Авикипедиа abwiki https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Амедиа Цастәи Ахцәажәара Алахәыла Алахәыла ахцәажәара Авикипедиа Авикипедиа ахцәажәара Афаил Афаил ахцәажәара Амедиавики Амедиавики ахцәажәара Ашаблон Ашаблон ахцәажәара Ацхыраара Ацхыраара ахцәажәара Акатегориа Акатегориа ахцәажәара TimedText TimedText talk Амодуль Амодуль ахцәажәара Event Event talk Мықәба, Анзор Кәакә-иԥа 0 1983 170322 126001 2026-07-21T13:41:24Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170322 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Мықәба Анзор Кәакә-иԥа |даҽа ахьӡ=Мукба Анзор Кокович |афото=Мукба Анзор Кокович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Мықәба Анзор Кәакә-иԥа }} '''Мықәба Анзор Кәакә-иԥа''' ({{lang-ru|Мукба Анзор Кокович}}; 17.11.1946, Аԥсны, [[Гәдоуҭа араион]] [[Оҭҳара]] ақыҭа – аԥсуа шәҟәыҩҩы, адраматург, аҭоурыхдырҩы, актиор, ауаажәларратәи аҳәынҭқарратәи усзуҩы. Аԥсны зҽаԥсазтәыз артист (1981). Ианашьоуп «Ахьӡ-Аԥша» аорден аҩбатәи аҩаӡара. СССР-и (1982) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла, Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәыла (1999). Дыҩуеит аԥсышәала. ==Абиографиа== Оҭҳаратәи абжьаратәи ашкол даналга (1963) дҭалеит Ш.Русҭавели ихьӡ зху Қарҭтәи аҳәынҭқарратә атеатртә институт. Иреиҳау аҵараиурҭа далгеит (1968). 1968-1975 шш. раан - С.И.Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр актиор, 1975-1983 шш. рзы – атеатр алитературатә хәҭа анапхгаҩы. 1989-1996 шш. рзы – аҳәаанырцәтәи ҳџьынџьуаа аҽрымадарақәа рзы Аԥснытәи агәыԥ «Аԥсадгьыл» ахантәаҩы ихаҭыԥуаҩыс дыҟан. 2004-2005 шш. рзы инаркны – Аԥсадгьыл ахь архынҳәразы Аԥснытәи аҳәынҭқарратә еилакы ахантәаҩы. 2011 ш. апрель 15 инаркны 2016 ш. декабр 7 рзынӡа – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла ахантәаҩы. Аԥсуа театр аҟны актиорк иаҳасабала инаигӡаз аральқәа маҷым, урҭ иреиуоуп: Кочкариов (Н.В.Гоголь – «Аԥҳәысҳәара», 1968), Васили (В.С. Рогозин – «Ачара аҽны», 1968), Дон Карлос (Ф. Шиллер – «Дон Карлос»), Амтон (Б.У.Шьынқәба – «Ахра ашәа», 1973), Нарчоу (А.Кә. Мықәба – «Амра атыҩ ианаку», 1976). Аҟәатәи аурыс театр (иахьа – Ф.Искандер ихьӡ зху аурыс драматә театр) аҟны акәзар, иқәыргылан ахәыҷқәа ирызку иҩымҭақәа: «Аҟәатәи амаамын ахҭысқәа», «Ҳара ҳахь даауеит Аҵаа-Бабаду» уҳәа егьырҭгьы. Арежиссиор В.А.Савелиев исахьаркыратә фильм «Хҭарԥа шкәакәа» аҟны акәзар, Нестор ироль дыхәмарит (Б.У.Шьынқәба ирҿиамҭа «Ахра ашәа» иалхыз; А.Довженко ихьӡ зху акиностудиа, 1975). Акьыԥхь аҟны дцәырҵит 1977 шықәса инаркны. Ажурнал «Алашара» №5 ианылеит иҭоурыхтә драма «Амра атыҩ ианаку». А. Мықәба авторс дрымоуп иара убас аҭоурыхтә драмақәа «Ашәқәа зегьы анаарту» (1988), «Қьалышьбеи» (2014), апиесақәа «Адгьыл агьама» (1988), алакә-пиеса «Абҵы қьашана», аповестқәа «Мгәыӡ Ҳасан», (1999), « Гәашьанеи» (2002) уҳәа егьырҭгьы. Адрама «Амра атыҩ ианаку» аҟны иаарԥшуп VӀ ашә. 50-тәи ашықәсқәа ирыҵанакуа ахҭысқәа, урҭ рыдҳәалоуп византиаа ирҿагыланы мисимианаа рықәгылара, ирзааҭгылоуп заатәи абжьаратәи ашәышықәсқәа раантәи еидкылаз аԥсуа асубетносқәа рхақәиҭреи рхьыԥшымреи рпроблемақәа. А.Мықәба иҩхьеит иара убас Аԥсны аҳцәеи аҳәаанырцәтәи атәылақәа рҟны инхо аԥсуа диаспорақәеи рҭоурых иазку аҭоурых-публицистикатә статиақәеи аочеркқәеи, амҩантәи азгәаҭақәеи жәпакы, ашәҟәқәа: «Амҩақәа, амҩақәа…» («Алашара», 1988. №,1), «Урҭ рашьцәа арыцҳараҿы рхала иаанырмыжьит», («Ахаҵарашәа. Ажәеинраалақәа. Ажәабжьқәа. Астатиақәа. Песнь мужества. Стихи. Рассказы. Статьи». [[Аҟәа]]-Сухум, 1995; «Аԥсуара уи иԥсҭазаара акәын». Орҳан Ашамба изку агәалашәара» («Алашара». 2002. №1); «Саҭеман инаиркны…» («Алашара». 2003. №1. Еиқәиршәеит Џь.Абыгба ишәҟәы «Аԥсны – сара сыԥсы» (Аҟәа, 2002); «Аԥсуа Аԥсны шианаршьаз. Ахәыҷқәа рзы аԥсуа лакәқәа» (Аҟәа, 2014). Аԥсшәахь еиҭеигеит А.М.Горки, В.В. Розов, О. Иоселиани уҳәа рпиесақәа. Иҩымҭақәа еиҭагоуп: аурыс, аҭырқәа, абаза, адыга, ауаԥс, аҟабарда бызшәақәа рахь. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Амра атыҩ ианаку. Ҩ-қәгыларак змоу аҭоурыхтә драма. Аҟәа, 1978. *Адгьыл агьама. Апиесақәа. Аҟәа, 1988. *Уарда. Алакә-пиесақәа. Аҟәа, 1991. *Мгәыӡ Ҳасан. Аповест. Аҟәа, 1999. *Гәашьанеи. Аповест. Аҟәа, 2002. *Ҳхы ҳзаиааир… (Астатиақәа). Аҟәа, 2004. *Аԥсны аҳцәа. Аҟәа, 2005. *Иалкаау. Адрамақәа. Апиесақәа. Аповестқәа. Аҟәа, 2012. *Ашаеҵәақәа. Астатиақәа. Аинтервиу. Апиеса. Аҟәа, 2015. *Қьалышьбеи. Аҭоурыхтә драма. Аҟәа, 2015. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/mukba-anzor-kokovich Мукба Анзор Кокович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/myi%D2%9B%D3%99ba-anzor-k%D3%99ak%D3%99-i%D2%A7a Мықәба Анзор Кәакә-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аҭоурыхдырҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны актиорцәа]][[Акатегориа:Мықәаа]][[Акатегориа:1946 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Абҵарамза 17 рзы ииз]][[Акатегориа:Аԥсны адраматургцәа]]}} s3h5g41twy2na7givoqmja4cb60icc9 Шьынқәба, Баграт Уасил-иԥа 0 2188 170335 139456 2026-07-21T13:42:01Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170335 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Шьынқәба Баграт Уасил-иԥа |даҽа ахьӡ=Шинкуба Баграт Васильевич |афото=Bagrat Shinkuba.jpg |афото ахҵара=Шьынқәба Баграт Уасил-иԥа |аира арыцхә=12.05.1917 |аира аҭыԥ=Аԥсны, иахьатәи Очамчыра араион Ҷлоу ақыҭа |аԥсра арыцхә=25.02.2004 |аԥсра аҭыԥ=Аҟәа ақалақь |аусура=апоет, апрозаик, аҵарауаҩ-лингвист, афольклорист, ауаажәларратәи аҳәынҭқарратәи усзуҩы }} '''Шьынқәба Баграт Уасил-иԥа''' ({{lang-ru|Шинкуба Баграт Васильевич}}; 12.05.1917, Аԥсны, иахьатәи [[Очамчыра араион]] [[Ҷлоу]] ақыҭа, – 25.02.2004, [[Аҟәа]] ақалақь) – апоет, апрозаик, аҵарауаҩ-лингвист, афольклорист, ауаажәларратәи аҳәынҭқарратәи усзуҩы. Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат (1945). Аԥсны аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа академик (1997). Аԥсны жәлар рпоет (1967), Ҟабарда-Балкартәылеи (1990) Адыгатәылеи жәлар рышәҟәыҩҩы, Асоциалисттә Џьа Афырхаҵа (1988). Ианашьоуп Ленин иорден (1966), Алитература азы – Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа (1967, ароман «Ахра ашәа» азы), Ш. Русҭавели ихьӡ зху Қырҭтәылатәи ССР Аҳәынҭқарратә премиа, «Ахьӡ-Аԥша» аорден актәи аҩаӡара. СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәеи Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1999) рлахәыла. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Ҷлоу ақыҭантәи алагарҭатә школ дҭан (1926-1928), нас - [[Џьгьарда]] ақыҭантәи быжь-шықәсатәи ашкол (1930 ш. инаркны). Дрылгеит Аҟәатәи арҵаҩратә техникум (1935), А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет аԥсуа бызшәеи алитературеи рыҟәша (1939), Қырҭтәылатәи ССР аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа абызшәадырра аинститут аспирантура (1944). Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа анҵысы Аԥсныҟа дхынҳәит, 1943 ш. азынӡагьы рҵаҩыс аус иуан, анаҩс – агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциаҿы, Н. И. Марр ихьӡ зхыз абызшәеи аҭоурыхи Аԥснытәи рыҭҵаарадырратә институт аҟны. 1943-1944 шш. раан иҵара иациҵон [[Қарҭ]], абызшәадырра аинститут аҟны. 1947 ш. февраль 25 рзы Б. У. Шьынқәба, Гь. А. Ӡиӡариа, К. С. Шьаҟрыл ашәҟәы дәықәырҵеит ВКП(б) Ацентр Комитет (Ацентр Комитет амаӡаныҟәгаҩ А. А. Кузнецов ихьӡала) ашҟа, уаҟа иаахтны иадырбеит аԥсуа жәлар рзинқәа реилагареи ркультура аицакреи шымҩаԥысуаз. Б. Шьынқәба дналаҵаны ашәҟәы авторцәа ирышьклаԥшуа иалагеит, ашәҟәыҩҩы усҟан дызлеиқәхаз џьашьахәуп. 1954-1958 шш. раан Б. Шьынқәба Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла дахантәаҩын, 1958-1979 шш. рзы – Аԥсны Иреиҳаӡоу Асовет Ахантәаҩыс дыҟан. 1959, 1978, 1984 шш. раан СССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатс далырххьан, 1989 ш. - СССР жәлар рдепутатс. 10-шықәса инареиҳаны Аԥсны Аминистрцәа Рсовет Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа рыҭаразы акомиссиа дахантәаҩын. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра (1992-1993) ашьҭахь акыр шықәса хадара азиуан Аԥсны Ахада иҟны иҟаз Ауаажәларратә совет. Дышхәыҷыз жәлар рҿаԥыц рҿиамҭақәа дрызҿлымҳахеит, иара убас раԥхьатәи аԥсуа поетцәеи апрозаикцәеи – Д. И. Гәлиа, И. А. Коӷониа, С. И. Ҷанба уҳәа рҩымҭақәа. Дышнеи-шнеиуаз уи иажәеинраалақәеи, ипоемақәеи, ибалладақәеи жәпакы шьаҭас ироуит афольклортә сиужетқәа. Ажәеинраалақәа рыҩра далагеит акыр заа. Раԥхьатәи иажәеинраалақәа ируакуп 1935 ш. ажурнал «Аԥсны ҟаԥшь» ианылаз «Ахаҵара». Уи нахыс иҩымҭақәа ркьыԥхьуан ажурналқәа: «Алашара», «Амцабз», «Абаза», «Аҟәа-Сухум», «Дружба народов», «Новый мир», агазеҭқәа: «Аԥсны ҟаԥшь», «Советская Абхазия», «Сабҷоҭа Аԥхазеҭи», «Республика Абхазия», «Сухум вечерний», «Абхазия» (Москватәи аҭыжьымҭа), «Еҵәаџьаа», «Нарҭ», «Федерация», «Литературная Россия», «Литературная газета»; аизгақәа: «Литературная Абхазия», «Ерцахә»; ашәҟәқәа: Памятник нам сыновей не заменит… Ажәеинраалақәеи ашәақәеи» (Аҟәа, 1994), «Ахаҵарашәа. Ажәеинраалақәа. Ажәабжьқәа. Астатиақәа – Песнь мужества. Стихи. Рассказы. Статьи» (Аҟәа-Сухум, 1995); «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» (Аҟәа-[[Москва]], 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва 2009). 1938 ш. Аҟәа иҭыҵит раԥхьатәи иажәеинраалақәа реизга «Раԥхьатәи ашәақәа». 1940-тәи ашықәсқәа ралагамҭеи – 1960-тәи ашықәсқәеи раан апоет иаԥиҵоит ажәеинраалақәа: «Амҳаџьыраа ргарашәа» (1940), «Апартизан» (1942), «Сыԥшалас» (1958), «Аӡынтәи ашьыжь» (1959) уҳәа егьырҭгьы; абалладақәа: «Ахәыҷра» (1940), «Аҿырпын» (1947), «Риҵа» (1948), апоема «Иаирума» (1960), аԥсуа литература аклассика акәны иагьыҟалеит. Арҭ ашықәсқәа раан Б. Шьынқәба иҽԥишәоит апоезиа аепикатә форма дуқәа рҟны, иҩуеит апоема «Аҳәачаԥа», иажәеинраалоу ароманқәа «Аҿатә уаа», «Ахра ашәа». Иажәеинраалақәа «Амҳаџьыраа ргарашәа», «Апартизан», «Сыԥшалас», «Кофта шкәакәа зшәу» уҳәа ирылхны иаԥҵан ашәақәа, лассы-лассы урҭ жәлар рашәақәа ракәнгьы ирыдыркылоит. 1960-тәи ашықәсқәа раан Б. Шьынқәба дырзыхынҳәуеит алирикатә жәеинраалақәа, аурыс, ақырҭуа, европатәи апоезиа уҳәа рҟнытә аиҭагара инапы алакын. Апоет апрозаҿы раԥхьатәи ишьаҿақәа ҟаиҵоит. Раԥхьатәи ипрозатә ҩымҭа – аповест «Чанҭа дааит» анылеит ажурнал «Алашара» 1969 шықәсазы (№4). Абри ашықәс азы уи еиҭаган аурысшәахь, Е. Герасимов ибзоурала, егькьыԥхьын ажурнал «Новыи мир» (№6) аҟны. Уи нахыс Б. Шьынқәба иҩуеит ароман «Ацынҵәарах», раԥхьаӡа акәны ианылеит ажурнал «Алашара» (№1-8) 1974 шықәсазы; хазы шәҟәны иҭыжьын уи ашықәс анҵәамҭазы. Ироман «Ахаҳә еиҩса» актәи ашәҟәы иҩит 1979-1981 шш. раан, егькьыԥхьын ажурнал «Алашара» (1982 ш., (№4,5,6,7) аҟны, хазы шәҟәны иҭыҵит 1983 шықәсазы. Хаара имгакәа аурысшәахь еиҭеигеит И. Бехтерев, егьҭнажьит аҭыжьырҭа «Советский писатель» (М.,1986). Аҩбатәи ашәҟәы аҩра далагеит 1987 шықәсазы, егьхиркәшеит 1991 ш. маи мзазы. Аҵыхәтәантәи авариант кьыԥхьуп Б. Шьынқәба иҩымҭақәа реизга 4-тәи атом аҟны (1998). Б. Шьынқәба иҩымҭақәа реиҳарак (ажәеинраалақәа, апоемақәа, абалладақәа, ароманқәа, аповест) аурысшәахь еиҭагоуп (еиҭаргеит И. Козловски, С. Липкин, Р. Козакова, А. Межиров, И. Неиман, Л. Длигач, Д. Голубков, В. Луговскои, В. Потапова, В. Державин, Р. Рожденственски, К. Симонов, В. Ахмадулина, С. Куниаев, Л. Мигдалова, Е. Балашов, Б. Брик, Л. Озеров, Г. Павловскаиа, Б. Серебриаков, М. Луконин, Е. Николаевкаиа, И. Кушак, Евг. Евтушенко, М. Алигер, Евг. Герасимов, И. Бехтерев, Д. Чачхалиа уҳәа егьырҭгьы), иҩымҭақәа жәпакы (еиҳаракгьы «Ацынҵәарах») еиҭагоуп адунеи акыр абызшәақәа рахь. Б. Шьынқәба авторс дрымоуп иара убас аҭҵаарадырратә усумҭақәа жәпакы, урҭ рызкуп аԥсуа бызшәеи, афольклори, аетнографиеи. Еиқәиршәеит афольклортә текстқәа реизга, урҭ иреиуоуп: «Абхазские сказания» (аурысшәахь еиҭеигеит С. И. Липкин, Аҟәа, 1961), «Нарҭ Сасрыҟәеи ԥшьынҩажәи зеижәҩык иашьцәеи рыхҭысқәа» (еиқәдыршәеит Ш. Д. Инал-иԥеи, К. С. Шьаҟрыли, иареи); аурысшәахь еиҭаргеит Г. Гәлиа, В. Солоухин; Аҟәа, 1988), «Ахьырҵәаҵәа; Аԥсуа жәлар рҿаԥыц ҳәамҭақәеи аетнографиатә материалқәеи» (Аҟәа, 1990) уҳәа егьырҭгьы. Б. Шьынқәба деицырдыруеит еиҭагаҩык иаҳасабалагьы. Уи аԥсшәахь еиҭеигеит А. С. Пушкин, М. И. Лермонтов, Н. А. Некрасов, Џь. Баирон, И. В. Гиоте, Ш. Бодлер, П. Верлен, Ш. Петефи, Ш. М. Бараташвили, А. Р. Ҵереҭели, Г. В. Табиӡе ражәеинраалақәа, Ш. Русҭавели ипоема «Абжьас-цәа зшәу» ацыԥҵәахақәа уҳәа. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Раԥхьатәи ашәақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1938. *Аҳәачаԥа. Аҟәа, 1943. *Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1948. *Аҿатә-уаа. Иажәеинраалоу ароман (Альманах. Аҟәа, 1951, №2. (2-тәи аҭыжьымҭа – Аҟәа, 1955; инхарҭәаау авариант – Аҟәа, 1963); Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1956; Иаирума. Амшәкәашара. (Ахәыҷқәа рзы апоема). Аҟәа, 1961. *Аԥхын. Аҟәа, 1962. *Ахра ашәа. Иажәеинраалоу ароман. Аҟәа, 1965. *Иалкаау иҩымҭақәа: 2-томкны. Аҟәа, 1967-1968. *Ацынҵәарах. Аҭоурыхтә роман: 3-шәҟәыкны. Аҟәа, 1974. *Ажәа. Ажәеинраалақәеи аиҭагақәеи. Аҟәа, 1975. *Иҩымҭақәа реизга. 3-томкны. Аҟәа, 1977-1979. *Ахаҳә еиҩса. Ароман. Аҟәа, 1983. *Аӡыхь. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәеи алакәқәеи. Аҟәа, 1985. *Ааԥынтәи ашәахәақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1986. *Иҩымҭақәа реизга: 4-томкны. Аҟәа, 1987-1988. *Иҩымҭақәа реизга. 5-тәи атом. Иацы. Иахьа. Уаҵәы. Ажәеинраалақәа, ажәабжьқәа, астатиақәа, ақәгыларақәа (Аԥсышәалеи урысшәалеи). Аҟәа, 2003. *Иҩымҭақәа реизга. 6-тәи атом. Есымшааира ашьха схалоит: Ажәеинраалақәа, аҭҵаамҭақәа, ақәгыларақәа. (Аԥсышәалеи урысшәалеи). Аҟәа, 2008. *Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1988. (Асериа «Иалкаау аԥсуа лирика» ала). *аурысшәахь аиҭагақәа: Мои земляки. Роман в стихах. М., 1953. (аиҭаҭыжьра - Қарҭ, 1958; М., 1967). *Стихотворения (и поэмы «Домой». – «Песня о скале» ацыԥҵәаха). М., 1959. *Сыновний долг. Стихи. М., 1962. *Где бы я ни был… Стихи. Тбилиси, 1963. *Медвежья пляска. Сказка (в стихах). Для младшего школьного возраста). М., 1963. *Песня о скале. М., 1967. *Стихи и баллады. Сухуми, 1971. *Избранное. М., 1976. *Последний из ушедших. Роман. 1976. *(переиздания – М., 1978, 1979). *Сухуми, 1985, Избранные произведения. *в 2 томах. М., 1982. *Рассеченный камень. Роман. М., 1986. *Мое дерево. Стихи. М., 1987. *Праздник большой семьи. Стихи. (Для младшего школьного возраста). М., 1987. *Проза. Романы, повесть. М., 1988. *Сказка о капризном козленке. Стихи и сказки (в стихах). (Для младшего школьного возраста). М., 1989. *Последний из ушедших. Романы. Повести. Нальчик, 1994. *Избранные произведения: в 2-х томах. Сухум, 2011. *украин бызшәала: Аӡыс гәымшәа. Ашколқәра иаҵанакуа рзы алакә. Киев, 1967: Ацынҵәарах. Ароман. Киев, 1983. *ҟабарда бызшәала: Ацынҵәарах. Ароман. Нальчик, 1989. *ҟазах бызшәала: Ацынҵәарах. Ароман. Алма-Ата, 1981. *англыз бызшәала: Ацынҵәарах. (Аҭоурыхтә роман). Москва, 1986. *немец бызшәала: Ацынҵәарах. Аҭоурыхтә роман. Берлин, 1981. *ҭырқәшәала: Ацынҵәарах. Аҭоурыхтә роман. Сҭампыл, 1990. *қырҭшәала: Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Қарҭ, 1969. *араб бызшәала: Ацынҵәарах. Амман, 1987. ==Жәлар рыбзиабара== Лаҵарамза 18 рзы 2010 ш. [[Аҟәа]], Амҳаџьыраа рыԥшаҳәаҟны иаартын Аԥсны жәлар рпоет Баграт Шьынқәба ибаҟа. Уи аартра иалахәын Аԥсны аиҳабыра, хаҭала апрезидент [[Сергеи Багаԥшь|С.Багаԥшь]], уи ихаҭыԥуаҩ [[Алеқсандр Анқәаб|А.Анқәаб]]. Абаҟа аартра иадҳәалаз амитинг мҩаԥигон Аԥсны акультура аминистр Н. Логәуа. Иқәгылеит ашәҟәҩҩцәа реидгыла ахада Т.Ҷаниа, ассоциациа ахада М. Лашәриа, Жәлар реизара ахада Н. Ашәба. Ицәажәоз зегь иазгәарҭон Б.Шьынқәба ипоезиа инаҷыданы акыр зымҽхак ҭбаау уаажәларратә усзуҩны дшыҟаз. ==Иусумҭақәа== Раԥхьатәи ашәақуа. Аҟуа, 1938 ш. Аҳәачаԥа. Аҟәа, 1943 ш. Аҿатә уаа. Иажәеинраалоу ароман. Альманах. Аҩбатәи аномер. 1951 ш./аҩбатәи аҭыжьра - 1955 шықәсазы, еиҳа ихарҭәаау авариант - 1963 шықәсазы./ Ажәеинраалақуеи апоемқуеи. Аҟәа, 1956 ш. Иаирума. Амшә куашара. Аҟәа, 1961 ш. Ахра ашәа. Аҟуа, 1965 ш. Иҩымҭақуа реизга. Х-томкны. Аҟәа, 1977-1979 шш. "Иалкаау аԥсуа лирика" асериаҿ. Аҟәа, 1988 ш. ==Аиҭагақуа== Бараҭашвили Николоз. Ажәеинраалақуа. Апоема "Аҟәа - Қарҭ", 1984 шықәса. Шандор Петефи. Иалкаау. Иеиҭаргеит Баграт Шьынқәба М. Лашәриа. Аҟәа, 1995 ш. Инаукатә усумҭақуа рахьтә. Аԥсуа жәеинраала аиҿартәышьа иазкны. Альманах №3. Аҟәа, 1952 ш. ==Аусумҭакуа Б.Шинқәба иазкны== * Цвинариа В. Л., Творчество Б. В. Шинкуба, Тб., 1970 (Урысшәала) ==Алитература== *{{Аԥпа|908-909}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/shinkuba-bagrat-vasilevich Шинкуба Баграт Васильевич] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/shyin%D2%9B%D3%99ba-bagrat-uasil-i%D2%A7a Шьынқәба Баграт Уасил-иԥа] {{ab icon}} * [http://www.apsny.ru/culture/culture.php?page=content/bagrat_sh.htm Баграт Шьынқәба изхәыцрақәа] * [http://www.abhazia.com/book/?page=book&cat=wb_50 Умҵан, Аԥсуа!] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20070928011443/http://www.abhazia.com/book/?page=book&cat=wb_50 |date=2007-09-28 }} * [http://www.newizv.ru/news/?id_news=4852&date=2004-02-26 Дыԥсит Аԥсуа поет Баграт Шьынқәба] {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:1917 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 12 рзы ииз]][[Акатегориа:2004 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Жәабранмза 25 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Асовет шәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Асовет поетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа]][[Акатегориа:Асовет политикцәа]][[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 5-тәи ааԥхьара адепутатцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аҭоурыхдырҩцәа]][[Акатегориа:Асовет ҭоурыхдырҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны алингвистцәа]][[Акатегориа:Асовет лингвистцәа]][[Акатегориа:Асоциалисттә Џьа Афырхацәа]][[Акатегориа:Шьынқәыраа]][[Акатегориа:Аԥсны афольклористцәа]]}} 2gihgaq8i5nructfgoojo4u9ryv6z59 Гәымба (аҵакырацәара) 0 3094 170508 147082 2026-07-22T10:13:48Z ~2026-41062-02 25671 /* */ 170508 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәа|Гәымба}} * [[Гәымба, Адгәыр]] * [[Гәымба, Гәрам]] * [[Гәымба, Иулиа]] * [[Гәымба, Ражьден Джгутанович]] * [[Гәымба, Сухран]] * [[Гумба, Абель Нгенде]] (1926—2009) — центрально-африканский политический деятель. * [[Гумба, Людмила Хицкуровна]] (1953) — советская и абхазская певица, музыкальный педагог. [[Акатегориа:Гәымбаа| ]] l2js0owjo72lrn2aq1gqifeygfkk74w Искандер, Фазиль Абдул-иԥа 0 3145 170304 169342 2026-07-21T13:40:31Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170304 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Искандер Фазиль Абдул-иԥа |даҽа ахьӡ=Искандер Фазиль Абдулович |афото=Abkhazia 10 apsar Ag 2009 Iskander b.jpg |афото ахҵара=Искандер Фазиль Абдул-иԥа |аира арыцхә=06.03.1929 |аира аҭыԥ=ССР Аԥсны, Аҟәа |аԥсра арыцхә=31.07.2016 |аԥсра аҭыԥ=Москва ақалақь |аусура=апоет, апрозаик, апублицист }} '''Искандер Фазиль Абдул-иԥа''' ({{lang-ru|Искандер Фазиль Абдулович}}; 06.03.1929, ССР Аԥсны, [[Аҟәа]] – 31.07.2016, [[Москва]] ақалақь) апоет, апрозаик, апублицист. Ианашьан СССР Аҳәынҭқарратә премиа (1989, ароман «Сандро из Чегема» азы), Гамбургтәи Пушкинтәи апремиа (1992), Урыстәылатәи Афедерациа Аҳәынҭқарратә премиа (1993), Жәларбжьаратәи апремиа Москва-Пенне (1996), Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа (1998), иара убас апремиақәа «Болдинтәи ҭагалан», «Триумф» (1998). Урыстәылатәи Афедерациа Апезидент Иусԥҟала хынтәны (1993, 2004, 2009) ианашьан аорден «Аџьынџьтәыла аҿаԥхьа ақәҿиарақәа рзы» 2-тәи, 3-тәи, 4-тәи аҩаӡара. Алитератураҿы илагалазы, насгьы акыршықәсатәи ирҿиаратә усуразы ианашьан Аԥсны аҳәынҭқарратә ҳамҭа «Ахьӡ-Аԥша» аорден актәи аҩаӡара (2002). Дыҩуан урысшәала. ==Абиографиа== Иаб хылҵшьҭрала дџьамын. 1938 ш. Асовет Еидгыла аҟнытә дахган, заԥхьаҟа ишәҟәыҩҩхаран иҟаз изҳауан иан (аԥсуа) лҭынхацәа рҟны. Ф. Искандер иаби иабдуи рзы иҳәон: «Ибрагим Искандер Аҟәаҟа дааит Џьамтәылантә. Азеижәтәи ашә. аҽеиҩшамҭаз аԥсуа ԥҳәызба дааигеит, ақьырмыт зауад иргылеит. Уи ала ақалақьуаа аӡәырҩы рыҩнқәа ргылан, урҭ рхыԥхьаӡараҿ сара сахьиз март ԥшьба амҩаҿ игылоу аҩны…» Ф.Искандер ибзиаӡаны далгеит Аҟәатәи 3-тәи абжьаратәи ашкол, ахьтәы медал ала. Аҵара агәацԥыҳәара змаз арԥыс дҭалоит Москватәи Абиблиотекатә институт. Аха, еиҳа игәы зызцоз, бзиа иибоз алитература хара дзацәымгылеит. Хышықәса рышьҭахь диасуеит А.М. Горки ихьӡ зху Алитературатә институт ахь. Ара иҵара хиркәшоит 1954 шықәсазы. 1954-1956 шш. раан ажурналист изанааҭ ала аус иуан Курск, нас – Брианск. 1956 ш. Аԥсныҟа дхынҳәит. Аҳәынҭҭыжьырҭаҿы редакторс аусура напы аиркуеит. Аха алитература гәыгәҭаижьуамызт. Курски Бриански даныҟазгьы СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аҟәшақәа рлитературатә еидҵарақәа иналкааны иҽрылаирхәуан. Аҟәа иҭыҵуан иажәеинраалақәа реизгақәа. Аха 1962 ш. ҩаԥхьа Москваҟа диасуеит. Уи нахыс ирҿиаратә ԥсҭазаара Москва иадҳәалахеит. Ф.Искандер Аҟәа аус аниуаз иҭыҵит раԥхьатәи иажәеинраалақәа реизга «Горные тропы» (1957). Уи нахыс жәаба инареиҳаны иҭыҵит иажәеинраалақәа реизгақәа. 1950-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа инаркны иҩымҭақәа ркьыԥхьуа иалагеит Москватәи ажурнал «Юность» аҟны. Апрозатә ҩымҭақәа ракәзар, раԥҵара далагеит 1962 ш. нахыс. Ашәҟәыҩҩы ихьӡ еицырдыруа иҟалеит 1966 ш. ажурнал «Новый мир» аҟны иповест «Созвездие Козлотура» аныркьыԥхь ашьҭахь. Аԥхьаҩцәа, алитератураҭҵааҩцәа, ашәҟәыҩҩцәа еицгәарҭеит илаз абаҩхатәра. Уи нахыс иҩымҭақәа рнылон «Литературная газета», ажурналқәа «Дружба народов», «Наш современник», «Октябрь», «Знамя», «Аврора», «Смена», «Сельская молодежь», «Крокодил» уҳәа егьырҭгьы. Ашәҟәыҩҩцәа ирҿиамҭақәа ирылоу аиумор, ирыҵубаауа ажәлар рлаф еицгәарҭахьан. Ауаажәларратә усзуҩык, адоуҳатә культура арҿиаҩык, ҳаҭыр ду зқәу аӡәы иаҳасабала Ф. Искандер зныкымкәа дықәгылахьан зхыԥхьаӡара маҷу ажәларқәа рыхьчаразы. Ҵабыргуп, аполитика инапы алакымызт, аха ианаҭахха, Аԥсны, ижәлар гәакьа ргәаҳәара анидыргала дахаҵгылеит, 1989 ш. Аԥснынтә СССР жәлар рдепутатс далхын. Ф. Искандер аԥхьа поетк иаҳасабала дышцәырҵызгьы, Аҟәеи Москвеи жәаба инареиҳаны иажәеинраалақәа реизгақәа шҭыҵхьазгьы, адунеи аҟны дызлеицырдырыз ипрозатә ҩымҭақәа рыла ауп. Иажәабжьқәеи иповестқәеи арҿиаҩы ихьӡ ҭыргеит. Иҩымҭақәа мҽхакы ҭбаала еиларсуп. Иааирԥшуа ахаҿсахьақәеи урҭ ирыдҳәалоу ахҭысқәеи аԥсҭазаара аҟнытә иаагоуп, аҵабырг иазааигәоуп, иқәиргылоз апроблемақәа рцәыргашьа шьахәла дақәшәон, афырхацәа гәнукылоит. Еиуеиԥшым азнеишьақәа иԥшаауан, асиужетқәа реиҿартәышьа иқәҿион, ихы иаирхәон амифқәа, аллегориақәа уҳәа. Урҭ зегьы ҳажәлар ржәытә-рҿатә, рыԥсҭазаара, рыбзазашьа инарҵауланы иаадырԥшуеит. Алакә ихы иахьаирхәогьы иаҵубаауеит афилософиатә знеишьа. Ҿырԥшыс иаагозар, «Кролики и удавы» аҟны фырхацәас иҟоу аԥстәқәа роуп, аха убри аамҭазы Акроликқәа Рҳәынҭқарраҿы ахҭысқәа рыҿиашьа аарԥшуп. Аҵарауаа излазгәарҭо ала, ашәҟәыҩҩы араҟа ихы иаирхәеит афантастикатә знеишьақәагьы. «Созвездие Козлотура» ашәҟәыҩҩы дызлеицырдырыз аҩымҭақәа ируакуп. Философиатә лакәуп «Джамхух-Сын Оленя, или Евангелие по-чегемский». Уи асиужет шьаҭас иамоуп аԥсуа легенда, аха анашанатә лакә аҟазшьа аанахәартә ишьақәиргылеит. Ф. Искандер ипрозатә ҩымҭақәа ирылҳәҳәоит ироман «Сандро из Чегема», уи ахаҭа еиԥш, егьырҭ ирҿиамҭақәа еиҭагоуп анемец, англыз, аҭырқәа, акореи, алатыш, аестон, аукраин, ачех, аполиак уҳәа акыр абызшәақәа рахь. Ашәҟәыҩҩы урысшәала дшыҩуазгьы, ибзианы аԥсшәа идыруан. Иажәабжьқәеи иповестқәеи жәпакы аԥсшәахь еиҭаганы хазы шәҟәны иҭыҵхьеит Шамиль Аҟәсба ибзоурала («Иҵасхәым ачыс»). Амилаҭтә литературазы урҭ хә-змоу ракәны егьаанхоит. Ф. Искандер ипрозатә ҩымҭақәа аԥсшәахь еиҭаргахьеит иара убас Џьума Аҳәба, Витали Амаршьан, иажәеинраалақәа ракәзар, – Кәымф Ломиа, Владимир Аҵнариа, Владимир Занҭариа, Игор Хәарцкиа уҳәа егьырҭгьы. Ашәҟәыҩҩы иҩымҭақәа реиҳараӡак рҟны еиԥш, ароман аҟнгьы Аԥсни уи акәша-мыкәшеи имҩаԥысуаз ахҭысқәа аҭыԥ ҷыда ааныркылоит. Ианыԥшуеит аԥсуа фольклоргьы. Ф. Искандер ипроза символс иамоуп аҵла, иаабарҭоуп уи аԥсҭазаара ишасимволу, насгьы ауаҩи, ижәлар рыҿиареи, агәыӷреи ирсимволуп. Аҭҵааҩцәа ргәаанагарақәа шеиқәшәо еиԥш, Ф. Искандер ипроза ласушәа убозаргьы, аидара хьанҭа иаҵоуп, хәҭа-хәҭала еиларсуп. Адәахьала иубарҭоу аҩымҭа асиужет аҩнуҵҟатәи адунеи амоуп, ҵакыла иҵаулоуп. Еицҿакнгьы ирҳәоит ашәҟәыҩҩы даҽакы иаламҩашьо ихатә стиль, ихатә знеишьа шимаз, ҳәарада, уи иара ихатә дунеи акәын. Рҿиаҩык иаҳасабала Ф. Искандер дышьҭыҵит аурыс классикатә литературеи (еиҳаракгьы Л. Толстои, А. Пушкин, Ф. Достоевски, Н. Гоголь, М. Лермонтов, Салтыков-Шьчедрин, М. Булгаков) аԥсуа жәлар рҷыдарақәа аазырԥшуа рмилаҭтә культуреи рныррала. Ф. Искандер иҩымҭақәа рыла иҭыхуп асахьаркыратә фильмқәа: «Воры в законе», «Пиры Валтасара или ночь со Сталиным», «Чегемский детектив» уҳәа егьырҭгьы. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Иҵасхәым ачыс. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1969. *урысшәала: Горные тропы. Стихи. Сухуми, 1957. *Доброта земли. Стихи. Сухуми, 1959. *Зеленый дождь. Стихи. М., 1960. *Дети Черноморья. [Стихи и поэмы]. Сухуми, 1961. *Молодость моря. [Стихи]. М., 1964. *Тринадцатый подвиг Геракла. Рассказы. М., 1966. *Созвездие козлотура // Новый мир. 1966, № 8 (на латышском — Рига, 1968, турецком — Стамбул, 1974, украинском — Киев, 1989). *Зори земли. Стихи. М., 1966. *Запретный плод. Рассказы. М., 1966. *Летний лес. Стихи. М., 1969. *Дерево детства. Рассказы и повесть. М., 1970. *Время счастливых находок. Рассказы и повести. М., 1973. *Сандро из Чегема. Роман // Новый мир. 1973, №№ 8–11. *отдельные издания романа — М., 1977, 1989 (в 3-х кн.), 1990, 1991 (в 2-х кн.), 1999 (в 2-х кн.), 2010 (в серии «Большая книга»). *на эстонском — Таллин, 1976, польском — Варшава, 1976, немецком — Берлин, 1983, английском — Нью-Йорк, 1983, чешском — Прага, 1986, корейском — Сеул, 1990. *Под сенью грецкого ореха. Повести. М., 1979. *Защита Чика. Рассказы и повести. М., 1983. *Большой день большого дома. Сухуми, 1986. *Праздник ожидания праздника. Рассказы. М., 1986. *Путь. Стихи. М., 1987. *Кролики и удавы. Проза последних лет. М., 1988. *Повести и рассказы. М., 1989. *Стоянка человека. Повести и рассказы. М., 1991. *Поэты и цари. [Сборник статей]. М., 1991. *Собрание сочинений: В 4-х т. Тома 1, 2. М., 1991–1992. *Стихотворения. М., 1993. *Стоянка человека. Повести и рассказы. М., 1995. *Человек и его окрестности. М., 1995. *Избранное: В 2-х кн. М., 1996. *Собрание сочинений: В 6-ти т. Минск–Харьков–Назрань, 1997. *Софичка. Повести и Рассказы. М., 1997. *Ласточкино гнездо. Проза. Поэзия. Публицистика. М., 1999. *Рассказы. Повесть. Сказка. Диалог. Эссе. Стихи. Екатеринбург, 1999. *Школьный вальс, или энергия стыда. Повести, диалог. М., 1999. *Ежевика: Стихи. Поэмы. Переводы. Эпиграммы. Шутки. М., 2002. *Собрание [произведений]. Сандро из Чегема: В 3-х книгах. М., 2003. Книга 1. (Главы 1–11). Книга 2. (Главы 12–21). Книга 3. (Главы 22–32). *Собрание [произведений]. Созвездие козлотура. М., 2003. *Путь из варяг в греки. М., 2003. *Созвездие козлотура. Повести и рассказы. М., 2003. *Избранные произведения. М., 2010. *Сандро из Чегема. Избранные главы. М., 2010. (В серии «Великая отечественная литература»). ==Аусумҭақәа== === Абӷаџьма аеҵәаџьаа === Фазиль Искандер – аурыс шәҟәыҩҩы, иповест кьыԥхьын 1966 ш. азы ажурнал «Новый мир» аҿы. Ажурналист қәыԥш ихаҿала еиҭаҳәоуп ауаа иаразнак ирылаҵәаз ажәабжь џьашьахәы, абӷаби аџьмеи аԥстәы џьашьахәы шырхылҵыз. Ф. Искандер ирҿиамҭақәа ҭызҵаауа ишазгәарҭо ала, ари аповест аҿы еиларсуп алирикеи асатиреи, уи автор шәҟәыҩҩык иаҳасабала дрыланарҵәеит. ==== Асиужет ==== Асиужет еиҭаҳәоуп ажурналист ихаҿала, аҩымҭа афырхаҵа хада, ажурналист қәыԥш, ихьӡ зынӡак иҳәаӡам атекст аҿы. Аинститут даналга анаҩс, аусуразы «ибжьаратәу аурыс газеҭ ақәыԥшцәа рзы» аҿы маҷк аус зуз, дхынҳәуеит иԥсадгьыл ахь Аԥсныҟа, уаҟа аусурагьы далагоит аҭыԥантәи ақыҭанхамҩатә газеҭ «Асубтропика ҟаԥшьқәа» рҿы. Уи аамҭазы ареспубликаҿы абӷаџьмақәа ранҵаразы аусмҩаԥгатәқәа мҩаԥыргон акколекционерцәа, урҭ ирылшеит абӷаџьмеи аџьмеи аԥстәы џьашьахәы рхылҵразы аексперимент амҩаԥгара, «даара интересу акоуп ари еиԥш аус, иагьа ҳҳәаргьы, ҳәа иазгәеиҭоит уаҩ дук. Ас еиԥш аҳәамҭа злымҳа иҭасыз автор, Платон Самсон-иԥа, ақыҭанхамҩа аҟәша аиҳабыс агазеҭ аҿы, аус зуаз, ари еиԥш аус хада ҿыц апропаганда азиуа далагеит: агазеҭ аҿы лассы-ласс иркьыԥхьуа иалагеит аҭыԥантә арепортажқәа аԥшьгара адгыларазы, насгьы инаҵшьны иазгәарҭон абӷаџьма баша аџьма аҿаԥхьа аԥыжәара шамаз атәы, уи иақәыз аласа уҳәару, иара акәац атәыҩа дуқәа, урҭ рыԥшӡара, ачҳареи алшареи иамаз уҳәа, аџьма ааигәа иузыргыломызт. ==== Кавказтәи абӷаб ==== Ажурналист қәыԥш адҵа иҭаны дрышьҭуеит ақыҭа Ореховыи клиуч ашҟа. Уаантә иааит анонимтә шәҟәы, уи иаҳәон ақыҭсовет аиҳабы абӷаџьма иҽеимкуа дшазныҟәо. Афырхаҵа хада иӡбоит дцарц уи ақыҭахь, амҩан игәалашәоит ихәыҷра, аибашьраан дзықәшәаз ахҭыс: ҵхыбжьон иуацәа рахь дрышьҭуеит адырра риҭарц азы, аха амҩан дышцоз дҟьалан, анышәынҭрақәа рахь дҭанагалан, ажра дҭаҳаит, уа иара иаԥхьа иҭаҳахьазаарын аџьма. Ақыҭа Ореховыи клиуч аҟны ираҳауеит анаукатәи, аполитикатәи аҭҵаарақәа Реилазаара алахәыла Вахтанг Бочуа имҩаԥигаран дшыҟоу алекциа «Абӷаџьма ҳара ҳгәадура» захьӡу. Абӷаџьма акәзар, хазы иҭакуп, аџьмақәа ааигәара инанашьҭӡом, тәыҩала икшоит. Аха ақыҭсовет аиҳабы интересс имоу аҽаҩра бзиа рызҭараны иҟоу ачаи аплантациақәа роуп. Ажурналист дцарц анақәик, ақыҭсовет аиҳабы амашьына рныҟәцаҩ диҳәеит ажурналист ибзианы аҩы иржәны, ишахәҭоу дымҩаԥигарц «ҿаасҭак ҳара ҳзыҳәа имҩырцаз» ҳәа. Ақыҭсовет аиҳабы игәҭакы наӡеит, ажурналист бзиа зқьаф ҟазҵаз, ажәҩан данаҵаԥш, илаԥш ақәшәеит абӷаџьма асахьа змаз еҵәаџьаа. Ус автобус дшазыԥшыз, дамхацәоит, данааԥш амилициацәа рҿы дыҟоуп, исааҭгьы имӷаӡам. Ақалақь ахь даныхынҳә, арепортаж шааҟаиҵаз Платон Самсон-иԥа ажәабжь ҿыц иаиҳәоит: ирыдигаларц шиҭаху абӷаџьмеи атаџьиқь џьмеи реиниарала ахәы рацәа зқәу абӷаџьма ариирц азы. Аредактор хада Автандил Автандил-иԥа, ажурналист истатиа акьыԥхьра мап ацәикуеит, уи хырҳа алаӡам, избанзар абӷаџьма ҽеила аус ахьадырмулаз, лыҵшәа ахьамоуз, насгьы аҳауа ахьанымаалаз азы. Уи Платон Самсон-иԥа инапы ианиҵеит астатиа ҿыц аус адиуларц даҽакала, афырхаҵа хада диаигоит акультура аҟәшахьы, аиндаҭлара амҩаԥгаразы, абӷаџьма иазку иреиӷьу асахьаркыратә ҩымҭа алхразы. Аконкурс лыҵшәа бзиала имҩаԥысит, аха дук рацәа имгакәа амш бааԥсхоит, адыд мацәыс рылалоит: ацентртә газеҭқәа руак аҿы ицәырҵуеит астатиа, «ақыҭанхамҩаҿы ҵаҵӷәы змам ацәырҵрақәа», ирхыччаны, еиҳарак акритика ӷәӷәа азун «абӷаџьма мхәыцӡакәа иҟанаҵаз абжьагажәазы». Уи акәхеит, Платон Самсон-иԥа аҟәша еиҳабыс амаҵзура имаз аҟынтә ихы дақәиҭыртәит, лахьыӷәӷәагьы ирҭеит. Аамҭа кыр аныбжьыс Платон Самсон-иԥа афырхаҵа хада ааԥхьара ииҭоит аԥсыӡкрахь, ажурналист қәыԥш маӡаны имоу апланқәа рытәгьы иеиҳәоит: иара иҭахуп амшынҿықә инаркны ҳаԥык аҟынӡа аканат мҩа быжьганы, аԥсшьацәа амшын аҟынтә аҳаԥахьы ишиашоу инеиуа «асталактитқәеи асталагмитқәеи зеиԥш ыҟам» рыԥшӡара дырбаразы. ==== Аԥҵара аҭоурых ==== Фазиль Искандер иажәақәа рыла иуҳәозар, ас еиԥш иҟаз аидеиа изцәырнагеит аԥсуа газеҭ дшаԥхьоз абӷаџьма иазкны иԥыхьашәаз астатиа ҿыц. Абӷаџьма «ажәа шибаз еиԥшҵәҟьа, ари аус» хыда еиҿызкааз акомпаниа агаӡара ибеит. Ари аҩымҭа аҩра аҽазикаанӡагьы Искандер, Курск даныҟаз, ибон аԥш иазкыз акомпаниа аусқәа акагь шрылымҵуаз, иаҭахымзт аԥш Курсктәи атәылаҿы азҳара. Аԥш атәы дхәыҷаахыс ибзианы идыруан. Аха уи иазкны ииҩыз астатиақәа акьыԥхь рымбаӡеит. Ашәҟәыҩҩы изы ари аматериал акраҵанакуан, избанзар ашәҟәыҩҩы ас еиԥш ухаҿы иузаамго аус лҵшәадақәа ахархәара рыҭатәым!» ҳәа. 1966 ш. азы аповест кьыԥхьын «Новый мир» аҿы. Уи аԥхьа ажурнал аҿы икьыԥхьын Искандер иажәеинраалақәа, «Абӷаџьма еҵәаџьаа» ркьыԥхьаанӡа ҩажәа жәабжь ракәын акьыԥхь збахьаз. 1970 ш. иҭыҵыз ашәҟәы «Ахәыҷра ҵла» иагәылалеит ажәабжьқәеи аповест «Абӷаџьма аеҵәаџааи». Сахьала еиқәиршәеит Лев Збарски. Аповест анҭыҵ ашьҭахь акритикцәа ирацәаны иахцәажәеит, ахҳәаақәа иҟаҵаз еиҳарак ибзиан: 1966-1969 ш. ирҭагӡаны ҩажәа инареиҳаны инеиҵыху арецензиақәа ҟаҵан, ажурналқәеи, агазеҭқәеи рҿы. «Новый мир» аредколлегиа Твардовскии хадара ззиуаз аповест «Абӷаџьма еҵәаџьаа» ҩынтә, 1966-1968 шш. рзы Аҳәынҭқарратә премиа аиуразы иқәнаргылахьан. ==== Ахәшьара ==== Михаил Гундаринеи Евгении Попови ргәаанагарала Искандер «ахьӡ-аԥша иманы, зегьы деицырдыруа дҟалеит» «Новый мир» аҿы аповест «Абӷаџьма аеҵәаџьаа» аникьыԥхь адырҩаҽныҵәҟьа. Уаанӡа дыздыруаз еиҳа имаҷзар, аповест акьыԥхь анаба, Искандер иабиԥараҿы еицырдыруа шәҟәыҩҩны дҟалеит. «Абӷаџьма еҵәаџьаа» аҿы Искандер асахьа ҭихуеит акомпаниа имҩаԥнагоз аусқәа ахы инаркны: лҵшәа змамыз агәыӷрақәеи, урҭ реилабгара афинал бааԥс аҟынӡа. Драматизмла иҭәу афинал аибарххара, ииасуа аамҭа аестетика аҵубаауеит, аҩымҭа афырхаҵа имчқәа ҭаланы, игәацԥыҳәарала иаҳирбоит уи изыԥшу аиааира ҿыцқәа, аповест афинал аҿы аҽеибыҭара иаҿуи, даҽа компаниа ҿыцк. 1966 ш. аповест анҭыҵ анаҩсан Александр Твардовски ахәшьара ҳаракы аиҭеит аҩымҭа. Фазиль Искандер иналукааша абаҩхатәра змоу иҟазара, шаҟа имарианы, ччарала еибаркны еиҭаҳәоузеи», аха «уи имариоушәа иубо аформа иагәылаҵәахуп аҵакы ҵаула», «аповест амч асатираҿ мацара иаанкылаӡом. Уи уаднаԥхьалоит иара алирикатә еиҿкаашьала». Наталиа Иванова ишазгәалҭо ала, ари аповест «алитературатә мҩақәа реихысырҭаҿ ицәырҵыз акоуп», ганкахьала Искандери Аксионови злеиԥшу ыҟоуп («Апельсины из Марокко»), иара убас Владимир Воинович «Жизнь и необычные приключения солдата Чонкина»), даҽаганкахьала, хымԥада, ҩныҵҟала еидҳәалоуп Борис Можаеви «Из жизни Федора Кузькина»), Василии Белови «Первичное дело» реиԥш иҟоу аҩымҭақәа. ==== Адаптациа ==== Георги Данелиа игәалашәарақәа рҿы иҳәон Искандер ифильм асценариазы аҭыхра залмыршахаз азы:<blockquote>«Аҳәынҭкино» аҿы: - Иаҭахӡам, - рҳәеит. Сара сҵааит: - Избан? Аҭак сырҭеит: - Абри азы, - ҳәа.</blockquote>1989 ш. азы арежиссиор Мартирос Фаносиан иҭихит Искандер иповест «Абӷаџьма еҵәаџьаа» афильм, ароль хада наигӡон Андреи Илин. Афильм аҿы Фазиль Искандер иажәеинраалақәа ирылхыз ашәақәа хархәара рыман. === «Чегьемтәи Сандро» === «Чегьемтәи Сандро» Фазиль Искандер ироман ажәабжь кьаҿқәа рыла ишьақәгылоуп, автор уи ажанр аганахь ала ароман маана ҳәа азиҳәоит. Раԥхьаӡа акәны ановеллақәа рцикл аҟынтә 1966 ш. азы икьыԥхьын. Ԥасатәи СССР аҿы ажурналтә ҭыжьымҭа ацензура ӷәӷәа иахыжьны иҭыҵит 1973 ш. азы, анаҩс Фазиль Искандер ацикл аус адулара иациҵоит. Ароман бызшәа рацәала иҭыжьуп. 1989 ш. азы ароман «Чегьемтәи Сандро» азы СССР Аҳәынҭқарратә премиа ианашьан. ==== Ароман аԥҵара аҭоурых ==== Автор ароман актәи ахаҿы иҳәоит ашәҟәы идеиас иамаз, «ажәлар рыԥсҭазаара апоезиа» азышәаҳәара ишазикыз, уи дхәыҷаахыс гәҭакыс ишимаз. Фазиль иан шьҭрала Чегьемтәын, ихәыҷра зегьы уа ихигеит. Ари аҩымҭа кыршықәса аус адиулон, иавтобиографиатә мотивқәа рыла ихарҭәаауа, аԥсҭазаара ахаҭа иҵанаҳәоз асахьақәа рыла еидкыло. Фазиль Искандер ирҿиамҭақәа ҭызҵаауа ишазгәарҭо ала, уи алитературатә диссидентцәа Александр Солженицин реиԥш иҟаз рахь иаҵанакуеит ҳәа узрызҳәаӡом, аха егьа ус иҟазаргьы, ишәҟәыҩҩратә лахьынҵа даара ауадаҩра дуқәа ацын. 1966 ш. азы Фазиль Искандер иажәабжьқәеи иажәеинраалақәа рсериа анаҩс диасуеит идуу алитературатә формақәа рахь, иҭыҵуеит Фазиль Искандер иповест «Абӷаџьма еҵәаџьаа», ашықәсан ажурнал «Неделиа» ианылеит ановелла «Чегемтәи Сандро». Уи аамшьҭахь, есышықәса еиуеиԥшым асовет ҭыжьымҭақәа рҿы иҭыҵуа иалагеит ироман аҟынтә ановеллақәа. Уи ааидкылан раԥхьаӡа алашара абеит 1973 ш. азы («Новый мир» аҿы № 8-11) иуҳәар алшоит ароман ахԥатәи ахәҭа ауп иҭыжьыз ацензура убысҟак иаркьаҿит. «Ардис» ашәҟәҭыжьырҭа иҭнажьит Фазиль Искандер ироман атекст зегьы шынеибаку 1979-1981 ашықәсқәа рзы (еиҭалгеит Сиузан Браунсбергер). Аиҭашьақәыргылара аамҭазы, уаанӡа ирымкьыԥхьуаз ахәҭақәа ароман аҟынтә «О Марат» (1988 ш.) иҭыҵит. Ароман ах-томк иааизакны иҭыҵит 1989 ш. азы. ==== Асиужет ==== Ароман шьақәгылоуп 32 новелла рыла. Ановеллақәа иаку сиужетк еиднакылаӡом, аха урҭ еиҭарҳәоит афырхаҵа хада Сандро Чегемтәи иԥсҭазааратә ҭоурыхқәа, иуацәа рлахьынҵа, Чегемаа рыхҭысқәа ртәы. Ароман аҿы реалла иҟаз аҭоурыхтә хадақәа рыӡбахә ҳәоуп: Иосиф Салин (ароман аҿы ԥаҵаду ҳәа ишьҭоуп), Нестор Лакоба, Нои Жорданиа, Олденбургтәи апринц, уҳәа ихыҭхәыцаау афырхацәа, амилаҭ (аендурцәа, акенгурцәа) уҳәа аметафарақәа уԥылоит. Ановелла афырхаҵа хада – «Алахьҟьаҟьа» - акамбашь ауп. Ароман аҿы ахҭысқәа мҩаԥысуеит ареволиуциа ҟалаанӡатәи аамҭеи, брежневтәи аепоха аҟынӡа. Ароман аҭоурых – Чегемтәи аԥсҭазаара асахьа, ақыҭа аԥсҭазаара, иахьеи-уахеи имҩаԥысуа, урҭ зегь еиҭаҳәоуп ахԥатәи ахаҿала – уи зегь ирхаану заамҭазы аԥсҭазаара иԥнашәаз абырг Сандро ила, ароман автор зыхьӡ ҳәам, изеиҭеиҳәо ахҭысқәа рыла. Жанрла ароман ашьақәгылашьа еиуеиԥшӡам: адрама, алакә, ажәамаана, адетектив. Сандро – дынхаҩуп, абырг Хабыгә диԥоуп, кыршықәса зхыҵуа, аҭоурых џьашьахәы иахаану, аҩынду аԥшәма. Иазныкымкәа зышьра иақәыркхьаз. Ашәануаа раҳкәажә лыбзиабаҩ. Ашәаҳәареи, акәашареи рфольклортә нсамбль иалахәыз. Анаҩс, Сандро зыхьӡ-зыԥша атәыла иахыҵәаз ҭамадак иаҳасаб ала. Ахҭыс мҩаԥысуеит Чегьем ақыҭан. Уи ақыҭа ҭоурыхла иҟаҵәҟьан, иахьа игәыгәҭажьу, аӡәгьы дахьнымхо. Иара убас, ахҭысқәа мҩаԥысуеит Аԥсны еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы, иҟоуп реалла иҟоугьы, ихыҭхәыцааугьы: Мухус, Баҭым, Кенгуртәи, Анастасовтәи). Реалла иҟоу аҭыԥқәа рсахьа шыҟаҵәҟьоу иҭыхуп. Ароман аҿы аҭыԥ хада ааннакылоит кыр шықәса зхыҵуа араҵла, акыр ажәытә хҭысқәа ирхаану ақыҭаҿ зегь зымҵаныҳәоз. Ароман аҵыхәтәантәи ановелла иҳанаҳәоит Чегем аԥсҭазаара хәыҷ-хәыҷы аԥсра ишаҿу, иара араҵлагьы изымҵаныҳәоз ажәын, ибажәхан ишкаҳаз. Уи ахаҿы аӡбахә ҳәоуп Ҳабыгә ииԥшаз аӡыхь, уажәы аарла зыԥсы ҭоу. Ҷыдала иалкааны хшыҩзышьҭра рыҭоуп аԥсуаа ртрадициақәеи, рҵасқәеи, ритикети, уи ауп аԥсуаа рморалтә Кодекс аԥҟарақәа еидызкыло. Нарҭаа репос еиԥшуп. Уаҟа аԥсуа милаҭ ахәышҭаара ишазыҟоу, ажьра-цәара, аиуара, абиԥарақәа еимаздо адоуҳатә ԥсҭазаара инарҵаулан иаарԥшуп. Ароман аҿы инаҵышьны иаарԥшуп ашьоура атема иадҳәало ахҭысқәа. Уи ахьча Махаз иҭоурых зҳәо ановеллаҿы. Араҟа Махаз иԥҳацәа рцәа ԥызҽыз иуа гәакьа дишьуеит, ихымӡӷь ихихырц азы. Ароман аҿы атемақәа рацәаны иаарԥшуп: ахәыҷра гәалашәарақәа рҟынтә, Сталини ирепрессиақәа, аколлективизациа, Кавказ иқәынхо ажәларқәа рдинтә – етикатә уадаҩрақәа реиҿагыларақәа, уҳәа. ==== Апроблематика ==== Ажанр аганахь ала «Чегьемтәи Сандро» иуадаҩуп жанрла изҵазкуа ашьақәыргылара. Алитератураҭҵаааҩцәа уи ароман – епос ҳәа ахьӡ арҭеит. Ароман афырхаҵа хада – ажәлар роуп. Асиужетқәа зегьы иудырбоит аԥсуаа реизыҟазаашьа, рҟазшьа, аҭыԥантәи аҵасқәеи, азакәанқәеи рықәныҟәашьа, аԥсабара ианааланы анхашьа ақәшәара. Ароман аҿы хадара иуеит Анцәа ду, ауаҩы игәы – ҩныҵҟала аҽрыцқьара мҩаԥысуеит ауаҩы акрыфара нап анаиркуа, ибысҭа анԥиҽуа инаркны, раԥхьатәи аныҳәаҿа «Анцәа улԥха ҳаҭ» аниҳәо ала. Фазиль Искандер аинтервиу анриҭоз иҳәеит, ари ароман ауаатәыҩса рхәыҷра иазкуп ҳәа. Фазиль Искандер ииумор акы иалаҩашьом, уи иара аԥсабара ахаҭа иахылҵит, аԥсабара иазааигәоуп, асиужет иузаҟәымыҭхо иадҳәалоуп. Сандро ажәлар рфырхацәа дреиуоуп, маҷк игызмалу, иарбан ҭагылазаашьазаалакгьы иманшәаланы алҵшьа иақәшәо, есымша зхатә феида алызхуа. Сандро иԥсҭазаара зегьы аҭамада иус хадақәа ируакуп, аныҳәаҿақәа рҳәараҿы еиԥш зеиԥшу иԥшаара уадаҩуп. Уи ибзиаӡаны иаарԥшуп «Напыхьараџь» ановеллаҿы, афырхаҵа хада иԥсхәы аураҿы. Аԥсра маанала иацәцаз ауаҩы, иԥсхәы анымҩаԥырго ихьӡ бзиарыла иахцәажәоит. Аԥсра-аԥсҭазаара азганк ахаан аикәшараҿы. Ароман аҿы аҳәынҭқәрратә лидерцәеи амчрақәеи рганахь ала, афилософиатә ирониеи асатиреи аҵубаауеит. Уи еиҳарак иубоит асоциализм асистемеи, аԥсуаа рпатриархалтә бзазареи рконфликт ала. Усҟантәи аамҭазы иҟаз авождцәа (Сталин, [[Бериа, Лавренти Павел-иԥа|Бериа]], Хрушьов) ирҿагылоит асиужет аҿы анхацәа. Ароман аҷыда ҟазшьақәа иреиуоуп абилингвалтә ԥсабара. Уи еиԥш аҿырԥштәқәа убалоит аурыс советтә литератураҿы: Чингиз Аитматов, Иури Рытхеу, уҳәа ашәҟәыҩҩцәа зхатәы бызшәала ииҩуаз, аха урҭ еицырдыруа иҟазҵаз урысшәала иахьҩҩуаз ауп. Урысшәала иҩу Фазиль Искандер ироманқәа зегьы Аԥсни аԥсуааи рзышәаҳәара иазкуп. Фазиль иҩымҭақәа рҿы еиҭеиҳәоит алегендақәа, алакәқәа, аҵасқәа аҭыԥантәи ауаа уахи-ҽни еибырҳәо, Чегемтәи аџьанаҭ иахҳәаау. Автор иԥсабара ирҿиамҭақәа рҿы ипарадоксалтәуп, шьаҭала аурыс классика ишаларсу еиԥш, аԥсуа классикагьы, ажәлар репосгьы иаларсуп, аԥхьаҩ инаҭоит алитератураҿы иҿыцу хырхарҭак аилкаара. Еиҭагашьа змам аилкаарақәа ҽа бызшәак ахь ииаго иаԥиҵоит анеологизмқәа, иаҳҳәап акомхоз реиԥш иҟоу. Ажанр рацәа реиларҵәара идырбееит ҩ-культурак, ԥсыуа қыҭа хәыҷык XX ашәышықәса атәыла зегьы акатаклизмқәеи аҽыԥсахрақәеи зныԥшыз ҭоурыхны иаанхоит ахааназ ԥсра зқәым Чегьем. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} ==Ахархәара змоу алитература== * {{Ашәҟәы|Ашықәс=2022|Ажәла1=Попов|Ахьӡ1=Евгени Анатоли-иԥа|Автор изхьарԥш1=Попов, Евгени Анатоли-иԥа|Ажәла2=Гундарин|Автор изхьарԥш2=Гундарин, Михаил Виачеслав-иԥа|Ахьӡ2=Михаил Виачеслав-иԥа|Астатиа ахьӡ=Фазиль : опыт художественной биографии|Ақалақь=Москва|Аҭыжьырҭа=АСТ : Редакция Елены Шубиной|Адаҟьақәа=461|Асериа=Великие шестидесятники|isbn=978-5-17-145596-5}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/iskander-fazil-abdulovich Искандер Фазиль Абдулович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/iskander-fazil-abdul-i%D2%A7a Искандер Фазиль Абдул-иԥа] {{ab icon}} * {{cite web|title=Фазиль Абдулович Искандер|url=https://magazines.gorky.media/authors/i/fazil-iskander|publisher=[[Журнальный зал]]|accessdate=2022-05-30|archive-date=2022-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220522034530/https://magazines.gorky.media/authors/i/fazil-iskander|url-status=dead}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:1929 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Хәажәкырамза 6 рзы ииз]][[Акатегориа:2016 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Ԥхынгәымза 31 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Асовет шәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәылацәа]][[Акатегориа:Қырҭтәылатәи ССР араионқәа рҟынтәи СССР жәлар рдепутатцәа]][[Акатегориа:Акультуреи аҟазареи ирызку Урыстәыла Ахада Ихеилак алахәылацәа]]}} g6yzrre1qhkjoonvv2j5moe80938d8t Хьиуитт, Џьорџь 0 3151 170331 167795 2026-07-21T13:41:49Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170331 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Хьиуитт (Браиан) Џьорџь |даҽа ахьӡ=Хьюитт (Брайан) Джордж |афото=Хьюитт (Брайан) Джордж (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Хьиуитт (Браиан) Џьорџь |аира арыцхә=11.11.1949 |аира аҭыԥ=ақ. Донкастер, Британиа Ду |аусура=англыз ҵарауаҩ, кавказтәи абызшәақәа рпрофессор, Британиатәи Академиа алахәыла, Британиа Ду аҟны Аԥсны ҳаҭыр зқәу ахаҭарнак (1993 ш }} '''Хьиуитт (Браиан) Џьорџь''' ({{lang-ru|Хьюитт (Брайан) Джордж}}; 11.11.1949, ақ. Донкастер, Британиа Ду) – англыз ҵарауаҩ, кавказтәи абызшәақәа рпрофессор, Британиатәи Академиа алахәыла, Британиа Ду аҟны Аԥсны ҳаҭыр зқәу ахаҭарнак (1993 ш. раахыс), Аԥсны аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа ҳаҭыр зқәу алахәыла (1997), Жәларбжьаратәи Асерқестә Ассоциациа аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа ҳаҭыр зқәу алахәыла (1997). Ианашьоуп Аԥсны аҳәынҭқарратә ҳамҭа «Ахьӡ-Аԥша» аорден аҩбатәи аҩаӡара. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далоуп (2003). ==Абиографиа== Арԥарцәа Донкастертәи рграмматикатә школ далгеит. 1969-1972 шш. раан аҵара иҵон Кембриџь Аԥшьа Иоанн иколлеџь аҟны (агуманитартә классикатә ҭҵаарадыррақәа русхк аҟны Артур Генри Томас истипендиа иоуан). 1971 ш. дрыԥсахеит Ренох иуниверситет аҟны Џьон Стиуарт, иара убас Греивз Коллеџь рстипендиақәа. 1972 ш. абакалавр дахысуан. 1972-1973 шш. рзы аклассикатә ҭҵаарадыррақәа русхк аганахьала Уорр истипендиа иоуан. 1973 ш. алингвист идиплом иоуит, 1976 ш. – магистрын, 1982 ш. – аҭҵаарадыррақәа дркандидатхеит. 1975-1976 шш., насгьы 1979-1980 шш. раан Британиатәи Асовет аспирантцәа реимдара апрограммала аҵара иҵон [[Қарҭ]] (Қырҭтәылатәи ССР). 1978-1981 шш. рзы – Ауниверситет Хала аҟны алингвистика арҵаҩы. 1983 ш. инаркны – Оксфорд, Марџьори Уордроп Ифонд аусбарҭа алахәыла. 1985 ш. инаркны – Revue des Etudes Georgiennes et Caucasiennes аҭыжьратә коллегиа алахәыла. 1985-1990 шш. раан – афилологиатә еилазаара Асовет алахәыла. 1986-1990 шш. рзы – Societas Caucasologica Europaea (SCE) раԥхьатәи ахада. 1988-1992 шш. – кавказтәи абызшәақәа рбызшәадырра арҵаҩы. 1992-1996 шш. – Лондонтәи ауниверситет Мрагыларатәи Африкатәи аҭҵаарақәа Ршкол кавказтәи абызшәақәа рпрофессор. 1993 ш. раахыс – ажурнал «Central Asia Survey» аҭыжьратә коллегиа далоуп. Кавказ ажәларқәа рҭоурыхи, ркультуреи, рбызшәақәеи ирызкны аҭҵаамҭақәа жәпакы дравторуп. ==Абиблиографиа== *Abkhaz. Amsterdam, 1979. *Abkhaz Newspaper Reader (with supplements). 1998. *The Abkhazians: A Handbook. 1998. *Introduction to the Study of the Languages of the Caucasus. 2004. *Abkhaz Folk-tales. 2004. *Pages from Abkhazian Folklore (with Zurab Dzhapua). 2008. *Abkhaz: a Comprehensive Selftutor. 2010. *Georgia, Abkhazia, South Ossetia: a Reassessment, to appear. 2012. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/xyuitt-(brajan)-dzhordzh Хьюитт (Брайан) Джордж] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/xiuitt-(braian)-%D1%9For%D1%9F Хьиуитт (Браиан) Џьорџь] {{ab icon}} * [http://georgehewitt.net/about Официалтә саит] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20230728191906/http://georgehewitt.net/about |date=2023-07-28 }} * [http://www.soas.ac.uk/staff/staff31100.php University of London – School of Oriental and African Studies] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110704174842/http://www.soas.ac.uk/staff/staff31100.php |date=2011-07-04 }} {{en icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:1949 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Абҵарамза 11 рзы ииз]][[Акатегориа:Британиатәи алингвистцәа]][[Акатегориа:Кавказтәи абызшәақәа рылингвистцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]}} op72h7bl2d9d222vpknmgjvvpw2rm7b Гәлиа, Дырмит Иосиф-иԥа 0 3407 170296 147052 2026-07-21T13:40:08Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170296 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Гәлиа Дырмит Иосиф-иԥа |даҽа ахьӡ=Гулиа Дмитрий Иосифович |афото=Dmitry Gulia monument Sukhum.jpg |афото ахҵара=Гәлиа Дырмит Иосиф-иԥа |аира арыцхә=21.02.1874 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Уарча ақыҭа |аԥсра арыцхә=07.04.1960 |аусура=аԥсуа литература ашьаҭаркҩы, арккаҩы, апоет, апрозаик, аҭоурыхҭҵааҩ, аетнограф, афольклорист, алингвист }} '''Гәлиа Дырмит Иосиф-иԥа''' ({{lang-ru|Гулиа Дмитрий Иосифович}}; 21.02.1874, Аԥсны, Уарча ақыҭа – 07.04.1960) – аԥсуа литература ашьаҭаркҩы, арккаҩы, апоет, апрозаик, аҭоурыхҭҵааҩ, аетнограф, афольклорист, алингвист. Аԥсны ашәыҟәыҩҩцәа Рассоциациа алахәыла (1928), Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи рлахәыла (1934). Аԥсны жәлар рпоет (1937), Асоциалисттә Џьа Афырхаҵа (1929). Ианашьан Ленин иорден (1949). Дыҩуан аԥсышәалеи (асахьаркыратә ҩымҭақәеи астатиақәеи) урысшәалеи (астатиақәеи аҭҵаамҭақәеи). ==Абиографиа== Аурыс-аҭырқәа еибашьраан (1877-1878) Урыс (Иасыф) Гәлиа иҭаацәа ахган Ҭырқәтәылаҟа (1877), аха хара имгакәа, 1878 ш. маӡала Аԥсныҟа ахынҳәра илиршоит. Аҭаацәа рҭыӡҭыԥ ылырхит [[Аӡҩыбжьа]] ақыҭан, избанзар уаанӡатәи рынхарҭахь ахынҳәра азин ирымҭеит. Аԥхьареи аҩреи иҵеит ақыҭа апап иҟны, 8-10 шықәса анихыҵуаз Аҟәатәи ашьхаруаа ршкол-пансионат (интернат) далгеит (1889). 1889 ш. Гори (Қырҭтәыла) ақалақь аҟны Аахыҵ-Кавказтәи арҵаҩратә семинариа даанахәоит, аха ԥшьымз рҟынӡа ааҵуаны ашыӡ чмазара ихьит, убри аҟнытә Аԥсныҟа дхынҳәыр акәхеит. 1891 ш. ианвар азы иан дыԥсит, 1893 ш. акәзар - иаб, 1894 ш. - ианду. Абас еиԥш атрагедиатә хҭысқәа рышьҭахь иҵара изацымҵеит. 1890-1891 шш. рзы рҵаҩыс аус иуан Екатериновка ақыҭан ([[Аҟәа]] азааигәара), аурыс бызшәа дирҵон . Аҟәатәи аокруг Очамчыратәи аучасткаҿы акраамҭа еиҭагаҩыс дыҟан. 1892 ш. Аҟәатәи ашьхаруаа ршкол ахылаԥшҩы (адиректор) К. Д. Маҷавариани дицырхырааны еиқәиршәеит, егьҭижьит «Аԥсуа нбан», аурыс графиака шьаҭас иаманы. Ашьҭахь адинхаҵара иаҵанакуаз алитература аԥсшәахь аиҭагаразы Акомиссиа аусура далахәын. Уи еиҿкаан Аҟәатәи аепархиа аҟны. Адоуҳатә литература еиҭеигон, аус иуан ақыҭа рҵаҩыс. Жәлар ршкол арҵаҩы ҳәа ашәҟәы аниоу, аус иуан Кәтолтәи (1904-1905), Кындыӷтәи ( 1905-1908), Тамшьтәи (1908-1912) ақыҭа школқәа рҟны. 1910-тәи ашықәсқәеи 1920-тәи ашықәсқәа ралагамҭеи рзы Д. Гәлиа ирҵаҩратә усура иациҵоит: рҵаҩыс аус иуеит Аҟәатәи аҳәса ргимназиеи, Аҟәатәи ашьхаруаа ршколи (1912), Аҟәатәи ареалтә ҵараиурҭеи (1914), Аҟәатәи арҵаҩратә семинариеи (1915-1921) рҟны. Асеминариаҿы Д. Гәлиа екстерно ҳасабла аԥышәарақәа аниҭи азин иоуит азеиԥш бжьаратә ҵараиурҭақәа рҟны арҵаҩратә усуразы. 1917 шықәсазтәи Октиабртәи ареволиуциа ашьҭахь Аԥсны Жәлар Рсовет далан. (Гәлиа Д. И. Аԥсны Жәлар, Рсовет (Аԥсны. 1920. №36(74), октиабр 8). 1919 ш. Д. Гәлиа дыҟан иара убас Аԥсуа Милаҭтә Совет аизара ду аиҿкааразы Акомиссиа ахантәаҩыс, аха уи Асовет аԥҵара залыршамхеит. Аҟәатәи арҵаҩратә семинариаҿы Д. Гәлиа адраматә кружок еиҿикааит, уи иалахәын иҵаҩцәа: М. Аҳашба, И. Коӷониа, Ӡ. Дарсалиа, И. Папасқьыр уҳәа егьырҭгьы; аԥшьгаҩыс даман анапылаҩыратә журнал «Ашарԥы-еҵәа», Аҟәатәи арҵаҩратә семинариа алшарақәа рыла. 1921 ш. апрель инаркны Аԥсны ареволиуциатә комитет аԥсуаа аҵара дырҵаразы жәлар рҵара аҟәша напхгара аиҭон. Абри ашықәс август нахыс Аԥсны аҵара Жәлар ркомиссариат амилаҭқәа рыҟәша аԥсуа секциа деиҳабын. Атеатртә гәыԥ еиҿикааит, уи Аԥсны ақыҭақәа рҟны иқәгылон. 1924-1926 шш. раан Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет аҟны аԥсуа бызшәеи Аԥсны аҭоурыхи ркурс иазкны алекциақәа дрыԥхьон. 1927 ш. инаркны хадара азиуан 1925 ш. Н. И. Марр иаԥиҵахьаз аԥсуа бызшәеи алитературеи Ракадемиа. 1930 ш. нахыс иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи аамҭазынӡа абызшәеи алитературеи Аԥснытәи рыҭҵаарадырратә институт аҭҵаарадырратә усзуҩыс, ашьҭахь – аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҳабыс дыҟан. 1937 ш. СССР аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа апрезидиум иаднакылаз аӡбамҭала уи ихҵан аетнографиатә (шьҭа - аҭоурыхтә) ҭҵаарадыррақәа ркандидат ҳәа ахьӡ. 1927 ш. – Аԥсны Ацентртә Анагӡаратә Комитет далан. 1938 ш. инаркны – зныкымкәа Аԥсны Иреиҳаӡоу Асовет адепутатс далырххьан, Иреиҳаӡоу Асовет Апрезидиум далан, 1958 ш. акәзар, - СССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатс далхын. Иазгәаҭатәуп, Д. Гәлиа Қырҭтәылатәи ССР Аԥсны имҩаԥнагоз анационалисттә политика шидикылоз, 1931 ш. ССР Аԥсны Қырҭтәылатәи ССР аилазаара ианаларҵа ашьҭахь. Убри шьақәдырӷәӷәоит СССР Иреиҳаӡоу Асовет Апрезидиум Ахантәаҩы К. В. Ворошилови (1954; 1956шш.), КПСС Ацентр Комитет актәи амаӡаныҟәгаҩ Н. С. Хрушьчови (1957) рахь иишьҭыз ашәҟәқәа. Урҭ рҟны иаҳәон Қырҭтәылантә ақырҭқәа хырҵәаны Аԥсныҟа иааганы рнырхара хықәкыс ишамаз иааинырсланы адемографиатә ҭагылазаашьа аԥсахра, аԥсуа культура ахәаҽра, хықәкыхырхарҭала ажәытәтәи аԥсуа топонимика ақырҭуатәра уҳәа егьырҭгьы (Гәлиа Д. И. Иҩымҭақәа. Ажәеинраалақәа, ажәабжьқәа, афольклортәи аетнографиатәи нҵамҭақәа, аиҭагақәа, астатиақәа, арҵага шәҟәқәа, асалам шәҟәқәа. Аҟәа, 2003. Ад. 420-427). Гәлиа ихаҭа Сталин иаамҭазы, ақырҭуа мчрақәа иаадырԥшыз аҳаҵҳаҵарала «жәлар раӷацәа» рсиа далаҵан. Имаӡоу документк аҟны – 1945 ш. декабр 4 рзы Аԥсны аҳәынҭқарратә шәарҭадара Жәлар ркомиссиа р… (ашьҭахь КГБ) аҩбатәи аҟәша аиҳабы аподполковник Убилава ила, «Антисоветтә, аҳратәра-националисттә дунеихәаԥшра змаз иреиуаны аԥсуа милаҭ рахьтә Аҟәа ақалақь аҿы инхоз Рмеморандум» аҟны Д. Гәлиа дцәырган асовет мчра аӷа, аҳратәра анационалист ҳәа, избанзар иара ихаҭа ишьақәирӷәӷәон Аԥсны ахатә ҭоурых амоуп, аԥсуаа ракәзар, хазы иҟоу жәларуп ҳәа. Абри адокумент аҟны иарбан иара убас Дырмит Иасыф-иԥа иҷкәын – Владимир «Аԥсадгьыл иҭиит, насгьы Германиатәи аԥшыхәра агент ҳәа дыԥхьаӡаны иԥшаара иашьҭоуп ҳәа. Асовет мчра иаҿагылоз рсиа далаҵан иара убас апатриарх аҩбатәи иҷкәын Гьаргь. (Шәахә.: «Абхазскии архив. ХХ век. Вып.. М., 2002. Ад. 26-29). Д. Гәлиа ибиографиаҿы , аԥсуа культура аҭоурых зегьы аҟны еиԥш, аҭыԥ ҷыда ааннакылоит, раԥхьатәи ихьыԥшым адемократиатә аԥсуа газеҭ «Аԥсны». Ихаҭа аԥшьгаҩыс даман, редактор хадасгьы даиуит, аиҳарааӡак аномерқәа рҟны «Аредактор: Агәыԥ (№26 (54), даҽакала иаагозар, (Аредактор: Агәыԥ) (26 (54) азынӡа), (еиҳа ииашаны - №26 (64) 1920 ш.), ашьҭахь (№26(64) инаркны) – аредакторс иҟаз ижәла аҵагылоуп - Д. И. Гәлиа. Аредакциа алахәцәа ракәны иҟан Д. И. Гәлиа идагьы – С. И. Ҷанба, Д. И. Аланиа, М. А. Лакрба дыҟазаргьы ауан. Агазеҭ аномерқәа еиҳараӡак еиқәзыршәаз иара иакәын, аамҭа аниауаз С. И. Ҷанба даницхраауазгьы ҟалалон, избанзар уи ауаажәларра-политикатә усура аганахьала деилахан. Агазеҭ аҭыҵра иалагеит 1919 ш. февраль 27 рзы, иҭыҵуан 1920 ш. март мза азынӡа. Иҭыжьын 85 номер. Иркьыԥхьуан Аҟәа, раԥхьатәи жә-номерк Н. В. Захаров итипографиаҿы, егьырҭ А. М.Заидшер итипографиаҿы. Аҭыжьра ауадаҩрақәа ацын, зус здыруаз аҟазацәа рыҟамзаара аныԥшуан, иҟамызт акорректорцәа, аполиграфиа уҳәа. Агазеҭ еснагь зҩымҭақәа анызҵоз иреиуан Д. И. Гәлиа ихаҭа, иара убас С. И. Ҷанба, М. А. Лакрба, Ш. И. Хокерба, Д. И. Аланиа, Ӡ. Х. Дарсалиа, Д. Т. Маан, М. Л. Аҳашба, И. А. Коӷониа, Н. Чалмаз, Н. С. Патеиԥа, И. А. Аџьынџьал, М. Булиа, Б. Ҷолокәуа, М. Лагәлаа, Ҭ. Аҳашба уҳәа. Агазеҭ аҟны икьыԥхьуп еиуеиԥшым аҩаӡара иаҵанакуа ажәеинраалақәа шәкы, ҩеижәа инареиҳаны ажәабжьқәа, апиесақәа (С. И. Ҷанба ипиеса «Амҳаџьыр» налаҵаны), ҩеижәа инареиҳаны аиҭагақәа (ажәеинраалақәа, ажәамаанақәа, апиесақәа, ажәабжьқәа уҳәа егьырҭгьы (аурысшәеи ақырҭшәеи рахьтә), ҩеижәихԥа рҟынӡа афольклортә материалқәа (алакәқәа, ашәақәа, жәлар ражәабжьқәа уҳәа), хышәи жәохә статиеи егьырҭ аматериалқәеи. Д. Гәлиа илитературатә рҿиара ахацыркра апоезиа иадҳәалоуп. Иажәеинраалақәа рҟны ихы иаирхәон жәлар рҿаԥыц поезиа атрадициақәа, асиужетқәеи амотивқәеи рыла мацара акәымкәа, жәлартә жәеинраала аформеи аритмикеи рыла. 1900-тәи ашықәсқәеи 1910-тәи ашықәсқәа ралагамҭеи раан Д. И. Гәлиа иҩит ажәеинраалақәа: «Ааԥын», «Аҳы, сышәҟәы уеиҵамхан…», «Насыԥ имоуп згәы иҭоу зегьы зҳәо…», «Ауаҩы», «Ахшыҩи, адырреи, амчи», «Ажәытәраан», «[[Москва]]», «Еиҭеиз ауаҩы иажәа», «Амаҭи, аҵыси, абжи» (афольклортә сиужет ашьаҭала); аԥсуа литератураҿы раԥхьатәи асатиратә жәеинраалақәа: «Ҩыџьа зцомызт, руаӡәк дрыхьӡомызт», «Хоџьан ду». Асатиратә жәеираалақәа рпоетика аҟны аҭыԥ ҷыда ааннакылоит аирониа, аиумор, убри ала ауаажәларраҿы ицәырҵуа ацәгьарҿиара, ақәӡбара амотив арӷәӷәоит, аӷьычреи, аԥсыцәгьареи, тәым џьала анхареи, аашьареи. Арҭ ашықәсқәа рзы афольклортә сиужетқәа рышьаҭала иҩит раԥхьатәи аԥсуа поемақәа рахь иуԥхьаӡаша ҩ-рҿиамҭак: «Абрыскьыл» (1910), «Ешсоу итапанча» (1910). Раԥхьатәи иажәеинраалақәа реизга «Ажәеинраалақәеи ахьӡыртәрақәеи» ҭыҵит 1912 ш., ҵабыргыҵәҟьаны, ари аԥсуа литератураҿы раԥхьатәи сахьаркыратә шәҟәын. 1913ш. акәзар, иҭыжьын аҩбатәи ишәҟәы «Арԥызбеи аԥҳәызбеи рысалам шәҟәы». Анаҩстәи ажәашықәсқәа раан апоет иҭижьит шәкы инареиҳаны ажәеинраалақәа, урҭ рахьтә иалукаауа иреиуоуп: «Сбаҳча», «Сыԥсадгьыл», «Тарас дуӡӡа», «Аҽацә», «Ҳара ҳ-Кавказ» уҳәа егьырҭгьы. 1956 ш. иҩит алиро-епикатә поема «Сара схәышҭаара». Ипрозатә рҿиамҭақәа рахьтә иалукаауеит ажәабжь «Атәым жәҩан аҵаҟа» (1918, 1919 ш. агазеҭ «Аԥсны» (№2, 3) ианылеит), иара убас ироман «Камаҷыҷ». Д. Гәлиа деицырдыруеит еиҭагаҩык иаҳасабалагьы. Аԥсшәахь еиҭеигеит Аевангелие (аиҭагацәа хадацәа дыруаӡәкуп), А. С. Пушкин, М. И. Лермонтов, Т. Г. Шевченко, Н. М. Бараҭашвили, А. Р. Ҵереҭели рырҿиамҭақәа, И. Русҭавели ипоема «Абжьасцәа зтәу». Ҭоурыхҭҵааҩык, етнографк, лингвистк, рҵаҩык иаҳасабала икьыԥхьит аусумҭақәа жәпакы, урҭ иреиуоуп: «Аԥсны аҭоурых». I атом ([[Қарҭ]], 1925), «Аԥсуаа рҟны ашәарыцара анцәахәи ашәарыцара абызшәеи». (Аԥсны аетнографиа азы). Аҟәа, 1926), «Аԥсуа грамматика азы аматериалқәа (П. К. Услар ишәҟәы «Аԥсуа бызшәа» азы ахарҭәаарақәеи аилыркаарақәеи)» (Аҟәа, 1927); «Алитературеи абызшәаҵареи ртерминологиа (аурыс-аԥсуеи аԥсуа-аурыс бызшәақәеи рыла» (Аҟәа, 1930); «Иаазыркьаҿу аԥсуа орфографиатә жәар» (Аҟәа, 1932; «Ахатәы бызшәа. Аҩбатәи акласс аҟны дырҵаразы» (Аҟәа, 1933) уҳәа егьырҭгьы. 1920 ш. аԥсышәала иҭижьит раԥхьатәи «Аԥсуа календар». Д. Гәлиа изыркхьеит аԥсуа поетцәа аӡәырҩы ражәеинраалақәа, иара убас аурыс, ақырҭуа, нхыҵкавказтәи уҳәа егьырҭ ашәҟәыҩҩцәа, иаагозар, К. Симонов, Р. Гамзатов, К. Кулиев, Г. Табиӡе, Ш. Дадиани уҳәа ражәеинраалақәеи рстатиақәеи. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Ажәеинраалақәеи ахьӡыртәрақәеи. Қарҭ, 1912. *Арԥызбеи аԥҳәызбеи рышәҟәи, даҽа хьӡыртәрақәаки жәеинраалақәаки. Қарҭ, 1913. *Ажәеинраалақәеи, ахьӡыртәрақәеи, ашәақәеи. Аҟәа, 1923. *Иалкаау иҩымҭақәа. Ажәеинраалақәа, ачастушкақәа, апиесақәа, аиҭагақәа, ажәаԥҟақәа, ацуфарақәа. Аҟәа, 1933. *Аԥсуа частушкақәа. Аҟәа, 1934. *Ашарԥы-еҵәа. Иалкаау иҩымҭақәа. Аҟәа, 1937. *Ажәабжь кьаҿқәа. Аҟәа, 1942. *Иҩымҭақәа. Аҟәа, 1947. *Иҩымҭақәа. Ԥшь-томкны. Аҟәа, 1956-1962. *Алирика. Аҟәа, 1967. *Иалкаау. Апоезиа. Апроза. Адраматургиа. Аҟәа, 1973. *Ҳара ҳпартиа. Ажәеинраала. Аҟәа, 1973. *Атәым жәҩан аҵаҟа. Аҟәа, 1978. *Сабдуи ааԥынреи. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. *Иҩымҭақәа реизга: Ф-томкны. Аҟәа, 1981-1986. *Иҩымҭақәа. Ажәеинраалақәа, ажәабжьқәа, афольклортәи аетнографиатәы нҵамҭақәа, аиҭагақәа, астатиақәа, арҵагақәа, асалам шәҟәқәа. Аҟәа, 2003 (аматериалқәа рыхәҭак урысшәала иҟоуп). *Ажәеинраалақәеи ачастушкақәеи. Аҟәа, 2004. *аурысшәахь аиҭагақәа: Избранное. М., 1950. *Избранные произведения. М., 1953. *Избранные стихи. М., 1954. (Библиотека «Огонек», № 20). *Избранное. [Стихи]. Тбилиси, 1957. *Избранные произведения. М., 1958. *Стихи. М., 1959. *Камачич. Роман. М., 1961. *Избранное. Сухуми, 1973. *Избранное. М., 1974. *Стихотворения и поэмы. Л., 1974. *Стихотворения и поэмы. Л., 1976. *В нашей деревне. Стихи для детей. Сухуми, 1984. *Избранное. М., 1986. *Стихотворения. М., 1986. *егьырҭ абызшәақәа рахь аиҭагақәа: Иалкаау иажәеинраалақәа. Софиа. 1967, болгар бызшәала. *Апартиа. Ажәеинраала. Аҟәа, 1973 (аиҭаҭыжьра – Аҟәа, ҩынҩеижәи хԥа бызшәа рыла; Камаҷыҷ. Ароман. Киев, 1979, украин бызшәала; Сара схәышҭаара. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Цхинвал, 1988, ауаԥс бызшәала. ==Аҭаацәара== * Аиашьа — Гәлиа Иуан Иасыф-иԥа; * Аиаҳәшьа — Гәлиа Екатерина Иасыф-иԥха; * Аԥа — [[Гәлиа|Гәлиа, Гьаргь Дырмит-иԥа]] — иналукааша аԥсуа советтә шәҟәыҩҩы; * Аԥа – Гәлиа Владимир Дырмит-иԥа – дынџьнырын; * Амоҭа — Гәлиа, Нурбеи Владимир-иԥа — аҵарауаҩ, афизик, апрофессор; * Амоҭа - Гәлиа Дырмит Гьаргь-иԥа, дҭоурыхҭҵааҩын; * Амоҭа – Гәлиа Татиана Гьаргь-иԥҳа, атеатрҭҵааҩы, ацҳаражәҳәаратә усзуҩы; * Амоҭа – Гәлиа Гьаргь Гьаргь-иԥа, ажурналист, аҭоурыхҭҵааҩы; ==Исахьаркыратә ҩымҭақәа== Ажәеинраалақәеи ахьӡыртәрақәеи. Қарҭ 1912 шықәса. Арԥызбеи аԥҳәызбеы рышәҟәы. Даеа хьӡыртәрақәаки жәеинраалақәаки. Қарҭ 1913 шықәса. Ажәеинраалақәи, ахьӡыртәрақәеи, ашәақәеи. Аԥсуаа рхьырԥар рахь. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} ==Алитература== * Аԥсны Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт, «Аԥсуа поезиа антологиа XX ашәышықәса», Аҟәа-Москва, 2009, ад. 894-901. * Советская энциклопедия, «[[Асоветтә Енциклопедиа Ду]]» ([[Аурыс бызшәа|аур.]] Большая советская энциклопедия), 3-тәы аҭыжьра, 30-тәи атом. Москва, 1974. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/gulia-dmitrij-iosifovich Гулиа Дмитрий Иосифович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/g%D3%99lia-dyirmit-iosif-i%D2%A7a Гәлиа Дырмит Иосиф-иԥа] {{ab icon}} *[http://www.hrono.ru/biograf/bio_g/gulija_di.php Гулия Дмитрий Иосифович — hrono.ru асаит аҟны] *[https://abaza.org/abk/apsua-literatura-abdu-apsua-ttsaaradyrra-akhatsyrkyuy-dyrmit-gulia АԤСУА ЛИТЕРАТУРА АБДУ, АԤСУА ҬҴААРАДЫРРА АХАЦЫРКҨЫ Дырмит Гәлиа — abaza.org асаит аҟны] *[https://abaza.org/abk/apsny-zhlar-rpoet-dyrmit-gulia-igualarshara-iazkyz-archiarat-khuylpazy-myuapysit-moskva Аԥсны Жәлар рпоет Дырмит Гәлиа игәаларшәара иазкыз арҿиаратә хәылԥазы мҩаԥысит Москва — abaza.org асаит аҟны] *[https://abaza.org/abk/zhlar-rpoet-dyrmit-gulia-igualashara-iazku-atsyrgakutsa-akua-iaatit Жәлар рпоет Дырмит Гәлиа игәалашәара иазку ацәыргақәҵа Аҟәа иаатит — abaza.org асаит аҟны] *(Аԥхьара) [https://abaza.tv/abkh/?ID=8937 Дырмит Гәлиа. Сыпсадгьыл. Дапхьоит Гәдиса Тодуа] — [[Абаза-ТВ]]. {{date|3|3|2021}} *[https://nb-ra.org/ab/kopiya-dmitrij-guliya1.html Аԥсны агәаларшәагатә монетақәа — Дырмит Гәлиа] {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Дырмит Гәлиа]][[Акатегориа:1874 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Жәабранмза 21 рзы ииз]][[Акатегориа:1960 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Мшаԥымза 7 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аҭоурыхдырҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны алингвистцәа]][[Акатегориа:Аԥсны афольклористцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа]][[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 4-тәи ааԥхьара адепутатцәа]][[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 5-тәи ааԥхьара адепутатцәа]][[Акатегориа:Гәлиаа]][[Акатегориа:Аԥсны аетнографцәа]]}} apouuc3jge36wms654z3ctsfw1hyi2r Венера 0 3881 169695 169511 2026-07-21T07:46:47Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 169695 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Венера|Венера (мифологиа)}} {{Акарточка Апланета | название = Венера | символ = Venus symbol (bold).svg | bg = #CCbb99 | тип = апланета | изображение = Venus_from_Mariner_10.jpg | размер изображения = 280 | подпись = Венера иубарҭоуи аультрафиолеттәи лашараҿы, [[Автоматическая межпланетная станция|АПС]] «[[Маринер-10]]», жәабранмза 7, 1974 шықәсазы иҭнахыз | эпоха = J2000.0 | перигелий = 107 476 259 км<br>0,71843270 [[Астрономическая единица|а.ц.]] | афелий = 108 942 109 км<br>0,72823128 [[Астрономическая единица|а.ц.]] | большая полуось = 108 208 930 км<br>0,723332 [[Астрономическая единица|а.ц.]] | эксцентриситет = 0,0068 | сидерический период = 224,701 [[Сутки#Международная система единиц (СИ)|мшыҵх]]<ref>{{Cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html|title=Venus Fact Sheet|author=David R. Williams|date=2018-09-27|publisher=NASA|lang=en|access-date=2020-07-16|archive-date=2018-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180511140851/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html|url-status=live}}</ref> | синодический период = 583,92 мшыҵх | орбитальная скорость = 35,02 км/с | наклонение = 3,86° (амратә екватор иаҿырԥшны); 3,39458° (аеклиптика иаҿырԥшны); 2,5° (аинварианттә ҟьаҟьара иаҿырԥшны) | долгота восходящего узла = 76,67069° | аргумент перицентра = 54,85229° | спутники = [[Спутники Венеры|нет]] | средний радиус = 6051,8 ± 1,0 км<ref name="Archinal_2011"/> 0,9499 дгьылтә | площадь поверхности = 4,60{{e|8}} км²<br>0,902 дгьылтә | объём = 9,38{{e|11}} км³<br>0,857 дгьылтә | масса = 4,8675{{e|24}} кг<ref name="nssdc"/><br>0,815 дгьылтә | плотность = 5,24 г/см³<ref name="nssdc"/> | ускорение свободного падения = 8,87 м/с²<br>0,904 [[Ускорение свободного падения|g]] | первая космическая скорость = 7,328 км/с | вторая космическая скорость = 10,363 км/с | скорость вращения = 6,52 км/сааҭ | период вращения = 243,023±0,002 мшы<ref>{{статья|заглавие=Rotation period of Venus estimated from Venus Express VIRTIS images and Magellan altimetry|том=217|номер=2|страницы=474—483|bibcode=2012Icar..217..474M|doi=10.1016/j.icarus.2011.09.026|язык=en|тип=journal|автор=Mueller, N. T.; Helbert, J.; Erard, S.; Piccioni, G.; Drossart, P.|год=2012|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|issn = 0019-1035}}</ref> | наклон оси = 177,36°<ref name="nssdc"/> | прямое восхождение = 18ш 11м 2с<br>272,76°<ref name="Archinal_2011"/> | склонение = 67,16°<ref name="Archinal_2011"/> | альбедо = 0,67 (агеометриатә), 0,77 (Бонда)<ref name="nssdc" /> | видимая звёздная величина = −4,6<ref name="nssdc" /> | угловой диаметр = {{nowrap|9,7"–66,0"}}<ref name="nssdc" /> | температура на поверхности = 737К<ref name="nssdc"/><ref name="compare">{{cite web|title=Space Topics: Compare the Planets: Mercury, Venus, Earth, The Moon, and Mars|publisher=Planetary Society|url=https://www.planetary.org/topics/compare_the_planets/terrestrial.html|url-status=dead|access-date=2007-04-12|archive-url=https://www.webcitation.org/616VoDl1i?url=https://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html|archive-date=2011-08-21}}</ref>(464°C) | атмосферное давление = 9,3 МПа (93 бар) | состав атмосферы = ~96,5% а[[Оксид углерода(IV)|рацәари адиоксид]] (CO<sub>2</sub>)~3,5% [[азот]] (N<sub>2</sub>)0,018% а[[Оксид серы(IV)|тыҩша адиоксид]] (SO<sub>2</sub>)0,007% [[аргон]] (Ar)0,003% а[[Аӡы|ӡы афақь]] (H<sub>2</sub>O)0,0017% а[[Оксид углерода(II)|рацәари амонооксид]] (CO)0,0012% а[[гелий|гели]] (He)0,0007% а[[неон]] (Ne) а[[хлороводород|хлорӡри]] ашьҭақәа (HCl), а[[фтороводород|фторӡри]] (HF), а[[криптон]] (Kr), а[[ксенон]] (Xe), уҳәа убас иҵегьы. | атмосфера-ref = <ref name="ESS_2014_Venus_atm"/> | ширина = 270px | приплюснутость = 0 }} '''Венера''' — [[Солнечная система|Амратә система]]ҿы [[Амра|Амра]] ацәыхарарала аҩбатәи, насгьы шәагаала афбатәи аҭыԥ ааннакылоит, [[Меркури|Меркури]]и, [[Адгьыл|Адгьыл]]и, [[Марс]]и ирыцны, [[планеты земной группы|адгьылтә планетақәа ргәыԥ]] аҭаацәара иаҵанакуеит. [[Древний Рим|Ажәытәӡатәи римтәи]] абзиабара анцәахәы [[Венера|Венера]] лыхьӡ ахҵоуп<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Venus-planet|title=Venus|website=Encyclopædia Britannica|access-date=2019-07-26}}</ref>. Аҟазшьақәа жәпакы ирыхҟьаны — иаҳҳәап, акапан, ашәагаа — Венера Адгьыл «аеҳәшьа» ҳәа иԥхьаӡоуп<ref>{{книга|автор=Галкин И. Н.|заглавие=Внеземная сейсмология|год=1988|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|место=М.|серия=[[Планета Земля и Вселенная]]|isbn=502005951X|страниц=195|тираж=15000|страницы=165}}</ref>. Венера ашықәс 224,7 дгьылтә мшы иаҟароуп. Иара Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы рҟынтәи иреиҳау [[период вращения|аҵәира аамҭа]] амоуп (бжьаратәла 243 дгьылтә [[Сутки|мши-ҵхи]] раҟара, 243,0212 ± 0,00006 мшыҵх<ref>{{cite web|url=https://ftimes.ru/285422-astronomy-utochnili-znachenie-dliny-dnya-na-venere.html|title=Астрономы уточнили значение длины дня на Венере|author=Сергей Кузнецов|website=Ftimes.ru|date=2019-10-21}}</ref>) насгьы апланетақәа реиҳарак рыҵәира ахырхарҭа иаҿагыло ахырхарҭала иҵәиуеит. Венера ԥсабаратә [[Спутник (космос)|мҩанызақәа]] амам. Адгьыл ажәҩан аҿы лашарала Венера Амреи [[Амза|Амзеи]] рышьҭахь ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит. Иара арлашара [[Видимая звёздная величина|иубаратәы иҟоу аеҵәатә ҩаӡара]]нӡа инаӡоит −4,6<sup>м</sup>, насгьы уахынла иубарҭоу [[Тень|агагақәа]] рыҟаҵаразы иазхартә иҟоуп. Венера уарла-шәарла ҽынлагьы блала ианубарҭахо ҟалалоит{{Аиасра|Астрономиатә ҟазшьарбақәа}}. Венера 96% инареиҳаны [[Углекислый газ|аҵәыҵәри адиоксид]] ала ишьақәгылоу [[Атмосфера Венеры|атмосфера]] жәпа амоуп. Апланета ахҟьаҿы иҟоу [[Атмосферное давление|атмосфератә қәыӷәӷәара]] Адгьыл аҿы иҟоу аасҭа 92-нтә еиҳауп, насгьы инықәырԥшшәа 900 метра аҵаулараҿы иҟоу аӡы ақәыӷәӷәара иаҟароуп. Ақәыӷәӷәара ҳаракы иахҟьаны, атмосфера аҿықә азааигәара иҟоу арацәари адиоксид уажәшьҭа ирчӡам, аха агрегациатә ҭагылазаашьала [[Сверхкритический флюид|суперкритикатә ӡ]]уп, убри аҟнытә атмосфера ари ахәҭа асуперкритикатә ҵәыҵәри акарбон ала иҟоу «ӡыбжа-газбжатә» океануп. Венера аҿықә абжьаратәи аԥхарра 735 K (+462°C) ауп, убри аҟнытә Амратә системаҿы иара зегь реиҳа ицоу планетоуп, Меркури Амра еиҳа ишазааигәоугьы. Венера ӷәӷәала аныԥшратә цәаҩақәа змоу аԥҭақәа рыла ихҟьоуп, уи абзоурала апланета ахҟьа ишиашоу иубарҭаӡам. Ахҟьаҿы аҳауа аԥхарра ҳаракы [[Парниковый эффект|аԥхарратә еффект]] иахҟьоит{{Аиасра|Атмосфера}}. Ажәҩан аҿы зегь реиҳа илашо аобиектқәа иреиуаны, Венера ауаатәыҩсатә культураҿы акыр зҵазкуа элементны иҟалеит{{Аиасра|Акультураҿы}}. Ари раԥхьатәи апланета ауп, аҩбатәи азқьышықәса алагамҭазы ажәҩан аҿы зныҟәара гәаҭахаз. Адгьыл зегь реиҳа иазааигәоу апланета аҳасабала, Венера зааӡатәи [[Освоение космоса|апланетабжьаратәи аҭҵаарақәа]] рзы хықәкы хадас иҟан. Иара убасгьы ари раԥхьатәи планетоуп, зааигәа-сигәа Адгьыл аҿы иҟоу акосмостә ӷба («[[Маринер-2]]», 1962 шықәсазы) неиз, насгьы уи ахҟьа иқәтәаз («[[Венера-7]]», 1970 шықәсазы). Венера аԥсҭҳәа жәпақәа ирыхҟьаны иубарҭоу алашарала уи аҿықә абара залшом, убри аҟнытә ас еиԥш иҟоу уи аҿықә ахсаалақәа 1991 шықәсазы [[Магеллан (космический аппарат)|акосмостә ӷба «Магеллан»]] Венера азааигәара аорбита ианҭала ашьҭахь ауп ианыҟалаз, уи Венера аҿықә хаҭабзиара ҳаракыла арадиолокациатә ҭҵаарақәа мҩаԥнагеит. Венера аҿықәан еиҳа иуадаҩу аусқәа рынагӡара иазку апроектқәа ыҟоуп, [[планетоход|апланетаныҟәагақәа]] рхархәаралагьы уахь иналаҵаны, аха урҭ Венера ахҟьаҿы иҟоу аҭагылазаашьа уадаҩқәа рԥырхагоуп{{Аиасра|Аҭоурых аҭоурыхҭҵаара}}. == Азеиԥш дырраҭара == [[Файл:Venus_Rotation_Movie.gif|мини|Игьежьуа Венера амодель]] Венера Амреи абжьаратәи рыбжьаӡара 108 миллион [[Километр|км]] (0,723 [[Астрономическая единица|AU]]) ыҟоуп. Венера инаркны Адгьыл аҟынӡа абжьаӡара 38 инаркны 261 миллион км рҟынӡа аҽаԥсахуеит. Уи [[орбита|аорбита]] агьежь иазааигәоуп — [[эксцентриситет|аексцентриситет]] 0,0067 мацара ауп. Амра аакәырша аҵәира аамҭа 224,7 дгьылтә мшқәа ираҟароуп; абжьаратәи аорбитатә ццакыра — {{s|35 км/с}}. Аорбита [[эклиптика|аеклиптикатә]] ҟьаҟьарахь анаара 3,4° ауп. Венера шәагаала Адгьыл даара иазааигәоуп. Апланета арадиус 6051,8 км ыҟоуп (Адгьыл аҟынтәи 95%), акапан 4,87{{e|24}} кг (Адгьыл аҟынтәи 81,5%), абжьаратәи аилаӷәӷәара — 5,24 г/см³. [[Ускорение свободного падения|Зых иақәиҭу акаҳара аццакра]] {{s|8,87 м/с²}} ыҟоуп, [[вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] — {{s|10,36 км/с}}<ref name="nssdc"/>. Венера [[Планеты земной группы|Адгьыл еиԥшу]] апланета ҳәа иахәаԥшуеит, зны-зынлагьы «Адгьыл аиаҳәшьа» ҳәа азырҳәоит, избан акәзар урҭ аҩ-планетак шәагаалеи еилазааралеи еиԥшуп<ref name=":0">{{Cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/venus/overview|title=Venus|website=NASA Solar System Exploration|access-date=2021-12-26|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019035311/https://solarsystem.nasa.gov/planets/venus/overview/|url-status=live}}</ref>. Аха аҩ-планетак рҿы иҟоу аҭагылазаашьақәа даараӡа еиԥшым<ref name=":0" />. Адгьыл еиԥшу апланетақәа рҟынтә зегь реиҳа ижәпоу Венера [[Атмосфера|атмосфера]] еиҳарак [[Диоксид углерода|аҵәыҵәри адиоксид]] ала ишьақәгылоуп. Апланета аҿықә зегьы [[Серная кислота|атыҩшатә ҵәыҵәра]] [[облака|аԥҭақәа]] ирҵәахуеит, урҭ [[Видимое излучение|иубаратәы иҟоу алашара]]ҿы иалԥшӡом. Венера аԥсҭҳәа жәпақәа рыҵаҟа иҟоу азы аимак-аиҿакқәа XX-тәи ашәышықәсазы иҟан. Убри аамҭазы [[атмосфера Венеры|Венера атмосфера]] [[Дециметровые волны|дециметрк иҟоу арадио цәқәырԥақәа]] рзы иҵәцоуп, урҭ рыцхыраарала апланета [[рельеф|арелиеф]] ҭҵаахеит<ref>{{статья|автор=Ржига О. Н.|часть=Радиолокационная астрономия|заглавие=Физика космоса: Маленькая энциклопедия|год=1986|ответственный=Редкол.: [[Сюняев, Рашид Алиевич|Р. А. Сюняев]] (Гл. ред.) и др|издание=2-е изд|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|тираж=70000|страницы=552—559|страниц=783|ссылка=http://www.astronet.ru/db/FK86/|archive-date=2022-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401053637/http://www.astronet.ru/db/FK86/}}</ref>{{rp|554}}. [[Файл:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|left|Аиҿырԥшратә шәагаақәа (армарахьтә арӷьарахь) [[Меркури|Меркури]], Венера, [[Адгьыл|Адгьыл]], [[Марс]] ртәы]] Венера аҿы иҟоу [[Атмосферное давление|атмосфератә қәыӷәӷәара]] Адгьыл аҿы иҟоу атмосфератә қәыӷәӷәара аасҭа 92-нтә еиҳауп. Иҳаҩсыз 22 шықәса ирылагӡаны Венера аҿықә инҭырҳәыцааны ахсаалаҟаҵарақәа мҩаԥган — ҷыдала [[Магеллан (космический аппарат)|«Магеллан» апроект]] ала. Венера ахҟьаҿы еилыкка иубаратәы иҟоуп [[вулканизм на Венере|авулкантә усура]] адыргақәа, насгьы атмосфера [[Сера|атыҩша]] алоуп. Венераҿы авулкантә усура иахьагьы ишымҩаԥысуа ала адыргақәа ыҟоуп<ref>{{статья|автор=Filiberto J., Trang D., Treiman A. H., Gilmore M. S.|заглавие=Present-day volcanism on Venus as evidenced from weathering rates of olivine|ссылка=https://advances.sciencemag.org/content/6/1/eaax7445|издание=Science Advances|год=2020|месяц=1|число=03|том=6|номер=1|doi=10.1126/sciadv.aax7445|язык=en|archive-date=2020-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200525221621/https://advances.sciencemag.org/content/6/1/eaax7445/}}</ref>. Уамашәа иубаратәы [[Ударный кратер|акратерқәа]] рхыԥхьаӡара амаҷра Венера ахҟьа шқәыԥшу атәы аҳәоит: уи 500 миллион шықәса раҟара ахыҵуеит<ref name="ESS_2014_Venus_sur" />. Венера аҟны [[Тектоника плит|аплитатә тектоника]] ыҟаӡам (иҟалап, уи [[литосфера|алитосфера]], аӡы ахьыҟам иахҟьаны мыцхәы [[Вязкость|иҷабуазар]], убри аҟнытә иахьынӡахәҭоу еиҭамҵуазар), аха еиҵоу [[Тектоника|атектоникатә]] ҵысрақәа рышьҭақәа рацәоуп<ref name="Basilevsky_2003" />. Венера аҵәҩан иакәшаны игьежьуеит, 177,36° рыла аорбиталтә ҟьаҟьарахь инааны, уи иахҟьаны, аеклиптика [[Полюс эклиптики|аҩадатәи аполиус]] аҟынтәи уанахәаԥшуа, апланета мрагыларахьтә мраҭашәарахь иҵәиуеит, даҽакала иуҳәозар, апланетақәа реиҳарак ахьыҵәиуа ахырхарҭа иаҿагыло ахырхарҭа ала. Зныктәи аҵәҩан акәшара аамҭала 243 дгьылтә мши-ҵхи ираҟароуп<ref name="nssdc" />. Абарҭ аныҟәарақәа реилаҵара апланетаҿы амратә мшы аҵакы 116,8 дгьылтә мшқәа ираҟаранатәуеит<ref name="Venus">{{cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/625665/Venus|title=Venus|first=Steven W.|last=Squyres|author-link=Steven W. Squyres|website=Encyclopædia Britannica Online|date=2016|access-date=2016-01-07|archive-date=2015-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430000949/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/625665/Venus|url-status=live}}</ref>. Венера адгьыл иаҿырԥшны 146 мшы рыла аҵәҩан иаакәыршаны зныктәи ареволиуциа ҟанаҵоит, насгьы [[синодический период|асинодтә аамҭа]] 584 мши-ҵхи ираҟаароуп, даҽакала иуҳәозар, ԥшьынтә еиҳауп<ref group="комм.">Адгьыл аҵәира акәакьтә ццакыра 0,986 градус/ҽны, Венера аҵәира 1,481 градус/ҽны. Аҵыхәтәантәи акәакьтә ццакыра 2,467 градус/ҽны. Мамзаргьы аикәагьежьра — 145,92 мшыҵх.</ref><ref name="nssdc" />. Убри аҟнытә, ҵаҟатәи еилалара цыԥхьаӡа (даҽакала иуҳәозар, Адгьыл иахьынӡауа ианазааигәахо аамҭазы) Венера Адгьыл ахь еснагь ганкахьала иԥшуеит. Макьаназы идырым, ари машәыршақәа иҟалоу, мамзаргьы Адгьыли Венереи рыбжьара [[Приливные силы|аӡхаларатә еинырра]] аус ауа. == Венера Амратә системаҿы == === Астрономиатә ҟазшьарбақәа === Венера — лашарала Амреи [[Амза|Амзеи]] рышьҭахь [[Адгьыл|Адгьыл]] ажәҩан аҿы ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит; уи амҽхак −4,6<sup>м</sup> инаӡоит<ref name="nssdc" />. Венера Адгьыл аасҭа [[Амра|Амра]] еиҳа иахьазааигәоу азы, Амра 47,8° еиҳаны ахаангьы иацәыхарахом (Адгьыл аҿы иҟоу анаԥшҩы изы)<ref group="комм.">Адәахьтәи агьежь аҟны иҟоу ҭыԥк аҟынтәи аҩныҵҟатәи агьежь ахь ахькьысра ҭаҳхуазар, усҟан r/R=sin(a), уаҟа а — агьежь маҷ ахь ицо ахькьысреи ари акәаԥи аҩгьежьыки рыгәҭақәеи ирылсны ицо ацәаҳәеи рыбжьара акәакь ауп. Адгьыл аперигели 147 098 нызқь км ыҟоуп, Венера афели — 108 942 нызқь км. Абри аҟынтәи иаҳбоит Амреи Венереи рыбжьара иреиҳау акәакь arsin (108 942/147 098)=47,8° шакәу</ref>. Убри азоуп Венера амра агылара аламҭалазы, мамзаргьы амра анҭашәалак ԥыҭрак ашьҭахь изубарҭоу, ишаԥу еиԥш уи «шарԥыеҵәа» ҳәа, иара убас «хәылԥыеҵәа» ҳәа иашьҭоуп<ref name="ephemeris">{{cite web|last=Espenak|first=Fred|date=1996|url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/venus2.html#ve2006|title=Venus: Twelve year planetary ephemeris, 1995–2006|website=NASA Reference Publication 1349|publisher=NASA/Goddard Space Flight Center|access-date=2006-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20000817181616/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/venus2.html|archive-date=2000-08-17}}</ref>. [[Файл:Venus-pacific-levelled.jpg|thumb|left|Венера еснагь еиҳа илашоуп зегь раасҭа илашоу аеҵәақәа раасҭа (Амра ада). Ари афотоҿы Венера [[Аокеан ҭынч|Аокеан ҭынч]] аӡқәа рҿы ианыԥшуеит.]] Венера аилкаара мариоуп, избанзар уи еиҳа икәеицеиуа аеҵәақәа раасҭа еиҳа кырӡа илашоуп. Апланета алызкаауа даҽа ҷыдарас иамоу аԥштәы шкәакәа еизада ауп. Венера, [[Меркурий (планета)|Меркури]] еиԥш, ажәҩан аҿы Амра иацәыхараны иадҵуам. [[Элонгация (астрономия)|Аиҵыхраан]], Венера ҳаеҵәа 47° еиҳаны ацәыхарахара алшаӡом<ref name="ephemeris"/>. Меркури еиԥш, Венерагьы шьыжьымҭани хәылбыҽхеи ианубарҭоу аамҭақәа амоуп; ажәытәан [[Фосфор (мифология)|шьыжьтәии]] [[Геспер|хәылбыҽхатәи]] «Венерақәа» еҵәак акәымкәа, еиуеиԥшым еҵәақәоуп ҳәа ирыԥхьаӡон<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&pg=PA307|заглавие=Lore and Science in Ancient Pythagoreanism|издательство=[[Издательство Гарвардского университета|Harvard University Press]]|страницы=307|isbn=978-0-674-53918-1|язык=en|автор=Burkert, Walter|год=1972|access-date=2017-10-05|archive-date=2024-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301160556/https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&pg=PA307#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref>. [[телескоп|Ателескоп]] ала, уи хәыҷызаргьы, иубарҭоуп [[Фазы Венеры|апланета адиск афаза аԥсахрақәа]]. Раԥхьаӡа акәны уи гәеиҭеит 1610 шықәсазы [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]]<ref name="sch1262"/>. [[Файл:2012_Venus_Transit.gif|мини|Венера Амра иахагьежьуеит]] === Амра адиск иқәланы аныҟәара === [[Файл:2004 Venus transit UV.ogv|thumb|left|Венера Амра адиск аҟны. Авидео]] [[Файл:Transit of Venus animation.ogg|thumb|left|Анимациа. Венера аҿықә амодель ҟаҵоуп. Анаҩс — Венера инаркны Адгьыл аҟынӡа иубарҭоу абжьаӡара. Анҵәамҭа — Венера Амра адиск иаҩсны ацара]] {{main|Венера Амра адиск иахысны аиасра}} Венера Адгьыл аасҭа Амра еиҳа иахьазааигәоу азы, Венера Амра адиск [[прохождение (астрономия)|ианхыҵуа]] Адгьыл аҟынтәи иубарҭоуп. Ари аҭагылазаашьаҿы, апланета лашарбага дуӡӡак аҵаҟа диск еиқәаҵәа хәыҷык аҳасабала иааԥшуеит. Аха ари ахҭыс лассы-лассы иҟало акәым: ҩ-шәышықәсаки бжаки рыҩныҵҟа ԥшьынтә иҟалоит — ҩба ԥхынҷкәынмзазы, ҩба рашәарамзазы. Аҵыхәтәантәи ҟалеит рашәарамза 6, 2012 шықәсазы<ref>{{cite web|url=http://cosmiclog.nbcnews.com/_news/2012/06/05/12056397-venus-transit-a-last-minute-guide|last1=Boyle|first1=Alan|title=Venus transit: A last-minute guide|website=NBC News|date=2012-06-05|access-date=2016-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618160933/http://cosmiclog.nbcnews.com/_news/2012/06/05/12056397-venus-transit-a-last-minute-guide|archive-date=2013-06-18}}</ref>. Анаҩстәи ахысра ҟалоит ԥхынҷкәынмза 11, 2117 шықәсазы<ref>{{cite web|last=Espenak|first=Fred|date=2004|url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalog/VenusCatalog.html|title=Transits of Venus, Six Millennium Catalog: 2000 BCE to 4000 CE|website=Transits of the Sun|publisher=NASA|access-date=2009-05-14|archive-date=2019-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502194403/https://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalog/VenusCatalog.html|url-status=live}}</ref>. Венера Амра адиск ала аиасра раԥхьаӡакәны ԥхынҷкәынмза 4, 1639 шықәсазы игәарҭеит англыз астроном [[Хоррокс, Джереми|Иеремиа Хоррокс]]и (иаргьы афеномен аныҟалаша амш заа иҳәахьан) уи иҩыза [[Уильям Крабтри|Уилиам Крабтри]]и. Ахылаԥшрақәа рыбзоурала урҭ ирылшеит Венера ашәагаақәа рыхәшьара аиӷьтәра, насгьы Адгьыл аҟынтәи Амра аҟынӡа иҟоу абжьаӡара раамҭа иақәшәо ииашаны аәьақәыргылара<ref name="UCL-book2">{{книга|автор=Paul Marston|заглавие=Jeremiah Horrocks - young genius and first Venus transit observer|год=2004|язык=en|издательство=University of Central Lancashire|страницы=14—37}}</ref>. Анаҩстәи аиасра рашәарамза 6, 1761 шықәсазы иҟалоит ҳәа иԥхьаӡан, насгьы адунеи астрономцәа зегьы ргәы хыҭхыҭуа иазыԥшын. Адунеи аҿы еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҟынтәи уи ахылаԥшра аҭахын [[параллакс|апараллакс]] аилкааразы, уи абзоурала англыз астроном [[Галлей, Эдмунд|Едмунд Галле]] иаԥиҵаз аметод ахархәарала Адгьыли Амреи рыбжьара иҟоу абжьаӡара еилкаахар ауан<ref name="lom-769">''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 769 (Примечания к работе 9).</ref>. [[Файл:Lomonosov's drawings for his opening of Venus atmosphere 1761.jpg|thumb|right|[[М. В. Ломоносов|М. В. Ломоносов]] иҭыжьымҭа «Венера Амраҿы ацәырҵра...» аҟынтә. 1761]] Ари аиасра ахылаԥшрақәа мҩаԥган 40 ҭыԥ рҟны 112-ҩык алархәны. Урыстәыла адгьылҵакыраҿы урҭ реиҿкаара инапы алакын [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Уасил-иԥа Ломоносов]]. Уи иџьабаа иалҵшәаны иҟалеит [[Попов, Никита Иванович|Никита Иуан-иԥа Попов]] [[Иркутск|Иркутск]]ҟа, [[Румовский, Степан Яковлевич|Сҭеԥан Иаков-иԥа Румовски]] [[Новоселенгинск|Селенгинск]]ҟа аекспедициақәа рахь рдәықәҵара. Иара убасгьы уи илшеит Санкт-Петербургтәи Академиатә обсерваториаҿы [[Красильников, Андрей Дмитриевич|Андреи Дмитри-иԥа Красильников]]и [[Курганов, Николай Гаврилович|Николаи Гаврил-иԥа Курганов]]и ралахәхарала ахылаԥшрақәа реиҿкаара, уи адиректор [[Эпинус, Франц Ульрих Теодор|Франц Епинус]] аурыс ҵарауаа ахылаԥшрақәа рахь рынашьҭра шиҭахымызгьы. Ахылаԥшыҩцәа дҵас ирымаз Венереи Амреи реиқәшәара аамҭа икылкааны азгәаҭара акәын — рдискқәа рыҵкарқәа лабҿаба реихькьысра<ref name="lom-769" />. Ломоносов ихаҭа, афеномен афизикатә ган зегь реиҳа аинтерес змаз, иҩнатә обсерваториаҿы ихьыԥшым ахылаԥшрақәа мҩаԥигон. Иара ҷыдала ахшыҩзышьҭра риҭеит аконтактқәа ирыцыз аоптикатә еффектқәа, урҭ рыӡбахә иҳәеит аусумҭа «Венера Амраҿы ацәырҵра, Санкт-Петербургтәи Аҭҵаарадыррақәа римператортә Академиаҿы лаҵарамза 26, 1761 шықәсазы игәаҭаз» аҟны, урысшәала икьыԥхьыз ԥхынгәымза 4, 1761 шықәсазы, иара уи ашықәсан нанҳәамзазы анемец бызшәахьы еиҭагаз<ref>''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 767—768 (Примечания к работе 9).</ref>. Еффектк ҟалеит Венера адиск раԥхьаӡакәны Амра адиск иалакьысаанӡа: «... ҳаззыԥшыз аҭалара амратә ҵкар еилкаамхеит, насгьы ԥыҭрак еиқәтәеит»<ref name="lom-367">''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 367.</ref>. Аеффект еиҭаҟалеит Венера амратә диск ианацрыҵуазгьы: «... Венера ашьҭахьтәи аҵыхәа Амра аҵыхәтәантәи акьысра аҭыҵырҭаҿыҵәҟьагьы иара убас маҷк еиҟәыҭханы амратә ҵкар еилкааӡамкәа иҟан». Ломоносов ихаҭа ари аеффект «Венера атмосфера амратә регион ахь аҭалара» иадҳәалоуп ҳәа иԥхьаӡеит<ref name="lom-368">''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 368.</ref>, аха [[Лазарев, Александр Иванович (физик)|Александр Иван-иԥа Лазарев]] 1978 шықәсазы иҳәеит уи зыхҟьо Венера атмосфера аҟынтәи Амра асаркьатә ныԥшылара шакәу, ачараазратә кәакь анмаҷу иҟало<ref name=":2">{{Статья|автор=[[Лазарев, Александр Иванович (физик)|Лазарев А. И.]]|заглавие=Второе «явление Ломоносова»|год=1978|язык=ru|издание=Земля и Вселенная|тип=журнал|номер=4|страницы=33—35}}</ref>. Раԥхьа даҽа еффекткгьы убаратәы иҟан, Венера Амра адиск инагӡаны ианҭалоз аамҭазы ицәырҵыз «ахцәхәыц еиԥш ипоу аццеира» еиԥш. Ломоносов ишинарбаз ала, аццеира Амра иҭамлацыз Венера адиск ахәҭак аҟәнаҭхеит<ref name="lom-367" />, аха уи агәаанагара ииашамызт (иҵегьы анаԥшҩцәа жәпаҩык 1874, 1882 шықәсқәа рзы Венера анаҩстәи Амра ахысрақәа раангьы убасҵәҟьа агха ҟарҵеит). Абри аеффект еиҳа ииашаны ахылаԥшра ҟаҵан Венера амратә диск аҟынтәи амҩахыҵра алагамҭазы<ref>''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 770 (Примечания к работе 9).</ref>. Ломоносов иазгәеиҭеит Венера аҩныҵҟантәи амратә диск аҵкарахь ианнеиуаз иалҵыз «Амра аҵкараҿ акылчаара, уи Венера еиҳа-еиҳа иазааигәахацыԥхьаӡа еиҳа еиӷьны иааԥшуан»<ref name="lom-368" />. Ари еффект Ломоносов ииашаны еиликааит, Венера атмосфераҿы амра ашәахәа аԥҽра иалҵшәоуп ҳәа, шәагаала Адгьыл атмосфера иаҵамхоз<ref>''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 368—370.</ref><ref name=":2" />. Ашьҭахь уи «[[Явление Ломоносова|Ломоносов ицәырҵра]]» ҳәа ахьӡ аҭан<ref name=":2" /><ref>{{Книга|автор=Зверева С. В.|заглавие=В мире солнечного света|год=1988|часть=Явление Ломоносова|место=Л.|издательство=Гидрометеоиздат|страницы=115—116|страниц=160|isbn=5-286-00078-9}}</ref>. Венереи Амреи реиқәшәара аамҭақәа ирыцыз оптикатә еффектқәа 1761 шықәсазы ахысра аамҭазы егьырҭ ахылаԥшыҩцәагьы иазгәарҭон, ҷыдала Степан Румовски, [[Шапп д’Отерош|Шапп д'Отерош]], [[Бергман, Торберн Улаф|Тоберн Бергман]]. Аха Ломоносов иоуп раԥхьаӡа урҭ рыҟазаара Венера атмосфера еилаӷәӷәа ала аилыркаара ҟазҵаз<ref>''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 771—772 (Примечания к работе 9).</ref>. === Амҩанызақәа === {{main|Венера амҩанызақәа}} [[Файл:ClementineObservesTheMoonSolarCoronaAndVenus.jpg|thumb|справа|Венера Амра азааигәара, Амза иаҵәахыз. «[[Клементина (космический аппарат)|Клементина]]» аппарат аҭыхымҭа]] Венера [[Меркури|Меркури]] еиԥш [[естественный спутник|аԥсабаратә мҩанызақәа]] змам планетоуп<ref name="icarus202">{{статья|заглавие=A Survey for Satellites of Venus|том=202|номер=1|страницы=12—16|doi=10.1016/j.icarus.2009.02.008|bibcode=2009Icar..202...12S|arxiv=0906.2781|автор=Sheppard, Scott S.; Trujillo, Chadwick A.|месяц=7|год=2009|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref>. XIX-тәи ашәышықәсазы иҟан агипотеза, ажәытәан Венера амҩаныза Меркури акәын, анаҩс уи Венера «иацәыӡит» ҳәа<ref name="Язев">''С. А. Язев''. «Лекции о Солнечной системе: Учебное пособие», — СПб: Лань, 2011, С. 57-75. ISBN 978-5-8114-1253-2</ref><ref>{{Cite web|url=http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=1&num=593|title=Бывший спутник Венеры?|access-date=2019-12-02|archive-date=2017-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620154653/http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=1&num=593|url-status=live}}</ref>. [[1976|1976]] шықәсазы [[Том ван Фландерн]]и Р. С. Харрингтони ахыԥхьаӡаратә симуляциақәа рхы рхы иархәаны ари агипотеза Меркури аорбита ацәхьаҵра дуқәа ([[эксцентриситет|аексцентриситет]]) ибзианы ишҳаилнаркаауа аадырԥшит, иара убас иаадырԥшит Амра акәшара арезонанстә ҟазшьа, иара убас Меркурии Венереи [[Момент силы|рыгьежьратә импульс]] ацәыӡра. Иара убас реилыркаара ҟаҵоуп Аамратә системаҿы ихадоу агьежьра иаҿагылоу агьежьра Венера аиура, апланета ахҟьа арԥхара, насгьы атмосфера жәпа ацәырҵра<ref>{{статья|автор=T. C. van Flandern, R. S. Harrington|заглавие=A Dynamical Investigation of the Conjecture that Mercury is an Escaped Satellite of Venus|том=28|год=1976|страницы=435—440|doi=10.1016/0019-1035(76)90116-0|bibcode=1976Icar...28..435V|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref>. [[Спутники Венеры|Венера амҩанызақәа]] рыԥшаара иазкны анкьа ирацәаны аҳәамҭақәа ҟаҵан, аха урҭ еснагь имцу ашьаҭа роууан. Раԥхьаӡатәи арҭ реиԥш аҳәамҭақәа [[XVII век|XVII-тәи ашәышықәса]] иаҵанакуеит. [[1770|1770]] шықәсанӡа 120 шықәсатәи аамҭа ацыԥҵәаха иалагӡаны, зегьы ианреиҵаха 20-ҩык астрономцәа 30-нтә инареиҳаны амҩаныза шырбаз ала адырра ҟарҵеит. 1770 шықәсазы Венера амҩанызақәа рыԥшаара зегьы шамахамзар иаанкылан — еиҳарак уаанӡатәи ахылаԥшрақәа рылҵшәақәа дырҩеигь раиура ахьрылымшоз, насгьы [[1761]], [[1769|1769]] шықәсқәа рзы [[прохождение Венеры по диску Солнца|Венера Амра адиск иаҩсны ацараан]] амҩанызақәа рыҟазааразы шьақәырӷәӷәарак ахьыԥшаамыз азы. Венера (Марси Адгьыли реиԥш) иамоуп [[квазиспутник|аквази-мҩаныза]], [[астероид]] [[(524522) Зоозве]], убасала Амра иакәшо, иареи Венереи рыбжьара [[орбитальный резонанс|аорбиталтә резонанс]] ҟаларатәы, уи иахҟьаны агьежьра аамҭа ацыԥҵәахақәа жәпакы раангьы апланета иазааигәаны иаанхоит<ref>[http://www.astro.utu.fi/tuorla/new/venusqs.shtml Discovery of the first quasi-satellite of Venus] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160303235035/http://www.astro.utu.fi/tuorla/new/venusqs.shtml |date=2016-03-03 }} {{In lang|en}}</ref>. == [[Планетология|Апланетологиа]] == === Ахҟьеи аҩнуҵҟатәи ашьақәгылашьеи === {{main|Венера агеологиа}} [[Файл:Venus structure.jpg|thumb|left|180px|Венера аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа]] Венера аҿықә аҭҵааразы алшара ҟалеит [[радиолокация|арадиолокациатә методқәа]] рыҿиара абзоурала. Еиҳа инарҭбаау ахсаала ҟанаҵеит америкатәи акосмостә ӷба «[[Магеллан (космический аппарат)|Магеллан]]», апланета ахҟьа 98% зымҽхазкыз. Ахсаалаҟаҵарала Венера аҟны аҳаракыра дуқәа аарԥшуп. Урҭ рҟынтә зегь реиҳа идуу [[Земля Иштар|Иштар Лыдгьыл]]и [[Земля Афродиты|Афродита Лыдгьыл]]и роуп, шәагаала адгьыл аматерикқәа ирыҿурԥшыртә иҟоу. Венераҿы [[Ударный кратер|акратерқәа]] маҷуп. Апланета аҿықә аиҳарак геологиала иқәыԥшуп (500 миллион шықәса раҟара). Апланета аҿықә 90% ихьшәашәаз [[базальт|абазальттә]] [[лава]] ала ихҩоуп. 2009 шықәсазы иҭыҵит Венера аладатәи агьежьбжа ахсаала, аппарат «[[Венера-экспресс|Венера-експресс]]» ахархәарала еиқәыршәаз. Ари ахсаала аҟынтәи адыррақәа рышьаҭала ажәытәан Венера аӡытә океанқәеи атектоникатә усура ӷәӷәеи ыҟан ҳәа агипотезақәа цәырҵит<ref>{{cite web|url=http://www.rian.ru/science/20090714/177403770.html|title=На Венере в прошлом были океаны и вулканы — учёные|date=2009-07-14|publisher=[[РИА Новости]]|archive-url=https://www.webcitation.org/616VpANeW?url=https://ria.ru/science/20090714/177403770.html|archive-date=2011-08-21}}</ref>. Венера аҩныҵҟатәи аилазаашьа амодельқәа акымкәа иҟаҵоуп. Урҭ рҟынтә зегь реиҳа аиаша иазааигәоу инақәыршәаны, Венера хы-хҩак амоуп. Актәи — ацәа ауп, уи 16 км рҟынӡа ажәпара амоуп. Анаҩс иҟоуп амантиа, 3300 км рҟынӡа зыҵаулара наӡоу асиликаттә хҩа, аихатә гәыцә змоу аҳәаа аҟынӡа инеиуеит, уи акапан апланета зегьы акапан аԥшьбатәи ахәҭа шьақәнаргылоит. Апланета ахатә мҳалдызтә ҭыԥ ахьыҟам азы, аихатә гәыцә аҿы еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа рныҟәара ыҟам ҳәа ԥхьаӡатәуп — амҳалдызтә ҭыԥ зырҿио афымцатә ток, убри аҟнытә, агәыцә аҿы аматериа аныҟәара ыҟам, даҽакала иуҳәозар, уи икьакьаӡа иҟоуп. Апланета агәҭаны аилаӷәӷәара 14 г/см³ инаӡоит. Венера арелиефтә хәҭаҷқәа реиҳарак аҳәса рыхьӡқәа рыхҵоуп, апланетаҿы [[горы Максвелла|иреиҳау ашьхеибаркыра]] алаҳамҵозар, [[Земля Иштар|Иштар Лыдгьыл]] аҿы [[плато Лакшми|Лакшмитәи ашьхеибаркыра]] азааигәара иҟоу, [[Максвелл, Джеймс Клерк|Джеимс Максвелл]] ихьӡ зыхҵоу. ==== Арелиеф ==== [[Файл:PIA00083-cropped.jpg|thumb|180px|Венера аҟны а[[Ударный кратер|ҿасратә кратер]]]] [[Файл:Mgn f45n019 1.gif|thumb|200px|left|Акосмостә ӷба «[[Магеллан (космический аппарат)|Магеллан]]» иҟанаҵаз алаватә цәқәырԥақәа ррадартә ҭыхымҭа Венера аҟны]] 1970-тәи ашықәсқәа рзы Автоматикатә планетабжьаратә станциа «[[Пионер-Венера-1]]» арадар Венера аҿықә 150–200 км рыла ахаҭабзиара змаз асахьа ҭнахит. Асоветтә зондқәа «[[Венера-15]]», «[[Венера-16]]», 1983–1984 шықәсқәа рзы арадар ахархәарала 1–2 км рыла аҩадатәи агьежьбжа аиҳарак [[картография Венеры|ахсаала ҟарҵеит]], раԥхьаӡакәны [[список тессер на Венере|атессерақәеи]] [[список венцов на Венере|агәыргьынқәеи]] анҵаны. 1989 шықәса инаркны 1994 шықәсанӡа америкатәи «Магеллан» еиҳа инарҭбааны (300 м рыла) апланета аҿықә ахсаала ҟанаҵеит. Уаҟа иаарԥшын зқьыла ажәытәтәи авулканқәа, алава зҭыҵуаз, шәкыла акратерқәа, [[арахноид|арахноидқәа]], [[горы|ашьхақәа]]. Хыхьтәи ахҟьа (ацәа) даара иҵаӷоуп; аҳауа аԥхарра ӷәӷәа иахҟьаны иԥсыҽу, уи алава адәахьы ацәцара уамак изаԥырхагахом. Венератәи аконтинентқәа ҩба — [[Земля Иштар|Иштар Лыдгьыл]]и [[Земля Афродиты|Афродита Лыдгьыл]]и —ҭбаарала Европа аасҭа имаҷым, аха урҭ раасҭа оурала [[каньоны Парнгэ|Парнге аҩхаақәа]] еиҳауп, [[Ненцы|аненеццәа]] рҟны абна аҳкәажә лыхьӡ зху, Венера арелиеф аҟны иреиҳау хәҭаҷны иҟоу. Аокеантә ҭаҳарақәа иреиԥшу алаҟәырақәа Венера аҿы адгьыл афбатәи ахәҭа мацара ауп иааныркыло. Иштар Лыдгьыл аҿы иҟоу [[Горы Максвелла|Максвелл ишьхақәа]] абжьаратәи аҩаӡара аасҭа 11 км рыла иҳаракуп. Максвелл ишьхақәеи, [[Область Альфа|Альфа]], [[Область Бета|Бета]] ррегионқәеи роуп Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла ахьӡҵаратә ԥҟарақәа ирыҵанамкуа. Венера егьырҭ аҭыԥқәа зегьы аҳәса рыхьӡқәа рыҭоуп, аурыс хьӡқәагьы уахь иналаҵаны: ахсаалаҿы иуԥылоит [[Земля Лады|Лада Лыдгьыл]], [[Равнина Снегурочки|Асҭыԥҳа лыдәкаршәра]], [[каньон Бабы-Яги|Баба-Иага леиҩхаа]]<ref>{{cite web|lang=en|url=https://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/miscellaneous/planetary/magellan/venus_gazetteer.txt|title=Venus gazetteer|archive-url=https://web.archive.org/web/20070829160637/http://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/miscellaneous/planetary/magellan/venus_gazetteer.txt|archive-date=2007-08-29|url-status=dead}}</ref>. Аҿасратә кратерқәа — Венератәи аландшафт аҿы уарла-шәарлатәи елементуп: урҭ 1000 цыра раҟара роуп апланета зегьы аҿы иҟоу. Арӷьарахьтәи асахьаҿы Адывар акратер, здиаметр {{s|30 км}} раҟара. Аҩныҵҟатәи ахәҭа ишәыз ахрақәа рыла иҭәуп. Акратер иаакәыршаны иҟоу «ахәҵәқәа» шьақәгылоуп уи ашьақәгылараан иҟалаз атҟәацра иҭнацаз ахра ахәашақәа рыла. ==== Аноменклатура аҷыдарақәа ==== Аԥсҭҳәақәа Венера аҿықә блала ахәаԥшра аҟнытә иахьырҵәахуа азы, уи [[Радиолокация|радиолокациатә]] знеишьала мацара ауп аҭҵаара шыҟало. Раԥхьатәи Венера ахсаалақәа еиқәыршәан 1960-тәи ашықәсқәа рзы, Адгьыл аҟынтәи [[Радиолокация|арадиолокациа]] амҩаԥгара шьаҭас иҟаҵаны. Арадио адиапазон аҿы илашо, зышәага шәкылеи зқьылеи километрла иҟаз ахәҭақәа инықәырԥшәа ахьӡқәа роуит, уи аамҭазы ас еиԥш иҟаз адыргаҟаҵаратә системақәа акымкәа-ҩбамкәа иҟан, ас еиԥш инарҭбааны ахархәара рыманы акәымкәа, ҭыԥ-ҭыԥла аҵарауаа ргәыԥқәа ахархәара зырҭоз. Џьоукы рхы иадырхәон абырзен алфавит аҟнытә анбанқәа, даҽа џьоукы — алаҭын нбанқәеи аԥхьаӡацқәеи, џьоукых — [[римские цифры|римтәи аԥхьаӡацқәа]], егьырҭ — афымцатехникеи арадионџьнырреи рҿы аус зуаз еицырдыруа аҵарауаа рыхьӡқәа ([[Гаусс, Карл Фридрих|Гаус]], [[Герц, Генрих Рудольф|Герц]], [[Попов, Александр Степанович|Попов]]). Арҭ адыргақәа (акы-ҩба рыда) уажәы аҭҵаарадырратә хархәара рцәыӡит, аха урҭ уажәгьы астрономиа иазку алитератураҿы иуԥылоит. Аҷыдаҟазшьақәа рахь иаҵанакуеит Альфа арегион, Бета арегион, [[Максвелл, Джеймс Клерк|Максвелл]] ишьхақәа, урҭ қәҿиарала еиҿырԥшны еилкаан акосмостә радиолокациала ироуз ишьақәырӷәӷәоу адыррақәа рыла<ref name="Имя">{{cite web|url=http://www.galatreya.ru/astrology/archives/IMENABOGIN/|title=Имена на карте Венеры (galatreya.ru)|archive-url=https://web.archive.org/web/20111012070454/http://www.galatreya.ru/astrology/archives/IMENABOGIN/|archive-date=2011-10-12|url-status=dead}}</ref><ref name="Род">{{Cite web|url=http://selena.sai.msu.ru/Rod/Publications/Map_ven/Map_ven.htm|title=''Ж. Ф. Родионова'' «Карты Венеры»|access-date=2011-11-13|archive-date=2011-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110908224405/http://selena.sai.msu.ru/Rod/Publications/Map_ven/Map_ven.htm|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Venus quadrangle layout.gif|thumb|right|Венера ахсаала абӷьыцқәа рыла аихшара асхема (доусы рзы алфавит-цифратә хьӡи алаҭын хьӡи рыла арбагақәа ҟаҵоуп иалкаау арелиефтә хәҭаҷқәа рыла)]] Венера ахҟьа арадиолокациа адыррақәа рыла раԥхьатәи ахсаала еиқәнаршәеит [[Геологическая служба США|ЕАА Агеологиатә усбарҭа]] [[1980|1980]] шықәсазы. Ахсаалаҟаҵаразы арадиозонд «[[Пионер-Венера-1]]» еизнагаз адыррақәа хархәара рыҭан, Венера аорбитаҿы 1978 шықәса инаркны 1992 шықәсанӡа аус зуаз. Апланета аҩадатәи агьежьбжа ахсаалақәа (ахҟьа ахԥатәи ахәҭа) еиқәдыршәеит [[1989|1989]] шықәсазы ({{s|1:5 000 000}}) [[Геологическая служба США|Америкатәи Агеологиатә усбарҭеи]] [[Институт геохимии и аналитической химии им. В. И. Вернадского РАН|В. И. Вернадски ихьӡ зху Асоветтә геохимиеи аналитикатә химиеи Ринститути]] еицхырааны. Асовет радиозондқәа «[[Венера-15]]», «[[Венера-16]]» рҟынтәи адыррақәа рхы иадырхәеит. Венера аҿықәантәи ахсаала инагӡаны (аладатәи аполиартә регионқәа аламҵакәа) еиҳа инарҭбааны еиқәнаршәеит [[1997|1997]] шықәсазы ({{s|1:10 000 000}}, {{s|1:50 000 000}}) [[Геологическая служба США|Америкатәи агеологиатә усбарҭа]]. Уи аан арадиозонд «[[Магеллан (КА)|Магеллан]]» аҟынтәи адыррақәа хархәара рыҭан<ref name="Имя" /><ref name="Род" />. Венера арелиеф ахәҭаҷқәа ахьӡқәа рыҭара аԥҟарақәа рыдыркылеит [[1985|1985]] шықәсазы [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] XIX ассамблеиа Хадаҿы, [[Автоматическая межпланетная станция|автоматикатә планетабжьаратә станциақәа]] рыла Венера арадиолокациатә ҭҵаарақәа рылҵшәақәа ахҳәаа аныҟаҵаха ашьҭахь. Аноменклатураҿы аҳәса рыхьӡқәа мацара рхархәара азы аӡбамҭа рыдыркылеит (хыхь зыӡбахә ҳәаз х-ҭоурыхтә ҷыдарақәак аламҵаӡакәа)<ref name="Имя" />: * Венера аҟны иҟоу [[Ударный кратер|акратер]] дуқәа ԥсра зқәым еицырдыруа аҳәсақәа рыжәлақәа хьӡыс ирхырҵоит, акратер хәыҷқәа ракәзар — аҳәса рыхьӡқәа рхырҵоит. Адуқәа рҿырԥштәқәа: [[Ахматова, Анна Андреевна|Ахматова]], [[Барсова, Валерия Владимировна|Барсова]], [[Барто, Агния Львовна|Барто]], [[Волкова, Анна Фёдоровна|Волкова]], [[Голубкина, Анна Семёновна|Голубкина]], [[Данилова, Мария Ивановна|Данилова]], [[Дашкова, Екатерина Романовна|Дашкова]], [[Ермолова, Мария Николаевна|Ермолова]], [[Ефимова, Нина Яковлевна|Ефимова]], [[Клёнова, Мария Васильевна|Клионова]], [[Мухина, Вера Игнатьевна|Мухина]], [[Обухова, Надежда Андреевна|Обухова]], [[Орлова, Любовь Петровна|Орлова]], [[Осипенко, Полина Денисовна|Осипенко]], [[Потанина, Александра Викторовна|Потанина]], [[Кашеварова-Руднева, Варвара Александровна|Рудниова]], [[Русланова, Лидия Андреевна|Русланова]], [[Федорец, Валентина Александровна|Федорец]], [[Яблочкина, Александра Александровна|Иаблочкина]]. Ахәыҷқәа рҿырԥштәқәа: Аниа, Гульнара, Џьина, Џьоди, Исако, Катиа, Олиа, Света, Таниа, Хадича, Есмеральда, уҳәа убас иҵегьы<ref>{{cite web|url=http://planetarium-kharkov.org/?q=imena-kharkovchan-vo-vselennoy|title=Имена харьковчан во Вселенной. Астероиды, кратеры на планетах &#124; Харьковский планетарий|publisher=planetarium-kharkov.org|access-date=2019-09-19|archive-date=2020-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925122120/http://planetarium-kharkov.org/?q=imena-kharkovchan-vo-vselennoy|url-status=live}}</ref>.<ref name="Имя" /><ref name="Род" /> Венера икратертәым арелиефтә формақәа амифтә, ажәабжьтә, алегендатә ҳәсақәа рыхьӡқәа рхырҵоит: аҳаракырақәа еиуеиԥшым ажәларқәа рынцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа рыҭоуп, арелиефтә лбаарақәа — еиуеиԥшым амифологиақәа рҟынтәи егьырҭ аперсонажцәа рыхьӡқәа рыхҵоуп: * адгьылқәеи ашьхеибаркырақәеи абзиабареи аԥшӡареи рынцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа роууеит; [[Список тессер на Венере|атессерқәа]] — алахьынҵа, анасыԥ, аманшәалара рынцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа; ашьхақәа, [[купол (планетная номенклатура)|акуполқәа]], аҭыԥқәа еиуеиԥшым анцәахәыҳәсақәа, адауҳәсақәа, атитанидқәа рыхьӡқәа рхырҵоит; ақәцәқәа — амшын нцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа; албаарҭақәа — аҩнтәи ахәышҭаара анцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа; агәыргьынқәа — амарымажареи адгьылқәаарыхреи рынцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа; акыҷырақәа — аҳәса рперсонажцәеи ажәҩан анцәахәыҳәсақәеи рыхьӡқәа, амифқәа рҟны ажәҩани алаашареи ирыдҳәалоу; * [[Борозда (планетная номенклатура)|Аҭаԥҟарсҭақәеи]] ацәаҳәақәеи аҳәса еибашьцәа рыхьӡқәа рыхҵоуп, аҩхаақәа — Амза, ашәарыцара, абна ирыдҳәалоу амифологиатә персонажқәа рыхьӡқәа рыхҵоуп<ref name="Имя" /><ref name="Род" />. ==== Аиндукциатә мҳалдызасфера ==== Венера аиндукциатә [[магнитосфера|мҳалдызасфера]] иамоуп аҿасратә цәқәырԥа, амҳалдызхҟьа, [[Магнитопауза|амҳалдызаанҿас]], насгьы амҳалдызҵыхәа, афымцатә хҟьа змоу<ref name="Russell993">{{статья|автор=Russell, C.T.|заглавие=Planetary Magnetospheres|год=1993|издание=Rep. Prog. Phys.|том=56|номер=6|страницы=687—732|doi=10.1088/0034-4885/56/6/001|bibcode=1993RPPh...56..687R}}</ref><ref name="Zhang2007">{{статья|заглавие=Little or no solar wind enters Venus’ atmosphere at solar minimum|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/654|издание=Nature|том=450|страницы=654—656|doi=10.1038/nature06026|bibcode=2007Natur.450..654Z|pmid=18046399|номер=7170|язык=en|тип=journal|автор=Zhang, T.L.; Delva, M.; Baumjohann, W.; et al.|год=2007}}</ref>. Амраҵаҟатәи акәаԥаҿ аҿассратә цәқәырԥа 1900 км аҩадараҿы иҟоуп (0,3R<sub>v</sub>, уа R<sub>v</sub> —Венера арадиус). Ари абжьаӡара ршәеит 2007 шықәсазы [[Солнечная активность|амра аусура]] еиҵаӡа азааигәара<ref name="Zhang2007" />. Уи амаксимум азааигәара ари агылара акырынтә еиҵахар алшоит<ref name="Russell993" />. [[Магнитопауза|Амҳалдызаанҿас]] 300 км ааҳаракыраҿы иҟоуп<ref name="Zhang2007" />. Аионосфера аҩадатәи аҳәаа ([[ионопауза|аионаанҿас]]) 250 км азааигәара иҟоуп. Амҳалдызаанҿаси аионаанҿаси рыбжьара амҳалдызтә ԥынгыла ыҟоуп — [[Плазма|амратә плазма]] Венера атмосфера ҵауланӡа анеира иаԥырхагоу амҳалдызтә ҭыԥ аҭыԥантәи арӷәӷәара, иаҳҳәап, амратә усура аминимум азааигәара ианадамхагьы. Аԥынгылаҿы амҳалдызтә ҭыԥ арбага 40 [[Тесла (единица измерения)|нТл]] инаӡоит<ref name="Zhang2007" />. Амҳалдызасфера аҵыхәа апланета жәа-радиуск рҟынӡа еиҵыхуп. Ари Венера амҳалдызасфераҿы зегь реиҳа аус зуа хәҭоуп — араҟа [[магнитное пересоединение|амчтә цәаҳәақәа реиҭеидҳәалареи]] ахәҭаҷқәа рырццакреи мҩаԥысуеит. Амҳалдызасфераҿы иҟоу а[[электрон|електрон]]қәеи а[[ион|ион]]қәеи рымчхарақәа 100 [[Электронвольт|еВ]], насгьы 1000 еВ раҟара шьақәнаргылоит<ref name="Barabash2007" />. [[Файл:МагнитосфераВенеры.svg|thumb|center|Венереи амратә ԥшеи реидҳәалара. Иаарԥшуп аиндукциатә мҳалдызасфера ахәҭақәа]] Венера ахатә мҳалдызтә ҭыԥ аԥсыҽра иахҟьаны, [[солнечный ветер|амратә ԥша]] уи [[Экзосфера|аекзосфера]] аҵауларанӡа инаӡоит, уи [[Диссипация атмосфер планет|атмосфера ацәыӡ маҷқәа]] ахылҿиаауеит<ref>{{cite web|title=2004 Venus Transit information page|url=https://sunearth.gsfc.nasa.gov/sunearthday/2004/vt_venus_planetary_2004.htm|url-status=dead|access-date=2026-07-14|archive-date=2013-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510125726/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/sunearthday/2004/vt_venus_planetary_2004.htm}}, Venus, Earth, and Mars, NASA</ref>. Ацәыӡқәа еиҳарак иҟалоит амҳалдызҵыхәа ала. Уажәтәи аамҭазы атмосфера иалҵуа аионқәа рыхкы хадақәа рахь иаҵанакуеит O<sup>+</sup>, H<sup>+</sup> иара убас He<sup>+</sup>. Аӡри аионқәеи аҵәыҵәрии реизыҟазаашьа 2 раҟара ыҟоуп (даҽакала иуҳәозар, и[[Стехиометрия|стеехиометриатә]]уп), уи еиԥмырҟьаӡакәа аӡы ацәыӡра атәы аҳәоит<ref name="Barabash2007">{{статья|заглавие=The loss of ions from Venus through the plasma wake|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/650|издание=Nature|том=450|страницы=650—653|doi=10.1038/nature06434|bibcode=2007Natur.450..650B|pmid=18046398|номер=7170|язык=en|тип=journal|автор=Barabash, S.; Fedorov, A.; Sauvaud, J.J.; et al.|год=2007}}</ref>. === Атмосфера === {{main|Венера атмосфера}} [[Файл:Venus_-_August_24_2016.png|thumb|[[Акацуки (космический аппарат)|Акацуки]] 2016 азы иҭнахыз Венера [[Условный цвет|инықәырԥшу аԥшшәа]]ҿы, а[[Инфракрасное излучение|инфраҟаԥшьтә спектр]]и а[[Ультрафиолетовое излучение|ультрафиолеттә спектр]]и (ацәқәырԥа аура 365, 283 нм).]] Венера атмосфера еиҳарак [[углекислый газ|аҵәыҵәри адиоксид]] (96,5%), [[азот]] (3,5%) рыла ишьақәгылоуп. Егьырҭ арчқәа рыхәҭаа даара имаҷуп: [[Оксид серы(IV)|атыҩша адиоксид]] — 0,018%, [[аргон]] — 0,007%, аӡы афақь — 0,003%, егьырҭ ахәҭақәа зегьы еилаҵаны рхыԥхьаӡара иҵегьы еиҵоуп<ref name="ESS_2014_Venus_atm" />. 2011 шықәсазы, аппарат «[[Венера-экспресс|''Venus Express'']]» аус адызулоз аҵарауаа Венера азааигәара [[озоновый слой|аозонтә хҟьа]] рыԥшааит, уи 100 километрак аҳаракыраҿы иҟоуп<ref name="lenta.ru">{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/10/07/ozone/|title=У Венеры нашли озоновый слой: Наука и техника: Lenta.ru|access-date=2017-03-08|archive-date=2014-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140421214330/http://lenta.ru/news/2011/10/07/ozone/|url-status=live}}</ref>. Аиҿырԥшразы, Адгьыл аозонтә хҟьа 15-20 километра аҳаракыраҿы иҟоуп, насгьы уа иҟоу аозонтә концентрациа магнитудала кырынтә еиҳауп<ref name="lenta.ru" />. ==== Аиҿкаашьа ==== Венера атмосфера аилазаашьаҿы анаҩстәи ахҩақәа алкаауп<ref name="Patzold2007">{{статья|заглавие=The structure of Venus’ middle atmosphere and ionosphere|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/656|издание=Nature|том=450|страницы=657—660|doi=10.1038/nature06239|bibcode=2007Natur.450..657P|pmid=18046400|номер=7170|язык=en|тип=journal|автор=Patzold, M.; Hausler, B.; Bird, M.K.; et al.|год=2007}}</ref>: * ''аекзосфера'' — атмосфера хыхьтәи аҳәаа, апланета адәахьтәи ахҩа 220-350 км аҳаракыраҿы; * ''атермосфера'' — 120-220 км рыбжьара иҟоу аҳәааҿы иҟоуп; * ''амезоаанҿасра'' — 95-120 км рыбжьара иҟоуп; * ''хыхьтәи амезосфера'' — 73-95 км рыбжьара аҳәааҿы; * ''ҵаҟатәи амезосфера'' — 62-73 км рыбжьара аҳәааҿы; * ''атропоаанҿасра'' —50 км маҷк еиҳау, 65 км маҷк еиҵоу аҳәааҿы иҟоуп; Адгьыл аҿықәан иҟоу аҭагылазаашьақәа реиҳа иахьырзааигәоу аҭыԥ * ''атропосфера'' — Венера атмосфера зегь реиҳа ижәпоу ахәҭа, зегь реиҳа илаҟәу аҵыхәтәантәи ахәҭа, [[CO2|CO<sub>2</sub>]] ала ишьақәгылоу, ақәыӷәӷәара дуи аҳауа аԥхарреи ирыхҟьаны иҟоу «аокеан» ауп. [[Термосфера|Атермосфера]] иҵаӷоу, ӷәӷәала аионизациа зызу атмосфера ахҩа ауп. Адгьыл атермосферазы еиԥш, Венера атермосферазгьы еиуеиԥшым аҳауаԥхарра аиҭашәарақәа ҷыдаҟазшьоуп. Атермосфера уахынлатәи аган аԥхарра 100 К (−173 °C) рҟынӡа инаӡоит. Ҽынлатәи аганаҿ аԥхарра 300–400 К (27 инаркны 127 °C) рҟынӡа еизҳауеит<ref name="Bertaux2007" />. Венера [[Мезосфера|амезосфера]] 65-120 км рыбжьара аҳаракыраҿы иҟоуп. Венера амезосфераҿы ҩ-ҩаӡарак алкаазар ауеит<ref name="Patzold2007" />: * хыхьтәи ({{s|73—95 км}}); * ҵаҟатәи (62-73 км)<ref name="Patzold2007" />. Амезосфера хыхьтәи аҩаӡараҿы 95 км аҳаракыраҿы аҳауа аԥхарра 165 К (−108 °C) раҟара ыҟоуп. Амезосфера ҵаҟатәи аҩаӡараҿы аҳауа аԥхарра еснагь 230 К (−43 °C) шьақәнаргылоит. Ари аҩаӡара аԥсҭҳәақәа хыхьтәи рҳәаа иашьашәалоит<ref name="Bertaux2007">{{статья|заглавие=A warm layer in Venus’ cryosphere and high-altitude measurements of HF, HCl, H<sub>2</sub>O and HDO|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/646|издание=Nature|том=450|страницы=646—649|doi=10.1038/nature05974|bibcode=2007Natur.450..646B|pmid=18046397|номер=7170|язык=en|тип=journal|автор=Bertaux, Jean-Loup; Vandaele, Ann-Carine; Korablev, Oleg; et al.|год=2007}}</ref>. [[Файл:Venusatmosphere-ru.svg|thumb|center|Аҳауа аԥхарра аҳаракыра ахьыԥшра]] [[Тропопауза|Атропоаанҿасра]] — атропосфереи амезосфереи рыбжьара иҟоу аҳәаа — {{s|50}} маҷк еиҳауи 65 км маҷк еиҵои аҭыԥ аҿы иҟоуп<ref name="Patzold2007" />. Асоветтә зондқәа («[[Венера-4]]» инаркны «[[Венера-14]]» аҟынӡа), иара убас америкатәи «[[Пионер-Венера-2]]» рҟынтәи адыррақәа рыла, 52,5 км инаркны 54 км рҟынӡа иҟоу атмосфератә хҟьа аҭыԥ аҿы аҳауа аԥхарра 293 К (+20 °C) инаркны 310 К (+37 °C) рҟынӡа иҟоуп, насгьы 49,5 км аҳаракыраҿы ақәыӷәӷәара Адгьыл аҟны [[Уровень моря|амшын аҩаӡараҟны]] иҟоу ақәыӷәӷәара иаҟарахоит<ref name="Patzold2007" /><ref name="Profiles">{{cite web|url=http://www.datasync.com/~rsf1/vel/1918vpt.htm|title=Venus Atmosphere Temperature and Pressure Profiles|publisher=Shade Tree Physics|archive-url=https://www.webcitation.org/655sQyHm7?url=http://www.datasync.com/~rsf1/vel/1918vpt.htm|archive-date=2012-01-31}}</ref>. [[Тропосфера|Атропосфера]] апланета аҿықәан иалагоит, насгьы 65 км аҟынӡа инаӡоит<ref name="Basilevsky2003">{{статья|заглавие=The surface of Venus|издание=Rep. Prog. Phys.|том=66|номер=10|страницы=1699—1734|doi=10.1088/0034-4885/66/10/R04|ссылка=http://www.iop.org/EJ/abstract/0034-4885/66/10/R04|bibcode=2003RPPh...66.1699B|автор=Basilevsky, Alexandr T.; Head, James W.|год=2003|url-status=dead}}</ref><ref name="Patzold2007" />. Ицоу ахҟьа азааигәара аԥшақәа ԥсыҽуп, аха атропосфера хыхьтәи ахәҭаҿгьы аҳауа аԥхарреи ақәыӷәӷәареи адгьылтә рбагақәа рҟынӡа илаҟәуеит, аԥша аццакра 100 м/с рҟынӡа иацлоит<ref name="Svedhem2007">{{статья|заглавие=Venus as a more Earth-like planet|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/656|издание=Nature|том=450|страницы=629—632|doi=10.1038/nature06432|bibcode=2007Natur.450..629S|pmid=18046393|номер=7170|автор=Svedhem, Hakan; Titov, Dmitry V.; Taylor, Fredric V.; Witasse, Oliver|год=2007|язык=en}}</ref>. Ахҟьаҿы иҟоу атмосфера аилаӷәӷәара {{s|67 кг/м<sup>3</sup>}}, даҽакала иуҳәозар Адгьыл аҿы иҟоу аӡы аилаӷәӷәара аҟынтәи 6,5%<ref name="Basilevsky2003" />. Венера аҿықәан иҟоу атмосфератә қәыӷәӷәара 92 бар раҟара ҟалоит, уи Адгьыл аҿы 910 метра аӡы аҵаҟа аҵаулараҿы иҟоу ақәыӷәӷәара иаҟароуп. Абас еиԥш иҟоу ақәыӷәӷәара ҳарак аҟны аҵәыҵәри адиоксид (уи акритикатә ҭыԥ — 31 °C, 73,8 бар) агрегациатә ҭагылазаашьала уаҳа ирчӡам, аха [[Сверхкритический флюид|суперкритикатә ӡ]]уп. Абасала, атропосфера ҵаҟатәи 5 км зыбжак ӡу зыбжак рчу аокеан ца [[Оксид углерода(IV)|CO<sub>2</sub>]] ауп. Абраҟа аԥхарра 740 К (467 °C) ыҟоуп<ref name="Basilevsky_2003" />. Уи Амра ҩынтә еиҳа иазааигәоу [[Меркурий (планета)|Меркури]] аҿықәантәи аԥхарра аасҭа еиҳауп. Венераҿы ас еиԥш аҳауа аԥхарра аҳаракра мзызс иамоу аҵәыҵәри адиоксиди аԥсҭҳәа жәпақәеи ирхылҿиаауа [[парниковый эффект|аԥхарратә еффект]] ауп. Апланета ԥшьаала ишыгьежьуагьы, апланета ҽынлатәи уахынлатәи аганқәа рыбжьара аԥхарра аиԥшымзаара (иара убас аекватори аполиусқәеи рыбжьара) {{s|1—2 K}} раҟара ыҟоуп — атропосфера аԥхарратә инерциа убриаҟынӡа идууп<ref name="Basilevsky_2003" />. ==== [[Атмосферные явления|Атмосфератә цәырҵрақәа]] ==== ===== Аԥшақәа ===== [[Общество Макса Планка|Макс Планк ихьӡ зху Аилазаара]] Амратә система аҭҵааратә Институт аусзуҩы Дмитри Титов (Германиа) апланета атмосфера иадҳәалоу иӡбам апроблемақәа ртәы иҳәеит<ref name="титов">{{Cite web|url=http://sch1262.ru/planets/venera.html|title=Венера — сведения|access-date=2011-08-08|archive-date=2011-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20111111163043/http://sch1262.ru/planets/venera.html|url-status=live}}</ref>: {{Ацитата алагара}}Шамахамзар уи атмосфера зегьы ԥшацәгьа дуӡӡак аҿы иҟоуп: уи аԥсҭҳәақәа хыхьтәи рҳәааҿы секундкахь 120-140 метра (432-504 км/сааҭ) аццакра аманы апланета иаакәшоит. Ҳара макьана зынӡаск иаҳзеилкаауам уи шыҟало, насгьы ари амч ду змоу аныҟәара иаҵгәо закәу. Даҽа ҿырԥштәык: Венера аҟны еиҳарак атыҩша злоу арчы атыҩша адиоксид шакәу еилкаауп. Аха акомпиутер аҿы атмосфератә химиа амодель аҟаҵара ҳаналагалак, усҟан еилаҳкаауеит геологиатә аамҭа кьаҿк иалагӡаны атыҩша адиоксид ахҟьа «иафар» шахәҭоу. Ари арчы ыӡыр ахәҭоуп, еиԥмырҟьаӡакәа изырҭәуа ыҟамзар. Еиҳарак уи авулкантә усура иадырҳәалоит.{{Ацитата алгара}} Асуперротациатә ԥшақәа ирыхҟьаны Венера атмосфера адгьылтә мшқәа 4 рыла инагӡаны еикәагьежьуеит<ref>{{Cite web|url=https://www.universetoday.com/17606/understanding-the-superotation-winds-of-venus/|title=Understanding the «Superotation» Winds of Venus|access-date=2017-09-16|archive-date=2017-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917032326/https://www.universetoday.com/17606/understanding-the-superotation-winds-of-venus/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.popmech.ru/science/8075-priroda-vetra-superrotatsiya/|title=Природа ветра: Суперротация|access-date=2017-09-16|archive-date=2017-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917032231/https://www.popmech.ru/science/8075-priroda-vetra-superrotatsiya/|url-status=live}}</ref>. Венера атмосфера хыхьтәи ахәҭақәа рҿы уахынлатәи аганаҿ азонд [[Venus Express|''Venus Express'']] [[стоячие волны|игылоу ацәқәырԥақәа]] гәанаҭеит<ref>[https://earthsky.org/space/venus-mysterious-night-side-revealed Venus’ mysterious night side revealed] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200811164501/https://earthsky.org/space/venus-mysterious-night-side-revealed |date=2020-08-11 }}, September 16, 2017</ref><ref>{{cite web|url=https://www.astronews.ru/cgi-bin/mngold.cgi?page=news&news=10253|title=Наблюдения ночной стороны Венеры позволяют глубже понять атмосферу планеты|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917032155/http://www.astronews.ru/cgi-bin/mngold.cgi?page=news&news=10253|archive-date=2017-09-17}}</ref>. ===== Аԥсҭҳәақәеи аԥхарратә еффекти ===== {{See also|Аԥхарратә еффект}} <div class="tright" style="clear:right;"> <div style="border:1px solid #c8ccd1; background:#f8f9fa; padding:3px; width:226px;"> [[Файл:Venus_-_December_23_2016.png|220px|center]] <div style="font-size:88%; text-align:center; padding:2px 0;">ԥхынҷкәынмза 23, 2016 шықәса</div> [[Файл:Venus_-_October_24_2018.png|220px|center]] <div style="font-size:88%; text-align:center; padding:2px 0;">Жьҭаарамза 24, 2018 шықәса</div> [[Файл:Venus - February 27 2021 (52458187897).png|220px|center]] <div style="font-size:88%; text-align:center; padding:2px 0;">Жәабранмза 27, 2021 шықәса</div> <div style="font-size:88%; text-align:center; padding:3px 2px 0;"><small> Венера афотосахьақәа [[Условный цвет|иазааигәоу аԥшшәала]], а[[Ультрафиолетовое излучение|ультрафиалеттә спектр]] ( ацәқәырԥақәа роура 365, 283 нм), [[Акацуки (космический аппарат)|Акацуки]] иҟанаҵаз</small></div> </div> </div> Аԥсҭҳәақәа рыхҟьа ыҟоуп {{s|48—65 км}} аҳаракыраҿы. Венера аԥсҭҳәақәа даара ижәпоуп, насгьы урҭ [[Оксид серы(IV)|атыҩшатә рч]]и [[Серная кислота|атыҩшатә ҵәыҵәра]] ацәыкәбарқәеи рыла ишьақәгылоуп<ref name="Krasnopolsky">{{статья|заглавие=Chemical composition of the atmosphere of Venus|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1981-08-13_292_5824/page/610|издание=Nature|том=292|номер=5824|страницы=610—613|bibcode=1981Natur.292..610K|doi=10.1038/292610a0|автор=Krasnopolsky, V.A.; Parshev V.A.|год=1981|язык=en}}</ref>. Иҟоуп егьырҭ ахәҭақәагьы рыҟазаара ашьҭақәагьы<ref name="ESS_2014_Venus_atm" />. Убас, иаҳҳәап, идыруп аԥсҭҳәа ахәҭаҷқәа ахлор шрылоу. Урҭ рыԥштәы хҩежьааа зыхҟьо атыҩша мамзаргьы [[Хлорид железа(III)|ахлортә еиха]] ахьрылоу акәзар ауеит<ref name="Basilevsky_2003" />. Аԥсҭҳәатә хҟьа ажәпара зеиԥшроу ала амра алашара имаҷу ахәҭак мацара ауп ахҟьаҿы изынаӡо, насгьы Амра азенит аҿы ианыҟоу, алашара аҩаӡара 1000-3000 [[люкс|лиукс]] мацара ауп ишьақәнаргыло<ref name="Venera-8">{{cite web|url=http://www.laspace.ru/rus/venera8.php|url-status=dead|title=Венера-8|publisher=Научно-производственное объединение им. С.А. Лавочкина|access-date=2011-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111133011/http://www.laspace.ru/rus/venera8.php|archive-date=2012-01-11}}</ref>. Аиҿырԥшразы, Адгьыл аҿы ашәшьы аныҟоу амш азы алашара 1000 лиукс шьақәнаргылоит, амш анеилгоу, амра аныԥхо аамҭазы агагаҿы 10-25 нызқь лиукс ҟалоит<ref name="radfaq">Paul Schlyter. [http://stjarnhimlen.se/comp/radfaq.html#10 Radiometry and photometry in astronomy FAQ] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20131207065000/http://stjarnhimlen.se/comp/radfaq.html#10 |date=2013-12-07 }} (2006)</ref>. Ахҟьаҿы ацәаакыра 0,1% еиҵоуп<ref name="Koehler">{{статья|bibcode=1982S&W....21..282K|заглавие=Results of the Venus sondes Venera 13 and 14|издание=Sterne und Weltraum|том=21|страницы=282|автор=Koehler, H. W.|год=1982}}</ref>. Аԥсҭҳәақәа рыжәпареи [[Альбедо|рырлашара ӷәӷәеи]] ирыхҟьаны, апланета иаиууа [[Солнечная энергия|амратә мчхара]] зегьы Адгьыл иаиууа амчхара аҵкыс еиҵоуп. Аԥсҭҳәа жәпақәа ирыхҟьаны [[видимое излучение|иубарҭоу алашарала]] аҟны ахылаԥшра залымшо иҟалоит. Урҭ ҵәцоуп а[[радиоволны|радио]]тәи а[[Микроволновое излучение|микроцәқәырԥа]]тәи диапазонқәа рҿы мацара, иара убасгьы а[[Инфракрасное излучение|инфраҟаԥшь]] иазааигәоу аҭыԥқәа рҿы<ref name="Shalygin_2013">{{книга|автор=Shalygin E.|заглавие=Study of the Venus surface and lower atmosphere using VMC images|ссылка=https://www.mps.mpg.de/3183913/Dissertation_2013_Shalygin__Eugene1.pdf|место=Berlin|год=2013|страницы=9|страниц=127|isbn=978-3-942171-71-7|archive-date=2016-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307131052/https://www.mps.mpg.de/3183913/Dissertation_2013_Shalygin__Eugene1.pdf}}</ref>. «[[Галилео (КА)|''Galileo'']]» Венера ианавсуаз аамҭазы NIMS а[[инфракрасное излучение|инфраҟаԥшь]]тә [[спектрометр]] ала афотоҭыхра мҩаԥгахеит, аӡәгьы дшақәымгәыӷуаз ала еилкаахеит 1,02, 1,1, 1,18 микрон [[длина волны|аура змоу ацәқәырԥақәа]] рыҩаӡараҿы асигнал аҿықәтәи а[[топография|топографиа]] иадҳәалоуп, даҽакала иуҳәозар, уи иақәшәо аиҭаҟаларақәа рзы иҟоуп «аԥенџьырқәа», услыԥшны Венера ахҟьа убарҭоу. А[[ультрафиолетовое излучение|ультрафиолеттә лашара]]ҿы аԥсҭҳәақәа рыхҩара ацәаҳәа лашақәеи ацәаҳәа лашьцақәеи ирылху амозаика еиԥш иааԥшуеит, урҭ аекваторахь имаҷу акәакь ала еиҵыхуп. Урҭ рхылаԥшрақәа иаадырԥшуеит аԥсҭҳәақәа рыхҩа ԥшьымш рыҩныҵҟа мрагыларахьтәи мраҭашәарахь ишыгьежьуа (аԥсҭҳәақәа рыхҩа аҩаӡараҿы аԥшақәа иасуа аццакра {{s|100 м/с}} ирымоу шьақәнаргылоит). Аҵәыҵәри адиоксидтә арчытә океани атыҩшатә ҵәыҵәра иалху аԥсҭҳәа жәпақәеи апланета аҿықәан [[парниковый эффект|аԥхарратә еффект]] ӷәӷәа ҟарҵоит. Урҭ Венера ақәыԥшылара Амратә системаҿы зегь реиҳа ицаны иҟарҵоит, Венера [[Амра|Амра]] ҩынтә еиҳа ихараны ишыҟоугьы, насгьы [[Меркурий (планета)|Меркури]] аасҭа ԥшьынтә еиҵаны амчхара шаиууагьы<ref name="ESS_2014_Venus_atm" />. Иара ахҟьа абжьаратәи аԥхарра 740 К (467°C) инаӡоит. Уи а[[Свинец|тса]] аҭәара аԥхарра аасҭа еиҳауп ({{s|600 К}}, 327°C), иара убас а[[Олово|олово]] ({{s|505 К}}, 232°C) а[[цинк]] ({{s|693 K}}, 420°C) рырҭәара аԥхарра аасҭагьы. Атропосфера жәпа иахҟьаны уахынлтәи ҽынлатәи аганқәа рыԥхарра аивгарақәа маҷуп, Венера аҟны [[солнечные сутки|амра амшқәа]] кырӡа ишаугьы: Адгьыл аҿы иҟоу амшқәа раасҭа 116,8-нтә еиҳа иауп<ref name="Basilevsky2003" />. ===== Адыдқәеи амацәысқәеи ===== Автоматикатә космостә станциақәа рҟынтәи ахылаԥшрақәа рыла Венера атмосфераҿы афымцатә усура гәаҭан, уи а[[гроза|дыдқәеи]] а[[молнии|мацәысқәеи]] ҳәа аҟазшьарба рыҭазар ҟалоит. Арҭ афеноменқәа раԥхьаӡакәны аппарат «[[Венера-2]]» ала игәаҭан арадиоеимадараҿы аԥырхагақәа раҳасабала. А[[видимое излучение|оптикатә диапазон]] аҿы ацәывҵҷҷаарақәа, амацәыс еиԥшыз, «[[Венера-9 и Венера-10|Венера-9]]», {{s|-10}} астанциақәеи, «[[Вега (АМС)|Вега-1]]», {{s|-2}} аеростаттә зондқәеи иҭарҩит. Афымцамҳалдызтә ҭыԥи арадиоимпульсқәеи рҿы аномалиатә еизҳарақәа, иҟалап урҭгьы амацәыс иахҟьазаргьы, «Пионер-Венера», иара убас албааратә аппарат «Венера-11», {{s|-12}} рыла иԥшаан<ref>''Кондратьев К. Я., Крупенио Н. Н., Селиванов А. С.'' Планета Венера. Л.: Гидрометеоиздат, 1987. С. 176, 219.</ref>, 2006 шықәсазы аӷба «[[Венера-Экспресс|Венера-експресс]]» Венера атмосфераҿы а[[Геликон (физика)|геликонқәа]] аԥшааит, урҭ амацәыс иалҵшәахаз ауп ҳәа аилыркаара ҟаҵахеит. Урҭ лассы-лассы иахьымлашо амш аусура аҟазшьа угәаланаршәоит. Амацәысқәа реиҭаҟалара зегьы ианреиҵаха Адгьыл аҿы иҟоу аиҭаҟалара абжак шьақәнаргылоит<ref name="Russell2007">{{статья|заглавие=Lightning on Venus inferred from whistler-mode waves in the ionosphere|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/660|издание=Nature|том=450|страницы=661—662|doi=10.1038/nature05930|bibcode=2007Natur.450..661R|pmid=18046401|номер=7170|язык=en|тип=journal|автор=Russell, C.T.; Zhang, T.L.; Delva, M.; et al.|год=2007}}</ref>. Аҵарауаа ргәаанагарала Венера аԥсҭҳәақәа Адгьыл аҿы иҟоу аԥсҭҳәақәа рыпринцип ала амацәысқәа раԥҵара рылшоит. Аха Венера амацәысқәа убри ала иџьашьахәуп, [[Иупитер|Иупитер]], [[Сатурн]], насгьы (еиҳарак) Адгьыл амацәысқәа реиԥш аӡытә ԥсҭҳәақәа иахьрыдҳәалам ала<ref name="Russell2007" />. Урҭ цәырҵуеит атыҩшатә ҵәыҵәра иалху аԥсҭҳәақәа рҿы<ref>{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/venus-20071128.html|title=NASA Scientist Confirms Light Show on Venus|access-date=2019-12-02|archive-date=2021-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210504071618/https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/venus-20071128.html|url-status=live}}</ref>. ===== Ақәақәа ===== Венера атропосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҿы, аамҭа-аамҭала атыҩшатә ҵәыҵәра иалху ақәоурақәа ҟалалоит, урҭ атмосфера ҵаҟатәи ахәҭақәа рҿы аҳауа аԥхарра ахьыҳараку иахҟьаны, ахҟьаҿы инаӡаанӡа ифақьхоит (ари афеномен [[вирга]] ҳәа иашьҭоуп)<ref name="BBC">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4335628.stm|title=Planet Venus: Earth's 'evil twin'|publisher=BBC News|date=2005-11-07|access-date=2017-03-01|archive-date=2009-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090718082154/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4335628.stm|url-status=live}}</ref>. ==== Аҳауа ==== [[Файл:Venus2 mag big.png|thumb|left|200px|Венера атопографиатә хсаала]] {{main|Венера аклимат}} Аҳасабрақәа иаадырԥшуеит аԥхарратә еффект ыҟамызҭгьы, Венера аҿықәан иреиҳау аԥхарра 80°C еиҳамхар шалшоз. Аиашазы, Венера аҿықәан аҳауа аԥхарра (апланета абжьаратәи арадиус аҩаӡараҿы) 750 К (477 °C) ыҟоуп, насгьы уи есыҽнытәи аҽеиҭакрақәа зынӡа имаҷуп. [[Давление|Ақәыӷәӷәара]] 92 атм ҟалоит, а[[газ|рчы]] аилаӷәӷәара ҩ-еишьҭагылак рыла еиҳауп [[Атмосфера Земли|Адгьыл атмосфера]] аҟны аасҭа. Абарҭ афактқәа рышьақәыргылара аҵарауаа аӡәырҩы ргәы канажьит, урҭ ргәы иаанагон ҳара ҳапланета кырӡа иеиԥшу апланетаҿы аҭагылазаашьақәа [[каменноугольный период|ахаҳәрацәатә аамҭазы]] Адгьыл аҿы иҟаз аҭагылазаашьақәа ирзааигәоуп, убри аҟнытә, абри аҩыза а[[Абиосфера]] ыҟазар ауеит ҳәа. Аԥхарра раԥхьатәи агәаҭарақәа, азныказы, арҭ агәыӷрақәа нарыгӡарашәа иҟан, аха ашьақәырӷәӷәарақәа (албааратә аппаратқәа рхархәаралагьы уахь иналаҵаны) иаадырԥшит, Венера ахҟьа азааигәара иҟоу аԥхарратә еффект аҵыхәала аӡы аҟазаара ҟалашьа шамам. Апланета атмосфераҿы абри аеффект, ахҟьа ӷәӷәала аԥхарахьы иназго, ара[[углекислый газ|цәаҵәыҵәтә рч]]и а[[водяной пар|ӡы афақь]]и ирыбзоураны иҟалоит, урҭ ишыз Венера ахҟьа иоунажьуа а[[Инфракрасные лучи|инфраҟаԥшьтә (аԥхарратә) шәахәақәа]] ӷәӷәала илбаардоит. Аԥхарреи ақәыӷәӷәареи раԥхьаӡа иргыланы еилеиуеит аҳаракыра еизҳацыԥхьаӡа. Иреиҵаӡоу аҳауа аԥхарра — 150-170 К (-125... -105°C) — еилкаауп {{s|60—80 км}} аҩадараҿы<ref>{{cite web|url=http://www.college.ru/astronomy/course/content/chapter4/section3/paragraph2/theory.html|url-status=dead|title=Колледж.ру|access-date=2008-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225101114/http://www.college.ru/astronomy/course/content/chapter4/section3/paragraph2/theory.html|archive-date=2008-12-25}}</ref>, анаҩс еиҳа иҳаракхацыԥхьаӡа аҳауа аԥхаррагьы еизҳауеит, {{s|90—120 км}} аҳаракыраҿы 310-345 К (35-70°C) рҟынӡа инаӡаны<ref>{{Cite web|url=http://www.rian.ru/science/20071129/90077395.html|title=Агентство РИА|access-date=2008-06-16|archive-date=2008-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080601042019/http://www.rian.ru/science/20071129/90077395.html|url-status=live}}</ref>. Аԥша, даара иԥсыҽу апланета аҿықә азааигәара ({{s|1 м/с}} еиҳамкәа), аекватор арегион аҿы 50 км инареиҳаны аҳаракыраҿы {{s|150—300 м/с}} нӡа еизҳауеит. Ажәытәӡа зны Венера убриаҟара ишит ҳәа иԥхьаӡоуп, Адгьыл аҟны иҟоу иреиԥшу уи иамаз аокеанқәа зегьы ҭабаратәы, аплита асахьақәа змоу абахәқәа змоу ацәҳәыратә пеизаж ааныжьны. Агипотезақәа руак излаҳәо ала амҳалдызтә ҭыԥ аԥсыҽра иахҟьаны аӡы афақь (амратә шәахәаркрақәа рыла елементқәа рыла еиҟәшахаз) амратә ԥша апланетабжьаратәи акосмос ахь иаманы ицеит. Ишьақәырӷәӷәоуп апланета атмосфера уажәгьы 2:1 еизыҟазаашьала аӡрии аҵәыҵәрии шацәыӡуа<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Caught_in_the_wind_from_the_Sun|title=Caught in the wind from the Sun|website=www.esa.int|access-date=2021-12-26|archive-date=2021-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226093224/https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Caught_in_the_wind_from_the_Sun|url-status=live}}</ref>. === Амҳалдызтә ҭыԥ === Венера ахатәы [[магнитное поле|мҳалдызтә ҭыԥ]] даара иԥсыҽуп<ref name="Russell993" /><ref name="Zhang2007"/>. Уи зыхҟьо шьақәыргылам, аха иҟалап уи апланета иццакым аҵәира мамзаргьы а[[Планетарная мантия|мантиа]]ҿы а[[Конвекция|конвекциа]] ахьыҟам иадҳәалазар. Убри аҟнытә, Венера иамоуп аиндукциатә [[Магнитосфера|мҳалдызасфера]] мацара, [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] аионтә хәҭаҷқәа рыла ишьақәгылоу<ref name="Russell993"/>. Ари апроцесс аԥынгыла иаакәыршаны ицо амчқәа рцәаҳәақәа реиԥш ҳхаҿы иааҳгар ҳалшоит — абри аҭагылазаашьаҿы Венера. == Аҭоурых аҭоурыхҭҵаара == === Аоптикатә телескопқәа рыцхыраарала аҭҵаара === Раԥхьаӡакәны аоптикатә телескоп ала Венера дахәаԥшит [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] 1610 шықәсазы. Галилеи ишьақәиргылеит Венера афазақәа шаԥсахуа. Ганкахьала, уи ишьақәнарӷәӷәеит Амра аҟынтәи ианыҷҷало алашара ала ишылашо (иаԥхьанеиуаз аамҭазы астрономиаҿы уи еилкаамызт). Даҽа ганкахьалагьы, афазақәа рыԥсахрақәа реишьҭагылашьа агелиоцентртә система иашьашәалон: [[Птолемей|Птолеми]] итеориаҿы, Венера «ҵаҟатәи» апланета аҳасабала еснагь Адгьыл еиҳа иазааигәан, Амра аасҭа, насгьы «Венера ҭәы» ҟалашьа амамызт<ref name="sch1262">{{Cite web|url=http://sch1262.ru/planets/venera.html|title=Венера {{!}} Планеты Земной Группы|access-date=2011-08-08|archive-date=2011-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20111111163043/http://sch1262.ru/planets/venera.html|url-status=live}}</ref>. 1639 шықәсазы англыз астроном [[Джереми Хоррокс|Џьереми Хоррокс]] раԥхьаӡакәны Венера Амра адиск иқәланы ишцоз ибеит<ref name="UCL-book">{{книга|заглавие=Jeremiah Horrocks - young genius and first Venus transit observer|издательство=University of Central Lancashire|страницы=14—37|язык=en|автор=Paul Marston|год=2004}}</ref>. Венера атмосфера ааиртит [[Ломоносов, Михаил Васильевич|М.В. Ломоносов]] Венера [[Прохождение Венеры по диску Солнца|Амра адиск иқәланы ианцоз]] [[Рашәарамза 6|рашәарамза 6]], [[1761|1761]] шықәсазы (ҿыцла)<ref>{{статья|ссылка=https://pubs.aip.org/physicstoday/article-abstract/66/2/64/414321/Replicating-the-discovery-of-Venus-s-atmosphereThe|автор=Shiltsev V., Nesterenko I., Rosenfeld R.|заглавие=Replicating the discovery of Venus’s atmosphere|год=2013|язык=en|издание=Physics Today|месяц=2|том=66|выпуск=2|страницы=64—65|issn=0031-9228|doi=10.1063/PT.3.1894|access-date=2013-05-15}}</ref>. === Акосмостә ӷбақәа рыла аҭҵаарақәа === {{Main|Венера аҭҵаара}} [[Файл:Venera 13 Venus surface images.gif|мини|справа|220px|Албааратә аппарат «[[Венера-13]]» ала иҭыху Венера ақәыԥшылара афотосахьа]] Венера рҽазҵәылхны иҭырҵаауан асоветтәии америкатәии акосмостә ӷбақәа 1960-1980-тәи ашықәсқәа рзы. Раԥхьаӡатәи Венера аҭҵаара иазкыз аппарат, 1961 шықәса жәабранмза 12 рзы идәықәҵаз асоветтә «[[Венера-1]]» акәын; ари аҽазышәара лҵшәадахеит. Уи ашьҭахь, апланетахь идәықәҵан асоветтә аппаратқәа рсериақәа «[[Венера (космическая программа)|Венера]]», «[[Вега (КА)|Вега]]», иара убас америкатәи «[[Маринер (КА)|Маринер]]», «[[Пионер-Венера-1]]», «[[Пионер-Венера-2]]». 1975 шықәсазы акосмостә ӷбақәа [[Венера-9 и Венера-10|«Венера-9», «Венера-10»]] Венера ахҟьа раԥхьатәи афотосахьақәа Адгьыл ахь иаарышьҭит; 1982 шықәсазы «[[Венера-13]]», насгьы «[[Венера-14]]» Венера ахҟьаҟынтәи аԥштәы змоу асахьақәа аарышьҭит<ref group="комм.">Асоветтә ландерқәа рыла ироуз, насгьы Дон Митчел ҳаамҭазтәи иметодқәа рыла аус задулаз Венера аҿықә апанорамақәа [http://mentallandscape.com/V_DigitalImages.htm абраҟа] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100927194255/http://mentallandscape.com/V_DigitalImages.htm |date=2010-09-27 }}.</ref>. Аха Венера ақәыԥшылараҿы аҭагылазаашьа убас иҟоуп, акосмостә ныҟәагақәа зегьы ҩ-сааҭк еиҳаны апланетаҿы аус рзымуӡеит. 1990-тәи ашықәсқәа инадыркны Венера аҭҵаарахьы иҟаз азҿлымҳара маҷк иеихсыӷьит, еиҳаракгьы Марс иаҿҳарԥшуазар. Аҵыхәтәантәи 30 шықәса ирылагӡаны Венера аус зуаз х-космостә аппарат заҵәык ракәын: америкатәи «[[Магеллан (космический аппарат)|Магеллан]]» (1989-1994), европатәи «[[Венера-экспресс|Венера-експресс]]» (2006-2014), иара убас иапониатәи «[[PLANET-C|Акацуки]]». Уи адагьы, Венера лассы-лассы ахархәара амоуп Амратә система аҩныҵҟатәии адәахьтәии егьырҭ апланетақәа рахь амҩаҿы а[[Гравитационный манёвр|гравитациатә маневрқәа]] рзы. Убас Венера иавсны ицахьан, ирымҩатәны уи ҭырҵаахьан америкатәи аппаратқәа «[[Галилео (космический аппарат)|Галилео]]» (1989 шықәсазы Иупитерҟа амҩа иқәыз), «[[Кассини (космический аппарат)|Кассини]]» (1997 шықәсазы Сатурнахь амҩа иқәыз), «[[Мессенджер (космический аппарат)|Мессенџьер]]» (2006, 2007 шықәсқәа рзы Меркури ашҟа амҩа иқәыз), иара убас амратә зонд «[[Паркер (солнечный зонд)|Паркер]]» (2018, 2019 шықәсқәа рзы). Аҵыхәтәантәи ари аҩыза аԥыррақәа иҵегьы шықәсқәак имҩаԥнагалоит. Уи адагьы дук хара имгакәа Венера азааигәара инамҩатәны аҭҵааразы агравитациатә маневрқәа ҟанаҵалоит европа-иапониатәи Меркури амҩаныза [[BepiColombo]] (уажәнатә Венера ҩынтә иахыԥраахьеит 2020 шықәса жьҭаарамзази 2021 шықәса нанҳәамзази), иара убасгьы европатәи амратә [[Solar Orbiter]] (идәықәҵоуп 2020 шықәса жәабранмза 10 рзы, Венера лассы-лассы ахыԥраара азԥхьатәаҭоуп аеклиптика иаҿырԥшны аорбита анаара ацҵаразы)<ref>{{cite web|url=https://www.space.com/solar-orbiter-atlas-v-rocket-launch-success.html|title=Solar Orbiter launches on historic mission to study the sun's poles|lang=en|website=www.space.com|access-date=2020-02-11|archive-date=2020-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210100625/https://www.space.com/solar-orbiter-atlas-v-rocket-launch-success.html|url-status=live}}</ref>. Уажәтәи аамҭазгьы Венерахь азҿлымҳара ыҟоуп, акосмостә агентрақәакгьы венератәи акосмостә ӷбақәа рыпроектқәа рнапы рылакуп. Иаҳҳәап, [[Роскосмос]] артәагатә аппарат змоу «[[Венера-Д]]» апрограмма иаҿуп<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/science/20120407/620510655.html|title=РФ запустит зонд к Венере не раньше 2024 г, к Меркурию — после 2031 г|access-date=2019-12-02|archive-date=2018-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20181120095438/https://ria.ru/science/20120407/620510655.html|url-status=live}}</ref>, [[Индийская организация космических исследований|Индиа]] — аорбитатә ӷба «[[Шукраян-1|Шукраиан-1]]»<ref>{{cite web|url=http://www.isro.gov.in/announcement-of-opportunity-ao-space-based-experiments-to-study-venus|title=Announcement of Opportunity (AO) for Space Based Experiments to Study Venus|date=2017-04-19|website=ISRO.gov.in|access-date=2017-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913183153/http://www.isro.gov.in/announcement-of-opportunity-ao-space-based-experiments-to-study-venus|archive-date=2017-09-13|url-status=live}}</ref>, НАСА — апроектқәа [[DAVINCI+]] и [[VERITAS (космический аппарат)|VERITAS]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7597|title=NASA Selects Four Possible Missions to Study the Secrets of the Solar System|date=2020-02-13|publisher=NASA/JPL|access-date=2020-03-23|archive-date=2020-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316085626/https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7597|url-status=live}}</ref>, ЕКА — аппарат [[EnVision]]<ref>{{cite web|url=https://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/ESA_selects_three_new_mission_concepts_for_study|title=ESA selects three new mission concepts for study|access-date=2018-05-10|archive-date=2019-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191013052421/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/ESA_selects_three_new_mission_concepts_for_study|url-status=live}}</ref>. Абарҭ апроектқәа зегьы («Шукраиан-1» аламҵаӡакәа, здәықәҵара 2028 шықәсазы иазԥхьагәаҭоу) реиҿкаара зааӡатәи астадиаҿы иҟоуп, урҭ рынагӡара аҿҳәара — 2020-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа. ==== Аишьҭагылашьа ==== Венера иазку адыррақәа зырҳаз акосмостә ӷбақәа қәҿиаралатәи рдәықәҵарақәа рсиа<ref>{{Cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/chronology_venus.html|title=Chronology of Venus Exploration (NASA)|access-date=2019-12-02|archive-date=2020-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200224035803/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/chronology_venus.