026-07-13T14:32:17Z
Fraxinus.cs
8381
169396
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Writers from Japan}}
{{fooian fooers
|Profession=Ашәҟәыҩҩцәа
|Nationality=Аиапонуаа
|NationalityWithSuffix=Иапониатәи
|Country=Иапониа
|Supercategory=аҟазаратә занааҭ иадҳәалоу ауаа}}
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рышәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}}тәи алитература|+]]
[[Акатегориа:{{Title country}} инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала|шәҟәыҩҩцәа]]
g77jg6di21prwf6ksd7xd9ybsu92edh
Акатегориа:Даниатәи актиорцәа
14
54692
169398
2026-07-13T14:40:58Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commonscat|Actors from Denmark}} [[Акатегориа:Даниатәи артистцәа]] [[Акатегориа:Актиорцәа атәылақәа рыла]]»
169398
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Actors from Denmark}}
[[Акатегориа:Даниатәи артистцәа]]
[[Акатегориа:Актиорцәа атәылақәа рыла]]
0fdkhjlbo0b0e7n777smfx4jpuxqh7h
Мадс Микельсен
0
54693
169400
2026-07-13T14:41:52Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Мадс Микельсен]] в [[Микельсен, Мадс]]
169400
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Микельсен, Мадс]]
etyqg0tosdyfg2kuwp1pm8sxyeqg164
Авраам Линкольн
0
54694
169404
2026-07-13T15:04:20Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Авраам Линкольн]] в [[Линкольн, Авраам]]
169404
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Линкольн, Авраам]]
b6b7antm96si9btz8zlzeppy5idcwht
Ахцәажәара:Авраам Линкольн
1
54695
169406
2026-07-13T15:04:20Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Ахцәажәара:Авраам Линкольн]] в [[Ахцәажәара:Линкольн, Авраам]]
169406
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Ахцәажәара:Линкольн, Авраам]]
njjczl7ow70fy3li3uvv1gdv1vuw3kz
Акатегориа:Аканцлерцәа атәылақәа рыла
14
54696
169410
2026-07-13T15:35:32Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:канцлерцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аканцлерцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә усзуҩцәа атәылақәа рыла| канцлерцәа]] [[Акатегориа:Аҳәынҭқарратә усзуҩцәа атәылақәа рыла| канцлерцәа]]»
169410
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:канцлерцәа атәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Аканцлерцәа| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Аполитикатә усзуҩцәа атәылақәа рыла| канцлерцәа]]
[[Акатегориа:Аҳәынҭқарратә усзуҩцәа атәылақәа рыла| канцлерцәа]]
d4yrsiq3hnasipweb1e4eeymtvidojs
Акатегориа:Аҳәынҭқарратә усзуҩцәа атәылақәа рыла
14
54697
169411
2026-07-13T15:37:15Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Government officials by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҳәынҭқарратә усзуҩцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аиҳабырақәа атәылақәа рыла| ҳәынҭқарратә усзуҩцәа]] [[Акатегориа:Аҳәынҭқарратә усзуҩцәа| тәылақәа]] Акатегориа:Ауаа рзанааҭ ҳасабалеи ат...»