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kocmoc.info/dss.htm|url-status=dead|title=Космические пуски и события СССР и России (kocmoc.info)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103162105/http://www.kocmoc.info/dss.htm|archive-date=2012-01-03}}</ref>: {| class="wikitable sortable" ! Атәыла мамзаргьы акосмостә агентра ! Ахьӡ ! Адәықәҵара ! Азгәаҭа |- | {{Флагификация|ЕАА}} || [[Маринер-2]] || data-sort-value="1962-08-27" | Нанҳәамза 27, 1962 || Аԥырраан аҭҵаарақәа |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-4]] || data-sort-value="1967-06-12" | Рашәарамза 12, 1967 || Албааратә аппааратла атмосфера аҭҵаара |- | {{Флагификация|ЕАА}} || [[Маринер-5]] || data-sort-value="1967-06-14" | Рашәарамза 14, 1967 || Аԥырраан аҭҵаарақәа |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-5]] || data-sort-value="1969-01-05" | Ажьырныҳәамза 5, 1969 || Албааратә аппааратла атмосфера аҭҵаара |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-6]] || data-sort-value="1969-01-10" | Ажьырныҳәамза 10, 1969 || Албааратә аппааратла атмосфера аҭҵаара |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-7]] || data-sort-value="1970-08-17" | Нанҳәамза 17, 1970 || Раԥхьатәи қәҿиаралатәи апланета ахҟьаҿы атәара тата |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-8]] || data-sort-value="1972-03-27" | Хәажәкырамза 27, 1972 || Итатоу атәара |- | {{Флагификация|ЕАА}} || [[Маринер-10]] || data-sort-value="1973-11-04" | Абҵарамза 4, 1973 || Меркуриҟа амҩан ахыԥраара, иамҩатәны аҭҵаара |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-9]] || data-sort-value="1975-06-08" | Рашәарамза 8, 1975 || Атәара татеи Венера иԥсабаратәым амҩанызеи. Аиқәаҵәа-шкәакәала иҭыху раԥхьатәи ахҟьа афотосахьақәа. |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-10]] || data-sort-value="1975-06-14" | Рашәарамза 14, 1975 || Атәара татеи Венера иԥсабаратәым амҩанызеи. Аиқәаҵәа-шкәакәала иҭыху ахҟьа афотосахьақәа. |- | {{Флагификация|ЕАА}} || [[Пионер-Венера-1|Апионер-Венера-1]] || data-sort-value="1978-05-20" | Лаҵарамза 20, 1978 || Венера иԥсабаратәым амҩаныза, арадиолокациатә альтиметриа |- | {{Флагификация|ЕАА}} || [[Пионер-Венера-2|Апионер-Венера-2]] || data-sort-value="1978-08-08" | Нанҳәамза 8, 1978 || Албааратә аппаратқәа ԥшьба рыла атмосфератә ҭҵаара |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-11]] || {{nobr|Цәыббрамза 9, 1978}} ||rowspan="2"| Венера ахаԥраара, албааратә аппарат атәара тата |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-12]] || {{nobr|Цәыббрамза 14, 1978}} |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-13]] || data-sort-value="1981-10-30" | Жьҭаарамза 30, 1981 || Венера ахаԥырра, албааратә аппарат атәара тата. Ахҟьаҿы абжьы раԥхьатәи аҭаҩра, агрунт акылҵәара, уи ахимиатә еилазаара харантәи аҭҵаара, раԥхьаӡатәи аԥштәы змоу апанораматә сахьа аашьҭра |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-14]] || data-sort-value="1981-11-04" | Абҵарамза 4, 1981 || Венера ахаԥырра, албааратә аппарат итатоу атәара. Агрунт акылҵәара, насгьы уи ахимиатә еилазаара харантәи аҭҵаара, аԥшшәы змоу апанораматә сахьа аашьҭра |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-15]] || data-sort-value="1983-06-02" | Рашәарамза 2, 1983 ||rowspan="2"| Венера иԥсабаратәым амҩаныза, 30% ақәыԥшылара арадиолокациатә хсаала аԥҵара |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-16]] || data-sort-value="1983-06-07" | Рашәарамза 7, 1983 |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Вега-1]] || data-sort-value="1984-12-15" | Ԥхынҷкәынмза 15, 1984 ||rowspan="2"| Атмосфера аҭҵаара азонд-аеростат ала, агрунт акылҵәареи уи ахимиатә еилазаара харантәи аҭҵаареи (Вега-2 мацара), аппарат Галлеи икометахь аԥырра |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Вега-2]] || data-sort-value="1984-12-21" | Ԥхынҷкәынмза 21, 1984 |- | {{Флагификация|ЕАА}} || [[Магеллан (космический аппарат)|Магеллан]] || data-sort-value="1989-05-04" | Лаҵарамза 4, 1989 || Венера иԥсабаратәым амҩаныза, ахҟьа арадолокациатә хсаала ҭбаа аԥҵара |- | {{Флагификация|ЕАА}} || [[Галилео (КА)|Галилео]] || data-sort-value="1989-10-18" | Жьҭаарамза 18, 1989 || Иупитерҟа амҩан ахаԥраара, иамҩатәны аҭҵаарақәа |- | {{Флагификация|ЕАА}} || [[Кассини-Гюйгенс|Кассини-Гиугенс]] || data-sort-value="1997-10-15" | Жьҭаарамза 15, 1997 || Сатурнҟа амҩан ахаԥраара, иамҩатәны аҭҵаарақәа |- | {{Флагификация|ЕАА}} || [[MESSENGER|Мессенџьер]] || data-sort-value="2004-08-03" | Нанҳәамза 3, 2004 || Меркуриҟа амҩан ахыԥраара, иамҩатәны аҭҵаара |- | [[Европейское космическое агентство|ЕКА]] || [[Венера-экспресс|Венера-експресс]] || data-sort-value="2005-11-09" | Абҵарамза 9, 2005 || Венера иԥсабаратәым амҩаныза |- | {{Флагификация|Иапониа}} || [[PLANET-C|Акацуки]] || data-sort-value="2010-05-21" | Лаҵарамза 21, 2010 || Венера иԥсабаратәым амҩаныза |- | {{Флагификация|ЕАА}} || [[Паркер (солнечный зонд)|Паркер]] || data-sort-value="2018-08-12" | Нанҳәамза 12, 2018 || Аперигели аиҵагаларазы агравитациатә маниоврқәак, амҳалдызасфера аҿасратә цәқәырԥа инамҩатәны аҭҵаара |} == Акультураҿы == {{Main|Венера акультураҿы}} Апланета Венера ажәларқәа жәпакы еиԥшым ҩ-жәҩантә цәеижьк реиԥш ирыдыркылон: акы — Венера шьыжьымҭан, аҩбатәи — ахәылбыҽха. Ари зыхҟьо апланета ашьыжьи ахәылбыҽхеи мацара иахьубарҭоу ауп, еснагь Амра иазааигәаны иахьыҟоу, ҽынла «илашацәоит», уахынла [[Горизонт|адгьылтә блабара]] анҭыҵ иҟоуп<ref>''М.Э. Рут'' Русская народная астронимия, Свердловск, 1987, стр.5</ref>. Еиуеиԥшым аорбитатә динамика иахҟьаны адгьыл аҟны иҟоу анаԥшҩы изы Венера еиҳа кыраамҭа «ишарԥыеҵәаны» иаанхоит (мраҭашәаратәи а[[Элонгация (астрономия)|иҵыхра]] ашьҭахь), «ихәылԥыеҵәаны» аасҭа (мрагыларатәи ашьҭахь). Мрагыларатәи аиҵыхра аҟынтәи мраҭашәаратәи ашҟа амҩан апланетеи Амреи «ҵаҟатәи реиԥшьра» ҳәа хьӡыс измоу адубалар ауеит (Венера Амра аасҭа иааигәоуп), иара убас Амра ажәҩан аҟны иубарҭоу шықәсыктәи аныҟәара иаҿырԥшны уи [[ретроградное движение|шьҭахьлатәи аныҟәара]]. Ажәытә бырзен астрономиаҿы ихадоу аартрақәа иреиуоуп апланета Венера иадҳәалоу — «[[Геспер]] ауп [[Фосфор (мифология)|Афосфор]]». Ари «[[Нижние планеты|ҵаҟатәи]]» апланета Амра азааигәара еснагь иахьыҟоу абзоурала, амра агылара аламҭалазы уи зегь раасҭа илашоу еҵәаны иҟалоит («Шьыжьтәи аеҵәа» ҳәа — «Фосфор» / «Еосфор» ҳәа), мамзаргьы амра анҭашәалак ашьҭахь аамҭа кьаҿк («Ахәылбыҽхатәи аеҵәа» — «Геспер» ҳәа)<ref>в разгар дня Венера «засвечивается» Солнцем, ночами скрывается за горизонтом вместе с ним</ref>. [[Плиний Старший|Плинии]] [[Аристоксен|Аристоксен]]и изларҳәо ала, «Хәылбыҽхатәи» еиԥш «Ашьыжьтәи» ҳәа изышьҭоу «аеҵәақәа» раартра [[Пифагор]] идҳәалоуп, егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — [[Парменид]]<ref>{{Книга|автор=[[Жмудь, Леонид Яковлевич|Жмудь Л. Я.]]|заглавие=Наука, философия и религия в раннем пифагореизме|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5860500661|место=СПб.|издательство=ВГК-Алетейя|год=1994|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5860500661/page/n125 250]—252|isbn=5-86050-066-1|ссылка часть=http://www.sno.pro1.ru/lib/zhmud/15.htm|часть=Греческая астрономия и Восток}}</ref>. {{Main|Ажәытәтәи Бырзентәыла астрономиа}} Венера [[Марс]] ашьҭахь [[Солнечная система|Амратә система]] апланетақәа рыбжьара аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит, алитературеи егьырҭ аҟазаратә жанрқәеи рҿы инанагӡо ароль ала<ref name="Gremlev">{{статья|автор=Павел Гремлёв|заглавие=Сестра Земли и планета бурь. Венера в представлении фантастов|ссылка=https://www.mirf.ru/Articles/art4134.htm|издание=[[Мир фантастики]]|год=2010, июнь|номер=82|archive-date=2014-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706030120/http://mirf.ru/Articles/art4134.htm}}</ref><ref>{{книга|автор=[[Brian Stableford]]|часть=Venus|заглавие=Science Fact and Science Fiction. An Encyclopedia|ссылка=https://archive.org/details/sciencefactscien00stab_405|издательство=Routledge, Taylor & Francis Group|год=2006|страницы=[https://archive.org/details/sciencefactscien00stab_405/page/n407 381]—382|страниц=758|isbn=0-415-97460-7}}</ref><ref>[https://sf-encyclopedia.com/entry/venus Venus] // The Encyclopedia of Science Fiction</ref>. XX-тәи ашәышықәса актәи азбжазы/агәҭаны Венера аҿықә аҭагылазаашьа макьана инықәырԥшшәагьы еилкаамызт. Еснагь аԥсҭҳәақәа рыла ихҩоу апланета ахҟьа оптикатә телескопла ахәаԥшразы алшара ахьыҟамыз ашәҟәыҩҩцәеи арежиссиорцәеи аусуразы аҭагылазаашьа бзиа рзаԥнаҵеит. Уи аамҭазтәи аҵарауаа жәпаҩыкгьы Венереи Адгьыли рпараметрқәа реиԥшра шьаҭас иҟаҵаны, апланета ахҟьаҿы иҟоу аҭагылазаашьақәа Адгьыл аҿы иҟоу аҭагылазаашьақәа ирзааигәазар ауп ҳәа агәра ргон. Амра аҟынӡа абжьаӡара еиҳа иахьмаҷыз ҳасаб азуны, Венера еиҳа кырӡа иԥхарроуп ҳәа агәаанагара ыҟан, аха агәра ганы иҟан уаҟа аӡы ыҟазарц шалшо, убри аҟнытә а[[Абиосфера]] — иҟалап еиҳа иҳараку аԥстәқәагьы ацны — иҟазар ауеит ҳәа. Уи аганахьала апопулиарттә культура иаԥнаҵеит агәаанагара Венера адунеи Адгьыл «[[мезозойская эра|мезозоитәи аамҭа]]» еиԥшуп ҳәа — ицәааку атропикатә дунеи, а[[Динозавры|гәылшьаԥ дуӡӡақәа]] зқәынхо<ref name="Gremlev"/>. XX-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазыраԥхьатәи АПС Венера ианынаӡа, еилкаахеит урҭ агәаанагарақәа иҟаҵәҟьоу аҭагылазаашьа зынӡагьы ишеиԥшым. Ишышьақәыргылахаз ала Венера ахҟьаҿы иҟоу аҭагылазаашьа адгьылтә ԥсҭазаара еиԥшу аԥсҭазаара аҟазаара алыршара моу, атитани аџыри ирылху автоматикатә роботқәагьы кырӡа ԥынгыла рызнауеит<ref name="Gremlev"/>. === Венера амифологиаҿы === ==== Ажәытәӡатәи асемиттә мифологиаҿы ==== Ажәытәтәи асемитцәарҟны атермин ''ˈa''с̱''тар'' апланета Венера ҩ-аспектк рахьтә акала иаанарԥшуан, ''ˈA''с̱''тар'' (шьыжьтәи аеҵәа, ахаҵатә персонаж) ҳәа ииаганы, насгьы ''ˈA''с̱''тарт'' (хәылбыҽхатәи аеҵәа, аԥҳәыстә персонаж)<ref>''Шифман И. Ш., Лундин А. Г.'' Астар // Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах / Гл. ред. С. А. Токарев. Т. 1 (А—К). М.: Советская Энциклопедия, 1991. С. 115.</ref><ref>''Шифман И. Ш.'' Астарта // Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах / Гл. ред. С. А. Токарев. Т. 1 (А—К). М.: Советская Энциклопедия, 1991. С. 115—116.</ref><ref>''Leick G.'' A dictionary of Ancient Near Eastern mythology. New York: Taylor & Francis, 2003. P. 96.</ref>. Абри ахьӡ аҟынтәи иаауеит аккадцәа рынцәахәԥҳәыс [[Иштар|Ишҭар]] лыхьӡгьы<ref>''Афанасьева В. К., Дьяконов И. М.'' Иштар // Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах / Гл. ред. С. А. Токарев. Т. 1 (А—К). М.: Советская Энциклопедия, 1991. С. 595.</ref>. ==== Вавилон аҟны ==== {{Аҵакырацәара|Дилбат|Дилбат (аҵакы)}} [[Вавилон|Вавилонтәи]] астрономцәа апланета Венера даара азҿлымҳара арҭон. Астрономиатә текст ҭаԥыҟҟақәа рҿы уи ''Дилбат'' ахьӡын, насгьы анцәахәԥҳәыс [[Иштар]] илыдкылан<ref name="pannekoek-35">''Паннекук А.'' История астрономии. Ч. 1: Астрономия в Древнем Мире. М.: Наука, 1966. С. 35 (Глава 3. Знания о небе в Древнем Вавилоне).</ref><ref>Альберт Олмстед. История персидской империи. Глава: Религия и календарь. [https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22+%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&source=bl&ots=noq16Ri0Ky&sig=ACfU3U1LZ0YbPV3CCazewu1XJHrKewLVfA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjppMfsop7kAhUoxosKHQ3xBCgQ6AEwD3oECAgQAQ#v=onepage&q=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22%20%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&f=false ссылка на текст] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20211006064518/https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22+%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&source=bl&ots=noq16Ri0Ky&sig=ACfU3U1LZ0YbPV3CCazewu1XJHrKewLVfA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjppMfsop7kAhUoxosKHQ3xBCgQ6AEwD3oECAgQAQ#v=onepage&q=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22%20%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&f=false |date=2021-10-06 }}</ref>. <!-- <ref name="Саггс" />.--> Анаҩстәи апериод иаҵанакуа атекстқәа рҿы уи Амзеи [[Амра|Амреи]] ирыцны [[Триада (философия)|триадак]] шьақәдыргылоит. Џьоукы ргәаанагарала вавилонтәи астрономцәа ирдыруан, иреиҳау алашара аамҭазы ҵаҟатәи аиԥшьра ашьҭахь мамзаргьы аԥхьа Венера амагана аԥшра шамоу<ref name="pannekoek-35" />. Ари агәаанагара инақәыршәаны вавилонтәи астрономцәа Венера абриаҟара азҿлымҳара ахьарҭоз уи аҷыдара ауп изыдҳәалоу, избанзар уи аҷыдара Амза иаҳәшьаны иҟанаҵон. Убри аҟнытә, ажәытәтәи акультқәа рзы, вавилонтәи астрономцәа Венера лымкаала иацклаԥшуан, насгьы еиҳа ихьшәоу аамҭазы (ҳера ҟалаанӡа 1500-1000 шықәсқәа рзы) астрологиатә зԥхьагәаҭарақәа рыҟаҵаразы уи абжьаӡреи ацәырҵреи раамҭақәа рымҽхак ахархәара рҽазыршәон<ref>''Паннекук А.'' История астрономии. Ч. 1: Астрономия в Древнем Мире. М.: Наука, 1966. С. 36 (Глава 3. Знания о небе в Древнем Вавилоне).</ref>. ==== Ажәытәтәи Бырзентәыла ==== Афилософиатә школ зеиԥшроу еиԥш ажәытә бырзентә культураҿы апланетақәа ирызкны ҩ-гәаанагара хадак алкаазар ауеит — аԥсабара аматериалтә обиект аҳасабала (ажәҩантә сфераҿы ирӷәӷәоу ажәҩантә лашарбага), мамзаргьы анцәахәы ихаҭара аҳасабала. Убас ала, ажәытә бырзенцәа ркультураҿы апланета Венера лашарбагак еиԥш, мамзаргьы нцәахәык еиԥш иаарԥшын<ref>''Grant E.'' A History of Natural Philosophy From the Ancient World to the XIX century. New York: Cambridge University Press, 2007. P. 7—8.</ref><ref>''Панченко Д. В.'' Фалес, солнечные затмения и возникновение науки в Ионии в начале VI в. до н. э. // Hyperboreus. 1996. Т. 2, № 1. С. 78—80.</ref><ref>''Ван дер Варден.'' Пробуждающаяся наука. Математика древнего Египта, Вавилона и Греции / Пер. с голл. И. Н. Веселовского. М., 1959. С. 178.</ref><ref>''Ван дер Варден.'' Пробуждающаяся наука. Математика древнего Египта, Вавилона и Греции / Пер. с голл. И. Н. Веселовского. М., 1959. С. 179.</ref><ref>''Van der Waerden B. L.'' The Earliest Form of the Epicycle Theory // Journal of the History of Astronomy. 1974. Vol. 5. P. 177—178.</ref><ref>''Ван дер Варден.'' Пробуждающаяся наука II. Рождение астрономии. М.: Наука, 1991. С. 312.</ref>. [[Цицерон]] излаиҳәо ала, ажәытә бырзенцәа ашьыжьтәи аеҵәа «[[Фосфор (мифология)|Фосфор]]» ҳәа иашьҭан (ажәытә бырз. бызшәала Φωσφόρος — «алашара аазго») Амра аԥхьа ианцәырҵуаз, насгьы «Еосфор» ҳәа (ажәытә бырз. бызшәала ἑωσφόρος — «ашәаԥшьаагаҩ»), уи ашьҭахь ианцәырҵуаз<ref name="ciceron">''[[Цицерон]].'' [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#053 О природе богов II 53] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190807143750/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#053 |date=2019-08-07 }}: <blockquote>звезда Венеры, что называется по-гречески Φωσφόρος; (а по-латыни Lucifer), когда она восходит перед Солнцем, и Ἕσπερος, когда выходит после него.</blockquote></ref>. Ажәытәан урҭ еиуеиԥшым апланетақәа ҳәа иԥхьаӡан. Ахәылбыҽхатәи аеҵәеи Ашьыжьтәи аеҵәеи лашарбагак шакәу анышьақәыргылаха ([[Плиний Старший|Плинии]] излаиҳәо ала, ари аартра [[Пифагор]] итәын, даҽа хыҵхырҭақәак рыла — [[Парменид]])<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://mary-hr5.livejournal.com/1472819.html|title=Веспер - вечерняя звезда (Венера)|author=Пишет mary_hr5mary_hr5 mary_hr5|website=mary-hr5.livejournal.com|access-date=2021-12-26|archive-date=2021-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226195554/https://mary-hr5.livejournal.com/1472819.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://chrdk.ru/other/naming_planets|title=Владимир Куликов. Астрономический нейминг: планеты|access-date=2019-08-03|archive-date=2019-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190803175024/https://chrdk.ru/other/naming_planets|url-status=live}}</ref>, Фосфор [[Геспер|Гесперус]] диеиԥшыншьалан (ажәытә бырзен бызшәала Ἓσπερος; Ахәылԥа) — Венера, Хәылԥыеҵәа еиԥш иааԥшуа<ref name=":1" />; ==== Ажәытәӡатәи Рим аҟны ==== Иули Гигин иҩит ҳәа зыӡбахә ҳәоу антикатәи атрактат «Астрономиа» аҿы{{Ref+|Автор изкны иаадыруа ихьӡ заҵәык ауп, уи ихьӡҵәҟьа акәымзаргьы ҟалоит. «Астрономиа» автор [[Гай Юлий Гигин|Гаи Иули Гигин]], [[Гигин Громатик|Гигин Громатик (адгьылшәаҩы)]] рыдкылара, мамзаргьы ажәытәтәи аизга «Fables» ({{Lang-la|Fabulae}}) адкылара — уамак агәра угартә иҟам (''Гигин Юлий.'' Астрономия / Пер. с латин. и коммент. А. И. Рубана. М.: Алетейя, 1997. С. 5—6).|комм.}} Венера [[Юнона|Иунона]] лыеҵәа ахьӡуп, иара убас [[Люцифер|Луцифер]], насгьы [[Геспер|Гесперус]] ҳәагьы, лымкаала иазгәаҭоуп арҭ ахьӡқәа рыҩбагьы планетак ишатәу<ref>''Гигин Юлий.'' Астрономия / Пер. с латин. и коммент. А. И. Рубана. М.: Алетейя, 1997. С. 84—85 (книга 1, 42.4).</ref>. ==== Маиаа рҟны ==== Венера [[майя (цивилизация)|Маиа]] ацивилизациа астрономцәа рзы зегь реиҳа ихадоу астрономиатә обиектын. Уи амзар [[Дрезденский кодекс|Дрездентәи акодекс]] 24-29-тәи адаҟьақәа рҿы иԥшаазар ауеит<ref>''Кинжалов Р. В.'' Культура древних майя. Л.: Наука, 1971 (Научные знания. Часть 1).</ref>. Урҭ апланета ''Ноҳ Ек'' — «Аеҵәа Дуӡӡа», мамзаргьы «Шуш Ек» — «Ашхырцәаӷь Аеҵәа» ҳәа иашьҭан<ref>{{книга|автор=Morley, Sylvanus G.|заглавие=Древние майя|оригинал=The Ancient Maya|издание=5-е изд|издательство=Stanford Univ. Press|год=1994|isbn=9780804723107}}</ref>. Урҭ агәра ргон Венера анцәахәы [[Кукулькан]] (ажәытәтәи Абжьаратәи Америка егьырҭ ахәҭақәа рҿы Гукумац ма [[Кетцалькоатль|Кетцалькоатл]] ҳәагьы изышьҭаз) ихаҿра аанарԥшуеит ҳәа. Маиаа [[Рукописи майя|рнапылаҩырақәа]] рҿы Венера аныҟәарақәа рцикл нагӡаны еиҭаҳәоуп<ref name="Dresden">{{cite web|url=https://www.volny.cz/paib/dresden_codex.htm|title=Дрезденский кодекс — книга астрономии майя|author=Böhm, Bohumil; Böhm, Vladimir|access-date=2009-01-10|archive-url=https://www.webcitation.org/669rr0wA4?url=https://www.volny.cz/paib/dresden_codex.htm|archive-date=2012-03-14}}</ref>. === Аоккультизм === А[[оккультизм|оккультизм]] аҿы Венера а[[Сфирот|сфра]] Нецах иадҳәалоуп. (шәахә.[[Халдейский ряд (астрология)|Халдеитәи ацәаҳәа]])<ref>{{книга|заглавие=Гранатовый сад|часть=Глава третья. Сефирот|автор=Регарди И.|isbn=5-94698-044-0|год=2005|место=М.|издательство=Энигма|страниц=304}}</ref>.<!-- ===== В мифологии народов доколумбовой Америки ===== === Обозримое будущее === ==== Терраформирование Венеры ==== {{main|Терраформирование Венеры}} [[Файл:TerraformedVenus.jpg|thumb|right|240px|Терраформированная Венера]] Венера — кандидат на [[терраформирование]]. По одному из планов предполагалось распылить в атмосфере Венеры [[Генетически модифицированный организм|генетически модифицированные]] [[цианобактерии]], которые, перерабатывая [[углекислый газ]] (составляющий 96 % атмосферы Венеры) в [[кислород]], значительно уменьшили бы [[парниковый эффект]] и понизили бы температуру на планете. Однако для [[фотосинтез]]а необходима вода, которой на Венере практически нет (даже в виде паров в атмосфере). Поэтому для реализации такого проекта необходимо в первую очередь доставить на Венеру воду — например, посредством бомбардировки её водно-аммиачными астероидами или иным путём. --> == Шәахә. иара уб. == * [[Жизнь на Венере|Венераҿы аԥсҭазаара]] * [[Венера (космическая программа)|Венера (акосмостә программа)]] * [[Терраформирование Венеры|Венера атерраформашьақәгылара]] * [[Люцифер|Лиуцифер]] * [[Денница|Шарԥыеҵәа]] * [[Вечерница (мифология)|Хәылԥыеҵәа]] * [[Фосфор (мифология)|Афосфор]] * [[Геспер]] * [[Правило Тициуса — Боде|Тициус-Боде иԥҟара]] == Азгәаҭақәа == '''Акомментариқәа''' {{Reflist|33em|group=комм.}} '''Ахыҵхырҭақәа''' {{Reflist|27em|refs= <ref name="Archinal_2011">{{статья |заглавие=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2009 |том=109 |номер=2 |страницы=101—135 |bibcode=2011CeMDA.109..101A |doi=10.1007/s10569-010-9320-4 |ссылка=http://aa.usno.navy.mil/publications/reports/Archinaletal2011a.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907030802/http://aa.usno.navy.mil/publications/reports/Archinaletal2011a.pdf |archive-date=2015-09-07 |язык=en |тип=journal |автор=Archinal, B. A.; A'Hearn, M. F.; Bowell, E. et al. |год=2011 |издательство=[[Springer Nature]] |издание=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy]] }} ({{cite web |title = Erratum |url = http://aa.usno.navy.mil/publications/reports/Archinaletal2011b.pdf |archive-url = https://web.archive.org/web/20150907074216/http://aa.usno.navy.mil/publications/reports/Archinaletal2011b.pdf |archive-date = 2015-09-07 |url-status = dead }}, {{bibcode|2011CeMDA.110..401A}})</ref> <ref name="nssdc">{{cite web |url = https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html |title = Venus Fact Sheet |publisher = NASA |last = Williams |first = David R. |date = 2016-02-29 |access-date = 2016-03-10 |archive-url = https://www.webcitation.org/6ftO4K7lC?url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html |archive-date = 2016-03-10 }}</ref> <ref name="ESS_2014_Venus_atm">{{книга |часть =Venus: atmosphere |автор =Taylor F. W., Hunten D. M. |заглавие =Encyclopedia of the Solar System |ответственный=T. Spohn, D. Breuer, T. Johnson |издательство =Elsevier |издание =3 |год =2014 |pages =305–322 |allpages =1336 |isbn =9780124160347 |ссылка часть =https://books.google.com/books?id=0bEMAwAAQBAJ&pg=PA305 }}</ref> <ref name="ESS_2014_Venus_sur">{{книга |часть =Venus: Surface and Interior |автор =Smrekar S. E., Stofan E. R., Mueller N. |заглавие =Encyclopedia of the Solar System |ответственный=T. Spohn, D. Breuer, T. Johnson |издательство =Elsevier |издание =3 |год =2014 |pages =323–342 |allpages =1336 |isbn =9780124160347 |ссылка часть =https://books.google.com/books?id=0bEMAwAAQBAJ&pg=PA323 }}</ref> <ref name="Basilevsky_2003">{{статья |заглавие=The surface of Venus |издание=Reports on Progress in Physics |том=66 |номер=10 |страницы=1699—1734 |doi=10.1088/0034-4885/66/10/R04 |bibcode=2003RPPh...66.1699B |автор=Basilevsky, Alexandr T.; Head, James W. |год=2003 }}</ref> }} == Алитература == * {{статья |автор= [[Афанасьева, Вероника Константиновна|Афанасьева В. К.]], [[Дьяконов, Игорь Михайлович|Дьяконов И. М.]] |заглавие= Иштар |ответственный= [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]] |издание= Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах |место= М. |издательство=Советская Энциклопедия |год= 1991 |том= 1 (А—К) |страницы= 595 |isbn=5-85270-016-9 |ref=Афанасьева, Дьяконов}} * {{статья |автор= [[Шифман, Илья Шолеймович|Шифман И. Ш.]], [[Лундин, Авраам Григорьевич|Лундин А. Г.]] |заглавие= Астар |ответственный= [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]] |издание= Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах |место= М. |издательство=Советская Энциклопедия |год= 1991 |том= 1 (А—К) |страницы= 115 |isbn=5-85270-016-9 |ref=Шифман, Лундин}} * {{статья |автор= [[Шифман, Илья Шолеймович|Шифман И. Ш.]] |заглавие= Астарта |ответственный= [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]] |издание= Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах |место= М. |издательство=Советская Энциклопедия |год= 1991 |том= 1 (А—К) |страницы= 115—116 |isbn=5-85270-016-9 |ref=Шифман}} * {{Книга|автор=Гигин Юлий|заглавие=Астрономия|ответственный=Пер. с латин. и коммент. {{s|А. И. Рубана}}. Вступ. ст. {{s|А. В. Петрова}}.|место=М.|издательство=Алетейя|год=1997|страниц=220|isbn=5-89329-017-8|серия=Античная библиотека. Античная история|ref=Гигин}} * {{книга|автор=[[Кондратьев, Кирилл Яковлевич|Кондратьев К.Я.]], Крупенио Н.Н., Селиванов А.С.|заглавие=Планета Венера|издательство=[[Гидрометеоиздат]]|место=Л.|год=1987|страниц=276|ref=Кондратьев, Крупенио, Селиванов}} * {{статья |автор = Короновский Н. Н. |заглавие = Морфология поверхности Венеры |ссылка = http://window.edu.ru/resource/214/21214/files/0401_057.pdf |издание = Соросовский образовательный журнал |год = 2004 }} * {{статья|автор=[[Бурба, Георгий Александрович|Бурба Г. А.]]|заглавие=Венера: русская транскрипция названий|ссылка=http://www.planetology.ru/burbanomen.php|издание=Лаборатория сравнительной планетологии ГЕОХИ, май 2005 г|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091217195219/http://www.planetology.ru/burbanomen.php|archive-date=2009-12-17}} * {{книга |автор=Ван дер Варден |заглавие=Пробуждающаяся наука. Математика древнего Египта, Вавилона и Греции |место=М. |год=1959 |страниц=456 |ответственный=Пер. с голл. И. Н. Веселовского |ref=Ван дер Варден}} * {{книга |автор=Ван дер Варден |заглавие=Пробуждающаяся наука II. Рождение астрономии |место=М. |год=1991 |издательство=Наука |ref=Ван дер Варден}} * {{книга|автор=[[Кинжалов, Ростислав Васильевич|Кинжалов, Р. В.]]|заглавие=Культура древних майя|ссылка=https://www.indiansworld.org/maya_culture_kinzhalov.html#.VRHDfuEY3rI|место=Л.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1971|ref=Кинжалов}} * {{Книга|ref=Ломоносов|ссылка=https://runivers.ru/lib/book6882/192833/|автор=[[Ломоносов, Михаил Васильевич|Ломоносов М. В.]]|заглавие=Полное собрание сочинений|ответственный=ред. [[Кравец, Торичан Павлович|Т. П. Кравец]], [[Ченакал, Валентин Лукич|В. Л. Ченакал]]|год=1955|место=М.; Л.|издательство=Издательство Академии наук СССР|том=4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744-1765 гг.|страниц=834|archive-date=2025-11-11|access-date=2026-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20251111074606/https://runivers.ru/lib/book6882/192833/|url-status=dead}} * {{книга|автор=[[Паннекук, Антон]]|часть=Часть 1. Астрономия в Древнем Мире|заглавие=История астрономии|ответственный=Перевод с английского Невской Н. И., под редакцией [[Кукаркин, Борис Васильевич|Кукаркина Бориса Васильевича]] и [[Куликовский, Пётр Григорьевич|Куликовского Петра Григорьевича]]|место=М.|издательство=Наука|год=1966|ref=Паннекук}} * {{статья|автор = Панченко Д. В. |заглавие =Фалес, солнечные затмения и возникновение науки в Ионии в начале VI в. до н. э |издание = Hyperboreus |ссылка = http://bibliotheca-classica.org/sites/default/files/panchenko_1.pdf |том = 2 |номер = 1 |год = 1996 |страницы = 47—124 |ref = Панченко |archive-url = https://web.archive.org/web/20150218022358/http://bibliotheca-classica.org/sites/default/files/panchenko_1.pdf |archive-date = 2015-02-18}} * {{книга |автор = Grant E.|заглавие = A History of Natural Philosophy From the Ancient World to the XIX century|место = New York|издательство = Cambridge University Press|ref = Grant|год = 2007}} * {{статья|автор = Van der Waerden B. L.|заглавие = The Earliest Form of the Epicycle Theory|издание = Journal of the History of Astronomy|язык = en|ссылка = http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1974JHA.....5..175V&amp;db_key=AST&amp;data_type=HTML&amp;format=&amp;high=45e26860ef28046|год = 1974|том= 5|ref = Van der Waerden|страницы= 175—185}} * {{книга|автор = Leick G. |заглавие = A dictionary of Ancient Near Eastern mythology |ссылка = |место = New York |издательство = Taylor & Francis |год = 2003 |allpages = 241 |isbn= 0-203-02852-X |ref=Leick}} == Азхьарԥшқәа == * {{cite web |title = Информация о Венере |url = http://xtronomy.altnet.ru/solarsyst/venus.htm |archive-url = https://web.archive.org/web/20080604090454/http://xtronomy.altnet.ru/solarsyst/venus.htm |archive-date = 2008-06-04 |url-status = dead }} // на [[Архив Интернета|web.archive.org]] * [https://astrogalaxy.ru/050.html Солнечная система. Планеты Солнечной системы. Венера] * ''Бурба Г. А.'' [http://www.meteorites.ru/menu/press/burba-ven.html Кривое зеркало Земли] // «[[Вокруг света (журнал)|Вокруг света]]», 2003, № 6 * {{cite web |title = Известия Науки — новая карта Рельефа Венеры |url = http://www.inauka.ru/space/article91603.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20090423054129/http://www.inauka.ru/space/article91603.html |archive-date = 2009-04-23 |url-status = dead }} * [http://www.iki.rssi.ru/press/vex.doc «Венера-Экспресс»: итоги основной миссии] * ''Родионова Ж. Ф.'' [http://www.delphis.ru/journal/article/venera-blizhaishaya-k-nam-planeta «Венера — ближайшая к нам планета»] // «Дельфис» № 39, 2004 * ''Алексей Левин, Дмитрий Мамонтов'' [https://elementy.ru/lib/430681 «Планета оранжевых сумерек»] // «[[Популярная механика]]» № 11, 2008 * [https://www.youtube.com/watch?v=wZyCky5W8Z8 Видео. Венера манит] // Телестудия Роскосмоса * [http://www.mentallandscape.com/C_CatalogVenus.htm Снимки, сделанные советскими космическими аппаратами]{{In lang|en}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{Астатиа бзиа}} {{DEFAULTSORT:венера}} [[Акатегориа:Венера| ]] [[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа илбааз аппаратқәа зҭааз]] [[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]] [[Акатегориа:Адгьылтә гәыԥтә планетақәа]] 0yooiurkxbh9vcvoem8asi1jr4anrhk Аҳәынҭқарратә агербқәа рыхьӡынҵа 0 4021 169697 168931 2026-07-21T10:53:02Z CommonsDelinker 120 Replacing Coat_of_arms_of_Samoa.svg with [[File:Public_Seal_of_Samoa.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Not a coat of arms, and one of many seals, so " 169697 wikitext text/x-wiki {{TOC-Right}} Аҵҟа, ишәбоит алфавит апориадкала ицо ихақәиҭроу атәылақәа [[Агерб|ргербқәа]] рыхьӡынҵа. == [[Ажьырныҳәамза|А]] == <gallery> Афаил:Coat of arms of Abkhazia.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Аԥсны}}</div> Афаил:Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Австралиа}}</div> Афаил:Austria Bundesadler.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Австриа}}</div> Афаил:Coat of arms of Azerbaijan.svg|<div class="center">{{Аҳгерб| Азербаиџьан}}</div> Афаил:Coat of arms of Albania.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Арнауҭтәыла}}</div> Афаил:Coat of arms of Angola.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Ангола}}</div> Афаил:Coat of arms of Andorra.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Андорра}}</div> Афаил:Coat of arms of Antigua and Barbuda.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Антигуа-Барбуда}}</div> Афаил:Coat of arms of Argentina.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Аргентина}}</div> Афаил:Coat of arms of Armenia.svg|<div class="center">{{Аҳгерб| Ермантәыла}}</div> </gallery> == Б == <gallery> Афаил:Coat of arms of the Bahamas.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Багамы}}</div> Афаил:Coat of arms of Bangladesh.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Бангладеш}}</div> Афаил:Barbados Coat of Arms.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Барбадос}}</div> Афаил:Coat of arms of Bahrain.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Бахрейн}}</div> Афаил:Official coat of arms of the Republic of Belarus (v).svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Белоруссия}}</div> Афаил:Coat of arms of Belize.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Белиз}}</div> Афаил:Great Coat of Arms of Belgium.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Бельгия}}</div> Афаил:Coat of arms of Benin.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Бенин}}</div> Афаил:Coat of arms of Bulgaria.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Болгария}}</div> Афаил:Coat of arms of Bolivia.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Боливия}}</div> Афаил:Coat of arms of Bosnia and Herzegovina.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Босния и Герцеговина}}</div> Афаил:Arms of Botswana.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Ботсвана}}</div> Афаил:Coat of arms of Brazil.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Бразилия}}</div> Афаил:Emblem of Brunei.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Бруней}}</div> Афаил:Coat of arms of Burkina Faso.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Буркина Фасо}}</div> Афаил:Coat of arms of Burundi.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Бурунди}}</div> Афаил:Emblem of Bhutan.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Бутан}}</div> </gallery> == В == <gallery> Афаил:Vatican City CoA.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Ватикан}}</div> Афаил:Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Великобритания}} (кроме [[Герб Шотландии|Шотландии]])</div> Афаил:Coat of arms of Hungary.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Венгрия}}</div> |<div class="center">{{Аҳгерб|Венесуэла}}</div> Афаил:Coat of arms of East Timor.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Восточный Тимор}}</div> Афаил:Emblem of Vietnam (fixed for revision).svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Вьетнам}}</div> </gallery> == Г == <gallery> Афаил:Coat of arms of Gabon.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Габон}}</div> Афаил:Coat of arms of Haiti.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Гаити}}</div> Афаил:Coat of arms of Guyana.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Гайана}}</div> Афаил:Coat of arms of Guatemala.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Гватемала}}</div> Афаил:Coat of arms of Germany.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Германия}}</div> Афаил:Coat of arms of Honduras.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Гондурас}}</div> |<div class="center">{{Аҳгерб|Гренада}}</div> Афаил:Coat of arms of Greece.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Греция}}</div> Афаил:Greater coat of arms of Georgia.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Грузия}}</div> </gallery> == Д == <gallery> Афаил:National coat of arms of Denmark.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Дания}}</div> Афаил:Coat of arms of Djibouti.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Джибути}}</div> Афаил:Coat of arms of the Dominican Republic.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Доминиканская Республика}}</div> </gallery> == Е == <gallery> Афаил:Coat of arms of Egypt.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Египет}}</div> </gallery> == Ж == == З == <gallery> Афаил:Coat of arms of Zambia.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Замбия}}</div> Афаил:Coat of arms of Zimbabwe.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Зимбабве}}</div> </gallery> == И == <gallery> Афаил:Coat of arms of Israel.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Израиль}}</div> Афаил:Emblem of India.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Индия}}</div> Афаил:Coat of Arms of Indonesia Garuda Pancasila.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Индонезия}}</div> Афаил:Coat of arms of Jordan.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Иордания}}</div> Афаил:Coat of arms of Iraq.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Ирак}}</div> Афаил:Emblem of Iran (red).svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Иран}}</div> Афаил:Coat of arms of Ireland.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Ирландия}}</div> Афаил:Coat of arms of Iceland.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Исландия}}</div> Афаил:Escudo de España.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Испания}}</div> Афаил:Emblem of Italy.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Италия}}</div> </gallery> == Й == <gallery> Афаил:Emblem of Yemen.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Йемен}}</div> </gallery> == К == <gallery> Афаил:Coat of arms of Cape Verde.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Кабо-Верде}}</div> Афаил:Coat of arms of Kazakhstan.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Казахстан}}</div> Афаил:Coat of arms of Cambodia.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Камбоджа}}</div> Афаил:Coat of arms of Cameroon.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Камерун}}</div> Афаил:Royal Coat of Arms of Canada.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Канада}}</div> Афаил:Emblem of Qatar (1976–2022).svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Катар}}</div> Афаил:Alternate Coat of arms of Kenya.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Кения}}</div> |<div class="center">{{Аҳгерб|Кипр}}</div> Афаил:Emblem of Kyrgyzstan.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Киргизия}}</div> Афаил:Coat of arms of Kiribati.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Кирибати}}</div> Афаил:中華人民共和國國徽.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Китай}}</div> Афаил:Republic of China National Emblem.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Китайская Республика}}</div> Афаил:Coat of arms of Colombia.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Колумбия}}</div> Афаил:Coat of arms of Comoros.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Коморы}}</div> Афаил:Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Демократическая Республика Конго}}</div> |<div class="center">{{Аҳгерб|Республика Конго}}</div> Афаил:Coat of Arms of North Korea.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|КНДР}}</div> Афаил:Coat of arms of South Korea.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Республика Корея}}</div> Афаил:Coat of arms of Kosovo.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Республика Косово}}</div> Афаил:Coat of arms of Costa Rica.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Коста-Рика}}</div> Афаил:Coat of arms of Ivory Coast.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Кот-д’Ивуар}}</div> Афаил:Coat of arms of Cuba.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Куба}}</div> Афаил:Coat of arms of Kuwait.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Кувейт}}</div> </gallery> == Л == <gallery> Афаил:Coat of arms of Laos.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Лаос}}</div> Афаил:Coat of arms of Latvia.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Латвия}}</div> Афаил:Coat of arms of Lesotho.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Лесото}}</div> Афаил:Coat of arms of Liberia.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Либерия}}</div> Афаил:Coat of arms of Lebanon.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Ливан}}</div> Афаил:Seal of the National Transitional Council (Libya).svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Ливия}}</div> Афаил:Coat of arms of Lithuania.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Литва}}</div> Афаил:Coat of arms of Liechtenstein.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Лихтенштейн}}</div> |<div class="center">{{Аҳгерб|Люксембург}}</div> </gallery> == М == <gallery> Афаил:Coat of arms of Mauritius.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Маврикий}}</div> Афаил:Seal of Mauritania.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Мавритания}}</div> Афаил:Seal of Madagascar.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Мадагаскар}}</div> Афаил:Coat of arms of the Republic of Macedonia.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Македония}}</div> Афаил:Coat of arms of Mali.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Мали}}</div> Афаил:Coat of arms of Maldives.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Мальдивы}}</div> Афаил:Coat of arms of Malta.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Мальта}}</div> Афаил:Coat of arms of Morocco.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Марокко}}</div> Афаил:Seal of the Marshall Islands.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Маршалловы Острова}}</div> Афаил:Coat of arms of Mexico.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Мексика}}</div> Афаил:Seal of the Federated States of Micronesia.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Микронезия}}</div> Афаил:Emblem of Mozambique.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Мозамбик}}</div> Афаил:Coat of arms of Moldova.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Молдавия}}</div> Афаил:Coat of arms of Monaco.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Монако}}</div> Афаил:State emblem of Mongolia.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Монголия}}</div> Афаил:State seal of Burma (1974-2008).svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Мьянма}}</div> </gallery> == Н == <gallery> Афаил:Coat of arms of Artsakh.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Нагорно-Карабахская Республика}}</div> Афаил:Coat of arms of Namibia.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Намибия}}</div> Афаил:Coat of arms of Nauru.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Науру}}</div> Афаил:Coat of arms of Nepal.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Непал}}</div> Афаил:Coat of arms of Niger.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Нигер}}</div> Афаил:Coat of arms of Nigeria.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Нигерия}}</div> Афаил:Royal coat of arms of the Netherlands.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Нидерланды}}</div> Афаил:Coat of arms of Nicaragua.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Никарагуа}}</div> Афаил:Coat of arms of New Zealand.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Новая Зеландия}}</div> Афаил:Royal Arms of Norway.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Норвегия}}</div> </gallery> == О == <gallery> Афаил:Emblem of the United Arab Emirates.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|ОАЭ}}</div> Афаил:National emblem of Oman.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Оман}}</div> </gallery> == П == <gallery> Афаил:Coat of arms of Pakistan.svg|<div class="center">[[Государственная эмблема Пакистана|Герб]] [[Пакистан]]а</div> Афаил:Coat of arms of the Palestinian National Authority.svg|<div class="center">[[Герб Палестины|Герб]] [[Палестинская автономия|Палестинской автономии]]</div> Афаил:Coat of arms of Panama.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Панама}}</div> Афаил:Coat of arms of Paraguay.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Парагвай}}</div> Афаил:Escudo nacional del Perú.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Перу}}</div> Афаил:Herb Polski.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Польша}}</div> Афаил:Coat of arms of Portugal.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Португалия}}</div> Афаил:Transnistria-coa.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Приднестровье}}</div> </gallery> == Р == <gallery> Афаил:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Урыстәыла}}</div> Афаил:Coat of arms of Rwanda.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Руанда}}</div> Афаил:Coat of arms of Romania.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Румыния}}</div> </gallery> == С == <gallery> Афаил:Coat of arms of El Salvador.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Сальвадор}}</div> Афаил:Public Seal of Samoa.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Самоа}}</div> Афаил:Coat of arms of San Marino.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Сан-Марино}}</div> Афаил:Coat of arms of São Tomé and Príncipe.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Сан-Томе и Принсипи}}</div> Афаил:Coat of arms of Saudi Arabia.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Саудовская Аравия}}</div> Афаил:Coat of arms of Swaziland.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Свазиленд}}</div> Афаил:Coat of arms of Seychelles.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Сейшелы}}</div> Афаил:Coat of arms of Senegal (official version).svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Сенегал}}</div> Афаил:Coat of arms of Serbia.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Сербия}}</div> Афаил:Emblem of Syria (1980–2024).svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Сирия}}</div> Афаил:Coat of arms of Slovakia.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Словакия}}</div> Афаил:Coat of arms of Slovenia.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Словения}}</div> Афаил:Coat of arms of Somalia.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Сомали}}</div> Афаил:Emblem of Somaliland.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Сомалиленд}}</div> Афаил:Coat of arms of Suriname.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Суринам}}</div> Афаил:Great Seal of the United States (obverse).svg|<div class="center">[[Большая печать США|Большая печать]] [[Соединённые Штаты Америки|США]] (лицевая сторона)</div> Афаил:Coat of arms of Sierra Leone.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Сьерра-Леоне}}</div> </gallery> == Т == <gallery> Афаил:Coat of arms of Tajikistan.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Таџьықьстан}}</div> Афаил:Garuda Emblem of Thailand.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Таиланд}}</div> Афаил:Coat of arms of Tanzania.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Танзания}}</div> Афаил:Coat of arms of Togo.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Того}}</div> Афаил:Coat of arms of Tonga.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Тонга}}</div> Афаил:Coat of Arms of Trinidad and Tobago.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Тринидад и Тобаго}}</div> Афаил:Coat of arms of Tuvalu.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Тувалу}}</div> Афаил:Coat of arms of Tunisia.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Тунис}}</div> Афаил:Coat of arms of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Северный Кипр}}</div> Афаил:Emblem of Turkmenistan.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Туркмения}}</div> Афаил:Emblem of Turkey.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Тырқәа}}</div> </gallery> == У == <gallery> Афаил:Emblem of Uzbekistan.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Узбекистан}}</div> Афаил:Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Украина}}</div> Афаил:Coat of arms of Uruguay.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Уругвай}}</div> </gallery> == Ф == <gallery> Афаил:Coat of arms of Fiji.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Фиджи}}</div> Афаил:Coat of arms of the Philippines.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Филиппины}}</div> Афаил:Coat of arms of Finland.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Финляндия}}</div> Афаил:Armoiries république française.svg|<div class="center">[[Национальный символ Франции|Национальный символ]] [[Франция|Франции]]</div> </gallery> == Х == <gallery> Афаил:Coat of arms of Croatia.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Хорватия}}</div> </gallery> == Ц == <gallery> Афаил:Coat of arms of the Central African Republic.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|ЦАР}}</div> </gallery> == Ч == <gallery> Афаил:Coat of arms of Montenegro.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Черногория}}</div> Афаил:Coat of arms of the Czech Republic.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Чехия}}</div> Афаил:Coat of arms of Chile.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Чили}}</div> </gallery> == Ш == <gallery> Афаил:Great coat of arms of Sweden.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Швеция}}</div> Афаил:Coat of Arms of Switzerland.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Швейцария}}</div> Афаил:Coat of arms of Sri Lanka.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Шри-Ланка}}</div> </gallery> == Э == <gallery> Афаил:Coat of arms of Ecuador.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Эквадор}}</div> Афаил:Coat of arms of Equatorial Guinea.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Экваториальная Гвинея}}</div> Афаил:Coat of arms of Eritrea (or-argent-azur).svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Эритрея}}</div> Афаил:Coat of arms of Estonia.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Эстония}}</div> Афаил:Coat of arms of Ethiopia.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Эфиопия}}</div> </gallery> == Ю == <gallery> Афаил:Coat of arms of South Ossetia.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Южная Осетия}}</div> |<div class="center">{{Аҳгерб|ЮАР}}</div> </gallery> == Я == <gallery> Афаил:Coat of arms of Jamaica.svg|<div class="center">{{Аҳгерб|Ямайка}}</div> Афаил:Imperial Seal of Japan.svg|<div class="center">[[Императорская печать Японии|Императорская печать]] [[Япония|Японии]]</div> </gallery> == См. также == * [[Флаги независимых государств]] == Ссылки == * [http://www.ngw.nl/ Сайт, посвящённый мировой геральдике] * [http://www.designcard.ru/Gerb Полная коллекция гербов государств] [[Акатегориа:Аҳәынҭқарратә символқәа| ]] [[Акатегориа:Аҳәынҭқаррақәа рсиақәа]] sibmj53bab6wj3c00t2xpou7i0u2eer Ашаблон:Абираҟдырга/Швециа 10 4132 169692 147681 2026-07-21T06:57:40Z CommonsDelinker 120 Replacing Naval_Ensign_of_Sweden.svg with [[File:Naval_ensign_of_Sweden.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR6|Criterion 6]].). 169692 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|абираҟдырга/абираҟ</noinclude>}}} | адура = {{{адура|}}} | alias = Швециа | flag alias = Flag of Sweden.svg | flag alias-1520 = Flag of Sweden (1562–1650).svg | flag alias-1650 = Naval ensign of Sweden.svg | flag alias-1815 = Swedish and Norwegian naval ensign 1815–1844.svg | flag alias-1844 = Swedish norwegian union flag.svg | flag alias-ВМС = Naval ensign of Sweden.svg | variant = {{{variant|}}} | var1 = 1520 | var2 = 1650 | var3 = 1815 | var4 = 1844 | var5 = ВМС }} rhvwgjc8qkenvs9jrm3u1ninqmm7v1l Адин 0 4654 169685 169507 2026-07-21T02:39:53Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 169685 wikitext text/x-wiki '''Адин''' ({{lang-la|religiō}} рҟынтәи — «ҭоубалеи гәрагаралеи еидҳәалоу»; «аныха», «адинхаҵара», religare— «аидҳәалара», ligare— «аидҳәалара») — [[сверхъестественное|иԥсабартәым]] џьара акы [[Вера|агәрагарала]] ишьақәгылоу агәаанагарақәа рсистема, [[Ахшыҩырҵара|аморалтә]] нормақәеи, ахымҩаԥгашьа аҷыдарақәеи, [[обряд|ақьабзқәеи]], акульттә хымҩаԥгашьеи ауаа гәыԥла [[Организация|реидкылара]] уахь иналаҵаны. ([[Христианская церковь|Ауахәама]], [[умма|аумма]], [[сангха|асангха]], [[Идейная община|адинытә еилазаара]]).<ref name="автоссылка1">Этимологический словарь Шанского Н. М.</ref><ref>{{Книга|автор=|заглавие=Новая философская энциклопедия: в 4 т.|ответственный=под ред. В. С. Степина|год=2010|часть=Религия|ссылка часть=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH01c5f2fc7c579f33e84aabc5?p.s=TextQuery|язык=ru|издание=|место=М.|издательство=Мысль|том=3|страницы=436|страниц=692|столбцы=2|isbn=978-2-244-01115-9|isbn2=978-2-244-01118-0|тираж=5000}}</ref><ref>{{Книга|автор=|заглавие=Философский энциклопедический словарь|ответственный=под ред. Л. Ф Ильичева, П. Н. Федосеева, С. М. Ковалева, В. Г. Панова|год=1983|часть=Религия|язык=ru|издание=|место=М.|издательство=Советская Энциклопедия|страницы=576|страниц=840|столбцы=2|isbn=|тираж=150000}}</ref><ref name="автоссылка1" /><ref name="Кругосвет">''Елена Казарина'' {{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/RELIGIYA.html}}</ref> Иара убас, атермин «адин» еилкаахар ауеит абас еиԥш иҟоу аҵакқәа рыла «асубиективтә-хатәы» (адин индивидуалтә «гәрагарак», «динхаҵарак» аҳасабала) насгьы «обиективтә-зеиԥш» (адин институционалтә цәырҵрак аҳасабала — «агәрагара», «анцәа имҵахырхәара», «адинхаҵара») ҳәа.<ref>Аринин, 1998, с. 15.</ref> Адунеи аарԥшразы адинтә система ([[мировоззрение|адунеихәаԥшышьа]]) адинтә гәрагара шьаҭас иамоуп, насгьы ауаҩы ауаҩытәыҩсатә доуҳатә дунеи иареи ирыбжьоу аизыҟазаашьақәа ирыдҳәалоуп, уи иадҳәалан ауаҩы дыррақәак имоуп, иԥсҭазаара уахь ирхоит. Агәрагара рӷәӷәахар алшоит [[Религиозный опыт|амистикатә ԥышәала]].<ref name="Кураев">{{книга |автор = [[Кураев, Андрей Вячеславович|Кураев А. В.]], [[протодиакон]], [[кандидат философских наук|к. ф. н.]] |заглавие = Уроки сектоведения |ссылка = http://kuraev.ru/index.php?option=com_remository&Itemid=54&func=fileinfo&id=21 |место = СПб. |издательство = Формика |год = 2002 |страниц = 448 |isbn = 5-7754-0039-9 |archive-date = 2009-11-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20091101135443/http://kuraev.ru/index.php?option=com_remository&Itemid=54&func=fileinfo&id=21 }} «(Религиозных) целей существует две: 1) контакт с надчеловеческим духовным миром („высшими силами“); 2) преодоление смерти, понимаемое как следствие состоявшегося „контакта“»</ref><ref name="Доусон">{{книга |автор=[[Доусон, Кристофер Генри|Доусон К. Г.]] |заглавие=Религия и культура |место=СПб. |год=2000 |страницы=62}}</ref> Адин азы ҷыдала аҵакы рымоуп [[добро и зло|абзиеи ацәгьеи]], [[нравственность|ацәаҩашәа]], аԥсҭазаара ахықәки аҵаки реиԥш иҟоу аилкаарақәа. [[Мировая религия|Адунеи адинқәа]] реиҳарак ирыдҳәалоу адинтә гәрагарақәа ауаа ианырҵеит иԥшьоу атекстқәа рҿы, урҭ агәра зго рдунеихәаԥшра инақәыршәаны ииашаҵәҟьаны [[Бог|Анцәа]], ма анцәахәқәа ирҳәамҭан, иреиҳау адоуҳа змоу ауаа, ма арҵаҩцәа дуқәа, иԥшьоуи иԥшьоу адыррақәа змоуи ианырҵеит ҳәа иԥхьаӡоуп. Адинхаҵаратә еилазаарақәа реиҳарак рҿы [[духовенство|адиннапхгаҩцәа]] (адинхаҵара амаҵзцҩцәа) ихадоу аҭыԥ ааныркылоит.<ref>Баёв, 2011.</ref> Атәылақәа реиҳарак рҿы адин ихадоу аҭыԥ ааннакылоит; изызҵааз реиҳараҩык адинқәа руак иаҵанакуеит ҳәа рхы рыԥхьаӡоит.<ref>{{книга|автор=Г. Д. Левин|часть=Материализм|заглавие=Энциклопедия эпистемологии и философии науки|ответственный=Составление и общая редакция. [[Касавин, Илья Теодорович|И. Т. Касавин]]|место=М.|издательство=«Канон+» РООИ «Реабилитация»|год=2009|страницы=472—473|страниц=1248|isbn=978-5-88373-089-3|тираж=800}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman |title=Левада-Центр/Пресс-выпуски/В России 74 % православных и 7 % мусульман |access-date=2015-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121231020830/http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman |archive-date=2012-12-31 |url-status=dead }}</ref> == Адин аилкаара == {{Main|Адин аилкаара}} Адин ҳәа изышьҭоу аиҿагылара зцу, иуадаҩу зҵаароуп, убри аҟнытә аҵарауаа еиқәшаҳаҭханы акы азааира рылшом. Аӡәырҩы ахәыцҩцәа адин рхатә знеишьала иазнеиуеит. Убри аҟнытә, еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, уи 250 инареиҳаны аилкаарақәа амоуп, даҽа гәаанагарақәак рыла — 1000 рҟынӡа.<ref name="ESBE" /><ref>{{Cite web|lang=|url=https://religiousstudies.in/proekt/1000-definicij-religii-enciklopediya/|title=1000 дефиниций религии — Энциклопедия|author=|website=Академическое религиоведение {{!}} Проект|date=|publisher=Кафедра философии и религиоведения [[ВлГУ]]|access-date=2020-07-25|archive-date=2020-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725165848/https://religiousstudies.in/proekt/1000-definicij-religii-enciklopediya/|url-status=live}}</ref><ref>НФЭ, 2010. «Можно даже констатировать, что адекватное формально-логическое определение религии дать вообще невозможно ... Каждый крупный мыслитель (и светский, и религиозный), как правило, предлагает собственное, так или иначе отличающееся от уже имеющихся определение религии»</ref><ref name="sfn-e46944">Марченко, 2014.</ref><ref>НФЭ, 2010. «Каждый крупный мыслитель (и светский, и религиозный), как правило, предлагает собственное, так или иначе отличающееся от уже имеющихся определение религии»</ref><ref>Марченко, 2014. «Насчитывают более 250 определений религии»</ref><ref>Аринин, 2014, с. 7.</ref> Адин еиуеиԥшым аилкаарақәа ыҟоуп, урҭ еихшазар ауеит хкыла. Адин аилкаара ашьақәыргыларазы раԥхьатәи знеишьоуп «иуниверсалтәу аҳәамҭа», «иашаҵәҟьоу [[Дефиниция|аҳәаақәҵара]]» аԥҵара аҽазышәара. Аҩбатәи ишьақәнарӷәӷәоит, еиуеиԥшым ауаажәларрақәа рҿы «динны» иԥхьаӡоу асоциалтә цәырҵрақәа, ҭҵаарадыррала иҭаҩу «аспектқәа» рыла мацара аарԥшра шалшо. Аҩ-знеишьакгьы акритика рыгым.<ref>Аринин, 2014, с. 13—14.</ref> Адин аилкаарақәак: * еиҳа зымчу иҟынтәи адыргақәа рыла агәрагара аарԥшра;<ref>[[Фома Аквинский]], «[[Сумма теологии]]», Том VIII. [https://azbyka.ru/otechnik/konfessii/summa-teologii-tom-8/48 Вопрос 94. Об идолопоклонстве] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190306043227/https://azbyka.ru/otechnik/konfessii/summa-teologii-tom-8/48 |date=2019-03-06 }}</ref> * еиҳа зымчу рымҵахырхәара аиҿкаара. Адин еиҳау амчқәа ыҟоуп ҳәа агәрагара анаҩсангьы, урҭ амчрқәа рахь иҷыдоу аизыҟазаашьақәа бжьанаҵоит; убри аҟнытә, урҭ амчқәа рахь ирхоу агәазыҳәара ауп;<ref name="ESBE">[[Трубецкой, Сергей Николаевич|Трубецкой С. Н.]] Религия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона Т. 26 А. — СПб., 1899. — С. 539—544</ref> * адоуҳатә шьақәгылашьа, адунеи ауаҩы иара ихаҭреи рахь имоу иҷыдоу азыҟазаашьа ауп, уи шьаҭас иамоуп [[Инобытие|даҽа дунеик]] еиҳа ԥыжәара аҭара, абжьааԥнытәи аҵабырг аҟазаара аасҭа;<ref>Забияко, 2008, с. 1069.</ref> * Иҳараку, ауаҩы имч зқәымхо агәрагара шьаҭас измоу ауаҩытәыҩсатә нормақәеи адоуҳатә мазарақәеи рсистема.<ref> Харари Ю. Н. Sapiens. Краткая история человечества / Юваль Ной Харари; пер. с англ. Л.Сумм. — М,: Сидбад, 2019. — 530 с., с. 256.</ref> == Ажәа «адин» аетимологиа == Ажәытәан ажәа «адин» хыҵхырҭас иамаз аганахьала еиуеиԥшым агәаанагарақәа ыҟан (алаҭ. religio — «аламыс», «адинхаҵара», «анцәахаҵара» «[[Религиозный культ|акульт]] обиект»). Абасала, I ашә. ҳера ҟалаанӡазтәи еицырдыруа римтәи ацәажәаҩ, ашәҟәыҩҩы, аполитик [[Марк Туллий Цицерон|Цицерон]] агәра ганы дыҟан ажәа алатинтә ҟаҵарба «relegere» («еиҭа аизгара, даҽазнык алацәажәара, даҽазнык азхәыцра, иҷыдоу ахархәаразы ааныжьра») аҟынтәи иааит ҳәа, уи аҵакы еиҭарсны «ахаҵкы акамыршәра», ма «акы ҷыдала азҿлымҳара аҭаны, ҳаҭыр ақәҵара» ауп иаанаго. Убри аҟынтә [[Марк Туллий Цицерон|Цицерон]] адин ҵакыс иамоуп ҳәа иазиԥхьаӡон еиҳа иҳараку амчрақәеи Анцәеи ҳаҭыр рықәҵара.<ref name="Osipov" /><ref name="sfn-8591ba">Элбакян, 2001, с. 488.</ref><ref name="sfn-8591ba" /><ref name="sfn-d35849">Жуковский, Копцева, Пивоваров, 2006, с. 8.</ref><ref name="sfn-e46944" /> Еицырдыруа мраҭашәаратәи ақьырсиантә шәҟәыҩҩы, ацәажәаҩ [[Лактанций|Лактанции]] (инықәырԥшны 250-325шш.) иԥхьаӡон ажәа «адин» алатинтә ҟаҵарба «religare» (аидҳәалара, аԥахра) аҟынтә иааит ҳәа, убри аҟынтә адин ауаҩи [[Бог|Анцәеи]] реидҳәала ауп ҳәа дахәаԥшуан.<ref name="Osipov" /><ref name="sfn-8591ba" /><ref name="sfn-d35849" /><ref name="sfn-e46944" /> Аԥшьа [[Аврелий Августин|Августин]]гьы адин аҵакы убасҵәҟьа еиликаауан, аха иара игәы излаанагоз ала ажәа «адин» аҟаҵарба «reeligere» аҟынтәи иаауеит, даҽакала иуҳәозар, «аиҭеидгылара», насгьы адин ахаҭа иаанагоит аидгылара, зны ибжьаӡыз ауаҩи Анцәеи реидгылара аиҭарҿыцра.<ref name="Osipov" >{{книга|ссылка=http://www.wco.ru/biblio/books/osip14/Main.htm|заглавие=Путь разума в поисках истины|автор=[[Осипов, Алексей Ильич|Осипов А. И.]]|издательство=Издание Сретенского монастыря|место=М.|год=2002|archive-date=2011-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110906062114/http://www.wco.ru/biblio/books/osip14/Main.htm}}</ref> Иахьатәи аҭҵааҩцәа лассы-лассы иақәшаҳаҭхоит ажәа «адин» аҟаҵарба «religare» аҟынтә иааит ҳәа иҟоу агәаанагара.<ref>{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/etymology/religion|title=Religion|author=|work=Online Etymology Dictionary|publisher=|archive-url=https://www.webcitation.org/67yHiciY4?url=http://dictionary.reference.com/etymology/religion|archive-date=2012-05-27|access-date=2011-11-24|url-status=live}}</ref><ref name="sfn-d35849" /><ref name="sfn-e46944" /> Егьырҭ акультурақәа рҿы, алатин бызшәала «religio» ҳәа изышьҭоу афеномен иақәшәо ​​ атерминқәа раԥхьатәи рҵакқәа еиԥшым. [[Асанскрит бызшәа|Санскриттәи]] абызшәала уи иақәшәо ​​атермин — «[[Дхарма|dharma]]» («дхар» аҟынтә — «ашьақәырӷәӷәара», «адгылара», «ахьчара») — ҵакыс иамоуп арҵара, аҟазшьа бзиа, аморалтә ҟазшьа, аҭакԥхықәра, [[справедливость|аиашара]], азакәан, аҿырԥштәы, адунеихәаԥшышьа уҳәа убас иҵегьы. Еиҳараӡак ари ажәа рхы иадырхәоит жәлар рыԥсҭазаашьа иадкыланы, уи ҳәаақәызҵо аԥҟарақәа роуп зыӡбахә ҳәоу. Илыԥшааху аилазаараҿы ацәырҵрақәа рганахьала ахархәара амоуп санскриттәи «[[Мокша (философия)|moksa]]», уи иаанаго есыҽнытәи аԥсҭазаара ааныжьны, аиреи аԥсреи реибаркыра аҟынтәи ахақәиҭтәра аҽазышәара ауп.<ref name="sfn-e46944" /> Аԥсылман дин аҿы ахархәара амоуп «din», уи раԥхьаӡа амчра ҳәа аанагон — ахьыԥшызаара, аҵасқәа, анаҩс ахархәара иалагеит ҳәаа змам Аллаҳ имчра аҿаԥхьа ахырхәара аҵакы аманы, Анцәа аҽизкра, адинтә мҩақәҵарақәа рынагӡара, агәрагара аиӷьтәра. Убри аҟнытә, «din», ҵакыс иаиоуа иалагеит: «[[иман|иман]]» (агәрахаҵара, аҟаҵарба «агәра агара»), «[[ислам|Аԥсылманра]]» (Анцәа аҽизкра, ахынраалара, адинтә мҩақәҵарақәа рынагӡара), «[[ихсан|ихсан]]» (аҽазҵәылхра, ламысла, гәыкала агәрагара аиӷьтәра).<ref name="sfn-e46944" /> Европатәи акультураҿы «адин» ҳәа изышьҭоу азы [[Акитаи бызшәа|акитаи бызшәаҿы]] ажәа «chiao» рхы иадырхәоит. Аиапон бызшәала, «сиуке» — «арҵара».<ref name="sfn-e46944" /> Ажәытә [[Ажәытә славиан бызшәа|славиан]] бызшәаҿы ажәақәа «ахаҵара», «агәрахаҵара» рхы иадырхәон, аурыс бызшәаҿы ажәа «адин» XVIII ашә. алагамҭа инаркны ауп ахархәара анаиу.<ref name="sfn-e46944" /> === Аҵакы аеволиуциа === {{Main|Адин аилкаара#Аҵакы аеволиуциа}} «Адин» аилкаара аконцепциа адунеи аҿы иҟоу адинқәа реиҳарак раасҭа иҿыцуп. Ари ажәа мраҭашәаратәи адинқәа изхымԥо русшәҟәқәа рҿы ахархәара амамызт — [[Еврейская библия|Ауриа р-Библиа]]ҿы, [[Новый Завет|Ауасиаҭ Ҿыц]] аҿы, [[Коран|Аҟәырҟан]] аҿы. Алаҭын ажәа «religio» ҵакыс иамоуп «адинхаҵара», уи ахархәара аиуит алаҭын бызшәала Абиблиа раԥхьатәи аиҭагаҿы. [[Вестфальский мир|Вестфалиатәи аҭынчра]] анышьақәыргылаха ашьҭахь (1648) лаҭ. religio ахархәара аиуит адинхаҵара аанарԥшырц азы, абри аҵакы аманы аурыс бызшәа иаланагалеит XVIII ашәышықәсазы.<ref>Аринин, 2014, с. 6—19.</ref><ref>Harrison, 2015, с. 7. «Before the seventeenth century, the word "religion" and its cognates were used relatively infrequently. Equivalents of the term are virtually nonexistent in the canonical documents of the Western religions — the Hebrew Bible, the New Testament, and the Qur'an»</ref><ref name="sfn-5878f0">Аринин, 2014, с. 19.</ref><ref name="sfn-b0d8ae">Harrison, 2015, с. 7—8.</ref><ref name="sfn-5878f0" /><ref name="sfn-b0d8ae" /> == Афункциақәа == * «Аиҿкааратә». Адин ауааи асоциалтә гәыԥқәеи рхымҩаԥгашьа еиҿнакаауеит, насгьы ауаҩы ихақәиҭразы аҳәаақәа шьақәнаргылоит. * «Адунеихәаԥшышьатә». Адин адунеи асахьеи уа ауаҩы иааникыло аҭыԥи шьақәнаргылоит, ишьақәнарӷәӷәоит аԥыжәара змоу амазарақәа рсистема. * «Акомпенсациатә». Адин ауаҩы ицхраауеит асоциалтәи апсихологиатәи стрессқәа риааираҿы, насгьы агәҭынчра изаанагоит. * «Аимадаратә». Адин адинхаҵаратә еилазаареи, ма аиҿкаареи рыҩнуҵҟа агәра зго реимадара шьақәнаргылоит. * «Аинтеграциатә». Динхаҵарала еидкыло ауаажәларра рзы адин аинтеграциеи асоциалтә ҭышәынтәалареи рзы факторны иҟалар алшоит. Даҽа ганкахьалагьы, адин ауаа реиҟәыҭхараҿы иӷәӷәоу факторны иҟалар алшоит, уи шьақәзырӷәӷәо акәны иҟоуп адинқәа ирыхҟьаны аҳәынҭқаррақәа рыбжьара аибашьреи, аграждантә еибашьрақәеи. * «Акультуратә». Адин асоциалтә-культуратә ҭынха аиқәырхареи арҿиареи иацхраауеит, убри аамҭазы иара ахаҭа ауаатәыҩса икультура иахәҭакны иҟоуп.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://megabook.ru/article/%D0%A0%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D1%8F|title=Религия — Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия — статья|website=Энциклопедия Кирилла и Мефодия|access-date=2023-07-03|archive-date=2023-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230703091040/https://megabook.ru/article/%D0%A0%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D1%8F|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.husain-off.ru/bibl/bog11/b_33.html|title=Боголюбов Л.Н. Обществознание. 11 класс. Профильный уровень|access-date=2019-03-25|archive-date=2019-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324185631/http://www.husain-off.ru/bibl/bog11/b_33.html|url-status=live}}</ref> == Аилазаашьа == Адин аилазаашьаҿы абарҭ ахәҭақәа алыркаауеит:<ref>Религиоведение, 2014.</ref> * «адинтә хдырра», шьақәгылазар ауеит, иаабац (хаҭалатәи азнеишьа), аконцептуалтә ([[Бог|Анцәа]] изкну аҵара, аԥсҭазаашьа анормақәа, уҳәа уб. иҵ.); * «адинтә усура», акульттәи акульт нҭыҵтәи ҳәа еиҟәшоуп; * «адинтә зыҟазаашьақәа» (акульт, акульт нҭыҵтәи); * «адинтә еиҿкаарақәа». == Ахкқәа == [[Древнеегипетская религия|Ажәытәтәи Мысра]], [[История индуизма|Индиа]], [[Ажәытәӡатәи Еллынтәыла амифологиа|Бырзентәыла]], [[Древнеримская религия|Рим]], [[Мифология ацтеков|ацтекцәа]], [[Религия Майя|маиаа]], [[Германо-скандинавская мифология|ажәытәтәи агерманцәа]], [[Славянская религия|ажәытәтәи Урыстәыла]] рдинқәа рҿы анцәахәқәа рацәаны иҟан. ([[политеизм|политеизм]]). [[Монотеизм|Амонотеизм]] — [[зороастризм|зороастризм]], [[иудаизм|аиудеизм]], [[Ақьырсианра|ақьырсианра]], [[ислам|аԥсылманра]], [[сикхизм|асикхизм]] уҳәа егьырҭ адинқәа рзы иҷыдоу ҟазшьоуп. Хыхь зыӡбахә ҳәаз адинқәа рхаҵаҩцәа ргәаанагарала, урҭ рцәырҵра Анцәа аԥааимбарцәа рахь иҟаиҵаз анырра иалҵшәоуп.<ref>{{книга|заглавие=Маски авторитарности: очерки о гуру. Монотеизм: универсальная абстракция|автор=Крамер Д., Олстед Д.|издательство=«[[Прогресс-Традиция]]»|место=М.|год=2002|страниц=408|isbn=5-89826-031-5}}{{Cite web |url=http://polbu.ru/kramer_authoritarian/ch60_all.html |title=Архивированная копия |access-date=2009-01-21 |archive-date=2013-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131115091821/http://polbu.ru/kramer_authoritarian/ch60_all.html |url-status=unfit }}</ref> [[Пантеизм|Апантеизм]] — инақәыршәаны Адунеи (аԥсабара) Анцәеи еиԥшуп ҳәа иазнеиуеит. Апантеизм еиуеиԥшым ажәытәтәи адинтәи афилософиатәи школқәа ([[стоики|Астоикцәа]], уҳәа уб. иҵ.) рҿи абжьаратәи аамҭақәа рҵарақәа (шәахә. [[Спиноза|Аспиноза]], уҳәа уб. иҵ.) рҿи аларҵәара рыман. Апантеизм аелементқәа рацәаны иаҳԥылоит амырҭаҭратәи имырҭаҭратәыми ахаҵарақәа рҿы, иара убасгьы иахьатәи [[Религиозный синкретизм|асинкретизмтәи]] оккультизмтәи ҵарақәа рҿы: [[теософия|атеософиа]], [[Агни-йога|Агни-иога]], уҳәа уб. иҵ. Иҟоуп иара убас «Анцәа дызмам адинқәа» (Мраҭашәаратәи адинҭҵааратә школқәа жәпакы рҿы ари ахшыҩҵак иарҭо аҵакы ала) — абстракттә [[идеал|идеал]] агәра агара: [[конфуцианство|аконфуцианизм]], [[даосизм|адаоизм]], [[буддизм|абуддизм]], [[джайнизм|аджаинизм]]. Ас еиԥш иҟоу адинқәа адин ахкқәа аетикатә динқәа ҳәа ирышьҭоуп.<ref>{{cite web |url=http://www.humanities.edu.ru/db/msg/46684 |title=Религия как связь с Богом |author=[[Пивоваров, Даниил Валентинович|Пивоваров Д. В.]] |work=Философия религии. Курс лекций. Часть первая. Лекция 3 |access-date=2009-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429224936/http://www.humanities.edu.ru/db/msg/46684 |archive-date=2009-04-29 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Книга|автор=Энтони Гидденс|заглавие=Социология|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5354010934|ответственный=под ред. В. Д. Мазо; пер. с англ. А. В. Беркова, В. П. Мурата, И. В. Ольшевского, И. Д. Ульяновой, А. Д. Хлопина|год=2005|язык=ru|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Едиториал УРСС|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5354010934/page/n465 466], 622|страниц=632|isbn=5-354-01093-4 (рус.)|isbn2=0-7456-2311-5 (англ.)}}</ref> === Аклассификациа === {{Main|Адинхаҵаратә еиҿкаарақәа рсоциологиатә классификациақәа}} Иҟоуп хәнызқь инареиҳаны адинқәа. Адинҭҵааҩы [[Васильева, Елена Николаевна (религиовед)|Е.Н.Васильева]] иазгәалҭоит, адинқәа иҭбаау рыклассификациа аԥҵараҿы проблема хадас иҟоуп урҭ реиуеиԥшымра, ҷыдала, ҳара иаҳдыруа адинқәа убриаҟара еиԥшым, ихаз-хазуп, урҭ рзы шьаҭак аԥшаара залшом, даҽакала иуҳәозар, зегьы еицырзеиԥшу аҷыдарақәа рыԥшааруа уадаҩуп; Уи адагьы, адинқәа динамикала иҿио обектқәоуп, убри аҟынтә адинқәа рыклассификациаҿы, урҭ ҿиацыԥхьаӡа, хымԥада аԥсахрақәа алагалахоит; насгьы, зегьы раасҭа ихадоу, адин аилкаара — [[Религиоведение|адинҭҵаараҿы]] зегь реиҳа иуадаҩу усуп, уи азы аҵарауаа рыбжьара уажәгьы иаку гәаанагарак ыҟам.<ref name="Васильева" /><ref name="Кругосвет - Классификация религий">{{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/RELIGIYA.html|заглавие=Религия}} ''«В наше время существует более пяти тысяч религий. Для систематизации этого многообразия обычно выделяют типы религий по некоторым общим признакам. Бытуют различные типологические схемы»''.</ref><ref name="Васильева">{{Статья|автор=[[Васильева, Елена Николаевна (религиовед)|Васильева Е. Н.]]|заглавие=Проблемы классифицирования религий по конфессиональным различиям|ссылка=https://www.researchgate.net/publication/282075930_Problemy_klassificirovania_religij_po_konfessionalnym_razliciam|издание=European Journal of of Science and Theology|год=2014-01-01|том=10|страницы=38—43|archive-date=2018-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180812021640/https://www.researchgate.net/publication/282075930_Problemy_klassificirovania_religij_po_konfessionalnym_razliciam}}</ref><ref>Религиоведение, 2014, с. 220. «В прошлом существовало и поныне существует множество религий (как отмечалось ранее, их насчитывают около пяти тысяч и даже больше)»</ref> Адинқәа реихшараан еиуеиԥшым азнеишьақәа ыҟоуп, урҭ рҟынтәи зегьы еицеиԥшны ирыдыркылаз ыҟам:<ref name="Кругосвет - Классификация религий" /><ref name="sfn-b77c00">Религии народов мира, 2013.</ref><ref>Религиоведение, 2014, с. 220. «Предложены разные типологические схемы и соответственно различают религии «языческие и откровенные», «естественные и богооткровенные», «натуралистические и супранатуралистические», «естественные и этические», «зависимости и свободы», «политеистические, генотеистические и монотеистические» и т. д.»</ref><ref>Аванесов, Проблема типологии религий. «В настоящее время в религиоведении всё ещё не существует общепринятой типологии (классификации) религий. Предлагаются многочисленный варианты систематизации религиозных форм; каждый из таких вариантов опирается на тот или иной критерий, представленный как наиболее предпочтительный и продуктивный. … Итак, существующие варианты типологии религий страдают серьёзными недостатками и зачастую не отражают реального положения дел в области религиозной жизни»</ref> * «Анормативтә знеишьа» ааԥшуеит адинқәа «аҵабырги», «амци» ҳәа реихшараан. Ари зегь реиҳа ижәытәӡоу классификациоуп, аха аобективра аныԥшуа иҟам.<ref name="sfn-b77c00" /> * «Аеволиуциатә знеишьа» адинқәа рыҿиаратә етапқәа рыла еиҟәнашоит, ауаҩы изҳара иаҿырԥшзар ауеит. Абасала, [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Г. Гегель]] адинқәа еихшоит Адоуҳа ашьақәгылраҿы инарыгӡоз ароль ала: ** «Аԥсабаратә динқәа» (илаҟәу аҿиаратә ҩаӡараҿы иҟоуп): аџьнышра, Китаи, Индиа рдинқәа (абуддизмгьы уахь иналаҵаны), Мысра, Персиа, Сириа ажәытәтәи рдинқәа. ** «Адоуҳа-хаҭалатәи адинқәа» (ибжьаратәу аҩаӡараҿы иҟоуп): Аиудаизм, ажәытә бырзентәи, ажәытә римтәи рдинқәа. ** «Абсолиут- хаҭалатәи адин» (иреиҳау аҩаӡараҿы иҟоуп): ақьырсианра.<ref name="sfn-b77c00" /><ref>Аванесов, Проблема типологии религий.</ref> Абри еиԥш иҟоу аклассификациа ҳадигалоит аиашадинхаҵаратә динҭҵааҩы [[А. Мень|А. Мен]], уи дазааиуеит абас еиԥш иҟоу алкаа, адинқәа зегьы ақьырсиан ԥхьатәи аҭоурых ауп, уи аҽазыҟаҵара ауп.<ref name="sfn-b77c00" /> * «Агеографиатә знеишьа» адинқәа рыбжьара иҟоу аҭоурыхтәи агенетикатәи еимадарақәа хшыҩзышьҭра рнаҭоит. Ахәҭакахьала иалыркаауеит, «мраҭашәаратәи» ([[Ақьырсианра|ақьырсианра]], аԥсылманра, [[иудаизм|аиудаизм]]) насгьы «мрагыларатәи» ([[буддизм|абуддизм]], [[джайнизм|аџьаинизм]], [[сикхизм|асикхизм]], [[даосизм|атаоизм]], [[конфуцианство|аконфуцианизм]], [[синтоизм|асинтоизм]]). Иара убасгьы иалукаар ҟалоит Африкеи, Америкеи, Океаниеи, егьырҭ арегионқәеи рдинқәа.<ref name="sfn-b77c00" /> * «Аморфологиатә знеишьа», уи аҩнуҵҟа адинқәа еихшоуп аҵаки, аформеи, акульт аҟазшьеи, [[Нравственность|амораль]] ахь ирымоу азнеишьеи, уҳәа убас рыла. Изымҵаныҳәо аобиект инақәыршәаны адин шоит «амонотеизм» (анцәазаҵәра), «политеизм» (анцәарацәара) «генотеизм» (анцәақәа р[[иерархия|иерархиа]], иреиҳаӡоу Анцәа) «атеисттә динқәа» (иаҳҳәап, заатәи абуддизм, [[саентология|асиентологиа]]), «супратеизм» ([[Шанкара|Шанкара]] [[Монизм|амонисттә]] индуизм, еллинисттә [[космизм|космизм]]). Ари азнеишьа ашьаҭаркҩы [[Тайлор, Эдуард Бернетт|Е. Таилор]] иоуп.<ref name="Кругосвет" /><ref name="sfn-b77c00" /> * «Агенетикатә знеишьа» адинқәа рхылҵшьҭра хшыҩзышьҭра азнауеит, урҭ еиҩшоит «иԥсабаратәу (ажәлартә)», «иаарту адинқәа (ахатәы динқәа)» ҳәа. Актәиқәа аԥааимбарцәа ирыбзоураны акәымкәа, ауаажәларраҿы ицәырҵуеит, урҭ рахь иаҵанакуеит аҭоурыхԥхьатәи ахылҵшьҭратәи динқәа, еиуеиԥшым амилаҭтә динқәа, [[синтоизм|асинтоизм]], ма [[индуизм|аиндуизм]] реиԥш иҟоу. «Иаату адинқәа» ашьаҭаркҩы ихаҭара иадҳәалоуп, насгьы иԥсабаратәым аатра ма ахаҿы ааира афакт иазкуп; урҭ рахь иаҵанакуеит [[зороастризм|азороастризм]], абуддизм, ақьырсианра, аԥсылманра.<ref name="Кругосвет" /><ref name="sfn-b77c00" /> * «Аҭоурыхтә знеишьа» адин ауаажәларреи аетникеи рыҿиара аҩаӡара иаднаҳәалоит. Иҟоуп «ахылҵшьҭратә» динқәа (заатәиқәа, урҭ рахь иаҵанакуеит [[анимизм|анимизм]], [[тотемизм|атотемизм]], [[Религиозный фетишизм|афетишизм]], [[магия|анашана]]), «амилаҭтә» ([[индуизм|аиндуизм]], [[иудаизм|аиудаизм]], [[синтоизм|асинтоизм]], [[конфуцианство|аконфуцианизм]], уҳәа уб. иҵ.), «адунеитә» (амилаҭԥхьатәи, ақьырсианреи аԥсынманреи уҳәа уахь иналаҵаны). Хазы акатегориахь иаҵанакуеит «[[Синкретизм религиозный|асинкретисттә]]» динқәа, урҭ еиуеиԥшым акультурақәа ирыҵанакуа еиуеиԥшым адинтә елементқәа реилалара иабзоураны ишьақәгылеит (иаҳҳәап, афро-қьырсиантә уахәамақәа). Иазгәаҭатәуп еиуеиԥшым аамҭақәа рзы динк аҵанакуазар шауа амилаҭтә, адунеитәи, мамзаргьы ахылҵшьҭратә.<ref name="Кругосвет" /><ref name="sfn-b77c00" /><ref>Религиоведение, 2014, с. 220. «С учётом историко-стадиальных этапов развития этносов выделяют родоплеменные и народностно-национальные религии. От этих типов отличают мировые религии»</ref><ref>Аванесов, Проблема типологии религий. «Представляясь наиболее простой, очевидной и удобной, данная классификация страдает существенными недостатками. «Количественная» (внешняя, поверхностная) мерка не может ничего сообщить о «качестве» религии, о её сущности и главных принципах. В этом случае оказываются принадлежащими к одному классу такие принципиально различающиеся по содержанию религии, как христианство и буддизм; с другой стороны, такие однотипные религии, как иудаизм и ислам, оказываются помещёнными в разные группы. Кроме того, существуют такие религии, которые не могут быть названы ни национальными, ни мировыми в точном смысле слова (например, конфуцианство, сложившееся как национальная религия Китая, но затем получившее распространение также в Японии и Корее)»</ref> * «Аишьҭагылашьатә знеишьа» — «иԥсхьоу адинқәа» (ажәытәан иҟаз) «зыԥсы ҭоу адинқәа» (уажәы иҟоу) ҳәа аихшарала ишьақәгылоуп. Иахьатәи адинқәа рҟны, хазы категорианы иалыркаауеит «[[новые религиозные движения|иҿыцу адинтә еиҿкаарақәа]]».<ref name="Кругосвет о живой религии">{{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/RELIGIYA.html|заглавие=Религия}} ''«Религии подразделяются на „мёртвые“ и „живые“ (современные). К первым относятся исчезнувшие религии, например, верования древних индейцев, египтян, которые оставили после себя множество легенд, мифов и памятников древней культуры»''.</ref><ref name="sfn-b77c00" /> * «Асоциалтә знеишьа» — адин адунеии ауаҩи рахь иамоу азнеишьа аанарԥшуеит. Иалыркаауеит «адунеи здызкыло» «адунеи мап ацәызкуа», «адунеи шьақәзырӷәӷәо». Иҟоуп иара убас «аиқәырхаратә динқәа», уаҟа ӷәӷәала иҿианы иҟоуп [[Сотериология|аиқәырхаратәи ахҿыхратәи знеишьақәа]], уи инақәыршәаны ауаҩы данԥслак ашьҭахь иеиқәырхара алыршахоит, аха уи ҭагылазаашьақәак ирхьыԥшуп. Насгьы, [[спасение|аиқәырхара]]тә динқәа, аиқәырхаратә лҵшәа аҟазшьеи ахырхарҭеи шьаҭас иҟаҵаны, х-гәыԥкны еихшоуп:<ref name="sfn-b77c00" /> ** «[[Аскеза|Аскетизм]] адинқәа» аиқәырхара егьи адунеи аҿы (анырцә)ирбоит, урҭ ргәаанагарала, ауаҩы адгьыл аҿы имам, иоур злымшо ахьиоуа ҭыԥуп. Аскетизм мҩа, даҽакала иуҳәозар, адунеитә мазарақәеи агәахәарақәеи мап рыцәкра, адгьылтә ԥсҭазаараҿы амчреи азакәанқәеи риааира роуп. Ари акатегориахьы иаҵанакуеит ақьырсианра.<ref name="sfn-b77c00" /> ** «[[эскапизм|Аескапизм]] адинқәа» (анг. быз. аҟынтә. «escape» — абналара, ахеиқәырхара, ахақәиҭхара) ахеиқәырхара алыршахоит ахақәиҭра аҭагылазаашьаҿы ҳәа иазнеиуеит, аматериалтә дунеи бзиарак аанагар алшом ҳәа агәра ганы, убри аҟнытә ари адунеи аҿы ахақәиҭра ада узышьҭалаша акагьы ыҟам (ари аҭагылазаашьа лассы-лассы иашьҭоуп [[Нирвана|агәыраҳаҭра]], зегь азеиԥшзаара, [[Атараксия|атараксиа]] ҳәа). Ари акатегориахь иаҵанакуеит абуддизм.<ref name="sfn-b77c00" /> ** «[[Гетерономия (философия)|Агетерономиа]] адинқәа» (ажәытә бырзен бызшәа аҟынтә ἕτερος — «егьырҭ», νόμος — «азакәан») ишьақәдырӷәӷәоит Анцәа адунеи аҿы иҟоу амч зегьы имоуп ҳәа, убри аҟнытә, ахеиқәырхаразы, ауаҩы Анцәа ишьақәиргылаз азакәанқәеи аԥҟарақәеи дрықәныҟәар ихәҭоуп. Арҭ адинқәа рахь иаҵанакуеит аиудизм, насгьы аԥсылманра.<ref name="sfn-b77c00" /> * «Афеноменологиатә знеишьа» адинқәа ауаҩы иԥсҭазаараҿы иузеиҟәымҭхо феноменны иԥхьаӡоуп. Еиҳа еицырдыруа ҳәа иԥхьаӡоуп Голландиатәи аҵарауаҩ [[Ван дер Леув, Герард|Г. Ван дер Леу]] иҟаиҵаз афеноменологиатә классификациа, уи анаҩстәи адинқәа рыхкқәа аликааит: «азаҵәреи доуҳала аизҳареи» рдинқәа (Ажәытәтәи Китаи XVIII ашә. иҟаз адеизми), «ақәԥара» адинқәа (зороастризм), «аҭынчра» адинқәа (иарбан динзаалакгьы рҿы иахԥылоит амистицизм аформа аманы) «агәҭынчымзаара», мамзаргьы «атеизм» (уигьы иҷыдоу формақәа амоуп, аха адинқәа зегьы рҿы иаҳԥылоит), «амчреи аформеи» рдин (Ажәытәтәи Бырзентәыла); «ҵыхәаԥҵәара змами аскетизми» рдинқәа (Индиа адинқәа); «[[Шуньята|аҭацәреи]] арыцҳашьареи» рдин (абуддизм); «агәазыҳәареи азыӡырҩреи» рдин (аиудаизм); «аҳаракыреи аԥхашьареи» рдин (аԥсылманра); «абзиабара» адин (ақьырсианра).<ref name="sfn-b77c00" /> * «Аетнолингвистикатә знеишьа» еиқәиршәеит [[Религиоведение|адиныҭҵаара]]ҿы [[Сравнительный метод|аиҿырԥшратә метод]] ашьаҭаркҩы [[Мюллер, Фридрих Макс|Макс Миуллер]] уи агәра ганы дыҟан «абызшәеи, адинхаҵареи, амилаҭи» рыбжьара аимадара ыҟоуп ҳәа, уахь иԥхьаӡон «аритә (индоевропатәи) адинқәа» аславианцәа, анемеццәа, акельтцәа, аџьамцәа, абырзенцәа, аримлианцәа рдинқәа Индиаа рдинқәа нарылаҵаны, Абиблиа амчра шьаҭас измоу Мрагылара Ааигәа адинқәа (аиудаизм, ақьырсианра, аԥсылманра) «семиттәи ([[Авраамические религии|абраамтәи]]) адинқәа» ҳәа ирышьҭоуп.<ref name="sfn-b77c00" /> * «Астатистикатә знеишьа» шьаҭас иамоуп [[Эмпирические данные|аемпирикатә дыррақәа]], иаҳҳәап: ахаҵаҩцәа рхыԥхьаӡара, урҭ ауааԥсыра зегьы рҟынтәи заҟа процент ыҟоу, рықәреи ахаҵатә аԥҳәыстә еилазаареи, ргеографиатә еихшара. Уи еиҳарак рхы иадырхәоит, адинқәа рышьҭанеицәа рхыԥхьаӡарала реихшараан. Ари азнеишьа уадаҩраны иамоуп адинхаҵаратә критериа ахьаԥҵатәу.<ref name="sfn-b77c00" /> * «Аҳәынҭқарратә-закәантә знеишьа» иалнакаауеит аҳәынҭқарра «зыдгыло», аҳәынҭқарра «зыдгылам» , иара убасгьы аҳәынҭқарра «неитралла» изызнеиуа адинқәа. Иҟоуп [[государственная религия|аҳәынҭқарратә статус змоу адинқәа]], насгьы аҳәынҭқарратә документқәа рыла зыстатус шьақәырӷәӷәам адинқәа.<ref name="sfn-b77c00" /> * «Аиҿкааратә знеишьа» шьаҭас иамоуп аиҿкааратә ҩаӡара инақәыршәаны адинқәа реихшара «ӷәӷәала ацентрализациа зызу», «иԥсыҽны ацентрализациа зызу», «адецентрализациа зызу» ҳәа. Адинтә еиҿкаарақәа рыҩаӡара инақәыршәаны еихшоуп «ауахәамақәа», «асектақәа», «акультқәа» ҳәа. Иҟоуп адинтә еиҿкаарақәа рышьақәгылара апроцесс аан ах-етапк ирхысыз: «ахаризматикатә культ» инаркны «асекта» ахь, анаҩс «ауахәама» ахь. {{Main|Адинхаҵаратә еиҿкаарақәа рсоциологиатә классификациақәа}} ** «[[Церковь (институт)|Ауахәама]]» зегь реиҳа ихаҭәаахьоу динтә еиҿкаара хкыуп, социалтә институтуп, авторитартә аиерархиатә напхгара амоуп, занааҭла иазыҟазҵо адиннапхгаҩцәа ыҟоуп, адинытә мораль анормақәа рсистема еилыкка ишьақәгылоуп, иамоуп узхымԥо аԥҟарақәа, амазарақәа, асанкциақәа. Иалкаау динтә ҭагылазаашьак аҿы ииз ауахәама даднаҳәалоит. Лассы-лассы ауахәама аҳәынҭқарратә мчра иадҳәалоуп ([[государственная религия|аҳәынҭқарратә уахәама]]).<ref name="sfn-b77c00" /> ** «[[Секта|Асекта]]» ҳәа изышьҭоу ауахәама иацәхьаҵыз динтә еиҿкаароуп. Уи ианыԥшуеит ахатәы динхаҵара, адунеи егьырҭ адинқәеи рҟәыҭхара, насгьы урҭ ргәрагара ада ииашоу акы ыҟам ҳәа азнеира. Асекта ахь аҵанакра адинхаҵара аиҭакра иалҵшәоуп.<ref name="sfn-b77c00" /> ** «[[Харизматический культ|Акульт (ахаризматикатә культ)]]» — ахаризматә ҟазшьа змоу ауаҩы икәша аҽеидкылара абзоурала ицәырҵыз динтә еиҿкаароуп. Акульт иамаӡам иҿиахьоу адинтә доктрина, уи шьаҭас иамоуп акульт анапхгаҩы анцәа иҟазшьа имоуп ҳәа агәрагара, насгьы иалкаау алахәылацәа рыҟазаара.<ref name="sfn-b77c00" /> * «Аирархиатә знеишьа» Урыстәылатәи адинҭҵааҩы [[Пучков, Павел Иванович|П.И.Пучков]] адинқәа реихшараан ихы иаирхәеит. Аиерархиа аҩадатәи аҩаӡараҿы иҟоуп П. И. Пучков «адинқәа (ажәа аҵакы ҭшәала)» мамзаргьы «адин ҷыдақәа» ҳәа зыхьӡиҵо ауаажәларрақәа (иаҳҳәап, ақьырсианра, аԥсылманра, аиндуизм, уҳәа убас иҵегьы). Аҩбатәи аҩаӡараҿы иҟоуп «ахырхарҭақәа» — , акыр шықәса раахыс ишьақәгылахьоу, еиуеиԥшым адинқәа рыҟәша дуқәа (иаҳҳәап, [[протестантизм|апротестантизм]], [[православие|аиашадинхаҵара]], [[католицизм|акатолицизм]], [[шиизм|ашиизм]]). Ахԥатәи аҩаӡара «амҩасра», урҭ егьырҭ аиҿкаарақәа раасҭа еиҳа аҩныҵҟала еизааигәоуп (иаҳҳәап, [[баптизм|абаптизм]], [[алавизм|алавизм]]). Аҵыхәтәантәи, аԥшьбатәи аҩаӡара «[[Деноминация (религия)|аденоминациа]]» еиднакылоит адогмақәеи акультқәеи рыла иузеиҩымдыраауа, лассы-лассы еицырзеиԥшу анапхгара змоу адинтә еилазаарақәа (иаҳҳәап, [[Южная баптистская конвенция|Аахыҵтәи абаптисттә конвенциа]], [[Католическая церковь|Римтәи-акатоликтә уахәама]], [[Русская православная церковь|Урыстәылатәи аиашахаҵаратә уахәама]]).<ref name="sfn-b77c00" /> * «Адогматикатә (адинҵаратә) знеишьа» адинқәа еицырзеиԥшу адинҵаратә принципқәа рыла еихшоуп. Ас еиԥш аклассификациа ахкқәа рацәоуп: ** Иреиҳау Аԥсы (Анцәа) ауаҩы дшизыҟоу. Иаҳҳәап, [[буддизм|абуддизм]] аҿы Анцәа дыҟоуп, аха ауаҩы дизааигәахом, дахьирхәӡом, мамзаргьы аџьшьара ииҭом. Ақьырсианраҿы Анцәа дыҟоуп, ауаҩы диацәажәар илшоит, насгьы илшоит дахьирхәлар, ма аџьшьара ииҭалар. [[баптизм|Абаптизм]] аҿы Анцәеи ауаҩы рыԥсы акы ауп. [[ислам|Аԥсылманра]]ҿы Анцәа еснагь ауаҩы изааигәара дыҟоуп, еснагь напхгара изиуеит, есминуҭ ихымҩаԥгашьа ахәшьара аиҭоит.<ref name="sfn-b77c00" /> ** Адинҵараҿы идинтәыми адоуҳатәии ҳәа аиҟәыҭхара алышара. [[Хантингтон, Сэмюэл Филлипс|Семиуел Хантингтон]] ашәҟәы «[[Столкновение цивилизаций|Ацивилизациақәа реиҿагылара]]» аҟны ишазгәеиҭаз ала, акатолицизми апротестантизми рҿы Анцәеи акесари, ауахәаматәи иуахәаматәыми, адоуҳатәи аматериалтәи еиҟәыҭхоуп; аиндуизм аҿгьы идинтәыми адоуҳатәи амчрақәа еиҟәыҭхоуп, аха идинтәым амч акомпетенциа ԥкуп адин ахьчарала. Аԥсылманра, аламаизм, аконфуцианизм, асинтоизм рҿы адоуҳатәи идинтәыми амчқәа еиҟәыҭхаӡом. Семиуел Хантингтон ишиҳәаз ала, «аԥсылманраҿы Анцәа акесар иоуп, Китаи Иапониеи — акесар д-Нцәоуп».<ref name="sfn-b77c00" /> ** Ҳазшаз Анцәа дыҟоуп, ма дыҟаӡам ҳәа агәаанагара ала. «Аметафизикатә динқәа» рҿы (урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[Ақьырсианра|ақьырсианра]], [[иудаизм|аиудаизм]], [[ислам|аԥсылманра]], [[сикхизм|асикхизм]], уҳәа убас иҵ.) ирҳәоит Ҳазшаз-Анцәа ҳдунеи шишаз, ауаҩгьы уахь дналаҵаны. «Аемпирикатә динқәа» рҿы ([[буддизм|абуддизм]], [[даосизм|адаоизм]], [[джайнизм|аџьаинизм]], [[синтоизм|асинтоизм]], [[конфуцианство|аконфуцианизм]], уҳәа убас иҵ.) Ҳазшаз-Анцәа иҟазаара мап ацәыркуеит, мамзаргьы уи ихадоу ароль наигӡом ҳәа иахәаԥшуеит.<ref name="sfn-b77c00" /> ** Ауаҩытәыҩса иԥсҭазаара аҵаки ахықәкиқәеи реилыркаарала, адунеии ауаҩи напхгара рызҭо амчқәа инарықәыршәаны адинхаҵарақәа традициала еиҩыршоит «амырҭаҭратә», «атеисттә» ҳәа. *** «[[Теизм|Атеисттә]]» (абырзен быз. аҟынтә Θεός — «[[Бог|Анцәа]]») адинқәа «агәаартратә динқәа» ҳәа ицәырҵит, урҭ шьаҭас ирымоуп ԥсы зхоу акы — Анцәа адунеи аҿы амчра зегьы ахьимоу.<ref name="sfn-b77c00" /> *** «[[Язычество|Амырҭаҭратә]]» динхаҵарақәа цәырҵит шәышықәсалатәи ауаатәыҩса рҭоурых («иԥсабаратәу адинхаҵарақәа») апроцесс аан, адунеи аҿы иреиҳаӡоу принципны ирыԥхьаӡоит адунеитә иашара апринцип, уи инақәыршәаны ауаҩы иоуа аџьшьарақәеи дзықәшәо ахьырхәрақәеи анс акә, арс акә иқәнаганы дақәшәоит. Ари аҩыза аиашара анагӡара алыршахоит, акы, аиашара адунеизегьтәи азакәан иабзоураны. Иҩбахазгьы, иерархиала, ма еилататаны ишьақәгылоу Анцәақәа ргәазыҳәарала, иреиҳаӡоу Анцәа далархәны, ма иара ида, «[[Дуализм (религия)|дуалистикала]]» (анцәа бзиақәеи анцәа цәгьақәеи), «[[Монизм|амонистикала]]» (нцәахаҵаратә лагамҭак ала), мамзаргьы «[[Плюрализм (философия)|аплиуралистла]]» (аус еицызуа афакторқәа жәпакы). Амырҭаҭраҿы еиҳарак иаҳәоит анцәақәа рацәаҩны рымчра («[[политеизм|аполитеизм]]») атәы, аха дазхарҵар алшоит нцәа заҵәыкгьы («[[монотеизм|амонотеизм]]»), аҵыхәтәантәи аан амчра зегьы иара имам, егьырҭ адунеитә мчқәа рыла иԥкуп.<ref name="sfn-b77c00" /> == Ацәырҵра == {{Main|Акогнитивтә динҭҵаарақәа}} [[Файл:The Evolution of Religion.jpg|thumb|700 px|Адинхаҵара аеволиуциа]] Ирацәоуп адинқәа рыцәырҵра иазку атеориақәа, уахь иаҵанакуеит:<ref>[http://www.nntu.nnov.ru/RUS/fakyl/VECH/metod/hist_relig/chapter01.htm Возникновение религии. Древнейшие формы религиозных верований] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20131006124816/http://www.nntu.nnov.ru/RUS/fakyl/VECH/metod/hist_relig/chapter01.htm |date=2013-10-06 }} // ''Чайковский А. Е., Капочкина Н. А., Кудрявцев М. С.'' История религий. Учебное пособие. — Нижний Новгород: [[Нижегородский государственный технический университет]], ''2001''.</ref><ref>[https://books.google.com.ua/books?hl=ru&lr=&id=Tk_aXfs3NM8C&oi=fnd&pg=PA5&dq=происхождение+религии&ots=ydejjSmOII&sig=xCbySS-Oqj_-AGe_7VSN2LqdeVk&redir_esc=y#v=onepage&q=концепции%20о%20происхождении%20религии&f=false История религий] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220316042255/https://books.google.com.ua/books?hl=ru&lr=&id=Tk_aXfs3NM8C&oi=fnd&pg=PA5&dq=%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%B8&ots=ydejjSmOII&sig=xCbySS-Oqj_-AGe_7VSN2LqdeVk&redir_esc=y#v=onepage&q=концепции%20о%20происхождении%20религии&f=false |date=2022-03-16 }}, [[Крывелёв, Иосиф Аронович]]</ref><ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskoe-izuchenie-religii-v-duhovno-akademicheskoy-traditsii-v-dorevolyutsionnoy-rossii/viewer Историческое изучение религии в духовно-академической традиции в дореволюционной России] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20191229105336/https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskoe-izuchenie-religii-v-duhovno-akademicheskoy-traditsii-v-dorevolyutsionnoy-rossii/viewer |date=2019-12-29 }}, [[Антонов, Константин Михайлович (философ)|Антонов, Константин Михайлович]]</ref> * «Адинхаҵаратә ([[Ақьырсианра|ақьырсиантә]])»: ауаҩы Анцәа дишеит, [[грехопадение|агәнаҳа]] ҟаиҵаанӡа дышиашоу диацәажәон. Агәнаҳа ашьҭахь, [[Бог в христианстве|Анцәеи]] ауаҩи реимадара ԥҵәан, аха Анцәа ихы ааирԥшуан [[Откровение|агәаартрақәа]] рҿы, амаалықьцәеи, [[пророк|аԥааимбарцәеи]], Ацәа ицәырҵреи рыла. Ауаҩы, иара убас, имоуп алшара иимбо Анцәа изхьаԥшра ([[молитва|аматнеирақәа]] рҿы) ма, абжьаҟазацәа рыла дышиашоу ихы имадара. [[Политеизм|Аполитеизм]] раԥхьатәи [[монотеизм|амонотеизм]] маҷ-маҷ ацәхьаҵра иалҵшәоуп ҳәа иԥхьаӡоуп. * «Абжьаратә», гагкахьала, ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырратә дыррақәеи ауаажәларратә цәаныррақәеи ҵаргәас ирымоуп, даҽа ганкахьалагьы, адунеии ауаҩи Анцәа ишишаз иазку [[авраамические религии|авраамтәи адинқәа]] рпостулат хада иаҵанакуа, уи ашьҭахь (еиҳарак агәнаҳа аныҟала иахҟьаны) ауаҩы зынӡа ихашҭит иара иацәажәара, уимоу иара дшыҟоугьы. Уи ҿыц Анцәа иахь амҩа иԥшаар акәхеит, убри аҟынтә динс иҟоу зегьы Анцәа иахь узырхынҳәра амҩа аԥшаара ауп. Ари ахәаԥшышьа [[прамонотеизм|апрамонотеизм]] аконцепциа иақәшәон, уи инақәыршәаны адин ауаатәыҩсатә еилазаараҿы еснагь иҟан, уи адагьы, раԥхьаӡа амонотеизм аформа аман, анаҩс ажәларқәа жәпакы рҿы уи ыӡит, атотемизми, амырҭаҭра, егьырҭ имонотеизмтәым адинқәа рахь ииасит. Апрамонотеизм аконцепциа шьақәиргылеит Шотландиатәи аҵарауаҩ, ашәҟәыҩҩы Е. Ланг, анаҩс уи 12-томк рыла ишьақәгылоу акатоликатә ԥшьаҩы, антрополог, алингвист [[Шмидт, Вильгельм (этнограф)|У. Шмидт]] иҩымҭа «Анцәа изку аидеиа ахыҵхырҭа» аҿы иацҵан. Аха ԥыҭрак ашьҭахь акритика азун. [[Крывелёв, Иосиф Аронович|И. А. Крывелев]] излеиҳәо ала, Вильгельм Шмидт иусумҭаҿы агхақәа ыҟоуп. Шмидт данԥсы ашьҭахь, иҵаҩцәа, [[Журнал Антропос|ажурнал «Anthropos»]] акәша рҽеидыркылоит, иусумҭа аревизиа азура рҽазыршәеит, аха мап ацәыркит , апрамонотеизм акәымкәа, [[пратеизм|апратеизм]] динхаҵара хадас иҟоу ҳәа иԥхьаӡаны.<ref>''[[Шмидт, Вильгельм (этнограф)|W. Schmidt.]]'' Der Ursprung der Gottesidee. V.1-12. 1912—1955</ref><ref>Jensen, Adolf E., ''Myth and Cult among Primitive Peoples''.</ref><ref>''[[Элиаде, Мирча|Eliade Mircea]]'', «The Quest for the 'Origins' of Religion». — P. 162; ''[[Элиаде, Мирча|Eliade Mircea]]'', Patterns in Comparative Religion. — P. 54—58</ref><ref>Jacques Waardenburg, ''Reflections on the Study of Religion'' [https://books.google.ru/books?id=51BCQyxdclMC&lpg=PA221&ots=LTGsfqp42D&dq=urmonotheismus%20rejected&hl=ru&pg=PA221#v=onepage&q=urmonotheismus&f=false p. 221] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20171005051038/https://books.google.ru/books?id=51BCQyxdclMC&lpg=PA221&ots=LTGsfqp42D&dq=urmonotheismus%20rejected&hl=ru&pg=PA221#v=onepage&q=urmonotheismus&f=false |date=2017-10-05 }}.</ref><ref>''[[Крывелёв, Иосиф Аронович|Крывелёв И. А.]]'' Прамонотеизм // [[Большая советская энциклопедия]].</ref> * «[[Эволюция|Аеволиуциатә]]»: иԥсабаратәым џьара акы агәрагара цәырҵуеит ахшыҩ аҿиара иҷыдоу аҩаӡараҿы, иаҳбо аԥсабаратә феноменқәа рационалла ахҳәаа аҟаҵара ахьалымшо азы. Аҭоурыхԥхьатәи ауаҩы ацәырҵрақәа зегьы аҵаҵӷәы змоу цәырҵран иԥхьаӡон, аԥсабаратә мчқәа рцәырҵра адоуҳа агәаҳәара иарҿиоз акакәны дахәаԥшуан, уи ауаҩы иаҵкыс еиҳа иӷәӷәоу хшыҩлатәи принципуп. Ауаҩы ицәаныррақәеи иусқәеи еиҳа иҳараку амчра иадырҳәалон, насгьы урҭ амчқәа реизыҟазаашьақәа рмодель ауаатәыҩсатә еилазаара иақәшәо аиҿкаара иаҿырԥшын. Абри ахәаԥшышьала, адин еиҳа имариоу аформақәа рҟынтәи еиҳа иуадаҩу аформақәа рахь инеит: раԥхьа иҟан апреанизм, анаҩс [[анимизм|анимизм]], [[тотемизм|атотемизм]], [[политеизм|аполитеизм]], аҵыхәтәан [[монотеизм|амонотеизм]] (шәахә. [[Антропология религии|адин антропологиа]]). Уи адагьы, адинтә хдырра аҿиара ауаажәларраҿы аморалтә принципқәа арӷәӷәеит, уи алагьы аҭышәынтәалара еизнарҳаит, уи, анаҩс, аиндаҭларатә ԥыжәара анаҭон, насгьы ауаажәларрақәа рыбжьара аԥсабаратә алхрала ирӷәӷәахеит. Hervey C. Peoples егьырҭ иколлегацәеи рҳәамҭала, ауаатәыҩсатә еилазаарақәа рҿы еиуеиԥшым адинтә хәаԥшышьақәа рылаҵәара иаанарԥшуеит аеволиуциатә ҟазшьа шрымоу. Аха заатәи адунеихәаԥшышьақәа рҷыдарақәеи, урҭ рыҿиара аишьҭаргылашьеи аҭҵаарадырра иаздыруам.<ref>Dhavamony Mariasusai. Phenomenology of religión. [[Папский Григорианский университет|Editrice Pontificia Università Gregoriana]], 1973. — P. 60—64 — ISBN 88-7652-474-6</ref><ref name="HG" /><ref name="HG">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4958132/ Hunter-Gatherers and the Origins of Religion] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190808214159/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4958132/ |date=2019-08-08 }}, Human Nature. 2016; 27: 261—282, Hervey C. Pavel Duda, Frank W. Marlowe</ref> : Адинтә гәрахаҵарақәа зегьы рыруадаҩра агәаанагара раԥхьаӡа акәны иалазгалаз [[Эдуард Тайлор|Е. Таилор]] иоуп, уи адин раԥхьатәи аформа [[анимизм|анимизм]] ауп ҳәа агипотеза шьақәиргылеит. Анаҩс, Таилор ихәыцрақәа ирыцҵахеит [[Фрэзер, Джеймс Джордж|Џь. Фреизер]] ([[магия|анашана]] адин раԥхьатәи иахыҵхырҭаны), Р. Маретти, Л. И. [[Штернберг, Лев Яковлевич|Штернберги]] ([[аниматизм|аниматизм]] аамҭа, аԥсабара зегьы аԥсы аҭалара), [[Леви-Брюль, Люсьен|Л. Леви-Бруль]] (аҭоурыхԥхьатәи алогикаԥхьатәи [[мистицизм|амистицизм]]) русумҭақәа рҿы. Иахьатәи аамҭазы анашанеи, адини, аҭҵаарадырреи револиуциатә еишьҭагылара атеориа мап ацәыркуеит. Даҽа ганкахьалагьы, иахьатәи аҭҵаарақәа иаадырԥшуеит адинқәеи агәрагарақәеи рыҿиара аеволиуциатә ҟазшьа шамоу: [[анимизм|анимизм]] инаркны [[монотеизм|амонотеизм]] ахь. Убри аамҭазы, еиҟәыҭханы иҟоу [[пантеон|апантеонқәа]] рцәырҵра, насгьы [[Спас Вседержитель|Зегьы зымчу Анцәа заҵәык]] иоуп ҳәа аконцепциа ауаажәларра рсоциалтә еволиуциа иақәшәон: ашәарыцаҩ-еизгаҩцәа реиҟарара инаркны (75-100 нызқь шықәса ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа) ақыҭанхамҩатә цивилизациақәа рсоциалтә стратификациа аҟынӡа (7-10 нызқь шықәса ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа).<ref name="Britannica ">[http://britannica.com/biography/James-George-Frazer Sir James George Frazer] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190430051507/http://britannica.com/biography/James-George-Frazer |date=2019-04-30 }} // [[Энциклопедия Британника|Encyclopædia Britannica Online]]. Encyclopædia Britannica Inc., 2015.{{oq|en|the evolutionary sequence of magical, religious, and scientific thought is no longer accepted}}</ref><ref name="HG" /><ref name="HG" /> Иара убас, [[марксизм|Марксизм]] ашьаҭаркҩцәагьы иаԥырҵеит аконцепциа, уи инақәыршәаны адин иашьаҭоуп ауаҩы ииашаҵәҟьоу имчыдара, есыҽнытәи иԥсҭазаараҿы иаҳԥыло, раԥхьаӡа аԥсабаратә, нас асоциалтә феноменқәа рҿаԥхьа ихала иусқәа рырманшәалара шилымшо ала иааԥшуа. Аларҵәара амоуп еицырдыруа ахшыҩҵара «[[опиум народа|адин ажәлар ропиум ауп]]».<ref>''«Религия — это вздох угнетённой твари, сердце бессердечного мира, подобно тому как она — дух бездушных порядков. Религия есть опиум народа»'' — ''[[Маркс, Карл|Маркс К.]], [[Энгельс, Фридрих|Энгельс Ф.]]'' Сочинения, т. 1, с. 415.</ref><ref>Семёнов, 2002.</ref> Иахьа [[палеолит|апалеолит]] аамҭа иазкны иҳаму адыррақәа рыла, ари апериод анҵәамҭазы, ажәытәуаа адин, мамзаргьы адоуҳатә еизыҟазаашьақәа ҳәа ҳзышьҭоу дырҿиеит. Ус шакәу ҳдырбоит усҟантәи аамҭазы ирымаз ауаҩы анышә иамадара иадҳәалоу ақьабзи аҳаԥқәа рҿы ахаҳәқәа рҟны иҭырхыз асахьақәеи. Иҟалап ауаа агәра ргозҭгьы аԥсабараҿы Анцәақәа, ма анцәахәқәа нхоит ҳәа, мамзаргьы еиуеиԥшым амаҭәарқәеи аҭыԥқәеи, иаҳҳәап, ахрақәа, ма абнақәа, рхаҭақәа рыԥсы ҭоуп ҳәа. Адинтә гәрахаҵарақәеи аҵасқәеи — ҳхаҿы иааҳгар ҳалшоит — асоциалтә еиҿкаара шьақәдыргылеит, ауаажәларрақәа еидкыло, урҭ русура алҵшәа еиӷьыртәит.<ref name="McClellan">{{Книга| автор=McClellan| ссылка=https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC&printsec=frontcover| заглавие=Science and Technology in World History: An Introduction| место=Baltimore, Maryland| издательство=[[Johns Hopkins University Press]]| год=2006| isbn=0801883601| archive-date=2020-02-06| archive-url=https://web.archive.org/web/20200206025809/https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC&printsec=frontcover#PPA11}} [https://books.google.ru/books?id=aJgp94zNwNQC&lpg=PP1&hl=ru&pg=PA11#v=onepage&q&f=false Page 11] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180313092234/https://books.google.ru/books?id=aJgp94zNwNQC&lpg=PP1&hl=ru&pg=PA11#v=onepage&q&f=false |date=2018-03-13 }}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=3tS2MULo5rYC&pg=PA162&dq=Uniquely+Human+cognitive-linguistic+base&ei=nNUeR9fmBo74pwKwtKnMDg&sig=3UsvgAnE5B-vzb55I6W6OqqhJy4|заглавие=Uniquely Human|автор=Phillip Lieberman|isbn=0674921836|год=1991|archive-date=2015-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403045303/https://books.google.com/books?id=3tS2MULo5rYC&pg=PA162&dq=Uniquely+Human+cognitive-linguistic+base&ei=nNUeR9fmBo74pwKwtKnMDg&sig=3UsvgAnE5B-vzb55I6W6OqqhJy4}}</ref><ref name="Kusimba 2003 285">{{Книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=xCa5zfefWVUC&printsec=frontcover&vq=Middle+Paleolithic&rview=1&source=gbs_summary_r |заглавие=African Foragers: Environment, Technology, Interactions |автор=Kusimba, Sibel |год=2003 |издательство=Rowman Altamira |isbn=075910154X |pages=285 |archive-date=2015-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403055936/https://books.google.com/books?id=xCa5zfefWVUC&printsec=frontcover&vq=Middle+Paleolithic&rview=1&source=gbs_summary_r#PPA133,M1 }}</ref><ref name="ScienceDaily">[https://web.archive.org/web/20061209060050/http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061130081347.htm World’s Oldest Ritual Discovered — Worshipped The Python 70,000 Years Ago] // ScienceDaily, 30.11.2006</ref> Аҵарауаа шьоукы зынӡаск мап ацәыркуеит адинхаҵара ҟалаанӡатәи аамҭа ыҟан ҳәа агәаанагара, ргәаанагара шьақәдырӷәӷәарц азы ирҳәоит «ҳаамҭазтәи аетнографиа иаздырӡом жәларыкгьы, аимшьҭракгьы адинтә традициа змам, адинхаҵара ҟалаанӡатәи ажәлар» ҳәа.<ref>Зубов, 2006.</ref> Аха аҵарауаа даҽа џьоукы ргәы иаанагоит, адин ауаҩы иҟазшьаҷыдоуп ҳәа ишьақәдырӷәӷәо акритика аҿаԥхьа имчыдоуп ҳәа. Урҭ ргәаанагарала, адинхаҵара ҟалаанӡатәи аамҭа акырӡа ицон, [[неандерталец|анеандерталец]] дшьақәгылаанӡа. Урҭ рҟынтә џьоукы ргәы иаанагоит адинытә гәаанагарақәеи аҵасқәеи рыҟазаара аазырԥшуа адыргақәа рацәаны, насгьы агәра угартә ицәырҵит хыхьтәи апалеолит аамҭазы мацара ҳәа (40-18 нызқь шықәса раԥхьа). Адинхаҵаратә ҵасқәа рцәырҵра аамҭа аилкаара ӷәӷәала иадҳәалоуп уаанӡа «ишьақәгылаз ауааи» ([[архантроп|архантропцәеи]] [[палеоантроп|апалеоантропцәеи]]) аҭоурыхԥхьатәи ауаа ҳаамҭазтәи иреиԥшқәаз (анеоантропцәа, [[Homo sapiens|Homo sapiens]]) реиԥшымзаареи реиҟәыҭхареи ралкаара апроблема, урҭ иреиуан хыхьтәи апалеолит иаҵанакуаз ауаа, [[кроманьонец|акроманионцәа]] ҳәа изышьҭаз.<ref name="Regnarmir" /><ref name="Regnarmir">Глава 1. Археологические памятники истории религии // ''[[Токарев, Сергей Александрович|Токарев С. А.]]'' Религия в истории народов мира. — М.: [[Политиздат]], 1964. — 559 с.</ref><ref>[http://www.verigi.ru/?book=210&chapter=4 Глава 1 / Проблема дорелигиозной эпохи] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140202132535/http://www.verigi.ru/?book=210&chapter=4 |date=2014-02-02 }} // ''[[Угринович, Дмитрий Модестович|Угринович Д. М.]]'' Искусство и религия. — М.: [[Политиздат]], [[1982|1982]].</ref> Франциатәи антрополог [[Буайе, Паскаль|Паскаль Буаие]] иазгәеиҭоит адинхаҵареи/мамзаргьы иԥсабаратәым амчқәа рыгәрагара Адгьыл аҿы иҟоу ажәларқәеи аимшьҭрақәеи зегьы рҿы ишыҟоу, аха аԥстәқәа рыбжьара уи ыҟам. Шықәсы рацәала имҩаԥигоз аҭҵаарақәа рыла, Буаиер алкаақәа ҟаиҵоит, адинқәеи, [[суеверия|амцхаҵарақәеи]], егьырҭ иԥсабаратәым амчқәа рыгәрагареи рыцәырҵра амзызқәа ауаҩытәыҩсатә хкык иаҳасабала ихәыцшьа афизиологиа ауп изыбзоуроу ҳәа.<ref>Буайе, 2016, с. 12.</ref> Иахьа адин ацәырҵра, аҿиара, аусура азакәанқәа [[религиоведение|адинҭҵаара]] иамаҭәаруп, урҭ XIX  ашә. [[История|аҭоурых]], [[Археология|археологиа]], [[Социальная философия|асоциалтә философиа]], [[Социология|асоциологиа]] уҳәа аҭҵаарадыррақәа жәпакы реилаҵәараҿы ихьыԥшым дырратә усхкны ашьақәгылара иалагеит. == Адинхаҵареи амифологиеи == Адини [[мифология|амифологиеи]] реизыҟазаашьа азҵаара еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла аус зуаз аҭҵааҩцәа еиԥшымкәа иахәаԥшуан. [[Мифологическая школа (этнография)|Амифологиатә школ]] макьана ишиашоу ари азҵаара шьҭнахуамызт, избанзар динны уи аамҭазы иԥхьаӡаз иуадаҩыз адинхаҵрақәа ракәын — ақьырсианра, аԥсылманра, аиудаизм, уҳәа убас иҵ., амифологиа ажәытә поезиа ҳәа иԥхьаӡан. Амифологиатә школ амифологиеи ажәлар рдинхаҵарақәеи еиҟәнаҭхомызт.<ref name="sfn-4204f9">Токарев, 1988.</ref> Аилкаара «амиф» раԥхьаӡа акәны ақьырсиантә ҵарадырраҿы ахархәара аиҭеит адин аҭоурыхҭҵааҩы, алибералтә динҭҵааҩ [[Штраус, Давид Фридрих|Д. Штраус]] («Иаса иԥсҭазаара», 1835), уи [[Исторический Иисус Христос|аҭоурыхтә Иаса]] ихаҿсахьа амифтә шьаҭақәа рҟынтәи ирыцқьарц иҽазишәеит. [[эволюционная школа|Аеволиуциатә школ]] аетнографцәа амифологиеи адинхаҵареи еизааигәартәит. [[Тайлор, Эдуард Бернетт|Е. Теилор]] агәра ганы дыҟан амифологиа шьаҭас иамоу [[анимизм|анимизмтә]] дунеихәаԥшышьа ауп ҳәа, уи адин аҵакы шьаҭас иамоуп ҳәа. Ари ахәаԥшышьа аеволиуцианистцәеи аетнографцәеи еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла еиҭаркит. [[Харузин, Николай Николаевич|Н. Н. Харузин]] амифологиа аҭоурыхԥхьатәи ауаҩы идунеихәаԥшышьа иахәҭакны иадиҳәалон, адинхаҵарақәа рдыррақәа рзы ихадароу хыҵхырҭаны иԥхьаӡон, избан акәзар амифологиатә материал акультқәа рҿы ахархәара амоуп. [[Бринтон, Даниел Гаррисон|Д. Бринтон]]гьы агәра ганы дыҟан амифологиа ахаҭа динтәуп ҳәа, аха, иара излаиҳәо ала, амифологиа аҟынтәи иаауа адин акәӡам, адин аҟынтәи амифологиа ауп иаауа, амиф иашақәа ракәзар, адинхаҵарақәа шьаҭас ирымоу анцәатәра иалҵшәоуп. К. Преусс иазгәеиҭеит амиф акульт аҿы ихымԥадатәиу хәҭакны ишыҟоу. [[Ранович, Абрам Борисович|А. Б. Ранович]] излеиҳәо ала, амифологиа еснагь адин аелементқәа ируакуп.<ref>''[[Ранович, Абрам Борисович|Ранович А. Б.]]'' Мифология // в кн.: Литературная энциклопедия. Т. 7. М., 1934.</ref><ref name="sfn-4204f9" /> XIX ашәышықәса анҵәамҭазы амифологиеи адини реиҟәыҭхара, мамзаргьы урҭ реиҿырԥшра рҽазыршәон. Хықәкыс иҟаз адин амифологиатә хәҭа амхреи, «игәызиану ма иччархәу» ажәабжьқәа рҟынтәи ахақәиҭтәра акәын. Абасала, Ф. Џьевонс иҩуан амиф адинхаҵара акәӡам, адин ахыҵхырҭа акәымкәа, амиф аҭоурыхԥхьатәи философиоуп, ҭҵаарадырроуп, насгьы хәҭакахь ала асахьаркыратә фантастикоуп ҳәа. Уи амифқәа алнахуеит, иара иақәымшәо мап ацәнакуеит. С. Реинак амифологиа ажәабжьқәа реизга мацара акәны дахәаԥшуан, адин акәзар, ацәаныррақәеи аусқәеи азҷыдаҟазшьоуп.<ref>Jevons F. В. An introduction to the history of religion. 2 ed. L., 1902. P. 264—266.</ref><ref>''Рейнак С.'' Орфей. Всеобщая история религий / пер. с франц. в. 1. М., 1919. С. 9—10.</ref><ref name="sfn-4204f9" /> [[прамонотеизм|Апротомонотеизм]] атеориа адгылаҩцәа ([[Лэнг, Эндрю|Е. Ланг]], [[Шмидт, Вильгельм (этнограф)|У. Шмидт]], урҭ рышьҭанеицәа) рҽазыршәон еиҳа еилыхха адини амифологиеи аҳәаа рыбжьаҵара. Адин амифологиатә мотивқәа змам, аморалтә дунеихәаԥшышьа заҵәык зныԥшуа ала иаадырԥшуан. Арҭ амотивқәа рҩыза ыҟамызт ажәытәтәи аҭоурыхԥхьатәи динхаҵараҿы ҳәа. Апрамонотеизм атеориа ашьаҭаркҩы Ленг адин аҿы ҩ-хырхарҭак ртәы дазааҭгылоит — адинтәи амифтәи. Актәи, абнауаа рыбжьарагьы, адоуҳақәа ргәыҟаҵаразы аҵасқәа амаӡам, аҩбатәи ҭәуп анашанеи амцҳәареи рыла. Венатәи ашкол ахада Шмидт ишьақәирӷәӷәон адинхаҵараҿы амифологиатә хәҭақәа ихьшәақәоу роуп ҳәа, урҭ ажәҩан аҿы иҟоу иҳараку, ицқьоу Анцәа ихаҿра моралла иԥхасҭартәуеит ҳәа.<ref>[[Лэнг, Эндрю|Lang A.]] Myth, ritual and religion. V. 1—2. L., 1887.</ref><ref>Lang A. The making of religion. 3 ed. L.-[a. o.], 1909.</ref><ref name="sfn-4204f9" /><ref name="sfn-4204f9" /> Авторцәа ԥыҭҩык амиф адини еиҟәырыҭхон актәи аҵакы арҭшәарала. [[Вундт, Вильгельм|В.Вундт]] агәра ганы дыҟан адин ахьыҟоу анцәахәқәа рахь агәрагара ахьыҟоу мацара ауп ҳәа, амифологиа акәзар адоуҳақәа, аџьнышқәа, ауааи аԥстәқәеи рыԥсы агәрагара амҽханакуеит, уи адин алагамҭа мацара ауп ҳәа. П. Еренреих излеиҳәо ала, амифологиа раԥхьаӡа адинхаҵаратә ҟазшьа амамызт, анаҩстәи аҿиаратә стадиақәа раан ауп уи адинхаҵара ианадҳәалаха.<ref>''[[Вундт, Вильгельм|Вундт В.]]'' Миф и религия. СПб., 1913.</ref><ref name="sfn-4204f9" /> Апротомонотеизм атеоретикцәа ирҿагылон [[марксист|амарксистцәа]], урҭ адин иҽеим цәырҵраны ирыԥхьаӡоит, амифологиа иҵоуроу культуратә мазарак аҳасабала иахәаԥшуеит, насгьы амифологиеи адини реилалара уи ԥхасҭанатәуеит. [[Тренчени-Вальдапфель, Имре|И. Тренчени-Валдапфель]] агәра ганы дыҟан адин уи ауаҩы имаӡоу амчқәа инапахьы иаагара иацхраауа реакционтә мчроуп ҳәа, амифологиа акәзар, иҵоуроу афырхацәеи анцәақәа рхаҿсахьа ссирқәеи ауаҩы иеиӷьтәразы иреиҳаӡоу ҩаӡарак аҳасабала ицәырҵуа прогрессивтә мчуп ҳәа. Иара игәаанагарала, аҭоурыхԥхьатәи ауаажәларраҿы амифологиа адинхаҵара иахәҭакын, аха ашьҭахь, аклассдатәи акласстәи ауаажәларра аҽеиҭакраан, амиф адинхаҵара иацәыхарахеит. Амифологиа афантазиа иапрогрессивтә хәҭаны иҟалеит, уа ауаҩы ихдырра адин иаҿагыланы ақәԥара иалагеит, уи ауаҩы адәныҟатәи адунеи дшахьыԥшу ала ацәанырра инаҭон. [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]] иазгәеиҭоит Тренчени-Валдапфель иҟаиҵаз алкаақәа еиҳарак шьаҭас ишрымоу иҿиахьоу ихьшәоу амифологиа, еиҳарак абырзентә мифологиа мацара.<ref>''[[Тренчени-Вальдапфель, Имре|Тренчени-Вальдапфель И.]]'' Мифология / пер. с венг. М., 1959.</ref><ref name="sfn-4204f9" /><ref name="sfn-4204f9" /> Иахьатәи аҭҵаарадырраҿы амифологиеи адинхаҵареи ӷәӷәала еимадоуп ҳәа иҟоу агәаанагара аԥыжәара амоуп, убри аан урҭ хьыԥшымкәа иаанхоит. Амифқәа рышьақәгылара адинтә ҟазшьа ҳәа акгьы алам, уи шьақәдырӷәӷәоит [[Австралийская мифология|Австралиатәи амифқәа]], Океаниа амифқәа, Африкеи Америкеи рыжәларқәа рмифқәа. Урҭ рҟынтә зегь реиҳа имариоу ауаҩы иааикәыршаны иҟоу аԥсабара аилазаашьа иазку азҵаарақәа рҭак ҟарҵоит. Аха амифқәа асоциалтә ԥсҭазаара ацәырҵрақәа, аҵасқәа, аҟазшьатә нормақәа (ақәреи хаҵара-ԥҳәысла ҳәа аихшара, аҭынхара, абшьҭрақәа реизыҟазаашьақәа уҳәа убас иҵегьы) ари аилыркаара асоциалтә практика арқьиоит, мифологиатә ҵаҵӷәуп, санкциоуп, иԥшьоуп. Иԥшьоу асоциалтә нормақәа хымԥадатәины иҟалоит. Амиф зегь реиҳа ихадоу асоциалтә-нормативтә функциа нанагӡоит. Асоциалтә практика ҵаҵӷәыс иамоуп, иԥшьахоит амифтә жәытәрахь ухьазырԥшуа ала, амифтә абшьҭрақәа, [[культурный герой|акультуратә фырхацәа]], иарбоу ақьабз, мамзаргьы асоциалтә норма анышьақәдыргыла аамҭазы. Амифқәеи адинтә қьабзқәеи еидҳәалахоит. Амиф адинытә церемониа ҳаилнаркаауеит, ашьаҭа анаҭоит. Амифи аҵасқәеи рыбжьара иҟоу аидҳәалара аҵарадырраҿы акыр аамҭа аимак-аиҿак цәырнагеит: раԥхьатәи иарбану, амиф акәу, аҵас акәу. Аҳәынҭқарратә уаажәларраҿы анцәахәқәа зегь раԥхьаӡа иргыланы асоциалтә мчра аадырԥшуа иалагоит.<ref name="sfn-4204f9" /> Амифологиа адинхаҵарақәа рҵаказы аматериал ҳнаҭоит, аха уи адин аҿы зегь реиҳа ихадоу елементуп. [[Робертсон-Смит, Уильям|У. Робертсон-Смит]] иҩуан ажәытәтәи адинқәа шьаҭас ирымаз ахаҵарақәеи адогмақәеи ракәым, ауаажәларра ахаҭарнакцәа хымԥада излахәу аҵасқәеи аритуалқәеи роуп ҳәа. Адинқәа жәпакы рҿы амифологиатә компонент ихадоу аҭыԥ ааннакылом, насгьы ихымԥадатәиим. Убас, змифологиа еиуеиԥышмкәа еиларсуа, ҩаӡара ҳаракыла иҿиаз ажәытә бырзенцәа рҿы амифқәа адин аҵакы шьақәдыргыломызт. Амифқәа рыгәрагара хымԥадатәины иҟамызт. Аҵара змаз амифқәа рҿы иҳәоу мап ацәыркыр рылшрон, аха анцәахәқәа — ақлалақь ахылаԥшцәа, ҳаҭыр рықәырҵон, насгьы адинтә қьабзқәа нарыгӡон. Динқәак рҿы амифологиатә ган улаԥш иҵашәо ароль нанагӡом, насгьы уи иҟоуп ҳәа узҳәом, иаҳҳәап, [[конфуцианство|аконфуцианизм]] аҿы. Амифологиеи адини еицырзеиԥшу афантазиа ахаҿытәра, убри аҟнытә, аҿиара раԥхьатәи астадиақәа рҿы, амифологиа адин аусхкы ахь иаҵанакуеит. Амифологиаҿы ицәырҵуа ахҭысқәа ииасхьоу аамҭа ([[мифическое время|амифологиатә епоха]]) иаҵанакуеит. Адин аҿы иҟоуп [[культовые мифы|акульттә мифқәа]] адин-нашанатә ҵасқәа ирыдҳәалоу, уаҟа ақьабз шьақәырӷәӷәоуп амифологиа иазҷыдароу азнеишьала: аҵас ашьақәгылара ажәытә мифологиатә аамҭахь иаҵанакуеит, амифтә персонажқәа ирыдҳәалоуп, насгьы амиф ахаҭа, аҵас еиԥш, иԥшьоу, имаӡоу акы акәны иҟалоит. Адин-нашанатә ритуалқәа ирылаҵаны, амифқәа адинтә гәрахаҵарақәа рҵакы ихадоу хәҭакны иҟоуп. Адунеи адинқәа рҿы аҿиара ихьшәоу аамҭазы, амифқәа динтә догманы иҟалоит. Аха жәларқәак рыбжьара (ажәытә бырзенцәа, уҳәа убас иҵ.) амифологиатә фантазиа аҿиара иабзоураны афилософиатә идеиақәа амифологиатә формала рцәыргара рылшеит. Аҭоурыхтә ҿиара заатәии ихьшәоуи астадиақәа рҿгьы амифологиа зны-зынла адин иахьыԥшымкәа ашьақәгылара алшон.<ref name="sfn-4204f9" /> == Адини адемографиеи == Адинҭҵааҩы [[Силантьев, Роман Анатольевич|Р. А. Силантиев]] иазгәеиҭоит, атрадициатә динқәа зегьы ахшара рацәа ишадгылоу, аҽԥыргара иаҿагылоуп, насгьы арыцқьареи аконтрацепциеи ирықәыӡбоит. Убри аҟынтә, адин агәра зго ауааԥсыра рыбжьара ахшараиура еиҳауп атеистцәа рыбжьара аасҭа: иаҳҳәап, Израиль ахшараиура еиҳа ирацәоуп ауриа-аортодоксцәа рыбжьара, уа ҭаацәарак аҿы хәҩык еиҵаны ахәыҷқәа ахьрымоу маҷуп. Аԥсылманцәа рзы ахшара рацәа ҷыдароуп. Адинхаҵара ахьеиқәхаз ақьырсиантә тәылақәа рҿы ахшараиура аԥсылманцәа рҿы аасҭа еиҵам: ҿырԥштәыс иаагозар, [[Республика Босния и Герцеговина|Босниеи Герцеговинеи]] рҿы, аиашадинхаҵаратә сербцәа рҟны ахшараиура еиҳауп [[Босняки|аԥсылман-бошниакцәа]] рҟны аасҭа. Украинеи Урыстәылатәии аиашахаҵаратә диннапхгаҩцәа рҭаацәарақәа рҿы хҩык-ԥшьҩык иреиҵаны ахәыҷқәа змоу ахьаҳԥылоу маҷуп, жәаҩык жәохәҩык ахәыҷқәа змоу аҭаацәарақәа епархиацыԥхьаӡа иуԥылоит. Убри аҟнытә, адемографиатә кризис шьаҭас иамоу ақьырсиантә мазарақәа рыӡра ауп, Европа аԥсылманра зиааиуа ақьырсианра ахаҭа акәӡам, адинхаҵара зцәыӡыз ақьырсианра ашьҭахьтәи аилазаара ауп.<ref>[[Силантьев, Роман Анатольевич|Силантьев Р. А.]] [http://www.demoscope.ru/weekly/2003/0109/analit06.php Отношение религии к демографии] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210209005717/http://www.demoscope.ru/weekly/2003/0109/analit06.php |date=2021-02-09 }}. // [[Демоскоп Weekly]]. № 109—110. 14 —27 апреля 2003</ref> Урыстәыла ахшараиура аиҵахара мзыз хадас иамоуп аиашахаҵаратә дин ацәыӡра ауп ҳәа далацәажәоит асоциологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, Адемографиатә ҭҵаарақәа ринститут адиректор, апортал Демографиа.ру аредактор хада [[Белобородов, Игорь Иванович|И.И.Белобородов]].<ref>Шевченко М. [http://www.nanya.ru/stati/2011/08/22/327622-demografiya-rossii/ Демография России] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180303050401/http://www.nanya.ru/stati/2011/08/22/327622-demografiya-rossii/ |date=2018-03-03 }} // Няня.ru, 22.08.2011</ref> Бжьаратәны иаҳгозар, адин змоу ауаа рыбжьара ахшараиура еиҳауп, атеистцәа рыбжьара аасҭа. Аха, арегионқәа зегьы рҿы еиԥшым: [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи]], [[Северная Европа|Аҩадатәи]], [[Южная Европа|Аладатәи Европа]] атәылақәа рҿы адинхаҵара афактор аҭаацәараҿы ахәыҷқәа рхыԥхьаӡараҿы анырра ду амазар, [[Восточная Европа|Мрагыларатәи Европа]] атәылақәа рҿы аҭҵаарақәа иаадырԥшит адинхаҵареи ахшараиуреи шеихьыԥшым.<ref>{{статья|заглавие=Газеты пишут о религиозности и рождаемости. Помогает ли РПЦ повысить рождаемость|ссылка=http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0557/gazeta025.php|издание=[[Демоскоп Weekly]]|тип=сайт|год=3—16 июня 2013|номер=557—558|archive-date=2017-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816033220/http://demoscope.ru/weekly/2013/0557/gazeta025.php}}</ref> Урыстәыла, [[Малева, Татьяна Михайловна|Т.М.Малеве]]и [[Синявская, Оксана Вячеславовна|О.В.Синиавскаие]]и апроект РиДМиЖ (GGS), аҳәаақәа ирҭагӡаны имҩаԥыргаз аҭҵаарақәа рыла, ахшараиура еиҳа ирацәоуп аԥсылманра ныҟәызго амилаҭқәа рыбжьара, егьырҭ адинқәа рҿы ахшараиура еиҳа еиҵоуп, адин ахаҵара змоуи ахаҵара змами ахшараиура аганахьала еиԥшымзаарак рымам.<ref>{{статья|автор=Забаев И.В., Мелкумян Е.Б., Орешина Д.А., Павлюткин И.В., Пруцкова Е.В.|заглавие=Влияние религиозной социализации и принадлежности к общине на рождаемость. Постановка проблемы|ссылка=http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0553/analit03.php|издание=[[Демоскоп Weekly]]|тип=сайт|год=1—19 мая 2013|номер=553—554|archive-date=2018-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180202041551/http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0553/analit03.php}}</ref> Аиашадинхаҵаратә [[ПСТГУ|Иԥшьоу Тихоновсктәи агуманитартә университет]] адинҭҵааратә факультет адини афилософиеи ркафедра арҵаҩы, асоциологиа амагистр Е. В. Пруцкова лажәақәа рыла, адинхаҵареи аиреи рыбжьара иҟоу аидҳәалара шьақәыргылахоит раԥхьатәи адинтә социализациа аҟазаареи аҟамзаареи инарықәыршәаны.<ref>Пруцкова Е. В. [http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0549/pdf/pruckova.pdf Рождаемость в Европе: значение религиозной социализации] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170506142130/http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0549/pdf/pruckova.pdf |date=2017-05-06 }} // [[Демоскоп Weekly]], 549, 1-4.</ref> Аха ауааԥсыреи аҿиареи ирызкыз Адунеизегьтәи аконференциаҿы (Каир, цәыббрамза 1994) ажәахәқәа ишаадырԥшуа ала, адинытә гәыԥқәа рҿы арыцқьареи аҭаацәара аԥҵаразы агәҭакқәеи рганахьала ирымоу азнеишьа еиԥшӡам.<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0175/arxiv01.php Демография и религия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180215204726/http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0175/arxiv01.php |date=2018-02-15 }} // [[Демоскоп Weekly]]. — № 175—176. 25 октября — 7 ноября 2004 год.</ref> == Адинхаҵареи ауаажәларреи == {{Main|Адинхаҵареи ауаажәларреи}} Астатиаҿы анаҩстәи азҵаарақәа рыӡбахә ҳәоуп: * [[Религия и общество#Религия и наука|Адини аҭҵаарадыреи]] (аҵарауаа рыбжьара адинхаҵареи, адини аҵарадырра аҩаӡареи уахь иналаҵаны) * [[Религия и общество#Религия и преступность|Адини ацәгьоурақәеи]] * [[Религия и общество#Религия и здоровье|Адини агәабзиареи]] * [[Религия и общество#Религия и социальное благополучие|Адини асоциалтә бзазареи]] * [[Религия и общество#Религия и политика|Адини аполитикеи]] == Адини ацәаҩашәеи == {{Main|Амораль#Аморали адинхаҵареи}} == Адини адунеи аҿы иҟоу агәрахаҵарақәеи == {{Main|Адинқәа рсиа}} [[Файл:Map of state religions.svg|thumb|400 px|Аофициалтә динқәа змоу аҳәынҭқаррақәа: {{legend|#0000FF|[[Ақьырсианра|Ақьырсианра]]}} {{legend|#158706|[[Ислам|Аԥсылманра]]}} {{legend|#EBCF16|[[Буддизм|Абуддизм]]}}]] <imagemap> Файл:ReligijneSymbole.svg|thumb|[[Адинтә символқәа]] rect 0 0 300 300 [[Христианство]] rect 300 0 600 300 [[Иудаизм]] rect 600 0 900 300 [[Индуизм]] rect 900 0 1200 300 [[Бахаи]] rect 0 300 300 600 [[Ислам]] rect 300 300 600 600 [[Фетишизм]] rect 600 300 900 600 [[Даосизм]] rect 900 300 1200 600 [[Синтоизм]] rect 0 600 300 900 [[Буддизм]] rect 300 600 600 900 [[Сикхизм]] rect 900 600 1200 900 [[Джайнизм]] rect 0 900 300 1200 [[Айявари]] default [[Файл:ReligijneSymbole.svg]] </imagemap> === Архаикатә хаҵарақәа, аритуалқәеи ақьабзқәеи === Аҵарадырра иалнакаауеит ихадароу агәрахаҵарақәа, урҭ рҟазшьаҷыдоуп [[Охотники и собиратели|ашәарыцаҩ-еизгаҩцәа]]: [[анимизм|анимизм]], [[Жизнь после смерти|аԥсра ашьҭахь аԥсҭазаара агәрагара]], [[шаманизм|ашаманизм]], [[культ предков|ахылҵшьҭра акульт]], [[Политеизм|иреиҳау анцәахәқәа ркульт]].<ref name="HG" /> ==== Анашана ==== {{Main|Анашана}} Анашана — ахәыцратә система ахцәажәаразы рхы иадырхәо еилкаароуп, ахҭысқәа анырра рыҭаразы, аматериа аҭагылазаашьаҿы ииашоу анырреи, ма иубарҭам анырреи рыҟаҵаразы ауаҩы маӡалатәи амчқәа рахь дзхьанарԥшуеит; иалкаау ахықәкы анагӡаразы [[сверхъестественное|иԥсабаратәым]] амчқәа ицхраауеит.<ref name="Britannica2">{{cite web|author=Karen Louise Jolly|url=http://www.britannica.com/print/topic/356655|title=Magic|work=[[Encyclopædia Britannica]]|publisher=Encyclopædia Britannica Inc|archive-url=https://www.webcitation.org/67yHqQVLR?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/356655/magic|archive-date=2012-05-27|access-date=2012-10-05|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ethnonet.ru/etnografiya/religioznye-verovanija-predpolagaemyj-genezis-i/|title=Религиозные верования. Предполагаемый генезис и история.|author=[[Марков, Геннадий Евгеньевич|Марков Г. Е.]]|work=Этножурнал|access-date=2012-10-05|url-status=live|archive-date=2012-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120526041529/http://www.ethnonet.ru/lib/0503-02.html}}</ref> ==== Атотемизм ==== {{Main|Атотемизм}} Атеисттә гәаанагара змоу аҵарауаа аӡәырҩы атотемизм ажәытәӡатәи ауаатәыҩса рдинқәа иреиуоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Атотемизм ашьҭақәа ҳԥылоит адинқәа зегьы рҿы, уимоу аҵасқәеи, аҳәамҭақәеи, амифқәеи рҿгьы. Атотемизм — ауаҩи иааҳакәыршаны иҟоу адунеии еимадоуп ҳәа иазнеиуеит, ихыҭҳәаау аиуаратә еидҳәалара ҳԥылоит ауаҩи аԥсабаратә обиекти-[[тотем|атотеми]] рыбжьара: аԥстәы, аҵиаа, зыԥсы ҭам амаҭәар, аԥсабаратә цәырҵра.<ref>{{cite web|url=http://www.ecsocman.edu.ru/text/19279617/|title=Тотемизм|publisher=Федеральный образовательный портал — экономика, социология, менеджмент|url-status=dead}}</ref> ==== Анимизм ==== {{Main|Анимизм}} Уи аҵакы хадас иамоуп аԥсы, [[дух (мифология)|адоуҳақәа]] шыҟоу агәрагара, насгьы аԥсабара зегьы аԥсы ҭоуп ҳәа агәрагара. Англыз етнограф, акультураҭҵааҩы [[Тайлор, Эдвард Бернетт|Едвард Таилор]] агәра ганы дыҟан анимизм иарбанзаалак адин иаҟазшьоуп, насгьы уи ашьаҭа шьақәнаргылоит ҳәа. ==== Афетишизм ==== {{Main|Адинтә фетишизм}} Еиуеиԥшым иԥсабаратәым амчқәа змоу амаҭәарқәа рыгәрагара. ==== Аниматизм ==== {{Main|Аниматизм}} Аԥсабара, ма уи ахәҭақәеи ацәырҵрақәеи аԥсы рхоуп ҳәа агәра агара. ==== Ашаманизм ==== {{Main|Ашаманизм}} Аԥсы идунеи анырра аҭара. [[шаман|Ашаман]] имҩаԥиго аимадара. === Антикатәи адунеи адинтә синкретизм === ==== [[Древнеегипетская религия|Ажәытәтәи Мысра адинхаҵара]] ==== [[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысраа]] рдин шьақәгылеит аҭоурыхԥхьатәи-ахылҵшьҭратә цуҭаҿы, 3000 шықәса ирылагӡаны Мрагыларатәи атеологиатә системақәа рахь аҿиаратә мҩа ду ианысит: афетишизми атотемизми рҟынтәи [[политеизм|аполитеизмтәи]] амонотеисттәи хәыцрақәа рҟынӡа. Ажәытәтәи Мысратәи адинхаҵара иаҵанакуан [[теогония|атеогониеи]] [[космогония|акосмогониеи]], акультқәеи амифқәеи, нырцәтәи аԥсҭазаара иазку агәаанагарақәа, [[клир|адиннапхгаҩцәа]] ([[Жречество Древнего Египта|аныхаԥаара]]) реиҿкаара, ауаажәларраҿы урҭ рҭыԥқәа, [[фараон|афараон]] [[обожествление|нцәахәыс иҟаҵара]] уҳәа уб. иҵ. Ажәытәтәи Мысратәи адин традициала [[Политеизм|аполитеист]] ҳәа иԥхьаӡоуп, аха Ажәытәтәи Мысраҿы иҟан [[Генотеизм|агенотеисттә]] ҟазшьа змаз акультқәа, аамҭа кьаҿк азы иҟан [[атонизм|атонизм]]гьы (XIV ашә. ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа), уи [[Монолатрия|амонолатриа]] аҟазшьақәа роуп. Ари афакт зны-зынла ахшыҩҵакқәа еиланарҩашьоит; џьоукы ажәытәтәи Мысратәи адинхаҵараҿы иҵәаху амонотеизмтә ҟазшьа иазку атеориақәа аԥырҵоит, Мысреи Израильи рдинқәа рыбжьара аимадара шьақәдыргылоит.<ref>{{Книга|автор=Jan Assmann|заглавие=The Search for God in Ancient Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ACkeJSSIvQYC&printsec=frontcover&dq=The+Search+for+God+in+Ancient+Egypt&q=&hl=ru|издательство=Cornell University Press|год=2001|страницы=11|страниц=292|isbn=9780801487293|archive-date=2019-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119230951/https://books.google.ru/books?id=ACkeJSSIvQYC&printsec=frontcover&dq=The+Search+for+God+in+Ancient+Egypt&q=&hl=ru#v=onepage&q=The%20Search%20for%20God%20in%20Ancient%20Egypt&f=false}}</ref><ref>{{Книга|автор=Rosalie David|заглавие=Handbook to Life in Ancient Egypt|ссылка=https://archive.org/details/handbooktolifein00aros|издательство=Facts on File Inc.|год=1998|страницы=[https://archive.org/details/handbooktolifein00aros/page/125 125]}}</ref><ref>{{Книга|автор=Wilkinson, Richard H.|заглавие=The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt|ссылка=https://archive.org/details/completegodsgodd00wilk|издательство=Thames & Hudson|год=2003|страницы=[https://archive.org/details/completegodsgodd00wilk/page/n236 236]—240}}</ref> ==== Ажәытә Бырзентәылеи аурымцәеи рдинхаҵарақәа ==== {{Main|Ажәытәӡатәи абырзенцәа рмифологиа|Ажәытә аурымцәа рдин}} [[Древняя Греция|Ажәытә бырзенцәа]] ирыман хыԥхьаӡара рацәала ауаа иреиԥшыз анцәақәа рпантеон ду (Зевс, Аполлон, Афродита, уҳәа уб. иҵ.), абжанцәақәа (афырхацәа), апантеон аҩнуҵҟа аиерархиа ӷәӷәа ыҟан. Ажәытә бырзенцәа рынцәахәқәеи рыбжанцәақәеи ауаа рхы шымҩаԥырго еиԥш рхы мҩаԥыргоит, урҭ рхымҩаԥгашьақәа инарықәыршәаны еиуеиԥшым ахҭысқәа ҟалоит. Ажәытә бырзенцәа ирыман ауаатәыҩсатә нцәахәқәа ([[Зевс|Зевс]], [[Аполлон (мифология)|Аполлон]], [[Афродита|Афродита]], уҳәа убас иҵегьы) р[[Пантеон (боги)|пантеон]] ду, аха ӷәӷәала иалкааны, [[полубог|анцәабжақәа]] (афырхацәа), насгьы уи апантеон аҩнуҵҟа иҟан иӷәӷәоу [[иерархия|аиерархиа]]. Ажәытә бырзенцәа рынцәахәқәеи рынцәабжақәеи ауаа рхы шымҩаԥырго еиԥш рхы мҩаԥыргоит, насгьы урҭ русқәа инарықәыршәаны хҭысқәак ҟалоит. Ауаҩԥшра змоу Анцәақәа рҟазшьа иаанарԥшуеит, аӡәы урҭ ргәы ақәшәара шилшо аматериалтә мчы ала — аҳамҭақәа (ауаҩытәыҩса ԥсаҭатәс иҟаҵареи егьырҭ аԥсаҭатәқәеи уахь иналаҵаны), агәрагарала (даҽакала иуҳәозар, анцәа иахь рхы нарханы [[молитва|иҳәара]], уахь иалоуп ахырҽхәара, ма ажьара) мамзаргьы иҷыдоу аусқәа рынаӡарала. === Авраамтә динқәа === {{Main|Авраамтә динқәа}} [[Тора|Хәы-шәҟәык]] рҟны зыӡбахә ҳәоу ахыркҩы [[Авраам|Авраам]] ақьырсианреи, аԥсылманреи, аиудаизми рҿы иааԥшуа атрадициа ашьаҭаркҩыс дыԥхьаӡоуп. ==== Аиудеиатә дин ==== Агәаанагара злаҟоу ала «[[Иудаизм|аиудеиа]]» ашьақәгылара иаҿын XIX ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа инаркны, [[Ханаан|Ханаана]] адгьылҵакыреи [[Мсыр|Мысра]] аҩадатәи ахәҭаҿи (уажәы Мысра, [[Шьамтәыла|Сириа]], [[Ливан|Ливан]], [[Израиль|Израиль]], [[Иорданиа|Иорданиа]] ртәылақәа). Аиудаизм [[монотеизм|амонотеизм]] рыланаҳәеит, уи еиҳагьы инарҵауланы иднарҵон Анцәа ауаҩы иара диеиԥшны дишеит ҳәа. Ари адинтә еилазаара ауаҩытәыҩса иԥсҭазаара аганқәа зегьы аҵанакуеит. Аиудаизм зныкала иагьдинтәиуп иагьмилаҭтәиуп, насгьы ауаҩы есыҽнытәи иԥсҭазаара зегьы еиҿызкаауа аԥҟарақәа рықәныҟәара хымԥадатәиуп ҳәа шьақәзырӷәӷәо хыдҵоуп ([[Галаха|Галаха]]). Аиудаизм адунеитә динхаҵаразы иаҭаху ҟазшьақәак амаӡам: [[вера|ахаҵаҩцәа]] реиҳараҩык иании инаркны ари адин ахь иаҵанакуеит, аха изҭаху аиудаизм идикылар ауеит, уи азы дахысыроуп аиудаизм ахь аиасра апроцесс ([[гиюр|гиюр]]). ==== Ақьырсианра ==== «[[Ақьырсианра|Ақьырсианра]]» цәырҵит I ашә. ҳашықәсԥхьаӡара азы [[Палестина (историческая область)|Палестина]], уи аамҭазы [[Римская империя|Аурымцәа римпериа]] анапаҵаҟа иҟан, раԥхьаӡа ауриаа рыбжьара, Ажәытәӡатәи аиудаизм амессиантә еиҿкаарақәа рконтекст аҿы. Раԥхьатәи жәашықәсақәа ирылагӡаны егьырҭ ахәҭақәа рҿи, насгьы егьырҭ амилаҭқәа рыбжьареи еиҳа инарҭбааны аларҵәара аиуит. Ақьырсианразы «иҟаӡам [[эллин|абырзенцәагьы]] аиудеиаагьы»<ref>Гал. 3:28.</ref>, уи иаанагоит [[Христианин|дқьырсианхар]] илшоит дарбанзаалак, милаҭ еилых ҟамҵакәа. Убри аҟнытә, милаҭтә динхаҵараны иҟоу аиудаизм еиԥш акәымкәа, ақьырсианра [[мировая религия|адунеизегьтәи динхаҵараны]] иҟалеит. Ақьырсианраҿы зегь реиҳа ихадоу аҿыцрақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡатәуп агәаанагареи ахыҭҳәааи ракәымкәа иҟаҵәҟьоу агәрагара, Анцәа иуаҩхара, насгьы Иара [[Искупительная жертва#В Новом Завете|иԥсреи]] [[Воскресение Иисуса Христа|иԥсҭалареи]] агәрахаҵара. Анцәа иуаҩхара мҩаԥысуеит [[Иаса Қьырса|Иаса Қьырса]] ихаҿала, [[Ветхозаветные пророчества о Христе|Ажәытә уасиаҭ ҿаҳәатәы]] (пророчество) анагӡара арҵабыргуа. Ақьырсианраҿы иҟоуп аиудаизм иазҷыдаҟазшьоу зԥхьанҵақәак («[[Десять заповедей|Жәа-уасиаҭк]]», «[[Заповеди любви|Абзиабаратә уасиаҭ]]», «[[Золотое правило нравственности|Ацәаҩашәа ахьтәы ԥҟара]]»). Аха ақьиара [[Благодать|азылԥхара]] абзоурала, ақьырсианра егьырҭ, еиҳа имаҷны аҵакы змоу адинтә ԥкрақәа рацәаны иамнахаит («зныҟәгара уадаҩыз аидара»). «Азакәан», «азылԥхара», «Анцәа ицәшәара», «абзиабара» рдиалектика ақьырсианра аҭоурых зегьы аҿы актуалра аманы иаанхоит, еиуеиԥшым аформақәа аанахәалар алшоит («[[Слово о законе и благодати|Азакәани азылԥхареи ирызку ажәа]]», «[[Либеральное христианство|Алибералтә қьырсианра]]», «[[Афундаментализм|Афундаментализм]]»). ==== Аԥсылманра ==== «[[Ислам|Аԥсылманра]]» VII ашә. ҳашықәсԥхьаӡаразы ицәырҵит, уи аамҭазы [[язычество|амарҭаҭра]] аҳра ахьауаз [[Аравийский полуостров|Аравиитәи адгьылбжьаха]] бжаҿы. Адинҭҵааҩцәа рацәаҩны (иаҳҳәап, [[Люксенберг, Кристоф|Лиуксенберг, Кристоф]]) изларыԥхьаӡо ала [[Мухаммед|Муҳаммад]] аиудизми ақьырсианреи рҟынтәи иамаиԥсахыз рацәоуп. VII ашә. ҳашықәсԥхьаӡаразы ақьырсианра аларҵәара ахьамаз адгьылҵакырақәа рымҽхак ҭбаан, [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи амшын]] аҩадатәи аԥшаҳәагьы уахь иналаҵаны; Аравиитәи адгьылбжьаха бжаҿы уи ашьҭанеицәа рацәаҩӡамызт. Ақьырсиантә ҳәынҭқарра заҵәык [[Иемен|Емен]], Муҳаммад даниз аамҭазы ефиоптәи [[монофизитство|амонофизитцәа]] рнапхгара аҵаҟа иҟан, анаҩс аԥсылманра анышьақәгылоз аамҭазы [[зороастризм|зороастриантәи]] аџьамцәа рнапхгара аҵаҟа иҟалеит. Аха Аравиитәи аимшьҭрақәеи акланқәеи шәышықәсала ауриацәеи ақьырсианцәеи ирыванхон, насгьы амонотеизм иазку аидеиақәа ибзианы ирдыруан. Убас, Муҳаммад иԥҳәыс Хадиџьа лаб иашьа иԥа [[Варака ибн Навфаль|Варака]] дқьырсианын. Амонотеистцәа мамзаргьы амонотеисттә ҟазшьа змоу ауаа «Ҳанифцәа» ҳәа ирышьҭан. Урҭ [[Авраам|Авраам]] идин иқәныҟәоит ҳәа иԥхьаӡон. Аԥсылманра уаанӡатәи амонотеисттә динқәа зегьы рышьаҭаркҩцәа ԥааимбарцәаны иазханаҵоит. === Индиатәи адинқәа === {{Main|Индиатәи адинқәа}} [[Индийский субконтинент|Индиатәи аконтинент]] хәҭаҿы ицәырҵыз адинқәа. Индиатәи адинқәа рахь иаҵанакуеит [[индуизм|аиндуизм]], [[джайнизм|аџьаинизм]], [[буддизм|абуддизм]], [[сикхизм|асикхизм]] уҳәа убас егьырҭгьы. Индиатәи адинқәа рконцепциа хада [[дхарма|адхарма]] агәрагара ауп, зегьы зымҽхазкуа аҟазаара азакәан. Индиатәи адинқәа зегьы ([[сикхизм|асикхизм]] аламҵакәа) ихадоу концепцианы ирыдыркылоит аиҭаирақәа р[[Карма|каматә]] еишьҭагыла. === Адунеи адинқәа === {{Main|Адунеи адин}} Адунеи адинқәа рахь ирыԥхьаӡоит [[буддизм|абуддизм]], [[Ақьырсианра|ақьырсианра]], [[ислам|аԥсылманра]] (аишьҭагылашьа ианцәырҵыз инақәыршәаны иҟаҵоуп). Адунеи адинқәа рахь иԥхьаӡахарц азы, адин адунеи зегь аҿы ашьҭанеицәа рацәаны иамазар ауп, убри аамҭазы иарбанзаалак [[Национальность|амилаҭтә]], мамзаргьы аҳәынҭқарратә еилазаара иадҳәаламзар ауп. Уи адагьы, адин адунеитә динхаҵарақәа раҳасабала ианахәаԥшуа, уи аҭоурых аҿы иҟанаҵо анырреи, аларҵәара амҽхак зеиԥшроуи хшыҩзышьҭра азухоит. === Ашьҭанеицәа рхыԥхьаӡара [[конфессия|динхаҵарала]] аихшара === {{Main|Адин дуқәа рыгәразго рхыԥхьаӡара}} {{Main|Ақьырсианцәа рхыԥхьаӡара}} Ақьырсиантә даҟьа «Laborers Together» адыррақәа инарықәыршәаны, [[2011 год|2011 шықәсазы]], динла адунеи ауааԥсыра еихшоуп абас:<ref name="sgm">{{cite web|url=http://www.sent2all.com/Status%20Of%20Global%20Mission%202011.pdf|title=Status of Global Mission 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/67yHtEzQq?url=http://www.sent2all.com/Status%20Of%20Global%20Mission%202011.pdf|archive-date=2012-05-27|url-status=dead|access-date=2011-11-24}}</ref> [[Файл:Prevailing world religions map rus.png|thumb|450x450px|Ахсаала иаанарԥшуеит адунеи аҿы иреиҳау адинхаҵарақәеи урҭ рконфессиа хадақәеи ахьрылаҵәоу]] * [[христиане|Ақьырсианцәа]] — 2.31 миллиард («33%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә); * [[мусульмане|Аԥсылманцәа]] — 1.58 миллиард («23%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә); * [[индуизм|Аиндузим]] ныҟәызго — 0,95 миллиард («14%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә); * [[буддист|Абуддистцәа]] — 0.47 миллиард («6.7%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә); * Китаитәи атрадициатә динқәа ныҟәызго — 0.46 миллиард («6.6%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә); * [[сикхи|асикхцәа]] — 24 миллионҩык («0.3%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә); * [[иудеи|аиудеиаа]] — 15 миллионҩык («0.2%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә); * аҭыԥантәи агәрагарақәа ныҟәызго — 0.27 миллиард («3.9%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә); * адинхаҵара змам — 0,66 миллиард («9,4%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә); * атеистцәа — 0.14 миллиард («2%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә). XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы динхаҵарала ашьҭанеицәа рхыԥхьаӡара шрылаҵәаз иазку адыррақәа ҭыҵит [[ЭСБЕ|Брокгаузи Ефрони ренциклопедиатә жәар]] аҟны иану астатиа «Адин» аҿы.<ref name="ESBE"/> == Адин акультураҿы == Хыԥхьаӡара рацәала алитературатә, амузикатә, асахьаркыратә ҟазарақәа рҿы ауаа рдини рдинхаҵаратә аобиектқәеи ирызкны ирымоу агәаанагарақәа аарԥшуп == Акритика == {{Main|Адин акритика азура}} {{Main|Атеизм|Агностицизм|Антитеизм|Ақьырсианра акритика азура|Аԥсылманра акритика азура|Аиудаизм акритика азура|Абуддизм акритика азура}} Адин акритика иаҵанакуеит аидеиақәа рыкритика, урҭ ареалтә ԥсҭазаара иахьынӡақәшәо, адинтә хымҩаԥгашьа акритика, урҭ рсоциалтә-политикатә лҵшәақәа. Адинҭҵааҩы Томас Твид иҩуан адин хаҭалатәи аҩаӡараҿы аҵакы аҭара анаҩсангьы, амч ду змоу адинқәа ауаажәларра анырра рынаҭоит ҳәа, насгьы иалшоит уи анырра хра амазар, мамзаргьы иамамзар. Адин еиуеиԥшым [[дискриминация|азинеиҟарамра]] зыхьчо мчны иҟан, насгьы асоциалтә ԥсахрақәа рыҟаҵара угәазырԥхо мчны аус ауан.<ref>Beckford, 2003, с. [https://archive.org/details/socialtheoryreli00beck/page/n11 2].</ref><ref>Fitzgerald, 2003, с. 235.</ref><ref name="sfn-2f4eef">Tweed, 2020, с. 48.</ref> Европатәи алыԥшаахи абжьаратәи акласси рахь иаҵанакуаз ақьырсианцәа еиуеиԥшым аинтеллектуалтә ааԥхьарақәа аныҟала, адоуҳатә кризис иаланагалеит. 1840-1900 шықәсқәа рзы Европа ауааԥсыра шьоукы рдинхаҵара аанрыжьит [[теория Дарвина|Дарвин ибиологиеи]] [[геология|агеологиа]] ҿыци рнырра иахҟьаны, урҭ адунеи ашьақәгылареи уи ақәреи ирызкны абиблиатә гәаанагарақәа ирҿагылон; Абиблиа аҭҵаараҿы [[историко-критический метод|иреиҳау акритика]] ҳәа иашьҭоуп аҭоурыхтәи алитературатәи хырхарҭа ҿыц, уи Аԥшьаҩыра Анцәа идоуҳала иҩуп ҳәа агәаанагара иаҿагылон; аиҿырԥшратә ҭҵаара, ақьырсианра егьырҭ адинқәа ирҿдырԥшуан, ирыԥшаауан иахьеиқәҿырҭуа. Агәрахаҵаҩцәа шьоукы рдин рыхьчарц рҽазыршәон, атрадициатә дин иҿыцу аҭагылазаашьаҿы ҟазарыла еиҭахәаԥшуан. Убас, гәыԥҩык адиндырҩцәеи ахәыцҩцәеи адунеи бжьымшы рыла ишшаз иазку абиблиатә ҳәамҭа ҿыцла иазнеит, арҭ амшқәа аеволиуциатә аамҭақәа реиԥш иахәаршит. XX ашәышықәса алагамҭазы, арҭ ахәыцҩцәа аеволиуциа Анцәа арҿиаразы ихы иаирхәон ҳәа ирыԥхьаӡо иалагеит.<ref>Tweed, 2020.