169411
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Government officials by country}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:ҳәынҭқарратә усзуҩцәа атәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Аиҳабырақәа атәылақәа рыла| ҳәынҭқарратә усзуҩцәа]]
[[Акатегориа:Аҳәынҭқарратә усзуҩцәа| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Ауаа рзанааҭ ҳасабалеи атәылақәа рылеи]]
t8qjbmkaxmij80a0vykbz8nj1jauqw5
Акатегориа:Аканцлерцәа
14
54698
169412
2026-07-13T15:38:32Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Cat more|Аканцлер}} {{DEFAULTSORT:канцлерцәа}} [[Акатегориа:Аполитикцәа ртитулқәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә усзуҩцәа арольқәа рыла]]»
169412
wikitext
text/x-wiki
{{Cat more|Аканцлер}}
{{DEFAULTSORT:канцлерцәа}}
[[Акатегориа:Аполитикцәа ртитулқәа]]
[[Акатегориа:Аполитикатә усзуҩцәа арольқәа рыла]]
iy8feqn9b6cvocdyhglkvn37txbxewu
Акатегориа:Германиа аполитикатә усзуҩцәа
14
54699
169413
2026-07-13T15:39:56Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Politicians of Germany by office}} [[Акатегориа:{{Title country}}тәи аполитикцәа|политикатә усзуҩцәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә усзуҩцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} аиҳабыра|политикатә усзуҩцәа]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} аполитикатә усзуҩцәа]]»
169413
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Politicians of Germany by office}}
[[Акатегориа:{{Title country}}тәи аполитикцәа|политикатә усзуҩцәа]]
[[Акатегориа:Аполитикатә усзуҩцәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аиҳабыра|политикатә усзуҩцәа]]
[[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} аполитикатә усзуҩцәа]]
leybqlbe73w1z0ydlvtcoqo02hy7oco
Акатегориа:Германиа аиҳабыра рхадацәа
14
54700
169414
2026-07-13T15:43:53Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} аԥыза-министрцәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} аиҳабыра|хадацәа]] [[Акатегориа:Атәылақәа реиҳабыра рхадацәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} аполитикатә усзуҩцәа|аиҳабыра рхадацәа]]»
169414
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} аԥыза-министрцәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аиҳабыра|хадацәа]]
[[Акатегориа:Атәылақәа реиҳабыра рхадацәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аполитикатә усзуҩцәа|аиҳабыра рхадацәа]]
2f4jyhact30sgvdft2os427be19y98s
Акатегориа:Германиа афедералтә еиҳабыра
14
54701
169415
2026-07-13T15:45:49Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Federal Government of Germany}} [[Акатегориа:Аҳәынҭқарра анагӡаратә мчрақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} афедерализм]] [[Акатегориа:{{Title country}} аиҳабыра|федералтә]]»
169415
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Federal Government of Germany}}
[[Акатегориа:Аҳәынҭқарра анагӡаратә мчрақәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} афедерализм]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аиҳабыра|федералтә]]
j3jjmsk45axs3pdbmkaxuz3h0wwe0rd
Акатегориа:Германиа иааҳакәыршаны иҟоу алагылазаара ахьчара аминистрцәа
14
54702
169416
2026-07-13T15:54:50Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Federal Ministers for Environment, Nature Conservation and Nuclear Safety (Germany)}} [[Акатегориа:Иааҳакәыршаны иҟоу алагылазаара ахьчара аминистрцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} афедералтә еиҳабыра аминистрцәа|иааҳакәыршаны иҟоу алагылазаара ахьчара]] Акатегориа:{...»
169416
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Federal Ministers for Environment, Nature Conservation and Nuclear Safety (Germany)}}
[[Акатегориа:Иааҳакәыршаны иҟоу алагылазаара ахьчара аминистрцәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} афедералтә еиҳабыра аминистрцәа|иааҳакәыршаны иҟоу алагылазаара ахьчара]]
[[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аенваиронментализм ]]
4gga0gscqm6f3ptjjczc4mrzcrramph
169417
169416
2026-07-13T15:55:38Z
Fraxinus.cs
8381
169417
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Federal Ministers for Environment, Nature Conservation and Nuclear Safety (Germany)}}
[[Акатегориа:Иааҳакәыршаны иҟоу алагылазаара ахьчара аминистрцәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} афедералтә еиҳабыра аминистрцәа|иааҳакәыршаны иҟоу алагылазаара ахьчара]]
[[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аенваиронментализм|иааҳакәыршаны]]
rpnon9zymw50a1h0yrig2d6iyletdg2
Акатегориа:Германиа иҟоу аенваиронментализм
14
54703
169418
2026-07-13T15:55:57Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Акатегориа:Аенваиронментализм атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} алагылазаара|енваиронментализм]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу аенваиронментализм]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аполитикатә ҵысрақәа|енваиронментализм]]»
169418