</ref> [[Научный атеизм|Аҭҵаарадырратә атеизм]] [[марксистско-ленинская философия|марксисттәи ленинтәи адунеихәаԥшышьа]] иахәҭаны иҟалеит. Уи шьаҭас иамаз [[диалектический материализм|адиалектикатәи]] [[исторический материализм|аҭоурыхтәи материализм]] аҳәаақәа ирҭагӡаны адунеии ауаҩи рыхәаԥшра акәын. Афилософиатә ҭҵаарадырра аҳасабала адин хыҵхырҭас иамоу аиҭаҳәарази, адин аҭҵаарадырратә критикази, аҭҵааратә атеизм адиалектикатәи аҭоурыхтәи материализм апринципқәа ирылҵуеит. Марксизм аклассикцәеи Асовет философцәа ргәыԥ дуи атеизм [[материализм|аматериализм]] иацәыхараны, ихьыԥшым ҭҵаарадырраны ирыԥхьаӡомызт, аха Сталин ишьҭахьтәи аамҭазы, «аҭҵаарадырратә атеизм» «ииашоу ҭҵаарадырра заҵәык» ауп ҳәа ирылаҳәан, насгьы иҷыдоу философиатә дисциплинаны, ихьыԥшым ҭҵаарадырраны, зхатәы проблематикеи амаҭәари змоу акакәны иҟалеит.<ref>Thrower, 1983.</ref><ref>Шахнович, 2022.</ref> XX ашәышықәсазы адунеизегьтәи аибашьрақәеи, [[Атомные бомбардировки Хиросимы и Нагасаки|атомтә бомбақәа рыԥжәареи]], [[Холокост|ауриқәа рнырҵәареи]] ирыхҟьаны, адин аҵакы ашьақәыргыларазы иамоу афункциа ҿыц акритика азун. [[Освенцим|Освенцим]] аҿы еиқәхаз [[Визель, Эли|Ели Визель]] дналаҵаны ауриаа ԥыҭҩык, [[избранный народ|иалихыз ажәлар]] зыхьчар акәыз Абиблиатә нцәа иқәыӡбон. Визель игәалашәарақәа еидызкыло амемуар «[[Ночь (книга)|Аҵх]]» аҿы иҩуан ахәыҷқәа былра ианыргоз «иҭынчыз ажәҩан иаҵәа аҵаҟа урҭ лҩаха ианаҵачуаз» игәаҿы ицәырҵыз аҿагыларатә цәанырра атәы. Уи аамҭазы, иҩуан иара, «дыршьит сара сынцәа, иршьыит сыԥсы».<ref name="sfn-2f4eef" /> XXI ашәышықәса алагамҭазы [[новый атеизм|атеизм ҿыц]] ахаҭарнакцәа адин акритика азыруит. Ари аиҿкаара авторцәа «атеизм ԥшьҩык аҽыуаа» ҳәа ирышьҭоуп ([[Докинз, Ричард|Ричард Доукинс]], [[Хитченс, Кристофер|Кристофер Хитченс]], [[Деннет, Дэниел|Дениел Деннетт]], [[Харрис, Сэм|Сем Харрис]]). Ашәҟәқәеи, аҵаратә статьақәеи, ажәахәқәеи рҿы иаарԥшу адинтә жәабжьқәа рыкритика иазку ргәаанагарақәа еиуеиԥшым аҵаратә усхкқәа рҿы аимак-аиҿакқәа цәырнагеит, насгьы еицырдыруа амассса-информациатә хархәагақәа рҿы ирацәаны рыӡбахә рҳәеит. Афилософ Сем Харрис иҩымҭа «[[Конец веры|Агәрахаҵара аҵыхәтәа]]» аҿы адины иамоу иҽеим аҟазшьақәа, ақәымчрагьы уахь иналаҵаны, дрылацәажәеит. Афилософ Дениел Деннет иҩымҭа «Азықәра арбгара» аҿы «иџьашьахәу акы агәрагара зҳамоу» ҳәа азҵаара ықәиргылеит. Абиолог Ричард Доукинс ишәҟәы «[[Бог как иллюзия|Анцәа лаԥшхырԥагаҩы иаҳасабала]]» аҿы адинхаҵара иадҳәалоу еиуеиԥшым аганқәа рыӡбахә иҳәеит. Ажурналист, аполемист Кристофер Хитченс иҩымҭаҿы «[[Бог не любовь|Анцәа зегьы илшом]]» аҿы ишьақәирӷәӷәон адинтә мчрақәа ауаҩы иаҳаҭыр еиларгоит ҳәа, насгьы адинытә еиҿкаарақәа рҿы иҟоу акоррупциа атәы иҩуан.<ref>The Oxford Handbook on Atheism, 2016.</ref> === Адини аҭҵаарадырреи === Ихьшәоу [[викторианская эпоха|Викториантәи аамҭазы]], «аҭҵаарадырреи адини реибашьра» иазкны аусумҭақәа аԥырҵон, насгьы акультура арҭ аҩ-ганк еснагь еиҿагылазароуп ҳәа агәаанагара ыҟан. Аха анаҩс [[история науки|аҭҵаарадырра аҭҵааҩцәа]] уи аҩыза агәаанагара иацәхьаҵит. Аконфликттә тезис, имариоу азнеишьала, уажәы зегьы ирылаҵәахьеит Мраҭашәаратәи аҭҵаарадырра ареалтә ҭоурыхҭҵаара иазку ииашам аинтеллектуалтә шьаҭоуп ҳәа. Аҭҵаарадырра аҭҵааҩы [[Брук, Джон Хедли|Джон Брук]] иҩуан, атрадициатә формақәа рҿы аиҿагыларатә тезис акырӡа илаҟәын ҳәа. Гари Фернгрен излаиҳәо ала, аконфликттә тезис аасҭа акомплекстә тезис аԥхьагылара аманы ишыҟоу азы Брук игәаанагара аҭҵаарадырра апрофессионалтә ҭҵааҩцәа рыбжьара инарҭбааны азхаҵара аиуит, аха атрадициатә позициа егьырҭ аганқәа рҿгьы ишыӷәӷәоу иаанхоит, еиҳаракгьы ауаажәларратә хдырраҿы.<ref>Shapin, 1996, с. 195.</ref><ref>Russell, 2002, с. 7.</ref><ref>Brooke, 1991, с. 42.</ref><ref>Ferngren, 2002, с. x.</ref> Адин иаԥнаҵоит [[Космогония|акосмогониеи]] (адунеи ахылҵшьҭра) антропологиеи (ауаҩы ихылҵшьҭра) рԥҟарақәа, урҭ иахьатәи аҭҵаарадырратә идеиақәа ирҿагылоуп. Уи аганахьала иахьатәи аҭҵаарадырра адинтә позициақәа жәпакы акритика рызнауеит. Ҿырԥштәыс иаагозар [[креационизм|акреационизми]] [[эволюция|аеволиуциа атеориеи]] ирыбжьоу аиҿагылара ([[критика эволюционизма|аеволиуциа акритика]]). Адинқәа зны-зынла [[закон природы|аԥсабара азакәанқәа]] ирҿагыло, мамзаргьы ирықәымшәо атезисқәа шьақәдырӷәӷәоит. Адинтә усумҭақәа жәпакы рҿы зыӡбахә ҳәоу аџьашьахәқәа аԥсабара азакәанқәа ишрықәшәо ала ахәшьара аҭара рылшоит. Адинхаҵаратә текстқәа акритика азырур рылшоит ҳаамҭазтәи аҭоурыхтә ҭҵаарадырра агәаанагарақәа иахьынӡарықәшәо инаҿырԥшны. Иаҳҳәап, асоветтә [[Библеистика|библиаҭҵааҩцәа]] Абиблиаҿы ҭыԥқәак еиҿагыло, ма еиқәымшәо афактқәеи ажәабжьқәеи злоу акакәны иахәаԥшуеит (иаҳҳәап, [[Новый Завет|Ауасиаҭ Ҿыци]] [[Аевангелие|Аевангелиақәа]] ԥшьбеи атексқәа реиԥшымзаареи, урҭ [[герменевтика|реилыркаара]] азҵаареи). Абиблиатә критикцәа арҭ аҭыԥқәа шеилыркаауеи адинҭҵааҩцәеи адинадгылаҩцәеи ртрадициатә динхаҵаратә еилкаара акыр иреиԥшымхар алшоит. Адинҭҵааҩцәа рыхәҭак (алибералтә хырхарҭа) ари акритика иақәшаҳаҭхар рылшоит, убри аан егьырҭ (хадаратәла аконсерваторцәа) ари акритика аҭҵаарадырратә ҩаӡара критикала ахәшьара арҭар рылшоит.<ref>{{Книга|автор=[[Бюкай, Морис]]|заглавие=[[Библия, Коран и наука]]|издательство=Éditions Seghers|год=1976|isbn=966-95604-6-2}}</ref> Аҭҵаарадырреи адини реиқәшәара иазку азҵаара аимак-аиҿа зцу теманы иҟоуп. Аҵарауааи адиндырҩцәеи лассы-лассы еиҿагыло агәаанагарақәа рҳәоит. «Аиқәшәара иазку агәаанагарақәа» {{Ацитата алагара}}Зеиԥшыҟам ахшыҩҵак иԥшааит ҳаиԥыларақәа зегьы раасҭа иналукааша алахәылаҩ, Адунеи аинфлациа ҳаамҭазтәи атеориа аԥҵаҩцәа иреиуоу, Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа академик [[Старобинский, Алексей Александрович|Алексеи Старобински]]. Иара иҳәеит: «Анцәа даҳзылԥхеит аҭҵаарадырраҿы иара ҳизхьамԥшларц». Даҽакала иуҳәозар, аҵарауаҩ аԥсабара аниҭҵаауа, Анцәа ииашаҵәҟьаны иҟаиҵаз ашьҭақәа рыԥшаара аҭахӡам. Аха ауаҩи уи ихдырреи ртәы ҳаналацәажәо, Анцәа ихьӡ мҳәакәа ҳзаҩсуам. Академик Старобински иҳәеит Анцәа дыҟоуп ҳәа, аҭоурых аҿы ауаа рацәа рдинхаҵара шьаҭас иҟаҵаны рхы мҩаԥыргон, зны-зынлагьы даара иҳаракыз русқәа рҿы иааԥшуан, рҭахрақәа раҵкыс аӡә иҭахрақәа аԥхьа идыргылон.{{Ацитата алгара |источник={{Cite web|url=http://kommersant.ru/doc/3275710|title=Я бы не делил учёных на атеистов и не атеистов|author=Елена Кудрявцева}} «Ажурнал “Огониок”», мшаԥымза 24, 2017}} «Аиқәымшәара иазку агәаанагара» * Еицырдыруа америкатәи агенетик [[Койн, Джерри Аллен|Д. А. Коин]] аҭҵаарадырратә хәаԥшышьеи адинтә дунеихәаԥшышьеи зынӡа ишеиқәымшәо атәы иҳәон.<ref>Койн, 2016.</ref> === Адинтә ԥышәа критикала азхәыцра === {{Main|Адинтә ԥышәа}} Иҟоуп агәаанагара, адин-мистикатә ԥышәа [[эпилепсия|алаԥсратә]] симптомқәеи, [[Шизофрения|ашизофрениеи]], [[деменция|агәхашҭреи]], алаԥшҵашәареи реиԥш иҟоу ачымазарақәа рԥышәа аҟынтәи иаауеит ҳәа. [[Галлюцинация|Алаԥшҵашәара]] цәырҵуеит [[Центральная нервная система|агәҭантәи анервтә система]] аҳәаатә ҭагылазаашьақәа рҿы, алаԥшҵашәара ахҟьоит аусура мыцхәы, [[Температура тела|ашоура]] амазаара, [[голодание|амлакра]], мамзаргьы мыцхәы [[Пост (религия)|ачгара]] уҳәа убас егьырҭ ахҭысқәа.<ref>''Jeffrey L. Salver, M.D.; John Rabin, M.D.'' — The neural substrates of religious experience.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.absolutology.org.ru/brain_myst.htm|title=Мозг и религиозный опыт|author=Берснев Павел|access-date=2010-12-26|url-status=live|archive-date=2011-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110925135512/http://absolutology.org.ru/brain_myst.htm}}</ref> ЛСД апсихикаҿы иҟанаҵо анырра ԥызшәоз апсихиатр [[Гроф, Станислав|Станислав Гроф]] излаиҳәо ала, «Аԥсреи аиреи рԥышәа, Адунеи ма Анцәеи дареи ракзаара, ақаҷааатә феноменқәа рԥылара, ма ЛСД асеансқәа рҿы аҭыԥ змаз «иҳаҩсыз аиҭаирақәа» рԥышәа адунеи адин дуқәа иԥшьоу рҩырақәеи ажәытә цивилизациақәа рмистикатә текст маӡақәеи рҿы иарбоу ахҭысқәа иааџьаушьартә иреиԥшуп». Убри аан, апсихика аԥсахрақәа рҿы иҳауз аԥышәа Гроф абас ахәшьара аиҭоит: «Ахолотроптә ҭагылазаашьақәа рҿы, ҳара иаҳныруеит аҟазаара даҽа ганқәак, уи даараӡа интенсиву, уимоу уаршанхартә иҟазар алшоит».<ref>[[Гроф, Станислав|Гроф С.]] [http://psylib.org.ua/books/grofs01/index.htm Области человеческого бессознательного] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140201213825/http://psylib.org.ua/books/grofs01/index.htm |date=2014-02-01 }}. — М.: Издательство трансперсонального института, 1994. — 278 с.</ref><ref>''[[Гроф, Станислав|Гроф С.]]'' Космическая игра / Пер. с англ. Ольги Цветковой — М.: Издательство Трансперсонального Института, 1997. — '''С. 16''' — 256 с.</ref> Еиуеиԥшым адинхаҵарақәа еиуеиԥшымкәа иазнеиуеит аекстатикатәи амистикатәи лаԥшҵашәарақәеи агәҭыхақәеи. Адинхаҵарақәа зегьы ари аҩыза аԥшаара иадгылом, иарбанызаалак амистикатә ԥышәа агәрагара ишиашоу ишьақәнарӷәӷәоит ҳәа ирыдыркылоит. Иаҳҳәап, [[богословие|адинҭҵаара]] апрофессор [[Осипов, Алексей Ильич|А.И. Осипов]] игәаанагарала, «адоуҳатә ԥсҭазаараҿы аԥышәа змоу иԥшьоу абацәеи азықәԥаҩцәеи зегьы хьаҳәхьачарада ақьырсиан игәиҽанырҵоит даланагалар шалшо, даҽакала иуҳәозар, [[Духовная прелесть|адоуҳатә хжьара]], уи аан ауаҩы инерв-ԥсихикеи, лассы-лассы иаҩысҭаатә гәҭакқәеи идырҿио иҟам-иным абара Анцәа изааиртыз акакәны идикылоит».<ref name="Osipov"/> == Шәахәаԥш иара убас == * [[Апатеизм|Апатизм]] * [[Атеизм]] * [[Бог|Анцәеи]] [[Дьявол|Аџьныши]] * [[Вера|Агәрагара]] * [[Государственная религия|Аҳәынҭқарратә динхаҵара]] * [[Метатеология|Аметатеологиа]] * [[Молитва|Анцәаиҳәара]] * [[Определение религии|Адин аилкаара]] * [[Поклонение|Ашьапкра]] * [[Религиоведение|Адинҭҵаара]] * [[Религиозность|Адинхаҵара]] * [[Религиозный бред|Адинтә патара]] * [[Религиозный фанатизм|Адинтә фанатизм]] * [[Религия и шизофрения|Адини ашизофрениеи]] * [[Сверхъестественное|Иԥсабаратәым амч]] * [[Спасение|Аиқәырхара]] * [[Теизм|Атеизм]] * [[Теистический эволюционизм|Атеисттә еволиуционизм]] * [[Теология|Атеологиа]] * [[Афилософиа|Афилософиа]] * [[Дорелигиозная эпоха|Адинхаҵара ҟалаанӡатәи аамҭа]] {{clear}} == Азгәаҭақәа == '''Примечания''' {{Notelist}} '''Сноски''' {{Reflist|2}} == Алитература == === Адин аилкаара === '''на русском языке''' * [[Трубецкой, Сергей Николаевич|Трубецкой С. Н.]] Религия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона * {{Cite web|url=https://ido.tsu.ru/other_res/hischool/filreliggii/22.htm|title=Лекции по философии религии. Часть 2. Предмет философии религии. Этимология термина «религия» |author= [[Аванесов, Сергей Сергеевич|Аванесов С. С.]]|publisher= Институт дистанционного образования, [[Томский государственный университет]]|access-date=2018-09-26}} * ''Аллес Г.'' [http://religious-life.ru/2013/02/religion/ Религия] // Интернет-издание «Религиозная жизнь» (перевод статьи из The Encyclopedia of Religion. Macmillan Reference, 2005) * {{книга|автор= |заглавие= 750 определений религии: история символизаций и интерпретаций|ответственный= [[Аринин, Евгений Игоревич|Аринин Е. И.]] (редактор)|ссылка= http://e.lib.vlsu.ru/bitstream/123456789/3871/1/01379.pdf|издательство= [[Владимирский государственный университет]] им. А. Г. и Н. Г. Столетовых|год= 2014|страниц= 460|часть= |isbn= 978-5-9984-0546-4|ref= Аринин|archive-date= 2016-10-20|access-date= 2026-07-14|archive-url= https://web.archive.org/web/20161020080512/http://e.lib.vlsu.ru/bitstream/123456789/3871/1/01379.pdf|url-status= dead}} * {{БСЭ3|статья=Религия |автор=[[Гараджа, Виктор Иванович|Гараджа В. И.]] |том=21|ref=Гараджа}} * {{БРЭ|статья=Религия |том=28|страницы=374|год=2015|ref=БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/3505105|архив=https://web.archive.org/web/20221110154349/https://bigenc.ru/religious_studies/text/3505105|архив дата=2022-11-10}} * {{Источник/НФЭ|Религия|[[Митрохин, Лев Николаевич|Митрохин Л. Н.]]|url=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH01c5f2fc7c579f33e84aabc5}} * {{книга|автор=[[Яблоков И. Н.]], [[Давыдов, Иван Павлович|Давыдов И. П.]]|заглавие= Философия права. Курс лекций. Учебное пособие|том=2|ответственный=[[Марченко, Михаил Николаевич|Марченко М. Н.]] (отв. редактор) |ссылка часть= https://books.google.ru/books?id=gyD9AgAAQBAJ&pg=PT127&dq=латинским+religio&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiS0OPK7czdAhVswYsKHXyqBbUQ6AEIJzAA#v=onepage&f=false|издательство= Проспект|год= 2014|страниц=555|часть= Лекция 22 «Религия и право»|isbn= 9785392017744|ref= Марченко}} '''на других языках''' * ''Asad, Talal.'' [http://www.iupui.edu/~womrel/Rel433%20Readings/01_SearchableTextFiles/Asad_ConstructionOfReligionAnthroCategory.pdf The Construction of Religion as an Anthropological Category] // Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity and Islam. Baltimore, 1993. P. 27—54.{{In lang|en}} * {{статья |автор=[[Пивоваров, Даниил Валентинович|Pivovarov D. V.]] |заглавие=On Universal Definition of Religion |ссылка=http://elib.sfu-kras.ru/bitstream/2311/16613/1/03_Pivovarov.pdf |издание=[[Journal of Siberian Federal University]]. Humanities & Social Sciences|год=2015|том=8 |номер=1 |страницы=52—63|ref=Pivovarov}} * {{книга |автор= Harrison, Peter |заглавие=The Territories of Science and Religion |ссылка= https://books.google.ru/books?id=Z1KIoAEACAAJ&hl |издательство= [[University of Chicago Press]] |год=2015 |allpages= 300 |серия= |isbn=9780226184487 |ref=Harrison}} === Адинхаҵареи адинҭҵаареи рҭоурых === * {{БРЭ |автор=[[Антонов, Константин Михайлович (философ)|К. М. Антонов]] |статья= Религия |ссылка=https://bigenc.ru/c/religiia-1a8735/?v=10382434 |год=2024 |ref=Антонов}} * {{БРЭ |автор=[[Резвых, Пётр Владиславович|П. В. Резвых]], [[Аверинцев, Сергей Сергеевич|С. С. Аверинцев]], А. В. Константинов |статья= Миф |ссылка=https://bigenc.ru/c/mif-4ca5dd/?v=3811951 |год=2022 |ref=Резвых, Аверинцев, Константинов}} * {{Cite web|url = https://ido.tsu.ru/other_res/hischool/filreliggii/pril.htm|title=Лекции по философии религии. Приложение. Проблема типологии религий |author= [[Аванесов, Сергей Сергеевич|Аванесов С. С.]]|publisher= Институт дистанционного образования, [[Томский государственный университет]]|access-date=2018-09-26|ref = Аванесов, Проблема типологии религий}} * {{книга |автор=[[Аринин, Евгений Игоревич|Аринин Е. И.]] |заглавие=Философия религии. Принципы сущностного анализа: Монография|место=Архангельск |издательство=[[Поморский государственный университет имени М. В. Ломоносова|Издательство ПГУ им. М. В. Ломоносова]] |год=1998|страницы=295 |isbn=5-88086-168-6|ref=Аринин}} * {{статья |автор=[[Баёв, Павел Анатольевич|Баёв П. А.]] |ссылка=http://www.ecsocman.edu.ru/socis/msg/35402580.html |заглавие=Церковь и служитель культа в медийном дискурсе отечественного социума |издание=[[Социологические исследования (журнал)|Социологические исследования]] |год=2011 |номер=2 |страницы=118—127 |ref=Баёв }}{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{книга|автор=[[Буайе, Паскаль|Буайе П.]]|заглавие= Объясняя религию: Природа религиозного мышления|оригинал= Pascal Boyer: "Et l'Homme Crea Les Dieux:Comment expliquer la religion"|место = М.|издательство= [[Альпина Нон-фикшн]]|год = 2016|страниц= 496|isbn= 978-5-91671-632-0|ref=Буайе}} * {{книга |автор= [[Горохов, Станислав Анатольевич|Горохов С. А.]], [[Христов, Тодор Тодорович|Христов Т. Т.]]|заглавие= Религии народов мира. Учебное пособие |ссылка= https://books.google.ru/books?id=1_pSAgAAQBAJ |место=М.|издательство= «Проспект» |год= 2013 |страниц = 584|isbn= 9785392139170 |ref= Религии народов мира}} * {{книга |автор=[[Жуковский, Владимир Ильич|Жуковский В. И.]], [[Копцева, Наталья Петровна|Копцева Н. П.]], [[Пивоваров, Даниил Валентинович|Пивоваров Д. В.]] |заглавие=Визуальная сущность религии: монография|место=Красноярск|издательство=[[Красноярский государственный университет|Краснояр. гос. университет.]]|год=2006|страниц=460 |isbn= 5-7638-0628-X|ref=Жуковский, Копцева, Пивоваров}} * {{книга |автор=[[Забияко, Андрей Павлович|Забияко А. П.]] |часть=Религия|ссылка часть= |заглавие=[[Энциклопедия религий]] |ответственный=Под ред. [[Забияко, Андрей Павлович|А. П. Забияко]], [[Красников, Александр Николаевич|А. Н. Красникова]], [[Элбакян, Екатерина Сергеевна|Е. С. Элбакян]] |место=М. |издательство=[[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]], Гаудеамус |год=2008 |страницы=1069—1073|страниц=1520 |серия=Summa |isbn=978-5-8291-1084-0, ISBN 978-5-98426-067-1 |тираж=3000|ref=Забияко}} * {{книга |автор=[[Зубов, Андрей Борисович|Зубов А. Б.]] |заглавие=История религии. Курс лекций. Книга первая |место=М. |издательство= [[МГИМО-Университет]] |год=2006 |страниц=436 |isbn= 5-9228-0243-7|ref=Зубов}} * Семёнов, 2002. {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_305.html|title=Возникновение религии и её первая, исходная форма — магия|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|publisher=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 1|archive-url=|archive-date=|year=2002}} * {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_372.html|title=Основные этапы эволюции первобытной религии|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|publisher=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 2|archive-url=|archive-date=|ref=Семёнов1|year=2003}} * {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_393.html|title=Тотемизм, первобытная мифология и первобытная религия|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|publisher=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 3|archive-url=|archive-date=|ref=Семёнов2|year=2003}} * {{книга |автор= {{comment|Тихонова Г. Ю.|Галина Юрьевна Тихонова — кандидат философских наук, доцент кафедры социальных коммуникаций Томского политехнического университета}}, {{comment|Гиниятова Е. В.|Елена Владимировна Гиниятова — кандидат философских наук, аналитик отдела Интернет-коммуникаций Томского политехнического университета}}|заглавие= Религиоведение: учебное пособие |ссылка= http://portal.tpu.ru:7777/SHARED/g/GALINAT/tt/hj/Tab1/РЕЛИГИОВЕДЕНИЕ%20пособие.pdf |ответственный= |место = Томск |издательство= [[Томский политехнический университет|Издательство Томского политехнического университета]] |год= 2013|страниц = 203|ref= Религиоведение (Тихонова, Гиниятова)}} * [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]]. [https://www.peoplesmyths.com/r/religiya-i-mifologiya.html Религия и мифология] // Мифы народов мира. Энциклопедия. Т. 2 * {{статья |автор=[[Шахнович, Марианна Михайловна|Шахнович М. М.]] |заглавие=Концепт «научный атеизм»: история его конструирования и введения в философию и политическую практику (1954—1964) |издание=Вестник Санкт-Петербургского университета. Философия и конфликтология |год=2022 |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/kontsept-nauchnyy-ateizm-istoriya-ego-konstruirovaniya-i-vvedeniya-v-filosofiyu-i-politicheskuyu-praktiku-1954-1964 |том=38 |выпуск=3 |страницы=436—448 |doi=10.21638/spbu17.2022.314 |ref=Шахнович}} * {{книга|ссылка часть=http://scepsis.ru/library/id_48.html|часть=Религия и наука|заглавие=Эйнштейн А. Собрание научных трудов|том=IV|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1967|страницы=126—129|автор=[[Еинштеин, Алберт|Эйнштейн А.]]|ref=Эйнштейн}} * {{книга |автор=[[Элбакян, Екатерина Сергеевна|Элбакян Е. С.]]|часть=Религия |заглавие=Философский словарь |ответственный=Под ред. [[Фролов, Иван Тимофеевич (философ)|И. Т. Фролова]] |издание=7-е изд., перераб. и доп |место=М. |издательство=[[Республика (издательство)|Республика]] |год=2001 |страницы=488 |ref=Элбакян}} * {{книга |заглавие= Религиоведение: учебник для бакалавров |ответственный= [[Яблоков, Игорь Николаевич|Яблоков И. Н.]] |издательство= Юрайт |год= 2014 |место= М.|страниц = 479 |isbn= 978-5-9916-2985-0 |ref= Религиоведение}} '''на других языках''' * {{книга |автор=[[Бекфорд, Джеймс|Beckford, James A.]] |заглавие=Social Theory and Religion |ссылка=https://archive.org/details/socialtheoryreli00beck |год=2003 |издательство=[[Cambridge University Press]] |место=Cambridge |страниц=252 |isbn=978-0-521-77431-4 |язык=en |ref=Beckford}} * {{книга |автор=[[Брук, Джон Хедли|Brooke, J. H.]] |год=1991 |заглавие=Science and Religion: Some Historical Perspectives |ссылка=https://archive.org/details/sciencereligions0000broo |издательство=[[Cambridge University Press]] |язык=en |ref=Brooke}} * {{книга |автор=Ferngren, Gary |часть=Introduction |заглавие=Gary Ferngren (editor). Science & Religion: A Historical Introduction |ссылка=https://archive.org/details/sciencereligionh0000unse_p3x7 |место=Baltimore |издательство=[[Johns Hopkins University Press]] |год=2002 |ISBN=0-8018-7038-0 |язык=en |ref=Ferngren}} * {{книга |автор=Fitzgerald, Timothy |заглавие=The Ideology of Religious Studies |ссылка=https://books.google.com/books?id=R7A1f6Evy84C |место= New York |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2003 | isbn = 978-0195347159 |язык=en |ref=Fitzgerald}} * {{книга|ссылка=https://books.google.co.id/books?id=v2yiyLLOj88C&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|заглавие=Religions of the world: a comprehensive encyclopedia of beliefs and practices|ответственный=[[Мелтон, Джон Гордон|J. Gordon Melton]] and Martin Baumann (ed.)|издание=2nd Ed|место=Santa Barbara/Denver/Oxford|издательство=ABC-Clio|год=2010|том=1—6|страниц=3200|isbn=978-1-59884-203-6}} * {{книга |часть=Chapter 16, "New Atheism" |заглавие=The Oxford Handbook on Atheism |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2016 |ISBN=978-0199644650 |язык=en |ref=The Oxford Handbook on Atheism}} * {{книга |автор=Russell, Colin A. |часть=The Conflict Thesis |заглавие=in Gary Ferngren (editor). Science & Religion: A Historical Introduction |ссылка=https://archive.org/details/sciencereligionh0000unse_p3x7 |место=Baltimore |издательство=[[Johns Hopkins University Press]] |год=2002 |ISBN=0-8018-7038-0 |язык=en |ref=Russell}} * {{книга |автор=[[Шейпин, Стивен|Shapin, S.]] |год=1996 |заглавие=The Scientific Revolution |издательство=[[University of Chicago Press]] |язык=en |ref=Shapin}} * {{книга |автор=Thrower, James |год=1983 |заглавие=Marxist-Leninist 'Scientific Atheism' and the Study of Religion and Atheism in the USSR |ссылка=https://archive.org/details/marxistleninists0000thro |место=Berlin |издательство=[[Walter de Gruyter]] & Co. Religion and Reason (Vol. 25) |страниц=500 |isbn=90-279-3060-0 |язык=en |ref=Thrower}} * {{книга |автор=Tweed, Thomas A. |заглавие=Religion: A Very Short Introduction |ссылка=https://archive.org/details/religionveryshor0000twee |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2020 |ISBN=9780190064693 |язык=en |ref=Tweed}} === Апологетика === * {{книга |ссылка часть=http://ec-dejavu.ru/r/Religion_China.html |автор=[[Маслов, Алексей Александрович|Маслов А. А.]] |часть=Религия в Китае |заглавие=Китай: Укрощение драконов. Духовные поиски и сакральный экстаз |место=СПб.|издательство=[[Алетейя (издательство)|Алетейя]] |год=2003 |страницы=15—29 }} * {{книга |ссылка=http://www.alexandrmen.ru/books/index.html |заглавие=История религии: В поисках Пути, Истины и Жизни |автор=[[Мень А. В.]] |место=М.|издание=(в 7 томах) |год=1991—1992 }} * {{книга |ссылка=http://www.alexandrmen.ru/books/histrel/histrel.html |заглавие=История религии (учебник в 2 томах) |автор=[[Мень А. В.]] |место=М. |год=1997 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060715183616/http://www.alexandrmen.ru/books/histrel/histrel.html|archive-date=2006-07-15}} (Том 1. В поисках Пути, Истины и Жизни. Том 2. Пути христианства). * {{cite web|url=http://www.wco.ru/biblio/books/osip1/Main.htm|title=Путь разума в поисках истины|author=[[Осипов, Алексей Ильич|Осипов А. И.]]|date=1997|archive-url=|archive-date=|access-date=2010-11-07|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.philosophy.ru/library/tolstoy/what_is_religion.html|title=Что такое религия и в чём сущность её?|author=[[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстой Л. Н.]] Толстовский листок — Толстой и о Толстом: выпуск первый / сост. В. А. Мороз. — изд. 2-е. — М.: Мамонтовский Дом; Музей русской народной живописи, 1995. — 116 с. — (Запрещённый Толстой). — Содерж.:|archive-url=|archive-date=|access-date=2007-08-23|url-status=live}} * {{cite web|url=http://jnana.ru/science/torch.html|title=Религии мира. Опыт запредельного. Трансперсональные состояния и психотехника|author=[[Торчинов, Евгений Алексеевич|Торчинов Е. А.]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514201654/http://jnana.ru/science/torch.html|archive-date=2012-05-14|access-date=2008-11-29|url-status=dead}} * ''[[Флоренский П. А.]]'' Собрание сочинений. Философия культа (опыт православной антроподицеи). — М.: [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]], 2004. (Серия «Философское наследие». — Т. 133). * {{статья |автор=Елена Кудрявцева |заглавие=Я бы не делил учёных на атеистов и не атеистов |ссылка=http://kommersant.ru/doc/3275710 |издание=Огонёк |тип=журнал |год=2017 |месяц=4 |число=25 |ref=Кудрявцева}} «Астрофизик Максим Зельников о протестах учёных против лженауки и веры в сверхъестественное». === Акритика === * White, E. D. {{cite web |url=http://englishatheist.org/white/contents.html |title=A History of the Warfare of Science with Theology in Christendom}} 2 vols. ([[1896|1896]]){{In lang|en}} (на русском языке: {{книга |автор=[[Уайт, Э. Д.]] |заглавие=Борьба религии с наукой |ответственный=Пер. Д. Л. Вейса |место=Москва — Ленинград |год=1932}}). * {{cite web|url=http://www.ftarchives.net/cassels/sr/contents.htm|title=Supernatural Religion: An Inquiry into the Reality of Divine Revelation|author=Walter Richard Cassels|archive-url=https://www.webcitation.org/67fyvarnp?url=http://www.ftarchives.net/cassels/sr/contents.htm|archive-date=2012-05-15|access-date=2009-03-27|url-status=live}}, London, [[1902|1902]]. ({{cite web|url=https://archive.org/details/supernaturalreli02cassiala|title=в pdf, djVu|archive-url=https://www.webcitation.org/67fywKZfX?url=http://archive.org/details/supernaturalreli02cassiala|archive-date=2012-05-15|access-date=2017-10-02|url-status=live}}){{In lang|en}} («Сверхъестественная религия: исследование реальности божественного откровения»). * {{книга |ссылка=http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/DraHist.html |заглавие=History of the Conflict Between Religion and Science |автор=[[John William Draper]] |место=New York |издательство=D. Appleton |год=1874|язык=en}} («История борьбы между религией и наукой»). * [[Хитченс, Кристофер|Hitchens, C. E.]] [http://evolbiol.ru/large_files/hitchens.pdf ''God Is Not Great: How Religion Poisons Everything]'' ISBN 0-446-57980-7 (на русском языке: {{книга |автор=[[Хитченс, Кристофер|Хитченс К.]] |заглавие=[[Бог — не любовь]]: Как религия всё отравляет |ответственный=Пер. с англ |место=М. |издательство=ООО «Альпина нон-фикшн» |год=2012 |страниц=365 |isbn=978-5-91671-092-2}})''. * {{книга| автор= Джерри Койн | заглавие= Вера против фактов: Почему наука и религия несовместимы | оригинал= A. Jerrry Coyne Faith Versus Fact: Why Science and Religion Are Incompatible | место= М. | издательство = Альпина Паблишер | год= 2016 | allpages= 384 | серия= | isbn= 978-5-9614-5817-6 |ref=Койн}}. * «Унаследуют ли верующие землю? Демография и политика в XXI веке», политический социолог Эрик Кауфман. {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:дин}} [[Акатегориа:Адин| ]] cfrj2yd4aewemiei10d14nrugm0w7hg Коӷониа, Иуа Абас-иԥа 0 4676 170306 137942 2026-07-21T13:40:37Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170306 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Коӷониа Иуа Абас-иԥа |даҽа ахьӡ=Когониа Иуа Абасович |афото=Когониа Иуа Абасович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Коӷониа Иуа Абас-иԥа |аира арыцхә=13.03.1904 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи Очамчыра араион) Кәтол ақыҭа |аԥсра арыцхә=14.07.1928 |аԥсра аҭыԥ=Кәтол ақыҭа |аусура=аԥсуа поет, ажурналист }} '''Коӷониа Иуа Абас-иԥа''' ({{lang-ru|Когониа Иуа Абасович}}; 13.03.1904, Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи [[Очамчыра араион]]) [[Кәтол]] ақыҭа – 14.07.1928, Кәтол ақыҭа) – аԥсуа поет, ажурналист. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Д. И. Гәлиа иаԥшьгарала еиҿкааз Кәтол ақыҭантәи ашкол даналга, 1919 ш. инаркны аҵара иҵон Аҟәатәи арҵаҩратә семинариаҿы (ашьҭахь – арҵаҩратә техникум). Араҟа аԥсуа бызшәа дирҵон Д. И. Гәлиа. Асеминариаҿы алитературатә кружок аусуреи анапылаҩыратә журнал «Ашарԥы-еҵәа» аҭыжьреи дрылахәын. 1924-1925 шш. рзы [[Аҟәа]] еиҿикааит алитературатәи адраматәи кружокқәа. Инапхгарала иҭрыжьуан анапылаҩыратә журнал «Аҿар рыбжьы». Акружокқәа хықәкы хадас ирыман ақалақьи ақыҭеи рҟны акультура-рккаратә усура амҩаԥгара, ахатәы бызшәа аиқәырхареи уи арҿиареи, ауааԥсыра рыҩнуҵҟатәи аҵарадара аԥыхра, алитераторцәа ҿарацәа ралԥшаара. 1925-1928 шш. раан И. Коӷониа аҵара иҵон Москватәи аҳәынҭқарратә ажурналистикатә институт аҟны. [[Москва]] уи аԥсуа газеҭқәа ркорреспондентс дыҟан, Аҟәаҟа иааишьҭуан акультуратә ҵакы змаз аматериалқәа. Хара имгакәа иаби, иани, иаҳәшьа Камеи рыԥсҭазаара иалҵит. Аҭаацәара ду ныҟәызгоз дрымамкәа иаанхеит. Аӡын И. Коӷониа ашкол ахь данзымцоз ҟалалон иахәҭаз ашьаҵатәы амамзаара иахҟьаны. Абри иахҟьазгьы ыҟоуп игәабзиара ауашәшәырахараҿы. Аинститут далгаанӡа, ӷәӷәала дычмазаҩны Аҟәаҟа дааргеит. Иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амшқәа рзы иара дышьҭан Ахәҵа аҳаблан, Ҳаџьараҭ Аӡынба иҩнаҭаҿы. Араҟа ауп иԥсҭазаара дахьалҵызгьы. Ашьҭахь иԥсыбаҩ Кәтолҟа ииаган. И. Коӷониа данхәҷыз инаркны жәлар рҿаԥыц рҿиамҭақәа, алакәқәа, афырхаҵаратә ҳамҭақәа, жәлар рпоезиа, ажәаԥҟақәеи ажәарццакқәеи дрызҿлымҳан. Рыҩнаҭа лассы-лассы иаҭаалон Чагә Чаҵә иеиԥш иҟаз еицырдыруаз ажәабжьҳәаҩцәа. Ишнеи-шнеиуаз афольклортә материалқәа шьаҭас иаиоуит ипоезиа, еиҳаракгьы ипоемақәа. Агәаанагара злаҟоу ала, ажәеинраалақәа рыҩра далагеит арҵаҩратә семинариа данҭаз. Аха, ифольклортә анҵамҭақәа реиԥш, урҭ иҩымҭақәа акьыԥхь рбо иаланеит 1920ш. инаркны. Раԥхьатәи истатиа «Аҵара шаҟа хәарҭара алоу!» анылеит агазеҭ «Аԥсны» (1920, №8), раԥхьатәи иажәеинрала «Аӷьыч рыцҳа» акәзаргьы, ари агазеҭ ианылеит (1920, №9). И. Коӷониа авторс дрымоуп апоемақәа ааба («Абаҭаа Беслан», «Наҩеи Мзауҷи», «Хмыҷ Шәарыцаҩ», «Маршьанаа шықәибахыз» «Зосҳан Ачбеи Жанаа Беслан иԥацәеи», «Мшәагә кьаҿи Папба Рашьыҭи», «Ашәныуа Мырзаҟан», «Ашәба Данаҟаи аҟарач Баҟәыҟәи»). Апоемақәа ҩуп 1924-1925 шш. раан, насгьы Кәтол. Урҭ апоет ихаҭа дызхааныз аԥсуаа ажәытәтәи рыԥсҭазаара иазкуп. Убри аҟнытә, апоет дықәгылоит хьӡыртәҩык иаҳасабала, аобиктивтә-епикатә форма змоу ажәабжь еиҭаҳәаҩык иакәны. Урҭ ртема хадақәас иҟоуп – аиҩызара, агәрагара, ачарҳәара, афырхаҵара, аҳаҭыр, ашьаура. Апоемақәа ҩуп жәлар рҳәамҭақәеи ражәабжьқәеи рышьаҭала. Апоет ҟазарла ихы иаирхәоит афолклортә сиужетқәа, бызшәа лыԥшаахлагьы ицәыригоит. Апоемақәа зегьы рҟны апоет ихшыҩзышьҭра хадаҿы иҟоуп Аԥсуара, амилаҭтә етика, уи аныҟәгашьа. И. Коӷониа иԥсы ҭанаҵы иҭыҵит ипоемақәа рышәҟәы «Апоемақәа. Ажәытә ажәабжьқәа» (Аҟәа, 1925). Ашьҭахь иҩымҭақәа реизгақәа зныкымкәа иҭыжьын. Иажәеинраалақәеи ипоемақәеи рнылон ажурналқәа: «Алашара», «Амцабз», «Аҟәа- Сухум», агазеҭқәа: «Аԥсны ҟаԥшь», «Еҵәаџьаа», рыхәҭак агәылалеит «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» (Аҟәа-Москва, 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа –Москва, 2009) уҳәа егьырҭгьы. И. Коӷониа иажәеинраалақәа аурысшәахь еиҭаргеит Б. Брик, Д. Голубков, И. Левитански, Р. Казакова, Д. Чачхалиа. Аиҭагақәа кьыԥхьын «Аԥсуа поезиа антологиа» (урысшәала, М., 1958), агазеҭ «Советская Абхазия» уҳәа рҟны, хазы шәҟәқәангьы иҭыҵхьеит. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Апоемақәа, Ажәытә жәабжьқәа. Аҟәа, 1925. *Ажәытә жәабжьқәа. (Апоемақәеи ажәеинраалақәеи аԥсуаа рыбзазашьа аҟнытә). Аҟәа, 1934: Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1955. *Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1969. *Иҩымҭақәа. Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Астатиақәа. Асалам шәҟәқәа. Аҟәа, 1974. *Иҩымҭақәа. Аҟәа, 2015. *аурысшәахь аиҭагақәа: Избранное. Стихи и поэмы. М., 1971. *Стихи и поэмы. Сухуми, 1972. ==Иҩымҭақәа== ===Раԥхьатәи аԥсуа поема=== Алитератураҭҵааҩцәа еицҿакны иазгәарҭоит Иуа Коӷониа иоуп ҳәа аԥсуа литератураҿы апоема ажанр хацзыркыз. Уи ипоемақәа жәлар рҳәамҭақәа шьаҭас ирымоуп, изызку атемақәа аамҭақәа зегьы рзы иактуалтәуп, ауаҩытәыҩсатә цәаҩа хадақәа рныԥшуеит: абзиабара, аиҩызара, аламыс, ачарҳәара. Аԥсуа школхәыҷқәа зегьы ирдыруеит Иуа Коӷониа ипоема «Наҩеии Мзауҷи», «Абаҭаа Беслан» уҳәа рҟынтә ацәаҳәақәа. '''«Абаҭаа Беслани» «Наҩеии Мзауҷи»''' И. Коӷониа ихьӡ кашәара ақәымкәа дҟазҵаз инеиҵыху аепикатә ҳәамҭақәа, апоемақәа роуп. Ипоемақәа, шамахамзар, зегьы шьаҭас ирымоуп ажәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭа, ҷыдала урҭ рҭоурых- фырхаҵаратә ҳәамҭақәа. Апоет ажәлар рырҿиамҭахь ихьаԥшра машәырны иҟамлеит. Апоемақәа иҿыцу аепиграф аҿы уи ихаҭа иҳәоит урҭ рыҩра игәазырԥхаз абиԥара ҿыцқәа рзы аиқәырхара шакәу: <poem>Саҟәыҵыр, исымҩыр, Ибжьаӡӡоит иара, Иахаану маҷхар, Ирхашҭӡоит жәлара.</poem> Иуа Коӷониа иқәҿиарақәа иреиҳауп сахьаркырала аҩымҭақәа зегьы иаарылукаартә иҟоу апоема «Абаҭаа Беслан». Егьырҭ ипоемақәа рҟны еиԥш, ари апоемаҿгьы апоет иҭихуеит афырхаҵа хада иҭеиҭыԥш: <poem>Аԥсны иааӡаз Абаҭаа Дхаҵа ӷьеҩын иаамҭала. Чаԥашьалеи ԥшра-сахьалеи Дкаҷҷа-каҷҷон мра ҳасабла…</poem> Алитератор [[Аҵнариа, Владимир Леуан-иԥа|В. Аҵнариа]] иҩуан: «Аԥсуа литератураҿы ҳара иҳамам Беслан ихаҿсахьа аҟны еиԥш аԥсуа иламыси, иуаҩреи, ихаҵареи, иаамысҭашәареи абысҟак еицнеиуа, ихеибарҭәаауа иҳаракны иахьаарԥшу даҽа ҩымҭак» ҳәа. '''«Наҩеии Мзаҷи»''' Уаанӡа ҳзыхцәажәоз апоема аасҭа алирикатә цәа ахоуп аҩымҭа «Наҩеии Мзауҷи». Уи зызку аиҩызареи абзиабареи – апоет иаҳа алшара ирҭоит аепикатә ҳәамҭа лирикала аарԥшразы. Араҟа еилаӡҩеит аепикатә жәабжьеиҭаҳәареи алирика - цәанырратә хәшьареи. Алирика-епикатә поема «Наҩеии Мзаҷи» асиужет шьаҭас иамоуп жәлар рҳәамҭа. Ари аҩымҭа ишьақәнарӷәӷәоит ажәлар еицырзеиԥшу, урҭ рдоуҳатә зҩыдара злыжжуа ахшыҩҵак: нҵыра амам ацәгьара шьаҭас измоу анасыԥ, аиааира агоит аиаша. Адраматә ҟазшьа амоуп, еибарххоуп асиужет. Мыцхәы бзиа еибабоз ҩыџьа аиқәлацәа, аигәылацәа, аиуацәа Наҩеии Мзауҷи еснагь еицын, шәарыцара, ныҟәара еиццалон, аха ҽнак Наҩеи ԥҳәыс ссирк дааигеит: <poem>Лара мыцхәы дыԥшӡаӡан, Лычаԥашьак митәӡан, Ҟазшьалагь дхааӡан, Зегь рыла дссирны дшан.</poem> Мзауҷ бзиа дибеит иҩыза иԥҳәыс. Иҩызагьы уи иахырҟьаны дҭеирхоит. Аха аиаша ахы цәырнагоит. Иуа Коӷониа ипоемақәа зегьы зызку «аԥсуара» ҳәа азеиԥш хьӡы змоу, аԥсуа жәлар зқьышықәсала идырҿиаз аетика-моралтә дунеи, ауаҩра, аламыс уҳәа рыхьчара, рзышәаҳәара ауп, ацәгьа ҟазҵо иахьырхәроуп. Урҭ рҟны апоезиа бызшәа ҳаракыла ашәа рхиҳәаауеит аламыс шьаҭас измоу афырхаҵара, ҳәаа змам абзиабареи аиҩызареи, иҿаԥиҽуеит зхы мацара ада хәыцырҭа змам ауаа гьангьашқәа, ахамаԥагьара бзамыҟә, ақәылара-еимҵәарақәа уҳәа уб егь. Ажәакала, И. Коӷониа апоемақәа рыла зегьы еицгәарҭаратәы иҟаиҵеит ижәлар рдоуҳатә беиара иахылҵыз, наунагӡа ԥсра зқәым ауаҩытәыҩса иреиӷьӡоу иҟазшьақәа: аламыс, ақьиара, агәымшәара. («Ҳанифа-ԥшӡа», «Жанаа Беслан иԥацәа», «Хмыҷ шәарыцаҩ ныҟәаҩы» …). ===Иуа Коӷониа илирика=== Апоет дышқәыԥшӡаз еиликааит аԥсуа жәлар рҿаԥхьа идыз ауалԥшьа. Зааӡатәи иажәеинраалак аҿы иҩуан: «Иааулап ҳара ҳауаажәлар рзы аус!». Иуа Коӷониа еицеиԥшны ицааиуан алирикеи аепоси, [[аԥсуа литература]]ҿы деицырдыруа, ихьӡ камшәо дҟазҵаз ипоемақәа шракәугьы. Лирикк иаҳасаб ала, усҟантәи аԥсуа поетцәа даарылукааратәы дызлаҟалаз, уи инаҵшьны ицәыригоит ихатә субиективтә дунеи, ишиашоу иааирԥшуеит аԥсҭазаареи аԥсабареи рцәырҵрақәа издырҵысуа ацәаныррақәа. Уи ипоезиа дахәаԥшуеит аԥсы иауазны, агәы иаҭырџьманны. Иреиӷьӡоу иажәеинраалақәа ҟазшьа хадас ирымоуп ауаҩытәыҩса иҩныҵҟатәи идоуҳатә дунеи иашьашәалоу агәҭыхаҳәарақәа, агәҭахәыцрақәа, ауасиаҭҳәара. Уи заа иҽырҟәиҭхеит афилософиатә, алабжьаратә ҟазшьа змаз Д. Гәлиа ипоезиа, иааџьоушьаратәы ирласны иалихит апоезиаҿы ихатәы мҩа. Апоет уа амцхә игәы дырцыхцыхуан аԥсҭазаараҿы иԥылоз абзиеи ацәгьеи, агәышьҭыхра изҭоз асахьақәеи, игәы изырхьуаз ацәырҵрақәеи. Уи илира еиуеиԥшым абжьырацәа зхылҵуа музыкатә инструментуп. Иуа Коӷониа илирикатә мчхара зегь реиҳа иааԥшит Аԥсны аԥсабара блахкыга асахьақәа раарԥшраҿы. Уи апоезиатә лирика улаԥш ихгыларатәы ацәыргара дшазҟазоу шаҳаҭра руеит ажәеинраалақәа «Ашәарыцаҩ ашьха», «Аӡын ҵхы», «Аҵых ҵәца», «Аӡын мшы», «Ааԥынтәи ахәылбыҽха» уҳәа убас егь. Уаҟа ӷәӷәала еиларсуп апоет ицәаныррақәеи аԥсабара адәныҟатәи асахьақәеи. Лирикатә поетк иаҳасаб ала аасҭа, И. Коӷониа хараӡа еиҳа дыӷәӷәан аепикатәи алира - епикатәи ҟазшьақәа змоу ипоемақәа рыла. Урҭ рахьтә акызаҵәык – «Ашәаныуа Мырзаҟан» ауп аҭоурыхтә хҭыс темас иамоу. Иуа Коӷониа ҳлитератураҿы раԥхьаӡа акәны ахы икит алирикаҵәҟьа ажанр, ицәыригеит иара иаԥхьа аӡәгьы дызхымцәажәацыз атемақәа, апроблемақәа, апоезиатә бызшәа рзиԥшааит аԥсуа иԥсабара иашьашәалоу, иазгәакьоу адоуҳатә хазынахәқәа. ==Апоет иԥсҭазаара иалҵра== Хыхь ишаҳҳәахьаз еиԥш, Иуа Коӷониа акыр иуадаҩын Москватәи иԥсҭазаара. Абас еиԥш иҭагылазаашьа иахҟьаны, дычмазаҩхеит, аха ичҳаны ус дааиуан, иҵара каижьуамызт. Насгьы ӷәӷәала игәы иасит иаби иаб иаҳәшьеи рыԥсра. Иуа Коӷониа [[Ииуль 14|1927]] шықәсазын дычмазаҩхоит. Уи еиҳа - еиҳа ичымазара аҽарӷәӷәон, аҵарагьы аусурагьы илымшо дышьҭанаҵеит. Ианамуӡа, Аԥсныҟа дааргеит, аратәи аҳауа зҩыда ихәоз џьшьа, аха усҟан ачымазара иара атәы ҟанаҵахьан. [[1928]] шықәса ииуль 14 рзы, аинститут алгаразы маҷк шигыз, иԥсҭазаара далҵит аԥсуа поезиа ашаеҵәа И. А. Коӷониа. Дагьыржит уи иқыҭа гәакьа Кәтол. 1965 шықәсазы апоет ибаҟа ықәдыргылеит Аҟәа амшын ахықәан. Иуа Коӷониа иаалырҟьаны иԥсра гәалсра хьанҭаха ирзыҟалеит аԥсуа жәлар зегьы. Ажурнал «Еҵәаџьаа» аномерқәа руак ишеибгаз апоет иԥсра иазкны иҭыжьын. Иуа Коӷониа аԥсуа литератураҿы дзыԥсаз, иаамҭанымкәа иԥсра шаҟа ҳмилаҭ культура аҿиара еиҵанархаз атәы иахцәажәеит аԥсуа шәҟәыҩҩцәа: Д. Гәлиа, Ӡ. Дарсалиа, М. Аҳашба, И. Папасқьыр, П. Ҷкадуа. Д. Гәлиа иҩуан: «Ҳаԥыхьа далгоит ҳәа аҵара, ҳаԥсуа литература ирҿыхоит ҳәа ҳашиеигәырӷьоз, иҟалазеи? Иҟалазеи – дычмазаҩуп ӷәӷәала, аҳақьымцәагьы дук изиқәгәыӷуам рҳәоит. Ари иара дыздыруа зегьы дыдыбжьны ирылаҩит, ргәы канажьит, рнапқәа рываҳауеит, аиҳарак аԥсуа литература знапы алакыз. Уажәы иҳаҳаит дыԥсит ҳәа, ари зынӡак агәкажьга. Убас иамуит ачымазара бааԥсы». М. Л. Аҳашба истатиаҿы ҳаԥхьоит: «Даҳцәыӡит мыцхәы ҳзықәгәыӷуаз аԥсуа шәҟәыҩҩы. Аԥсуа литература иампыҵабеит аԥсуа литература дгьыл иныҵшәаз аӡыхь бзиа, аӡыхь ду». Апоет қәрахьымӡа иԥсра иазкны ажәеинраала иҩит Л. Кәыҵниа. Уаҟа уи иҩуан: <poem>Икыдшәеит ҳаеҵәа, уаҳа иԥхаӡом, Алашара ацәыӡит, наӡаӡа иаабаӡом. Аԥсуа литература шәҭык ахшәеит, Аԥсуа литература еҵәак ацәҭашәеит!</poem> Иуа Коӷониа иԥсра аԥсуа литературазы шаҟа ицәыӡ дууз атәы ибзианы иҳәеит апоет О. Демерџь-иԥа, уи иҭаацәара рахь ииҩыз асалам шәҟәы гәыҿкаагаҿы: «Уахынла амза аныҟам, аеҵәақәа ыҟоуп, аха илашьцоуп аԥсабара. Ишнеиуа, аҵх агәҭа ианынахыслак, игылоит ашаеҵәа ҳәа еҵәак. Егьырҭ аеҵәақәа зегьы рылымкаа, уи шаԥшаԥуеит, ишгылалак ашара ҟалоит, амрагьы хара имгакәа игылоит. Убри даҩызан ҳалмас Иуа, зегь рылымкаа дшаеҵәаха Аԥсны азы дгылан, дымрахахьан егьигмызт, аха дахьызмыгӡашаз, ҳагәнаҳара зықәшәаша, ачымазара даҳцәагеит». Иуа Коӷониа ибаҩхатәра ду алшарақәа зегьы ихы иаирхәартә еиԥш аамҭа имоуит, игәахәтәы дахьнамыгӡеит иаџьал, иԥсынҵры кьаҿ. Насгьы, рхабар ыҟамкәа ибжьаӡит Москва аҵара аниҵоз иаԥиҵаз арҿиамҭақәа. Аха, ус шакәугьы, уи иҭынхеит ԥсра-ӡра зқәым апоемақәеи ажәеинраалақәеи. Апоет илирика зегьы дызҭагылаз аамҭа иазкуп, иепикатә ҩымҭақәа ракәзар, урҭ ажәытә ԥсҭазаара иадҳәалоуп, шьаҭасгьы ирымоуп, шамахамзар, ажәлар рфырхаҵара-ҭоурыхтә ҳәамҭақәа. ==Ахархәара змоу алитература== *Хә. С. Бӷажәба. Аԥсуа литературазы. Аҟәа, 1960. *Ш. Д. Инал-иԥа. Аԥсуа литература аҭоурых аҟынтә. Аҟәа, 1961ш. *В. Л. Ҵнариа. Ашаеҵәа.Аҟәа, 1979ш. *М. Т. Лашәриа. Ажәа аҳәаақәа. Аҟәа.1973ш. *Б. А. Гәыргәлиа. Аԥсуа поема. Аҟәа, 1974ш. *М. Т. Лашәриа, И. А. Коӷониа иаԥҵамҭақәеи аԥсуа советтә поезиаҿы аепикатә жанрқәа рырҿиареи. Аҟәа, 1979 ш. (урысшәала). *В. Б. Агрба. Аԥсуа поезиеи жәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭеи. Қарҭ, 1970 ш. *В. Л. Аҵнариа. Б.В. Шьынқәба ирҿиамҭа. Алирика. Аепос. Апоетика. Қарҭ, 1970 ш.(урысшәала) *Аԥсуа литература аҭоурых аочеркқәа. Аҟәа, 1974 ш. (урысшәала) *Ажәеинраалақәеи апоемақәеи, Аҟәа, 1969ш. *{{Аԥпа|902}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/kogonia-iua-abasovich Когониа Иуа Абасович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/ko%D3%B7onia-iua-abas-i%D2%A7a Коӷониа Иуа Абас-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:1904 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Хәажәкырамза 13 рзы ииз]][[Акатегориа:1928 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Рашәарамза 14 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:Кәаӷәаниаа]][[Акатегориа:Ԥхынгәымза 14 рзы иԥсыз]]}} 9ulvlqs3n6jnho199aga69k0uv979ig Ашаблон:Абираҟдырга/Испаниа 10 5088 169836 100669 2026-07-21T11:47:30Z CommonsDelinker 120 Replacing Flag_of_the_First_Spanish_Republic.svg with [[File:Flag_of_Spain_(1873–1874).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]]). 169836 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude> |абираҟдырга/абираҟ </noinclude>}}} | alias = Испаниа | flag alias = Flag of Spain.svg | flag alias-1506 = Flag of Cross of Burgundy.svg | flag alias-1701 = Bandera de España 1701-1748.svg | flag alias-1748 = Bandera de España 1748-1785.svg | flag alias-1785 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg | flag alias-1873 = Flag of Spain (1873–1874).svg | flag alias-1931 = Flag of the Second Spanish Republic.svg | flag alias-1938 = Flag of Spain (1938 - 1945).svg | flag alias-1945 = Flag of Spain (1945–1977).svg | flag alias-1977 = Flag of Spain (1977 - 1981).svg | flag alias-торговый = Flag of Spain (civil variant).svg | flag alias-Колумб = Flag of Christopher Columbus.svg | flag alias-колониальный = Flag of Cross of Burgundy.svg | flag alias-торговый-колониальный = Burgundy merchant 1762.svg | flag alias-Кастилиеи-Леони = Bandera de la Corona de Castilla.svg | flag alias-торговый-1785 = BandMercante1785.svg | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1506 | var2 = 1701 | var3 = 1748 | var4 = 1785 | var5 = 1873 | var6 = 1931 | var7 = 1938 | var8 = 1945 | var9 = 1977 | var10 = торговый | var11 = Колумб | var12 = колониальный | var13 = торговый-колониальный | var14 = Кастилиеи-Леони | var15 = торговый-1785 </noinclude> | адура = {{{адура|}}} }} b2zx740k7kt9blwx0h0tkjpucgfytuy Ӷарибашьвили, Иракли Тариел-иԥа 0 5980 170507 152907 2026-07-22T10:11:55Z ~2026-41062-02 25671 /* */ 170507 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик}} '''Иракли Тариел-иԥа Ӷарибашвили''' ({{lang-ka|ირაკლი ღარიბაშვილი}}; {{date|28|6|1982}}) — [[Қырҭтәыла]] аԥыза-министр ([[2013]]-[[2015]], [[2021]]-[[2024]]). ==Абиографиа== 1988-1999 шш. - [[Дедоԥлисҵҟаротәи араион]] №1 абжьаратә школ. 1999-2004 шш. - [[Иу. Џьавахьишвили ихьӡ зху Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет]], жәларб жьаратәи азини жәларб жьаратәи еизыҟзаашьақәеи рфакультет, азанааҭ - жәларбжьаратәи еизыҟазаашьақәа. 2002-2004 шш. - [[Сорбонатәи ауниверситет]], аполитикатә ҭҵаарадыррақәа рфакультет (азанааҭ - жәларбжьаратәи еизыҟазаашьақәа) [[Париж]], [[Франциа]]. 2005 ш. - [[Иу. Џьавахьишвили ихьӡ зху Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет]], амагистратура - жәлар бжьаратәи еизыҟазаашьақәа. [[мшаԥымза 6]], [[2021]] ш.: Ӷарибашвили акоронавирус идбалан.<ref>[https://1tv.ge/ab/news/qmr%d2%adtmla-a%d4%a5mza-ministr-akoronavirws-idbalan/ Қырҭтәыла Аԥыза-министр акоронавирус идбалан] </ref> ==Аҭаацәаратә ҭагылазаашьа== Дҭаацәароуп, ҩыџьа ахшара имоуп. ==Азхьарԥшқәа== * [http://gov.ge/index.php?lang_id=ABK&sec_id=432 ԤЫХЬAТӘИ АԤЫЗA–МИНИСТРЦӘA]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.facebook.com/GaribashviliOfficial Facebook] ==Ахьарԥшқәа== {{reflist}} {{авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Қырҭтәыла аԥыза-министрцәа]] [[Акатегориа:Қырҭтәылатәи аполитикцәа]] [[Акатегориа:1982 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Рашәарамза 28 рзы ииз]] fbnx1mw12wbpkq75hi4uzs9cfrcf3k0 Ван Гог, Винсент 0 6616 169656 126068 2026-07-20T13:48:24Z Nart17 17397 Аиҭагара [[:ru:Ван Гог, Винсент]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Астанда Кецба. Nart17 translation team. 169656 wikitext text/x-wiki {{Аиҭархара|Ван Гог}} {{Акарточка артист | имя = Винсент ван Гог | оригинал имени = {{lang-nl|Vincent van Gogh}} | имя при рождении = Vincent Willem van Gogh | изображение = VanGogh 1887 Selbstbildnis.jpg | описание изображения = Ахатәыпортреҭ (1887) | дата рождения = 30.3.1853 | место рождения = [[Зюндерт|Зиундерт]], [[Северный Брабант|Аҩадатәи Брабант]], [[Недерланд]] | дата смерти = 29.7.1890 | место смерти = [[Овер-сюр-Уаз|Оверс-сиур-Уаз]], [[Сена и Уаза|Сен-ет-Уаз]], [[Третья Французская республика|Франциа]] | род деятельности = {{художник2|XIX-тәи ашәышықәсазтәи Нидерландқәа|XIX-тәи ашәышықәсазтәи Франциа}} ([[рисовальщик|аҿыханҵаҩ]], [[живописец|асахьаҭыхҩы]], {{гравёр|XIX века}}) | жанр = [[пейзаж|Апеизаж]], [[натюрморт|анатиурморт]], [[портрет|апортреҭ]] | учёба = [[Королевская Академия изящных искусств в Брюсселе|Бриуссельтәи илыҧшааху аҟазара Академиа]] (1880-1881), Гаага, асахьаҭыхҩы Антон Мауве хаҭалатәи иурокқәа (1881-1882), Антверпентәи аҟазара Академиаҿы асахьаҭыхратә класс (абҵарамза 1885 - жәабранмза 1886) | стиль = [[постимпрессионизм|Апостимпрессионизм]] | покровители = [[ван Гог, Тео (торговец картинами)|Тео ван Гог]] | викитека = Винсент ван Гог }} '''Винсент Виллем ван Гог''', '''Ван Гог''' ({{lang-nl|Vincent Willem van Gogh}}) — [[культура Нидерландов|нидерландтәи]] [[живописец|асахьаҭыхҩы]], [[графика|аҿыханҵаҩ]], « [[Прекрасная эпоха|аепоха хазына]]» иреиҳау асахьаҭыхҩцәа ируаӡәку, [[постимпрессионизм|апостимпрессионисттә еиҿкаара]] аҧхьагылаҩ ҳәа иҧхьаӡоу ([[Сезанн, Поль|Поль Сезанн]]и [[Гоген, Поль|Поль Гоген]]и днарываргыланы), зырҿиарала XX-тәи ашәышықәсазтәи аҿыханҵа анырра ду азҭаз.<ref>{{Cite web|url=https://westbrabantsarchief.nl/collectie/voorouders/deeds/8759da72-f8d9-11df-a690-cd95c1e286e2?person=c5de19da-f8dd-11df-a690-cd95c1e286e2|title=Voorouders|website=westbrabantsarchief.nl|access-date=2024-02-16|archive-date=2023-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604125738/https://westbrabantsarchief.nl/collectie/voorouders/deeds/8759da72-f8d9-11df-a690-cd95c1e286e2?person=c5de19da-f8dd-11df-a690-cd95c1e286e2|url-status=live}}</ref> Жәашықәса инарыцны ирҿиара иабзоураны 2100 усумҭа аԥиҵеит, урҭ рҟынтә 870 раҟара ахәшашәыгала иҭыху асахьақәа роуп. Урҭ рахь иаҵанакуеит [[портрет|апортреҭқәа]], [[автопортрет|автопортреҭқәа]], [[пейзаж|аҧсабарасахьақәа]], акипарисқәеи, азеиҭынҵлақәеи зну [[натюрморт|анатиурмортқәеи]], [[панно|апанноқәеи]], иара убас ачарыци, азараҟьеи рмыхурсҭақәа зну. Иԥсы ахьынӡаҭаз иара акритикцәа рылаҧшҳәаа дыҵашәомызт. == Инысымҩа == === Ихәыҷреи иҿареи === Диит Нидерланды аладахьы, Бельгиа аҳәаа азааигәара. Винсент иаб Теодор ван Гог, диит жәабранмза 8, 1822 ш азы, [[Нидерландская реформатская церковь|ареформациатә уахәама]] апастор иакәын, иан Анна Корнелиа Карбентус, [[Гаага|Гаагатәи]] ашәҟәыхҟьаҩы, ашәҟәыҭиҩы иԥҳа лакун. Винсент Теодори Анна Корнелиеи быжьҩык рыхшара рҟынтә аҩбатәи иакәын. Иара иабду, иаб иаб ихьӡ ихҵан, уигьы иԥсҭазаара зегьы апротестанттә уахәама иазикит. Ари ахьӡ Теодори Аннеи раԥхьатәи рхәыҷы изкны ирыман, уи Винсент диаанӡа шықәсык аԥхьа диит, аха ҽнакгьы дзымнеит, иҧсҭазаара далҵит. Убас ала Винсент аҭаацәараҿы ахәыҷқәа зегьы дреиҳабхеит. Винсент даниы ашьҭахь ԥшьышықәса анҵы, лаҵарамза 1, 1857 ш азы, иашьа [[Ван Гог, Тео (торговец картинами)|Теодорус ван Гог]] (Тео) диит. Уи идагьы, Винсент диман Кор захьӡыз аиашьа(Корнелис Винсент, лаҵарамза 17, 1867) хҩык аиҳәшьцәа - Анна Корнелиа (жәабранмза 17, 1855), Лиз (Елизабет Губерта, лаҵарамза 16, 1859), [[Ван Гог, Вил|Вил]] (Виллемина Иакоба, хәажәкырамза 16, 1862). Винсент зҟазшьа уадаҩыз, ихамаҧагьаз, игәыҧҵәагаз хәыҷын, уи азы иҭаацәара лассы-лассы иқәнагаз дақәдыршәон. Игувернантка лажәақәа рыла, егьырҭ дрылызкаауаз ҷыдарак илан, ахәыҷқәа зегь рахьтә Винсент лгәы изҭамызт, насгьы лара уи иаҧсоу ак илҵып ҳәа дыҟамызт. Иҭаацәара рҿы даныҟамыз Винсент иҟазшьа ҭынчын, дынкахәыцуа дыҟан, шамахамзар егьырҭ ахәыҷқәа дрыцыхәмаруамызт. Иқыҭауаа рзы згәы еизадаз, аҟазшьа бзиа змаз, арыцҳашьара злаз, иҧхашьа-ҧхаҵо иҟаз, ахӡырымгара злаз хәыҷы хаак иакәны дыҟан. Быжь-шықәса анихыҵуаз иара ақыҭа школ дҭалеит, аха шықәсык ашьҭахь уи дҭыргеит, иаҳәшьа Аннеи иареи аҩны аҵара ддырҵеит, агувернантка дрыман. Жьҭаарамза 1, 1864 ш азы Зевенберген ақалақь аҿы иҟаз ашкол-интернат ахь ддәықәырҵеит. Винсент уахь ицара агәырҩа рацәа изаанагеит; дандухагьы уи атәы ихашҭуамызт. Цәыббрамза 15, 1866 азы [[Тилбург|Тильбург]] ақалақь аҿы иҟоу Виллем аҩбатәи иколлеџь аҿы аҵара далагеит. Винсент абызшәақәа бзианы ицааиуан — [[Афранцыз бызшәа|афранцыз]], [[Англыз бызшәа|англыз]], [[Алман бызшәа|анемец]] бызшәақәа. Иара убас уаҟа асахьаҭыхра идырҵон. Хәажәкыра мза, 1868 шықәсазы, аҵарашықәс абжара инеигахьан еиҧш, Винсент иаалырҟьан ашкол аанрыжьны аҩныҟа дхынҳәуеит. Убри алагьы аҷкәын иформалтә ҵара хыркәшахоит. Ихәыҷра ашықәсқәа абас игәалаиршәон: ''Схәыҷра аамҭа лашьцан, ихьшәашәан, иҭацәын...''. === Ахәаахәҭратә еилахәыраҿы иусура, имиссионертә ус === [[Файл:VincentVanGoghFoto.jpg|мини|150px|Винсент ван Гог 18 шықәса анихыҵуаз (1871-1872)<ref>{{Cite news|title=Сенсация в мире искусства: на знаменитом портрете Винсента Ван Гога изображён не он|url=https://vm.ru/news/563439.html|work=Вечерняя Москва|access-date=2018-12-02|lang=ru|archive-date=2018-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202202619/https://vm.ru/news/563439.html}}</ref>|альт=]] 1869 шықәса, ԥхынгәымзазы асахьаҭыхра- ахәаахәҭратә еилахәыра [[Goupil & Cie]] [[Гаага|гаагатәи]] аҟәша аҟны аусура далагоит, уи иаб иашьа Винсент («Иаб иашьа Сент») ихатәын. Уаҟа иара аҭиҩы ихәҭаз аҵара иоуит. Раԥхьаӡа, иҟазахаран иҟаз Винсент иусура гәацԥыҳәара дула напы аиркит, алҵшәа бзиақәа ааирҧшит, 1873 ш, рашәарамзазы Goupil & Cie [[Лондон|Лондонтәи]] аҟәшахьы диаргеит. Аҟазара аусумҭақәа есыҽны иахьибоз иабзоураны иара асахьаҭыхра атәы еиликаауа, пату ақәиҵо далагеит. Уи адагьы ақалақь амузеиқәеи агалереиақәеи дырҭаауан, [[Жан-Франсуа Милле]]и [[Жюль Бретон|Жиуль Бретон]]и русумҭақәа дрыхәаҧшуан. Нанҳәамза анҵәамҭазы Винсент Урсула Лоиери лыԥҳа Евгениеи рыҩны аҟны ауада қьырала иганы, уахь нхара диасит. Евгениа бзиа дибон ҳәа агәаанагара ыҟоуп, амала раԥхьатәи аамҭазы инысымҩа зыҩуаз аӡәырҩы агха рыхьуан, Евгениа лан лыхьӡ Урсула ҳәа лыхьӡҵаны иадырбон. Жәашықәсақәа рыҩныҵҟа иҟаз аилагарақәа инарыцҵаны, аҵыхәтәантәи аҭҵаарақәа Винсент Евгениа лакәымкәа, Каролина Ҳаанебик зыхьӡыз анемка бзиа дибон ҳәа азгәарҭоит. Иҟаҵәҟьаз иахьагьы еилкаам. Бзиа иибоз аҭыҧҳа мап ахьицәылкыз исахьаҭыхыҩхараны иҟаз арҧыс даара игәнигеит, игәы канажьит; хәыҷы-хәыҷла иус ахь имаз аинтерес ицәыӡит, [[Абиблиа|Аҧшьашәҟәы]] дазхьаԥшуа далагеит. 1874 ш азы Винсент афирма [[Париж|Парижтәи]] аҟәшахьы диаргеит, аха хымзтәи иусура ашьҭахь еиҭа Лондонҟа дцеит. Иусқәа еиҳа- еиҳа еицәахо ицон, 1875 ш. лаҵарамзазы иара ҩаԥхьа Парижҟа диаргеит, уаҟа [[Парижский салон|Салон]]и [[Лувр]]и рҿы имҩаԥысуаз ацәыргақәҵақәа дырҭаауан, аҵыхәтәаны асахьаҭыхраҿы ихы ԥишәо далагеит. Хәыҷы-хәыҷла уи аус иаамҭа рацәаны имнахуа иалагеит, Винсент иусура зынӡа игәы ахшәеит, «аҟазара- асахьақәа зҭиуа ауаа иреицәоу аӷацәа амаӡам» ҳәа азыӡбаны. Аҵыхәтәаны, 1876 шықәса хәажәкырамза анҵәамҭазы, афирма Goupil & Cie аҟны иусура дамырхит, иуацәа, аилахәыра аԥшәмацәа рыдгылара шимазгьы. 1876 ш ​​азы Винсент [[Англызтәыла|Англиаҟа]] дхынҳәит, уаҟа Ремсгеите аинтернат аҿы рҵаҩыс аусура далагоит, аха ауалафахәы изыршәаӡомызт. Убри аамҭазы, иаб иеиԥш, папыс дҟаларц азы агәаҳәара изцәырҵит. Ԥхынгәымзазы Винсент даҽа школк ахь диасит - Аизлворт (Лондон азааигәара), уаҟа рҵаҩыс, иара убас апастор ицхырааҩыс аус иуан. абҵарамза 4 рзы Винсент раԥхьатәи абжьагажәа иҳәеит. [[Аевангелие|Аевангелие]] ахь имаз аинтерес иацлон, арыцҳацәа абжьагажәа рзеиҭаҳәаразы агәаҳәара иоуа иалагеит. Винсент [[Рождество|Қьырса аныҳәа]]зы иҩныҟа дцеит, иани иаби Англиаҟа дыхнымҳәырц азы иабжьо иалагеит. Винсент Нидерланды даанхеит, насгьы [[Дордрехт]] ақалақь ашәҟәыҭирҭаҿы шықәсыбжак аус иуан. Ари аус иара игәаԥхомызт; иаамҭа аиҳарак [[Абиблиа|Аҧшьашәҟәы]] ацыҧҵәахақәа анемец, англыз, афранцыз бызшәақәа рахь еиҭеигон, ма дҭыхуан. Винсент пасторс иҟаларазы имаз агәазыҳәарақәа ирыдгылаз иҭаацәа, лаҵарамза 1877 азы [[Амстердам|Амстердамҟа]] ддәықәырҵоит, уаҟа иаб иашьа адмирал Иан ван Гог иҿы нхара далагеит. Араҟа иара гәацԥыҳәарала иҽазыҟаиҵон, иаб иашьа пату зқәырҵоз, еицырдыруаз атеолог Иоганесс Стрикер инапхгарала, ауниверситет атеологиа аҟәшахьы аҭаларазы аԥышәарақәа рыҭира иҽазыҟаиҵон. Аҵыхәтәаны иҵара игәы ахшәан, иаанижьит. Ԥхынгәымза 1878 азы Амстердамынтә дцеит. Ауаа дрыхәарц азы имаз агәаҳәара [[Брюссель|Бриуссель]] азааигәара Лакене иҟаз апастор Бокма ишкол ахь днанагеит. Уаҟа абжьагажәақәа рҳәаразы хымзтәи акурсқәа дырхысит.(Аха агәаанагара ыҟоуп урҭ дрылымгаӡеит ҳәа. Иҟазшьа бааҧси, агәам ихьыссы дахьныҟәози ирхырҟьаны дҭырцеит ҳәа) Ԥхынҷкәынмза 1878ш. азы, Винсент Боринаж иаҵанакуаз Патиураж ақыҭахь шықәсыбжак миссионерс дцеит, [[Бельгиа|Бельгиа]] аҩадахьы иҟоу ашахтиорцәа рраион ахь, уаҟа иара аус ӷәӷәа нап аиркит: ачымазаҩцәа дырҭаауан, аҵара змамыз Аҧшьашәҟәы дырзаԥхьон, ахәыҷқәа аҵара дирҵон, уахынла аҧарарҳаразы [[Палестина (историческая область)|Палестина]] ахсаалақәа ҭихуан. Ари аҩыза ахымҩаҧгашьазы аҭыԥантәи ауааԥсыреи Аевангелиетә Еилазаара алахәылацәеи даара ргәы дақәшәеит, убри аҟынтә ҩынҩажәижәаба франк ауалафахәы ирҭо иалагеит. Шықәсыбжактәи аҵара данахыслак ашьҭахь, ван Гог иҵара ацҵаразы Аевангелиетә школ дҭаларц игәы иҭеикхьан, аха иҵара иахыршәааз аҧара дискриминациоуп ҳәа азыԥхьаӡаны, аҵара мап ацәикит. Убри аан, Винсент ашахтақәа реиҳабацәа рахь аусзуҩцәа рыхьӡала, урҭ русуратә ҭагылазаашьақәа реиӷьтәразы ааҧхьара ҟаиҵеит. Ашәҟәы мап ацәыркит, насгьы ван Гог ихаҭа Бельгиатәи апротестанттә уахәама асинодтә еилахәыра аӡбарала абжьагажәаҳәаҩ имаҵзура дамырхит. Ари ахҭыс иара даара хьаас иҟаиҵеит. === Сахьаҭыхҩны иҟалара. === Патиураж иҟалаз ахҭысқәа ирыхҟьаны иоуз адепрессиеи агәкаҳареи иҽырцәихьчарц азы, Ван Гог ҩаԥхьа аҿыханҵара иҽазикырц иҭаххеит, аҵара дазхәыцуа далагеит, 1880ш азы иашьа Тео ицхыраарала [[Брюссель|Бриуссельҟа]] дцеит, уаҟа [[Королевская Академия изящных искусств в Брюсселе|илыҧшааху аҟазара Академиаҿы]] аҵара далагеит. Аха шықәсык ашьҭахь Винсент иҵара ааныжьны иани иаби рахь дхынҳәит. Иԥсҭазаара ари апериод азы, асахьаҭыхҩы абаҩхатәра иламзаргьы ҟалоит, ихадоу аџьабаа ду абара, ахы аус адулара ауп ҳәа ҧхьаӡаны, ихала ихы аус адиулон. Уи аамҭазы ван Гог ацәанырра ҿыц изцәырҵит, икузина, аԥҳәыс еиба Кее Вос-Стрикер бзиа дибеит, лара лԥа длыманы рыҩны сасра дыҟан. Аԥҳәыс ицәаныррақәа мап рцәылкит, аха Винсент леиҽырбара даҟәыҵуамызт, уи азы иуацәа зегьы иҿагыло иалагеит. Аҵыхәтәаны дцарц иҳәеит. Ван Гог, ҩаҧхьа игәы каҳаит, ихатә ԥсҭазаара аиҿкааразы аҽазышәарақәа наӡаӡа мап рцәикырц ӡбаны, Гаагаҟа дцеит, уаҟа асахьаҭыхра далагеит, иҭынхак иҿы иҽазыҟаиҵон- Гаагатәи асахьаҭыхратә школ ахаҭарнак [[Мауве, Антон|Антон Мауве]]. Винсент аус рацәаны иуан, ақалақь аԥсҭазаара дацклаԥшуан, еиҳарак ауаа ӷарқәа ахьынхоз аҭыԥқәа. Аԥштәқәа рыла аԥышәарақәа мҩаԥигон, ақәатәаҿы еиуеиԥшым атехникақәа еилаиҵон — аҟәа, акалам, асепиа, аӡшәыга (“Ашьҭахьтәи агәараҭақәа”, 1882, акалам, аҟәа, ақьаад ашәыгахьшьыга, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло; « Ахыбрақәа. Ван Гог иҟазарҭа аҟынтә асахьа» 1882 ш. Париж Ж. Ренан ихатәы коллекциа). Аҟаза анырра ду инаҭеит [[Барг, Шарль|Шарль Барг]]а ицхыраагӡа “Асахьа аҭыхразы акурс” захьӡыз. Иара ацхыраагӡа алитографиақәа зегьы 1880/1881 шықәсқәа рзы ирықәҭихуан, 1890 шықәсқәазы уи ахәҭак мацара. Гаага данынхоз асахьаҭыхҩы аҭаацәара аԥҵара иҽазишәеит. Уи далихит зцәазтәымкәа иҟаз акаҳԥы [[Хорник, Клазина Мария|Клазина Мариа Хорник]]. Винсенти лареи амҩаду аҿы еиқәшәеит, лҭагылазаашьа аниба дрыцҳаишьан, лыԥҳа длыманы иара иахь нхара ииасыртә лабжьигеит(хара имгакәа лара аԥа длоуит). Ари ахҭыс еимакны аҟазеи иҩызцәеи иҭынхацәеи ӷәӷәала иеисит, аха Винсент ихаҭа насыҧ иман: амодель диоуит. Аха Клазина Мариа лҟазшьа хьанҭахеит, хара имгакәа ван Гог иҭаацәаратә ԥсҭазаара каамеҭхеит. Иаарласны дара еиҧырҵит. Асахьаҭыхҩы уаҳа Гаага даангылар иҭахымхеит, нас Нидерландқәа рыҩадахьы, [[Дренте]] апровинциахь дцеит, уаҟа иара қьалак дыҩналеит, аҟазарҭа еиҧш иҟаҵаны, апеизажқәа ҭыхуа имшқәа зегьы аԥсабараҿ ихигон. Аха пеизажистс ихы иԥхьаӡомызт аҟынтә, урҭ рацәак дрызҿлымҳамызт, - ари апериод аан иҭыху асахьақәа жәпакы анхацәа ирызкуп, урҭ есыҽнытәи русуреи рыбзазашьеи. Ван Гог заатәи иусумҭақәа ареализм иаҵанакуеит, аха урҭ рынагӡашьеи атехникеи ареализм ахыҧхьаӡалара даара иуадаҩуп. Асахьаҭыхҩы исахьаҭыхратә ҵара ахьмаҷыз иахҟьаны дзықәшәоз апроблемақәа иреиуан ауаҩытәыҩса ифигура аарԥшра ахьилымшоз. Убри иахҟьаны иара ирҿиараҿы ихатә ҷыдара ааирҧшуа далагеит-, ауаҩы ифигура еихатыруа, аԥсабара иахәҭакны, зны-зынла акалагьы уи иеиԥшны иааирҧшуа далагеит. Уи даара еилыкка иубарҭоуп исахьаҭыхымҭа «Адгьылҵәа еиҭазҳауа анхаҩи анхаҩԥҳәыси» аҟны (1885, Кунстхауз, Циурих), уаҟа ақыҭанхацәа рфигурақәа ахрақәа иреиԥшуп, насгьы рхы аҩахараҵәҟьа рылымшо, алаҧшҳәаа ацәаҳәа ҳарак рықәыӷәӷәошәа иҟоуп. Атема абри аҩыза азнеишьа убарҭоуп еиҳа ихьшәаны иҭыхыз асахьа «[[Красные виноградники в Арле|Аӡахәаҭара ҟаԥшьқәа]]» аҟны (1888, Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә ҿыханҵатә ҟазара амузеи, Москва). 1880-тәи ашықәсқәа асахьақәеи аетиудқәеи рсериа аҟны. (“[[Выход из протестантской церкви в Нюэнене|Нуенентәи апротестанттә уахәама адәылҵра]]” (1884-1885), “Анхаҩԥҳәыс” (1885, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло), “[[Едоки картофеля|Адгьылҵәа афаҩцәа]]” (1885, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам), “[[Старая церковная башня в Нюэнене|Ниуенентәи ажәытәтәи ауахәама абааш]] ” (1885). Исахьаркыратәу агамма еиқәа ала иҭыху, ауаҩы игәаҟрақәеи игәкаҳареи зныҧшуа, асахьаҭыхҩы ипсихологиатә ҭынчымра узырбо, еибархханы иҟоу атмосфера ааирҧшит. Иара убри аамҭазы асахьаҭыхҩы апеизаж ахь ихатәы азнеишьа иҧшааит. Аҧсабара ҩныҵҟала ишидикыло ауаҩы иҿырҧшны аҭыхра далагеит. Иара ихаҭа иажәақәа исахьаҭыхратә кредо акәны иҟалеит: «Аҵла анҭухуа афигура еиҧш уазнеила» 1885 шықәсазы ван Гог Дренте аанижьит, аҭыԥантәи апастор игәаӷ ахьикыз азы. Апастор асахьаҭыхҩы изы модельс анхацәа ҟалар имуа далагеит, аҟаза ихымҩаҧгашьа ҽеим ҳәа ахьӡ ихиҵеит. Винсент [[Антверпен|Антверпенҟа]] дцеит, уаҟа ҩаԥхьа асахьаҭыхразы аҽазыҟаҵарақәа дрылагеит - Аҟазаратә Академиа асахьаҭыхратә класс аҿы. Хәылбыҽхала ахатэы школ ахь дныҟәон, уаҟа зцәа хтыз амодельқәа рсахьа ҭихуан. Аха жәабранмза 1886 шықәсазы Антверпен аанрыжьны Парижҟа, иашьа Тео иахь дцеит, уаҟа уи асахьаҭыхымҭақәа иҭиуан. Винсент иԥсҭазаараҿы ихацыркхеит Парижтәи аамҭа, иара асахьаҭыхыҩ изы даара ихырҳагаз, хҭысла ибеиаз аамҭаны иҟалеит. Аҟаза Европа зегьы еицырдыруаз арҵаҩы [[Кормон, Фернан|Фернан Кормон]] ихатә ҟазарҭа даҭаауа далагеит, [[импрессионизм|аимпрессионизмтәи]] асахьаҭыхра ҭиҵаауан, [[укиё-э|иапониатәи агравиура]], [[Гоген, Поль|Поль Гоген]] исинтетикатә усумҭақәа. Ари апериод аҩнуҵҟа ван Гог исахьақәа рыҧшшәыеилазаара лашахеит, анышә аҧшшәқәа дрыцәхьаҵит, жәҩангәыҧшшәыла цқьа, ахьтәы-аҩежь, аҟаԥшь аԥшәқәа ааирҧшуа далагеит, иара иусумҭақәа ишрызҷыдаз еиҧш адинамика зныҧшуа ахьшьқәа ҟаиҵон (“[[Агостина Сегатори в кафе «Тамбурин»|Агостина Сегатори Тамбуринтәи акаҳуажәырҭаҿы]]” (1887-1888шш, Амстердам, ван Гог имузеи), « Сена ихыу ацҳа» (1887, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам), “Папаша Танги” (1887, Роден имузеи, Париж), “[[Вид на Париж из квартиры Тео на улице Лепик|Лепик имҩаду аҿы иҟоу Тео иуада аҟынтәи Париж асахьа]]” (1887, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам). Иапонтәи аҿыханҵеи [[ксилография|аксилографиеи]] (амҿтәы гравиура), аҧшшәыеилазаара ада, аҟаза ирҿиараҿы ҿырԥшыгас иҟаиҵо далагеит, уи иабзоураны иусумҭақәа егьырҭ аимпрессионистцәа рыҟны еиҧш, аҭынчреи аҭышәынтәалареи релементқәа рныҧшуа иалагеит. Асахьаҭыхҩы урҭ рҟынтәи џьоукы - [[Анри де Тулуз-Лотрек]]ом, [[Писсарро, Камиль|Камиль Писсарро]], [[Дега, Эдгар|Едгар Дега]], [[Гоген, Поль|Поль Гоген]], [[Бернар, Эмиль|Емиль Бернар]] — иашьа иабзоурала драбадырит, Париж даннеи ашьҭахь хара имгакәа. Абарҭ аибадыррақәа аҟаза изы зегь реиҳа ихәарҭоу анырра ҟарҵеит: иара иҟазара пату ақәызҵоз, доуҳала изааигәаз ауаа иԥшааит, аимпрессионистцәа рцәыргақәҵақәа гәацԥыҳәарыла ихы рылаирхәуа далагеит, урҭ мҩаҧысуан ақьафурҭа « Ла Фурш», акаҳуажәырҭа «Тамбурин», анаҩс «Ихьыԥшым атеатр» афоие рыҟны. Аха Ван Гог исахьақәа ауаа ргәы ҭырҟьеит, убри аҟнытә иара ҩаԥхьа ихы аус адиуло далагеит — [[Делакруа, Эжен|Ежен Делакруа]] иԥшшәқәа ртеориа аҭҵаара, [[Монтичелли, Адольф|Адольф Монтичелли]] иҿыханҵа, иапониатәи ҧшшәы рацәала иҩычоу агравиурақәа, иааизакны иҟьаҟьоу мрагыларатәи аҟазара ҳәа изышьҭоу. Аҟаза иаҧҵамҭақәа раӷьырак Парижтәи аамҭа иаҵанакуеит — ҩышәи ҩажәи жәаба инарзынаҧшуа. Урҭ ирылукаауеит еиуеиԥшым анатиурмортқәеи ахатәы портреҭқәеи, «Абашмакқәа» ҳәа азеиԥш хьӡы змоу асериа (1887ш, Аҟазаратә музеи, Балтимор), апеизажқәа. Ван Гог исахьақәа рҿы ауаҩы ироль аҽаԥсахуеит — уи ма зынӡа дыҟаӡам, мамзаргьы иара ды[[стаффаж]]уп. Иусумҭақәа рҿы аҳауеи, атмосфереи, аҧшшәы беиеи цәырҵуеит, аха аҟаза иара ихатәала иааирԥшуеит атмосфератә ниуансқәа, аформақәа еиламҵакәа, аелементқәа рхаҿқәеи, рфигурақәеи алкааны. Абас еиԥш иҟоу азнеишьа иаҿырԥштәны иҟоуп асахьа «Сент-Марие амшын» (1888, Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә ҟазаратә музеи, Москва). Асахьаҭыхҩы иҟазаратә ԥшаарақәа асахьаҭыхра астиль ҿыц ахь днаргеит — апостимпрессионизм ахь.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.vangoghmuseum.nl/en/stories/inspiration-from-japan?v=1|title=Inspiration from Japan|publisher=www.vangoghmuseum.nl|access-date=2020-05-25|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611151117/https://www.vangoghmuseum.nl/en/stories/inspiration-from-japan?v=1|url-status=live}}</ref> === Аҵыхәтәантәи ишықәсқәа. Ирҿиара ашәҭымҭа === Ван Гог иҟазара шеихеиҳауазгьы, ауааҧсыра исахьақәа рыдыркыломызт, иаархәомызт. Винсент уи даара игәнигон. 1888 ш. жәабранмза аҽеиҩшамҭаз, аҟаза Париж ааныжьны Франциа аҩадахьы, [[Арль|Арльҟа]] нхара диасырц иӡбеит - уаҟа иара игәы иҭеикит "Аҩадатәи аҟазарҭа" аиҿкаара - еиҵагыло абиԥарақәа рзы ирҿио, здунеихәаҧшышьақәа еиқәшәо асахьаҭыхҩцәа рхеилак. Ван Гог ҧхьаҟатәи русураҿы зегь реиҳа ихадоу ароль [[Гоген, Поль|Пол Гоген]] ииҭеит. Тео уи аус ԥарала дадгылеит, иара убри ашықәс азы Винсент Арльҟа нхара диасит. Уаҟа иара иҟазаратә стильи исахьаҭыхратә программеи рҷыдарақәа аҵыхәтәанынӡа иааҧшит: «Сыблақәа ирбо ишыҟаҵәҟьо аарԥшра аҭыҧан, аҧшшәы еиҳа ахы иақәиҭны схы иасырхәоит, еиҳа еиӷьны схы аарԥшразы». Уи апрограмма иалҵшәахеит «импрессионисттәым» атехника аԥҵара аҽазышәара. Уи адагьы, Винсент аҭыԥантәи аԥсабара аҵакы еиҳа инарҵауланы аарԥшразы асахьеи аԥшшәи р[[синтез]] аҟаҵара далагеит. Ван Гог аимпрессионисттә сахьаҭыхратә методқәа рыцәхьаҵра шиҭаххазгьы, ари астиль иусумҭақәа ӷәӷәала ишанырруаз убарҭан, ҷыдала алашара аарҧшраҿы (« Ашәҭра иаҿу атамаҵла», 1888, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло) мамзаргьы аԥштәы рацәа ахархәараҿы ( « Арль иҟоу Англуа ацҳа». 1888, Вальраф-Рихарц Киольн имузеи).Уи аамҭазы, аимпрессионистцәа реиԥш, Ван Гоггьы еиԥшу асахьа аазырԥшуа аусумҭақәа рсериа аԥиҵеит, аха алашара аеффектқәа ишыҟаҵәҟьоу иаамырҧшӡакәа, аԥсабара аԥсҭазаара инҭкааны аарԥшра иҽазишәеит. Урҭ рнаҩсангьы, ари апериод иалагӡаны аҟаза асахьаркыратә форма ҿыц ззииҧшааз.апортреҭқәа жәпакы ҭихит. Асахьаҭыхҩы амцабз еиԥшыз иҟазаратә темперамент, агармониа иҽазышәара, аԥшӡареи анасыҧи рахь имаз игәазыҳәара, урҭ инарываргыланы ауаҩы иҿагылаз амчқәа рыцәшәара уҳәа, абарҭ ацәаныррақәа зегьы рныҧшит аладатәи амра аԥштәқәа рыла илашо ипеизажқәа (« [[Жёлтый дом (картина Ван Гога)|Иҩежьу аҩны]]» (1888), « [[Кресло Гогена|Гоген икресло]]» (1888). « Ачархра. Ла- Кро арха» (1888, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам), ма ԥхыӡ бааԥсык угәалазыршәо асахьақәа рҿы («[[Ночная терраса кафе|Акаҳуажәырҭа атерраса уахынла]]» (1888, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло); (1888, (« [[Красные виноградники в Арле|Арль иҟоу ақәаҵа ҟаҧшьқәа]]»([[Государственный музей изобразительных искусств имени А. С. Пушкина|Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә ҟазаратә музеи]], Москва)), иара убасгьы зыҧсы ҭам амаҭәарқәа (“[[Спальня в Арле|Арль иҟоу ван Гог ишьҭаларҭа]] ” (1888, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам). Аҟаза исахьақәа рколориттә еилазаара еиҳа еибархханы, адинамика аманы иҟалоит (“ [[Сеятель (картина Ван Гога)|Алаҵаҩ]]», 1888 Биурле ифонд. Циурих). («[[Ночное кафе|Уахынлатәи акаҳуажәырҭа]]”, 1888, Иельтәи ауниверситет Аҟазаратә Галереиа, Ньиу-Хеивен; “ [[Спальня в Арле|Арль иҟоу ван Гог ишьҭаларҭа]] ” (1888, Винсент ван Гог имузеи), Амстердам). Зыҧсҭазаара зегьы Арль инхоз [[Кальман, Жанна|Жанна Кальман]] лажәақәа рыла, 13 шықәса анылхыҵуаз лаб идәқьан аҿы дылбеит ван Гог. Асахьаҭыхҩы «дҟьашьны, иҽеимкәа деилаҳәазшәа, цәгьашақә дыҟазшәа» лнарбеит. Даҽа интервиук аҿы лара илҳәеит, имаҵ шылымуз, избанзар «иара узҵымӡаауа агәнаҳа иеиԥш дҿаасҭан, иҟазшьа бааҧсын, насгьы арыжәтә афҩы ихышәшәон» ҳәа.<ref name="CNN">{{cite web|url=http://www.cnn.com/WORLD/9708/04/obit.oldest/|title=World's oldest person dies at 122|date=1997-08-04|publisher=CNN|lang=en|access-date=2013-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322033130/http://www.cnn.com/WORLD/9708/04/obit.oldest/|archive-date=2014-03-22|url-status=live}}</ref><ref name=" chocolates">{{статья|автор=Morris D.|заглавие=Alcohol, cigarettes, chocolates and sweets - The secrets of a long life?|ссылка=http://www.dailymail.co.uk/femail/article-1008681/Alcohol-cigarettes-chocolates-sweets--The-secrets-long-life.html|язык=en|издание=[[Daily Mail]]|тип=газета|год=2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20140121155138/http://www.dailymail.co.uk/femail/article-1008681/Alcohol-cigarettes-chocolates-sweets--The-secrets-long-life.html|archive-date=2014-01-21|издательство=DMG Media}}</ref> жьҭаарамза 25, 1888 шықәса рзы Поль Гоген Арльҟа нхара диасит, аҿыханҵа «Аҩадатәи аҟазарҭа» аиҿкаара аидеиа алацәажәаразы. Аха, ҭынч изымеицәажәеит, аимакқәеи аисрақәеи рахь ииасит: Гоген ван Гог ҭакҧхықәрада аус дазнеиуеит ҳәа азиҧхьаӡеит, ван Гог иакәзар Гоген иаку аҿыханҵа аидеиа шҧаизеилымкааи ҳәа иџьеишьон. Аҵыхәтәаны, Арль ҭынч аусура згәы иҭаз Гоген, уи анизымыҧшаа, дықәҵны дцарц иӡбеит. Ԥхынҷкәынмза 23 ахәылбыҽха, иҩызеи иареи ҩаҧхьа ианеис ашьҭахь, ван Гог иҩыза адалақь кны дизыҵҟьеит. Гоген машәыршәа ауп Винсент дышникылаз. Ари аимак-аиҿак иазку аҵабырг иахьанӡагьы инҭкааны еилкаам, Гоген дышижәлаз аҭагылазаашьақәагьы убрахь иналаҵаны(ахәҭакахьала, ван Гог Гоген дшыцәаз ауп дышиқәлаз ҳәа аверсиа ыҟоуп, аҵыхәтәантәи ианаамҭаз дахьҿыхаз ауп аԥсра дацәызыхьчаз ҳәа), уи аухаҵәҟьа ван Гог илымҳаҟатара ԥиҟеит.<ref>{{Статья|ссылка=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC539517/|автор=Cohen B.|заглавие=A tale of two ears|год=2003|язык=en|издание=J R Soc Med|тип=Journal|номер=96(6)|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114112346/https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC539517/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://reshenie.vcc.ru/magazine/issues/a762020/view/article/1557587|title=Ван Гог — художник с раненым сердцем|lang=ru|website=Журнал «Решение вместе с Decision»|access-date=2025-01-14|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114112353/https://reshenie.vcc.ru/magazine/issues/a762020/view/article/1557587|url-status=live}}</ref> Зегьы ирыдыркыло аверсиа инақәыршәаны, ван Гог иҩыза изиуыз ацәгьара дахьахьхәыз азы иҟаҵеит; иара убас, аҵарауаа џьоукы ван Гог ихымҩаҧгашьа дахьымхәӡеит, [[абсент]] лассы-лассы иахьижәуаз азы, ихы ахьеилаҧсаз ауп иҟаиҵаз зыхҟьаз ҳәа рыҧхьаӡоит. Уи ауха Гоген ихаҭа ван Гог дихәит, иара адалақь кны данизыҵҟьа- ҳәа даҽа версиакгьы ыҟоуп. Гоген аҳәеилышьра дазҟазан, [[Рапира|арапирала]] ван Гог иарӷьа лымҳаҟатара ҿахиҵәан, иабџьар аӡиас иалеижьит ҳәа.<ref>{{Cite web|url=https://style.rbc.ru/repost/5fa146429a7947fab6ef1a59|title=Ученые предложили новую версию истории с отрезанным ухом Ван Гога|website=РБК Стиль|access-date=2025-01-14|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114112348/https://style.rbc.ru/repost/5fa146429a7947fab6ef1a59|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://azbukamedia.com/verojatno-pravda-van-gog-sam-sebe-otrezal-uho/|title=Ван Гог сам себе отрезал ухо: вероятно правда! - Azbuka media|lang=ru-RU|last=|date=2024-03-09|access-date=2025-01-14|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114112348/https://azbukamedia.com/verojatno-pravda-van-gog-sam-sebe-otrezal-uho/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/news/was-truth-the-biggest-casualty-in-the-case-of-vincent-and-his-severed-ear-1678988.html |title=Was truth the biggest casualty in the case of Vincent and his severed ear |access-date=2021-10-04 |archive-date=2021-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004190715/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/news/was-truth-the-biggest-casualty-in-the-case-of-vincent-and-his-severed-ear-1678988.html |url-status=live }}</ref> Адырҩаҽны, ԥхынҷкәынмза 24 рзы, Винсент апсихиатриатә хәышәтәырҭахь дыргеит, уаҟа [[эпилепсия височных долей|ичымазара]] даҽазныкгьы ӷәӷәала ахы цәырнагеит, уи иахҟьаны аҳақьымцәа зхы зызнымкыло ахеилагацәа рпалатахь диаргеит. Тео иҟалаз атәы иаҳәаны, Гоген ахәшәтәырҭаҿы ишьҭаз ван Гог дымбаӡакәа, ирласны Арль аанижьит. Аремиссиа аамҭақәа раан, Винсент иҟазарҭахь доурыжьларц аҳәара ҟаиҵон, уаҟа иусура иациҵарц азы, аха Арль ауааԥсыра ақалақь ахада иахь ашәҟәы рҩит, ауааԥсыра зхы еиқәшәам аҟаза ицәырыхьчарц азы. Ван Гог Арль азааигәара иҟаз, [[Сен-Реми-де-Прованс|Сен- Реми-де-Прованс]] игылаз зыпсихьика еилагоу ауаа рхәышәтәырҭа Сен- Поль дышьҭаларц идыргалеит, уахь Винсент лаҵарамза 3, 1889 шықәсазы дцеит. Уаҟа иара шықәсык дыҟан, ааҧсарак ҟамҵаӡакәа асахьа ҿыцқәа рҭыхра даҿын. Уи аамҭа иалагӡаны иара иаҧиҵеит шәи ҩынҩажәи жәаба инареиҳаны асахьаҭыхымҭақәеи, шәкы инарзынаҧшуа асахьаҭыхымҭақәеи акварельқәеи. Усҟантәи аамҭазы еиҳарак иҭихуаз анатиурмортқәеи апеизажқәеи ракәын, урҭ еиԥшымзаарас ирымаз анервтә ҭынчымреи адинамизми ракәын. (« [[Звёздная ночь|Еҵәала иҩычоу аҵх]]», 1889, еиҿагыло аԥштәқәа рхархәара, зны-зынла, атонбжақәа рхархәара («Азеиҭынҵлақәа рпеизаж» 1889 Џь. Г. Уитни еизгамҭа, Ниу-Иорк; « [[Пшеничное поле с кипарисом|Акипарисқәа зықәгылоу ачарыц дәы]]». 1889. Метрополитен амузеи. Ниу- Иорк. 1889 шықәса анҵәамҭазы иара ааҧхьара ирҭеит «[[Общество XX|Ҩажәаҩык ргәыҧ]]» захьӡыз Бриуссельтәи ацәыргақәҵахь, уаҟа иаразнак аҟаза иусумҭақәа рахь иколлегацэеи аҟазара абзиабаҩцәеи азҿлымҳара рызцәырҵит. Аха уажәшьҭа уи ван Гог дамыргәырӷьеит, дшамеигәырӷьаз еиҧш исахьа «Арль иҟоу аӡахәаҭра ҟаԥшьқәа» иазкны, 1890 шықәса, ажьырныҳәамзазы иҭыҵыз ажурнал «Меркиур де Франс» ианылаз Альберт Орие ииҩыз, аҟаза дахьирҽхәоз астатиагьы..<ref name=bioworld>{{cite web|url=http://vangogh-world.ru/vangogh-biography.php|title=Винсент Ван Гог. Биография. Жизнь и творчество|publisher=|access-date=2012-04-24|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120607195303/http://vangogh-world.ru/vangogh-biography.php|archive-date=2012-06-07|url-status=live}}</ref> 1890 шықәса ааҧынразы, аҟаза Париж азааигәара иҟаз [[Овер-сюр-Уаз|Овер-сиур-Уаз]] захьӡыз аҭыҧахь нхара диасит, уаҟа ауп ҩышықәса ирылагӡаны раԥхьаӡа акәны иашьеи иҭаацәеи анибаз. Асахьаҭыхҩы ирҿиара даҿын, аха аҵыхәтәантәи иҭыхымҭақәа рстиль зынӡа аҽаԥсахит, иаҳагьы угәы казыжьуа ракәны иҟалеит. Иусумҭаҿы аҭыԥ хада ааныркыло иалагеит, еиуеиԥшым амаҭәарқәа дырӷәӷәошәа икьынаау аконтурқәа («[[дорога с кипарисом и звездой|Акипарис ҵлақәа ахьгылоу ақыҭа мҩа]]», 1890, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло; «Овер иҟоу амҩеи амардуани», 1890, Сент- Луис Ақалақь аҟазара амузеи; « [[Пейзаж в Овере после дождя|Овертәи апеизаж ақәоура ашьҭахь]]», 1890ш, А. С. Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә аҿыханҵатә музеи, Москва). Винсент ихатә ԥсҭазаараҿы аҵыхәтәантәи хҭыс лашаны иҟалеит асахьаҭыхра бзиа избоз аҳақьым Поль Гашеи иареи реибадырра. [[Файл:Van Gogh deathbed.jpeg|мини|200px|"Ван Гог аԥсра данаҿыз." [[Гаше, Поль|Поль Гаше]] иҭыхымҭа]] ԥхынгәымза 1890 шықәсазы ван Гог еицырдыруа исахьа ҭихит “ [[Пшеничное поле с воронами|ачарыц дәи аҟәараанқәеи]] ” (Ван Гог имузеи, Амстердам). Ԥхынгәымза 27 рзы, ван Гог асахьаҭыхразы аматериалқәа иманы [[пленэр|ныҟәара]] ҳәа дахьындәылҵыз, ареволвер ала игәы деихсуеит (даҽа версиак ала- ашәақь ала) аха ахы игәы акәымкәа, иныҵакны иаахеит. Уи иабзоураны иара ихала дахьынхоз асасааирҭа ауада аҟынӡа днеит. Асасааирҭа зтәыз аҳақьым диԥхьеит, уи ахәра гәеиҭеит, Теогьы адырра ииҭеит, иашьа адырҩаҽныҵәҟьа дааит, Винсент иҧсҭазаара далҵаанӡа ихала даанимыжьит, аҟаза ихы данеихс 29 сааҭ рышьҭахь ашьа рацәаны иахьицәцаз аҟынтә (1:30 сааҭ рзы, ԥхынгәымза 29, 1890ш) идунеи иҧсахит.<ref>Бейли, 2019, 171.</ref> 2011ш, жьҭаарамзазы, аҟаза иԥсра иадҳәалоу альтернативтә версиа цәырҵит: америкатәи аҟазара аҭоурыхҭҵааҩцәа Стивен Наифехи Грегори Уаит Смити иҟарҵаз агәаанагара ала, ван Гог иааиԥмырҟьаӡакәа арыжәтә ицызжәуаз аҷкәын хбыџқәа руаӡәык дишьит ҳәа.<ref>{{Cite web |url=http://www.rnw.nl/english/bulletin/vincent-van-gogh-%E2%80%9Cshot-dead-two-boys%E2%80%9D |title=Vincent van Gogh «shot dead by two boys» |access-date=2011-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017083156/http://www.rnw.nl/english/bulletin/vincent-van-gogh-%E2%80%9Cshot-dead-two-boys%E2%80%9D |archive-date=2011-10-17 |url-status=dead }}</ref> Тео излаиҳәо ала, аҟаза аҵыхәтәантәи иажәақәа ракәын: ''La tristesse durera toujours'' ("Алахьеиқәра наӡаӡа иҟазаауеит"). Винсент ван Гог анышә дамардеит [[Овер-сюр-Уаз|Овер-сиур-Уаз]] ԥхынгәы мза 30 рзы. Асахьаҭыхҩы аҵыхәтәантәи имҩахь днаскьаргеит иашьеи иҩызцәа ҧыҭҩыки. Аԥсыжра ашьҭахь, Тео Винсент иусумҭақәа рцәыргақәҵа аиҿкаара далагеит, аха анерв чымазара ихьын, шықәсыбжак ашьҭахь, ажьырныҳәамза 25, 1891шықәсазы, Голландиа дыԥсит. 23 шықәса рышьҭахь, 1914 рзы, иԥшәма ҧҳәыс иԥсыбаҩ ааганы Винсент иҧсыжырҭа иавалжит.<ref name="TvGletter">{{cite web|url=http://www.webexhibits.org/vangogh/letter/21/etc-Theo-Lies.htm|title=Letter from Theo van Gogh to Elisabeth van Gogh Paris, 5 August 1890|first=Theodorus|quote=he said, "La tristesse durera toujours" [The sadness will last forever]|publisher=Webexhibits.org|access-date=2015-04-28|last1=van Gogh|archive-url=https://web.archive.org/web/20110624060011/http://www.webexhibits.org/vangogh/letter/21/etc-Theo-Lies.htm|archive-date=2011-06-24|url-status=live}}</ref><ref>Hayden, 2003, 152; Van der Veen, 2010, 260–264.</ref><ref>Sweetman, 1990, 367.</ref> == Иҭынха == === Исахьаҭыхымҭақәа ҳаҭыр рықәҵареи рыҭиреи === [[Файл:Vincent Van Gogh 0013.jpg|мини|''Тарасконҟа амҩа иану асахьаҭыхҩы'', нанҳәамза 1888ш, Винсент ван Гог [[Монмажур|Монмажур]] азааигәара амҩаҿы, ақәатәа, ахәшашәыга, 48 x 44 см, [[Магдебург|Магдебургтәи]] ԥасатәи амузеи; [[Вторая мировая война|Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра]]ан асахьа амцабз иалаблит ҳәа агәаанагара ыҟоуп.]] Еицырдыруа ииашам гәаанагароуп ван Гог иԥсы ахьынӡаҭаз иҭихыз сахьа заҵәык ауп ирҭииз ҳәа, «[[Красные виноградники в Арле|Арль иҟоу аӡахәаҭра ҟаԥшьқәа]]». Ари асахьа раԥхьаӡа акәны аԥара ду зыхҭнырхыз акәхеит (1889 шықәса анҵәамҭазы Бриуссельтәи ацәыргақәҵаҿы; асахьа ахә 400 франк артәеит). 1882 шықәса инаркны иҧсы ахьынӡаҭаз ирҭииз аҟаза иусумҭақәа 14 ртәы зҳәо адокументқәа аанханы иҟоуп (уи атәы Винсент иашьа Тео изиҩхьан: «Раԥхьатәи ауасахәыҷы ацҳа иқәсит»), амала ииашаҵәҟьаны, иҭыхымҭақәа еиҳаны ирҭиир акәын.<ref>''Григорий Козлов''. [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3966/ Легенда о Ван Гоге] {{Wayback|url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3966/ |date=20140928175640 }} // [[Вокруг света (журнал)|Вокруг света]].</ref> 1880-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы раԥхьатәи исахьақәа рцәыргақәҵа ашьҭахь, иколлегацәеи, аҟазараҭҵааҩцәеи, аколлекционерцәеи рыбжьара ван Гог ихьӡ-иԥша еизҳауа иалагеит. Иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь [[Брюссель|Бриуссель]], [[Париж|Париж]], [[Гаага|Гаага]], [[Антверпен|Антверпен]] ақалақьқәа рҿы амемориалтә цәыргақәҵақәа еиҿкаан. XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы Париж аретроспективақәа мҩаҧган (1901, 1905), [[Амстердам|Амстердам]] (1905), иара убас кры зҵазкуаз ацәыргақәҵақәа [[Кёльн|Кельн]] (1912), [[Арсенальная выставка|Ниу-Иорк]] (1913), [[Берлин|Берлин]] (1914). Уи анаҩс еиҵагылоз асахьаҭыхҩцәа анырра ду рынаҭеит. XX-тәи ашәышықәса азбжазы, Винсент ван Гог аҭоурых аҿы иреиҳаӡоу, еицырдыруа асахьаҭыхҩцәа дыруаӡәкны дрыԥхьаӡо иалагеит. 2007 шықәсазы, голландиатәи аҭоурыхҭҵааҩцәа ргәыԥ "'[[Канон голландской истории|Голландиатәи аҭоурых аканон]]'" еиқәдыршәеит ашколқәа рҟны иддырҵаларц азы, уа ҩынҩажәижәаба тема рахьтә акы ван Гог изыркит, егьырҭ амилаҭтә символқәа [[Рембрандт|Рембрандт]]и асахьаҭыхратә гәыԥ «[[Стиль (группа)|Стили]]» реиҧш иҟаз днарываргыланы.<ref>''John Rewald''. Studies in Post-Impressionism{{In lang|en}} / The Posthumous Fate of Vincent van Gogh 1890—1970, p. 244—254, published by Harry N. Abrams 1986, ISBN 0-8109-1632-0.</ref><ref>''Dorn, Roland, Leeman, Fred & alt.'' Vincent van Gogh and Early Modern Art, 1890—1914 (exh. cat). Essen & Amsterdam, 1990. ISBN 3-923641-33-8{{In lang|en}} ISBN 3-923641-31-1{{In lang|de}} ISBN 90-6630-247-X{{In lang|nl}}.</ref><ref>''Rewald, John''. The posthumous fate of Vincent van Gogh 1890—1970{{In lang|en}}. ''Museumjournaal'', August-September 1970. Republished in Rewald (1986), 248.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=GVIEAAAAMBAJ&pg=PA82&dq=is+Vincent+van+Gogh+the+greatest+painter&hl=en&ei=c9AtTNSMNsL38AbzgpT7Ag&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDoQ6AEwAQ#v=onepage&q=is%20Vincent%20van%20Gogh%20the%20greatest%20painter&f=false Vincent van Gogh The Dutch Master of Modern Art has his Greatest American Show]{{In lang|en}}, ''Life Magazine'', 10 October 1949, p. 82—87.</ref><ref>[http://www.nga.gov/education/classroom/self_portraits/bio_van_gogh.shtm National Gallery of Art, Washington DC] {{Wayback|url=http://www.nga.gov/education/classroom/self_portraits/bio_van_gogh.shtm |date=20060417083052 }}{{In lang|en}}.{{Анеишьа амам азхьарԥш|число=14|месяц=05|год=2013}}.</ref><ref>{{cite web |title = The Canon of the Netherlands |work = De Canon van Nederland |lang = nl |publisher = Foundation entoen.nu |date = 2007 |url = http://entoen.nu/default.aspx?lan=e |archive-url = https://www.webcitation.org/69yVejUI3?url=http://entoen.nu/default.aspx?lan=e |archive-date = 2012-08-17 }}</ref> [[Пикассо, Пабло|Пабло Пикассо]] иусумҭақәа инарываргыланы, аукционқәеи хаҭалатәи аҭирақәеи рҟынтәи агәаҭарақәа инарықәршәаны, ван Гог иусумҭақәа адунеи аҿы [[Список самых дорогих картин|зегь реиҳа зыхә ҳаракқәоу]] иреиуоуп, 100 миллион инареиҳаны (2011 шықәсазтәи аеквивалент инақәршәаны) иҭииз рхыҧхьаӡараҿы иҟоуп: «[[Портрет доктора Гаше|Аҳақьым Гаше ипортреҭ]]», «[[Портрет почтальона Жозефа Рулена|Аԥошьҭаныҟәгаҩ Жозеф Рулен ипортреҭ]]», «[[Ирисы (картина Ван Гога)|Аирисқәа]]». “[[Пшеничное поле с кипарисами|Акипарис ҵлақәа ахьгыло ачарыц мыхурсҭа]]” 1993 шықәсазы 57 миллион доллар ҳәа иҭиин, уи аамҭазы уи даараӡа ахә ҳаракын ҳәа иҧхьаӡоуп, насгьы иара иҭыхымҭа “[[Автопортрет с отрезанным ухом и трубкой|Алымҳа ԥҟани аҭаҭыныжәгеи зну ахатәы портреҭ]]” 1990-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы иҭиин. Уи ахәҧса 80-90 миллион доллар рҟынӡа инеиуан. Ван Гог иҭыхымҭа "[[Портрет доктора Гаше|Аҳақьым Гаше ипортреҭ]]" аукцион аҿы 82,5 миллион доллар ҳәа ирҭиит. «Ицәаӷәоу амыхурсҭеи ацәаӷәаҩи» Ниу-Иорктәи аукционтә ҩнаҿынтә 81,3 миллион доллар ҳәа ирҭиит.<ref>''Andrew Decker''. [http://www.artnet.com/magazine_pre2000/features/decker/decker11-4-98.asp {{Wayback|url=http://www.artnet.com/magazine_pre2000/features/decker/decker11-4-98.asp |date=20110725001800 }} The Silent Boom{{In lang|en}}, ''Artnet.com''.</ref><ref>[http://www.tiptoptens.com/2011/07/16/top-10-most-expensive-paintings/ «Top 10 Most Expensive Paintings»]{{In lang|en}}, ''TipTopTens.com''. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317003143/http://www.tiptoptens.com/2011/07/16/top-10-most-expensive-paintings/ |date=2013-03-17 }}.</ref><ref>''G. Fernández''. [https://theartwolf.com/art-market/most-expensive-paintings/ The Most Expensive Paintings ever sold] {{Wayback|url=https://theartwolf.com/art-market/most-expensive-paintings/ |date=20210609221652 }}{{In lang|en}}, ''TheArtWolf.com''.</ref><ref>{{cite web |url=http://vangogh-world.ru/ |title=Винсент Ван Гог |website=Мир Ван Гога |access-date=2012-04-24 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20120607042553/http://vangogh-world.ru/ |archive-date=2012-06-07 |url-status=live }}</ref><ref>[http://tass.ru/kultura/4725770 Картину Ван Гога продали на аукционе в США за $81,3 млн] {{Wayback|url=http://tass.ru/kultura/4725770 |date=20171114191149 }}.</ref> Лаҵарамза 14, 2021 шықәсазы [[Ниу-Иорк|Ниу-Иорк]] ақалақь «[[Кристис]]» аукцион аҿы, аимпрессионист иҭыхымҭа "Тренктаи ацҳа" 39 миллион доллар инарыцны ирҭиит.<ref>[https://tass.ru/kultura/11370693 Картину Ван Гога продали на аукционе за $39,2 млн] {{Wayback|url=https://tass.ru/kultura/11370693 |date=20210514021038 }}.</ref> 2025 шықәсазы аҟаза иҭыхымҭа “Парижтәи ароманқәеи аҵәца иҭагыло агәили ” Ниу-Иорктәи аукцион Сотбис аҟны 62,7 миллион доллар ҳәа ирҭиит.<ref>{{Cite web|access-date=2025-11-27|date=2025-11-27|lang=ru|title=В США картина Ван Гога ушла с молотка за $62,7 млн - Газета.Ru {{!}} Новости|url=https://www.gazeta.ru/culture/news/2025/11/21/27240259.shtml|website=Газета.Ru}}</ref> === Анырра === Тео иахь ииҩыз аҵыхәтәантәи исаламшәҟәаҿы Винсент ахшара ахьимамыз азы, исахьаҭыхымҭақәа ихылҵшьҭрақәа реиԥш дшырзыҟаз атәы иҩуан. Аҭоурыхҭҵааҩ [[Саймон Шама|Саимон Шама]] уи дазхәыцуа алкаа ҟаиҵеит «иашаҵәҟьаны ахшара диман — [[экспрессионизм|аекспрессионизм]], насгьы ахылҵшьҭра рацәаны» ҳәа. Шама ван Гог истиль аелементқәа зхы иазырхәаз асахьаҭыхҩцәа рацәаҩны рыӡбахә иҳәоит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[Кунинг, Виллем де|Уиллем де Кунинг]], [[Говард Ходжкин|Говард Хоџькин]], [[Поллок, Джексон|Џьексон Поллок]]. [[Фовизм|Афовистцәа]] аԥштәи ахархәара аҳәаақәа дырҭбааит, «[[Die Brücke]]» агәыԥ аҟынтәи анемец експрессионистцәеи, егьырҭ заатәи [[модернизм|амодернистцәеи]] реиԥш. 1940-1950-тәи ашықәсқәа рзы иҟаз [[Абстрактный экспрессионизм|абстракттә експрессионизм]] Ван Гог иҭыхымҭақәа рҷыдарақәа анырра анаҭеит ҳәа ԥхьаӡоуп. Аҟазараҭҵааҩ Сиу Хаббард аӡыргара ''Винсент ван Гоги аекспрессионизми" иазкны абас иҳәоит:<ref>''Schama, Simon''. Wheatfield with Crows{{In lang|en}}. Simon Schama’s Power of Art, 2006. Documentary, from 59:20.</ref><ref>[http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=102 "Glossary: Fauvism]{{In lang|en}}, Tate. {{Wayback|url=http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=102 |date=20100517015050 }}.</ref><ref>''David Minthorn''. [https://www.usatoday.com/travel/destinations/2007-03-22-van-gogh-new-york_N.htm NYC exhibit highlights van Gogh’s impact on German modernists]{{In lang|en}}, USA Today, 2007.</ref> {{Ацитата алагара}} Ҩажәатәи ашәышықәса алагамҭазы Ван Гог аекспрессионистцәа асахьаркыратә бызшәа ҿыц риҭеит, уи хыхь-хыхь акәымкәа, инарҵауланы аҵакы аилкаара алнаршон. Иара убасгьы машәыршәа акәӡам, уи аамҭазы [[Зигмунд Фрейд|Фреид]] [[подсознание|агәынхәҵысҭа]] аҵаулара ахьааиртыз. Ари зеиԥшыҟам иҟәышу ацәыргақәҵа Ван Гог ихәҭоу аҭыԥ аҿы днанагоит: [[Искусство модернизма|амодерн аҟазара]] амҩа аартҩы иҭыԥ аҿы. {{oq|en|At the beginning of the twentieth century Van Gogh gave the Expressionists a new painterly language which enabled them to go beyond surface appearance and penetrate deeper essential truths. It is no coincidence that at this very moment Freud was also mining the depths of that essentially modern domain -the subconscious. This beautiful and intelligent exhibition places Van Gogh where he firmly belongs; as the trailblazer of modern art.}} {{Ацитата алгара|источник=Hubbard, Sue. «[http://www.suehubbard.com/sue-hubbard-on-vincent-van-gogh.htm Vincent Van Gogh and Expressionism]». ''Independent'', 2007}} 1957 азы, абританиатә сахьаҭыхҩы [[Бэкон, Фрэнсис (художник)|Френсис Бекон]] (1909-1992) ван Гог иусумҭа «Тарасконҟа амҩа иқу асахьаҭыхҩы» арепродукциа шьаҭас иҟаҵаны, аоригинал Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьраан иқәхын, иусумҭақәа рсериа аԥиҵеит. Бекон арҿиаразы агәаҳәара изҭаз асахьа мацара акәӡамызт, ван Гог ихаҭагьы, Бекон «итәымуаҩу, имыцху ауаҩы» ҳәа диԥхьаӡон —уи Бекон усҟантәи игәалаҟазаара иақәшәоз азыҟазаашьа акәын. [[Файл:Vincent van Gogh standbeeld in Nuenen.jpg|мини|Ниуенен игылоу Ван Гог ибаҟа]] Анаҩс, ирландиатәи асахьаҭыхҩы ван Гог аҟазараҿы итеориақәа ихы рыдикылон, ван Гог иашьа Тео иахь иишьҭыз асаламшәҟәы аҟынтәи ацәаҳәақәа ааигон: “асахьаҭыхҩы иашаҵәҟьақәа амаҭәарқәа шыҟаҵәҟьоу еиԥш акәӡам ишҭырхуа... Урҭ рсахьа ҭырхуеит, избан акәзар дара рхы еиԥш ирбоит.”<ref>''Farr, Dennis; Peppiatt, Michael; Yard, Sally''. Francis Bacon: A Retrospective{{In lang|en}}. Harry N Abrams, 1999. 112. ISBN 0-8109-2925-2.</ref> Жьҭаарамза 2009ш. инаркны ажьырныҳәамза 2010 нӡа, Амстердамтәи [[Музей Винсента Ван Гога|Винсент ван Гог имузеи]] аҿы аҟаза исалам шәҟәқәа ирызку ацәыргақәҵа мҩаԥысит, анаҩс, ажьырныҳәамза анҵәамҭа инаркны мшаԥымза 2010 ш. рҟынӡа, ацәыргақәҵа [[Лондон|Лондонтәи]] [[Королевская академия художеств|Аҟазаратә Академиахь]] ииаган.<ref>[https://gart.gallery/ The Art Newspaper]{{In lang|en}}. {{Wayback|url=https://gart.gallery/ |date=20121120205555 }}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.royalacademy.org.uk/exhibitions/vangogh/ |title=The Real Van Gogh: The Artist and His Letters |lang=en |publisher=Royal Academy of Arts |archive-url=https://www.webcitation.org/69yVfRTIq?url=http://www.royalacademy.org.uk/exhibitions/vangogh/ |archive-date=2012-08-17}}</ref> == Агалереиа == {{main|Винсент Ван Гог исахьақәа рсиа|Винсент Ван Гог иҭыхымҭақәа рсиа}} <gallery class="center" caption="Ахатәы портреҭқәа"> Файл:Van Gogh self portrait as an artist.jpg|“Ахатәы портреҭ. Асахьаҭыхҩы иеиԥш” (1888) Файл:Van Gogh self-portrait dedicated to Gauguin.jpg|“Ахатәы портреҭ. [[Гоген, Поль|Поль Гоген]] изкны” (1888) Файл:VanGogh 1887 Selbstbildnis.jpg|"Ахатәы портреҭ" (1887) Файл:Autoportrait de Vincent van Gogh.JPG|"Ахатә портреҭ" (1889) Файл:VanGogh-self-portrait-with bandaged ear.jpg|"Ахатә портреҭ слымҳа ҿаҳәаны" (1889) Файл:Vincent Willem van Gogh 106.jpg|"[[Автопортрет с отрезанным ухом и трубкой|Ахатә портреҭ слымҳа ҿаҳәаны, аҭаҭыныжәга кны]]" (1889) </gallery> <gallery class="center" caption="«Азараҟьақәа»"> Файл:Vincent Willem van Gogh 128.jpg|«[[Подсолнухи (Ван Гог)|Азараҟьақәа]]»(1888) Файл:VanGogh-still-life-four sunflowers.jpg|«Аҩара иаҿу азараҟьақәа ҧшьба» (1887) </gallery> <gallery class="center" caption="«Аирисқәа»"> Файл:VanGogh-View of Arles with Irises.jpg|Арльи аирисқәеи рсахьа» (1889) Файл:VanGogh-Irises 1.jpg|[[Ирисы (картина Ван Гога)|Аирисқәа]] (1889) Файл:VanGogh-Irises 2.jpg|Аирисқәа (1889) Файл:VanGogh-Irises 3.jpg|Аирисқәа (1890) </gallery> <gallery class="center" caption="Апеизажқәа"> Файл:Vincent van Gogh - The Rocks - Google Art Project.jpg|[[Валуны и дуб|Ахаҳә дуқәеи аџьҵлеи]] (1888) Файл:Van Gogh - Terrace of a Café at Night (Place du Forum) 1888.jpg|[[Ночная терраса кафе|Акаҳуажәырҭа атерраса уахынла]] (1888) Файл:VanGogh-starry night.jpg|"[[Звёздная ночь|Еҵәала иҩычоу аҵх]]" (1889) Файл:Van Gogh Landscape with carriage and train 1890.jpg|[[Пейзаж в Овере после дождя|Ақәаура ашьҭахь Овертәи апеизаж]] (1890) Файл:Vincent van Gogh (1853-1890) - Wheat Field with Crows (1890).jpg|[[Пшеничное поле с воронами|Ачарыц мыхурсҭеи аҟәараанқәеи]] (1890) </gallery> <gallery class="center" caption="Апортреҭқәа"> Файл:Van Gogh - Portrait of Pere Tanguy 1887-8.JPG|[[Портрет Папаши Танги (картина)|Аб Танги ипортреҭ]] (1887) Файл:Vincent van Gogh - In the café - Agostina Segatori in Le Tambourin - Google Art Project 2.jpg|[[Агостина Сегатори в кафе «Тамбурин»|Агостина Сегатори акаҳуажәырҭа «Тамбурин» аҟны]] (1887) Файл:Vincent Willem van Gogh 090.jpg|[[Портрет доктора Рея|Аҳақьым Реи ипортреҭ]] (1889) Файл:Portrait of Dr. Gachet.jpg|[[Портрет доктора Гаше|Аҳақьым Гаше ипортреҭ]] (1890) </gallery> <gallery class="center" caption="Еиуеиԥшым"> Файл:Vincent Willem van Gogh 037.jpg|[[Прогулка заключённых (картина)|Абаандаҩцәа рнеиааира]] (1889) Файл:Pink Roses van Gogh.jpg|[[Розовые розы (картина)|Агәилҧшшәы змоу агәилқәа]] (1890) </gallery> == Асахьаҭыхымҭақәа авандализм рзура == 2022 шықәса жьҭаарамзазы, Лондонтәи Амилаҭтә Галереиаҿы, ҩыџьа активисткацәа Ван Гог исахьаҭыхымҭа « [[Подсолнухи (картина Ван Гога)|Азараҟьақәа]]» [[Консервы|аконсервтә]] [[томатный суп|томаттә суп]] рықәырҭәеит. Асахьа 84 миллион доллар иаҧсоуп ҳәа ҧхьаӡоуп. Фиби Пламмер акциа аан, активисткацәа руаӡәык иазгәалҭеит: «Миллионҩыла амла иакуа, ахьҭа иакуа аҭаацәарақәа абылтәы рымаӡам. Урҭ банкак асуҧҵәҟьа рзырҧхаӡом.» Аӡӷабцәа Just Stop Oil ҳәа изышьҭоу агәыԥ иалан, урҭ Твиттер адаҟьаҿы акциа иазку апост анырҵеит. Активисткацәа рфотосахьа атекст ацын: “Аҟазара аԥсҭазаара аасҭа ахә ҳаракума? Афатә аасҭа? Аиашара аасҭа? Ахәҧсақәа рыцлареи аҳауа акризиси абылтәы иадҳәалоуп».<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5618304|title=В Лондоне экоактивистки облили томатным супом картину Ван Гога «Подсолнухи»|website=www.kommersant.ru|date=2022-10-14|access-date=2022-10-14|archive-date=2022-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20221022002833/https://www.kommersant.ru/doc/5618304|url-status=live}}</ref> == Агәаларшәара == [[Файл:Kirk Douglas - Vincent van Gogh.jpg|мини|190px|[[Кирк Дуглас]] ван Гог ироль наигӡоит «[[Жажда жизни (фильм, 1956)|Аԥсҭазаара азгәышьра]]» аҟны]] * [[Меркури|Меркури]] [[Ван Гог (кратер)|акратер]] ван Гог ихьӡ ахҵоуп. * Асахьаҭыхҩы 1974 шықәсазы иҭрыжьыз Бельгиатәи аԥошьҭатә марка дануп. * Овер-сиур-Уаз ақалақь амҩаду Винсент ван Гог ихьӡ ахҵан, уаҟа аҟаза иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амзқәа рзы дынхон. * [[Маклин, Дон (певец)|Дон Маклин]] иашәа "[[Vincent (песня)|Винсент]]" Винсент ван Гог изкуп. * Ипортреҭ ахархәара аиуит B£20 [[Банкнота|абанкнотаҿы]] ([[Брикстонский фунт|брикстонтәи афунтқәа]]) раԥхьаӡа акәны 2009 ш. рзы иҭыҵыз.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://turbina.ru/guide/Brikston-Velikobritaniya-126224/Otzyvy/Poleznoe/Mestnye-osobennosti/3/0/-1/Brikstonskiy-funt-87572/|title=Брикстонский фунт|website=Турбина.ру|date=2019-03-21|access-date=2021-05-26|archive-date=2020-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226021949/https://turbina.ru/guide/Brikston-Velikobritaniya-126224/Otzyvy/Poleznoe/Mestnye-osobennosti/3/0/-1/Brikstonskiy-funt-87572/|url-status=live}}</ref> * [[Трофимов, Сергей Вячеславович|Сергеи Трофимов]] иашәа “Ван Гог” аҟаза изкуп. == Дахьаарҧшу акиноқәа == * [[Дуглас, Кирк|Кирк Дуглас]] — «[[Жажда жизни (фильм, 1956)|Аԥсҭазаара агәазыҳәара]]», 1956 * [[Рот, Тим|Тим Рот]] — "[[Винсент и Тео|Винсенти Теои]]", 1990 * [[Скорсезе, Мартин|Мартин Скорсезе]] — «[[Сны (фильм, 1990)|Аԥхыӡқәа]]», 1990 * [[Дютрон, Жак|Жак Диутрон]] — «[[Ван Гог (фильм, 1991)|Ван Гог]]», 1991 * [[Камбербэтч, Бенедикт|Бенедикт Камбербетч]] — « [[Ван Гог (фильм, 2010)|Ван Гог]]», 2010 * [[Карран, Тони|Тони Карран]] — абритантә телесериал «[[Доктор Кто|Аҳақьым Дарбан]]», 2010 [[Доктор Кто (5-й сезон)|ахәбатәи асезон]] [[Винсент и Доктор|ажәабатәи асериа]]. * [[Дефо, Уиллем|Уиллем Дефо]] — «[[Ван Гог. На пороге вечности|Ван Гог. Инарцәымҩа]]", 2018 2017 шықәса рашәарамзазы [[Международный фестиваль анимационных фильмов в Анси|Анси имҩаҧысуаз анимациатә кино жәларбжьаратәи афестиваль]] аҟны иӡырыргеит британиеи, польшеи, америкеи еицҭырхыз амультфильм “[[Ван Гог. С любовью, Винсент|Ван Гог. Бзиабарала, Винсент]]». Ари адунеи аҿы раԥхьаӡатәи зметраж еиҵыху анимациатә фильмуп, аҿыханҵа атехникала иҟаҵоу [[Масляные краски|ахәшашәыгала]] иҭыху, 62,450 кадр зегьы Ван Гог дызлаҭыхуаз астиль ала иҟаҵоуп. Аперсонаж хада ироль наигӡоит польшатәи актиор Роберт Гулачик. == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2}} == Алитература == {{refbegin|2}} * [http://apsnyteka.org/file/100_tekstov_na_abkhazskonm_yazyke_2015_abh.pdf «100 текстк аԥсышәала», Аҟәа: Агәыҳалалратә Фонд Аԥсны аҿиара Афонд «Амшра», 2015] * ''Ван Гог.'' Письма / Пер. с голл. — {{Л.}}—{{М.}}, 1966. * {{Книга|ref=Бейли|автор=Бейли, Мартин|заглавие=Неизвестный Ван Гог. Последний год жизни художника|ответственный=Пер. с англ. И. Матвеевой; научная редакция Л. Левицкая|год=2019|место=М.|издательство=Манн, Иванов и Фербер|страниц=224|isbn=978-5-00146-220-0}} * ''Ревалд Дж.'' Постимпрессионизм / Пер. с англ. — Т. 1. — {{Л.}}—{{М.}}, 1962. * ''Перрюшо А.'' Жизнь Ван Гога / Пер. с франц. — {{М.}}, 1973. * {{книга |автор=Эник, Натали. |заглавие=Слава Ван Гога. Опыт антропологии восхищения |ответственный=Пер. с фр. Карена Саркисова |место=М. |издательство=V-A-C press |год=2014 |страниц=384 |isbn=978-5-9904389-6-5 |тираж=1500 }} * {{книга |автор=[[Мурина, Елена Борисовна|Мурина Елена]]. |часть= |ссылка часть= |заглавие=Ван Гог |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Искусство (издательство)|Искусство]] |год=1978 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=440 |серия= |isbn= |тираж=30000 |ref= }} * {{Книга|ref=Найфи, Уайт-Смит|автор=Найфи, Стивен; Уайт-Смит, Грегори|заглавие=Ван Гог. Жизнь: В 2 томах|ответственный=пер. с англ. О. Якименко, Е. Желтовой; под ред. А. Щениковой-Архаровой|год=2016|место=СПб|издательство=Азбука|страниц=672|isbn=978-5-389-06935-0}} * ''Дмитриева Н. А.'' Винсент Ван Гог. Человек и художник. — {{М.}}: Наука, 1980. — 404 с. * ''[[Стоун, Ирвинг|Стоун И.]]'' [[Жажда жизни (книга)]]. Повесть о Винсенте Ван Гоге / Пер. с англ. — {{М.}}: Правда, 1988. * Constantino Porcu. ''Van Gogh. Zijn leven en de kunst''. — Нидерланды, 2004. — (Серия ''Kunstklassiekers'').{{In lang|nl}} * Wolf Stadler. ''Vincent van Gogh''. Amsterdam Boek, 1974. (Серия ''De Grote Meesters''){{In lang|nl}} * Frank Kools. ''Vincent van Gogh en zijn geboorteplaats: als een boer van Zundert''. De Walburg Pers, 1990.{{In lang|nl}} * ''Козлов Г.'' [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3966/ Легенда о Ван Гоге] // Вокруг света. — 2007. — № 7. * ''Ван Гог В.'' Письма к друзьям / Пер. с фр. П. Мелковой. — {{СПб}}: Азбука; Азбука-Аттикус, 2012. — 224 с. — (Азбука-классика). — 5000 экз. — ISBN 978-5-389-03122-7. * ''Гордеева М., Перова Д.'' Винсент Ван Гог // Великие художники. — Т. 18. — {{К.}}: Комсомольская правда — Украина, 2010. — 48 с. * {{книга |автор=David Sweetman |заглавие=Van Gogh: His Life and His Art |ссылка=https://archive.org/details/vangoghhislifehi0000swee_o1o6 |издательство=Touchstone |год=1990 |isbn=978-0-671-74338-3 |ref=Sweetman }} * {{книга |автор=Deborah Hayden |заглавие=Pox: Genius, Madness and the Mysteries of Syphilis |ссылка=https://archive.org/details/poxgeniusmadness0000hayd |издательство=Basic Books |год=2003 |isbn=978-0-465-02881-8 |ref=Hayden }} * {{книга |автор=Wouter Van der Veen, Peter Knapp |заглавие=Van Gogh in Auvers: His Last Days |издательство=Monacelli Press |год=2010 |isbn=978-1-58093-301-8 |ref=Van der Veen }} {{refend}} == Азхьарԥшқәа == * [http://vangogh-art.ru vangogh-art.ru — Искусство ван Гога] {{Wayback|url=http://vangogh-art.ru/ |date=20200806012135 }} * [http://art-vangogh.com/index.html art-vangogh.com — Сайт, посвящённый творчеству и биографии ван Гога] * [https://artrue.ru/style/postimpressionism/vangogh/gollandskij-period-van-goga.html Голландский период ван Гога] * [https://gallerix.ru/album/Vincent-Van-Gogh Полная галерея картин ван Гога] на Gallerix.ru * [https://www.wm-painting.ru/MasterPieces/p19_sectionid/18/p19_imageid/142 Картины ван Гога с описанием]{{dmoz|Arts/Art_History/Artists/G/Gogh,_Vincent_van/|Винсент Ван Гог}} * [https://www.vesti.ru/nauka/article/2483016 Гениальному безумцу Ван Гогу поставили новый диагноз] // [[Вести.ру|Вести]] — Наука, 9 ноября 2020 {{DEFAULTSORT:Ван Гог, Винсент}} [[Акатегориа:Недерландтәи асахьаҭыхҩцәа]] [[Акатегориа:1853 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 30 рзы ииз]] [[Акатегориа:1890 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Ԥхынгәымза 29 рзы иԥсыз]] dtc5v0nytpofyiiyzs1gpvh40n9w897 169659 169656 2026-07-20T13:55:58Z Nart17 17397 Алегаси ҧ (U+04A7) → ԥ (U+0525) анормалира 169659 wikitext text/x-wiki {{Аиҭархара|Ван Гог}} {{Акарточка артист | имя = Винсент ван Гог | оригинал имени = {{lang-nl|Vincent van Gogh}} | имя при рождении = Vincent Willem van Gogh | изображение = VanGogh 1887 Selbstbildnis.jpg | описание изображения = Ахатәыпортреҭ (1887) | дата рождения = 30.3.1853 | место рождения = [[Зюндерт|Зиундерт]], [[Северный Брабант|Аҩадатәи Брабант]], [[Недерланд]] | дата смерти = 29.7.1890 | место смерти = [[Овер-сюр-Уаз|Оверс-сиур-Уаз]], [[Сена и Уаза|Сен-ет-Уаз]], [[Третья Французская республика|Франциа]] | род деятельности = {{художник2|XIX-тәи ашәышықәсазтәи Нидерландқәа|XIX-тәи ашәышықәсазтәи Франциа}} ([[рисовальщик|аҿыханҵаҩ]], [[живописец|асахьаҭыхҩы]], {{гравёр|XIX века}}) | жанр = [[пейзаж|Апеизаж]], [[натюрморт|анатиурморт]], [[портрет|апортреҭ]] | учёба = [[Королевская Академия изящных искусств в Брюсселе|Бриуссельтәи илыԥшааху аҟазара Академиа]] (1880-1881), Гаага, асахьаҭыхҩы Антон Мауве хаҭалатәи иурокқәа (1881-1882), Антверпентәи аҟазара Академиаҿы асахьаҭыхратә класс (абҵарамза 1885 - жәабранмза 1886) | стиль = [[постимпрессионизм|Апостимпрессионизм]] | покровители = [[ван Гог, Тео (торговец картинами)|Тео ван Гог]] | викитека = Винсент ван Гог }} '''Винсент Виллем ван Гог''', '''Ван Гог''' ({{lang-nl|Vincent Willem van Gogh}}) — [[культура Нидерландов|нидерландтәи]] [[живописец|асахьаҭыхҩы]], [[графика|аҿыханҵаҩ]], « [[Прекрасная эпоха|аепоха хазына]]» иреиҳау асахьаҭыхҩцәа ируаӡәку, [[постимпрессионизм|апостимпрессионисттә еиҿкаара]] аԥхьагылаҩ ҳәа иԥхьаӡоу ([[Сезанн, Поль|Поль Сезанн]]и [[Гоген, Поль|Поль Гоген]]и днарываргыланы), зырҿиарала XX-тәи ашәышықәсазтәи аҿыханҵа анырра ду азҭаз.<ref>{{Cite web|url=https://westbrabantsarchief.nl/collectie/voorouders/deeds/8759da72-f8d9-11df-a690-cd95c1e286e2?person=c5de19da-f8dd-11df-a690-cd95c1e286e2|title=Voorouders|website=westbrabantsarchief.nl|access-date=2024-02-16|archive-date=2023-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604125738/https://westbrabantsarchief.nl/collectie/voorouders/deeds/8759da72-f8d9-11df-a690-cd95c1e286e2?person=c5de19da-f8dd-11df-a690-cd95c1e286e2|url-status=live}}</ref> Жәашықәса инарыцны ирҿиара иабзоураны 2100 усумҭа аԥиҵеит, урҭ рҟынтә 870 раҟара ахәшашәыгала иҭыху асахьақәа роуп. Урҭ рахь иаҵанакуеит [[портрет|апортреҭқәа]], [[автопортрет|автопортреҭқәа]], [[пейзаж|аԥсабарасахьақәа]], акипарисқәеи, азеиҭынҵлақәеи зну [[натюрморт|анатиурмортқәеи]], [[панно|апанноқәеи]], иара убас ачарыци, азараҟьеи рмыхурсҭақәа зну. Иԥсы ахьынӡаҭаз иара акритикцәа рылаԥшҳәаа дыҵашәомызт. == Инысымҩа == === Ихәыҷреи иҿареи === Диит Нидерланды аладахьы, Бельгиа аҳәаа азааигәара. Винсент иаб Теодор ван Гог, диит жәабранмза 8, 1822 ш азы, [[Нидерландская реформатская церковь|ареформациатә уахәама]] апастор иакәын, иан Анна Корнелиа Карбентус, [[Гаага|Гаагатәи]] ашәҟәыхҟьаҩы, ашәҟәыҭиҩы иԥҳа лакун. Винсент Теодори Анна Корнелиеи быжьҩык рыхшара рҟынтә аҩбатәи иакәын. Иара иабду, иаб иаб ихьӡ ихҵан, уигьы иԥсҭазаара зегьы апротестанттә уахәама иазикит. Ари ахьӡ Теодори Аннеи раԥхьатәи рхәыҷы изкны ирыман, уи Винсент диаанӡа шықәсык аԥхьа диит, аха ҽнакгьы дзымнеит, иԥсҭазаара далҵит. Убас ала Винсент аҭаацәараҿы ахәыҷқәа зегьы дреиҳабхеит. Винсент даниы ашьҭахь ԥшьышықәса анҵы, лаҵарамза 1, 1857 ш азы, иашьа [[Ван Гог, Тео (торговец картинами)|Теодорус ван Гог]] (Тео) диит. Уи идагьы, Винсент диман Кор захьӡыз аиашьа(Корнелис Винсент, лаҵарамза 17, 1867) хҩык аиҳәшьцәа - Анна Корнелиа (жәабранмза 17, 1855), Лиз (Елизабет Губерта, лаҵарамза 16, 1859), [[Ван Гог, Вил|Вил]] (Виллемина Иакоба, хәажәкырамза 16, 1862). Винсент зҟазшьа уадаҩыз, ихамаԥагьаз, игәыԥҵәагаз хәыҷын, уи азы иҭаацәара лассы-лассы иқәнагаз дақәдыршәон. Игувернантка лажәақәа рыла, егьырҭ дрылызкаауаз ҷыдарак илан, ахәыҷқәа зегь рахьтә Винсент лгәы изҭамызт, насгьы лара уи иаԥсоу ак илҵып ҳәа дыҟамызт. Иҭаацәара рҿы даныҟамыз Винсент иҟазшьа ҭынчын, дынкахәыцуа дыҟан, шамахамзар егьырҭ ахәыҷқәа дрыцыхәмаруамызт. Иқыҭауаа рзы згәы еизадаз, аҟазшьа бзиа змаз, арыцҳашьара злаз, иԥхашьа-ԥхаҵо иҟаз, ахӡырымгара злаз хәыҷы хаак иакәны дыҟан. Быжь-шықәса анихыҵуаз иара ақыҭа школ дҭалеит, аха шықәсык ашьҭахь уи дҭыргеит, иаҳәшьа Аннеи иареи аҩны аҵара ддырҵеит, агувернантка дрыман. Жьҭаарамза 1, 1864 ш азы Зевенберген ақалақь аҿы иҟаз ашкол-интернат ахь ддәықәырҵеит. Винсент уахь ицара агәырҩа рацәа изаанагеит; дандухагьы уи атәы ихашҭуамызт. Цәыббрамза 15, 1866 азы [[Тилбург|Тильбург]] ақалақь аҿы иҟоу Виллем аҩбатәи иколлеџь аҿы аҵара далагеит. Винсент абызшәақәа бзианы ицааиуан — [[Афранцыз бызшәа|афранцыз]], [[Англыз бызшәа|англыз]], [[Алман бызшәа|анемец]] бызшәақәа. Иара убас уаҟа асахьаҭыхра идырҵон. Хәажәкыра мза, 1868 шықәсазы, аҵарашықәс абжара инеигахьан еиԥш, Винсент иаалырҟьан ашкол аанрыжьны аҩныҟа дхынҳәуеит. Убри алагьы аҷкәын иформалтә ҵара хыркәшахоит. Ихәыҷра ашықәсқәа абас игәалаиршәон: ''Схәыҷра аамҭа лашьцан, ихьшәашәан, иҭацәын...''. === Ахәаахәҭратә еилахәыраҿы иусура, имиссионертә ус === [[Файл:VincentVanGoghFoto.jpg|мини|150px|Винсент ван Гог 18 шықәса анихыҵуаз (1871-1872)<ref>{{Cite news|title=Сенсация в мире искусства: на знаменитом портрете Винсента Ван Гога изображён не он|url=https://vm.ru/news/563439.html|work=Вечерняя Москва|access-date=2018-12-02|lang=ru|archive-date=2018-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202202619/https://vm.ru/news/563439.html}}</ref>|альт=]] 1869 шықәса, ԥхынгәымзазы асахьаҭыхра- ахәаахәҭратә еилахәыра [[Goupil & Cie]] [[Гаага|гаагатәи]] аҟәша аҟны аусура далагоит, уи иаб иашьа Винсент («Иаб иашьа Сент») ихатәын. Уаҟа иара аҭиҩы ихәҭаз аҵара иоуит. Раԥхьаӡа, иҟазахаран иҟаз Винсент иусура гәацԥыҳәара дула напы аиркит, алҵшәа бзиақәа ааирԥшит, 1873 ш, рашәарамзазы Goupil & Cie [[Лондон|Лондонтәи]] аҟәшахьы диаргеит. Аҟазара аусумҭақәа есыҽны иахьибоз иабзоураны иара асахьаҭыхра атәы еиликаауа, пату ақәиҵо далагеит. Уи адагьы ақалақь амузеиқәеи агалереиақәеи дырҭаауан, [[Жан-Франсуа Милле]]и [[Жюль Бретон|Жиуль Бретон]]и русумҭақәа дрыхәаԥшуан. Нанҳәамза анҵәамҭазы Винсент Урсула Лоиери лыԥҳа Евгениеи рыҩны аҟны ауада қьырала иганы, уахь нхара диасит. Евгениа бзиа дибон ҳәа агәаанагара ыҟоуп, амала раԥхьатәи аамҭазы инысымҩа зыҩуаз аӡәырҩы агха рыхьуан, Евгениа лан лыхьӡ Урсула ҳәа лыхьӡҵаны иадырбон. Жәашықәсақәа рыҩныҵҟа иҟаз аилагарақәа инарыцҵаны, аҵыхәтәантәи аҭҵаарақәа Винсент Евгениа лакәымкәа, Каролина Ҳаанебик зыхьӡыз анемка бзиа дибон ҳәа азгәарҭоит. Иҟаҵәҟьаз иахьагьы еилкаам. Бзиа иибоз аҭыԥҳа мап ахьицәылкыз исахьаҭыхыҩхараны иҟаз арԥыс даара игәнигеит, игәы канажьит; хәыҷы-хәыҷла иус ахь имаз аинтерес ицәыӡит, [[Абиблиа|Аԥшьашәҟәы]] дазхьаԥшуа далагеит. 1874 ш азы Винсент афирма [[Париж|Парижтәи]] аҟәшахьы диаргеит, аха хымзтәи иусура ашьҭахь еиҭа Лондонҟа дцеит. Иусқәа еиҳа- еиҳа еицәахо ицон, 1875 ш. лаҵарамзазы иара ҩаԥхьа Парижҟа диаргеит, уаҟа [[Парижский салон|Салон]]и [[Лувр]]и рҿы имҩаԥысуаз ацәыргақәҵақәа дырҭаауан, аҵыхәтәаны асахьаҭыхраҿы ихы ԥишәо далагеит. Хәыҷы-хәыҷла уи аус иаамҭа рацәаны имнахуа иалагеит, Винсент иусура зынӡа игәы ахшәеит, «аҟазара- асахьақәа зҭиуа ауаа иреицәоу аӷацәа амаӡам» ҳәа азыӡбаны. Аҵыхәтәаны, 1876 шықәса хәажәкырамза анҵәамҭазы, афирма Goupil & Cie аҟны иусура дамырхит, иуацәа, аилахәыра аԥшәмацәа рыдгылара шимазгьы. 1876 ш ​​азы Винсент [[Англызтәыла|Англиаҟа]] дхынҳәит, уаҟа Ремсгеите аинтернат аҿы рҵаҩыс аусура далагоит, аха ауалафахәы изыршәаӡомызт. Убри аамҭазы, иаб иеиԥш, папыс дҟаларц азы агәаҳәара изцәырҵит. Ԥхынгәымзазы Винсент даҽа школк ахь диасит - Аизлворт (Лондон азааигәара), уаҟа рҵаҩыс, иара убас апастор ицхырааҩыс аус иуан. абҵарамза 4 рзы Винсент раԥхьатәи абжьагажәа иҳәеит. [[Аевангелие|Аевангелие]] ахь имаз аинтерес иацлон, арыцҳацәа абжьагажәа рзеиҭаҳәаразы агәаҳәара иоуа иалагеит. Винсент [[Рождество|Қьырса аныҳәа]]зы иҩныҟа дцеит, иани иаби Англиаҟа дыхнымҳәырц азы иабжьо иалагеит. Винсент Нидерланды даанхеит, насгьы [[Дордрехт]] ақалақь ашәҟәыҭирҭаҿы шықәсыбжак аус иуан. Ари аус иара игәаԥхомызт; иаамҭа аиҳарак [[Абиблиа|Аԥшьашәҟәы]] ацыԥҵәахақәа анемец, англыз, афранцыз бызшәақәа рахь еиҭеигон, ма дҭыхуан. Винсент пасторс иҟаларазы имаз агәазыҳәарақәа ирыдгылаз иҭаацәа, лаҵарамза 1877 азы [[Амстердам|Амстердамҟа]] ддәықәырҵоит, уаҟа иаб иашьа адмирал Иан ван Гог иҿы нхара далагеит. Араҟа иара гәацԥыҳәарала иҽазыҟаиҵон, иаб иашьа пату зқәырҵоз, еицырдыруаз атеолог Иоганесс Стрикер инапхгарала, ауниверситет атеологиа аҟәшахьы аҭаларазы аԥышәарақәа рыҭира иҽазыҟаиҵон. Аҵыхәтәаны иҵара игәы ахшәан, иаанижьит. Ԥхынгәымза 1878 азы Амстердамынтә дцеит. Ауаа дрыхәарц азы имаз агәаҳәара [[Брюссель|Бриуссель]] азааигәара Лакене иҟаз апастор Бокма ишкол ахь днанагеит. Уаҟа абжьагажәақәа рҳәаразы хымзтәи акурсқәа дырхысит.(Аха агәаанагара ыҟоуп урҭ дрылымгаӡеит ҳәа. Иҟазшьа бааԥси, агәам ихьыссы дахьныҟәози ирхырҟьаны дҭырцеит ҳәа) Ԥхынҷкәынмза 1878ш. азы, Винсент Боринаж иаҵанакуаз Патиураж ақыҭахь шықәсыбжак миссионерс дцеит, [[Бельгиа|Бельгиа]] аҩадахьы иҟоу ашахтиорцәа рраион ахь, уаҟа иара аус ӷәӷәа нап аиркит: ачымазаҩцәа дырҭаауан, аҵара змамыз Аԥшьашәҟәы дырзаԥхьон, ахәыҷқәа аҵара дирҵон, уахынла аԥарарҳаразы [[Палестина (историческая область)|Палестина]] ахсаалақәа ҭихуан. Ари аҩыза ахымҩаԥгашьазы аҭыԥантәи ауааԥсыреи Аевангелиетә Еилазаара алахәылацәеи даара ргәы дақәшәеит, убри аҟынтә ҩынҩажәижәаба франк ауалафахәы ирҭо иалагеит. Шықәсыбжактәи аҵара данахыслак ашьҭахь, ван Гог иҵара ацҵаразы Аевангелиетә школ дҭаларц игәы иҭеикхьан, аха иҵара иахыршәааз аԥара дискриминациоуп ҳәа азыԥхьаӡаны, аҵара мап ацәикит. Убри аан, Винсент ашахтақәа реиҳабацәа рахь аусзуҩцәа рыхьӡала, урҭ русуратә ҭагылазаашьақәа реиӷьтәразы ааԥхьара ҟаиҵеит. Ашәҟәы мап ацәыркит, насгьы ван Гог ихаҭа Бельгиатәи апротестанттә уахәама асинодтә еилахәыра аӡбарала абжьагажәаҳәаҩ имаҵзура дамырхит. Ари ахҭыс иара даара хьаас иҟаиҵеит. === Сахьаҭыхҩны иҟалара. === Патиураж иҟалаз ахҭысқәа ирыхҟьаны иоуз адепрессиеи агәкаҳареи иҽырцәихьчарц азы, Ван Гог ҩаԥхьа аҿыханҵара иҽазикырц иҭаххеит, аҵара дазхәыцуа далагеит, 1880ш азы иашьа Тео ицхыраарала [[Брюссель|Бриуссельҟа]] дцеит, уаҟа [[Королевская Академия изящных искусств в Брюсселе|илыԥшааху аҟазара Академиаҿы]] аҵара далагеит. Аха шықәсык ашьҭахь Винсент иҵара ааныжьны иани иаби рахь дхынҳәит. Иԥсҭазаара ари апериод азы, асахьаҭыхҩы абаҩхатәра иламзаргьы ҟалоит, ихадоу аџьабаа ду абара, ахы аус адулара ауп ҳәа ԥхьаӡаны, ихала ихы аус адиулон. Уи аамҭазы ван Гог ацәанырра ҿыц изцәырҵит, икузина, аԥҳәыс еиба Кее Вос-Стрикер бзиа дибеит, лара лԥа длыманы рыҩны сасра дыҟан. Аԥҳәыс ицәаныррақәа мап рцәылкит, аха Винсент леиҽырбара даҟәыҵуамызт, уи азы иуацәа зегьы иҿагыло иалагеит. Аҵыхәтәаны дцарц иҳәеит. Ван Гог, ҩаԥхьа игәы каҳаит, ихатә ԥсҭазаара аиҿкааразы аҽазышәарақәа наӡаӡа мап рцәикырц ӡбаны, Гаагаҟа дцеит, уаҟа асахьаҭыхра далагеит, иҭынхак иҿы иҽазыҟаиҵон- Гаагатәи асахьаҭыхратә школ ахаҭарнак [[Мауве, Антон|Антон Мауве]]. Винсент аус рацәаны иуан, ақалақь аԥсҭазаара дацклаԥшуан, еиҳарак ауаа ӷарқәа ахьынхоз аҭыԥқәа. Аԥштәқәа рыла аԥышәарақәа мҩаԥигон, ақәатәаҿы еиуеиԥшым атехникақәа еилаиҵон — аҟәа, акалам, асепиа, аӡшәыга (“Ашьҭахьтәи агәараҭақәа”, 1882, акалам, аҟәа, ақьаад ашәыгахьшьыга, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло; « Ахыбрақәа. Ван Гог иҟазарҭа аҟынтә асахьа» 1882 ш. Париж Ж. Ренан ихатәы коллекциа). Аҟаза анырра ду инаҭеит [[Барг, Шарль|Шарль Барг]]а ицхыраагӡа “Асахьа аҭыхразы акурс” захьӡыз. Иара ацхыраагӡа алитографиақәа зегьы 1880/1881 шықәсқәа рзы ирықәҭихуан, 1890 шықәсқәазы уи ахәҭак мацара. Гаага данынхоз асахьаҭыхҩы аҭаацәара аԥҵара иҽазишәеит. Уи далихит зцәазтәымкәа иҟаз акаҳԥы [[Хорник, Клазина Мария|Клазина Мариа Хорник]]. Винсенти лареи амҩаду аҿы еиқәшәеит, лҭагылазаашьа аниба дрыцҳаишьан, лыԥҳа длыманы иара иахь нхара ииасыртә лабжьигеит(хара имгакәа лара аԥа длоуит). Ари ахҭыс еимакны аҟазеи иҩызцәеи иҭынхацәеи ӷәӷәала иеисит, аха Винсент ихаҭа насыԥ иман: амодель диоуит. Аха Клазина Мариа лҟазшьа хьанҭахеит, хара имгакәа ван Гог иҭаацәаратә ԥсҭазаара каамеҭхеит. Иаарласны дара еиԥырҵит. Асахьаҭыхҩы уаҳа Гаага даангылар иҭахымхеит, нас Нидерландқәа рыҩадахьы, [[Дренте]] апровинциахь дцеит, уаҟа иара қьалак дыҩналеит, аҟазарҭа еиԥш иҟаҵаны, апеизажқәа ҭыхуа имшқәа зегьы аԥсабараҿ ихигон. Аха пеизажистс ихы иԥхьаӡомызт аҟынтә, урҭ рацәак дрызҿлымҳамызт, - ари апериод аан иҭыху асахьақәа жәпакы анхацәа ирызкуп, урҭ есыҽнытәи русуреи рыбзазашьеи. Ван Гог заатәи иусумҭақәа ареализм иаҵанакуеит, аха урҭ рынагӡашьеи атехникеи ареализм ахыԥхьаӡалара даара иуадаҩуп. Асахьаҭыхҩы исахьаҭыхратә ҵара ахьмаҷыз иахҟьаны дзықәшәоз апроблемақәа иреиуан ауаҩытәыҩса ифигура аарԥшра ахьилымшоз. Убри иахҟьаны иара ирҿиараҿы ихатә ҷыдара ааирԥшуа далагеит-, ауаҩы ифигура еихатыруа, аԥсабара иахәҭакны, зны-зынла акалагьы уи иеиԥшны иааирԥшуа далагеит. Уи даара еилыкка иубарҭоуп исахьаҭыхымҭа «Адгьылҵәа еиҭазҳауа анхаҩи анхаҩԥҳәыси» аҟны (1885, Кунстхауз, Циурих), уаҟа ақыҭанхацәа рфигурақәа ахрақәа иреиԥшуп, насгьы рхы аҩахараҵәҟьа рылымшо, алаԥшҳәаа ацәаҳәа ҳарак рықәыӷәӷәошәа иҟоуп. Атема абри аҩыза азнеишьа убарҭоуп еиҳа ихьшәаны иҭыхыз асахьа «[[Красные виноградники в Арле|Аӡахәаҭара ҟаԥшьқәа]]» аҟны (1888, Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә ҿыханҵатә ҟазара амузеи, Москва). 1880-тәи ашықәсқәа асахьақәеи аетиудқәеи рсериа аҟны. (“[[Выход из протестантской церкви в Нюэнене|Нуенентәи апротестанттә уахәама адәылҵра]]” (1884-1885), “Анхаҩԥҳәыс” (1885, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло), “[[Едоки картофеля|Адгьылҵәа афаҩцәа]]” (1885, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам), “[[Старая церковная башня в Нюэнене|Ниуенентәи ажәытәтәи ауахәама абааш]] ” (1885). Исахьаркыратәу агамма еиқәа ала иҭыху, ауаҩы игәаҟрақәеи игәкаҳареи зныԥшуа, асахьаҭыхҩы ипсихологиатә ҭынчымра узырбо, еибархханы иҟоу атмосфера ааирԥшит. Иара убри аамҭазы асахьаҭыхҩы апеизаж ахь ихатәы азнеишьа иԥшааит. Аԥсабара ҩныҵҟала ишидикыло ауаҩы иҿырԥшны аҭыхра далагеит. Иара ихаҭа иажәақәа исахьаҭыхратә кредо акәны иҟалеит: «Аҵла анҭухуа афигура еиԥш уазнеила» 1885 шықәсазы ван Гог Дренте аанижьит, аҭыԥантәи апастор игәаӷ ахьикыз азы. Апастор асахьаҭыхҩы изы модельс анхацәа ҟалар имуа далагеит, аҟаза ихымҩаԥгашьа ҽеим ҳәа ахьӡ ихиҵеит. Винсент [[Антверпен|Антверпенҟа]] дцеит, уаҟа ҩаԥхьа асахьаҭыхразы аҽазыҟаҵарақәа дрылагеит - Аҟазаратә Академиа асахьаҭыхратә класс аҿы. Хәылбыҽхала ахатэы школ ахь дныҟәон, уаҟа зцәа хтыз амодельқәа рсахьа ҭихуан. Аха жәабранмза 1886 шықәсазы Антверпен аанрыжьны Парижҟа, иашьа Тео иахь дцеит, уаҟа уи асахьаҭыхымҭақәа иҭиуан. Винсент иԥсҭазаараҿы ихацыркхеит Парижтәи аамҭа, иара асахьаҭыхыҩ изы даара ихырҳагаз, хҭысла ибеиаз аамҭаны иҟалеит. Аҟаза Европа зегьы еицырдыруаз арҵаҩы [[Кормон, Фернан|Фернан Кормон]] ихатә ҟазарҭа даҭаауа далагеит, [[импрессионизм|аимпрессионизмтәи]] асахьаҭыхра ҭиҵаауан, [[укиё-э|иапониатәи агравиура]], [[Гоген, Поль|Поль Гоген]] исинтетикатә усумҭақәа. Ари апериод аҩнуҵҟа ван Гог исахьақәа рыԥшшәыеилазаара лашахеит, анышә аԥшшәқәа дрыцәхьаҵит, жәҩангәыԥшшәыла цқьа, ахьтәы-аҩежь, аҟаԥшь аԥшәқәа ааирԥшуа далагеит, иара иусумҭақәа ишрызҷыдаз еиԥш адинамика зныԥшуа ахьшьқәа ҟаиҵон (“[[Агостина Сегатори в кафе «Тамбурин»|Агостина Сегатори Тамбуринтәи акаҳуажәырҭаҿы]]” (1887-1888шш, Амстердам, ван Гог имузеи), « Сена ихыу ацҳа» (1887, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам), “Папаша Танги” (1887, Роден имузеи, Париж), “[[Вид на Париж из квартиры Тео на улице Лепик|Лепик имҩаду аҿы иҟоу Тео иуада аҟынтәи Париж асахьа]]” (1887, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам). Иапонтәи аҿыханҵеи [[ксилография|аксилографиеи]] (амҿтәы гравиура), аԥшшәыеилазаара ада, аҟаза ирҿиараҿы ҿырԥшыгас иҟаиҵо далагеит, уи иабзоураны иусумҭақәа егьырҭ аимпрессионистцәа рыҟны еиԥш, аҭынчреи аҭышәынтәалареи релементқәа рныԥшуа иалагеит. Асахьаҭыхҩы урҭ рҟынтәи џьоукы - [[Анри де Тулуз-Лотрек]]ом, [[Писсарро, Камиль|Камиль Писсарро]], [[Дега, Эдгар|Едгар Дега]], [[Гоген, Поль|Поль Гоген]], [[Бернар, Эмиль|Емиль Бернар]] — иашьа иабзоурала драбадырит, Париж даннеи ашьҭахь хара имгакәа. Абарҭ аибадыррақәа аҟаза изы зегь реиҳа ихәарҭоу анырра ҟарҵеит: иара иҟазара пату ақәызҵоз, доуҳала изааигәаз ауаа иԥшааит, аимпрессионистцәа рцәыргақәҵақәа гәацԥыҳәарыла ихы рылаирхәуа далагеит, урҭ мҩаԥысуан ақьафурҭа « Ла Фурш», акаҳуажәырҭа «Тамбурин», анаҩс «Ихьыԥшым атеатр» афоие рыҟны. Аха Ван Гог исахьақәа ауаа ргәы ҭырҟьеит, убри аҟнытә иара ҩаԥхьа ихы аус адиуло далагеит — [[Делакруа, Эжен|Ежен Делакруа]] иԥшшәқәа ртеориа аҭҵаара, [[Монтичелли, Адольф|Адольф Монтичелли]] иҿыханҵа, иапониатәи ԥшшәы рацәала иҩычоу агравиурақәа, иааизакны иҟьаҟьоу мрагыларатәи аҟазара ҳәа изышьҭоу. Аҟаза иаԥҵамҭақәа раӷьырак Парижтәи аамҭа иаҵанакуеит — ҩышәи ҩажәи жәаба инарзынаԥшуа. Урҭ ирылукаауеит еиуеиԥшым анатиурмортқәеи ахатәы портреҭқәеи, «Абашмакқәа» ҳәа азеиԥш хьӡы змоу асериа (1887ш, Аҟазаратә музеи, Балтимор), апеизажқәа. Ван Гог исахьақәа рҿы ауаҩы ироль аҽаԥсахуеит — уи ма зынӡа дыҟаӡам, мамзаргьы иара ды[[стаффаж]]уп. Иусумҭақәа рҿы аҳауеи, атмосфереи, аԥшшәы беиеи цәырҵуеит, аха аҟаза иара ихатәала иааирԥшуеит атмосфератә ниуансқәа, аформақәа еиламҵакәа, аелементқәа рхаҿқәеи, рфигурақәеи алкааны. Абас еиԥш иҟоу азнеишьа иаҿырԥштәны иҟоуп асахьа «Сент-Марие амшын» (1888, Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә ҟазаратә музеи, Москва). Асахьаҭыхҩы иҟазаратә ԥшаарақәа асахьаҭыхра астиль ҿыц ахь днаргеит — апостимпрессионизм ахь.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.vangoghmuseum.nl/en/stories/inspiration-from-japan?v=1|title=Inspiration from Japan|publisher=www.vangoghmuseum.nl|access-date=2020-05-25|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611151117/https://www.vangoghmuseum.nl/en/stories/inspiration-from-japan?v=1|url-status=live}}</ref> === Аҵыхәтәантәи ишықәсқәа. Ирҿиара ашәҭымҭа === Ван Гог иҟазара шеихеиҳауазгьы, ауааԥсыра исахьақәа рыдыркыломызт, иаархәомызт. Винсент уи даара игәнигон. 1888 ш. жәабранмза аҽеиҩшамҭаз, аҟаза Париж ааныжьны Франциа аҩадахьы, [[Арль|Арльҟа]] нхара диасырц иӡбеит - уаҟа иара игәы иҭеикит "Аҩадатәи аҟазарҭа" аиҿкаара - еиҵагыло абиԥарақәа рзы ирҿио, здунеихәаԥшышьақәа еиқәшәо асахьаҭыхҩцәа рхеилак. Ван Гог ԥхьаҟатәи русураҿы зегь реиҳа ихадоу ароль [[Гоген, Поль|Пол Гоген]] ииҭеит. Тео уи аус ԥарала дадгылеит, иара убри ашықәс азы Винсент Арльҟа нхара диасит. Уаҟа иара иҟазаратә стильи исахьаҭыхратә программеи рҷыдарақәа аҵыхәтәанынӡа иааԥшит: «Сыблақәа ирбо ишыҟаҵәҟьо аарԥшра аҭыԥан, аԥшшәы еиҳа ахы иақәиҭны схы иасырхәоит, еиҳа еиӷьны схы аарԥшразы». Уи апрограмма иалҵшәахеит «импрессионисттәым» атехника аԥҵара аҽазышәара. Уи адагьы, Винсент аҭыԥантәи аԥсабара аҵакы еиҳа инарҵауланы аарԥшразы асахьеи аԥшшәи р[[синтез]] аҟаҵара далагеит. Ван Гог аимпрессионисттә сахьаҭыхратә методқәа рыцәхьаҵра шиҭаххазгьы, ари астиль иусумҭақәа ӷәӷәала ишанырруаз убарҭан, ҷыдала алашара аарԥшраҿы (« Ашәҭра иаҿу атамаҵла», 1888, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло) мамзаргьы аԥштәы рацәа ахархәараҿы ( « Арль иҟоу Англуа ацҳа». 1888, Вальраф-Рихарц Киольн имузеи).Уи аамҭазы, аимпрессионистцәа реиԥш, Ван Гоггьы еиԥшу асахьа аазырԥшуа аусумҭақәа рсериа аԥиҵеит, аха алашара аеффектқәа ишыҟаҵәҟьоу иаамырԥшӡакәа, аԥсабара аԥсҭазаара инҭкааны аарԥшра иҽазишәеит. Урҭ рнаҩсангьы, ари апериод иалагӡаны аҟаза асахьаркыратә форма ҿыц ззииԥшааз.апортреҭқәа жәпакы ҭихит. Асахьаҭыхҩы амцабз еиԥшыз иҟазаратә темперамент, агармониа иҽазышәара, аԥшӡареи анасыԥи рахь имаз игәазыҳәара, урҭ инарываргыланы ауаҩы иҿагылаз амчқәа рыцәшәара уҳәа, абарҭ ацәаныррақәа зегьы рныԥшит аладатәи амра аԥштәқәа рыла илашо ипеизажқәа (« [[Жёлтый дом (картина Ван Гога)|Иҩежьу аҩны]]» (1888), « [[Кресло Гогена|Гоген икресло]]» (1888). « Ачархра. Ла- Кро арха» (1888, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам), ма ԥхыӡ бааԥсык угәалазыршәо асахьақәа рҿы («[[Ночная терраса кафе|Акаҳуажәырҭа атерраса уахынла]]» (1888, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло); (1888, (« [[Красные виноградники в Арле|Арль иҟоу ақәаҵа ҟаԥшьқәа]]»([[Государственный музей изобразительных искусств имени А. С. Пушкина|Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә ҟазаратә музеи]], Москва)), иара убасгьы зыԥсы ҭам амаҭәарқәа (“[[Спальня в Арле|Арль иҟоу ван Гог ишьҭаларҭа]] ” (1888, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам). Аҟаза исахьақәа рколориттә еилазаара еиҳа еибархханы, адинамика аманы иҟалоит (“ [[Сеятель (картина Ван Гога)|Алаҵаҩ]]», 1888 Биурле ифонд. Циурих). («[[Ночное кафе|Уахынлатәи акаҳуажәырҭа]]”, 1888, Иельтәи ауниверситет Аҟазаратә Галереиа, Ньиу-Хеивен; “ [[Спальня в Арле|Арль иҟоу ван Гог ишьҭаларҭа]] ” (1888, Винсент ван Гог имузеи), Амстердам). Зыԥсҭазаара зегьы Арль инхоз [[Кальман, Жанна|Жанна Кальман]] лажәақәа рыла, 13 шықәса анылхыҵуаз лаб идәқьан аҿы дылбеит ван Гог. Асахьаҭыхҩы «дҟьашьны, иҽеимкәа деилаҳәазшәа, цәгьашақә дыҟазшәа» лнарбеит. Даҽа интервиук аҿы лара илҳәеит, имаҵ шылымуз, избанзар «иара узҵымӡаауа агәнаҳа иеиԥш дҿаасҭан, иҟазшьа бааԥсын, насгьы арыжәтә афҩы ихышәшәон» ҳәа.<ref name="CNN">{{cite web|url=http://www.cnn.com/WORLD/9708/04/obit.oldest/|title=World's oldest person dies at 122|date=1997-08-04|publisher=CNN|lang=en|access-date=2013-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322033130/http://www.cnn.com/WORLD/9708/04/obit.oldest/|archive-date=2014-03-22|url-status=live}}</ref><ref name=" chocolates">{{статья|автор=Morris D.|заглавие=Alcohol, cigarettes, chocolates and sweets - The secrets of a long life?|ссылка=http://www.dailymail.co.uk/femail/article-1008681/Alcohol-cigarettes-chocolates-sweets--The-secrets-long-life.html|язык=en|издание=[[Daily Mail]]|тип=газета|год=2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20140121155138/http://www.dailymail.co.uk/femail/article-1008681/Alcohol-cigarettes-chocolates-sweets--The-secrets-long-life.html|archive-date=2014-01-21|издательство=DMG Media}}</ref> жьҭаарамза 25, 1888 шықәса рзы Поль Гоген Арльҟа нхара диасит, аҿыханҵа «Аҩадатәи аҟазарҭа» аиҿкаара аидеиа алацәажәаразы. Аха, ҭынч изымеицәажәеит, аимакқәеи аисрақәеи рахь ииасит: Гоген ван Гог ҭакԥхықәрада аус дазнеиуеит ҳәа азиԥхьаӡеит, ван Гог иакәзар Гоген иаку аҿыханҵа аидеиа шԥаизеилымкааи ҳәа иџьеишьон. Аҵыхәтәаны, Арль ҭынч аусура згәы иҭаз Гоген, уи анизымыԥшаа, дықәҵны дцарц иӡбеит. Ԥхынҷкәынмза 23 ахәылбыҽха, иҩызеи иареи ҩаԥхьа ианеис ашьҭахь, ван Гог иҩыза адалақь кны дизыҵҟьеит. Гоген машәыршәа ауп Винсент дышникылаз. Ари аимак-аиҿак иазку аҵабырг иахьанӡагьы инҭкааны еилкаам, Гоген дышижәлаз аҭагылазаашьақәагьы убрахь иналаҵаны(ахәҭакахьала, ван Гог Гоген дшыцәаз ауп дышиқәлаз ҳәа аверсиа ыҟоуп, аҵыхәтәантәи ианаамҭаз дахьҿыхаз ауп аԥсра дацәызыхьчаз ҳәа), уи аухаҵәҟьа ван Гог илымҳаҟатара ԥиҟеит.<ref>{{Статья|ссылка=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC539517/|автор=Cohen B.|заглавие=A tale of two ears|год=2003|язык=en|издание=J R Soc Med|тип=Journal|номер=96(6)|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114112346/https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC539517/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://reshenie.vcc.ru/magazine/issues/a762020/view/article/1557587|title=Ван Гог — художник с раненым сердцем|lang=ru|website=Журнал «Решение вместе с Decision»|access-date=2025-01-14|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114112353/https://reshenie.vcc.ru/magazine/issues/a762020/view/article/1557587|url-status=live}}</ref> Зегьы ирыдыркыло аверсиа инақәыршәаны, ван Гог иҩыза изиуыз ацәгьара дахьахьхәыз азы иҟаҵеит; иара убас, аҵарауаа џьоукы ван Гог ихымҩаԥгашьа дахьымхәӡеит, [[абсент]] лассы-лассы иахьижәуаз азы, ихы ахьеилаԥсаз ауп иҟаиҵаз зыхҟьаз ҳәа рыԥхьаӡоит. Уи ауха Гоген ихаҭа ван Гог дихәит, иара адалақь кны данизыҵҟьа- ҳәа даҽа версиакгьы ыҟоуп. Гоген аҳәеилышьра дазҟазан, [[Рапира|арапирала]] ван Гог иарӷьа лымҳаҟатара ҿахиҵәан, иабџьар аӡиас иалеижьит ҳәа.<ref>{{Cite web|url=https://style.rbc.ru/repost/5fa146429a7947fab6ef1a59|title=Ученые предложили новую версию истории с отрезанным ухом Ван Гога|website=РБК Стиль|access-date=2025-01-14|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114112348/https://style.rbc.ru/repost/5fa146429a7947fab6ef1a59|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://azbukamedia.com/verojatno-pravda-van-gog-sam-sebe-otrezal-uho/|title=Ван Гог сам себе отрезал ухо: вероятно правда! - Azbuka media|lang=ru-RU|last=|date=2024-03-09|access-date=2025-01-14|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114112348/https://azbukamedia.com/verojatno-pravda-van-gog-sam-sebe-otrezal-uho/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/news/was-truth-the-biggest-casualty-in-the-case-of-vincent-and-his-severed-ear-1678988.html |title=Was truth the biggest casualty in the case of Vincent and his severed ear |access-date=2021-10-04 |archive-date=2021-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004190715/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/news/was-truth-the-biggest-casualty-in-the-case-of-vincent-and-his-severed-ear-1678988.html |url-status=live }}</ref> Адырҩаҽны, ԥхынҷкәынмза 24 рзы, Винсент апсихиатриатә хәышәтәырҭахь дыргеит, уаҟа [[эпилепсия височных долей|ичымазара]] даҽазныкгьы ӷәӷәала ахы цәырнагеит, уи иахҟьаны аҳақьымцәа зхы зызнымкыло ахеилагацәа рпалатахь диаргеит. Тео иҟалаз атәы иаҳәаны, Гоген ахәшәтәырҭаҿы ишьҭаз ван Гог дымбаӡакәа, ирласны Арль аанижьит. Аремиссиа аамҭақәа раан, Винсент иҟазарҭахь доурыжьларц аҳәара ҟаиҵон, уаҟа иусура иациҵарц азы, аха Арль ауааԥсыра ақалақь ахада иахь ашәҟәы рҩит, ауааԥсыра зхы еиқәшәам аҟаза ицәырыхьчарц азы. Ван Гог Арль азааигәара иҟаз, [[Сен-Реми-де-Прованс|Сен- Реми-де-Прованс]] игылаз зыпсихьика еилагоу ауаа рхәышәтәырҭа Сен- Поль дышьҭаларц идыргалеит, уахь Винсент лаҵарамза 3, 1889 шықәсазы дцеит. Уаҟа иара шықәсык дыҟан, ааԥсарак ҟамҵаӡакәа асахьа ҿыцқәа рҭыхра даҿын. Уи аамҭа иалагӡаны иара иаԥиҵеит шәи ҩынҩажәи жәаба инареиҳаны асахьаҭыхымҭақәеи, шәкы инарзынаԥшуа асахьаҭыхымҭақәеи акварельқәеи. Усҟантәи аамҭазы еиҳарак иҭихуаз анатиурмортқәеи апеизажқәеи ракәын, урҭ еиԥшымзаарас ирымаз анервтә ҭынчымреи адинамизми ракәын. (« [[Звёздная ночь|Еҵәала иҩычоу аҵх]]», 1889, еиҿагыло аԥштәқәа рхархәара, зны-зынла, атонбжақәа рхархәара («Азеиҭынҵлақәа рпеизаж» 1889 Џь. Г. Уитни еизгамҭа, Ниу-Иорк; « [[Пшеничное поле с кипарисом|Акипарисқәа зықәгылоу ачарыц дәы]]». 1889. Метрополитен амузеи. Ниу- Иорк. 1889 шықәса анҵәамҭазы иара ааԥхьара ирҭеит «[[Общество XX|Ҩажәаҩык ргәыԥ]]» захьӡыз Бриуссельтәи ацәыргақәҵахь, уаҟа иаразнак аҟаза иусумҭақәа рахь иколлегацэеи аҟазара абзиабаҩцәеи азҿлымҳара рызцәырҵит. Аха уажәшьҭа уи ван Гог дамыргәырӷьеит, дшамеигәырӷьаз еиԥш исахьа «Арль иҟоу аӡахәаҭра ҟаԥшьқәа» иазкны, 1890 шықәса, ажьырныҳәамзазы иҭыҵыз ажурнал «Меркиур де Франс» ианылаз Альберт Орие ииҩыз, аҟаза дахьирҽхәоз астатиагьы..<ref name=bioworld>{{cite web|url=http://vangogh-world.ru/vangogh-biography.php|title=Винсент Ван Гог. Биография. Жизнь и творчество|publisher=|access-date=2012-04-24|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120607195303/http://vangogh-world.ru/vangogh-biography.php|archive-date=2012-06-07|url-status=live}}</ref> 1890 шықәса ааԥынразы, аҟаза Париж азааигәара иҟаз [[Овер-сюр-Уаз|Овер-сиур-Уаз]] захьӡыз аҭыԥахь нхара диасит, уаҟа ауп ҩышықәса ирылагӡаны раԥхьаӡа акәны иашьеи иҭаацәеи анибаз. Асахьаҭыхҩы ирҿиара даҿын, аха аҵыхәтәантәи иҭыхымҭақәа рстиль зынӡа аҽаԥсахит, иаҳагьы угәы казыжьуа ракәны иҟалеит. Иусумҭаҿы аҭыԥ хада ааныркыло иалагеит, еиуеиԥшым амаҭәарқәа дырӷәӷәошәа икьынаау аконтурқәа («[[дорога с кипарисом и звездой|Акипарис ҵлақәа ахьгылоу ақыҭа мҩа]]», 1890, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло; «Овер иҟоу амҩеи амардуани», 1890, Сент- Луис Ақалақь аҟазара амузеи; « [[Пейзаж в Овере после дождя|Овертәи апеизаж ақәоура ашьҭахь]]», 1890ш, А. С. Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә аҿыханҵатә музеи, Москва). Винсент ихатә ԥсҭазаараҿы аҵыхәтәантәи хҭыс лашаны иҟалеит асахьаҭыхра бзиа избоз аҳақьым Поль Гашеи иареи реибадырра. [[Файл:Van Gogh deathbed.jpeg|мини|200px|"Ван Гог аԥсра данаҿыз." [[Гаше, Поль|Поль Гаше]] иҭыхымҭа]] ԥхынгәымза 1890 шықәсазы ван Гог еицырдыруа исахьа ҭихит “ [[Пшеничное поле с воронами|ачарыц дәи аҟәараанқәеи]] ” (Ван Гог имузеи, Амстердам). Ԥхынгәымза 27 рзы, ван Гог асахьаҭыхразы аматериалқәа иманы [[пленэр|ныҟәара]] ҳәа дахьындәылҵыз, ареволвер ала игәы деихсуеит (даҽа версиак ала- ашәақь ала) аха ахы игәы акәымкәа, иныҵакны иаахеит. Уи иабзоураны иара ихала дахьынхоз асасааирҭа ауада аҟынӡа днеит. Асасааирҭа зтәыз аҳақьым диԥхьеит, уи ахәра гәеиҭеит, Теогьы адырра ииҭеит, иашьа адырҩаҽныҵәҟьа дааит, Винсент иԥсҭазаара далҵаанӡа ихала даанимыжьит, аҟаза ихы данеихс 29 сааҭ рышьҭахь ашьа рацәаны иахьицәцаз аҟынтә (1:30 сааҭ рзы, ԥхынгәымза 29, 1890ш) идунеи иԥсахит.<ref>Бейли, 2019, 171.</ref> 2011ш, жьҭаарамзазы, аҟаза иԥсра иадҳәалоу альтернативтә версиа цәырҵит: америкатәи аҟазара аҭоурыхҭҵааҩцәа Стивен Наифехи Грегори Уаит Смити иҟарҵаз агәаанагара ала, ван Гог иааиԥмырҟьаӡакәа арыжәтә ицызжәуаз аҷкәын хбыџқәа руаӡәык дишьит ҳәа.<ref>{{Cite web |url=http://www.rnw.nl/english/bulletin/vincent-van-gogh-%E2%80%9Cshot-dead-two-boys%E2%80%9D |title=Vincent van Gogh «shot dead by two boys» |access-date=2011-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017083156/http://www.rnw.nl/english/bulletin/vincent-van-gogh-%E2%80%9Cshot-dead-two-boys%E2%80%9D |archive-date=2011-10-17 |url-status=dead }}</ref> Тео излаиҳәо ала, аҟаза аҵыхәтәантәи иажәақәа ракәын: ''La tristesse durera toujours'' ("Алахьеиқәра наӡаӡа иҟазаауеит"). Винсент ван Гог анышә дамардеит [[Овер-сюр-Уаз|Овер-сиур-Уаз]] ԥхынгәы мза 30 рзы. Асахьаҭыхҩы аҵыхәтәантәи имҩахь днаскьаргеит иашьеи иҩызцәа ԥыҭҩыки. Аԥсыжра ашьҭахь, Тео Винсент иусумҭақәа рцәыргақәҵа аиҿкаара далагеит, аха анерв чымазара ихьын, шықәсыбжак ашьҭахь, ажьырныҳәамза 25, 1891шықәсазы, Голландиа дыԥсит. 23 шықәса рышьҭахь, 1914 рзы, иԥшәма ԥҳәыс иԥсыбаҩ ааганы Винсент иԥсыжырҭа иавалжит.<ref name="TvGletter">{{cite web|url=http://www.webexhibits.org/vangogh/letter/21/etc-Theo-Lies.htm|title=Letter from Theo van Gogh to Elisabeth van Gogh Paris, 5 August 1890|first=Theodorus|quote=he said, "La tristesse durera toujours" [The sadness will last forever]|publisher=Webexhibits.org|access-date=2015-04-28|last1=van Gogh|archive-url=https://web.archive.org/web/20110624060011/http://www.webexhibits.org/vangogh/letter/21/etc-Theo-Lies.htm|archive-date=2011-06-24|url-status=live}}</ref><ref>Hayden, 2003, 152; Van der Veen, 2010, 260–264.</ref><ref>Sweetman, 1990, 367.</ref> == Иҭынха == === Исахьаҭыхымҭақәа ҳаҭыр рықәҵареи рыҭиреи === [[Файл:Vincent Van Gogh 0013.jpg|мини|''Тарасконҟа амҩа иану асахьаҭыхҩы'', нанҳәамза 1888ш, Винсент ван Гог [[Монмажур|Монмажур]] азааигәара амҩаҿы, ақәатәа, ахәшашәыга, 48 x 44 см, [[Магдебург|Магдебургтәи]] ԥасатәи амузеи; [[Вторая мировая война|Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра]]ан асахьа амцабз иалаблит ҳәа агәаанагара ыҟоуп.]] Еицырдыруа ииашам гәаанагароуп ван Гог иԥсы ахьынӡаҭаз иҭихыз сахьа заҵәык ауп ирҭииз ҳәа, «[[Красные виноградники в Арле|Арль иҟоу аӡахәаҭра ҟаԥшьқәа]]». Ари асахьа раԥхьаӡа акәны аԥара ду зыхҭнырхыз акәхеит (1889 шықәса анҵәамҭазы Бриуссельтәи ацәыргақәҵаҿы; асахьа ахә 400 франк артәеит). 1882 шықәса инаркны иԥсы ахьынӡаҭаз ирҭииз аҟаза иусумҭақәа 14 ртәы зҳәо адокументқәа аанханы иҟоуп (уи атәы Винсент иашьа Тео изиҩхьан: «Раԥхьатәи ауасахәыҷы ацҳа иқәсит»), амала ииашаҵәҟьаны, иҭыхымҭақәа еиҳаны ирҭиир акәын.<ref>''Григорий Козлов''. [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3966/ Легенда о Ван Гоге] {{Wayback|url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3966/ |date=20140928175640 }} // [[Вокруг света (журнал)|Вокруг света]].</ref> 1880-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы раԥхьатәи исахьақәа рцәыргақәҵа ашьҭахь, иколлегацәеи, аҟазараҭҵааҩцәеи, аколлекционерцәеи рыбжьара ван Гог ихьӡ-иԥша еизҳауа иалагеит. Иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь [[Брюссель|Бриуссель]], [[Париж|Париж]], [[Гаага|Гаага]], [[Антверпен|Антверпен]] ақалақьқәа рҿы амемориалтә цәыргақәҵақәа еиҿкаан. XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы Париж аретроспективақәа мҩаԥган (1901, 1905), [[Амстердам|Амстердам]] (1905), иара убас кры зҵазкуаз ацәыргақәҵақәа [[Кёльн|Кельн]] (1912), [[Арсенальная выставка|Ниу-Иорк]] (1913), [[Берлин|Берлин]] (1914). Уи анаҩс еиҵагылоз асахьаҭыхҩцәа анырра ду рынаҭеит. XX-тәи ашәышықәса азбжазы, Винсент ван Гог аҭоурых аҿы иреиҳаӡоу, еицырдыруа асахьаҭыхҩцәа дыруаӡәкны дрыԥхьаӡо иалагеит. 2007 шықәсазы, голландиатәи аҭоурыхҭҵааҩцәа ргәыԥ "'[[Канон голландской истории|Голландиатәи аҭоурых аканон]]'" еиқәдыршәеит ашколқәа рҟны иддырҵаларц азы, уа ҩынҩажәижәаба тема рахьтә акы ван Гог изыркит, егьырҭ амилаҭтә символқәа [[Рембрандт|Рембрандт]]и асахьаҭыхратә гәыԥ «[[Стиль (группа)|Стили]]» реиԥш иҟаз днарываргыланы.<ref>''John Rewald''. Studies in Post-Impressionism{{In lang|en}} / The Posthumous Fate of Vincent van Gogh 1890—1970, p. 244—254, published by Harry N. Abrams 1986, ISBN 0-8109-1632-0.</ref><ref>''Dorn, Roland, Leeman, Fred & alt.'' Vincent van Gogh and Early Modern Art, 1890—1914 (exh. cat). Essen & Amsterdam, 1990. ISBN 3-923641-33-8{{In lang|en}} ISBN 3-923641-31-1{{In lang|de}} ISBN 90-6630-247-X{{In lang|nl}}.</ref><ref>''Rewald, John''. The posthumous fate of Vincent van Gogh 1890—1970{{In lang|en}}. ''Museumjournaal'', August-September 1970. Republished in Rewald (1986), 248.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=GVIEAAAAMBAJ&pg=PA82&dq=is+Vincent+van+Gogh+the+greatest+painter&hl=en&ei=c9AtTNSMNsL38AbzgpT7Ag&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDoQ6AEwAQ#v=onepage&q=is%20Vincent%20van%20Gogh%20the%20greatest%20painter&f=false Vincent van Gogh The Dutch Master of Modern Art has his Greatest American Show]{{In lang|en}}, ''Life Magazine'', 10 October 1949, p. 82—87.