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Аенваиронментализм атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} алагылазаара|енваиронментализм]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу аенваиронментализм]]
[[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аполитикатә ҵысрақәа|енваиронментализм]]
5q819nenoxbjepgw1f45wk6tdl01rir
Акатегориа:Европа иҟоу аенваиронментализм
14
54704
169419
2026-07-13T15:57:20Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аенваиронментализм аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу аполитикатә ҵысрақәа| енваиронментализм]]»
169419
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Аенваиронментализм аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу аполитикатә ҵысрақәа| енваиронментализм]]
7n732qe9nhvcym8jo4ve49z11ylj0pa
Акатегориа:Германиа алагылазаара
14
54705
169420
2026-07-13T15:59:06Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Environment of Germany}} {{Cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}} агеографиа|лагылазаара]] [[Акатегориа:Алагылазаара атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Алагылазаара {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}}|лагылазаара]]»
169420
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Environment of Germany}}
{{Cat main}}
[[Акатегориа:{{Title country}} агеографиа|лагылазаара]]
[[Акатегориа:Алагылазаара атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Алагылазаара {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}}|лагылазаара]]
s28a8ghq87s5k06pw8myjzj78pqdtq0
Акатегориа:Германиа афедералтә еиҳабыра аминистрцәа
14
54706
169432
2026-07-13T16:04:38Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Federal Ministers of Germany}} [[Акатегориа:{{Title country}}тәи аминистрцәа|федералтә]] [[Акатегориа:{{Title country}} афедералтә еиҳабыра|министрцәа]]»
169432
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Federal Ministers of Germany}}
[[Акатегориа:{{Title country}}тәи аминистрцәа|федералтә]]
[[Акатегориа:{{Title country}} афедералтә еиҳабыра|министрцәа]]
6kuw9syjc20aod1fy5xsuirqnul0vmw
Акатегориа:Германиатәи аминистрцәа
14
54707
169433
2026-07-13T16:06:37Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Government ministers of Germany}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Аминистрцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} аминистррақәа|министрцәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} аполитикатә усзуҩцәа|министрцәа]]»
169433
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Government ministers of Germany}}
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:Аминистрцәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аминистррақәа|министрцәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аполитикатә усзуҩцәа|министрцәа]]
qqkm3d1cqhcibd1m3ga8ww1uxutg04e
Акатегориа:Германиа аминистррақәа
14
54708
169434
2026-07-13T16:08:03Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commonscat|Government ministries of Germany}} [[Акатегориа:Аминистррақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} аиҳабыра|министррақәа]]»
169434
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Government ministries of Germany}}
[[Акатегориа:Аминистррақәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аиҳабыра|министррақәа]]
rjqox0zjl5t9ufajsglzapel4yyydbp
Акатегориа:Ахәыҷқәеи, аҿари, аҭаацәеи рзы аминистрцәа
14
54709
169435
2026-07-13T16:10:27Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « {{DEFAULTSORT:хәыҷқәеи, аҿари, аҭаацәеи рзы аминистрцәа}} [[Акатегориа:Аминистрцәа аус адыррақәа рыла]] [[Акатегориа:Ахәыҷқәеи, аҿари, аҭаацәеи рзы аминистррақәа| министрцәа]]»
169435
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:хәыҷқәеи, аҿари, аҭаацәеи рзы аминистрцәа}}
[[Акатегориа:Аминистрцәа аус адыррақәа рыла]]
[[Акатегориа:Ахәыҷқәеи, аҿари, аҭаацәеи рзы аминистррақәа| министрцәа]]
182f1tsc2729pz6zp1fhzdd6jdxckid
Акатегориа:Ахәыҷқәеи, аҿари, аҭаацәеи рзы аминистррақәа
14
54710
169437
2026-07-13T16:15:41Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{DEFAULTSORT:хәыҷқәеи, аҿари, аҭаацәеи рзы аминистррақәа}} [[Акатегориа:Аминистррақәа аус адыррақәа рыла]] [[Акатегориа:Ахәыҷра|министррақәа]] [[Акатегориа:Аҭаацәа|министррақәа]] [[Акатегориа:Аҿара|министррақәа]]»
169437
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:хәыҷқәеи, аҿари, аҭаацәеи рзы аминистррақәа}}
[[Акатегориа:Аминистррақәа аус адыррақәа рыла]]
[[Акатегориа:Ахәыҷра|министррақәа]]
[[Акатегориа:Аҭаацәа|министррақәа]]
[[Акатегориа:Аҿара|министррақәа]]
ji497a618if88yk69df2ue6wdx9q1o7
Акатегориа:Германиатәи афеминистцәа
14
54711
169438
2026-07-13T16:19:03Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Feminists from Germany}} [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу афеминизм|феминистцәа]] [[Акатегориа:Афеминистцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}}тәи активистцәа|феминистцәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} инхо ауаа аполитикатә ориентациала|феминистцәа]] Акатегориа:{...»