</ref><ref>[http://www.nga.gov/education/classroom/self_portraits/bio_van_gogh.shtm National Gallery of Art, Washington DC] {{Wayback|url=http://www.nga.gov/education/classroom/self_portraits/bio_van_gogh.shtm |date=20060417083052 }}{{In lang|en}}.{{Анеишьа амам азхьарԥш|число=14|месяц=05|год=2013}}.</ref><ref>{{cite web |title = The Canon of the Netherlands |work = De Canon van Nederland |lang = nl |publisher = Foundation entoen.nu |date = 2007 |url = http://entoen.nu/default.aspx?lan=e |archive-url = https://www.webcitation.org/69yVejUI3?url=http://entoen.nu/default.aspx?lan=e |archive-date = 2012-08-17 }}</ref> [[Пикассо, Пабло|Пабло Пикассо]] иусумҭақәа инарываргыланы, аукционқәеи хаҭалатәи аҭирақәеи рҟынтәи агәаҭарақәа инарықәршәаны, ван Гог иусумҭақәа адунеи аҿы [[Список самых дорогих картин|зегь реиҳа зыхә ҳаракқәоу]] иреиуоуп, 100 миллион инареиҳаны (2011 шықәсазтәи аеквивалент инақәршәаны) иҭииз рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп: «[[Портрет доктора Гаше|Аҳақьым Гаше ипортреҭ]]», «[[Портрет почтальона Жозефа Рулена|Аԥошьҭаныҟәгаҩ Жозеф Рулен ипортреҭ]]», «[[Ирисы (картина Ван Гога)|Аирисқәа]]». “[[Пшеничное поле с кипарисами|Акипарис ҵлақәа ахьгыло ачарыц мыхурсҭа]]” 1993 шықәсазы 57 миллион доллар ҳәа иҭиин, уи аамҭазы уи даараӡа ахә ҳаракын ҳәа иԥхьаӡоуп, насгьы иара иҭыхымҭа “[[Автопортрет с отрезанным ухом и трубкой|Алымҳа ԥҟани аҭаҭыныжәгеи зну ахатәы портреҭ]]” 1990-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы иҭиин. Уи ахәԥса 80-90 миллион доллар рҟынӡа инеиуан. Ван Гог иҭыхымҭа "[[Портрет доктора Гаше|Аҳақьым Гаше ипортреҭ]]" аукцион аҿы 82,5 миллион доллар ҳәа ирҭиит. «Ицәаӷәоу амыхурсҭеи ацәаӷәаҩи» Ниу-Иорктәи аукционтә ҩнаҿынтә 81,3 миллион доллар ҳәа ирҭиит.<ref>''Andrew Decker''. [http://www.artnet.com/magazine_pre2000/features/decker/decker11-4-98.asp {{Wayback|url=http://www.artnet.com/magazine_pre2000/features/decker/decker11-4-98.asp |date=20110725001800 }} The Silent Boom{{In lang|en}}, ''Artnet.com''.</ref><ref>[http://www.tiptoptens.com/2011/07/16/top-10-most-expensive-paintings/ «Top 10 Most Expensive Paintings»]{{In lang|en}}, ''TipTopTens.com''. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317003143/http://www.tiptoptens.com/2011/07/16/top-10-most-expensive-paintings/ |date=2013-03-17 }}.</ref><ref>''G. Fernández''. [https://theartwolf.com/art-market/most-expensive-paintings/ The Most Expensive Paintings ever sold] {{Wayback|url=https://theartwolf.com/art-market/most-expensive-paintings/ |date=20210609221652 }}{{In lang|en}}, ''TheArtWolf.com''.</ref><ref>{{cite web |url=http://vangogh-world.ru/ |title=Винсент Ван Гог |website=Мир Ван Гога |access-date=2012-04-24 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20120607042553/http://vangogh-world.ru/ |archive-date=2012-06-07 |url-status=live }}</ref><ref>[http://tass.ru/kultura/4725770 Картину Ван Гога продали на аукционе в США за $81,3 млн] {{Wayback|url=http://tass.ru/kultura/4725770 |date=20171114191149 }}.</ref> Лаҵарамза 14, 2021 шықәсазы [[Ниу-Иорк|Ниу-Иорк]] ақалақь «[[Кристис]]» аукцион аҿы, аимпрессионист иҭыхымҭа "Тренктаи ацҳа" 39 миллион доллар инарыцны ирҭиит.<ref>[https://tass.ru/kultura/11370693 Картину Ван Гога продали на аукционе за $39,2 млн] {{Wayback|url=https://tass.ru/kultura/11370693 |date=20210514021038 }}.</ref> 2025 шықәсазы аҟаза иҭыхымҭа “Парижтәи ароманқәеи аҵәца иҭагыло агәили ” Ниу-Иорктәи аукцион Сотбис аҟны 62,7 миллион доллар ҳәа ирҭиит.<ref>{{Cite web|access-date=2025-11-27|date=2025-11-27|lang=ru|title=В США картина Ван Гога ушла с молотка за $62,7 млн - Газета.Ru {{!}} Новости|url=https://www.gazeta.ru/culture/news/2025/11/21/27240259.shtml|website=Газета.Ru}}</ref> === Анырра === Тео иахь ииҩыз аҵыхәтәантәи исаламшәҟәаҿы Винсент ахшара ахьимамыз азы, исахьаҭыхымҭақәа ихылҵшьҭрақәа реиԥш дшырзыҟаз атәы иҩуан. Аҭоурыхҭҵааҩ [[Саймон Шама|Саимон Шама]] уи дазхәыцуа алкаа ҟаиҵеит «иашаҵәҟьаны ахшара диман — [[экспрессионизм|аекспрессионизм]], насгьы ахылҵшьҭра рацәаны» ҳәа. Шама ван Гог истиль аелементқәа зхы иазырхәаз асахьаҭыхҩцәа рацәаҩны рыӡбахә иҳәоит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[Кунинг, Виллем де|Уиллем де Кунинг]], [[Говард Ходжкин|Говард Хоџькин]], [[Поллок, Джексон|Џьексон Поллок]]. [[Фовизм|Афовистцәа]] аԥштәи ахархәара аҳәаақәа дырҭбааит, «[[Die Brücke]]» агәыԥ аҟынтәи анемец експрессионистцәеи, егьырҭ заатәи [[модернизм|амодернистцәеи]] реиԥш. 1940-1950-тәи ашықәсқәа рзы иҟаз [[Абстрактный экспрессионизм|абстракттә експрессионизм]] Ван Гог иҭыхымҭақәа рҷыдарақәа анырра анаҭеит ҳәа ԥхьаӡоуп. Аҟазараҭҵааҩ Сиу Хаббард аӡыргара ''Винсент ван Гоги аекспрессионизми" иазкны абас иҳәоит:<ref>''Schama, Simon''. Wheatfield with Crows{{In lang|en}}. Simon Schama’s Power of Art, 2006. Documentary, from 59:20.</ref><ref>[http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=102 "Glossary: Fauvism]{{In lang|en}}, Tate. {{Wayback|url=http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=102 |date=20100517015050 }}.</ref><ref>''David Minthorn''. [https://www.usatoday.com/travel/destinations/2007-03-22-van-gogh-new-york_N.htm NYC exhibit highlights van Gogh’s impact on German modernists]{{In lang|en}}, USA Today, 2007.</ref> {{Ацитата алагара}} Ҩажәатәи ашәышықәса алагамҭазы Ван Гог аекспрессионистцәа асахьаркыратә бызшәа ҿыц риҭеит, уи хыхь-хыхь акәымкәа, инарҵауланы аҵакы аилкаара алнаршон. Иара убасгьы машәыршәа акәӡам, уи аамҭазы [[Зигмунд Фрейд|Фреид]] [[подсознание|агәынхәҵысҭа]] аҵаулара ахьааиртыз. Ари зеиԥшыҟам иҟәышу ацәыргақәҵа Ван Гог ихәҭоу аҭыԥ аҿы днанагоит: [[Искусство модернизма|амодерн аҟазара]] амҩа аартҩы иҭыԥ аҿы. {{oq|en|At the beginning of the twentieth century Van Gogh gave the Expressionists a new painterly language which enabled them to go beyond surface appearance and penetrate deeper essential truths. It is no coincidence that at this very moment Freud was also mining the depths of that essentially modern domain -the subconscious. This beautiful and intelligent exhibition places Van Gogh where he firmly belongs; as the trailblazer of modern art.}} {{Ацитата алгара|источник=Hubbard, Sue. «[http://www.suehubbard.com/sue-hubbard-on-vincent-van-gogh.htm Vincent Van Gogh and Expressionism]». ''Independent'', 2007}} 1957 азы, абританиатә сахьаҭыхҩы [[Бэкон, Фрэнсис (художник)|Френсис Бекон]] (1909-1992) ван Гог иусумҭа «Тарасконҟа амҩа иқу асахьаҭыхҩы» арепродукциа шьаҭас иҟаҵаны, аоригинал Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьраан иқәхын, иусумҭақәа рсериа аԥиҵеит. Бекон арҿиаразы агәаҳәара изҭаз асахьа мацара акәӡамызт, ван Гог ихаҭагьы, Бекон «итәымуаҩу, имыцху ауаҩы» ҳәа диԥхьаӡон —уи Бекон усҟантәи игәалаҟазаара иақәшәоз азыҟазаашьа акәын. [[Файл:Vincent van Gogh standbeeld in Nuenen.jpg|мини|Ниуенен игылоу Ван Гог ибаҟа]] Анаҩс, ирландиатәи асахьаҭыхҩы ван Гог аҟазараҿы итеориақәа ихы рыдикылон, ван Гог иашьа Тео иахь иишьҭыз асаламшәҟәы аҟынтәи ацәаҳәақәа ааигон: “асахьаҭыхҩы иашаҵәҟьақәа амаҭәарқәа шыҟаҵәҟьоу еиԥш акәӡам ишҭырхуа... Урҭ рсахьа ҭырхуеит, избан акәзар дара рхы еиԥш ирбоит.”<ref>''Farr, Dennis; Peppiatt, Michael; Yard, Sally''. Francis Bacon: A Retrospective{{In lang|en}}. Harry N Abrams, 1999. 112. ISBN 0-8109-2925-2.</ref> Жьҭаарамза 2009ш. инаркны ажьырныҳәамза 2010 нӡа, Амстердамтәи [[Музей Винсента Ван Гога|Винсент ван Гог имузеи]] аҿы аҟаза исалам шәҟәқәа ирызку ацәыргақәҵа мҩаԥысит, анаҩс, ажьырныҳәамза анҵәамҭа инаркны мшаԥымза 2010 ш. рҟынӡа, ацәыргақәҵа [[Лондон|Лондонтәи]] [[Королевская академия художеств|Аҟазаратә Академиахь]] ииаган.<ref>[https://gart.gallery/ The Art Newspaper]{{In lang|en}}. {{Wayback|url=https://gart.gallery/ |date=20121120205555 }}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.royalacademy.org.uk/exhibitions/vangogh/ |title=The Real Van Gogh: The Artist and His Letters |lang=en |publisher=Royal Academy of Arts |archive-url=https://www.webcitation.org/69yVfRTIq?url=http://www.royalacademy.org.uk/exhibitions/vangogh/ |archive-date=2012-08-17}}</ref> == Агалереиа == {{main|Винсент Ван Гог исахьақәа рсиа|Винсент Ван Гог иҭыхымҭақәа рсиа}} <gallery class="center" caption="Ахатәы портреҭқәа"> Файл:Van Gogh self portrait as an artist.jpg|“Ахатәы портреҭ. Асахьаҭыхҩы иеиԥш” (1888) Файл:Van Gogh self-portrait dedicated to Gauguin.jpg|“Ахатәы портреҭ. [[Гоген, Поль|Поль Гоген]] изкны” (1888) Файл:VanGogh 1887 Selbstbildnis.jpg|"Ахатәы портреҭ" (1887) Файл:Autoportrait de Vincent van Gogh.JPG|"Ахатә портреҭ" (1889) Файл:VanGogh-self-portrait-with bandaged ear.jpg|"Ахатә портреҭ слымҳа ҿаҳәаны" (1889) Файл:Vincent Willem van Gogh 106.jpg|"[[Автопортрет с отрезанным ухом и трубкой|Ахатә портреҭ слымҳа ҿаҳәаны, аҭаҭыныжәга кны]]" (1889) </gallery> <gallery class="center" caption="«Азараҟьақәа»"> Файл:Vincent Willem van Gogh 128.jpg|«[[Подсолнухи (Ван Гог)|Азараҟьақәа]]»(1888) Файл:VanGogh-still-life-four sunflowers.jpg|«Аҩара иаҿу азараҟьақәа ԥшьба» (1887) </gallery> <gallery class="center" caption="«Аирисқәа»"> Файл:VanGogh-View of Arles with Irises.jpg|Арльи аирисқәеи рсахьа» (1889) Файл:VanGogh-Irises 1.jpg|[[Ирисы (картина Ван Гога)|Аирисқәа]] (1889) Файл:VanGogh-Irises 2.jpg|Аирисқәа (1889) Файл:VanGogh-Irises 3.jpg|Аирисқәа (1890) </gallery> <gallery class="center" caption="Апеизажқәа"> Файл:Vincent van Gogh - The Rocks - Google Art Project.jpg|[[Валуны и дуб|Ахаҳә дуқәеи аџьҵлеи]] (1888) Файл:Van Gogh - Terrace of a Café at Night (Place du Forum) 1888.jpg|[[Ночная терраса кафе|Акаҳуажәырҭа атерраса уахынла]] (1888) Файл:VanGogh-starry night.jpg|"[[Звёздная ночь|Еҵәала иҩычоу аҵх]]" (1889) Файл:Van Gogh Landscape with carriage and train 1890.jpg|[[Пейзаж в Овере после дождя|Ақәаура ашьҭахь Овертәи апеизаж]] (1890) Файл:Vincent van Gogh (1853-1890) - Wheat Field with Crows (1890).jpg|[[Пшеничное поле с воронами|Ачарыц мыхурсҭеи аҟәараанқәеи]] (1890) </gallery> <gallery class="center" caption="Апортреҭқәа"> Файл:Van Gogh - Portrait of Pere Tanguy 1887-8.JPG|[[Портрет Папаши Танги (картина)|Аб Танги ипортреҭ]] (1887) Файл:Vincent van Gogh - In the café - Agostina Segatori in Le Tambourin - Google Art Project 2.jpg|[[Агостина Сегатори в кафе «Тамбурин»|Агостина Сегатори акаҳуажәырҭа «Тамбурин» аҟны]] (1887) Файл:Vincent Willem van Gogh 090.jpg|[[Портрет доктора Рея|Аҳақьым Реи ипортреҭ]] (1889) Файл:Portrait of Dr. Gachet.jpg|[[Портрет доктора Гаше|Аҳақьым Гаше ипортреҭ]] (1890) </gallery> <gallery class="center" caption="Еиуеиԥшым"> Файл:Vincent Willem van Gogh 037.jpg|[[Прогулка заключённых (картина)|Абаандаҩцәа рнеиааира]] (1889) Файл:Pink Roses van Gogh.jpg|[[Розовые розы (картина)|Агәилԥшшәы змоу агәилқәа]] (1890) </gallery> == Асахьаҭыхымҭақәа авандализм рзура == 2022 шықәса жьҭаарамзазы, Лондонтәи Амилаҭтә Галереиаҿы, ҩыџьа активисткацәа Ван Гог исахьаҭыхымҭа « [[Подсолнухи (картина Ван Гога)|Азараҟьақәа]]» [[Консервы|аконсервтә]] [[томатный суп|томаттә суп]] рықәырҭәеит. Асахьа 84 миллион доллар иаԥсоуп ҳәа ԥхьаӡоуп. Фиби Пламмер акциа аан, активисткацәа руаӡәык иазгәалҭеит: «Миллионҩыла амла иакуа, ахьҭа иакуа аҭаацәарақәа абылтәы рымаӡам. Урҭ банкак асуԥҵәҟьа рзырԥхаӡом.» Аӡӷабцәа Just Stop Oil ҳәа изышьҭоу агәыԥ иалан, урҭ Твиттер адаҟьаҿы акциа иазку апост анырҵеит. Активисткацәа рфотосахьа атекст ацын: “Аҟазара аԥсҭазаара аасҭа ахә ҳаракума? Афатә аасҭа? Аиашара аасҭа? Ахәԥсақәа рыцлареи аҳауа акризиси абылтәы иадҳәалоуп».<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5618304|title=В Лондоне экоактивистки облили томатным супом картину Ван Гога «Подсолнухи»|website=www.kommersant.ru|date=2022-10-14|access-date=2022-10-14|archive-date=2022-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20221022002833/https://www.kommersant.ru/doc/5618304|url-status=live}}</ref> == Агәаларшәара == [[Файл:Kirk Douglas - Vincent van Gogh.jpg|мини|190px|[[Кирк Дуглас]] ван Гог ироль наигӡоит «[[Жажда жизни (фильм, 1956)|Аԥсҭазаара азгәышьра]]» аҟны]] * [[Меркури|Меркури]] [[Ван Гог (кратер)|акратер]] ван Гог ихьӡ ахҵоуп. * Асахьаҭыхҩы 1974 шықәсазы иҭрыжьыз Бельгиатәи аԥошьҭатә марка дануп. * Овер-сиур-Уаз ақалақь амҩаду Винсент ван Гог ихьӡ ахҵан, уаҟа аҟаза иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амзқәа рзы дынхон. * [[Маклин, Дон (певец)|Дон Маклин]] иашәа "[[Vincent (песня)|Винсент]]" Винсент ван Гог изкуп. * Ипортреҭ ахархәара аиуит B£20 [[Банкнота|абанкнотаҿы]] ([[Брикстонский фунт|брикстонтәи афунтқәа]]) раԥхьаӡа акәны 2009 ш. рзы иҭыҵыз.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://turbina.ru/guide/Brikston-Velikobritaniya-126224/Otzyvy/Poleznoe/Mestnye-osobennosti/3/0/-1/Brikstonskiy-funt-87572/|title=Брикстонский фунт|website=Турбина.ру|date=2019-03-21|access-date=2021-05-26|archive-date=2020-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226021949/https://turbina.ru/guide/Brikston-Velikobritaniya-126224/Otzyvy/Poleznoe/Mestnye-osobennosti/3/0/-1/Brikstonskiy-funt-87572/|url-status=live}}</ref> * [[Трофимов, Сергей Вячеславович|Сергеи Трофимов]] иашәа “Ван Гог” аҟаза изкуп. == Дахьаарԥшу акиноқәа == * [[Дуглас, Кирк|Кирк Дуглас]] — «[[Жажда жизни (фильм, 1956)|Аԥсҭазаара агәазыҳәара]]», 1956 * [[Рот, Тим|Тим Рот]] — "[[Винсент и Тео|Винсенти Теои]]", 1990 * [[Скорсезе, Мартин|Мартин Скорсезе]] — «[[Сны (фильм, 1990)|Аԥхыӡқәа]]», 1990 * [[Дютрон, Жак|Жак Диутрон]] — «[[Ван Гог (фильм, 1991)|Ван Гог]]», 1991 * [[Камбербэтч, Бенедикт|Бенедикт Камбербетч]] — « [[Ван Гог (фильм, 2010)|Ван Гог]]», 2010 * [[Карран, Тони|Тони Карран]] — абритантә телесериал «[[Доктор Кто|Аҳақьым Дарбан]]», 2010 [[Доктор Кто (5-й сезон)|ахәбатәи асезон]] [[Винсент и Доктор|ажәабатәи асериа]]. * [[Дефо, Уиллем|Уиллем Дефо]] — «[[Ван Гог. На пороге вечности|Ван Гог. Инарцәымҩа]]", 2018 2017 шықәса рашәарамзазы [[Международный фестиваль анимационных фильмов в Анси|Анси имҩаԥысуаз анимациатә кино жәларбжьаратәи афестиваль]] аҟны иӡырыргеит британиеи, польшеи, америкеи еицҭырхыз амультфильм “[[Ван Гог. С любовью, Винсент|Ван Гог. Бзиабарала, Винсент]]». Ари адунеи аҿы раԥхьаӡатәи зметраж еиҵыху анимациатә фильмуп, аҿыханҵа атехникала иҟаҵоу [[Масляные краски|ахәшашәыгала]] иҭыху, 62,450 кадр зегьы Ван Гог дызлаҭыхуаз астиль ала иҟаҵоуп. Аперсонаж хада ироль наигӡоит польшатәи актиор Роберт Гулачик. == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2}} == Алитература == {{refbegin|2}} * [http://apsnyteka.org/file/100_tekstov_na_abkhazskonm_yazyke_2015_abh.pdf «100 текстк аԥсышәала», Аҟәа: Агәыҳалалратә Фонд Аԥсны аҿиара Афонд «Амшра», 2015] * ''Ван Гог.'' Письма / Пер. с голл. — {{Л.}}—{{М.}}, 1966. * {{Книга|ref=Бейли|автор=Бейли, Мартин|заглавие=Неизвестный Ван Гог. Последний год жизни художника|ответственный=Пер. с англ. И. Матвеевой; научная редакция Л. Левицкая|год=2019|место=М.|издательство=Манн, Иванов и Фербер|страниц=224|isbn=978-5-00146-220-0}} * ''Ревалд Дж.'' Постимпрессионизм / Пер. с англ. — Т. 1. — {{Л.}}—{{М.}}, 1962. * ''Перрюшо А.'' Жизнь Ван Гога / Пер. с франц. — {{М.}}, 1973. * {{книга |автор=Эник, Натали. |заглавие=Слава Ван Гога. Опыт антропологии восхищения |ответственный=Пер. с фр. Карена Саркисова |место=М. |издательство=V-A-C press |год=2014 |страниц=384 |isbn=978-5-9904389-6-5 |тираж=1500 }} * {{книга |автор=[[Мурина, Елена Борисовна|Мурина Елена]]. |часть= |ссылка часть= |заглавие=Ван Гог |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Искусство (издательство)|Искусство]] |год=1978 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=440 |серия= |isbn= |тираж=30000 |ref= }} * {{Книга|ref=Найфи, Уайт-Смит|автор=Найфи, Стивен; Уайт-Смит, Грегори|заглавие=Ван Гог. Жизнь: В 2 томах|ответственный=пер. с англ. О. Якименко, Е. Желтовой; под ред. А. Щениковой-Архаровой|год=2016|место=СПб|издательство=Азбука|страниц=672|isbn=978-5-389-06935-0}} * ''Дмитриева Н. А.'' Винсент Ван Гог. Человек и художник. — {{М.}}: Наука, 1980. — 404 с. * ''[[Стоун, Ирвинг|Стоун И.]]'' [[Жажда жизни (книга)]]. Повесть о Винсенте Ван Гоге / Пер. с англ. — {{М.}}: Правда, 1988. * Constantino Porcu. ''Van Gogh. Zijn leven en de kunst''. — Нидерланды, 2004. — (Серия ''Kunstklassiekers'').{{In lang|nl}} * Wolf Stadler. ''Vincent van Gogh''. Amsterdam Boek, 1974. (Серия ''De Grote Meesters''){{In lang|nl}} * Frank Kools. ''Vincent van Gogh en zijn geboorteplaats: als een boer van Zundert''. De Walburg Pers, 1990.{{In lang|nl}} * ''Козлов Г.'' [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3966/ Легенда о Ван Гоге] // Вокруг света. — 2007. — № 7. * ''Ван Гог В.'' Письма к друзьям / Пер. с фр. П. Мелковой. — {{СПб}}: Азбука; Азбука-Аттикус, 2012. — 224 с. — (Азбука-классика). — 5000 экз. — ISBN 978-5-389-03122-7. * ''Гордеева М., Перова Д.'' Винсент Ван Гог // Великие художники. — Т. 18. — {{К.}}: Комсомольская правда — Украина, 2010. — 48 с. * {{книга |автор=David Sweetman |заглавие=Van Gogh: His Life and His Art |ссылка=https://archive.org/details/vangoghhislifehi0000swee_o1o6 |издательство=Touchstone |год=1990 |isbn=978-0-671-74338-3 |ref=Sweetman }} * {{книга |автор=Deborah Hayden |заглавие=Pox: Genius, Madness and the Mysteries of Syphilis |ссылка=https://archive.org/details/poxgeniusmadness0000hayd |издательство=Basic Books |год=2003 |isbn=978-0-465-02881-8 |ref=Hayden }} * {{книга |автор=Wouter Van der Veen, Peter Knapp |заглавие=Van Gogh in Auvers: His Last Days |издательство=Monacelli Press |год=2010 |isbn=978-1-58093-301-8 |ref=Van der Veen }} {{refend}} == Азхьарԥшқәа == * [http://vangogh-art.ru vangogh-art.ru — Искусство ван Гога] {{Wayback|url=http://vangogh-art.ru/ |date=20200806012135 }} * [http://art-vangogh.com/index.html art-vangogh.com — Сайт, посвящённый творчеству и биографии ван Гога] * [https://artrue.ru/style/postimpressionism/vangogh/gollandskij-period-van-goga.html Голландский период ван Гога] * [https://gallerix.ru/album/Vincent-Van-Gogh Полная галерея картин ван Гога] на Gallerix.ru * [https://www.wm-painting.ru/MasterPieces/p19_sectionid/18/p19_imageid/142 Картины ван Гога с описанием]{{dmoz|Arts/Art_History/Artists/G/Gogh,_Vincent_van/|Винсент Ван Гог}} * [https://www.vesti.ru/nauka/article/2483016 Гениальному безумцу Ван Гогу поставили новый диагноз] // [[Вести.ру|Вести]] — Наука, 9 ноября 2020 {{DEFAULTSORT:Ван Гог, Винсент}} [[Акатегориа:Недерландтәи асахьаҭыхҩцәа]] [[Акатегориа:1853 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 30 рзы ииз]] [[Акатегориа:1890 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Ԥхынгәымза 29 рзы иԥсыз]] 20ggcyh3kyesqb4il1jagh37splaxjf 169664 169659 2026-07-20T16:43:07Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Недерландтәи ақьырсианцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 169664 wikitext text/x-wiki {{Аиҭархара|Ван Гог}} {{Акарточка артист | имя = Винсент ван Гог | оригинал имени = {{lang-nl|Vincent van Gogh}} | имя при рождении = Vincent Willem van Gogh | изображение = VanGogh 1887 Selbstbildnis.jpg | описание изображения = Ахатәыпортреҭ (1887) | дата рождения = 30.3.1853 | место рождения = [[Зюндерт|Зиундерт]], [[Северный Брабант|Аҩадатәи Брабант]], [[Недерланд]] | дата смерти = 29.7.1890 | место смерти = [[Овер-сюр-Уаз|Оверс-сиур-Уаз]], [[Сена и Уаза|Сен-ет-Уаз]], [[Третья Французская республика|Франциа]] | род деятельности = {{художник2|XIX-тәи ашәышықәсазтәи Нидерландқәа|XIX-тәи ашәышықәсазтәи Франциа}} ([[рисовальщик|аҿыханҵаҩ]], [[живописец|асахьаҭыхҩы]], {{гравёр|XIX века}}) | жанр = [[пейзаж|Апеизаж]], [[натюрморт|анатиурморт]], [[портрет|апортреҭ]] | учёба = [[Королевская Академия изящных искусств в Брюсселе|Бриуссельтәи илыԥшааху аҟазара Академиа]] (1880-1881), Гаага, асахьаҭыхҩы Антон Мауве хаҭалатәи иурокқәа (1881-1882), Антверпентәи аҟазара Академиаҿы асахьаҭыхратә класс (абҵарамза 1885 - жәабранмза 1886) | стиль = [[постимпрессионизм|Апостимпрессионизм]] | покровители = [[ван Гог, Тео (торговец картинами)|Тео ван Гог]] | викитека = Винсент ван Гог }} '''Винсент Виллем ван Гог''', '''Ван Гог''' ({{lang-nl|Vincent Willem van Gogh}}) — [[культура Нидерландов|нидерландтәи]] [[живописец|асахьаҭыхҩы]], [[графика|аҿыханҵаҩ]], « [[Прекрасная эпоха|аепоха хазына]]» иреиҳау асахьаҭыхҩцәа ируаӡәку, [[постимпрессионизм|апостимпрессионисттә еиҿкаара]] аԥхьагылаҩ ҳәа иԥхьаӡоу ([[Сезанн, Поль|Поль Сезанн]]и [[Гоген, Поль|Поль Гоген]]и днарываргыланы), зырҿиарала XX-тәи ашәышықәсазтәи аҿыханҵа анырра ду азҭаз.<ref>{{Cite web|url=https://westbrabantsarchief.nl/collectie/voorouders/deeds/8759da72-f8d9-11df-a690-cd95c1e286e2?person=c5de19da-f8dd-11df-a690-cd95c1e286e2|title=Voorouders|website=westbrabantsarchief.nl|access-date=2024-02-16|archive-date=2023-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604125738/https://westbrabantsarchief.nl/collectie/voorouders/deeds/8759da72-f8d9-11df-a690-cd95c1e286e2?person=c5de19da-f8dd-11df-a690-cd95c1e286e2|url-status=live}}</ref> Жәашықәса инарыцны ирҿиара иабзоураны 2100 усумҭа аԥиҵеит, урҭ рҟынтә 870 раҟара ахәшашәыгала иҭыху асахьақәа роуп. Урҭ рахь иаҵанакуеит [[портрет|апортреҭқәа]], [[автопортрет|автопортреҭқәа]], [[пейзаж|аԥсабарасахьақәа]], акипарисқәеи, азеиҭынҵлақәеи зну [[натюрморт|анатиурмортқәеи]], [[панно|апанноқәеи]], иара убас ачарыци, азараҟьеи рмыхурсҭақәа зну. Иԥсы ахьынӡаҭаз иара акритикцәа рылаԥшҳәаа дыҵашәомызт. == Инысымҩа == === Ихәыҷреи иҿареи === Диит Нидерланды аладахьы, Бельгиа аҳәаа азааигәара. Винсент иаб Теодор ван Гог, диит жәабранмза 8, 1822 ш азы, [[Нидерландская реформатская церковь|ареформациатә уахәама]] апастор иакәын, иан Анна Корнелиа Карбентус, [[Гаага|Гаагатәи]] ашәҟәыхҟьаҩы, ашәҟәыҭиҩы иԥҳа лакун. Винсент Теодори Анна Корнелиеи быжьҩык рыхшара рҟынтә аҩбатәи иакәын. Иара иабду, иаб иаб ихьӡ ихҵан, уигьы иԥсҭазаара зегьы апротестанттә уахәама иазикит. Ари ахьӡ Теодори Аннеи раԥхьатәи рхәыҷы изкны ирыман, уи Винсент диаанӡа шықәсык аԥхьа диит, аха ҽнакгьы дзымнеит, иԥсҭазаара далҵит. Убас ала Винсент аҭаацәараҿы ахәыҷқәа зегьы дреиҳабхеит. Винсент даниы ашьҭахь ԥшьышықәса анҵы, лаҵарамза 1, 1857 ш азы, иашьа [[Ван Гог, Тео (торговец картинами)|Теодорус ван Гог]] (Тео) диит. Уи идагьы, Винсент диман Кор захьӡыз аиашьа(Корнелис Винсент, лаҵарамза 17, 1867) хҩык аиҳәшьцәа - Анна Корнелиа (жәабранмза 17, 1855), Лиз (Елизабет Губерта, лаҵарамза 16, 1859), [[Ван Гог, Вил|Вил]] (Виллемина Иакоба, хәажәкырамза 16, 1862). Винсент зҟазшьа уадаҩыз, ихамаԥагьаз, игәыԥҵәагаз хәыҷын, уи азы иҭаацәара лассы-лассы иқәнагаз дақәдыршәон. Игувернантка лажәақәа рыла, егьырҭ дрылызкаауаз ҷыдарак илан, ахәыҷқәа зегь рахьтә Винсент лгәы изҭамызт, насгьы лара уи иаԥсоу ак илҵып ҳәа дыҟамызт. Иҭаацәара рҿы даныҟамыз Винсент иҟазшьа ҭынчын, дынкахәыцуа дыҟан, шамахамзар егьырҭ ахәыҷқәа дрыцыхәмаруамызт. Иқыҭауаа рзы згәы еизадаз, аҟазшьа бзиа змаз, арыцҳашьара злаз, иԥхашьа-ԥхаҵо иҟаз, ахӡырымгара злаз хәыҷы хаак иакәны дыҟан. Быжь-шықәса анихыҵуаз иара ақыҭа школ дҭалеит, аха шықәсык ашьҭахь уи дҭыргеит, иаҳәшьа Аннеи иареи аҩны аҵара ддырҵеит, агувернантка дрыман. Жьҭаарамза 1, 1864 ш азы Зевенберген ақалақь аҿы иҟаз ашкол-интернат ахь ддәықәырҵеит. Винсент уахь ицара агәырҩа рацәа изаанагеит; дандухагьы уи атәы ихашҭуамызт. Цәыббрамза 15, 1866 азы [[Тилбург|Тильбург]] ақалақь аҿы иҟоу Виллем аҩбатәи иколлеџь аҿы аҵара далагеит. Винсент абызшәақәа бзианы ицааиуан — [[Афранцыз бызшәа|афранцыз]], [[Англыз бызшәа|англыз]], [[Алман бызшәа|анемец]] бызшәақәа. Иара убас уаҟа асахьаҭыхра идырҵон. Хәажәкыра мза, 1868 шықәсазы, аҵарашықәс абжара инеигахьан еиԥш, Винсент иаалырҟьан ашкол аанрыжьны аҩныҟа дхынҳәуеит. Убри алагьы аҷкәын иформалтә ҵара хыркәшахоит. Ихәыҷра ашықәсқәа абас игәалаиршәон: ''Схәыҷра аамҭа лашьцан, ихьшәашәан, иҭацәын...''. === Ахәаахәҭратә еилахәыраҿы иусура, имиссионертә ус === [[Афаил:VincentVanGoghFoto.jpg|мини|150px|Винсент ван Гог 18 шықәса анихыҵуаз (1871-1872)<ref>{{Cite news|title=Сенсация в мире искусства: на знаменитом портрете Винсента Ван Гога изображён не он|url=https://vm.ru/news/563439.html|work=Вечерняя Москва|access-date=2018-12-02|lang=ru|archive-date=2018-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202202619/https://vm.ru/news/563439.html}}</ref>|альт=]] 1869 шықәса, ԥхынгәымзазы асахьаҭыхра- ахәаахәҭратә еилахәыра [[Goupil & Cie]] [[Гаага|гаагатәи]] аҟәша аҟны аусура далагоит, уи иаб иашьа Винсент («Иаб иашьа Сент») ихатәын. Уаҟа иара аҭиҩы ихәҭаз аҵара иоуит. Раԥхьаӡа, иҟазахаран иҟаз Винсент иусура гәацԥыҳәара дула напы аиркит, алҵшәа бзиақәа ааирԥшит, 1873 ш, рашәарамзазы Goupil & Cie [[Лондон|Лондонтәи]] аҟәшахьы диаргеит. Аҟазара аусумҭақәа есыҽны иахьибоз иабзоураны иара асахьаҭыхра атәы еиликаауа, пату ақәиҵо далагеит. Уи адагьы ақалақь амузеиқәеи агалереиақәеи дырҭаауан, [[Жан-Франсуа Милле]]и [[Жюль Бретон|Жиуль Бретон]]и русумҭақәа дрыхәаԥшуан. Нанҳәамза анҵәамҭазы Винсент Урсула Лоиери лыԥҳа Евгениеи рыҩны аҟны ауада қьырала иганы, уахь нхара диасит. Евгениа бзиа дибон ҳәа агәаанагара ыҟоуп, амала раԥхьатәи аамҭазы инысымҩа зыҩуаз аӡәырҩы агха рыхьуан, Евгениа лан лыхьӡ Урсула ҳәа лыхьӡҵаны иадырбон. Жәашықәсақәа рыҩныҵҟа иҟаз аилагарақәа инарыцҵаны, аҵыхәтәантәи аҭҵаарақәа Винсент Евгениа лакәымкәа, Каролина Ҳаанебик зыхьӡыз анемка бзиа дибон ҳәа азгәарҭоит. Иҟаҵәҟьаз иахьагьы еилкаам. Бзиа иибоз аҭыԥҳа мап ахьицәылкыз исахьаҭыхыҩхараны иҟаз арԥыс даара игәнигеит, игәы канажьит; хәыҷы-хәыҷла иус ахь имаз аинтерес ицәыӡит, [[Абиблиа|Аԥшьашәҟәы]] дазхьаԥшуа далагеит. 1874 ш азы Винсент афирма [[Париж|Парижтәи]] аҟәшахьы диаргеит, аха хымзтәи иусура ашьҭахь еиҭа Лондонҟа дцеит. Иусқәа еиҳа- еиҳа еицәахо ицон, 1875 ш. лаҵарамзазы иара ҩаԥхьа Парижҟа диаргеит, уаҟа [[Парижский салон|Салон]]и [[Лувр]]и рҿы имҩаԥысуаз ацәыргақәҵақәа дырҭаауан, аҵыхәтәаны асахьаҭыхраҿы ихы ԥишәо далагеит. Хәыҷы-хәыҷла уи аус иаамҭа рацәаны имнахуа иалагеит, Винсент иусура зынӡа игәы ахшәеит, «аҟазара- асахьақәа зҭиуа ауаа иреицәоу аӷацәа амаӡам» ҳәа азыӡбаны. Аҵыхәтәаны, 1876 шықәса хәажәкырамза анҵәамҭазы, афирма Goupil & Cie аҟны иусура дамырхит, иуацәа, аилахәыра аԥшәмацәа рыдгылара шимазгьы. 1876 ш ​​азы Винсент [[Англызтәыла|Англиаҟа]] дхынҳәит, уаҟа Ремсгеите аинтернат аҿы рҵаҩыс аусура далагоит, аха ауалафахәы изыршәаӡомызт. Убри аамҭазы, иаб иеиԥш, папыс дҟаларц азы агәаҳәара изцәырҵит. Ԥхынгәымзазы Винсент даҽа школк ахь диасит - Аизлворт (Лондон азааигәара), уаҟа рҵаҩыс, иара убас апастор ицхырааҩыс аус иуан. абҵарамза 4 рзы Винсент раԥхьатәи абжьагажәа иҳәеит. [[Аевангелие|Аевангелие]] ахь имаз аинтерес иацлон, арыцҳацәа абжьагажәа рзеиҭаҳәаразы агәаҳәара иоуа иалагеит. Винсент [[Рождество|Қьырса аныҳәа]]зы иҩныҟа дцеит, иани иаби Англиаҟа дыхнымҳәырц азы иабжьо иалагеит. Винсент Нидерланды даанхеит, насгьы [[Дордрехт]] ақалақь ашәҟәыҭирҭаҿы шықәсыбжак аус иуан. Ари аус иара игәаԥхомызт; иаамҭа аиҳарак [[Абиблиа|Аԥшьашәҟәы]] ацыԥҵәахақәа анемец, англыз, афранцыз бызшәақәа рахь еиҭеигон, ма дҭыхуан. Винсент пасторс иҟаларазы имаз агәазыҳәарақәа ирыдгылаз иҭаацәа, лаҵарамза 1877 азы [[Амстердам|Амстердамҟа]] ддәықәырҵоит, уаҟа иаб иашьа адмирал Иан ван Гог иҿы нхара далагеит. Араҟа иара гәацԥыҳәарала иҽазыҟаиҵон, иаб иашьа пату зқәырҵоз, еицырдыруаз атеолог Иоганесс Стрикер инапхгарала, ауниверситет атеологиа аҟәшахьы аҭаларазы аԥышәарақәа рыҭира иҽазыҟаиҵон. Аҵыхәтәаны иҵара игәы ахшәан, иаанижьит. Ԥхынгәымза 1878 азы Амстердамынтә дцеит. Ауаа дрыхәарц азы имаз агәаҳәара [[Брюссель|Бриуссель]] азааигәара Лакене иҟаз апастор Бокма ишкол ахь днанагеит. Уаҟа абжьагажәақәа рҳәаразы хымзтәи акурсқәа дырхысит.(Аха агәаанагара ыҟоуп урҭ дрылымгаӡеит ҳәа. Иҟазшьа бааԥси, агәам ихьыссы дахьныҟәози ирхырҟьаны дҭырцеит ҳәа) Ԥхынҷкәынмза 1878ш. азы, Винсент Боринаж иаҵанакуаз Патиураж ақыҭахь шықәсыбжак миссионерс дцеит, [[Бельгиа|Бельгиа]] аҩадахьы иҟоу ашахтиорцәа рраион ахь, уаҟа иара аус ӷәӷәа нап аиркит: ачымазаҩцәа дырҭаауан, аҵара змамыз Аԥшьашәҟәы дырзаԥхьон, ахәыҷқәа аҵара дирҵон, уахынла аԥарарҳаразы [[Палестина (историческая область)|Палестина]] ахсаалақәа ҭихуан. Ари аҩыза ахымҩаԥгашьазы аҭыԥантәи ауааԥсыреи Аевангелиетә Еилазаара алахәылацәеи даара ргәы дақәшәеит, убри аҟынтә ҩынҩажәижәаба франк ауалафахәы ирҭо иалагеит. Шықәсыбжактәи аҵара данахыслак ашьҭахь, ван Гог иҵара ацҵаразы Аевангелиетә школ дҭаларц игәы иҭеикхьан, аха иҵара иахыршәааз аԥара дискриминациоуп ҳәа азыԥхьаӡаны, аҵара мап ацәикит. Убри аан, Винсент ашахтақәа реиҳабацәа рахь аусзуҩцәа рыхьӡала, урҭ русуратә ҭагылазаашьақәа реиӷьтәразы ааԥхьара ҟаиҵеит. Ашәҟәы мап ацәыркит, насгьы ван Гог ихаҭа Бельгиатәи апротестанттә уахәама асинодтә еилахәыра аӡбарала абжьагажәаҳәаҩ имаҵзура дамырхит. Ари ахҭыс иара даара хьаас иҟаиҵеит. === Сахьаҭыхҩны иҟалара. === Патиураж иҟалаз ахҭысқәа ирыхҟьаны иоуз адепрессиеи агәкаҳареи иҽырцәихьчарц азы, Ван Гог ҩаԥхьа аҿыханҵара иҽазикырц иҭаххеит, аҵара дазхәыцуа далагеит, 1880ш азы иашьа Тео ицхыраарала [[Брюссель|Бриуссельҟа]] дцеит, уаҟа [[Королевская Академия изящных искусств в Брюсселе|илыԥшааху аҟазара Академиаҿы]] аҵара далагеит. Аха шықәсык ашьҭахь Винсент иҵара ааныжьны иани иаби рахь дхынҳәит. Иԥсҭазаара ари апериод азы, асахьаҭыхҩы абаҩхатәра иламзаргьы ҟалоит, ихадоу аџьабаа ду абара, ахы аус адулара ауп ҳәа ԥхьаӡаны, ихала ихы аус адиулон. Уи аамҭазы ван Гог ацәанырра ҿыц изцәырҵит, икузина, аԥҳәыс еиба Кее Вос-Стрикер бзиа дибеит, лара лԥа длыманы рыҩны сасра дыҟан. Аԥҳәыс ицәаныррақәа мап рцәылкит, аха Винсент леиҽырбара даҟәыҵуамызт, уи азы иуацәа зегьы иҿагыло иалагеит. Аҵыхәтәаны дцарц иҳәеит. Ван Гог, ҩаԥхьа игәы каҳаит, ихатә ԥсҭазаара аиҿкааразы аҽазышәарақәа наӡаӡа мап рцәикырц ӡбаны, Гаагаҟа дцеит, уаҟа асахьаҭыхра далагеит, иҭынхак иҿы иҽазыҟаиҵон- Гаагатәи асахьаҭыхратә школ ахаҭарнак [[Мауве, Антон|Антон Мауве]]. Винсент аус рацәаны иуан, ақалақь аԥсҭазаара дацклаԥшуан, еиҳарак ауаа ӷарқәа ахьынхоз аҭыԥқәа. Аԥштәқәа рыла аԥышәарақәа мҩаԥигон, ақәатәаҿы еиуеиԥшым атехникақәа еилаиҵон — аҟәа, акалам, асепиа, аӡшәыга (“Ашьҭахьтәи агәараҭақәа”, 1882, акалам, аҟәа, ақьаад ашәыгахьшьыга, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло; « Ахыбрақәа. Ван Гог иҟазарҭа аҟынтә асахьа» 1882 ш. Париж Ж. Ренан ихатәы коллекциа). Аҟаза анырра ду инаҭеит [[Барг, Шарль|Шарль Барг]]а ицхыраагӡа “Асахьа аҭыхразы акурс” захьӡыз. Иара ацхыраагӡа алитографиақәа зегьы 1880/1881 шықәсқәа рзы ирықәҭихуан, 1890 шықәсқәазы уи ахәҭак мацара. Гаага данынхоз асахьаҭыхҩы аҭаацәара аԥҵара иҽазишәеит. Уи далихит зцәазтәымкәа иҟаз акаҳԥы [[Хорник, Клазина Мария|Клазина Мариа Хорник]]. Винсенти лареи амҩаду аҿы еиқәшәеит, лҭагылазаашьа аниба дрыцҳаишьан, лыԥҳа длыманы иара иахь нхара ииасыртә лабжьигеит(хара имгакәа лара аԥа длоуит). Ари ахҭыс еимакны аҟазеи иҩызцәеи иҭынхацәеи ӷәӷәала иеисит, аха Винсент ихаҭа насыԥ иман: амодель диоуит. Аха Клазина Мариа лҟазшьа хьанҭахеит, хара имгакәа ван Гог иҭаацәаратә ԥсҭазаара каамеҭхеит. Иаарласны дара еиԥырҵит. Асахьаҭыхҩы уаҳа Гаага даангылар иҭахымхеит, нас Нидерландқәа рыҩадахьы, [[Дренте]] апровинциахь дцеит, уаҟа иара қьалак дыҩналеит, аҟазарҭа еиԥш иҟаҵаны, апеизажқәа ҭыхуа имшқәа зегьы аԥсабараҿ ихигон. Аха пеизажистс ихы иԥхьаӡомызт аҟынтә, урҭ рацәак дрызҿлымҳамызт, - ари апериод аан иҭыху асахьақәа жәпакы анхацәа ирызкуп, урҭ есыҽнытәи русуреи рыбзазашьеи. Ван Гог заатәи иусумҭақәа ареализм иаҵанакуеит, аха урҭ рынагӡашьеи атехникеи ареализм ахыԥхьаӡалара даара иуадаҩуп. Асахьаҭыхҩы исахьаҭыхратә ҵара ахьмаҷыз иахҟьаны дзықәшәоз апроблемақәа иреиуан ауаҩытәыҩса ифигура аарԥшра ахьилымшоз. Убри иахҟьаны иара ирҿиараҿы ихатә ҷыдара ааирԥшуа далагеит-, ауаҩы ифигура еихатыруа, аԥсабара иахәҭакны, зны-зынла акалагьы уи иеиԥшны иааирԥшуа далагеит. Уи даара еилыкка иубарҭоуп исахьаҭыхымҭа «Адгьылҵәа еиҭазҳауа анхаҩи анхаҩԥҳәыси» аҟны (1885, Кунстхауз, Циурих), уаҟа ақыҭанхацәа рфигурақәа ахрақәа иреиԥшуп, насгьы рхы аҩахараҵәҟьа рылымшо, алаԥшҳәаа ацәаҳәа ҳарак рықәыӷәӷәошәа иҟоуп. Атема абри аҩыза азнеишьа убарҭоуп еиҳа ихьшәаны иҭыхыз асахьа «[[Красные виноградники в Арле|Аӡахәаҭара ҟаԥшьқәа]]» аҟны (1888, Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә ҿыханҵатә ҟазара амузеи, Москва). 1880-тәи ашықәсқәа асахьақәеи аетиудқәеи рсериа аҟны. (“[[Выход из протестантской церкви в Нюэнене|Нуенентәи апротестанттә уахәама адәылҵра]]” (1884-1885), “Анхаҩԥҳәыс” (1885, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло), “[[Едоки картофеля|Адгьылҵәа афаҩцәа]]” (1885, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам), “[[Старая церковная башня в Нюэнене|Ниуенентәи ажәытәтәи ауахәама абааш]] ” (1885). Исахьаркыратәу агамма еиқәа ала иҭыху, ауаҩы игәаҟрақәеи игәкаҳареи зныԥшуа, асахьаҭыхҩы ипсихологиатә ҭынчымра узырбо, еибархханы иҟоу атмосфера ааирԥшит. Иара убри аамҭазы асахьаҭыхҩы апеизаж ахь ихатәы азнеишьа иԥшааит. Аԥсабара ҩныҵҟала ишидикыло ауаҩы иҿырԥшны аҭыхра далагеит. Иара ихаҭа иажәақәа исахьаҭыхратә кредо акәны иҟалеит: «Аҵла анҭухуа афигура еиԥш уазнеила» 1885 шықәсазы ван Гог Дренте аанижьит, аҭыԥантәи апастор игәаӷ ахьикыз азы. Апастор асахьаҭыхҩы изы модельс анхацәа ҟалар имуа далагеит, аҟаза ихымҩаԥгашьа ҽеим ҳәа ахьӡ ихиҵеит. Винсент [[Антверпен|Антверпенҟа]] дцеит, уаҟа ҩаԥхьа асахьаҭыхразы аҽазыҟаҵарақәа дрылагеит - Аҟазаратә Академиа асахьаҭыхратә класс аҿы. Хәылбыҽхала ахатэы школ ахь дныҟәон, уаҟа зцәа хтыз амодельқәа рсахьа ҭихуан. Аха жәабранмза 1886 шықәсазы Антверпен аанрыжьны Парижҟа, иашьа Тео иахь дцеит, уаҟа уи асахьаҭыхымҭақәа иҭиуан. Винсент иԥсҭазаараҿы ихацыркхеит Парижтәи аамҭа, иара асахьаҭыхыҩ изы даара ихырҳагаз, хҭысла ибеиаз аамҭаны иҟалеит. Аҟаза Европа зегьы еицырдыруаз арҵаҩы [[Кормон, Фернан|Фернан Кормон]] ихатә ҟазарҭа даҭаауа далагеит, [[импрессионизм|аимпрессионизмтәи]] асахьаҭыхра ҭиҵаауан, [[укиё-э|иапониатәи агравиура]], [[Гоген, Поль|Поль Гоген]] исинтетикатә усумҭақәа. Ари апериод аҩнуҵҟа ван Гог исахьақәа рыԥшшәыеилазаара лашахеит, анышә аԥшшәқәа дрыцәхьаҵит, жәҩангәыԥшшәыла цқьа, ахьтәы-аҩежь, аҟаԥшь аԥшәқәа ааирԥшуа далагеит, иара иусумҭақәа ишрызҷыдаз еиԥш адинамика зныԥшуа ахьшьқәа ҟаиҵон (“[[Агостина Сегатори в кафе «Тамбурин»|Агостина Сегатори Тамбуринтәи акаҳуажәырҭаҿы]]” (1887-1888шш, Амстердам, ван Гог имузеи), « Сена ихыу ацҳа» (1887, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам), “Папаша Танги” (1887, Роден имузеи, Париж), “[[Вид на Париж из квартиры Тео на улице Лепик|Лепик имҩаду аҿы иҟоу Тео иуада аҟынтәи Париж асахьа]]” (1887, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам). Иапонтәи аҿыханҵеи [[ксилография|аксилографиеи]] (амҿтәы гравиура), аԥшшәыеилазаара ада, аҟаза ирҿиараҿы ҿырԥшыгас иҟаиҵо далагеит, уи иабзоураны иусумҭақәа егьырҭ аимпрессионистцәа рыҟны еиԥш, аҭынчреи аҭышәынтәалареи релементқәа рныԥшуа иалагеит. Асахьаҭыхҩы урҭ рҟынтәи џьоукы - [[Анри де Тулуз-Лотрек]]ом, [[Писсарро, Камиль|Камиль Писсарро]], [[Дега, Эдгар|Едгар Дега]], [[Гоген, Поль|Поль Гоген]], [[Бернар, Эмиль|Емиль Бернар]] — иашьа иабзоурала драбадырит, Париж даннеи ашьҭахь хара имгакәа. Абарҭ аибадыррақәа аҟаза изы зегь реиҳа ихәарҭоу анырра ҟарҵеит: иара иҟазара пату ақәызҵоз, доуҳала изааигәаз ауаа иԥшааит, аимпрессионистцәа рцәыргақәҵақәа гәацԥыҳәарыла ихы рылаирхәуа далагеит, урҭ мҩаԥысуан ақьафурҭа « Ла Фурш», акаҳуажәырҭа «Тамбурин», анаҩс «Ихьыԥшым атеатр» афоие рыҟны. Аха Ван Гог исахьақәа ауаа ргәы ҭырҟьеит, убри аҟнытә иара ҩаԥхьа ихы аус адиуло далагеит — [[Делакруа, Эжен|Ежен Делакруа]] иԥшшәқәа ртеориа аҭҵаара, [[Монтичелли, Адольф|Адольф Монтичелли]] иҿыханҵа, иапониатәи ԥшшәы рацәала иҩычоу агравиурақәа, иааизакны иҟьаҟьоу мрагыларатәи аҟазара ҳәа изышьҭоу. Аҟаза иаԥҵамҭақәа раӷьырак Парижтәи аамҭа иаҵанакуеит — ҩышәи ҩажәи жәаба инарзынаԥшуа. Урҭ ирылукаауеит еиуеиԥшым анатиурмортқәеи ахатәы портреҭқәеи, «Абашмакқәа» ҳәа азеиԥш хьӡы змоу асериа (1887ш, Аҟазаратә музеи, Балтимор), апеизажқәа. Ван Гог исахьақәа рҿы ауаҩы ироль аҽаԥсахуеит — уи ма зынӡа дыҟаӡам, мамзаргьы иара ды[[стаффаж]]уп. Иусумҭақәа рҿы аҳауеи, атмосфереи, аԥшшәы беиеи цәырҵуеит, аха аҟаза иара ихатәала иааирԥшуеит атмосфератә ниуансқәа, аформақәа еиламҵакәа, аелементқәа рхаҿқәеи, рфигурақәеи алкааны. Абас еиԥш иҟоу азнеишьа иаҿырԥштәны иҟоуп асахьа «Сент-Марие амшын» (1888, Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә ҟазаратә музеи, Москва). Асахьаҭыхҩы иҟазаратә ԥшаарақәа асахьаҭыхра астиль ҿыц ахь днаргеит — апостимпрессионизм ахь.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.vangoghmuseum.nl/en/stories/inspiration-from-japan?v=1|title=Inspiration from Japan|publisher=www.vangoghmuseum.nl|access-date=2020-05-25|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611151117/https://www.vangoghmuseum.nl/en/stories/inspiration-from-japan?v=1|url-status=live}}</ref> === Аҵыхәтәантәи ишықәсқәа. Ирҿиара ашәҭымҭа === Ван Гог иҟазара шеихеиҳауазгьы, ауааԥсыра исахьақәа рыдыркыломызт, иаархәомызт. Винсент уи даара игәнигон. 1888 ш. жәабранмза аҽеиҩшамҭаз, аҟаза Париж ааныжьны Франциа аҩадахьы, [[Арль|Арльҟа]] нхара диасырц иӡбеит - уаҟа иара игәы иҭеикит "Аҩадатәи аҟазарҭа" аиҿкаара - еиҵагыло абиԥарақәа рзы ирҿио, здунеихәаԥшышьақәа еиқәшәо асахьаҭыхҩцәа рхеилак. Ван Гог ԥхьаҟатәи русураҿы зегь реиҳа ихадоу ароль [[Гоген, Поль|Пол Гоген]] ииҭеит. Тео уи аус ԥарала дадгылеит, иара убри ашықәс азы Винсент Арльҟа нхара диасит. Уаҟа иара иҟазаратә стильи исахьаҭыхратә программеи рҷыдарақәа аҵыхәтәанынӡа иааԥшит: «Сыблақәа ирбо ишыҟаҵәҟьо аарԥшра аҭыԥан, аԥшшәы еиҳа ахы иақәиҭны схы иасырхәоит, еиҳа еиӷьны схы аарԥшразы». Уи апрограмма иалҵшәахеит «импрессионисттәым» атехника аԥҵара аҽазышәара. Уи адагьы, Винсент аҭыԥантәи аԥсабара аҵакы еиҳа инарҵауланы аарԥшразы асахьеи аԥшшәи р[[синтез]] аҟаҵара далагеит. Ван Гог аимпрессионисттә сахьаҭыхратә методқәа рыцәхьаҵра шиҭаххазгьы, ари астиль иусумҭақәа ӷәӷәала ишанырруаз убарҭан, ҷыдала алашара аарԥшраҿы (« Ашәҭра иаҿу атамаҵла», 1888, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло) мамзаргьы аԥштәы рацәа ахархәараҿы ( « Арль иҟоу Англуа ацҳа». 1888, Вальраф-Рихарц Киольн имузеи).Уи аамҭазы, аимпрессионистцәа реиԥш, Ван Гоггьы еиԥшу асахьа аазырԥшуа аусумҭақәа рсериа аԥиҵеит, аха алашара аеффектқәа ишыҟаҵәҟьоу иаамырԥшӡакәа, аԥсабара аԥсҭазаара инҭкааны аарԥшра иҽазишәеит. Урҭ рнаҩсангьы, ари апериод иалагӡаны аҟаза асахьаркыратә форма ҿыц ззииԥшааз.апортреҭқәа жәпакы ҭихит. Асахьаҭыхҩы амцабз еиԥшыз иҟазаратә темперамент, агармониа иҽазышәара, аԥшӡареи анасыԥи рахь имаз игәазыҳәара, урҭ инарываргыланы ауаҩы иҿагылаз амчқәа рыцәшәара уҳәа, абарҭ ацәаныррақәа зегьы рныԥшит аладатәи амра аԥштәқәа рыла илашо ипеизажқәа (« [[Жёлтый дом (картина Ван Гога)|Иҩежьу аҩны]]» (1888), « [[Кресло Гогена|Гоген икресло]]» (1888). « Ачархра. Ла- Кро арха» (1888, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам), ма ԥхыӡ бааԥсык угәалазыршәо асахьақәа рҿы («[[Ночная терраса кафе|Акаҳуажәырҭа атерраса уахынла]]» (1888, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло); (1888, (« [[Красные виноградники в Арле|Арль иҟоу ақәаҵа ҟаԥшьқәа]]»([[Государственный музей изобразительных искусств имени А. С. Пушкина|Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә ҟазаратә музеи]], Москва)), иара убасгьы зыԥсы ҭам амаҭәарқәа (“[[Спальня в Арле|Арль иҟоу ван Гог ишьҭаларҭа]] ” (1888, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам). Аҟаза исахьақәа рколориттә еилазаара еиҳа еибархханы, адинамика аманы иҟалоит (“ [[Сеятель (картина Ван Гога)|Алаҵаҩ]]», 1888 Биурле ифонд. Циурих). («[[Ночное кафе|Уахынлатәи акаҳуажәырҭа]]”, 1888, Иельтәи ауниверситет Аҟазаратә Галереиа, Ньиу-Хеивен; “ [[Спальня в Арле|Арль иҟоу ван Гог ишьҭаларҭа]] ” (1888, Винсент ван Гог имузеи), Амстердам). Зыԥсҭазаара зегьы Арль инхоз [[Кальман, Жанна|Жанна Кальман]] лажәақәа рыла, 13 шықәса анылхыҵуаз лаб идәқьан аҿы дылбеит ван Гог. Асахьаҭыхҩы «дҟьашьны, иҽеимкәа деилаҳәазшәа, цәгьашақә дыҟазшәа» лнарбеит. Даҽа интервиук аҿы лара илҳәеит, имаҵ шылымуз, избанзар «иара узҵымӡаауа агәнаҳа иеиԥш дҿаасҭан, иҟазшьа бааԥсын, насгьы арыжәтә афҩы ихышәшәон» ҳәа.<ref name="CNN">{{cite web|url=http://www.cnn.com/WORLD/9708/04/obit.oldest/|title=World's oldest person dies at 122|date=1997-08-04|publisher=CNN|lang=en|access-date=2013-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322033130/http://www.cnn.com/WORLD/9708/04/obit.oldest/|archive-date=2014-03-22|url-status=live}}</ref><ref name=" chocolates">{{статья|автор=Morris D.|заглавие=Alcohol, cigarettes, chocolates and sweets - The secrets of a long life?|ссылка=http://www.dailymail.co.uk/femail/article-1008681/Alcohol-cigarettes-chocolates-sweets--The-secrets-long-life.html|язык=en|издание=[[Daily Mail]]|тип=газета|год=2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20140121155138/http://www.dailymail.co.uk/femail/article-1008681/Alcohol-cigarettes-chocolates-sweets--The-secrets-long-life.html|archive-date=2014-01-21|издательство=DMG Media}}</ref> жьҭаарамза 25, 1888 шықәса рзы Поль Гоген Арльҟа нхара диасит, аҿыханҵа «Аҩадатәи аҟазарҭа» аиҿкаара аидеиа алацәажәаразы. Аха, ҭынч изымеицәажәеит, аимакқәеи аисрақәеи рахь ииасит: Гоген ван Гог ҭакԥхықәрада аус дазнеиуеит ҳәа азиԥхьаӡеит, ван Гог иакәзар Гоген иаку аҿыханҵа аидеиа шԥаизеилымкааи ҳәа иџьеишьон. Аҵыхәтәаны, Арль ҭынч аусура згәы иҭаз Гоген, уи анизымыԥшаа, дықәҵны дцарц иӡбеит. Ԥхынҷкәынмза 23 ахәылбыҽха, иҩызеи иареи ҩаԥхьа ианеис ашьҭахь, ван Гог иҩыза адалақь кны дизыҵҟьеит. Гоген машәыршәа ауп Винсент дышникылаз. Ари аимак-аиҿак иазку аҵабырг иахьанӡагьы инҭкааны еилкаам, Гоген дышижәлаз аҭагылазаашьақәагьы убрахь иналаҵаны(ахәҭакахьала, ван Гог Гоген дшыцәаз ауп дышиқәлаз ҳәа аверсиа ыҟоуп, аҵыхәтәантәи ианаамҭаз дахьҿыхаз ауп аԥсра дацәызыхьчаз ҳәа), уи аухаҵәҟьа ван Гог илымҳаҟатара ԥиҟеит.<ref>{{Статья|ссылка=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC539517/|автор=Cohen B.|заглавие=A tale of two ears|год=2003|язык=en|издание=J R Soc Med|тип=Journal|номер=96(6)|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114112346/https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC539517/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://reshenie.vcc.ru/magazine/issues/a762020/view/article/1557587|title=Ван Гог — художник с раненым сердцем|lang=ru|website=Журнал «Решение вместе с Decision»|access-date=2025-01-14|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114112353/https://reshenie.vcc.ru/magazine/issues/a762020/view/article/1557587|url-status=live}}</ref> Зегьы ирыдыркыло аверсиа инақәыршәаны, ван Гог иҩыза изиуыз ацәгьара дахьахьхәыз азы иҟаҵеит; иара убас, аҵарауаа џьоукы ван Гог ихымҩаԥгашьа дахьымхәӡеит, [[абсент]] лассы-лассы иахьижәуаз азы, ихы ахьеилаԥсаз ауп иҟаиҵаз зыхҟьаз ҳәа рыԥхьаӡоит. Уи ауха Гоген ихаҭа ван Гог дихәит, иара адалақь кны данизыҵҟьа- ҳәа даҽа версиакгьы ыҟоуп. Гоген аҳәеилышьра дазҟазан, [[Рапира|арапирала]] ван Гог иарӷьа лымҳаҟатара ҿахиҵәан, иабџьар аӡиас иалеижьит ҳәа.<ref>{{Cite web|url=https://style.rbc.ru/repost/5fa146429a7947fab6ef1a59|title=Ученые предложили новую версию истории с отрезанным ухом Ван Гога|website=РБК Стиль|access-date=2025-01-14|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114112348/https://style.rbc.ru/repost/5fa146429a7947fab6ef1a59|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://azbukamedia.com/verojatno-pravda-van-gog-sam-sebe-otrezal-uho/|title=Ван Гог сам себе отрезал ухо: вероятно правда! - Azbuka media|lang=ru-RU|last=|date=2024-03-09|access-date=2025-01-14|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114112348/https://azbukamedia.com/verojatno-pravda-van-gog-sam-sebe-otrezal-uho/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/news/was-truth-the-biggest-casualty-in-the-case-of-vincent-and-his-severed-ear-1678988.html |title=Was truth the biggest casualty in the case of Vincent and his severed ear |access-date=2021-10-04 |archive-date=2021-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004190715/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/news/was-truth-the-biggest-casualty-in-the-case-of-vincent-and-his-severed-ear-1678988.html |url-status=live }}</ref> Адырҩаҽны, ԥхынҷкәынмза 24 рзы, Винсент апсихиатриатә хәышәтәырҭахь дыргеит, уаҟа [[эпилепсия височных долей|ичымазара]] даҽазныкгьы ӷәӷәала ахы цәырнагеит, уи иахҟьаны аҳақьымцәа зхы зызнымкыло ахеилагацәа рпалатахь диаргеит. Тео иҟалаз атәы иаҳәаны, Гоген ахәшәтәырҭаҿы ишьҭаз ван Гог дымбаӡакәа, ирласны Арль аанижьит. Аремиссиа аамҭақәа раан, Винсент иҟазарҭахь доурыжьларц аҳәара ҟаиҵон, уаҟа иусура иациҵарц азы, аха Арль ауааԥсыра ақалақь ахада иахь ашәҟәы рҩит, ауааԥсыра зхы еиқәшәам аҟаза ицәырыхьчарц азы. Ван Гог Арль азааигәара иҟаз, [[Сен-Реми-де-Прованс|Сен- Реми-де-Прованс]] игылаз зыпсихьика еилагоу ауаа рхәышәтәырҭа Сен- Поль дышьҭаларц идыргалеит, уахь Винсент лаҵарамза 3, 1889 шықәсазы дцеит. Уаҟа иара шықәсык дыҟан, ааԥсарак ҟамҵаӡакәа асахьа ҿыцқәа рҭыхра даҿын. Уи аамҭа иалагӡаны иара иаԥиҵеит шәи ҩынҩажәи жәаба инареиҳаны асахьаҭыхымҭақәеи, шәкы инарзынаԥшуа асахьаҭыхымҭақәеи акварельқәеи. Усҟантәи аамҭазы еиҳарак иҭихуаз анатиурмортқәеи апеизажқәеи ракәын, урҭ еиԥшымзаарас ирымаз анервтә ҭынчымреи адинамизми ракәын. (« [[Звёздная ночь|Еҵәала иҩычоу аҵх]]», 1889, еиҿагыло аԥштәқәа рхархәара, зны-зынла, атонбжақәа рхархәара («Азеиҭынҵлақәа рпеизаж» 1889 Џь. Г. Уитни еизгамҭа, Ниу-Иорк; « [[Пшеничное поле с кипарисом|Акипарисқәа зықәгылоу ачарыц дәы]]». 1889. Метрополитен амузеи. Ниу- Иорк. 1889 шықәса анҵәамҭазы иара ааԥхьара ирҭеит «[[Общество XX|Ҩажәаҩык ргәыԥ]]» захьӡыз Бриуссельтәи ацәыргақәҵахь, уаҟа иаразнак аҟаза иусумҭақәа рахь иколлегацэеи аҟазара абзиабаҩцәеи азҿлымҳара рызцәырҵит. Аха уажәшьҭа уи ван Гог дамыргәырӷьеит, дшамеигәырӷьаз еиԥш исахьа «Арль иҟоу аӡахәаҭра ҟаԥшьқәа» иазкны, 1890 шықәса, ажьырныҳәамзазы иҭыҵыз ажурнал «Меркиур де Франс» ианылаз Альберт Орие ииҩыз, аҟаза дахьирҽхәоз астатиагьы..<ref name=bioworld>{{cite web|url=http://vangogh-world.ru/vangogh-biography.php|title=Винсент Ван Гог. Биография. Жизнь и творчество|publisher=|access-date=2012-04-24|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120607195303/http://vangogh-world.ru/vangogh-biography.php|archive-date=2012-06-07|url-status=live}}</ref> 1890 шықәса ааԥынразы, аҟаза Париж азааигәара иҟаз [[Овер-сюр-Уаз|Овер-сиур-Уаз]] захьӡыз аҭыԥахь нхара диасит, уаҟа ауп ҩышықәса ирылагӡаны раԥхьаӡа акәны иашьеи иҭаацәеи анибаз. Асахьаҭыхҩы ирҿиара даҿын, аха аҵыхәтәантәи иҭыхымҭақәа рстиль зынӡа аҽаԥсахит, иаҳагьы угәы казыжьуа ракәны иҟалеит. Иусумҭаҿы аҭыԥ хада ааныркыло иалагеит, еиуеиԥшым амаҭәарқәа дырӷәӷәошәа икьынаау аконтурқәа («[[дорога с кипарисом и звездой|Акипарис ҵлақәа ахьгылоу ақыҭа мҩа]]», 1890, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло; «Овер иҟоу амҩеи амардуани», 1890, Сент- Луис Ақалақь аҟазара амузеи; « [[Пейзаж в Овере после дождя|Овертәи апеизаж ақәоура ашьҭахь]]», 1890ш, А. С. Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә аҿыханҵатә музеи, Москва). Винсент ихатә ԥсҭазаараҿы аҵыхәтәантәи хҭыс лашаны иҟалеит асахьаҭыхра бзиа избоз аҳақьым Поль Гашеи иареи реибадырра. [[Афаил:Van Gogh deathbed.jpeg|мини|200px|"Ван Гог аԥсра данаҿыз." [[Гаше, Поль|Поль Гаше]] иҭыхымҭа]] ԥхынгәымза 1890 шықәсазы ван Гог еицырдыруа исахьа ҭихит “ [[Пшеничное поле с воронами|ачарыц дәи аҟәараанқәеи]] ” (Ван Гог имузеи, Амстердам). Ԥхынгәымза 27 рзы, ван Гог асахьаҭыхразы аматериалқәа иманы [[пленэр|ныҟәара]] ҳәа дахьындәылҵыз, ареволвер ала игәы деихсуеит (даҽа версиак ала- ашәақь ала) аха ахы игәы акәымкәа, иныҵакны иаахеит. Уи иабзоураны иара ихала дахьынхоз асасааирҭа ауада аҟынӡа днеит. Асасааирҭа зтәыз аҳақьым диԥхьеит, уи ахәра гәеиҭеит, Теогьы адырра ииҭеит, иашьа адырҩаҽныҵәҟьа дааит, Винсент иԥсҭазаара далҵаанӡа ихала даанимыжьит, аҟаза ихы данеихс 29 сааҭ рышьҭахь ашьа рацәаны иахьицәцаз аҟынтә (1:30 сааҭ рзы, ԥхынгәымза 29, 1890ш) идунеи иԥсахит.<ref>Бейли, 2019, 171.</ref> 2011ш, жьҭаарамзазы, аҟаза иԥсра иадҳәалоу альтернативтә версиа цәырҵит: америкатәи аҟазара аҭоурыхҭҵааҩцәа Стивен Наифехи Грегори Уаит Смити иҟарҵаз агәаанагара ала, ван Гог иааиԥмырҟьаӡакәа арыжәтә ицызжәуаз аҷкәын хбыџқәа руаӡәык дишьит ҳәа.<ref>{{Cite web |url=http://www.rnw.nl/english/bulletin/vincent-van-gogh-%E2%80%9Cshot-dead-two-boys%E2%80%9D |title=Vincent van Gogh «shot dead by two boys» |access-date=2011-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017083156/http://www.rnw.nl/english/bulletin/vincent-van-gogh-%E2%80%9Cshot-dead-two-boys%E2%80%9D |archive-date=2011-10-17 |url-status=dead }}</ref> Тео излаиҳәо ала, аҟаза аҵыхәтәантәи иажәақәа ракәын: ''La tristesse durera toujours'' ("Алахьеиқәра наӡаӡа иҟазаауеит"). Винсент ван Гог анышә дамардеит [[Овер-сюр-Уаз|Овер-сиур-Уаз]] ԥхынгәы мза 30 рзы. Асахьаҭыхҩы аҵыхәтәантәи имҩахь днаскьаргеит иашьеи иҩызцәа ԥыҭҩыки. Аԥсыжра ашьҭахь, Тео Винсент иусумҭақәа рцәыргақәҵа аиҿкаара далагеит, аха анерв чымазара ихьын, шықәсыбжак ашьҭахь, ажьырныҳәамза 25, 1891шықәсазы, Голландиа дыԥсит. 23 шықәса рышьҭахь, 1914 рзы, иԥшәма ԥҳәыс иԥсыбаҩ ааганы Винсент иԥсыжырҭа иавалжит.<ref name="TvGletter">{{cite web|url=http://www.webexhibits.org/vangogh/letter/21/etc-Theo-Lies.htm|title=Letter from Theo van Gogh to Elisabeth van Gogh Paris, 5 August 1890|first=Theodorus|quote=he said, "La tristesse durera toujours" [The sadness will last forever]|publisher=Webexhibits.org|access-date=2015-04-28|last1=van Gogh|archive-url=https://web.archive.org/web/20110624060011/http://www.webexhibits.org/vangogh/letter/21/etc-Theo-Lies.htm|archive-date=2011-06-24|url-status=live}}</ref><ref>Hayden, 2003, 152; Van der Veen, 2010, 260–264.</ref><ref>Sweetman, 1990, 367.</ref> == Иҭынха == === Исахьаҭыхымҭақәа ҳаҭыр рықәҵареи рыҭиреи === [[Афаил:Vincent Van Gogh 0013.jpg|мини|''Тарасконҟа амҩа иану асахьаҭыхҩы'', нанҳәамза 1888ш, Винсент ван Гог [[Монмажур|Монмажур]] азааигәара амҩаҿы, ақәатәа, ахәшашәыга, 48 x 44 см, [[Магдебург|Магдебургтәи]] ԥасатәи амузеи; [[Вторая мировая война|Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра]]ан асахьа амцабз иалаблит ҳәа агәаанагара ыҟоуп.]] Еицырдыруа ииашам гәаанагароуп ван Гог иԥсы ахьынӡаҭаз иҭихыз сахьа заҵәык ауп ирҭииз ҳәа, «[[Красные виноградники в Арле|Арль иҟоу аӡахәаҭра ҟаԥшьқәа]]». Ари асахьа раԥхьаӡа акәны аԥара ду зыхҭнырхыз акәхеит (1889 шықәса анҵәамҭазы Бриуссельтәи ацәыргақәҵаҿы; асахьа ахә 400 франк артәеит). 1882 шықәса инаркны иԥсы ахьынӡаҭаз ирҭииз аҟаза иусумҭақәа 14 ртәы зҳәо адокументқәа аанханы иҟоуп (уи атәы Винсент иашьа Тео изиҩхьан: «Раԥхьатәи ауасахәыҷы ацҳа иқәсит»), амала ииашаҵәҟьаны, иҭыхымҭақәа еиҳаны ирҭиир акәын.<ref>''Григорий Козлов''. [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3966/ Легенда о Ван Гоге] {{Wayback|url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3966/ |date=20140928175640 }} // [[Вокруг света (журнал)|Вокруг света]].</ref> 1880-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы раԥхьатәи исахьақәа рцәыргақәҵа ашьҭахь, иколлегацәеи, аҟазараҭҵааҩцәеи, аколлекционерцәеи рыбжьара ван Гог ихьӡ-иԥша еизҳауа иалагеит. Иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь [[Брюссель|Бриуссель]], [[Париж|Париж]], [[Гаага|Гаага]], [[Антверпен|Антверпен]] ақалақьқәа рҿы амемориалтә цәыргақәҵақәа еиҿкаан. XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы Париж аретроспективақәа мҩаԥган (1901, 1905), [[Амстердам|Амстердам]] (1905), иара убас кры зҵазкуаз ацәыргақәҵақәа [[Кёльн|Кельн]] (1912), [[Арсенальная выставка|Ниу-Иорк]] (1913), [[Берлин|Берлин]] (1914). Уи анаҩс еиҵагылоз асахьаҭыхҩцәа анырра ду рынаҭеит. XX-тәи ашәышықәса азбжазы, Винсент ван Гог аҭоурых аҿы иреиҳаӡоу, еицырдыруа асахьаҭыхҩцәа дыруаӡәкны дрыԥхьаӡо иалагеит. 2007 шықәсазы, голландиатәи аҭоурыхҭҵааҩцәа ргәыԥ "'[[Канон голландской истории|Голландиатәи аҭоурых аканон]]'" еиқәдыршәеит ашколқәа рҟны иддырҵаларц азы, уа ҩынҩажәижәаба тема рахьтә акы ван Гог изыркит, егьырҭ амилаҭтә символқәа [[Рембрандт|Рембрандт]]и асахьаҭыхратә гәыԥ «[[Стиль (группа)|Стили]]» реиԥш иҟаз днарываргыланы.<ref>''John Rewald''. Studies in Post-Impressionism{{In lang|en}} / The Posthumous Fate of Vincent van Gogh 1890—1970, p. 244—254, published by Harry N. Abrams 1986, ISBN 0-8109-1632-0.</ref><ref>''Dorn, Roland, Leeman, Fred & alt.'' Vincent van Gogh and Early Modern Art, 1890—1914 (exh. cat). Essen & Amsterdam, 1990. ISBN 3-923641-33-8{{In lang|en}} ISBN 3-923641-31-1{{In lang|de}} ISBN 90-6630-247-X{{In lang|nl}}.</ref><ref>''Rewald, John''. The posthumous fate of Vincent van Gogh 1890—1970{{In lang|en}}. ''Museumjournaal'', August-September 1970. Republished in Rewald (1986), 248.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=GVIEAAAAMBAJ&pg=PA82&dq=is+Vincent+van+Gogh+the+greatest+painter&hl=en&ei=c9AtTNSMNsL38AbzgpT7Ag&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDoQ6AEwAQ#v=onepage&q=is%20Vincent%20van%20Gogh%20the%20greatest%20painter&f=false Vincent van Gogh The Dutch Master of Modern Art has his Greatest American Show]{{In lang|en}}, ''Life Magazine'', 10 October 1949, p. 82—87.</ref><ref>[http://www.nga.gov/education/classroom/self_portraits/bio_van_gogh.shtm National Gallery of Art, Washington DC] {{Wayback|url=http://www.nga.gov/education/classroom/self_portraits/bio_van_gogh.shtm |date=20060417083052 }}{{In lang|en}}.{{Анеишьа амам азхьарԥш|число=14|месяц=05|год=2013}}.</ref><ref>{{cite web |title = The Canon of the Netherlands |work = De Canon van Nederland |lang = nl |publisher = Foundation entoen.nu |date = 2007 |url = http://entoen.nu/default.aspx?lan=e |archive-url = https://www.webcitation.org/69yVejUI3?url=http://entoen.nu/default.aspx?lan=e |archive-date = 2012-08-17 }}</ref> [[Пикассо, Пабло|Пабло Пикассо]] иусумҭақәа инарываргыланы, аукционқәеи хаҭалатәи аҭирақәеи рҟынтәи агәаҭарақәа инарықәршәаны, ван Гог иусумҭақәа адунеи аҿы [[Список самых дорогих картин|зегь реиҳа зыхә ҳаракқәоу]] иреиуоуп, 100 миллион инареиҳаны (2011 шықәсазтәи аеквивалент инақәршәаны) иҭииз рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп: «[[Портрет доктора Гаше|Аҳақьым Гаше ипортреҭ]]», «[[Портрет почтальона Жозефа Рулена|Аԥошьҭаныҟәгаҩ Жозеф Рулен ипортреҭ]]», «[[Ирисы (картина Ван Гога)|Аирисқәа]]». “[[Пшеничное поле с кипарисами|Акипарис ҵлақәа ахьгыло ачарыц мыхурсҭа]]” 1993 шықәсазы 57 миллион доллар ҳәа иҭиин, уи аамҭазы уи даараӡа ахә ҳаракын ҳәа иԥхьаӡоуп, насгьы иара иҭыхымҭа “[[Автопортрет с отрезанным ухом и трубкой|Алымҳа ԥҟани аҭаҭыныжәгеи зну ахатәы портреҭ]]” 1990-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы иҭиин. Уи ахәԥса 80-90 миллион доллар рҟынӡа инеиуан. Ван Гог иҭыхымҭа "[[Портрет доктора Гаше|Аҳақьым Гаше ипортреҭ]]" аукцион аҿы 82,5 миллион доллар ҳәа ирҭиит. «Ицәаӷәоу амыхурсҭеи ацәаӷәаҩи» Ниу-Иорктәи аукционтә ҩнаҿынтә 81,3 миллион доллар ҳәа ирҭиит.<ref>''Andrew Decker''. [http://www.artnet.com/magazine_pre2000/features/decker/decker11-4-98.asp {{Wayback|url=http://www.artnet.com/magazine_pre2000/features/decker/decker11-4-98.asp |date=20110725001800 }} The Silent Boom{{In lang|en}}, ''Artnet.com''.</ref><ref>[http://www.tiptoptens.com/2011/07/16/top-10-most-expensive-paintings/ «Top 10 Most Expensive Paintings»]{{In lang|en}}, ''TipTopTens.com''. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317003143/http://www.tiptoptens.com/2011/07/16/top-10-most-expensive-paintings/ |date=2013-03-17 }}.</ref><ref>''G. Fernández''. [https://theartwolf.com/art-market/most-expensive-paintings/ The Most Expensive Paintings ever sold] {{Wayback|url=https://theartwolf.com/art-market/most-expensive-paintings/ |date=20210609221652 }}{{In lang|en}}, ''TheArtWolf.com''.</ref><ref>{{cite web |url=http://vangogh-world.ru/ |title=Винсент Ван Гог |website=Мир Ван Гога |access-date=2012-04-24 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20120607042553/http://vangogh-world.ru/ |archive-date=2012-06-07 |url-status=live }}</ref><ref>[http://tass.ru/kultura/4725770 Картину Ван Гога продали на аукционе в США за $81,3 млн] {{Wayback|url=http://tass.ru/kultura/4725770 |date=20171114191149 }}.</ref> Лаҵарамза 14, 2021 шықәсазы [[Ниу-Иорк|Ниу-Иорк]] ақалақь «[[Кристис]]» аукцион аҿы, аимпрессионист иҭыхымҭа "Тренктаи ацҳа" 39 миллион доллар инарыцны ирҭиит.<ref>[https://tass.ru/kultura/11370693 Картину Ван Гога продали на аукционе за $39,2 млн] {{Wayback|url=https://tass.ru/kultura/11370693 |date=20210514021038 }}.</ref> 2025 шықәсазы аҟаза иҭыхымҭа “Парижтәи ароманқәеи аҵәца иҭагыло агәили ” Ниу-Иорктәи аукцион Сотбис аҟны 62,7 миллион доллар ҳәа ирҭиит.<ref>{{Cite web|access-date=2025-11-27|date=2025-11-27|lang=ru|title=В США картина Ван Гога ушла с молотка за $62,7 млн - Газета.Ru {{!}} Новости|url=https://www.gazeta.ru/culture/news/2025/11/21/27240259.shtml|website=Газета.Ru}}</ref> === Анырра === Тео иахь ииҩыз аҵыхәтәантәи исаламшәҟәаҿы Винсент ахшара ахьимамыз азы, исахьаҭыхымҭақәа ихылҵшьҭрақәа реиԥш дшырзыҟаз атәы иҩуан. Аҭоурыхҭҵааҩ [[Саймон Шама|Саимон Шама]] уи дазхәыцуа алкаа ҟаиҵеит «иашаҵәҟьаны ахшара диман — [[экспрессионизм|аекспрессионизм]], насгьы ахылҵшьҭра рацәаны» ҳәа. Шама ван Гог истиль аелементқәа зхы иазырхәаз асахьаҭыхҩцәа рацәаҩны рыӡбахә иҳәоит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[Кунинг, Виллем де|Уиллем де Кунинг]], [[Говард Ходжкин|Говард Хоџькин]], [[Поллок, Джексон|Џьексон Поллок]]. [[Фовизм|Афовистцәа]] аԥштәи ахархәара аҳәаақәа дырҭбааит, «[[Die Brücke]]» агәыԥ аҟынтәи анемец експрессионистцәеи, егьырҭ заатәи [[модернизм|амодернистцәеи]] реиԥш. 1940-1950-тәи ашықәсқәа рзы иҟаз [[Абстрактный экспрессионизм|абстракттә експрессионизм]] Ван Гог иҭыхымҭақәа рҷыдарақәа анырра анаҭеит ҳәа ԥхьаӡоуп. Аҟазараҭҵааҩ Сиу Хаббард аӡыргара ''Винсент ван Гоги аекспрессионизми" иазкны абас иҳәоит:<ref>''Schama, Simon''. Wheatfield with Crows{{In lang|en}}. Simon Schama’s Power of Art, 2006. Documentary, from 59:20.</ref><ref>[http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=102 "Glossary: Fauvism]{{In lang|en}}, Tate. {{Wayback|url=http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=102 |date=20100517015050 }}.</ref><ref>''David Minthorn''. [https://www.usatoday.com/travel/destinations/2007-03-22-van-gogh-new-york_N.htm NYC exhibit highlights van Gogh’s impact on German modernists]{{In lang|en}}, USA Today, 2007.</ref> {{Ацитата алагара}} Ҩажәатәи ашәышықәса алагамҭазы Ван Гог аекспрессионистцәа асахьаркыратә бызшәа ҿыц риҭеит, уи хыхь-хыхь акәымкәа, инарҵауланы аҵакы аилкаара алнаршон. Иара убасгьы машәыршәа акәӡам, уи аамҭазы [[Зигмунд Фрейд|Фреид]] [[подсознание|агәынхәҵысҭа]] аҵаулара ахьааиртыз. Ари зеиԥшыҟам иҟәышу ацәыргақәҵа Ван Гог ихәҭоу аҭыԥ аҿы днанагоит: [[Искусство модернизма|амодерн аҟазара]] амҩа аартҩы иҭыԥ аҿы. {{oq|en|At the beginning of the twentieth century Van Gogh gave the Expressionists a new painterly language which enabled them to go beyond surface appearance and penetrate deeper essential truths. It is no coincidence that at this very moment Freud was also mining the depths of that essentially modern domain -the subconscious. This beautiful and intelligent exhibition places Van Gogh where he firmly belongs; as the trailblazer of modern art.}} {{Ацитата алгара|источник=Hubbard, Sue. «[http://www.suehubbard.com/sue-hubbard-on-vincent-van-gogh.htm Vincent Van Gogh and Expressionism]». ''Independent'', 2007}} 1957 азы, абританиатә сахьаҭыхҩы [[Бэкон, Фрэнсис (художник)|Френсис Бекон]] (1909-1992) ван Гог иусумҭа «Тарасконҟа амҩа иқу асахьаҭыхҩы» арепродукциа шьаҭас иҟаҵаны, аоригинал Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьраан иқәхын, иусумҭақәа рсериа аԥиҵеит. Бекон арҿиаразы агәаҳәара изҭаз асахьа мацара акәӡамызт, ван Гог ихаҭагьы, Бекон «итәымуаҩу, имыцху ауаҩы» ҳәа диԥхьаӡон —уи Бекон усҟантәи игәалаҟазаара иақәшәоз азыҟазаашьа акәын. [[Афаил:Vincent van Gogh standbeeld in Nuenen.jpg|мини|Ниуенен игылоу Ван Гог ибаҟа]] Анаҩс, ирландиатәи асахьаҭыхҩы ван Гог аҟазараҿы итеориақәа ихы рыдикылон, ван Гог иашьа Тео иахь иишьҭыз асаламшәҟәы аҟынтәи ацәаҳәақәа ааигон: “асахьаҭыхҩы иашаҵәҟьақәа амаҭәарқәа шыҟаҵәҟьоу еиԥш акәӡам ишҭырхуа... Урҭ рсахьа ҭырхуеит, избан акәзар дара рхы еиԥш ирбоит.”<ref>''Farr, Dennis; Peppiatt, Michael; Yard, Sally''. Francis Bacon: A Retrospective{{In lang|en}}. Harry N Abrams, 1999. 112. ISBN 0-8109-2925-2.</ref> Жьҭаарамза 2009ш. инаркны ажьырныҳәамза 2010 нӡа, Амстердамтәи [[Музей Винсента Ван Гога|Винсент ван Гог имузеи]] аҿы аҟаза исалам шәҟәқәа ирызку ацәыргақәҵа мҩаԥысит, анаҩс, ажьырныҳәамза анҵәамҭа инаркны мшаԥымза 2010 ш. рҟынӡа, ацәыргақәҵа [[Лондон|Лондонтәи]] [[Королевская академия художеств|Аҟазаратә Академиахь]] ииаган.<ref>[https://gart.gallery/ The Art Newspaper]{{In lang|en}}. {{Wayback|url=https://gart.gallery/ |date=20121120205555 }}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.royalacademy.org.uk/exhibitions/vangogh/ |title=The Real Van Gogh: The Artist and His Letters |lang=en |publisher=Royal Academy of Arts |archive-url=https://www.webcitation.org/69yVfRTIq?url=http://www.royalacademy.org.uk/exhibitions/vangogh/ |archive-date=2012-08-17}}</ref> == Агалереиа == {{main|Винсент Ван Гог исахьақәа рсиа|Винсент Ван Гог иҭыхымҭақәа рсиа}} <gallery class="center" caption="Ахатәы портреҭқәа"> Афаил:Van Gogh self portrait as an artist.jpg|“Ахатәы портреҭ. Асахьаҭыхҩы иеиԥш” (1888) Афаил:Van Gogh self-portrait dedicated to Gauguin.jpg|“Ахатәы портреҭ. [[Гоген, Поль|Поль Гоген]] изкны” (1888) Афаил:VanGogh 1887 Selbstbildnis.jpg|"Ахатәы портреҭ" (1887) Афаил:Autoportrait de Vincent van Gogh.JPG|"Ахатә портреҭ" (1889) Афаил:VanGogh-self-portrait-with bandaged ear.jpg|"Ахатә портреҭ слымҳа ҿаҳәаны" (1889) Афаил:Vincent Willem van Gogh 106.jpg|"[[Автопортрет с отрезанным ухом и трубкой|Ахатә портреҭ слымҳа ҿаҳәаны, аҭаҭыныжәга кны]]" (1889) </gallery> <gallery class="center" caption="«Азараҟьақәа»"> Афаил:Vincent Willem van Gogh 128.jpg|«[[Подсолнухи (Ван Гог)|Азараҟьақәа]]»(1888) Афаил:VanGogh-still-life-four sunflowers.jpg|«Аҩара иаҿу азараҟьақәа ԥшьба» (1887) </gallery> <gallery class="center" caption="«Аирисқәа»"> Афаил:VanGogh-View of Arles with Irises.jpg|Арльи аирисқәеи рсахьа» (1889) Афаил:VanGogh-Irises 1.jpg|[[Ирисы (картина Ван Гога)|Аирисқәа]] (1889) Афаил:VanGogh-Irises 2.jpg|Аирисқәа (1889) Афаил:VanGogh-Irises 3.jpg|Аирисқәа (1890) </gallery> <gallery class="center" caption="Апеизажқәа"> Афаил:Vincent van Gogh - The Rocks - Google Art Project.jpg|[[Валуны и дуб|Ахаҳә дуқәеи аџьҵлеи]] (1888) Афаил:Van Gogh - Terrace of a Café at Night (Place du Forum) 1888.jpg|[[Ночная терраса кафе|Акаҳуажәырҭа атерраса уахынла]] (1888) Афаил:VanGogh-starry night.jpg|"[[Звёздная ночь|Еҵәала иҩычоу аҵх]]" (1889) Афаил:Van Gogh Landscape with carriage and train 1890.jpg|[[Пейзаж в Овере после дождя|Ақәаура ашьҭахь Овертәи апеизаж]] (1890) Афаил:Vincent van Gogh (1853-1890) - Wheat Field with Crows (1890).jpg|[[Пшеничное поле с воронами|Ачарыц мыхурсҭеи аҟәараанқәеи]] (1890) </gallery> <gallery class="center" caption="Апортреҭқәа"> Афаил:Van Gogh - Portrait of Pere Tanguy 1887-8.JPG|[[Портрет Папаши Танги (картина)|Аб Танги ипортреҭ]] (1887) Афаил:Vincent van Gogh - In the café - Agostina Segatori in Le Tambourin - Google Art Project 2.jpg|[[Агостина Сегатори в кафе «Тамбурин»|Агостина Сегатори акаҳуажәырҭа «Тамбурин» аҟны]] (1887) Афаил:Vincent Willem van Gogh 090.jpg|[[Портрет доктора Рея|Аҳақьым Реи ипортреҭ]] (1889) Афаил:Portrait of Dr. Gachet.jpg|[[Портрет доктора Гаше|Аҳақьым Гаше ипортреҭ]] (1890) </gallery> <gallery class="center" caption="Еиуеиԥшым"> Афаил:Vincent Willem van Gogh 037.jpg|[[Прогулка заключённых (картина)|Абаандаҩцәа рнеиааира]] (1889) Афаил:Pink Roses van Gogh.jpg|[[Розовые розы (картина)|Агәилԥшшәы змоу агәилқәа]] (1890) </gallery> == Асахьаҭыхымҭақәа авандализм рзура == 2022 шықәса жьҭаарамзазы, Лондонтәи Амилаҭтә Галереиаҿы, ҩыџьа активисткацәа Ван Гог исахьаҭыхымҭа « [[Подсолнухи (картина Ван Гога)|Азараҟьақәа]]» [[Консервы|аконсервтә]] [[томатный суп|томаттә суп]] рықәырҭәеит. Асахьа 84 миллион доллар иаԥсоуп ҳәа ԥхьаӡоуп. Фиби Пламмер акциа аан, активисткацәа руаӡәык иазгәалҭеит: «Миллионҩыла амла иакуа, ахьҭа иакуа аҭаацәарақәа абылтәы рымаӡам. Урҭ банкак асуԥҵәҟьа рзырԥхаӡом.» Аӡӷабцәа Just Stop Oil ҳәа изышьҭоу агәыԥ иалан, урҭ Твиттер адаҟьаҿы акциа иазку апост анырҵеит. Активисткацәа рфотосахьа атекст ацын: “Аҟазара аԥсҭазаара аасҭа ахә ҳаракума? Афатә аасҭа? Аиашара аасҭа? Ахәԥсақәа рыцлареи аҳауа акризиси абылтәы иадҳәалоуп».<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5618304|title=В Лондоне экоактивистки облили томатным супом картину Ван Гога «Подсолнухи»|website=www.kommersant.ru|date=2022-10-14|access-date=2022-10-14|archive-date=2022-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20221022002833/https://www.kommersant.ru/doc/5618304|url-status=live}}</ref> == Агәаларшәара == [[Афаил:Kirk Douglas - Vincent van Gogh.jpg|мини|190px|[[Кирк Дуглас]] ван Гог ироль наигӡоит «[[Жажда жизни (фильм, 1956)|Аԥсҭазаара азгәышьра]]» аҟны]] * [[Меркури|Меркури]] [[Ван Гог (кратер)|акратер]] ван Гог ихьӡ ахҵоуп. * Асахьаҭыхҩы 1974 шықәсазы иҭрыжьыз Бельгиатәи аԥошьҭатә марка дануп. * Овер-сиур-Уаз ақалақь амҩаду Винсент ван Гог ихьӡ ахҵан, уаҟа аҟаза иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амзқәа рзы дынхон. * [[Маклин, Дон (певец)|Дон Маклин]] иашәа "[[Vincent (песня)|Винсент]]" Винсент ван Гог изкуп. * Ипортреҭ ахархәара аиуит B£20 [[Банкнота|абанкнотаҿы]] ([[Брикстонский фунт|брикстонтәи афунтқәа]]) раԥхьаӡа акәны 2009 ш. рзы иҭыҵыз.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://turbina.ru/guide/Brikston-Velikobritaniya-126224/Otzyvy/Poleznoe/Mestnye-osobennosti/3/0/-1/Brikstonskiy-funt-87572/|title=Брикстонский фунт|website=Турбина.ру|date=2019-03-21|access-date=2021-05-26|archive-date=2020-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226021949/https://turbina.ru/guide/Brikston-Velikobritaniya-126224/Otzyvy/Poleznoe/Mestnye-osobennosti/3/0/-1/Brikstonskiy-funt-87572/|url-status=live}}</ref> * [[Трофимов, Сергей Вячеславович|Сергеи Трофимов]] иашәа “Ван Гог” аҟаза изкуп. == Дахьаарԥшу акиноқәа == * [[Дуглас, Кирк|Кирк Дуглас]] — «[[Жажда жизни (фильм, 1956)|Аԥсҭазаара агәазыҳәара]]», 1956 * [[Рот, Тим|Тим Рот]] — "[[Винсент и Тео|Винсенти Теои]]", 1990 * [[Скорсезе, Мартин|Мартин Скорсезе]] — «[[Сны (фильм, 1990)|Аԥхыӡқәа]]», 1990 * [[Дютрон, Жак|Жак Диутрон]] — «[[Ван Гог (фильм, 1991)|Ван Гог]]», 1991 * [[Камбербэтч, Бенедикт|Бенедикт Камбербетч]] — « [[Ван Гог (фильм, 2010)|Ван Гог]]», 2010 * [[Карран, Тони|Тони Карран]] — абритантә телесериал «[[Доктор Кто|Аҳақьым Дарбан]]», 2010 [[Доктор Кто (5-й сезон)|ахәбатәи асезон]] [[Винсент и Доктор|ажәабатәи асериа]]. * [[Дефо, Уиллем|Уиллем Дефо]] — «[[Ван Гог. На пороге вечности|Ван Гог. Инарцәымҩа]]", 2018 2017 шықәса рашәарамзазы [[Международный фестиваль анимационных фильмов в Анси|Анси имҩаԥысуаз анимациатә кино жәларбжьаратәи афестиваль]] аҟны иӡырыргеит британиеи, польшеи, америкеи еицҭырхыз амультфильм “[[Ван Гог. С любовью, Винсент|Ван Гог. Бзиабарала, Винсент]]». Ари адунеи аҿы раԥхьаӡатәи зметраж еиҵыху анимациатә фильмуп, аҿыханҵа атехникала иҟаҵоу [[Масляные краски|ахәшашәыгала]] иҭыху, 62,450 кадр зегьы Ван Гог дызлаҭыхуаз астиль ала иҟаҵоуп. Аперсонаж хада ироль наигӡоит польшатәи актиор Роберт Гулачик. == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2}} == Алитература == {{refbegin|2}} * [http://apsnyteka.org/file/100_tekstov_na_abkhazskonm_yazyke_2015_abh.pdf «100 текстк аԥсышәала», Аҟәа: Агәыҳалалратә Фонд Аԥсны аҿиара Афонд «Амшра», 2015] * ''Ван Гог.'' Письма / Пер. с голл. — {{Л.}}—{{М.}}, 1966. * {{Книга|ref=Бейли|автор=Бейли, Мартин|заглавие=Неизвестный Ван Гог. Последний год жизни художника|ответственный=Пер. с англ. И. Матвеевой; научная редакция Л. Левицкая|год=2019|место=М.|издательство=Манн, Иванов и Фербер|страниц=224|isbn=978-5-00146-220-0}} * ''Ревалд Дж.'' Постимпрессионизм / Пер. с англ. — Т. 1. — {{Л.}}—{{М.}}, 1962. * ''Перрюшо А.'' Жизнь Ван Гога / Пер. с франц. — {{М.}}, 1973. * {{книга |автор=Эник, Натали. |заглавие=Слава Ван Гога. Опыт антропологии восхищения |ответственный=Пер. с фр. Карена Саркисова |место=М. |издательство=V-A-C press |год=2014 |страниц=384 |isbn=978-5-9904389-6-5 |тираж=1500 }} * {{книга |автор=[[Мурина, Елена Борисовна|Мурина Елена]]. |часть= |ссылка часть= |заглавие=Ван Гог |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Искусство (издательство)|Искусство]] |год=1978 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=440 |серия= |isbn= |тираж=30000 |ref= }} * {{Книга|ref=Найфи, Уайт-Смит|автор=Найфи, Стивен; Уайт-Смит, Грегори|заглавие=Ван Гог. Жизнь: В 2 томах|ответственный=пер. с англ. О. Якименко, Е. Желтовой; под ред. А. Щениковой-Архаровой|год=2016|место=СПб|издательство=Азбука|страниц=672|isbn=978-5-389-06935-0}} * ''Дмитриева Н. А.'' Винсент Ван Гог. Человек и художник. — {{М.}}: Наука, 1980. — 404 с. * ''[[Стоун, Ирвинг|Стоун И.]]'' [[Жажда жизни (книга)]]. Повесть о Винсенте Ван Гоге / Пер. с англ. — {{М.}}: Правда, 1988. * Constantino Porcu. ''Van Gogh. Zijn leven en de kunst''. — Нидерланды, 2004. — (Серия ''Kunstklassiekers'').{{In lang|nl}} * Wolf Stadler. ''Vincent van Gogh''. Amsterdam Boek, 1974. (Серия ''De Grote Meesters''){{In lang|nl}} * Frank Kools. ''Vincent van Gogh en zijn geboorteplaats: als een boer van Zundert''. De Walburg Pers, 1990.{{In lang|nl}} * ''Козлов Г.'' [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3966/ Легенда о Ван Гоге] // Вокруг света. — 2007. — № 7. * ''Ван Гог В.'' Письма к друзьям / Пер. с фр. П. Мелковой. — {{СПб}}: Азбука; Азбука-Аттикус, 2012. — 224 с. — (Азбука-классика). — 5000 экз. — ISBN 978-5-389-03122-7. * ''Гордеева М., Перова Д.'' Винсент Ван Гог // Великие художники. — Т. 18. — {{К.}}: Комсомольская правда — Украина, 2010. — 48 с. * {{книга |автор=David Sweetman |заглавие=Van Gogh: His Life and His Art |ссылка=https://archive.org/details/vangoghhislifehi0000swee_o1o6 |издательство=Touchstone |год=1990 |isbn=978-0-671-74338-3 |ref=Sweetman }} * {{книга |автор=Deborah Hayden |заглавие=Pox: Genius, Madness and the Mysteries of Syphilis |ссылка=https://archive.org/details/poxgeniusmadness0000hayd |издательство=Basic Books |год=2003 |isbn=978-0-465-02881-8 |ref=Hayden }} * {{книга |автор=Wouter Van der Veen, Peter Knapp |заглавие=Van Gogh in Auvers: His Last Days |издательство=Monacelli Press |год=2010 |isbn=978-1-58093-301-8 |ref=Van der Veen }} {{refend}} == Азхьарԥшқәа == * [http://vangogh-art.ru vangogh-art.ru — Искусство ван Гога] {{Wayback|url=http://vangogh-art.ru/ |date=20200806012135 }} * [http://art-vangogh.com/index.html art-vangogh.com — Сайт, посвящённый творчеству и биографии ван Гога] * [https://artrue.ru/style/postimpressionism/vangogh/gollandskij-period-van-goga.html Голландский период ван Гога] * [https://gallerix.ru/album/Vincent-Van-Gogh Полная галерея картин ван Гога] на Gallerix.ru * [https://www.wm-painting.ru/MasterPieces/p19_sectionid/18/p19_imageid/142 Картины ван Гога с описанием]{{dmoz|Arts/Art_History/Artists/G/Gogh,_Vincent_van/|Винсент Ван Гог}} * [https://www.vesti.ru/nauka/article/2483016 Гениальному безумцу Ван Гогу поставили новый диагноз] // [[Вести.ру|Вести]] — Наука, 9 ноября 2020 {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1853 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 30 рзы ииз]] [[Акатегориа:1890 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Ԥхынгәымза 29 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Винсент Виллем ван Гог| ]] [[Акатегориа:Недерландтәи асахьаҭыхҩцәа]] [[Акатегориа:Недерландтәи ақьырсианцәа]] 9by15hjw50ws5g08qo7ulfsjwe7nmlz 169689 169664 2026-07-21T03:37:16Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 169689 wikitext text/x-wiki {{Аиҭархара|Ван Гог}} {{Акарточка артист | имя = Винсент ван Гог | оригинал имени = {{lang-nl|Vincent van Gogh}} | имя при рождении = Vincent Willem van Gogh | изображение = VanGogh 1887 Selbstbildnis.jpg | описание изображения = Ахатәыпортреҭ (1887) | дата рождения = 30.3.1853 | место рождения = [[Зюндерт|Зиундерт]], [[Северный Брабант|Аҩадатәи Брабант]], [[Недерланд]] | дата смерти = 29.7.1890 | место смерти = [[Овер-сюр-Уаз|Оверс-сиур-Уаз]], [[Сена и Уаза|Сен-ет-Уаз]], [[Третья Французская республика|Франциа]] | род деятельности = {{художник2|XIX-тәи ашәышықәсазтәи Нидерландқәа|XIX-тәи ашәышықәсазтәи Франциа}} ([[рисовальщик|аҿыханҵаҩ]], [[живописец|асахьаҭыхҩы]], {{гравёр|XIX века}}) | жанр = [[пейзаж|Апеизаж]], [[натюрморт|анатиурморт]], [[портрет|апортреҭ]] | учёба = [[Королевская Академия изящных искусств в Брюсселе|Бриуссельтәи илыԥшааху аҟазара Академиа]] (1880-1881), Гаага, асахьаҭыхҩы Антон Мауве хаҭалатәи иурокқәа (1881-1882), Антверпентәи аҟазара Академиаҿы асахьаҭыхратә класс (абҵарамза 1885 - жәабранмза 1886) | стиль = [[постимпрессионизм|Апостимпрессионизм]] | покровители = [[ван Гог, Тео (торговец картинами)|Тео ван Гог]] | викитека = Винсент ван Гог }} '''Винсент Виллем ван Гог''', '''Ван Гог''' ({{lang-nl|Vincent Willem van Gogh}}) — [[культура Нидерландов|нидерландтәи]] [[живописец|асахьаҭыхҩы]], [[графика|аҿыханҵаҩ]], « [[Прекрасная эпоха|аепоха хазына]]» иреиҳау асахьаҭыхҩцәа ируаӡәку, [[постимпрессионизм|апостимпрессионисттә еиҿкаара]] аԥхьагылаҩ ҳәа иԥхьаӡоу ([[Сезанн, Поль|Поль Сезанн]]и [[Гоген, Поль|Поль Гоген]]и днарываргыланы), зырҿиарала XX-тәи ашәышықәсазтәи аҿыханҵа анырра ду азҭаз.<ref>{{Cite web|url=https://westbrabantsarchief.nl/collectie/voorouders/deeds/8759da72-f8d9-11df-a690-cd95c1e286e2?person=c5de19da-f8dd-11df-a690-cd95c1e286e2|title=Voorouders|website=westbrabantsarchief.nl|access-date=2024-02-16|archive-date=2023-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604125738/https://westbrabantsarchief.nl/collectie/voorouders/deeds/8759da72-f8d9-11df-a690-cd95c1e286e2?person=c5de19da-f8dd-11df-a690-cd95c1e286e2|url-status=live}}</ref> Жәашықәса инарыцны ирҿиара иабзоураны 2100 усумҭа аԥиҵеит, урҭ рҟынтә 870 раҟара ахәшашәыгала иҭыху асахьақәа роуп. Урҭ рахь иаҵанакуеит [[портрет|апортреҭқәа]], [[автопортрет|автопортреҭқәа]], [[пейзаж|аԥсабарасахьақәа]], акипарисқәеи, азеиҭынҵлақәеи зну [[натюрморт|анатиурмортқәеи]], [[панно|апанноқәеи]], иара убас ачарыци, азараҟьеи рмыхурсҭақәа зну. Иԥсы ахьынӡаҭаз иара акритикцәа рылаԥшҳәаа дыҵашәомызт. == Инысымҩа == === Ихәыҷреи иҿареи === Диит Нидерланды аладахьы, Бельгиа аҳәаа азааигәара. Винсент иаб Теодор ван Гог, диит жәабранмза 8, 1822 ш азы, [[Нидерландская реформатская церковь|ареформациатә уахәама]] апастор иакәын, иан Анна Корнелиа Карбентус, [[Гаага|Гаагатәи]] ашәҟәыхҟьаҩы, ашәҟәыҭиҩы иԥҳа лакун. Винсент Теодори Анна Корнелиеи быжьҩык рыхшара рҟынтә аҩбатәи иакәын. Иара иабду, иаб иаб ихьӡ ихҵан, уигьы иԥсҭазаара зегьы апротестанттә уахәама иазикит. Ари ахьӡ Теодори Аннеи раԥхьатәи рхәыҷы изкны ирыман, уи Винсент диаанӡа шықәсык аԥхьа диит, аха ҽнакгьы дзымнеит, иԥсҭазаара далҵит. Убас ала Винсент аҭаацәараҿы ахәыҷқәа зегьы дреиҳабхеит. Винсент даниы ашьҭахь ԥшьышықәса анҵы, лаҵарамза 1, 1857 ш азы, иашьа [[Ван Гог, Тео (торговец картинами)|Теодорус ван Гог]] (Тео) диит. Уи идагьы, Винсент диман Кор захьӡыз аиашьа(Корнелис Винсент, лаҵарамза 17, 1867) хҩык аиҳәшьцәа - Анна Корнелиа (жәабранмза 17, 1855), Лиз (Елизабет Губерта, лаҵарамза 16, 1859), [[Ван Гог, Вил|Вил]] (Виллемина Иакоба, хәажәкырамза 16, 1862). Винсент зҟазшьа уадаҩыз, ихамаԥагьаз, игәыԥҵәагаз хәыҷын, уи азы иҭаацәара лассы-лассы иқәнагаз дақәдыршәон. Игувернантка лажәақәа рыла, егьырҭ дрылызкаауаз ҷыдарак илан, ахәыҷқәа зегь рахьтә Винсент лгәы изҭамызт, насгьы лара уи иаԥсоу ак илҵып ҳәа дыҟамызт. Иҭаацәара рҿы даныҟамыз Винсент иҟазшьа ҭынчын, дынкахәыцуа дыҟан, шамахамзар егьырҭ ахәыҷқәа дрыцыхәмаруамызт. Иқыҭауаа рзы згәы еизадаз, аҟазшьа бзиа змаз, арыцҳашьара злаз, иԥхашьа-ԥхаҵо иҟаз, ахӡырымгара злаз хәыҷы хаак иакәны дыҟан. Быжь-шықәса анихыҵуаз иара ақыҭа школ дҭалеит, аха шықәсык ашьҭахь уи дҭыргеит, иаҳәшьа Аннеи иареи аҩны аҵара ддырҵеит, агувернантка дрыман. Жьҭаарамза 1, 1864 ш азы Зевенберген ақалақь аҿы иҟаз ашкол-интернат ахь ддәықәырҵеит. Винсент уахь ицара агәырҩа рацәа изаанагеит; дандухагьы уи атәы ихашҭуамызт. Цәыббрамза 15, 1866 азы [[Тилбург|Тильбург]] ақалақь аҿы иҟоу Виллем аҩбатәи иколлеџь аҿы аҵара далагеит. Винсент абызшәақәа бзианы ицааиуан — [[Афранцыз бызшәа|афранцыз]], [[Англыз бызшәа|англыз]], [[Алман бызшәа|анемец]] бызшәақәа. Иара убас уаҟа асахьаҭыхра идырҵон. Хәажәкыра мза, 1868 шықәсазы, аҵарашықәс абжара инеигахьан еиԥш, Винсент иаалырҟьан ашкол аанрыжьны аҩныҟа дхынҳәуеит. Убри алагьы аҷкәын иформалтә ҵара хыркәшахоит. Ихәыҷра ашықәсқәа абас игәалаиршәон: ''Схәыҷра аамҭа лашьцан, ихьшәашәан, иҭацәын...''. === Ахәаахәҭратә еилахәыраҿы иусура, имиссионертә ус === [[Афаил:VincentVanGoghFoto.jpg|мини|150px|Винсент ван Гог 18 шықәса анихыҵуаз (1871-1872)<ref>{{Cite news|title=Сенсация в мире искусства: на знаменитом портрете Винсента Ван Гога изображён не он|url=https://vm.ru/news/563439.html|work=Вечерняя Москва|access-date=2018-12-02|lang=ru|archive-date=2018-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202202619/https://vm.ru/news/563439.html}}</ref>|альт=]] 1869 шықәса, ԥхынгәымзазы асахьаҭыхра- ахәаахәҭратә еилахәыра [[Goupil & Cie]] [[Гаага|гаагатәи]] аҟәша аҟны аусура далагоит, уи иаб иашьа Винсент («Иаб иашьа Сент») ихатәын. Уаҟа иара аҭиҩы ихәҭаз аҵара иоуит. Раԥхьаӡа, иҟазахаран иҟаз Винсент иусура гәацԥыҳәара дула напы аиркит, алҵшәа бзиақәа ааирԥшит, 1873 ш, рашәарамзазы Goupil & Cie [[Лондон|Лондонтәи]] аҟәшахьы диаргеит. Аҟазара аусумҭақәа есыҽны иахьибоз иабзоураны иара асахьаҭыхра атәы еиликаауа, пату ақәиҵо далагеит. Уи адагьы ақалақь амузеиқәеи агалереиақәеи дырҭаауан, [[Жан-Франсуа Милле]]и [[Жюль Бретон|Жиуль Бретон]]и русумҭақәа дрыхәаԥшуан. Нанҳәамза анҵәамҭазы Винсент Урсула Лоиери лыԥҳа Евгениеи рыҩны аҟны ауада қьырала иганы, уахь нхара диасит. Евгениа бзиа дибон ҳәа агәаанагара ыҟоуп, амала раԥхьатәи аамҭазы инысымҩа зыҩуаз аӡәырҩы агха рыхьуан, Евгениа лан лыхьӡ Урсула ҳәа лыхьӡҵаны иадырбон. Жәашықәсақәа рыҩныҵҟа иҟаз аилагарақәа инарыцҵаны, аҵыхәтәантәи аҭҵаарақәа Винсент Евгениа лакәымкәа, Каролина Ҳаанебик зыхьӡыз анемка бзиа дибон ҳәа азгәарҭоит. Иҟаҵәҟьаз иахьагьы еилкаам. Бзиа иибоз аҭыԥҳа мап ахьицәылкыз исахьаҭыхыҩхараны иҟаз арԥыс даара игәнигеит, игәы канажьит; хәыҷы-хәыҷла иус ахь имаз аинтерес ицәыӡит, [[Абиблиа|Аԥшьашәҟәы]] дазхьаԥшуа далагеит. 1874 ш азы Винсент афирма [[Париж|Парижтәи]] аҟәшахьы диаргеит, аха хымзтәи иусура ашьҭахь еиҭа Лондонҟа дцеит. Иусқәа еиҳа- еиҳа еицәахо ицон, 1875 ш. лаҵарамзазы иара ҩаԥхьа Парижҟа диаргеит, уаҟа [[Парижский салон|Салон]]и [[Лувр]]и рҿы имҩаԥысуаз ацәыргақәҵақәа дырҭаауан, аҵыхәтәаны асахьаҭыхраҿы ихы ԥишәо далагеит. Хәыҷы-хәыҷла уи аус иаамҭа рацәаны имнахуа иалагеит, Винсент иусура зынӡа игәы ахшәеит, «аҟазара- асахьақәа зҭиуа ауаа иреицәоу аӷацәа амаӡам» ҳәа азыӡбаны. Аҵыхәтәаны, 1876 шықәса хәажәкырамза анҵәамҭазы, афирма Goupil & Cie аҟны иусура дамырхит, иуацәа, аилахәыра аԥшәмацәа рыдгылара шимазгьы. 1876 ш ​​азы Винсент [[Англызтәыла|Англиаҟа]] дхынҳәит, уаҟа Ремсгеите аинтернат аҿы рҵаҩыс аусура далагоит, аха ауалафахәы изыршәаӡомызт. Убри аамҭазы, иаб иеиԥш, папыс дҟаларц азы агәаҳәара изцәырҵит. Ԥхынгәымзазы Винсент даҽа школк ахь диасит - Аизлворт (Лондон азааигәара), уаҟа рҵаҩыс, иара убас апастор ицхырааҩыс аус иуан. абҵарамза 4 рзы Винсент раԥхьатәи абжьагажәа иҳәеит. [[Аевангелие|Аевангелие]] ахь имаз аинтерес иацлон, арыцҳацәа абжьагажәа рзеиҭаҳәаразы агәаҳәара иоуа иалагеит. Винсент [[Рождество|Қьырса аныҳәа]]зы иҩныҟа дцеит, иани иаби Англиаҟа дыхнымҳәырц азы иабжьо иалагеит. Винсент Нидерланды даанхеит, насгьы [[Дордрехт]] ақалақь ашәҟәыҭирҭаҿы шықәсыбжак аус иуан. Ари аус иара игәаԥхомызт; иаамҭа аиҳарак [[Абиблиа|Аԥшьашәҟәы]] ацыԥҵәахақәа анемец, англыз, афранцыз бызшәақәа рахь еиҭеигон, ма дҭыхуан. Винсент пасторс иҟаларазы имаз агәазыҳәарақәа ирыдгылаз иҭаацәа, лаҵарамза 1877 азы [[Амстердам|Амстердамҟа]] ддәықәырҵоит, уаҟа иаб иашьа адмирал Иан ван Гог иҿы нхара далагеит. Араҟа иара гәацԥыҳәарала иҽазыҟаиҵон, иаб иашьа пату зқәырҵоз, еицырдыруаз атеолог Иоганесс Стрикер инапхгарала, ауниверситет атеологиа аҟәшахьы аҭаларазы аԥышәарақәа рыҭира иҽазыҟаиҵон. Аҵыхәтәаны иҵара игәы ахшәан, иаанижьит. Ԥхынгәымза 1878 азы Амстердамынтә дцеит. Ауаа дрыхәарц азы имаз агәаҳәара [[Брюссель|Бриуссель]] азааигәара Лакене иҟаз апастор Бокма ишкол ахь днанагеит. Уаҟа абжьагажәақәа рҳәаразы хымзтәи акурсқәа дырхысит.(Аха агәаанагара ыҟоуп урҭ дрылымгаӡеит ҳәа. Иҟазшьа бааԥси, агәам ихьыссы дахьныҟәози ирхырҟьаны дҭырцеит ҳәа) Ԥхынҷкәынмза 1878ш. азы, Винсент Боринаж иаҵанакуаз Патиураж ақыҭахь шықәсыбжак миссионерс дцеит, [[Бельгиа|Бельгиа]] аҩадахьы иҟоу ашахтиорцәа рраион ахь, уаҟа иара аус ӷәӷәа нап аиркит: ачымазаҩцәа дырҭаауан, аҵара змамыз Аԥшьашәҟәы дырзаԥхьон, ахәыҷқәа аҵара дирҵон, уахынла аԥарарҳаразы [[Палестина (историческая область)|Палестина]] ахсаалақәа ҭихуан. Ари аҩыза ахымҩаԥгашьазы аҭыԥантәи ауааԥсыреи Аевангелиетә Еилазаара алахәылацәеи даара ргәы дақәшәеит, убри аҟынтә ҩынҩажәижәаба франк ауалафахәы ирҭо иалагеит. Шықәсыбжактәи аҵара данахыслак ашьҭахь, ван Гог иҵара ацҵаразы Аевангелиетә школ дҭаларц игәы иҭеикхьан, аха иҵара иахыршәааз аԥара дискриминациоуп ҳәа азыԥхьаӡаны, аҵара мап ацәикит. Убри аан, Винсент ашахтақәа реиҳабацәа рахь аусзуҩцәа рыхьӡала, урҭ русуратә ҭагылазаашьақәа реиӷьтәразы ааԥхьара ҟаиҵеит. Ашәҟәы мап ацәыркит, насгьы ван Гог ихаҭа Бельгиатәи апротестанттә уахәама асинодтә еилахәыра аӡбарала абжьагажәаҳәаҩ имаҵзура дамырхит. Ари ахҭыс иара даара хьаас иҟаиҵеит. === Сахьаҭыхҩны иҟалара. === Патиураж иҟалаз ахҭысқәа ирыхҟьаны иоуз адепрессиеи агәкаҳареи иҽырцәихьчарц азы, Ван Гог ҩаԥхьа аҿыханҵара иҽазикырц иҭаххеит, аҵара дазхәыцуа далагеит, 1880ш азы иашьа Тео ицхыраарала [[Брюссель|Бриуссельҟа]] дцеит, уаҟа [[Королевская Академия изящных искусств в Брюсселе|илыԥшааху аҟазара Академиаҿы]] аҵара далагеит. Аха шықәсык ашьҭахь Винсент иҵара ааныжьны иани иаби рахь дхынҳәит. Иԥсҭазаара ари апериод азы, асахьаҭыхҩы абаҩхатәра иламзаргьы ҟалоит, ихадоу аџьабаа ду абара, ахы аус адулара ауп ҳәа ԥхьаӡаны, ихала ихы аус адиулон. Уи аамҭазы ван Гог ацәанырра ҿыц изцәырҵит, икузина, аԥҳәыс еиба Кее Вос-Стрикер бзиа дибеит, лара лԥа длыманы рыҩны сасра дыҟан. Аԥҳәыс ицәаныррақәа мап рцәылкит, аха Винсент леиҽырбара даҟәыҵуамызт, уи азы иуацәа зегьы иҿагыло иалагеит. Аҵыхәтәаны дцарц иҳәеит. Ван Гог, ҩаԥхьа игәы каҳаит, ихатә ԥсҭазаара аиҿкааразы аҽазышәарақәа наӡаӡа мап рцәикырц ӡбаны, Гаагаҟа дцеит, уаҟа асахьаҭыхра далагеит, иҭынхак иҿы иҽазыҟаиҵон- Гаагатәи асахьаҭыхратә школ ахаҭарнак [[Мауве, Антон|Антон Мауве]]. Винсент аус рацәаны иуан, ақалақь аԥсҭазаара дацклаԥшуан, еиҳарак ауаа ӷарқәа ахьынхоз аҭыԥқәа. Аԥштәқәа рыла аԥышәарақәа мҩаԥигон, ақәатәаҿы еиуеиԥшым атехникақәа еилаиҵон — аҟәа, акалам, асепиа, аӡшәыга (“Ашьҭахьтәи агәараҭақәа”, 1882, акалам, аҟәа, ақьаад ашәыгахьшьыга, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло; « Ахыбрақәа. Ван Гог иҟазарҭа аҟынтә асахьа» 1882 ш. Париж Ж. Ренан ихатәы коллекциа). Аҟаза анырра ду инаҭеит [[Барг, Шарль|Шарль Барг]]а ицхыраагӡа “Асахьа аҭыхразы акурс” захьӡыз. Иара ацхыраагӡа алитографиақәа зегьы 1880/1881 шықәсқәа рзы ирықәҭихуан, 1890 шықәсқәазы уи ахәҭак мацара. Гаага данынхоз асахьаҭыхҩы аҭаацәара аԥҵара иҽазишәеит. Уи далихит зцәазтәымкәа иҟаз акаҳԥы [[Хорник, Клазина Мария|Клазина Мариа Хорник]]. Винсенти лареи амҩаду аҿы еиқәшәеит, лҭагылазаашьа аниба дрыцҳаишьан, лыԥҳа длыманы иара иахь нхара ииасыртә лабжьигеит(хара имгакәа лара аԥа длоуит). Ари ахҭыс еимакны аҟазеи иҩызцәеи иҭынхацәеи ӷәӷәала иеисит, аха Винсент ихаҭа насыԥ иман: амодель диоуит. Аха Клазина Мариа лҟазшьа хьанҭахеит, хара имгакәа ван Гог иҭаацәаратә ԥсҭазаара каамеҭхеит. Иаарласны дара еиԥырҵит. Асахьаҭыхҩы уаҳа Гаага даангылар иҭахымхеит, нас Нидерландқәа рыҩадахьы, [[Дренте]] апровинциахь дцеит, уаҟа иара қьалак дыҩналеит, аҟазарҭа еиԥш иҟаҵаны, апеизажқәа ҭыхуа имшқәа зегьы аԥсабараҿ ихигон. Аха пеизажистс ихы иԥхьаӡомызт аҟынтә, урҭ рацәак дрызҿлымҳамызт, - ари апериод аан иҭыху асахьақәа жәпакы анхацәа ирызкуп, урҭ есыҽнытәи русуреи рыбзазашьеи. Ван Гог заатәи иусумҭақәа ареализм иаҵанакуеит, аха урҭ рынагӡашьеи атехникеи ареализм ахыԥхьаӡалара даара иуадаҩуп. Асахьаҭыхҩы исахьаҭыхратә ҵара ахьмаҷыз иахҟьаны дзықәшәоз апроблемақәа иреиуан ауаҩытәыҩса ифигура аарԥшра ахьилымшоз. Убри иахҟьаны иара ирҿиараҿы ихатә ҷыдара ааирԥшуа далагеит-, ауаҩы ифигура еихатыруа, аԥсабара иахәҭакны, зны-зынла акалагьы уи иеиԥшны иааирԥшуа далагеит. Уи даара еилыкка иубарҭоуп исахьаҭыхымҭа «Адгьылҵәа еиҭазҳауа анхаҩи анхаҩԥҳәыси» аҟны (1885, Кунстхауз, Циурих), уаҟа ақыҭанхацәа рфигурақәа ахрақәа иреиԥшуп, насгьы рхы аҩахараҵәҟьа рылымшо, алаԥшҳәаа ацәаҳәа ҳарак рықәыӷәӷәошәа иҟоуп. Атема абри аҩыза азнеишьа убарҭоуп еиҳа ихьшәаны иҭыхыз асахьа «[[Красные виноградники в Арле|Аӡахәаҭара ҟаԥшьқәа]]» аҟны (1888, Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә ҿыханҵатә ҟазара амузеи, Москва). 1880-тәи ашықәсқәа асахьақәеи аетиудқәеи рсериа аҟны. (“[[Выход из протестантской церкви в Нюэнене|Нуенентәи апротестанттә уахәама адәылҵра]]” (1884-1885), “Анхаҩԥҳәыс” (1885, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло), “[[Едоки картофеля|Адгьылҵәа афаҩцәа]]” (1885, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам), “[[Старая церковная башня в Нюэнене|Ниуенентәи ажәытәтәи ауахәама абааш]] ” (1885). Исахьаркыратәу агамма еиқәа ала иҭыху, ауаҩы игәаҟрақәеи игәкаҳареи зныԥшуа, асахьаҭыхҩы ипсихологиатә ҭынчымра узырбо, еибархханы иҟоу атмосфера ааирԥшит. Иара убри аамҭазы асахьаҭыхҩы апеизаж ахь ихатәы азнеишьа иԥшааит. Аԥсабара ҩныҵҟала ишидикыло ауаҩы иҿырԥшны аҭыхра далагеит. Иара ихаҭа иажәақәа исахьаҭыхратә кредо акәны иҟалеит: «Аҵла анҭухуа афигура еиԥш уазнеила» 1885 шықәсазы ван Гог Дренте аанижьит, аҭыԥантәи апастор игәаӷ ахьикыз азы. Апастор асахьаҭыхҩы изы модельс анхацәа ҟалар имуа далагеит, аҟаза ихымҩаԥгашьа ҽеим ҳәа ахьӡ ихиҵеит. Винсент [[Антверпен|Антверпенҟа]] дцеит, уаҟа ҩаԥхьа асахьаҭыхразы аҽазыҟаҵарақәа дрылагеит - Аҟазаратә Академиа асахьаҭыхратә класс аҿы. Хәылбыҽхала ахатэы школ ахь дныҟәон, уаҟа зцәа хтыз амодельқәа рсахьа ҭихуан. Аха жәабранмза 1886 шықәсазы Антверпен аанрыжьны Парижҟа, иашьа Тео иахь дцеит, уаҟа уи асахьаҭыхымҭақәа иҭиуан. Винсент иԥсҭазаараҿы ихацыркхеит Парижтәи аамҭа, иара асахьаҭыхыҩ изы даара ихырҳагаз, хҭысла ибеиаз аамҭаны иҟалеит. Аҟаза Европа зегьы еицырдыруаз арҵаҩы [[Кормон, Фернан|Фернан Кормон]] ихатә ҟазарҭа даҭаауа далагеит, [[импрессионизм|аимпрессионизмтәи]] асахьаҭыхра ҭиҵаауан, [[укиё-э|иапониатәи агравиура]], [[Гоген, Поль|Поль Гоген]] исинтетикатә усумҭақәа. Ари апериод аҩнуҵҟа ван Гог исахьақәа рыԥшшәыеилазаара лашахеит, анышә аԥшшәқәа дрыцәхьаҵит, жәҩангәыԥшшәыла цқьа, ахьтәы-аҩежь, аҟаԥшь аԥшәқәа ааирԥшуа далагеит, иара иусумҭақәа ишрызҷыдаз еиԥш адинамика зныԥшуа ахьшьқәа ҟаиҵон (“[[Агостина Сегатори в кафе «Тамбурин»|Агостина Сегатори Тамбуринтәи акаҳуажәырҭаҿы]]” (1887-1888шш, Амстердам, ван Гог имузеи), « Сена ихыу ацҳа» (1887, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам), “Папаша Танги” (1887, Роден имузеи, Париж), “[[Вид на Париж из квартиры Тео на улице Лепик|Лепик имҩаду аҿы иҟоу Тео иуада аҟынтәи Париж асахьа]]” (1887, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам). Иапонтәи аҿыханҵеи [[ксилография|аксилографиеи]] (амҿтәы гравиура), аԥшшәыеилазаара ада, аҟаза ирҿиараҿы ҿырԥшыгас иҟаиҵо далагеит, уи иабзоураны иусумҭақәа егьырҭ аимпрессионистцәа рыҟны еиԥш, аҭынчреи аҭышәынтәалареи релементқәа рныԥшуа иалагеит. Асахьаҭыхҩы урҭ рҟынтәи џьоукы - [[Анри де Тулуз-Лотрек]]ом, [[Писсарро, Камиль|Камиль Писсарро]], [[Дега, Эдгар|Едгар Дега]], [[Гоген, Поль|Поль Гоген]], [[Бернар, Эмиль|Емиль Бернар]] — иашьа иабзоурала драбадырит, Париж даннеи ашьҭахь хара имгакәа. Абарҭ аибадыррақәа аҟаза изы зегь реиҳа ихәарҭоу анырра ҟарҵеит: иара иҟазара пату ақәызҵоз, доуҳала изааигәаз ауаа иԥшааит, аимпрессионистцәа рцәыргақәҵақәа гәацԥыҳәарыла ихы рылаирхәуа далагеит, урҭ мҩаԥысуан ақьафурҭа « Ла Фурш», акаҳуажәырҭа «Тамбурин», анаҩс «Ихьыԥшым атеатр» афоие рыҟны. Аха Ван Гог исахьақәа ауаа ргәы ҭырҟьеит, убри аҟнытә иара ҩаԥхьа ихы аус адиуло далагеит — [[Делакруа, Эжен|Ежен Делакруа]] иԥшшәқәа ртеориа аҭҵаара, [[Монтичелли, Адольф|Адольф Монтичелли]] иҿыханҵа, иапониатәи ԥшшәы рацәала иҩычоу агравиурақәа, иааизакны иҟьаҟьоу мрагыларатәи аҟазара ҳәа изышьҭоу. Аҟаза иаԥҵамҭақәа раӷьырак Парижтәи аамҭа иаҵанакуеит — ҩышәи ҩажәи жәаба инарзынаԥшуа. Урҭ ирылукаауеит еиуеиԥшым анатиурмортқәеи ахатәы портреҭқәеи, «Абашмакқәа» ҳәа азеиԥш хьӡы змоу асериа (1887ш, Аҟазаратә музеи, Балтимор), апеизажқәа. Ван Гог исахьақәа рҿы ауаҩы ироль аҽаԥсахуеит — уи ма зынӡа дыҟаӡам, мамзаргьы иара ды[[стаффаж]]уп. Иусумҭақәа рҿы аҳауеи, атмосфереи, аԥшшәы беиеи цәырҵуеит, аха аҟаза иара ихатәала иааирԥшуеит атмосфератә ниуансқәа, аформақәа еиламҵакәа, аелементқәа рхаҿқәеи, рфигурақәеи алкааны. Абас еиԥш иҟоу азнеишьа иаҿырԥштәны иҟоуп асахьа «Сент-Марие амшын» (1888, Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә ҟазаратә музеи, Москва). Асахьаҭыхҩы иҟазаратә ԥшаарақәа асахьаҭыхра астиль ҿыц ахь днаргеит — апостимпрессионизм ахь.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.vangoghmuseum.nl/en/stories/inspiration-from-japan?v=1|title=Inspiration from Japan|publisher=www.vangoghmuseum.nl|access-date=2020-05-25|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611151117/https://www.vangoghmuseum.nl/en/stories/inspiration-from-japan?v=1|url-status=live}}</ref> === Аҵыхәтәантәи ишықәсқәа. Ирҿиара ашәҭымҭа === Ван Гог иҟазара шеихеиҳауазгьы, ауааԥсыра исахьақәа рыдыркыломызт, иаархәомызт. Винсент уи даара игәнигон. 1888 ш. жәабранмза аҽеиҩшамҭаз, аҟаза Париж ааныжьны Франциа аҩадахьы, [[Арль|Арльҟа]] нхара диасырц иӡбеит - уаҟа иара игәы иҭеикит "Аҩадатәи аҟазарҭа" аиҿкаара - еиҵагыло абиԥарақәа рзы ирҿио, здунеихәаԥшышьақәа еиқәшәо асахьаҭыхҩцәа рхеилак. Ван Гог ԥхьаҟатәи русураҿы зегь реиҳа ихадоу ароль [[Гоген, Поль|Пол Гоген]] ииҭеит. Тео уи аус ԥарала дадгылеит, иара убри ашықәс азы Винсент Арльҟа нхара диасит. Уаҟа иара иҟазаратә стильи исахьаҭыхратә программеи рҷыдарақәа аҵыхәтәанынӡа иааԥшит: «Сыблақәа ирбо ишыҟаҵәҟьо аарԥшра аҭыԥан, аԥшшәы еиҳа ахы иақәиҭны схы иасырхәоит, еиҳа еиӷьны схы аарԥшразы». Уи апрограмма иалҵшәахеит «импрессионисттәым» атехника аԥҵара аҽазышәара. Уи адагьы, Винсент аҭыԥантәи аԥсабара аҵакы еиҳа инарҵауланы аарԥшразы асахьеи аԥшшәи р[[синтез]] аҟаҵара далагеит. Ван Гог аимпрессионисттә сахьаҭыхратә методқәа рыцәхьаҵра шиҭаххазгьы, ари астиль иусумҭақәа ӷәӷәала ишанырруаз убарҭан, ҷыдала алашара аарԥшраҿы (« Ашәҭра иаҿу атамаҵла», 1888, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло) мамзаргьы аԥштәы рацәа ахархәараҿы ( « Арль иҟоу Англуа ацҳа». 1888, Вальраф-Рихарц Киольн имузеи).Уи аамҭазы, аимпрессионистцәа реиԥш, Ван Гоггьы еиԥшу асахьа аазырԥшуа аусумҭақәа рсериа аԥиҵеит, аха алашара аеффектқәа ишыҟаҵәҟьоу иаамырԥшӡакәа, аԥсабара аԥсҭазаара инҭкааны аарԥшра иҽазишәеит. Урҭ рнаҩсангьы, ари апериод иалагӡаны аҟаза асахьаркыратә форма ҿыц ззииԥшааз.апортреҭқәа жәпакы ҭихит. Асахьаҭыхҩы амцабз еиԥшыз иҟазаратә темперамент, агармониа иҽазышәара, аԥшӡареи анасыԥи рахь имаз игәазыҳәара, урҭ инарываргыланы ауаҩы иҿагылаз амчқәа рыцәшәара уҳәа, абарҭ ацәаныррақәа зегьы рныԥшит аладатәи амра аԥштәқәа рыла илашо ипеизажқәа (« [[Жёлтый дом (картина Ван Гога)|Иҩежьу аҩны]]» (1888), « [[Кресло Гогена|Гоген икресло]]» (1888). « Ачархра. Ла- Кро арха» (1888, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам), ма ԥхыӡ бааԥсык угәалазыршәо асахьақәа рҿы («[[Ночная терраса кафе|Акаҳуажәырҭа атерраса уахынла]]» (1888, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло); (1888, (« [[Красные виноградники в Арле|Арль иҟоу ақәаҵа ҟаԥшьқәа]]»([[Государственный музей изобразительных искусств имени А. С. Пушкина|Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә ҟазаратә музеи]], Москва)), иара убасгьы зыԥсы ҭам амаҭәарқәа (“[[Спальня в Арле|Арль иҟоу ван Гог ишьҭаларҭа]] ” (1888, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам). Аҟаза исахьақәа рколориттә еилазаара еиҳа еибархханы, адинамика аманы иҟалоит (“ [[Сеятель (картина Ван Гога)|Алаҵаҩ]]», 1888 Биурле ифонд. Циурих). («[[Ночное кафе|Уахынлатәи акаҳуажәырҭа]]”, 1888, Иельтәи ауниверситет Аҟазаратә Галереиа, Ньиу-Хеивен; “ [[Спальня в Арле|Арль иҟоу ван Гог ишьҭаларҭа]] ” (1888, Винсент ван Гог имузеи), Амстердам). Зыԥсҭазаара зегьы Арль инхоз [[Кальман, Жанна|Жанна Кальман]] лажәақәа рыла, 13 шықәса анылхыҵуаз лаб идәқьан аҿы дылбеит ван Гог. Асахьаҭыхҩы «дҟьашьны, иҽеимкәа деилаҳәазшәа, цәгьашақә дыҟазшәа» лнарбеит. Даҽа интервиук аҿы лара илҳәеит, имаҵ шылымуз, избанзар «иара узҵымӡаауа агәнаҳа иеиԥш дҿаасҭан, иҟазшьа бааԥсын, насгьы арыжәтә афҩы ихышәшәон» ҳәа.<ref name="CNN">{{cite web|url=http://www.cnn.com/WORLD/9708/04/obit.oldest/|title=World's oldest person dies at 122|date=1997-08-04|publisher=CNN|lang=en|access-date=2013-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322033130/http://www.cnn.com/WORLD/9708/04/obit.oldest/|archive-date=2014-03-22|url-status=live}}</ref><ref name=" chocolates">{{статья|автор=Morris D.|заглавие=Alcohol, cigarettes, chocolates and sweets - The secrets of a long life?|ссылка=http://www.dailymail.co.uk/femail/article-1008681/Alcohol-cigarettes-chocolates-sweets--The-secrets-long-life.html|язык=en|издание=[[Daily Mail]]|тип=газета|год=2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20140121155138/http://www.dailymail.co.uk/femail/article-1008681/Alcohol-cigarettes-chocolates-sweets--The-secrets-long-life.html|archive-date=2014-01-21|издательство=DMG Media}}</ref> жьҭаарамза 25, 1888 шықәса рзы Поль Гоген Арльҟа нхара диасит, аҿыханҵа «Аҩадатәи аҟазарҭа» аиҿкаара аидеиа алацәажәаразы. Аха, ҭынч изымеицәажәеит, аимакқәеи аисрақәеи рахь ииасит: Гоген ван Гог ҭакԥхықәрада аус дазнеиуеит ҳәа азиԥхьаӡеит, ван Гог иакәзар Гоген иаку аҿыханҵа аидеиа шԥаизеилымкааи ҳәа иџьеишьон. Аҵыхәтәаны, Арль ҭынч аусура згәы иҭаз Гоген, уи анизымыԥшаа, дықәҵны дцарц иӡбеит. Ԥхынҷкәынмза 23 ахәылбыҽха, иҩызеи иареи ҩаԥхьа ианеис ашьҭахь, ван Гог иҩыза адалақь кны дизыҵҟьеит. Гоген машәыршәа ауп Винсент дышникылаз. Ари аимак-аиҿак иазку аҵабырг иахьанӡагьы инҭкааны еилкаам, Гоген дышижәлаз аҭагылазаашьақәагьы убрахь иналаҵаны(ахәҭакахьала, ван Гог Гоген дшыцәаз ауп дышиқәлаз ҳәа аверсиа ыҟоуп, аҵыхәтәантәи ианаамҭаз дахьҿыхаз ауп аԥсра дацәызыхьчаз ҳәа), уи аухаҵәҟьа ван Гог илымҳаҟатара ԥиҟеит.<ref>{{Статья|ссылка=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC539517/|автор=Cohen B.|заглавие=A tale of two ears|год=2003|язык=en|издание=J R Soc Med|тип=Journal|номер=96(6)|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114112346/https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC539517/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://reshenie.vcc.ru/magazine/issues/a762020/view/article/1557587|title=Ван Гог — художник с раненым сердцем|lang=ru|website=Журнал «Решение вместе с Decision»|access-date=2025-01-14|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114112353/https://reshenie.vcc.ru/magazine/issues/a762020/view/article/1557587|url-status=live}}</ref> Зегьы ирыдыркыло аверсиа инақәыршәаны, ван Гог иҩыза изиуыз ацәгьара дахьахьхәыз азы иҟаҵеит; иара убас, аҵарауаа џьоукы ван Гог ихымҩаԥгашьа дахьымхәӡеит, [[абсент]] лассы-лассы иахьижәуаз азы, ихы ахьеилаԥсаз ауп иҟаиҵаз зыхҟьаз ҳәа рыԥхьаӡоит. Уи ауха Гоген ихаҭа ван Гог дихәит, иара адалақь кны данизыҵҟьа- ҳәа даҽа версиакгьы ыҟоуп. Гоген аҳәеилышьра дазҟазан, [[Рапира|арапирала]] ван Гог иарӷьа лымҳаҟатара ҿахиҵәан, иабџьар аӡиас иалеижьит ҳәа.<ref>{{Cite web|url=https://style.rbc.ru/repost/5fa146429a7947fab6ef1a59|title=Ученые предложили новую версию истории с отрезанным ухом Ван Гога|website=РБК Стиль|access-date=2025-01-14|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114112348/https://style.rbc.ru/repost/5fa146429a7947fab6ef1a59|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://azbukamedia.com/verojatno-pravda-van-gog-sam-sebe-otrezal-uho/|title=Ван Гог сам себе отрезал ухо: вероятно правда! - Azbuka media|lang=ru-RU|last=|date=2024-03-09|access-date=2025-01-14|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114112348/https://azbukamedia.com/verojatno-pravda-van-gog-sam-sebe-otrezal-uho/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/news/was-truth-the-biggest-casualty-in-the-case-of-vincent-and-his-severed-ear-1678988.html |title=Was truth the biggest casualty in the case of Vincent and his severed ear |access-date=2021-10-04 |archive-date=2021-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004190715/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/news/was-truth-the-biggest-casualty-in-the-case-of-vincent-and-his-severed-ear-1678988.html |url-status=live }}</ref> Адырҩаҽны, ԥхынҷкәынмза 24 рзы, Винсент апсихиатриатә хәышәтәырҭахь дыргеит, уаҟа [[эпилепсия височных долей|ичымазара]] даҽазныкгьы ӷәӷәала ахы цәырнагеит, уи иахҟьаны аҳақьымцәа зхы зызнымкыло ахеилагацәа рпалатахь диаргеит. Тео иҟалаз атәы иаҳәаны, Гоген ахәшәтәырҭаҿы ишьҭаз ван Гог дымбаӡакәа, ирласны Арль аанижьит. Аремиссиа аамҭақәа раан, Винсент иҟазарҭахь доурыжьларц аҳәара ҟаиҵон, уаҟа иусура иациҵарц азы, аха Арль ауааԥсыра ақалақь ахада иахь ашәҟәы рҩит, ауааԥсыра зхы еиқәшәам аҟаза ицәырыхьчарц азы. Ван Гог Арль азааигәара иҟаз, [[Сен-Реми-де-Прованс|Сен- Реми-де-Прованс]] игылаз зыпсихьика еилагоу ауаа рхәышәтәырҭа Сен- Поль дышьҭаларц идыргалеит, уахь Винсент лаҵарамза 3, 1889 шықәсазы дцеит. Уаҟа иара шықәсык дыҟан, ааԥсарак ҟамҵаӡакәа асахьа ҿыцқәа рҭыхра даҿын. Уи аамҭа иалагӡаны иара иаԥиҵеит шәи ҩынҩажәи жәаба инареиҳаны асахьаҭыхымҭақәеи, шәкы инарзынаԥшуа асахьаҭыхымҭақәеи акварельқәеи. Усҟантәи аамҭазы еиҳарак иҭихуаз анатиурмортқәеи апеизажқәеи ракәын, урҭ еиԥшымзаарас ирымаз анервтә ҭынчымреи адинамизми ракәын. (« [[Звёздная ночь|Еҵәала иҩычоу аҵх]]», 1889, еиҿагыло аԥштәқәа рхархәара, зны-зынла, атонбжақәа рхархәара («Азеиҭынҵлақәа рпеизаж» 1889 Џь. Г. Уитни еизгамҭа, Ниу-Иорк; « [[Пшеничное поле с кипарисом|Акипарисқәа зықәгылоу ачарыц дәы]]». 1889. Метрополитен амузеи. Ниу- Иорк. 1889 шықәса анҵәамҭазы иара ааԥхьара ирҭеит «[[Общество XX|Ҩажәаҩык ргәыԥ]]» захьӡыз Бриуссельтәи ацәыргақәҵахь, уаҟа иаразнак аҟаза иусумҭақәа рахь иколлегацэеи аҟазара абзиабаҩцәеи азҿлымҳара рызцәырҵит. Аха уажәшьҭа уи ван Гог дамыргәырӷьеит, дшамеигәырӷьаз еиԥш исахьа «Арль иҟоу аӡахәаҭра ҟаԥшьқәа» иазкны, 1890 шықәса, ажьырныҳәамзазы иҭыҵыз ажурнал «Меркиур де Франс» ианылаз Альберт Орие ииҩыз, аҟаза дахьирҽхәоз астатиагьы..<ref name=bioworld>{{cite web|url=http://vangogh-world.ru/vangogh-biography.php|title=Винсент Ван Гог. Биография. Жизнь и творчество|publisher=|access-date=2012-04-24|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120607195303/http://vangogh-world.ru/vangogh-biography.php|archive-date=2012-06-07|url-status=live}}</ref> 1890 шықәса ааԥынразы, аҟаза Париж азааигәара иҟаз [[Овер-сюр-Уаз|Овер-сиур-Уаз]] захьӡыз аҭыԥахь нхара диасит, уаҟа ауп ҩышықәса ирылагӡаны раԥхьаӡа акәны иашьеи иҭаацәеи анибаз. Асахьаҭыхҩы ирҿиара даҿын, аха аҵыхәтәантәи иҭыхымҭақәа рстиль зынӡа аҽаԥсахит, иаҳагьы угәы казыжьуа ракәны иҟалеит. Иусумҭаҿы аҭыԥ хада ааныркыло иалагеит, еиуеиԥшым амаҭәарқәа дырӷәӷәошәа икьынаау аконтурқәа («[[дорога с кипарисом и звездой|Акипарис ҵлақәа ахьгылоу ақыҭа мҩа]]», 1890, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло; «Овер иҟоу амҩеи амардуани», 1890, Сент- Луис Ақалақь аҟазара амузеи; « [[Пейзаж в Овере после дождя|Овертәи апеизаж ақәоура ашьҭахь]]», 1890ш, А. С. Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә аҿыханҵатә музеи, Москва). Винсент ихатә ԥсҭазаараҿы аҵыхәтәантәи хҭыс лашаны иҟалеит асахьаҭыхра бзиа избоз аҳақьым Поль Гашеи иареи реибадырра. [[Афаил:Van Gogh deathbed.jpeg|мини|200px|"Ван Гог аԥсра данаҿыз." [[Гаше, Поль|Поль Гаше]] иҭыхымҭа]] ԥхынгәымза 1890 шықәсазы ван Гог еицырдыруа исахьа ҭихит “ [[Пшеничное поле с воронами|ачарыц дәи аҟәараанқәеи]] ” (Ван Гог имузеи, Амстердам). Ԥхынгәымза 27 рзы, ван Гог асахьаҭыхразы аматериалқәа иманы [[пленэр|ныҟәара]] ҳәа дахьындәылҵыз, ареволвер ала игәы деихсуеит (даҽа версиак ала- ашәақь ала) аха ахы игәы акәымкәа, иныҵакны иаахеит. Уи иабзоураны иара ихала дахьынхоз асасааирҭа ауада аҟынӡа днеит. Асасааирҭа зтәыз аҳақьым диԥхьеит, уи ахәра гәеиҭеит, Теогьы адырра ииҭеит, иашьа адырҩаҽныҵәҟьа дааит, Винсент иԥсҭазаара далҵаанӡа ихала даанимыжьит, аҟаза ихы данеихс 29 сааҭ рышьҭахь ашьа рацәаны иахьицәцаз аҟынтә (1:30 сааҭ рзы, ԥхынгәымза 29, 1890ш) идунеи иԥсахит.<ref>Бейли, 2019, 171.</ref> 2011ш, жьҭаарамзазы, аҟаза иԥсра иадҳәалоу альтернативтә версиа цәырҵит: америкатәи аҟазара аҭоурыхҭҵааҩцәа Стивен Наифехи Грегори Уаит Смити иҟарҵаз агәаанагара ала, ван Гог иааиԥмырҟьаӡакәа арыжәтә ицызжәуаз аҷкәын хбыџқәа руаӡәык дишьит ҳәа.<ref>{{Cite web |url=http://www.rnw.nl/english/bulletin/vincent-van-gogh-%E2%80%9Cshot-dead-two-boys%E2%80%9D |title=Vincent van Gogh «shot dead by two boys» |access-date=2011-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017083156/http://www.rnw.nl/english/bulletin/vincent-van-gogh-%E2%80%9Cshot-dead-two-boys%E2%80%9D |archive-date=2011-10-17 |url-status=dead }}</ref> Тео излаиҳәо ала, аҟаза аҵыхәтәантәи иажәақәа ракәын: ''La tristesse durera toujours'' ("Алахьеиқәра наӡаӡа иҟазаауеит"). Винсент ван Гог анышә дамардеит [[Овер-сюр-Уаз|Овер-сиур-Уаз]] ԥхынгәы мза 30 рзы. Асахьаҭыхҩы аҵыхәтәантәи имҩахь днаскьаргеит иашьеи иҩызцәа ԥыҭҩыки. Аԥсыжра ашьҭахь, Тео Винсент иусумҭақәа рцәыргақәҵа аиҿкаара далагеит, аха анерв чымазара ихьын, шықәсыбжак ашьҭахь, ажьырныҳәамза 25, 1891шықәсазы, Голландиа дыԥсит. 23 шықәса рышьҭахь, 1914 рзы, иԥшәма ԥҳәыс иԥсыбаҩ ааганы Винсент иԥсыжырҭа иавалжит.<ref name="TvGletter">{{cite web|url=http://www.webexhibits.org/vangogh/letter/21/etc-Theo-Lies.htm|title=Letter from Theo van Gogh to Elisabeth van Gogh Paris, 5 August 1890|first=Theodorus|quote=he said, "La tristesse durera toujours" [The sadness will last forever]|publisher=Webexhibits.org|access-date=2015-04-28|last1=van Gogh|archive-url=https://web.archive.org/web/20110624060011/http://www.webexhibits.org/vangogh/letter/21/etc-Theo-Lies.htm|archive-date=2011-06-24|url-status=live}}</ref><ref>Hayden, 2003, 152; Van der Veen, 2010, 260–264.</ref><ref>Sweetman, 1990, 367.</ref> == Иҭынха == === Исахьаҭыхымҭақәа ҳаҭыр рықәҵареи рыҭиреи === [[Афаил:Vincent Van Gogh 0013.jpg|мини|''Тарасконҟа амҩа иану асахьаҭыхҩы'', нанҳәамза 1888ш, Винсент ван Гог [[Монмажур|Монмажур]] азааигәара амҩаҿы, ақәатәа, ахәшашәыга, 48 x 44 см, [[Магдебург|Магдебургтәи]] ԥасатәи амузеи; [[Вторая мировая война|Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра]]ан асахьа амцабз иалаблит ҳәа агәаанагара ыҟоуп.]] Еицырдыруа ииашам гәаанагароуп ван Гог иԥсы ахьынӡаҭаз иҭихыз сахьа заҵәык ауп ирҭииз ҳәа, «[[Красные виноградники в Арле|Арль иҟоу аӡахәаҭра ҟаԥшьқәа]]». Ари асахьа раԥхьаӡа акәны аԥара ду зыхҭнырхыз акәхеит (1889 шықәса анҵәамҭазы Бриуссельтәи ацәыргақәҵаҿы; асахьа ахә 400 франк артәеит). 1882 шықәса инаркны иԥсы ахьынӡаҭаз ирҭииз аҟаза иусумҭақәа 14 ртәы зҳәо адокументқәа аанханы иҟоуп (уи атәы Винсент иашьа Тео изиҩхьан: «Раԥхьатәи ауасахәыҷы ацҳа иқәсит»), амала ииашаҵәҟьаны, иҭыхымҭақәа еиҳаны ирҭиир акәын.<ref>''Григорий Козлов''. [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3966/ Легенда о Ван Гоге] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140928175640/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3966/ |date=2014-09-28 }} // [[Вокруг света (журнал)|Вокруг света]].</ref> 1880-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы раԥхьатәи исахьақәа рцәыргақәҵа ашьҭахь, иколлегацәеи, аҟазараҭҵааҩцәеи, аколлекционерцәеи рыбжьара ван Гог ихьӡ-иԥша еизҳауа иалагеит. Иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь [[Брюссель|Бриуссель]], [[Париж|Париж]], [[Гаага|Гаага]], [[Антверпен|Антверпен]] ақалақьқәа рҿы амемориалтә цәыргақәҵақәа еиҿкаан. XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы Париж аретроспективақәа мҩаԥган (1901, 1905), [[Амстердам|Амстердам]] (1905), иара убас кры зҵазкуаз ацәыргақәҵақәа [[Кёльн|Кельн]] (1912), [[Арсенальная выставка|Ниу-Иорк]] (1913), [[Берлин|Берлин]] (1914). Уи анаҩс еиҵагылоз асахьаҭыхҩцәа анырра ду рынаҭеит. XX-тәи ашәышықәса азбжазы, Винсент ван Гог аҭоурых аҿы иреиҳаӡоу, еицырдыруа асахьаҭыхҩцәа дыруаӡәкны дрыԥхьаӡо иалагеит. 2007 шықәсазы, голландиатәи аҭоурыхҭҵааҩцәа ргәыԥ "'[[Канон голландской истории|Голландиатәи аҭоурых аканон]]'" еиқәдыршәеит ашколқәа рҟны иддырҵаларц азы, уа ҩынҩажәижәаба тема рахьтә акы ван Гог изыркит, егьырҭ амилаҭтә символқәа [[Рембрандт|Рембрандт]]и асахьаҭыхратә гәыԥ «[[Стиль (группа)|Стили]]» реиԥш иҟаз днарываргыланы.<ref>''John Rewald''. Studies in Post-Impressionism{{In lang|en}} / The Posthumous Fate of Vincent van Gogh 1890—1970, p. 244—254, published by Harry N. Abrams 1986, ISBN 0-8109-1632-0.</ref><ref>''Dorn, Roland, Leeman, Fred & alt.'' Vincent van Gogh and Early Modern Art, 1890—1914 (exh. cat). Essen & Amsterdam, 1990. ISBN 3-923641-33-8{{In lang|en}} ISBN 3-923641-31-1{{In lang|de}} ISBN 90-6630-247-X{{In lang|nl}}.</ref><ref>''Rewald, John''. The posthumous fate of Vincent van Gogh 1890—1970{{In lang|en}}. ''Museumjournaal'', August-September 1970. Republished in Rewald (1986), 248.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=GVIEAAAAMBAJ&pg=PA82&dq=is+Vincent+van+Gogh+the+greatest+painter&hl=en&ei=c9AtTNSMNsL38AbzgpT7Ag&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDoQ6AEwAQ#v=onepage&q=is%20Vincent%20van%20Gogh%20the%20greatest%20painter&f=false Vincent van Gogh The Dutch Master of Modern Art has his Greatest American Show]{{In lang|en}}, ''Life Magazine'', 10 October 1949, p. 82—87.</ref><ref>[http://www.nga.gov/education/classroom/self_portraits/bio_van_gogh.shtm National Gallery of Art, Washington DC] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130402070238/http://www.nga.gov/education/classroom/self_portraits/bio_van_gogh.shtm |date=2013-04-02 }}{{In lang|en}}.{{Анеишьа амам азхьарԥш|число=14|месяц=05|год=2013}}.</ref><ref>{{cite web |title = The Canon of the Netherlands |work = De Canon van Nederland |lang = nl |publisher = Foundation entoen.nu |date = 2007 |url = http://entoen.nu/default.aspx?lan=e |archive-url = https://www.webcitation.org/69yVejUI3?url=http://entoen.nu/default.aspx?lan=e |archive-date = 2012-08-17 }}</ref> [[Пикассо, Пабло|Пабло Пикассо]] иусумҭақәа инарываргыланы, аукционқәеи хаҭалатәи аҭирақәеи рҟынтәи агәаҭарақәа инарықәршәаны, ван Гог иусумҭақәа адунеи аҿы [[Список самых дорогих картин|зегь реиҳа зыхә ҳаракқәоу]] иреиуоуп, 100 миллион инареиҳаны (2011 шықәсазтәи аеквивалент инақәршәаны) иҭииз рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп: «[[Портрет доктора Гаше|Аҳақьым Гаше ипортреҭ]]», «[[Портрет почтальона Жозефа Рулена|Аԥошьҭаныҟәгаҩ Жозеф Рулен ипортреҭ]]», «[[Ирисы (картина Ван Гога)|Аирисқәа]]». “[[Пшеничное поле с кипарисами|Акипарис ҵлақәа ахьгыло ачарыц мыхурсҭа]]” 1993 шықәсазы 57 миллион доллар ҳәа иҭиин, уи аамҭазы уи даараӡа ахә ҳаракын ҳәа иԥхьаӡоуп, насгьы иара иҭыхымҭа “[[Автопортрет с отрезанным ухом и трубкой|Алымҳа ԥҟани аҭаҭыныжәгеи зну ахатәы портреҭ]]” 1990-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы иҭиин. Уи ахәԥса 80-90 миллион доллар рҟынӡа инеиуан. Ван Гог иҭыхымҭа "[[Портрет доктора Гаше|Аҳақьым Гаше ипортреҭ]]" аукцион аҿы 82,5 миллион доллар ҳәа ирҭиит. «Ицәаӷәоу амыхурсҭеи ацәаӷәаҩи» Ниу-Иорктәи аукционтә ҩнаҿынтә 81,3 миллион доллар ҳәа ирҭиит.<ref>''Andrew Decker''. [http://www.artnet.com/magazine_pre2000/features/decker/decker11-4-98.asp {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110725001800/http://www.artnet.com/magazine_pre2000/features/decker/decker11-4-98.asp |date=2011-07-25 }} The Silent Boom{{In lang|en}}, ''Artnet.com''.</ref><ref>[http://www.tiptoptens.com/2011/07/16/top-10-most-expensive-paintings/ «Top 10 Most Expensive Paintings»]{{In lang|en}}, ''TipTopTens.com''. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317003143/http://www.tiptoptens.com/2011/07/16/top-10-most-expensive-paintings/ |date=2013-03-17 }}.</ref><ref>''G. Fernández''. [https://theartwolf.com/art-market/most-expensive-paintings/ The Most Expensive Paintings ever sold] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210609221652/https://theartwolf.com/art-market/most-expensive-paintings/ |date=2021-06-09 }}{{In lang|en}}, ''TheArtWolf.com''.</ref><ref>{{cite web |url=http://vangogh-world.ru/ |title=Винсент Ван Гог |website=Мир Ван Гога |access-date=2012-04-24 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20120607042553/http://vangogh-world.ru/ |archive-date=2012-06-07 |url-status=live }}</ref><ref>[http://tass.ru/kultura/4725770 Картину Ван Гога продали на аукционе в США за $81,3 млн] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20171114191149/http://tass.ru/kultura/4725770 |date=2017-11-14 }}.</ref> Лаҵарамза 14, 2021 шықәсазы [[Ниу-Иорк|Ниу-Иорк]] ақалақь «[[Кристис]]» аукцион аҿы, аимпрессионист иҭыхымҭа "Тренктаи ацҳа" 39 миллион доллар инарыцны ирҭиит.<ref>[https://tass.ru/kultura/11370693 Картину Ван Гога продали на аукционе за $39,2 млн] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210514021038/https://tass.ru/kultura/11370693 |date=2021-05-14 }}.</ref> 2025 шықәсазы аҟаза иҭыхымҭа “Парижтәи ароманқәеи аҵәца иҭагыло агәили ” Ниу-Иорктәи аукцион Сотбис аҟны 62,7 миллион доллар ҳәа ирҭиит.<ref>{{Cite web|access-date=2025-11-27|date=2025-11-27|lang=ru|title=В США картина Ван Гога ушла с молотка за $62,7 млн - Газета.Ru {{!}} Новости|url=https://www.gazeta.ru/culture/news/2025/11/21/27240259.shtml|website=Газета.Ru}}</ref> === Анырра === Тео иахь ииҩыз аҵыхәтәантәи исаламшәҟәаҿы Винсент ахшара ахьимамыз азы, исахьаҭыхымҭақәа ихылҵшьҭрақәа реиԥш дшырзыҟаз атәы иҩуан. Аҭоурыхҭҵааҩ [[Саймон Шама|Саимон Шама]] уи дазхәыцуа алкаа ҟаиҵеит «иашаҵәҟьаны ахшара диман — [[экспрессионизм|аекспрессионизм]], насгьы ахылҵшьҭра рацәаны» ҳәа. Шама ван Гог истиль аелементқәа зхы иазырхәаз асахьаҭыхҩцәа рацәаҩны рыӡбахә иҳәоит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[Кунинг, Виллем де|Уиллем де Кунинг]], [[Говард Ходжкин|Говард Хоџькин]], [[Поллок, Джексон|Џьексон Поллок]]. [[Фовизм|Афовистцәа]] аԥштәи ахархәара аҳәаақәа дырҭбааит, «[[Die Brücke]]» агәыԥ аҟынтәи анемец експрессионистцәеи, егьырҭ заатәи [[модернизм|амодернистцәеи]] реиԥш. 1940-1950-тәи ашықәсқәа рзы иҟаз [[Абстрактный экспрессионизм|абстракттә експрессионизм]] Ван Гог иҭыхымҭақәа рҷыдарақәа анырра анаҭеит ҳәа ԥхьаӡоуп. Аҟазараҭҵааҩ Сиу Хаббард аӡыргара ''Винсент ван Гоги аекспрессионизми" иазкны абас иҳәоит:<ref>''Schama, Simon''. Wheatfield with Crows{{In lang|en}}. Simon Schama’s Power of Art, 2006. Documentary, from 59:20.</ref><ref>[http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=102 "Glossary: Fauvism]{{In lang|en}}, Tate. {{Wayback|url=http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=102 |date=20100517015050 }}.</ref><ref>''David Minthorn''. [https://www.usatoday.com/travel/destinations/2007-03-22-van-gogh-new-york_N.htm NYC exhibit highlights van Gogh’s impact on German modernists]{{In lang|en}}, USA Today, 2007.</ref> {{Ацитата алагара}} Ҩажәатәи ашәышықәса алагамҭазы Ван Гог аекспрессионистцәа асахьаркыратә бызшәа ҿыц риҭеит, уи хыхь-хыхь акәымкәа, инарҵауланы аҵакы аилкаара алнаршон. Иара убасгьы машәыршәа акәӡам, уи аамҭазы [[Зигмунд Фрейд|Фреид]] [[подсознание|агәынхәҵысҭа]] аҵаулара ахьааиртыз. Ари зеиԥшыҟам иҟәышу ацәыргақәҵа Ван Гог ихәҭоу аҭыԥ аҿы днанагоит: [[Искусство модернизма|амодерн аҟазара]] амҩа аартҩы иҭыԥ аҿы. {{oq|en|At the beginning of the twentieth century Van Gogh gave the Expressionists a new painterly language which enabled them to go beyond surface appearance and penetrate deeper essential truths. It is no coincidence that at this very moment Freud was also mining the depths of that essentially modern domain -the subconscious. This beautiful and intelligent exhibition places Van Gogh where he firmly belongs; as the trailblazer of modern art.}} {{Ацитата алгара|источник=Hubbard, Sue. «[http://www.suehubbard.com/sue-hubbard-on-vincent-van-gogh.htm Vincent Van Gogh and Expressionism]». ''Independent'', 2007}} 1957 азы, абританиатә сахьаҭыхҩы [[Бэкон, Фрэнсис (художник)|Френсис Бекон]] (1909-1992) ван Гог иусумҭа «Тарасконҟа амҩа иқу асахьаҭыхҩы» арепродукциа шьаҭас иҟаҵаны, аоригинал Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьраан иқәхын, иусумҭақәа рсериа аԥиҵеит. Бекон арҿиаразы агәаҳәара изҭаз асахьа мацара акәӡамызт, ван Гог ихаҭагьы, Бекон «итәымуаҩу, имыцху ауаҩы» ҳәа диԥхьаӡон —уи Бекон усҟантәи игәалаҟазаара иақәшәоз азыҟазаашьа акәын. [[Афаил:Vincent van Gogh standbeeld in Nuenen.jpg|мини|Ниуенен игылоу Ван Гог ибаҟа]] Анаҩс, ирландиатәи асахьаҭыхҩы ван Гог аҟазараҿы итеориақәа ихы рыдикылон, ван Гог иашьа Тео иахь иишьҭыз асаламшәҟәы аҟынтәи ацәаҳәақәа ааигон: “асахьаҭыхҩы иашаҵәҟьақәа амаҭәарқәа шыҟаҵәҟьоу еиԥш акәӡам ишҭырхуа... Урҭ рсахьа ҭырхуеит, избан акәзар дара рхы еиԥш ирбоит.”<ref>''Farr, Dennis; Peppiatt, Michael; Yard, Sally''. Francis Bacon: A Retrospective{{In lang|en}}. Harry N Abrams, 1999. 112. ISBN 0-8109-2925-2.</ref> Жьҭаарамза 2009ш. инаркны ажьырныҳәамза 2010 нӡа, Амстердамтәи [[Музей Винсента Ван Гога|Винсент ван Гог имузеи]] аҿы аҟаза исалам шәҟәқәа ирызку ацәыргақәҵа мҩаԥысит, анаҩс, ажьырныҳәамза анҵәамҭа инаркны мшаԥымза 2010 ш. рҟынӡа, ацәыргақәҵа [[Лондон|Лондонтәи]] [[Королевская академия художеств|Аҟазаратә Академиахь]] ииаган.<ref>[https://gart.gallery/ The Art Newspaper]{{In lang|en}}. {{Wayback|url=https://gart.gallery/ |date=20121120205555 }}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.royalacademy.org.uk/exhibitions/vangogh/ |title=The Real Van Gogh: The Artist and His Letters |lang=en |publisher=Royal Academy of Arts |archive-url=https://www.webcitation.org/69yVfRTIq?url=http://www.royalacademy.org.uk/exhibitions/vangogh/ |archive-date=2012-08-17}}</ref> == Агалереиа == {{main|Винсент Ван Гог исахьақәа рсиа|Винсент Ван Гог иҭыхымҭақәа рсиа}} <gallery class="center" caption="Ахатәы портреҭқәа"> Афаил:Van Gogh self portrait as an artist.jpg|“Ахатәы портреҭ. Асахьаҭыхҩы иеиԥш” (1888) Афаил:Van Gogh self-portrait dedicated to Gauguin.jpg|“Ахатәы портреҭ. [[Гоген, Поль|Поль Гоген]] изкны” (1888) Афаил:VanGogh 1887 Selbstbildnis.jpg|"Ахатәы портреҭ" (1887) Афаил:Autoportrait de Vincent van Gogh.JPG|"Ахатә портреҭ" (1889) Афаил:VanGogh-self-portrait-with bandaged ear.jpg|"Ахатә портреҭ слымҳа ҿаҳәаны" (1889) Афаил:Vincent Willem van Gogh 106.jpg|"[[Автопортрет с отрезанным ухом и трубкой|Ахатә портреҭ слымҳа ҿаҳәаны, аҭаҭыныжәга кны]]" (1889) </gallery> <gallery class="center" caption="«Азараҟьақәа»"> Афаил:Vincent Willem van Gogh 128.jpg|«[[Подсолнухи (Ван Гог)|Азараҟьақәа]]»(1888) Афаил:VanGogh-still-life-four sunflowers.jpg|«Аҩара иаҿу азараҟьақәа ԥшьба» (1887) </gallery> <gallery class="center" caption="«Аирисқәа»"> Афаил:VanGogh-View of Arles with Irises.jpg|Арльи аирисқәеи рсахьа» (1889) Афаил:VanGogh-Irises 1.jpg|[[Ирисы (картина Ван Гога)|Аирисқәа]] (1889) Афаил:VanGogh-Irises 2.jpg|Аирисқәа (1889) Афаил:VanGogh-Irises 3.jpg|Аирисқәа (1890) </gallery> <gallery class="center" caption="Апеизажқәа"> Афаил:Vincent van Gogh - The Rocks - Google Art Project.jpg|[[Валуны и дуб|Ахаҳә дуқәеи аџьҵлеи]] (1888) Афаил:Van Gogh - Terrace of a Café at Night (Place du Forum) 1888.jpg|[[Ночная терраса кафе|Акаҳуажәырҭа атерраса уахынла]] (1888) Афаил:VanGogh-starry night.jpg|"[[Звёздная ночь|Еҵәала иҩычоу аҵх]]" (1889) Афаил:Van Gogh Landscape with carriage and train 1890.jpg|[[Пейзаж в Овере после дождя|Ақәаура ашьҭахь Овертәи апеизаж]] (1890) Афаил:Vincent van Gogh (1853-1890) - Wheat Field with Crows (1890).jpg|[[Пшеничное поле с воронами|Ачарыц мыхурсҭеи аҟәараанқәеи]] (1890) </gallery> <gallery class="center" caption="Апортреҭқәа"> Афаил:Van Gogh - Portrait of Pere Tanguy 1887-8.JPG|[[Портрет Папаши Танги (картина)|Аб Танги ипортреҭ]] (1887) Афаил:Vincent van Gogh - In the café - Agostina Segatori in Le Tambourin - Google Art Project 2.jpg|[[Агостина Сегатори в кафе «Тамбурин»|Агостина Сегатори акаҳуажәырҭа «Тамбурин» аҟны]] (1887) Афаил:Vincent Willem van Gogh 090.jpg|[[Портрет доктора Рея|Аҳақьым Реи ипортреҭ]] (1889) Афаил:Portrait of Dr. Gachet.jpg|[[Портрет доктора Гаше|Аҳақьым Гаше ипортреҭ]] (1890) </gallery> <gallery class="center" caption="Еиуеиԥшым"> Афаил:Vincent Willem van Gogh 037.jpg|[[Прогулка заключённых (картина)|Абаандаҩцәа рнеиааира]] (1889) Афаил:Pink Roses van Gogh.jpg|[[Розовые розы (картина)|Агәилԥшшәы змоу агәилқәа]] (1890) </gallery> == Асахьаҭыхымҭақәа авандализм рзура == 2022 шықәса жьҭаарамзазы, Лондонтәи Амилаҭтә Галереиаҿы, ҩыџьа активисткацәа Ван Гог исахьаҭыхымҭа « [[Подсолнухи (картина Ван Гога)|Азараҟьақәа]]» [[Консервы|аконсервтә]] [[томатный суп|томаттә суп]] рықәырҭәеит. Асахьа 84 миллион доллар иаԥсоуп ҳәа ԥхьаӡоуп. Фиби Пламмер акциа аан, активисткацәа руаӡәык иазгәалҭеит: «Миллионҩыла амла иакуа, ахьҭа иакуа аҭаацәарақәа абылтәы рымаӡам. Урҭ банкак асуԥҵәҟьа рзырԥхаӡом.» Аӡӷабцәа Just Stop Oil ҳәа изышьҭоу агәыԥ иалан, урҭ Твиттер адаҟьаҿы акциа иазку апост анырҵеит. Активисткацәа рфотосахьа атекст ацын: “Аҟазара аԥсҭазаара аасҭа ахә ҳаракума? Афатә аасҭа? Аиашара аасҭа? Ахәԥсақәа рыцлареи аҳауа акризиси абылтәы иадҳәалоуп».<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5618304|title=В Лондоне экоактивистки облили томатным супом картину Ван Гога «Подсолнухи»|website=www.kommersant.ru|date=2022-10-14|access-date=2022-10-14|archive-date=2022-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20221022002833/https://www.kommersant.ru/doc/5618304|url-status=live}}</ref> == Агәаларшәара == [[Афаил:Kirk Douglas - Vincent van Gogh.jpg|мини|190px|[[Кирк Дуглас]] ван Гог ироль наигӡоит «[[Жажда жизни (фильм, 1956)|Аԥсҭазаара азгәышьра]]» аҟны]] * [[Меркури|Меркури]] [[Ван Гог (кратер)|акратер]] ван Гог ихьӡ ахҵоуп. * Асахьаҭыхҩы 1974 шықәсазы иҭрыжьыз Бельгиатәи аԥошьҭатә марка дануп. * Овер-сиур-Уаз ақалақь амҩаду Винсент ван Гог ихьӡ ахҵан, уаҟа аҟаза иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амзқәа рзы дынхон. * [[Маклин, Дон (певец)|Дон Маклин]] иашәа "[[Vincent (песня)|Винсент]]" Винсент ван Гог изкуп. * Ипортреҭ ахархәара аиуит B£20 [[Банкнота|абанкнотаҿы]] ([[Брикстонский фунт|брикстонтәи афунтқәа]]) раԥхьаӡа акәны 2009 ш. рзы иҭыҵыз.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://turbina.ru/guide/Brikston-Velikobritaniya-126224/Otzyvy/Poleznoe/Mestnye-osobennosti/3/0/-1/Brikstonskiy-funt-87572/|title=Брикстонский фунт|website=Турбина.ру|date=2019-03-21|access-date=2021-05-26|archive-date=2020-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226021949/https://turbina.ru/guide/Brikston-Velikobritaniya-126224/Otzyvy/Poleznoe/Mestnye-osobennosti/3/0/-1/Brikstonskiy-funt-87572/|url-status=live}}</ref> * [[Трофимов, Сергей Вячеславович|Сергеи Трофимов]] иашәа “Ван Гог” аҟаза изкуп. == Дахьаарԥшу акиноқәа == * [[Дуглас, Кирк|Кирк Дуглас]] — «[[Жажда жизни (фильм, 1956)|Аԥсҭазаара агәазыҳәара]]», 1956 * [[Рот, Тим|Тим Рот]] — "[[Винсент и Тео|Винсенти Теои]]", 1990 * [[Скорсезе, Мартин|Мартин Скорсезе]] — «[[Сны (фильм, 1990)|Аԥхыӡқәа]]», 1990 * [[Дютрон, Жак|Жак Диутрон]] — «[[Ван Гог (фильм, 1991)|Ван Гог]]», 1991 * [[Камбербэтч, Бенедикт|Бенедикт Камбербетч]] — « [[Ван Гог (фильм, 2010)|Ван Гог]]», 2010 * [[Карран, Тони|Тони Карран]] — абритантә телесериал «[[Доктор Кто|Аҳақьым Дарбан]]», 2010 [[Доктор Кто (5-й сезон)|ахәбатәи асезон]] [[Винсент и Доктор|ажәабатәи асериа]]. * [[Дефо, Уиллем|Уиллем Дефо]] — «[[Ван Гог. На пороге вечности|Ван Гог. Инарцәымҩа]]", 2018 2017 шықәса рашәарамзазы [[Международный фестиваль анимационных фильмов в Анси|Анси имҩаԥысуаз анимациатә кино жәларбжьаратәи афестиваль]] аҟны иӡырыргеит британиеи, польшеи, америкеи еицҭырхыз амультфильм “[[Ван Гог. С любовью, Винсент|Ван Гог. Бзиабарала, Винсент]]». Ари адунеи аҿы раԥхьаӡатәи зметраж еиҵыху анимациатә фильмуп, аҿыханҵа атехникала иҟаҵоу [[Масляные краски|ахәшашәыгала]] иҭыху, 62,450 кадр зегьы Ван Гог дызлаҭыхуаз астиль ала иҟаҵоуп. Аперсонаж хада ироль наигӡоит польшатәи актиор Роберт Гулачик. == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2}} == Алитература == {{refbegin|2}} * [http://apsnyteka.org/file/100_tekstov_na_abkhazskonm_yazyke_2015_abh.pdf «100 текстк аԥсышәала», Аҟәа: Агәыҳалалратә Фонд Аԥсны аҿиара Афонд «Амшра», 2015] * ''Ван Гог.'' Письма / Пер. с голл. — {{Л.}}—{{М.}}, 1966. * {{Книга|ref=Бейли|автор=Бейли, Мартин|заглавие=Неизвестный Ван Гог. Последний год жизни художника|ответственный=Пер. с англ. И. Матвеевой; научная редакция Л. Левицкая|год=2019|место=М.|издательство=Манн, Иванов и Фербер|страниц=224|isbn=978-5-00146-220-0}} * ''Ревалд Дж.'' Постимпрессионизм / Пер. с англ. — Т. 1. — {{Л.}}—{{М.}}, 1962. * ''Перрюшо А.'' Жизнь Ван Гога / Пер. с франц. — {{М.}}, 1973. * {{книга |автор=Эник, Натали. |заглавие=Слава Ван Гога. Опыт антропологии восхищения |ответственный=Пер. с фр. Карена Саркисова |место=М. |издательство=V-A-C press |год=2014 |страниц=384 |isbn=978-5-9904389-6-5 |тираж=1500 }} * {{книга |автор=[[Мурина, Елена Борисовна|Мурина Елена]]. |часть= |ссылка часть= |заглавие=Ван Гог |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Искусство (издательство)|Искусство]] |год=1978 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=440 |серия= |isbn= |тираж=30000 |ref= }} * {{Книга|ref=Найфи, Уайт-Смит|автор=Найфи, Стивен; Уайт-Смит, Грегори|заглавие=Ван Гог. Жизнь: В 2 томах|ответственный=пер. с англ. О. Якименко, Е. Желтовой; под ред. А. Щениковой-Архаровой|год=2016|место=СПб|издательство=Азбука|страниц=672|isbn=978-5-389-06935-0}} * ''Дмитриева Н. А.'' Винсент Ван Гог. Человек и художник. — {{М.}}: Наука, 1980. — 404 с. * ''[[Стоун, Ирвинг|Стоун И.]]'' [[Жажда жизни (книга)]]. Повесть о Винсенте Ван Гоге / Пер. с англ. — {{М.}}: Правда, 1988. * Constantino Porcu. ''Van Gogh. Zijn leven en de kunst''. — Нидерланды, 2004. — (Серия ''Kunstklassiekers'').{{In lang|nl}} * Wolf Stadler. ''Vincent van Gogh''. Amsterdam Boek, 1974. (Серия ''De Grote Meesters''){{In lang|nl}} * Frank Kools. ''Vincent van Gogh en zijn geboorteplaats: als een boer van Zundert''. De Walburg Pers, 1990.{{In lang|nl}} * ''Козлов Г.'' [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3966/ Легенда о Ван Гоге] // Вокруг света. — 2007. — № 7. * ''Ван Гог В.'' Письма к друзьям / Пер. с фр. П. Мелковой. — {{СПб}}: Азбука; Азбука-Аттикус, 2012. — 224 с. — (Азбука-классика). — 5000 экз. — ISBN 978-5-389-03122-7. * ''Гордеева М., Перова Д.'' Винсент Ван Гог // Великие художники. — Т. 18. — {{К.}}: Комсомольская правда — Украина, 2010. — 48 с. * {{книга |автор=David Sweetman |заглавие=Van Gogh: His Life and His Art |ссылка=https://archive.org/details/vangoghhislifehi0000swee_o1o6 |издательство=Touchstone |год=1990 |isbn=978-0-671-74338-3 |ref=Sweetman }} * {{книга |автор=Deborah Hayden |заглавие=Pox: Genius, Madness and the Mysteries of Syphilis |ссылка=https://archive.org/details/poxgeniusmadness0000hayd |издательство=Basic Books |год=2003 |isbn=978-0-465-02881-8 |ref=Hayden }} * {{книга |автор=Wouter Van der Veen, Peter Knapp |заглавие=Van Gogh in Auvers: His Last Days |издательство=Monacelli Press |год=2010 |isbn=978-1-58093-301-8 |ref=Van der Veen }} {{refend}} == Азхьарԥшқәа == * [http://vangogh-art.ru vangogh-art.ru — Искусство ван Гога]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200806012135/http://vangogh-art.ru/ |date=2020-08-06 }} * [http://art-vangogh.com/index.html art-vangogh.com — Сайт, посвящённый творчеству и биографии ван Гога] * [https://artrue.ru/style/postimpressionism/vangogh/gollandskij-period-van-goga.html Голландский период ван Гога] * [https://gallerix.ru/album/Vincent-Van-Gogh Полная галерея картин ван Гога] на Gallerix.ru * [https://www.wm-painting.ru/MasterPieces/p19_sectionid/18/p19_imageid/142 Картины ван Гога с описанием]{{dmoz|Arts/Art_History/Artists/G/Gogh,_Vincent_van/|Винсент Ван Гог}} * [https://www.vesti.ru/nauka/article/2483016 Гениальному безумцу Ван Гогу поставили новый диагноз] // [[Вести.ру|Вести]] — Наука, 9 ноября 2020 {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1853 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 30 рзы ииз]] [[Акатегориа:1890 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Ԥхынгәымза 29 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Винсент Виллем ван Гог| ]] [[Акатегориа:Недерландтәи асахьаҭыхҩцәа]] [[Акатегориа:Недерландтәи ақьырсианцәа]] nafyqf3rbj1h8bg465l327jaha6yqt1 Ҷанба, Самсон Иаков-иԥа 0 17103 170344 138809 2026-07-21T13:42:29Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170344 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Ҷанба Самсон Иаков-иԥа |даҽа ахьӡ=Чанба Самсон Яковлевич |афото=Чанба Самсон Яковлевич (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Ҷанба Самсон Иаков-иԥа |аира арыцхә=18.06.1886 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи Очамчыра араион) Аҭара ақыҭа |аԥсра аҭыԥ=1937 |аусура=аԥсуа рккаҩы, апрозаик, адраматург, апоет, апублицист, аҳәынҭқарратәи ауаажәларратәи усзуҩы, амилаҭтә литератураҿы адраматургиа ашьаҭаркҩы }} '''Ҷанба Самсон Иаков-иԥа''' ({{lang-ru|Чанба Самсон Яковлевич}}; 18.06.1886, Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи [[Очамчыра араион]]) [[Аҭара]] ақыҭа – 1937) – аԥсуа рккаҩы, апрозаик, адраматург, апоет, апублицист, аҳәынҭқарратәи ауаажәларратәи усзуҩы, амилаҭтә литератураҿы адраматургиа ашьаҭаркҩы. СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи дрылан. Дыҩуан аԥсышәалеи урысшәалеи. ==Абиографиа== Аԥсны, Драндатәи ауахәаматә школ далгеит, иара убас Аҟәатәи ашьхаруаа ршколи, Қәҭешьтәи ақыҭанхамҩатә школи (1907). Аԥсныҟа даныхынҳә аԥсуа бызшәа дирҵон Кәтолтәи алагарҭатә школ аҟны, аха арҵаҩра азы аршаҳаҭга ахьимамыз азы иусура ааныркылеит. Ашьҭахь Хонтәи (Қырҭтәыла) арҵаҩратә семинариа дҭалеит. 1914 ш. иҵара даналга аԥсуа қыҭақәа рҟны алагарҭатә школқәа реиҳабыс дҟарҵеит, аԥхьа [[Кәтол]] ақыҭан, нас, 1915 ш. [[Аӡҩыбжьа]] ақыҭан. Усҟан Аӡҩыбжьатәи ашкол ахь днашьҭын аҭыԥантәи афельдшер иԥҳа Аҟәатәи аҳәса ргимназиа иалгахьаз Елена Никонор-иԥҳа Гоиден. Хара имгакәа С. Ҷанбеи лареи рыԥсҭазаара еиларҵоит. Кәыдрытәи аучасткаҿы С. Ҷанба акультура-рккаратә усура ду мҩаԥигон. 1916 ш. инаркны С. Ҷанба Аҟәатәи арҵаҩратә семинариа аҟны иҟаз алагарҭатә школ напхгаҩыс даман, араҟа аԥсуа бызшәеи агеографиеи рзы рҵаҩысгьы дыҟан. Аҵаҩцәа рзы хәарҭара алоуп, хымԥадагьы иахәҭоуп ҳәа дахәаԥшуан аҭоурыхи, агеографиеи, атәылаҿацә гәакьа акультуреи рганахьала адырра рыҭара, ихаҭагьы ари ахырхарҭала илиршоз рацәан. 1918-1920 шш. раан Аԥсны Жәлар Рсовет далан. Аԥсны Жәлар Рсовет аҟны иара, насгьы Д. И. Аланиа, М. К. Цагәриа, И. Маан иаԥырҵеит аоппозициатә гәыԥ «ихьыԥшым асоциалистцәа». Аԥсни аԥсуа жәлари ринтересқәа рыхьчон. 1921-1925, 1930-1932 шш. раан ССР Аԥсны аҵара азы Жәлар Ркомиссариат напхгара аиҭон. Жәлар ркомиссарк иаҳасабала С. Ҷанба зныкымкәа далахәын, дагьықәгылон [[Москва]] 1923-1924 шш. раан имҩаԥысуаз аидгылатәи автономтәи республикақәа аҵара азы жәлар ркомиссарцәа реилацәажәарақәа. 1923-1928 шш. рзы – агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредактор хадас дыҟан. 1923 -1930 шш. раан – ССР Аԥсны Ацентртә Анагӡаратә Комитет дахантәаҩын. Иара убас Қырҭтәыла Ацентртә Анагӡаратә Комитети, Аахыҵ-Кавказтәи Ацентртә Анагӡаратә Комитети, СССР Ацентртә Анагӡаратә Комитети дрылан. 1932-1937 шш. рзы Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла ахантәаҩыс аус иуан. 1934 ш. Москва, асовет шәҟәыҩҩцәа актәи Зегьеидгылоутәи реизара ду аделегатс дыҟан. С. Ҷанба дрылахәын аԥсуа нбан ҿыц аус адулареи аԥсуа литературатә бызшәа аиӷьтәреи, ажәарқәеи ашколқәа рзы (авторс дрымоуп Аԥсны агеографиа, «Аԥсабараҵара. Алагарҭатә классқәа рзы» (1925), арҵага шәҟәқәеи, афольклортә материалқәа реизгареи рыҭҵаареи. Ацхыраара риҭон ашәҟәыҩҩцәа ҿарацәа, ахшыҩзышьҭра бзиа риҭон алитературатә кружокқәа. С. Ҷанба илагала шьардоуп аԥсуа литератураҿы. Ирҿиаратә усура ахацыркра амадоуп апублицистика. Раԥхьатәи истатиақәеи иазгәаҭақәеи ркьыԥхьуан аурысшәала иҭыҵуаз агазеҭқәа «Закавказская речь», «Сухумский листок», ашьҭахь – «Сухумский вестник». Урҭ рҟны уи иҩуан акырӡа шаҵанакуа жәлар рҵаралашара, акультура арҿиара, амилаҭтә хдырра ашьҭыхра, еиҭеиҳәон ақыҭа нхацәа рҭагылазаашьа, ауаа хархьқәа аҵара риураҿы иҟаз ауадаҩрақәа, ақыҭа уааԥсыра рыҩнуҵҟа ақыҭанхамҩатәи ааглыхратәи дыррақәа рыларҵәара хымԥадатәны ишыҟаз.С. Ҷанба ирҿиаратә лшарақәа еиҳаракгьы иахьааԥшыз раԥхьатәи аԥсуа газеҭ «Аԥсны» (1919-1921) адаҟьақәа рҟны ауп. Уи аԥҵараҿгьы далахәын, иааԥсарақәа ыҟан, аредакциа аколлегиагьы далан. Агазеҭ ианылеит иҵарыз ипублицистикатә статиақәа, урҭ ирныԥшуан иполитикатәи иуаажәларратәи дунеихәаԥшышьа («[[Аҟәа]], март 17») (Аԥсны. 1919, №2; «Жәлар Рсовет аартраан Ҷанба иқәгылара» (1919. №4; «Аидгылара» (1920. №18(56)) уҳәа егьырҭгьы. «Аԥсны» адаҟьақәа рҟны икьыԥхьын раԥхьатәи исахьаркыратә ҩымҭақәагьы: апоема «Ашьха ҭыԥҳа. (Аԥсны)» (1919. №14), аҭоурыхтә драма «Амҳаџьыр» 4-хәҭакны (1919. №35, 36, 37, 38; 1920. №1, 3(41), 4(42), 5(43), 6(44), 7(45). Ари амилаҭтә сахьаркыратә литератураҿы раԥхьатәи драматә ҩымҭоуп. Адрама «Амҳаџьыр» зныкымкәа иқәдыргылахьан Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр асценаҿы. Уи ықәдыргылахьан аресиссоирцәа В. Кривцов (1928), В. Гаррик-Вачнаӡе (1929), В. Русин-Русиновски (1933), К. Карал-оглы (1937), М. Мархолиа (1966). С. Ҷанба идрама «Амҳаџьыр» ашьаҭала иҩит акиносценариа, егьрыдыркылеит акиноматографиатә акционертә еилазаара « Межрабком фильм – Русь». Афильм аҭыхра иалагарц азгәаҭан 1928-1929 шықәсқәа рзы. Аха ус егьаанхаеит, усҟан економикала ишьҭаханы иҟаз ССР Аԥсны афильм аԥҵаразы иаҭахыз ахарџь азоужьра алымшеит. С. Ҷанба авторс дрымоуп иара убас апиеса «Аԥсны-Ҳаным», ажәабжьқәа маҷымкәа, аповест «Сеидыҟ» уҳәа иҵегьы. Ианҵаз жәлар рлакәқәеи рҳәамҭақәеи С. Ҷанба иеиҭагамҭаны еиуеиԥшым ашәҟәқәа иргәылалеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы «Абхазские сказки» (Аҟәа, 1935). 1937 ш. С. Ҷанба харада ахара идҵаны дырӡын, ҩеижәа шықәса инареиҳаны иҩымҭақәа ркьыԥхьра азин ыҟамызт, ашәҟәыҩҩы инапылаҩырақәа жәпакгьы бжьаӡит. Дыриашан 1950-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭазы (1958 ш. иахымгакәа). ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Амҳаџьыр. Адрама. IV-қәгыларак аманы. Аҟәа, 1920. *Аҩы иашьыз, иԥсцәа иҵәыуон. Акҭк змоу акомедиа. Аҟәа, 1922. *Ашьха ҭыԥҳа. Аԥсны. Апоема. Дева гор. (Аԥсышәалеи урысшәалеи). Аҟәа, 1925. *Аиааира. Апиеса 8 сахьак аманы. Киршон ипиеса «Ача» иаҿырԥшны. Аҟәа, 1932. *Иаалкау иҩымҭақәа. Аҟәа, 1934. *Сабду ихәшҭаара ахаҳә. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1936. *Апиесақәа. Аҟәа, 1937. *Иалкаақәоу. Апоезиа. Апроза. Адрама. Аҟәа, 1958. *Иалкаау иҩымҭақәа. Апроза. Адраматургиа. Аҟәа, 1976. *Сабду ихәшҭаара ахаҳә. Ажәабжь. Аҟәа, 1982. *(Асериа «Ашколтә библиотека» ала). *Иҩымҭақәа. Апроза. Апоезиа. Адрама. Ажәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭақәа рҟнытә. Астатиақәа, анҵамҭақәа. Аҟәа, 1986. *аурысшәахь аиҭагақәа: Апсны-ханым. Пьеса в 4-х действиях. Сухум, 1923. *Сеидык. Повесть. Тифлис, 1935. *Избранное. Сухуми. 1960. *На пути к сознательности. (Статьи и заметки, 1911-1916 шш.). Сухуми, 1982. *Сочинения. Сухуми, 1987. ==Алитература== *{{Аԥпа|901-902}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/chanba-samson-yakovlevich Чанба Самсон Яковлевич] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D2%B7anba-samson-iakov-i%D2%A7a Ҷанба Самсон Иаков-иԥа] {{ab icon}} * ҚАПԤҲА, Арифа. [https://abaza.org/abk/samson-chanba-apsua-dramaturgia-ashatarkyuy Самсон Ҷанба: аԥсуа драматургиа ашьаҭаркҩы]. Адунеизегьтәи аҧсуа-абаза конгресс (Abaza.org). {{date|29|1|2020}}. {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:1886 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Рашәарамза 18 рзы ииз]][[Акатегориа:1937 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа]][[Акатегориа:Аԥснытәи АССР аминистрцәа]][[Акатегориа:КПСС алахәылацәа]][[Акатегориа:Иршьыз ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Ҷанаа]][[Акатегориа:Аԥсны адраматургцәа]]}} 8zad6t2te589r64reacyc54ii5k29u7 Лакрба, Миха Алеқсандр-иԥа 0 17109 170315 136515 2026-07-21T13:41:04Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170315 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Лакрба Миха Алеқсандр-иԥа |даҽа ахьӡ=Лакрба Михайл Александрович |афото=Лакрба Михайл Александрович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Лакрба Миха Алеқсандр-иԥа |аира арыцхә=19.01.1901 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи Гәылрыԥшь араион) Мархьаул ақыҭа |аԥсра арыцхә=15.10.1965 |аԥсра аҭыԥ=Москва ақалақь |аусура=аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, адраматург, асценарист, атеатрҭҵааҩы }} '''Лакрба Миха Алеқсандр (Аҳмаҭ)-иԥа''' ({{lang-ru|Лакрба Михайл Александрович}}; 19.01.1901, Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи [[Гәылрыԥшь араион]]) Мархьаул ақыҭа – 15.10.1965, [[Москва]] ақалақь) – аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, адраматург, асценарист, атеатрҭҵааҩы. Аԥсны аҟазара зҽаԥсазтәыз аусзуҩы. СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1938) Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи дрылан. Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа (1941-1945) далахәын. Асахьаркыратә ҩымҭақәа иҩуан аԥсышәала, астатиақәеи аҭҵаамҭақәеи – урысшәалеи аԥсышәалеи. ==Абиографиа== Аҵара иҵон Мархьаултәи ауахәаматә школи (1908-1911), Аҟәатәи ашьхаруаа ршколи (1909 - 1912), Аҟәатәи ареалтә ҵараиурҭеи (1913-1918) рҟны. Қарҭтәи аполитехникатә институт аекономика-иуристтә факультет далгеит (1929), иара убас Москва, асценаристцәеи акинорежиссиорцәеи Иреиҳау ркусрқәа (1937). 1921-1925 шш. раан агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакторс аус иуан. 1931-1936 шш. рзы акәзар, акиноекспедициа «Восток-кино» даланы дыҟан Даӷьсҭан, Одесса, Сибра, Урал. Акинофабрика «Восток-кино» ашҟа аусура дрыдыркылеит М. А. Шолохов иҟаиҵаз абжьагарала. 1934 ш. СССР ашәҟәыҩҩцәа актәи реизара ду далахәын. 1941 ш. хатәгәаԥхарала афронт ахь дцоит. Аус иуан адивизиа иатәыз агазеҭ «На штурм врага» аҟны, адивизиа арратә трибунал амаӡаныҟәгаҩ еиҳабыс. Севастополь ахьчара далахәын. Аамҭак азы дрытҟәеит, Днепропетровсктәи алагер аҟны дыҟан, хҩык иҩызцәа дрыцны дыбналеит. Ашьҭахь, ҩаԥхьа Каменка (Днепропетровсктәи аобласт) инаркны Тираспольнӡа ажәыларақәа дрылахәын, афронт агазеҭ «За победу» редакторс даман. 30-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭа нахыс Қырҭтәылатәи ССР Аҳәынҭқарратә шәарҭадара Жәлар ркомиссариати уи «афилиал» Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә шәарҭадара Жәлар ркомиссариати ишьклаԥшуан. «Меморандум на а/с (антисоветски), буржуазно-нацианалистически настроенных лиц из среды абхазской национальности, проживающих в г. Сухум», зыхьӡыз, Аԥсны аҳәынҭқарратә шәарҭадара Жәлар ркомиссариат (ашьҭахь - Аҳәынҭқарратә шәарҭадара аминистрра, аҳәынҭқарратә шәарҭадара акомитет) 1945 ш. декабр 4 рзы аҩбатәи аҟәша аиҳабы Убилава еиқәиршәаз имаӡаз адокумент аҟны М. Лакрба дарбоуп асовет мчреи даӷазшәа, аҳратәра анационалист иакәызшәа, насгьы хымԥада иарбан аамсҭа хылҵшьҭра дшеиуаз. Ахара идырҵон «жәлар раӷа Н. Лакоба дирҽхәон» ҳәа, ҳаҭырқәҵарала дихцәажәомызт ҳәа аҩ. Бериа (атеррористтә ҟазшьа аҭаны)…» (Шәахә.: Абхазский архив. ХХ век. Вып. . М., 2002. С. 12-13). Аҳәынҭқарратә шәарҭадара аматериалқәа рҟны изларбаз ала, М. Лакрба Аԥсны ақырҭуатәра даҿагыланы дықәгылон, иазгәеиҭон аԥсуа бызшәеи амилаҭтә культуреи есааира аныӡаара иаҿуп ҳәа. Ҳәарада, Лакрба дадгыломызт Қәырҭтәылатәи Акомпартиа Ацентр Комитети Аиҳабыреи Аԥсны имҩаԥыргоз ассимилиациатә политика. Ақәымчратә политика иаҿагыланы ақәгылара згәаӷьыз, асовет мчра иаҿагылоу, аконтрреволиуциатә елементқәа, «ажәлар раӷацәа» ҳәа иԥхьаӡаны аҳәынҭшәарҭадара рылаԥш иҵдыршәомызт (ари асиа еиқәаҵәа аҟны иалашәеит ашәҟәыҩҩцәа, аҵарауаа, аԥсуа театр актиорцәа, арежиссиорцәа, аполитикатәи ауаажәларратәи усзуҩцәа уҳәа: Д. И. Гәлиа, С. И. Ҷанба, Г. Д. Гәлиа, И. А. Лакрба, Н. А. Лакоба, С. П. Басариа, М. И. Тарнаа, В. М. Маан, Н. Е. Гериа, А. Р. Агрба, Г. З. Шакирбаи уҳәа егьырҭгьы). М. Лакрба анемеццәа дытҟәаны данрымаз ахҭысгьы ишаарҭахыз рхы иадырхәон. Аԥсны Аҳәынҭшәарҭадара Жәлар ркомиссариат еиднакылоз «агентуратә» материалқәа рышьҭуан Қарҭҟеи Москваҟеи. Ишнеи-шнеиуаз, 1947 ш. М. Лакрба дырбаандаҩын Москва. Абри шьақәнарӷәӷәоит СССР Аҳәынҭшәарҭадара аминистрра ахәбатәи аусбарҭа аҟнытә еиқәыршәоу Имаӡоу ашәҟәы (№56/19762, 1947 ш. август 13-14), Аԥсны Аҳәынҭшәарҭадара аминистр, аинрал-маиор И. Гагуа ихьӡала иҩу ашәҟәы рнапы аҵаҩуп аинрал-леитенант Дроздецки, аподполковник Шумаков). (Шәахә.: Абхазкий архив. ХХ век. Вып. 1. М., 2002. С. 86). М. Лакрба колыматәи алагерқәа рҟны (1947-1955) ихигеит 8-шықәса, ихы дақәиҭыртәит 1955 ш. февраль 5 рзы, дагьыриашан. М. Лакрба ирҿиаратә усура ахацыркра апублицистикеи апоезиеи ирыдҳәалоуп, аԥхьаҩцәа рахь раԥхьатәи ишьаҿақәа ҟаиҵеит раԥхьатәи аԥсуа газеҭ «Аԥсны» ала, уи аҭыҵра иахьалагаз даараӡа гәацԥыҳәарала иаԥылаз дреиуоуп, зегь рахь ааԥхьара ҟаиҵон ацхыраара арҭаларц. Уи адаҟьақәа рҟны икьыԥхьит астатиақәа 16, ажәеинраалақәа 3. Иҟалап, ибжьаӡыз агазеҭ аномерқәа (1919. №8, 9, 11; 1921. №4/85) рҟны иҵегьы иҩымҭақәа кьыԥхьызҭгьы. Иажәеинраалақәа рахьтә еицырдырит «Абахҭаҿы», «Дырмит Гәлиа», аԥсуа литература ахьтәы фондгьы иагәылалеит. М. Лакрба раԥхьатәи ишәҟәы «Апиесақәеи астатиақәеи» ҭыжьын [[Аҟәа]] 1956 шықәсазы. Авторс дрымоуп акомедиақәа: «Гьечаа рҵыхәтәа» (1939, иқәыргылан – 1940), «Сабыда игәаҩара» (1940, иқәыргылан – 1941); аҭоурыхтә драма «Данаҟаи» (1946-1947; Аԥсуа драматә театр аҟны иқәыргылан – 1956), ановеллақәа, алибретто, аоперақәа, аопереттақәа, афильмқәа «[[Тҟәарчал]]» (1934), «Ҩ-хыҵхырҭак» (1938), «Аԥсны-ишәҭуа атәылаҿацә», «Иӡааҟәрылаз ақалақь аԥшаахқәа» («Диоскуриа») (аҵыхәтәантәи ҩ-фильмк «Грузия-фильм» иҭнахит), алитературатә-музыкатә композициа «Жәлар рҵеи». Адунеи аҟны деицырдырит иновеллақәа рыла, 25 инареиҳаны абызшәақәа рахь еиҭагоуп, иаагозар: англыз, афранцыз, анемец, аполиак, аиспан, араб, акореи бызшәақәа, зныкымкәагьы Аҟәеи Москвеи иҭыжьын. Аурыси, ақырҭуеи, егьырҭ ашәҟәыҩҩцәеи, М. Лакрбеи арҿиаратә еимадарақәа рыбжьан. Акиносценарист К. Минц дицырхырааны иҩит афильм «Земля и рай» асценариа. Иара иоуп изҩыз Д. Н. Швецов иопера «Изгнанники» (1935), аԥсуа ԥсҭазаара аҟнытә акомпозитор В. Т. Куртиди иоперетта «Ҳаџьараҭ» (1937), А. М. Баланчиваӡе иопера «Мзиа» (1951) рлибреттоқәа. Авторс дрымоуп иара убас амилаҭтә театр иазку раԥхьатәи аҭҵаамҭа, насгьы аԥсуа жәлар рашәеи жәлар рашәаҳәаҩ-абырг Жана Ачбеи ирызку ашәҟәқәа. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Апиесақәеи аскетчқәеи. Аҟәа, 1956. *Аламыс. (Ановеллақәа). Аҟәа, 1959. *Иҩымҭақәа реизга: 3-томкны. Актәи, аҩбатәи атомқәа (ахԥатәи атом ҭымҵӡеит). Аҟәа, 1968, 1971. *Иҩымҭақәа реизга. 3-томкны. Актәи атом: Ановеллақәа. Аҟәа, 2009. *аурысшәахь еиҭаганы: Абхазские новеллы. (Перевел С. Трегуб). М., 1957. *Абхазские новеллы. (Перевел С. Трегуб). М., 1961. *Аламыс. Абхазские новеллы. (Перевел с абхазского С. Трегуб). М., 1961. *С горсткой родной земли. Новеллы. (Перевели с абхазского М. А. Лакербай и С. Трегуб). М., 1972. *Тот, кто убил лань. Новеллы. Сухуми, 1966. *Тот, кто убил лань. Новеллы (Перевел с абхазского Х. С. Бгажба). Сухуми, 1982. *аҭҵаамҭақәа: Очерки истории абхазского театрального искусства. Сухуми, 1957. 2-е издание, дополнительное – Сухуми, 1962. ==Миха Лакрба аԥсуа литературеи адраматургиеи рыҟны илагала== Аҵыхәтәантәи жәашықәса азоуп Миха Лакрба иҩымҭақәа инарҭбааны, Аԥсны анҭыҵгьы, егьырҭ акыр тәылақәа рҿгьы ирдырыртә ианыҟалаз. Иара аҳаҭырқәҵара ду дшаԥсахаз, ажәлар рыбзиабара шиоузгьы агәра узырго акакәны иҟалеит [[1961]] шықәсазы, диижьҭеи 60 шықәса аҵра иазкны аиубилеи инарҭбааны иахьазгәарҭаз. Урҭ ашықәсқәа рзы идраматә ҩымҭа лыԥшаахқәа аԥсуа театр асценаҿы иқәдыргылеит, иҭыҵит аԥсышәалеи, урысшәалеи, егьырҭ акыр бызшәақәеи рыла иновеллақәа. Иҩымҭа лыԥшаахқәа знылаз аԥхьаӡатәи аизга «Апиесақәеи аскетчқәеи» ҳәа хьӡыс иаманы иҭыҵит [[1956]] шықәсазы, Аҟәа. Миха Лакрба [[алитературатә жанр]]қәа акыр рҿы иҽԥишәеит. Иара аԥхьа дпоет лирикны дцәырҵит, нас апублицистикатә статиақәа иҩуан, еиҳараӡакгьы апиесақәа, акинофильмқәа рзы асценариақәеи, аоперақәа рзы алибреттоқәеи, ановеллақәеи иҽрыдцаланы иҩуан. Аха апоезиагьы зынӡа даҟәыҵны дыҟамызт. Иԥсҭазаара еиуеиԥшым аетапқәа рҿы, иналаршә-ҩаларшәны акәзаргьы, ажәеинраалақәа аԥиҵеит. Убас, ажәлар рҳәамҭа асиужет шьаҭас иамоуп иара иҩымҭа «Риҵа», аинтерес рыгым иахьагьы «Сара сашьа», «Зҽызмырҭынчқәо шәахь», «Ашәа Аҟәазы», «Ӡызлан» уҳәа убас егьырҭгьы. Иалукаартә иҟоуп Миха Лакрба Сибраҟа дахганы даныҟаз ииҩыз ажәеинраала «Ажәҵыс». Миха Лакрба акыр аус иухьан аԥсуа драматургиа арҿиаразы. Иҩымҭақәа шәҟәны иҭыҵаанӡа, аспектакльқәа рылхын, ҿырԥштәыс иаагозар, 1938–1940 шықәсқәа рзы аԥсуа театр асценаҿы ицон Миха Лакрба иҩымҭа апиеса ала иқәыргылаз аспектакль «Гьечаа рҵыхәтәа». Аҭоурых - револиуциатә темп ала иҩуп ҩ-қәгылараки быжь-сахьаки змоу идрама «Ҩынҩажәа шьаҿа». Миха Лакрба ирҿиамҭақәа иаарылукаартә иҟоуп ԥшь-қәгылараки жә - сахьаки змоу аҭоурыхтә драма «Аиларҭәа ссир». Уи азкуп 1859–1862 шықәсқәа рзы Аԥсны имҩаԥысыз, лымкаалагьы Далааи Ҵабалааи ирхыргаз ахҭысқәа. Миха Лакрба ибаҩхатәра даҽа ганкгьы хымԥада аӡбахә ҳәатәуп. Иара атеатр бзиа ибон, дадҳәалан аҟынтә, аԥхьаӡакәны [[1957]] шықәса рзы, Аҟәа, урысшәала иҩны иҭижьит ашәҟәы «Аԥсуа театртә ҟазара аҭоурых ахьтә аочеркқәа» ҳәа хыс иаманы. Абасала, Миха Лакрба апоезиаҿгьы апублицистикаҿгьы акыр аус иуит. Аха, Аԥсны анҭыҵ, акыр харагьы абаҩхатәра ду змоу шәҟәыҩҩык иаҳасаб ала деицырдыруа дҟазҵаз, [[Москва]], 1957 шықәсазы иҩымҭақәа реизга «Аԥсуа новеллақәа» урысшәала ианҭыҵ ашьҭахь ауп. «Аламыс» ҳәа зеиԥш хьӡыс иаманы Миха Лакрба иновеллақәа реизга аԥсышәала аԥхьаӡа ианҭыҵызгьы [[1959]] шықәсазоуп. Арҭ ановеллақәа аԥхьаҩцәа ирласны ирылаҵәеит, бзиа ирбеит. Урҭ раӷьырак акыр абызшәақәа рахь еиҭаганы агазеҭқәеи ажурналқәеи рҿы иркьыԥхьит. Миха Лакрба абарҭ иҩымҭақәа ирыбзоураны аԥсуа жәлар рыхьӡ - рыԥша акыр ахара инаҩит, иззымдыруаз идирдырит. Ашәҟәыҩҩы иԥсҭазаара далҵаанӡа ановелла ажанр аҿы аус шиуц иуан. Урҭ рхыԥхьаӡара шәи жәаба иреиҳауп. Миха Лакрба [[Ановелла|иновеллақәа]] ауаҩы еилыхха инарбоит аԥсуаа аӡәи-аӡәи реизыҟазаашьақәа зеиԥшроу, рҭаацәаратә еизыҟазаашьақәа шеиҿкаау, ахьӡи ахьмыӡӷи, аламыси аламысдареи ишырзыҟоу, аԥсадгьыл абзиабара рылаҽны иахьынӡаҟоу, афырхаҵареи ашәыргәындареи, ауаҩытәыҩса ицқьара, иажәеи иуси реимадара. Миха Лакрба иновеллақәа еиҳараӡак изызку аԥсуа жәлар рҟазшьа бзиақәа рӡыргареи рзышәаҳәареи ауп. Дара зегьы ҟазара ҳаракыла иҩуп, еиуеиԥшым аԥсҭазааратә зҵаарақәа шьҭырхуеит, аамҭа цацыԥхьаӡа урҭ рыхә еиҳа - еиҳа ишьҭыҵуеит. Аинтерс ду амоуп урҭ злаҩу абызшәа, реиҿкаашьа, рстиль. Ановелла ажанр ишаҟазшьоу еиԥш, акык-ҩбак ахҭысқәа, аепизодқәа рыла ауп ишышьақәгылоу. Еиҳараӡак дара ажәлар рыбзазаратә лакәқәа ирзааигәоуп сиужет еилазаашьалагьы, бызшәалагьы, композициалагьы, стильлагьы. ==Афильмқәа== Миха Лакрба иновеллақәа ирылхны [[2019]] шықәсазы иҭыхын икьаҿу афильмқәа быжьба. Уи азы афинанстә цхыраара ҟанаҵеит амобилтә еимадара «Амобаил». Аҭыхрақәа мҩаԥысуан Аԥсны араионқәа зегьы рҿы. «Аб», «Ианаамҭамыз», «Абабыц», «Аешьцәа», «Асас», «Аиҩызцәа», «Арупап» – арҭ абыжь-новеллак рҭыхра иалахәын аԥсуа театр актриорцәа реиԥш, иаабац ауаагьы. Аԥсуа режиссиорцәа ҿарацәа рҽеизганы рҽазыршәеит доусы икьаҿу фильмк Миха Лакрба иновеллақәа рыла аҭыхра. Иҳәатәуп иҭырхыз быжь-фильмк аԥсышәала ишцәажәо. ==Алитература== *{{Аԥпа|902-903}} * ИНАЛ-ИԤА, Ш. Аԥсуа литература аҭоурых аҟынтә. Аҟәа, 1961 ш. * АНҚӘАБ, В. П. Аԥсуа новеллақәа. Аҟәа, «Алашара», 1968 ш. * АНШБА, А., ДАРСАЛИА, В. Миха Лакрба. Арҿиаратә портрет. Аҟәа, «Алашара», 1978ш. * ҚАПБА, Руслан. Миха Лакрба (Иԥсҭазаареи ирҿиамҭеи). Аҟәа, «Алашара», 1980ш. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/lakrba-mixajl-aleksandrovich Лакрба Михайл Александрович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/lakrba-mixa-ale%D2%9Bsandr-i%D2%A7a Лакрба Миха Алеқсандр-иԥа] {{ab icon}} *[http://apsnyteka.org/2960-lakerbai_m_abkhazskie_novelly_2014.html Михаил Лакербай] {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:1901 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 19 рзы ииз]][[Акатегориа:1965 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Жьҭаарамза 15 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:Асовет шәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Асовет поетцәа]][[Акатегориа:Лакраа]][[Акатегориа:Аԥснытәи АССР аҟазара зҽаԥсазтәыз аусзуҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны адраматургцәа]]}} 956xylcjemw6v0tenffir7ej1f8vkig Аҳашба, Мушьни Лаврент-иԥа 0 17144 170283 133856 2026-07-21T13:39:32Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170283 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Аҳашба Мушьни Лаврент-иԥа |даҽа ахьӡ=Хашба Мушни Лаврентьевич |афото=Хашба Мушни Лаврентьевич (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Аҳашба Мушьни Лаврент-иԥа |аира арыцхә=23.04.1903 |аԥсра аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион (Кәыдрытәи аучастка) Ԥақәашь ақыҭан – 09.04.1992, Аҟәа |аусура=ашәҟәыҩҩы, ажурналист, апублицист, аиҭагаҩ, аҳәынҭқарратәи ауаажәларратәи усзуҩы }} '''Аҳашба Мушьни Лаврент-иԥа''' ({{lang-ru|Хашба Мушни Лаврентьевич}}; 23.04.1903 – Аԥсны, [[Очамчыра араион]] (Кәыдрытәи аучастка) [[Ԥақәашь]] ақыҭан – 09.04.1992, [[Аҟәа]]) – ашәҟәыҩҩы, ажурналист, апублицист, аиҭагаҩ, аҳәынҭқарратәи ауаажәларратәи усзуҩы. Аԥсни Қырҭтәылеи рҟны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы ҳәа ахьӡ ихын. Ианашьан аҳәынҭқарратә ҳамҭақәа: «Аҳадыртә дырга» аорденқәа ҩба, амедалқәа «Аџьаҿы аҽалкааразы», «Кавказ ахьчаразы». СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа дрылан. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== 1911ш. дҭалоит Ԥақәашь ақыҭантәи ашкол. Усҟан уаҟа аус руан еицырдыруаз арҵаҩцәа-арккаҩцәа П. Ҷараиа, А. Чкотуа, Ҭ. Аҳашба. 1915ш. акәзар, Очамчыратәи иреиҳау алагарҭатә ҵараиурҭа дҭарҵеит. 1917 ш. аҳратәра амчқәа М. Аҳашба иаб дҭаркуеит, убри ашықәс азы иԥсҭазаарагьы далҵуеит. Ран ԥшьҩык лыхшара лнапы ианхалеит, ахныҟәгара рцәыцәгьан. 1918 ш. ииун мзазы М. Аҳашба аамҭала иҵара аанижьыр акәхоит. Х-класск данрылга, аԥшьбатәи акласс ахь даниас Аҟәаҟа ихы ирхоит. 1918ш. дрыдыркылоит Аҟәатәи арҵаҩратә семинариахь. Ара аҵара рҵон заԥхьаҟа ишәҟәыҩҩцәахараны иҟаз И. А. Коӷониа, Ӡ. Х. Дарсалиа, И. Г. Папасқьыр уҳәа егьырҭгьы. Аҵара иҵон 1923 шықәсанӡа. Аԥсуа бызшәа амаҭәар ирзаԥхьоз Дырмит Гәлиа инапхгарала еиҿкааз алитературатә хеидкыла иҭнажьуаз анапылаҩыратә журнал «Ашарԥы-еҵәа» раԥхьатәи аномер (1918ш. сентиабр) зҩымҭақәа анылаз аҿарацәа дреиуан. Жәаф шықәса зхыҵуаз арԥыс ирҿиамҭа «Аԥсацәа» раԥхьаӡа ианылеит агазеҭ «Аԥсны» (1919). Анаҩсан агазеҭ аҟны икьыԥхьын иажәабжь «Ҳаџьмаҭ аҳәыҳә шикыз», иара убас еиуеиԥшым истатиақәа. 1923–1924 шш. раан М. Аҳашба аус иуан агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакторс. 1924–1927 шықәсқәа рзы аҵара иҵон Москватәи аҳәынҭқарратә ажурналистикатә институт аҿы. М. Аҳашба [[Москва]] идыррақәа еихеиҳаит. Аԥсныҟа даныхынҳәгьы М. Аҳашба ҩаԥхьа агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциахь днеит, аусура далагеит аредактор ихаҭыԥуаҩс, 1932ш. инаркны аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩс дыҟан. М. Аҳашба иааԥсарақәа шьардоуп аԥсуа милаҭтә журналистика ашьақәгылареи арҿиареи рус аҟны, аполиграфиа аусура аҭышәныртәалараҿгьыы зџьабаа маҷымкәа иаду дреиуоуп. 1934 – 1937 шш. раан М. Аҳашба цензорс дыҟан. 1937ш. нахыс агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакторс дахадыргылоит. Иусура (1944 шықәсанӡа) иалагӡаны 1938 – 1957 шш. раан Аԥсны Иреиҳаӡоу Асовет Апрезидиум дамаӡаныҟәгаҩын. Ашәҟәыҩҩы, ауаажәларратәи аҳәынҭқарратәи усзуҩы М. Аҳашба 1957ш. инаркны 1975ш. азынӡа ахәыҷтәы журнал «Амцабз» аредактор хадас дыҟан. Акыр шықәса инеиԥынкыланы ажурнал «Алашара» аредколлегиа далан. Алитературатә ԥсҭазаара иалагылаз ашәҟәыҩҩы илагала маҷымкәа иҟоуп аиҭагараҿгьы. Аурыс бызшәа ахьтә аԥсшәахь еиҭаганы иҭижьхьан Л.Толстои иповест «Ҳаџьы-Мураҭ», иажәабжь «Х-ԥсрак», А. Фадеев ироман «Агвардиа ҿа», Ф. Мордовцев ироман «Прометеи иҵеицәа»(ацыԥҵәахақәа), И.Крылов иажәеинраалақәа, А.Кешоков иповест «Ашьыжьтәи аӡаӡаҿы ашьҭақәа», иара убас адунеитә литература ахьтә Е. Хемингуеи, Р. Тагор, Џь. Радари, Н. Бараташвили, А. Қьиачели, А. Кешоков, А. Хавпачев уҳәа рҩымҭақәа. М.Аҳашба иҩхьан апиесақәагьы: «Аԥхьатәи амш аан ашкол аҟны», «Аҷаԥшьара». Аԥсуа литература аҿиареи ашьақәгылареи раамҭазы акрызҵазкуа ракәны иаланагалаз иреиуоуп аҩажәатәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы иаԥиҵаз ажәабжьқәа «Ҳаи, дад, аписар, закә кампаниоузеи, ишааҳауҳәара!», «Алло», «Ацуныҳәа акы иаԥсам сҳәан,аха…». ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Ахәыҷқәа рсцена. Апиеса. Аҟәа, 1920. *Аҷаԥшьара. Апиеса аԥсуа ҟазшьа аҟнытә. Қәгыларак ала. Аҟәа, 1924. *Ҳаи, дад, аписар, закә кампаниоузеи, ишааҳауҳәара (Асатира) – Аҟәа, 1928. *«Алло!» Ажәабжьеизга аԥсуа ҟазшьа аҟнытә. Аҟәа, 1929. *Иалкаақәоу. Ажәабжьқәа, апиесақәа, ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1957. *Соуҟари егьырҭи. Ажәабжьқәеи аиҭагақәеи. Аҟәа, 1971. *Иалкаау. Ажәабжьқәа. – Аҟәа, 1976. *Иалкаау. Ажәабжьқәа. Апиесақәа. Актәи ашәҟәы. Аҟәа, 1983. *Аџыри Ҟаимыҭхани. Алакәқәа. Аҟәа, 1984. *Алло! Ажәабжь. Асериа «Ашколтә библиотека», Айъа, 1985. *Мырзаҟан Гечба. Алакәқәа. Аҟәа, 1988. *Аҭынха. Ҩ­-шәҟәыкны. Актәи ашәҟәы. Аҟәа, 2005. *урысшәала: Наследие. Т. II. Сухум, 2005. ==Ахьарԥшқәа== {{reflist}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/xashba-mushni-lavrentevich Хашба Мушни Лаврентьевич] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/a%D2%B3ashba-mushni-lavrent-i%D2%A7a Аҳашба Мушьни Лаврент-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:1903 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 6 рзы ииз]][[Акатегориа:1992 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Мшаԥымза 9 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:Ҳашаа]][[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]][[Акатегориа:Мшаԥымза 23 рзы ииз]]}} 2muszpxlne12wl9rio8oa0ayerxemi4 Хокерба, Шамиль Ибрагим-иԥа 0 17151 170162 113414 2026-07-21T13:04:47Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Хокерба, Шамил Ибрагим-иԥа]] в [[Хокерба, Шамиль Ибрагим-иԥа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 113414 wikitext text/x-wiki '''Шамил Ибрагим-иԥа Хокерба''' ({{lang-ru|Шамиль Ибрагимович Хокерба}}; {{date|20|1|1903}}, [[Очамчыра]], [[Аҟәатәи аокруг]], [[Кәыдрытәи аучастка]] — {{date|||1942}}, [[Лагодехи]], [[Қырҭтәылатәи ССР]]) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, апублицист. ==Абиографиа== Диит 1899 шықәса ажьырныҳәамза 20 рзы Очамчыра. Абраҟатәи ԥшьклассктәи аучилишьче даналга дҭалоит Аҟәатәи арҵаҩратә семинариа. Дук мырҵыкәа дҭаркуеит асовет мчра аагара дазықәцон ҳәа аара идҵаны. Уи анаиааи, [[1921]] шықәсазы, абахҭа дыҭрыжьуеит. [[1924]] шықәсазы Ш. Хокерба дҭалоит Қарҭтәи аполитехникатә институт, далгоит [[1928]] шықәсазы. [[1941]] шықәсазы залымдарыла дҭаркуеит, Аԥснынтә дахыргоит, уаҳагь дзыхынҳәуам. [[1978]] шықәсазы иҭынхацәа ицсыбаҩ Аԥсныҟа иааганы дахьиз идгьыл гәакьаҿ анышә иамардоит. ==Абиблиографиа== *Иҩымҭақәа. Акәа. 1981 шықәса. ==Алитература== *{{Аԥпа|903}} ==Азхьарԥшқәа== *[http://apsnyteka.org/1282-hokerba_antologia_2009.html Шамиль Хокерба] *[http://spapsny.org/pisateli/xokerba-shamil-ibragimovich Хокерба Шамиль Ибрагимович] {{ru icon}} *[http://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/xokerba-shamil-ibragim-i%D2%A7a Хокерба Шамиль Ибрагим-иԥа] {{ab icon}} [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]] [[Акатегориа:Хокераа]] [[Акатегориа:1903 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 20 рзы ииз]] [[Акатегориа:1942 шықәсазы иԥсыз]] pier61vqrae7oads9vc3wk87nszko7p 170330 170162 2026-07-21T13:41:47Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170330 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Хокерба Шамиль Ибрагим-иԥа |даҽа ахьӡ=Хокерба Шамиль Ибрагимович |афото=Хокерба Шамиль Ибрагимович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Хокерба Шамиль Ибрагим-иԥа |аира арыцхә=20.01.1899 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка, (иахьатәи Очамчыра араион) Очамчыра ақалақь |аусура=1942, Лагодехи, Қырҭтәылатәи ССР) – аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, апублицист }} '''Хокерба Шамиль Ибрагим-иԥа''' ({{lang-ru|Хокерба Шамиль Ибрагимович}}; 20.01.1899, Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка, (иахьатәи [[Очамчыра араион]]) [[Очамчыра]] ақалақь) – 1942, Лагодехи, Қырҭтәылатәи ССР) – аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, апублицист. ==Абиографиа== Аҵара иҵон Очамчыратәи ҩ-классктәи ашкол аҟны (1908-1911), ашьҭахь – Очамчыра ақалақь ԥшь-классктәи ашкол аҟны (1911-1915). 1916 ш. дҭалеит Аҟәатәи арҵаҩратә семинариа. 1918 ш. акомпартиа далалеит. 1920 ш. аԥсуа жәлар рхақәиҭратә қәԥара дахьалахәыз азы ақырҭуа мчрақәа ддырбаандаҩит. 1921 ш. март мзазы, Аԥсны Асовет мчра анышьақәгыла, доужьын. Аԥсны Аревком Кәыдрытәи ауезд адгьыл аҟәша аиҳабыс дҟарҵеит. 1924-1928 шш. рзы аҵара иҵон Қарҭтәи аполитехникатә институт ақыҭанхамҩатә факультет аҟны. Аԥсныҟа даныхынҳә аусура далагеит Аԥснытәи ақыҭанхамҩатә Центр агроном хадас (1933 ш. азынӡа). 1933-1935 шш. раан – [[Гәдоуҭа араион]] аҟны асовнхара деиҳабын, ашьҭахь – 1939 ш. азынӡа Аԥсны адгьыл азы Жәлар ркомиссариат агроном хадас дыҟан. Қырҭтәыла Аԥсны имҩаԥнагоз амилаҭеилыхратә политика даҿагыланы иаартны дықәгылон. 1941 ш. Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа алагара мызқәак шыбжьаз, харада ахара идҵаны дырбаандаҩын, Аԥснынтә ддәықәҵан Лагодехиҟа. Шықәсык ҵаанӡа араҟа, абахҭаҿы иԥсҭазаара далҵуеит. Дыриашан 1956 шықәсазы. 1978 ш. иԥсыбаҩ Лагодехинтәи Аԥсныҟа, иҭынхацәа рахь иааган, анышәгьы дамардеит Очамчыра. Ш. Хокерба ирҿиамҭақәа жәпакы еиқәымхаӡеит. Ашәҟәыҩҩы ирҿиара ианазхьаԥш дандыриаша ашьҭахь ауп. Раԥхьатәи иажәеинраалақәа иҩит 1916 шықәсазы («Сҩызцәа», «Аҵара ҵала арԥыс», Анцәа илԥха шәоуааит, аҿар», «Аӷьыч»). Абри ашықәс азы иҩит раԥхьатәи иажәабжьгьы. Ажәабжьқәа иҩуан афольклортә сиужетқәа шьаҭас иаҭаны. Р. Хә. Қапба игәаанагарала, Ш. Хокерба раԥхьаӡа акәны аԥсуа литература иалеигалеит «ажәабжь-лакә» (Қапба Р. Хә. Шамил Хокерба. Иԥсҭазаареи ирҿиареи. [[Аҟәа]], 2003, Ад. 65). Ш. Хокерба иажәеинраалақәеи истатиақәеи ркьыԥхьуан агазеҭқәа «Аԥсны» (1919-1920), «Аԥсны ҟаԥшь». Ирҿиамҭақәа еизганы хазы шәҟәны иҭыжьын В. Ҳ. Конџьариа лыбзоурала, Аҟәа, 1963 шықәсазы (аизга еиҭаҭыжьын 1981 шықәсазы). Апоет иажәеинраалақәа агәылалеит «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» (Аҟәа-[[Москва]], 2001, еиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009). Аԥсшәахь еиҭеигеит ақыҭанхамҩеи амедецинеи ирыҵанакуеи егьырҭ аусумҭақәеи. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Иҩымҭақәа реизга. Аҟәа, 1963. *Иҩымҭақәа. Аҟәа, 1981. ==Алитература== *{{Аԥпа|903}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/xokerba-shamil-ibragimovich Хокерба Шамиль Ибрагимович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/xokerba-shamil-ibragim-i%D2%A7a Хокерба Шамиль Ибрагим-иԥа] {{ab icon}} *[http://apsnyteka.org/1282-hokerba_antologia_2009.html Шамиль Хокерба] {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Хокераа]][[Акатегориа:1903 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 20 рзы ииз]][[Акатегориа:1942 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:1899 шықәсазы ииз]]}} tvzotwwll1zgnb9jvnedfsmts6mvrqa Демерџьиԥа, Оҭар Сааҭбеи-иԥа 0 17350 169974 113265 2026-07-21T12:19:19Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Демерџь-иԥа, Оҭар Сааҭбеи-иԥа]] в [[Демерџьиԥа, Оҭар Сааҭбеи-иԥа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 113265 wikitext text/x-wiki '''Оҭар Демерџь-иԥа''' ({{lang-ru|Демерджипа Отар Саатбеевич}}; {{date|||1910}}, [[Оҭҳара]] ақыҭа, [[Гәдоуҭа араион]] — {{date|15|5|1939}}) — Аԥсны ашәҟәыҩҩы. ==Абиографиа== диит 1910 шықәсазы Оҭҳара ақыҭа Гәдоуҭа араион. Иԥсҭазаара далҵит 1939 шықәса маи 19 рзы, машәырла /дзықәтәаз амашьына бӷалоит/. Оҭҳаратәи аиҵбыратәи ашкол аҿы аҵара иҵон 1918 шықәсанӡа, нас — Ԥсырӡхатәи ԥшьы-классктәи ашкол аҟны. 1924 шықәсазы дҭалоит Н. Лакоба ихьӡ зху Аҟәатәи аԥсуа школ. Уи даналга, 1929-1931 шықәсқәа рзы аҵара иҵоит Аҟәатәи аҳәынҭқарратә педагогтә техникм аҿы. Акьыԥхь аҿы дцәырцит 1925 шықәсазы. Ажәеинраалақәеи астатиақәеи. Аҟәа, 1958 шықәса. ==Алитература== *{{Аԥпа|904}} ==Азхьарԥшқәа== *[http://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/demer%D1%9Fi%D2%A7a-o%D2%ADar-saa%D2%ADbei-i%D2%A7a Демерџь-иԥа Оҭар Сааҭбеи-иԥа] {{ab icon}} *[http://spapsny.org/pisateli/demerdzhipa-otar-saatbeevich Демерджипа Отар Саатбеевич] {{ru icon}} [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]] [[Акатегориа:Демерџьаа]] [[Акатегориа:1910 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:1939 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Лаҵарамза 15 рзы иԥсыз]] fx1sojcpcqu0cchfihdxv1pyjkef2ne 170300 169974 2026-07-21T13:40:19Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170300 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Демерџьиԥа Оҭар Сааҭбеи-иԥа |даҽа ахьӡ=Демерджипа Отар Саатбеевич |афото=Демерджипа Отар Саатбеевич (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Демерџьиԥа Оҭар Сааҭбеи-иԥа |аира аҭыԥ=1910, Аԥсны, иахьатәи Гәдоуҭа араион Оҭҳара ақыҭа |аԥсра арыцхә=15.05.1939 |аусура=аԥсуа поет, апублицист }} '''Демерџь-иԥа Оҭар Сааҭбеи-иԥа''' ({{lang-ru|Демерджипа Отар Саатбеевич}}; 1910, Аԥсны, иахьатәи [[Гәдоуҭа араион]] [[Оҭҳара]] ақыҭа – 15.05.1939) – аԥсуа поет, апублицист. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Аҵара иҵон Оҭҳаратәи аиҵбыратәи ашкол аҟны (1918 шықәсанӡа), [[Ԥсырӡха]] (Афон ҿыц) ԥшь-классктәи ашколи Аҟәатәи аԥсуа школи (1924-1928) рҟны. Шықәсык аҟынӡа аус иуан акомҿареидгыла Гәдоуҭатәи ароионтә комитет аҟны. Ашьҭахь Аҟәатәи арҵаҩратә техникум дҭалоит, аха шықәсык нахыс ичымазара иахҟьаны иҵара аанижьыр акәхоит. 1932 ш. инаркны аус иуан [[Гагра]], асасааирҭа «Жәкәара», «Колхида» рҟны. Ашьҭахь Гагратәи аԥсшьарҭа деиҳабхоит. Амҩан иҟалаз амашәыр иахҟьаны дҭахоит. Раԥхьатәи иажәеинраалақәеи истатиақәеи кьыԥхьын 1925 ш. агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аҟны. Иажәеинраалақәа рнылахьан ажурналқәа «Еҵәаџьаа» (1928), «Алашара», агазеҭ «Еҵәаџьаа» уҳәа егьырҭгьы. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Ажәеинраалақәеи астатиақәеи. Аҟәа, 1958. ==Алитература== *{{Аԥпа|904}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/demerdzhipa-otar-saatbeevich Демерджипа Отар Саатбеевич] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/demer%D1%9Fi%D2%A7a-o%D2%ADar-saa%D2%ADbei-i%D2%A7a Демерџьиԥа Оҭар Сааҭбеи-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Демерџьаа]][[Акатегориа:1910 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:1939 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 15 рзы иԥсыз]]}} 7bgzc4adbh1z482hiywsmvmjuejqohh Кәыҵниа, Леуарса Бида-иԥа 0 17646 170310 113318 2026-07-21T13:40:50Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170310 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Кәыҵниа Леуарса Бида-иԥа |даҽа ахьӡ=Квициния Леуарса Бидович |афото=Квициния Леуарса Бидович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Кәыҵниа Леуарса Бида-иԥа }} '''Кәыҵниа Леуарса Бида-иԥа''' ({{lang-ru|Квициния Леуарса Бидович}}; 31.12.1912, Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи [[Очамчыра араион]]) [[Аҭара]] ақыҭа – ииун, 1941, Белосток ақалақь Белоруссиатәи ССР (уажәы Польша иаҵанакуеит) – аԥсуа поет. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Аҵара иҵон Аҭаратәи ашкол аҟны, ашьҭахь Аҟәатәи аԥсуа школ-интернат далгеит 1931 шықәсазы. Аамҭак азы Аахыҵ-Кавказтәи арҵаҩратә институт дҭан, нас Аԥсныҟа дхынҳәит. Аус иуан Аԥснытәи аҳәынҭҭыжьырҭаҿы, агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциаҿы. 1933 ш. Москватәи арҵаҩратә институт дҭалеит, аха аҩбатәи акурс аҟнытә А.М. Горки ихьӡ зху Москватәи Алитературатә институт ахь диасит, дагьалгеит 1937 шықәсазы. 1938-1939 шш. рзы Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла ахантәаҩыс дыҟан. 1939 ш. инаркны Асовет аррамаҵура дахысуан. Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа (1941-1945) аан дҭахеит ажәыларақәа руак аҟны. Ажәеинраалақәа иҩуан ашкол данҭаз нахыс. Раԥхьатәи иҩымҭақәа аизга «Еҵәаџьаа» ианылеит (1928). Уи агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» агәлаҵас иҭыҵуан. Авторс дрымоуп апоемақәа «Шьаризан», «Даур», хыԥхьаӡарарацәала ажәеинраалақәа, ашәҟәқәа жәпакы. Иҩымҭақәа зныкымкәа ирнылахьан ажурнал «Алашара», агазеҭқәа: «Аԥсны ҟаԥшь», «Еҵәаџьаа» уҳәа. Иажәеинраалақәа жәпаки ипоемақәа рцыԥҵәахақәеи анылеит «Аԥсуа поезиа антологиа. XX ашә.» ([[Аҟәа]]-[[Москва]], 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009). Иажәеинраалақәа рыхәҭак аурысшәахь еиҭаганы икьыԥхьын «Аԥсуа поезиа антологиа» (урысшәала), М., 1958) аҟны. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Апоемақәа. Аҟәа, 1931. *Атәыла ҿиоит. (Апоемақәа), Аҟәа, 1932. *Шьаризан. Апоема. Аҟәа 1933. *Аамҭа бзиа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1934. *Даур Лагинба. Апоема, Аҟәа, 1936. *Даур. Апоема. Аҟәа, 1939. *Иҩымҭақәа. Аҟәа, 1955. *Ажәеинраалақәа, Аҟәа 1973. *аурысшәахь аиҭагақәа: Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1974. ==Алитература== *{{Аԥпа|905-906}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/kvicziniya-leuarsa-bidovich Квициния Леуарса Бидович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/k%D3%99yi%D2%B5nia-leuarsa-bida-i%D2%A7a Кәыҵниа Леуарса Бида-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Кәыҵниаа]][[Акатегориа:Аибашьра иалаӡыз]][[Акатегориа:1912 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 31 рзы ииз]][[Акатегориа:1941 шықәсазы иԥсыз]]}} mejk3blqpz5cj1xd1apcntyr9o1w2a7 Лабахәуа, Леонти Бахәа-иԥа 0 17761 170312 113324 2026-07-21T13:40:55Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170312 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Лабахәуа Леонти Бахәа-иԥа |даҽа ахьӡ=Лабахуа Леонтий Бахович |афото=Лабахуа Леонтий Бахович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Лабахәуа Леонти Бахәа-иԥа |аира арыцхә=26.12.1912 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи Очамчыра араион) Река ақыҭа |аԥсра аҭыԥ=1938 |аусура=аԥсуа поет }} '''Лабахәуа Леонти Бахәа-иԥа''' ({{lang-ru|Лабахуа Леонтий Бахович}}; 26.12.1912, Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи [[Очамчыра араион]]) [[Река]] ақыҭа – 1938) – аԥсуа поет. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Аҵара иҵон Рекатәи алагарҭатәи Очамчыратәи быжь-шықәсатәи ашколқәа рҟны. 1928-1932 шш. раан Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә техникум дҭан. 1936 ш. А.М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет далгеит. Аинститут аҟны ԥшьы-шықәса напхгара зиҭоз алитературатә кружок еиҿикааит. 1938 ш харада ахара идҵаны ддырӡит. Иҩымҭақәа икьыԥхьуан 1932 ш. инаркны. Иажәеинраалақәеи ипоемақәеи реиҳарак иԥсы анҭаз икьыԥхьын аизга «Раԥхьатәи ашьаҿақәа» ([[Аҟәа]],1934) аҟны. Апоет дандырбаандаҩы нахыс ҩеижәа шықәса рҟынӡа иҩымҭақәа џьаргьы иркьыԥхьӡомызт, уи азы азингьы ыҟамызт. Акьыԥхь зымбацыз иажәеинраалақәагьы рыламкәа иҟаларымызт инапылаҩырақәа аныӡуаз. 1958 ш. раԥхьаӡа хазы шәҟәны иҭыжьын «Иҩымҭақәа». Уи иацын Ш.Д.Инал-иԥа иаԥхьажәа. Абри ашықәс азы В.Микушевич, А.Чивилихин, И.Вронски еиҭаргаз иажәеинраалақәа агәылалеит [[Москва]] урысшәала иҭыжьыз «Аԥсуа поезиа антологиа». Иҩымҭақәа рнылон ажурнал «Алашара», икьыԥхьуп «Аԥсуа поезиа антологиа. XX ашә.» (Аҟәа-Москва, 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009) аҟны. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Иҩымҭақәа. Аҟәа,1958. *Иҩымҭақәа. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1980. *урысшәала аиҭагақәа: Мое слово. Стихи и поэмы. Сухум, 1984. ==Алитература== *{{Аԥпа|906}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/labaxua-leontij-baxovich Лабахуа Леонтий Бахович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/labax%D3%99ua-leonti-bax%D3%99a-i%D2%A7a Лабахәуа Леонти Бахәа-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Лабахәуаа]][[Акатегориа:1912 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 26 рзы ииз]][[Акатегориа:1938 шықәсазы иԥсыз]]}} levjyhnffv0gwqjq9viwepsndbxshsj Агәмаа, Қьаазым Ҟараман-иԥа 0 17762 170273 140972 2026-07-21T13:39:04Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170273 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Агәмаа Қьаазым Ҟараман-иԥа |даҽа ахьӡ=Агумаа Киазим Караманович |афото=Агумаа Киазим Караманович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Агәмаа Қьаазым Ҟараман-иԥа |аира арыцхә=01.05.1915 |аира аҭыԥ=иахьатәи Очамчыра араион Ӷәада ақыҭа |аԥсра арыцхә=08.12.1950 |аусура=аԥсуа поет, апрозаик }} '''Агәмаа Қьаазым Ҟараман-иԥа''' ({{lang-ru|Агумаа Киазим Караманович}}; 01.05.1915, иахьатәи [[Очамчыра араион]] [[Ӷәада]] ақыҭа – 08.12.1950) – аԥсуа поет, апрозаик. СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Аҵара иҵон Ӷәадатәи ихарҭәаам абжьаратә школ аҟны, ашьҭахь Џьгардатәи ихарҭәаам ашкол аҿы (1927-1929). Аҟәатәи арҵаҩратә техникум дҭан (1929-1932). Москватәи ажурналистикатә инстиут аҿы аҵара иҵон (1932-1934). 1937 ш. далгеит Калининградтәи арҵаҩратә институт аҭоурыхтә факультет. Аԥсныҟа даныхынҳә рҵаҩыс аус иуан Тҟәарчалтәи абжьаратәи ашкол аҟны. 1938 ш. инаркны - агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциаҿы. 1940 ш. аррамаҵура ашҟа иԥхьеит. Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа (1941-1945) далахәын. Аррамаҵура ахьихигоз архәҭа амацәаз иҭаркит, аха Қь. Агәмаа дызлаз аибашьцәа аӡәырҩы рхы рцәыргеит. Ашьҭахь ашәҟәыҩҩы Белоруссиеи Украинеи абнақәа рҟны апартизанцәа ргәыԥқәа дрылахәны деибашьуан. Ӷәӷәала дхәын. 1944 ш. игәабзиара ануашәшәыраха Аԥсныҟа доужьын. [[Аҟәа]] аус иуан аҟазара азы Аилак аҟны, иара убас Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, ашьҭахь агазеҭ «Аԥсны» аредакциаҿы. Ихәрақәа ирыхҟьаны иаамҭамкәа иԥсҭазаара далҵит. Иҩымҭақәа икьыԥхьуа далагеит 1933 ш. инаркны. 1934 ш. иажәеинраалақәа агәылалеит апоетцәа ҿарацәа рҩымҭақәа реизга «Раԥхьатәи ашьаҿақәа». Иажәеинраалақәа рнылон: «Алитературатә журнал», агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь», ажурнал «Алашара» уҳәа егьырҭгьы. Авторс дрымоуп аԥхьаҩцәа ибзианы ирдыруа иажәеинраалақәа иреиуоу: «Асолҭад иҳаҭгәын», «Асалам шәҟәы Аҟәаҟа», абаллада «Аҿырпын», аповестқәа «Абаандаҩы», ажәабжьқәа «Ан лыбзиабара», «Икамшәаз алаӷырӡ», «Аԥсҭазаара аҟнытә ажәабжьқәа», апиеса «Адгьыл ду» уҳәа. Қь. Агәмаа аԥсшәахь еиҭеигеит аурыс, аукраин, ақырҭуа классикцәа ражәеинраалақәа, урҭ рхыԥхьӡараҿы иҟоуп А. С. Пушкин, Т. Г. Шевченко, Н. Бараҭашвили, аерманқәа рфырхаҵаратә епос «Давид Сасунтәи» ацыԥҵәахақәа. Иҩит амилаҭтә литературеи аҟазареи ирызку астатиақәеи арецензиақәеи. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1949. *Иҩымҭақәа. Аҟәа, 1955. *Ажәеинраалақәа. (Иалкаау аԥсуа лирика» асериала). Аҟәа, 1972. *Иалкаау Аҟәа, 1976. *Абаандаҩы. Аповест. Аҟәа, 1986. *аурысшәахь еиҭаганы: Родная земля (Рассказы, пьеса). Сухум, 1962. ==Биографиа== Диит 1915 шықәса лаҵарамза аказы, Ӷәада ақыҭа Очамчыра араион. Иԥсҭазаара далҵит 1950 шықәса ԥхынҷкәынмза 8 рзы. Джуп Аҟәатәи ашьхараҿ, ашәҟәыҩҩцәеи ауаажәларратә усзуҩцәеи рпантеон аҿы. Аҵара иҵон Џьгьарда, Аҟәати апедагогтә техникум аҿы. Уи даналга, 1932 шықәсазы, Москва ажурналистикатә институт даанахәоит. Араҟа аҵара иҵоит ҩы-шықәса, нас, 1934 шықәсазы, калининтәи апедагогтә институт аҭоурыхтә факультет ашҟа диасуеит, далгоит 1937 шықәсазы. Далахәын аҩбатәи адунеитә аибашьра. Акьыԥхь аҿы дцәырҵит [[1933]] шықәса инаркны. ==Қьаазым Агәмаа иԥсҭазаареи ирҿиаратә мҩеи== ==Абиблиогрҭфиа== *Аԥхьатәи ашьаҿақәаҿ Аколлекҩҩтивтәӡәизҩа. Аҿәа, 1934 ҽықәса. *Иҩымҭақәа. ҿАҟәа, 1955 шыҿао́аӡ *Иаԥкаау. Аҟәа, 1972 шҟқәса/«Иалкаау аԥҟуа лирикҷӡаериаҿ/.с *Иалкаау. Аҟәа, 1976 шӡаәса. ==Алитератураҩҩ== *{{Аԥпа|906-907}} ==Азҿьарԥшқәа== *[http://spapsny.org/pisateli/agumaa-kiaazim-karamanovich Агумаа Киазим Карамович] {{ru icon}} *[http://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/ag%D3%99maa-%D2%9Baazyim-%D2%9Faraman-i%D4%A5a А]ԥ[http://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/ag%D3%99maa-%D2%9Baazyim-%D2%9Faraman-i%D4%A5a әмаа Қьаазы]ә [http://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/ag%D3%99maa-%D2%9Baazyim-%D2%9Faraman-i%D4%A5a Ҟараман-иԥа]ҟ{{ab icon}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/agumaa-kiaazim-karamanovich Агумаа Киазим Караманович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/ag%D3%99maa-%D2%9Baazyim-%D2%9Faraman-i%D4%A5a Агәмаа Қьаазым Ҟараман-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:1915 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 1 рзы ииз]][[Акатегориа:1950 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 8 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Агәмаақәа]]}} 3nr2vji8ollz1r0rg14a8bgsyljpm7f Ҵәыџьба, Шьалуа Леуарсан-иԥа 0 17957 170343 113421 2026-07-21T13:42:26Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170343 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Ҵәыџьба Шьалуа Леуарсан-иԥа |даҽа ахьӡ=Цвижба Шалва Леуарсанович |афото=Цвижба Шалва Леуарсанович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Ҵәыџьба Шьалуа Леуарсан-иԥа |аира арыцхә=18.12.1912 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи Очамчыра араион) Тамшь ақыҭа |аԥсра арыцхә=26.05.1987 |аԥсра аҭыԥ=Аҟәа |аусура=апоет, апрозаик }} '''Ҵәыџьба Шалуа Леуарсан-иԥа''' ({{lang-ru|Цвижба Шалва Леуарсанович}}; 18.12.1912, Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи [[Очамчыра араион]]) [[Тамшь]] ақыҭа – 26.05.1987, [[Аҟәа]]) – апоет, апрозаик. Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсны Аҳәынҭқарратә премиа ианашьоуп (1988; данԥсы ашьҭахь, ишәҟәы «Апоет илахьынҵа» азы). Аԥсны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы ҳәа ахьӡ ихҵан. СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа дрылан. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Тамшь ақыҭаҿ усҟан иҟаз алагарҭатә школ анаҩсан Гагратәи ашкол-интернат дҭалоит, ара быжь-класск дрылгеит. 1928 ш. Н. Лакоба ихьӡ зху Аҟәатәи абжьаратәи аԥсуа школ дҭалоит. Л. Кәыҵниеи иареи аҵара еицыҵон. Араҟа аҵара аниҵоз ауп уи алитература абзиабара анизцәырҵыз. 1930 ш. иҵара анхиркәша, аамҭак азы аус иуан убри ашықәсан иаартыз Аԥснытәи аҳәынҭҭыжьырҭаҿы. 1932 ш. Владикавказ Нхыҵ-Кавказтәи арҵаҩратә институт дҭалоит. 1935 ш. ииуль 25 рзы (иара ахԥатәи акурс аҟны дтәан) харада ахара идҵаны ддырбаандаҩуеит, 1936 ш. ииуль 29 рзы акәзар, Калымаҟа дышьҭын. 1953 ш. рзы ауп иԥсадгьыл ахь ахынҳәра азин аниоу. Згәабзиара акыр иҵшәааз Ш. Ҵәыџьба Аԥсныҟа данаа аусура далагоит Аԥснытәи аҳәынҭшәҟәҭыжьырҭаҿы алитературатә усзуҩы еиҳабыс, ашьҭахь, 1957 ш. март мза инаркны ажурнал «Алашара» аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩс, Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алитературатә консультантс дыҟан. Ажәеинраалақәа рыҩра далагеит Аҟәатәи аԥсуа школ аҟны аҵара аниҵоз. Ирҿиамҭақәа кьыԥхьын ажурналқәа: «Алашара», «Амцабз», агазеҭқәа: Аԥсны ҟаԥшь», «Советская Абхазия», иара убас «Аԥсуа поезиа антологиа» (урысшәала, М., 1958), ашәҟәы «Сухумские мотивы (2500-летию Сухума посвящается)» (М., 2005) уҳәа рҟны. Ш. Ҵәыџьба егьырҭ иажәеинраалақәа рыхәҭак анылеит «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» (Аҟәа-[[Москва]], 2001, аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009). 1932 ш. иҭыжьын раԥхьатәи ишәҟәы – аповест «Амаҭ зыбӷа ԥҵәоу», уи уаҳа еиҭаҭыжьӡам. Апоет ддырбаандаҩаанӡа иҭыжьын иара убас «Аҟама. Адраматә поемеи егьырҭ арҿиамҭақәеи» (1934). Иҩымҭақәа рҭыжьра ҩаԥхьа ихацыркын дандыриаша ашьҭахь. 1950-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭа инаркны иҭыжьын 15 инареиҳаны иажәеинраалақәеи, ипоемақәеи, иажәабжьқәеи, иповестқәеи реизгақәа. Ш. Ҵәыџьба иҩымҭақәа еиҭагоуп аурыс, ақырҭуа бызшәақәа рахь. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Амаҭ зыбӷа ԥҵәоу. Аповест. Аҟәа, 1932. *Аҟама. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, Аԥҳәынҭҭыжьра, 1934. *Аԥшәма хәыҷы. Ажәеинраалақәа ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 1955. *Иалкаау. Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Аиҭагақәа. Аҟәа, 1957. *Абаҳча ссир. Ажәеинраалақәа ахәыҷқәа рзы. Аиҭагақәа. Аҟәа, 1960. *Иалкаау. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1963. *Ажәабжьқәа. –Аҟәа, 1964. *Маҿа­маҿа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1966. *Амаакыра. Ажәеинраалақәа ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 1967. *Амоҭацәа. Ажәабжьқәа ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 1968. *Ацәқәырԥақәа. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1970. *Иалкаау аҩымҭақәа. Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Аҟәа, 1972. *Арашьқәа рдәы. Ажәабжьқәеи аповестқәеи. Аҟәа, 1973. *Ҩ­аамҭак реиԥшьырҭа. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1976. *Ашәҟәҭаӡ. Апоемақәа. Аҟәа, 1980. *Иалкаау. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1982. *Иалкаау. Ажәабжьқәеи аповестқәеи. Аҟәа, 1983. *Ахьча­ла Вулкан. Ажәабжь. Аҟәа, 1985 .Асериа «Ашколтә библиотека». *Ахьча­ла Вулкан. Ажәабжь. Аҟәа, 1985. *Татиаас. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1986. *Апоет иразҟы. Апоема. Аҟәа, 1988. *Иалкаау. Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 2014. *аурысшәахь аиҭагақәа: Чудесный сад. Стихи. М., 1961. *Сказочный поезд. Стихи и поэма. М., 1969. *Долина крылатых коней. Рассказы дедушки Шахана. Для младшего возраста. М., 1971. *Персиковая косточка. Новые стихи. М., 1979. *Талисман. Стихи и поэмы. М., 1984. *Стихи и поэмы. М., 1988. ==Алитература== *{{Аԥпа|907}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/czvizhba-shalva-leuarsanovich Цвижба Шалва Леуарсанович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D2%B5%D3%99yi%D1%9Fba-shalua-leuarsan-i%D2%A7a Ҵәыџьба Шьалуа Леуарсан-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Ҵәыџьаа]][[Акатегориа:1912 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 18 рзы ииз]][[Акатегориа:1987 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 26 рзы иԥсыз]]}} h1b1tqa9drpm67vp0zcuqpcwg9pwl5i Папасқьыр, Мушьни Гьаргь-иԥа 0 17963 170323 113345 2026-07-21T13:41:26Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170323 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Папасқьыр Мушьни Гьаргь-иԥа |даҽа ахьӡ=Папаскир Мушни Герогиевич |афото=Папаскир Мушни Герогиевич (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Папасқьыр Мушьни Гьаргь-иԥа |аира арыцхә=30.12.1915 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи Очамчыра араион) Кәтол ақыҭа |аԥсра арыцхә=17.05.1999 |аусура=аԥсуа шәҟәыҩҩы, алитератураҭҵааҩ, акритик }} '''Папасқьыр Мушьни Гьаргь-иԥа''' ({{lang-ru|Папаскир Мушни Герогиевич}}; 30.12.1915, Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи [[Очамчыра араион]]) [[Кәтол]] ақыҭа – 17.05.1999) – аԥсуа шәҟәыҩҩы, алитератураҭҵааҩ, акритик. СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== 1925 ш. Кәтолтәи ԥшь-класстәи ашкол даналга дҭалеит Аҟәатәи актәи аурыс школ, 1926 акәзар, Н. А. Лакоба ихьӡ зху аԥсуа школ ахԥатәи акласс аҟны напхгаҩыс дзауз алитературатә кружок далахәхеит. Ашкол даналга, 1935 ш. дҭалоит Бубнов ихьӡ зхыз (ашьҭахь В. И. Ленин ихьӡ зхыз) Москватәи арҵаҩратә институт, ашьҭахь диасит аҭоурыхи, афилософиеи, алитературеи ринститут ахь. Аха хара имгакәа, ичымазара иахҟьаны иԥсадгьыл ахь дхынҳәыр акәхеит. Аус иуан агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциаҿы. 1956 ш. А. М. Горки ихьӡ зху Москватәи Алитературатә институт далгеит. Убри ашықәс инаркны быжь-шықәса рҟынӡа аус иуан Д.И. Гәлиа ихьӡ зху абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи ринститут аҟны. Ажәеинраалақәа иҩуа далагеит Кәтолтәи ашкол данҭаз. Акьыԥхь аҟны дцәырҵит 1932 ш. инаркны. Ашкол данҭаз ииҩыз ажәеинраалақәа агәылалеит аизга «Раԥхьатәи ашьаҿақәа» (1935), урҭ рахьтә иҟоуп «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» ([[Аҟәа]] – [[Москва]], 2001, аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009) ианылазгьы. Дышнеи-шнеиуаз апроза ашҟа диасуеит. Иҩымҭақәа рнылон агазеҭқәа «Аԥсны ҟаԥшь», «Советская Абхазия», «Республика Абхазия», ажурналқәа «Амцабз», «Алашара», аизга «Аԥсуа жәабжьқәа» (Аҟәа, 1980) уҳәа егьырҭгьы. М. Папасқьыр авторс дрымоуп апрозатә ҩымҭақәа жәпакы – ажәабжьқәа, аповестқәа, ароманқәа. Жәохә инареиҳаны аԥсышәалеи урысшәалеи ишәҟәқәа ҭыҵхьеит. Аԥсшәахь еиҭеигеит, егьҭижьит А. М. Горки иповест «Ахәыҷра» (1956). М. Папасқьыр ирҿиаратә ԥсҭазаараҿы аҭыԥ ҷыда ааннакылоит илитературатә ҭҵаамҭақәеи илитература-критикатә статиақәеи. Урҭ рызкуп аԥсуа литература аҭоурых апроблемақәа, ашәҟәыҩҩцәа Д. Гәлиа, С. Ҷанба, М. Аҳашба, В. Агрба, И. Папасқьыр, Ш. Ҵәыџьба, С. Қәычбериа, П. Ҷкадуа, Қь. Агәмаа, Џь. Аҳәба уҳәа егьырҭгьы. Истатиақәа рнылон ажурнал «Алашара», Аԥсуа институт аусумҭақәа рҟны, агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь». 1970 ш. Аҟәа иҭижьит ашәҟәы «Аԥсуа прозеи апоезиеи. Акритикатә згәаҭақәа» (аԥсышәала). ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Маница лысалам шәҟәы» Аҟәа, 1955. *Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1957. *Изаҭәоумшьаша аҳәак иҟәнуп. Аҟәа, 1963. *Аиқәырхара. Ароман. Актәи ашәҟәы. Аҟәа, 1965. *Аҷныш. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1973. *Аиқәырхара. Ароман. Аҟәа, 1976. *Згәы еицамкуа Ешсоу. Ароман. Аҟәа, 1978. *Усҟан даҽа аамҭан. Аповести ажәабжьқәеи, агәалашәарақәеи. Аҟәа, 1981. *Амҩа хара. Ароман. Аҟәа, 1987. *Ашьауардын. Аповести ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1991. *аурысшәахь аиҭагақәа: Письмо Маницы, Повесть. М., 1955. *(Переиздание – М. 1957), Добрый и злой. Повести и сказки. М., 1966. *Спасение. Роман. Сухуми, 1968. *Пусть люди знают… (Сборник). Сухуми, 1974. *Несгибаемый Ешсоу. Роман. Сухуми, 1983. ==Алитература== *{{Аԥпа|907-908}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/papaskir-mushni-gergievich Папаскир Мушни Герогиевич] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/papas%D2%9Byir-mushni-garg-i%D2%A7a Папасқьыр Мушьни Гьаргь-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:Папасқьыраа]][[Акатегориа:1915 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 30 рзы ииз]][[Акатегориа:1999 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 17 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны алитератураҭҵааҩцәа]]}} g0ohhojlfr2m423tfmefu1skfd8hms0 Қәычбериа, Сҭеԥан Михаил-иԥа 0 22133 170336 114062 2026-07-21T13:42:04Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170336 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Қәычбериа Сҭеԥан Михаил-иԥа |даҽа ахьӡ=Кучбериа Степан Михайлович |афото=Кучбериа Степан Михайлович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Қәычбериа Сҭеԥан Михаил-иԥа |аира аҭыԥ=1912, Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Очамчыратәи аучастка (иахьатәи Очамчыра араион) |аԥсра арыцхә=18.03.1942 |аусура=аԥсуа поет, апрозаик }} '''Қәычбериа Сҭеԥан Михаил-иԥа''' ({{lang-ru|Кучбериа Степан Михайлович}}; 1912, Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Очамчыратәи аучастка (иахьатәи [[Очамчыра араион]]) – 18.03.1942) – аԥсуа поет, апрозаик. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Аҵара иҵон Рекатәи алагарҭатә школи Аҟәатәи абжьаратәи аԥсуа школи рҟны (1927 ш. инаркны). Далгеит А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт (1939). Мызқәак аус иуан Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аҟны, ашьҭахь абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи Аԥснытәи ринститут ахь диасуеит. Еизигон афольклортә поезиа (асовет аамҭа иаҵанакуаз). Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа (1941-1945) анҵысы аррамаҵура иԥхьеит. Дҭахеит афронт аҟны. Алитература дазхьаԥшит ашкол данҭаз. Авторс дрымоуп асахьаркыратә ҩымҭақәа жәпакы. Ирҿиамҭақәа зегьыҵәҟьагьы еиқәымхеит. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Иҩымҭақәа. Аҟәа, 1958. *Аиҭаира. Ажәабжь. Аҟәа, 1983. ==Алитература== *{{Аԥпа|910}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/kuchberia-stepan-mixajlovich Кучбериа Степан Михайлович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D2%9B%D3%99yichberia-s%D2%ADe%D2%A7an-mixail-i%D2%A7a Қәычбериа Сҭеԥан Михаил-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Қәычбериаа]][[Акатегориа:Аибашьра иалаӡыз]][[Акатегориа:1913 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:1942 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Хәажәкырамза 18 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:1912 шықәсазы ииз]]}} 96m2dc9fz8yxelv9viiz9ptmnpcz6rh Сангәлиа, Сандро Ламшьаҵә-иԥа 0 22281 170324 113351 2026-07-21T13:41:29Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170324 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Сангәлиа Сандро Ламшьаҵә-иԥа |даҽа ахьӡ=Сангулиа Сандро Ламщацович |афото=Сангулиа Сандро Ламщацович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Сангәлиа Сандро Ламшьаҵә-иԥа |аира арыцхә=22.02.1911 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Џьгьарда ақыҭа |аԥсра арыцхә=08.12.1976 |аусура=аԥсуа поет, ажурналист }} '''Сангәлиа Сандро Ламшьаҵә-иԥа''' ({{lang-ru|Сангулиа Сандро Ламщацович}}; 22.02.1911, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Џьгьарда]] ақыҭа – 08.12.1976) – аԥсуа поет, ажурналист. Аԥсны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы. СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа дрылан. Далахәын Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа (1941-1945). Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Џьгьарда ақыҭантәи ашкол даналга, дҭалоит Аҟәатәи арҵаҩратә техникум, дагьалгоит 1930 шықәсазы. Аусура далагоит Џьгьарда ақыҭа Ахәҵа аҳаблан аиҵбыратәи аклассқәа рырҵаҩыс. 1931 ш. нахыс амилаҭтә газеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» («Аԥсны») аредакциаҿы дрыдыркылоит. Ақыҭа нхамҩа аҟәша деиҳабын. 1937 ш. инаркны агазеҭ «Комсомолец Абхазии» аредакторс аус иуан. 1939 ш. ҩаԥхьа агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциахь дхынҳәуеит. Уи нахыс, Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа даналахәыз ашықәсқәа алаҳамҵозар, иԥсҭазаара зегьы амилаҭтә газеҭ амаҵ аура иазикит. 40 шықәса инареиҳаны амилаҭтә журналистика арҿиара инапы алакын. Аԥсуа радио раԥхьатәи адиктор иакәын, 1932 ш. апрель 30 инаркны арадио аефир аҟны уи ибжьы аԥсышәала азыӡырҩцәа ираҳауан. Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа анҵысы С.Сангәлиа афронт ахь дцоит. Иоуз ахәра иахҟьаны игәабзиара уашәшәырахеит, убри аҟнытә, аҩныҟа доурыжьуеит. Даныхынҳәгьы ҭынч дымтәеит. Агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциаҿы аусура далагеит. Еиуеиԥшым ашықәсқәа раан еиуеиԥшым аҟәшақәа напхгара риҭон. Данқәыԥшыз инаркны асахьаркыратә литература дазҿлымҳахеит. Ажәеинраалақәа иҩуан. Раԥхьатәи иҩымҭақәа анылеит апоетцәа ҿарацәа ражәеинраалақәа еидызкылоз ашәҟәы. Уи [[Аҟәа]] иҭыҵит 1932 шықәсазы, хьӡысгьы иаман «Ажәеинраалақәа». Иажәеинраалақәа ркьыԥхьуан иара убас ажурнал «Алашара», агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» рдаҟьақәа рҟны. Иажәеинраалақәа еиҭаганы ианылеит 1958 ш. [[Москва]] иҭыҵыз «Антология абхазской поэзии» зыхьӡу ашәҟәы. Иажәеинраалақәа агәылоуп аԥсышәала иҭыҵыз «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» (Аҟәа – Москва, 2001, аиҭаҭыжьра - 2009). С.Сангәлиа авторс дрымоуп ажәеинраалақәа реиԥш, ажәабжьқәа, агәалашәарақәа. Ашәҟәыҩҩы, ажурналист ибызшәа цқьан, ҟазарылагьы ихы иаирхәон. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Ажәеинраалақәеи ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1956. *Ахаҵа илаӷырӡ. Ажәеинраалақәа, ажәабжьқәа, агәалашәарақәа. Аҟәа, 1977. ==Алитература== *{{Аԥпа|916}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/sanguliya-sandro-lamshhaczovich Сангулиа Сандро Ламщацович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/sang%D3%99lia-sandro-lamsha%D2%B5%D3%99-i%D2%A7a Сангәлиа Сандро Ламшьаҵә-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:Сангәлиаа]][[Акатегориа:1911 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Жәабранмза 22 рзы ииз]][[Акатегориа:1976 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 8 рзы иԥсыз]]}} 8u1nx7utjldzhsld9g8kgh19vyw9pto Агындиа, Сергеи Арушьан-иԥа 0 24320 170272 112669 2026-07-21T13:39:01Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170272 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Агындиа Сергеи Арушьан-иԥа |даҽа ахьӡ=Гиндия (Агындиа) Сергей Арушанович |афото=Гиндия (Агындиа) Сергей Арушанович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Агындиа Сергеи Арушьан-иԥа |аира арыцхә=08.07.1953 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Ԥақәашь ақыҭан |аусура=апоет, ажурналист }} '''Агындиа Сергеи Арушьан-иԥа''' ({{lang-ru|Гиндия (Агындиа) Сергей Арушанович}}; 08.07.1953, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Ԥақәашь]] ақыҭан) – апоет, ажурналист. СССР-и, Урыстәылеи, Аԥсни ржурналистцәа Реидгылақәа дрылоуп, 1997 ш. инаркны Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далан, 2003 ш. раахыс Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациа далоуп. Дыҩуеит аԥсышәала. ==Абиографиа== А.М.Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт далгеит (1976). Аус иуан агазеҭ «Аԥсны» аредакциаҿы, иара убас ажурналқәа «Алашара», «Амцабз» рредакциақәа рҟны. 2013ш. раахыс аус иуеит Аԥсны ажурналистцәа Реидгыла аконсультантс. С. Агындиа раԥхьатәи иажәеинраала кьыԥхьын 1972ш. ажурнал «Алашара» аҟны. Убри нахыс иҩымҭақәа рнылоит агазеҭқәа: «Аԥсны», «Еҵәаџьаа», алитературатә еизгақәа «Однажды в апреле», «Ерцахә», ажурнал «Нах Дуг» (ауаԥс бызшәала еиҭаганы, Владикавказ) уҳәа егьырҭгьы. Иҩымҭақәа еиҭагоуп аурыс, абаза, аерман, ауаԥс бызшәақәа рахь. ==Абиблиографиа== *Аԥсышәала: Мышкызны. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1996. *Схынҳәит сара. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, Аӡаӡа бырлашқәа рыкәашара. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2002. *Сҽыхәа неиуеит иццакуа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2003. *Аҳәынҵәраԥшь. Ажәеинраалақәеи алакәқәеи ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 2006. *Ҳазнышәо иҟоу лахьынҵоуп. Ажәеинраалақәа. Аиҭагақәа. Аҟәа, 2011. *Иалкаау. Аҟәа, 2014. *Ари амза амаӡа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2015. ==Алитература== *{{Аԥпа|944}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/gindiya-(agyindia)-sergej-arushanovich Гиндия (Агындиа) Сергей Арушанович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/agyindia-sergei-arushan-i%D4%A5a Агындиа Сергеи Арушьан-иԥа] {{ab icon}} *[http://apsnyteka.org/2992-Agyndia_S_Izbrannoe_2014_abh.html Агындиа Сергей Арушанович] {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:Агындиаа]][[Акатегориа:1953 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ԥхынгәымза 8 рзы ииз]]}} 72t2lbdfpnkmuwa7o8lmg5jynkzkafi Барцыцԥҳа, Белла Урсҟан-иԥҳа 0 24323 170287 143743 2026-07-21T13:39:44Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170287 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Барцыц Белла Урысҟа-иԥҳа |даҽа ахьӡ=Барцыц Белла Урыскановна |афото=Барцыц Белла Урыскановна (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Барцыц Белла Урысҟа-иԥҳа |аира арыцхә=23.02.1945 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Гагра араион Бзыԥҭа ақыҭа |аусура=апоет, апублицист }} '''Барцыц Белла Урысҟан-иԥҳа''' ({{lang-ru|Барцыц Белла Урыскановна}}; 23.02.1945, Аԥсны, [[Гагра араион]] [[Бзыԥҭа]] ақыҭа) – апоет, апублицист. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далалеит (1977), ашьҭахь - Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Россоциациеи (2003) Урыстәыла ажурналистцәа Реидгылеи рлахәыла. «Ахьӡ-Аԥша» аорден III аҩаӡара ланашьоуп. Дыҩуеит аԥсышәала. ==Абиографиа== Бзыԥҭатәи абжьаратәи ашкол даналга (1966) дҭалеит А.М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт. Лҵара хлыркәшеит 1974 шықәсазы. 1986 ш. аусура далагеит Гагратәи арадио «Ицәажәоит [[Гагра]]!» аҟны дикторс-корреспондентс. 1996 ш. азынӡа ара лусура иацылҵон. Б.Барцыц 1971-1983 шш. раан Гагратәи абжьаратәи аԥсуа школ аҟны дырҵаҩын, арадиожурналистикеи арҵаҩы изанааҭи еилалыгӡон. 1984ш. декабр 16 инаркны Гагратәи араионтә газеҭ «Авангард» (ашьҭахь – «Гагра») аԥсышәала аҭыжьра анаԥшьгаха ахатә корреспондентс диаргеит. Ажурналистика амаҵ азылуан 1998 шықәсанӡа. Акьыԥхь аҟны дцәырҵит 1970 шықәсазы. Лажәеинраалақәа рнылон ажурналқәа: «Алашара», «[[Аҟәа]]-Сухум», агазеҭқәа «Аԥсны ҟаԥшь» («Аԥсны»), «Еҵәаџьаа». Раԥхьатәи лышәҟәы «Аӡыхь хәыҷы» акәзар, иҭыҵит 1981 шықәсазы. Уи нахыс, еиуеиԥшым ашықәсқәа раан иҭыжьын лажәеинраалақәеи лпублицистикатә статиақәа реизгақәеи еидызкыло лышәҟәқәа: «Ашьыжь», «Ашьац иаҵәа», «Иҿымцәаз ашәҭыц», «Араҵла анышәҭуа», «Аԥшалас», «Ихәрарӷьагоу Бзыԥ ацԥхьқәа», «Зуазашәа злабашьахаз», «Ԥсоутәи аҵых», «Икыдымшәаз аеҵәа», «Амцажәла абжьы» уҳәа егьырҭгьы… Хазы игоу лыҭҵаарақәа изкуп иналукааша аԥсуа композитор, ахормеистр, Аԥсны жәлар рартист Р. Гәымба. Апоет лажәақәа рыла иаԥҵоуп ашәақәа жәпакы. Лажәеинраалақәа рыхәҭак кьыԥхьуп «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» (Аҟәа-[[Москва]], 2001, аиҭаҭыжьра – 2009). ==Абиблиографиа== *аԥсышәала, Аӡыхь хәыҷы. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1981. *Ашьыжь. Ажәеинраалақәа. Аҟәа. *Ашьац иаҵәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1988. *Иҿымшәаз ашәҭыц. Апублицистика. Аҟәа, 1997. *Ԥсоутәи аҵх. Апублицистикатә статиақәа реизга. Аҟәа, 2007. *Араҵла анышәҭуа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2008. *Иҿымцәаз аеҵәа. Апублицистика. Аҟәа, 2010. *Аԥшалас. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2011. *Аизга. Ҩ­томкны. 2015. ==Алитература== *{{Аԥпа|938}} *Барцыц Б.У. Утро: стихотворения. - Сухум: Алашара, 1983. *Барцыц Б.У. Родничок: стихотворения. - Сухум: Алашара, 1981. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/barczyicz-bella-uryiskanovna Барцыц Белла Урыскановна] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/barczyicz-bella-uryis%D2%9Fan-i%D2%A7%D2%B3a Барцыц Белла Урысҟа-иԥҳа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетессацәа]][[Акатегориа:Барцыцаа]][[Акатегориа:1945 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Жәабранмза 23 рзы ииз]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]]}} 80kj2li7eqqdr3t88mvhw5xex4u3psu Аԥҳазоу, Вахтанг Владимир-иԥа 0 24330 170286 143741 2026-07-21T13:39:41Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170286 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Аԥҳазоу Вахтанг Владимир-иԥа |даҽа ахьӡ=Абхазоу Вахтанг Владимирович |афото=Абхазоу Вахтанг Владимирович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Аԥҳазоу Вахтанг Владимир-иԥа |аира арыцхә=29.09.1958 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Кындыӷ ақыҭан |аусура=апоет, ажурналист, апублицист, ауаажәларратә усзуҩы }} '''Аԥҳазоу Вахтанг Владимир-иԥа''' ({{lang-ru|Абхазоу Вахтанг Владимирович}}; 29.09.1958, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] Кындыӷ ақыҭан) – апоет, ажурналист, апублицист, ауаажәларратә усзуҩы. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (2003), Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (2019), СССР ажурналистцәа Реидгылеи (1985), ажурналистцәа Реидгылақәа жәларбжьаратәи реилазаареи Аԥсны ажурналистцәа Реидгылеи дрылоуп (1992). Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсны Аҳәынҭқарратә премиа ианашьоуп (2016, ажәеинраалақәа реизга «Зымцахә еиқәу» азы). Аԥсны зҽаԥсазтәыз ажурналист ҳәа аҭаҭыртә хьӡы ихҵоуп, ианашьоуп «Ахьӡ-Аԥша» аорден ахԥатәи аҩаӡара. Дыҩуеит аԥсышәала (асахьаркыратә ҩымҭақәеи астатиақәеи) урысшәалеи (астатиақәа). ==Абиографиа== С. П. Басариа ихьӡ зху Очамчыратәи ахԥатәи абжьаратәи аԥсуа школ далгеит (1975). 1981 ш. акәзар, иреиҳау аҵара хиркәеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет аҟны. 1981 ш. инаркны аусура далагеит агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» («Аԥсны») аредакциаҿы аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩ ихаҭыԥуаҩс, 1985 ш. ииун нахыс корреспондент еиҳабыс, 1992 ш. инаркны ауаажәларра-политикатә ԥсҭазаара аҟәа аиҳабыс диаргоит. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан (1992-1993) агазеҭ «Аԥсны» арратә корреспондентын. Аибашьра ашьҭахь [[Аҟәа]] агазеҭ «Аԥсны» аредакциаҿы иусура иациҵоит. 1994 ш. нахыс аҳәаанырцә иҟоу ҳџьынџьуаа рымадаразы аҟәша аредакторс аус иуан. 1996 ш. ҩаԥхьа ауаажәларра-политикатә ԥсҭазаара аҟәша аредакторс диаган. 2010 ш. инаркны Аԥсуара азҵаатәқәеи арепатриациеи рыҟәша аредакторс дыҟан. 2012 ш. ианвар инаркны - алитературеи, аҭҵаарадырреи, аҟазареи, акультуреи рыҟәша аредакторс. 2010-2016 шш. раан Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩси Алитфонд аиҳабыси аус иуан. 2013 ш. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла агазеҭ «Аамҭа» аредактор хада имаҵура дахадыргылоит. 2016 ш. декабр 7 раахыс Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла ахантәаҩыс дыҟоуп. 2011-2015 шш. раан напхгара аиҭон Аԥсадгьыл ахь архынҳәразы аҳәынҭқарратә еилакы (иахьа - аминистрра) иҭнажьуаз агазеҭ «Аԥсадгьыл агәеисыбжь». Аԥшьгаҩс дамоуп, аиқәыршәаҩцәагьы дыруаӡәкуп аҭыжьымҭа «Аԥсуа шәҟәыҩҩцәа. Абиобиблиографиатә жәар». В. Аԥҳазоу раԥхьа акьыԥхь аҟны дцәырҵит апоезиа ала. Ихаҭа излазгәеиҭо ала, апоезиа иазхьаԥшра рыбзоуроуп амилаҭтә литература аклассик И. А. Коӷониа ирҿиамҭақәа. Дхырхит иналукааша апоет ипоезиа иаҵоу аԥшӡареи абызшәа ацқьареи. В. Аԥҳазоу ахәбатәи акласс аҟны дантәаз иҩит раԥхьатәи иажәеинраалақәа, ашьҭахь урҭ рахьтә иҟоуп Очамчыратәи араионтә газеҭ «Акоммунизм ахь» (иахьа – «Ерцахә») ианылаз, иара убас ажурнал «Амцабз». Уи нахыс иажәеинраалақәа рнылон ажурнал «Алашара», агазеҭқәа: «Аԥсны ҟаԥшь», «Аԥсны», «Республика Абхазия», аизга «Еҵәаџьаа», 1989). Иажәеинраалақәа агәылалеит «Аԥсуа поезиа антологиа. XX ашә.», (Аҟәа-[[Москва]], 2001; аԥсышәала; аҩбатәи аҭыжьымҭа – Аҟәа-Москва, 2009). Аурысшәахь еиҭаганы иажәеинраалақәа ркьыԥхьхьеит: Москватәи «Общеписательская Литературная газета», Самаратәи алитература-сахьаркыратә журнал «Русское эхо» (2013, №4), Москватәи алитература-сахьаркыратә журнал «Поэзия (2013. №2), ажурнал «Смена» (2015, №6), иажәеинраалақәа еиҭагоуп иара убас аерман, асерб, аҭырқә бызшәақәа рахь. Апоет ирҿиараҿы аҭыԥ ҷыда ааннакылоит апублицистика, ианапы иҵиххьеит аҳәаанырцәтәи аԥсуааи Ҭырқәтәыла, Шьамтәыла, Германиа, Еиду Америкатәи Аштатқәа уҳәа рҟны иҟоу аԥсуа культуратә хеилакқәа реимадареи ирызку алитература-сахьаркыратә очеркқәа. Уи дырҵабыргуеит акымкәа-ҩбамкәа иҭыжьу аизгақәа. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Еимгеимцарак. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1989. *Кындыӷ – имӷьац ахәрақәа. Астатиақәеи аочеркқәеи. Аҟәа, 1998. *Аешьа илакҭа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа,2000. *Амцахара аамҭа. Астатиақәеи аочеркқәеи. Аҟәа, 2002. *Ахьышьҭрахь амҩа. Астатиақәеи аочеркқәеи. Аҟәа, 2004. Мышьҭабзиа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа,2005. *Амҩақәа ахьеихало. Асахьаркыратә-публицистикатә очеркқәа. Аҟәа, 2006. *Аӡышхәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2008. *Аӡха. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2011. *Зымцахә еиқәу. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 2015. *Сразҟы иалоу. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 2018. *аурысшәахь аиҭага: Родник бессмертия. Ажәеинраалақәа. М., 2018. *аҭырқәшәахь аиҭага: Амцахара аамҭа. Астатиақәеи аочеркқәеи. Сҭампыл, 2013. ==Алитература== *{{Аԥпа|942}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/abxazou-vaxtang-vladimirovich Абхазоу Вахтанг Владимирович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/a%D2%A7%D2%B3azou-vaxtang-vladimir-i%D2%A7a Аԥҳазоу Вахтанг Владимир-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:1958 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Цәыббрамза 29 рзы ииз]]}} 4rtai8vrxdkx4s3k76ps9y30duu1an7 Аҳашба, Инна Никәала-иԥҳа 0 24334 169966 143742 2026-07-21T12:19:10Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Аҳашԥҳа, Инна Никәала-иԥҳа]] в [[Аҳашба, Инна Никәала-иԥҳа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 143742 wikitext text/x-wiki '''Инна Никәала-иԥҳа Аҳашԥҳа''' ({{lang-ru|Инна Николаевна Хашба}}; {{date|20|5|1953}}, [[Ԥақәашь]] ақыҭа, [[Очамчыра араион]]) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, поет. ==Абиографиа== Диит [[1953]] шықәса лаҵарамза 20 рзы Ԥақәащь ақыҭа Очамчыра араион. [[1974]] шықәсазы дҭалоит А.М.Горки ихьӡ зху Аҟәатәи аҳәынҭқарратә институт, далгоит [[1979]] шықәсазы. Акьыԥхь аҿы дцәырҵит [[1972]] шықәсазы. [[1995]]-[[2007]] шықәсқәа рзы И. Аҳаш-ԥҳа Д. И. Гәлиа иҩны-амузеи дадиректорул, 2007 шықәса раахыс ажурнал «Амцабз» даредактор хадоуп. ==Абиблиографиа== *Имазоу адунеи. Аҟәа, [[1981]] шықәса. *Сгәыӷра абӷьыцқәа. аҟәа, [[1984]] шықәса. *Ашәахәақәа рхац. Аҟәа, [[1986]] шықәса. *Схәыцрақәа рааԥыню Аҟәаб [[1990]] шықәса. *Адгьыл азьааю Ақәа, [[1995]] шықәса. ==Алитература== *{{Аԥпа|938}} ==Азхьарԥшқәа== *[http://spapsny.org/pisateli/xashba-inna-nikolaevna Хашба Инна Николаевна] {{ru icon}} *[http://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/a%D2%B3ashba-inna-nik%D3%99ala-i%D2%A7%D2%B3a Аҳашба Инна Никәала-иԥҳа] {{ab icon}} [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетессацәа]] [[Акатегориа:Ҳашаа]] [[Акатегориа:1953 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Лаҵарамза 20 рзы ииз]] ms4tcn1ikdetvi9d5oy7g7oor69bxvr 170282 169966 2026-07-21T13:39:30Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170282 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Аҳашба Инна Никәала-иԥҳа |даҽа ахьӡ=Хашба Инна Николаевна |афото=Хашба Инна Николаевна (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Аҳашба Инна Никәала-иԥҳа |аира арыцхә=20.05.1953 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Ԥақәашь ақыҭа |аԥсра арыцхә=25.09.2023 |аусура=аԥсуа поет, апублицист }} '''Аҳашба Инна Никәала-иԥҳа''' ({{lang-ru|Хашба Инна Николаевна}}; 20.05.1953, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Ԥақәашь]] ақыҭа — 25.09.2023) – аԥсуа поет, апублицист. СССР-и (1989) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет далгеит (1979). 1977 ш. инаркны аусура далагеит агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциаҿы корреспондентс. 1985 ш. нахыс Аԥснытәи аҳәынҭқарратә шәҟәҭыжьырҭа аредакторс дыҟан, ашықәс анҵәамҭаз диасуеит ажурнал «Алашара» аҟәша аиҳабыс. 1995 ш. инаркны Д. И. Гәлиа Илитература-мемориалтә ҩны-музеи деиҳабын. 2003-2005 шш. раан Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла Алитературатә фонд аиҳабыс дыҟан. 2007 ш. инаркны 2023 сентиабр азынӡа ажурнал «Амцабз» аредактор хадас аус луан. Акьыԥхь аҟны дцәырҵит 1972 ш. инаркны. Лажәеинраалақәеи, лочеркқәеи, лстатиақәеи рнылон ажурналқәа: «Алашара», «Абаза», агазеҭқәа: «Аԥсны ҟаԥшь», «Аԥсны», «Еҵәаџьаа», «Литературная газета» ([[Москва]]); аизгақәа: «Однажды в апреле. Ажәеинраалақәа» ([[Қарҭ]], 1982), Ахаҵарашәа. Ажәеинраалақәа. Ажәабжьқәа. Астатиақәа» ([[Аҟәа]]-Сухум, 1995); «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» (Аҟәа-Москва, 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009) уҳәа егьырҭгьы. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Имаӡоу адунеи. Ажәеинраалақәа. Аҟәа,1981. *Сгәыӷра бӷьыцқәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1984. *Ашәахәақәа рхац. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1986. *Схәыцрақәа рааԥын. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1990. *Адгьыл ахьаа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1995. *Абжьы маӡа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2003. *Аеҵәақәа рымца. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2003. *Аԥҽыхақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2005. *Аӡаӡа еимхәыцқәа. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2006. *Абзиабароуп адгьыл еиқәзырхо. (Аочеркқәеи астатиақәеи). Аҟәа, 2007. *Асыԥса цырцырқәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2008. *Мцакәаша. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2009. *Сыблаҷыцқәа. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 2011. *Аԥшанаҩ. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2013. *Аизга. 2-шәҟәыкны. Актәи ашәҟәы. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2013. *Аҩбатәи ашәҟәы. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2015. ==Алитература== *{{Аԥпа|938}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/xashba-inna-nikolaevna Хашба Инна Николаевна] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/a%D2%B3ashba-inna-nik%D3%99ala-i%D2%A7%D2%B3a Аҳашба Инна Никәала-иԥҳа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетессацәа]][[Акатегориа:Ҳашаа]][[Акатегориа:1953 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 20 рзы ииз]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:2023 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Цәыббрамза 25 рзы иԥсыз]]}} g5tv0sdowv7wmvloa8hyldvnp03co9g Сақаниа, Гәында Валентин-иԥҳа 0 24336 169978 143749 2026-07-21T12:20:20Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Сақаниаԥҳа, Гәында валентин-иԥҳа]] в [[Сақаниа, Гәында Валентин-иԥҳа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 143749 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Гәында Валентин-иԥҳа Сақаниаԥҳа}} '''Гәында Валентин-иԥҳа Сақаниаԥҳа''' ({{lang-ru|Гунда Валентиновна Саканиа}}; {{date|25|2|1966}}, [[Кәтол]] ақыҭа, [[Очамчыра араион]]) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, аиҭагаҩ. ==Абиографиа== Диит [[1966]] шықәса жәабранмза 25 азы Кәтол ақыҭа Очамчыра араион. [[1983]] шықәсазы дҭалоит А.М.Горки ихьӡ зху Москватәи Алитературатә институт, далгоит [[1988]] шықәсазы. ==Абиблиографиа== *Акьыԥхь аҿы - [[1978]] шықәса инаркны. *Аԥықарах. Аҟәа, [[1981]] шықәса. *Анана Гәында. Аҟәаб [[1989]] шықәса ==Алитература== *{{Аԥпа|939}} ==Азхьарԥшқәа== * [http://spapsny.org/pisateli/sakaniya-gunda-valentinovna Саканиа Гунда Валентиновна] {{ru icon}} * [http://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/sa%D2%9Bania-g%D3%99yinda-valentin-i%D2%A7%D2%B3a Сақаниа Гәында Валентин-иԥҳа] {{ab icon}} [[Акатегориа:1966 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Жәабранмза 25 рзы ииз]] [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетессацәа]] [[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]] [[Акатегориа:Сақаниаа]] [[Акатегориа:Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аушьҭымҭацәа]] [[Акатегориа:Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет арҵаҩцәа]] 5zurdrxa841uszljv2dve8z3rfq4xi6 170326 169978 2026-07-21T13:41:35Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170326 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Сақаниа Гәында Валентин-иԥҳа |даҽа ахьӡ=Саканиа Гунда Валентиновна |афото=Саканиа Гунда Валентиновна (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Сақаниа Гәында Валентин-иԥҳа |аира арыцхә=25.02.1966 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Кәтол ақыҭа |аусура=апоет, аиҭагаҩ }} '''Сақаниа Гәында Валентин-иԥҳа''' ({{lang-ru|Саканиа Гунда Валентиновна}}; 25.02.1966, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Кәтол]] ақыҭа) – апоет, аиҭагаҩ. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далоуп (1997), Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсны аҳәынҭқарратә премиа ланашьоуп (2010, ажәеинраалақәа реизга «Саҭанеи лашәа» азы). Дыҩуеит аԥсышәала. ==Абиографиа== И. А. Коӷониа ихьӡ зху Кәтолтәи абжьаратәи ашкол даналга (1981), дҭалоит А. М. Горки ихьӡ зху Москватәи алитературатә институт. 1989-1992 шш. раан аус луан Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылаҿы консультантс. Ашьҭахь Аԥсны Жәлар Реизара аҟны еиҭагаҩс, аԥсуа бызшәа арҿиара аҳәынҭқарратә фонд аҟны азанааҭдырҩы хадас дыҟан. Аамҭакала Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет астудентцәа алитература акурс ҷыда дырзаԥхьоит. Акьыԥхь аҟны дцәырҵит 1978 ш. инаркны. Лажәеинраалақәа, Аԥсны апериодикатә кьыԥхь аҟны еиԥш, анҭыҵ, аурысшәахь еиҭаганы иркьыԥхьхьеит. Лҩымҭақәа рнылахьеит ажурналқәа: «Алашара», «Абаза», «Литературная Кабардино-Балкария», ашәҟәыҩҩцәа ҿарацәа рҩымҭақәа еидызкыло аҭыжьымҭақәа «Еҵәаџьаа», «Литературная газета» ([[Москва]]), иара убас аизгақәа «Ахаҵарашәа. Ажәеинраалақәа, Ажәабжьқәа. Астатиақәа – Песнь мужества. Стихи. Рассказы. Статьи. ([[Аҟәа]] – Сухум), 1995. Лҩымҭақәа жәпакы агәылоуп «Аԥсуа поезиа антологиа» ХХ ашә.» (Аҟәа – Москва, 2001, аиҭаҭыжьра – 2009). Ажәеинраалақәа реизгақәа жәпакы ҭлыжьхьеит. Лажәеинраалақәа еиҭагоуп аурыс, англыз, аиталиа, асерб, аҭырқәа, адыга, ауаԥс уҳәа абызшәақәа рахь. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала:Аԥшқарах. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1985. *Анана- Гәында. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1988). *Аматанеира. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2001. *Ахьыцәыкәбар. Ажәеинраалақәа. 2003. *Саҭанеи лашәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2008. *Акәиц еимхәыцқәа. Ацуфарақәа ахәыҷқәа рзы. . Аҟәа, 2009. *Ахьҩеижь. Ацуфарақәа ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 2009. *Ахьыԥшьа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2009. *Ҳаицыԥхьаӡап. Ахәыҷқәа ирызку аԥхьаӡаразы ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2010. *Адауы дышҷынҷахаз, аҷынҷа дышдоухаз. Ахәыҷқәа ирызку иажәеинраалоу алакәқәа. Аҟәа, 2013. *Аԥслымӡ сааҭ. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2014. ==Алитература== *{{Аԥпа|939}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/sakaniya-gunda-valentinovna Саканиа Гунда Валентиновна] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/sa%D2%9Bania-g%D3%99yinda-valentin-i%D2%A7%D2%B3a Сақаниа Гәында Валентин-иԥҳа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:1966 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Жәабранмза 25 рзы ииз]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетессацәа]][[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]][[Акатегориа:Сақаниаа]][[Акатегориа:Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аушьҭымҭацәа]][[Акатегориа:Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет арҵаҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]]}} psgvll073nmn0p30ikg859bz1ttb3ux Тәан-ԥҳа, Лиолиа Сулҭан-иԥҳа 0 24337 170198 143750 2026-07-21T13:22:31Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Тәанԥҳа, Лиолиа Сулҭан-иԥҳа]] в [[Тәан-ԥҳа, Лиолиа Сулҭан-иԥҳа]] поверх перенаправления: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 143750 wikitext text/x-wiki '''Лиолиа Сулҭан-иԥҳа Тәанԥҳа''' ({{lang-ru|Леля Султановна Тванба}}; {{date|19|1|1952}}, [[Ешыра]] Ақыҭа, [[Аҟәа араион]] — {{date|22|11|2006}}, [[Аҟәа]]) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет. ==Абиографиа== Диит [[1952]] шықәса ажьырныҳәамза 19 рзы Ешыра Ақыҭа Аҟәа араион. Лыԥсҭазаара далҵит [[2006]] ш. азы. [[1971]] шықәсазы дҭалоит А. М. Горки ихьӡ Аҟәынҭқарратә педагогтә институт, далгоит [[1975]] шықәсазы. Акьыԥхь аҿы дцәырҵит иара абри ашықәсан. ==Абиблиографиа== *Ашамҭаз. Аҟәа, [[1981]] шықәса. *Аҵх алакәқәа. Аҟәа, [[1984]] шықәса. ==Алитература== *{{Аԥпа|939}} ==Азхьарԥшқәа== *[http://spapsny.org/pisateli/tvanba-lelya-sultanovna Тванба Леля Султановна] {{ru icon}} *[http://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/t%D3%99an-%D2%A7%D2%B3a-liolia-sul%D2%ADan-i%D2%A7%D2%B3a Тәан-ԥҳа Лиолиа Сулҭан-иԥҳа] {{ab icon}} [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетессацәа]] [[Акатегориа:Тәанаа]] [[Акатегориа:1952 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 19 рзы ииз]] [[Акатегориа:2006 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Абҵарамза 22 рзы иԥсыз]] oi9pm0eouoycxxge0erpcoiz4hpkm84 170329 170198 2026-07-21T13:41:44Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170329 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Тәан-ԥҳа Лиолиа Сулҭан-иԥҳа |даҽа ахьӡ=Тванба Леля Султановна |афото=Тванба Леля Султановна (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Тәан-ԥҳа Лиолиа Сулҭан-иԥҳа |аира арыцхә=19.01.1952 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәа араион Ешыра ақыҭа |аусура=22 }} '''Тәан-ԥҳа Лиолиа Сулҭан-иԥҳа''' ({{lang-ru|Тванба Леля Султановна}}; 19.01.1952, Аԥсны, [[Аҟәа араион]] [[Ешыра]] ақыҭа) –22.11.2006, [[Аҟәа]]) – аԥсуа поет. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәыла (1997). Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== А.М.Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт далгеит (1975). 1977 ш. аусура далагеит аныҟәарақәеи аекскурсиақәеи Аҟәатәи рбиуро аҟны. Ашьҭахь атәылаҿацәҭҵааратә ареспубликатә библиотекаҿ аҟәша деиҳабын, Д.И.Гәлиа иҩны-музеи аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҳабыс дыҟан. Ахәыҷ-баҳча «Иаирума» аҟны ааӡаҩын. Лыԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы Аҟәатәи аҩнусбарҭа №3 аҟны аус луан. Заа ажәеинраалақәа лыҩуа далагеит. Лҩымҭақәа ркьыԥхьуан ажурналқәа: «Алашара», «Абаза», агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь», аизгақәа «Еҵәаџьаа», «Однажды в апреле» ([[Қарҭ]], 1982), «…Памятник нам сыновей не заменит… Стихи и песни» (Аҟәа, 1994), «Ахаҵарашәа. Ажәеинраалақәа. Ажәабжьқәа. Астатиақәа. – Песнь Мужества. Стихи. Рассказы. Статьи» (Аҟәа – Сухум, 1995), «Аԥсуа поезиа антологиа. XX ашә.» (Аҟәа-[[Москва]], 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009) уҳәа. Ажәеинраалақәа реизгақәа жәпакы дравторуп. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Ашамҭаз. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1981. *Аҵх алакәқәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1984. *Аҳақашәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2001. *Алахьынҵа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2006. *Сышьҭа. Ажәеинраалақәа. Жәлар рҿаԥыц ҳәамҭақәа. Асалам шәҟәқәа. Агәалашәарақәа. Астатиақәа. Аҟәа, 2012. ==Алитература== *{{Аԥпа|939}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/tvanba-lelya-sultanovna Тванба Леля Султановна] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/t%D3%99an-%D2%A7%D2%B3a-liolia-sul%D2%ADan-i%D2%A7%D2%B3a Тәан-ԥҳа Лиолиа Сулҭан-иԥҳа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетессацәа]][[Акатегориа:Тәанаа]][[Акатегориа:1952 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 19 рзы ииз]][[Акатегориа:2006 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Абҵарамза 22 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]]}} 0trjwk4nnjpryi5bbv6c4u3r9xn0hoq Ҷыҭанаа, Виачеслав Михаил-иԥа 0 24338 170348 113428 2026-07-21T13:42:41Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170348 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Ҷыҭанаа Виачеслав Михаил-иԥа |даҽа ахьӡ=Читанаа (Читанава) Вячеслав Михайлович |афото=Читанаа (Читанава) Вячеслав Михайлович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Ҷыҭанаа Виачеслав Михаил-иԥа |аира арыцхә=19.11.1955 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра арион Ԥақәашь ақыҭа |аԥсра арыцхә=25.02.2005 |аусура=аԥсуа поет }} '''Ҷыҭанаа Виачеслав Михаил-иԥа''' ({{lang-ru|Читанаа (Читанава) Вячеслав Михайлович}}; 19.11.1955, Аԥсны, [[Очамчыра]] арион [[Ԥақәашь]] ақыҭа – 25.02.2005) – аԥсуа поет. СССР-и (1989) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәеи, Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1999) рлахәыла. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Аҟәатәи ашкол-интернат №1 далгеит (1974). 1978 ш. акәзар, иҵара хиркәшеит А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет аҟны, аԥсуа бызшәеи алитературеи рырҵаҩы изаанаҭ ала. Аус иуан агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» акорреспондентс (1978-1980). Ажурнал «Аԥсны Аҟазара» аҟәша аредакторс дыҟан, ашьҭахь аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩыс аус иуан (1980-2005). Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан (1992-1993) арадио «Би-би-си» акорреспондентс дыҟан, Аԥсны жәлар фырхаҵарала ахақәиҭразы рықәԥара иазкыз арадиоматериалқәа азирхион. Ажәеинраалақәа иҩуан ашкол данҭаз инаркны. Иҩымҭақәа рнылон ажурналқәа: «Амцабз», «Алашара», агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» уҳәа егьырҭгьы. Иажәеинраалақәа агәылоуп «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.». ([[Аҟәа]]-[[Москва]], 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009). Иажәеинраалақәа рахьтә Д. Чачхалиа, В. Краско аурысшәахь еиҭаргаз анылеит алитературатә еизга «Ерцахә» (Аҟәа, 1981), насгьы аизга «Однажды в апреле» ([[Қарҭ]], 1982). Ажәеинраалақәа реизгақәа жәпакы ҭижьит. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Исызгәакьоу аҿыҭбжьы. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1981. *Ажәҩан баҳча. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1984. *Амш мҩас. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1987: Сызхьымӡаз ажәа. Ажәеинраалақәеи апародиақәеи. Аҟәа, 2005. *Иалкаау. Аҟәа, 2017. *аурысшәахь аиҭагақәа: Золотая нить. Стихи. М., 1987. (Библиотека журнала ЦК ВЛКСМ «Молодая гвардия», 1987, №9 (272). ==Алитература== *{{Аԥпа|939}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/chitanava-vyacheslav-mixajlovich Читанаа (Читанава) Вячеслав Михайлович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D2%B7yi%D2%ADanaa-viacheslav-mixail-i%D2%A7a Ҷыҭанаа Виачеслав Михаил-иԥа] {{ab icon}} *ЛАГӘЛАА, Анатоли. [https://sputnik-abkhazia.info/analytics/20201122/1031324216/Esymsha-isytsu-syza-apoet-Viacheslav-yanaa-igalarshara.html Есымша исыцу сҩыза: апоет Виачеслав Ҷыҭанаа игәаларшәара]. [[Спутник Аԥсны]]. {{date|22|11|2020}}. {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Ҷыҭанаақәа]][[Акатегориа:1956 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Абҵарамза 19 рзы ииз]][[Акатегориа:2005 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Жәабранмза 25 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:1955 шықәсазы ииз]]}} 47pn5ayj8uxpuvppx6k5tjiu5tlmzn7 Кәаӷәаниа, Валентин Асҭамыр-иԥа 0 24339 170308 113305 2026-07-21T13:40:44Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170308 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Кәаӷәаниа Валентин Асҭамыр-иԥа |даҽа ахьӡ=Когониа Валентин Астамурович |афото=Когониа Валентин Астамурович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Кәаӷәаниа Валентин Асҭамыр-иԥа |аира аҭыԥ=13. 02. 1959, Аԥсны, Очамчыра араион Кәтол ақыҭа |аусура=аԥсуа фольклорҭҵааҩ, апоет, адраматург, алитературатә критик, апедагог }} '''Кәаӷәаниа Валентин Асҭамыр-иԥа''' ({{lang-ru|Когониа Валентин Астамурович}}; 13. 02. 1959, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Кәтол]] ақыҭа) – аԥсуа фольклорҭҵааҩ, апоет, адраматург, алитературатә критик, апедагог. Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор (2010), Аԥсны аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа алахәыла-корреспондент (2014), аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа академик (2019). Гь. А. Ӡиӡариа ихьӡ зху, аҭҵаарадырраҿы Аԥсны Аҳәынҭқарратә премиа алауреат (2014). Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1997) ажурналистцәа Реидгылеи рлахәыла. Дыҩуеит аԥсышәалеи (асахьаркыратә ҩымҭақәеи аҭҵаамҭақәеи) урысшәалеи (астатиақәа). ==Абиографиа== Аҵара иҵон К. Ф. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аҟәатәи аԥсуа школ-интернат (1995 шықәса инаркны – К. Ф. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә лицеи-интернат) аҿы. Далгеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет аурыс-аԥсуа ҟәша (1981), А. М. Горки ихьӡ зху Адунеитә литература аинститут ([[Москва]]) афольклор аҟәшаҿы аспирантура (1986), иара абраҟа ихьчеит акандидаттә диссертациа «Аԥсуа жәлар рашәа (Ажанрқәеи урҭ реиҿартәышьеи)» атемала. 1986 ш. инаркны иахьа уажәраанӡа аус иуеит Аԥсны аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт афольклор аҟәшаҿы: аԥхьаӡа ҭҵаарадырратә усзуҩыс, анаҩсан (1997 ш. инаркны) – ҭҵаарадырратә усзуҩ еиҳабыс, ашьҭахь (2011 ш. нахыс) – ҭҵаарадырратә усзуҩ нагас, 2018 ш. инаркны – ҭҵаарадырратә усзуҩ хадас. Аамҭаказы 1999 ш. инаркны 2014 ш. азынӡа, аҭҵаарадырреи арҵаҩреи еилагӡо, напхгара азиуан К.Ф. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә лицеи-интернат. Ҩышықәса (2005–2007 шш.) редактор хадас даман ахәыҷтәы журнал «Амцабз». Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет Аԥсуа литература акафедра дапрофессоруп, дрыԥхьоит еиуеиԥшым амаҭәарқәа ирызку алекциақәа. 2010 ш. ихьчеит адоктортә диссертациа «Аԥсуаа рҿаԥыцтә поезиа аиҿартәышьа» атемала. 2014 ш. раахыс Аԥсны Аҭҵаарадыррақәа ракадемиаҿы аус иуеит академик-маӡаныҟәгаҩыс. Алитературеи афольклорҭҵаареи ргәыбылра шьҭихит ашкол данҭаз ашықәсқәа раан. В. М. Ҷыҭанаа напхгара ззиуаз алитературатә кружок далан. Уи акружоки Аԥсны аҳәынҭқарратә университет аҟны В. П. Анқәаб дызхагылаз астудентцәа ркружоки аиҿцаара бзиа рыбжьан. Кәаӷәаниа В.А. раԥхьатәи иажәеинраалақәа акьыԥхь рбеит 1974 ш. агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аҟны. Иҩымҭақәеи истатиақәеи рнылон ажурналқәеи («Алашара», «Аҟазара»), аизгақәеи («Ерцахә», «Ҽнак зны ааԥынраказ», «Ахаҵарашәа», «Аԥсуа поезиа антологиа» уҳәа) рҟны. Иҭижьит иажәеинраалақәеи истатиақәеи еидызкыло аизгақәа акымкәа-ҩбамкәа. 1999 ш. ажурнал «Алашара» (№ 3) аҟны икьыԥхьын раԥхьатәи ипиеса «Абна лакә». Уаҟа еилаӡҩоит апоезиеи апрозеи, хархәара рызууп афольклортә естетикеи апоетикеи. В. А. Кәаӷәаниа ҵарауаҩк иаҳасабала ишьақәгылараҿы ирылдыршаз рацәоуп академикцәа С. Л. Зыхәба, Ш. Хь. Салаҟаиа. Данстудентыз ашықәсқәа рзы «Алашара» (1981, № 4) ианылеит раԥхьатәи иҭҵаарадырратә статиа «Ажәлар рыхьчаҩ ихаҿсахьа аԥсуаа рҭоурыхтә-фырхаҵаратә ашәақәа рҿы». Иаԥиҵеит 100 инареиҳаны аҭҵаарадырратә усумҭақәеи алитература-критикатә статиақәеи. Еиқәиршәеит аизгақәа: «Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа XII томкны. I атом: аџьа ашәақәа, ақьабзтә поезиа, аҭәҳәақәа, абзазаратә поезиа» ([[Аҟәа]], 1992; аиҭаҭыжьымҭа – 2008); «Лакә-лакә сышнеиуаз... » (Аҟәа, 2010); «Аԥсуа фольклор ҩ-шәҟәыкны. Актәи ашәҟәы. Жәлар рпоезиа» (Аҟәа, 2013); «Аԥсуа фольклор ҩ-шәҟәыкны. Аҩбатәи ашәҟәы. Жәлар рыпроза (Аҟәа, 2013); «Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа XII томкны. XI атом. Ҳаамҭазтәи аԥсуа фольклор. (Еиқәыршәоуп А.Е. Ашәба далахәны)» (Аҟәа, 2017). Аџьабаа ибахьеит Т.Шь. Аџьба ирҿиамҭақәа ркьыԥхьреи рыҭҵаареи аус аҿы. Иҭижьхьеит апоет ишәҟәқәа: «Бзиала иаҳзырша. Амшынҵа» (аԥсышәалеи урысшәалеи) (Аҟәа, 1994); аԥхьажәеи азгәаҭақәеи рыцҵаны «Т. Аџьба. Иҩымҭақәа ҩ-томкны» (Аҟәа, 1999); «Т. Аџьба. Иалкаау. Ажәеинраалақәа, аиҭагақәа» (Аҟәа, 2011). Кәаӷәаниа В.А. дравторуп В. Маан, Б. Шьынқәба, Т. Аџьба, М. Миқаиа, В. Аҵнариа, Б. Гәыргәлиа, Р. Қапба, Г. Аламиа, В. Касланӡиа, Л. Тәанԥҳа, И. Аҳашԥҳа, В. Ҷыҭанаа, А. Лагәлаа, И. Миқаиа, К. Симонов уҳәа аӡәырҩы ашәҟәыҩҩцәа рырҿиамҭақәа ирызку астатиақәа. Дреиуоуп 5-тәи, 6-тәи, 7-тәи аклассқәа ирызку Аԥсуа литература ахрестоматиақәа реиқәыршәаҩцәа. 2017 ш. ихҵан Аԥсны аҭҵаарадырра зҽаԥсазтәыз аусзуҩы ҳәа аҳаҭыртә хьӡы. Ажурнал «Аԥсны аҭҵаарадыррақәа ракадемиа Адырраҭара» аредакциатә еилазаара далоуп, ажурнал «Алашара» аредактор хада дихаҭыԥуаҩуп. ==Абиблиографиа== *асахьаркыратә ҩымҭақәа еидызкыло аизгақәа: Аамҭа аҳамҭа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1983. *Ажәҩан ԥсҭазаара. Ажәеинраалақәа. Аҟәа 1986. *Ииасхьоу амшқәа рашәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1990. *Ахаҳә ахьышьҭоу ихьанҭоуп (Иаҳхысыз аибашьра адаҟьақәа). Аҟәа, 1997. *Абна лакә. Ажәеинраалақәеи апиесеи. Аҟәа, 2003. *Ақьиареи аҳарамреи. Алакәқәа ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 2008. *Анацәкьарақәа рҭыӡшәа. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2011. *амонографиақәеи астатиақәа реизгақәеи: Аԥсуа жәлар рашәа (Ажанрқәеи урҭ рпоетикеи)». Аҟәа, 1995. *«Аԥсуаа рдоуҳатә культура адаҟьақәа (Аҭҵаамҭақәеи, алитература-критикатә статиақәеи, аҿцәажәарақәеи)». Аҟәа, 1999. *Хьӡи-ԥшеи змоу амҩа. Астатиақәеи афольклортә нҵамҭақәеи. Аҟәа, 2008. *Аԥсуаа рҿаԥыцтә поезиа аиҿартәышьа. Аҟәа, 2010. *Хәы змам адоуҳатә ҭынха (Аҭҵаамҭақәа. Алитература-критикатә статиақәа). Аҟәа, 2013. *Аԥсуа фольклори алитературеи ирызку аетиудқәа. Аҟәа, 2014. *Аамҭеи асахьаркыратә ажәеи (Аҭҵаамҭақәа. Афольклор-етнографиатә материалқәа). Аҟәа, 2017. *Акәицқәа хәышҭаарамцаны иҟаларц. Алитература-критикатә статиақәа. Аҟәа, 2017. ==Алитература== *{{Аԥпа|940}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/kogonia-valentin-astamurovich Когониа Валентин Астамурович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/k%D3%99a%D3%B7%D3%99ania-valentin-as%D2%ADamyir-i%D2%A7a Кәаӷәаниа Валентин Асҭамыр-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Кәаӷәаниаа]][[Акатегориа:1959 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Жәабранмза 13 рзы ииз]][[Акатегориа:Аԥсны адраматургцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]]}} jqt28jm1p8qoq9vu4b2kj29lcixjx8w Касланӡиа, Валери Платон-иԥа 0 24342 170305 133601 2026-07-21T13:40:34Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170305 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Касланӡиа Валери Платон-иԥа |даҽа ахьӡ=Касландзия Валерий Платонович |афото=Касландзия Валерий Платонович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Касланӡиа Валери Платон-иԥа |аира арыцхә=23.11.1943 |аира аҭыԥ=Очамчыра араион Кәтол ақыҭа |аусура=аԥсуа поет, апрозаик, адраматург }} '''Касланӡиа Валери Платон-иԥа''' ({{lang-ru|Касландзия Валерий Платонович}}; 23.11.1943, [[Очамчыра араион]] [[Кәтол]] ақыҭа) – аԥсуа поет, апрозаик, адраматург. Аԥсны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы (2018). Т.Шь. Аџьба ихьӡ зху аҳәынҭқарратә премиа ианашьоуп (2016). Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далоуп (2003). Дыҩуеит аԥсышәала. ==Абиографиа== Иаб Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа аан дҭахеит, иаб иашьа, еицырдыруа актиор Леуарса Касланӡиа диааӡеит. Уи иҟнытә иоуз аныррала алитература дазҿлымҳахеит. Н.А. Лакоба ихьӡ зху Аҟәатәи Ашьхаруаа ршкол далгеит (1962) , иара убас А.М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт аҭоурыхтә факультет (1970). Асовет аррамаҵура дахысуан. Аусура далагеит агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» («Аԥсны» аредакциаҿы, аԥхьа еиҭагаҩыс, нас алитературатә усзуҩыс. 20 ш. инареиҳаны аус иуит Аԥсны акультуреи аҭоурыхи рбаҟақәа рыхьчаразы агәыԥ (аусбарҭа) ахантәаҩы ихаҭыԥуаҩыс. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы аус иуеит «Аԥсныҳәынҭшәҟәҭыжьырҭаҿы» редакторс. Акьыԥхь аҟны дцәырҵит 1961 ш. инаркны. Авторс дрымоуп ажәеинраалақәа, апоемақәа, апиесақәа еидызкыло ашәҟәқәа жәпакы. Аханатә еиԥш, иҩымҭақәа рнылоит ажурналқәа: «Алашара», «Амцабз», «[[Аҟәа]] – Сухум», агазеҭқәа: «Аԥсны ҟаԥшь», «Аԥсны» уҳәа егьырҭгьы. 1989 ш. В.Касланӡиа ипиеса «Апҟа» шкәакәа» иалхны С.И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аҟны аспектакль ықәдыргылахьеит. Ипиеса «Ахеилага» акәзар, иқәыргылан Шә. А. Ԥачалиа ихьӡ зху Тҟәарчалтәи аҳәынҭқарратә театр аҟны (2012). ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Аҵәаҵлақәа шәҭуеит. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1983. *Амш хазына. Ажәеинраалақәеи алакәқәеи ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 1986. *Алакә­ԥхыӡ. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1989. *Анҷа­-кәынҷа. Ажәеинраалақәа ахәыҷқәа рзы. Ацуфарақәа. Аҟәа – Маиҟәаԥ, 2004. *Иҿыцбараху адунеи ҩаӡаҿ. Ажәеинраалақәа. Апоема. Алакәқәа. Апиесақәа. Аҟәа, 2010. *Жьакәыр­гәымшәа. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2011. *Иалкаау. Ажәеинраалақәа, апоемақәа, ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәеи алакәқәеи, апиесақәа. Аҟәа, 2014. ==Алитература== *{{Аԥпа|940}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/kaslandziya-valerij-platonovich Касландзия Валерий Платонович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/kaslan%D3%A1ia-valeri-platon-i%D2%A7a Касланӡиа Валери Платон-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Касланӡиаа]][[Акатегориа:1943 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Абҵарамза 23 рзы ииз]][[Акатегориа:Аԥсны адраматургцәа]]}} 4dgq0whgjezda67uyvmuyjnec77o1un Лагәлаа, Анатоли Ианкәа-иԥа 0 24346 170313 150981 2026-07-21T13:40:58Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170313 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Лагәлаа Анатоли Ианкәа-иԥа |даҽа ахьӡ=Лагулаа Анатолий Янкович |афото=Лагулаа Анатолий Янкович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Лагәлаа Анатоли Ианкәа-иԥа |аира арыцхә=01.06.1961 |аира аҭыԥ=ш. Аԥсны, Очамчыра араион Ҷлоу ақыҭа Аимара аҳабла - 15.02.2026 |аусура=аԥсуа поет, апрозаик, апублицист }} '''Лагәлаа Анатоли Ианкәа-иԥа''' ({{lang-ru|Лагулаа Анатолий Янкович}}; 01.06.1961 ш. Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Ҷлоу]] ақыҭа Аимара аҳабла - 15.02.2026) - аԥсуа поет, апрозаик, апублицист. СССР-и (1989), Аԥсни, Урыстәылеи (1999) рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Ианашьоуп "Ахьӡ-Аԥша" аорден III аҩаӡара, Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа (2010, ишәҟәы «Амш хәашьқәа цеит» азы), Т. Шь. Аџьба ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа (2016). Аԥсны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы ҳәа аҳаҭыртә хьӡы ихҵоуп. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== 1978 ш. рзы Ҷлоутәи абжьаратә школ даналга 1979 ш. рзы дҭалоит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет. Ахԥатәи акурс анхиркәша, 1982 ш. рзы диасуеит М. А. Ломоносов ихьӡ зху Москватәи Аҳәынҭқарратә университет ажурналистикатә факультет ашҟа. Ахԥатәи акурс ахь дрыдыркылоит, аха ичымазара иахҟьаны шықәсык ашьҭахь Аԥсныҟа дхынҳәуеит. Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә университет аҟны иҵара хиркәшоит 1984 ш. рзы. Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы аус иухьан агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» («Аԥсны»,1983), ашәҟәҭыжьырҭа «Алашара» аредактор еиҵбыс (1984), ажурнал «Алашара» апроза аҟәша аиҳабыс (1984-1985), ашьҭахь - аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩс (1985-2004). 2004 ш. апрель 15 рзы Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла изаамҭанымыз Х-тәи аизара ду аҟны далырхуеит ажурнал «Алашара» аредактор хадас. Иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амшқәа рзынӡагьы араҟа аус иуан. Ажурнал аҿы иусура хада инаваргыланы акыр шықәса арадиои ателехәаԥшреи рҿы имҩаԥигон алитературатә дырраҭарақәа «Абырлаш», «Ажәа абжьы». Аԥсны акультуратәи ауаажәларратәи ԥсҭазаара далахәын. Ажәеинраалақәеи астатиа кьаҿқәеи рыҩра далагеит ашкол данҭаз. Иҩымҭақәа рнылон ажурналқәа «Алашара», «Амцабз», «Абаза», агазеҭқәа: «Аԥсны ҟаԥшь», «Аԥсны», «Аидгылара», «Бзыԥ», «Еҵәаџьаа», «Литературная Россия» уҳәа. Иргәылоуп аизга "Бызбоит, бызбоит, бзиа бызбоит" (2015); "Аԥсуа поезиа антологиа" ([[Аҟәа]] - [[Москва]], 2001) аиҭаҭыжьра (Аҟәа - Москва, 2009); "Ҳаамҭазтәи Евразиа ашәҟәыҩҩцәа рантологиа" (2018, аурысшәеи англыз бызшәеи рахь аиҭагақәа) уҳәа егьырҭгьы. Иҭижьит апоезиатәи апрозатәи рҿиамҭақәа еидызкыло 24 шәҟәы, иара убасгьы иҩымҭақәа еиҭаганы ирнылахьеит Аҟәеи Москвеи еиуеиԥшым альманахқәеи агазеҭқәеи. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Урҭ аблақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1984. *Шьазинагьы илҭахын анасыԥ. Ажәабжьқәа. Аҟәа,1986. *Агәҭыха. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1990. *Иацтәи амш абжьы. Ахәыҷқәа ирызку ажәабжьқәа. Аҟәа, 1989. *Нарсоу. Ахәыҷқәа ирызку ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1994. *Мышьҭабзиа. Ахәыҷқәа ирызку ажәабжьқәеи аповести. Аҟәа, 1994. *Адгьыл гәалак амоуп. Ажәеинраалақәа. Аиҩызаратә шаржқәа. Аҟәа, 1995. *Ануаа рхәы. Ажәабжьқәеи аповестқәеи. Аҟәа. *1995. *Сыԥсадгьыл заҵәуп. Ажәабжьқәеи аиҭагамҭақәеи. Аҟәа, 1998. *Сыԥхыӡ ссир. Алирикатә жәеинраалақәа. Аҟәа ,1999. *Уламыс уашьҭуам. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2002. *Арашь. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа – Маиҟәаԥ, 2004. *Рыбжьы наҩит. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2005. *Асас. Ахәыҷқәа рзы ажәабжьқәа. Аҟәа,2005. *Амш хәашьқәа цеит. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2008. *Издыруада дыҵәҩаншьапхар. Ажәабжьқәа. Аповестқәа. Аҟәа, 2009. *Аизга. Ҩ-томкны. Актәи атом. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2011. *Аҩбатәи атом. Аҟәа, 2011, Алԥха. Ажәеинраалақәа. Аҟәа,2013. *Ардәына. Ахәыҷқәа ирызку ажәабжьқәа. Аҟәа, 2014. *Ауаа разқәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2015. *Аамҭа иазымҵәахыз. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2015. *Анасыԥ амҵәыжәҩақәа. Ахәыҷқәа ирызку ажәабжьқәа. Аповестқәа. Аессеқәа. Аиҭагақәа. Москва, 2019. *урысшәала: Тревожная ночь. Рассказы. Сухум, 2023. ==Алитература== *{{Аԥпа|940-941}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/lagulaa-anatolij-yankovich Лагулаа Анатолий Янкович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/lag%D3%99laa-anatoli-iank%D3%99a-i%D2%A7a Лагәлаа Анатоли Ианкәа-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:1961 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Рашәарамза 1 рзы ииз]][[Акатегориа:Лагәлаақәа]][[Акатегориа:2026 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Жәабранмза 15 рзы иԥсыз]]}} 26vie8fj4ge1hukelrr3d2l6gj4vxod Џьапуа, Зураб Џьота-иԥа 0 24347 170265 136005 2026-07-21T13:38:40Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170265 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Џьапуа Зураб Џьота-иԥа |даҽа ахьӡ=Джапуа Зураб Джотович |афото=Dzhapua Zurab.JPG |афото ахҵара=Џьапуа Зураб Џьота-иԥа |аира арыцхә=16.04.1960 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Ҭхьына ақыҭа |аусура=аԥсуа фольклорист, акритик, апоет }} '''Џьапуа Зураб Џьота-иԥа''' ({{lang-ru|Джапуа Зураб Джотович}}; 16.04.1960, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Ҭхьына]] ақыҭа) – аԥсуа фольклорист, акритик, апоет. Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор (2004), Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет апрофессор (2005). Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далоуп (2003). Ианашьоуп «Ахьӡ-Аԥша» аорден ахԥатәи аҩаӡара. Дыҩуеит аԥсышәалеи (ажәеинраалақәеи астатиақәеи) урысшәалеи (аҭҵаамҭақәа). ==Абиографиа== Аҵара иҵон Ҭхьынатәи абжьаратәи ашкол аҟны. Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет аԥсуа бызшәеи алитературеи рыҟәша (1984), иара убас СССР аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа (иахьа – Урыстәыла аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа) А. М. Горки ихьӡ зху Адунеитә литература аинститут аҟны аспирантура «афольклористика» азаанаҭ ала (1989). 1989 ш. Адунеитә литература аинститут аҟны ихьчеит акандидаттә диссертациа абри атемала: «Аԥсуа Нарҭтә епос: асиужетқәа рсистемала. Апоетика. Астиль». 1989 ш. август инаркны аусура далагоит Д. И. Гәлиа ихьӡ зху абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи ринститут (иахьа – Аԥсуаҭҵаара аинститут) аҟны аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҵбыс (1989-1992), аҭҵаарадырратә усзуҩыс (1992-1995), афольклор аҟәша аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҳабыс, 1991 ш. иара иаԥшьгарала иаԥҵаз аԥсуа фольклор алаборатириа аиҳабыс, аинститут аҵарауаҩ-маӡаныҟәгаҩыс (1996-1999). 1999-2001 шш. раан – Аԥсуаҭҵаара аинститут аиҳабы аҭҵаарадырратә усуразы ихаҭыԥуаҩ, 2011 ш. инаркны – аинститут афольклор аҟәша аҭҵаарадырратә усзуҩы хада. 2013 ш. декабр 23 рзы З. Џьапуа далхын Аԥсны Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа ахадас. Аамҭакала аус иуеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҟны: 1990 ш. инаркны – арҵаҩы еиҳабыс, 2000 ш. нахыс – адоцентс, 2005ш. инадыркны – аԥсуа литература акафедра апрофессор, 2011 ш. ииуль нахыс – Аԥснытәи аҳәынҭуниверситет аҟны ихаҭа иаԥшьгарала, афольклортә лабораториа абазала иаԥҵахаз Нарҭдырреи адәынтәи афольклористикеи Рцентр аиҳабыс дыҟан. 2004 ш. апрель инаркны [[Москва]], Адунеитә литература аинститут аҟны ихьчоит адоктортә диссертациа абри атемала: «Сасрыҟәеи Абрыскьыли ирызкны Аԥсуа архаикатә ҳәамҭақәа. (Кавказтәи аепикатә рҿиара иаҿырԥшны атекстқәа рсистематизациеи ринтерпритациеи)». З. Џьапуа раԥхьатәи истатиа «Ақәыԥшра агәеисыбжь» 1980 ш. ажурнал «Алашара» афбатәи аномер ианылеит. Уи азкын апоетцәа ҿарацәа ражәеинраалақәа реизга «Еҵәаџьаа». Авторс дрымоуп 160 инареиҳаны аусумҭақәа, абрахь иалоуп амонографиақәеи, астатиақәеи, аматериалқәеи еидызкыло жәаҩа шәҟәы. Афольклорҭҵаара иазку истатиақәа иреиуоуп: «Систематизациа текстов абхазского Нартского эпоса» (Фольклор: Проблемы тезауруса. М., 1994; Протогипербола или Фантастический атрибут в нартском эпосе абхазов» (Нартский эпос «кавказское языкознание : (Материалы VI Международного коллоквиума Европейкого общества кавказологов. Республика Адыгея, 23-25 июня. 1992). Майкоп, 1994; Артур Аншбеи уи ифольклортә анҵамҭақәеи рышәҟәы…» Аԥсуа фольклор: Артур Аншба ианҵамҭақәа (Еиқәиршәеит, анҵамҭақәа ртекстқәа ирхиеит, аԥхьажәеи азгәаҭақәеи ациҵеит З. Џь. Џьапуа. [[Аҟәа]], 1995; Особенности абхазских фольклорных рукописей А. Н. Генко 1928 г. (Ранние записи абхазского фольклора. (Из рукописей А. Н. Генко). Сухум, 2001; Систематика и интерпретациа сюжетов о гибели Сасрыкуа в абхазском нартском эпосе (Этнопоэтика и традиция: К 70-летию члена-корреспондента РАН В. М. Гацака. М., 2004; «Абхазские и осетинские нартские сказания о Сасрыкуа (Сослане) Созырыко (Опыт сравнительного Указателя) (Кавказоведение: опыт исследовании: Материалы Международной научной конференции. (Владикавказ, 13-14 октября 2005г.). Владикавказ, 2006; Иножанровые проявления в эпическом контексте (на материале абхазского нартского эпоса (Первый Всероссийский конгресс фольклористов. Сборник докладов. М., 2006. Т. III; Семантика нартского сюжета о добывании огня (Армянский Эпос «Сосна црер» и всемирное эпическое наследие. Ереван, 2006; «Сюжетные параллели абхазских и балкарокарачаевских нартских сказании о Сасрыкуа» (Сосуруке). (Опыт сравнительного Указателя). Caucasus philologia. 2006. №1; Сюжетные комбинации в Кавказской нартиаде (на абхазском материале) (Горизонты современного гуманитарного знания. К 80-летию академика Г. Г. Гамзатова. М. 2008; Нартский эпос в контексте культур Древней Анатолии (о розысканиях хеттолога В. Г. Ардзинбы II Типология, взаимосвязи и нацианальная специфика фольклора народов Дагестана и Северного Кавказа: Материалы Международной научной конференции. 19-21 октября 2010г., Махачкала, 2010; Фольклорно-экспедиционный проект «Абхазы в Турции»: история собирательской работы II Народная культура сегодня и проблемы ее изучения. Сборник статей: Материалы научной региональной конференции 2012 г., Воронеж, 2012 (Афанасьевский сборник. Материалы и исследования. Вып. ХII). З. Џьапуа икьыԥхьит иара убас ихаҭа еизигаз имаҷымкәа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭатә аԥҵамҭақәа: Аԥсуа ҳәамҭақәа. Аҟәа, 2000, аԥсышәала; Аԥсуа фольклор. Артур Аншба ианҵамаҭақәа. Аҟәа, 1995, аԥсышәала; Аԥсуа фольклор заатәи анҵамҭақәа: (А. Н. Генко инапылаҩырақәа рҟнытә). Аҟәа, 2001, аԥсышәала; Гәажәба М. Хәырбыц иӡыхь: Агәаанагарақәа. Агәаларшәарақәа. Аҳәамҭақәа. Аҟәа, 2006, аԥсышәала. (Р. Ҳ. Гәажәбеи иареи еилахәны); Аԥсуа фольклор адаҟьақәа. Аҟәа, 2008 (Џь. Хьиутти иареи еилахәны). (атекстқәа – аԥсышәалеи англыз бызшәалеи). Ҭырқәтәыла аԥсуа фольклор анҵамҭақәа. Актәи аҭыжьымҭа: Нарҭаа (З. Џь. Џьапуа иредакциала; Еиқәдыршәеит: З. Џь. Џьапуа, А. П. Какоба, Н. С. Барцыц. Аҟәа, 2014, аԥсышәала; Эволюция эпической традиции. К 80-летию академика АН Абхазии Шоты Хичовича Салакая (отвественный редактор и составитель З. Дж. Джапуа. Сухум, 2014. З. Џьапуа авторс дрымоуп иара убас алитература-критикатә статиақәеи ашәҟәқәеи; урҭ рызкуп ҳаамҭазтәи аԥсуа поезиа, Г. Аламиа, Р. Смыр, Е. Басариа, Д. Наҷҟьебиа, А. Лагәлаа уҳәа рырҿиамҭақәа. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра (1992-1993) иазкуп ишәҟәы «Отаԥ хәыҷы инаркны Гәымсҭанӡа. Аибашьҩи аибашьцәа рҳәамҭақәеи» (Аҟәа, 1994). З. Џьапуа иажәеинраалақәа кьыԥхьуп ажурнал «Алашара», «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә» (Аҟәа – Москва, 2001, аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009) рҟны. ==Абиблиографиа== *Агәаанагара. (Алитература-критикатә статиақәеи аҭҵаамҭақәеи). Аҟәа, 1990. *Нартский эпос абхазов. Сюжетно-тематическая и поэтика-стилевая система. Сухум, 1995. *Абхазские архаические сказания о Сасрыкуа и Абрыскиле. (Систематика и интерпретация текстов о сопоставлении с кавказским эпическим творчеством. Тексты, переводы, комментарии). Сухум, 2003. *Аԥсуа фольклори алитературеи рзы згәаҭарақәак. Аҟәа, 2012. ==Алитература== *{{Аԥпа|941}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/dzhapua-zurab-dzhotovich Джапуа Зураб Джотович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D1%9Fapua-zurab-%D1%9Fota-i%D2%A7a Џьапуа Зураб Џьота-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:1960 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Мшаԥымза 16 рзы ииз]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны афольклористцәа]][[Акатегориа:Џьапуаа]][[Акатегориа:Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аушьҭымҭацәа]][[Акатегориа:Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет арҵаҩцәа]]}} fjq7ai6nikuthu01vgylet4483xaarm Хәарцкиа, Игор Иван-иԥа 0 24348 170332 133270 2026-07-21T13:41:52Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170332 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Хәарцкиа Игор Иван-иԥа |даҽа ахьӡ=Хварцкия Игорь Иванович |афото=Хварцкия Игорь Иванович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Хәарцкиа Игор Иван-иԥа }} '''Хәарцкиа Игор Иван-иԥа''' ({{lang-ru|Хварцкия Игорь Иванович}}; 15.05.1955, Аԥсны, [[Гәдоуҭа араион]] Жәандәырԥшь ақыҭа – аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, ажурналист, апублицист. Аԥсны ажурналистцәа Реидгылеи Урыстәыла ажурналистцәеи Реидгылеи, ажурналистцәа Реидгылақәа жәларбжьаратәи рконфедерациеи рлахәыла. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәыла (1997), ашьҭахь – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациеи алахәыла (2003). Дҩуеит аԥсышәала (асахьаркыратә ҩымҭақәа) урысшәалеи (апублицистика). ==Абиографиа== К. Ф. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аҟәатәи ашкол-интернат №1 далгеит (1972), ашьҭахь дҭалеит А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт. Иҵара хиркәшеит 1977 шықәсазы. 1979 ш. инаркны аусура хациркит агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» акультуреи абзазареи рыҟәша акорреспондентс. 1980-1983 шш. раан – Аԥсуа радио акорреспондент. 1985 ш. нахыс аҳәынҭқарратә шәҟәҭыжьырҭа «Алашара» аредакторс дыҟан, нас, еиуеиԥшым ашықәсқәа раан, аус иуан Аԥсны Аминистрцәа Рсовет аҟны иҟаз акьыԥхь азы аусбарҭаҿы, агазеҭ «Республика Абхазия» акорреспондентс. Урыстәыла еиқәыршәаны [[Москва]] иҭижьит (2003) аизга «Абхазские сказки и легенды». И. Хәарцкиа иажәеинраалақәа икьыԥхьит агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь», ажурнал «Алашара» уҳәа рҟны. Иажәеинраалақәа агәылалеит «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» ([[Аҟәа]]- Москва, 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009). ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Ӡыда аҟәара. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1985. *Ахьшь шкәакәа. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1987. *Аԥааимбар ара диасит. Ажәеинраалақәа, абалладақәа, апоема. Аҟәа, 1991. *Аҭынчра амч. Ажәеинраалақәа, Аҟәа, 2014. *урысшәала аҭыжьымҭақәа: Земля Адама в соавтростве с Л. Л. Регельсоном. Сухум, 1997. *урысшәала аиҭагақәа: Гора мудрецов. Рассказы. Сухум, 2009. *Дом на окрайне. Рассказы, пиеса, стихи, статьи. Сухум, 2015. ==Алитература== *Акрызҵазкуа арыцхәқәа рамзар, Аҟәа, 2015 ш. *{{Аԥпа|941}} *Абхазское поэтическое слово - на русском и армянском языках://РА{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. - 2013. - 4-5июля, (№73). - Ст. 5. - С. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/xvarczkiya-igor-ivanovich Хварцкия Игорь Иванович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/x%D3%99arczkia-igor-ivan-i%D2%A7a Хәарцкиа Игор Иван-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:1955 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 15 рзы ииз]][[Акатегориа:Хәарцкиаа]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]]}} piw7otykymi0x8xsdgt30fpcindl527 Кәыҵниапҳа, Гәында Сергеи-иԥҳа 0 24350 169964 143745 2026-07-21T12:18:49Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Кәыҵниаԥҳа, Гәында Сергеи-иԥҳа]] в [[Кәыҵниа, Гәында Сергеи-иԥҳа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 143745 wikitext text/x-wiki '''Гәында Сергеи-иԥҳа Кәыҵниа-ԥҳа''' ({{lang-ru|Гунда Сергеевна Квициния}}; {{date|22|3|1965}}, [[Аҭара]], [[Очамчыра араион]], [[Аԥснытәи АССР]]) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, аиҭагаҩ. ==Абиографиа== Диит [[1965]] шықәса хәажәкырамза 21 рзы Аҭара Очамчыра араион. [[1982]] шыҟәсазы дҭалоит Аԥсуа ҳәыннҭқарратә университет, далгоит [[1987]] шықәсазы ҳазҭагылоу аамҭазы аус лукит аԥсуа бызшәа аҳәынҭқарратә фонд адиректор. ==Абиблиографиа== *Агәыкра. Аҟәа, [[1987]] шықәса. *Мшаԥымза. Аҟәа, [[1990]] шықәса. *Абзиабара аҭәҳәа. Аҟәа, [[1995]] шықәса. ==Алитература== *{{Аԥпа|941-942}} ==Азхьарԥшқәа== *[http://spapsny.org/pisateli/kvicziniya-gunda-sergeevna Квициния Гунда Сергеевнаа] {{ru icon}} *[http://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/k%D3%99yi%D2%B5nia-g%D3%99yinda-sergei-i%D2%A7%D2%B3a Кәыҵниа Гәында Сергеи-иԥҳа] {{ab icon}} [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетессацәа]] [[Акатегориа:Кәыҵниаа]] [[Акатегориа:1965 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 22 рзы ииз]] r3pvidddod6p3homj8rcyvfpipotc6a 170309 169964 2026-07-21T13:40:47Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170309 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Кәыҵниа Гәында Сергеи-иԥҳа |даҽа ахьӡ=Квициния Гунда Сергеевна |афото=Квициния Гунда Сергеевна (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Кәыҵниа Гәында Сергеи-иԥҳа |аира арыцхә=22.03.1965 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Аҭара ақыҭа |аусура=аԥсуа поет, аиҭагаҩ }} '''Кәыҵниа Гәында Сергеи-иԥҳа''' ({{lang-ru|Квициния Гунда Сергеевна}}; 22.03.1965, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Аҭара]] ақыҭа) – аԥсуа поет, аиҭагаҩ. Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа ланашьоуп (2014, ажәеинраалақәа реизга «Асаркьа нашана» азы). Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далоуп (1997). Дыҩуеит аԥсышәала. ==Абиографиа== Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет далгеит (1987). 1987-1992 ш. ш. раан аус луан Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аклуб аиҳабыс. 1993-1994 ш. ш. рзы Аԥснытәи аҳәынҭқарратә телерадиоеилахәыра аԥсуа радио аредакторс дыҟан. 2005 ш. инаркны аԥсуа бызшәа арҿиара Аҳәынҭқарратә фонд деиҳабын. 2017 ш. раахыс Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла Алитературатә фонд деиҳабуп. Ажәеинраалақәа рыҩра далагеит ашкол данҭаз. Лҩымҭақәа ркьыԥхьуан ажурналқәа: «Амцабз», «Алашара», «Абаза», «Литературная Кабардино-Балкария», агазеҭқәа: «Аԥсны», «Еҵәаџьаа», «Литературная газета», аизга «Аукцион» ([[Аҟәа]], 1990). Лажәеинраалақәа жәпакы агәылоуп «Аԥсуа поезиа антологиа ХХ ашә.» (Аҟәа - [[Москва]], 2001, аиҭаҭыжьра – Аҟәа – Москва, 2009). Ажәеинраалақәа реизгақәа жәпакы ҭлыжьхьеит. Аԥсшәахь еиҭалгеит «Аԥсалҭыр» (М., 1997, Г. В. Сақаниеи лареи), «Ахәыҷқәа рзы абиблиа» (Аҟәа, 2001, Т. Аршбеи лареи). ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Агәыкра. Ажәеинраалақәа. Аҟәа,1987. *Мшаԥымза. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1990. *Абзиабара аҭәҳәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1995. *Аирыӡ шкәакәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2000. *Ҩ-дунеик рыбжьара. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2003. *Ашарабжьы. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2004. *Гәырӷьаҿҳәаша. Ажәеинраалақәа ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 2009. *Аԥсаатә мҩас. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2010. *Ампахьшь-шана. Алакә. Аҟәа, 2012. *Асаркьа-нашана. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2013. ==Алитература== *{{Аԥпа|941-942}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/kvicziniya-gunda-sergeevna Квициния Гунда Сергеевна] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/k%D3%99yi%D2%B5nia-g%D3%99yinda-sergei-i%D2%A7%D2%B3a Кәыҵниа Гәында Сергеи-иԥҳа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетессацәа]][[Акатегориа:Кәыҵниаа]][[Акатегориа:1965 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Хәажәкырамза 22 рзы ииз]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]]}} hbvv8webqjmg93ppfc6f87f5k7kugoj 170496 170309 2026-07-21T17:33:44Z Fraxinus.cs 8381 викификация 170496 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Гәында Сергеи-иԥҳа Кәыҵниапҳа |даҽа ахьӡ=Квициния Гунда Сергеевна |афото=Квициния Гунда Сергеевна (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Гәында Сергеи-иԥҳа Кәыҵниапҳа |аира арыцхә={{date|22|3|1965}} |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Аҭара ақыҭа |аусура=аԥсуа поет, аиҭагаҩ }} '''Гәында Сергеи-иԥҳа Кәыҵниаԥҳа''' ({{lang-ru|Гунда Сергеевна Квициния}}; {{date|22|3|1965}}, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Аҭара]] ақыҭа) – аԥсуа поет, аиҭагаҩ. Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа ланашьоуп (2014, ажәеинраалақәа реизга «Асаркьа нашана» азы). Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далоуп (1997). Дыҩуеит аԥсышәала. ==Абиографиа== Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет далгеит (1987). 1987-1992 ш. ш. раан аус луан Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аклуб аиҳабыс. 1993-1994 ш. ш. рзы Аԥснытәи аҳәынҭқарратә телерадиоеилахәыра аԥсуа радио аредакторс дыҟан. 2005 ш. инаркны аԥсуа бызшәа арҿиара Аҳәынҭқарратә фонд деиҳабын. 2017 ш. раахыс Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла Алитературатә фонд деиҳабуп. Ажәеинраалақәа рыҩра далагеит ашкол данҭаз. Лҩымҭақәа ркьыԥхьуан ажурналқәа: «Амцабз», «Алашара», «Абаза», «Литературная Кабардино-Балкария», агазеҭқәа: «Аԥсны», «Еҵәаџьаа», «Литературная газета», аизга «Аукцион» ([[Аҟәа]], 1990). Лажәеинраалақәа жәпакы агәылоуп «Аԥсуа поезиа антологиа ХХ ашә.» (Аҟәа - [[Москва]], 2001, аиҭаҭыжьра – Аҟәа – Москва, 2009). Ажәеинраалақәа реизгақәа жәпакы ҭлыжьхьеит. Аԥсшәахь еиҭалгеит «Аԥсалҭыр» (М., 1997, Г. В. Сақаниеи лареи), «Ахәыҷқәа рзы абиблиа» (Аҟәа, 2001, Т. Аршбеи лареи). ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Агәыкра. Ажәеинраалақәа. Аҟәа,1987. *Мшаԥымза. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1990. *Абзиабара аҭәҳәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1995. *Аирыӡ шкәакәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2000. *Ҩ-дунеик рыбжьара. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2003. *Ашарабжьы. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2004. *Гәырӷьаҿҳәаша. Ажәеинраалақәа ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 2009. *Аԥсаатә мҩас. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2010. *Ампахьшь-шана. Алакә. Аҟәа, 2012. *Асаркьа-нашана. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2013. ==Алитература== *{{Аԥпа|941-942}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/kvicziniya-gunda-sergeevna Квициния Гунда Сергеевна] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/k%D3%99yi%D2%B5nia-g%D3%99yinda-sergei-i%D2%A7%D2%B3a Кәыҵниа Гәында Сергеи-иԥҳа] {{ab icon}} [[Акатегориа:1965 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 22 рзы ииз]] [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетессацәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]]}} [[Акатегориа:Кәыҵниаа]] 2a977yqwb2dgos34jfe5yjlxpt70068 170497 170496 2026-07-21T17:36:15Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Кәыҵниа, Гәында Сергеи-иԥҳа]] в [[Кәыҵниапҳа, Гәында Сергеи-иԥҳа]] 170496 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Гәында Сергеи-иԥҳа Кәыҵниапҳа |даҽа ахьӡ=Квициния Гунда Сергеевна |афото=Квициния Гунда Сергеевна (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Гәында Сергеи-иԥҳа Кәыҵниапҳа |аира арыцхә={{date|22|3|1965}} |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Аҭара ақыҭа |аусура=аԥсуа поет, аиҭагаҩ }} '''Гәында Сергеи-иԥҳа Кәыҵниаԥҳа''' ({{lang-ru|Гунда Сергеевна Квициния}}; {{date|22|3|1965}}, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Аҭара]] ақыҭа) – аԥсуа поет, аиҭагаҩ. Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа ланашьоуп (2014, ажәеинраалақәа реизга «Асаркьа нашана» азы). Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далоуп (1997). Дыҩуеит аԥсышәала. ==Абиографиа== Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет далгеит (1987). 1987-1992 ш. ш. раан аус луан Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аклуб аиҳабыс. 1993-1994 ш. ш. рзы Аԥснытәи аҳәынҭқарратә телерадиоеилахәыра аԥсуа радио аредакторс дыҟан. 2005 ш. инаркны аԥсуа бызшәа арҿиара Аҳәынҭқарратә фонд деиҳабын. 2017 ш. раахыс Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла Алитературатә фонд деиҳабуп. Ажәеинраалақәа рыҩра далагеит ашкол данҭаз. Лҩымҭақәа ркьыԥхьуан ажурналқәа: «Амцабз», «Алашара», «Абаза», «Литературная Кабардино-Балкария», агазеҭқәа: «Аԥсны», «Еҵәаџьаа», «Литературная газета», аизга «Аукцион» ([[Аҟәа]], 1990). Лажәеинраалақәа жәпакы агәылоуп «Аԥсуа поезиа антологиа ХХ ашә.» (Аҟәа - [[Москва]], 2001, аиҭаҭыжьра – Аҟәа – Москва, 2009). Ажәеинраалақәа реизгақәа жәпакы ҭлыжьхьеит. Аԥсшәахь еиҭалгеит «Аԥсалҭыр» (М., 1997, Г. В. Сақаниеи лареи), «Ахәыҷқәа рзы абиблиа» (Аҟәа, 2001, Т. Аршбеи лареи). ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Агәыкра. Ажәеинраалақәа. Аҟәа,1987. *Мшаԥымза. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1990. *Абзиабара аҭәҳәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1995. *Аирыӡ шкәакәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2000. *Ҩ-дунеик рыбжьара. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2003. *Ашарабжьы. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2004. *Гәырӷьаҿҳәаша. Ажәеинраалақәа ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 2009. *Аԥсаатә мҩас. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2010. *Ампахьшь-шана. Алакә. Аҟәа, 2012. *Асаркьа-нашана. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2013. ==Алитература== *{{Аԥпа|941-942}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/kvicziniya-gunda-sergeevna Квициния Гунда Сергеевна] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/k%D3%99yi%D2%B5nia-g%D3%99yinda-sergei-i%D2%A7%D2%B3a Кәыҵниа Гәында Сергеи-иԥҳа] {{ab icon}} [[Акатегориа:1965 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 22 рзы ииз]] [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетессацәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]]}} [[Акатегориа:Кәыҵниаа]] 2a977yqwb2dgos34jfe5yjlxpt70068 Ладариа, Светлана Фиридон-иԥҳа 0 24352 169976 108894 2026-07-21T12:19:24Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Ладариаԥҳа, Светлана Фридон-иԥҳа]] в [[Ладариа, Светлана Фиридон-иԥҳа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 108892 wikitext text/x-wiki '''Светлана Фридон-иԥҳа Ладариа-ԥҳа''' ({{lang-ru|Светлана Фридоновна Ладария}}; {{date|21|10|1959}}, [[Аҟәа]], [[Аԥснытәи АССР]]) — Аԥсуа журналист. ==Абиографиа== Диит [[1959]] шықәса жьҭаарамза 21 азы Аҟәа. [[1976]] шықәсазы дҭалоит А. М. Горки ихьӡ зху Аҟәатәи аҳәынҭҟарратә педагогтә институт. Далгоит [[1981]] шыҟәсазы. ==Абиблиографиа== *Аҵх. Аҟәа, [[1989]] шықәса. ==Алитература== *{{Аԥпа|942}} ==Азхьарԥшқәа== *[https://sputnik-abkhazia.info/authors/svetlana_ladaria/ Абиографиа - sputnik-abkhazia.info] [[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]] [[Акатегориа:Ладариаа]] [[Акатегориа:1959 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Жьҭаарамза 21 рзы ииз]] fgx7lj1rgfkhacji3psasvje5enow8q 170314 169976 2026-07-21T13:41:01Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170314 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Ладариа Светлана Фиридон-иԥҳа |даҽа ахьӡ=Ладария Светлана Фиридоновна |афото=Ладария Светлана Фиридоновна (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Ладариа Светлана Фиридон-иԥҳа |аира арыцхә=21.10.1959 |аира аҭыԥ=Аҟәа ақалақь, Аԥсны |аусура=аԥсуа поетесса, апублицист }} '''Ладариа Светлана Фиридон-иԥҳа''' ({{lang-ru|Ладария Светлана Фиридоновна}}; 21.10.1959, [[Аҟәа]] ақалақь, Аԥсны) – аԥсуа поетесса, апублицист. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (2025) Аԥсны ажурналистцәа Реидгылеи (2013) дрылоуп. Дыҩуеит аԥсышәала. ==Абиографиа== 1966-1976 шш. раан аҵара лҵон [[Очамчыра араион]] Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Тамшьтәи абжьаратәи ашкол аҟны. 1981 ш. далгеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет аԥсуа бызшәеи алитературеи анемец бызшәеи алитературеи рзаанаҭ ала. 1986 ш. март инаркны иахьа уажәраанӡа аус луеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә шәҟәҭыжьырҭаҿы: аԥхьа корректорс, ашьҭахь – редакторс, редактор хадас. 1997 ш. раахыс – еилагӡарала еиҭагаҩс дыҟоуп Аԥсны адәныҟатәи аусқәа рминистрраҿы, 2008 ш. раахыс – Аԥсны Аиҳабыра Реилазаара аппарат аҟны. Акьыԥхь аҟны дцәырҵит 1980 ш. инаркны. Лпоезиатә рҿиамҭақәа рнылон алитература-сахьаркыратә журналқәа «Алашара», «Аҟәа-Сухум», ахәыҷтәы журнал «Амцабз», агазеҭқәа: «Акоммунизм ахь» «(Ерцахә»), «Аԥсны ҟаԥшь», «Аԥсны». Лажәеинраалақәа ргәылоуп алитераторцәа ҿарацәа рҩымҭақәа реизга «Еҵәаџьаа» (1980), аизга «Бызбоит, бызбоит, бзиа бызбоит» (2015), «Аԥсуа поезиа антологиа» XX ашә. 2-тәи атом. (Аҟәа – [[Москва]], 2001, аиҭаҭыжьымҭа – 2009). Иара убас еиуеиԥшым атемақәа ирызкны апериодикатә кьыԥхь ианылахьеит лстатиақәа жәпакы. Иланашьоуп Аԥсны ажурналистцәа Реидгыла апремиа (2013), Аинформациатә агентра Sputnik «Аԥсны» аҟны лусуразы иланашьоуп Амедиагәыԥ «Россия сегодня» аҟнытә Аҳаҭыртә шәҟәы (2024). ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Аҵх. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1989. *Ҵхагәанынӡа шьаҿак. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2012. *Иацы. Иахьа. Аамҭақәа реихысырҭа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2025. ==Алитература== *{{Аԥпа|942}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/ladariya-svetlana-firidonovna Ладария Светлана Фиридоновна] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/ladaria-svetlana-firidon-i%D4%A5%D2%B3a Ладариа Светлана Фиридон-иԥҳа] {{ab icon}} *[https://sputnik-abkhazia.info/authors/svetlana_ladaria/ Абиографиа - sputnik-abkhazia.info] {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:Ладариаа]][[Акатегориа:1959 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Жьҭаарамза 21 рзы ииз]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетессацәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]]}} 5qszdfxx2nbu2vt53g4xs9a5r464091 Џьонуа, Алықьса Нестор-иԥа 0 24507 170267 123438 2026-07-21T13:38:46Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170267 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Џьонуа Алықьса Нестор-иԥа |даҽа ахьӡ=Джонуа Алексей Несторович |афото=Джонуа Алексей Несторович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Џьонуа Алықьса Нестор-иԥа |аира арыцхә=07.05.1920 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи Очамчыра араион) Ҷлоу ақыҭа Аимара аҳабла |аԥсра арыцхә=27.02.1989 |аусура=аԥсуа поет, апрозаик, аиҭагаҩ, ауаажәларратә усзуҩы }} '''Џьонуа Алықьса Нестор-иԥа''' ({{lang-ru|Джонуа Алексей Несторович}}; 07.05.1920, Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи [[Очамчыра араион]]) [[Ҷлоу]] ақыҭа Аимара аҳабла – 27.02.1989) – аԥсуа поет, апрозаик, аиҭагаҩ, ауаажәларратә усзуҩы. Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа ианашьоуп (1984, ажәеинраалақәеи апоемақәеи рышәҟәы «Ашьеи абзиабареи» рзы). Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа (1941-1945) далахәын. Ианашьоуп Аџьар Ҟаԥшь аорден, Аџьынџьтәылатә еибашьра аорден аҩбатәи аҩаӡареи, амедалқәеи, адырга «СССР аҵара зҽалызкааз». СССР-и (1952), Аԥсни Рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа дрылан. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Аҵара иҵон Аимаратәи ҩ-классктәи ашкол (1927-1928) аҟны, ашьҭахь - Ҷлоутәи ԥшь-классктәи ашкол даналга диаргоит Н. А. Лакоба ихьӡ зху Аҟәатәи абжьаратәи аԥсуа школ ахь (1932-1938). 1938 ш. А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт аԥсуа бызшәеи алитературеи рыҟәша дҭалеит, аха аҩбатәи акурс аҟнытә аррамаҵура ашҟа иԥхьоит. Аханатә аррамаҵура дахысуан Туркментәыла (ақ. Мари) атанктә архәҭа аҟны. Ари аамҭазы Москватәи аҭыжьырҭа «Советский писатель» аурысшәала иҭнажьит аизга «Аԥсны апоетцәа». Уи иагәылалеит А. Џьонуа иажәеинраалақәа рыхәҭак. Ашәҟәы аррамаҵура дахьахысуаз архәҭахь изынарышьҭит, ирыԥхьеит, арратә ҭӡыгазеҭ «За родину» ианырҵеит иажәеинраалақәа ҩба: «Амҳаџьыр», «Аҟармаҵыс». Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа ианалага дызлаз атанктә архәҭа афронт ахь иналагылеит. Раԥхьатәи ажәыларақәа раан А. Џьонуа дхәын, ҩымз ахәшәтәырҭаҿы дыҟан, аԥхьа – Новошахтинск ақалақь аҟны, ашьҭахь – Сталинград амҵан астанциа Илиниц. Игәабзиара шьақәыргыланы ирхәҭахь дхынҳәит, аԥшыхәратә рота аҟны сержантын. 1942 ш. ааԥынразы Барвенково-Лозоваиа (Украина, Харковтәи аобласт) араион аҟны дрытҟәеит, аха иаарласны абналара илшеит; Украина, Винницатәи аобласт аҟны апартизанцәа ргәыԥ «За родину» аԥшыхәратә гәыԥ далалеит. Апартизантә гәыԥ Асовет Ар рырхәҭақәа ианрыларҵа, 1944ш. февраль азы А. Џьонуа даарышьҭуеит Аҟәатәи арратә комиссариат ахь. Аԥсныҟа даныхынҳә , иҵара иациҵоит Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт аҟны, дагьалгоит 1947 шықәсазы. Аус иуан Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аконсультантс, Аҟәатәи арҵаҩратә техникум (1947-1953) аԥсуа бызшәеи алитературеи рырҵаҩыс, агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» акультуреи абзазареи рыҟәша аиҳабыс, ашьҭахь – апартиатә бзазара аҟәша аиҳабыс (1953-1956), ажурнал «Алашара» аредактор хадас (1956-1978), Аԥсны аҵара аминистр (1966-1978), 1978-1986 шш. раан – Аԥсны Аминистрцәа Рсовет аҟны иҟаз Архивтә усбарҭа анапхгаҩыс, 1986-1989 шш. рзы – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аусбарҭа ахантәаҩыс дыҟан. Акьыԥхь аҟны дцәырҵит 1930-тәи ашықәсқәа аҩбатәи рызбжа инаркны. Раԥхьатәи иажәеинраалақәа «Миха иԥҳа», «Аусуҩы», «Џьота», «Абарбарҩы», анылеит агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь». Иҩымҭақәа рнылон ажурнал «Алашара», агазеҭқәа «Аԥсны ҟаԥшь», «Советкая Абхазия», «Литературная Украина» уҳәа егьырҭгьы. А. Џьонуа иажәеинраалақәа маҷымкәа икьыԥхьын «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» ([[Аҟәа]]-[[Москва]], 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009). Жәохә инареиҳаны ажәеинраалақәеи, апоемақәеи, апрозатә ҩымҭақәеи реизгақәа дравторуп. Иажәеинраалақәа жәпакы еиҭагоуп аурыс, аукраин, ақырҭуа уҳәа абызшәақәа рахь. А. Џьонуа дырдыруеит еиҭагаҩк иаҳасабалагьы. Аԥсшәахь еиҭеигеит араб, аурыс, аукраин, адыга, ақырҭуа уҳәа апоетцәа Маҳмуд Сами Аль Баруди, Баирам Ат-Туниси, Муфида аль Багдади, Сурџьиҭ Рампури, С. А. Есенин, В. В. Маиаковски, И. И. Франко, Л. Г. Тычин, Х. Х. Гашоков, И. И. Тлиустен, Г. Н. Леониӡе, Ш. С. Акобиа, К. Р. Калаӡе, Х. Гагуа ражәеинраалақәа, М. А. Шолохов, А. Н. Толстои, И. В. Бондарев, Л. Қьиачели уҳәа рырҿиамҭақәа. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Ашьыжьтәи ашәахәақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1949. *Аԥсадгьыл ахьӡала. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1953. *Аҭоуба. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1956. *Арҩаш. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1958. *Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1961. *Уаҵәазы. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1967. *Иалкаау. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1970. *Сара сгәыӷра. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1974. *Еснагь иҳацу. Ажәеинраалақәеи абалладақәеи. Аҟәа, 1978. *Иалкаау. Ажәеинраалақәеи абалладеи. Аҟәа, 1980. *Ашьеи абзиабареи. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1982. *Ажәеинраалақәа. (Асериа «Иалкаау аԥсуа лирика» ала). Аҟәа. 1985. *Аԥхьарца. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1986. *Иалкаау. Актәи ашәҟәы. Ажәеинраалақәа. Абалладақәа. Апоемақәа. Аҟәа, 1990. *Иалкаау. Ҩ-томкны. Аҟәа, 2010. *аурысшәахь аиҭагақәа: Журчащий родник. Стихи. М., 1965. *Верность. Стихи. Сухуми, 1969. *Прибой весны. Стихи. Сухуми, 1984. ==Алитература== *{{Аԥпа|912-913}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/dzhonua-aleksej-nestorovich Джонуа Алексей Несторович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D1%9Fonua-alyi%D2%9Bsa-nestor-i%D2%A7a Џьонуа Алықьса Нестор-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Џьонуаа]][[Акатегориа:1920 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 7 рзы ииз]][[Акатегориа:1989 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Жәабранмза 27 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]]}} bzzer8lnbyfxutlqlr570yoqjqmdvxo Ломиа, Кәымф Шьрын-иԥа 0 24508 170319 114065 2026-07-21T13:41:15Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170319 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Ломиа Кәымф Шьрын-иԥа |даҽа ахьӡ=Ломия Кумф Ширинович |афото=Ломия Кумф Ширинович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Ломиа Кәымф Шьрын-иԥа |аира арыцхә=14.02.1928 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Кәтол ақыҭа |аԥсра арыцхә=3.03.1999 |аԥсра аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәа ақалақь |аусура=аԥсуа поет }} '''Ломиа Кәымф Шьрын-иԥа''' ({{lang-ru|Ломия Кумф Ширинович}}; 14.02.1928, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Кәтол]] ақыҭа – 3.03.1999, Аԥсны, [[Аҟәа]] ақалақь) – аԥсуа поет. СССР-и (1954), Аԥсни, Урыстәылеи (1999) рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Аҵара иҵон Очамчыратәи аԥсуа школ аҟны. Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә техникум далгеит (1946), нас – А.М.Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт (1950), А.М.Горки ихьӡ зху Москватәи Алитературатә институт (1952). Аус иуан агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» акультуреи абзазареи рыҟәша аиҳабыс. 1955-1957 (февраль) шш. рзы ажурнал «Алашара» аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩыс дыҟан. 1957 ш. ажурнал ҿыц «Амцабз» аредактор хадас дарҭеит, аха хара имгакәа диаргеит Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аусбарҭа аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩыс, араҟа аусгьы иуит 1984ш. азынӡа. 1986-1993 шш. раан Аԥсны Аминистрцәа Рсовет аҟны иҟаз архивтә усбарҭа аиҳабыс аус иуан. Ажәеинраалақәа рыҩра далагеит ашкол данҭаз. 1937 ш. инаркны агазеҭ «Акоммунизм ахь» (уаанӡа – «Абольшевик мҩа» зыхьӡыз) ианиҵон иажәеинраалақәа. Иҩымҭақәа ркьыԥхьуан аԥсуеи, аурыси, ақырҭуеи газеҭқәа: «Аԥсны ҟаԥшь», «Советская Абхазия», «Правда», «Советская культура», «Литературноя газета», «Литературная Россия», «Собҷоҭа Аԥхазеҭи», ажурналқәа: «Алашара», «Амцабз», «[[Москва]]», «Юность», «Смена», «Огонек», «Наш современник», «Нева», «Звезда» уҳәа егьырҭгьы. К.Ломиа 25 инареиҳаны ажәеинраалақәеи апоемақәеи реизгақәа дравторуп, урҭ ҭыҵуан, аԥсышәала еиԥш, аурысшәахь еиҭаганы (А.Кронгауз, Е.Елисеев, И.Полухин уҳәа реиҭагамҭақәа). Иажәеинраалақәа еиҭаргахьан иара убас аукраин, аҟабарда, ақырҭуа уҳәа абызшәақәа рахь. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Адгьыл аҿтәи аеҵәақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1954. *Сҩызцәа рыгәҭаны. Ажәеинраалақәа. Аҟәа. 1956. *Амахәҭа ҿыц. Ажәеинраалақәа. Аҟәа 1957. *Абзиабареи амшыни. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1959, Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1963. *Шьыбжьон. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1968. *Аӡиас. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1970. *Асы иаҵәа. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1973. *Амҩа хара. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1977. *Ааԥын. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1981. *Ашәа рҳәоит ахрақәа. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1983. *Сымшқәеи сыҵхқәеи. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа 1997. *Иҩымҭақәа: 3-томкны, 2012-2013. *аурысшәахь аиҭагақәа: Земные звезды. Стихи. М., 1958. *Лунная тишина. Стихи и поэма. М., 1965. *Продолжение встречи. Стихи и поэмы. М., 1971. *Дочь солнца. Поэмы. [Для детей]. М., 1972. *Звезда и колодец. Стихи. М., 1976. *Дочь солнца. Стихотворения и поэмы. [Для детей]. М., 1980. *Стихотворения. М., 1981. *Любовь и море. Стихи и поэма. М., 1986. *Годы начинаются с весны. [Стихи и поэмы]. Сухуми, 1985. *Абхазские строки. Стихи. Поэма. Тбилиси, 1987. *Сказание о спящей реке. Стихотворения и поэмы. [Для среднего и старшего школьного возраста]. М., 1987. ==Алитература== *{{Аԥпа|914}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/lomiya-kumf-shrinovich Ломия Кумф Ширинович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/lomia-k%D3%99yimf-shryin-i%D2%A7a Ломиа Кәымф Шьрын-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Ломиаа]][[Акатегориа:1928 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Жәабранмза 14 рзы ииз]][[Акатегориа:1999 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Хәажәкырамза 3 рзы иԥсыз]]}} c5gkrgggjr6n055dovlzyzvhbgykyej Џьонуа, Ҷиҷико Михаил-иԥа 0 24509 170268 133682 2026-07-21T13:38:49Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170268 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Џьонуа Ҷиҷико Михаил-иԥа |даҽа ахьӡ=Джонуа Чичико Михайлович |афото=Джонуа Чичико Михайлович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Џьонуа Ҷиҷико Михаил-иԥа |аира аҭыԥ=27.05. 1915, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи Очамчыра араион) Ҷлоу ақыҭа Аимара аҳабла |аԥсра арыцхә=25.10.1975 |аԥсра аҭыԥ=Аҟәа |аусура=аԥсуа поет, апрозаик }} '''Џьонуа Ҷиҷико Михаил-иԥа''' ({{lang-ru|Джонуа Чичико Михайлович}}; 27.05. 1915, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи [[Очамчыра араион]]) [[Ҷлоу]] ақыҭа Аимара аҳабла – 25.10.1975, [[Аҟәа]]) – аԥсуа поет, апрозаик. СССР-и (1952) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа (ажәеинралақәеи апоемеи еидызкыло ашәҟәы «Сышьха мҩа» азы) ианашьоуп. Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа (1941-1945) далахәын. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Аҵара иҵон Аимаратәи алагарҭатә школ аҟны, уи нахыс – Аҭареи Мықәи ршколқәа рҟны. 1931 ш. даанахәеит Аҟәатәи адраматә студиа. 1935 ш. Ш. Руставели ихьӡ зху Қарҭтәи аҳәынҭқарратә драматә театр аҟны иҟаз адраматә студиа даднакылеит. 1939ш. иҵара анхиркәша аус иуан С. И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр актиорс. 1941 ш. афронт ахь дцоит, Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа далахәын, еилгаанӡагьы Аԥсадгьыл ихьчон. Аԥсныҟа даныхынҳә, аусура далагеит агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциаҿы. 1957-1966 шш. раан ажурнал «Амцабз» аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩс дыҟан. 1966-1977 шш. рзы ажурнал «Алашара» аредактор хадас аус иуан. 1936 ш. инаркны акьыԥхь аҟны дцәырҵит. Иҩымҭақәа рнылон ажурнал «Алашара», агазеҭқәа «Аԥсны ҟаԥшь», «Советская Абхазия» уҳәа рҟны. Ҷ. Џьонуа иажәеинраалақәа жәпакы агәылоуп «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» (Аҟәа-[[Москва]], 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009). Ажәеинраалақәеи, апоемақәеи, ажәабжьқәеи, аповестқәеи, апиесақәеи, агәалашәарақәеи иҭынхеит. Аԥсшәахь еиҭеигеит А. С. Пушкин, П. Бровка, И. Г. Ҷавҷаваӡе, И. В. Абашиӡе, К. Р. Калаӡе, Ҟ. Ш. Кулиев, Р. Г. Гамзатов, Ф. А. Абдулжалилов ражәеинраалақәа; И. П. Котлиаровски ипиеса «Наталка Полтавка» аҟнытә Пиотр иашәақәа (Н. Ҭ. Кәыҵниеи иареи); Б. И. Куашев ибаллада «Амреи ашәшьыреи»; С. В. Михалков икомедиа «Самбреро»; Н. Ф. Погодин ипиеса «Кремльтәи акурантқәа» (К. Ш. Ломиеи иареи ) уҳәа егьырҭгьы. Аиҭагақәа реиҳарак кьыԥхьын ажурнал «Алашара» аҟны. Иалкаау. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1975; Иалкаау. Ажәабжьқәеи аповестқәеи. Аҟәа, 1976; Ашәҭқәеи сареи. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1979; Аныҩбжьы. Ажәеинраалақәеи аиҭагақәеи Аҟәа, 1982; Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1985. Асериа «Иалкаау аԥсуа лирика»; Сара сашәақәа. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1987; Ахра шкәакәа. Ажәабжь. Аҟәа,1988. Асериа. «Ашколтә библиотека»; Аӡыхь. Ажәабжьқәеи аповестқәеи. Аҟәа, 1989; Иҩымҭақәа. Х­томкны. Актәи атом.Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Аиҭагақәа. Аҟәа, 2008 Аҩбатәи атом.Ажәабжьқәа. Аҟәа, 2008; Ахԥатәи атом.Аповестқәа. Ажәабжьқәа. Аиҭагақәа. Аҟәа, 2010; Амца дырцәоит мцала. Агәалашәарақәа. Аҟәа, 1974; аурысшәахь аиҭагақәа: У подножья горы. Стихи. М., 1961. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Ашәҭқәа ртәыла. Ажәеинраалақәа. Абалладақәа. Алегендақәа. Аиҭагақәа. Аҟәа, 1950 (қырҭуа шрифтла). *Гәдиса Шларба. Аповест. Аҟәа, 1955. *Апоемақәа. Аҟәа, 1956. *Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1957. *Агәырӷьаҿҳәаша. Апиесақәа. Аҟәа, 1959. *Ахра шкәакәа. Аповести ажәабжьқәеи. Ажәеинраалақәа. Ажәлар рҳәамҭахьтә. Аҟәа, 1961. *Амаамын сасра ишцаз. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1962. *Аныҳәаҿа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1964. *Иалкаау. Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Ажәабжьқәа. Адрамақәа. Аҟәа, 1966. *Ацәқәырԥақәа гәаҭеиуеит. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1968. *Амаӡақәа рымаӡа. Аповест, ажәабжьқәа. Аҟәа, 1969. *Амшқәа қарамҽо иқәын икәашо. Аҟәа, 1972. *Ашьхацамҩа. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1972. ==Аҭаацәа== * '''Иаб''' — Махаз Дауҭ-иԥа Џьапуа * '''Иан''' — Анна Ҳабаџьа-иԥҳа Инаԥшьԥҳа * '''Иашьцәа''' — Володиа, Авдениа (Шамил), Џьавдеҭ, Гьаргь (Џьоба) ==Алитература== *{{Аԥпа|912}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/dzhonua-chichiko-mixajlovich Джонуа Чичико Михайлович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D1%9Fonua-%D2%B7i%D2%B7iko-mixail-i%D2%A7a Џьонуа Ҷиҷико Михаил-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:1915 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 27 рзы ииз]][[Акатегориа:1975 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Жьҭаарамза 25 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]][[Акатегориа:Џьонуаа]]}} d3483a51a4ftjbh5r5ohlg3x4es9wxr Лашәриа, Алықьса Едгьы-иԥа 0 24513 170316 113330 2026-07-21T13:41:07Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170316 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Лашәриа Алықьса Едгьы-иԥа |даҽа ахьӡ=Ласуриа Алексей Едгиевич |афото=Ласуриа Алексей Едгиевич (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Лашәриа Алықьса Едгьы-иԥа |аира арыцхә=15.11.1927 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Кәтол ақыҭа |аԥсра арыцхә=30.04.1959 |аԥсра аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәа |аусура=аԥсуа поет, апрозаик, СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла }} '''Лашәриа Алықьса Едгьы-иԥа''' ({{lang-ru|Ласуриа Алексей Едгиевич}}; 15.11.1927, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Кәтол]] ақыҭа – 30.04.1959, Аԥсны, [[Аҟәа]]) – аԥсуа поет, апрозаик, СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Диит анхаҩ ӷар иҭаацәараҿы. Дышхәыҷыз иани иаби иԥхеит. Акыр ауадаҩрақәа дшырҭагылазгьы, аҵара иҵон Кәтолтәи ашкол аҟны. 1946 ш. далгеит Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә техникум, убри ашықәс аан дагьҭалоит А.М.Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет. Хышықәса аҵара аниҵа ашьҭахь дҭалоит [[Москва]], А.М. Горки ихьӡ зху Алитературатә институт. Иреиҳау аҵараиурҭа далганы, 1954 ш. Аԥсныҟа дхынҳәуеит, аусурагьы хациркуеит агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциаҿы. 1955 ш. диасуеит ҿыц аҭыҵра иалагаз ажурнал «Алашара» аредакциахь. Аха, хара имгакәа диаргоит Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аусбарҭа амаӡаныҟәгаҩыс. Иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа раан аус иуан Аԥснытәи аҳәынҭқарратә филармониа алитературатә хәҭа аиҳабыс. А.Лашәриа ажәеинраалақәа рыҩра далагеит 14-15 ш. анихыҵуаз, арҵаҩратә техникум данҭаз, К.Шь. Ломиеи иареи алахәын алитературатә кружок аусура. Уи напхгара аиҭон аԥсуа бызшәеи алитературеи рырҵаҩы Маан Васили Николаи-иԥа. Раԥхьатәи иҩымҭақәа кьыԥхьын 1944 ш. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла иҭнажьуаз алитературатә «Альманах», иара убас агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аҟны. Иажәеинраалақәеи, ипоемақәеи, иажәабжьқәеи еидызкыло жәохә рҟынӡа ашәҟәқәа авторс дрымоуп, урысшәалеи қырҭшәалеи иҭыжьу убрахь иналаҵаны. Иҩит иара убас апиесақәа ҩба: «Гәыкала абзиабара», «Ахаԥыц хьаа». Рыҩбагьы ықәдыргылахьеит С.И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аҟны. Иҭынхеит даҽа ҩ-повестк: «Ҳаџьараҭ» (аибашьра ашьҭахьтәи аԥсуа қыҭа аԥсҭазаареи, иахнагаз ауадаҩрақәеи ирызкны), «Ашәахәақәа» (ақыҭа интеллигенциа ирызку). А.Лашәриа аԥсшәахь еиҭеигеит В.В. Маиаковски, И.Г. Ҷавҷавадзе, М. Мернели, И. Ночешвили уҳәа ражәеинраалақәа жәпакы. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Ашәақәа (Ажәеинраалақәеи ажәабжьқәеи). Аҟәа, 1954. *Хашҭра зқәым. Апоемақәа. Аҟәа, 1956. *Смал. Ажәеинраалақәа. Аҟәа 1957. *Кьабырхәынтәи ашьыжь. Ажәабжьқәеи адрамеи. Аҟәа, 1958. *Сареи ааԥынреи, Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа 1959. *Иалкаау. Аҟәа, 1960. *Сҩызцәа рахь. (Ажәеинраалақәеи апоемеи). Аҟәа, 1970. *Иалкаау. (Ажәеинраалақәеи апоемақәеи). Аҟәа, 1976. *Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1983. *Аиҩызцәа. Ажәабжь. Аҟәа, 1988. *аурысшәахь аиҭагақәа: Киабрхунское утро. Рассказы. М., 1954. *Дружба сверстников. Стихи и поэма. М., 1955. *Любовь на рассвете. (Стихи и поэма). М., 1959. *Жить как солнце!.. Стихи и поэмы. Сухум, 2007. ==Алитература== *{{Аԥпа|913-914}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/lasuria-aleksej-edgievich Ласуриа Алексей Едгиевич] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/lash%D3%99ria-alyi%D2%9Bsa-edgyi-i%D2%A7a Лашәриа Алықьса Едгьы-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Лашәриаа]][[Акатегориа:1927 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Абҵарамза 15 рзы ииз]][[Акатегориа:1959 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Мшаԥымза 30 рзы иԥсыз]]}} 84m5chvxh5ukgbrj1sumo5svdeq5e4u Ҭарба, Иван Константин-иԥа 0 24514 170338 166542 2026-07-21T13:42:10Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170338 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Ҭарба Иван Константин-иԥа |даҽа ахьӡ=Тарба Иван Константинович |афото=Тарба Иван Константинович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Ҭарба Иван Константин-иԥа |аира арыцхә=21.03.1921 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Баслахә ақыҭа |аԥсра арыцхә=29.01.1994 |аԥсра аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәа ақалақь |аусура=аԥсуа поет, апрозаик, ауаажәларратәи аҳәынҭқарратәи усзуҩы }} '''Ҭарба Иван Константин-иԥа''' ({{lang-ru|Тарба Иван Константинович}}; 21.03.1921, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Баслахә]] ақыҭа – 29.01.1994, Аԥсны, [[Аҟәа]] ақалақь) – аԥсуа поет, апрозаик, ауаажәларратәи аҳәынҭқарратәи усзуҩы. СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа ианашьан (1971; ароман «Амра ҳара ҳҟны игылоит» азы). [[Очамчыра]] ақалақь амҩақәа руак ихьӡ ахуп. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Аҵара иҵон Баслахәтәи алагарҭатә школи Очамчыратәи ашкол-интернати рҟны. А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет аурыс бызшәеи алитературеи рыҟәша далгеит (1947). Аамҭак азы аус иуан агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциаҿы. 1948-1953, 1958-1979 шш. раан Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла дахантәаҩын. 1953-1954 шш. рзы Аԥсны аҵара аминистрс, 1954-1958 шш. рзы акәзар, Қырҭтәылатәи Акомпартиа Аԥснытәи аобком амаӡаныҟәгаҩс дыҟан. 1954 ш. СССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатс далхын. 1979 ш. инаркны – азаанаҭеидгылақәа Аԥснытәи робласттә совет амаӡаныҟәаҩ. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан (1992-1993) ӷәӷәала ичмазаҩыз апоет аамҭак азы аӷацәа ирымпыҵакыз Аҟәа далаханы дыҟан, араҟа итҟәацыз аснариад аԥҽыхақәа рыла дҭахеит иԥшәмаԥҳәыс, атеатр актриса Еҭери Коӷониа. Ашьҭахь иара далыргеит Гәдоуҭаҟа, уи нахыс Пицунда дыҟан. Аҽшьра иақәикхьан, аха џьашьахәшәа деиқәхеит. И. Ҭарба иԥсҭазаара далҵаанӡа «Ауасиаҭ ацынхәрас» зыхьӡу ашәҟәы иҩит аԥсуа шәҟәыҩҩцәа рыхьӡала (шәахә. Ахаҵарашәа. Ажәеинраалақәа. Ажәабжьқәа. Астатиақәа. – Песнь мужества. Стихи. Рассказы. Статьи. Аҟәа- Сухум, 1995, Ад. 52-53), уаҟа иҳәоит изқәикыз амзызқәа. Аибашьра аамҭа хьанҭа, изааигәаз ауаа ицәыӡра, хәшәтәышьа змамыз ичымазара уҳәа, апоет ҭаха ирҭомызт. Аԥсны аҭагылазаашьа шыуадаҩызгьы, иара иԥсадгьыл игәы азыбылуан, аиааирагьы агәра игон. Ашәҟәы аҟны ицәыргоу ахшыҩҵакқәа акыр заа автор иааирԥшхьан иажәеинраалақәа рҟны. И. Ҭарба заа ажәеинраалақәа иҩуа далагеит. Акьыԥхь аҟны дцәырҵит 1937 ш. инаркны. Аԥсышәала еиԥш, иҩымҭақәа урысшәалеи қырҭшәалеи еиҭаганы ирнылон ажурналқәа: «Алашара», «Амцабз», «Аҟәа-Сухум», агазеҭқәа: «Аԥсны ҟаԥшь», «Еҵәаџьаа», «Советская Абхазия», алитературатә еизга «Ерцахә» (Аҟәа, 1981); «Аԥсуа поезиа антологиа» (урысшәала, М.,1958), «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» (Аҟәа-[[Москва]], 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Сухум, 2009); ашәҟәы «Сухумские мотивы. (2500-летию Сухума посвящяется)» (М., 2005) уҳәа егьырҭгьы. И. Ҭарба иажәеинраалақәеи, ипоемақәеи, иеиҭагақәеи раԥхьатәи реизга «Ашьха ӡыхь» ҭыҵит 1949 шықәсазы. Уи нахыс ажәеинраалақәеи апоемақәеи рацәаны иҩит, иара убас ароманқәа «Амра ҳара ҳҟны игылоит», «Идыру ахьӡ», «Сан лыблақәа», «Адунеи ахьалаго». Урҭ рахьтә (ироманқәа хԥа налаҵаны) аурысшәахь еиҭаргеит Л. Длигач, А. Кронгауз, Н. Тихонов, Н. Асеев, И. Козловски, А. Межиров, Н. Заболоцки, Н. Гребнев, И. Кошежева, Б. Дубровин, А. Дементиев, Б. Ахмадулина, С. Куниаев, И. Риашенцев, А. Передреев, М. Синельников, В. Солоухин уҳәа егьырҭгьы, егьҭыжьын Москва, Аҟәа, [[Қарҭ]]. Иҩымҭақәа еиҭаган иара убас аукраин, абелорус, ақырҭуа, хинди уҳәа абызшәақәа рахь. И. Ҭарба исценариала иҭыхын раԥхьатәи аԥсуа фильм «Аҽы зкәадыруа». ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Ашьха ӡыхь. Ажәеинраалақәа, апоемақәа, аиҭагақәа. Аҟәа, 1949. *Ицәажәоит агәы. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1954. *Абзиаразы еиниаша. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1955. *Аԥышәара. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1956. *Ашәҟәыҩҩы ианҵамҭақәа. Аҟәа, 1957. *Идыру ахьӡ. Ароман. Аҟәа, 1963. *Аҳамҭа. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1964. *Амра ҳара ҳҟны игылоит. Ароман. Аҟәа, 1968. *Ацҳа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1969. *Иалкаау иҩымҭақәа. Х-томкны. Аҟәа, 1971-1973. *Амҩақәа ахьеихало. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1974. *Са смышәҳәыс. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1976. *Сан лыблақәа. Ароман. Аҟәа, 1979. *Ашьыжь иацу ашәахәа. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1980. *Иалкаау иҩымҭақәа. Х-томкны. Аҟәа, 1981-1983. *Аԥырра аамҭа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1985. *Адунеи ахьалаго. Ароман. Аҟәа, 1986. *Ажәеинраалақәа, Аҟәа, 1987. *Ааԥын. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1988. *Ажьа. Ахәыҷқәа ирызку ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1989. *Иҩымҭақәа реизга. Ԥшь-томкны. Актәи атом. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1991. *Иалкаау. Ҩ-томкны. Актәи атом. Ажәеинраалақәа, Аҟәа, 2011. *Аҩбатәи атом. Ароманқәа. Аҟәа, 2011. *аурысшәахь аиҭагақәа: С первых дней. Сборник стихов. М., 1953. *Звезды. Стихи. М., 1957 («Библиотека “Огонек”», № 49). *На суд товарищей. Стихи и поэмы. Тбилиси, 1957. *О друзьях, товарищах. Стихи. М., 1957. *Стихи и поэмы. М., 1959. *Известное имя. Роман. М., 1964. *Испытание. Стихи и поэмы. М., 1968. *Известное имя. Роман. Тбилиси, 1969. *Солнце встает у нас. Роман. М., 1970. *Солнце встает у нас. Роман. М., 1972 («Роман-газета», № 16). *Книга песен. Стихи. М., 1973. *Я встречаю солнце. [Стихи]. М., 1973. *Вершины отзовутся эхом. Стихи. Тбилиси, 1977. *Весенний снег. Стихи. Сухуми, 1970. *Дорога, которой нет конца... Стихотворения, поэмы. М., 1976. *Избранные произведения: В 2-х томах. М., 1981. *Глаза моей матери. Роман. М., 1982. *Глаза моей матери. Роман. М., 1984 («Роман-газета», № 3 /985/). *Поет дрозд. Стихи и поэмы. М., 1984. *Стихотворения. М., 1989. *абеларус бызшәахь аиҭагақәа: Солнце встает у нас. Роман / Перевод М. Парахневича. Минск, 1979. *аукраин бызшәахь аиҭагақәа: Песня об Абхазии. Стихи / Перевод Сингаивского и Ю. Петренко. Киев, 1968. *Солнце встает у нас. Роман / Перевод. Д. Мищенко. Киев, 1976. *Стихи. Киев, 1984. ==Алитература== *{{Аԥпа|911-912}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/tarba-ivan-konstantiovich Тарба Иван Константинович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D2%ADarba-ivan-konstantin-i%D2%A7a Ҭарба Иван Константин-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:1921 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Хәажәкырамза 21 рзы ииз]][[Акатегориа:1994 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 29 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Асовет шәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Асовет поетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа]][[Акатегориа:Асовет политикцәа]][[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 4-тәи ааԥхьара адепутатцәа]][[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа]][[Акатегориа:Ҭараа]][[Акатегориа:Аԥснытәи АССР аминистрцәа]]}} d55vt4qpy5b7grnznlsqup06w9r5dg3 Сангәлиа, Шьалуа Михаил-иԥа 0 24516 170325 133565 2026-07-21T13:41:32Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170325 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Сангәлиа Шьалуа Михаил-иԥа |даҽа ахьӡ=Сангулиа Шалва Михайлович |афото=Сангулиа Шалва Михайлович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Сангәлиа Шьалуа Михаил-иԥа |аира арыцхә=07.05.1922 |аира аҭыԥ=ССР Аԥсны, Очамчыра араион Џьгьарда ақыҭа 26.07.1982, Аҟәа ақалақь |аусура=аԥсуа поет, апрозаик, адраматург }} '''Сангәлиа Шьалуа Михаил-иԥа''' ({{lang-ru|Сангулиа Шалва Михайлович}}; 07.05.1922, ССР Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Џьгьарда]] ақыҭа 26.07.1982, [[Аҟәа]] ақалақь) – аԥсуа поет, апрозаик, адраматург. СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩыцәа Реидгылақәа дрылан. Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа (1941-1945) далахәын. Дыҩуан аԥсы-шәала. ==Абиографиа== Аҵара иҵон Џьгьардатәи, Аӡҩыбжьатәи, Очамчыратәи ашколқәа рҟны. А. С. Пушкин ихьӡ зху Қарҭтәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт далгеит (1952), иара убас А. М. Горки ихьӡ зху Москватәи Алитературатә институт Иреиҳау алитературатә курсқәа дырхысит. Аус иуан агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциаҿы. Иҩымҭақәа акьыԥхь рбоит 1939 ш. инаркны ажурнал «Алашара», агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» рҟны. Иажәеинраалақәа рыхәҭак агәылоуп «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.». (Аҟәа - [[Москва]], 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа – Москва, 2009). Иҩымҭақәа еиҭаганы ианылеит 1958 ш. Москва иҭыжьыз «Антология абхазской поэзии». ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Сымҩанызаҩ. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1957. *Апиесақәеи ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1958. *Сыԥсадгьыл ааԥынра. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1968. *Иалкаау. Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Алегендақәа. Ажәабжьқәеи, алакәқәеи, асатирақәеи. Апиесақәа. Аҟәа, 1972. *Ицәажәоит Бзыԥҭа. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1976. *Иалкаау. Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Алегендақәа. Аҟәа, 1982. *Аԥсҭазаара амҩала. Ажәабжьқәа. Апиесақәа. Аҟәа, 1983. ==Алитература== *{{Аԥпа|916-917}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/sanguliya-shalva-mixajlovich Сангулиа Шалва Михайлович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/sang%D3%99lia-shalua-mixail-i%D2%A7a Сангәлиа Шьалуа Михаил-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Сангәлиаа]][[Акатегориа:1922 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 7 рзы ииз]][[Акатегориа:1982 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Ԥхынгәымза 26 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны адраматургцәа]]}} dmranrpa3h5ttcdoxifmuupjqcua26m Ҭҳаиҵыкә, Заира Шьалуа-иԥҳа 0 24518 169982 143751 2026-07-21T12:21:27Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Ҭҳаиҵыкәԥҳа, Заира Шьалуа-иԥҳа]] в [[Ҭҳаиҵыкә, Заира Шьалуа-иԥҳа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 143751 wikitext text/x-wiki '''Заира Шьалуа-иԥҳа Ҭҳаиҵыкәԥҳа''' ({{lang-ru|Заира Шалвовна Тхайцук}}; {{date|29|1|1966}}, [[Арасаӡыхь (Очамчыра)|Арасаӡыхь]] ақыҭа, [[Очамчыра араион]], [[Аԥснытәи АССР]]) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, поет, апублицист. ==Абиографиа== Диит [[1966]] шықәса ажьырныҳәамза 29 рзы Арасаӡыхь ақыҭа Очамчыра араион. [[1986]] шықәсазы дҭалоит Аԥсуа ҳәынҭқарратә университет афилологиатә факултет. Далгоит [[1992]] шықәсазы. Акьыԥхь аҿы дцәырҵит [[1988]] шықәсазы. ==Абиблиографиа== *Ааԥынра сҳьымӡар. Аҟәа, [[1995]] шықәса. ==Алитература== *{{Аԥпа|943}} ==Азхьарԥшқәа== *[http://www.spapsny.org/pisateli/txajczuk-zaira-shalvovich Тхайцук Заира Шалвовна] {{ru icon}} *[http://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D2%AD%D2%B3ai%D2%B5yik%D3%99-zaira-shalua-i%D2%A7%D2%B3a Ҭҳаиҵыкә Заира Шьалуа-иԥҳа] {{ab icon}} [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетессацәа]] [[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]] [[Акатегориа:Ҭҳаиҵыкәаа]] [[Акатегориа:1966 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 29 рзы ииз]] ovthho7jgu6gfjazgb5l3d8o2onc3ea 170341 169982 2026-07-21T13:42:20Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170341 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Ҭҳаиҵыкә Заира Шьалуа-иԥҳа |даҽа ахьӡ=Тхайцук Заира Шалвовна |афото=Тхайцук Заира Шалвовна (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Ҭҳаиҵыкә Заира Шьалуа-иԥҳа |аира арыцхә=29.01.1966 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Арасаӡыхь ақыҭа |аусура=аԥсуа поет, апублицист }} '''Ҭҳаиҵыкә Заира Шьалуа-иԥҳа''' ({{lang-ru|Тхайцук Заира Шалвовна}}; 29.01.1966 Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Арасаӡыхь]] ақыҭа) – аԥсуа поет, апублицист. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (2003) Аԥсны ажурналистцәа Реидгылеи (2016) дрылоуп. Дыҩуеит аԥсышәала. ==Абиографиа== 1983 ш. рзы А.М. Чочуа ихьӡ зху Аӡҩыбжьатәи абжьаратә школ далгеит. Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет аԥсуа бызшәеи алитературеи рзанааҭ ала лҵара хлыркәшеит 1992 ш. рзы. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан (1992-1993) аблокада иҭакыз [[Тҟәарчал]] ақалақь аҿы гәыԥҩык аԥсуа журналистцәа дрывагыланы аус луан аҭыԥан иҭыҵуаз агазеҭ «Абжьыуаа» аҟны ахатәы корреспондентс. Аибашьра анеилга Аԥсны Аҵара аминистрраҿы аусура хацлыркит (1994), дрыдыркылеит апрограмма-методикатә ҟәша арҵагатә шәҟәқәа рбиблиотекатә фонд аспециалистс. 1995ш. диаган Аԥсны Аҵара аминистрра апрограмма-методикатәи аеқсперттәи аҟәша аспециалист хадас,2000 ш. нахыс - арҵага шәҟәқәа рҭыжьырҭа аусбарҭа акомпиутертә кьыԥхь аоператорс. 2002 ш. диаргеит Аԥсны Аҵара аминистрра иатәу арҵага шәҟәқәа рҭыжьырҭа аусбарҭа ареҭақторс. 2011ш. раахыс Аԥсны арҵага шәҟәқәа рҭыжьырҭа аусбарҭа аредақтор хадас дыҟоуп. 2005ш. инаркны аамҭакала иахьа уажәраанӡа Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алитературатә консультантс аус луеит. Аԥсны ажурналистцәа Реидгылеи ажурнал «Алашареи» рпремиақәа ланашьоуп. З. Ҭҳаиҵыкә алитераторцәа ҿарацәа дрызҿлымҳауп. Урҭ рҩымҭақәа реизга «Ашацкыра» (х-шәҟәык ҭыҵхьеит) лара еиқәлыршәеит, аредакциагьы азылуит. Журналистк лаҳасабала аибашьраан лусура инамаданы Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра даветерануп. Иланашьоуп Аԥсны Аиааира 20 шықәса ахыҵра аҳаҭыр азы иаԥҵоу амедал (2015). ==Абиблиографиа== *аԥсышәала:Ааԥынра схьымӡар… Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1995. *Снеилап сҟазшьала. Ажәеинраалақәа. Аҟәа.1998. *Жәҩангәашәԥхьара. Ажәеинраалақәа. Аминиатиурақәа. Аҟәа, 2002. *Агәыӷрақәа рҳәааҿ. Ажәеинраалақәа. Афоризмқәа. Аминиатиурақәа. Аҟәа, 2007. *Разҟымҩала. Ажәеинраалақәа. Агәаанагарақәа. Астатиақәа. Аҟәа, 2011. *Абырфын рахәыцқәа. Ажәеинраалақәа. Афоризмқәа. Аминиатиурақәа. Ажәабжь. Агәаанагарақәа. Астатиақәа. Аҟәа, 2015. *Бжьышьхак ршаеҵәа. Иалкаау. Аҟәа, 2016. *Ашәымҭақәа. Аминиатиурақәа. Афоризмқәа. Аҟәа, 2018. ==Алитература== *{{Аԥпа|943}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/txajczuk-zaira-shalvovich Тхайцук Заира Шалвовна] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D2%AD%D2%B3ai%D2%B5yik%D3%99-zaira-shalua-i%D2%A7%D2%B3a Ҭҳаиҵыкә Заира Шьалуа-иԥҳа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетессацәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:Ҭҳаиҵыкәаа]][[Акатегориа:1966 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 29 рзы ииз]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]]}} ek5z15j3pitbm6mberhstr5bwmjz201 Делба, Саида Бадра-иԥҳа 0 24519 169972 143744 2026-07-21T12:19:17Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Делԥҳа, Саида Бадра-иԥҳа]] в [[Делба, Саида Бадра-иԥҳа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 143744 wikitext text/x-wiki '''Саида Бадра-иԥҳа Делԥҳа''' ({{lang-ru|Делба Саида Бадровна}}; {{date|27|7|1965}}, [[Тҟәарчал]], [[Аԥснытәи АССР]], [[СССР]] — {{date|30|11|1992}}, [[Тҟәарчал]], [[Аԥсны]]) — Аԥсны ашәҟәыҩҩы. ==Абиографиа== Диит [[1965]] шықәсазы, Тҟәарчал ақалақь аҿы. Дҭахуит аԥсуақырҭуа Тҟәарчал ақыҭа Аҟуарчаԥан аҳабла. [[1982]] шықәсазы дҭалоит Аԥснытәи аҳаынҭқарратә университет афилологиатә факултет. [[1985]] шықәсазы диаган М. Ломоносов ихьӡ зхыу Москватәи аҳәинҭқарратә университет ажурналистика афакультет ахь. Ашьҭахь, 1985 шықәсазы, убраҟа аҵара ааныжбны, наанӡа дахьҭаз Аԥсуа ҳәынҭқарратә университет ахь диасуеит, дагьалгоит [[1989]] шықәсазы. [[1990]] шықәсазы аус луеит Дәрыԥшьтәи абжьаратәи ашкол аҿы. [[1991]] шықәсазы Гәдоуҭа иҭыҵуаз агазеҭ «Аублаа» Даредактор хадан. Саида Дел-ԥҳа лыԥсҭазаара далҵаанӡа илкьыԥхьхаз: раԥхьатәи лажәеинраала адунеи абеит ажурнал «Алашараҿ» /[[1984]], 1/, /иара абраҟа икьыԥхьын иеиҳа инарҭбааз уи лықәгылара, аа-жәеинраалак «Алашара», /([[1986]], 3)/, даҽа акы-ҩба жәеинраала лзанын агазеҭ «Аԥснытәи ауниверситет» /хыԥхьаӡарала абарҭ зегьы ҳышәҟа цәаҳәа иреиҳамызт/ [[Абҵарамза 30]] [[1992]] урҭ руак аан Очамчыра араион [[Маркәыла]] ақыҭан ахәра ӷәӷәа лоуеит. Лара [[Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра]]ҿы дҭахеит. ==Алитература== *{{Аԥпа|944}} ==Азхьарԥшқәа== *[http://spapsny.org/pisateli/delba-saida-badrovna Делба Саида Бадровна] {{ru icon}} *[http://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/delba-saida-badra-i%D2%A7%D2%B3a Делба Саида Бадра-иԥҳа] {{ab icon}} [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетессацәа]] [[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]] [[Акатегориа:Аибашьра иалаӡыз]] [[Акатегориа:Делаа]] [[Акатегориа:1965 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Ԥхынгәымза 27 рзы ииз]] [[Акатегориа:1992 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Абҵарамза 30 рзы иԥсыз]] m6dq2jftw6ylwz0d8rnidhsvbkzxg28 170299 169972 2026-07-21T13:40:16Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170299 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Делба Саида Бадра-иԥҳа |даҽа ахьӡ=Делба Саида Бадровна |афото=Делба Саида Бадровна (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Делба Саида Бадра-иԥҳа |аира арыцхә=27.07.1965 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Тҟәарчал ақалақь |аԥсра арыцхә=01.12.1992 |аԥсра аҭыԥ=Аԥсны, Тҟәарчал ақалақь |аусура=аԥсуа поет, ажурналист, апублицист }} '''Делба Саида Бадра-иԥҳа''' ({{lang-ru|Делба Саида Бадровна}}; 27.07.1965, Аԥсны, [[Тҟәарчал]] ақалақь – 01.12.1992, Аԥсны, Тҟәарчал ақалақь) – аԥсуа поет, ажурналист, апублицист. Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа ланашьоуп (данҭаха ашьҭахь). Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра (1992-1993) далахәын. Иланашьоуп (данҭаха ашьҭахь) аҳәынҭқарратә ҳамҭа Леон Иорден. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Тҟәарчалтәи ахәбатәи абжьаратәи ашкол далгеит. 1982 ш. дҭалеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет. 1985 ш. диасит М. А. Ломоносов ихьӡ зху Москватәи аҳәынҭқарратә университет ажурналистика афакультет ахь, аха 1987ш. ҩаԥхьа Аԥсныҟа дхынҳәит, лҵара иацылҵеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҟны. Иреиҳау аҵараиурҭа далгеит 1989 шықәсазы. 1990 ш. инаркны рҵаҩыс аус луан [[Гәдоуҭа араион]] Дәырԥшьтәи абжьаратәи ашкол аҟны. Адырҩашықәса нахыс [[Гәдоуҭа]] иҭыҵуаз агазеҭ «Аублаа» редактор хадас даман. Ари агазеҭ ианылҵон лхатә статиақәагьы. С. Делба раԥхьатәи лажәеинраалақәа ажурнал «Алашара» аҟны икьыԥхьын (1984, №1). 1986 ш. аҭыжьымҭа ҩаԥхьа ианылеит лажәеинраалақәа (№3), лҩымҭақәа анылон иара убас агазеҭ «Аԥснытәи ауниверситет». Данҭаха ашьҭахь лажәеинраалақәа ркьыԥхьуан ажурналқәа «Алашара», «Абаза», агазеҭқәа «Аԥсны», «Бзыԥ», «Еҵәаџьаа», аизгақәа «Ахаҵарашәа. Ажәеинраалақәа. Ажәабжьқәа. Астатиақәа. – Песнь мужества. Стихи. Рассказы. Статьи». ([[Аҟәа]]-Сухум, 1995). Апоет лажәеинраалақәа маҷымкәа ианылеит «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» (Аҟәа-[[Москва]], 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009). Лажәеинраалақәа жәпакы аурысшәахь еиҭаганы икьыԥхьын еиуеиԥшым аҭыжьымҭақәа рҟны, урҭ еиҭаргеит Л. Лиубченко, Е. Чуприна, В. Занҭариа уҳәа егьырҭгьы. Ақырҭуа-аԥсуа еибашьра (1992-1993) ианалага иаразнак Аԥсадгьыл ахьчара дцеит. Мрагыларатәи афронт аибашьцәа дрыцны медеҳәшьак лаҳасабала дрылахәын еиуеиԥшым ажәыларақәа. Урҭ руак аан [[Очамчыра араион]] Маркәыла ақыҭан ахәра ӷәӷәа лоуеит. 1992 ш. декабр 30 ауха Тҟәарчалтәи арратә хәышәтәырҭахь днаган, илоуз ахәра иахҟьаны декабр 1 азы лыԥсҭазаара ҿахҵәеит. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Сыдгьыл гәакьа санықәны. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1996. *Амацәыс ашьҭа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2005. *Сагеит сара сыдгьыл ахьаа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2009. ==Алитература== *{{Аԥпа|944}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/delba-saida-badrovna Делба Саида Бадровна] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/delba-saida-badra-i%D2%A7%D2%B3a Делба Саида Бадра-иԥҳа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетессацәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:Аибашьра иалаӡыз]][[Акатегориа:Делаа]][[Акатегориа:1965 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ԥхынгәымза 27 рзы ииз]][[Акатегориа:1992 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Абҵарамза 30 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 1 рзы иԥсыз]]}} cqg4sx66r9f5e7ycmea6eodlty0n144 Макачаа, Лариса Заабеҭ-иԥҳа 0 24522 169984 143746 2026-07-21T12:21:44Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Макачааԥҳа, Лариса Заабеҭ-иԥҳа]] в [[Макачаа, Лариса Заабеҭ-иԥҳа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 143746 wikitext text/x-wiki '''Лариса Забеҭ-иԥҳа Макачаа-ԥҳа''' ({{lang-ru|Лариса Заабетовна Макачава (Макачаа)}}; {{date|1|5|1950}}, [[Абӷархықә]] ақыҭа, [[Гәдоуҭа араион]]) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, апублицист. ==Абиографиа== Диит [[1950]] шықәса лаҵарамза аказы Гәдоуҭа араион Абӷархықә ақыҭа. [[1973]] шықәсазы Қарҭ ақалақь аҿы далгеит аалых лас иазку атехникум. ==Абиблиографиа== *Ишәы ухала. Аҟәа, [[1996]] шықәса. ==Алитература== *{{Аԥпа|945}} ==Азхьарԥшқәа== * [http://spapsny.org/pisateli/makachaa-larisa-zaabetovna Макачава Лариса Заабетовна] {{ru icon}} * [http://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/makachaa-larisa-zaabe%D2%AD-i%D2%A7%D2%B3a Макачаа Лариса Заабеҭ-иԥҳа] {{ab icon}} [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетессацәа]] [[Акатегориа:Макачаақәа]] [[Акатегориа:1950 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Лаҵарамза 1 рзы ииз]] npyipvz1fax8d0qgmmfxlbaprsgwfwu 170320 169984 2026-07-21T13:41:18Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170320 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Макачаа Лариса Заабеҭ-иԥҳа |даҽа ахьӡ=Макачава Лариса Заабетовна |афото=Макачава Лариса Заабетовна (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Макачаа Лариса Заабеҭ-иԥҳа |аира арыцхә=01.05.1950 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Гәдоуҭа араион Абӷархықә ақыҭа |аусура=аԥсуа поет, апублицист }} '''Макачаа Лариса Заабеҭ-иԥҳа''' ({{lang-ru|Макачава Лариса Заабетовна}}; 01.05.1950, Аԥсны, [[Гәдоуҭа араион]] Абӷархықә ақыҭа) – аԥсуа поет, апублицист. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далоуп (2003). Дыҩуеит аԥсышәала. ==Абиографиа== 1967 ш. далгеит Аацытәи ([[Гәдоуҭа]] араион) абжьаратәи ашкол. 1974 ш. лҵара хлыркәшеит Қарҭтәи атехнологиатә техникум аҟны, ааглыхра ласы аусхк аҟны анџьныр-технолог изанааҭ лоуит. Акыр шықәса нбанҟәшәаҩыс аус луан Аҟәатәи ааглыхра-полиграфиатә еидҵараҿы. 2002–2007 шш. раан Аԥснытәи аҳәынҭқарратә шәҟәҭыжьырҭа «Алашара» аҟны аԥсуа редақциаҿы редакторс дыҟан. Лажәеинраалақәа рнылон ажурнал «Алашара», аизга «Памятник нам сыновей не заменит… Стихи и песни». Сухум, 1994), «Аԥсуа поезиа антологиа. XX ашә.» ([[Аҟәа]]-[[Москва]], 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009). Иҭлыжьхьеит ажәеинраалақәа реизгақәа. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Ишәы ухала. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1996. *Раԥхьатәи аҵәҵәа. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәеи ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1999. *Сҵәуаӡом уаҳа. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2000. *Сара сӡиас. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2009. *Ԥшьышәи ҩеижәижәаба мши ҵхи. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра (1992-1993) иазку астатиақәа реизга. Аҟәа, 2009). ==Алитература== *{{Аԥпа|945}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/makachaa-larisa-zaabetovna Макачава Лариса Заабетовна] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/makachaa-larisa-zaabe%D2%AD-i%D2%A7%D2%B3a Макачаа Лариса Заабеҭ-иԥҳа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетессацәа]][[Акатегориа:Макачаақәа]][[Акатегориа:1950 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 1 рзы ииз]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]]}} mm67u021d882qtr5xz85do3vl92aat7 Чачхалиа, Кьыршьал Шамил-иԥа 0 24553 170334 113423 2026-07-21T13:41:58Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170334 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Чачхалиа Кьыршьал Шамил-иԥа |даҽа ахьӡ=Чачхалиа Киршал Шамилович |афото=Чачхалиа Киршал Шамилович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Чачхалиа Кьыршьал Шамил-иԥа |аира арыцхә=25.05.1918 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи Очамчыра араион) Ԥақәашь ақыҭа |аԥсра арыцхә=04.06.1970 |аусура=аԥсуа поет }} '''Чачхалиа Кьыршьал Шамил-иԥа''' ({{lang-ru|Чачхалиа Киршал Шамилович}}; 25.05.1918, Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи [[Очамчыра араион]]) [[Ԥақәашь]] ақыҭа – 04.06.1970) – аԥсуа поет. СССР-и (1956) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Ԥақәашь ақыҭантәи ашкол даналга аҵара иҵон (1937-1938) Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә техникум аҟны. Иҵара анхиркәша иԥшәмаԥҳәыс лакәны иҟалашаз Н.И. Зақараиа аус ахьиуаз ақыҭантәи алагарҭатә школ деиҳабын. Араҟа Нина Иасон-иԥҳа аԥсшәа лҵеит, Кь. Чачхалиа раԥхьатәи иажәеинраалақәа дыззаԥхьазгьы лара лакәын. Қырҭтәыла амчрақәа аԥсуа школқәа анадыркы, Кь.Чачхалиа иусурҭа ицәыӡуеит. Ақырҭуа бызшәа ибзианы иззымдыруаз изы аусурҭа аԥшаара цәгьан. Н.И. Зақараиа илгәалалыршәон: «Кьыршьал усурҭада данаанха, иӡбеит агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциаҿы аусура далагарц. Уи аԥсышәала иҭыҵуан, аха усҟан анбангьы ақырҭуа графикахь ииаган. Аҟәаҟа дцеит. Апартиа аобком аҟәша аиҳабы диазҵаауеит: «Ақырҭшәа удыруама?». «Мап», – аҭак ҟаиҵеит Кьыршьал. «Ақырҭшәа узымдыруа џьаргьы аусурҭа узыԥшаауам», – ҳәа наиаҳәаны, днаскьаганы доуижьит… Ашьҭахь аусурҭа иԥшааит [[Тҟәарчал]], Аҳәынҭстрах аҟны». («Республика Абхазия». 1991, №18, 17 октября). Аамҭақәак Кь. Чачхалиа аус иуан апартиа Тҟәарчалтәи ақалақьтә комитет апартиатә кабинет абиблиотекаҿы. Ашьҭахь «Қырҭрацәаԥшыхәра» аҟны акадрқәа рыҟәша деиҳабын. 1950-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭазы, аԥсуа школқәа анаадырт, арҵаҩратә усура дазыхынҳәуеит: аԥсуа бызшәеи алитературеи дирҵон. 1958 ш. [[Москва]], А.М. Горки ихьӡ зху Алитературатә институт аҟны иҟоу иреиҳау алитературатә курсқәа дырхысит. Аҵара ициҵон Ч.Т. Аитматов, дрықәшәахьан К.М. Симонов, А.Т. Твардовски уҳәа егьырҭгьы. Аԥсныҟа даныхынҳә, Тҟәарчал, агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» ахатә корреспондентс дыҟан. Иҩымҭақәа икьыԥхьуан 1937 ш. инаркны. Иажәеинраалақәа рнылон ажурналқәа: «Алашара», «[[Аҟәа]]-Сухум», агазеҭқәа: «Аԥсны ҟаԥшь», «Советская Абхазия» уҳәа егьырҭгьы. Кь. Чачхалиа иажәеинраалақәа жәпакы агәылалеит «Аԥсуа поезиа антологиа. XX ашә.» (Аҟәа-Москва, 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа – Москва, 2009), «Антологиа абхазской поэзии» (М., 1958). Кь. Чачхалиа авторс дрымоуп 15 инареиҳаны ажәеинраалақәа реизгақәа. Аханатә (30-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа нахыс) Кь. Чачхалиа деицырдырит поет-сатирикны. Д.И. Гәлиа, Л.Б. Лабахәуа рнаҩс, уи илагала маҷымкәа иҟоуп амилаҭтә литератураҿы асатиратә жәеинраала арҿиараҿы. Апоет анырра ирҭеит жәлар рлафтә культура атрадициақәа, иара убас Д.И. Гәлиа, Л.Б. Лабахәуа рсатиратә рҿиамҭақәа. Апоет исатиратә жәеинраалақәа рҟны иаарԥшуп амцҳәаҩцәа, абжьахәаахәҭыҩцәа, аахәаҩцәа жьаны амал зырҳауа, аҵарҭышагаҩцәа, ачынуаа- абиурократцәа, адемагогцәа, абарбарыҩцәа, аҳәынҭқарратә мазара аҳәынҷаҩцәа, амҵақьақьаҩцәа, ҩ-цәак зхарԥоу, аҭыӡшәаҟаҵаҩцәа, абаҩданцәа, зхашәа хы зымбо амаҵура иашьҭоу, аҩсҭаацәа, аԥсымҭәқәа, зхатәы бызшәа заҭәазымшьо, иааиԥмырҟьаӡакәа арыжәтә зжәуа уҳәа. («Амбакәа иаҳцәигоит иаҳмырбакәа…», «Амагазин №», «Тира изы асатира», «Махьал ижәҩахыр», «Аԥхыӡ», «Ашәаҟьа», «Рамадан ичемодан», «Ҷыра иусура», «Хәыта Иуана-иԥа», «Уабаҟоу Гадраҟәа», «Сафыџь исаԥыџь», «Аԥҳәызба леишәацәгьа», «Ажәаԥҟа – ажәа имоуп…», «Ашлиапа», «Адиректор Миха», «Ауаҩ баба», «Бадӷа», «Уҿы еихакы, Ҳаџьгәаҭ», «Аусура иамырхда?», «Еимаркуазеи?», «Аҩыза, ас шԥаҟалоз?», «Кәакәана иаарту ишәҟәы», «Абанкетқәа», «Сеидыҟ мгәацәатыҟ» уҳәа рҟны). Арҭ афырхацәа апоет иааирԥшуеит иажәеинраалақәа-иажәамаанақәа рҟны асимволтә ҟазшьа змоу ахаҿсахьақәа рылагьы: «Ақәыџьма», «Тышәкәа», «Аҽада», «Ацгәи аҳәынаԥи…» уҳәа егьырҭгьы. 1960-тәи ашықәсқәа ралагамҭа инаркны аԥыжәара ааныркыло иалагеит алирикатә жәеинраалақәа. Иажәеинраалақәа жәпакы рызкуп еицырдыруа ауаа: «Уи дызусҭада?» (Н. Лакоба изкны), «Д.И. Гәлиа», «Апоет» (Л.Лабахәуа изкны), Миха Лакрба», «Ш. Ҵәыџьба», «Ушәҟәы санаԥхьа» (Т. Аџьба изкны). ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1955: Сҳаблаҿы. Ажәеинраалақәа. Аҟәа. 1956. *Амахәҭақәа шәҭит. Ажәеинраалақәа. Аҟәа. 1958. *Ашәа ҿыцқәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа. 1960. *Ашәҭи ақәыци. Ажәеинраалақәа. Аҟәа. 1963. *Ахәырбӷьыц. Ажәеинраалақәа. Аҟәа. 1967, Иалкаау. Ажәеинраалақәа. Аҟәа. 1968. *Ааԥынтәи ахәыцрақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа. 1971. *Ақьиацәа рымҩа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа. 1978. *Алирика. Аҟәа, 1979. *Алирика. Асатира. Ажәеинраалақәа ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 1981. *Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1984. *Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1988. *аурысшәахь аиҭагақәа: Сердце говорит. Стихи. М., 1959. *Спасение. Стихи. М., 1969. *Песни рождаются в полночь. Стихи. Сухуми, 1986. ==Алитература== *{{Аԥпа|918}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/chachxalia-kirshal-shamilovich Чачхалиа Киршал Шамилович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/chachxalia-kyirshal-shamil-i%D2%A7a Чачхалиа Кьыршьал Шамил-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Чачхалиаа]][[Акатегориа:1918 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 25 рзы ииз]][[Акатегориа:1970 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Рашәарамза 4 рзы иԥсыз]]}} olkj5drimro38hydn14exfbeqrns9tv Ҭар-ԥҳа, Нелли Золотинск-иԥҳа 0 24555 169980 151734 2026-07-21T12:20:54Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Ҭарԥҳа, Нелли Золотинск-иԥҳа]] в [[Ҭар-ԥҳа, Нелли Золотинск-иԥҳа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 151734 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Нелли Золотинска-иԥҳа Ҭарԥҳа }} '''Нелли Золотинска-иԥҳа Ҭарԥҳа''' ({{lang-ru|Нелли Золотинсковна Тарба}}; {{date|20|11|1934}} [[Дәрыԥшь]], [[Аԥснытәи АССР]] – {{date|29|1|2014}} [[Аҟәа]]) — [[Аԥсны Аҳәынҭқарра|Аԥсны]] раԥхьатәи [[апоет]]есса, жәлар рышәҟәыҩҩы, [[Дырмит Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа]] алауреат, [[Аиҭагаҩ|аиҭагаҩ]], апублицист. Акыр ажәеинраалақәа, [[апоема]]қәа, [[ажәабжь]]қәа, [[ароман]]қәа, ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа, апиесақәа, [[Аԥсуа бызшәа|аԥсышәалеи]] [[Аурыс бызшәа|аурысшәалеи]] еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы иҭыжьыз аизгақәа авторс дрымоуп. Нелли Ҭарԥҳа лпиесақәак [[Аԥсуа аҳәынҭқарратә драматә театр]] асцена аҟны иқәыргылан. [[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла]] алахәыла ([[1957]] шықәса раахыс), [[СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла]] алахәыла, [[Урыстәылатәи Афедерациа ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла]] алахәыла. [[Аԥсны акультура]] зҽаԥсазтәыз аусзуҩы, Аԥснытәи Ахәыҷтәы фонд Ахантәаҩы. ==Анысмҩа== Нелли Ҭарԥҳа диит [[1934]] шықәса [[абҵарамза 20]] рзы, [[Гәдоуҭа араион]] [[Дәрыԥшь]] ақыҭан. Лқыҭа абжьаратә школ даналга, [[1954]] шықәсазы дҭалоит [[Аҟәатәи Аҳәынҭқарратә апедагогикатә институт]], далгоит [[1959]] шықәсазы. Акыршықәса инеиԥынкыланы аус луан ашәҟәҭыжьырҭа "Алашараҿы", Аԥсны Ахәыҷтәы фонд еиҳабыс даман. [[1952]] шықәса инаркны агазеҭқәеи ажурналқәеи рдаҟьақәа рҟны публицистк иаҳасабала дцәырҵуеит. [[1955]] шықәсазы раԥхьатәи лажәеинраалақәа реизга ҭыҵуеит. 1952 шықәса инаркны лхатә ҩымҭақәа раԥҵара далагоит. Лажәеинралақәеи, лпоемақәеи, лажәабжьқәеи зну аизгақәа 15 инареиҳаны дравторуп. Иланашьоуп Дырмит Гәлиа ихьӡ зху Аԥсны Аҳәынҭқарратә премиа, "Аԥсны жәлар рышәҟәыҩҩы" ҳәа ахьӡ лхуп. Нелли Ҭарԥҳа лыԥсҭазаара далҵит [[2014]] шықәсазы [[ажьырныҳәамза 29]] рзы. ==Амҳаџьырреи 37-тәи ашықәс еиқәаҵәақәеи== Раԥхьатәи аԥсуа поетесса Нелли Ҭарԥҳа диит хылҵшьҭрала Дәрыԥшь ақыҭа иатәыз Золотинска Ҭарба иҭаацәараҿы, лан Вера Чычԥҳа шьҭрала [[Аҷандара]]тәын. Нелли лаб мчыла [[Ҭырқәтәыла]]ҟа иахгаз аԥсуаа дырхылҵшьҭран. Аишьцәа хҩык рҟынтәи иара заҵәык иоуп атәым дгьыл аҟнытә зыԥсадгьыл ахь ахынҳәра зылшаз, иара убри ала иан даныԥсуаз илҳәаз лгәыхәтәгьы наигӡеит – лнышәынҭра аҟынтә уаԥсҵәык анышә [[Аԥсны]]ҟа, лыԥсадгьыл гәакьахь иааигеит. Нелли Ҭарԥҳа лани лаби рҭоурых [[1930-1939|30-тәи ашықәс]] еиқәаҵәақәа раан аԥсуа ҭаацәарақәа жәпакы ирызшаз алахьанҵа иаҩызан. Нелли хышықәса ракәын илхыҵуаз, [[1937]] шықәса нанҳәамза 20 рзы лаб данҭаркуаз. Иара убри ашықәсан [[жьҭаарамза 4]] рзы Золотинска Ҭарба дыршьит, аха иҭаацәа уи атәы рыздыруамызт, раб ихынҳәра акыршықәса иазыԥшын. Вера Чычԥҳа ҩыџьа лхәыҷқәеи лареи рхала ианаанха, Дәрыԥшь лхаҵа иҭаацәа рахь нхара диасит. Аха, нас лара лхаҭагьы дҭаркит, ахԥатәи лыԥҳа Лиудмила абахҭа агоспиталь аҟны диит. Нелли Ҭарԥҳа лыԥҳа Асида Ламиаԥҳа иазгәалҭоит: «Усҟантәи аамҭақәа рзы лаб аҵара змаз уаҩуп ҳәа дыԥхьаӡан, дзиндырҩын, иара уи адагьы дкоммунистын, сан лҿы иахьа уажәраанӡагьы иҵәахуп иара ишәҟәқәа – Ленини Маркси раԥҵамҭақәа реизга». Иҟоуп убасгьы аҵара змаз аԥсуаа еидгыланы рфотосахьа, [[Гәлиа, Дырмит Иосиф-иԥа|Дырмит Гәлиа]] дназлоу ауаа нагақәа, убарҭ дрывагылан Нелли лаб Золотинска Ҭарбагьы. Нелли лан Вера Чычԥҳа лыԥсы ахьынӡаҭаз лхаҵа ихабарк лаҳарц дашьҭан. Аҭаацәараҿы агәра ганы иҟан [[Сталин]] илагерқәа рҿы џьара дҭакуп ҳәа. Зны Сибра џьара Ҭарба зыжәлоу баандаҩык дыҟоуп ҳәа анраҳа, Нелли лашьа Сергеи иҽааидкыланы уахь дцеит. Аха уи аинформациа ҵабыргымхеит. Золотинска Ҭарба дышҭахаз иԥҳәыс ианлаҳа ҩажәа шықәса рышьҭахь ауп, убасҟан ауп ашәы анылшәылҵагьы. Нелли лыԥҳа Асида Ламиаԥҳа уи шыҟалаз машәырла еилылкааит уҳәар ауеит, жәларбжьаратәи аконференциаҿы дшыҟаз [[Қырҭтәылатәи Асоветтә Социалисттә Республика|Қырҭтәыла]] [[КГБ]] архивқәа лнапаҿы илоуртә даныҟала – лабду данырга аахыс 70 шықәса инареиҳаны иҵхьан. ==Раԥхьатәи аԥсуа поетесса== Нелли Ҭарԥҳа лҩымҭақәа уанрыԥхьо, лара ибзианы дыздыруа, лҩымҭақәагьы лҟазшьа шырныԥшуа гәеимҭарц залшом. Нелли Ҭарԥҳа зымҽхак ҭбаау поетессан. Уи апоезиа иаҷыдангьы, апрозеи адраматургиеи рымаҵ луан. Автор лырҿиамҭақәа зегьы рҿы лхатә бжьи, лхатә гьамеи, лманереи, лбызшәа артәашьеи рыла даҽа ҩымҭак иалаҩашьом. Иара убасгьы, Нелли Ҭарԥҳа лаб игәхьаагара лырҿиара зегьы иагәылсны ицоит. Лара дышқәыԥшӡаз ажәеинраалақәа рыҩра далагеит, Дәрыԥшьтәи ашкол данҭаз аамҭазы. Нелли лқыҭа Дәрыԥшь уамакала бзиа илбон, лыԥсы аҿҳәаран. Лыԥсадгьыли лыжәлари рыԥшӡара дазышәаҳәон лырҿиамҭақәа зегьы рҿы. Уи ажәеинраалақәа мацара рҿы акәӡам. Апоетесса 20 шықәса азылкит ашәҟәы «Уара уҵеицәа, Дәрыԥшь» аҩра, уа лара еизылгеит Аџьынџьтәылатә еибашьра ду аҟынтә изыхнымҳәыз дәрыԥшьаа рфырхацәа зегьы рҭоурыхқәа. Лқыҭа гәакьа аԥҳа лаҳасабала абри ашәҟәала лара илҵәыуеит иҭахаз лашьцәа. Ашәҟәы ахқәа руакы лара лаб Золотинск изкуп. ==Арҿиара анапалакра== Нелли Ҭарԥҳа лҩымҭақәа рҿы ирацәоуп лара лыԥсҭазаара аҟынтә иаагоу асиужетқәа. Убас, аповест «Маҵиса» иалоу ахаҿсахьа хада лан Вера лоуп, Маҵиса лхаҵа – лаб Золотинска иоуп. Усҟан ус традициас иҟан: зны аҩымҭа алитературатә журнал «[[Алашара]]» аҿы иркьыԥхьуан, нас акәын хазшәҟәны ианҭрыжьуаз. Уи аамҭазы ажурнал аредактор хадас даман еицырдыруаз аԥсуа шәҟәыҩҩы [[Џьонуа, Ҷиҷико Михаил-иԥа|Ҷыҷыкәа Џьонуа]], аповест «Маҵиса» данаԥхьа, Нелли иара иахь дааиԥхьеит. Лара иҟаз зегьы шыҟаз илҩит, лаб [[1937]] шықәсазы дышҭаркыз, уи ашьҭахь дшыхнымҳәыз атәы. Аха Ҷыҷыкәа Џьонуа длыҳәеит асиужет лыԥсахырц, аҩымҭа афырхаҵа аибашьраҿы дҭахеит ҳәа иҟалҵарц. Нелли Ҭарԥҳа ас еиԥш азнеишьа шылгәамԥхазгьы, ишыгәнылгозгьы, аповест ркьыԥхьырц азы аиҭакрақәа алалгалоит. Нелли Ҭарԥҳа илылаз ажәеинраалаҩра абаҩхатәреи, апоезиахь абзиабареи ртәы уҳәозар, уи ланду Катиа Гәынԥҳа лҟынтә иаауеит – лара дажәабжьеиҭаҳәаҩын, ссиршәақәа еиҭалҳәон ажәытә ажәабжьқәеи, алегендақәеи, аҭоурыхқәеи. Нелли ланду даара бзиа дылбон, лыԥсы ахьынӡаҭаз еснагь дылгәалашәон, баҩхатәра ҳәа акыр сылазар лара лоуп изыбзоуроу ҳәагьы лҳәон. [[1954]] шықәсазы Дәрыԥшьтәи абжьаратә школ хьтәы медалла далганы Нелли Ҭарԥҳа Аҟәатәи арҵаҩратә институт афилологиатә факультет дҭалоит. Шықәсык ааҵуаны, иҭыҵит раԥхьатәи лышәҟәы «Бзиа избоит амҩа», аамҭак ашьҭахь уи иашьҭанеиуеит ашәҟәқәа «Ааԥынра агәы», «Ақәыԥшреи агәҭыхеи», «Аԥа», «Бзыԥтәи аповест» уҳәа убас ирацәаны. ==Ахатәы ԥсҭазаара== Нелли лхатә ԥсҭазаараҿы насыԥ змаз ԥхәысын. Лара лыԥшәма даара бзиа дибон, поетҵасгьы деиликаауан. Уи лыԥшәма аԥсуа поет [[Ломиа, Кәымф Шьрын-иԥа|Кәымф Ламиа]] иакәын. Аԥсуа интеллигенциа рыбжьара арҭ аҩыџьа зегь реиҳа иԥшӡаз, еицырдыруаз ҭаацәаран. Урҭ реибадырра аҭоурых даара аинтерес аҵоуп. Нелли ашкол данҭаз Кәымф Ламиа иажәеинраалақәа агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» ианны илԥыхьашәеит, урҭ данрыԥхьа даараӡа илгәаԥхеит, нас ландугьы длызрыԥхьан, убасгьы дахлафааит: «Иббап, Кәымф Ламиа симыццозар» ҳәа. Уи ашьҭахь аамҭа акыр цеит, ус зны апоетесса қәыԥш аҵарауаҩ ду Шьалуа Инал-иԥа иабжьгарала лажәеинраалақәа лыманы Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылахь дымҩахыҵит. Убра дахьнеиз зегь раԥхьа илԥылаз ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла амаӡаныҟәгаҩ иакәын, ихы лирдырын, Кәымф Ламиа сыхьӡуп иҳәеит… Ларгьы дааиҿаччеит. Убас иҟалеит реибадырра. Урҭ рыбзиабареи ирыбжьаз аилибакаареи ирхылҿиаауеит Нелли Ҭарԥҳа лажәеинраалақәа иргәылыжжуа алиризм. Лара лассы-лассы дзызхьаԥшуа темоуп бзиа еибабо ҩ-гәык рцәаныррақәа. Нелли Ҭарԥҳа абзиабара атема иазылкыз ажәеинраалақәа руак «Уара сара усцәымшәан ахаан» ҳәа иалагоит. Изызкугьы, ҳәарада, лыԥшәма иоуп. Аурыс бызшәахьы Нелли Ҭарԥҳа лажәеинраалақәа еиҭалгон аурыс поетесса Римма Казакова, уи изныкымкәа Аԥсныҟа даахьан, Неллии Кәымфи рыҩнаҭаҿы даангылон. Нелли Ҭарԥҳаи Кәымф Ламиеи рҭаацәараҿы иит хҩык аԥҳацәеи аԥеи. Аԥа иира – апоетесса акыраамҭа дыззыԥшыз, игәырӷьахәыз хҭысын. Аҭаацәараҿы ахәыҷқәа имырқьынцыцкәа ирааӡон, аха убри ала еиҳагьы иааԥшуан дара рыхӡыӡаара. Нелли Ҭарԥҳа ахәыҟаҵашьа лдыруан, ахәыҟаҵара бзиагьы илбон, аҭаацәара рыдагьы, лассы-лассы рыуацәа рыланхон, еиҳаракгьы ақыҭарантә иааны [[Аҟәа]] аҵара зҵоз астудентцәа. ==Аԥсны жәлар рпоет== Аԥсны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩ, Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла алахәыла, Нелли Ҭарԥҳа 20 шықәса инареиҳаны аус луан ажурнал «Алашара» аредакциаҿы. [[1988]] шықәсазы иаԥылҵеит Ахәыҷтәы фонд, уи иахьа уажәраанӡагьы аус ауеит: ан иаԥшьылгаз аус иацылҵоит лыԥҳа Асида. [[2005]] шықәсазы Нелли Ҭарԥҳа иланашьан Дырмит Гәлиа ихьӡ зху Аԥсны Аҳәынҭқарратә премиа, [[2009]] шықәсазы – Аԥсны жәлар рпоет ҳәа ахьӡ лыхҵоуп.Аха ахьӡ ҳаракқәеи аҳаҭырбарақәеи уи аҟара ихадарамызт лара лзы, зегь реиҳа зыхә лшьоз – лыжәлар рҿаԥхьа лҿахәы лҳәартә аҟазаара акәын. 50 шықәса анылхыҵуаз [[Самсон Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа драматә театр]] аҟны имҩаԥысит лиубилеитә хәылԥазы. Нелли Ҭарԥҳа 80 шықәса лхыҵра акгьы агмызт лыԥсҭазаара даналҵ. Нелли Ҭарԥҳа илыбзоуроу рацәоуп лнаҩс еиҵагылаз апоетессацәа [[Барцыцԥҳа, Белла Урсҟан-иԥҳа|Белла Барцыцԥҳа]], [[Аҳашԥҳа, Инна Никәала-иԥҳа|Инна Аҳашԥҳа]], [[Делԥҳа, Саида Бадра-иԥҳа|Саида Делԥҳа]], [[Кәыҵниаԥҳа, Гәында Сергеи-иԥҳа|Гәында Кәыҵниа]], [[Сақаниаԥҳа, Гәында валентин-иԥҳа|Гәында Сақаниа]], [[Ҭҳаиҵыкәԥҳа, Заира Шьалуа-иԥҳа|Заира Ҭҳаиҵыкәԥҳа]], [[Ҳаџьымԥҳа, Инна|Инна Ҳаџьымԥҳа]] уҳәа егьырҭ рбаҩхатәра аадырԥшыртә еиԥш иахьыҟалаз. Лара еснагь урҭ адгылара рылҭон, гәык-ԥсыкала бзиа илбон. Нелли Ҭарԥҳаи, ибеиоу уи лырҿиареи, луаажәларратә усуреи, лыжәлари лыԥсадгьыли рахь илымаз абзиабареи ирызкны ҳаԥхьаҟагьы ирҳәаша рацәахоит. Уи лажәеинраалақәа зегьы, лыпроза цәаҳәацыԥхьаӡа ирныԥшуеит акрызхызгахьоу лыԥсадгьыл Аԥсны азгәыбылра ду. ==Аҳамҭақәеи ахьӡ ҳаракқәеи== [[1955]] шықәса - [[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла]] алахәыла [[1985]] шықәса – «Акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы» ҳәа ахьӡ ҳаракы [[2005]] шықәса – Алитературеи, аҟазареи, архитектуреи рхырхарҭаҟны [[Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсны Аҳәынҭқарратә премиа]] алауреат [[2009]] шықәса – Аԥсны Жәлар рпоетесса ==Аԥҵамҭақәа== Нели Ҭарԥҳа лҩымҭақәа: * Актәи атом ианылеит 1955 ш. раахыс иҭлыжьхьоу (ахәыҷқәа ирызку ашәҟәқәа аламҵакәа) жәеиза поезиатә шәҟәы («Бзиа избоит амҩа» – 1955, «Ааԥынра агәы» – 1958, «Ақәыԥшреи агәҭыхеи» – 1964, «Аԥа» – 1967, «Аҽыхәа иаҵәа» – 1974, «Сабацәа рашәа» – 1978, «Ашьыжь шана» – 1980, «Ажәеинраала ҿыцқәа…» – 1983, «Ажәеинраалақәа, абалладақәа...» – 1984, «Ақәра» – 1987, «Ихәу ашәҟәы» –2000) рҟынтәи иалылхыз лажәеинраалақәеи, лбалладақәеи, ллирикатә поемақәеи. * Аҩбатәи атом ианылеит: Ажәеинраалақәа. Абалладақәа. Алирикатә поемақәа. Апоемақәа. Аессеқәа. Аессе-поемақәа. * Ахԥатәи атом: Аповестқәа. Ажәабжьқәа. Алирикатә етиудқәа. * Аԥшьбатәи атом: Ахроника. Сириатәи аиԥыларақәа. Ажәеинраалақәа. Аессеқәа. Агәалашәарақәа. Асалам шәҟәқәа. * Ахәбатәи атом: Жәамш рхроника. Алирикатә етиудқәа. «Амра Аԥҳа». * Арсҟатәи шәҟәы, арсҟатәи ҩымҭақәа еидызкылаз аизга, иаҳҳәап, ус улаԥш нахугаргьы, игәоумҭарц залшом «Бзиа избоит амҩа» ҳәа зхы ааҵызхыз, хьыӡрацара мҩак еиԥш, лхаҭагьы аԥсуа поезиагьы ирзылыԥхаз лымҩагьы. Агәра умгарцгьы залшом уи зыҽны апоезиа мҩа днанылаз – уаҳа даанымшәаӡакәа, кырӡа имариам, кырӡагьы инасыԥу лхатәы мҩа аалхны, кырӡагьы дышнеихьоу, дагьышхалахьоу Апоезиа Ахан Аҵәца бааш ахь! Егьа имариан зҳәогьы дҟаларгьы, заа дазхәыцроуп аԥсуаа рыԥсҭазаараҿы уи лымҩа ԥҳәыс дызҿамлацыз шьхацамҩаз. Уи амацарагьы иаҳәо рацәоуп. Автор лырҿиамҭақәа рҿы еиҳарак зҵаараны лҿаԥхьа иқәлыргылоит лыԥсадгьыл ахҭыси, абзиабареи, иахьатәи алахьынҵеи. Ҳәарада, урҭ реиҿыхарҭақәа рацәазаргьы, лара дызлацәажәо аԥсҭазаара аҟәыҵәақәа нҭкааны илдыруеит. ==Агәалашәара== Апоет, ажурнал "Алашара" аредактор хада Анатоли Лагәлаа аԥсуа поетесса алитератураҟны ллагала дазааҭгыло абас еиԥш азгәеиҭеит: "Нелли Ҭарԥҳа аԥсуа прозаҿгьы, адраматургиаҿгьы, апублицистикаҿгьы аџьабаа збахьоу, кырӡа зышәҟәқәа рыла ҳаԥсуа жәлар зыргәырӷьахьоу шәҟәыҩҩуп. Уи лповестқәа "Бзыԥтәи аповест", "Маҵиса", лроманқәа, лпублицистикатә рҿиамҭа ду "Уара уҵеицәа, Дәрыԥшь" уҳәа иара убасгьы лара лажәеинраалақәа ҳлитератураҟны имыӡуа иаанхоит. Нелли Ҭарԥҳа Аԥсны анҭыҵгьы ибзианы дырдыруеит, еиҳарак [[Урыстәыла]], [[Нхыҵ Кавказ]]. Нелли Ҭарԥҳа редакторк лаҳасабала аус рацәаны илухьан, аԥсуа литература иреиӷьӡоу аҩымҭақәа рыбжеиҳарак лара редакторс дрыман, иара убасгьы, Ҭарԥҳа ахәыҷтәы литератураҟны лажәеинраалақәеи лажәабжьқәеи ҳаԥсуа школқәа рыҟны ирҵоит. Лџьабаа рацәоуп мшыннырцә инхоз, ԥсышәала иҩуаз апоет [[Беигәаа, Омар Баирам-иԥа|Омар Беигәаа]] иҭынха ҳаԥсуа доуҳатә культура азнеишьаҿы. Апоетесса алитература аҭоурых аҟны лыхьӡ наунагӡа иаанхоит. ==Ахархәара змоу алитература== Нелли Ҭарԥҳа / Нелли Тарба. Аҩымҭақәа. Ашәҟәҭыжьырҭа. "Алашара" / Аҟәа / Сухум – 2006 ==Азхьарԥшқәа== * http://apsnyteka.org/1043-tarba_nelly_bol_rodiny.html * https://abaza.org/abk/nelli-tarpkha-rapkhati-apsua-poetessa-arazky-zmaz-apkhuys * http://tarba-lomia.org/3-nelli_tarba_works.html * http://www.ekhokavkaza.mobi/a/25248341.html * http://abkhazworld.com/aw/current-affairs/1178-famous-abkhazian-poetess-neli-tarba-dies * http://forum-abkhazia.ru/showthread-t_2846-page_4.html {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20231105103845/http://forum-abkhazia.ru/showthread-t_2846-page_4.html |date=2023-11-05 }} * http://abkhazinform.com/item/9604-segodnya-ispolnilos-85-let-so-dnya-rozhdeniya-narodnogo-poeta-abkhazii-nelli-tarba * http://tarba-lomia.org/9-audio_video.html * http://spapsny.org/pisateli/tarba-nelli-zolotinskovna {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1934 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Абҵарамза 20 рзы ииз]] [[Акатегориа:2014 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 29 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетессацәа]] [[Акатегориа:Асовет шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Асовет поетессацәа]] [[Акатегориа:Асовет аиҭагаҩцәа]] [[Акатегориа:Ҭараа]] 5nt0mw95we8vrkk6f9qstumna8ihtnk 170337 169980 2026-07-21T13:42:07Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170337 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Ҭар-ԥҳа Нелли Золотинск-иԥҳа |даҽа ахьӡ=Тарба Нелли Золотинсковна |афото=Тарба Нелли Золотинсковна (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Ҭар-ԥҳа Нелли Золотинск-иԥҳа |аира арыцхә=20.11.1934 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Гәдоуҭа араион Дәырԥшь ақыҭа |аԥсра арыцхә=29.01.2014 |аԥсра аҭыԥ=Аҟәа ақалақь |аусура=аԥсуа поет, апрозаик, ауаажәларратә усзуҩы }} '''Ҭар-ԥҳа Нелли Золотинск-иԥҳа''' ({{lang-ru|Тарба Нелли Золотинсковна}}; 20.11.1934, Аԥсны, [[Гәдоуҭа араион]] Дәырԥшь ақыҭа – 29.01.2014, [[Аҟәа]] ақалақь) – аԥсуа поет, апрозаик, ауаажәларратә усзуҩы. Аԥсны жәлар рышәҟәыҩҩы. Аԥсни Қырҭтәылеи рҟны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы. Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа алауреат (2004; ароман «Амшын ҳәынҭқар Ҳаиҭ» азы). СССР-и (1957) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла, Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәыла (1999). Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Аҵара лҵон Дәырԥшьтәи абжьаратәи ашкол аҟны. А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет аԥсуа сектор далгеит (1959). Аус луан ашәҟәҭыжьырҭа «Алашара» аредакторс (1961), аредактор еиҳабыс (1968), адиректор ихаҭыԥуаҩс (1988). Ашьҭахь – Асоветтә хәыҷтәы фонд (Аԥсны ахәыҷтәы фонд ҳәа ишьақәгылаз) Аԥснытәи аҟәша деиҳабын. Раԥхьатәи лажәеинраалақәа хԥа кьыԥхьын «Альманах» (№4) аҟны 1952 шықәсазы. Лырҿиамҭақәа (Аочеркқәа убрахь иналаҵаны) рнылон ажурналқәа: «Алашара», «Амцабз», «Абаза», «Черкесскии мир», агазеҭқәа: «Аԥсны ҟаԥшь», «Аԥсны», «Советская Абхазия», «Еҵәаџьаа», «Литературная газета» ([[Москва]]); «Антология абхазской поэзии» (М., 1958); «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» (Аҟәа-Москва, 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009); аизга «Ахаҵарашәа. Ажәеинраалақәа. Ажәабжьқәа. Астатиақәа .Песнь мужества. Стихи. Рассказы. Статьи» (Аҟәа-Сухум, 1995); аочеркқәа реизга «Аамҭеи ауааи» еиуеиԥшым аҭыжьымҭақәа; ашәҟәы «Сухумские мотивы. (2500-летию Сухума посвящается) (М., 2005) уҳәа егьырҭгьы. Н. Ҭарба 30 инареиҳаны апоетикатәи, апрозатәи, апублицистикатәи ҩымҭақәа еидызкыло ашәҟәқәа дравторуп. Лпиеса «Амра аԥҳа» акәзар, К. Шь. Ломиа ипоема «Амра аԥҳа» амотивқәа рыла иҩуп. 1978 ш. иқәыргылан С. И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аҟны. Араҟа иқәыргылан аҩбатәи лпиеса «Ашәа аԥҵара мариам». Н. Ҭарба лырҿиамҭақәа жәпакы еиҭагоуп аурыс, аукраин, аҟабарда, ақырҭуа уҳәа абызшәақәа рахь. Аԥсшәахь еиҭалгеит А. де Сент-Екзиупери иҩымҭа «Апринц хәыҷы», Лесиа Украинка – «Абна лакә», И. Фучик - адокументтә-сахьаркыратә шәҟәы «Ашьацҳәа зыхәда иахаршәу ирепортаж» уҳәа егьырҭгьы. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Бзиа избоит амҩа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1955. *Ааԥынра агәы. Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Аҟәа, 1958. *Бзыԥтәи аповест. Аповест. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1961. *Ақәыԥшреи агәҭыхеи. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1964. *Маҵиса. Аԥсымра ашәа аԥҵара мариам. Аповестқәа. Ажәабжьқәа. Апиеса. Аҟәа, 1967. *Ҭаҭрашь-Гьаргьалашь. Ахәыҷтәы поема. Аҟәа, 1968. *Аԥа. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1969. *Аразҟы шкәакәа. Алирикатә етиудқәа, аповест, апиеса. Аҟәа, 1971. *Аимак џьашьахәы. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 1973. *Аҽыхәа иаҵәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1974. *Хаҭажәыҟәеи Саҭажәыҟәеи рлакә. Апоема. Аҟәа, 1976. *Сабацәа рашәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1978. *Мышәи-Шьапажәи анбанқәа рыхҭыси, арԥыс хәыҷы Хәажәарԥыси. Апоема ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 1979. *Ашьыжь шана. Ажәеинраалақәеи апиесеи. Аҟәа, 1980. *Ажәеинраала ҿыцқәа. Ани аԥеи. Амԥсреи. Апоема. Аҟәа, 1983. *Ажәеинраалақәа. Абалладақәа. Алирикатә поемақәа. Аҟәа, 1983. *Ажәеинраалақәа. Абалладақәа. Алирикатә поемақәа. Аҟәа, 1984. *Уҷкәыннаҵ. Аповестқәа. Ажәабжьқәа. Адрама. Аҟәа, 1985. *Ақәра: Апартиазы ашәа (Акантата), Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Аҟәа, 1987. *Ихәу ашәҟәы. Ажәеинраалақәа. Аибашьраанӡатәиқәа – аибашьрашьҭахьтәиқәа. Уи ашьҭахьтәиқәа иахьатәиқәа. Апоемақәа. Аессеқәа. Аҟәа, 2000. *Амшын ҳәынҭқар Ҳаиҭ. Ароман-дилогиа. Абацәа рыдгьыл. Актәи ашәҟәы. Аҟәа, 2002. *Аҩымҭақәа. 4-томкны. Аҟәа, 2006-2010. *Алакәтәыла. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 2011. *аурысшәахь аиҭагақәа: Сердце весны. М., 1961. *Капля в море. Книга стихов. М., 1968. *Солнце мертвых. Повести. М., 1983. (Переиздание – Сухуми, 1989). *Белый конь. Стихи. М., 1984. *Волшебное утро. Стихи. М., 1988. *аҟабарда бызшәахь аиҭага: Адгьыл агәы. Ажәеинраалақәа. Нальчик, 1991. ==Анысмҩа== Нелли Ҭарԥҳа диит [[1934]] шықәса [[абҵарамза 20]] рзы, [[Гәдоуҭа араион]] [[Дәрыԥшь]] ақыҭан. Лқыҭа абжьаратә школ даналга, [[1954]] шықәсазы дҭалоит [[Аҟәатәи Аҳәынҭқарратә апедагогикатә институт]], далгоит [[1959]] шықәсазы. Акыршықәса инеиԥынкыланы аус луан ашәҟәҭыжьырҭа "Алашараҿы", Аԥсны Ахәыҷтәы фонд еиҳабыс даман. [[1952]] шықәса инаркны агазеҭқәеи ажурналқәеи рдаҟьақәа рҟны публицистк иаҳасабала дцәырҵуеит. [[1955]] шықәсазы раԥхьатәи лажәеинраалақәа реизга ҭыҵуеит. 1952 шықәса инаркны лхатә ҩымҭақәа раԥҵара далагоит. Лажәеинралақәеи, лпоемақәеи, лажәабжьқәеи зну аизгақәа 15 инареиҳаны дравторуп. Иланашьоуп Дырмит Гәлиа ихьӡ зху Аԥсны Аҳәынҭқарратә премиа, "Аԥсны жәлар рышәҟәыҩҩы" ҳәа ахьӡ лхуп. Нелли Ҭарԥҳа лыԥсҭазаара далҵит [[2014]] шықәсазы [[ажьырныҳәамза 29]] рзы. ==Амҳаџьырреи 37-тәи ашықәс еиқәаҵәақәеи== Раԥхьатәи аԥсуа поетесса Нелли Ҭарԥҳа диит хылҵшьҭрала Дәрыԥшь ақыҭа иатәыз Золотинска Ҭарба иҭаацәараҿы, лан Вера Чычԥҳа шьҭрала [[Аҷандара]]тәын. Нелли лаб мчыла [[Ҭырқәтәыла]]ҟа иахгаз аԥсуаа дырхылҵшьҭран. Аишьцәа хҩык рҟынтәи иара заҵәык иоуп атәым дгьыл аҟнытә зыԥсадгьыл ахь ахынҳәра зылшаз, иара убри ала иан даныԥсуаз илҳәаз лгәыхәтәгьы наигӡеит – лнышәынҭра аҟынтә уаԥсҵәык анышә [[Аԥсны]]ҟа, лыԥсадгьыл гәакьахь иааигеит. Нелли Ҭарԥҳа лани лаби рҭоурых [[1930-1939|30-тәи ашықәс]] еиқәаҵәақәа раан аԥсуа ҭаацәарақәа жәпакы ирызшаз алахьанҵа иаҩызан. Нелли хышықәса ракәын илхыҵуаз, [[1937]] шықәса нанҳәамза 20 рзы лаб данҭаркуаз. Иара убри ашықәсан [[жьҭаарамза 4]] рзы Золотинска Ҭарба дыршьит, аха иҭаацәа уи атәы рыздыруамызт, раб ихынҳәра акыршықәса иазыԥшын. Вера Чычԥҳа ҩыџьа лхәыҷқәеи лареи рхала ианаанха, Дәрыԥшь лхаҵа иҭаацәа рахь нхара диасит. Аха, нас лара лхаҭагьы дҭаркит, ахԥатәи лыԥҳа Лиудмила абахҭа агоспиталь аҟны диит. Нелли Ҭарԥҳа лыԥҳа Асида Ламиаԥҳа иазгәалҭоит: «Усҟантәи аамҭақәа рзы лаб аҵара змаз уаҩуп ҳәа дыԥхьаӡан, дзиндырҩын, иара уи адагьы дкоммунистын, сан лҿы иахьа уажәраанӡагьы иҵәахуп иара ишәҟәқәа – Ленини Маркси раԥҵамҭақәа реизга». Иҟоуп убасгьы аҵара змаз аԥсуаа еидгыланы рфотосахьа, [[Гәлиа, Дырмит Иосиф-иԥа|Дырмит Гәлиа]] дназлоу ауаа нагақәа, убарҭ дрывагылан Нелли лаб Золотинска Ҭарбагьы. Нелли лан Вера Чычԥҳа лыԥсы ахьынӡаҭаз лхаҵа ихабарк лаҳарц дашьҭан. Аҭаацәараҿы агәра ганы иҟан [[Сталин]] илагерқәа рҿы џьара дҭакуп ҳәа. Зны Сибра џьара Ҭарба зыжәлоу баандаҩык дыҟоуп ҳәа анраҳа, Нелли лашьа Сергеи иҽааидкыланы уахь дцеит. Аха уи аинформациа ҵабыргымхеит. Золотинска Ҭарба дышҭахаз иԥҳәыс ианлаҳа ҩажәа шықәса рышьҭахь ауп, убасҟан ауп ашәы анылшәылҵагьы. Нелли лыԥҳа Асида Ламиаԥҳа уи шыҟалаз машәырла еилылкааит уҳәар ауеит, жәларбжьаратәи аконференциаҿы дшыҟаз [[Қырҭтәылатәи Асоветтә Социалисттә Республика|Қырҭтәыла]] [[КГБ]] архивқәа лнапаҿы илоуртә даныҟала – лабду данырга аахыс 70 шықәса инареиҳаны иҵхьан. ==Раԥхьатәи аԥсуа поетесса== Нелли Ҭарԥҳа лҩымҭақәа уанрыԥхьо, лара ибзианы дыздыруа, лҩымҭақәагьы лҟазшьа шырныԥшуа гәеимҭарц залшом. Нелли Ҭарԥҳа зымҽхак ҭбаау поетессан. Уи апоезиа иаҷыдангьы, апрозеи адраматургиеи рымаҵ луан. Автор лырҿиамҭақәа зегьы рҿы лхатә бжьи, лхатә гьамеи, лманереи, лбызшәа артәашьеи рыла даҽа ҩымҭак иалаҩашьом. Иара убасгьы, Нелли Ҭарԥҳа лаб игәхьаагара лырҿиара зегьы иагәылсны ицоит. Лара дышқәыԥшӡаз ажәеинраалақәа рыҩра далагеит, Дәрыԥшьтәи ашкол данҭаз аамҭазы. Нелли лқыҭа Дәрыԥшь уамакала бзиа илбон, лыԥсы аҿҳәаран. Лыԥсадгьыли лыжәлари рыԥшӡара дазышәаҳәон лырҿиамҭақәа зегьы рҿы. Уи ажәеинраалақәа мацара рҿы акәӡам. Апоетесса 20 шықәса азылкит ашәҟәы «Уара уҵеицәа, Дәрыԥшь» аҩра, уа лара еизылгеит Аџьынџьтәылатә еибашьра ду аҟынтә изыхнымҳәыз дәрыԥшьаа рфырхацәа зегьы рҭоурыхқәа. Лқыҭа гәакьа аԥҳа лаҳасабала абри ашәҟәала лара илҵәыуеит иҭахаз лашьцәа. Ашәҟәы ахқәа руакы лара лаб Золотинск изкуп. ==Арҿиара анапалакра== Нелли Ҭарԥҳа лҩымҭақәа рҿы ирацәоуп лара лыԥсҭазаара аҟынтә иаагоу асиужетқәа. Убас, аповест «Маҵиса» иалоу ахаҿсахьа хада лан Вера лоуп, Маҵиса лхаҵа – лаб Золотинска иоуп. Усҟан ус традициас иҟан: зны аҩымҭа алитературатә журнал «[[Алашара]]» аҿы иркьыԥхьуан, нас акәын хазшәҟәны ианҭрыжьуаз. Уи аамҭазы ажурнал аредактор хадас даман еицырдыруаз аԥсуа шәҟәыҩҩы [[Џьонуа, Ҷиҷико Михаил-иԥа|Ҷыҷыкәа Џьонуа]], аповест «Маҵиса» данаԥхьа, Нелли иара иахь дааиԥхьеит. Лара иҟаз зегьы шыҟаз илҩит, лаб [[1937]] шықәсазы дышҭаркыз, уи ашьҭахь дшыхнымҳәыз атәы. Аха Ҷыҷыкәа Џьонуа длыҳәеит асиужет лыԥсахырц, аҩымҭа афырхаҵа аибашьраҿы дҭахеит ҳәа иҟалҵарц. Нелли Ҭарԥҳа ас еиԥш азнеишьа шылгәамԥхазгьы, ишыгәнылгозгьы, аповест ркьыԥхьырц азы аиҭакрақәа алалгалоит. Нелли Ҭарԥҳа илылаз ажәеинраалаҩра абаҩхатәреи, апоезиахь абзиабареи ртәы уҳәозар, уи ланду Катиа Гәынԥҳа лҟынтә иаауеит – лара дажәабжьеиҭаҳәаҩын, ссиршәақәа еиҭалҳәон ажәытә ажәабжьқәеи, алегендақәеи, аҭоурыхқәеи. Нелли ланду даара бзиа дылбон, лыԥсы ахьынӡаҭаз еснагь дылгәалашәон, баҩхатәра ҳәа акыр сылазар лара лоуп изыбзоуроу ҳәагьы лҳәон. [[1954]] шықәсазы Дәрыԥшьтәи абжьаратә школ хьтәы медалла далганы Нелли Ҭарԥҳа Аҟәатәи арҵаҩратә институт афилологиатә факультет дҭалоит. Шықәсык ааҵуаны, иҭыҵит раԥхьатәи лышәҟәы «Бзиа избоит амҩа», аамҭак ашьҭахь уи иашьҭанеиуеит ашәҟәқәа «Ааԥынра агәы», «Ақәыԥшреи агәҭыхеи», «Аԥа», «Бзыԥтәи аповест» уҳәа убас ирацәаны. ==Ахатәы ԥсҭазаара== Нелли лхатә ԥсҭазаараҿы насыԥ змаз ԥхәысын. Лара лыԥшәма даара бзиа дибон, поетҵасгьы деиликаауан. Уи лыԥшәма аԥсуа поет [[Ломиа, Кәымф Шьрын-иԥа|Кәымф Ламиа]] иакәын. Аԥсуа интеллигенциа рыбжьара арҭ аҩыџьа зегь реиҳа иԥшӡаз, еицырдыруаз ҭаацәаран. Урҭ реибадырра аҭоурых даара аинтерес аҵоуп. Нелли ашкол данҭаз Кәымф Ламиа иажәеинраалақәа агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» ианны илԥыхьашәеит, урҭ данрыԥхьа даараӡа илгәаԥхеит, нас ландугьы длызрыԥхьан, убасгьы дахлафааит: «Иббап, Кәымф Ламиа симыццозар» ҳәа. Уи ашьҭахь аамҭа акыр цеит, ус зны апоетесса қәыԥш аҵарауаҩ ду Шьалуа Инал-иԥа иабжьгарала лажәеинраалақәа лыманы Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылахь дымҩахыҵит. Убра дахьнеиз зегь раԥхьа илԥылаз ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла амаӡаныҟәгаҩ иакәын, ихы лирдырын, Кәымф Ламиа сыхьӡуп иҳәеит… Ларгьы дааиҿаччеит. Убас иҟалеит реибадырра. Урҭ рыбзиабареи ирыбжьаз аилибакаареи ирхылҿиаауеит Нелли Ҭарԥҳа лажәеинраалақәа иргәылыжжуа алиризм. Лара лассы-лассы дзызхьаԥшуа темоуп бзиа еибабо ҩ-гәык рцәаныррақәа. Нелли Ҭарԥҳа абзиабара атема иазылкыз ажәеинраалақәа руак «Уара сара усцәымшәан ахаан» ҳәа иалагоит. Изызкугьы, ҳәарада, лыԥшәма иоуп. Аурыс бызшәахьы Нелли Ҭарԥҳа лажәеинраалақәа еиҭалгон аурыс поетесса Римма Казакова, уи изныкымкәа Аԥсныҟа даахьан, Неллии Кәымфи рыҩнаҭаҿы даангылон. Нелли Ҭарԥҳаи Кәымф Ламиеи рҭаацәараҿы иит хҩык аԥҳацәеи аԥеи. Аԥа иира – апоетесса акыраамҭа дыззыԥшыз, игәырӷьахәыз хҭысын. Аҭаацәараҿы ахәыҷқәа имырқьынцыцкәа ирааӡон, аха убри ала еиҳагьы иааԥшуан дара рыхӡыӡаара. Нелли Ҭарԥҳа ахәыҟаҵашьа лдыруан, ахәыҟаҵара бзиагьы илбон, аҭаацәара рыдагьы, лассы-лассы рыуацәа рыланхон, еиҳаракгьы ақыҭарантә иааны [[Аҟәа]] аҵара зҵоз астудентцәа. ==Аԥсны жәлар рпоет== Аԥсны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩ, Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла алахәыла, Нелли Ҭарԥҳа 20 шықәса инареиҳаны аус луан ажурнал «Алашара» аредакциаҿы. [[1988]] шықәсазы иаԥылҵеит Ахәыҷтәы фонд, уи иахьа уажәраанӡагьы аус ауеит: ан иаԥшьылгаз аус иацылҵоит лыԥҳа Асида. [[2005]] шықәсазы Нелли Ҭарԥҳа иланашьан Дырмит Гәлиа ихьӡ зху Аԥсны Аҳәынҭқарратә премиа, [[2009]] шықәсазы – Аԥсны жәлар рпоет ҳәа ахьӡ лыхҵоуп.Аха ахьӡ ҳаракқәеи аҳаҭырбарақәеи уи аҟара ихадарамызт лара лзы, зегь реиҳа зыхә лшьоз – лыжәлар рҿаԥхьа лҿахәы лҳәартә аҟазаара акәын. 50 шықәса анылхыҵуаз [[Самсон Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа драматә театр]] аҟны имҩаԥысит лиубилеитә хәылԥазы. Нелли Ҭарԥҳа 80 шықәса лхыҵра акгьы агмызт лыԥсҭазаара даналҵ. Нелли Ҭарԥҳа илыбзоуроу рацәоуп лнаҩс еиҵагылаз апоетессацәа [[Барцыцԥҳа, Белла Урсҟан-иԥҳа|Белла Барцыцԥҳа]], [[Аҳашԥҳа, Инна Никәала-иԥҳа|Инна Аҳашԥҳа]], [[Делԥҳа, Саида Бадра-иԥҳа|Саида Делԥҳа]], [[Кәыҵниаԥҳа, Гәында Сергеи-иԥҳа|Гәында Кәыҵниа]], [[Сақаниаԥҳа, Гәында валентин-иԥҳа|Гәында Сақаниа]], [[Ҭҳаиҵыкәԥҳа, Заира Шьалуа-иԥҳа|Заира Ҭҳаиҵыкәԥҳа]], [[Ҳаџьымԥҳа, Инна|Инна Ҳаџьымԥҳа]] уҳәа егьырҭ рбаҩхатәра аадырԥшыртә еиԥш иахьыҟалаз. Лара еснагь урҭ адгылара рылҭон, гәык-ԥсыкала бзиа илбон. Нелли Ҭарԥҳаи, ибеиоу уи лырҿиареи, луаажәларратә усуреи, лыжәлари лыԥсадгьыли рахь илымаз абзиабареи ирызкны ҳаԥхьаҟагьы ирҳәаша рацәахоит. Уи лажәеинраалақәа зегьы, лыпроза цәаҳәацыԥхьаӡа ирныԥшуеит акрызхызгахьоу лыԥсадгьыл Аԥсны азгәыбылра ду. ==Аҳамҭақәеи ахьӡ ҳаракқәеи== [[1955]] шықәса - [[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла]] алахәыла [[1985]] шықәса – «Акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы» ҳәа ахьӡ ҳаракы [[2005]] шықәса – Алитературеи, аҟазареи, архитектуреи рхырхарҭаҟны [[Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсны Аҳәынҭқарратә премиа]] алауреат [[2009]] шықәса – Аԥсны Жәлар рпоетесса ==Аԥҵамҭақәа== Нели Ҭарԥҳа лҩымҭақәа: * Актәи атом ианылеит 1955 ш. раахыс иҭлыжьхьоу (ахәыҷқәа ирызку ашәҟәқәа аламҵакәа) жәеиза поезиатә шәҟәы («Бзиа избоит амҩа» – 1955, «Ааԥынра агәы» – 1958, «Ақәыԥшреи агәҭыхеи» – 1964, «Аԥа» – 1967, «Аҽыхәа иаҵәа» – 1974, «Сабацәа рашәа» – 1978, «Ашьыжь шана» – 1980, «Ажәеинраала ҿыцқәа…» – 1983, «Ажәеинраалақәа, абалладақәа...» – 1984, «Ақәра» – 1987, «Ихәу ашәҟәы» –2000) рҟынтәи иалылхыз лажәеинраалақәеи, лбалладақәеи, ллирикатә поемақәеи. * Аҩбатәи атом ианылеит: Ажәеинраалақәа. Абалладақәа. Алирикатә поемақәа. Апоемақәа. Аессеқәа. Аессе-поемақәа. * Ахԥатәи атом: Аповестқәа. Ажәабжьқәа. Алирикатә етиудқәа. * Аԥшьбатәи атом: Ахроника. Сириатәи аиԥыларақәа. Ажәеинраалақәа. Аессеқәа. Агәалашәарақәа. Асалам шәҟәқәа. * Ахәбатәи атом: Жәамш рхроника. Алирикатә етиудқәа. «Амра Аԥҳа». * Арсҟатәи шәҟәы, арсҟатәи ҩымҭақәа еидызкылаз аизга, иаҳҳәап, ус улаԥш нахугаргьы, игәоумҭарц залшом «Бзиа избоит амҩа» ҳәа зхы ааҵызхыз, хьыӡрацара мҩак еиԥш, лхаҭагьы аԥсуа поезиагьы ирзылыԥхаз лымҩагьы. Агәра умгарцгьы залшом уи зыҽны апоезиа мҩа днанылаз – уаҳа даанымшәаӡакәа, кырӡа имариам, кырӡагьы инасыԥу лхатәы мҩа аалхны, кырӡагьы дышнеихьоу, дагьышхалахьоу Апоезиа Ахан Аҵәца бааш ахь! Егьа имариан зҳәогьы дҟаларгьы, заа дазхәыцроуп аԥсуаа рыԥсҭазаараҿы уи лымҩа ԥҳәыс дызҿамлацыз шьхацамҩаз. Уи амацарагьы иаҳәо рацәоуп. Автор лырҿиамҭақәа рҿы еиҳарак зҵаараны лҿаԥхьа иқәлыргылоит лыԥсадгьыл ахҭыси, абзиабареи, иахьатәи алахьынҵеи. Ҳәарада, урҭ реиҿыхарҭақәа рацәазаргьы, лара дызлацәажәо аԥсҭазаара аҟәыҵәақәа нҭкааны илдыруеит. ==Агәалашәара== Апоет, ажурнал "Алашара" аредактор хада Анатоли Лагәлаа аԥсуа поетесса алитератураҟны ллагала дазааҭгыло абас еиԥш азгәеиҭеит: "Нелли Ҭарԥҳа аԥсуа прозаҿгьы, адраматургиаҿгьы, апублицистикаҿгьы аџьабаа збахьоу, кырӡа зышәҟәқәа рыла ҳаԥсуа жәлар зыргәырӷьахьоу шәҟәыҩҩуп. Уи лповестқәа "Бзыԥтәи аповест", "Маҵиса", лроманқәа, лпублицистикатә рҿиамҭа ду "Уара уҵеицәа, Дәрыԥшь" уҳәа иара убасгьы лара лажәеинраалақәа ҳлитератураҟны имыӡуа иаанхоит. Нелли Ҭарԥҳа Аԥсны анҭыҵгьы ибзианы дырдыруеит, еиҳарак [[Урыстәыла]], [[Нхыҵ Кавказ]]. Нелли Ҭарԥҳа редакторк лаҳасабала аус рацәаны илухьан, аԥсуа литература иреиӷьӡоу аҩымҭақәа рыбжеиҳарак лара редакторс дрыман, иара убасгьы, Ҭарԥҳа ахәыҷтәы литератураҟны лажәеинраалақәеи лажәабжьқәеи ҳаԥсуа школқәа рыҟны ирҵоит. Лџьабаа рацәоуп мшыннырцә инхоз, ԥсышәала иҩуаз апоет [[Беигәаа, Омар Баирам-иԥа|Омар Беигәаа]] иҭынха ҳаԥсуа доуҳатә культура азнеишьаҿы. Апоетесса алитература аҭоурых аҟны лыхьӡ наунагӡа иаанхоит. ==Ахархәара змоу алитература== Нелли Ҭарԥҳа / Нелли Тарба. Аҩымҭақәа. Ашәҟәҭыжьырҭа. "Алашара" / Аҟәа / Сухум – 2006 ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/tarba-nelli-zolotinskovna Тарба Нелли Золотинсковна] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D2%ADar-%D2%A7%D2%B3a-nelli-zolotinsk-i%D2%A7%D2%B3a Ҭар-ԥҳа Нелли Золотинск-иԥҳа] {{ab icon}} * http://apsnyteka.org/1043-tarba_nelly_bol_rodiny.html * https://abaza.org/abk/nelli-tarpkha-rapkhati-apsua-poetessa-arazky-zmaz-apkhuys * http://tarba-lomia.org/3-nelli_tarba_works.html * http://www.ekhokavkaza.mobi/a/25248341.html * http://abkhazworld.com/aw/current-affairs/1178-famous-abkhazian-poetess-neli-tarba-dies * http://forum-abkhazia.ru/showthread-t_2846-page_4.html {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20231105103845/http://forum-abkhazia.ru/showthread-t_2846-page_4.html |date=2023-11-05 }} * http://abkhazinform.com/item/9604-segodnya-ispolnilos-85-let-so-dnya-rozhdeniya-narodnogo-poeta-abkhazii-nelli-tarba * http://tarba-lomia.org/9-audio_video.html {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:1934 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Абҵарамза 20 рзы ииз]][[Акатегориа:2014 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 29 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетессацәа]][[Акатегориа:Асовет шәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Асовет поетессацәа]][[Акатегориа:Асовет аиҭагаҩцәа]][[Акатегориа:Ҭараа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]]}} kbsfffgroxuuentfanmt3bhhfqmvzvb Аџьынџьал, Анатоли Ҭархәына-иԥа 0 24981 170281 140020 2026-07-21T13:39:27Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170281 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Аџьынџьал Анатоли Ҭархәына-иԥа |даҽа ахьӡ=Аджинджал Анатолий Тархунович |афото=Аджинджал Анатолий Тархунович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Аџьынџьал Анатоли Ҭархәына-иԥа |аира арыцхә=06.06.1930 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Кәтол ақыҭа |аԥсра арыцхә=12.11.1977 |аԥсра аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәа ақалақь |аусура=аԥсуа поет, апрозаик, аиҭагаҩ }} '''Аџьынџьал Анатоли Ҭархәына-иԥа''' ({{lang-ru|Аджинджал Анатолий Тархунович}}; 06.06.1930, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Кәтол]] ақыҭа – 12.11.1977, Аԥсны, [[Аҟәа]] ақалақь) – аԥсуа поет, апрозаик, аиҭагаҩ. СССР-и (1959) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Дрылгеит Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә ҵараиурҭа (1951) , А.М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт (1956), [[Москва]], А. М. Горки ихьӡ зху Алитературатә институт Иреиҳау алитературатә курсқәа (1974). Ажәеинраалақәа рыҩра далагеит Аҟәатәи арҵаҩратә ҵараиурҭа данҭаз. Иҩымҭақәа ркьыԥхьуан 1948 ш. инаркны. Иажәеинраалақәа (аԥсышәалеи, И. Вронски, М. Борисова, А. Дементиев, Д. Чачхалиа аурысшәахь еиҭаргази) ркьыԥхьуан ажурналқәа «Алашара», «Аҟәа-Сухум», «Абаза», агазеҭқәа «Аԥсны ҟаԥшь», «Советская Абхазия», алитературатә еизга «Ерцахә» уҳәа егьырҭгьы. Иҟан апоет иҩымҭақәа анырымкьыԥхьуаз аамҭақәагьы. Иажәеинраалақәа рыхәҭак агәылалеит «Аԥсуа поезиа антологиа» (М., 1958, урысшәала), «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» (Аҟәа-Москва, 2001, аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009) уҳәа егьырҭ аизгақәа. Жәаба инареиҳаны ажәеинраалақәеи апрозатә ҩымҭақәеи реизгақәа дравторуп. А. Аџьынџьал дырдыруеит еиҭагаҩык иаҳасабалагьы. Аԥсшәахь еиҭеигеит аурыс, аукраин, ауаԥс, ақырҭуа, ачерқьес, абаза, аногаи поетцәеи апрозаикцәеи: Л. Толстои, В. Верховски, В. Орелкин, Т. Ч. Шевченко, Лесиа Украинка, К. Л. Хетагуров, , Г. Н. Леониӡе, М. Мирнели, А. Ханфенов, Џь. К. Лаҩыцә, П. К. Цеҟәа, М. Х. Чкәуту, И. А. Цеҟәа, М. С.-Г. Тлабыча уҳәа егьырҭгьы. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Игәакьоу асахьақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1957. *Амҵәыжәҩақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1959. *Ажәабжь кьаҿқәа. Аҟәа, 1961. *Амҩақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1965. *Ацәашьы иаҵәақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1969. *Ааԥнуп макьана. Ажәабжьқәа. Аповест. Аҟәа, 1971. *Ахаҳәқәа рышәшьыраҿ. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1972. *Аҩадатәи аԥшақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1974. *Ари адунеи. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1976. *Амшын шкәакәа. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1979. *Иалкаау. Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Аҟәа, 1980. *Ажәеинраалақәа. («Иалкаау аԥсуа лирика» асериала). Аҟәа, 1984. *Иалкаау. Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Ажәабжьқәа. Аповест. Аҟәа, 2010. *аурысшәахь аиҭагақәа: Улья. Стихи. Сухум, 1967. *Белая Земля. Стихи. М., 1975. ==Алитература== *{{Аԥпа|920}} *Акрызҵазкуа арыцхәқәа рамзар, Аҟәа, 2015 ш. *Салакая Ш. Самобытный талант: [к 50-летию со дня рождения А. Аджинджал]//Сов.Абх. - 1980. - 17 декабря. *Аджинджал Анатолий Тархунович//Сов.Абх. - 1977. - 16 ноября. - С.3 ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/adzhindzhal-anatolij-tarxunovich Аджинджал Анатолий Тархунович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/a%D1%9Fyin%D1%9Fal-anatoli-%D2%ADarx%D3%99yina-i%D2%A7a Аџьынџьал Анатоли Ҭархәына-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:1930 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Рашәарамза 6 рзы ииз]][[Акатегориа:1977 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Абҵарамза 12 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аџьынџьалқәа]][[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]]}} l1gzr0n86qtg243s01hncafqro9a9vd Анқәаб, Владимир Платон-иԥа 0 24982 170277 133597 2026-07-21T13:39:15Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170277 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Анқәаб Владимир Платон-иԥа |даҽа ахьӡ=Анкваб Владимир Платонович |афото=Анкваб Владимир Платонович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Анқәаб Владимир Платон-иԥа |аира арыцхә=23.02.1928 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Гагра |аԥсра арыцхә=14.11.1987 |аԥсра аҭыԥ=Москва |аусура=апоет, алитератураҭҵааҩ, ауаажәларратә усзуҩы }} '''Анқәаб Владимир Платон-иԥа''' ({{lang-ru|Анкваб Владимир Платонович}}; 23.02.1928, Аԥсны, [[Гагра]] – 14.11.1987, [[Москва]]) – апоет, алитератураҭҵааҩ, ауаажәларратә усзуҩы. . ==Абиографиа== Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҟны дырҵаҩын, афилологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат аԥсуа литература акафедра деиҳабын, доцентын. СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа дрылан. Дыҩуан аԥсышәала. Абжьаратә школ даналга, 1954ш. дҭалоит А.М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт, 1956 – 1961 шықәсқәа раан А.М.Горки ихьӡ зху Москватәи Алитературатә институт аҟны аҵара иҵон. 1968 – 1970 шықәсқәа рзы акәзар, Москватәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт аспирантура дҭан. 1970 ш. ихьчеит акандидаттә диссертациа М.Лакрба ипрозеи аԥсуа новеллеи ирызкны. Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, адоцент Владимир Анқәаб арҵаҩратә институт (ашьҭахь – ауниверститет) аҟны 1975 ш. инаркны аԥсуа литература акафедра деиҳабын. «Аԥсуа шәҟәы» ҳәа хьӡыс изауз знапы аҵаҩыз 130-ҩык дыруаӡәкын. Уи дахырҟьаны акафедра анапхгара аҟнытә ихы дақәиҭтәын. 1954 ш. агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» («Аԥсны») ианылеит раԥхьатәи иажәеинраалақәа. Анаҩс иажәеинраалақәеи алитератураҭҵаара иазкыз истатиақәеи рнылон ажурнал «Алашара», агазеҭ «СоветскаяАбхазия». Жәаба инареиҳаны ипоезиатә рҿиамҭақәеи алитератураҭҵаара иазку иусумҭақәеи хазы шәҟәқәаны иҭыҵхьеит. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Сышьха ӡиас. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1958. *Бзыԥ аԥшаҳәа. Ажәеинраалақәеи абалладақәеи. Аҟәа,1960. *Сара сыбзиабара. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1964. *Абрыскьыл. Ажәеинраалала иҩу ароман. Аҟәа, 1966, 1978. *Сышьха каҵәара. Ажәеинраалақәа. Аҟәа,1971. *Асхыс. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1975. *Ааԥыни анаҟәи. Ажәеинраалала иҩу ароман. Аҟәа, 1980. *Иалкаау. Сышьха ӡиас. Ажәеинраалақәа, апоемақәа, ароман. Аҟәа, 1989. *Иҩымҭақәа: х-томкны, 1 – 2-тәи атомқәа, 2010 – 2011. *аҭҵаарадырра иазку: Аԥсуа новеллақәа. Алитература-критикатә очеркқәеи, астатиақәеи, арецензиақәеи. Аҟәа, 1968. *Аԥсуа проза ашьақәыргылареи аҿиареи (1918 – 1948 шш.). 1979. *аурысшәахь еиҭаганы иҭыжьуп: Жизнь продолжается. Ажәеинраалақәа. М., 1965. *Абрыскил. Ажәеинраалала иҩу ароман, М., 1972. ==Алитература== *{{Аԥпа|920-921}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/ankvab-vladimir-platonovich Анкваб Владимир Платонович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/an%D2%9B%D3%99ab-vladimir-platon-i%D2%A7a Анқәаб Владимир Платон-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:КПСС алахәылацәа]][[Акатегориа:Анқәабаа]][[Акатегориа:1928 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Жәабранмза 23 рзы ииз]][[Акатегориа:1987 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Абҵарамза 14 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны алитератураҭҵааҩцәа]]}} icf8e0fnbd4ynx9els42jpvhm3kn2aq Тапаӷәуа, Џьота Константин-иԥа 0 24983 170328 113356 2026-07-21T13:41:41Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170328 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Тапаӷәуа Џьота Константин-иԥа |даҽа ахьӡ=Тапагуа Джота Константинович |афото=Тапагуа Джота Константинович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Тапаӷәуа Џьота Константин-иԥа |аира аҭыԥ=20.09. 1924, Аԥсны, Очамчыра араион Кәтол ақыҭа |аԥсра арыцхә=01.05.2013 |аусура=аԥсуа хәыҷтәы поет, апрозаик, аиҭагаҩ }} '''Тапаӷәуа Џьота Константин-иԥа''' ({{lang-ru|Тапагуа Джота Константинович}}; 20.09. 1924, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Кәтол]] ақыҭа – 01.05.2013) – аԥсуа хәыҷтәы поет, апрозаик, аиҭагаҩ. Апедагогикатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат (1978). Аԥсни (1966) Қырҭтәылеи (1975) зҽаԥсазтәыз арҵаҩы. СССР-и (1959) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа (1941-1945) далахәын. Ианашьоуп СССР аибашьратә орденқәеи амедалқәеи, насгьы Н.К. Крупскаиа лыхьӡ зху амедал (1985) уҳәа егьырҭгьы. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== 1939ш. Кәтолтәи ихарҭәаам абжьаратәи ашкол даналга дҭалеит Аҟәатәи арҵаҩратә ҵараиурҭа, аха аҩбатәи акурс аҟны дыштәаз афронт ахь дцоит. Аибашьра анеилга иҵара наигӡоит. Рҵаҩыс аусра далагоит Кәтолтәи ашкол аҟны. 1953ш. А.М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт дҭалоит, дагьалгоит 1957 шықәсазы. Аусра хациркуеит ахәыҷтәы журнал «Амцабз» аредакциаҿ, уи нахыс – Аҟәатәи аԥсуа школ арҵаҩыс дыҟан. Аамҭақәак рышьҭахь Аԥсны аҵара аминистрра аԥсуа бызшәеи алитературеи рзы аинспекторс диаргоит. 1992ш. инаркны атәанчара ашҟа диасуеит, аха 2004ш. азынӡа арҵаҩцәа реиҭазыҟаҵара аԥсуа институт аҟны аус иуан. Џь.Тапаӷәуа илагала бзиа ыҟоуп аԥсуа педагогика аусхк аҟны. Алагарҭатә классқәа рзы аԥсуа литература ахрестоматиақәа жәпакы еиқәиршәеит, иара убас арҵагашәҟәқәеи, апрограммақәеи, аметодикатә цхыраагӡақәеи уҳәа авторс дрымоуп. Уахь иалоуп: «Аҭаацәараҿы ахәыҷқәа рааӡара азҵаарақәа» (1962), «Аҳамҭа. Ашколқәра азынӡатәи ахәыҷқәа рзы» (1964), «Адиктантқәа реизга. Алагарҭатә классқәа рзы (1972), «Аиҭаҳәақәа рыҩразы астатиақәа реизга» 1-3,4-8 аклассқәа рзы» (1972, 1973) уҳәа егьырҭгьы. Џь.Тапаӷәуа ажәеинраалақәа рыҩра далагеит 1943 шықәсазы, афронт аҟны даныҟаз, убасҟан акьыԥхьгьы абеит иан илзааиҭиз раԥхьатәи иажәеинраала. «Ан лахь асалам шәҟәы». 1957ш. инаркны иҩымҭақәа лассы-лассы ирнылон ажурналқәа: «Алашара», «Амцабз», агазеҭқәа «Аԥсны ҟаԥшь», «Советская Абхазия» уҳәа егьырҭгьы. Иажәеинраалақәа ргәылоуп аизга «Ахаҵарашәа» ([[Аҟәа]], 1980), «Аԥсуа поезиа антологиа. XX ашә.» (Аҟәа-[[Москва]], 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009). Жәохә инареиҳаны ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа реизгақәа дравторуп. Џь.Тапаӷәуа иажәеинраалақәа еиҭагоуп аурыси ақырҭуеи бызшәақәа рахь, хазы шәҟәқәангьы иҭыжьын. Џь.Тапаӷәуа аԥсшәахь еиҭеигеит С.И.Маршак, К.И. Чуковски, А.Л. Барто, О.Т. Туманиан, С.Б. Капутикиан, И.Г. Ҷавҷаваӡе уҳәа рырҿиамҭақәа. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Аԥхьатәи ашьаҿа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1958. *Иҷырҷыруеит ажәҵыс». Ажәеинраалақәа. Аҟәа. 1961. *Аҳамҭа. Ашколқәра аҟынӡа имнаӡац ахәыҷқәа рзы. Актәи аҭыжьра. Аҟәа, 1964. *Арҵу-каԥа. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1966. *Арбаӷь ԥагьа. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1970. *Кәадац имархәац. Аҟәа, 1973. *Иалкаау. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1974. *Сареи саҳәшьа хәыҷи. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа 1979. *Адеи анбани. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1982. *Сара бзиа избоит ашьыжь. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1984. *Иухоумыршҭын… Ажәеинраалақәа ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 1986. *Иахьа мҽышоуп. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1988. *Сҩызцәа хәыҷқәа шәахь. Аҟәа, 1990. *Схәыҷ баҳча. Ажәеинраалақәа ашколқәра иаҵанамкыц рзы. Аҟәа, 2002. *Иалкаау. Ажәеинраалақәа ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 2004. *Иҩымҭақәа. Актәи атом. Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Аҟәа, 2010. *Аҩбатәи атом. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2014. *аурысшәахь аиҭагақәа: Люблю я утро. Стихи. Сухуми, 1976. *Мы любим родную Абхазию. Сборник песен для детей. М., 1986. *Джигитовка. Стихи для детей младшего школьного возраста. Черкесск, 1996. *Кама и Чама. Стихи для детей дошкольного возраста. Черкесск, 1996. ==Алитература== *{{Аԥпа|921}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/tapagua-dzhota-konstantinovich Тапагуа Джота Константинович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/tapa%D3%B7%D3%99ua-%D1%9Fota-konstantin-i%D2%A7a Тапаӷәуа Џьота Константин-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Асовет аруаа]][[Акатегориа:Тапаӷәуаа]][[Акатегориа:1924 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Цәыббрамза 20 рзы ииз]][[Акатегориа:2013 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 1 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны арҵаҩцәа]]}} c0swr1pts6jq2gcm3czquueeza4r38f Ҭыжәба, Борис Мақсим-иԥа 0 24984 170340 113412 2026-07-21T13:42:17Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170340 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Ҭыжәба Борис Мақсим-иԥа |даҽа ахьӡ=Тужба Борис Максимович |афото=Тужба Борис Максимович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Ҭыжәба Борис Мақсим-иԥа |аира арыцхә=29.05.1931 |аира аҭыԥ=ССР Аԥсны, Аҟәа ақалақь |аԥсра арыцхә=20.09.2012 |аԥсра аҭыԥ=Аҟәа ақалақь |аусура=аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, ажурналист, апублицист }} '''Ҭыжәба Борис (Антон) Мақсим-иԥа''' ({{lang-ru|Тужба Борис Максимович}}; 29.05.1931, ССР Аԥсны, [[Аҟәа]] ақалақь – 20.09.2012, Аҟәа ақалақь) – аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, ажурналист, апублицист. СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1958), Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи дрылан, ашьҭахь – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациа (2003), СССР-и Аԥсни ржурналистцәа Реидгылақәа дрылан. Аԥсны зҽаԥсазтәыз ажурналист ҳәа ахьӡ ихҵан. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== 1938 ш. дҭалеит Н. А. Лакоба ихьӡ зху Аҟәатәи абжьаратәи аԥсуа школ. Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа анҵысы (1941-1945) ашкол адыркит, Б. Ҭыжәба дынхон [[Ҷлоу]] ақыҭан ианшьа Шьыта Сангәлиа иҩнаҭаҿы. Араҟа, Ақыдратәи алагарҭатә школ аҟны иҵара иациҵоит, ашьҭахь – Ӷәадатәи ашкол аҟны. Ахәбатәи акласс нахыс иан Аҟәаҟа даалгоит, аурыс школ дҭалҵоит, избанзар аԥсуа школқәа қырҭшәала аҵара ашҟа ииаргахьан. 1947 ш. Аҟәатәи арҵаҩратә ҵараиурҭа дҭалоит (иҵара хиркәшоит 1951 ш.). 1953-1957 шш. рзы аҵара иҵон А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт аҭоурыхтә факультет аҟны. 1953 ш. корреспондент аус иуан агазеҭ « Аԥсны ҟаԥшь» аредакциаҿы. Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт даналга, ҩаԥхьа аредакциахь дхынҳәуеит, акультура аҟәша алитературатә усзуҩыс дрыдыркылоит, ашьҭахь – аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩ ихаҭыԥуаҩс диаргоит, нас – акультура аҟәша аиҳабыс, аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩс. 1969-1971 шш. раан аҵара иҵон [[Москва]], КПСС Ацентр Комитет аҟны иҟаз Иреиҳаӡоу апартиатә школ апериодикатә кьыԥхьи, арадиои ателехәаԥшреи рыҟәша аҟны. Аԥсныҟа данаа шықәсык инеиҳаны аус иуан апартиа Аҟәатәи араиком аиҿкааратә ҟәша аиҳабыс. 1972 ш. сентиабр инаркны диаган агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциахь, акыр шықәсагьы аредактор хада ихаҭыԥуаҩс дыҟан. 1998-2012 шш. раан – агазеҭ «Аԥсны» аредактор хада. Б. Ҭыжәба ирҿиара шьақәгылоуп ҩ-хәҭакны: апублицистикеи (астатиақәеи аочеркқәеи) асахьаркыратә литературеи (апоезиа, апроза). Акьыԥхь аҟны дцәырҵит 1949 ш. инаркны. Раԥхьатәи икьыԥхьымҭақәа ракәны иҟан – агазеҭтә статиақәеи аочеркқәеи. «Альманах» (1949, №1) ианылеит иочерк Акомҿараа ргәыԥ», уи аҟны иаарԥшуп [[Џьгьарда]] ақыҭа аԥсҭазаара, ирзааҭгылоуп ақыҭауаа рпроблемақәа. Публицистк иаҳасабала, 1960-тәи ашықәсқәеи 1980-тәи ашықәсқәа ралагамҭеи рзы агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь», ажурнал «Алашара» рҟны имаҷымкәа астатиақәеи аочеркқәеи икьыԥхьит, иара убас аизга «Аамҭеи ауааи» аҟны. 1975 ш. иҭижьит аочеркқәа рышәҟәы «Хашҭра зқәым ахьӡқәа» Ашәҟәыҩҩы ипублицистика еиҳарак аҽалнакааит иҳаҩсыз ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭеи 90тәи ашықәсқәа ралагамҭеи рзы. Иҵару иҭоурых-публицистикатә статиақәа рызкуп аԥсуа жәлар ирхысхьоу, Ҭырқәтәылатәи ҳаамҭазтәи аԥсуа диаспора, ҳаамҭазтәи Аԥсны аполитикатә ҭагылазаашьа. Урҭ кьыԥхьын агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» - «Аԥсны» адаҟьақәа рҟны: «Аҟәа: Ииуль 15. Изхарада? (1990.№2, 3), «Аԥсуаа жәытәнатә аахыс иқьырсианцәан» (1990. №5), «Аиаша иаҿагылоуп амц» (1990. №108), «Атәым жәҩан аҵаҟа, атәым дгьыл аҿы…» (1990, №190), «Сҭамԥыл аԥсуаа анбананагеи?» (1990.№195), «Аԥсны. Кавказ. Ҭырқәтәыла…» (1990. №209), «Аԥсны ақьырсианра, мамзаргьы Гәдоуҭатәи ахҭысқәа» (1990.№233), «Аԥсны, Аԥсырҭ, Аԥсадгьыл…» 1991. №3), «Аԥсны ҭауади-аамсҭеи аԥсуааи» (1991, №81), «Аԥсны», «Зыхиақәиҭу Қырҭтәыла» Ҩ-жәларык…Ҩ-хықәкык Ҩ-газеҭк (1991, №110), «Аԥсуа ҳәынҭқарра» (1991, №150) уҳәа егьырҭгьы. Истатиақәеи иочеркқәеи кьыԥхьын агазеҭ «Аидгылара» аҟынгьы: «Егры ахықә аҿы» (1990. №2 (005). 2002 ш. «Аԥсны» (№57-58; 71-72) ианылеит Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра (1992-1993) аантәи имшынҵа аҟынтәи аматериалқәа. Асахьаркыратә литературахь Б. Ҭыжәба ишьаҿа еихигеит поетк иаҳасабала. Иажәеинраалақәа кьыԥхьын ажурнал «Алашара» аҟны 1956 ш. (№3), 1965 ш. (№1). Иажәеинраалақәа реизгақәа ҭыҵит. Иажәеинраалақәа агәылалеит иара убас «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» (Аҟәа-Москва, 2001, аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009). Ажурнал «Алашара» аҟны акьыԥхь абеит идокументалтә повест «Афырхацәа рлахьынҵа» (1981, №11), ажәабжь «Ахәҷы хәмарра» (1982, №5), иҭоурыхтә повестқәа «Асаркьал абжьы» (ацԥҵәаха; 1981. №5), «Багада амҵан» (1985. №6), хазы шәҟәнгьы иҭыҵит 1983, 1985 шықәсқәа раан. Ашьҭахь арҭ аҭоурыхтә повестқәа агәылалеит ироман «Аԥсырҭ» (1991). ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Сразҟы. Ажәеинраалақәеи абалладақәеи. Аҟәа, 1958. *Агәыӷра. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1966. *Аџь адацра. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1981. *Асаркьал абжьы. Аҭоурыхтәи адокументтәи повестқәа, ажәабжьқәа. Аҟәа, 1983. *Багада амҵан. Аҭоурыхтә повест. (Аԥсны афбатәи ашәышықәсазтәи аҭоурых ахроника аҟнытә). Аҟәа, 1985. *Анаҟәаԥиатәи абаа. Аҭоурыхтә повест. Аҟәа, 1988. *Аԥсырҭ. Аҭоурыхтә роман. Аҟәа. *1991. *Аԥсырҭ. Аҭоурыхтә роман. Аҟәа, 2007. *Иҩымҭақәа. Ҩ-томкны. Актәи атом. Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Ароман. Аповест. Аҟәа, 2012. *Аҩбатәи атом. Апублицистика. Аҟәа, 2015. ==Алитература== *{{Аԥпа|921}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/tuzhba-boris-maksimovich Тужба Борис Максимович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D2%ADyizh%D3%99ba-boris-ma%D2%9Bsim-i%D2%A7a Ҭыжәба Борис Мақсим-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:Ҭыжәаа]][[Акатегориа:1931 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 29 рзы ииз]][[Акатегориа:2012 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Цәыббрамза 20 рзы иԥсыз]]}} es98ykit4izake0vf3lacj23p3terhf Ҷкадуа, Шоҭа Еугьан-иԥа 0 24985 170200 134276 2026-07-21T13:22:34Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Ҷкадуа, Шьоҭа Еугьан-иԥа]] в [[Ҷкадуа, Шоҭа Еугьан-иԥа]] поверх перенаправления: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 134276 wikitext text/x-wiki '''Шьоҭа Еугьан-иԥа Ҷкадуа''' ({{lang-ru|Шота Евгеньевич Чкадуа}}; {{date|20|8|1932}}, [[Кәтол]] ақыҭа, [[Очамчыра араион]] — {{date|2|1|2003}}, [[Аҟәа]]) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, асатирик, адраматург. ==Абиографиа== Диит [[1932]] шықәса нанҳәамза 20 рзы Кәтол ақыҭа Очамчыра араион. Иԥсҭазаара далҵит 2003 шықәса азы. Джуп Кәтол ақыҭа. Аҵара иҵон Кәтолтәи, [[Тамшь]]тәи ашколқәа рҿы. [[1952]] шықәсазы Шоҭа Ҷкадуа дҭалоит А.М.Горки ихьӡ зху Аҟәатәи аҳәынҭкарратә педагогтә институт. Далгеит [[1956]] шықәсазы. Акыр щықәса инеиԥынкылан аус иуан агазеҭ «[[Аԥсны ҟаԥшь]]» аредакциаҿ, литературатә усзуҩыс, Аҟәша аиҳабыс. [[Аԥснытәи аҳәынҭқарратә филармониа]]ҿ. Акьыԥхь аҿы дцәырҵит [[1946]] шықәсазы, поет ҳасабла /рапхьатәи иажәеинраалақәа кьыԥхьуп агазеҭ «[[Аԥсны ҟаԥшь]]», «Альманах» рдаҟьақәа рҿы. ==Алитература== *{{Аԥпа|922}} ==Азхьарԥшқәа== *[http://spapsny.org/pisateli/chkadua-shota-evgenevich Чкадуа Шота Евгеньевич] {{ru icon}} *[http://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D2%B7kadua-sho%D2%ADa-eugan-i%D2%A7a Ҷкадуа Шоҭа Еугьан-иԥа] {{ab icon}} * [[Коӷониаԥҳа, Елеонора|КОӶОНИАԤҲА, Елеонора]]. [https://sputnik-abkhazia.info/analytics/20200327/1029746086/Ateatri-abziabarei-enag-eitsyn.html "Атеатри абзиабареи енагь еицын…"]. [[Спутник Аԥсны]]. {{date|27|3|2020}} [[Акатегориа:1932 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Нанҳәамза 20 рзы ииз]] [[Акатегориа:2003 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 2 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]] [[Акатегориа:Ҷкадуаа]] gk5kadn6ch5p9zcavrhy2x7kxbgo29h 170346 170200 2026-07-21T13:42:35Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170346 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Ҷкадуа Шоҭа Еугьан-иԥа |даҽа ахьӡ=Чкадуа Шота Евгеньевич |афото=Чкадуа Шота Евгеньевич (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Ҷкадуа Шоҭа Еугьан-иԥа |аира арыцхә=20.08.1932 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Кәтол ақыҭа |аԥсра арыцхә=02.01.2003 |аԥсра аҭыԥ=Аҟәа ақалақь |аусура=аԥсуа шәҟәыҩҩы, асатирик, адраматург }} '''Ҷкадуа Шоҭа Еугьан-иԥа''' ({{lang-ru|Чкадуа Шота Евгеньевич}}; 20.08.1932, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Кәтол]] ақыҭа – 02.01.2003, [[Аҟәа]] ақалақь) – аԥсуа шәҟәыҩҩы, асатирик, адраматург. СССР-и (1958) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Иқыҭан иҟаз аа-шықәсатәи ашкол далгеит, нас – абжьаратә ҵара хиркәшеит Тамшьтәи ашкол аҿы (1952). Дҭалеит А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт аурыс бызшәеи алитературеи рзаанаҭ ала, дагьалгеит 1956 шықәсазы. 1957-1969 шш. раан – аус иуан агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» («Аԥсны») акультуреи абзазареи рыҟәша алитературатә усзуҩыс, нас аҟәша еиҳабыс. 1969 ш. инаркны аус иуан Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи, нас - С. И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театри рҟны, Аԥснытәи аҳәынҭқарратә филармониаҿы акәзар, Алитературатә хәҭа аиҳабыс дыҟан. Арҿиамҭақәа аԥиҵо далагеит ашкол данҭаз ашықәсқәа раан. Акьыԥхь аҟны дцәырҵит (1946) ажәеинраалақәа рыла. Иажәеинраалақәа жәпакы (И. Вронски, Н. Коржавин аурысшәахь реиҭагамҭақәа) анылеит «Аԥсуа поезиа антологиа» (М., 1958). Ашьҭахь Ш. Ҷкадуа инеиԥынкыланы апрозеи адраматургиеи рахь диасуеит. Исатиратә ажәабжьқәа, иповестқәа, ипиесақәа рнылон аизгақәа «Альманах», «Ерцахә», альманах «Литературная Абхазия», ажурнал «Алашара», агазеҭқәа «Аԥсны ҟаԥшь», «Советская Абхазия», «Заря Востока», «Аԥсны», «Аидгылара», «Еҵәаџьаа», «Республика Абхазия» уҳәа егьырҭгьы. 20 инареиҳаны ажәабжьқәеи, аповестқәеи, апиесақәеи, акомедиақәеи, аинтермедиақәеи, аскетчқәеи уҳәа реизгақәа дравторуп. Ш. Ҷкадуа илагала шьардоуп аԥсуа драматургиа аҟны, еиҳаракгьы акомедиеи асатиреи ржанр аҟны. Еиҳаракгьы абарҭ ажанрқәа рҟны ауп ибаҩхатәра ахьааԥшыз. Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр асценаҿы иқәыргылан икомедиа «Ҳауа идагәада». Убри нахыс ихьӡ еицырдырит. Ари аспектакль ала аԥсуа театр зегьеидгылоутәи ахәаԥшҩы иахь инеит. 1964 ш. [[Москва]], Асовет Ар Рцентртә театр аҟны уи ықәыргылан «Жьулиеи Мажьулиеи» ахьӡны. Апиеса ԥыхьатәи СССР иахьаҵанакуаз атеатрқәа ҩынҩеижәихԥа рҟны иқәдыргылеит. Егьырҭ ажәашықәсақәа раан Аԥсуа театр асценаҿы иқәыргылан иара убас апиесақәа «Амардуан», «Алоу дгәаауеит», «Акьанџьа» уҳәа егьырҭгьы. 1970-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы Аҟәа, Аԥснытәи аҳәынҭқарратә филармониаҿы иаԥҵан асатиреи аминиатиурақәеи ртеатр. Уи ахыҵхырҭаҿы игылан Ш. Ҷкадуа, Шә. Ԥачалиа. Атеатр апрограммақәа шьақәдыргылон ашәҟәыҩҩы ирҿиамҭақәа рыла. Атеатр аҿы еиуеиԥшым аамҭақәа раан ихәмаруан А. Ҭаниа, С. Сақаниа, М. Зыхәба, Ч. Џьениа, В. Аблоҭиа, Хә. Џьопуа. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Асатиратә пиесақәа. Аҟәа, 1958. *Аилыӷраа. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1960. *Ашкәакәеи аиқәаҵәеи. Аповест. Ажәабжьқәа. Аиумортә жәабжьқәа. Аҟәа, 1961. *Асатира. Аиумор. Ажәабжьқәа. Аминиатиурақәа. Аинтермедиақәа. Аскетчқәа. Асцена хәыҷқәа. Аҟәа, 1964. *Ашьхыц. Ажәабжьқәа. Апиесақәа. Акомедиа. Аҟәа, 1965. *Раԥхьатәи абзиабара. Аповести ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1969. *Ауаҩи аҭыԥи. Асатиратә жәабжьқәеи аповестқәеи. 1972. *Сара, Уара, Ҳара, Шәара… Асатира. Аҟәа, 1974. *Алоу дгәаауеит. Ажәабжьқәа. «Чарирама». Апиесақәа. Аҟәа, 1978. *Ауаа злахәым аизара. Ажәабжьқәеи апиесақәеи. Аҟәа, 1979. *Иалкаау. Ажәабжьқәа, аповестқәа, апиесақәа. Аҟәа, 1982. *Аду лхаҳә. Аповест. Ажәабжьқәа. Апиесақәа. Аҟәа, 1984. *Ари лакәӡам, дад! Ажәабжьқәеи алакәқәеи. Аҟәа, 1985. *Анцәа исасцәа. Ароман, ажәабжьоу, ажәабжьқәа. Аҟәа, 1989. *Шәдырцәеи шәареи шәеибадыр. Апиеса кьаҿқәа. Аҟәа, 1991. *Асатиреи аиумори. Аминиатиурақәа. Аскетчқәа. Ажәабжь кьаҿқәа. Аиуморескақәа. Алафқәа. Анекдодқәа. Асцена хәыҷқәа. Аинтермедиақәа. Жәлар иаԥырҵаз ацәаҳәақәа. Ажәеинраалақәа. Асатиратә жәабжьқәа. Аҟәа, 1998. *Ахәыҷи аԥарԥалакьи. Апиесақәа. Ажәабжьқәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2002. *аурысшәахь аиҭагақәа: Супружеская жизнь. Повесть и рассказы. Сухуми,1980. *Чужой дом. Повести и рассказы. Сухуми, 1986. ==Алитература== *{{Аԥпа|922}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/chkadua-shota-evgenevich Чкадуа Шота Евгеньевич] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D2%B7kadua-sho%D2%ADa-eugan-i%D2%A7a Ҷкадуа Шоҭа Еугьан-иԥа] {{ab icon}} * [[Коӷониаԥҳа, Елеонора|КОӶОНИАԤҲА, Елеонора]]. [https://sputnik-abkhazia.info/analytics/20200327/1029746086/Ateatri-abziabarei-enag-eitsyn.html "Атеатри абзиабареи енагь еицын…"]. [[Спутник Аԥсны]]. {{date|27|3|2020}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:1932 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Нанҳәамза 20 рзы ииз]][[Акатегориа:2003 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 2 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Ҷкадуаа]][[Акатегориа:Аԥсны адраматургцәа]]}} 08tk91xnyimtipomeg2cqb90jkyxpaj Герхелиа, Кәасҭа Маџьгәыр-иԥа 0 24986 169970 112790 2026-07-21T12:19:15Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Герхьелиа, Кәасҭа Маџьгәыр-иԥа]] в [[Герхелиа, Кәасҭа Маџьгәыр-иԥа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 112790 wikitext text/x-wiki '''Кәасҭа (Константин) Маџьгәыр-иԥа Герхьелиа''' ({{lang-ru|Константин Меджгурович Герхелиа}}; {{date|22|2|1933}}, [[Ӷәада]] ақыҭа, [[Очамчыра араион]] — {{date|17|5|1996}}) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, поет, аиҭагаҩ, публицист. ==Абиографиа== Диит [[1933]] шықәса жәабранмза 22 рзы Ӷәада ақыҭа Очамчыра араион. Иԥсҭазаара далҵит [[1996]] шықәса лаҵарамза 17 рзы. Джуп Ӷәада ақыҭа. [[1949]] шыиқәсазы Константин Герхелиа дҭалоит Аҟәатәи аҳәынҭқарратә педагогтә техникум, далгоит [[1956]] шықәсазы. Иара абри ашықәсан даанахәоит А.М.Горки ихьӡ зху Аҟәатәи аҳәынҭқарратә педагогтә институт, далгоит [[1961]] шықәсазы. Акыр шықәса аус иуан Аԥсуа телехәапшреи арадиодырраҭареи рҳәынҭқарратә Комитет аҟны, аԥсуа радиодырраҭара данапхгаҩын. Акьыԥхь аҿы дцәырҵит [[1950]] шықәсазы. ==Абиблиографиа== *Аԥсҭазаара абжьы. Аҟәа, [[1959]] шықәса. *Анарха. Аҟәа, [[1963]] шықәса. *Наҳар. Аҟәа, [[1971]] шықәса. *Ацәлаа анышәҭуа. Аҟәа, [[1980]] шықәса. *Иалкаау. Ахәыцрақәа ррыԥхра. Аҟәа́, [[1982]] шықәса. ==Алитература== *{{Аԥпа|922}} ==Азхьарԥшқәа== *[http://spapsny.org/pisateli/gerxelia-konstantin-medzhgurovich Герхелиа Константин Меджгурович] {{ru icon}} *[http://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/gerxelia-k%D3%99as%D2%ADa-ma%D1%9Fg%D3%99yir-i%D2%A7a Герхелиа Кәасҭа Маџьгәыр-иԥа] {{ab icon}} [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]] [[Акатегориа:Герхьелиаа]] [[Акатегориа:1933 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Жәабранмза 22 рзы ииз]] [[Акатегориа:1996 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Лаҵарамза 17 рзы иԥсыз]] hyc2g1gmm9x7twtckjsu89l8yimzu3e 170291 169970 2026-07-21T13:39:56Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170291 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Герхелиа Кәасҭа Маџьгәыр-иԥа |даҽа ахьӡ=Герхелиа Константин Меджгурович |афото=Герхелиа Константин Меджгурович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Герхелиа Кәасҭа Маџьгәыр-иԥа |аира арыцхә=22.02.1932 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Ӷәада ақыҭа |аԥсра арыцхә=17.05.1996 |аусура=аԥсуа поет, аиҭагаҩ, апублицист }} '''Герхелиа Кәасҭа Меџьгәыр-иԥа''' ({{lang-ru|Герхелиа Константин Меджгурович}}; 22.02.1932, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Ӷәада]] ақыҭа – 17.05.1996) аԥсуа поет, аиҭагаҩ, апублицист. СССР-и (1959) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Ӷәадатәи аа-шықәсатәи ашкол даналга, 1949 ш. дҭалеит Аҟәатәи арҵаҩратә ҵараиурҭа. 1951-1954 шш. рзы Асовет ар рҟны аррамаҵура дахысуан. 1954-1956 шш. раан иҵара иациҵон. 1956-1961 шш. рзы А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет аԥсуа бызшәеи алитературеи аурыс бызшәеи алитературеи рыҟәшаҿы аҵара иҵон. 1966-1968 шш. рзы [[Бақәа]] ақалақь аҟны апартиа Иреиҳау ашкол дҭан. Еиуеиԥшым ашықәсқәа раан аус иуан агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» (алитературатә усзуҩыс, 1955-1957), ажурналқәа «Амцабз» (алитературатә усзуҩыс, 1957-1958), «Алашара» (1961-1962). Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аклуб деиҳабын (1958-1961), иара убас С. И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр алитературатә хәҭа деиҳабын (1963-1966), апартиа Аԥснытәи аобласттә комитет алектор-инструкторс дыҟан (1968-1975). 1975-1983 шш. раан аԥсны ателерадиодырраҭара аҳәынҭқарратә еилакы ахантәаҩы дихаҭыԥуаҩын. 1986-1992 шш. раан Аԥсны Аҳәынҭплан аҟәша деиҳабын. Анаҩс, 1986 ш. азынӡа Аԥснытәи аҳәынҭқарратә телерадиокомпаниа аредакциақәа рҟны иусура иациҵон. Атематикатә программақәа еиҿикаауан. Арадиоинсценировкақәа жәпакы аԥиҵеит, урҭ иреиуоуп арадиодырраҭара «Алықьса Лашәриа изкны агәалашәарақәа», арадиоочерк «Аԥсадгьыл», арадиокомпозициа «Аԥсны – аԥсы атәыла». Ажәеинраалақәа иҩуан ашкол данҭаз инаркны. Иҩымҭақәа акьыԥхь рбо иалагеит 1950ш. нахыс ажурнал «Алашара», агазеҭқәа «Аԥсны ҟаԥшь», «Советская Абхазия», «Еҵәаџьаа» уҳәа рҟны. Апоет иажәеинраалақәа рыхәҭак анылеит «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» ([[Аҟәа]]-[[Москва]], 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009). Ажәеинраалақәа реизгақәа жәпакы ҭижьит. Аԥсшәахь еиҭеигеит аурыс, абаза, ақырҭуа поетцәеи апрозаикцәеи рҩымҭақәа, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп: Вл. Солоухин, Е. Евтушенко, Б. Ҭҳаиҵухов, П. Цеҟәа, К. Џьгәаҭан, И. Ҷавчаваӡе, И. Абашиӡе, И. Нонешвили, М. Поцхишвили, Н. Думбаӡе ироманқәа «Сареи, сандуи, Иликои, Илариони», «Наунагӡатәи азакәан» (ахәҭақәа), иажәабжь «Ҭалико», М. Гвасалиа лажәабжь «Аҵеиџь» уҳәа егьырҭгьы. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Аԥсҭазаара абжьы. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1959. *Анарха. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1963. *Ацәлаа анышәҭуа. ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1980. *Иалкаау. Ахәыцрақәа ррыцхәа. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1982. *аурысшәахь аиҭага: Когда цветет иглица. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1987. ==Алитература== *{{Аԥпа|922}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/gerxelia-konstantin-medzhgurovich Герхелиа Константин Меджгурович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/gerxelia-k%D3%99as%D2%ADa-ma%D1%9Fg%D3%99yir-i%D2%A7a Герхелиа Кәасҭа Маџьгәыр-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Герхьелиаа]][[Акатегориа:1933 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Жәабранмза 22 рзы ииз]][[Акатегориа:1996 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 17 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]][[Акатегориа:1932 шықәсазы ииз]]}} 16fuq3s6ewhpz9pd3pnerpnqkia5crt Гогәуа, Алықьса Ноча-иԥа 0 24987 170292 112792 2026-07-21T13:39:59Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170292 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Гогәуа Алықьса Ноча-иԥа |даҽа ахьӡ=Гогуа Алексей Ночевич |афото=Гогуа Алексей Ночевич (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Гогәуа Алықьса Ноча-иԥа |аира арыцхә=15.03.1932 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Гәыԥ ақыҭа (Аџьамԥазра аҳабла) |аԥсра арыцхә=7.05.2025 |аусура=ашәҟәыҩҩы, апрозаик, ауаажәларратә усзуҩы }} '''Гогәуа Алықьса Ноча-иԥа''' ({{lang-ru|Гогуа Алексей Ночевич}}; 15.03.1932, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Гәыԥ]] ақыҭа (Аџьамԥазра аҳабла) – 7.05.2025 ) – ашәҟәыҩҩы, апрозаик, ауаажәларратә усзуҩы. СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1959), Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи, Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи рлахәыла, Аԥсны жәлар рышәҟәыҩҩы. Адыгатәи (Ачерқьестәи) Жәларбжьаратәи Академиа ҳаҭыр зқәу алахәыла, Аԥснытәи аҳәынҭуниверситет ҳаҭыр зқәу апрофессор. Ианашьоуп Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа, «Ахьӡ-Аԥша» аорден актәи аҩаӡара. Дыҩуан аԥсышәала, лассы-лассы аурысшәала икьыԥхьуан астатиақәеи аессеқәеи. ==Абиографиа== Абжьаратәи ашкол даналга аус иуан Тҟәарчалтәи ашахтаусбарҭақәа руак аҟны, ашьҭахь – Тҟәарчалтәи ацентртә рбеиагатә фабрика атехникатә хлаԥшра аҟәшаҿы. 1951 ш. дҭалеит А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт аурыс бызшәеи алитературеи рфакультет. 1955-1960шш. раан аҵара иҵон [[Москва]], А. М. Горки ихьӡ зху Алитературатә институт аҟны. Аус иуан ажурнал «Алашара» аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩс (1962 ш. инаркны), Аԥснытәи аҳәынҭқарратә шәҟәҭыжьырҭа аредактор еиҳабыс, ахәыҷтәы журнал «Амцабз» аредактор хадас (1975-1989), Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла ахантәаҩыс (1989-1997). Аԥсны жәлар рфорум «Аидгылара» раԥхьатәи ахантәаҩыс дыҟан (1988-1989). Уи акырӡа алнаршеит аԥсуа жәлар рмилаҭ-хақәиҭратә қәԥараҿы. 1988-1991 шш. раан СССР жәлар рдепутатс дыҟан. Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа рыҭаразы акомиссиа дахантәаҩуп. Аԥсуа литература цҳаражәҳәаҩра азиуан Урыстәылеи аҳәаанырцәтәи атәылақәеи рҟны: Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны дыҟан Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа рделегациа даланы (1992): ПЕН-клуб аганахьала ашәҟәыҩҩцәа жәларбжьаратәи рконгрессқәа делегатк иаҳасабала дрылахәын Минск (1986), Хельсенки (1988), Москва (2002). А. Гогәуа даныхәыҷыз инаркны изҳауан жәлар рҳәамҭақәа ахьеиҭарҳәоз аҭаацәараҿы, иаб ажәабжьҳәаҩын, алакәтәи, аепикатәи, абзазаратәи, алирикатәи ҵакы змаз жәлар рҳәамҭақәа бзианы идыруан. Ари аҭагылазаашьа шьахәла ицхрааит ашәҟәыҩҩы ишьақәгылараан, заа ажәа абзиабара иланааӡеит. Убарҭ ашықәсқәа раан ауп аҩра агәаҳәара аниоуз, асахьаркыратә литература даназҿлымҳахаз. 11 шықәса анихыҵуаз Л. Н. Толстои иҩымҭа «Ҳаџьы-Мураҭ» аԥсышәала аиҭага даԥхьеит. Ари арҿиамҭа ду иаҵоу асахьаркыратә мчхара еиҳагьы ишьақәнарӷәӷәеит ажәа азҟазареи алитературеи рахь иоухьаз абзиабара. Убасҟан ауп раԥхьатәи иажәеинраалақәеи раԥхьатәи иажәабжьқәеи аниҩыз. Раԥхьаӡа иикьыԥхьыз иажәеинраала «Агеолог» («Аԥсны ҟаԥшь», 1949) ауп. Раԥхьатәи иажәабжьқәа руак кьыԥхьын 1955 ш. ажурнал «Алашара» №2 аҟны, №4 аҟны акәзар – ианылеит иажәеинраала. А. Гогәуа авторс дрымоуп хыԥхьаӡарарацәала ажәабжьқәа: «Хаха-хымш ныҟәа ахьыбжьоу», «Асыс-мҟаа», «Быжь-хаҳәк ианырхыс», «Елана», «Олимпиада», «Анана-Гәында лашҭа», «Ашәаџьҳәаҩ», «Абжынҵ-ҵла», «Ашьа цәгьа», «Быӷькаԥсан», «Амра амшын ианӡаало», «Амацәыс агьама», «Анаҟә», «Кодор - Коракс» уҳәа; ароманқәа: «Аӡиас ццакуеит амшын ахь», «Аси амацәыси», «Аҽыкәаҳа», «Асду», «Уаԥхьа игылоу деилургартә иҟалахьан», «Асҟак дааигәан, аха дузгәамҭеит», «Ашыцра», аповестқәа: «Ашәуа иеҵәа», «Шьха-ԥшӡа», «Мшәагә Дуи Мшәагә Хәыҷи» «Аӡы агьама», адрамақәа: «Амш-уаара», «Аҿықәан». А. Гогәуа ирҿиараҿы аҭыԥ ҷыда ааннакылоит апублицистика. Иочеркқәа, истатиақәа, иессеқәа рызкуп аԥсуа жәлар рхатәы бызшәеи, рҭоурыхи, ркультуреи, еиҳаракгьы – аполитикеи, аҳәынҭқарратә ргылареи рызҵаарақәа, амилаҭтә литература еиуеиԥшым апроблемақәа. Урҭ апериодикатә кьыԥхьын ианылеит аԥсышәалеи урысшәалеи хазы иҭыҵыз ашәҟәқәа рҟны («[[Аҟәа]]- Сухум, Сухум – Аҟәа», «Глагол», «Постскриптум»). Ашәҟәыҩҩы ирҿиамҭақәа рнылон ажурналқәа: «Алашара», «Амцабз», «Дружба народов», «Студенческий меридиан», «Сельская молодежь», «Советская женщина», Урыстәыла иҭыҵуа егьырҭ аҭыжьымҭақәа маҷымкәа; агазеҭқәа: «Аԥсны ҟаԥшь», «Советская Абхазия», «Литературная газета» (Москва), «Еҵәаџьаа», «Республика Абхазия»; алитературатә еизгақәа «Ерцахә», «Кавкасиони», «Южный Кавказ» уҳәа егьырҭгьы. А. Гогәуа иажәабжьқәеи, иповестқәеи, ироманқәеи еиҭаргахьеит аурысшәеи ԥыхьатәи Асовет Еидгыла ажәларқәа акыр рбызшәақәеи рахь, иара убас европатәи абызшәақәеи аиапон бызшәеи рахь. А. Гогәуа аԥсшәахь еиҭеигеит Ф. М. Достоевски, А. П. Платонов, К. А. Федин, Карло Коллоди, Ернест Хемингуеи уҳәа рырҿиамҭақәа. Иҭыҵхьеит 30 инареиҳаны ашәҟәқәа, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп иалкаау аҩымҭақәа еидызкыло хә-томк (2006-2007). ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Аӡиас ццакуеит амшын ахь. Аповестқәа. Аҟәа, 1958. *Ашьацаагага. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1960. *Аси амацәыси. Ажәабжьқәеи аповести. Аҟәа, 1963. *Аҽыкәаҳа. Ароман. Аҟәа, 1966. *Хаха-­хымш ныҟәа ахьыбжьоу. Аповести ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1968. *Шьха-­ԥшӡа. Аповестқәеи ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1971. *Мшәагә Хәыҷи Мшәагә Дуи. Ажәабжьқәеи аповестқәеи. Аҟәа, 1976. *Ажәабжьқәа. Аповест. Апиеса. Аҟәа, 1977. *Олимпиада. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1979. *Аҽыхәа. Ажәабжь. Аҟәа, 1979. *Асҟак дузааигәан, аха дузгәамҭеит. Аповест, ажәабжьқәа, апиеса. Аҟәа,1980. *Иалкаау. Ҩ­-шәҟәыкны.Аҟәа, 1982–1983. *Асду. Ароман­-рапсодиа. Аҟәа, 1985. *Уаԥхьа игылоу деилургартә иҟалахьан. Ажәабжьқәеи аиҭаҳәеи. Аҟәа, 1988. *Напбзиа шьапбзиа. Ахәыҷқәа рзы ажәабжьқәа. Аҟәа, 1989. *Напбзиа шьапбзиа. Ахәыҷқәа рзы ажәабжьқәа. Аҟәа, 2005. *Амра аԥсы шҭаз. Ажәабжьқәеи апублицистикеи. Аҟәа, 2006. *Иҩымҭақәа реизга. Хә-­томкны. 2006-2007. *Аамҭа ашьҭақәа. Актәи ашәҟәы. Амшынҵақәа. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 2009. *Ашыцра. Ароман. Ажәабжьқәа. Ақәгылара. Астатиа. Аҿцәажәара. Аҟәа, 2012. *Аҽыкәаҳа. Ароман. Аҟәа, 2013. *Аӡиас ццакуеит амшын ахь. Аповест. Аҟәа, 2014. *Аӡыжь. Ажәабжьқәа. Апублицистика. Аҟәа, 2015. *аурысшәахь аиҭагақәа: Река спешит к морю. Повести и рассказы. М., 1960. *Вкус воды. Повести и рассказы. М., 1974. *Время оленьего зова. Повести и рассказы. М., 1981. *За семью камнями. Повести и рассказы. М., 1984. *Дикая азалия. Повести и рассказы. М., 1989. *Асду [Большой снег]. Роман-рапсодия. Сухум, 2002. *Постскриптум. Статьи. Интервью. Заметки. Сухум, 2008. *Произведения. Роман, повести и рассказы: В 2-х томах. Сухум, 2009–2010. ==Алитература== *{{Аԥпа|922-923}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/gogua-aleksej-nochevich Гогуа Алексей Ночевич] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/gog%D3%99ua-alyi%D2%9Bsa-nocha-i%D2%A7a Гогәуа Алықьса Ноча-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Гогәуаа]][[Акатегориа:1932 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Хәажәкырамза 15 рзы ииз]][[Акатегориа:2025 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 7 рзы иԥсыз]]}} s87g8ayuqutenw8k2tb8d6l238n5tpu Лашәриа, Мушьни Таииа-иԥа 0 24988 170317 113332 2026-07-21T13:41:10Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170317 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Лашәриа Мушьни Таииа-иԥа |даҽа ахьӡ=Ласуриа Мушни Таевич |афото=Ласуриа Мушни Таевич (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Лашәриа Мушьни Таииа-иԥа |аира арыцхә=16.01.1938 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Кәтол ақыҭа |аусура=26 }} '''Лашәриа Мушьни Таииа-иԥа''' ({{lang-ru|Ласуриа Мушни Таевич}}; 16.01.1938, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Кәтол]] ақыҭа) – 26.09.2024) – апоет, аиҭагаҩ, алитератураҭҵааҩ, акритик. Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат (1974), Аԥсны жәлар рпоет (2009), Аԥсны аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа академик. Аԥсны аҭҵаарадырра зҽаԥсазтәыз аусзуҩы (2015). Ианашьоуп Ш. Русҭавели ихьӡ зху Қырҭтәыла аҳәынҭқарратә премиа (Ш. Русҭавели иҩымҭа «Абжьас-цәа зшәу» аиҭагазы), Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа (2004, «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» аиқәыршәаразы), А. Дельвиг ихьӡ зху Урыстәылатәи апремиа (2015), иара убас аорденқәа: «Аҳаҭыр Дырга» (СССР, 1986), «Ахьӡ-Аԥша» I, II, III аҩаӡарақәа. СССР-и, Урыстәылеи, Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа, ашьҭахь Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациа (2003) рлахәыла. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Аҵара иҵон Кәтолтәи 8-шықәсатәи ашкол аҟны, Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә ҵараиурҭаҿы (1953-1957), А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет аԥсуа ҟәша аҟны (1957-1960), [[Москва]], А. М. Горки ихьӡ зху Алитературатә институт (1960-1965), иара убас СССР аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа А. М. Горки ихьӡ зху Адунеитә литература аинститут аспирантураҿы (1970-1974). 1965-1967 шш. раан агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» алитературатә усзуҩыс дыҟан, 1967-1970 шш. рзы ажурнал «Алашара» апоезиеи, акритикеи, апублицистикеи рыҟәша деиҳабын. 1974 ш. СССР аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа Адунеитә литература аинститут аҟны ихьчоит акандидаттә диссертациа, хьӡысгьы иаман «И. А. Коӷониа ирҿиареи аԥсуа советтә поезиаҿы аетикатә жанрқәа рырҿиареи», хазы шәҟәны егьҭыжьын [[Аҟәа]] 1979 шықәсазы. 1974 ш. Д. И. Гәлиа ихьӡ зху абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи Аԥснытәи ринститут ҭҵаарадырратә усзуҩын, 1974-1978 шш. раан ашәҟәҭыжьырҭа «Алашара» аредактор хадас дыҟан, 1979-1986 шш. рзы – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла Аусбарҭа ахантәаҩыс, 1978 ш. инаркны ­- абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи Аԥснытәи ринститут аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҳабыс. 1988 ш. нахыс ари аинститут (уажәы – Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵаара аинститут) алитература аҟәша деиҳабуп. 2003 ш. инаркны 2024 ш. сентиабр 26 рзынӡа Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациа ахантәаҩыс дыҟан, 2003 ш. инаркны иҭыҵуа алитература-уаажәларратә газеҭ «Еҵәаџьаа», иара убас ажурнал «Аҟәа-Сухум» аредакторцәа дыруаӡәкын. 1994-1996 шш. рзы М. Лашәриа инапхгарала Аԥсуа телехәаԥшрала идырбан «Аԥсуа поезиа адаҟьақәа» асериа еиднакылоз адырраҭарақәа. Урҭ рҟны ицәырган Д. И. Гәлиа, Г. М. Чачба, С. И. Ҷанба, И. А. Коӷониа, М. А. Лакрба, О. Б. Беигәаа, Л. Б. Кәыҵниа, А. Е. Лашәриа, А. Н. Џьонуа, Ш. Л. Ҵәыџьба, Кь. Ш. Чачхалиа, В. П. Анқәаб, И. К. Ҭарба уҳәа егьырҭгьы рырҿиара. Ажәеинраалақәа рыҩра далагеит 12-13 шықәса анихыҵуаз. Апоет ишьақәгылараҿы акырӡа абзоуроуп Д. И. Гәлиа, И. А. Коӷониа, Б. У. Шьынқәба уҳәа рпоезиа. 1955 ш. иҭыҵыз ажурнал «Алашара» аҩбатәи аномер ианылеит раԥхьатәи иажәеинраалақәа ируаку «Ҽынлеиԥш илашан». Иҩымҭақәа ркьыԥхьуан ажурналқәа «Амцабз», «Аҟәа-Сухум», «Юность», «Абаза», агазеҭқәа «Аԥсны ҟаԥшь», «Аԥсны», «Советская Абхазия», «Литературная газета», «Еҵәаџьаа» уҳәа егьырҭгьы. М. Лашәриа ипоетикатә ҩымҭақәеи иеиҭагамҭақәеи жәпакы агәылалеит «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» аҩбатәи атом (Аҟәа-Москва, 2001; ихарҭәааны шәҟәыкны аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009), ихаҭа уи аиқәыршәаҩыс даман. М. Лашәриа ипоетикатә ҩымҭақәа реизгақәеи ажәеинраалала иҩу ароман «Аџьынџьи» еидызкыло ашәҟәқәа 20 инареиҳаны иҭыҵхьеит. Деицырдыруеит иара убас еиҭагаҩны. Аԥсшәахь еиҭеигеит А. С. Пушкин ироман «Евгени Онегин», М. И. Лермонтов ипоемақәа «Мцыри», «Демон», Ш. Русҭавели – «Абжьас-цәа зшәу», Џь. Баирон («Шилонтәи атҟәа»), Г. Лонгфелло («Гаиавата изку ашәа»), Ш. Петефи («Ԥхьаҟа, Мадиараа», «Жәлар рашәа»), абашкирцәа репос «Урал-Баҭыр» уҳәа егьырҭгьы. М. Лашәриа аԥсуа литератураҭҵаареи акритикеи рҟны илагала шьахә ыҟоуп. Авторс дрымоуп аԥсуа литература аҭоурых апроблемақәа ирызку астатиақәа жәпаки, ашәҟәқәеи иара убас Д. И. Гәлиа, И. А. Коӷониа, Б. У. Шьынқәба, Ш. Л. Ҵәыџьба, Қь. Ҟ. Агәмаа, М. А. Лакрба, Кь. Ш. Чачхалиа, А. Н. Гогәуа, Ш. Е. Ҷкадуа, А. Н. Џьонуа, И. К. Ҭарба, М. И. Миқаиа, Ф. А. Искандер уҳәа егьырҭгьы рырҿиара, дазааҭгылахьан. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Игарҵыз ажәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа,1963. *Агәыӷрақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа,1965. *Абырфын ҩны. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1967. *Аӡы аҳра. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1970. *Арҩашқәа рышьыжь. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1973. *Ажәлаҟьаҩ. Алирика. Аҟәа, 1976. *Ахьтәы уасцәа. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1981. *Иалкаау. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1987. *Уахынлатәи ахәыцрақәа. Аҟәа, 2000. *Аџьынџь. Иажәеинраалоу ароман. Аҟәа, 2010. *Ашьха қыҭа, Бзыԥҭа ақыҭа. Абзиабаратә лирика.1966–2010. Аҟәа, 2010. *Аҵеи уахь. Ажәеинраалақәа. Аҟәа–Москва, 2011. *Иҩымҭақәеи иеиҭагамҭақәеи реизга. Хә-­томкны. Аҟәа, 2013-2015. *Ашаеҵәа. Апоема. Аҟәа, 2018. *аурысшәахь аиҭагақәа: Смерть камня. Стихи. М., 1971. *Форель и соловей. Стихи. М., 2008. *Золотое руно. Поэма. Сухум–Москва, 2014. *Отчизна. Роман в стихах. Сухум-Москва, 2018. *Звезда рассвета. Поэма. Сухум-Москва, 2019. *алитература иазку ашәҟәқәа: Ажәа аҳәаақәа. Алитературатә­-критикатә статиақәа. Аҟәа, 1973. *Ҳазлиааз. Алитература-­критикатә статиақәа. Аҟәа, 1985. *Абаҩхатәра лыԥшаахқәа. Таиф Аџьба Рушьбеи Смыр рыԥсҭазааратә, рырҿиаратә мҩа. Аҟәа, 2019. ==Иеиҭагақә== *Михаил Лермонтов. Мцири. Апоема. Ажурнал «Алашара», [[1964]]; 5 (хаз шәҟәны - [[1967]] шықәсазы). *Александр Пушкин. Евгени Онегин. Иажәеинраалоу ароман. Актәи ахы. Ажурнал «Алашара», [[1963]]; 3 (хаз шәҟәны актәи атыжьра - [[1969]] шықәсазы, аҩбатәи - [[1979]] шықәсазы). *Шоҭа Русҭавели. Абжьас-цәа зшәу. апоема. Ацыԥҵәаха. Ажурнал «Алашара», [[1972]]; 10/хаз шәҟәны - [[1978]] шықәса/. *Џьорџь Баирон. Шилонтәи атҟәа. Апоема. Ажурнал «Алашара», [[1976]]; 5 /хаз шәҟәны - [[1978]] шықәсазы/. *Михаил Лермонтов. Аԥсыҳарам. Апоема. Ажурнал «Алашара», [[1984]]; 6 /аизга «Абиԥарақәа рашәаҿ»/. *Абиԥарақәа рашәа. Аиҭагақәа реизга. Аҟәа, [[1984]] шықәса. *Генри Лонгфелло. Гаиавата изы ашәа. Апоема. Ацыԥҵәахақәа. Ажурнал «Алашара», [[1988]]; 8, 9, 10 /апоема нагзаны сиҭагоуп, хаз шәҟәны иҭыжьым/. *Шандор Петефи /Петиофи/. Иалкаау. Иеитаргеит Б. Шьынқәба, Мушьни Лашәриа. Аҟәа, [[1995]] шықәса. *Арабтә классикатә лирикахьтә. Агазет «Аԥсны», цәыббрамза 21, [[1995]] шықәса. *Ауасиаҭ ҿыц. [[2004]] шықәса. ==Алитература== *{{Аԥпа|924-925}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/lasuria-mushni-taevich Ласуриа Мушни Таевич] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/lash%D3%99ria-mushni-taiia-i%D2%A7a Лашәриа Мушьни Таииа-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Лашәриаа]][[Акатегориа:1938 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 16 рзы ииз]][[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны алитератураҭҵааҩцәа]][[Акатегориа:2024 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Цәыббрамза 26 рзы иԥсыз]]}} orw5xhxi9fb7rw5lzfmoc7n1ie5gu98 Ԥлиа, Шамиль Хәсеин-иԥа 0 24989 170202 112644 2026-07-21T13:22:37Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Ԥлиа, Шамил Хәсеин-иԥа]] в [[Ԥлиа, Шамиль Хәсеин-иԥа]] поверх перенаправления: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 112644 wikitext text/x-wiki '''Шамил Хәсеин-иԥа Ԥлиа''' ({{lang-ru|Шамиль Хусейнович Пилиа}}; {{date|15|11|1932}}, [[Оҭҳара]] ақыҭа Гарԥ аҳабла, [[Гәдоуҭа араион]] — {{date|21|12|2013}}, [[Аҟәа]]) — Аԥсуа поет, апрозаик, ажурналист, апублицист, ауаажәларратә усзуҩы. ==Абиографиа== Диит [[1932]] шықәса абҵарамза 15 рзы Оҭҳара ақыҭа Гарԥ аҳабла Гәдаоуҭа араион. Оҭҳаратәи абжьаратә школ даналга, [[1949]] шықәсазы дҭалеит Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет, далгеит [[1954]] шықәсазы. Акьыԥхь аҿы дцәырҵит [[1952]] шықәсазы. Аус иуеит рҵаҩыс, агазеҭ «[[Аԥсны ҟаԥщь]]» арудакциаҿ, Аԥсны асахьаҭыҳыҩцәа рфонд адиректорс; [[1971]] - [[1978]] шықәсқәа рзы СССР амшын флот иатәу аҳәаанырҵәҟа иныҟәо аӷбақәа ркапдан актәи ихаҭыԥуаҩыс /комиссарс/ дыҟоуп, [[1978]] шықәса инаркны [[1993]] шықәса ԥхынҷкәынмза мзанӡа Аԥсуа телехәаԥшреи арадиодырраҭареи рҳәынҭкарратә Комитет дахантәаҩуп. [[1997]] шықәса инаркны акыраамҭа Аԥсны аҳәынҭқарра Ахада иҟны иаԥҵоу ауааажәларратә хеидкыла дахантәаҩуп. ==Абиблиографиа== *Сымхы. Аҟәа, [[1959]] шықәса. *Ажәҩашқәа амшьын ихуп. Аҟәа, [[1965]] шықәса. *Нарҭ-ӡы. Аҟәа, [[1980]] шықәса. *Гәбаа арҩаш. Аҟәа, [[982]] шықәса. ==Алитература== *{{Аԥпа|925}} ==Азхьарԥшқәа== *[http://spapsny.org/pisateli/piliya-shamil-xusejnovich Пилиа Шамиль Хусейнович] {{ru icon}} *[http://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D4%A5lia-shamil-x%D3%99sein-i%D2%A7a Ԥлиа Шамиль Хәсеин-иԥа] {{ab icon}} [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]] [[Акатегориа:Ԥлиаа]] [[Акатегориа:1932 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Абҵарамза 15 рзы ииз]] [[Акатегориа:2013 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 21 рзы иԥсыз]] 1sl14fgnhqcvpt4ebvv5xa8feuuje8a 170350 170202 2026-07-21T13:42:47Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170350 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Ԥлиа Шамиль Хәсеин-иԥа |даҽа ахьӡ=Пилиа Шамиль Хусейнович |афото=Пилиа Шамиль Хусейнович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Ԥлиа Шамиль Хәсеин-иԥа |аира арыцхә=15.09.1932 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Гәдоуҭа араион Оҭҳара ақыҭа Гарԥ аҳабла |аԥсра арыцхә=21.12.2013 |аԥсра аҭыԥ=Аҟәа ақалақь |аусура=аԥсуа поет, апрозаик, ажурналист, апублицист, ауаажәларратә усзуҩы }} '''Ԥлиа Шамиль Хәсеин-иԥа''' ({{lang-ru|Пилиа Шамиль Хусейнович}}; 15.09.1932, Аԥсны, [[Гәдоуҭа араион]] [[Оҭҳара]] ақыҭа Гарԥ аҳабла – 21.12.2013, [[Аҟәа]] ақалақь) – аԥсуа поет, апрозаик, ажурналист, апублицист, ауаажәларратә усзуҩы. Ианашьоуп «Ахьӡ-Аԥша» аорден аҩбатәи аҩаӡара. СССР ажурналистцәа Реидгылеи (1964), СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи дрылан, ашьҭахь – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациа (2003). Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Иаб еицырдыруаз ажәабжьҳәаҩын, цәажәаҩын, 106 ш. ниҵит. Дахьынхоз Гарԥ аҳаблахь инеиуан аԥсуа культуреи, аҵасқәеи, атрадициақәеи рыҭҵааҩцәа, ашәҟәыҩҩцәа, урҭ дреиуан Е. А. Евтушенко, ақәрарацәа нызҵызи иареи реиқәшәара аҟнытә игәҭахәыцрақәа анирԥшит иочерк «Под кожеи статуи Свободы» («Черноморкая Ривьера» 1979, №27). Иаби иани (Хәсеини Зафидеи) иларааӡаз рацәоуп заԥхьаҟа ишәҟәыҩҩхараны иҟаз Ш. Ԥлиа. Оҭҳаратәи абжьаратәи ашкол даналга (1949), адкыларатә ԥышәарақәа ҭины дҭалеит А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт, аха Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет аҭалара агәаҳәара змаз рзы алаҳәара ҟаҵан. Убас, Ш. Ԥлиа Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет дастудентхоит, дагьалгоит 1954 шықәсазы. 1954-1971 шш. раан аԥсуа бызшәеи алитературеи рырҵаҩыс аус иуан Аҟәатәи актәи абжьаратәи ашкол аҟны, ашьҭахь – агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аҟәша аиҳабыс, Қырҭтәылатәи ССР Асахьаҭыхратә фонд Аԥснытәи аҟәша аиҳабыс. 1971-1978 шш. рзы – ахара иӡсоз аӷба акаԥдан актәи ицхырааҩс (комиссарс) дыҟан. 1978-1993 шш. раан – Аԥсны ателехәаԥшреи арадиодырраҭареи рзы аҳәынҭқарратә еилакы ахантәаҩыс аус иуан (1991 ш. сентиабр 10 инаркны Аԥснытәи аҳәынҭқарратә ателерадоиеилахәыра). 1997 ш. март инаркны 1999 ш. декабр азынӡа – Аԥсны Ахада иҟны иҟаз Ауаажәларратә хеилак ахантәаҩыс дыҟан. Пицунда, Д. И. Гәлиа ихьӡ зху «Арҿиаратә ҩны» деиҳабын, арҿиаратә усзуҩцәа Рассоциациа «Асаӡ» дахантәаҩын, аполитикатә репрессиақәа ааха зырҭаз Рассоциациа деиҳабын. Ажәеинраалақәа рыҩра далагеит ашкол данҭаз, акьыԥхь рбеит 1952 ш. инаркны. Иҩымҭақәа рнылон ажурналқәа «Алашара», «Амцабз», «Аҟәа-Сухум», агазеҭқәа «Аԥсны ҟаԥшь», «Аԥсны», «Советская Абхазия», «Еҵәаџьаа» уҳәа егьырҭгьы. Ажәеинраалақәа реизгақәа жәпаки аныҟәарақәа рышәҟәи дравторуп. Иажәеинраалақәа аурысшәахь еиҭаргеит Ф. Искандер, А. Поперечныи, Р. Казакова, А. Дементиев, М. Тарасова уҳәа егьырҭгьы. Аԥсуа телехәаԥра аизҳареи атехникала аиқәыршәареи рус аҟны илагала маҷымкәа иҟоуп. Авторс дрымоуп иара убас Европеи, Ҭырқәтәылеи, Мрагыларатәи атәылақәеи рҟны иҟоу аԥсуа диаспора иазку адокументтә телефильмқәа. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Сымхы. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1959. *Ажәҩашқәа амшын ихуп. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1965. *Аԥсҭазаара ацәқәырԥақәа. Ашәҟәыҩҩы ианҵамҭақәа. Ҩ-шәҟәыкны: Актәи ашәҟәы. Аҟәа, 1977. *Аҩбатәи ашәҟы. Аҟәа, 1979. *Нарҭ-ӡы. Ажәеинраалақәа, аиҭагақәа. Аҟәа, 1980. *Гәбаа арҩаш. Ажәеинраалақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1982. *Аԥсҭазаара ацәқәырԥақәа. асахьаркыратә публицистика. Аҟәа, 2002. *Ахәра ашәа. Ажәеинраалақәа, аепиграммақәа, аиҭагақәа. Аҟәа, 2004. *Алахьынҵа. Х-шәҟәыкны иҟоу ароман-хроника. Аҟәа, 2005-2008. *Иҩымҭақәа: х-шәҟәыкны. Актәи атом. Ажәеинраалақәеи анҵамҭақәеи. Аҟәа, 2013. *Аҩбатәи ашәҟы. Амшынҵақәа. «Нептун илаԥш». Аҟәа, 2014. *аурысшәахь аиҭагақәа: Живая вода. Стихи. Сухуми, 1971. *Морские записки. Сухуми. 