169438
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Feminists from Germany}}
[[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу афеминизм|феминистцәа]]
[[Акатегориа:Афеминистцәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}}тәи активистцәа|феминистцәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} инхо ауаа аполитикатә ориентациала|феминистцәа]]
[[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} афеминистцәа]]
3az7y40l2y7w7l17fq7rl7o7n68ibfl
Акатегориа:Афеминистцәа атәылақәа рыла
14
54712
169439
2026-07-13T16:22:05Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Feminists by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:феминистцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Афеминистцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Афеминизм атәылақәа рыла| ]] [[Акатегориа:Ауаа аполитикатә ориентациалеи атәылақәа рылеи]]»
169439
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Feminists by country}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:феминистцәа атәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Афеминистцәа| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Афеминизм атәылақәа рыла| ]]
[[Акатегориа:Ауаа аполитикатә ориентациалеи атәылақәа рылеи]]
b4xq0zpqj88f854hm4z8xkfwd885jo9
Акатегориа:Афеминистцәа
14
54713
169440
2026-07-13T16:24:12Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Feminists}} {{Cat main|Афеминизм}} {{DEFAULTSORT:феминистцәа}} [[Акатегориа:Афеминизм|:феминистцәа]] [[Акатегориа:Ауаа аполитикатә ориентациала| феминистцәа]]»
169440
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Feminists}}
{{Cat main|Афеминизм}}
{{DEFAULTSORT:феминистцәа}}
[[Акатегориа:Афеминизм|:феминистцәа]]
[[Акатегориа:Ауаа аполитикатә ориентациала| феминистцәа]]
tnzb230fkrt1s3hhilku634nnomwqk6
Акатегориа:Афеминизм атәылақәа рыла
14
54714
169441
2026-07-13T16:26:26Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Feminism by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{category see also|Афеминизм арегионқәа рыла|Афеминизм аконтинентқәа рыла}} {{DEFAULTSORT:феминизм атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Афеминизм| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵысрақәа атәылақәа рыла| феминизм]] Акат...»
169441
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Feminism by country}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{category see also|Афеминизм арегионқәа рыла|Афеминизм аконтинентқәа рыла}}
{{DEFAULTSORT:феминизм атәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Афеминизм| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵысрақәа атәылақәа рыла| феминизм]]
[[Акатегориа:Аиԥшхаҭаратә политика атәылақәа рыла| феминизм]]
cc4c2s01z1ljc7k6ingr9rtv0m33hsb
Акатегориа:Европатәи афеминистцәа
14
54715
169442
2026-07-13T16:28:09Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Акатегориа:Афеминистцәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа инхо ауаа аполитикатә ориентациала|феминистцәа]] [[Акатегориа:Европа иҟоу афеминизм|феминистцәа]]»
169442
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Афеминистцәа аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Европа инхо ауаа аполитикатә ориентациала|феминистцәа]]
[[Акатегориа:Европа иҟоу афеминизм|феминистцәа]]
lv14niiffjo94ee4gzu9541ztfvpqd3
Акатегориа:Афеминистцәа аконтинентқәа рыла
14
54716
169443
2026-07-13T16:29:22Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:феминистцәа аконтинентқәа рыла}} [[Акатегориа:Афеминистцәа| континентқәа]] [[Акатегориа:Ауаа аконтинентқәа рыла| феминистцәа]] [[Акатегориа:Активистцәа аконтинентқәа рыла| феминистцәа]]»
169443
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:феминистцәа аконтинентқәа рыла}}
[[Акатегориа:Афеминистцәа| континентқәа]]
[[Акатегориа:Ауаа аконтинентқәа рыла| феминистцәа]]
[[Акатегориа:Активистцәа аконтинентқәа рыла| феминистцәа]]
smpjo3fda4j501izdfvrfgpbfhnh1hl
Акатегориа:Европа иҟоу афеминизм
14
54717
169444
2026-07-13T16:32:26Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « [[Акатегориа:Афеминизм аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа иҟоу ауаажәларратә ҵысрақәа| феминизм]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу аиԥшхаҭаратә политика|феминизм]]»
169444
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Афеминизм аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Европа иҟоу ауаажәларратә ҵысрақәа| феминизм]]
[[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу аиԥшхаҭаратә политика|феминизм]]
n67xk32jrecmfjlzhiufwl68u05djpt
Акатегориа:Афеминизм аконтинентқәа рыла
14
54718
169445
2026-07-13T16:34:30Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Feminism by continent}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{category see also|Афеминизм атәылақәа рыла|Афеминизм арегионқәа рыла}} {{DEFAULTSORT:феминизм аконтинентқәа рыла}} [[Акатегориа:Афеминизм| континентқәа]] Акатегориа:Ауаажәларратә ҵысрақәа аконтинентқәа рыла| фемин...»
169445
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Feminism by continent}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{category see also|Афеминизм атәылақәа рыла|Афеминизм арегионқәа рыла}}
{{DEFAULTSORT:феминизм аконтинентқәа рыла}}
[[Акатегориа:Афеминизм| континентқәа]]
[[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵысрақәа аконтинентқәа рыла| феминизм]]
[[Акатегориа:Аиԥшхаҭаратә политика аконтинентқәа рыла| феминизм]]
55bjs0s63qdg5lsn4kw2s3o0xalp08e
Акатегориа:Германиа инхо ауаа аполитикатә ориентациала
14
54719
169446
2026-07-13T16:36:09Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Анемеццәа| политикатә ориентациала]] [[Акатегориа:{{Title country}} аполитика иадҳәалоу ауаа|ориентациала]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи аполитикатә ориентациалеи]] Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} инхо ауаа аполити...»
169446
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Анемеццәа| политикатә ориентациала]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аполитика иадҳәалоу ауаа|ориентациала]]
[[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи аполитикатә ориентациалеи]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} инхо ауаа аполитикатә ориентациала| ]]
o0314qimfbh7dhlxwl05mo41xduild7
Акатегориа:Германиа аполитика иадҳәалоу ауаа
14
54720
169448
2026-07-13T16:37:53Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « [[Акатегориа:{{Title country}} аполитика|+уаа]] [[Акатегориа:Аполитика иадҳәалоу ауаа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала|политика]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} аполитика иадҳәалоу ауаа]]»
169448
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:{{Title country}} аполитика|+уаа]]
[[Акатегориа:Аполитика иадҳәалоу ауаа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала|политика]]
[[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} аполитика иадҳәалоу ауаа]]
01ipuv8zmlxt8r9hek61xnv9xsk1evl
169449
169448
2026-07-13T16:38:20Z
Fraxinus.cs
8381
169449
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Political people from Germany}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:{{Title country}} аполитика|+уаа]]
[[Акатегориа:Аполитика иадҳәалоу ауаа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала|политика]]
[[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} аполитика иадҳәалоу ауаа]]
rj3mrnp1xez1c7t3ct5zho9ng960jzg
Акатегориа:Германиатәи активистцәа
14
54721
169450
2026-07-13T16:39:58Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Activists from Germany}} [[Акатегориа:{{Title country}} аполитика иадҳәалоу ауаа|активистцәа]] [[Акатегориа:Активистцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала|активистцәа]]»
169450
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Activists from Germany}}
[[Акатегориа:{{Title country}} аполитика иадҳәалоу ауаа|активистцәа]]
[[Акатегориа:Активистцәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала|активистцәа]]
nink0fmiqm0pftw5i1xb9zt01rqoihr
Акатегориа:Германиа иҟоу афеминизм
14
54722
169451
2026-07-13T16:42:25Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Feminism in Germany}} {{cat main}} [[Акатегориа:Афеминизм {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Афеминизм атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу ауаажәларратә ҵысрақәа|феминизм]]»
169451
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Feminism in Germany}}
{{cat main}}
[[Акатегориа:Афеминизм {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Афеминизм атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу ауаажәларратә ҵысрақәа|феминизм]]
s3rhapuo9oyg6kng1lms64ahg18kjl7
Акатегориа:Афеминизм европатәи атәылақәа рыла
14
54723
169452
2026-07-13T16:44:04Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:феминизм европатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Европа иҟоу афеминизм| тәылақәа]] [[Акатегориа:Европа иҟоу ауаажәларратә ҵысрақәа|+феминизм]] [[Акатегориа:Афеминизм атәылақәа рыла|+европа]]»
169452
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:феминизм европатәи атәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Европа иҟоу афеминизм| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Европа иҟоу ауаажәларратә ҵысрақәа|+феминизм]]
[[Акатегориа:Афеминизм атәылақәа рыла|+европа]]
630dfkzojwbcg35fu6alje0p32bsi4n
Акатегориа:Германиа иҟоу ауаажәларратә ҵысрақәа
14
54724
169453
2026-07-13T16:45:51Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵысрақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу ауаажәларратә ҵысрақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} ауаажәларра|ҵысрақәа]]»
169453
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵысрақәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу ауаажәларратә ҵысрақәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} ауаажәларра|ҵысрақәа]]
layh38whmtvggpt2my4n37oogfn6n3f
Акатегориа:Германиа ауаажәларра
14
54725
169454
2026-07-13T16:47:47Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Society of Germany}} [[Акатегориа:Ауаажәларра европатәи атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}}|уаажәларра]] [[Акатегориа:Ауаажәларра атәылақәа рыла]]»
169454
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Society of Germany}}
[[Акатегориа:Ауаажәларра европатәи атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}}|уаажәларра]]
[[Акатегориа:Ауаажәларра атәылақәа рыла]]
tj6xb7t7jy26lj22iu8xjijrnuab7hi
Акатегориа:Германиатәи афизикатә химикцәа
14
54726
169455
2026-07-13T16:49:38Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Physical chemists from Germany}} [[Акатегориа:Афизикатә химикцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}}тәи ахимикцәа|физикатә]] [[Акатегориа:{{Title country}}тәи афизикцәа|химик]]»
169455
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Physical chemists from Germany}}
[[Акатегориа:Афизикатә химикцәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}}тәи ахимикцәа|физикатә]]
[[Акатегориа:{{Title country}}тәи афизикцәа|химик]]
4kilq3ws81kp0mf7fltb92vxuco2zgs
Тулатәи атәылаҿацә
0
54727
169459
2026-07-13T22:10:34Z
Flamme-Bleue
10257
Новая страница: «{{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (аобласт) | абираҟ = Flag of Tula Oblast.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Тулатәи атәылаҿацә абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of arms of Tula Oblast (large).svg | агер...»
169459
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка арегион
| астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (аобласт)
| абираҟ = Flag of Tula Oblast.svg
| абираҟ2 =
| абираҟ ирызку адаҟьа = Тулатәи атәылаҿацә абираҟ
| абираҟ аилыркаа =
| агерб = Coat of arms of Tula Oblast (large).svg
| агерб ирызку адаҟьа = Тулатәи атәылаҿацә агерб
| агерб аилыркаа =
|zoom1=4}}
'''Тулатәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Тульская область}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп.
Атәылаҿацә шьақәыргылан 1937 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Москватәи атәылаҿацә|Москватәи]], [[Риазантәи атәылаҿацә|Риазантәи]], [[Липецктәи атәылаҿацә|Липецктәи]], [[Орловатәи атәылаҿацә|Орловатәи]], [[Калугатәи атәылаҿацә|Калугатәи]] атәылаҿацәқәа.
Тулатәи атәылаҿацә аҵакыра — 25 679 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 1 456 791-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 56,73-ҩык/км².
Атәылаҿацә ацентр — [[Тула]] ақалақь ауп.
{{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}}
[[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (аобластқәа)]]
[[Акатегориа:1937 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]]
rg3z3rwifvqbtx7sk9q81n3da3u32bb
Ахцәажәара:Адин
1
54729
169465
2026-07-14T06:50:59Z
Nart17
17397
Аиҭагаҩ азгәаҭара: Алиса Инапшба (Nart17 translation team)
169465
wikitext
text/x-wiki
== Аиҭагара ==
Ари астатиа [[:ru:Религия|аурыс Авикипедиа астатиа «Религия»]] аҟынтәи еиҭагоуп
(алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0];
авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы).
* '''Аиҭагаҩ:''' Алиса Инапшба
* '''Апроект:''' Nart17 translation team
0va6e1qz6npi5jx1az963p7bj4127tm