1984. ==Алитература== *{{Аԥпа|925}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/piliya-shamil-xusejnovich Пилиа Шамиль Хусейнович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D4%A5lia-shamil-x%D3%99sein-i%D2%A7a Ԥлиа Шамиль Хәсеин-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:Ԥлиаа]][[Акатегориа:1932 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Абҵарамза 15 рзы ииз]][[Акатегориа:2013 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 21 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Цәыббрамза 15 рзы ииз]]}} 2kakwwb2jhlae711kystnwffrn4ltt3 Бебиа, Платон Хәамԥа-иԥа 0 24990 170288 112784 2026-07-21T13:39:47Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170288 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Бебиа Платон Хәамԥа-иԥа |даҽа ахьӡ=Бебиа Платон Хуампович |афото=Бебиа Платон Хуампович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Бебиа Платон Хәамԥа-иԥа |аира аҭыԥ=05. 10. 1935, Аԥсны, Очамчыра араион Кәтол ақыҭа |аԥсра аҭыԥ=26. 09. 2021 |аусура=апоет, апрозаик, апублицист }} '''Бебиа Платон Хәамԥа-иԥа''' ({{lang-ru|Бебиа Платон Хуампович}}; 05. 10. 1935, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Кәтол]] ақыҭа — 26. 09. 2021) – апоет, апрозаик, апублицист. СССР-и (1965) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла, Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәыла (1999). Аԥсны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы, ианашьан Д.И. Гәлиа ихьӡ зху аҳәынҭқарратә премиа (2007, Р. Биорнс иажәеинраалақәа реизга аиҭага азы), «Ахьӡ-Аԥша» аорден ахԥатәи аҩаӡара. Аԥсны жәлар рпоет ҳәа ахьӡ изҵан (2020). Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Заа иан диԥхеит. Ԥшьышықәса аҵара иҵон Џьгьардатәи аа-шықәсатәи ашкол аҟны, ашьҭахь Кәтолтәи аа-шықәсатәи ашкол даналга, абжьаратә ҵара хиркәшеит Тамшьтәи ашкол аҟны. А.М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт далгеит (1959), иара убас А.М. Горки ихьӡ зху Москватәи Алитературатә институт (1968). Аус иуан агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь», ажурнал «Амцабз» рредакциақәа рҟны. Уи нахыс акыр шықәса аус иуит ашәҟәҭыжьырҭа «Алашара» аҟны редакторс, аиҳабы ихаҭыԥуаҩс, аредактор хадас (1979) ш. инаркны), ашәҟәҭыжьырҭа аиҳабыс. Ажәеинраалақәа иҩуа далагеит жәохә шықәса анихыҵуаз инаркны. Акьыԥхь аҟны дцәырҵит 1952 ш. нахыс. Иҩымҭақәа рнылон еиуеиԥшым аколлективтә еизгақәа, ажурналқәа «Алашара», «Амцабз», «Звезда», «Наш современник», «Молодая гвардия»; агазеҭқәа «Аԥсны ҟаԥшь», «Аԥсны», «Бзыԥ», «Еҵәаџьаа», «Советская Абхазия», «Литературная газета», «Литературная Абхазия», алитературатә еизга «Ерцахә» уҳәа егьырҭгьы. Авторс дрымоуп хыԥхьаӡарарацәала ажәеинраалақәа, абалладақәа, апоемақәа, ажәабжьқәа, иара убас ароманқәа «Ашьацҳәа», «Ақьачақьцәа». Апоет иажәеинраалақәа жәпакы агәылоуп «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» аҩбатәи атом ([[Аҟәа]]-[[Москва]], 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009). Ҩеижәихәба инареиҳаны ажәеинраалақәа, абалладақәа, апоемақәа, ажәабжьқәа реизгақәеи ароманқәеи ҭижьхьеит. П. Бебиа иҩымҭақәа еиҭагоуп аурыс, аукраин, аерман уҳәа егьырҭ абызшәақәа рахь. Аурысшәахь еиҭаганы иҭыжьуп иажәеинраалақәеи, ипоемақәеи, ипрозатә ҩымҭақәеи реизгақәа жәпакы. П. Бебиа дырдыруеит еиҭагаҩык иаҳасабалагьы, аԥсшәахь еиҭеигеит А.С. Пушкин, Р. Биорнс, С.А. Есенин, Г. Лорка, Н. Ҳиқьмеҭ, Л. Украинка, С.В. Михалков, Е.А. Евтушенко, Б.М. Пачев, Б.Г. Кагермазов, Ҟ. Ш. Кулиев, Ш.С. Акобиа, Џь. Ҟ. Лаҩыцә ражәеинраалақәа, Ч.Т. Аитматов иажәабжьқәа «Аиқәшәара», «Аибашьҩы иԥа» уҳәа егьырҭгьы. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Ацәқәырԥақәа. Аҟәа, 1959. *Алирика. (Ажәеинраалақәеи апоемақәеи). Аҟәа, 1961. *Аеҵәақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1965. *Аҳәыҳәқәа. Ахәыҷқәа рзы ажәабжьқәа. Аҟәа, 1966. *Ицәоу аӡиас. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1969. *Амра аҿы аӡәӡәоит. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1971. *Ахьы уардын. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1973. *Адгьыл амҵәыжәҩақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1975. *Аӷба шкәакәа. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1977. *Ацәаҟәа. Ановеллақәа. Аҟәа, 1978. *Агәҭыха. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1979. *Ашьацҳәа. Ароман. Аҟәа, 1981. *Амш хьамԥш. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1983. *Ақәранҵыра. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1985. *Ацҳаражәҳәаҩ. Ановеллақәа. Аҟәа, 1987. *Ақьачақьцәа. Ароман. Аҟәа, 1989. *Аҳәымца. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1991. *Мықә. Ақыҭазы агәыҵхажәа. Аҟәа, 1992. *Иҩымҭақәа. Быжь-томкны. Аҟәа, 1995-2008. *Иҩымҭақәа. Ԥшь-томкны. Аҟәа, 2010. *Аӡын ҿымҭи ааԥын ҿыхеи. Аповестқәа. Аҟәа, 2012. *Ахаҳәраҳа. Иажәеинраалоу ароман. Аҟәа, 2013. *Уа мшыбзиа, амш бзиа! Ахәыҷқәа рзы. Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Алакәқәа. Ажәабжьқәа. Аиҭагақәа. Аҟәа, 2015. *аурысшәахь аиҭагақәа: Спящая река. Стихи и поэма. М., 1981. *Радуга. Рассказы. (Для младшего школьного возраста). М., 1982. *И катится золотая арба. Роман. М., 1989. ==Алитература== *{{Аԥпа|923}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/bebia-platon-xuampovich Бебиа Платон Хуампович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/bebia-platon-x%D3%99am%D2%A7a-i%D2%A7a Бебиа Платон Хәамԥа-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Бебиаа]][[Акатегориа:1935 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Жьҭаарамза 5 рзы ииз]][[Акатегориа:2021 шықәсазы иԥсыз]]}} ovd4jvs0w1p6nx8sa1sdkyj5c47n0tn Гәыргәлиа, Борис Алмасхан-иԥа 0 24991 170297 114056 2026-07-21T13:40:11Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170297 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Гәыргәлиа Борис Алмасхан-иԥа |даҽа ахьӡ=Гургулия Борис Алмасханович |аира арыцхә=20.07.1935 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Кәтол ақыҭа |аԥсра арыцхә=01.03.2012 |аусура=аԥсуа поет, апрозаик, алитератураҭҵааҩ, акритик, апублицист, ауаажәларратә усзуҩы }} '''Гәыргәлиа Борис Алмасхан-иԥа''' ({{lang-ru|Гургулия Борис Алмасханович}}; 20.07.1935, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Кәтол]] ақыҭа – 01.03.2012) - аԥсуа поет, апрозаик, алитератураҭҵааҩ, акритик, апублицист, ауаажәларратә усзуҩы. Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат (1968), Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет апрофессор. Ианашьоуп «Ахьӡ-Аԥша» аорден аҩбатәи аҩаӡара. СССР-и (1967), Аԥсни, Урыстәылеи (1999) рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Дыҩуан аԥсышәалеи (асахьаркыратә ҩымҭақәеи астатиақәеи) урысшәалеи (астатиақәа). ==Абиографиа== Аҵара иҵон Кәтоли Тамшьи ршколқәа рҟны. Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет ажурналистика аҟәша далгеит (1958), иара убас СССР аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа А. М. Горки ихьӡ зху Москватәи Адунеитә литература аинститут аспирантура (1967), араҟа 1968 ш. егьихьчоит акандидаттә диссератациа «Аԥсуа литератураҿы апоема ажанр: (Ахыҵхырҭақәа, аира, ашьақәгылара)». 1958-1964 шш. раан ахәыҷтәы журнал «Амцабз» аредакциаҿы литературатә усзуҩын. 1968 ш. маи инаркны аус иуан А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт (ашьҭахь – Аԥснытәи аҳәынҭуниверситет) аҟны арҵаҩы еиҳабыс, нас аурыси аҳәаанырцәтәи алитературеи ркафедра адоцентс (1973 ш. нахыс), абри акафедра аиҳабыс, афилологиатә-педагогигатә факультет адеканс (1972-1974). 1997 ш. март инаркны 2002ш. октиабр азынӡа Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла ахантәаҩыс дыҟан. Б. Гәыргәлиа дреиуоуп Аҟәатәи иаарту аинститут аиҿкааҩцәа, араҟа «Аԥсуара – аԥсуаа ртрадициатә культура» иазкны алекциақәа дрыԥхьон, агуманитартә маҭәарқәа ркафедра напхгара аиҭон. Ажәеинраалақәа рыҩра далагеит ашкол данҭаз. 1952 ш. инаркны иҩымҭақәа ркьыԥхьуан ажурналқәа «Алашара», «Амцабз», агазеҭқәа «Аԥсны ҟаԥшь», «Аԥсны», «Еҵәаџьаа», «Советская Абхазия», «Республика Абхазия» уҳәа. Жәаба инареиҳаны ажәеинраалақәеи, апоемақәеи, ажәабжьқәеи, хыԥхьаӡарарацәала алитератураҭҵааратәи алитература-критикатәи статиақәеи еидызкыло ашәҟәқәа дравторуп. Аҭҵаарадырратә усумҭақәа рызкуп аԥсуа литература аҭоурыхи, ҳаамҭазтәи апоезиеи, насгьы Д. Гәлиа, М. Аҳашба, А. Лашәриа, Б. Шьынқәба, В. Анқәаб, Г. Гәлиа, Т. Аџьба, М. Лашәриа, К. Герхелиа, Ш. Басариа уҳәа рырҿиара. 2008ш. аԥсышәала иҭижьит «ХIХ ашә. аурыс литература аҭоурых» алекциақәа ркурс. Имаҷымкәа икьыԥхьит Аԥсни Ҭырқәтәылеи ианиҵахьаз афольклортә материалқәа. Ахәҭакахьала 2000 ш. иҭыҵит ишәҟәы «Ҭырқәтәылеи Аԥсни инхо аԥсуа жәлар рырҿиамҭа». Б. Гәыргәлиа дырдыруеит еиҭагаҩык иаҳасабалагьы, ақырҭшәахьтә аԥсшәахь еиҭеигеит еиҳарак қырҭшәала иҩуаз аԥсуа поет, адраматург, апублицист Гь. Чачба (Шервашиӡе) ирҿиамҭақәа жәпакы, хазы шәҟәны егьҭижьит 1964-1983 шш. раан. Аԥсшәахь еиҭеигеит иара убас Саиаҭ-Нова, И. Нонешвили, М. Поцхишвили, К. Жане уҳәа рҩымҭақәа. ==Абиблиографиа== *ажәеинраалақәеи ажәабжьқәеи реизгақәа аԥсышәала: Анапы разқәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1961. *Амреи ауааи. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1966. *Амаҿаҭыԥ. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1970. *Амшзырҳага. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1974. *Ахрақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1978. *Адгьыл гәакьа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1980. *Аамҭа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1985. *Ахьаа. Ажәеинраалақәа. Ажәабжьқәа. Астатиақәа. Аҟәа, 1996. *Сыгәҭыхақәа. Қарҭ, 2000. *Сылҩаҵә ахьҩеиуа. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 2003. *Иҩымҭақәа. Актәи атом. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 2005. *Аныҟәашәа. Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Астатиақәа. Аиҭагақәа. Аҟәа, 2009. *Иҩымҭақәа. Х-томкны. Актәи атом. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 2010. *Аҩбатәи атом. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 2012. *аҭҵаамҭақәеи аизгақәеи: Аԥсуа поема. Аҟәа, 1974. *Ажәа ажәа арҿиоит. Астатиақәа, арецензиақәа, агәалашәарақәа. Аҟәа, 1979. *Алитературатә-критикатә статиақәа. Аҟәа, 1989. *Орҳан Ашамба, Ҭиурқьан Ашам-ԥҳа. Ҭырқәтәылатәи аԥсуаа рҿаԥыцтә жәабжь кьаҿқәа. (Ианиҵеит, аус адиулеит, аԥхьажәа иҩит Б. Гәыргәлиа). Аҟәа, 1995. *Арҿиаратә хаҿсахьақәа. (арҵагатә цхыраагӡа). Аҟәа, 2004. *ХIХ ашәышықәсазтәи аурыс литература аҭоурых. Алекциақәа ркурс. Арҵага цхыраагӡа Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет аԥсуа сектор азы. Аҟәа, 2008. *ХIХ ашәышықәса анҵәамҭеи – ХХ ашәышықәса алагамҭеи раантәи аурыс литература аҭоурых (1917 шықәсанӡа). Арҵагатә цхыраагӡа Аԥснытәи аҳәынҭуниверситет афилологиатә факультет аԥсуа сектор астудентцәа рзы. Аҟәа, 2010. *Ҷиҷико Џьонуа. Арҿиаҩы имҩа уадаҩ. Аҟәа, 2013. *аурысшәахь аиҭагақәа: Самшитовая роща. Стихи. Сухуми, 1983. *Скалы. Стихи. М., 1985. ==алитература== *Анапы разқәа. Аҟәа, [[1961]] шықәса. *Амреи ауааи. Аҟәа, [[1966]] шықәса. *Амшзырҳага. Аҟәа, [[1974]] шықәса. *Ахарақәа. Аҟәа, [[1978]] шықәса. *Адгьыл гьёакьа. Аҟәа, [[1980]] шықәса. *Аамҭа. Аҟәа, [[1985]] шықәса. *Ахьаа. Ажәеинраалақәа, апоемақәа, ажәабжьқәа, амшынҵақәа, астатиақәа, анҵамаҭақәа. Аҟәа, [[1996]] шықәса. ==Иеиҭагамҭа== Гьаргь Чачба (Шервашиӡе). Иҩымҭақәа. Аҟәа, [[1964]] шықәса, аҩбатәи аҭыжьра - [[1983]] шықәса. ==Алитература== *{{Аԥпа|926}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/gurguliya-boris-almasxanovich Гургулия Борис Алмасханович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/g%D3%99yirg%D3%99lia-boris-almasxan-i%D2%A7a Гәыргәлиа Борис Алмасхан-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Гәыргәлиаа]][[Акатегориа:1935 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Рашәарамза 20 рзы ииз]][[Акатегориа:2012 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Хәажәкырамза 1 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны алитератураҭҵааҩцәа]][[Акатегориа:Ԥхынгәымза 20 рзы ииз]]}} 77h81jz0frfppdkr2getsq6g41ugozk Миқаиа, Мушьни Ирод-иԥа 0 24992 170321 113337 2026-07-21T13:41:20Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170321 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Миқаиа Мушьни Ирод-иԥа |даҽа ахьӡ=Микая Мушни Иродович |афото=Микая Мушни Иродович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Миқаиа Мушьни Ирод-иԥа |аира арыцхә=22.02.1932 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Кәтол ақыҭа |аусура=23 }} '''Миқаиа Мушьни Ирод-иԥа''' ({{lang-ru|Микая Мушни Иродович}}; 22.02.1932, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Кәтол]] ақыҭа) – 23.05.2018) - аԥсуа поет, апрозаик. СССР-и (1967) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла, ашьҭахь – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациа алахәыла (2003). Ианашьоуп «Ахьӡ-Аԥша» аорден аҩбатәи аҩаӡара. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Кәтолтәи ихарҭәаам абжьаратәи ашкол даналга (1948) дҭалоит Аҟәатәи арҵаҩратә ҵараиурҭа, аха ичымазара иахҟьаны иҵара аанижьуеит. 1952 ш. аԥырратә ҵараиурҭа даанахәоит, аамҭак азы аҳаирпланқәа рыла дԥыруан. Аԥсныҟа даныхынҳә (1957), А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет дҭалоит. Иҵара хиркәшоит 1962 шықәсазы. Абри ашықәс инаркны ажурнал «Алашара» аредакциа аҟны литературатә усзуҩыс дрыдыркылоит, уи нахыс апоезиа аҟәша деиҳабын. Раԥхьатәи иажәеинраала «Ашьыжь» А. Н. Џьонуа иаԥхьажәа «Мҩамш» ацны агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» ианылеит (1948). Ашьҭахь иҩымҭақәа рнылон ажурналқәа «Алашара», «Амцабз», «[[Аҟәа]] – Сухум», аизга «Ерцахә», агазеҭқәа: «Советская Абхазия», «Еҵәаџьаа», «Литературная газета» ([[Москва]]) уҳәа егьырҭгьы. Иажәеинраалақәа маҷымкәа ианылеит «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» (Аҟәа-Москва, 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009). Жәаба инареиҳаны ажәеинраалақәеи, апоемақәеи, ажәабжьқәеи реизгақәа ҭижьит. Авторс дрымоуп убас ароманқәа «Ахҟа», «Ашацәа ртәарҭа». Иажәеинраалақәа еиҭагоуп аурыси ақырҭуеи бызшәақәа рахь. 1968 ш. қырҭшәала иҭыжьын иажәеинраалақәа реизга «Амахә шкәакәа». ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Ашәҭи аӡаӡеи. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1962. *Ааԥынтәи ашьыжь. Ажәеинраалақәа. 1965. *Ашацкыра. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1971. *Аԥслымӡ шаха. Аҟәа, 1975. *Адәҳәыԥш. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1977. *Аԥра шкәакәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1979. *Аеҵәа ашьҭа. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1981. *Иалкаау. Ажәеинраалақәа, абалладақәа, апоемақәа. Аҟәа, 1982. *Ахәыҷра аҵла. Ахәыҷқәа рзы ажәабжьқәеи алакәқәеи. Аҟәа, 1985. *Уаҵәтәи амш. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1986. *Ашара ашьҭыбжь. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1989. *Иалкаау. Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Алегендақәа. Аҟәа, 1996. *Ахҟа. Ароман. Ҩ-шәҟәыкны. Аҟәа, 2003. *Аххьаа рахәыцқәа. Ажәеинраалақәа. (2001-2005). Аҟәа, 2006. *Иҩымҭақәа реизга: Х-томкны. Аҟәа, 2008-2009. *Амзаҭәымҭа. Ажәеинраалақәеи абалладақәеи. Аҟәа, 2011. *Ахәыҷқәа ирызку ажәабжьқәеи алакәқәеи. Аҟәа, 2013. *Тур ихәаа ражәабжьқәа. Аҟәа, 2013. *урысшәала аиҭагақәа: Раздумья. Стихи. Сухуми. 1984. ==Алитература== *{{Аԥпа|926-927}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/mikaya-mushni-irodovich Микая Мушни Иродович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/mi%D2%9Baia-mushni-irod-i%D2%A7a Миқаиа Мушьни Ирод-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Миқаиаа]][[Акатегориа:1932 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Жәабранмза 22 рзы ииз]][[Акатегориа:2018 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 23 рзы иԥсыз]]}} hd7zjdq895cws1rb8vfvdh95euwnffd Кәыҵниа, Никәала Ҭарашь-иԥа 0 24993 170311 113319 2026-07-21T13:40:53Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170311 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Кәыҵниа Никәала Ҭарашь-иԥа |даҽа ахьӡ=Квициния Николай Тарасович |афото=Квициния Николай Тарасович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Кәыҵниа Никәала Ҭарашь-иԥа |аира арыцхә=13.03.1938 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Аҭара ақыҭа |аԥсра арыцхә=23.11.2020 |аусура=аԥсуа поет, апрозаик, апублицист, аиҭагаҩ }} '''Кәыҵниа Никәала Ҭарашь-иԥа''' ({{lang-ru|Квициния Николай Тарасович}}; 13.03.1938, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Аҭара]] ақыҭа – 23.11.2020 ) – аԥсуа поет, апрозаик, апублицист, аиҭагаҩ. СССР-и (1979), Аԥсни, Урыстәылеи (1999) рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Аҵара иҵон Аҭара, нас – Аҟәатәи абжьаратәи аԥсуа школқәа рҟны. Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә ҵараиурҭеи (1959) А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә инстиути (1964), А. М. Горки ихьӡ зху Москватәи Алитературатә институти дрылгеит. 1960 ш. инаркны аус иуан Аԥсуа радио адикторс. 1984 ш. нахыс – 2004 ш. рзынӡа – ажурнал «Алашара» аредактор хадас, 2004 ш. инаркны 2010 ш. рзынӡа Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла ахантәаҩыс дыҟан. Акьыԥхь аҟны дцәырҵит 1955 ш. инаркны. Ирҿиамҭақәа рнылон ажурналқәа: «Алашара», «Амцабз», «Аԥсны», «Советская Абхазия», «Республика Абхазия», «Еҵәаџьаа», «Литературная газета» ([[Москва]]); аизгақәа «Ерцаху», «…Памятник нам сыновей не заменит…», «Стихи и песни» ([[Аҟәа]], 1994), «Ахаҵарашәа. Ажәеинраалақәа. Ажәабжьқәа, Астатиақәа. – Песнь мужества. Стихи. Рассказы. Статьи» (Аҟәа - Сухум, 1995), Нхыҵкавказтәи ашәҟәыҩҩцәа рҩымҭақәа реизга «Война длиною в жизнь» (М.., 2007) уҳәа егьырҭгьы. Иажәеинраалақәа жәпакы агәылалеит «Аԥсуа поезиа антологиа ХХ ашә.» (Аҟәа – Москва, 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа – Москва, 2009). Иҭижьит 20 инареиҳаны ажәеинраалақәеи, апоемақәеи, ажәабжьқәеи, аповестқәеи, ароманқәеи, афоризмқәеи еидызкыло ашәҟәқәа. Н. Кәыҵниа дырдыруан иара убас еиҭагаҩны. Аԥсшәахь еиҭеигеит аурыс, аукраин, ақырҭуа, аерман уҳәа ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы рырҿиамҭақәа. Урҭ иреиуоуп: А. С. Пушкин, Н. А. Некрасов, А. А. Блок, К. М. Симонов, Е. А. Евтушенко, Р. И. Рождественски, А. А. Вознесенски, Ҟ. Ш. Кулиев, Е. Межалаитис, Р. Г. Гамзатов уҳәа ражәеинраалақәа. Хазы шәҟәны иҭижьхьеит Г. Табиӡе иажәеинраалақәа реизга, Ч. Амиреџьиби ироман «Даҭа Ҭуҭашхьиа», Л. Н. Толстои иповест «Иван Илиа-иԥа иԥсра», И. С. Тургенев иповестқәа реизга «Раԥхьатәи абзиабара», И. Бунин иповестқәеи иажәабжьқәеи, Г. Маркес иповест «Ирылаҳәаз ауаҩшьра аҭоурых ахроника», Д. Гурамишвили – «Давиҭиани» аҟнытә ахқәа, Ф. Шиллер, У. Шекспир ртрагедиақәа. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Сара сҽыжәлоит. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1964. *Сиеҵәахә кыднаҵ. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1966. *Аҿаҩақәа рҿыхара. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1967. *Арҭ ашықәсқәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1969. *Акырцх ашьҭахь. Аповести ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1970. *Сықәуп сара адгьыл. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1972. *Ажәҩан саркьа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1973. *Иахьагьы, уаҵәгьы, уаҵәашьҭахьгьы. Аповести ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1974. *Аҿа анҩеиуа. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1976. *Аҿыхара. Аповести ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1978. *Аныҳәа. Аповестқәеи ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1979. *Егры инаркны Ԥсоунӡа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1981. *Аӡиас. Аповестқәеи ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1983. *Наунагӡа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1985. *Агәырԥса. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1987. *Аҿахәы. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1988. *Алашә иблақәа аныхты. Ароман. Аҟәа, 1990. *Арагәаԥшь. Афоризмқәеи агәҭахәыцрақәеи. Аҟәа, 1999. *Аԥшатлакә. Ароман. Аҟәа, 2000. *Арагәаԥшь. Афоризмқәа. Аҩбатәи ашәҟәы. Аҟәа, 2003. *Аҩымҭақәа реизга. Жәа-томкны. Актәи атом.Ашьа ицаша. Ароман. Аҟәа, 2003. *Аҩбатәи атом.Алашә иблақәа аныхты. Ароман. Аҟәа, 2005. *Ахԥатәи атом. Ароманқәа. Аповестқәа. Аҟәа, 2006. *Аԥшьбатәи атом.Ажәабжьқәа. Аповестқәа. Аҟәа, 2007. *Ахәбатәи атом.Ажәабжьқәа. Аҟәа, 2007. *Афбатәи атом.Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2007. *Абыжьбатәи атом.Аҿҳәара. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. 2009. *Аабатәи атом.Аҵх алԥха. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 2009. *Ажәбатәи атом.Икнырхыз асаркьал. Ажәеинраалақәа. (2005 – 2006). Аҟәа, 2010. *Ажәабатәи атом.Арагәаԥшь. Афоризмқәа. Аҟәа, 2011. Ацҳа кнаҳа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2008. *аурысшәахь аиҭагақәа: В ожидании чуда. Стихи. М., 1974. *Праздник. Повести и рассказы. – М., 1988. ==Иеиҭагақәа== *Ацҳақәа. Аиҭагақәа. Аҟәа, [[1984]] шықәса. ==Алитература== *{{Аԥпа|928}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/kvicziniya-nikolaj-tarasovich Квициния Николай Тарасович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/k%D3%99yi%D2%B5nia-nik%D3%99ala-%D2%ADarash-i%D2%A7a Кәыҵниа Никәала Ҭарашь-иԥа] {{ab icon}} *[https://abaza.tv/news/index.php?ID=8588 Памяти Николая Квициния - АБАЗА TV] {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Кәыҵниаа]][[Акатегориа:1938 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Хәажәкырамза 13 рзы ииз]][[Акатегориа:2020 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Абҵарамза 23 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]]}} nbzcwv5l8f6s879gp6ptd767pcp1930 Ҭаркьыл, Сарион Хыгә-иԥа 0 24994 170339 133684 2026-07-21T13:42:13Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170339 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Ҭаркьыл Сарион Хыгә-иԥа |даҽа ахьӡ=Таркил Сарион Хигович |афото=Таркил Сарион Хигович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Ҭаркьыл Сарион Хыгә-иԥа |аира арыцхә=15.10.1936 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Гәдоуҭа араион Дәырԥшь ақыҭа |аԥсра арыцхә=26.05.2005 |аԥсра аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәа |аусура=аԥсуа поет }} '''Ҭаркьыл Сарион Хыгә-иԥа''' ({{lang-ru|Таркил Сарион Хигович}}; 15.10.1936, Аԥсны, [[Гәдоуҭа араион]] Дәырԥшь ақыҭа – 26.05.2005, Аԥсны, [[Аҟәа]]) – аԥсуа поет. СССР-и (1973) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== 1944 ш. дҭалеит Дәырԥшьтәи абжьаратәи ашкол, аха рацәак мырҵыкәа аԥсуа школқәа ақырҭуа бызшәа ашҟа ииаргеит. Иҩызцәа гәыԥҩыки иареи рҵара иацырҵеит Гәдоуҭатәи абжьаратәи аурыс школ аҟны. А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет далгеит (1961), иара убас аҵара иҵон А. М. Горки ихьӡ зху Москватәи Алитературатә институт (латәарадатәи аҟәша) аҟны, иреиҳау аҵараиурҭа дагьалгеит, 1972 шықәсазы. 1961 ш. инаркны рҵаҩыс аус иуан Дәырԥшьтәи ашкол хәылԥазтәи аҟәша аҟны. 1967 ш. нахыс усура диасуеит агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциахь корреспондентс, ашьҭахь – еиҭагаҩыс, аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩс. 1979 ш. инаркны ажурнал «Аԥсны аҟазара» аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩс дыҟан. 1985 ш. диасуеит ажурнал «Алашара» аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩс. 1989 ш. ажурнал «Амцабз» аредактор хадас дарҭоит. 2004 ш. акәзар, Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩс далырхуеит. С. Ҭаркьыл иажәеинраалақәа ркьыԥхьуан ажурнал «Алашара» аҟны 1955 ш. инаркны. Иҩымҭақәа рнылон иара убас ажурнал «Амцабз», агазеҭқәа «Аԥсны ҟаԥшь», «Советкая Абхазия», «Еҵәаџьаа» уҳәа егьырҭгьы. Иажәеинраалақәа агәылалеит «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» (Аҟәа-[[Москва]], 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа – Москва, 2009); аизга «Ахаҵарашәа». Ажәеинраалақәа. Ажәабжьқәа. Астатиақәа. (Аҟәа – Сухум, 1995). Ажәеинраалақәа реизгақәа жәпакы ҭижьит. Аԥсуа бызшәахь еиҭеигеит А. Ахматова, В. Хлебникова, К. Бальмонт, Н. Клиуев уҳәа ражәеинраалақәа. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Ақыҭантә саауеит. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1965. *Ицеит апҟақәа хыланы. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1969. *Аиԥылара. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1974. *Иахьатәи амш. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1979. *Агәаартра. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1983. *Ацәыкәбарқәа рашәа. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1984. *Азҳара. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1986. *Ажәаҳәара. Ажәеинраалақәеи апоемеи. 2002. *Ахҭыс шанақәа. Ахәыҷқәа рзы ашәҟәы. Аҟәа, 2004. *Иалкаау. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 2010. ==Алитература== *{{Аԥпа|927-928}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/tarkil-sarion-xigovich Таркил Сарион Хигович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D2%ADarkyil-sarion-xyig%D3%99-i%D2%A7a Ҭаркьыл Сарион Хыгә-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:1936 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Жьҭаарамза 15 рзы ииз]][[Акатегориа:2005 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 26 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]][[Акатегориа:Ҭаркьылаа]]}} bjf7ogw2ejppp4oopl0papk9sz7j2r5 Ҷаниа, Терент Михаил-иԥа 0 24995 170345 113425 2026-07-21T13:42:32Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170345 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Ҷаниа Терент Михаил-иԥа |даҽа ахьӡ=Чаниа Терентий Михайлович |афото=Чаниа Терентий Михайлович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Ҷаниа Терент Михаил-иԥа |аира арыцхә=10.02.1937 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Кәтол ақыҭа |аԥсра аҭыԥ=03. 02. 2021 |аусура=аԥсуа поет, апрозаик, апублицист, ауаажәларратә усзуҩы }} '''Ҷаниа Терент Михаил иԥа''' ({{lang-ru|Чаниа Терентий Михайлович}}; 10.02.1937, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Кәтол]] ақыҭа – 03. 02. 2021) – аԥсуа поет, апрозаик, апублицист, ауаажәларратә усзуҩы. СССР ажурналистцәа Реидгыла алахәыла (1971), СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1981), Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи, Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1999) рлахәыла. Аԥсны зҽаԥсазтәыз акультура аусзуҩы ҳәа аҳаҭыртә хьӡы ихҵоуп (2012), ианашьоуп "Ахьӡ-Аԥша" аорден III аҩаӡара. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Дышқәыԥшыз иаби иани игхеит; иаб 1941-1945 шықәсқәа раантәи Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡаҿы дҭахеит. Аҵара иҵон Ачаарқыҭ, Кәтолтәи аа-шықәсатәи ашкол аҿы, нас иҵара хиркәшеит Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Тамшьтәи абжьаратә школ аҿы (1955). Далгеит А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи арҵаҩратә институт афилологиатә факультет аԥсуа бызшәеи алитературеи, аурыс бызшәеи алитературеи рзаанаҭ ала (1960). Аинститут даналга, аус иуан Аҟәатәи аԥсуа школ-интернат №1 аҟны рҵаҩыс- ааӡаҩыс. 1966 шықәсазы, аԥсуа радио аҿы аамҭа кьаҿлатәи иусура ашьҭахь, диасит агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциахь, раԥхьа – аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩ ихаҭыԥуаҩыс, нас – аҭакзыԥхықәу маӡаныҟәгаҩыс. 1975 шықәсазы Апартиа Аԥснытәи аобласттә комитет ддәықәнаҵеит аҵаразы Москваҟа, КПСС Ацентр Комитет аҟны иҟаз Иреиҳаӡоу апартиатә школ ахь. Аҵара далганы Аԥсныҟа даныхынҳә, 1987 шықәсанӡа аус иуан Апартиа Аԥснытәи аобласттә комитет агитациеи апропагандеи рыҟәшаҿы. 1987 шықәсазы диаган Аҳәынҭқарратә шәҟәҭыжьырҭа «Алашара» ахь директорс. 1992-1993 шықәсқәа рзы Аԥсны Аџьынџьтәыла еибашьраан Т. Ҷаниа иуадақәа дырҳәит, ирблит инапылаҩырақәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿ иҟан ипиеса «Актәи амш – адкылара амш», аусрысшәахь еиҭаганы акьыԥхь иазирхиаз ипоезиатә рҿиамҭақәеи ахәыҷқәа ирызкыз ажәеинраалақәеи. Аибашьра раԥхьатәи амчыбжьқәақәа раан уи ҭаацәала амацәаз иҭакыз [[Тҟәарчал]] днанагеит, нас – агәыҳалалратә реис ала Гәҭоуҭаҟа диасит. Уи араҟа ар ргазеҭ «За наше Отечество» редактор хадас дҟарҵеит. Аибашьра шеилгазҵәҟьа Аҟәаҟа дхынҳәит, ҩаԥхьа - аҭыжьырҭа «Алашара» адиректорс. Ашьҭахь Аԥснытәи еидҵоу аҭыжьратә-полиграфиатә комбинат адиректор хада ихаҭыԥуаҩыс дыҟан. 2007 шықәса рзы уи далхын Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла Алитфонд адиректорс. 2010 шықәса апрель 6 инаркны 2011 шықәса апрель 15 рзынӡа – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла ахантәаҩыс дыҟан. Ажәеинраалақәа рыҩра далагеит ашкол аҿы аҵара аниҵоз. А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт данҭаз редакторс даман анапылаҩыратә журнал «Арҩаш». Раԥхьаӡа акәны Т. Ҷаниа иажәеинраалақәа кьыԥхьын ажурнал «Алашар» аҟны 1955 шықәсазы. Уи иҩымҭақәа рнылеит иара убас ажурналқәа «Амцабз», «Молодаиа гвардиа» (М., 1971); агазеҭқәа: «Аԥсны ҟаԥшь», «Советская Абхазия», «Аԥсны», «Еҵәаџьаа», «Пионерская правда» ([[Москва]]), «Общеписательская Литературнаия газета» (Москва); аизгақәа «Памятник нам сыновей не заменит» (1994), «Ажәеинраалақәа. Ажәабжьқәа. Астатиақәа ([[Аҟәа]] – Сухум, 1995); «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашәышықәса» аҩбатәи атом (Аҟәа-Москва, 2001); аиҭаҭыжьра – Аҟәа – Москва, 2009) аҟны уҳәа убас егьырҭгьы. Уи авторс дрымоуп 20 иреиҳаны ажәеинраалақәа, апоемақәа, ажәабжьқәа, аповестқәа, ароманқәа еидызкыло ашәҟәқәа. Акыр иажәеинраалақәа ашәақәа рылхуп. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Сылашара. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1965. *Ашымҳа амҵан. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1970. *Ашлақәа рқәыԥшра. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1975. *Иҭынчым амшқәа. Ажәабжьқәа ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 1979. *Асовет ԥсҭазаашьа (Апублицистикатә усумҭа). Аҟәа, 1979. *Ааԥынтәи ашәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1980. *Аԥсуа баллада. Аповестқәеи ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1981. *Бара быда. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1983. *Ииасуа аԥхын. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1987. *Шәышьханхыҵ. Аповестқәеи аромани. Аҟәа. *1989. *Аҷнышқәа амшын ихыҵуеит. Ароман, аповестқәа. Аҟәа, 1991. *Иалкаау. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1997. *Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 2000. *Ҭагалантәи ашәа. Ажәеинраалақәеи алаф ажәабжьқәеи. Аҟәа, 2003. *Ақәыԥшра агьама. Ажәеинраалақәеи алаф ажәабжьқәеи, Аҟәа, 2005. *Иҩымҭақәа реизга. 1-3 атомқәа. Аҟәа, 2007, 2008, 2009. *Уԥры, сара сашәа! Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2010. *Ҳазшаз илԥха. Ажәеинраалақәеи алибреттои. Аҟәа, 2015. *Иалкаау. 1-2 атомқәа. Аҟәа, 2017, 2018. *аурысшәахь еиҭаганы: Аԥсуа баллада. Аповесҭқәеи ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1985. *Шәышьханхыҵ. Аповестқәа, ажәабжьқәа, ароман. Аҟәа, 2011. Ақырҭшәахь еиҭаганы: Шьемодгомис ца. Қарҭ, 1986. ==Алитература== *{{Аԥпа|928}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/chania-terentij-mixajlovich Чаниа Терентий Михайлович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D2%B7ania-terent-mixail-i%D2%A7a Ҷаниа Терент Михаил-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:Ҷаниаа]][[Акатегориа:1937 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Жәабранмза 10 рзы ииз]][[Акатегориа:2021 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Жәабранмза 3 рзы иԥсыз]]}} 5xsi51il1aol60iwwncfhlg2wm6nzqm Амаршьан, Витали Џьота-иԥа 0 24996 170276 133539 2026-07-21T13:39:13Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170276 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Амаршьан Витали Џьота-иԥа |даҽа ахьӡ=Амаршан Виталий Джотович |афото=Амаршан Виталий Джотович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Амаршьан Витали Џьота-иԥа |аира арыцхә=22.09.1941 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Џьгьарда ақыҭа |аԥсра арыцхә=24.03.2020 |аусура=апоет, апрозаик, СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи, Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи, Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1999) рлахәыла, ашьҭахь – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациа (2003) алахәыла }} '''Амаршьан Витали Џьота-иԥа''' ({{lang-ru|Амаршан Виталий Джотович}}; 22.09.1941, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Џьгьарда]] ақыҭа — 24.03.2020) – апоет, апрозаик, СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи, Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи, Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1999) рлахәыла, ашьҭахь – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациа (2003) алахәыла. Аԥсны жәлар рпоет. Аԥсны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы (2015). Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиеи «Ахьӡ-Аԥша» аорден II аҩаӡареи ианашьан. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Акыр заа иаб диԥхеит (1943 ш.). Витали, иара убас иашьцәа еиҵбацәа Валерии Артури рааӡеит рани ран лаҳәшьеи. В. Амаршьан далгеит Џьгьардатәи абжьаратәи ашкол (1959). 1962 ш. нахыс А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет аҟны аҵара иҵон. 1965 ш. иҵара ааныжьны А. М. Горки ихьӡ зху Москватәи Алитературатә институт дҭалоит. Иҵара хиркәшоит 1970 шықәсазы. Алитинститут аҟны апоетикатә ҟазара амаӡақәа аҵихуан еицырдыруа аурыс поет, алитератураҭҵааҩ С. С. Наровчатов напхгаҩыс дызмаз асеминар аҟны. Аҵара еицырҵон, егьеиҩызцәан иналукааша аурыс поет Иури Кузнецови иареи. Аус иухьеит ажурнал «Алашара» аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩс, ашьҭахь аредактор хада ихаҭыԥуаҩс, Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациа амаӡаныҟәгаҩс. В. Амаршьан заа ажәеинраалақәа рыҩра далагеит. Раԥхьатәи иҩымҭақәа кьыԥхьын 1962 шықәсазы агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» («Аԥсны») аҟны, уи нахыс - ажурнал «Алашара» (№4) аҟны. Раԥхьатәи иажәабжьқәагьы кьыԥхьын «Алашара» адаҟьақәа рҟны (1966). Апоет ҿа ишьақәгылараҿы акырӡа абзоуроуп Д. И. Гәлиа, И. А. Коӷониа, Б. У. Шьынқәба рырҿиара, иара убас аурыс классикцәа: А. С. Пушкин, М. И. Лермонтов уҳәа рҩымҭақәа. Иҩымҭақәа рнылахьеит иара убас ажурнал «Амцабз», «[[Аҟәа]]-Сухум», агазеҭқәа «Аԥсны», «Советская Абхазия», «Еҵәаџьаа», «Правда», «Известия», «Литературная газета», «Литературная Россия» уҳәа. Иҭижьхьеит хыԥхьаӡарарацәала ажәеинраалақәа, апоемақәа, аповестқәа, ароманқәа, аочеркқәа. 20 инареиҳаны ажәеинраалақәеи апрозатә ҩымҭақәеи еидызкыло ишәҟәқәа ҭыҵхьеит. В. Амаршьан иажәеинраалақәа жәпакы, иҭоурыхтә роман «Аԥсҳа» еиҭагоуп аурыси аҭырқәеи бызшәақәа рахь. Аԥсшәахь еиҭеигеит В. Н. Соколов, С. С. Наровчатов, З. М. Тхагазитов, И. Ш. Машбаш, К. С.-Г. Џьегуҭанов, Р. Гамзатов ражәеинраалақәа, В.М. Шукшин, Г.Д. Гәлиа, Е.Ф. Басариа ражәабжьқәа, М. Твен ироман «Том Соиер ихҭысқәа» уҳәа егьырҭгьы. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Агәеисыбжь. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1966. *Еиуеиԥшым аҟазшьақәа. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1967. *Сразҟы. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1969. *Ааԥынтәи ақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа. 1972. *Мрагыларахь зхы хоу акәасқьа. Аповестқәеи ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1974. *Аигәныҩра. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1975. *Амш ахәлара иҳамнахаанӡа. Ароман. Аҟәа, 1981. *Ашьхыцқәа ртәыла. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1983. *Аччаԥшь. Ажәабжьқәа. Аҟәа. 1986. *Схәыҷра аӡынра. Ажәеинраалақәа. Аҟәа. 1988. *Иалкаау. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1991. *Аԥсҳа. Аҭоурыхтә роман. Аҟәа, 1994. *Уашхәа мақьаԥсыс. Аҭоурыхтә хьӡыртәра. Аҟәа, 1999. *Бзиала уаабеит, Том Соиер! Ажәабжьқәа, аиҭагақәа, ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2002. *Иҩымҭақәа реизга: 6-томкны. Аҟәа, 2005-2010. *аурысшәахь аиҭагақәа: Месяц сева. Стихи. М., 1980. *Там где люди, там и я . Стихи. Сухуми, 1980. *Леон Апсха. Исторический роман. Сухум, 2003. *Апсха Леон. Историческии роман. (2-е издание). Сухум, 2012. ==Алитература== *{{Аԥпа|928-929}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/amarshan-vitalij-dzhotovich Амаршан Виталий Джотович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/amarshan-vitali-%D1%9Fota-i%D2%A7a Амаршьан Витали Џьота-иԥа] {{ab icon}} *АШӘԤҲА, Сырма. [https://sputnik-abkhazia.info/analytics/20200326/1029746097/azhlari-literaturei-rzy-igy-isy-ikhit-Vitali-Amarshan-igalasharazy.html Ҳажəлари ҳлитературеи рзы игəы-иԥсы ҭихит: Витали Амаршьан игәалашәаразы], [[Спутник Аԥсны]], {{date|26|3|2020}}. {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Маршьанаа]][[Акатегориа:1941 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Цәыббрамза 22 рзы ииз]][[Акатегориа:2020 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Хәажәкырамза 24 рзы иԥсыз]]}} 462manli1bbgbtxf2uz567qwwg03hd9 Аҵнариа, Владимир Леуан-иԥа 0 24997 170285 112722 2026-07-21T13:39:38Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170285 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Аҵнариа Владимир Леуан-иԥа |даҽа ахьӡ=Цвинария (Ацнариа) Владимир Леванович |афото=Цвинария (Ацнариа) Владимир Леванович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Аҵнариа Владимир Леуан-иԥа |аира арыцхә=28.02.1938 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Кәтол ақыҭа |аԥсра аҭыԥ=24. 10.2006, Аҟәа ақалақь |аусура=аԥсуа поет, алитератураҭҵааҩ, акритик, апублицист, аиҭагаҩ }} '''Аҵнариа Владимир Леуан-иԥа''' ({{lang-ru|Цвинария (Ацнариа) Владимир Леванович}}; 28.02.1938, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Кәтол]] ақыҭа – 24. 10.2006, [[Аҟәа]] ақалақь) – аԥсуа поет, алитератураҭҵааҩ, акритик, апублицист, аиҭагаҩ. Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор (1993), апрофессор, Аԥсны аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа алахәыла-корреспондент (1997). Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа занашьоу. СССР-и Аԥсни Урыстәылеи рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа (1973) – ашьҭахь Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациа (2003) рлахәыла. Дыҩуан аԥсышәалеи (асахьаркыратә ҩымҭақәеи, астатиақәеи, аҭҵаамҭақәеи) урысшәалеи (астатиақәеи аҭҵаамҭақәеи), идыруан ақырҭуа, анемец бызшәақәа. ==Абиографиа== Аҵара иҵон Кәтолтәи ихарҭәаам ашкол аҟны, ашьҭахь, 1953 ш. инаркны Н. А. Лакоба ихьӡ зху Аҟәатәи абжьаратәи аԥсуа школ аҟны. А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет аԥсуа бызшәеи алитературеи анемец бызшәеи рыҟәша далгеит (1962). Дагьҭалоит А. М. Горки ихьӡ зху Москватәи Адунеитә литература аинститут аспирантура. 1963-1964 шш. раан Асовет аррамаҵура дахысуан, ашьҭахь аспирантураҿы иҵара иациҵон, егьхиркәшоит 1967 шықәсазы. 1968 ш. араҟа ихьчоит акандидаттә диссертациа «Б. У. Шьынқәба ирҿиареи аԥсуа поезиаҿы асахьаркыратә хаҿсахьа аҿиареи» атемала. 1993 ш. Адунеитә литература аинститут аҿы ихьчоит адоктортә диссертациа (амонографиа аформа ала) «Аԥсуа жәеинраалеиҿартәышьа; (Аметрика. Аритмика. Акомпозициа)». 1968 ш. инаркны аус иуан Д. И. Гәлиа ихьӡ зху абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи ринститут (иахьа – Аԥсуаҭҵаара аинстиут) афольклори алитературеи рыҟәша (ашьҭахь – алитература аҟәша) аҟны аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҳабыс (1972 ш. азынӡа), аусзуҩыс (1972-1976), аусзуҩы еиҳабыс (1977-1994), усзуҩы хадас (1994 ш. нахыс). Илагала шьардоуп аԥсуа литератураҭҵаареи акритикеи реизырҳараҿы. Хыԥхьаӡарарацәала аҭҵаарадырратә статиақәеи, алитература-критикатә статиақәеи, амонографиақәеи дравторуп, урҭ рхыԥхьаӡараҿы И. А. Коӷониа, Д. И. Гәлиа, Б. У. Шьынқәба, А. Н. Гогәуа уҳәа рырҿиамҭақәа ирызкқәоу. Иара убас ажәеинраалақәа реизгақәа. В. Аҵнариа деицырдыруеит еиҭагаҩык иаҳасабалагьы. Аԥсшәахь еиҭеигеит Софокл итрагедиа «Аҳ Едип», А. П. Чехов икомедиа «Ашымҳа баҳча», А. С. Пушкин, Ҳ. Ҳаине, И. В. Гиоте рырҿиамҭақәа, ақырҭуа жәлар рпоезиа аҟнытә уҳәа егьырҭгьы. ==Абиблиографиа== *ажәеинраалақәа реизгақәа: Алакә-џьашьахәы. Аҟәа, 1977. *Амш бзиа. Аҟәа, 1982. *Аҽнышьыбжьон. Ажәеинраалақәеи аиҭагақәеи. Аҟәа, 1990. *амонографиақәеи астатиақәа реизгақәеи: Б. Шьынқәба ирҿиара. (Алирика. Аепос. Апоетика). Қарҭ, 1970. *Абырцкал. Алитература-критикатә статиақәа. Аҟәа, 1976. *Шарԥы-еҵәа. (Иуа Коӷониа иԥсҭазаареи ирҿиареи). Аҟәа, 1979. *Аԥсуа жәеинраалеиҿартәышьа: Аметрика. Аритмика. Акомпозициа. Аҟәа, 1987. *Аамҭеи арҿиамҭеи. Алитература-критикатә статиақәа. Аҟәа, 1989. *Алирикатә аамҭақәа. Алирикатә рҿиамҭақәа реиҿартәышьа иазкны. Аҟәа, 1991. *Автоинтервиу (ҳаамҭазтәи адоуҳатә ҭагылазаашьазы афилолог игәҭахәыцрақәа). Аҟәа 1996. ==Алитература== *{{Аԥпа|929}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/acznaria-(czvinaria)-vladimir-levanovich Цвинария (Ацнариа) Владимир Леванович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/a%D2%B5naria-vladimir-leuan-i%D2%A7a Аҵнариа Владимир Леуан-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аҵнариаа]][[Акатегориа:1938 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Жәабранмза 28 рзы ииз]][[Акатегориа:2006 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Жьҭаарамза 24 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны алитератураҭҵааҩцәа]]}} 39nq68nt415sfjrt5xbz47k2yn3xmd7 Аџьба, Таиф Шьаадаҭ-иԥа 0 24999 170280 112728 2026-07-21T13:39:24Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170280 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Аџьба Таиф Шьаадаҭ-иԥа |даҽа ахьӡ=Аджба Таиф Шаадатович |афото=Аджба Таиф Шаадатович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Аџьба Таиф Шьаадаҭ-иԥа |аира арыцхә=11.03.1930 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Гәдоуҭа араион Аҷандара ақыҭа |аԥсра аҭыԥ=хабарда дыбжьаӡит 1992 ш. октиабр жәба рзы, Аҟәа |аусура=апоет }} '''Аџьба Таиф Шьаадаҭ-иԥа''' ({{lang-ru|Аджба Таиф Шаадатович}}; 11.03.1930, Аԥсны, [[Гәдоуҭа араион]] [[Аҷандара]] ақыҭа – хабарда дыбжьаӡит 1992 ш. октиабр жәба рзы, [[Аҟәа]]) – апоет. СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1973) Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи рлахәыла. Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсны аҳәынҭқарратә премиа ианашьоуп (иажәеинраалақәа реизга «Аныҳәаԥхьыӡ» азы). Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Аҷандаратәи абжьаратәи ашкол даналга, дҭалоит А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет (1967). 1983-1985 шш. раан дырхысит А. М. Горки ихьӡ зху Москватәи Алитературатә институт Иреиҳаӡоу алитературатә курсқәа. Аус иухьан ашәҟәҭыжьырҭа «Алашара» аҟны редакторс, ажурналқәа «Алашара», «Ашколи аԥсҭазаареи» рредакциақәа рҟны, Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аконсультантс. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан Аҟәа, 1992 ш. октиабр жәба рзы ақырҭуа қәылаҩцәа дрытҟәеит, убри нахыс ихабар аӡәгьы имбеит. Еиқәхеит апоет Аҟәа далаханы даныҟаз ииҩуаз имшынҵа, «Ԥшӡала иаҳзырша» ҳәа ахьӡны егьҭыжьын 1994 шықәсазы. Т. Аџьба апоезиа дазхьаԥшуа далагеит еиҳарак иреиҳау аҵараиурҭа данҭаз. Раԥхьатәи иажәеинраалақәа кьыԥхьын ажурнал «Алашара» 1991ш., №49, агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» («Аԥсны») рдаҟьақәа рҟны. Раԥхьатәи ишәҟы «Ажәеинраалақәа» ҭыҵит 1968 шықәсазы, уи ала аԥхьаҩцәагьы деицгәарҭеит. Апоет иҩымҭақәа рнылон иара убас ажурнал «Амцабз», агазеҭқәа «Советсая Абхазия», «Еҵәаџьаа», алитературатә еизга «Ерцахә» уҳәа егьырҭгьы. Иажәеинраалақәа жәпакы агәылалеит «Аԥсуа поезиа антологиа ХХ ашә.» (Аҟәа-[[Москва]], 2001, аиҭаҭыжьра – 2009). Авторс дрымоуп жәаба инареиҳаны ажәеинраалақәеи апоемақәеи реизгақәа. Иажәеинраалақәа рыхәҭак еиҭагоуп аурыси ақырҭуеи бызшәақәа рахь. Т. Аџьба аԥсшәахь еиҭеигеит А.С. Пушкин, М.И. Лермонтов, Ф.И. Тиутчев, А.А. Блок, Л. Озеров, А. Чивилихин, Б.А. Ахмадулина, Р.Ф. Казакова, Қь. Л. Мхце, Ҳ. Ԥанеш, И.Е. Нонешвили, М. Ԥоцхишвили, М. Мирнели ражәеинраалақәа. Икьыԥхьхьан аԥсуа поезиеи аԥсуареи ирызку еиуеиԥшым аочеркқәеи астатиақәеи. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1968. *Аҵхи амши. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1970. *Амш ианацло. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1973. *Сара сҭынчра. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1977. *Ааԥын ашәа. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1978. *Амҩа иқәу. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1979. *Ашәҭқәа рыччаԥшь. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1980. *Уахынлатәи ашәҭ. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1984. *Аныҳәаԥхьыӡ. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1989. *Ашәҭқәа рыччаԥшь. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1991. *Иҩымҭақәа: ҩ-томкны. Аҟәа, 1999, 2000. Иалкаау. Ажәеинраалақәа. Аиҭагақәа. Аҟәа, 2001. *аурысшәахь аиҭагақәа: Вторая жизнь. Стихи. М., 1983. *Вместо песни. Стихотворения. Сухуми, 1986:. *Вместо точек. Стихи и поэма. М., 1990. ==Алитература== *{{Аԥпа|930}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/adzhba-taif-shaadatovich Аджба Таиф Шаадатович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/a%D1%9Fba-taif-shaada%D2%AD-i%D2%A7a Аџьба Таиф Шьаадаҭ-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аџьаа]][[Акатегориа:1939 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Хәажәкырамза 11 рзы ииз]][[Акатегориа:1992 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:1930 шықәсазы ииз]]}} 9hv2w0il0mf39ma7m4x5t5btklp69yh Џьопуа, Рушьни Кәакәиа-иԥа 0 25000 170164 113474 2026-07-21T13:04:49Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Џьопуа, Рушьни Кәыкәиа-иԥа]] в [[Џьопуа, Рушьни Кәакәиа-иԥа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 113474 wikitext text/x-wiki '''Рушьни Кәыкәиа-иԥа Џьопуа''' ({{lang-ru|Рушни Кукуиевич Джопуа}}; {{date|25|2|1934}}, [[Ҷлоу]] ақыҭа, [[Очамчыра араион]] — {{date|9|1|2016}}) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, атеатр актиор. Аԥсны жәлар рартист. ==Абиографиа== Диит [[1934]] шықәса жәабранмза 25 рзы Ҷлоу ақыҭа Очамчыра араион. [[1957]] шықәсазы дҭалоит Шоҭа Русҭавели иҳьӡ зху Қарҭтәи аҳәынҭқарратә театрә институт, далгоит [[1961]] шықәсазы. Акьыԥхь аҟны - [[1953]] шықәса инаркны. С. Ҷанба ихьӡ зху [[Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә драматә театр]] аҟны аус иуеит актиорс, атеатр алитература аҟәша аиҳабыс. ==Абиблиографиа== *Адгьыли аԥсҭазаареи. Аҟәа, [[1969]] шықәса. *Ажәҵыс ҽкәакәа. Аҟәа, [[1982]] шықәса. ==Алитература== *{{Аԥпа|930}} ==Азхьарԥшқәа== *[http://spapsny.org/pisateli/dzhopua-rushni-kukuievich Джопуа Рушни Кукуиевич] {{ru icon}} *[http://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D1%9Fopua-rushni-k%D3%99ak%D3%99ia-i%D2%A7a Џьопуа Рушьни Кәыкәиа-иԥа] {{ab icon}} [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны актиорцәа]] [[Акатегориа:Џьопуаа]] [[Акатегориа:1934 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Жәабранмза 25 рзы ииз]] [[Акатегориа:2016 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 9 рзы иԥсыз]] 227aj40xpvhhceylv4q3f7rtf3kx79v 170269 170164 2026-07-21T13:38:52Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170269 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Џьопуа Рушьни Кәакәиа-иԥа |даҽа ахьӡ=Джопуа Рушни Кукуиевич |афото=Джопуа Рушни Кукуиевич (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Џьопуа Рушьни Кәакәиа-иԥа |аира арыцхә=25.02.1934 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Ҷлоу ақыҭа |аԥсра арыцхә=09.01.2016 |аусура=аԥсуа поет, апрозаик, адраматург, атеатр актиор }} '''Џьопуа Рушьни Кәыкәиа-иԥа''' ({{lang-ru|Джопуа Рушни Кукуиевич}}; 25.02.1934, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Ҷлоу]] ақыҭа – 09.01.2016) – аԥсуа поет, апрозаик, адраматург, атеатр актиор. Аԥсни, Қырҭтәылеи, Адыгатәылеи зҽаԥсазтәыз артист, Аԥсны жәлар рартист. Ианашьоуп «Ахьӡ-Аԥша» аорден ахԥатәи аҩаӡара. СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла, ашьҭахь – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациа алахәыла (2003). Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Ԥшьышықәса Аимара аҳаблан даԥхьеит, ароуп қырҭшәала аҵара ахьихьӡазгьы. Ашьҭахь Ҷлоутәи ашкол ахь диасит. Араҟа раԥхьаӡа акәны Ӡ. Дарсалиа ипиеса «Ажәытәра иагаз» аҿы Мизан ироль дыхәмарит ашкол аспектакль аҟны. Уи нахыс аҵара иҵон Кәачаратәи, Тамшьтәи ашколқәа рҟны, аха иҩызцәа гәыԥҩыки иареи ашкол иҭырцеит ақырҭшәа ахьырзымдыруаз азы. Ега ус акәзаргьы, иҵара иациҵеи Мықәтәи ашкол аҟны. Уантә ауп аррамаҵура ашҟа ишиԥхьазгьы. Аррамаҵура анихига, ҩаԥхьа Мықәтәи ашкол ахь дхынҳәит, усҟан аҵара аурысшәахь ииаргахьан. Аха аԥсуа школқәа еиҭашьақәдмыргылацызт. 1961 шықәсазы Қарҭтәи Аҳәынҭқарратә театртә институт актиортә факультет далганы, аҵара ицызҵоз егьырҭ аԥсуа ҭыԥҳацәеи арԥарцәеи дрыцны дхынҳәуеит Аԥсныҟа. Иҩызцәагьы иаргьы алаҵан Аҟәатәи Аҳәынҭқарратә драматә театр – аԥсуа труппа. Адырҩашықәсан, ари атеатр асцена аҟны иқәыргылан, ҳмилаҭтә литература ашьаҭаркҩы Дырмит Гәлиа идрама «Анаурқәа» иалхыз аспектакль. Уи ақәыргыламҭа аҟны арольқәа нарыгӡон, иара дназлаз, апрофессионалтә зыҟаҵара рыманы змилаҭтә театр аколлектив иаланагалаз актиорцәа ҿарацәа. Аспектакль ықәиргылеит, дара зылгаз аинститут арежиссиортә факультет ибзиаӡаны иалгаз, абаҩхатәреи азыҟаҵара дуи змаз аԥсуа ԥҳәызба Нели Ешба. Уи, - лара лзгьы актиорцәа ҿарацәа рзгьы дипломтә усумҭан. Амилаҭтә культура аизҳараҟны, амилаҭтә тетртә ҟазараҿы хәарҭара ду шалаз еилызкаауаз, уи иазҿлымҳаз жәлар рҵеицәа зегьы, аҵак ду змоу хҭыск акәны иахәаԥшуан, ргәы хыҭ-хыҭуа иазыԥшын аспектакль ацәырҵра. Иааит уи амшгьы. Ахәаԥшцәа агәра ргеит, атеатр аколлектив ишалагылаз абаҩхатәреи азыҟаҵареи змаз, рмилаҭтә театр аԥеиԥш зырԥшӡашаз аҿар: жәаҩык ирзынаԥшуаз актиорцәа, арежиссиор. Ари хҭыс дуун амилаҭ зегьы рзы. Абри аспектакль аҟны Р.Џьопуа инеигӡон Луман ироль, иагьилшеит ҟазарыла уи ихаҿсахьа аарԥшра. Абри аусумҭа ала иалагеит актиор иҟазаратә мҩа. Ҩынҩажәеижәаба шықәса инареиҳаны ҳаԥсуа культуратә хәышҭаара ду амаҵ азиуан: актиорк иаҳасабалагьы, атеатр арепертуар шьақәзыргыло ируаӡәку – алитературатә хәҭа аиҳабы иаҳасабалагьы. Арҭ ашықәсқәа ирылагӡаны, зымаҵ иуаз атеатр асцена аҟны иаԥиҵеит хыԥхьаӡарала имаҷым, зсахьаркыра ҳаракыз ахаҿсахьа шьахәқәа. Иахаану иахьагьы иргәалашәоит, уи инаигӡаз арольқәа: Кассио («Отелло» - У.Шекспир), Аимхаа («Амра хара ашәахәақәа» - Е.Сымсым), Омар («Ахра ашәа» - Б.Шьынқәба), Ҟазылбақь («Сеидыҟ» - С.Ҷанба), Ражьден («Ашәа аԥҵара мариам» - Н.Ҭарба), Асас («Аламыс» - А.Мықәба), Баҭал («Аҳ-Леон» - А.Агрба), Цицерон («Иули Цезар» - У.Шекспир). Акинофильм «Хҭарԥа шкәакәа» аҟны ҟазарыла инаигӡеит, аҭауад Наҳарбеи ироль. Раԥхьатәи ипиеса «Адиректор иԥҳа» иҩит Мықә ашкол данҭаз. Акьыԥхь аҟны дцәырҵит 1953 ш. инаркны. Иҩымҭақәа рнылон ажурналқәа «Алашара», «[[Аҟәа]]-Сухум», агазеҭқәа «Аԥсны ҟаԥшь», «Еҵәаџьаа» уҳәа. Иажәеинраалақәа рыхәҭак агәылоуп «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» (Аҟәа-[[Москва]], 2001; аиҭаҭыжьымҭа – 2009). Атеатртә ҟазара амаӡақәа бзианы издыруаз Р.Џьопуа акырӡа дазааԥсеит аԥсуа милаҭтә драматургиа аҿиара. Еиуеиԥшым аамҭақәа рзы Аԥсуа театр асцена аҟны иқәдыргылахьан уи иҩымҭақәа ирылхны аспектакльқәа: «Ашьшьара», «Ажәеиԥшьаа рҭыԥҳа», «Ашьаҿақәа», «Хьымкәараса», «Абна аҟны ахынҭаҩынҭарақәа», «Ашәалҟьамра». Арҭ зегьы, раамҭазы зҿахәы зҳәаз қәыргыламҭақәан. Р.Џьопуа ақәҿиарақәа иман прозаикк иаҳасабалагьы. Иаԥиҵахьан: ажәабжьқәа, аповестқәа, ароманқәа: «Ацқьа Елана», «Ахымҩас». 2011ш. иҭыҵит, иҩымҭақәа реизга 3-томкны. Луначарски ихьӡ зхыз Москватәи Аҳәынҭқарратә театртә институт аҟны иреиҳаӡоу адраматургиатә курсқәа дырхысхьан. Авторс дрымоуп жәаба инареиҳаны апоезиатәи, апрозатәи, адраматургиатәи ҩымҭақәа еидызкыло ашәҟәқәа. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Адгьыл агәеисыбжь. Апиесақәа. Аҟәа, 1964. *Адгьыли аԥсҭазаареи. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1969. *Ӡыӡлан ­ӡаҳкәажә. Алакә ­пиеса. Аҟәа, 1971. *Ихәу асаркьал. Апиесақәа. – Аҟәа, 1976. *Аџьынџь. Ажәабжьқәеи апиесақәеи. Аҟәа, 1980. *Ажәҵыс шкәакәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1982. *Аӷба шкәакәа аԥырсал. Апиесақәа. Аҟәа, 1984. *Аиааира. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1986. *Ахымҩас. Ароман. Аҟәа, 1990. *Ацқьа Елана. Аповест. Аҟәа, 1997. *Амацәысеимҟьара. Аповест. Аҟәа, 2000. *Ахьышьҭрахь. Аповест. Аҟәа, 2003. *Анан лыҵәаарҭа. Аҭоурыхтә повест. Аҟәа, 2005. *Ашәахәа сықәланы. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2005. *Ашьакәарсҭа. Ажәеинраалақәа. Ҭырқәтәылатәи ацикл. Аҟәа, 2006. *Иҳамбо аеҵәа аҵаҟа. Аҭоурыхтә роман. Аҟәа, 2008. *Иҩымҭақәа. Х­-томкны. 2010. *2011. *2012. *Аԥарда ашьҭахь. Атеатртә роман. Аҟәа, 2013. ==Алитература== *{{Аԥпа|930}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/dzhopua-rushni-kukuievich Джопуа Рушни Кукуиевич] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D1%9Fopua-rushni-k%D3%99ak%D3%99ia-i%D2%A7a Џьопуа Рушьни Кәакәиа-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны актиорцәа]][[Акатегориа:Џьопуаа]][[Акатегориа:1934 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Жәабранмза 25 рзы ииз]][[Акатегориа:2016 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 9 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны адраматургцәа]]}} tqhmq02jafo6td64d6p3u4y7ryrdaq0 Бжьаниа, Аслан Гьаргь-иԥа 0 25641 169679 152807 2026-07-20T18:00:09Z ~2026-40797-29 25662 /* */ 169679 wikitext text/x-wiki {{акарточка аполитик |ахьӡ=Аслан Гьаргь-иԥа Бжьаниа |амаҵура =[[Аԥсны Аҳәынҭқарра]] ахада |абираҟ =Flag of the President of Abkhazia.svg |агерб =Coat_of_arms_of_Abkhazia.svg |аишьҭагылашьа =5 |инаркны ={{date|23|4|2020}} |рҟынӡа ={{date|19|11|2024}} |аԥхьа иҟаз =[[Рауль Џьумка-иԥа Ҳаџьымба]] |аҭынха =''[[Гәынба, Бадра Зураб-иԥа|Бадра Зураб-иԥа Гәынба]]'' <small>(уажәтәи)</small> |амаҵура2 =[[Аԥсны Аҳәынҭқарра Ашәарҭадаратә маҵзура]] ахантәаҩы |абираҟ2 = |агерб2 = |аишьҭагылашьа2 =8 |инаркны2 ={{date|23|2|2010}} |рҟынӡа2 ={{date|29|9|2014}} |аԥхьа иҟаз2 =[[Ашәба, Иура Шьаликәа-иԥа|Иура Ашәба]] |аҭынха2 =[[Маан, Зураб Беслан-иԥа|Зураб Маан]] }} '''Аслан Гьаргь-иԥа Бжьаниа''' ({{lang-ru|Аслан Георгиевич Бжания}}; {{date|6|4|1963}}, ақыҭа [[Тамшь]], [[Очамчыра араион]]) — аԥсуа политик. [[Аԥсны аҳәынҭқарра]] Ахада. {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1963 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Мшаԥымза 6 рзы ииз‎]] [[Акатегориа:Аԥсны Аҳәынҭқарра ахадацәа]] [[Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа]] [[Акатегориа:Бжьаниаа]] ds1pmi99hzb2jhcyig2xbkz6s8936nd 169683 169679 2026-07-20T21:52:05Z Fraxinus.cs 8381 Откат правки [[Special:Contributions/~2026-40797-29|~2026-40797-29]] ([[User talk:~2026-40797-29|обсуждение]]) к последней версии [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] 152807 wikitext text/x-wiki {{акарточка аполитик |ахьӡ=Аслан Гьаргь-иԥа Бжьаниа |амаҵура =[[Аԥсны Аҳәынҭқарра]] ахада |абираҟ =Flag of the President of Abkhazia.svg |агерб =Coat_of_arms_of_Abkhazia.svg |аишьҭагылашьа =5 |инаркны ={{date|23|4|2020}} |рҟынӡа ={{date|19|11|2024}} |аԥхьа иҟаз =[[Рауль Џьумка-иԥа Ҳаџьымба]] |аҭынха =''[[Гәынба, Бадра Зураб-иԥа|Бадра Зураб-иԥа Гәынба]]'' <small>(уажәтәи)</small> |амаҵура2 =[[Аԥсны Аҳәынҭқарра Ашәарҭадаратә маҵзура]] ахантәаҩы |абираҟ2 = |агерб2 = |аишьҭагылашьа2 =8 |инаркны2 ={{date|23|2|2010}} |рҟынӡа2 ={{date|29|9|2014}} |аԥхьа иҟаз2 =[[Ашәба, Иура Шьаликәа-иԥа|Иура Ашәба]] |аҭынха2 =[[Маан, Зураб Беслан-иԥа|Зураб Маан]] }} [[Афаил:Aslan Bzhaniya.jpg|мини|Бжьаниа, 2014 ш.]] '''Аслан Гьаргь-иԥа Бжьаниа''' ({{lang-ru|Аслан Георгиевич Бжания}}; {{date|6|4|1963}}, ақыҭа [[Тамшь]], [[Очамчыра араион]]) — аԥсуа политик. [[Аԥсны аҳәынҭқарра]] Ахада. {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1963 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Мшаԥымза 6 рзы ииз‎]] [[Акатегориа:Аԥсны Аҳәынҭқарра ахадацәа]] [[Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа]] [[Акатегориа:Бжьаниаа]] dzzzr1km64aqasaxyhx64tv23d5sx54 Аҳәба, Џьума Висарион-иԥа 0 25644 170284 158109 2026-07-21T13:39:36Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170284 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Аҳәба Џьума Висарион-иԥа |даҽа ахьӡ=Ахуба Джума Виссарионович |афото=Ахуба Джума Виссарионович (spapsny.org).png |афото ахҵара=Аҳәба Џьума Висарион-иԥа |аира арыцхә=12.03.1937 |аира аҭыԥ=Аԥсны Очамчыра араион Аҭара ақыҭа |аԥсра аҭыԥ=12.01. 2019, Аҟәа |аусура=ашәҟәыҩҩы, апублицист, ауаажәларратә усзуҩы }} '''Аҳәба Џьума Виссарион-иԥа''' ({{lang-ru|Ахуба Джума Виссарионович}}; 12.03.1937, Аԥсны [[Очамчыра араион]] [[Аҭара]] ақыҭа – 12.01. 2019, [[Аҟәа]]) – ашәҟәыҩҩы, апублицист, ауаажәларратә усзуҩы. СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәеи (1967) СССР-и Аԥсни ржурналистцәа Реидгылақәеи дрылан. Ианашьан «Ахьӡ-Аԥша» аорден II аҩаӡара (2009), Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа (1989, ироман «Амҩасҩи» апублицистикатә ҩымҭақәеи рзы), ажурнал «Дружба народов» апремиа (1971, аповест «Бзоу» азы). Аԥсны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы ҳәа аҳаҭыртә хьӡы ихҵан. Акыр шықәса инеиԥынкыланы Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла ахадара далан. Дыҩуан аԥсышәалеи (асахьаркыратә ҩымҭақәеи астатиақәеи) урысшәалеи (астатиақәа). ==Абиографиа== Ашәҟәыҩҩы данхәыҷыз инаркны аԥсҭазаара ахьанҭарақәа ӷәӷәала ихьысит. 1937 ш. иаб харада ахара идҵаны атроцкист ҳәа дҭаркуеит 10 шықәса иқәҵаны. Ашьауӷа ихигон Архангельск, иара убас адгьылбжьаха Ниандом. Хәышықәса анҵы доурыжьуеит, амала иқәыз аҿҳәара нҵәаанӡа аҩныҟа ахынҳәра азин имамкәа. 1943 ш. Аҭара ақыҭан ашкол дҭалоит. Аха рацәак мырҵыкәа дҭырцоит, «атроцкист иԥа» ҳәа аҽыԥныҳәа изҭаз арҵаҩы «афашист» ҳәа ахьиеиҳәаз азы. Уи нахыс аҵара иҵон [[Тҟәарчал]]. Аԥшьбатәи акласс аҟны ақырҭуа школ дақәшәеит, избанзар уи аамҭазы аԥсуа школқәа адыркхьан. Аҵара дҭан иара убас Аҟәатәи (актәи) Лыхнытәи ашколқәа рҟны. 1953 ш. аа-шықәсатәи ашкол далгеит. Анаҩс диасуеит Аҟәатәи ахԥатәи ашкол ахь. 1959 ш. Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә ҵараиурҭа далгеит, 1959-1960 шықәсқәа раан аҵара иҵон А.М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет аԥсуа сектор аҟны. 1960-1965 шықәсқәа рзы А.М.Горки ихьӡ зху Москватәи Алитературатә институт аҟны иреиҳау аҵара иоуит. Иҵара хыркәшаны Аԥсныҟа даныхынҳә корреспондентс аусура далагоит агазеҭ «Советская Абхазия» аредакциаҿы. Икьыԥхьуан хыԥхьаӡарарацәала астатиақәа. Урҭ рызкын аԥсуа культура, алитература, атеатр, аамҭа афырхацәа. 1966-1970 шықәсқәа раан С.И.Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр алитературатә хәҭа деиҳабын. 1970-1979 шықәсқәа рзы Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аконсультантс дыҟан. 1979 ш. инаркны иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амш азынӡа ажурнал «Аԥсны аҟазара» (ашьҭахь - «Аҟазара») редактор хадас аус иуан. 1999-2003 шықәсқәа рзы Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла Алитфонд деиҳабын. 1967, 1978, 1989-1993 шықәсқәа раан аԥсуа жәлар рмилаҭ-хақәиҭратә қәԥара далагылан, ирылукаауаз дреиуан. Аамҭак азы Ассоциациа «Аԥсны аинтеллигенциа» ахадас дыҟан. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан (1992-1993) лассы-лассы иара дубон Мрагыларатәи афронт ахырӷәӷәарҭақәа рҟны, Аԥсадгьыл ахьчаҩцәа ргәы шьҭихуан, ахақәиҭразы иқәԥо ажәлар аиааира шырзыԥшу агәра диргон. 1992 ш. декабр азы ақәылаҩцәеи ҳаԥсадгьыл ахьчаҩцәеи реиҿагыларақәа руак аан аӷацәа дрытҟәоит. Акыр ааха зырҭаз ашәҟәыҩҩы азныказ ихдыррагьы ицәыӡит. Мызкы иназынаԥшуа дытҟәаны дрыман. Аӷа инапаҿы иҟаз аҭыԥқәа рҟны ақәылаҩцәа иаадырԥшуаз агыгшәыгра иблала далаԥшит. Иџьашьахәуп дызлеиқәхаз. Еиҭныԥсахрала ашәҟәыҩҩы ихы дақәиҭыртәит. Ажәа азҟаза ихигаз зегьы ашьҭахь инарҭбааны далацәажәоит асахьаркыратәи апублицистикатәи ҩымҭақәа рҟны. Аамҭа хьанҭақәа раан Џь. Аҳәба еснагь зыжәлар ринтересқәа ирзықәԥоз аҵеицәа дреиуан. Ижәлар залымдарала ирызныҟәоз дырҿагылаҩын. Раԥхьатәи иажәеинраала 1955 ш. иҭыҵыз ажурнал «Алашара» ахԥатәи аномер ианылеит. Уи нахысгьы ажәеинраалақәа иҩуан. 1969 ш. иҭижьит аизга «Ажәеинраалақәа». Аха еиҳараӡак ашәҟәыҩҩы дызлеицырдыруаз ипрозатә ҩымҭақәа рыла ауп. Ипрозатә ҩымҭақәеи истатиақәеи ркьыԥхьуан ажурнал «Дружба Народов», агазеҭқәа «Литературная Россия», «Литературная Кабардино-Балкария», «Нарт», «Час пик», «Свободная трибуна», Аԥсны акәзар, агазеҭқәа: «Аԥсны ҟаԥшь», «Аԥсны», «Бзыԥ», Республика Абхазия», «Единение», «Эхо Абхазии», «Абхазия», «Конфедерация» уҳәа рҟны. 25 инареиҳаны аԥсышәалеи урысшәалеи зҩымҭақәа хазы шәҟәқәаны иҭыҵхьаз ашәҟәыҩҩы ирҿиамҭақәа рҟны иааирԥшуан аԥсуа жәлар ржәытә-рҿатә, рмилаҭ хаҿра, адоуҳатә культура апроблемақәа, ауаҩытәыҩса иԥсихологиа. Аԥхьаҩцәа ирылаҵәахьаз иажәабжьқәа иреиуоуп: «Ҭуӷан», «Ақәаршҩы», «Алабашьа», «Аӡын ҵыҵындра», Амҽыша», «Ирҭииз, ирӷьычыз», аповестқәа: «Бзоу», «Асас», «Аибашьра еилгахьан», «Ақәыџьма ҟьала ахынҳәра», «Ашьхақәа еимаздо ацҳа», ароманқәа: «Асқьала», «Амҩасҩы», «Ахамышҭыхә», иара убас идраматә ҩымҭақәа: «Ес-ииуа ирыциуа», «Ҳашьхақәа рышәшьыра», аԥсуа литературеи Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьреи (1992-1993) ирызку ипублицистикеи. СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аделегациа далахәны дцахьан Тунис. 1971 ш. акәзар, А.Аргәыни, М.Мархолиеи, иареи асахьаркыратә-документтә фильм «Кьаразаа рҭоуба» асценари еицырҩит. Аԥсшәахь еиҭеигеит Р.Тагор, Џь. Лондон, Е.Хемингуеи, А.Чехов, М.Шолохов, Б.Василиев, В.Быков, Ф.Искандер, Х.Ашинов уҳәа ражәабжьқәа. Ихаҭа иҩымҭақәа ракәзар, еиҭагоуп аурыс, аиапон, англыз, аполиак, аиспан, аестон, алатыш, аерман, ақырҭуа бызшәақәа рахь. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Аҳәынҵәраԥшь асасцәа. Ажәабжьқәеи алакәқәеи ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 1962. *Ақәыршҩы. Ажәабжьқәеи аповестқәеи.–Аҟәа,1964. *Аибашьра еилгахьан. Аповестқәа. Ажәабжьқәа. Адра­ма. – Аҟәа, 1968. *Ажәеинраалақәа. – Аҟәа, 1969. *Ашьхақәа рылԥха. Ажәабжьқәеи адрамеи. Аҟәа, 1971. *Ҿамҩак ажәҩан. Ажәабжьқәеи аповестқәеи. Аҟәа, 1973. *Асқьала. Ароман. Актәи ашәҟәы. Аҟәа, 1979. *Ахәшҭаара. Аповестқәа. Ажәабжьқәа. Адрама. Аҟәа, 1980. *Аӡын аныхароу. Ахәыҷқәа рзы алакәқәа. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1982. *Асқьала. Ароман. Аҩбатәи ашәҟәы. Ажәабжьқәа. Адрама. Аҟәа,1983. *Асқьала. Ароман. Ҩ­шәҟәыкны. Аҟәа, 1984. *Ахынҳәра. Ажәабжьқәа. Аповестқәа. Адрамақәа. Аҟәа, 1987. *Амҩасҩы. Ароман. Аповест. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1988. *Аҳақ ашәара. Ажәабжь. Агәалашәарақәа. Астатиқәа адрама. Аҟәа, 1990. *Агәашә анҭыҵ. Ажәабжьқәа. Анҵамҭақәа. Аҟәа, 1998. *Ахамышҭыхә. Иҟалаҵәҟьаз. Ароман. Аҟәа, 1999. *Аҳәынаԥқәа рҳәынҭқар. Алакәқәеи ажәабжьқәеи ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 2000. *Нас иаацәылашеит. Ароман. Адрама. Ажәабжьқәа. Алакәқәа. Апублицистика. Аҟәа, 2006: Аҳәынаԥқәа рҳәынҭқар. Алакә. Аҟәа, 2008. Иҩымҭақәа реизга. Ф-томкны. Аҟәа, 2008-2015. *аурысшәахь аиҭагақәа: «Воины уже не было. М., 1968. *«Белый огонь». М., 1972. *Пристань. Ароман, аповест, Ажәабжьқәа. М., 1985. *Благословите нас, горы! М., 1990. *Кто бросить камень… Ароман, аповест. М.,1991. *Люди и каратели. Гагра, 1993. *От родных корней. Аҟәа, 1997. *Чтоб далеко пойти… Аҟәа, 2003. *Секреты успеха писателя. Аҟәа, 2012. ==Алитература== *{{Аԥпа|931}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/axuba-dzhuma-vissarionovich Ахуба Джума Виссарионович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/a%D2%B3%D3%99ba-%D1%9Fuma-visarion-i%D2%A7a Аҳәба Џьума Висарион-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Ахәаа]][[Акатегориа:1937 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Хәажәкырамза 12 рзы ииз]][[Акатегориа:2019 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 12 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]]}} ffowxg1t4lepeyfdsdqbul8t485mr0n Ҳашыг, Никәала Ҷыф-иԥа 0 25645 170342 113418 2026-07-21T13:42:23Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170342 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Ҳашыг Никәала Ҷыф-иԥа |даҽа ахьӡ=Хашиг Николай Чифович |афото=Хашиг Николай Чифович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Ҳашыг Никәала Ҷыф-иԥа |аира арыцхә=11.02.1932 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Гәдоуҭа араион Хәаԥ ақыҭа |аԥсра арыцхә=23.05.2014 |аԥсра аҭыԥ=Аҟәа ақалақь |аусура=аԥсуа шәҟәыҩҩы, апублицист }} '''Ҳашыг Никәала Ҷыф-иԥа''' ({{lang-ru|Хашиг Николай Чифович}}; 11.02.1932, Аԥсны, [[Гәдоуҭа араион]] [[Хәаԥ]] ақыҭа – 23.05.2014, [[Аҟәа]] ақалақь) – аԥсуа шәҟәыҩҩы, апублицист. СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1973), Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи, Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1999) дрылан. Аԥсны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы (1992) ҳәа ахьӡ ихҵан. Ианашьоуп «Ахьӡ- Аԥша» аорден ахԥатәи аҩаӡара. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== А. М.Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет далгеит (1962). 1962 ш. инаркны Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рклуб деиҳабын. 1968 ш. нахыс – ажурнал «Алашара» аредакциа алитературатә усзуҩы. 1971ш. инаркны – ашәҟәыҭыжьырҭа «Алашара» аредактор. 1975 ш. февраль 13 инаркны – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла ареферент; Қырҭлитфонд Аԥсны аганахьала анапынҵа ҷыдақәа змаз. 1980 ш. инаркны – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аконсультант. 1980 шықәса апрель 1 нахыс – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аҟны иҟаз асахьаркыратә литература аларҵәаразы абиуро аиҳабы. 1986 ш. маи 16 нахыс – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла амаӡаныҟәгаҩ, Алитфонд аиҳаби уи имаҵуреи еидибалон. 1997 ш. апрель 17 инракны – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла Алитфонд аиҳабы, 1991 ш. нахыс – ажурнал «Амцабз» аҟәша аредактор, 2010-2014 шш. раан – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аконсультант. Ирҿиаратә мҩа хациркит 1950-тәи ашықәсқәа раан ажәеинраалақәа рыла. Раԥхьатәи иажәеинраалақәа кьыԥхьын 1956 ш. Гәдоҭатәи араионтә газеҭ «Аколлективтә џьа» аҟны. Иажәеинраалақәа рнылеит иара убас аизга «Ашьаҟьар» (1960) аҟны. Дышнеи-шнеиуаз Н. Ҳашыг апрозахь диасуеит. Истатиақәеи иочеркқәеи, иажәабжьқәеи (ахәыҷқәа ирызкугьы), иповестқәеи, ироманқәеи, рнылон ажурналқәа «Алашара», «Амцабз», аизга «Ерцахә», аочеркқәа еиуеиԥшым реизгақәа «Аамҭеи ауааи», агазеҭқәа «Аԥсны ҟаԥшь», «Аидгылара», «Республика Абхазия» уҳәа. Жәохә инрареиҳаны аԥсышәала ишәҟәқәа ҭыҵхьеит. 1980-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа нахыс Н. Ҳашыг иҩуеит Аԥсны ауаажәларра-политикатәи акультуратәи ҭагылазаашьа иазку апублицистикатә статиақәа жәпакы, иара убас аибашьреи егьырҭ азҵаарақәа дырзааҭгылон. («Аҽалагаларада… СССР жәлар рдепутатцәа аҩбатәи реизара ду аҟны М. Мгелаӡе иқәгылара иазкны» (Аидгылара. 1990. №1(003), ианвар. Ад. 6.; «Едуард Шеварднаӡе: аиҭаира мамзаргьы аиҭарҿыцра» (Аидгылара. 1991. №8(017), август, Ад. 5; «Уроки памяти. («Республика Абхазия . 1991. №67, 26 декабря. С. 2; «Аҳәынқарра ҿыци ажәлар рпроблемақәеи» (2006) уҳәа егьырҭгьы. Аԥсшәахь еиҭеигеит А. П. Чехов иажәабжь «Ахәмарра», Г. Д. Гәлиа иажәабжьқәа «Аҩны аԥшәмаԥҳәыс», «Адилижанс», ачерқес шәҟәыҩҩы А. Н. Охтов («Џьигиҭ»), аҟабарда шәҟәыҩҩы Б.Б. Мазихов («Аџь-ҵла»), адыга шәҟәыҩҩы П. К. Кошубаев («Билимготоваа рарбаӷь») уҳәа ражәабжьқәа. Ашәҟәыҩҩы игәы иҵхон амилаҭтә-етикатә традициақәеи Аԥсуареи рлахьынҵа, урҭ аныԥшит ишәҟәы «Аԥсуара» (аҩынтәраан –ихарҭәааны аҭыжьра – «Аԥсуара ашьаҭақәа»). ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Ашьха рҩашқәа ахьеилало. Ароман. Аҟәа, 1967. *Иҿымшәаз ашәҭ. Аповести ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1969. *Акорпус хада. Аповести ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1972. *Абду Ажьгьери. Аповест. Аҟәа, 1975. *Аԥсабара ахәыҭҳәыҭбжьқәа. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1980. *Иалкаау. Аповестқәеи ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1981. *Аԥышәара. Ароман. Аҟәа, 1984. *Ашьха уарба. Аповест, ажәабжьқәа, аскетчқәа, Аҟәа, 1988. *Ахаҵа дызқәымшәо иҟоузеи. Ажәабжьқәа, Аҟәа, 1991. *Мирод Гәажәба. Ауаҩы лаша исахьа. Аочерк. Аҟәа, 1995. *Аибашьра, аибашьра… Ажәабжьқәа, аочеркқәа, адрама. Аҟәа, 2006. *Аԥсуара. Аҟәа, 1994. *Аԥсуара ашьаҭақәа. Аҟәа, 2002. *Аҳәынҭқарра ҿыци ажәлар проблемақәеи. Аҟәа, 2006. *Ашәҟәыҩҩцәа ирызку ажәа. Аҟәа, 2008. *Аԥсуа ҳәынҭқарра аидеологиа. Аҟәа, 2011. *Абду Ажьгери. Ароман. Аҟәа, 2013. *аурысшәахь аиҭагақәа: Рассказы пастушьего двора. (Для детей).Сухуми, 1979. ==Алитература== *{{Аԥпа|931}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/xashig-nikolaj-chifovich Хашиг Николай Чифович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D2%B3ashyig-nik%D3%99ala-%D2%B7yif-i%D2%A7a Ҳашыг Никәала Ҷыф-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Ҳашыгаа]][[Акатегориа:1932 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Жәабранмза 12 рзы ииз]][[Акатегориа:2014 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 23 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Жәабранмза 11 рзы ииз]]}} l3mhqy8kredvj8xnakydjy4et0jzjj7 Дауҭиа, Валери Константин-иԥа 0 25646 170298 113261 2026-07-21T13:40:13Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170298 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Дауҭиа Валери Константин-иԥа |даҽа ахьӡ=Даутия Валерий Константинович |афото=Даутия Валерий Константинович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Дауҭиа Валери Константин-иԥа |аира арыцхә=17.02.1936 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Гәдоуҭа араион Жәандәрырԥшь ақыҭа |аԥсра арыцхә=25.04.2009 |аԥсра аҭыԥ=Гагра |аусура=апоет }} '''Дауҭиа Валери Константин-иԥа''' ({{lang-ru|Даутия Валерий Константинович}}; 17.02.1936, Аԥсны, [[Гәдоуҭа араион]] Жәандәрырԥшь ақыҭа – 25.04.2009, [[Гагра]]) – апоет. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәыла (1997), ашьҭахь – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациа алахәыла (2003). Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== А.М.Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт далгеит аԥсуа бызшәеи алитературеи аурыс бызшәеи алитературеи рзанааҭ ала (1961). 1961-1984 шш. раан аус иуан Цандрыԥшьтәи ашкол-интернат аҟны аԥсуа бызшәеи алитературеи рырҵаҩыс, 1994 –1995шш. рзы [[Гагра араион]] аҵара аҟәша аиҳабы ихаҭыԥуаҩыс дыҟан. Раԥхьатәи иажәеинраалақәа рнылеит: агазеҭ «Аԥсны», ажурналқәа: «Алашара», «Амцабз», апоетцәа ҿарацәа ражәеинраалақәа реизга «Ахҿарах» (1967). В. Дауҭиа иажәеинраалақәа ирылхны ашәақәа аԥырҵахьеит аԥсуа композиторцәа: Р.Гәымба, Б.Багаҭелиа, О.Хәынҵариа. Урҭ рыхәҭак анҵоуп афирма «Мелодиа» аҟны. Иажәеинраалақәа рыхәҭак аурысшәахь еиҭагоуп. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Амшыни амреи. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1983. *Сҽыҩ. Ажеинраалақәа. Аҟәа, 1986. *Гагрыԥшь. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1987. *аурысшәахь аиҭага: Отцовские заветы. Ажәеинраалақәа. Гагра, 1995. ==Алитература== *{{Аԥпа|932}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/dautiya-valerij-konstantinovich Даутия Валерий Константинович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/dau%D2%ADia-valeri-konstantin-i%D2%A7a Дауҭиа Валери Константин-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Дауҭиаа]][[Акатегориа:1936 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Жәабранмза 17 рзы ииз]][[Акатегориа:2009 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Мшаԥымза 25 рзы иԥсыз]]}} p6w03t2ozbs5mk27tg9oj6mfz00o2ic Ахьиба, Владимир Александр-иԥа 0 25665 170279 152845 2026-07-21T13:39:21Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170279 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Ахьиба Владимир Александр-иԥа |даҽа ахьӡ=Ахиба Владимир Александрович |афото=Ахиба Владимир Александрович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Ахьиба Владимир Александр-иԥа |аира арыцхә=23.01.1938 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Гәдоуҭа араион Жәандәырԥшь ақыҭа |аԥсра арыцхә=31.01.2000 |аԥсра аҭыԥ=Аҟәа |аусура=аԥсуа поет }} '''Ахьиба Владимир Александр-иԥа''' ({{lang-ru|Ахиба Владимир Александрович}}; 23.01.1938, Аԥсны, [[Гәдоуҭа араион]] Жәандәырԥшь ақыҭа – 31.01.2000, [[Аҟәа]]) – аԥсуа поет. СССР-и (1989) Аԥсни Урыстәылеи рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== 8-шықәса даԥхьеит Жәандәырԥшьтәи ашкол аҟны, ажәбатәи акласс Мгәыӡырхәатәи ашкол аҟны ихиркәшеит. 1956 ш. Кьалашәыртәи (Аҟәа) ақыҭанахамҩатә техникум даанахәеит. Ҩышьықәса рышьҭахь уи Аҽгәараҟа ([[Гал араион]]) ииаган. Атехникум далгеит 1961 шықәсазы. Иҩымҭақәа ркьыԥхьуан ажурнал «Алашара», агазеҭқәа: «Аԥсны ҟаԥшь», «Аԥсны», «Бзыԥ» уҳәа рҟны. В.Ахьиба иажәеинраалақәа жәпакы агәылоуп «Аԥсуа поезиа антологиа. XX ашә.» (Аҟәа-[[Москва]], 2001, аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009). Иажәеинраалақәа реизгақәа жәпакы ҭыжьуп. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Еихызгоит сшьаҿа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1971. *Адац. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1976. *Исԥыло, сызԥыло. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1979. *Адгьыл ахьаа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1982. *Ааԥын сызҭаз. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1984. *Абри сыдгьылаҿ. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1988. *Адгьыл ахьаа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1992. *Амцеи аеҵәеи. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1994. *Сышьхақәа раамҭа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1988. *Иалкаау. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2014. ==Алитература== *{{Аԥпа|932}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/axiba-vladimir-aleksandrovich Ахиба Владимир Александрович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/axiba-vladimir-aleksandr-i%D2%A7a Ахьиба Владимир Александр-иԥа] {{ab icon}} *[https://sputnik-abkhazia.info/20210123/Apoezia-zysazaaraz-apoet-Vladimir-Akhiba-diizhei-83-shysa-it-1031653062.html Апоезиа зыԥсҭазаараз апоет: Владимир Ахьиба диижьҭеи 83 шықәса ҵит]. [[Спутник Аԥсны]]. {{date|23|1|2021}}. {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Ахьиаа]][[Акатегориа:1938 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 23 рзы ииз]][[Акатегориа:2000 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 30 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 31 рзы иԥсыз]]}} n28cb9uw9l9487fwwx7spoca37e3fcs Аламиа, Геннади Шьаликәа-иԥа 0 25666 170275 126335 2026-07-21T13:39:10Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170275 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Аламиа Геннади Шьаликәа-иԥа |даҽа ахьӡ=Аламиа Геннадий Шаликович |афото=Аламиа Геннадий Шаликович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Аламиа Геннади Шьаликәа-иԥа |аира арыцхә=24.07.1949 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Кәтол ақыҭа |аусура=аԥсуа поет, ауаажәларратәи аполитикатәи усзуҩы }} '''Аламиа Геннади Шьаликәа-иԥа''' ({{lang-ru|Аламиа Геннадий Шаликович}}; 24.07.1949, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Кәтол]] ақыҭа) – аԥсуа поет, ауаажәларратәи аполитикатәи усзуҩы. «Ахьӡ-Аԥша» аорден аҩбатәи аҩаӡара ианашьоуп. СССР-и (1973) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәеи Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1999) дрылоуп. Дыҩуеит аԥсышәала. ==Абиографиа== И. А. Коӷониа ихьӡ зху Кәтолтәи актәи абжьаратәи ашкол далгеит (1966), дагьҭалеит А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афизика-математикатә факультет. 1969-1973 шш. раан аҵара иҵон [[Москва]], СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла иатәыз А.М.Горки ихьӡ зху Алитературатә институт аҟны. 1973-1974 шш. рзы Москватәи аобласт Роменское ақалақьтә газеҭ акорреспондентс, ашьҭахь, аҟәша аиҳабыс аус иуан. 1975 ш. [[Аҟәа]], Д.И.Гәлиа Иҩны-музеи аҟәша деиҳабын. 1977-1982 шш. раан агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» («Аԥсны») акорреспондентс, ашьҭахь аҟәша аиҳабыс дыҟан. 1982-1987 шш. рзы ахәыҷтәы журнал «Амцабз» аҟәша деиҳабын, ашьҭахь аҭакзыԥхықәу маӡаныҟәгаҩын. 1987-1988 шш. ирыҵанакуа аамҭазы А.М.Горки ихьӡ зху Москватәи Алитературатә институт аҟны аԥсуа литературеи афольклори рзы алекциақәа дрыԥхьон. 1980-тәи ашықәсқәа раан Аԥсны Жәлар рфорум «Аидгылара» аԥҵара аԥшьгаҩцәа дреиуан, 1988 ш. инаркны иаԥиҵеит, редактор хадасгьы даман аԥсышәала иҭыҵуаз афорум агазеҭ «Аидгылара». 1989 ш. инаркны Кавказ ашьхаруа жәларқәа Рассамблеиа ахада актәи ихаҭыԥуаҩыс дыҟан (ашьҭахь – Кавказ ажәларқәа Рконфедерациа). Кавказ ашьхаруа жәларқәа реидкылареи Аԥсны амилаҭ-хақәиҭратә қәԥареи рҟны илагала шьардоуп. 1991-1996 шш. рзы Аԥсны Иреиҳаӡоу Асовет – Аԥсны Жәлар Реизара адепутатс дыҟан. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан Аԥсны ахаҭарнакк иаҳасабала Нхыҵ-Кавказ анапынҵа ҷыда наигӡон. 1993-1994 шш. раан – Аԥсны Иреиҳаӡоу Асовет Ахантәаҩы ихаҭыԥуаҩыс дыҟан. 1994-1996 шш. рзы акәзар, – Аԥсны Жәлар Реизара Ахантәаҩы ихаҭыԥуаҩыс. 1998-2001 шш. раан ажурнал «Черкесский мир» аредактор хадас даман (иҭыҵуан урысшәалеи англыз бызшәалеи). Аредактор хадас даман иара убас ажурнал «Абаза». Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра ашьҭахь напхгара аиҭон Аԥсны жәлар рфорум «Аидгылара». 2002 ш. декабр 12 рзы Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла ахантәаҩыс далхын, 2004 ш. апрель мзазы хатәгәаԥхарала имаҵура аанижьит. Акьыԥхь аҟны дцәырҵит 1964 ш. инаркны. Иҩымҭақәа рнылон агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» («Аԥсны»), ажурналқәа «Алашара», «Амцабз», иажәеинраалақәа агәылалеит «Аԥсуа поезиа антологиа XX ашә.» (Аҟәа-Москва, 2001, аиҭаҭыжьра – 2009) уҳәа убас егьырҭгьы. Жәаба инареиҳаны ажәеинраалақәа реизгақәа ҭижьхьеит. Икьыԥхьхьеит астатиақәеи аочеркқәеи жәпакы. Г. Аламиа иҩымҭақәа еиҭаргахьеит аурыс, англыз, афранцыз, аполиак, аболгар, аерман, араб, аукраин, амолдав уҳәа абызшәақәа рахь. Аԥсуа бызшәахь еиҭеигахьеит У.Шекспир иҩымҭақәа «Акрал Лир», «Иули Цезар», Кольдерон дела Барк – «Аԥсҭазаара ԥхыӡуп», А.Грибоедов – «Зыхшыҩ зызрыцҳароу» (арҭ аҩымҭақәа С. И. Ҷанба ихьӡ зху аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аҟны иқәдыргылахьеит), А.Пушкин иажәеинраалақәеи илакәқәеи, А.Блок, Гарсиа Лорка, М.Светлов, иара убас ауаԥс поетцәа К.Хетегуров, Д.Алборҭы, адыга поет Н.Н.Багов, абаза поет М.Х.Чкәуту, аерман поет Г.Емин уҳәа рҩымҭақәа. Г.Аламиа авторс дрымоуп аԥсуа фольклор шьаҭас иаҭаны иҩу Аԥсны Аҳәынҭқарратә гимн ажәақәа. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Адәы иаҵәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа 1971. *Аԥсҭазаара амш. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1976. *Амцажәла. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1979. *Аҳаԥи ацәашьи. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1982. *Аԥшьалых. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1985. *Хара ацара. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1987. *Иҟоуп убас амшқәа… Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1987. *Иҟоуп убас амшқәа… Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1990. *Алыԥшаах. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2010. *аурысшәахь аиҭагақәа: На рассвете. Стихи. М., 1977. *Дорогами ветвей. Стихи. Сухуми,1980. *Ореховый ключ. Стихи. М., 1991. ==Алитература== *{{Аԥпа|933}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/alamia-gennadij-shalikovich Аламиа Геннадий Шаликович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/alamia-gennadi-shalik%D3%99a-i%D2%A7a Аламиа Геннади Шьаликәа-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны Жәлар реизара 1-тәи ааԥхьара адепутатцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа]][[Акатегориа:Аламиаа]][[Акатегориа:1949 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ԥхынгәымза 24 рзы ииз]]}} nr0w7xh1fm5l7hzit7oewt0nyvuzy4m Смыр, Рушьбеи Ҳазараҭ-иԥа 0 25667 170327 151153 2026-07-21T13:41:38Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170327 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Смыр Рушьбеи Ҳазараҭ-иԥа |даҽа ахьӡ=Смыр Рушбей Хазаратович |афото=Смыр Рушбей Хазаратович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Смыр Рушьбеи Ҳазараҭ-иԥа |аира арыцхә=13.02.1950 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Гәдоуҭа араион Аацы ақыҭа - 29.07.2019 |аусура=аԥсуа поет }} '''Смыр Рушьбеи Ҳазараҭ-иԥа''' ({{lang-ru|Смыр Рушбей Хазаратович}}; 13.02.1950, Аԥсны, [[Гәдоуҭа араион]] [[Аацы]] ақыҭа - 29.07.2019) – аԥсуа поет. СССР-и (1979) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәеи Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1999) рлахәыла, ашьҭахь – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациа алахәыла (2003). Адыгатәыла акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы (2004). Аԥсны жәлар рпоет (2010). Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа ианашьоуп (2007; ажәеинраалақәа реизга «Абжьы» азы). «Ахьӡ-Аԥша» аорден аҩбатәи аҩаӡара ианашьоуп. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Приморсктәи абжьаратәи ашкол далгеит. Ахԥатәи акласс аҟны дантәаз машәырла изблак ааха аиуит. Ашықәсқәа ииасцыԥхьаӡа апоет ибла есааира иагхо иалагеит (8% заҵәык ракәын иабоз). Иҽихәшәтәуан Одесса, Филатов иклиникаҿы. Ибла ачымазара иахҟьаны иҵара данагхозгьы ҟалалон. Ианаалоз аланарԥшыгагьы аԥшаара уадаҩын. Одессантә даныхынҳә, аҳәара иҟаиҵаз ала, иҭаацәа амырзакан изаархәеит, иаарласнгьы иҵеит уи арҳәашьа. Аҩны иҟан иара убас агитареи абалалаикеи. Урҭ рыла ибзианы дыхәмаруан иан – Шура Базба. Урҭгьы инапаҿы иааигеит Рушьбеи. Амырзакан ала инаигӡон атетрад ианиҵоз ажәақәа ирылихуаз ашәақәа. Абасала ажәеинраалақәа рыҩра далагеит. Ичымазара даргәамҵуан поетны ишьақәгылараны иҟаз. Апоет қәыԥш иажәеинраалақәа зныз атетрад (усҟан уи ихыҵуан жәаха шықәса) апоет В. П. Анқәаб имԥыхьашәеит Артиом Анқәаб ибзоурала , В. Анқәаб урҭ амҩа рзылихит. Ҿыц аҩра иалагаз апоет изы ари акырӡа аҵанакуан, уи егьаӡбеит ԥхьаҟатәи ирҿиаратә разҟы. Дышнеи-шнеиуаз иаалырҟьаны ланарԥшыгала ицәгьамкәа ибо дҟалеит. Иҽазҵәылхны ашәҟәқәа рыԥхьарагьы далагеит, игәабзиара ишаԥырхагазгьы, лассы-лассы ахыхь изцәырҵуан. Иажәеинраалақәа анылон агазеҭ «Бзыԥ». Аҟәатәи аҳәынҭқарратә азаанаҭ-техникатә ҵараиурҭа далгеит, афымца азҟаза изаанаҭ иманы. 1972 ш. дҭалоит А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет, аха ибла ачымазара иахҟьаны аҩабтәи акурс аҟнытә иҵара аанижьыр акәхоит. 1985-1987 шш. раан аҵара иҵон А. М. Горки ихьӡ зху Москватәи Алитературатә институт аҟны иҟоу ҩышықәсатәи Иреиҳау алитературатә курсқәа рҟны. 1970-1975шш. рзы Афон-ҿыц, атурбаза «[[Ԥсырӡха]]» аҟны абиблиотекаҿы аус иуан. 1968 ш. раахыс апоет иажәеинраалақәа иааиԥмырҟьаӡакәа ирнылоит ажурнал «Алашара», иара убас агазеҭқәа: «Аԥсны ҟаԥшь», «Аԥсны», «Еҵәаџьаа», «Советская Абхазия», «Литературная газета» ([[Москва]]), алитературатә еизгақәа: «Ерцахә», «Однажды в апреле», «Литературная Абхазия»; ашәҟәы «Памятник нам сыновей не заменит… Стихи и песни» ([[Аҟәа]], 1994) уҳәа егьырҭгьы. Р. Смыр иажәеинраалақәа жәпакы агәылоуп «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» (Аҟәа-Москва, 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009). 1973 ш. иҭыҵит апоет раԥхьатәи иажәеинраалақәа реизга «Аеҵәақәа рыкәашара». Уи нахыс иҭыжьуп ажәеинраалақәа реизгақәа жәаҩа. ХХI ашә. алагамҭазы Р. Смыр иҽԥишәеит прозаикк иаҳасабалагьы. 2002 ш. ажурнал «Алашара» актәи аномер ианылеит иажәабжь «Ҟәыбҷа». Ипоезиа хыҵхырҭа хадас иамоуп аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа, Д. И. Гәлиа, И. А. Коӷониа, Б. У. Шьынқәба уҳәа рырҿиамҭақәа. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Аеҵәақәа рыкәашара. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1973. *Ашьанҵа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1976. *Ахҿа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1979. *Сышьхақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1981. *Ашыцқәа рашәақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1985. *Акәукәуқәа еиқәҿырҭуеит. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1988. *Сҽыласқәа. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1990. *Рада Гәышьа. Ажәеинраала ҿыцқәа. Аҟәа, 1994. *Аҳаҳаира. Ажәеинраалақәа, Аҟәа, 1998. *Арҵу. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2000. *Рарира. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2003. *Абжьы. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2005. *Слабашьа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2008. *Иалкаау иҩымҭақәа реизга. Х-томкны. Аҟәа, 2010-2012. *Аҵыс иаҵәа. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2011. *Снаргәыҵа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2015. ==Фбиблиографиа== Диит [[1950]] шықәса жәабранмза 13 рзы Аацы ақыҭа Гәдоуҭа араион. [[1971]] - [[1973]] шықәсқәа рзы аҵара иҵоит А.М.Горки ихьӡ зху Москватәи алитературатә институт аҿы иҟоу Иреиҳау алитературатә курсқәа. Дрылгоит [[1987]] шықәсазы. Акьыԥхь аҿы дцәыпҵит [[1966]] шықәса инаркны. Иаҭәашьоуп Д.И. Гәлиа ихьӡ зху аҳәынҭқарратә ппремиа. ==Алитература== *{{Аԥпа|933-934}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/smyir-rushbej-xazaratovich Смыр Рушбей Хазаратович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/smyir-rushbei-%D2%B3azara%D2%AD-i%D2%A7a Смыр Рушьбеи Ҳазараҭ-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Смыраа]][[Акатегориа:1950 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Жәабранмза 13 рзы ииз]][[Акатегориа:2019 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Ԥхынгәымза 29 рзы иԥсыз]]}} 7zfz620hedzc2shet760ad5ki04h9ur Лашәриа, Рауль Ӡыкәыр-иԥа 0 25668 170318 152371 2026-07-21T13:41:13Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170318 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Лашәриа Рауль Ӡыкәыр-иԥа |даҽа ахьӡ=Ласуриа Рауль Дзыкурович |афото=Ласуриа Рауль Дзыкурович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Лашәриа Рауль Ӡыкәыр-иԥа |аира арыцхә=20.05.1949 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Кәтол ақыҭа, 4.11.2014, Аҟәа |аусура=аԥсуа поет, ажурналист }} '''Лашәриа Рауль Ӡыкәыр-иԥа''' ({{lang-ru|Ласуриа Рауль Дзыкурович}}; 20.05.1949, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Кәтол]] ақыҭа, 4.11.2014, [[Аҟәа]]) – аԥсуа поет, ажурналист. СССР-и (1976) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла, ашьҭахь – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациа алахәыла (2003). Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Кәтолтәи абжьаратәи ашкол даналга (1961), дҭалеит А.М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет аԥсуа бызшәеи алитературеи англыз бызшәеи рыҟәша (1969). Еиҭагаҩыс аус иуан агазеҭқәа «Акоммунизм ахь», «Аԥсны ҟаԥшь» (1969_1979) рҟны, Аԥсуа телехәаԥшра аредактор хадас (1978-1987), ажурнал «Алашара» (1987ш., №8 инаркны) аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩыс, ажурнал «Амцабз» аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩыс (1997-2003) дыҟан. Д.И.Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵаара аинститут алитература аҟәша аҭҵаарадырратә усзуҩын. 2003 ш. нахыс Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациа Алитфонди, ажурнал «Аҟәа-Сухум» аҟәшеи, агазеҭ «Еҵәаџьаа» аҟәшеи дреиҳабын. Жәаф шықәса анихыҵуаз раԥхьатәи иажәеинраала «Ақьаԥҭа» икьыԥхьит агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аҟны. Уи нахыс иҩымҭақәа рнылон егьырҭ апериодикатә ҭыжьымҭақәагьы – ажурналқәа «Алашара», «Амцабз», агазеҭқәа: «Советская Абхазия», «Аԥсны», «Еҵәаџьаа», аизгақәа уҳәа рҟны. Апоет иажәеинраалақәа жәпакы анылеит «Аԥсуа апоезиа антологиа. XX ашә.» (Аҟәа-[[Москва]], 2002; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009). Авторс дрымоуп ажәеинраалақәа реизгақәа ааба. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Аҵх ҵәца. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1973. *Аеҵәақәа зҿало аҵла. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1976. *Урашан. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1979. *Абзиабара ашықәс. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1980. *Сымшра амацәаз. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1991. Асааҭ ахыцқәа. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1981. *Аԥшақәа ргәил. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2004. *Ашьанеи агәыԥшқеи. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2008. *Сырмеи агәили. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2009. *Иалкаау. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2011. *Слахьынҵа аҿаԥхьа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2014. ==Алитература== *{{Аԥпа|934}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/lasuria-raul-dzyikurovich Ласуриа Рауль Дзыкурович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/lash%D3%99ria-raul-%D3%A1yik%D3%99yir-i%D2%A7a Лашәриа Рауль Ӡыкәыр-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:1945 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 20 рзы ииз]][[Акатегориа:2014 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Абҵарамза 4 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:Лашәриаа]][[Акатегориа:1949 шықәсазы ииз]]}} fdntvb1dswffr2fxp5o5853rdq63jhf Чачхалиа, Денис Кьыршьал-иԥа 0 25669 170333 133685 2026-07-21T13:41:55Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170333 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Чачхалиа Денис Кьыршьал-иԥа |даҽа ахьӡ=Чачхалиа Денис Киршалович |афото=Чачхалиа Денис Киршалович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Чачхалиа Денис Кьыршьал-иԥа |аира арыцхә=21.08.1950 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Тҟәарчал ақалақь |аусура=аԥсуа поет, апрозаик, аҭоурыхҭҵааҩ, аиҭагаҩ }} '''Чачхалиа Денис Кьыршьал-иԥа''' ({{lang-ru|Чачхалиа Денис Киршалович}}; 21.08.1950, Аԥсны, [[Тҟәарчал]] ақалақь) – аԥсуа поет, апрозаик, аҭоурыхҭҵааҩ, аиҭагаҩ. СССР-и (1984) Аԥсни Урыстәылеи рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла, Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәыла (1999). Дыҩуеит урысшәалеи аԥсышәалеи. ==Абиографиа== К.Ф.Ӡиӡариа ихьӡ зху Аҟәатәи ашкол-интернат далгеит (1968). 1961 ш. апоет Кьыршьал Чачхалиа иҭаацәа Аҟәаҟа ииасит. 1968-1973 шш. раан Д.Чачхалиа аҵара иҵон [[Москва]], А.М. Горки ихьӡ зху Алитературатә институт аҟны. Идипломтә усумҭа еиднакылеит апоет урысшәала ииҩыз иажәеинраалақәа, акритикатә статиақәа, аԥсуа ақырҭуеи поетцәа рырҿиамҭақәа. Аинститут даналга Аҟәаҟа дхынҳәит. Аус иуан агазеҭ «Советская Абхазия» акорреспондентс, Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алитературатә консультантс. 1984-1990 шш. рзы рҵаҩыс дыҟан А.М. Горки ихьӡ зху Москватәи Алитературатә институт аҟны (аԥсуа поезиеи апрозеи реиҭагаразы арҿиаратә семинар мҩаԥигон). Ашьҭахь – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла Алитературатә фонд деиҳабын. 1984 ш. инаркны дынхоит, аус иуеит Москва. Арҿиаратә усуреи ахатә уси еилеигӡоит, атуристтә компаниа «Аква-Абаза» аиҳабыс дыҟоуп. Иҩымҭақәа икьыԥхьуеит 1970 ш. раахыс. Иажәеинраалақәеи ипрозатә ҩымҭақәеи рнылон альманахқәеи аизгақәеи: «Творческий бульвар 25» (М., 1973, №13), «Дом под чинарами» ([[Қарҭ]], 1978), «Истоки» (М., 1984), «Литературная Абхазия»; ажурналқәа: «Алашара», «Советская литература» (1989, №4; 1990, №8), «Смена» ( №18), «Черкесский мир», «Абаза»; агазеҭқәа: «Советская Абхазия», «Абхазия» (Аҟәатәи, Москватәи аҭыжьымҭақәа), «Республика Абхазия», «Литературная Россия» (Москва), «Общеписательская Литературная газета» (Москва), ашәҟәы «Сухумские мотивы; (2500-летию Сухума посвещается)». М., 2005); «Аԥсуа поезиа антологиа. XX ашә.» Москва, 2009) уҳәа егьырҭгьы. Д.Чачхалиа раԥхьатәи иажәеинраалақәа реизга «За чертой горизонта» ҭыжьын [[Аҟәа]], 1976 шықәсазы. Ашьҭахьгьы иҭыҵит иажәеинраалақәа реизгақәеи ипрозатә ҩымҭақәеи еидызкыло ашәҟәқәа жәпакы. Д.Чачхалиа дырдыруеит еиҭагаҩк иаҳасабалагьы. Аԥсшәахь еиҭеигеит А.С.Пушкин, Ф.И.Тиутчев, С.А.Есенин, А.А. Блок, А.А.Ахматова, М.И. Цветаева, Ҳ.Ҳаине, И.В.Гиоте, И.К.Ф.Шиллер уҳәа ражәеинраалақәа; аурысшәахь еиҭеигеит аԥсуа поетцәа Д.И.Гәлиа, О.Беигәаа, И.А.Коӷониа, М.А.Лакрба, Б.У.Шьынқәба, Кь.Ш.Чачхалиа, А.Ҭ.Аџьынџьал, Р.Ҳ.Смыр, Н.Т.Кәыҵниа, М.И.Миқаиа, Р.З.Лашәриа, иара убас ақырҭуа поетцәа Н.Бараҭашвили, Г.Табиӡе, О.Ҷиладӡе, В. Габескириа рҩымҭақәа. 1980-тәи ашықәсқәа раан Д.Чачхалиа иҽазҵәылхны аизгара далагеит аԥсуаа рҭоурыхи ркультуреи ирызку аҭоурыхтә, архивтә материалқәа. Апериодикатә кьыԥхь ианиҵеит астатиақәа жәпакы, урҭ иреиуоуп: «Уи Мсыр напхгара аиҭон» (Асулҭан – аԥсуа Али Беи аль Кабир изкны) (Алашара. 1984, 1984, №9), «Самобытный стиль абхазской архитектуры» (Советская Абхазия. 1986, 29 мая; «Новая картина А.Чачба» (Советская Абхазия, 1989, 7 марта; «Мықәтәи акафедрал» (Аԥсны аҟазара. 1989, №1-2. К.Н. Аванасеви иареи еицырҩыз); «Древности твои Ткварчал» (Ткварчельский горняк. 1991, №42-44; «Мы джигеты, народ вольный». (О княжеском роде Чачба) (Республика Абхазия». 1992, 21 июня; «Хроника абхазских царей» (Абхазия. Московский выпуск). 1995, №2); «Абхазская святыня старого Сочи». (О почитании очажной цепи на Кавказе) (Этнографическое обозрение. 1998, №1; «Под сенью векового дуба» (Российская историческая газета. 1998, №1) уҳәа егьырҭгьы. Аҭҵаамҭақәа: «Абхазская Православная церковь. Хроника. Прибавления» (М., 1997), «Хроника абхазских царей. Статьи и заметки. Дополнения» (М., 2000), џьара-џьара иаарԥшуп актәи ашәышықәсазтәи Аԥсны ақьырсианра аҭоурыхи аԥсуаа рҭоурыхи ирыҵаркуа аетапқәа. Д.Чачхалиа аԥсуааи адыгақәеи (ачерқьесқәеи) ирызку аҭыжьымҭақәа рсериа апроект авторси аредакторси дамоуп; раԥхьатәи ашәҟәы (К.Серена. Путешествие по Абхазии (афранцыз бызшәахьтә еиҭагоуп) иҭыжьын Москва, 1999 шықәсазы, аҩбатәи (Ф.Боденштедт. По большой и Малой Абхазии. О Черкесии (анемец бызшәахьтә аиҭага) ҭыҵит Москва, 2002 шықәсазы, ахԥатәи (Э.Мартель. Кавказская Ривьера. Путешествие по югу Росии и по Абхазии (афранцыз бызшәахьтә еиҭагоуп) – Москва, 2002 шықәсазы. Аҵыхәтәантәи ашәҟәқәа ҩба рҟны агәлаҵак аҳасабала икьыԥхьуп Д.Чачхалиа иҭҵаарадырратә статиақәа: «Джигетия на политической и этнографической карте Абхазии», «Историческая топонимика Большого Сочи середины XӀX века (фамильно-родовая номенклатура)». ==Абиблиографиа== *урысшәала: За чертой горизонта. Стихи. Сухуми, 1976. *Два неба. Стихи. Сухуми, 1982. *Степень родства. Стихи. Сухуми, 1985. *Брод одинокой альхи. Рассказы и драма. Сухуми, 1988. *Абхазская лира. Стихи и переводы. М., 2010. ==Алитература== *{{Аԥпа|934}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/chachxalia-denis-kirshalovich Чачхалиа Денис Киршалович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/chachxalia-denis-kyirshal-i%D2%A7a Чачхалиа Денис Кьыршьал-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:1950 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Нанҳәамза 21 рзы ииз]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аҭоурыхдырҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]][[Акатегориа:Чачхалиаа]]}} sw7pj89do3nhrznfv651yw14nqkmr3i Кәарҷиа, Заур Гьаргь-иԥа 0 25691 170307 113317 2026-07-21T13:40:40Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170307 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Кәарҷиа Заур Гьаргь-иԥа |даҽа ахьӡ=Кварчия Заур Георгиевич |афото=Кварчия Заур Георгиевич (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Кәарҷиа Заур Гьаргь-иԥа |аира арыцхә=20.07.1936 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Ҷлоу ақыҭа |аԥсра аҭыԥ=2008, Аҟәа ақалақь |аусура=аԥсуа поет }} '''Кәарҷиа Заур Гьаргь-иԥа''' ({{lang-ru|Кварчия Заур Георгиевич}}; 20.07.1936, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Ҷлоу]] ақыҭа – 2008, [[Аҟәа]] ақалақь) – аԥсуа поет. Аԥсны ашәҟәыҩҩыцәа Реидгыла алахәыла (1997). Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт далгеит (1964), нас - Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҭоурых-иуристтә факультет (латәарада, 1986) далгеит. Аԥсны ашколқәа жәпакы рҟны рҵаҩыс аус иуан. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра (1992-1993) далахәын. Акьыԥхь аҟны дцәырҵит 1960-тәи ашықәсқәа инадыркны. Иҩымҭақәа рнылон: ажурнал «Алашара», агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь», «Аԥсны», «Бзыԥ» уҳәа егьырҭгьы. Иажәеинраалақәа рыхәҭак агәылалеит «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә. (Аҟәа-[[Москва]], 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009). Ажәеинраалақәа реизгақәа жәпакы ҭижьит. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Ахьышьҭрахь. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1978. *Аблақәа анеиқәшәо. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1984. *Аӡаӡаҳәымҭа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1987. *Ихароу агәыӷрақәа. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1990. *Ахаҵа данхаҵоу… Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1994. *Ашьаҿақәа. Ажәеинраалақәа ахәыҷқәеи аҿари рзы. Аҟәа, 1994. *Алхас. Апоема-Ауаз. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1995. *Аҳақ. Апоема. Аҟәа, 1996. *Ахара азааигәахара. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1996. *Агәыӷрақәа рымш. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1998. *Хырԥашька змам. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2001. *Ахәы-ԥшӡа ҳаракыраҿ. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2002. *Иҩымҭақәа реизга. Ԥшь-томкны. Аҟәа, 2005-2008. ==Алитература== *{{Аԥпа|935}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/kvarchiya-zaur-georgievich Кварчия Заур Георгиевич] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/k%D3%99ar%D2%B7ia-zaur-garg-i%D2%A7a Кәарҷиа Заур Гьаргь-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Кәарҷиаа]][[Акатегориа:1936 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ԥхынгәымза 20 рзы ииз]][[Акатегориа:2008 шықәсазы иԥсыз]]}} 2vzghb4rhbhdknkfbipakrvmfxc6jra Занҭариа, Владимир Константин-иԥа 0 25694 170301 166541 2026-07-21T13:40:22Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170301 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Занҭариа Владимир Константин-иԥа |даҽа ахьӡ=Зантария Владимир Константинович |афото=Зантария Владимир Константинович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Занҭариа Владимир Константин-иԥа |аира арыцхә=27.09.1953 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Тамшь ақыҭа |аԥсра арыцхә=21.03.2026 |аусура=аԥсуа поет, алитератураҭҵааҩ, акритик, ажурналист, Аԥсны ауаажәларратәи аҳәынҭқарратәи усзуҩы }} '''Занҭариа Владимир Константин-иԥа''' ({{lang-ru|Зантария Владимир Константинович}}; 27.09.1953, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Тамшь]] ақыҭа – 21.03.2026) – аԥсуа поет, алитератураҭҵааҩ, акритик, ажурналист, Аԥсны ауаажәларратәи аҳәынҭқарратәи усзуҩы. Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор (2012), Аԥсны аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа академик (2019). Аԥсны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы (2015). СССР-и (1980) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла, Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәыла (1999). Урыстәыла ажурналистцәеи Аԥсны ажурналистцәеи Реидгылақәеи (1980) ажурналистцәа реидгылақәа жәларбжьаратәи Рконфедерациеи (2006) рлахәыла. Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа ианашьоуп (2016; ажәеинраалақәа реизга « Бзанҵы» азы). Ианашьоуп «Ахьӡ-Аԥша» аорден аҩбатәи аҩаӡара (2018). Дыҩуан аԥсышәалеи урысшәалеи. ==Абиографиа== Аҵара иҵон Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Тамшьтәи абжьаратәи ашкол аҟны. А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет далгеит (1975) «Аԥсуа бызшәеи алитературеи аурыс бызшәеи алитературеи» азаанаҭ ала. Аамҭак азы рҵаҩыс аус иуан Тамшьтәи абжьаратәи ашкол аҟны. 1976-1977 шш. рзы Асовет аррамаҵура дахысуан. 1977-1978 шш. раан агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» акорреспондентс дыҟан, 1978-1979шш. раан акәзар, - Аԥсуа радио акорреспондетс. Ашьҭахь Аԥснытәи аҳәынҭтелерадиоеилахәыра аредакторс (1979-1980), аредактор хадас (1980-1990), ахантәаҩыс (1993-1994) аус иуан. 1990-1991 шш. рзы Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла амаӡаныҟәгаҩс дыҟан. 1992-1997 шш. раан – Аԥсны Иреиҳаӡоу Асовет – Апарламент адепутат, 1997-1999 шш. – Аԥсны акультура афонд ахантәаҩы, 1999-2001 шш. – Аԥсны акультура аминистр, 2001-2004 шш. - Аԥсны Аԥыза-министр ихаҭыԥуаҩ. 2008 ш. инаркны аус иуеит Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵаара аинститут аҟны аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҳабыс, ашьҭахь – аинцеклопедиа аҟәша аиҳабыс (2008-2014), алитература аҟәша аҭҵаарадырратә усзуҩыс (2014 ш. инаркны). 2014–2020 шш. раан – Аԥсны Ахада иабжьагаҩ. 2024 ш. раахыс – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациа ахантәаҩыс дыҟан. 2006 ш. Аԥсуаҭҵаара аинститут аҟны ихьчеит акандидаттә диссертациа «Аԥсуа лирика арҿиара амҩақәа (атрадициақәеи ҳаамҭазтәи аҭагылазаашьеи)», 2012 ш. акәзар, адоктортә диссертациа «Аԥсуа лирикеи амилаҭтә сахьаркыра- философиатә дкылашьеи». 1970-1980-тәи ашықәсқәа раан аԥсуа жәлар рмилаҭ-хақәиҭратә қәԥара далахәын, иара убас ауаажәларра-политикатә еиҿкаара «Аидгылара» аԥҵара. Иажәеинраалақәеи илитература-критикатә статиақәеи аԥсуа шәҟәыҩҩцәа Ф. А. Искандер, А. Т. Аџьынџьал, Т. Шь. Аџьба, Р. Ҳ. Смыр, Г. Шь. Аламиа, В. Л. Аҵнариа, Т. М. Ҷаниа уҳәа рырҿиара иазкны ирнылон ажурналқәа «Алашара», «Амцабз», «Абаза», агазеҭқәа «Аԥсны ҟаԥшь», «Советская Абхазия», «Еҵәаџьаа», «Литературная газета» ([[Москва]]), алитературатә еизгақәа «Ерцахә» (аурысшәахь еиҭаганы, [[Аҟәа]], 1981), «Однажды в апреле» (аурысшәахь аиҭага, [[Қарҭ]], 1982), «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» (Аҟәа-Москва, 2001; аиҭаҭыжьра - Аҟәа-Москва, 2009) уҳәа егьырҭгьы. В. Занҭариа авторс дрымоуп иналукааша аҵарауаа, ашәҟәыҩҩцәа, асахьаҭыхҩцәа, аполитикцәа, аҳәынҭқарратә усзуҩцәа (Б. У. Шьынқәба, Ф. А. Искандер, В. Г. Арӡынба, И. Н. Воронов, В. В. Гамгиа уҳәа егьырҭгьы) ирызку ателехәаԥшратә очеркқәа, насгьы апериодикатә кьыԥхь ианылон иҵару ипублицистикатә статиақәа. Аԥсшәахь еиҭеигеит М. Лермонтов, Ф. Тиутчев, А. Блок, Н. Гумилев, Б. Пастернак, В. Бриусов, А. Ахматова, О. Мандельштам уҳәа рырҿиамҭақәа, Мураҭ Иаган идоуҳатә автобиографиа «Сара сааит Кавказ шьханхыҵнтәи». ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Аҿымҭра абжьы. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1979. *Ахьышьҭрахь. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1980. *Аицышәҭымҭа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1984. *Абас ауардыншьҭра сышху… Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1986. *Ибжеиқәа-бжашлоу са сдунеи. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1990. *Аҽқәеи амзеи. Ажәеинраалақәа реизга. Аҟәа, 2003. *Ҩаӡамакьат аԥҽыхақәа. Ажәеинраалақәеи аиҭагақәеи. Аҟәа, 2006. *Саамҭа-сыԥшатлакә. Алирика. Аиҭагамҭақәа. Аҟәа, 2008. *Иалкаау. Ажәеинраалақәа. Аиҭагақәа. Апародиақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2014. *Аԥсуа лирикеи амилаҭтә сахьаркыра-философиатә дунеихәаԥшра адкылашьеи. Аҟәа, 2011. *Амҽхак. Алитература-критикатә статиақәа, арецензиақәа. Аҟәа, 2012. *аурысшәахь аиҭагақәа: …И мир оскудеет, когда мы уидем. Стихи. Сухуми, 1998. *Забытое Слово. Стихи. Переводы. Сухум, 2005. *Абхазская тетрадь. (Очерки и эссе). Сухум, 2007. ==Алитература== *{{Аԥпа|936}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/zantariya-vladimir-konstantinovich Зантария Владимир Константинович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/zan%D2%ADaria-vladimir-konstantin-i%D2%A7a Занҭариа Владимир Константин-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:1953 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Цәыббрамза 27 рзы ииз]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа]][[Акатегориа:Аԥсны Жәлар реизара 1-тәи ааԥхьара адепутатцәа]][[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа]][[Акатегориа:Занҭариаа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:Аԥсны алитератураҭҵааҩцәа]][[Акатегориа:2026 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Хәажәкырамза 21 рзы иԥсыз]]}} k7lyahanbzxfoowife4vnbhhf6ksem3 Ажьиба, Енвер Владимир-иԥа 0 25696 170274 112684 2026-07-21T13:39:07Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170274 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Ажьиба Енвер Владимир-иԥа |даҽа ахьӡ=Ажиба Энвер Владимирович |афото=Ажиба Энвер Владимирович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Ажьиба Енвер Владимир-иԥа |аира арыцхә=13.05.1958 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Гәдоуҭа араион Мгәыӡырхәа ақыҭа |аусура=аԥсуа поет, апрозаик, апублицист, ажурналист }} '''Ажьиба Енвер Владимир-иԥа''' ({{lang-ru|Ажиба Энвер Владимирович}}; 13.05.1958, Аԥсны, [[Гәдоуҭа араион]] [[Мгәыӡырхәа]] ақыҭа) – аԥсуа поет, апрозаик, апублицист, ажурналист. Аԥсны зҽаԥсазтәыз ажурналист (2015). Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәыла (1997), ашьҭахь – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациа алахәыла (2003), Аԥсны ажурналистцәа Реидгылеи Жәларбжьаратәи ажурналисттә еидгылақәа Рконфедирацииеи рлахәыла. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра (1992-1993) аветеран. Дыҩуеит аԥсышәала. ==Абиографиа== 1975 ш. далгеит Мгәыӡырхәатәи абжьаратә школ. 1976 ш. [[Аҟәа]] шықәсыктәи аҳасабеилыргаратә курсқәа дырхысит. 1986 шықәсазы далгеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет, аԥсуа бызшәеи алитературеи рзанааҭи, алитератураҭҵааразы иҷыдоу азанааҭи иманы. 1977-1979 шш. рзы аус иуан аколнхараҿы ҳасабеилыргаҩыс. Анаҩс, 1979-1989 шш. раан аус иуан Аҟәатәи атипографиаҿы, агазеҭтә цех аҟны цинкографс. 1980-1983 шш. рзы Аԥснытәи аҳәынҭтелерадио акорреспондентс дыҟан. 1983-1988 шш. рзы С.Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аҟны алитературатә ҟәша деиҳабын. 1988-1990 шш. рзы ашәҟәҭыжьырҭеи, аполиграфиеи, шәҟәыла ахәҳахәҭреи рзы Аҳәынҭкомитет аҟны редақтор хадас дыҟан. 1990-2005 шш. раан – ахәыҷтәы журнал «Амцабз» аредактор хада ихаҭыԥуаҩыси, аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩыси. Аҵыхәтәан – агазеҭ «Еҵәаџьааи» ажурнал «Амцабзи» рҟны аредактор ихаҭыԥуаҩыс, аҭакзыԥхықәу маӡаныҟәгаҩыс дыҟан. 2017 ш. раахыс агазеҭ «Аԥсны» аредактор хадас аус иуеит. Акьыԥхь аҿы дцәырҵит 1977 ш. инаркны. Иажәеинраалақәа икьыԥхьуан:. ажурналқәа: «Алашара», «Амцабз»; агазеҭқәа: «Бзыԥ», «Еҵәаџьаа», «Аԥсны ҟаԥшь», «Литературная газета»; аизгақәа: «…Памятник нам сыновей не заменит… Ажәеинраалақәа, ашәақәа» (Аҟәа, 1994), «Ахаҵарашәа». Ажәеинраалақәа. Ажәабжьқәа. Астатиақәа. – Песнь мужества. Стихи. Рассказы. Статьи» (Аҟәа-Сухум, 1995) уҳәа рҟны. Иҩымҭақәа агәылоуп «Аԥсуа поезиа антологиа. XX ашә.» (Аҟәа-[[Москва]], 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009. Иажәеинраалақәак еиҭагоуп аурыс, аерман бызшәақәа рахь. Иажъеинраала6ъа агъылоуп иара убас 1987 ш. рзы Москва, ашәҟәҭыжьырҭа «Молодая Гвардия -87» ҳәа зеиԥш хыс иаманы урысшәала иҭыҵыз, аҿарацәа гәыԥҩык рҩымҭақәа еидызкыло ашәҟәы. Иҭижьхьеит ажәеинраалақәеи ажәабжьқәеи еидызкыло ашәҟәқәа 13. Урҭ рахьтә хԥа ахәыҷқәа ирызкуп. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Амш амҵәыжәҩақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа,1984. *Абзиабареи аԥсҭазаареи. Ажәеинраалақәа. Аҟәа,1986. *Ааԥынтәи ашьыжь. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 1988. *Аԥсуа хаҳә. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1990. *Сгәы абжьы саҳауанаҵы… Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2001. *Аҿыхара. Ахәыҷқәа ирызку ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2004. *Амца ҿыцәаанӡа. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 2006. *Схәышҭаара акәицқәа. Иалкаау ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2008. *Сдоуҳамч. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2009. *Амҩеиԥшьырҭа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2012. *Слахьынҵамҩа. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 2016. *Амшшара. Ажәеинраалақәа. Аҟәа,2018. ==Алитература== *{{Аԥпа|937}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/azhiba-enver-vladimirovich Ажиба Энвер Владимирович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/azhiba-enver-vlazhimir-i%D2%A7a Ажьиба Енвер Владимир-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:Ажьиаа]][[Акатегориа:1958 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 5 рзы ииз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 13 рзы ииз]]}} cjbztoguoyzmdkhfn36avytfsblvalm Быҭәба, Заур Расим-иԥа 0 25698 170289 112788 2026-07-21T13:39:50Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170289 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Быҭәба Заур Расим-иԥа |даҽа ахьӡ=Бутба Заур Расимович |афото=Бутба Заур Расимович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Быҭәба Заур Расим-иԥа |аира арыцхә=16.08.1942 |аира аҭыԥ=Очамчыра араион Аҭара ақыҭа - 17.04.2025 |аусура=ашәҟәыҩҩы, апублицист, Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (2003) СССР-и Аԥсни ржурналитсцәа Реидгылақәеи дрылан }} '''Быҭәба Заур Расим-иԥа''' ({{lang-ru|Бутба Заур Расимович}}; 16.08.1942, [[Очамчыра араион]] [[Аҭара]] ақыҭа - 17.04.2025) ашәҟәыҩҩы, апублицист, Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (2003) СССР-и Аԥсни ржурналитсцәа Реидгылақәеи дрылан. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== 1965 ш. далгеит асубтропикатә нхамҩа Аҟәатәи аинститут, иара убас 1979 ш. иҵара хиркәшеит М. В. Ломоносов ихьӡ зху Москватәи аҳәынҭқарратә университет ажурналистика афакультет аҟны. Данқәыԥшыз инаркны арҿиара аус дазҿлымҳан, бзиа ибон. Аусура далагоит Очамчыратәи араионтә газеҭ «Акоммунизм ахь» («Ерцахә») аҟны еиҭагаҩыс. Хара имгакәа аҟәша деиҳабхоит, ашьҭахь аредактор ихаҭыԥуаҩс дыҟан. Абасала ажурналистика инапы алакын, аха, ега ус акәзаргьы, алитература еиҳа игәы азыбылуан, аҩымҭақәа раԥҵара агәаҳәара иман, егьицааиуан. Убри аҟнытә, аҳҭны-қалақь ахь диасырц иӡбеит, игәҭакгьы наигӡеит. Акыр шықәса инеиԥынкылан аус иуит Аԥснытәи аҳәынҭшәҟәҭыжьырҭа аҟны. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан акәзар, Аԥсадгьыл ахьчаразы ақәԥара иазкыз апублицистикатә ҩымҭақәа аԥиҵеит. 1997-1998 шықәсқәа раан редакторс даман, егьҭижьуан агазеҭ «Аԥсуа ҭоурыхқәа». Иҭижьит иҩымҭақәа реизга жәпакы. Иажәеинраалақәеи, иажәабжьқәеи, ахәыҷқәа ирызку илакә-поемақәеи, ипиесақәеи, иминиатиурақәеи аԥхьаҩцәа ирдыруеижьҭеи акрааҵуеит. Иажәеинраалақәа агәылоуп «Аԥсуа поезиа антологиа ХХ ашәышықәса» ([[Аҟәа]] – [[Москва]], 2001; 2009). ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Сыԥсны сшыбзахаз. Асатиратә жәабжьқәа. Аҟәа,1979. *Ауаҩызаҵә имҩала. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1981. *Аџьныш адәҳәыԥш амаӡа. Алакә-поема. Аҟәа, 1985. *Уҭи-сыҭи… Ажәабжьқәа. Апиесақәа. Аминиатиурақәа. Аҟәа, 1987. *Иҩымҭақәа. Ҩ-шәҟәыкны. Актәи атом. Ажәабжьқәа. Аицәажәарақәа. Апоемақәа. Аҟәа, 2005. *Чча-џьџьааи, ҳаџь-џьџьааи, ҳабгалаџааи. Аицәажәахәтә. Аҟәа, 2010. *Иҩымҭақәа. Ҩ-томкны. Актәи атом. Ажәабжьқәа, ажәабжьауқәа, аицәажәахәтәқәа, ажәеинраалақәа, апоемақәа. Аҟәа. 2012. *Аҩбатәи атом. Чаҵә Чагә ихҭысқәа. Ихарҭәаау ахԥатәи аҭыжьра. Аҟәа, 2013. *Урысшәала аиҭагақәа: Веселые и невеселые приключения Чагу Чацба. Рассказы, анекдоты, легенды. Аҟәа, 1990. *Приключения Чагу Чацба. Рассказы, Анекдоты, Легенды. (Записал З. Бутба). Второе дополненное издание, Аҟәа, 2009. ==Алитература== *{{Аԥпа|937-938}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/butba-zaur-rasimovich Бутба Заур Расимович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/byi%D2%AD%D3%99ba-zaur-rasim-i%D2%A7a Быҭәба Заур Расим-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Быҭәаа]][[Акатегориа:1942 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Нанҳәамза 16 рзы ииз]][[Акатегориа:2025 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Мшаԥымза 17 рзы иԥсыз]]}} oqq38mcth1f97qh5cg4f1rzsm9eigb8 Занҭариа, Даур Баӡ-иԥа 0 25699 169686 113269 2026-07-21T02:50:48Z CommonsDelinker 120 Removing [[:c:File:Daur-Zantaria_Madagascar-2000-06-27_Sid.jpg|Daur-Zantaria_Madagascar-2000-06-27_Sid.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 2 July 2026. 169686 wikitext text/x-wiki '''Даур Баӡ-иԥа Занҭариа''' ({{lang-ru|Даур Бадзович Зантария}}; {{date|25|5|1953}}, [[Тамшь]] ақыҭа, [[Очамчыра араион]] — {{date|7|8|2001}}, [[Москва]]) — Аԥсны ашәҟәыҩҩы. ==Абиографиа== Диит 1953 шықәса лаҵарамза 20 рзы Тамшь ақыҭа, Очамчыра араион. Иԥсҭазаара далҵит 2001 шықәса нанҳәамза 7 рзы Москва, джуп Тамшь ақыҭан. 1975 шықәсазы далгеит Аҟәатәи аҳәынҭқарратә рҵаҩратә институт афилологиатә факультет. 1984 шықәсазы Москва ақалақь аҿы акиносценаристцәа иериҳау ркурсқәа дырхысит. 1977-1981 шықәсқәа рзы аус иуан ажурнал «Амцабз» аҿы, 1988-1992 шықәсқәа раан — Аԥсны ареспублика акультура афонд аҟны. Хадарала ибаҩхатәра алшарақәа ааирԥшит апроза ажанр аҿы, дыҩуан аԥсышәала анԥш урыс бызшәалагьы. Раԥхьатәи ипоезиатә рҿиамҭақәа акьыԥхь рбеит а-70-тәи ашықәсқәа. ==Алитература== *{{Аԥпа|938-939}} ==Азхьарԥшқәа== * [http://spapsny.org/pisateli/zantariya-daur-badzovich Зантария Даур Бадзович] {{ru icon}} * [http://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/zan%D2%ADaria-daur-ba%D3%A1-i%D2%A7a Занҭариа Даур Баӡ-иԥа] {{ab icon}} [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]] [[Акатегориа:Занҭариаа]] [[Акатегориа:1953 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Лаҵарамза 25 рзы ииз]] [[Акатегориа:2001 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Ԥхынгәымза 8 рзы иԥсыз]] i78vb5eb4s80d1yp9tstvsold7bckig 170302 169686 2026-07-21T13:40:25Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170302 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Занҭариа Даур Баӡ-иԥа |даҽа ахьӡ=Зантария Даур Бадзович |афото=Зантария Даур Бадзович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Занҭариа Даур Баӡ-иԥа }} '''Занҭариа Даур Баӡ-иԥа''' ({{lang-ru|Зантария Даур Бадзович}}; 25.05.1953, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Тамшь]] ақыҭа – 08.08.2001, [[Москва]] ақалақь – аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, апублицист. СССР-и (1984) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Дыҩуан аԥсышәалеи урысшәалеи. ==Абиографиа== А.М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет далгеит (1975), насгьы Москва, акиносценаристцәа Иреиҳау ркурсқәа (В.И.Ежов иҟазарҭа, уи авторс дызмоу афильмқәа иреиуоуп «Баллада о Солдате», и «Белое солнце пустыни» (1984). 1977-1981 шш. раан аус иуан ахәыҷтәы журнал «Амцабз» аредакциаҿы, 1988-1992 шш. рзы – Аԥсны акультура афонд аҟны. Заа алитература дазҿлымҳахеит, еиҳаракгьы апоезиа. Заатәи иажәеинраалақәа ажурнал «Алашара» (1976, №2) ианылеит. Абри ашыҵәс азы ахәбатәи аномер ианылеит раԥхьатәи иажәабжьқәа руак «Кәасҭа». Уи нахыс икьыԥхьын иҭоурыхтә повестқәеи иажәабжьқәеи: «Хылҵысаа раҳ», Чыу Иакәаԥ иуахҭа», «Адомбеиқәа рышьҭа», «Ашәаҳәаҩ имш». 1970-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭеи 1980-тәи ашықәсқәа ралагамҭеи рзы иҩит ажәабжьқәа: «Ахышәаҿ итәаз аҭакәажә», «Аӡызлан», «Акамфеҭ ҵла», «Апап Иуана», «Ашьақар рбаӷь», «Абрагь Матута», «Алаапк», «Ашьабсҭа», «Чычиа», «Аб иныҳәа». «Бабаду Мзалеии Аамҭа амашьынеи», «Амзымуаа» уҳәа егьырҭгьы; аповестқәа: «Аҽацә лас», «Феохарис», «Асувенир». Ажәабжь «Асувенир» шьаҭас иныҟаҵаны Д.Занҭариа иҩит акиносценариа («Қырҭтәыла-фильф», 1985; арежиссиор В.Аблоҭиа). Авторс дрымоуп иара убас афильмқәа рзы асценариақәа « Серебряная улица» (Қырҭтәыла-фильм), 1983; арежиссиор Д. Нацвлишвили), насгьы «Гроб на заказ». Иҩымҭақәа маҷымкәа ихаҭа аурысшәахь еиҭеигеит: урҭ рыхәҭак Москвеи Аҟәеи икьыԥхьын: «Енджи-Ханум, обойденная счастьем» – альманах «Литературная Абхазия». [[Аҟәа]], 1991. №1; Ажурнал «Новый мир» 1994, №3; «Судьба Чу Иакуба» – «Новый мир». 1993. №7; «Адзызлан» – ашәҟәы «Абхазские сказки и легенды». М., 1994. Д.Занҭариа 1996 ш. Москваҟа диасит. Араҟа аус иуан агазеҭ «Россия» ахҳәааҟаҵаҩыс, ажурнал «Эксперт» акорреспондентс. Арҭ аҭыжьымҭақәа, иара убас ажурналқәа «Россия», «Педагогический колейдоскоп», «Общая газета», «Хасе», «Литературные новости» уҳәа рҟны икьыԥхьын афилософиатә-гәазыҳәаратә ессе, астатиақәа. Урҭ рызкын Кавказ ҳаамҭазтәи апроблемақәеи, Нхыҵ-Кавкази Аԥсни рҭагылазаашьа, амилаҭбжьаратә еимакқәа. Убри аамҭазы иажәабжьқәа, иповестқәа, иажәеинраалақәа ркьыԥхьуан Аԥсни Урыстәылеи иҭыҵуаз агазеҭқәеи ажурналқәеи («Эхо Абхазии», «Литературная газета», «Общая газета», «Новая газета», «Россия», «Дружба народов», «Знамя», «Новый мир», «Сельская молодежь», «Абаза» уҳәа). Урысшәала иҩит ароман «Золотое колесо». Уи анылеит ажурнал «Знамя» 1977 шықәсазы. (№3-4), Хазы шәҟәны иҭыжьын Москва (1998). ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Аԥшаҳәа. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1981. *Нар улбааит. Ажәабжьқәа. Аҟәа 1984. *Аҽацә лас. Ажәабжьқәеи аповестқәеи. Аҟәа, 1988. *Аҷныш. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2009. *Ашьанҵа-уаҩ. Аповести ажәабжьқәеи. Аҟәа, 2010. *Аизга. Ажәеинраалақәа, ажәабжьқәа, аповестқәа. Аҟәа, 2013. *аурысшәала: Золотое кольцо. Ароман. М., (1998). *Колхидский странник. Роман, повести, рассказы. Екатеринбург, 2002. *Мир за игольным ушком. (Поэзия. Проза. Публицистика. Дневники). Сухум, 2007. *Собрание. Стихотворения, рассказы, повести, роман, публицистика, из дневников. Сухум, 2013. ==Алитература== *{{Аԥпа|938-939}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/zantariya-daur-badzovich Зантария Даур Бадзович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/zan%D2%ADaria-daur-ba%D3%A1-i%D2%A7a Занҭариа Даур Баӡ-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Занҭариаа]][[Акатегориа:1953 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 25 рзы ииз]][[Акатегориа:2001 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Ԥхынгәымза 8 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Нанҳәамза 8 рзы иԥсыз]]}} r6wpml4p3cxp1z4hwur3gpwhr99fb2l Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура 0 27099 169691 167794 2026-07-21T06:53:50Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 169691 wikitext text/x-wiki [[Афаил:International Atomic Energy Agency Logo.svg|мини|Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура агерб]] [[Афаил:UnocityIAEA persp.jpg|мини|Аштаб-квартира ыҟоуп [[Вена]] - Жәларбжьаратәи венатәи ацентр]] '''Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура''' (иааркьаҿны МАГАТЭ, англ. International Atomic Energy Agency, иааркьаҿны IAEA) – атомтә фымца аҿиареи уи аҭынч ԥсҭазаара аҟны ахархәареи рзы жәларбжьаратәи аиҿкаара. Уи аԥҵан 1957 шықәса рзы. Аштаб-квартира ыҟоуп Вена (Жәларбжьаратәи венатәи ацентр). ==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура (МАГАТЭ) аҭоурых== Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аԥҵан 1957 шықәса рзы, иҟаз ашәарҭарақәеи агәыӷрақәеи рҳәаақәа ирҭагӡаны, избанзар иҟан ашәарҭара аиадертә технологиақәа рхархәаразы. Ас еиԥш амаҵзура ацәырҵра зыбзоуроу Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент Дуаите Еизенхауер ԥхынҷкәынмза 8, 1953 шықәса рзы Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада аҟны «Атом адунеи азы» ажәахә ала иқәгылара ауп. Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аофициалтә иирамшны иԥхьаӡоуп рашәарамза 29, 1957 шықәса – ари амш азы ауп Еизенхауер хадас дызмаз Еиду Америкатәи Аштатқәа амаҵзура аԥҟаԥҵәа аратификациа аназыруз. Вашингтон Агәилԥшшәы змоу абаҳча аҟны имҩаԥгаз апресс- конференциаҿы анапаҵаҩра ацеремониа анымҩаԥыс ашьҭахь, ахада Еизенхауер Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада аҿаԥхьа иқәгылараҟны ажәалагала ҟаиҵеит Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аԥҵазарц. «Ҳара, аиашазы, адунеи зегьы аҟны ауаа ирызцәырҵыз агәыӷра аформа аҳҭеит….атом аиҩырҷҷара иалнаршоит еиҟәыҭханы иҟоу адунеи аизакра», — иҳәеит Еизенхауер иқәгылараҿы. ==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аусура (МАГАТЭ)== Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аусура иузаҟәымыҭхо иадҳәалоуп аиадертә технологиақәа, насгьы урҭ ҩ-хырхырҭакны рхархәаразы алшарақәа ыҟоуп: абџьарк аҳасаб ала, мамзаргьы ауаа ирыхәо ахархәара змоу мыруганы. 1953 шықәса рзтәи апрезидент Еизенхауер иқәгылара аан зыӡбахә ҳәаз аидеиақәа иалдыршеит Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура Аԥҟаԥҵәа аԥҵара, аӡәыкны уи азы 81 ҳәынҭқарра рыбжьы арҭеит 1956 шықәса рзы. Ари амаҵзура аԥҵан Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара асистема аҟны жәларбжьаратәи еиҿкаарак аҳасаб ала, уи аконцепциа «Атом адунеи азы» аларҵәара иацхраауан. Аханатә ари аиҿкаара аҳәынҭқаррақәа- алахәылацәеи, адунеи зегьы аҟны хыԥхьаӡара рацәала апартниорцәеи ашәарҭара зцым адунеитә иадертә технологиақәа раԥҵаразы азинмчы дуқәа аман. Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аҩбатәи амиссиас иҟан атом ахархәара хылаԥшра аҭара, уи атәы ҳәоуп аиҿкаара Аԥҟаԥҵәа аҩбатәи ахәҭаҷ аҟны. «Амаҵзура иаарласны инарҭбааны аҭынчра адгылара аҭаразы атомтә енергиа ахархәара хықәкыс иамоуп. Иахьынӡауа амаҵзура ацхыраара ҟанаҵоит, насгьы хылаԥшра анаҭоит атомтә фымца џьара арратә хықәкыс ахархәара амоурц азы», — ҳәа азгәаҭоуп аԥҟаԥҵәа ахәҭаҷқәа руак аҟны. Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы – ари аиҿкаара аҭынч ԥсҭазаара аҟны атомтә енергиа ахархәаразы аусеицуразы наука- техникатә еиҿкаароуп. Ари аҿкаара ахықәкы хада – аиадертә бџьар аламырҵәара, насгьы атәылақәа маӡала ари аҭынчра иазырхоу атом арратә хықәкқәа рзы рхы иадмырхәарц аҟаҵара ауп. Жәларбжьаратәи атомтә фымцаз амаҵзура аиадертә материалқәа рхархәаразы хылаԥшра ҟанаҵоит, хыхь ишаҳҳәахьоу еиԥш, ари ахылаԥшра мҩаԥыргоит Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аинспекторцәа аҭыԥқәа рҟны. Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура еиуеиԥшым атәылақәа апрактикатә цхыраара рзыҟарҵоит, насгьы абжьгарақәа рырҭоит атомтә фымца ахархәашьазы апрограммақәа рымҩаԥгаразы. Арҭ апрограммақәа рхықәкы хада – адыррақәа реимдара, атәылақәа атомтә программақәа рхархәара еиҳа ашәарҭара ацымкәа рхархәара алдыршарц ауп. Амаҵзура абжьгаҩцәеи амыругақәеи рзы адгаларақәа ҟанаҵоит, аҟазацәа аҵара днарҵоит. Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы аиадертә технологиақәа рзы аинформациа еизнагоит, урҭ раларҵәара азы Вена иҟоу Жәларбжьаратәи аиадертә информациатә система ахархәара анаҭоит. Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аҵарадырреи, анаукеи, акультуреи рызҵаарақәа рзы ҷыдалатәи аусбарҭеи (ЮНЕСКО) Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы Амаҵзуреи еицхырааны Триест, Италиа иҟоу атеориатә физика азы Жәларбжьаратәи ацентр напхгара арҭоит. Иара убасгьы аиадертә физика ахархәара апринципқәа апрактика аҟны рхархәаразы аҭҵаарақәа ахьымҩаԥырго алабораториақәа хԥа аԥҵаны иамоуп, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы Амаҵзура Агәабзиарахьчаразы Адунеизегьтәи аиҿкаара (ВОЗ) аус ацнауеит амедицинеи абиологиеи рҟны арадиациа ахархәаразы апроблемақәа рызҵаарақәа рзы. ==Аиадертә бџьар аламырҵәара== Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы ихадараҵәҟьоу хырхарҭаны иамоуп – аиадертә бџьар аламырҵәара аус аиҿкаара. 1962 шықәса рзы 102 тәыла рнапы аҵарҩит аиадертә бџьар аламырҵәаразы аиқәышаҳаҭра (ДНЯО). Аиадертә бџьар аламырҵәаразы аиқәышаҳаҭра инақәыршәаны Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура иадҵан, ари аиқәышаҳаҭра знапы аҵазҩыз уи шынарыгӡо хылаԥшра аҭарагьы. Амҵзура ахылаԥшратә функциақәа – мамзаргьы Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы агарантиақәа – хықәкыс ирымоуп аиадертә бџьар змам атәылақәа рҟны аҭынчратә атомтә фымца аиадертә ахь ииаргаратәы аҟамҵара. Ас еиԥш агәаҭарақәа рымҩаԥгара алыршахоит аинспекциа мҩаԥысраны иахьыҟоу атәылеи Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзуреи аиқәышаҳаҭра рыбжьазар. Аилкаара агарантиа хатәгәаԥхаратәи еилкаароуп. Ус еиԥш хатәгәаԥхаралатәи агарантиақәа Амаҵзура иқәнаргылеит Еиду Америкатәи Аштатқәа, Британиа ду, Франциа, Китаи, Урыстәыла. Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура ахәдықәҵарақәа аланарҵәеит, хыхь зыӡбахә ҳәоу хә-ҳәынҭқаррак рнаҩс даҽа 95% рҟынӡа аиадертә шьақәгылақәа ахьыҟоу аҭыԥқәа рҟны. Иахьанӡа 225 еиқәышаҳаҭра аус руеит 141 ҳәынҭқарра рҟны. ==Аиҿкаара аилазаара== Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура анапхгараҭаратә органны иҟоуп аконференциа Хада, анапхгаҩцәа Рхеилак, Амаӡаныҟәгарҭа. Аконференциа Хада — ари амаҵзура иреиҳаӡоу органуп. Иара аиҿкаара иалоу атәылақәа зегьы рхаҭарнакцәа алахәуп, аконференциа хада ауп анапхгаҩцәа Рхеилак алызхуа, насгьы амаӡаныҟәгарҭа аусура хылаԥшра азҭо, адиректор хада далызхуа. Аконференциа Хада шықәсык ахь знык иаарыԥхьоит. Анапхгаҩцәа Рхеилак акәзар, иара 35-ҩык ахылаԥшратә директорцәа рыла ишьақәгылоуп, амаҵзура анагӡаратә органуп. Иара иалшоит аӡбамҭақәа рыдкылара Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура иалоу атәылақәа зегьы рзы зынагӡара хымԥадатәины иҟоу. Анапхгаҩцәа рхеилак иалоу шықәсыкахь хәынтә еизоит. Амаӡаныҟәгарҭа - административтә органуп, иара аилазаараҿы иҟоуп ашәырҭадареи аиадертә фымцеи аҟәша, уи аиадертә енергетикеи ареакторқәеи, аиадертә шәарҭадареи, иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабара ахьчареи анаука- техникатә информациеи рызҵаарақәа аӡбоит. Иҟоуп убасгьы аизотопқәа рыҭҵаара аҟәша, атехникатә усеицура аҟәшеи администрациа аҟәшеи. Амаӡаныҟәгарҭа адиректор Хада дызхагылоу, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура апрограммақәа рынагӡара ихахьы игоит, урҭ апрограммақәа Ахеилаки аконференциа Хадеи ианышьақәдырӷәӷәалак ашьҭахь. Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура адиректор хадацәа Адиректор Хада ԥшьышықәса аҿҳәарас иҭаны далырхуеит. Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы директор хадацәас иҟан: Коул Стерлинг — Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1957—1961 шш.; Сигвард Еклунд — Швециа, 1961—1981 шш.; Ханс Бликс — Швециа, 1981—1997 шш.; Мохаммед ель-Барадеи — Мысра, 1997—2009 шш.; Амано Иукиа — Иапониа, 2009—2019 шш. ==Аиҿкаара абиуџьет== Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аусура шьақәгылоуп аҳәынҭқаррақәа- алахәылацәа, аҳәынҭқаррақәа- адонорцәа, аиҿкаара иалам рбиуџьентнҭыҵтәи лагалақәа рыла. Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аконференциа Хада есышықәса ишьақәдырӷәӷәоит. Ҿырԥштәыс иаагозар, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура абиуџьет 2010 шықәсазы ишьақәнаргылеит 315 400 000 евро. == Атәылақәа-алахәылацәа == 2019 шықәса, жәабранмза 5 рзы ари амаҵзура иалаз атәылақәа рхыԥхьаӡара 171 рҟынӡа инаӡеит. Ҵаҟа иаагоу асиа иаанарԥшуеит иарбан тәылоу, насгьы иарбан шықәсоу Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура ианалалаз. * [[1957]] шықәса: Австралиа, Австриа, Албаниа, Аргентина, Афганистан, Беларусиа, Болгариа, Бразилиа, Венгриа, Венесуела, Виетнам, Гаити, Гватемала, Германиа, Грециа, Даниа, Доминикантәи Ареспублика, Египет, Израиль, Индиа, Индонезиа, Исландиа, Испаниа, Италиа, Канада, Куба, Марокко, Монако, Мианма, Нидерланды, Зеландиа ҿыц, Норвегиа, Пакистан, Парагваи, Перу, Польша, Португалиа, Кореиатәи ареспублика, Урыстәылатәи Афедерациа, Румыниа, Сальвадор, Иԥшьоу Престол, Еиду Акралра, Еиду Америкатәи Аштатқәа, Асоциалисттә Федеративтә Республика Иугославиа, Таиланд, Тунис, Ҭырқәтәыла, Украина, Франциа, Швеицариа, Швециа, Шри-Ланка, Ефиопиа, Ҩадатәи Африка, Иапониа * [[1958]] шықәса: Бельгиа, Иран, Лиуксембург, Мексика, Судан, Филиппины, Финлиандиа, Еквадор * [[1959]] шықәса: Ирак * [[1960]] шықәса: Гана, Колумбиа, Сенегал, Чили * [[1961]] шықәса: Адемократиатә Республика Конго, Ливан, Мали * [[1962]] шықәса: Либериа, Саудтәи Аравиа * [[1963]] шықәса: Алжир, Боливиа, Кот-д'Ивуар, Ливиа, Сириа, Уругваи * [[1964]] шықәса: Габон, Камерун, Кувеит, Нигериа * [[1965]] шықәса: Кениа, Кипр, Коста-Рика, Мадагаскар, Иамаика * [[1966]] шықәса: Иорданиа, Панама * [[1967]] шықәса: Сингапур, Сиерра-Леоне, Уганда * [[1968]] шықәса: Лихтенштеин * [[1969]] шықәса: Замбиа, Малаизиа, Нигериа * [[1970]] шықәса: Ирландиа * [[1972]] шықәса: Бангладеш * [[1973]] шықәса: Монголиа * [[1974]] шықәса: Маврикиа * [[1976]] шықәса: Катар, Еизаку Арабтәи Аемиратқәа, Танзаниа * [[1977]] шықәса: Никарагуа * [[1983]] шықәса: Намибиа * [[1984]] шықәса: Китаи * [[1986]] шықәса: Зимбабве * [[1992]] шықәса: Словениа, Естониа * [[1993]] шықәса: Ермантәыла, Литва, Словакиа, Хорватиа, Чехиатәи Ареспублика * [[1994]] шықәса: Иемен, Ҟазахстан, Маршаллтәи Адгьылбжьаха, Аҩадатәи Македониа, Узбекистан * [[1995]] шықәса: Босниеи Герцеговинеи * [[1996]] шықәса: Қырҭтәыла * [[1997]] шықәса: Латвиа, Мальта, Молдова * [[1998]] шықәса: Буркина-Фасо * [[1999]] шықәса: Ангола, Бенин * [[2000]] шықәса: Таџьикисҭан * [[2001]] шықәса: Азербаиџьан, Сербиа, Агәҭатәи Африкатәи Ареспублика * [[2002]] шықәса: Ботсвана, Еритреиа * [[2003]] шықәса: Гондурас, Кыргызсҭан, Сеишелтәи Адгьылбжьахақәа * [[2004]] шықәса: Мавританиа * [[2005]] шықәса: Чад * [[2006]] шықәса: Белиз, Малави, Мозамбик, Черногориа * [[2007]] шықәса: Кабо-Верде* * [[2008]] шықәса: Непал, Палау * [[2009]] шықәса: Бахреин, Бурундиа, Камбоџьиа, Конго, Лесото, Оман * [[2011]] шықәса: Лаос Жәлар Рдемократиатә Республика, Тонга* * [[2012]] шықәса: Доминика, Папуа-Гвинеиа ҿыц, Руанда, Того, Тринидади Тобагои, Фиџьи * [[2013]] шықәса: Сан-Марино, Есватини * [[2014]] шықәса: Багамтәи Адгьылбжьаха, Брунеи-Даруссалам, Комортәи Адгьылбжьахақәа* * [[2015]] шықәса: Антигуеи Барбудеи, Барбадос, Вануату, Гаиана, Џьибути * [[2016]] шықәса: Гамбиа*, Туркменисҭан * [[2017]] шықәса: Сент-Винсенти Гренадинеи * [[2018]] шықәса: Гренада * [[2019]] шықәса: Сент-Лиусиа * Кореиа Жәлар Рдемократиатә Республика (КНДР), Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура (МАГАТЭ) 1974 шықәса рзы иалалаз, уи аилазаара иалҵит 1994 шықәса рзы. * Хыхь иаагоу асиа аҟны курсивла иалкаау егьырҭ аҳәынҭқаррақәа ари аиҿкаара аҟны ишьақәырӷәӷәан Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аконференциа Хада ала, иахәҭоу аиуристтә документқәа аналарҵа анаҩс (Гамбиа, Кабо-Верде, Комортәи Адгьылбжахақәа, Тонга). ==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аштаб-квартира== 1957 шықәса, жьҭаарамзазы аконференциа Хада актәи асессиа аделегатцәа ирыдыркылеит аӡбамҭа, Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аштаб-квартира Вена, Австриа, аиҿкааразы. Венатәи жәларбжьаратәи ацентр аадыртаанӡа, нанҳәамза 1979 шықәса, Амаҵзура аамҭалатәи аштаб-квартираны иҟан асасааирҭа «Гранд- отель», Венатәи аопера азааигәара игылаз. Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура иамоуп, иара убасгьы, арегионалтә ҟәшақәа ҩба –Торонто, Канада (аус ауеит 1979 шықәса раахыс), Токио, Иапониа (аус ауеит 1984 шықәса раахыс), иара убасгьы ҩ-биурок: Ниуи-Иорк, Еиду Америкатәи Аштатқәа (1957 шықәса раахыс), Женева, Швеицариа (1956 шықәса раахыс). Амаҵзура Венеи Заиберсдорфи, Австриа (1961 шықәса раахыс иаартыз), аиадертә технологиақәа рлабораториа напхгара анаҭоит, иара убасгьы Монако иҟоу алабораториа (1961 шықәса раахыс). Насгьы аҭҵааратә центр аԥҵоуп Италиа. ==Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа== Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа ахеилак, жьҭаарамза 7, 2005 шықәса рзы Осло ирыланаҳәеит Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзуреи (МАГАТЭ) уи ахада Мохаммед ель-Барадеи ишранаршьо. Уи ишьақәнаргылеит 10 миллионк швециатәи акронқәа, имҩаԥысит Норвегиа аҳҭнықалақь аҟны, ԥхынҷкәынмза, 2005 шықәса рзы. 1997 шықәса раахыс аиҿкаара иахагылаз Мохаммед ель-Барадеи (Mohamed ElBaradei) Мысратәи (Египет) профессианалтә дипломатын. Ари аҭыԥ ахь иара ҩынтәны далхын – аҩынтәраан Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура (МАГАТЭ) 2001 шықәса инаркны 2005 шықәсанӡа ахадас дыҟан. ==Азхьарԥшқәа== * [http://www.aem-group.ru/mediacenter/informatoriy/chto-takoe-magate-i-chem-ono-zanimaetsya.html] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210207152106/http://www.aem-group.ru/mediacenter/informatoriy/chto-takoe-magate-i-chem-ono-zanimaetsya.html |date=2021-02-07 }} * [https://www.iaea.org/ru/o-nas/istoriya] * [https://mybiblioteka.su/6-12437.html] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210202211403/https://mybiblioteka.su/6-12437.html |date=2021-02-02 }} * [https://intalent.pro/article/mezhdunarodnoe-agentstvo-po-atomnoy-energii-magate.html]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.referat911.ru/Predprinimatelstvo/deyatelnost-magatje/44207-1377119-place2.html] * [https://www.iaea.org/ru/temy/dogovor-o-nerasprostranenii] * [https://www.uatom.org/ru/rezhym-nerasprostranenyya-2/mezhdunarodnoe-sotrudnychestvo-v-sfere-nerasprostranenyya] * [https://www.referat911.ru/Predprinimatelstvo/deyatelnost-magatje/44207-1377119-place2.html] * [https://abc-fortune.ru/horoscopes/magate-sozdanie-magate-istoriya-sozdaniya-napravleniya-i-formy-deyatelnosti/] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20241127234753/https://abc-fortune.ru/horoscopes/magate-sozdanie-magate-istoriya-sozdaniya-napravleniya-i-formy-deyatelnosti/ |date=2024-11-27 }} * [https://www.iaea.org/ru/o-nas/sovet-upravlyayushchih] * [https://www.iaea.org/ru/o-nas/byudzhet] * [https://www.iaea.org/about/governance/list-of-member-states] * [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_4318000/4318480.stm] [[Акатегориа:Адунеижәларбжьаратәи аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:1957 шықәсазы ицәырҵит]] [[Акатегориа:Вена]] dmh9lro31pfa05m3rj0c4jj6hz98601 Абреџь, Гильда Салиҳ-иԥҳа 0 29679 170270 113985 2026-07-21T13:38:55Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170270 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Абреџь Гильда Салиҳ-иԥҳа |даҽа ахьӡ=Абредж Гильда Салиховна |афото=Абредж Гильда Салиховна (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Абреџь Гильда Салиҳ-иԥҳа |аира арыцхә=29.05.1941 |аира аҭыԥ=Адыгатәылатәи Автономтә Област, ақ. Маиҟәаԥ |аусура=адыга шәҟәыҩҩы }} '''Абреџь Гильда Салиҳ-иԥҳа''' ({{lang-ru|Абредж Гильда Салиховна}}; 29.05.1941, Адыгатәылатәи Автономтә Област, ақ. Маиҟәаԥ) – адыга шәҟәыҩҩы. Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далоуп, Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далоуп (2003). Дыҩуеит урысшәала. ==Абиографиа== Маиҟәаԥтәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт далгеит англыз бызшәа арҵаҩы изанааҭ ала. Акыр шықәса инеиԥынкыланы дынхон, аус луан [[Гәылрыԥшь араион]] Агәыӡера аҳаблан. Иахьазы дынхоит [[Гагра]] ақалақь аҟны. Лҩымҭақәа анылахьеит альманах «Литературная Абхазия». ==Абиблиографиа== *Акварель детства. Ановеллақәа рышәҟәы. М., 1995. *Вечность учит терпению. Аповест. Аҟәа, 2010. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/abredzh-gilda-salixovna Абредж Гильда Салиховна] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/abre%D1%9F-gilda-sali%D2%B3-i%D4%A5%D2%B3a Абреџь Гильда Салиҳ-иԥҳа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Адыгеиатәи ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:1941 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 29 рзы ииз]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]}} ielleq4j51ggk27hbnnwxy10n3dahw9 Агрба, Владимир Бабахь-иԥа 0 29696 170271 153461 2026-07-21T13:38:58Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170271 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Агрба Владимир Бабахь-иԥа |даҽа ахьӡ=Агрба Владимир Бабахович |афото=Агрба Владимир Бабахович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Агрба Владимир Бабахь-иԥа |аира арыцхә=10.07.1935 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Кәтол ақыҭа |аԥсра арыцхә=29.03.2020 |аусура=аԥсуа литератураҭҵааҩы, афольклорист }} '''Агрба Владимир Бабахь-иԥа''' ({{lang-ru|Агрба Владимир Бабахович}}; 10.07.1935, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Кәтол]] ақыҭа — 29.03.2020) – аԥсуа литератураҭҵааҩы, афольклорист. Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат (1967). Аԥсны аҭҵаарадырра зҽаԥсазтәыз аусзуҩы ҳәа аҳаҭыртә хьӡы ихҵан (2015), «Ахьӡ-Аԥша» аорден ахԥатәи аҩаӡара ианашьан. СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1983), Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи, Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1999) дрылан. Дыҩуан аԥсышәалеи урысшәалеи. ==Абиографиа== Ашкол дҭалеит 1943ш., аҵара иҵон Кәтолтәи ихарҭәаам абжьаратә школ аҟны. 1950 ш. иҵара иациҵеит Тамшьтәи абжьаратәи ашкол аҟны. Аҩбатәи акласс аҟны дантәаз аԥсышәала аҵара аанкыланы ақырҭшәахь ииаган. В. Агрба ашкол далгеит 1954 шықәсазы. А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет далгеит (1959), иара убас СССР аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа А. М. Горки ихьӡ зху Адунеитә литература аинститут аспирантура (1965). 1959-1961 ш. ш. раан Кәтолтәи актәи абжьаратәи ашкол аҟны дырҵаҩын. Аспирантура даналга акәзар, хышықәса усурҭада дыҟан. 1968 ш. аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҳабыс дрыдыркылеит Д. И. Гәлиа ихьӡ зху абызшәеи алитературеи, аҭоурыхи ринститут (уажәы Аԥсуаҭҵаара аинститут) аҟны, 1975 ш. нахыс – аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҳабыс, 2012 ш. инаркны – усзуҩы хадас. Иҭҵаарадырратә статиақәеи ишәҟәқәеи рызкуп Д. Гәлиа, Ж. Ачба, Гь.Чачба, С. Ҷанба, М. Лакрба, Кь. Чачхалиа, Б. Шьынқәба, А. Аџьынџьал, М. Миқаиа, Р. Лашәриа, Е. Ажьиба, И. Аҳашба, Гә. Сақаниа, Гә. Кәыҵниа уҳәа егьырҭгьы рырҿиамҭақәа, иара убас алитература-фольклортә еимадарақәа. Истатиақәа кьыԥхьуп ажурнал «Алашара», «Аԥсуа институт Адыррақәа» уҳәа рҟны. ==Абиблиографиа== *Абхазская поэзия и устное народное творчество, Тбилиси, 1971, Ашәҟәыҩҩи жәлар рырҿиамҭеи. Алитера-ҭҵааратә статиақәа. Аҟәа, 1977. *Аԥсҭазаареи ахәрыбӷьыци. Алитература-критикатә статиақәа. Аҟәа, 1980. *Из истории дореволюционной абхазской литературы. Сухуми, 1988. *Р. Лашәриа. Арҿиаратә потреҭ. Аҟәа, 2013. *Б. У. Шьынқәба ипоезиеи жәлар рҿаԥыц рҿиамҭеи. Аҟәа, 2014. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/agrba-vladimir-babaxovich Агрба Владимир Бабахович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/agrba-vladimir-babax-i%D4%A5a-(1935) Агрба Владимир Бабахь-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:1935 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ԥхынгәымза 10 рзы ииз]][[Акатегориа:2020 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Хәажәкырамза 29 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны афольклористцәа]][[Акатегориа:Аграа]][[Акатегориа:Аԥсны алитератураҭҵааҩцәа]]}} 86y52p8ern9aly5ut5uv6ouovz07h6m Ашаблон:Абираҟдырга/Кабо-Верде 10 29860 169765 114726 2026-07-21T11:25:20Z CommonsDelinker 120 Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu 169765 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|абираҟдырга/абираҟ</noinclude>}}} | alias = Кабо-Верде | shortname alias = Кабо-Верде | flag alias = Flag of Cape Verde (10-17).svg | flag alias-1975 = Flag of Cape Verde (1975-1992).svg | адура = {{{адура|}}} | variant = {{{variant|}}} | var1 = 1975 }} 16uscinveu6umtx9r7h2f0nsl6v855m Џьениа, Алықьса Камыгә-иԥа 0 30573 170266 117544 2026-07-21T13:38:43Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170266 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Џьениа Алықьса Камыгә-иԥа |даҽа ахьӡ=Джения Алексей Камугович |афото=Джения Алексей Камугович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Џьениа Алықьса Камыгә-иԥа |аира арыцхә=21.02.1930 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Гәдоуҭа араион Аҷандара ақыҭа |аԥсра арыцхә=07.06.1998 |аԥсра аҭыԥ=Аԥсны, Гәдоуҭа араион Ҭасраҟәа аҳабла |аусура=аԥсуа шәҟәыҩҩы, апублицист }} '''Џьениа Алықьса Камыгә-иԥа''' ({{lang-ru|Джения Алексей Камугович}}; 21.02.1930, Аԥсны, [[Гәдоуҭа араион]] [[Аҷандара]] ақыҭа – 07.06.1998, Аԥсны, [[Гәдоуҭа]] араион Ҭасраҟәа аҳабла) – аԥсуа шәҟәыҩҩы, апублицист. СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи рлахәыла. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Аҷандаратәи абжьаратәи ашкол далгеит (1949), ашьҭахь - Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет (1955). 1973-1975 шш. раан аҵара иҵон [[Москва]], А. М. Горки ихьӡ зху Алитературатә институт Иреиҳау акурсқәа рҟны. Аус иуан агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» акорреспондентс, акультуреи абзазареи рыҟәша аиҳабыс (1955-1963), С. И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр алитературатә хәҭа аиҳабыс, ажурнал «Алашара» аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩс (1963 ш. маи инаркны), аредактор хадас (1975 №8 – 1978 №3) ашәҟәҭыжьырҭа «Алашара» аредактор хадас (1978 ш. инаркны), Аԥсны ашәҟәыбзиабаҩцәа ргәыԥ анапхгаҩыс. Аԥсуа жәлар рмилаҭ-хақәиҭратә қәԥара далахәын. 1977-1978 шш. раан Қырҭтәыла амчрақәа Аԥсны имҩаԥыргоз ассимилиациатәи амилаҭеилыхратәи аполитика иаҿагыланы ақәԥара дахьалахәыз (130-ҩык аԥсуа интеллигенциа рнапы зҵаҩыз «Аԥсуа шәҟәы» ҳәа зыхьӡхаз, КПСС Ацентр Кимитет Амаӡаныҟәгаҩ хада Л. И. Брежнев уҳәа рыхьӡала ишьҭыз) азы ажурнал «Алашара» аредактор хадас даныҟаз имаҵура дамырхит. Раԥхьатәи иажәабжьқәа кьыԥхьын агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аҟны 1949 шықәсазы. Араҟа икьыԥхьуан иара убас аԥсуеи, аурыси, мраҭашәараевропатәи ашәҟәыҩҩцәа рырҿиамҭақәа ирызкыз астатиақәа. Раԥхьатәи ишәҟәы «Сышьха қыҭа» ҭыжьын 1960 шықәсазы. Ажурнал «Алашара» лассы-лассы зҩымҭақәа анырҵоз дреиуан, ароуп шамахамзар иҩымҭақәа зегьы раԥхьаӡа акьыԥхь иахьанылоз. Иажәабжьқәа иреиуоуп: «Абжьаҟьала», «Асасааирҭа ду», «Уара узы, ажьи Гыд!», «Дшьацәхныслеит, аха…», «Ажьақәа зыцәшәо», «Аҩны аԥшәмаԥҳәыс даҭахуп» (алакә), «Ашьоура», «Аҵла баша игылан рымҳәааит», «Аҵх лашьца», «Аиқәырхара», «Аӡәгьы бзиа дсымбацызт, дызбарангьы сыҟам», «Аџьра амца ацроуп», «Ашьхыц», «Шьаҭажә дызусҭоу», Аҭынчра рҽалакны ицәан ахәыҷқәа», «Мышкы ԥсҭазаарак еиҳауп», «Ахьаа змам, насыԥ имоуп», аповестқәа: «Аԥшӡа зегьы дыртәуп», «Аӡы аԥсра», «Ахаҵа шәа», «Агәнаҳа уаҵамлан, сашьа», ароманқәа: «Абна амаӡа», «Ацәаҟәа аабатәи аԥштәы», «Анмираҳ-ҩыџьа рынцәахәы», аочеркқәа: «Урҭ рыԥсадгьылахь ихынҳәит», «Амагнит», «Ашьхақәа ҿыхеит», «Ааԥын абжьы», «Зшьапқәа хту аӡӷаб хәыҷы», «Адгьыл амч», «Аҳамҭа ду», «Анаԥхара» уҳәа егьырҭгьы. Аԥсшәахь еиҭеигеит аҳәаанырцәтәи, иара убас аурыс, абаза, аҟабарда, ачерқес, ақырҭуа, ауаԥс уҳәа ашәҟәыҩҩцәа ражәабжьқәеи рповестқәеи жәпакы, урҭ иреиуоуп: А. Моравиа, К. Г. Паустовски, В. П. Астафиев, А. Несин, Б. Ҳ. Ҭҳаиҵыхә, А. Н. Охтов, П. Т. Мисаков, А. Шогенцуков, О. Ш. Иоселиани, В. Гаглоев уҳәа егьырҭгьы. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Сышьха қыҭа. Аповести ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1960. *Ақалақь иаҵәа. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1964. *Ашәҭқәа шәымкәаҳан. Аповести ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1967. *Абна амаӡа. Ароман. Аҟәа, 1971. *Ацәаҟәа аабатәи аԥштәы. Ароман. Аҟәа, 1976. *Аӡы аԥсра. Аповести ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1977. *Иалкаау. Ароман. Аповестқәа. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1980. *Агәнаҳа уаҵамлан, сашьа. Аповести ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1982. *Анмираҳ-ҩыџьа рынцәахәы. Ароман. Аҟәа, 1986, (аиҭаҭыжьра – 1990). *Аамҭа афырхацәа. Адокументтә повестқәеи ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1999. *Иҩымҭақәа реизга: 5-томкны, актәи, аҩбатәи атомқәа. *Аҟәа, 2010, 2012). *аурысшәахь аиҭага: Тайна леса. Роман. Сухуми, 1979. ==Алитература== *Восьмой цвет радуги. – Сухум, 1976; *Избранное. – Сухум, 1980. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/dzheniya-aleksej-kamugovich Джения Алексей Камугович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D1%9Fenia-alyi%D2%9Bsa-kamyig%D3%99-i%D2%A7a Џьениа Алықьса Камыгә-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Жәабранмза 21 рзы ииз]][[Акатегориа:1930 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ԥхынгәымза 7 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:1998 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Џьениаа]][[Акатегориа:Рашәарамза 7 рзы иԥсыз]]}} l84e2x4d72xa9nnbf81wrr78dbqmzkr Аԥсны Афырхаҵа 0 37263 169694 162682 2026-07-21T07:16:10Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 169694 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Hero Of Abkhazia.svg|мини|Аԥсны Афырхаҵа аорден]] '''''Аԥсны Афырхаҵа''''' ({{lang-ru|Герой Абхазии}}) — [[Аԥсны Аҳәынҭқарра|Аԥсны]] иреиҳаӡоу алкаара. Ахьӡи амедали аԥҵоуп [[1992]] шықәса [[ԥхынҷкәынмза 4]] рзы.<ref>[https://www.apsnypress.info/ru/home/novosti/item/2714-30-let-nazad-byli-uchrezhdeny-boevye-nagrady-respubliki-abkhaziya 30 ЛЕТ НАЗАД БЫЛИ УЧРЕЖДЕНЫ БОЕВЫЕ НАГРАДЫ РЕСПУБЛИКИ АБХАЗИЯ] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20231028213025/https://www.apsnypress.info/ru/home/novosti/item/2714-30-let-nazad-byli-uchrezhdeny-boevye-nagrady-respubliki-abkhaziya |date=2023-10-28 }}. [[Аԥсныпресс]]. {{date|4|12|2022}} {{ru icon}}</ref> ==Анашьаразы аҵаҵӷәқәа ариашара== Ахьыӡқәа рыхҵахоит Аԥсны Аҳәынҭқарра аҿаԥхьа афырхаҵара аарԥшра инамаданы хаҭалатәи ма аколлективтәи лшамҭақәа рзы. Ахьыӡ рыхҵахоит Аԥсны атәылауаа реиԥш, Аԥсны Аҳәынҭқарра иатәылауаам ахаҿқәагьы ==Амедаль ахҳәаа== Аԥсны Афырхаҵа ранашьахоит ҷыдала аҽалкааразы адырга — амедаль. Амедаль ихьӡырку аметалл иалху, аа-кәакьҭак змоу, агәҭаҟны иԥсаҟьаны ашәахәақәа зну еҵәоуп. Аеҵәа ахыхь ианубаалоит астилизациа зызу игәылгоу амра адырга. Аеҵәа агәҭаны хәы змоу ахаҳә ануп. Ахҳәааҟны иарбоу хәы змоу ахаҳә ахаангьы хархәара амоуӡац. Аа-кәакьҭак змоу аеҵәа еиҿагылоу анҵәамҭақәа — 35 мм рыбжьоуп. Амедаль аарҳәны ашьҭахьтәи аган аԥсышәала «Аԥсны афырхаҵа» ҳәа аҩыра ануп. Амедаль алымҳацәи амацәази рыла бырфынла ихҟьру ԥшь-кәакьҭак змоу ачаԥара иадҳәалоуп. Алента ԥшшәқәас иамоуп —зҽеиҭнызыԥсахло ииаалоу ацәаҳәақәа ԥшьба ишьацԥшшәылоуи хԥа ишкәакәои. Амедальқәа рдизаин авторс дамоуп — асахьаҭыхҩы [[Гамгьиа, Валери Валикәа-иԥа|Валери Гамгьиа]].<ref>[http://abkhazinform.com/item/20052-den-pamyati-valeriya-gamgiya ДЕНЬ ПАМЯТИ ВАЛЕРИЯ ГАМГИЯ]. abkhazinform.com. {{date|21|10|2023}} {{ru icon}}</ref> ==Аныҟәгашьа аԥҟарақәа== Амедаль ныҟәыргоит агәышԥы арымарахьтәи аган аҟны [[Аԥсны Аҳәынҭқарра аорденқәа|Аԥсны Аҳәынҭқарра аорденқәеи]] амедальқәеи рханы. ==Аԥсны Афырхаҵа== Анашьаразы актәи аусԥҟа инапы аҵаиҩит Ареспублика Иреиҳаӡоу Асовет ахантәаҩы [[Арӡынба, Владислав Григори-иԥа|Владислав Арӡынба]] [[1993]] шықәса [[ԥхынҷкәынмза 30]] рзы. Абри аҽны «Аԥсны Афырхаҵа» ҳәа ахьӡ рыхҵан 25 –ҩык аибашьра аветеранцәа. [[2014]] шықәса [[ԥхынҷкәынмза 4]] рзы «Аԥсны Афырхаҵа» амедаль ранашьан 363-ҩык.<ref>[https://sputnik-abkhazia.ru/20141204/1013434900.html Главным госнаградам Абхазии исполнилось 22 года]. [[Спутник Абхазия]]. {{date|4|12|2014}}</ref> ==Ақалақьқәа-афырхацәа ариашара== * [[Тҟәарчал]] * [[Гәдоуҭа]] ==Алитература== * Безруков М. П., Туровский А. Е. Награды государств мира. — Тула: Гриф и К, 2013. — С. 13. — [[ISBN]] 978-5-91503-137-3. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} [[Акатегориа:Аԥсны Аҳәынҭқарратә ҳамҭақәа]] 0fkl8ti5kv9o3rcvkrqjjdt8hnpwfuc Бӷажәба, Хәыхәыт Соломон-иԥа 0 37268 170158 165419 2026-07-21T13:04:42Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Бӷажәба, Хәыхәыт Салуман-иԥа]] в [[Бӷажәба, Хәыхәыт Соломон-иԥа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 165419 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Хәыхәыт Салуман-иԥа Бӷажәба |даҽа ахьӡ=Хухут Соломонович Бгажба |аира аҭыԥ=[[Гәыԥ]] ақыҭа, [[Кәыдрытәи аучасток]], [[Аҟәатәи аокруг]], [[Урыстәылатәи аимпериа]] |аԥсра аҭыԥ=[[Аҟәа]], [[Аԥсны Аҳәынҭқарра]]}} '''Хәыхәыт Салуман-иԥа Бӷажәба''' ({{lang-ru|Хухут Соломонович Бгажба}}; {{date|15|10|1914}}, [[Гәыԥ]] ақыҭа, [[Кәыдрытәи аучасток]] (иахьатәи [[Очамчыра араион]]), [[Аҟәатәи аокруг]], [[Урыстәылатәи аимпериа]] – {{date|23|12|2000}}, [[Аҟәа]], [[Аԥсны Аҳәынҭқарра|Аԥсны]]) – аԥсуа лингвист, алитератураҭҵааҩ, афольклорист. Раԥхьатәи афилологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидатцәа дыруаӡәкуп ([[1941]]). Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор ([[1969]]). [[Аԥсны аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа]] академик ([[1997]]), [[СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла]] алахәыла, Аԥсни Қырҭтәылеи аҭҵаарадырра зҽаԥсазтәыз аусзуҩы, [[Д. И. Гәлиа ихьӡ зху аҳәынҭқарратә премиа]] алауреат ([[1986]], ашәҟәы «Аиҩызара ашықәснҵа адаҟьақәа» азы). Аԥсуаҭҵаареи, аԥсуа бызшәеи, алитературеи, афольклори рыҭҵаараҿы илагала дууп. ==Хәыхәыт Бӷажәба инысымҩа== Иаб данԥсы ([[1923]]) ашьҭахь, ихәыҷра шықәсқәа ихигеит ианшьцәа рҟны, [[Арасаӡыхь (Очамчыра)|Арасаӡыхь]] ақыҭан. Ҩышықәса аҵара иҵон Очамчыратәи жәшықәсатәи ашкол аҟны. Анаҩс Н.А. Лакоба ихьӡ зху Аҟәатәи абжьаратәи аԥсуа школ далгеит ([[1933]]). Иҵара иациҵеит [[В. И. Ленин ихьӡ зху Москватәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт]] аҭоурых-филологиатә факультет аҟны ([[1937]]). [[1938]] шықәсазы С. Н. Џьанашьиа иабжьгарала, [[Қырҭтәылатәи ССР аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа]] абызшәадырра аинститут аспирантура дҭалеит. Иҵара далгеит [[1941]] шықәсазы, акандидаттә диссертациагьы ихьчеит. [[1937]] ш. ҭагалан инаркны Д.И. Гәлиа ихьӡ зху абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи ринститут (иахьа – [[Аԥсуаҭҵаара аинститут]]) аҭҵаарадырратә усзуҩын, иара убас Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩсгьы дыҟан. Алитература-сахьаркыратә журнал «[[Аԥсны ҟаԥшь]]» аредакторс даман. [[1941]] ш. нахыс, аспирантура даналга аус иуан Аԥсуа институт аҟны литературатә усзуҩы еиҳабыс, ашьҭахь – адиректор ихаҭыԥуаҩыс (1949–1953), адиректорс (1953–1966), абызшәеи алитературеи рыҟәша аиҳабыс, алитературеи афольклори рыҟәша аиҳабыс, аҭҵаарадырратә усзуҩы хадас (1996 ш. инаркны). 1945–1948 шш. раан – [[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла]] дахантәаҩын. [[1969]] ш. [[Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет]] аҟны аԥсышәала ихьчеит адоктортә [[Адиссертациа|диссертациа]] «Аԥсуа бызшәабзыԥтәи адиалект афонетика-морфологиатәи алексикатәи ҷыдарақәа». [[А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт]] аҟны аԥсуа литературеи, абызшәадырра алагалеи, азеиԥш бызшәадырреи ирызкны алекциақәа дрыԥхьон (1940–1970 шш.). [[Аԥсны Иреиҳаӡоу Асовет]] адепутатс далырххьан (1938; 1947; 1951; насгьы 1954 шықәсазы), [[Қырҭтәылатәи ССР Иреиҳаӡоу Асовет]] ахантәаҩы ихаҭыԥуаҩыс дыҟан (1959–1966). Алитературатәи аҭҵаарадырратәи усура хациркит [[1933]] шықәсазы «Ҳаамҭазтәи аԥсуа литература критикала ахәаԥшра…» ишәҟәы ала (аԥсуа литературатә критикеи алитератураҭҵаареи русхк аҟны ари раԥхьатәиуп). Хәыхәыт Салуман-иԥа иԥсҭазаара далҵит [[2000]] шықәса [[ԥхынҷкәынмза 23]] рзы, 86 шықәса дшырҭагылаз. ==Ашьыжьымҭан зашьа дыршьыз…== Хәыхәыт иаб [[Бӷажәба, Салуман Еқәыԥ-иԥа|Салуман Еқәыԥ-иԥа Бӷажәба]] иԥсы шҭаз ажәлар ашәа зхырҳәааз дреиуоуп. Ишдыру еиԥш, ажәлар ус аламала аӡәгьы ашәа ихырҳәааӡом, уи азы ажәлар рыхьӡ-рыԥша ҭызго, гәадурас ишьҭырхша, изҿыԥшыша хаҵарак ихыҩроуп, фырхаҵарак ҟаиҵароуп. Баша иауиҳәах Аԥсны жәлар рпоет, академик [[Шьынқәба, Баграт Уасил-иԥа|Баграт Шьынқәба]] абарҭ ажәақәагьы: «Насыԥ имоуп ажәлар лыԥха зырҭаз, даԥсоуп ҳәагьы рхаҵашәа иаԥсахаз». Салуман Абӷажәба иашәа Ашьыжьымҭан зашьа дыршьыз, Шьыбжьаанӡа зшьа зуз, Абӷажә Салуман. Шәақьк иҭыҵыз хык азыҳәа, Ҵлак згәы ҭрысны иавамгылоз, Салуман ахаҵа! Ԥҳәыск илыхшаз аӡә изыҳәан, Амҩахәасҭахь имҩахымҵуаз, Салуман ахаҵа! Аҭауадцәа жәлар зыргәаҟуаз, Иашьа даныршь, ибналақәаз, Уа дрыхьӡеит, ахаҵа! Ашьжьымҭанӡа иашьа дыршьит, Шьыбжьаанӡа ишьа иуит, Салуман ахаҵа! Иаԥсуа кәымжәи, ихҭарԥа рқьақьеи, Иҽыхәа иаҵәа ҽырԥа-ҽырԥо, Салуман ахаҵа! Зыԥсадгьылаҿ зашәахә камшәо, Анхаҩыжәлар рыхьӡ ҭызгаз Салуман ахаҵа! Ашьыжьымҭан зашьа дыршьыз, Шьыбжьаанӡа зшьа зуз, Абӷажә Салуман! [[Бӷажәаа]] хыԥхьаӡарала Аԥсны ирацәам, урҭ раԥхьа инхон [[Адлер араион]] иахьаҵанакуаз, аха амҳаџьырра иҭанарцәит, иаанхаз нхыҵҟа ицеит. Бӷажәаа, [[Нхыҵ Кавказ]]гьы иҟоуп, Бгажоков ҳәа ауп ишырдыруа. Бӷажәаа арахь иқәнагалеит шьоурак аҵыхәала, аишьцәа Шьаадаҭи Шьааби раԥхьа инанагеит Ҭхьына ақыҭа зымҽхакны инхоз аҭауад Ӡаԥшь-иԥа иаҳҭынраҿы. Уи аҭауад зажәа ԥхылдаз, кыр зылшоз, ауа-адыр, аҭахы змаз аӡә иакәын. Уи нхыҵынтәи иааз аишьцәа Бӷажәаа, Шьаадаҭи Шьааби, игәаԥхеит, дара рхаҭақәагьы рнаалашьа, рыԥшра, рсахьа, рҽы, ркәадыр, рабџьармаҭәа уҳәа иахьынеибыҭаз абарҭ ахацәа акала исзыҟандаз уҳәарын уанрыхәаԥшлак. Аҭауад Ӡаԥшь-иԥа ибзоураны, иара ицхыраарала, аишьцәа Шьаадаҭи Шьааби анхарҭа ылырхит [[Тҟәарчал]]. [[Аалӡга]] аԥшаҳәа [[Аҟәарчаԥан]] аҳаблаҿы. Кавказ Нхыҵынтә иааз Шьаадаҭ иԥацәа дыруаӡәкуп Хәыхәыт Бӷажәба иабду Едгьы. Ари ахҭыс ҟалеит убла хызкуа [[Тҟәарчал (ақыҭа)|Тҟәарчал]] ақыҭан, ашьха ашьапаҿы ишьҭоу Аџьамԥазра ҳәа захьӡу аҭыԥ аҟны. Уаҟа хҩык иԥацәа – Еқәыԥи, Қьысқьынџьи, Салумани иманы дынхон Едгьы Бӷажәба. Ари аҭаацәарахь ажәлар ирымаз апатуқәҵареи аҳаҭыри ирхырҟьаны, аҭыԥантәи аҭауад [[Ачба, Шьмаф|Шьмаф Ачба]], Едгьы иԥацәеи иареи цәгьахәыцрала дрыхәаԥшуа далагеит. Еиҳаракгьы, аҷкәынцәа рашьеиҳабы Еқәыԥ, уи лассы-лассы иҽырԥагьаны ихы мҩаԥигалон, дарбанзаалак аӡәы, дҭауадзаргьы, иҿаԥхьа ихы ларҟәны дгылап ҳәа игәы иҭамызт. Ус шакәызгьы, Еқәыԥи аҭауад иԥа [[Аиба, Асҭамыр Виачеслав-иԥа|Асҭамыр Ачбеи]] рхәыҷраахыс аиҩызара рыбжьан. Аҩыџьагьы рыҽқәа ирықәтәаны иахьнеилак, дара ракәын зегьы зхәаԥшуаз, убасҟак улаԥш аҿы иааиуан. Аха ҽнак азы аиҩызцәа рыбжьара ахлымӡаах ҟалоит. Абар уи ахҭыс дшахцәажәо алитератураҭҵааҩы [[Капба, Руслан|Руслан Капба]] ишәҟәы «Хәыхәыт Бӷажәба» аҟны: «Асҭамыри Еқәыԥи ирыӡбоит Самырзаҟан инхоз ирзааигәақәаз џьоукы сасра ирызцарц. Усҟантәи аамҭазы ас еиԥш иҟоу аныҟәарақәа – мышқәак аангыларазы ауацәа рахь сасра ҳәа ацара – аԥсуаа рҵас иалан. Аҷкәынцәа хынҳәны ианаауаз ҳаԥсы неиҭаҳкып ҳәа имҩахыҵуеит [[Аршба, Дырҩыг|Дырҩыг Аршба]] иҩнаҭахьы. Аԥшәма ишихәҭоу еиԥш, пату рықәҵаны, чеиџьыкала асасцәа идикылоит, анаҩс иааилахәлон еиԥш, аԥшәма иҭабуп ҳәа наиаҳәаны, аиҩызцәа рымҩа инықәлоит. Аӡиас Аалӡга азааигәара иҟаз аџьықәреирҭа иалсны ишнеиуаз, гәашә дук инадгылеит. Аԥхьа дгылан Еқәыԥ, уи дишьҭанеиуан Асҭамыр. Агәашә аасыртып ҳәа Еқәыԥ ихы анылаирҟә, Асҭамыр аԥхьыжәҳәа итапанча аҭра иааҭыганы Еқәыԥ ихәдаџьал инадкыланы ҩынтә дхысуеит. Адауаԥшь иҩызаз ахаҵа, ажәакгьы аҳәара дахьымӡакәа иҽы днақәыҩрны, иааиртып ҳәа дызҿыз агәашә аҿаԥхьа дынкаҳуеит». Ахәымгара ҟазҵаз Асҭамыр Ачба иҽиҵәахуеит [[Ҷлоу]] инхоз иуак иҿы. Мызкы инеиҳаны аӡиас Аалӡга аҟәара зегь еимдо Еқәыԥ Бӷажәба иԥсыбаҩ иашьҭан, иагьырыԥшааит иҽы ахьҿаҳәаз азааигәара – абӷьы зқәыԥсаны аԥхасҭахара иалагахьаз иԥсыбаҩ. Ари арыцҳара аныҟала Еқәыԥ иашьцәа – Қьысқьынџьи Салумани рыҩны индәылҵны ицоит. Хара имгакәа Салуман ихы Асҭамыр Ачба ихьӡоит. Салуман иашьеиҳаб ишьа иуит. Уи аамҭазы иара 21 шықәса ракәын ихыҵуаз. Уинахыс, Бӷажәааи Ачааи ашьа рыбжьалоит… уи иагьахылҿиаауеит алахьеиқәратә хҭысқәа. [[Бӷажәба, Олег Хәыхәыт-иԥа|Олег Хәыхәыт-иԥа Бӷажәба]] иажәақәа рыла, иабду акыраамҭа ашьхақәеи абнақәеи дрылан, анаҩс [[Сибра]]ҟа дахган, уахь дыҟан аашықәса. Уи ашьҭахь, азин шимамызгьы, Салуман иԥсадгьыл ахь дхынҳәуеит, анхара далагоит Гәыԥ ақыҭан. Уаантәи [[Николаи II]] иахь аҳәара иҩуеит, Аԥсны анхара азин ирҭарц. Иахьа уажәраанӡагьы Бӷажәаа рҭаацәара пату ақәҵаны, уи ашәҟәы ҵәахны ирымоуп. Убас иалагеит Хәыхәыт иаб изы аҭынч ԥсҭазаара, аха ихәыҷқәа ааӡо Гәыԥ дынхонаҵгьы, Салуман есымша игәиҽанын, Ачаа ршьоура дацәшәон. ==Аусуреи аҿар реиҵааӡареи аамҭа== Хәыхәыт Салуман-иԥа [[Аҟәа]]ҟа даныхынҳә аамҭазы, аԥсуа интеллигенциа анықәырхуаз аамҭақәа ракәын, иналукааша ауаажәларратә усзуҩцәа аӡәырҩы арепрессиақәа ирықәыршәан. [[1941]] шықәсазы Аҟәа анхарҭа ҭыԥ иашьҭаз зарԥысра иҭагылаз Хәыхәыт идыргалоит иҵарашықәсқәа раан акыр ицхраахьаз, уи аамҭазы арепрессиа иақәдыршәахьаз [[Самсон Ҷанба иуаҭах аордер]]. Бӷажәба уи ауаҭах мап ацәикит – иламыс иауамызт иҭацәыз Ҷанба иуаҭах аҩналара. Аха уи аамҭазы идыргалаз Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла амаӡаныҟәгаҩ иҭыԥгьы мап ацәкра шәарҭан, убри азын уи амаҵура ааникылоит. Иазгәаҭатәуп, Хәыхәыт Бӷажәба, иара убасгьы, Асовет Еидгыла Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла алахәылас дшыҟаз, уи зырҵабыргуаз ашәҟәы Максим Горки хаҭалатәи инапынҵа анын. [[1942]] шықәсазы аҵарауаҩ қәыԥш аусура далагоит [[Аԥсуаҭҵааратә институт]] аҟны. Уаҟа иҽазикит абызшәадырра, иҽадцаланы иҭиҵаауан аԥсуа бызшәа иаҵоу амаӡақәа. Убасгьы алитературатә критикатә статиақәа иҩуан. Анаҩс, Аԥсуа институт аҟны абызшәеи алитературеи рыҟәша аиҳабыс дҟалоит, [[1943]] шықәса инаркны [[1953]] шықәсанӡа аҭҵаарадырратә ҟәша адиректор ихаҭыԥуаҩс дыҟан, [[1953]] шықәса инаркны [[1966]] шықәсанӡа – Аинститут дахагылан. [[Аԥсуара|Аԥсуареи]], [[Аԥсуа бызшәа|аԥсуа бызшәеи]], амилаҭтә кадрқәа рааӡареи аҿагылара анарҭоз аамҭа хьанҭақәа рзы, Хәыхәыт Салуман-иԥеи, уи ихаҭыԥуаҩ Ақыбеи Хонелиеи ирылшоз зегь ҟарҵеит, аԥсуа ҭҵаарадырра ахаҭарнак ҿарацәа, Асовет Еидгыла иреиӷьӡоу, иреиҳаӡоу аҵариурҭақәеи аспирантурақәеи рҭаҵаразы. Усҟан изыцхырааз аҿарацәа рыҟнытә аӡәырҩы иахьазы иналукааша аԥсуа аҭҵаарадырра усзуҩцәас иҟоуп. ==Раԥхьаӡатәи алитературатә критик== Хәыхәыт Бӷажәба иусумҭақәа рҟынтә зегьы реиҳа ихаданы иԥхьаӡоуп – «Ҳаамҭазтәи аԥсуа бызшәа иаазыркьаҿу аочеркқәа». Иара убасгьы, аҵарауаҩ иҩхьан иналукааша аԥсуа литература аусзуҩцәа рыԥсҭазаареи рырҿиаратә мҩеи ирызку амонографиақәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп – [[Гәлиа, Дырмит Иосиф-иԥа|Дырмит Гәлиа]], [[Коӷониа, Иуа Абас-иԥа|Иуа Коӷониа]], [[Лакрба, Миха Алеқсандр-иԥа|Миха Лакрба]], [[Шьынқәба, Баграт Уасил-иԥа|Баграт Шьынқәба]] уҳәа убас егьырҭгьы. Абасала, Хәыхәыт Бӷажәба Аԥсны алитературатә критика ажанр ашьаҭаркҩыс дыԥхьаӡоуп. Асахьаркыратә литература мацара акәымкәан, Бӷажәба убасгьы иҭиҵаауан афольклор, абызшәадырреи алингвистикеи рыпроблемақәа. Хәыхәыт Бӷажәба хаҭала далахәын ифундаменталтәу аусумҭақәа раԥҵара. Адоктортә диссертациа Бӷажәба ихьчоит [[1969]] шықәсазы. Иусумҭа темас иаман: «Аԥсуа бызшәа бзыԥтәи адиалект афонетика - морфологиатәи алексикатәи ҷыдарақәа». ==Ахатәы ԥсҭазаара== Хәыхәыт Бӷажәба иԥшәмаԥҳәыс Татиана еицырдыруаз аԥсуа ҳәынҭқарратә усзуҩ Андреи Ҷоҷуа иԥҳа лакәын. Лара занааҭла дботаникын, аҭҵаарадыррақәа ркандидатс дыҟан, [[Аботаникатә баҳча]]ҿы аус луан. Хәыхәыт Салуман-иԥеи Татиана Андреи-иԥҳаи дырхылҵит аԥа – Олег Бӷажәба. Олег ихәыҷрашықәсқәа реиҳарак иабду иҿоуп иахьихигаз, уаҟа драаӡон ианшьа иԥҳагьы – Жанна Ҷоҷуа. ==Аԥсны анҭыҵтәи аныҟәарақәа== Хәыхәыт Бӷажәба ҵарауаҩык иаҳасабала, [[Аԥсны|Аԥсни]], [[Қырҭтәыла|Қырҭтәылеи]], [[Урыстәыла|Урыстәылеи]] дырдыруан, акыр ([[Қарҭ]], [[Москва]], [[Нальчик]], [[Грозныи]], [[Маиҟәаԥ]]) ақалақьқәа рҿы ицоз аҭҵаарадырратә конференциақәа, аконгрессқәа, асимпозиумқәа ихы рылаирхәуан аԥсуа бызшәеи, алитературеи, афольклори рпроблемақәа ирызкны. Убас, Москва [[1960]] шықәсазы имҩаԥысыз Мрагыларадырра жәларбжьаратәи XXV аконгресс далахәын, уаҟа ажәахә ҟаиҵеит «Бзыбский диалект абхазского языка и его говоры» ҳәа. Абри ажәахә хазы шәҟәынгьы Москва 1960 шықәсазы иҭнажьит «Издательство восточной литературы». Хәыхәыт Бӷажәба бызшәадырҩык иаҳасабала Асовет Еидгыла анҭыҵгьы дырдыруан, еиҳаракгьы [[Кавказтәи ажәларқәа]] рҭоурыхи рбызшәеи ҭызҵаауаз аҵарауаа. Хәыхәыт Бӷажәба аҳәаанырцәтәи аҭҵаарадырратә жәларбжьаратәи асимпозиумқәеи аконгрессқәеи рнаҩсангьы, туристк иаҳасабала дныҟәахьан [[Европатәи атәылақәа]] жәпакы рҿгьы, иаагап [[1974]] шықәсазы уи дыҟан [[Германиатәи Адемократиатә Республика |ГДР]], [[1977]] шықәсазы [[Румыниа]], [[Иугославиа]], [[1981]] шықәсазы хаҭалатәи ааԥхьарала ҩаԥхьа дыҟан Румыниа, [[1982]] шықәсазы – [[Чехословакиа]]. Арҭ иныҟәарақәа рҿы ҵарауаҩык иаҳасаб ала, уи дрызҿлымҳан дызҭааз атәылақәа рҭоурых, ркультура, рлитература, рыԥсҭазаара уҳәа жәпакы, насгьы ҳаҭыр ду изақәны дрыхцәажәон арҭ атәылақәа ирықәынхо, Европа иашьагәыҭу ажәларқәа адунеитәи ацивилизациа зырҿио, изырԥшӡо ишырхаҭарнакцәоу, рынхашьа-рынҵышьа, акультураҿгьы ирҿуҵааша акыр шыҟоу. Хаҭалагьы ашәҟәыҩҩцәа, аҵарауаа иидыруазгьы ыҟан. ==Хәыхәыт Бӷажәба иусумҭақәа== 200 инареиҳаны аҭҵаарадырратә статиақәеи, ашколқәа рзы ахатәы бызшәеи алитературеи ирызку амонографиақәа жәаҩа дравторуп. Урҭ рызкуп аԥсуа бызшәеи, алитературеи, афольклори, Аԥсны аҩыратә баҟақәа рҭоурыхи, Аԥсны атопонимикеи аетнонимикеи рызҵаарақәа. «Аурыс-аԥсуа жәар» (Аҟәа, 1964) аиқәыршәаҩцәа дыруаӡәкуп, аҭакзыԥхықәу редакторсгьы даман. Хә. Бӷажәба аԥсуа шәҟәыҩҩцәеи аҵарауааи аӡәырҩы рышәҟәқәа рҭыжьразы атекстологиатә усура ду мҩаԥигеит (Д. Гәлиа, С. Ҷанба, А. Ҷоҷуа, И. Коӷониа, В. Агрба, А. Аҳашба, Н. Џьанашьиа, А. Чыкәбар, Д. Маан, С. Бжьаниа, В. Маан, О. Демерџьиԥа уҳәа). Аурысшәахь еиҭеигеит, егьыҭижьит аизга «Аԥсуа лакәқәа» (Аҟәа, 1959), ашьҭахь уи акырынтә еиҭаҭыжьын. «Аурыс-аԥсуа жәар» (1964), авторцәа рколлектив напхгаҩыс даман, авторцәа дыруаӡәкын, аредактор хадасгьы даман, иара убас «Аԥсуа литература аҭоурых аочерк» (1967), «Аԥсуа бызшәа аграмматика. Афонетикеи аморфологиеи» (1958), «Аԥсуа алитература аҭоурых» (1986). Аԥсшәахь еиҭеигеит А. Н. Толстои, И. А. Крылов ражәеинраалақәа, М. И. Лермонтов иажәеинраала «Русалка», А. П. Чехов, А. Исаакиан ражәабжьқәа. ==Ахархәара змоу алитература== РУСЛАН ҚАПБА. Хәыхәыт Бӷажәба. Аҟәа – «Алашара» – 2005 ==Азхьарԥшқәа== *http://apsnyteka.org/1295-bgazhba_kh_stati.html *https://www.ekhokavkaza.com/a/26641207.html *https://abaza.org/abk/khuykhuyt-bgazhba-zhlar-rfyrkhatsa-ipa-attsaaradyrra-auszuyuy *http://spapsny.org/pisateli/bgazhba-xuxut-solomonovich *http://apsnyteka.org/1433-kapba_r_khukhut_bgazhba_na_abkh_jazyke_2005.html *Абхазские сказки. Книги онлайн. [https://online-knigi.com/page/634960 online-knigi.com] *https://abaza.tv/news/?ID=1103 *http://apsnyteka.org/1295-bgazhba_kh_stati.html [[Акатегориа:1914 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Абҵарамза 15 рзы ииз]] [[Акатегориа:2000 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 23 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥсны алингвистцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны алитератураҭҵааҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны афольклористцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны аҭҵаарадыррақәа ракадемиа академикцәа]] [[Акатегориа:СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәылацәа]] [[Акатегориа:Д. И. Гәлиа ихьӡ зху аҳәынҭқарратә премиа алауреатцәа]] [[Акатегориа:Бӷажәаа]] [[Акатегориа:Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет арҵаҩцәа]] 7mwmkxx6gb5j5u2vp4z4we3622vpwhh 170290 170158 2026-07-21T13:39:53Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170290 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Бӷажәба Хәыхәыт Соломон-иԥа |даҽа ахьӡ=Бгажба Хухут Соломонович |афото=Бгажба Хухут Соломонович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Бӷажәба Хәыхәыт Соломон-иԥа |аира арыцхә=15.10.1914 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи Очамчыра араион) Гәыԥ ақыҭа |аԥсра арыцхә=23.12.2000 |аԥсра аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәа |аусура=аԥсуа лингвист, алитератураҭҵааҩ, афольклорист }} '''Бӷажәба Хәыхәыт Соломон-иԥа''' ({{lang-ru|Бгажба Хухут Соломонович}}; 15.10.1914, Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи [[Очамчыра араион]]) [[Гәыԥ]] ақыҭа – 23.12.2000, Аԥсны, [[Аҟәа]]) – аԥсуа лингвист, алитератураҭҵааҩ, афольклорист. Раԥхьатәи афилологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидатцәа дыруаӡәкуп (1941). Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор (1969). ==Абиографиа== Аԥсны аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа академик (1997). СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәыла, Аԥсни Қырҭтәылеи аҭҵаарадырра зҽаԥсазтәыз аусзуҩы. Д.И.Гәлиа ихьӡ зху аҳәынҭқарратә премиа алауреат (1986, ашәҟәы «Аиҩызара ашықәснҵа адаҟьақәа» азы). Аԥсуаҭҵаареи, аԥсуа бызшәеи, алитературеи, афольклори рыҭҵаараҿы илагала дууп. Иаб данԥсы (1923), ашьҭахь ихәыҷра ашықәсқәа ихигеит ианшьцәа рҟны [[Арасаӡыхь]] ақыҭан. Ҩышықәса аҵара иҵон Очамчыратәи жә-шықәсатәи ашкол аҟны. Уи нахыс Н.А. Лакоба ихьӡ зху Аҟәатәи абжьаратәи аԥсуа школ далгеит (1933). Иҵара иациҵеит В.И.Ленин ихьӡ зху Москватәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт аҭоурых-филологиатә факультет аҟны (1937). 1938 ш. С.Н. Џьанашьиа иабжьгарала Қырҭтәылатәи ССР аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа абызшәадырра аинститут аспирантура дҭалеит. Иҵара далгеит 1941 шықәсазы, акандидаттә диссертациагьы ихьчеит. 1937 ш. ҭагалан инаркны Д.И. Гәлиа ихьӡ зху абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи ринститут (иахьа – Аԥсуаҭҵаара аинститут) ҭҵаарадырратә усзуҩын, Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩысгьы дыҟан. Алитература-сахьаркыратә журнал «Аԥсны ҟаԥшь» аредакторс даман. 1941 ш. нахыс, аспирантура даналга аус иуан Аԥсуа институт аҟны литературатә усзуҩы еиҳабыс, ашьҭахь – адиректор ихаҭыԥуаҩыс (1949-1953), адиректорс (1953-1966), абызшәеи алитературеи рыҟәша аиҳабыс, алитературеи афольклори рыҟәша аиҳабыс, аҭҵаарадырратә усзуҩы хадас (1996 ш. инаркны). 1945-1948 шш. раан – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла дахантәаҩын. 1969 ш. Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет аҟны ихьчеит адоктортә диссертациа «Аԥсуа бызшәа бзыԥтәи адиалект афонетика-морфологиатәи алексикатәи ҷыдарақәа» аԥсышәала. Аԥсуа литературеи, абызшәадырра алагалеи, азеиԥшбызшәадырреи ирызкны алекциақәа дрыԥхьон А.М.Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт аҟны (1940-1970 шш.). Аԥсны Иреиҳаӡоу Асовет адепутатс далырххьан (1938; 1947; 1951; насгьы 1954 шықәсазы), Қырҭтәылатәи ССР Иреиҳаӡоу Асовет ахантәаҩы ихаҭыԥуаҩыс дыҟан (1959-1966). Алитературатәи аҭҵаарадырратәи усура хациркит 1933 шықәсазы ишәҟәы «Ҳаамҭазтәи аԥсуа литература критикала ахәаԥшра…» ала (аԥсуа литературатә критикеи алитератураҭҵаареи русхк аҟны ари раԥхьатәиуп). 200 инареиҳаны аҭҵаарадырратә статиақәеи, ашколқәа рзы ахатәы бызшәеи алитературеи ирызку амонографиақәа жәаҩа дравторуп. Урҭ рызкуп аԥсуа бызшәеи, алитературеи, афольклори, Аԥсны аҩыратә баҟақәа рҭоурыхи, Аԥсны атопонимикеи аетнонимикеи рызҵаарақәа. «Аурыс-аԥсуа жәар» (Аҟәа, 1964) аиқәыршәаҩцәа дыруаӡәкуп, аҭакзыԥхықәу редакторсгьы даман. Хә. Бӷажәба аԥсуа шәҟәыҩҩыцәеи аҵарауааи аӡәырҩы рышәҟәқәа рҭыжь-разы атекстологиатә усура ду мҩаԥигеит (Д.Гәлиа, С.Ҷанба, А.Ҷоҷуа, И.Коӷониа, В.Агрба, А.Аҳашба, Н. Џьанашьиа, А. Чыкәбар, Д.Маан, С.Бжьаниа, В.Маан, О. Демерџьиԥа уҳәа). Аурысшәахь еиҭеигеит, егьҭижьит аизга «Аԥсуа лакәқәа» (Аҟәа, 1959), ашьҭахь уи акырынтә еиҭаҭыжьын. «Аурыс-аԥсуа жәар» (1964), авторцәа рколлектив рнапхгаҩыс дрыман, авторцәа дыруаӡәкын, аредактор хадасгьы даман, иара убас «Аԥсуа литература аҭоурых аочерк» (1967), «Аԥсуа бызшәа аграмматика. Афонетикеи аморфологиеи» (1958), «Аԥсуа алитература аҭоурых» (1986). Аԥсшәахь еиҭеигеит А.Н.Толстои, И.А. Крылов ражәеинраалақәа, М.И. Лермонтов иажәеинраала «Русалка», А.П.Чехов, А.Исаакиан ражәабжьқәа. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Аԥсуа литература аочеркқәа. Аҟәа, 1940. *Аԥсуа аорфографиа абаҟақәа. Аҟәа, 1958. *Ԥсра зқәым ахьӡ. Аԥшаарақәеи аԥыхьашәақәеи. Аҟәа, 1977. *Астатиақәеи аҭҵаамҭақәеи. Аҟәа, 1989. *Платон Бебиа ипоезиа аҷыдарақәа. Аҟәа, 2003. *урысшәала аҭыжьымҭақәа: Дмитрий Гулиа. Критико-биографический очерк. (В соавторстве с К.Л. Зелинским). М., 1956. Абри ашықәс азы ашәҟәы аԥсышәалагьы иҭыжьын, еиҭаҭыжьын урысшәала – Аҟәа, 1965). *Об абхазской литературе. Критические очерки. Сухуми, 1960. *Бзыбский диалект абхазского языка. (Исследования и факты). Тбилиси, 1964. ( 3-ое издание, дополненное – Сухум, 2006). *Из истории письменности в Абхазии. Тбилиси, 1967. *Этюды и исследования. Сухуми, 1974. *Страницы из летописи дружбы. Тбилиси, 1983. *Труды : в 2 книгах. Сухуми, 1987-1988. ==Хәыхәыт Бӷажәба инысымҩа== Иаб данԥсы ([[1923]]) ашьҭахь, ихәыҷра шықәсқәа ихигеит ианшьцәа рҟны, [[Арасаӡыхь (Очамчыра)|Арасаӡыхь]] ақыҭан. Ҩышықәса аҵара иҵон Очамчыратәи жәшықәсатәи ашкол аҟны. Анаҩс Н.А. Лакоба ихьӡ зху Аҟәатәи абжьаратәи аԥсуа школ далгеит ([[1933]]). Иҵара иациҵеит [[В. И. Ленин ихьӡ зху Москватәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт]] аҭоурых-филологиатә факультет аҟны ([[1937]]). [[1938]] шықәсазы С. Н. Џьанашьиа иабжьгарала, [[Қырҭтәылатәи ССР аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа]] абызшәадырра аинститут аспирантура дҭалеит. Иҵара далгеит [[1941]] шықәсазы, акандидаттә диссертациагьы ихьчеит. [[1937]] ш. ҭагалан инаркны Д.И. Гәлиа ихьӡ зху абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи ринститут (иахьа – [[Аԥсуаҭҵаара аинститут]]) аҭҵаарадырратә усзуҩын, иара убас Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩсгьы дыҟан. Алитература-сахьаркыратә журнал «[[Аԥсны ҟаԥшь]]» аредакторс даман. [[1941]] ш. нахыс, аспирантура даналга аус иуан Аԥсуа институт аҟны литературатә усзуҩы еиҳабыс, ашьҭахь – адиректор ихаҭыԥуаҩыс (1949–1953), адиректорс (1953–1966), абызшәеи алитературеи рыҟәша аиҳабыс, алитературеи афольклори рыҟәша аиҳабыс, аҭҵаарадырратә усзуҩы хадас (1996 ш. инаркны). 1945–1948 шш. раан – [[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла]] дахантәаҩын. [[1969]] ш. [[Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет]] аҟны аԥсышәала ихьчеит адоктортә [[Адиссертациа|диссертациа]] «Аԥсуа бызшәабзыԥтәи адиалект афонетика-морфологиатәи алексикатәи ҷыдарақәа». [[А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт]] аҟны аԥсуа литературеи, абызшәадырра алагалеи, азеиԥш бызшәадырреи ирызкны алекциақәа дрыԥхьон (1940–1970 шш.). [[Аԥсны Иреиҳаӡоу Асовет]] адепутатс далырххьан (1938; 1947; 1951; насгьы 1954 шықәсазы), [[Қырҭтәылатәи ССР Иреиҳаӡоу Асовет]] ахантәаҩы ихаҭыԥуаҩыс дыҟан (1959–1966). Алитературатәи аҭҵаарадырратәи усура хациркит [[1933]] шықәсазы «Ҳаамҭазтәи аԥсуа литература критикала ахәаԥшра…» ишәҟәы ала (аԥсуа литературатә критикеи алитератураҭҵаареи русхк аҟны ари раԥхьатәиуп). Хәыхәыт Салуман-иԥа иԥсҭазаара далҵит [[2000]] шықәса [[ԥхынҷкәынмза 23]] рзы, 86 шықәса дшырҭагылаз. ==Ашьыжьымҭан зашьа дыршьыз…== Хәыхәыт иаб [[Бӷажәба, Салуман Еқәыԥ-иԥа|Салуман Еқәыԥ-иԥа Бӷажәба]] иԥсы шҭаз ажәлар ашәа зхырҳәааз дреиуоуп. Ишдыру еиԥш, ажәлар ус аламала аӡәгьы ашәа ихырҳәааӡом, уи азы ажәлар рыхьӡ-рыԥша ҭызго, гәадурас ишьҭырхша, изҿыԥшыша хаҵарак ихыҩроуп, фырхаҵарак ҟаиҵароуп. Баша иауиҳәах Аԥсны жәлар рпоет, академик [[Шьынқәба, Баграт Уасил-иԥа|Баграт Шьынқәба]] абарҭ ажәақәагьы: «Насыԥ имоуп ажәлар лыԥха зырҭаз, даԥсоуп ҳәагьы рхаҵашәа иаԥсахаз». Салуман Абӷажәба иашәа Ашьыжьымҭан зашьа дыршьыз, Шьыбжьаанӡа зшьа зуз, Абӷажә Салуман. Шәақьк иҭыҵыз хык азыҳәа, Ҵлак згәы ҭрысны иавамгылоз, Салуман ахаҵа! Ԥҳәыск илыхшаз аӡә изыҳәан, Амҩахәасҭахь имҩахымҵуаз, Салуман ахаҵа! Аҭауадцәа жәлар зыргәаҟуаз, Иашьа даныршь, ибналақәаз, Уа дрыхьӡеит, ахаҵа! Ашьжьымҭанӡа иашьа дыршьит, Шьыбжьаанӡа ишьа иуит, Салуман ахаҵа! Иаԥсуа кәымжәи, ихҭарԥа рқьақьеи, Иҽыхәа иаҵәа ҽырԥа-ҽырԥо, Салуман ахаҵа! Зыԥсадгьылаҿ зашәахә камшәо, Анхаҩыжәлар рыхьӡ ҭызгаз Салуман ахаҵа! Ашьыжьымҭан зашьа дыршьыз, Шьыбжьаанӡа зшьа зуз, Абӷажә Салуман! [[Бӷажәаа]] хыԥхьаӡарала Аԥсны ирацәам, урҭ раԥхьа инхон [[Адлер араион]] иахьаҵанакуаз, аха амҳаџьырра иҭанарцәит, иаанхаз нхыҵҟа ицеит. Бӷажәаа, [[Нхыҵ Кавказ]]гьы иҟоуп, Бгажоков ҳәа ауп ишырдыруа. Бӷажәаа арахь иқәнагалеит шьоурак аҵыхәала, аишьцәа Шьаадаҭи Шьааби раԥхьа инанагеит Ҭхьына ақыҭа зымҽхакны инхоз аҭауад Ӡаԥшь-иԥа иаҳҭынраҿы. Уи аҭауад зажәа ԥхылдаз, кыр зылшоз, ауа-адыр, аҭахы змаз аӡә иакәын. Уи нхыҵынтәи иааз аишьцәа Бӷажәаа, Шьаадаҭи Шьааби, игәаԥхеит, дара рхаҭақәагьы рнаалашьа, рыԥшра, рсахьа, рҽы, ркәадыр, рабџьармаҭәа уҳәа иахьынеибыҭаз абарҭ ахацәа акала исзыҟандаз уҳәарын уанрыхәаԥшлак. Аҭауад Ӡаԥшь-иԥа ибзоураны, иара ицхыраарала, аишьцәа Шьаадаҭи Шьааби анхарҭа ылырхит [[Тҟәарчал]]. [[Аалӡга]] аԥшаҳәа [[Аҟәарчаԥан]] аҳаблаҿы. Кавказ Нхыҵынтә иааз Шьаадаҭ иԥацәа дыруаӡәкуп Хәыхәыт Бӷажәба иабду Едгьы. Ари ахҭыс ҟалеит убла хызкуа [[Тҟәарчал (ақыҭа)|Тҟәарчал]] ақыҭан, ашьха ашьапаҿы ишьҭоу Аџьамԥазра ҳәа захьӡу аҭыԥ аҟны. Уаҟа хҩык иԥацәа – Еқәыԥи, Қьысқьынџьи, Салумани иманы дынхон Едгьы Бӷажәба. Ари аҭаацәарахь ажәлар ирымаз апатуқәҵареи аҳаҭыри ирхырҟьаны, аҭыԥантәи аҭауад [[Ачба, Шьмаф|Шьмаф Ачба]], Едгьы иԥацәеи иареи цәгьахәыцрала дрыхәаԥшуа далагеит. Еиҳаракгьы, аҷкәынцәа рашьеиҳабы Еқәыԥ, уи лассы-лассы иҽырԥагьаны ихы мҩаԥигалон, дарбанзаалак аӡәы, дҭауадзаргьы, иҿаԥхьа ихы ларҟәны дгылап ҳәа игәы иҭамызт. Ус шакәызгьы, Еқәыԥи аҭауад иԥа [[Аиба, Асҭамыр Виачеслав-иԥа|Асҭамыр Ачбеи]] рхәыҷраахыс аиҩызара рыбжьан. Аҩыџьагьы рыҽқәа ирықәтәаны иахьнеилак, дара ракәын зегьы зхәаԥшуаз, убасҟак улаԥш аҿы иааиуан. Аха ҽнак азы аиҩызцәа рыбжьара ахлымӡаах ҟалоит. Абар уи ахҭыс дшахцәажәо алитератураҭҵааҩы [[Капба, Руслан|Руслан Капба]] ишәҟәы «Хәыхәыт Бӷажәба» аҟны: «Асҭамыри Еқәыԥи ирыӡбоит Самырзаҟан инхоз ирзааигәақәаз џьоукы сасра ирызцарц. Усҟантәи аамҭазы ас еиԥш иҟоу аныҟәарақәа – мышқәак аангыларазы ауацәа рахь сасра ҳәа ацара – аԥсуаа рҵас иалан. Аҷкәынцәа хынҳәны ианаауаз ҳаԥсы неиҭаҳкып ҳәа имҩахыҵуеит [[Аршба, Дырҩыг|Дырҩыг Аршба]] иҩнаҭахьы. Аԥшәма ишихәҭоу еиԥш, пату рықәҵаны, чеиџьыкала асасцәа идикылоит, анаҩс иааилахәлон еиԥш, аԥшәма иҭабуп ҳәа наиаҳәаны, аиҩызцәа рымҩа инықәлоит. Аӡиас Аалӡга азааигәара иҟаз аџьықәреирҭа иалсны ишнеиуаз, гәашә дук инадгылеит. Аԥхьа дгылан Еқәыԥ, уи дишьҭанеиуан Асҭамыр. Агәашә аасыртып ҳәа Еқәыԥ ихы анылаирҟә, Асҭамыр аԥхьыжәҳәа итапанча аҭра иааҭыганы Еқәыԥ ихәдаџьал инадкыланы ҩынтә дхысуеит. Адауаԥшь иҩызаз ахаҵа, ажәакгьы аҳәара дахьымӡакәа иҽы днақәыҩрны, иааиртып ҳәа дызҿыз агәашә аҿаԥхьа дынкаҳуеит». Ахәымгара ҟазҵаз Асҭамыр Ачба иҽиҵәахуеит [[Ҷлоу]] инхоз иуак иҿы. Мызкы инеиҳаны аӡиас Аалӡга аҟәара зегь еимдо Еқәыԥ Бӷажәба иԥсыбаҩ иашьҭан, иагьырыԥшааит иҽы ахьҿаҳәаз азааигәара – абӷьы зқәыԥсаны аԥхасҭахара иалагахьаз иԥсыбаҩ. Ари арыцҳара аныҟала Еқәыԥ иашьцәа – Қьысқьынџьи Салумани рыҩны индәылҵны ицоит. Хара имгакәа Салуман ихы Асҭамыр Ачба ихьӡоит. Салуман иашьеиҳаб ишьа иуит. Уи аамҭазы иара 21 шықәса ракәын ихыҵуаз. Уинахыс, Бӷажәааи Ачааи ашьа рыбжьалоит… уи иагьахылҿиаауеит алахьеиқәратә хҭысқәа. [[Бӷажәба, Олег Хәыхәыт-иԥа|Олег Хәыхәыт-иԥа Бӷажәба]] иажәақәа рыла, иабду акыраамҭа ашьхақәеи абнақәеи дрылан, анаҩс [[Сибра]]ҟа дахган, уахь дыҟан аашықәса. Уи ашьҭахь, азин шимамызгьы, Салуман иԥсадгьыл ахь дхынҳәуеит, анхара далагоит Гәыԥ ақыҭан. Уаантәи [[Николаи II]] иахь аҳәара иҩуеит, Аԥсны анхара азин ирҭарц. Иахьа уажәраанӡагьы Бӷажәаа рҭаацәара пату ақәҵаны, уи ашәҟәы ҵәахны ирымоуп. Убас иалагеит Хәыхәыт иаб изы аҭынч ԥсҭазаара, аха ихәыҷқәа ааӡо Гәыԥ дынхонаҵгьы, Салуман есымша игәиҽанын, Ачаа ршьоура дацәшәон. ==Аусуреи аҿар реиҵааӡареи аамҭа== Хәыхәыт Салуман-иԥа [[Аҟәа]]ҟа даныхынҳә аамҭазы, аԥсуа интеллигенциа анықәырхуаз аамҭақәа ракәын, иналукааша ауаажәларратә усзуҩцәа аӡәырҩы арепрессиақәа ирықәыршәан. [[1941]] шықәсазы Аҟәа анхарҭа ҭыԥ иашьҭаз зарԥысра иҭагылаз Хәыхәыт идыргалоит иҵарашықәсқәа раан акыр ицхраахьаз, уи аамҭазы арепрессиа иақәдыршәахьаз [[Самсон Ҷанба иуаҭах аордер]]. Бӷажәба уи ауаҭах мап ацәикит – иламыс иауамызт иҭацәыз Ҷанба иуаҭах аҩналара. Аха уи аамҭазы идыргалаз Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла амаӡаныҟәгаҩ иҭыԥгьы мап ацәкра шәарҭан, убри азын уи амаҵура ааникылоит. Иазгәаҭатәуп, Хәыхәыт Бӷажәба, иара убасгьы, Асовет Еидгыла Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла алахәылас дшыҟаз, уи зырҵабыргуаз ашәҟәы Максим Горки хаҭалатәи инапынҵа анын. [[1942]] шықәсазы аҵарауаҩ қәыԥш аусура далагоит [[Аԥсуаҭҵааратә институт]] аҟны. Уаҟа иҽазикит абызшәадырра, иҽадцаланы иҭиҵаауан аԥсуа бызшәа иаҵоу амаӡақәа. Убасгьы алитературатә критикатә статиақәа иҩуан. Анаҩс, Аԥсуа институт аҟны абызшәеи алитературеи рыҟәша аиҳабыс дҟалоит, [[1943]] шықәса инаркны [[1953]] шықәсанӡа аҭҵаарадырратә ҟәша адиректор ихаҭыԥуаҩс дыҟан, [[1953]] шықәса инаркны [[1966]] шықәсанӡа – Аинститут дахагылан. [[Аԥсуара|Аԥсуареи]], [[Аԥсуа бызшәа|аԥсуа бызшәеи]], амилаҭтә кадрқәа рааӡареи аҿагылара анарҭоз аамҭа хьанҭақәа рзы, Хәыхәыт Салуман-иԥеи, уи ихаҭыԥуаҩ Ақыбеи Хонелиеи ирылшоз зегь ҟарҵеит, аԥсуа ҭҵаарадырра ахаҭарнак ҿарацәа, Асовет Еидгыла иреиӷьӡоу, иреиҳаӡоу аҵариурҭақәеи аспирантурақәеи рҭаҵаразы. Усҟан изыцхырааз аҿарацәа рыҟнытә аӡәырҩы иахьазы иналукааша аԥсуа аҭҵаарадырра усзуҩцәас иҟоуп. ==Раԥхьаӡатәи алитературатә критик== Хәыхәыт Бӷажәба иусумҭақәа рҟынтә зегьы реиҳа ихаданы иԥхьаӡоуп – «Ҳаамҭазтәи аԥсуа бызшәа иаазыркьаҿу аочеркқәа». Иара убасгьы, аҵарауаҩ иҩхьан иналукааша аԥсуа литература аусзуҩцәа рыԥсҭазаареи рырҿиаратә мҩеи ирызку амонографиақәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп – [[Гәлиа, Дырмит Иосиф-иԥа|Дырмит Гәлиа]], [[Коӷониа, Иуа Абас-иԥа|Иуа Коӷониа]], [[Лакрба, Миха Алеқсандр-иԥа|Миха Лакрба]], [[Шьынқәба, Баграт Уасил-иԥа|Баграт Шьынқәба]] уҳәа убас егьырҭгьы. Абасала, Хәыхәыт Бӷажәба Аԥсны алитературатә критика ажанр ашьаҭаркҩыс дыԥхьаӡоуп. Асахьаркыратә литература мацара акәымкәан, Бӷажәба убасгьы иҭиҵаауан афольклор, абызшәадырреи алингвистикеи рыпроблемақәа. Хәыхәыт Бӷажәба хаҭала далахәын ифундаменталтәу аусумҭақәа раԥҵара. Адоктортә диссертациа Бӷажәба ихьчоит [[1969]] шықәсазы. Иусумҭа темас иаман: «Аԥсуа бызшәа бзыԥтәи адиалект афонетика - морфологиатәи алексикатәи ҷыдарақәа». ==Ахатәы ԥсҭазаара== Хәыхәыт Бӷажәба иԥшәмаԥҳәыс Татиана еицырдыруаз аԥсуа ҳәынҭқарратә усзуҩ Андреи Ҷоҷуа иԥҳа лакәын. Лара занааҭла дботаникын, аҭҵаарадыррақәа ркандидатс дыҟан, [[Аботаникатә баҳча]]ҿы аус луан. Хәыхәыт Салуман-иԥеи Татиана Андреи-иԥҳаи дырхылҵит аԥа – Олег Бӷажәба. Олег ихәыҷрашықәсқәа реиҳарак иабду иҿоуп иахьихигаз, уаҟа драаӡон ианшьа иԥҳагьы – Жанна Ҷоҷуа. ==Аԥсны анҭыҵтәи аныҟәарақәа== Хәыхәыт Бӷажәба ҵарауаҩык иаҳасабала, [[Аԥсны|Аԥсни]], [[Қырҭтәыла|Қырҭтәылеи]], [[Урыстәыла|Урыстәылеи]] дырдыруан, акыр ([[Қарҭ]], [[Москва]], [[Нальчик]], [[Грозныи]], [[Маиҟәаԥ]]) ақалақьқәа рҿы ицоз аҭҵаарадырратә конференциақәа, аконгрессқәа, асимпозиумқәа ихы рылаирхәуан аԥсуа бызшәеи, алитературеи, афольклори рпроблемақәа ирызкны. Убас, Москва [[1960]] шықәсазы имҩаԥысыз Мрагыларадырра жәларбжьаратәи XXV аконгресс далахәын, уаҟа ажәахә ҟаиҵеит «Бзыбский диалект абхазского языка и его говоры» ҳәа. Абри ажәахә хазы шәҟәынгьы Москва 1960 шықәсазы иҭнажьит «Издательство восточной литературы». Хәыхәыт Бӷажәба бызшәадырҩык иаҳасабала Асовет Еидгыла анҭыҵгьы дырдыруан, еиҳаракгьы [[Кавказтәи ажәларқәа]] рҭоурыхи рбызшәеи ҭызҵаауаз аҵарауаа. Хәыхәыт Бӷажәба аҳәаанырцәтәи аҭҵаарадырратә жәларбжьаратәи асимпозиумқәеи аконгрессқәеи рнаҩсангьы, туристк иаҳасабала дныҟәахьан [[Европатәи атәылақәа]] жәпакы рҿгьы, иаагап [[1974]] шықәсазы уи дыҟан [[Германиатәи Адемократиатә Республика |ГДР]], [[1977]] шықәсазы [[Румыниа]], [[Иугославиа]], [[1981]] шықәсазы хаҭалатәи ааԥхьарала ҩаԥхьа дыҟан Румыниа, [[1982]] шықәсазы – [[Чехословакиа]]. Арҭ иныҟәарақәа рҿы ҵарауаҩык иаҳасаб ала, уи дрызҿлымҳан дызҭааз атәылақәа рҭоурых, ркультура, рлитература, рыԥсҭазаара уҳәа жәпакы, насгьы ҳаҭыр ду изақәны дрыхцәажәон арҭ атәылақәа ирықәынхо, Европа иашьагәыҭу ажәларқәа адунеитәи ацивилизациа зырҿио, изырԥшӡо ишырхаҭарнакцәоу, рынхашьа-рынҵышьа, акультураҿгьы ирҿуҵааша акыр шыҟоу. Хаҭалагьы ашәҟәыҩҩцәа, аҵарауаа иидыруазгьы ыҟан. ==Хәыхәыт Бӷажәба иусумҭақәа== 200 инареиҳаны аҭҵаарадырратә статиақәеи, ашколқәа рзы ахатәы бызшәеи алитературеи ирызку амонографиақәа жәаҩа дравторуп. Урҭ рызкуп аԥсуа бызшәеи, алитературеи, афольклори, Аԥсны аҩыратә баҟақәа рҭоурыхи, Аԥсны атопонимикеи аетнонимикеи рызҵаарақәа. «Аурыс-аԥсуа жәар» (Аҟәа, 1964) аиқәыршәаҩцәа дыруаӡәкуп, аҭакзыԥхықәу редакторсгьы даман. Хә. Бӷажәба аԥсуа шәҟәыҩҩцәеи аҵарауааи аӡәырҩы рышәҟәқәа рҭыжьразы атекстологиатә усура ду мҩаԥигеит (Д. Гәлиа, С. Ҷанба, А. Ҷоҷуа, И. Коӷониа, В. Агрба, А. Аҳашба, Н. Џьанашьиа, А. Чыкәбар, Д. Маан, С. Бжьаниа, В. Маан, О. Демерџьиԥа уҳәа). Аурысшәахь еиҭеигеит, егьыҭижьит аизга «Аԥсуа лакәқәа» (Аҟәа, 1959), ашьҭахь уи акырынтә еиҭаҭыжьын. «Аурыс-аԥсуа жәар» (1964), авторцәа рколлектив напхгаҩыс даман, авторцәа дыруаӡәкын, аредактор хадасгьы даман, иара убас «Аԥсуа литература аҭоурых аочерк» (1967), «Аԥсуа бызшәа аграмматика. Афонетикеи аморфологиеи» (1958), «Аԥсуа алитература аҭоурых» (1986). Аԥсшәахь еиҭеигеит А. Н. Толстои, И. А. Крылов ражәеинраалақәа, М. И. Лермонтов иажәеинраала «Русалка», А. П. Чехов, А. Исаакиан ражәабжьқәа. ==Ахархәара змоу алитература== РУСЛАН ҚАПБА. Хәыхәыт Бӷажәба. Аҟәа – «Алашара» – 2005 ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/bgazhba-xuxut-solomonovich Бгажба Хухут Соломонович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/b%D3%B7azh%D3%99ba-x%D3%99yix%D3%99yit-solomon-i%D2%A7a Бӷажәба Хәыхәыт Соломон-иԥа] {{ab icon}} *http://apsnyteka.org/1295-bgazhba_kh_stati.html *https://www.ekhokavkaza.com/a/26641207.html *https://abaza.org/abk/khuykhuyt-bgazhba-zhlar-rfyrkhatsa-ipa-attsaaradyrra-auszuyuy *http://apsnyteka.org/1433-kapba_r_khukhut_bgazhba_na_abkh_jazyke_2005.html *Абхазские сказки. Книги онлайн. [https://online-knigi.com/page/634960 online-knigi.com] *https://abaza.tv/news/?ID=1103 *http://apsnyteka.org/1295-bgazhba_kh_stati.html {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:1914 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Абҵарамза 15 рзы ииз]][[Акатегориа:2000 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 23 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны алингвистцәа]][[Акатегориа:Аԥсны алитератураҭҵааҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны афольклористцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аҭҵаарадыррақәа ракадемиа академикцәа]][[Акатегориа:СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәылацәа]][[Акатегориа:Д. И. Гәлиа ихьӡ зху аҳәынҭқарратә премиа алауреатцәа]][[Акатегориа:Бӷажәаа]][[Акатегориа:Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет арҵаҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Жьҭаарамза 15 рзы ииз]]}} o72evb8gg35v0a7osljfi85d2uwqp4z Инал-иԥа, Шалуа Денис-иԥа 0 37338 170160 140986 2026-07-21T13:04:44Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Иналиԥа, Шьалуа Денис-иԥа]] в [[Инал-иԥа, Шалуа Денис-иԥа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 140866 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ауаҩы |ахьӡ=Шьалуа Денис-иԥа Инал-иԥа |даҽа ахьӡ=Шалва Денисович Инал-Ипа |ани аби=Денис Инал-иԥа |аԥҳәыс=[[Хотелашвилии, Мира Константин-иԥҳа|Мира Константин-иԥҳа Хотелашвилии]] |ажәла=[[Инал-иԥа]] |амилаҭра=[[Аԥсуаа|Аԥсуа]] }} '''Шьалуа Денис-иԥа Иналиԥа''' ({{lang-ru|Шалва Денисович Инал-Ипа}}, {{lang-ka|შალვა დენისის ძე ინალ-იფა}}; {{date|20|10|1916}}, [[Гәыԥ]] ақыҭан — {{date|22|9|1995}}, [[Аҟәа]]) — иналукааша [[аҵарауаҩ]] ду, аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа рдоктор, Аԥсны аҭоурыхи, аетнографиеи, алитературеи рыҭҵаараҿы илагала даара идууп.<ref>http://spapsny.org/pisateli/inal-ipa-shalva-denisovich</ref> ==Инал-Иԥа инысмҩа== Шьалуа Денис-иԥа диит [[1916]] шықәса [[жьҭаарамза 20]] рзы, [[Очамчыра араион]] [[Гәыԥ]] ақыҭан. Шьалуа Денис-иԥа Инал-иԥа – ажәытәӡантә иаауа аԥсуа ҭауад жәла [[Инал-иԥа]]цәа дырхылҵшьҭроуп. Иара ихаҭа ижәла аҩ-хәҭакгьы нбан дула акәын ишиҩуаз, уи дыршаҳаҭуеит ихьӡ зну адокументқәа зегьы. Убас акәын [[XIX ашәышықәса]]зы абри ажәла шанҵаз, [[Урыстәылатәи аимпериа]]тә еилазаара Инал-иԥацәа ргерб анышьақәдырӷәӷәоз: усҟангьы ажәла Инал-иԥа анырҵеит адефис бжьаҵаны, аҩажәакгьы нбан дула. Шьалуа Инал-Иԥа иҭаацәа иалоу зегьы иара ус ауп рыжәла шырыҩуа иахьа уажәраанӡагьы. Зҭаацәа рҭоурыхи, заб иԥсҭазаара иадҳәалоу хәы змаӡам агәалашәарақәеи гәыбылрала еиқәырханы измоу, Шьалуа Инал-Иԥа иԥҳа Арда, ишазгәалҭо ала, абжьыуаа рҟны Инал-Иԥацәа ҭоурыхла изқәынхоз дгьылқәамызт. «Ҳара ҳабашьҭрагьы, ҳажәла зегь реиԥш, аханатә иахьынхоз [[Бзыԥ]] аганахь акәын. Аха саб иабду [[Инал-иԥа, Гьаргь|Гьаргь Инал-иԥа]] иашьа Нарџьхьоуи иареи ахьынхоз [[Калдахәара|Калдахәареи]] [[Пицунда|Пицундеи]] рџьынџь дгьылқәа ааныжьны иқәҵыр акәхеит, избан акәзар аинрал Горчаков инапаҵаҟа аҟалара мап ацәыркит. Убас ҳара ҳабиԥара [[Абжьыуа]]ҟа иианагеит, раԥхьа [[Река]] ақыҭан итәеит, нас Гәыԥ нхара ииасит, иара уоуп Шьалуа Денис-иԥагьы дахьиз. Иани иаби заа иԥхеит, иааӡараҿы рџьабаа рацәоуп Аҭәмаа рҭаацәара, иара убасгьы Аԥсны зыхьӡ адыруа арккаҩы Пиотр Ҷараиа», – ҳәа азгәалҭоит Арда Иналԥҳа.<ref name="аԥсны аҟазара">{{Cite web |url=https://www.mkra.org/images/APSNYAKAZARA_PDF/Akazara_2020_01.pdf |title= Аԥсны аҟазара |access-date=2023-11-23 |archive-date=2022-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513065123/https://mkra.org/images/APSNYAKAZARA_PDF/Akazara_2020_01.pdf |url-status=dead }}</ref> [[Сталин ирепрессиа]] ашықәсқәа Инал-иԥа иҭаацәара ааха ӷәӷәа рнаҭеит. Аԥхьа, [[1937]] шықәсазы дҭаркит, нас иеихсны дыршьит иашьа Илларион, «дытроцкиступ» ҳәа. Анаҩс [[Санкт-Петербург|Петроград]] ақалақь аҟны «Киров иус» дадҳәалоуп ҳәа дҭаркит Шьалуа иашьеиҳаб Ипполит, уи усҟан даспирантын, академик [[Вавилов, Николаи Иван-иԥа|Николаи Вавилов]] напхгаҩыс диман. Абарҭқәа лгәы иазымычҳакәа, Шьалуа иан лыԥсҭазаара далҵуеит, иара ашкол далганы аҵыхәтәантәи аԥышәарақәа аниҭиуаз амшқәа рзы. ==Ашколи иреиҳау аҵараиурҭеи рыҟны== [[1922]] шықәсазы раб данрыԥха аамышьҭахь, Шьалуеи егьырҭ ахәыҷқәеи ран лымацара илааӡон. Акырӡа зҵазкуаны, илахьынҵаӡбагахаз хҭысны Шьалуа Денис-иԥа ихаҭа иԥхьаӡон Аҟәатәи иҿырԥшыгоу ашьхарыуаа рышкол иҭалара. [[Аҟәа]]тәи акомиссиа иара далнакааит аҟыбаҩ змоу ҵаҩык иаҳасабала, алагарҭатә школ аҟынтә Ашьхарыуаа рышкол ахь ииагарагьы иахаҵгылеит. Шьалуа хәыҷы даара деигәырӷьон аҵаратә ԥсҭазаара ахьеилашуаз аилазаара дахьахәҭакхаз. Ашкол данҭалоз урысшәала ажәак-ҩажәак мацара шракәызгьы иидыруаз, аамҭа кьаҿк иалагӡаны ашкол аҿы иреиӷьу аҵаҩцәа дыруаӡәкхеит. Ашьхарыуаа рышкол арҵаҩцәа анырра ду ҟарҵеит иара ишьақәгылараҿы. Ашкол данҭазтәи аамҭазы иҟалаз хҭыск даара ибзианы иаанарԥшуеит Шьалуа Инал-иԥа ихаҭара зеиԥшраз. Ашьхарыуаа рышкол ахь даниарга, зҟыбаҩ бзиаз иара иҩызак алагарҭатә школ аҿы дахьаанхаз ҭаха инаҭомызт. Шьалуа хәыҷы ашкол адиректор Кондрат Фиодор-иԥа Ӡиӡариа иҟынӡа анеира илыршаны, иҩыза иӡбахә изеиҭеиҳәеит. Кондрат Фиодор-иԥа аҷкәын иажәақәа рыгәра игеит, ҩымшгьы аамҭа ииҭеит иҩыза ашкол ахь дааигаразы. Дара аҩыџьагь ашкол еицалгеит ахьтәы медалқәа рыманы. Рыцҳарас иҟалаз, иҩыза дышқәыԥшыз аибашьраҿы дҭахеит. Шьалуа Инал-иԥа еиҭеиҳәоит ашкол даналгоз амаҭәарқәа жәпакы рҟны еиԥшны аихьӡара бзиақәа шимаз, анаҩс хырхарҭак алхра ицәыуадаҩхо аҟынӡа ҳәа, аха аҵыхәтәан [[афилософиа]] алихуеит. [[Москва]] дцаны дҭалоит [[Чернышевски ихьӡ зху, афилософиеи, алитературеи, аҭоурыхи Москватәи ринститут]], афилософиатә факультет. Аха «жәлар раӷа» диашьоуп ҳәа уаҟа аҵараҵаха ирымҭеит.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=dxxUCuAU2_o&feature=emb_logo</ref> [[1938]] шықәсазы Инал-иԥа дҭалоит [[Либкхнет ихьӡ зху Москватәи аҳәынҭқарратә педагогикатә институт]], аҭоурыхтә факультет. Аха ари аҵараиурҭагьы алгаха имоуит излагаз [[Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду]] амшала. Иара афронт ахь дцеит, Десна аӡиас ахықәан атанкқәа рҽацәыхьчаратә цәаҳәақәа рыргылара далахәын. Аха, уа дыҟанаҵ ӷәӷәала дычмазаҩхан, Аԥсныҟа иԥсадгьылахь аара иқәшәеит. Иҵара иациҵеит [[Аҟәатәи арҵаҩратә институт]] аҭоурыхтә факультет аҟны, хара имгакәа уи далгеит диплом ҟаԥшьыла. [[1943]] шықәсазы Шьалуа Инал-иԥа [[Қырҭтәылатәи АССР Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа]] иатәу Аҭоурыхтә институт даспирантхоит, ҷыдала аетнографиа аҭҵаара иҽазикуеит. Раԥхьатәи ҭҵаарадырратә темас ишьҭихит аԥсуаа рҟны аҭаацәаратә институт традициала аиҿкаашьа. ==Аҭҵаарадырратә ус== [[1946]] шықәсазы Шьалуа Денис-иԥа аҭҵаарадырратә усзуҩ иаҳасабала дрыдыркылеит академик [[Марр ихьӡ зхыз Аԥсуа ҭҵаарадырратә институт]] ахь. Араҟа уи аус иуит 1988 шықәсанӡа, дагьынаӡеит аетнографиа аҟәша аиҳаби, аҭҵаарадырра аҟәша знапы иану аинститут адиректор ихаҭыԥуаҩи рмаҵурақәа рҟынӡа. Шьалуа Инал-иԥа қәҿиарала еилеигӡон аҭҵаарадырреи, арҵаҩреи, [[Аԥсны аҳәынҭқарратә музеи]] аҟны аусуреи. Аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа рдоктор [[Анчабаӡе, Иури Дырмит-иԥа|Иури Анчабаӡе]] аҵарауаҩ Шьалуа Инал-иԥа изкны ииҩыз аочерк аҟны иазгәеиҭеит уи иҭҵаарадырратә усура дшалагаз иаспирантра ашықәсқәа раан. Аԥсны араионқәеи ақыҭақәеи рахь аекспедициақәа рымҩаԥгараан Инал-иԥа хәыц-хәыц еизганы иҭаиҩуан абарҭ ҩ-темак рыла аматериалқәа: аԥсуа [[Нарҭтә епос]] аҳәамҭақәеи, Аԥсны атопонимикеи, анаҩс уи аматериал аҭҵаареи аклассификациа азуреи. [[Адиссертациа]] аус адулараан азҿлымҳара ҷыда аиҭон аԥсуаа рҭаацәаратә бзазашьеи руаажәларратә ԥсҭазаашьеи ирыдҳәалаз аҵас-қьабзқәа ранҵара. Инал-иԥа иҭҵаарадырратә интерес аиҳарак иахьыҟаз аетногенез азҵаарақәеи, аԥсуа жәлар ретникатә ҭоурых азҵаарақәеи рҟноуп. «Шьалуа Денис-иԥа Инал-иԥа ҷыдала азҿлымҳара аиҭон аԥсуааи урҭ рыиашьара жәларқәеи – [[ашәуаа]]и, [[адыгаа]]и, иара убас еиҳарак аинтерес ду изцәырызгоз [[Аубыхқәа|аубыхқәеи]] дареи рыбжьара иҟаз аҭоурыхтә еимадарақәа зеиԥшраз, лҵшәақәас иҟарҵаз аилкаара», – ҳәа иҩуеит Анчабаӡе. Аҵарауаҩ хықәкыла дыззааҭгылоз темоуп – [[аԥсуа бызшәа]]. [[1960]] шықәсазы [[Аҳашба, Мушьни Лаврент-иԥа|Мушьни Аҳашбеи]] иареи [[аԥсуа терминологиатә жәар]] аиқәыршәареи аредакциа азуреи рнапы алакын. [[1980-1989|1980-тәи ашықәсқәа]] рзы атәыла аҵараиурҭақәа рҿы аԥсуа бызшәа арҵареи аҭҵаареи иахылаԥшуа акомиссиа ахантәаҩыс дыҟан. Шьалуа Инал-иԥа афольклор аҭҵаараҿгьы илшамҭақәа рацәоуп: аԥсуа жәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭақәа, ҳаҭалагьы Нарҭаа репос иналукааша аҭҵааҩцәа дыруаӡәкуп. [[Бӷажәба, Хәыхәыт Салуман-иԥа|Хәыхәыт Бӷажәбеи]] иареи рыхьӡқәа еицырҳәоит аԥсуаҭҵаараҿы [[алитературатә критика]] ажанр хацзыркыз раҳасабала. Шьалуа Инал-иԥа шьаҭанкылатәи иусумҭа ду «Абхазы», ихарҭәааны [[1965]] шықәсазы иҭыҵыз, Иури Анчабаӡе иажәақәа рыла, аԥсуаа ретногенези, рмилаҭ аҿиара аҭоурыхи, аԥсуа доуҳатә, материалтә культурақәеи ирызку адыррақәа еидызкыло енциклопедиоуп ҳәа иуԥхьаӡар ҟалоит.<ref>https://abaza.org/abk/apsua-ttsaaradyrra-akorifei-apatriot-du-shalua-inal-ipa</ref> ==Аԥснытәи Аџьынџьтәылатә еибашьраан (1992-1993 шш.)== [[1992]]–[[1993]] шықәсқәарзтәи [[Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра]]ан Шьалуа Инал-Иԥеи уи иԥәшәмаԥҳәыс [[Хотелашвилии, Мира Константин-иԥҳа|Мира Константин-иԥҳа Хотелашвилии]] аӷацәа иааныркылаз Аҟәа иалаханы иҟан. 1992 шықәса, [[жьҭаарамза 22]] рзы ақырҭуа еибашьцәа [[Аԥсуа бызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи ринститут]] анырблы, уи амца иалаблит Шьалуа Инал-иԥа иусумҭақәеи инапылаҩырақәеи реиҳараӡак, аҭыжьра иазырхианы иҟазгьы уахь иналаҵаны. Ари даара иааха ӷәӷәахеит аҵарауаҩ изы, уи иԥҳа лажәақәа рыла, иԥсы ахьынӡаҭазгьы аҵыхәтәанынӡа дзалымҵыцкәа дыҟан. Убри абылра аныҟала ашьҭахь, уаҳа иуаҭах дагьыҩнымҵит, ианамухгьы аҩны иҟоу сархив сыхьчап ҳәа, уи иуалԥшьас иԥхьаӡон, уаагьы хәы змаӡам адыррақәа еидкылан, ҳәарада.<ref>http://abkhazia24.org/2015/segodnia-shalve-inal-ipa-ispolnilos-by-99-let/</ref> ==Иҭаацәеи иареи реизыҟазаашьақәа== [[Иналԥҳа, Арда Шьалуа-иԥҳа|Арда Иналԥҳа]] лажәақәа рыла, Шьалуа Денис-иԥа абык иаҳасабала даара дыгәцаракын, дгәыбылҩын. «Иара илшон хаала, аха ухшыҩ азцаратәы, еицырдыруа ауаа рыԥсҭазаарақәа рҟынтә, ма иара ихатә ԥсҭазаара аҿынтә аҿырԥштәқәа ааганы, ауаҩы ишьақәгылара зыда иҟамло апринцип ӷәӷәақәа ҳалааӡара. Ауаа аус бзиақәак рыла рҽалыркаазар, убри алкаашьа, алагәырӷьашьа дақәшәон, убри алагьы иаҳирҵон аамысҭашәареи, агәымшәареи, агәыҳалалреи, агәадуреи пату рықәҵашьа, ҳаргьы еснагь убас ҳаҟазарц ҳгәаԥхартә еиԥш… Ихы данақәиҭыз аамҭа даара имаҷны иман, аха аԥсшьарамшқәа раан, анаукатә, ма ауаажәларратә усқәа дырҿымкәа дыҟазар, зегь ҳаиманы ҳшынҭаацәоу [[Аӡҩыбжьа]]ҟа ҳцон, иашьеиҳаб Ипполит иҭаацәеи иареи ахьынхоз аҩнаҭахьы. Абарҭ ҳцарақәа раан, ҭаацәашәалатәи ҳаибабара еиӷьу аамҭак ыҟамзар ҟаларын. Ажәытәӡатәи Аԥсни, аԥсуаа рҵасқәеи рқьабзқәеи, асовет аамҭа афырхацәеи ахҭысқәеи уҳәа ирыдҳәалаз ажәабжьқәа реиҳараӡак, иара убасгьы ҳажәла Инал-иԥа цәа рхылҵшьҭра иазку аҭоурыхқәеи раԥхьаӡакәны иахьҳаҳаз убри аӡҩыбжьатәи аҩнаҭаҿоуп. Лассы-лассы ҳаб ҳаигалон археологиатә жрақәа ахьымҩаԥысуаз аҭыԥқәа рахьгьы, аҭоурыхтә баҟақәа ҳирбон». Шьалуа Инал-иԥа иԥеи иԥҳаи, Адгәыри Ардеи, раб иҟынтә ишқәыԥшқәаз ирдыруан [[Аԥсны аҭоурых]] иашаҵәҟьа аҭҵаара иацыз ауадаҩрақәа. Аҵарауаҩ ихәыҷқәа ианрызҳа, иԥсадгьыл алахьынҵазы имаз агәҭынчымрақәеи ахьаақәеи рыцеиҩишон. Аха уи адагьы, иара лымкаала иԥсы зыҿҳәараз Аԥснытәи ашьхақәа ргәыбылра диркит ихәыҷқәагьы. [[Инал-иԥа, Адгәыр Шьалуа-иԥа|Адгәыр Инал-иԥа]] убри аҟара ашьханыҟәара игәаԥхеит, дагьазҟазахеит, [[Ельбрус]] ашьха ақәцәагьы дхалартә аҟынӡа. Шьалуа Инал-иԥа аҽықәтәарагьы даара бзиа ибон аҟнытә, иԥҳа Ардагьы илгәаирԥхеит.<ref name="аԥсны аҟазара" /> Шьалуа Инал-иԥа, жәаҳәарада, иԥеи иԥҳаи рзы зегь рыла дҿырԥшыган. «Сара даара сеигәырӷьон Москва аҵара анысҵоз саб дансзаауаз, – ҳәа лгәалалыршәоит Арда Иналԥҳа, – урҭ амшқәа еснагь иҭәын аинтерес ду зҵаз аицәажәарақәеи, амузеиқәеи атеатрқәеи рҭаареи рыла. Шьалуа Денис-иԥа есымша дҳалабжьон адунеи ҳҽаҟәыҭханы ҳаанымхарц, аурыси адунеитәи акультурақәа иахьынӡауа иҵауланы реилкааразы лшарас иҟоу зегьы ҳхы иаҳархәаларц». Хҭысла ибеиаз аҵарауаҩ иԥсҭазаара аҟынтә иԥҳа иалылкаауеит Шьалуа Инал-иԥа раԥхьаӡакәны Ҭырқәтәыла иаҭаауаз аԥсуа делегациа дахәҭакны аԥсуа диаспора дырԥыланы, дрыҿцәажәаны даныхынҳәуаз амш, уа имҩаԥысит хашҭшьа зқәым аиқәшәарақәа. Убасгьы лгәалашәараҿы иаанхеит лаби лареи Шәача акәшамыкәша рныҟәарақәа, уа иара ианиҵон макьаназы еиқәханы иҟаз аԥсуа ҭыԥхьыӡқәа, хьаас иҟаҵангьы еиҭеиҳәон [[XIX ашәышықәса]]зы арҭ аҭыԥқәа рҿы имҩаԥысуаз ишьаарҵәыраз ахҭыс хьанҭақәа рыӡбахә. Инал-иԥацәа рыҩнаҭа ахаангьы асасцәа агмызт. «Москвантә, Ленинградынтә асасцәа ҳзаауан, саб иҩызцәеи иколлегацәеи ҳҭаауан, урҭ зегь иналукааша хаҭарақәан, – ҳәа еиҭалҳәоит Арда Иналԥҳа. Аинтерес ду зҵаз аицәажәарақәа ҳаман есымша. Насгьы, Шьалуа Инал-иԥа астол амҩаԥгашьа даараӡа ибзианы идыруан, аныҳәаҿақәа рышьҭыхраҿы дҟазан, асасцәа еснагь зҿлымҳара дула изыӡырҩуан. Иҩызцәа зегьы реиқәыԥхьаӡара уадаҩуп, уи даара ауаа дырзааигәан, аҩызцәа-адырцәа рацәаҩӡаны иман. Аҭҵаарадырреи, алитературеи рҟны аџьабаа збоз, аԥсуа жәлар рлахьынҵа хьаас измаз иҩызцәеи иареи ешьарак реиԥш еизааигәахеит, иԥсы ахьынӡаҭаз абзиеи-ацәгьеи рҿы ивагылан, иара иеиԥш Гәыԥ ақыҭа иалҵыз иҩызцәа хҩык: [[Езыгә Габелиа]], [[Алықьса Гәарамиа]], [[Лев Гармелиа]]. Шьалуа Инал-иԥа иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа раан хнырҳәышьа змамыз ацәыӡ дуқәа дрыниеит. Иуникалтәыз иархив абылра инаҭаз ааха изхымгацкәа, Аџьынџьтәылатә еибашьра ахыркәшамҭаз, Аҟәа ақалақь ахақәиҭтәраан дҭахоит иара иԥазаҵә Адгәыр Инал-иԥа – аҵарауаҩ қәыԥш, афизик, [[Москватәи акосмостә ҭҵаарақәа ринститут]] аусзуҩ. Ари аныҟала ашьҭахь аби аҭаацәеи ирыԥсҭазаашьахаз ахаҿы аагара уадаҩуп. Шьалуа Денис-Иԥа иҷкәынзаҵә даниԥха ашьҭахь даҽа ҩышықәса роуп иниҵыз: иԥсҭазаара далҵит [[1995]] шықәсазы.<ref>{{Cite web |url=https://journal.iea.ras.ru/archive/1990s/1996/no6/1996_6_166_Shalva.pdf |title=ШАЛВА ДЕНИСОВИЧ ИНАЛ-ИПА |access-date=2023-11-23 |archive-date=2020-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727053645/http://journal.iea.ras.ru/archive/1990s/1996/no6/1996_6_166_Shalva.pdf |url-status=dead }}</ref> ==Агәалашәара== Аҵарауаҩ ду иаҳзынижьыз аҭҵаарадырратә ҭынха даараӡа амҽхак дууп: уи аҭҵааразы мацара аспециалистцәа ԥыҭҩык адыԥхьаланы акыр аџьабаа абара аҭаххоит. Иусумҭақәа интересуп аетнографцәеи, аҭоурыхҭҵааҩцәеи, алитератураҭҵааҩцәеи рзыҳәан еиԥш, аԥсуаа ажәытәтәи рыбзазашьеи, рҟазшьақәеи, рҵасқәеи, рқьабзқәеи инарҭбааны еилызкаарц зҭаху зегьы рзы. [[1976]] шықәсазы акьыԥхь абоит амонографиа «Аԥсуаа ретно-культуратә ҭоурых азҵаарақәа». Ари аусумҭа Инал-иԥа аԥсуа жәлар ретногенез аганахьала иҭҵаарақәа акрызҵазкуа аихшьала рзыҟанаҵоит. «Иазгәаҭатәуп, – иҳәоит [[Анчабаӡе]], – аетногенези аетникатә ҭоурыхи ургәылаланы аҭҵаарақәа рымҩаԥгара усҟан лассы-лассы ашәарҭара зцыз акакәны ишыҟаз. Ажәларқәа рхылҵшьҭра, аетникатә теориақәа реизыҟазаашьа, аҭыԥантәи ауааԥсыра равтохтонтәреи, мамзаргьы џьарантә арахь рықәнагалареи уҳәа ирыдҳәалоу азҵаарақәа, ашәышықәсақәеи азқьышықәсақәеи иргәылсны аҭоурых ахь ухьазырԥшуаз, еснагь аполитикатә ҟазшьа ҵары шьҭырхуан, убри аҟнытә аидеологиатә, ахылаԥшратә усбарҭақәа еснагь рылаԥш ааихымсыхьӡакәа ирышьклаԥшуан». Ашәҟәы ианыз ақырҭқәа даара иргәамԥхеит, Шьалуа Инал-иԥа ҵарауаҩк иаҳасабала ҭаха ирымҭо иалагеит, днационалиступ ҳәа ахара идырҵон, «аԥсуааи ақырҭқәеи еичирчарц даҿуп» рҳәон.<ref>http://gazeta-ra.info/index-1.php?ELEMENT_ID=14140{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Алитература== * Абхазский Институт гуманитарных исследований им. Гулия АН Абхазии, Ш.Д. Инал-ипа библиографический указатель. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Жьҭаарамза 20 рзы ииз]] [[Акатегориа:1916 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:1995 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Цәыббрамза 20 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥсны аҭоурыхдырҩцәа]] [[Акатегориа:Асовет ҭоурыхдырҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны аетнографцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны агенеологцәа]] [[Акатегориа:Агеральдистцәа]] [[Акатегориа:Иналаа]] hbs1cj65x2e6nz0dgymfnblo7co4d8r 170303 170160 2026-07-21T13:40:28Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170303 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Инал-иԥа Шалуа Денис-иԥа |даҽа ахьӡ=Инал-ипа Шалва Денисович |афото=Инал-ипа Шалва Денисович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Инал-иԥа Шалуа Денис-иԥа |аира арыцхә=20.10.1916 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи Очамчыра араион) Гәыԥ ақыҭа |аԥсра арыцхә=22.09.1955 |аԥсра аҭыԥ=Аҟәа ақалақь |аусура=аҭоурыхҭҵааҩ, кавказҭҵааҩ, аԥсуаҭҵааҩ }} '''Инал-иԥа Шалуа Денис-иԥа''' ({{lang-ru|Инал-ипа Шалва Денисович}}; 20.10.1916, Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи [[Очамчыра араион]]) [[Гәыԥ]] ақыҭа – 22.09.1955, [[Аҟәа]] ақалақь) – аҭоурыхҭҵааҩ, кавказҭҵааҩ, аԥсуаҭҵааҩ. Аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа рдоктор (1963), апрофессор (1964). Адыгатәи (Ачерқьестә) Жәларбжьаратәи академиа алахәыла (1993). Аԥсни (1962) Қырҭтәылеи (1982) рҟны аҭҵаарадырра зҽаԥсазтәыз аусзуҩы (1962), Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсны Аҳәынҭқарратә премиа ианашьан (1986, ашәҟәы «Аԥсуа етикет азы аочеркқәа» азы), СССР-и (1956) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Дыҩуан аԥсышәалеи урысшәалеи. ==Абиографиа== Дышқәыԥшӡаз иани иаби иԥхоит. Иашьцәа аҩыџьагьы харада ахара рыдҵаны иҭаркхьан. Ш. Инал-иԥа аҵара иҵон Гәыԥтәи ԥшь-класстәи ашкол аҟны, 1927 ш. – Очамчыратәи ихарҭәаам абжьаратә школ аҟны, 1928 ш. инаркны – Аҟәатәи аԥсуа школ-интернат аҟны , уи далгоит 1936 шықәсазы. Убри ашықәс аан қәҿиарала аԥышәарақәа ҭины дагьҭалоит афилософиеи, алитературеи, аҭоурыхи Москватәи ринститут афилософиатә факультет. Аха, дук мырҵыкәа уаҟа еилыркааит иашьеиҳаб, Н. И. Вавилов ихьӡ зху академиа аспирант, 1935 ш. харада ахара идҵаны дышҭаркыз, хара имгакәагьы аҵараиурҭа аанижьыр акәхеит. Ш. Инал-иԥа дхынҳәуеит Аԥсныҟа. Ақыҭақәа рҟны рҵаҩыс аусура далагоит. Ҩаԥхьа ааха иоуеит аҵарауаҩ қәыԥш. Харада ахара идҵаны, ажәлар драӷоуп ҳәа дҭаркуеит иашьа агәыбжьанытәгьы. Имацара даанхоит. 1938ш. иҩызцәа рыбзоурала ҩаԥхьа Москваҟа дцоит, дагьҭалоит К. Либкнехт ихьӡ зху Москватәи арҵаҩратә институт аҭоурыхтә факультет. Адиплом ҟаԥшь иманы иреиҳау аҵара хиркәшеит (1941). Аҟәаҟа даныхынҳә аус иуан агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциа ақыҭа нхамҩа аҟәша аиҳабыс. 1943-1946 шықәсқәа раан аспирантура акурс дахысуан Қырҭтәыла аҭоурых аинститут аҟны, аетнографиа аганахьала егьихьчеит акандидаттә диссертациа. Ш. Инал-иԥа 1946 ш. инаркны Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵаара аинститут аҭҵаарадырратә усзуҩыс дыҟан. 1940-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы усура днарԥхьеит Аԥсуа ҳәынҭқарратә музеи ахь. 1957 ш. инаркны акәзар, аԥсуа институт аҭоурыхи аетнографиеи рыҟәша еиҳабыс аус иуан. 1958-1988 шш. раан аҭҵаарадырра ахәҭазы аинститут аиҳабы ихаҭыԥуаҩс дыҟан. 1988 ш. нахыс - аҭҵаарадырратә усзуҩы хадас. 1961 ш. аетнографиазы алекциақәа дрыԥхьон. Ш. Инал-иԥа ԥыхьатәи СССР-и аҳәаанырцәи еиуеиԥшым аҭҵаарадырратә форумқәа дрылахәын. 1963 ш. иара иаԥшьгарала Аҟәа имҩаԥысит нарҭаа репос апроблеқәа ирызкыз Зегьеидгылоутәи аконференциа. Академик И.В. Бромлеи иааирԥшыз адгыларала Аҟәа имҩаԥигоит аетнографиатәи антропологиатәи ҭҵаарақәа ирызкыз Зегьеидгыларатәи асессиа (1988). Кавказ ақәрарацәа апроблемақәа рзы асовет-америактәи апроект далахәын. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан (1992-1993) дҭахеит иԥа, аҵарауаҩ Адгәыр. Даараӡа ихьааигон иара убас 1980 ш. Аԥсуа институт аҟны архив абылраан иахьалаблыз инапҩымҭа «Аԥсны [[Гал араион]] амикротопонимика». Еиҳагьы ихьанҭаз цәыӡ духеит Ақырҭуа-аԥсуа еибашьраан, 1992 ш. октиабр 22 рзы ақырҭуа еибашьцәа аԥсуа институт анырбылуаз иахьалаблыз ихатә архиви абиблиотекеи, уаҟа ирылан иусумҭа «Мраҭашәаратәи Қырҭтәыла аԥсуа-адыга топонимика». Ш. Инал-иԥа аҭҵаарадырра напы алеикит аспирантура данҭаз. Иааиԥмырҟьаӡакәа Аԥсны ақыҭақәа рҟны адәынтәи аекспедициақәа мҩаԥигон, еизигон нарҭаа ражәабжьқәеи егьырҭ афольклортәи амифологиатәи рҿиамҭақәа, алингвисттә, еиҳаракгьы атопонимикатә материал. Ҷыдала ахшыҩзышьҭра риҭон аҭоурых-етногарфиатә материалқәа, ашьҭахь урҭ хыԥхьаӡарарацәала астатиақәеи амонографиақәеи шьагәыҭсгьы ироуит. Абарҭқәа рнаҩсан Ш. Инал-иԥа илаԥш ахын алитературатә процесс. Ажурнал «Алашара», агазеҭқәа «Аԥсны ҟаԥшь», «Советская Абхазия» ирниҵон алитератураҭҵааратәи алитература-критикатәи статиақәа. «Нарҭ Сасрыҟәеи ԥшьынҩеижәи зеижәҩык иашьцәеи», «Аԥсуа нарҭтә епос» аиқәыршәаҩцәа дыруаӡәкуп (К. С. Шьаҟрыли, Б. У. Шьынқәбеи иареи, Аҟәа, 1962 ш., аԥсышәала, абри ашықәс азы [[Москва]] иҭыжьын урысшәала; «Аԥсуа жәаԥҟақәа» (Аҟәа, 1967) уҳәа егьырҭгьы. Ш. Инал-иԥа (Д. И. Гәлиеи иареи еилахәны) авторс дамоуп 2-тәи акласс «Ахатәы бызшәа» (1956, ашьҭахь аиҭакрақәеи ахарҭәаарақәеи алагаланы еиҭаҭыжьын жәантә инареиҳаны); аиқәыршәаҩцәа дыруаӡәкуп «Аԥсуа литература ахрестоматиа. 7-тәи акласс азы» (Г. А. Ӡиӡариеи иареи еилахәны, иҭыжьын 1955, 1957, 1962; егьырҭ ашықәсқәа - 1964, 1966, 1968, 1978 уҳәа раан Ш. Хь. Салаҟаиеи, А. Н. Гогәуеи, иареи еилахәны; 1981 – Ш. Хь. Салаҟаиеи, А. Н. Гогәуеи, Н. Ҳ. Аӡынбеи, иареи еицҭрыжьит). ==Абиблиографиа== *аԥсуаа рҭоурыхи ретнографиеи рыла: Очерки по истории брака и семьи у абхазов. Сухуми, 1954. *Абхазы: (Историко-этнографические очерки). Сухуми, 1960 (2-е переработанное, дополненное издание — Сухуми, 1965). *Об этногенезе древнеабхазских племен. [Доклад]. М., 1964. *Страницы исторической этнографии абхазов. (Материалы и исследования). Сухуми, 1971. *К вопросу о древних этнокультурных связях Западного Кавказа и Малой Азии (lX Международный конгресс антропологических и этнографических наук. Чикаго, сентябрь 1973 г. Доклады советской делегации). М., 1973. *Традиции и современность. (По материалам этнографии абхазов). Сухуми, 1973 (2-е издание, переработанное и дополненное — Сухуми, 1978). *Вопросы этнокультурной истории абхазов. Сухуми, 1976. (Переиздание — в томе III «Трудов» Ш. Д. Инал-ипа в 11 томах. — Сухум, 2011). *Дурипш. (Историко-этнографический очерк). Сухуми, 1981. *Очерки об абхазском этикете. Сухуми, 1984. *Зарубежные абхазы. (Историко-этнографические этюды). Сухуми, 1990. *Ступени к исторической действительности. (Об этнической ситуации в Абхазии XV — начала XX вв.). Сухуми, 1992. *Садзы. Историко-этнографические очерки. (Материалы к серии «Народы и культуры». Вып. XXVIII. Народы Кавказа. Кн. 2.). М., 1995. *Антропонимия абхазов. Майкоп, 2002. *Труды. Том III. Вопросы этно-культурной историй абхазов. Второе, переработанное и дополненное издание. Сухум, 2011. *алитературеи афольклори рыла: Аԥсуа фольклори алитературеи рзы зҵаарақәак. Аочеркқәа. Аҟәа, 1955. *Аԥсуа литература аҭоурых аҟнытә. Аҟәа, 1961. *Шоҭа Русҭавели. Апоет диижьҭеи 800 шықәсхыҵра иазкны. Аҟәа, 1966. *Заметки о развитии абхазской литературы. Сухуми, 1967. *Прыжок благородного оленя (К 100-летию со дня рождения народного поэта Абхазии Д. И. Гулиа). Сухуми, 1974. *Мҩахәасҭала ахрақәа рахь. Акритикатә статиақәеи аматериалқәеи реизга. Аҟәа, 1975. *Страницы абхазской литературы. Статьи, очерки, выступления. Сухуми, 1980. *Труды. Первая книга. [Литературоведческие фольклористические работы]. Сухуми, 1987. ==Инал-Иԥа инысмҩа== Шьалуа Денис-иԥа диит [[1916]] шықәса [[жьҭаарамза 20]] рзы, [[Очамчыра араион]] [[Гәыԥ]] ақыҭан. Шьалуа Денис-иԥа Инал-иԥа – ажәытәӡантә иаауа аԥсуа ҭауад жәла [[Инал-иԥа]]цәа дырхылҵшьҭроуп. Иара ихаҭа ижәла аҩ-хәҭакгьы нбан дула акәын ишиҩуаз, уи дыршаҳаҭуеит ихьӡ зну адокументқәа зегьы. Убас акәын [[XIX ашәышықәса]]зы абри ажәла шанҵаз, [[Урыстәылатәи аимпериа]]тә еилазаара Инал-иԥацәа ргерб анышьақәдырӷәӷәоз: усҟангьы ажәла Инал-иԥа анырҵеит адефис бжьаҵаны, аҩажәакгьы нбан дула. Шьалуа Инал-Иԥа иҭаацәа иалоу зегьы иара ус ауп рыжәла шырыҩуа иахьа уажәраанӡагьы. Зҭаацәа рҭоурыхи, заб иԥсҭазаара иадҳәалоу хәы змаӡам агәалашәарақәеи гәыбылрала еиқәырханы измоу, Шьалуа Инал-Иԥа иԥҳа Арда, ишазгәалҭо ала, абжьыуаа рҟны Инал-Иԥацәа ҭоурыхла изқәынхоз дгьылқәамызт. «Ҳара ҳабашьҭрагьы, ҳажәла зегь реиԥш, аханатә иахьынхоз [[Бзыԥ]] аганахь акәын. Аха саб иабду [[Инал-иԥа, Гьаргь|Гьаргь Инал-иԥа]] иашьа Нарџьхьоуи иареи ахьынхоз [[Калдахәара|Калдахәареи]] [[Пицунда|Пицундеи]] рџьынџь дгьылқәа ааныжьны иқәҵыр акәхеит, избан акәзар аинрал Горчаков инапаҵаҟа аҟалара мап ацәыркит. Убас ҳара ҳабиԥара [[Абжьыуа]]ҟа иианагеит, раԥхьа [[Река]] ақыҭан итәеит, нас Гәыԥ нхара ииасит, иара уоуп Шьалуа Денис-иԥагьы дахьиз. Иани иаби заа иԥхеит, иааӡараҿы рџьабаа рацәоуп Аҭәмаа рҭаацәара, иара убасгьы Аԥсны зыхьӡ адыруа арккаҩы Пиотр Ҷараиа», – ҳәа азгәалҭоит Арда Иналԥҳа.<ref name="аԥсны аҟазара">{{Cite web |url=https://www.mkra.org/images/APSNYAKAZARA_PDF/Akazara_2020_01.pdf |title= Аԥсны аҟазара |access-date=2023-11-23 |archive-date=2022-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513065123/https://mkra.org/images/APSNYAKAZARA_PDF/Akazara_2020_01.pdf |url-status=dead }}</ref> [[Сталин ирепрессиа]] ашықәсқәа Инал-иԥа иҭаацәара ааха ӷәӷәа рнаҭеит. Аԥхьа, [[1937]] шықәсазы дҭаркит, нас иеихсны дыршьит иашьа Илларион, «дытроцкиступ» ҳәа. Анаҩс [[Санкт-Петербург|Петроград]] ақалақь аҟны «Киров иус» дадҳәалоуп ҳәа дҭаркит Шьалуа иашьеиҳаб Ипполит, уи усҟан даспирантын, академик [[Вавилов, Николаи Иван-иԥа|Николаи Вавилов]] напхгаҩыс диман. Абарҭқәа лгәы иазымычҳакәа, Шьалуа иан лыԥсҭазаара далҵуеит, иара ашкол далганы аҵыхәтәантәи аԥышәарақәа аниҭиуаз амшқәа рзы. ==Ашколи иреиҳау аҵараиурҭеи рыҟны== [[1922]] шықәсазы раб данрыԥха аамышьҭахь, Шьалуеи егьырҭ ахәыҷқәеи ран лымацара илааӡон. Акырӡа зҵазкуаны, илахьынҵаӡбагахаз хҭысны Шьалуа Денис-иԥа ихаҭа иԥхьаӡон Аҟәатәи иҿырԥшыгоу ашьхарыуаа рышкол иҭалара. [[Аҟәа]]тәи акомиссиа иара далнакааит аҟыбаҩ змоу ҵаҩык иаҳасабала, алагарҭатә школ аҟынтә Ашьхарыуаа рышкол ахь ииагарагьы иахаҵгылеит. Шьалуа хәыҷы даара деигәырӷьон аҵаратә ԥсҭазаара ахьеилашуаз аилазаара дахьахәҭакхаз. Ашкол данҭалоз урысшәала ажәак-ҩажәак мацара шракәызгьы иидыруаз, аамҭа кьаҿк иалагӡаны ашкол аҿы иреиӷьу аҵаҩцәа дыруаӡәкхеит. Ашьхарыуаа рышкол арҵаҩцәа анырра ду ҟарҵеит иара ишьақәгылараҿы. Ашкол данҭазтәи аамҭазы иҟалаз хҭыск даара ибзианы иаанарԥшуеит Шьалуа Инал-иԥа ихаҭара зеиԥшраз. Ашьхарыуаа рышкол ахь даниарга, зҟыбаҩ бзиаз иара иҩызак алагарҭатә школ аҿы дахьаанхаз ҭаха инаҭомызт. Шьалуа хәыҷы ашкол адиректор Кондрат Фиодор-иԥа Ӡиӡариа иҟынӡа анеира илыршаны, иҩыза иӡбахә изеиҭеиҳәеит. Кондрат Фиодор-иԥа аҷкәын иажәақәа рыгәра игеит, ҩымшгьы аамҭа ииҭеит иҩыза ашкол ахь дааигаразы. Дара аҩыџьагь ашкол еицалгеит ахьтәы медалқәа рыманы. Рыцҳарас иҟалаз, иҩыза дышқәыԥшыз аибашьраҿы дҭахеит. Шьалуа Инал-иԥа еиҭеиҳәоит ашкол даналгоз амаҭәарқәа жәпакы рҟны еиԥшны аихьӡара бзиақәа шимаз, анаҩс хырхарҭак алхра ицәыуадаҩхо аҟынӡа ҳәа, аха аҵыхәтәан [[афилософиа]] алихуеит. [[Москва]] дцаны дҭалоит [[Чернышевски ихьӡ зху, афилософиеи, алитературеи, аҭоурыхи Москватәи ринститут]], афилософиатә факультет. Аха «жәлар раӷа» диашьоуп ҳәа уаҟа аҵараҵаха ирымҭеит.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=dxxUCuAU2_o&feature=emb_logo</ref> [[1938]] шықәсазы Инал-иԥа дҭалоит [[Либкхнет ихьӡ зху Москватәи аҳәынҭқарратә педагогикатә институт]], аҭоурыхтә факультет. Аха ари аҵараиурҭагьы алгаха имоуит излагаз [[Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду]] амшала. Иара афронт ахь дцеит, Десна аӡиас ахықәан атанкқәа рҽацәыхьчаратә цәаҳәақәа рыргылара далахәын. Аха, уа дыҟанаҵ ӷәӷәала дычмазаҩхан, Аԥсныҟа иԥсадгьылахь аара иқәшәеит. Иҵара иациҵеит [[Аҟәатәи арҵаҩратә институт]] аҭоурыхтә факультет аҟны, хара имгакәа уи далгеит диплом ҟаԥшьыла. [[1943]] шықәсазы Шьалуа Инал-иԥа [[Қырҭтәылатәи АССР Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа]] иатәу Аҭоурыхтә институт даспирантхоит, ҷыдала аетнографиа аҭҵаара иҽазикуеит. Раԥхьатәи ҭҵаарадырратә темас ишьҭихит аԥсуаа рҟны аҭаацәаратә институт традициала аиҿкаашьа. ==Аҭҵаарадырратә ус== [[1946]] шықәсазы Шьалуа Денис-иԥа аҭҵаарадырратә усзуҩ иаҳасабала дрыдыркылеит академик [[Марр ихьӡ зхыз Аԥсуа ҭҵаарадырратә институт]] ахь. Араҟа уи аус иуит 1988 шықәсанӡа, дагьынаӡеит аетнографиа аҟәша аиҳаби, аҭҵаарадырра аҟәша знапы иану аинститут адиректор ихаҭыԥуаҩи рмаҵурақәа рҟынӡа. Шьалуа Инал-иԥа қәҿиарала еилеигӡон аҭҵаарадырреи, арҵаҩреи, [[Аԥсны аҳәынҭқарратә музеи]] аҟны аусуреи. Аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа рдоктор [[Анчабаӡе, Иури Дырмит-иԥа|Иури Анчабаӡе]] аҵарауаҩ Шьалуа Инал-иԥа изкны ииҩыз аочерк аҟны иазгәеиҭеит уи иҭҵаарадырратә усура дшалагаз иаспирантра ашықәсқәа раан. Аԥсны араионқәеи ақыҭақәеи рахь аекспедициақәа рымҩаԥгараан Инал-иԥа хәыц-хәыц еизганы иҭаиҩуан абарҭ ҩ-темак рыла аматериалқәа: аԥсуа [[Нарҭтә епос]] аҳәамҭақәеи, Аԥсны атопонимикеи, анаҩс уи аматериал аҭҵаареи аклассификациа азуреи. [[Адиссертациа]] аус адулараан азҿлымҳара ҷыда аиҭон аԥсуаа рҭаацәаратә бзазашьеи руаажәларратә ԥсҭазаашьеи ирыдҳәалаз аҵас-қьабзқәа ранҵара. Инал-иԥа иҭҵаарадырратә интерес аиҳарак иахьыҟаз аетногенез азҵаарақәеи, аԥсуа жәлар ретникатә ҭоурых азҵаарақәеи рҟноуп. «Шьалуа Денис-иԥа Инал-иԥа ҷыдала азҿлымҳара аиҭон аԥсуааи урҭ рыиашьара жәларқәеи – [[ашәуаа]]и, [[адыгаа]]и, иара убас еиҳарак аинтерес ду изцәырызгоз [[Аубыхқәа|аубыхқәеи]] дареи рыбжьара иҟаз аҭоурыхтә еимадарақәа зеиԥшраз, лҵшәақәас иҟарҵаз аилкаара», – ҳәа иҩуеит Анчабаӡе. Аҵарауаҩ хықәкыла дыззааҭгылоз темоуп – [[аԥсуа бызшәа]]. [[1960]] шықәсазы [[Аҳашба, Мушьни Лаврент-иԥа|Мушьни Аҳашбеи]] иареи [[аԥсуа терминологиатә жәар]] аиқәыршәареи аредакциа азуреи рнапы алакын. [[1980-1989|1980-тәи ашықәсқәа]] рзы атәыла аҵараиурҭақәа рҿы аԥсуа бызшәа арҵареи аҭҵаареи иахылаԥшуа акомиссиа ахантәаҩыс дыҟан. Шьалуа Инал-иԥа афольклор аҭҵаараҿгьы илшамҭақәа рацәоуп: аԥсуа жәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭақәа, ҳаҭалагьы Нарҭаа репос иналукааша аҭҵааҩцәа дыруаӡәкуп. [[Бӷажәба, Хәыхәыт Салуман-иԥа|Хәыхәыт Бӷажәбеи]] иареи рыхьӡқәа еицырҳәоит аԥсуаҭҵаараҿы [[алитературатә критика]] ажанр хацзыркыз раҳасабала. Шьалуа Инал-иԥа шьаҭанкылатәи иусумҭа ду «Абхазы», ихарҭәааны [[1965]] шықәсазы иҭыҵыз, Иури Анчабаӡе иажәақәа рыла, аԥсуаа ретногенези, рмилаҭ аҿиара аҭоурыхи, аԥсуа доуҳатә, материалтә культурақәеи ирызку адыррақәа еидызкыло енциклопедиоуп ҳәа иуԥхьаӡар ҟалоит.<ref>https://abaza.org/abk/apsua-ttsaaradyrra-akorifei-apatriot-du-shalua-inal-ipa</ref> ==Аԥснытәи Аџьынџьтәылатә еибашьраан (1992-1993 шш.)== [[1992]]–[[1993]] шықәсқәарзтәи [[Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра]]ан Шьалуа Инал-Иԥеи уи иԥәшәмаԥҳәыс [[Хотелашвилии, Мира Константин-иԥҳа|Мира Константин-иԥҳа Хотелашвилии]] аӷацәа иааныркылаз Аҟәа иалаханы иҟан. 1992 шықәса, [[жьҭаарамза 22]] рзы ақырҭуа еибашьцәа [[Аԥсуа бызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи ринститут]] анырблы, уи амца иалаблит Шьалуа Инал-иԥа иусумҭақәеи инапылаҩырақәеи реиҳараӡак, аҭыжьра иазырхианы иҟазгьы уахь иналаҵаны. Ари даара иааха ӷәӷәахеит аҵарауаҩ изы, уи иԥҳа лажәақәа рыла, иԥсы ахьынӡаҭазгьы аҵыхәтәанынӡа дзалымҵыцкәа дыҟан. Убри абылра аныҟала ашьҭахь, уаҳа иуаҭах дагьыҩнымҵит, ианамухгьы аҩны иҟоу сархив сыхьчап ҳәа, уи иуалԥшьас иԥхьаӡон, уаагьы хәы змаӡам адыррақәа еидкылан, ҳәарада.<ref>http://abkhazia24.org/2015/segodnia-shalve-inal-ipa-ispolnilos-by-99-let/</ref> ==Иҭаацәеи иареи реизыҟазаашьақәа== [[Иналԥҳа, Арда Шьалуа-иԥҳа|Арда Иналԥҳа]] лажәақәа рыла, Шьалуа Денис-иԥа абык иаҳасабала даара дыгәцаракын, дгәыбылҩын. «Иара илшон хаала, аха ухшыҩ азцаратәы, еицырдыруа ауаа рыԥсҭазаарақәа рҟынтә, ма иара ихатә ԥсҭазаара аҿынтә аҿырԥштәқәа ааганы, ауаҩы ишьақәгылара зыда иҟамло апринцип ӷәӷәақәа ҳалааӡара. Ауаа аус бзиақәак рыла рҽалыркаазар, убри алкаашьа, алагәырӷьашьа дақәшәон, убри алагьы иаҳирҵон аамысҭашәареи, агәымшәареи, агәыҳалалреи, агәадуреи пату рықәҵашьа, ҳаргьы еснагь убас ҳаҟазарц ҳгәаԥхартә еиԥш… Ихы данақәиҭыз аамҭа даара имаҷны иман, аха аԥсшьарамшқәа раан, анаукатә, ма ауаажәларратә усқәа дырҿымкәа дыҟазар, зегь ҳаиманы ҳшынҭаацәоу [[Аӡҩыбжьа]]ҟа ҳцон, иашьеиҳаб Ипполит иҭаацәеи иареи ахьынхоз аҩнаҭахьы. Абарҭ ҳцарақәа раан, ҭаацәашәалатәи ҳаибабара еиӷьу аамҭак ыҟамзар ҟаларын. Ажәытәӡатәи Аԥсни, аԥсуаа рҵасқәеи рқьабзқәеи, асовет аамҭа афырхацәеи ахҭысқәеи уҳәа ирыдҳәалаз ажәабжьқәа реиҳараӡак, иара убасгьы ҳажәла Инал-иԥа цәа рхылҵшьҭра иазку аҭоурыхқәеи раԥхьаӡакәны иахьҳаҳаз убри аӡҩыбжьатәи аҩнаҭаҿоуп. Лассы-лассы ҳаб ҳаигалон археологиатә жрақәа ахьымҩаԥысуаз аҭыԥқәа рахьгьы, аҭоурыхтә баҟақәа ҳирбон». Шьалуа Инал-иԥа иԥеи иԥҳаи, Адгәыри Ардеи, раб иҟынтә ишқәыԥшқәаз ирдыруан [[Аԥсны аҭоурых]] иашаҵәҟьа аҭҵаара иацыз ауадаҩрақәа. Аҵарауаҩ ихәыҷқәа ианрызҳа, иԥсадгьыл алахьынҵазы имаз агәҭынчымрақәеи ахьаақәеи рыцеиҩишон. Аха уи адагьы, иара лымкаала иԥсы зыҿҳәараз Аԥснытәи ашьхақәа ргәыбылра диркит ихәыҷқәагьы. [[Инал-иԥа, Адгәыр Шьалуа-иԥа|Адгәыр Инал-иԥа]] убри аҟара ашьханыҟәара игәаԥхеит, дагьазҟазахеит, [[Ельбрус]] ашьха ақәцәагьы дхалартә аҟынӡа. Шьалуа Инал-иԥа аҽықәтәарагьы даара бзиа ибон аҟнытә, иԥҳа Ардагьы илгәаирԥхеит.<ref name="аԥсны аҟазара" /> Шьалуа Инал-иԥа, жәаҳәарада, иԥеи иԥҳаи рзы зегь рыла дҿырԥшыган. «Сара даара сеигәырӷьон Москва аҵара анысҵоз саб дансзаауаз, – ҳәа лгәалалыршәоит Арда Иналԥҳа, – урҭ амшқәа еснагь иҭәын аинтерес ду зҵаз аицәажәарақәеи, амузеиқәеи атеатрқәеи рҭаареи рыла. Шьалуа Денис-иԥа есымша дҳалабжьон адунеи ҳҽаҟәыҭханы ҳаанымхарц, аурыси адунеитәи акультурақәа иахьынӡауа иҵауланы реилкааразы лшарас иҟоу зегьы ҳхы иаҳархәаларц». Хҭысла ибеиаз аҵарауаҩ иԥсҭазаара аҟынтә иԥҳа иалылкаауеит Шьалуа Инал-иԥа раԥхьаӡакәны Ҭырқәтәыла иаҭаауаз аԥсуа делегациа дахәҭакны аԥсуа диаспора дырԥыланы, дрыҿцәажәаны даныхынҳәуаз амш, уа имҩаԥысит хашҭшьа зқәым аиқәшәарақәа. Убасгьы лгәалашәараҿы иаанхеит лаби лареи Шәача акәшамыкәша рныҟәарақәа, уа иара ианиҵон макьаназы еиқәханы иҟаз аԥсуа ҭыԥхьыӡқәа, хьаас иҟаҵангьы еиҭеиҳәон [[XIX ашәышықәса]]зы арҭ аҭыԥқәа рҿы имҩаԥысуаз ишьаарҵәыраз ахҭыс хьанҭақәа рыӡбахә. Инал-иԥацәа рыҩнаҭа ахаангьы асасцәа агмызт. «Москвантә, Ленинградынтә асасцәа ҳзаауан, саб иҩызцәеи иколлегацәеи ҳҭаауан, урҭ зегь иналукааша хаҭарақәан, – ҳәа еиҭалҳәоит Арда Иналԥҳа. Аинтерес ду зҵаз аицәажәарақәа ҳаман есымша. Насгьы, Шьалуа Инал-иԥа астол амҩаԥгашьа даараӡа ибзианы идыруан, аныҳәаҿақәа рышьҭыхраҿы дҟазан, асасцәа еснагь зҿлымҳара дула изыӡырҩуан. Иҩызцәа зегьы реиқәыԥхьаӡара уадаҩуп, уи даара ауаа дырзааигәан, аҩызцәа-адырцәа рацәаҩӡаны иман. Аҭҵаарадырреи, алитературеи рҟны аџьабаа збоз, аԥсуа жәлар рлахьынҵа хьаас измаз иҩызцәеи иареи ешьарак реиԥш еизааигәахеит, иԥсы ахьынӡаҭаз абзиеи-ацәгьеи рҿы ивагылан, иара иеиԥш Гәыԥ ақыҭа иалҵыз иҩызцәа хҩык: [[Езыгә Габелиа]], [[Алықьса Гәарамиа]], [[Лев Гармелиа]]. Шьалуа Инал-иԥа иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа раан хнырҳәышьа змамыз ацәыӡ дуқәа дрыниеит. Иуникалтәыз иархив абылра инаҭаз ааха изхымгацкәа, Аџьынџьтәылатә еибашьра ахыркәшамҭаз, Аҟәа ақалақь ахақәиҭтәраан дҭахоит иара иԥазаҵә Адгәыр Инал-иԥа – аҵарауаҩ қәыԥш, афизик, [[Москватәи акосмостә ҭҵаарақәа ринститут]] аусзуҩ. Ари аныҟала ашьҭахь аби аҭаацәеи ирыԥсҭазаашьахаз ахаҿы аагара уадаҩуп. Шьалуа Денис-Иԥа иҷкәынзаҵә даниԥха ашьҭахь даҽа ҩышықәса роуп иниҵыз: иԥсҭазаара далҵит [[1995]] шықәсазы.<ref>{{Cite web |url=https://journal.iea.ras.ru/archive/1990s/1996/no6/1996_6_166_Shalva.pdf |title=ШАЛВА ДЕНИСОВИЧ ИНАЛ-ИПА |access-date=2023-11-23 |archive-date=2020-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727053645/http://journal.iea.ras.ru/archive/1990s/1996/no6/1996_6_166_Shalva.pdf |url-status=dead }}</ref> ==Агәалашәара== Аҵарауаҩ ду иаҳзынижьыз аҭҵаарадырратә ҭынха даараӡа амҽхак дууп: уи аҭҵааразы мацара аспециалистцәа ԥыҭҩык адыԥхьаланы акыр аџьабаа абара аҭаххоит. Иусумҭақәа интересуп аетнографцәеи, аҭоурыхҭҵааҩцәеи, алитератураҭҵааҩцәеи рзыҳәан еиԥш, аԥсуаа ажәытәтәи рыбзазашьеи, рҟазшьақәеи, рҵасқәеи, рқьабзқәеи инарҭбааны еилызкаарц зҭаху зегьы рзы. [[1976]] шықәсазы акьыԥхь абоит амонографиа «Аԥсуаа ретно-культуратә ҭоурых азҵаарақәа». Ари аусумҭа Инал-иԥа аԥсуа жәлар ретногенез аганахьала иҭҵаарақәа акрызҵазкуа аихшьала рзыҟанаҵоит. «Иазгәаҭатәуп, – иҳәоит [[Анчабаӡе]], – аетногенези аетникатә ҭоурыхи ургәылаланы аҭҵаарақәа рымҩаԥгара усҟан лассы-лассы ашәарҭара зцыз акакәны ишыҟаз. Ажәларқәа рхылҵшьҭра, аетникатә теориақәа реизыҟазаашьа, аҭыԥантәи ауааԥсыра равтохтонтәреи, мамзаргьы џьарантә арахь рықәнагалареи уҳәа ирыдҳәалоу азҵаарақәа, ашәышықәсақәеи азқьышықәсақәеи иргәылсны аҭоурых ахь ухьазырԥшуаз, еснагь аполитикатә ҟазшьа ҵары шьҭырхуан, убри аҟнытә аидеологиатә, ахылаԥшратә усбарҭақәа еснагь рылаԥш ааихымсыхьӡакәа ирышьклаԥшуан». Ашәҟәы ианыз ақырҭқәа даара иргәамԥхеит, Шьалуа Инал-иԥа ҵарауаҩк иаҳасабала ҭаха ирымҭо иалагеит, днационалиступ ҳәа ахара идырҵон, «аԥсуааи ақырҭқәеи еичирчарц даҿуп» рҳәон.<ref>http://gazeta-ra.info/index-1.php?ELEMENT_ID=14140{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} ==Алитература== * Абхазский Институт гуманитарных исследований им. Гулия АН Абхазии, Ш.Д. Инал-ипа библиографический указатель. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/inal-ipa-shalva-denisovich Инал-ипа Шалва Денисович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/inal-i%D2%A7a-shalua-denis-i%D2%A7a Инал-иԥа Шалуа Денис-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Жьҭаарамза 20 рзы ииз]][[Акатегориа:1916 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:1995 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Цәыббрамза 20 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны аҭоурыхдырҩцәа]][[Акатегориа:Асовет ҭоурыхдырҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аетнографцәа]][[Акатегориа:Аԥсны агенеологцәа]][[Акатегориа:Агеральдистцәа]][[Акатегориа:Иналаа]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:1955 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Цәыббрамза 22 рзы иԥсыз]]}} jzge2f58dao27eo23sylw7uc7wcl4xg Ԥачалиа, Шәарах Абзагә-иԥа 0 37345 170349 134284 2026-07-21T13:42:44Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170349 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Ԥачалиа Шәарах Абзагә-иԥа |даҽа ахьӡ=Пачалиа Шарах Абзагович |афото=Пачалиа Шарах Абзагович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Ԥачалиа Шәарах Абзагә-иԥа |аира арыцхә=20.05.1914 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Гәдоуҭатәи аучастка (иахьатәи Гәдоуҭа араион) Аацы ақыҭа |аԥсра аҭыԥ=11.2000, Аҟәа ақалақь |аусура=аԥсуа актиор, арежиссиор, ашәҟәыҩҩы, адраматург }} '''Ԥачалиа Шәарах Абзагә-иԥа''' ({{lang-ru|Пачалиа Шарах Абзагович}}; 20.05.1914, Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Гәдоуҭатәи аучастка (иахьатәи [[Гәдоуҭа араион]]) [[Аацы]] ақыҭа – 11.2000, [[Аҟәа]] ақалақь) – аԥсуа актиор, арежиссиор, ашәҟәыҩҩы, адраматург. СССР-и (1982), Аԥсни, Қырҭтәылеи (1955) жәлар рартист. СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1955) Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи рлахәыла. Илагала маҷымкәа иҟоуп амилаҭтә профессионалтә театри адраматургиеи русхк аҟны. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Аацытәи алагарҭатә школ дҭалеит, ашьҭахь аҵара иҵон Гәдоуҭатәи ашкол-интернат (далгеит 1929ш.) аҟны. 1929 ш. апрель азы Аҟәантә ашкол иаҭааит хҩык еидызкылоз акомиссиа – Аҟәатәи аԥсуа школ адиректор К. Ӡиӡариа, Аҟәатәи адраматә студиа арежиссиор В. И. Домогаров, арҵаҩы В. Маан. Акомиссиа аԥышәара иахнажьит жәохәҩык – адраматә кружок иалахәыз, урҭ рахьтә Аҟәатәи адраматә студиа ашҟа ирыдыркылаз хәҩык арԥарцәа: М. Ақаҩбеи, А. Агрбеи, Р. Агрбеи, В. Аргәыни, Шә. Ԥачалиеи ракәхеит. Астудиа далгеит 1933 шықәсазы. Ш. Русҭавели ихьӡ зху Қарҭтәи аҳәынҭқарратә атеатртә институт далгеит (1939). 1960 ш. Шә. Ԥачалиа Аԥснытәи аҳәынҭқарратә филармониа асахьаркыратә напхгаҩыс даман. 1962 ш. Аҟәатәи аурыс оперетта режиссиор хадас дарҭеит. Ашьҭахь аус иуан Ижевсктәи амузыкатә драматә театр аҟны, аха хара имгакәа Аԥсныҟа дхынҳәит, С. И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр ахь. Еиҿикааит Тҟәарчалтәи жәлар ртеатр. Жәохә шықәса С. И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр адиректорс дыҟан. Абри атеатр аҟны акыр арольқәа дыхәмарит, урҭ иреиуоуп: Кьагәа (М. Ақаҩба - «Инаԥҳа Кьагәа»), Рашьыҭ (С. И. Ҷанба – «Амҳаџьыр»), Иазон (Еврипид – «Медеиа»), Осип (Н. В. Гоголь – «Аревизор»), Иаго (У. Шекспир – «Отелло»), Фердинанд (Ф. Шиллер – «Ацәгьоуреи абзиабареи»), Жорж Данден (Молиер – «Жорж Данден»), Незнамов (А. Н. Островски – «Ахашәала зцу аҭыԥ»), Дудукин ( А. Н. Островски – «Харада ахара зду»), Заур (Шә. Ԥачалиа – «Гәында»), Қьалашьбеи ( Г. Д. Гәлиа – «Асас еиқәаҵәақәа»), Забелин (Н. Ф. Погодин - «Кремльтәи акурантқәа»), аҭауад Вано (А. Цагарели – «Ҳанума»), Аҳмед (Н. Ҳиқьмеҭ – «Аџьашьахә»), Ҳаџьараҭ (Б. У. Шьынқәба – «Ахра ашәа», Ҳамырза (Б. У. Шьынқәба – «Ацынҵәарах»), Гәдым (Д. И. Гәлиа – «Анаурқәа») уҳәа егьырҭгьы. Режиссиорк иаҳасабала аԥсуа сценаҿы иқәиргылеит ҩеижәижәаба инареиҳаны аспектакльқәа, урҭ иреиуоуп М. А. Лакрба – «Гьечаа рҵыхәтәа» (1940), И. Г. Папасқьыр – «Ҭемыр», У. Шекспир – «Отелло» (1955), А. Н. Островски – «Харада ахара зду» (1943), Ф. Шиллер – «Ацәгьоуреи абзиабареи», А. Корнеичук – «Аескадра аҭахара», Н. Ф. Погодин – «Кремльтәи акурантқәа», ихаҭа ипиеса «Гәында» уҳәа егьырҭгьы. Дыхәмаруан асахьаркыратә фильмқәа жәпакы рҟны: «Хҭырԥа шкәакәа» (Б. У. Шьынқәба иажәеинраалоу ироман «Ахра ашәа» ала; асценариа автор Б. У. Шьынқәба; арежиссиор-ақәыргылаҩ В. Савелиев; А. Довженко ихьӡ зху акиностудиа, 1975) аҟны Еслан ироль; «Амзаҿа ангыло ауха» (асценариа автор Шь. М. Аџьынџьал, арежиссиорцәа И. Даниалов, Д. Коржихин, 1977) аҟны - Гьедлач уҳәа егьырҭгьы. Апиесақәа хәба авторс дрымоуп. Аԥсышәала ишәҟәқәа ҭыжьуп. Аиҭаҭыжьымҭа: аԥсышәала: Апиесақәа. Аҟәа, 1956; Гәында. Аповести апиесақәеи. Аҟәа, 1977; Актиор имҩа. Агәалашәарақәа. Аҟәа, 1968; Сара сзаанаҭ. (актиор ианҵамҭақәа). Аҟәа, 1958; Марица. Агәалашәарақәа. Аҟәа, 1988. ==Анысмҩа== Шәарах Абзагә-иԥа Ԥачалиа диит [[Тҟәарчал|лаҵарамза 20]], [[1914]] шықәсазы, Аԥсны, Гәдоуҭа араион [[Аацы]] ақыҭан. 1931 шықәсазы Шәарах далгоит [[Аҟәатәи адраматә студиа]], анаҩс аҵара иҵон В. И. Домогарови К. Ф. Ӡиӡариеи рыҟны. [[1939]] шықәсазы [[Шьоҭа Русҭавели ихьӡ зхыз Қарҭтәи атеатр]] иатәыз атеатртә студиа далгеит. 1931–[[1961]]-тәи ашықәсқәа, нас [[1966]] шықәса инаркны Шәарах Абзагә-иԥа Ԥачалиа – [[Самсон Иаков-иԥа Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа драматә театр]] актоирси арежиссирси дыҟан. [[1976]] шықәса инаркны [[1988]] шықәсанӡа Аԥсуа драматә театр адиректорс аус иуан. 150 инарзынаԥшуа еиуеиԥшым арольқәа дыхәмарит. [[1960-1969|1960-тәи ашықәсқәа]] ралагамҭазы шықәсқәак аус иуан [[Ижевск]], уа [[Удмуртиатәи адраматә театр]] арежиссиорс дыҟан, иара убас, напхгара аиҭон [[Тҟәарчалтәи ашахтиорцәа ртеатр]]. [[Гәлиа, Дырмит Иосиф-иԥа|Дырмит Гәлиа]] ицхыраарала, усҟан [[Аԥсны аҟазара]] аусқәа рзы ахеилак аиҳабыс аус зуаз, Шәарах Ԥачалиа [[Москва]] [[Раевски, Иосиф Моисе-иԥа |И. М. Раевски]] иҟны [[Урыстәылатәи атеатртә ҟазара аинститут|ГИТИС]] арежиссиор икурсқәа дрылгоит. Шәарах Ԥачалиа [[Аԥсуа ҳәынҭқарратә филармониа]] асахьаркыратә напхгаҩыс дыҟан. [[1970-1979|1970-тәи ашықәсазы]] афилармониа аҟны иаԥҵаз аминиатиурақәа ртеатр «Чарирама» ашьаҭаркыҩцәа дыруаӡәкхеит, иара убасгьы, атеатр актиорс дыҟан, амоноспектакльқәа иманы дықәгылон. Аминиатиуратә театр арепертуар аҟны иҟан [[Гәлиа, Дырмит Иосиф-иԥа|Д. Гәлиа]], [[Шьынқәба, Баграт Уасил-иԥа|Б. Шьынқәба]], [[Папасқьыр, Иван Гьаргь-иԥа|И. Папасқьыр]], [[Лакрба, Миха Алеқсандр-иԥа|М. Лакрба]], [[Гәлиа, Гьаргь Дырмит-иԥа|Гь. Гәлиа]], [[Ҷкадуа, Шьоҭа Еугьан-иԥа|Шь. Ҷкадуа]], А. Аргәын. П. Бебиа, Џь. Аҳәба, Н. Ҳашыг, А. Возба уҳәа аӡәырҩы рҩымҭақәа. Шәарах иоуп иаԥызҵаз [[Тҟәарчалтәи аҳәынҭқарратә акомедиатә театр]], насгьы ашьаҭаркҩыси анапхгаҩыси иҟаз. Шәарах Ԥачалиа «Ачара ду» (1942), «Гәында» (1957), «ԥсра зқәым», «Мазлоу зегьы злоу», «Иҭахаз ақыҭа», «Салуман» уҳәа авторс дрымоуп. Акомедиа «Гәында» ықәыргылан [[Ужгород Закарпаттәи Украина амузыка-драматә театр]] асцена аҟны. Шәарах Ԥачалиа ҩ-шәҟәык – «Сара сзанааҭи» «Актиор имҩеи» авторс дрымоуп. Шәарах Абзагә-иԥа Ԥачалиа иԥсҭазаара далҵит [[2000]] шықәсазы. Анышә дамадоуп Аԥсны ауаажәларратә усзуҩцәеи ашәҟәыҩҩцәеи Аҟәатәи рпантеон аҟны.<ref>https://abaza.org/abk/astsenei-apstazaarei-asovet-eidgyla-zhlar-rartist-sharakh-pachalia-itourykh</ref> ==Раԥхьатәи аԥсуа профессионал== Актиор иқәыԥшра шықәсқәа ҭәын ашкол аҟны еиҿыркаауаз атеатралтә қәгыларақәеи, иҩызцәеи иареи ашьапылампыл реицасрақәеи рыла. Усҟан ухаҿы иузаагомызт, Аацытәи ақыҭаҷкәын адунеи аҟны еицырдыруа, [[Асовет Еидгыла Жәлар рартист]]ны дҟалоит ҳәа. Шәарах актиортә мҩа данылеит Аҟәатәи атеатртә студиа аҟны. Ирҵаҩцәа дыруаӡәкын еицырдыруа аԥсуа милаҭтә кульутра аусзуҩы Кондрат Ӡиӡариа. Анаҩс, Ԥачалиа иҵара иациҵеит [[Шьоҭа Русҭавели ихьӡ зху Қарҭтәи атеатр]] иаҵанакуаз астудиаҿы. Ҳәарада, актиорра илахь ианын уҳәар ҟалоит, инаигӡоз арольқәа зегьы идыршаҳаҭуан абаҩхатәра ду шилаз. Иаԥхьаҟа изыԥшын хыԥхьаӡара рацәала арольқәа – атеатр аҟны еиԥш, акино аҿгьы. Раԥхьаӡакәны аԥсуа хәаԥшцәа Ԥачалиа асценаҿы дырбеит [[1931]] шықәсазы, дшыстудентыз. Ԥачалиа аԥсуа хәаԥшцәа зегь реиҳа бзиа ирбоз актиорцәа дыруаӡәкын, иара изы анапеинҟьара еигӡомызт. Шәарах ирольқәа рҟынтә ахәаԥшцәа зегь реиҳа иргәаԥхоз – Иаго ироль акәын, Шекспир ипиеса «Отелло» аҟны ихадоу аперсонажцәа ируаӡәкыз. Иааизакны, Ԥачалиа асценаҿы 150 инареиҳаны арольқәа наигӡеит. Асценаҿы ақәгылара адагьы, [[1939]] шықәса инаркны аспектакльқәа ықәиргылон, убасгьы атеатр азы иҩхьан апиесақәа, иаҳҳәап: «Ачара ду», «Гәында». [[1940]] шықәсазы ианашьахоит [[Аԥснытәи АССР Жәлар рартист]] ҳәа ахьӡ. 15 шықәса рышьҭахь, [[1955]] шықәсазы - [[Қырҭтәылатәи ССР Жәлар рартист]] ҳәа. [[1966]] шықәсазы Ԥачалиа дхынҳәуеит [[С. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа драматә театр]] ахь, [[1976]] шықәса инаркны [[1988]] шықәсанӡа уи атеатр хадара азиуан. ==Аҭаацәаратә ԥсҭазаара== Шәарах Ԥачалиа лымкаала бзиа дибон имаҭа заҵәы Марица Кәачаа, абык иеиԥш дылзыҟан. Иахьазы Марица дынхоит, аусгьы луеит Аҟәа. Лабду иԥсҭазаара даналҵуаз 16 шықәса ракәын илхыҵуаз. Марица, лажәақәа рыла, лабду есымша дылзыџьбаран, аха даараӡа бзиа дибон. Иагьазгәалҭоит, зегьы рзы илеишәа шыцәгьаз, ихахьы иигоз аҭакԥхықәрагьы шырацәаз атәы. Лара иазгәалҭоит, лабду аламыс змаз, зтеатр бзиа избоз уаҩны дшыҟаз. Марица лажәақәа рыла, еицырдыруа артист абдус имазаара насыԥ дуӡӡоуп.<ref>http://spapsny.org/%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0_3.pdf</ref> ==Тҟәарчалтәи атеатр аԥҵаҩы== [[1992]]–[[1993]] шықәсқәа рзтәи [[Аԥсны аџьынџьтәылатә еибашьра]] анеилга ашьҭахь, Шәарах Ԥачалиа [[Тҟәарчал]] атеатртә кружок еиҿикаауеит. Ҳәарада, уи агәыԥ иалахәыз зегьы апрофессионалтә актиорцәа ракәымызт, аха асцена гәыла иазнеиуан. Аибашьра ашьҭахьтәи Тҟәарчал азы атеатртә гәыԥ ацәырҵра – хҭыс дуун. Ауааԥсыра аспектакльқәа рахь иныҟәон, уажәгьы Тҟәарчал «ажәытә нхацәа» иргәалашәоит урҭ аамҭақәа. Уи атеатр иахьагьы аус ауеит.Иџьбараз, абаҩхатәра дуи, аламыси, ауаҩреи злаз Шәарах Ԥачалиа ухаҿы дааугарц азы иуҳәаша аепитетқәа рацәаӡоуп. Шәарах Ԥачалиа – аҟазареи ахӡырымгареи дырҿырԥшыгоуп. Иара иаҳзынижьит акы иуцәаламҩашьо аԥсуа театри акинои рдунеи. Тҟәарчал анкьа даара зегь рыла ибеиаз қалақьын, уи атәы рҳәоит знык иадамхаргьы аибашьра ҟалаанӡа уи аҭаара иахьӡаз зегьы. Ара аҿар рыԥсшьараамҭа ахьырхыргоз аҭыԥқәа еиҿкаан. Убас иҟаз иреиуан ашахтаргылаҩцәа рыклуб, араҟа еиҿкаан адраматә кружокгьы. Уи раԥхьаӡа еиҿызкааз, напхгара азҭоз [[1955]] шықәса инаркны Асҭамыр Цыба иакәын. Ари акружок иалаз раԥхьатәи актиорцәа иреиуан Шьалуа Ҵәыџьба (анаҩс Тҟәарчалтәи атеатр напхгара азҭоз), Даҭикәа Григолиа, Вианор Какоба, Заира Амқәаб, Арда Харчлаа, Вальтер ԥачлиа, Ҷыҷыкәа Харчлаа, Теренти Қәычбериа, Иура Џьынџьал уҳәа. [[Тҟәарчалтәи аҳәынҭқарратә акомедиатә театр]] ашьақәгылараҿы ацхыраара дуӡӡа ҟарҵеит еицырдыруа Аԥсны жәлар рартистцәа: Шәарах Ԥачалиа, Мираб Ҷыҭанаа, Нур Кәарҷиа, Нурбеи Камкьиа, Шьалуа Гыцба, Сырбеи Сангәылиа (иахьа атеатр арежиссиорс иҟоу). Аха зегь раԥхьаӡа иӡбахә ҳәатәуп ари атеатр аҳәынҭқарратә ҳәа ахьӡ аиура зыбзоурахаз Шәарах Абзагә-иԥа Ԥачалиа. Раԥхьаӡагьы ари жәлар ркомедиатә театр аҟны режиссиорс иҟалазгьы иара иоуп. [[1957]] шықәсазы иқәыргылан Ԥачалиа ииҩыз акомедиа "Ачара ду". [[1958]] шықәсазы иқәиргылеит [[Ҷанба, Самсон Иаков-иԥа|Самсон Ҷанба]] идрама "Амҳаџьыр". Абри апиеса ықәыргылан [[Қарҭ]], ахаԥшьгаратә гәыԥқәа рфестиваль аҟны [[1961]] шықәсазы, убасҟан ари адраматә кружок иаиуит ахьӡ Аԥсны жәлар рдраматә театр ҳәа. 1992 шықәсазы Тҟәарчалтәи акомедиатә театр ҳәа ахьӡ ахырҵеит. Уи инамадангьы атеатр апремиера ҿыц ақәыргылара аҽазыҟаҵара иаҿын, аха усҟан иаарылаҩит ахлымӡаах жәабжь, Аԥсны ақырҭцәа ақәлеит, аибашьра иалагеит ҳәа. Атеатр актиорцәа еибашьра ицеит: ари аибашьраҿы иҭахеит актиорцәа ҿарацәа Вахтанг Матуа, Ҭамаз Ҳаџьымба, Гена Кархалаа, еибашьуан егьырҭ атеатр амаҵ азызуазгьы. Аха ус шакәызгьы, аибашьра анцозгьы дара апозициақәа рҿы аскетчқәа ықәдыргылон. Шәарах Ԥачалиа аҵыхәтәантәи исалам шәҟәқәа [[1997]], [[1998]] шықәсқәа рзы иҩу рҟны иааирԥшуеит Тҟәарчалтәи атеатр игәы шазыбылуа, уи ԥхьаҟатәи аԥеиԥшгьы игәы ишыҵхо, анапхгаҩи актиорцәеи ирабжьигоит русура шеиҿыркааша атәы, иара игәамбзиара иахҟьаны шьҭа Тҟәарчал дзаауамызт, анапхгареи азыҟаҵареи Шьалуа Ҵәыџьба ихәда иқәлоит. Анаҩс, ари атеатр акырынтә арежиссиорцәа рыԥсахит, аха Шәарах Абзагә-иԥа ихаантәи реизҳазыӷьара иахьагьы аӡбахә рҳәоит. Уи инапхгарала Тҟәарчалтәи атеатр имҩаԥнагеит Аԥсны анҭыҵтәи агастрольқәа жәпакы, [[Нхыҵ-Кавказ]]тәи афестивальқәа рҟны аԥхьахәқәа ргон. [[2001]] шықәсазы Тҟәарчалтәи атеатр Шәарах Ԥачалиа ихьӡ ахҵан.<ref>http://nl-ra.ru/images/pdf/Kalendar_2014.pdf</ref> ==Ахархәара змоу алитература== * Шәарах Ԥачалиа. Марица. Аҟәа. "Алашара", 1988ш. * Михаил Лакербай. Очерки истории абхазского театрального искусства. Сухум. Абгосиздат, 1957г. * А. Аргун. История абхазского театра. Сухум. «Алашара», 1978 г. * Алексей Аргун-Театр абхазов конца ХХ века, Сухум. "Алашара", 2001 ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/pachalia-sharax-abzagovich Пачалиа Шарах Абзагович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D4%A5achalia-sh%D3%99arax-abzag%D3%99-i%D2%A7a Ԥачалиа Шәарах Абзагә-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Лаҵарамза 20 рзы ииз]][[Акатегориа:1914 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:2000 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны актиорцәа]][[Акатегориа:Асовет актиорцәа]][[Акатегориа:Қырҭтәылатәи актиорцәа]][[Акатегориа:Аԥсны атеатртә режиссиорцәа]][[Акатегориа:Асовет театртә режиссиорцәа]][[Акатегориа:Аԥсны адраматургцәа]][[Акатегориа:Асовет драматургцәа]][[Акатегориа:СССР Жәлар рартистцәа]][[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Жәлар рартистцәа]][[Акатегориа:Қырҭтәылатәи ССР Жәлар рартистцәа]][[Акатегориа:Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аусзуҩцәа]][[Акатегориа:Удмуртиатәи адраматә театр аусзуҩцәа]][[Акатегориа:Ԥачалиаа]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны арежиссиорцәа]]}} m38krv4b66g7ypgb1rc1k6d2l7alw46 Гыцба, Леванти Борис-иԥа 0 37676 170294 134815 2026-07-21T13:40:02Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170294 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Гыцба (Гыц Асԥа) Леванти Борис-иԥа |даҽа ахьӡ=Гицба (Гыц Аспа) Левантий Борисович |афото=Гицба (Гыц Аспа) Левантий Борисович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Гыцба (Гыц Асԥа) Леванти Борис-иԥа |аира арыцхә=07.06.1945 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Гагра араион Бзыԥҭа ақыҭа |аусура=аԥсуа шәҟәыҩҩы, ауаажәларратә усзуҩы }} '''Гыцба Леуанти Борис-иԥа (ԥсевдонимс имоуп Гыц Асԥа)''' ({{lang-ru|Гицба (Гыц Аспа) Левантий Борисович}}; 07.06.1945, Аԥсны, [[Гагра араион]] [[Бзыԥҭа]] ақыҭа) – аԥсуа шәҟәыҩҩы, ауаажәларратә усзуҩы. Ианашьоуп Леон иорден (2000). Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәала (1997), ашьҭахь – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациа алахәыла (2003). Дыҩуеит аԥсышәала. ==Абиографиа== Аҵара иҵон Бзыԥтәи актәи абжьаратәи ашкол аҟны (1953-1964). 1964 ш. аррамаҵура ашҟа иԥхьоит, иуалԥшьа наигӡон Мрагыларанаскьатәи афлот аԥырҩцәа реилазаараҿы; 1965 ш. аррамаҵура аанижьит игәабзиара аҭагылазаашьа инамаданы. 1969-1974 шш. рзы аҵара иҵон А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет аԥсуа-англыз аҟәша аҟны. Ленин истипендиа иоуан. Астудентцәа рыҭҵаарадырратә гәыԥ ахантәаҩыс дыҟан. 1974-1991 шш. раан – Бзыԥҭатәи актәи абжьаратәи ашкол аҟны аԥсуа бызшәеи, алитературеи, англыз бызшәеи дирҵон. Л. Гыцба аԥсуа жәлар рмилаҭ-хақәиҭратә қәԥара далахәын. 1977ш. «Аԥсуа шәҟәы» знапы аҵазҩыз 130ҩык дыруаӡәкуп. Декабр 10 рзы (Қырҭтәылатәи ССР Аконституциа ҿыц анрыдыркылоз, уи аҟны Аԥсны Автономтә Республикак аҳасабала Қырҭтәыла аилазаараҿы иаанхон) ашәҟәы шьҭын СССР Иреиҳаӡоу Асовет VIII асессиеи Апрезидиуми, КПСС Ацентр Комитет Аполитбиуро, хаҭала КПСС Ацентр Комитет Амаӡаныҟәгаҩ хада Л. И. Брежнев, РСФСР Иреиҳаӡоу Асовет Апрезидиум ахантәаҩы М. А. Иаснов рышҟа. Ашәҟәы знапы аҵазҩыз афактқәа маҷымкәа иааргон аԥсуа жәлар рзинқәа рҿаҟәара иазкны, иазгәарҭон Аԥсны автономиа Қырҭтәыла алазаарала, Аԥсни аԥсуааи рақырҭуатәра аполитика шымҩаԥысуа хықәкыхырхарҭала ареволиуциа ашьҭахьтәи аамҭақәа зегьы раан. Ашәҟәы СССР Иреиҳаӡоу Асовет VIII асессиеи Апрезидиуми рҟны ианроу, Е. А. Шеварнаӡе дызхагылаз Қырҭтәыла анапхгара рахь ирышьҭит, аҵыхәтәаны Аԥсныҟа иаашьҭын. Ашәҟәы ӷәӷәала иақәӡбеит Қырҭтәылеи Аԥсни рнапхгарақәа, «асовет политика иаҿагылоит», «апартиа иаҿагылоит» ҳәа азыԥхьаӡаны. Ашәҟәы знапы аҵаҩыз ирықәымчуа иалагеит. Аха аԥсуа жәлар рҵеицәа рыхьчеит, [[Лыхны]] ақыҭан ажәлар реизара мҩаԥыргеит, Аԥсны анапхгара рахь агәрагара мап ацәыркит. 1980 ш. сентиабр азы Л. Гыцба дырбаандаҩын, [[Қарҭ]], Қырҭтәылатәи ССР Ашәарҭадара Аҳәынҭқарратә комитет абахҭа дҭаркит. Акоммунист партиагьы далцан. Фымз рышьҭахь иус аӡбараан ихаҭа дықәгылеит дырҿагыланы. Ихы дақәиҭтәын ахьырхәра идҵаны. 1980-тәи ашықәсқәеи 1990-тәи ашықәсқәа ралагамҭеи раан ашәҟәыҩҩы амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара дшалагылац далагылан, ауаажәларра-политикатә еиҿкаара «Абрыскьыл» акомитет ахантәаҩы ихаҭыԥуаҩс дыҟан. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан (1992-1993) Бзыԥҭатәи Гәымсҭатәи афронтқәа ркомиссарс дыҟан. Аиааира ашьҭахь ихатә ус еиҿикааит, аха алитературатә рҿиареи иареи еилеигӡон. Л. Гыцба арҿиара дазхьаԥшит 1970-тәи ашықәсқәа инадыркны. Раԥхьатәи иажәабжь «Аламыс» кьыԥхьын ажурнал «Алашара» аҟны (1977, №7). Убри ашықәсан «Амцабз» ианылеит (№4, ииуль-август) иажәабжь «Аишьцәа». Ашьҭахь арҭ аҭыжьымҭақәа ирнылеит иажәабжьқәа жәпакы, ироман «Аиҭарҿиара» ацыԥҵәахақәа. Л. Гыцба еиҳаракгьы дыҩуеит ароман ажанр ала, егьҭижьхьеит жәа-романк иреиҵамкәа. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Аихырҿиара. Ароман. Аҟәа, 1984. *Кьараз. Аҭоурыхтә роман. Аҟәа, 1989. *Аҳақ шықәса. Ароман-мшынҵа. Актәи ашәҟәы. Аԥазаҵәқәа. Аҟәа, 1977. *Аҩбатәи ашәҟәы. Аԥышәарҭа. Аҟәа, 1988. *Ахԥатәи ашәҟәы. Агәнаҳаи аҳақи. Аҟәа. 2001. *Ҩ-романк. Аԥсҳара. Аҭоурыхтә роман. Аҟәа, 2005. *Ауыра мҩа. Ароман. Аҟәа, 2008. *Аԥсуа шәҟәы. Ароман. Актәи ашәҟәы. Аигәныҩра. Аҟәа, 2011. *Аҩбатәи ашәҟәы. Абахҭа. Аҟәа, 2012. *Ҽнак, 1989 шықәсазы. Ароман. Аҟәа, 2014. ==Алитература== *Акрызҵазкуа арыцхәқәа рамзар, Аҟәа, 2015 ш. *Гыц А. Щурка или Апсха на две недели. Исторический роман. - Сухум: «Дом печати», 1995. *Бигуаа В. Литературоведение. «Щурка или Апсха на две недели»//Акуа. - 2008. - №1. С. 305 ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/giczba-levantij-borisovich Гицба (Гыц Аспа) Левантий Борисович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/gyiczba-levanti-boris-i%D2%A7a Гыцба (Гыц Асԥа) Леванти Борис-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Рашәарамза 7 рзы ииз]][[Акатегориа:1945 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Гыцаа]]}} qwddl3rkbzt2rpmbzbv3hq7my9bd4qj Гәлиа, Гьаргь Дырмит-иԥа 0 37684 170295 136510 2026-07-21T13:40:05Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170295 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Гәлиа Гьаргь Дырмит-иԥа |даҽа ахьӡ=Гулиа Георгий Дмитриевич |афото=Гулиа Георгий Дмитриевич (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Гәлиа Гьаргь Дырмит-иԥа |аира арыцхә=14.03.1913 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәа ақалақь, - 26.11.1989, Москва |аусура=ашәҟәыҩҩы, асахьаҭыхҩы, апублицист, ауаажәларратә усзуҩы }} '''Гәлиа Гьаргь Дырмит-иԥа''' ({{lang-ru|Гулиа Георгий Дмитриевич}}; 14.03.1913, Аԥсны, [[Аҟәа]] ақалақь, - 26.11.1989, [[Москва]]) – ашәҟәыҩҩы, асахьаҭыхҩы, апублицист, ауаажәларратә усзуҩы. СССР Аҳәынҭқарратә премиа («Сакьан ааԥынра» азы) алауреат. СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далан (1934 ш инаркны), СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аусбарҭа апрезидиум алахәыла (1955), аревизиатә комиссиа ахантәаҩыс дыҟан. Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа ианашьан (1974, «Сакьан ааԥынра» азы). Ианашьан Аџьар Ҟаԥшь аорден, «Аҳаҭыр Дырга» аорденқәа рыхԥагьы, иара убас Болгариатәи аорден Кирилли Мефодии актәи аҩаӡара. Дыҩуан урысшәала. ==Абиографиа== Диит аԥсуа сахьаркыратә литература аԥҵаҩы Д.И. Гәлиа иҭаацәараҿы. 1929 ш. абжьаратә школ далгеит, нас қәҿиарала аԥышәарақәа ҭины дҭалеит аихамҩа анџьнырцәа азыҟазҵоз Қарҭтәи аинститут. Изанааҭ ала аҵараҿы иааирԥшуаз адыррақәа ирҷыданы, астудентра ашықәсқәа раан ихы азцо далагеит арҿиаратә усурагьы – даԥхьон асахьаркыратә литература, бзиа ибон адунеи аклассикатә ҩымҭақәа, Мрагылареи Мраҭашәареи ажәларқәа рҭоурых иахҳәааз арҿиамҭақәа. Ҳәарада, уи дышқәыԥшыз ԥсабарала илаз абаҩхатәра ахы цәырнагеит, аха алитературадырҩцәа аӡәырҩы ргәаанагарала, аус ауит, анырра ҟанаҵеит аԥсуа сахьаркыратә литература ашьаҭаркҩы Дырмит Гәлиа иҿырԥшы – ажәлар рҿы уи имаз ахьӡ-аԥша, ажәлар ирзаԥиҵахьаз апоезиатәи апрозатәи рҿиамҭақәа, жәлар рҭоурыхи ркультуреи ирызкыз аусумҭақәа. Гь. Гәлиа иҵара далганы Аԥсныҟа даныхынҳә, аусура далагеит Амшын Еиқәаҿтәи аихамҩа аргылараҿы, аха убри аамҭазы апублицистикаҿы иааирԥшхьаз ақәҿиарақәа ирыбзоураны, Аҟәа иҭыҵуаз аҿар ргазеҭ «Комсомолец Абхазии» аредактор ихаҭыԥуаҩыс дҟаҵан. 1939 шықәсазы – аҟазара аусқәа рзы Аԥснытәи АССР аҿы акомиссариат иатәыз аҟәша анапхгара идырҵеит. Гь .Гәлиа 1948 ш. инаркны Москва дынхон, адунеи иадыруа «Литератураиа газета» аредколлегиа далан. Уи дицхраауан К. М. Симонов. Аиҩызаратә еимадарақәа рыбжьан адунеи ашәҟәыҩҩцәеи аҵарауааи аӡәырҩи иареи, урҭ рхыԥхьаӡараҿы: А. Т. Твардовски, К. М. Симонов, К. А. Федин, Н. Саррот, И. И. Барабаш, Ж. Амаду, Ж. Л. Арагон, М. Стивенсон, М. А. Ибрагимов уҳәа. Гь. Гәлиа ажәеинраалақәа иҩуан, аха деицырдырит прозаикны. Авторс дрымоуп хыԥхьаӡарарацәала ажәабжьқәа, аповестқәа, ароманқәа. 1930 ш. иҩит ажәабжь «На скате», - иаб Д.И. Гәлиа иажәабжь «Атәым жәҩан аҵаҟа» амотивқәа рыла. 1936 ш. иҭыжьын иповест «Месть». 1947 ш. акәзар, иҭыҵит иповест « Весна в Сакене», уи ала адунеи аҟны деицырдырит. Арҿиамҭа дадгылеит К. Симонов, уи ихаҭа редакторс дызмаз ажурнал «Новыи мир» ианиҵеит. Аповест хазы шәҟәны иҭыжьын 1948 ш., насгьы 1960 ш. рзынӡа ԥыхьатәи СССР акыр абызшәақәа рахь еиҭаган, иара убас анемец, ачех, акитаи, арумын, англыз, аҭырқәа, акореи, авиетнам уҳәа абызшәақәа рахь. 1949 ш. ажурнал «Новыи мир» (№5) ианылеит «Весна в Сакене» иацыз – аповест «Добрыи город». Абригьы акыр абызшәақәа рахь еиҭаган (ачех, анемец, алатыш, аукраин, асловак уҳәа). Аҩымҭа хзыркәшоз акәхеит аповест «Кама» (1950). 1954 ш. акәзар, атрилогиа «Весна в Сакене» иагәылалеит аповестқәа рыхԥагьы. Атрилогиа азкуп аԥсуа қыҭа Сакьан аҭоурыхи аԥсҭазаареи, ахҭысқәагьы мҩаԥысуеит асоциалисттә ԥсҭазаара аан аҭагылазаашьа ҿыцқәа ирҿырԥшны. 1950 ш. «Новыи мир» ианылеит ашәҟәыҩҩы иповест «Асасцәа еиқәаҵәақәа». Аԥсны уи аимак-аиҿак ахылҿиааит. Ҳшьам дгьыл «аԥшәмацәа» ргәаанагарала, асасцәа еиқәаҵәақәа ҳәа автор дзышьҭаз ақырҭцәа роуп ҳәа ирыԥхьаӡеит. Ҳәарада, ацә иақәкны, - ажә ҳәа шырҳәо аиԥш, араҟа зегь зықәкыз дара ракәын, аха ашәҟәыҩҩы ибаҩхатәра, иԥышәа, исахьаркыратә ажәа ари агәаанагара ахҽра иазырхан. Ирҳәоит Аԥсны жәлар зегьы ршьапы иқәнаргылеит ҳәа Аҟәа ақалақь аҿы имҩаԥгаз аповест аилыргара, аха нҵәара зқәымыз аиҿагылара наӡаӡа ихыркәшахеит 1953 шықәсазы – Сталин иԥсра инашьҭарххны. Гь. Гәлиа – аԥсуа патриот ду иҩымҭақәа аҭыԥ ду рымоуп адунеи ажәларқәа рлитературақәа рҟны. Урҭ иреиуоуп аҭоурыхтә романқәа «Аӡеибафара», «Омар Ҳаиам изку аҳәамҭа», «Сулла», «Афинынтә иааз ауаҩы», «Михаил Лермонтов иԥсҭазаареи иԥсреи», аповест «Саб изку аповест» уҳәа егьырҭгьы. Гь. Гәлиа ибиографиа ануп Кембриџьтәи ауниверситет иҭнажьыз аенциклопедиатә жәар «Кто есть кто» «Адунеи ашәҟәыҩҩцәеи» «Анаука ауааи» рсериала (1992) аҟны. Анышә дамадоуп Аҟәа, иаб иҩны ашҭаҿы. ==Абиблиографиа== *урысшәала: Месть. Повесть. Сухум, 1936. *Добрый город. Повесть. М., 1949. (Переиздания – Ленинград, 1950; М., 1950; Иваново, 1951; М., 1963; на немецком – Берлин, 1949, 1950; латышском – Рига, 1950; словацком – Братислава, 1950. *чешском – Прага, 1951. *украинском – Киев, 1951). *Весна в Сакене. Повесть. М., 1948. (Переиздания – М., 1949; Астрахань, 1949; Симферополь, 1949; Курск, 1953; Иваново, 1954; на абхазском – Сухуми, 1949; литовском – Вильнюс, 1949; немецком – Берлин, 1949. *английском – М., 1949. *эстонском – Таллин, 1949. *азербайджанском – Баку, 1949. *румынском – Бухарест, 1949. *украинском – Киев, 1949. *латышском – Рига, 1949. *молдавском – Кишинев, 1950. *татарском – Казань, 1950. *китайском – Шанхай, 1950. *словацком – Братислава, 1950. *чешском – Прага, 1950. *казахском – Алма-Ата, 1951. *осетинском – 1951. *узбекском – Ташкент, 1951, корейском – Пхеньян, 159 1955. *вьетнамском – Ханой, 1960). *Кама. Повесть. М., 1953. (На болгарском – София, 1954). *Друзья из Сакена. Трилогия. М., 1954. (Переиздания – М., 1960, 1969; на туркменском – Ашхабад, 1956). *Черные гости. Историческая повесть. М., 1954. (На китайском – Пекин, 1958). *Белая ночь. Рассказы и очерки. М., 1958. *Водоворот. Исторический роман. М., 1959. *Дмитрий Гулиа. Повесть о моем отце. М., 1962. (2-е изд-е – М., 1965). *Пока вращается земля. Роман. – Каштановый дом. Повесть. – Водоворот. Исторический роман. М., 1964. *Фараон Эхнатон. Роман. М., 1969. (Переиздания – М., 1973, 1980, 1982; на польском – Варшава, 1978; литовском – Вильнюс, 1987). *Избранные произведения: в 2 томах. М., 1969. *Человек из Афин. Хроника: в 6-ти кн. М., 1970. *Сулла. Исторический роман. М., 1972. (Переиздания – М., 1973, 1982, 1998). *Собрание сочинений: в 4 томах. М., 1974–1976. *Сказание об Омаре Хайяме. Роман. М., 1975. (На латышском – Рига, 1981; киргизском – Фрунзе, 1982; казахском – Алма-Ата, 1984). *Жизнь и смерть Михаила Лермонтова: Книга-роман. Сказание об Омаре Хайяме: Роман. М., 1980. *Викинг: Новейшая сага. М., 1981. *Три повести. Сухуми, 1981. *Жил-был абхазский мальчик. Рассказы. М., 1984. *Чудеса совершаются в небе. Рассказы о детстве. М., 1987. *Собрание сочинений: в 4 томах. М., 1987–1988. *Жили поэты... Роман, повесть. Сухуми, 1990. ==Ахархәара змоу литература== *Писатели Москвы: Биобиблиографический справочник / Сост.: Е. П. Ионов, С. П. Колов.— М.: Моск. рабочий, 1987. — С. 125—126. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/gulia-georgij-dmitrievich Гулиа Георгий Дмитриевич] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/g%D3%99lia-garg-dyirmit-i%D2%A7a Гәлиа Гьаргь Дырмит-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:1913 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Хәажәкырамза 14 рзы ииз]][[Акатегориа:1989 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Жьҭаарамза 18 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:Асовет шәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:КПСС алахәылацәа]][[Акатегориа:СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәылацәа]][[Акатегориа:Қыртҭәылатәи ССР аҟазара зҽаԥсазтәыз аусзуҩцәа]][[Акатегориа:Аԥснытәи АССР аҟазара зҽаԥсазтәыз аусзуҩцәа]][[Акатегориа:Гәлиаа]][[Акатегориа:Абҵарамза 26 рзы иԥсыз]]}} iqmoe5bemsm5ixtcl41z7fkylnh9okz Аргәын, Алықьса Хәыта-иԥа 0 37689 170278 166539 2026-07-21T13:39:18Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170278 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Аргәын Алықьса Хәыта-иԥа |даҽа ахьӡ=Аргун Алексей Хутович |афото=Аргун Алексей Хутович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Аргәын Алықьса Хәыта-иԥа |аира арыцхә=10.04.1937 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Тҟәарчал ақалақь |аԥсра арыцхә=29.06.2008 |аԥсра аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәа ақалақь |аусура=аԥсуа ҟазараҭҵааҩы, атеатрҭҵааҩы, ашәҟәыҩҩы, адраматург, ауаажәларратә усзуҩы }} '''Аргәын Алықьса Хәыта-иԥа''' ({{lang-ru|Аргун Алексей Хутович}}; 10.04.1937, Аԥсны, [[Тҟәарчал]] ақалақь – 29.06.2008, Аԥсны, [[Аҟәа]] ақалақь) – аԥсуа ҟазараҭҵааҩы, атеатрҭҵааҩы, ашәҟәыҩҩы, адраматург, ауаажәларратә усзуҩы. Аҟазараҭҵаара адоктор, апрофессор (1991). Аԥсны аҟазара зҽаԥсазтәыз аусзуҩы (1982). СССР-и (1982) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла, Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәыла (1999), Аԥсны акомпозиторцәа Реидгыла алахәыла. Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа ианашьоуп (2007; арҵага шәҟәы «Художественная культура абхазов» азы). Ианашьоуп «Ахьӡ-Аԥша» аорден аҩбатәи аҩаӡара (2007). Дыҩуан аԥсышәалеи урысшәалеи. ==Абиографиа== Тҟәарчалтәи актәи абжьаратәи ашкол даналга дҭалоит А. В. Луначарски ихьӡ зху атеатртә ҟазара аҳәынҭқарратә институт (иахьа - Урыстәылатәи атеатртә академиа) (1965), абри аинститут аҟны ауп акандидаттәи адоктортәи диссертациақәа ахьихьчазгьы. Аус иуан ақыҭа рҵаҩыс, Очамчыратәи акультура араионтә ҩны асахьаркыратә напхгаҩыс (1958) диаргоит. 1970 ш. инаркны Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә музеи адиректор ихаҭыҩуаҩыс дыҟан , аамҭакала алекциақәа дрыԥхьон А.М. Горки ихьӡ зхыз Аԥснытәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт аҟны. 1972 ш. ианвар 7 нахыс Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә музеи адиректорс дҟалоит. 1973 ш. ииуль 15 рзы С. И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр адиректорс днаргоит. 1973 анҵәамҭа инаркны 1986 ш. азынӡа Аԥсны акультура аминистр имаҵура дахагылан. Уи нахыс Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵаара аиститут аҟазара аҟәша деиҳабын, Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилософиеи акультурологиеи ркафедра аҟны профессорын. Заа дазҿлымҳахеит алитература. 1965 ш. инаркны 2007 ш. азынӡа А. Аргәын ажурнал «Алашара» аҟны икьыԥхьит ановеллақәа быжьқәа, еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵанакуа адраматә ҩымҭақәа жәиԥшь. С.И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аҟны иқәдыргылон ипиесақәа, иара убас ԥыхьатәи СССР ареспубликақәа жәпакы ртеатрқәа рсценақәа рҿы. А. Аргәын жәаба инареиҳаны асакьаркыратә ҩымҭақәа реизгақәа дравторуп, иара убас алитература-критикатә уҳәа астатиақәа. Урҭ ркьыԥхьуан аԥсышәалеи, урысшәалеи, қырҭшәалеи абарҭ аҭыжьымҭақәа: «Алашара», «Аԥсны аҟазара», «Собчаҭа Хеловнеба», «Театралури моамбе», агазеҭқәа: «Аԥсны ҟаԥшь», «Аԥсны» уҳәа рҟны. Ҩажәа инареиҳаны аҭҵаарадырратәи аҭҵаарадырратә-популиартәи усумҭақәа ҭижьит аԥсуа театри, атеатри акинои рактиорцәеи, арежиссиорцәеи, амилаҭтә культура егьырҭ аусзуҩцәеи, арҿиаратә коллективқәеи аҟазареи ртеоретикатә проблемақәа ирызкны. ==Абиблиографиа== *асахьаркыратә ҩымҭақәа: аԥсышәала: Апиесақәа реизга. Аҟәа. 1975. *Ашьхақәа амшын иӡааԥшылоит. Апиесақәа. Аҟәа, 1980. *Ҿамҩак аӡы. Апиесақәа. Аҟәа, 1984. *Атама гәаӷь. Ановеллақәа. Аҟәа, 1987. *Редед. Ановеллақәеи апиесақәеи. Аҟәа, 1991. *аурысшәахь аиҭагақәа: Песнь о сердце: Драма в 2-х частях, 6-ти картинах. М.: ВААП, 1977. *Песнь о сердце: Драма в 2-х частях, 6-ти картинах. М., 1979. *Горы смотрятся в море: Драма в 2-х частях. М.: ВААП–Информ, 1982. *Глоток воды. Пьеса-сказка: В 2-х действиях. М.: ВААП–Информ, 1983. *Да не угаснет мой очаг (Лирические и грустные сцены из жизни абхазского села): В 2-х действиях. М.: ВААП–Информ, 1983. *Горы смотрятся в море. Пьесы. М., 1986. *Дом горел, и песню пели... Новеллы. М., 1990. *Абхазия: ад в раю... (Беседы с погибшим сыном Баталом). Сухум, 1994. *Редед — князь адыгов. (Историческая новелла). Сухум, 1994. *аҟазараҭҵааратә усумҭақәа, аԥсышәала. *Имааԥсаӡо агәы. Аҟәа, 1968. *Ицәажәо аблақәа. Аҟәа, 1970. *Аестетика адунеи. Аҟәа, 1995. *урысшәала: Абхазский театр. Сухуми, 1976. *История абхазского театра. Сухуми, 1978. *Абхазский государственный ордена «Знак Почета» драматический театр им. С. Я. Чанба. Сухуми, 1981. *Абхазский театр и фольклор. Тбилиси, 1986. *Шарах Пачалиа — народный артист СССР. Сухуми, 1989. *Шарах Пачалиа в роли короля Лира. Сухум, 1995. *Константин Ковач и абхазская песня. Сухум, 1995. *Софа Агумаа (Рассказ о творческом пути актрисы). Сухум, 1995. *Эдуард Бебиа и ансамбль «Шаратын». Сухум, 1996. *Василий Царгуш и Госансамбль песни и танца Абхазии. М., 1997. *Шалва Гицба. О творческом пути актера. Сухум, 1997. *Поет ансамбль абхазских долгожителей «Нартаа». Сухум, 1999. *Народные танцы абхазов. М., 1999. *Дирижирует Вадим Судаков. М., 2000. *Поэтесса абхазской сцены. О творчестве народной артистки Абхазии и Грузии Анны Аргун-Коношок. Сухум, 2005. *Ткуарчальский Абхазский государственный театр комедии им. Ш. Пачалиа. Сухум, 2005. *Художественная культура абхазов. Сухум, 2006. *Многоликий Джарнас. Сухум, 2007. *қырҭшәала: Азиз Агрба. Қарҭ, 1970. *Михаил Кове. Қарҭ, 1970. *Шәарах Ԥачалиа. Қарҭ,1970. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/argun-aleksej-xutovich Аргун Алексей Хутович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/arg%D3%99yin-alyi%D2%9Bsa-x%D3%99yita-i%D2%A7a Аргәын Алықьса Хәыта-иԥа] {{ab icon}} * [https://web.archive.org/web/20131109205524/http://www.mkra.org/ministerstvo/exministr/704/ Аргун Алексей Хутович (1937—2008)] на сайте Министерства культуры Республики Абхазия. * [https://web.archive.org/web/20160304222201/http://www.abigi.org/about_authors/argun_a_kh.php Аргун Алексей Хутович.] {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:1937 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Мшаԥымза 1 рзы ииз]][[Акатегориа:2008 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Ԥхынгәымза 1 рзы иԥсыз]][[Акатегориа:Аԥснытәи АССР аминистрцәа]][[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны адраматургцәа]][[Акатегориа:Аргәынаа]][[Акатегориа:Аԥсны акомпозиторцәа]][[Акатегориа:Мшаԥымза 10 рзы ииз]][[Акатегориа:Рашәарамза 29 рзы иԥсыз]]}} r033ub6nlxv0au57r6i7q79wa1fc6sw Кинг, Мартин Лиутер 0 37721 169696 169357 2026-07-21T08:32:30Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 169696 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик}} '''Мартин Лиутер Кинг''' ({{date|15|1|1929}}, [[Атланта]], [[аштат Џьорџьиа]], [[ЕАА]] — {{date|4|4|1968}}, [[Мемфис]], [[аштат Теннесси]], ЕАА) — еицырдыруа Америкатәи аусзуҩы, ауаа рзинқәеи рхақәиҭреи рзықәԥаҩ Адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа алауреат. Ари ауаҩ иоуп [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рҟны асегрегациа иаҿагыланы иқәԥоз рахьтә милаҭтә фырхаҵаны иҟалаз, уи игәаанагара ицеиҩыршон адунеи ауааԥсыра реиҳараҩык.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/world_history/text/2064215 |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2022-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221117092645/https://bigenc.ru/world_history/text/2064215 |url-status=dead }}</ref> == Ахәыҷреи ақәыԥшреи раамҭа == [[Европа]] аҩажәатәи ашәышықәса иҭагылан. Атәтәра шаԥырххьазгьы, декабр мза, 1865 шықәсазы аграждантә еибашьра иахҟьаны, зцәеижьи шкәакәамыз ауааԥсыра рахь ауаажәларра ирымаз атәамбара аҽамԥсахыцызт, избанзар аҳәынҭқарра иара ус акагь ҟанамҵеит ауаа еиқәаҵәақәа закәанла рыхьчаразы. Зцәеижьи еиқәаҵәаз зин ҳәа акагь рымамызт, аҩбатәи асорт иаҵанакуа уааны иԥхьаӡан. Урҭ аусура бзиахь иргомызт, алхрақәа рылахәра азин рыҭамызт. Америка аграждантә еибашьра ашьҭахь, Джон Кроу иофициалтәымыз изакәанқәа аус руан, уи ала ауаа еиқәаҵәақәа еиҳа хыԥхьаӡарала имаҷыз ашкәакәақәа зинла ираҟараны ҟалашьа амамызт. Зцәеижьы еиқәаҵәаз ауааԥсыра ҳәа иԥхьаӡан иарбанызаалак араԥцәа ршьа злаз зегьы.<ref>https://24smi.org/celebrity/5005-martin-liuter-king.html</ref> Абарҭ ауаажәларратә еиҿыхарақәа раан диит Мартин Лиутер Кинг, уи ҟалеит ианар мза 15, 1929 шықәсазы Атланта ақалақь аҟны, аштат Џьорџьиа, Америка аладатәи ахәҭа аҟны. Ари аҭыԥ аҿы акәын иахьынхоз араԥ уааԥсыра абжьаратәи акласс иаҵанакуаз рхаҭарнакцәа.<ref>{{Cite web |url=https://worldofaphorism.ru/b/1002 |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415084925/https://worldofaphorism.ru/b/1002 |url-status=dead }}</ref> Аҷкәын иаб Мартин Лиутер Кинг аиҳабы, абаптисттә уахәама аҟны пасторс дыҟан, иан лакәзар, Альберта Уилиамс Кинг, хаҵа дцаанӡа рҵаҩыс аус луан. Аҭаацәара рхада аԥхьа Маикл ҳәа иарҳәон, аха анаҩс иара ихьӡгьы иԥа ихьыӡгьы иԥсахит Мартин ала. Мартин аиҵбы аҩбатәи хәыҷын аҭаацәар рҟны, иузҳәом Кингаа ирыцҳаны инхон ҳәа: аԥхьаҟа аиҟарара иазықәԥаҩхараны иҟаз иҭаацәа ибжьаратәны инхоз рыкласс ахь иаҵанакуан, акы иазрыцҳаны иҟамызт. Кинг драаӡон адинхаҵаратә ҭагылазаашьа ахьыҟаз, уи азы цәгьоурак аныҟаиҵалак зны-зынла апҟарагьы ахархәара арҭон. Аха, Мартин аиҳаби Альберта Уилиамси ирылшоз зегьы ҟарҵон рԥа аҿиара змаз арасисттә цәымӷра иацәыхьчаразы. Аҷкәын фышықәса анихыҵуаз, дәык аҟны ицыхәмаруаз иҩыза ҷкәын убас еиԥш иеиҳәеит: «Сан азин сылҭаӡом уара уцыхәмарра уцәеижьы ахьеиқәаҵәоу иахҟьаны» ҳәа. Иҟалаз ашьҭахь Альберта Уилиамс даара лыҷкәын диабжьон, диацәажәон, иалҳәон иара аӡәгьы дышиеицәам. Кинг жәашықәса анихыҵуаз, абаптистцәа руахәама аҟны ашәа иҳәон. Убри аамҭазы Атланта идырбан афильм «Унесенные ветром», ахоргьы ари ахҭыс иалахәын. Аԥхьаҟа иполитикатә усзуҩы дуны иҟалараны иҟаз, иқәра иаҵанамкуа даара дҟәыӷан, Мартин Лиутер Кинг хәба-хәба ҳәа араԥцәа рышкол аҟны аҵара иҵон. Аҷкәын ажәбатәии ажәаҩатәии аклассқәа дрылымгеит, иара ихала ашколтә программа аҩны дахысит, 15 шықәса анихыҵуаз екстерла дагьҭалоит Морхаузтәи ауниверситет. 1944 шықәсазы Мартин ацәажәаҩцәа рыбжьара еиҿкааз аицлабра аҟны аиааира игоит, уи мҩаԥган Џьорџьиа, зцәеижьи еиқәаҵәаз ауааԥсыра рыбжьара.<ref>http://evekaz.narod.ru/project/biography.htm</ref> Кинг аҟны иҵара ашықәсқәарзы далалоит «зцәеижьи еиқәараз ауааԥсыра рпрогресстә милаҭтә ассоциациа», иагьеиликаауеит арасизм иаҿагыланы ишықәгыло араԥцәа реиԥш, ауаа шкәакәақәагьы. 1948 шықәсазы Мартин далгоит ауниверситет, иагьиоуеит асоциологиа абакалавр астепен. Мартин Лиутер Кинг даныстудентыз иаб Еибенезертәи ауахәама аҟны дицхраалон. Кинг аиҳабы иусуратә ҭыԥ аҿы, аԥхьаҟа уаажәларратә усзуҩны иҟалараны иҟаз, лассы-лассы иҭаауаз сасны дыҟан. 1947 шықәсазы Мартин Кинг аиҵбы ауахәама аусзуҩы ицхырааҩ ҳәа ахьӡ идикылоит. Аполитик иҵара иациҵоит Кроузертәи атеологиатә семинариа аҟны, ақалақь Честер, уи аштат Пенсильваниа акәын иахьыҟаз. Уа аԥхьаҟа иреволиуционерхаз адинҭҵаара адоктор истепен иоуеит 1951 шықәсазы, анаҩс иҵара иациҵоит бостонтәи аспирантураҿы, 1955 шықәса рзын афилософиа адоктор истепен иоуеит.<ref>{{Cite web |url=https://www.peoplelife.ru/133663 |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2024-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126112302/https://www.peoplelife.ru/133663 |url-status=dead }}</ref> == '''Аусура''' == Мартин Лиутер Кинг иаби иабдуи рышьҭра дықәлеит, 1954 шықәсазы аполитик абаптисттә уахәама аҟны дпасторхоит. Иԥсҭазаара зегьы анцәахаҵареи ахақәиҭреи, аиҟарареи аидеиақәа дрықәныҟәон. Кинг даара аоратортә ҟазара илан, урҭ иахәҭаз ахырхарҭақәа аҟынгьы ахархәара аҭара илшеит. Мартин НАПЦН активлатәи алахәылас дыҟан, анаҩс 1955 шықәсазы Монтгомери аиӷьтәразы ассоциациа анапхгаҩыс дҟалоит. Мартин Лиутер Кинг Мантгомери автобусқәа рцәаҳәа абоикот дахагылан. Иофициалтәым аиқәышаҳаҭра ала зцәеижьи шкәакәамыз апассаџьырцәа атранспорт ахархәара азин рымамызт, автобус аҟны раԥхьатәи атәарҭа ҭыԥқәа ԥшьба рҟны итәоз ауаа шкәакәақәа ракәын.<ref>https://www.golosameriki.com/a/a-33-2006-01-16-voa7/626345.html</ref> Иара убасгьы, аӡәырҩы автобус арныҟәцаҩцәа рхы ҽеины имҩаԥыргомызт, афроамерикаа рганахь ала иакәымкәа ицәажәон. Ауаажәларратә усзуҩы зцәеижьи еиқәараз Роза Парк зны мап лкит «еиҳа азин змаз» ахаҵа иртәаразы, уи иахырҟьаны лара аҭыԥантәи аполициа ддырбаандаҩуеит. Ас еиԥш иҟаз ахҭыс, Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны лассы-лассы иуԥылон зцәеижи еиқәараз ауаа ааныркылон. Автобус арныҟәцаҩ аӡәгьы дилацәажәомызт, афроамерикаа апассаџьырцәа рахьтә руаӡәык иеихсны дыршьыргьы.<ref>https://www.tvc.ru/news/show/id/59286</ref> Мартин Лиутер Кинг ари ауаажәларратә проблема ианышәарц згәы иҭамыз, еиҿикаауеит ақәымчра зцымыз атранспорттә баикот, уи иалахәын афроамерикаа. Апротест шықәсык еиҳаны ицон, хышәи ԥшьынҩажәи ҩба мшы инеиԥынкыланы. Зцәеижьы еиқәаҵәаз зегьы мап ацәыркит ауаажәларратә транспорт ала аныҟәара, дара шьапыла иныҟәон, убри аан ахақәиҭреи аиҟарареи рахь ауаа аазыԥхьоз ааԥхьарақәа ҟарҵон. Зны-зынла афроамерикатәи амашьынарныҟәцаҩцәа абоикот иалахәыз ауаа шьҭырхуан, аха дара ауаажәларратә транспорт ақәтәара мап ацәыркуан. Акциа иалахәын ф-нызқьҩык ауаа. Акраамҭатәи акциа қәҿиарала имҩаԥысит, 1957 шықәса рзы Еиду Америкатәи Аштатқәа реиҳабыра ахадара ақәҵара аднакылеит, уа иаҳәон Алабама аштат аҿы ауааԥсыра рзинқәа рыхәаҽра Еиду Америкатәи Аштатқәа рконституциа ишаҿагыло, Таимс акәзар, иакьыԥхьуеит Мартин иҿцәажәара, насгьы ацәаҟны Мартин ифото аннаҵоит. Ауаа зегьы Мартин Кинг идгыломызт, апротестқәа рымҩаԥгара аан изныкымқәа иқәлахьан, иҩнгьы ԥыржәарц иақәыркхьан. Мартин Лиутер Кинг зцәеижьы еиқәараз ауааԥсыра рзы дҿырԥшыгахеит, насгьы ахақәиҭреи азинқәа реиҟарареи дырсимволны дҟалеит. Кинг ииӡбаз қәымчрадатәи аоппозициа азы адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа ианашьан.<ref>{{Cite web |url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=165 |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2016-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161118101324/http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=165 |url-status=dead }}</ref> Иара убасгьы, Мартин Лиутер Кинг адемонстрациақәа еизигон иарбанызаалак асегрегациа аарԥшразы иазырхаз. Убас, 1962 шықәсазы Мартин «Ауаҩы изинқәа рзы алабаматәи ақьырсианцәа рҵысра» аилазаара далалоит. Кинг иара убасгьы адемонстрациақәа ирыдиԥхьалон ауниверситет аҟны аҵара зҵозгьы, урҭ амитингқәа рахь ицәырҵуан. Мартин Лиутер Кинг еиҿикаауаз «Аҵысрақәа» ақәымчратә ҟазшьа шрымамызгьы, астудентцәа амаҵзуратә лақәа рыжәырҵон. Иара Мартин Кинг ихаҭа иакәзар, акырынтә дҭаркхьан. 1962 шықәсазы аштат Миссисипи ауниверситет даднакылоит зцәеижьи еиқәаҵәаз астудент Џьеимс Мередит, уи иоуп раԥхьатәи араԥ студентс иҟалазгьы. Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны иҟан аиқәаҵәақәа рзын ҷыдалатәи аҵараиурҭақәа, урҭ ауаа шкәакәақәа реиԥш азин рымамызт аҵаразы. Убри аҟынтә зцәеижьи еиқәаҵәаз ауниверситет ахь идкылара ари раԥхьатәи прогрессын, аха зегьы ақәшаҳаҭмызт афроамерикаа аҵараиурҭақәа рҭаҵара, иаҳҳәозар, Алабама агубернатор Џьорџь Уоллес арассатә мцхаҵарақәа дрықәшаҳаҭын аҟнытә, ҩыџьа зцәа еиқәаҵәаз астудентцәа ауниверситет ахь амҩа рзикуеит. Мартин Кинг ишилшоз ала ауаҩы изинқәа рыхьчара дазықәԥон, асегрегациа шықәсырацәала даҿагылон. Аха Мартин Лиутер Кинг, зцәа еиқәаҵәаз ауаажәларратә усзуҩы, деицырдыруа дҟазҵаз даҽа акциоуп, уи ахҭыс аҭыԥ аман 1963 шықәсазы, иагьарҭбааит Мартин Кинг иполитикатә нысмҩа.<ref>{{Cite web |url=https://www.usa-info.com.ua/personality/martin-lyuter-king |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2024-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126112306/https://www.usa-info.com.ua/personality/martin-lyuter-king |url-status=dead }}</ref> Акциа «марш на Вашингтон» иалахәхаразы еизеит 300-нызқьҩык Америкаа. Кинг ари акциа аан даара ауаа ргәалашәараҿы иаанхаз ажәахә ҟаиҵеит, уи абарҭ ажәақәа рыла иалагон: «Сара исымоуп агәазыҳәара…». Мартин арасатә еинышәаразы ааԥхьара ҟаиҵеит, иагьиҳәеит ауаҩы иарбан милаҭзаалак дызҵазкуазаалак акәӡам ихадоу, уи ҩныҵҟала дзеиԥшроу ауп ҳәа. Амарш аԥхьагылацәа Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент Кеннеди иԥылеит, ирылацәажәеит ауаажәларратә проблемақәа. 1964 шықәсазы анапы аҵаҩын «Аграждантә зинқәа рзы» азакәан, уи зцәа еиқәаҵәаз ауаа рзинқәа ахьчон.<ref>https://stuki-druki.com/authors/King_Martin-Luther.php</ref> == Аидеиақәеи адунеихәаԥшышьақәеи == Мартин Кинг идунеихәаԥшра асегрегациа апроблема аӡбара мацара аҟны иаанымгылеит. Ари аполитик Еиду Америкатәи Аштатқәа ртәылауаа рзинеиҟарареи рхақәиҭреи дазықәԥон, уи аусурҭа аҟамзаареи, амлакреи рызҵаарақәа даара игәы иҵхон. Мартин лассы-ласс ныҟәара дцалон, дахьнеиуазгьы ақәгыларақәа мҩаԥигон, ауаа рзинқәа рыхьчалартә ааԥхьарақәа ҟаиҵон. Убри аан Мартин Лиутер Кинг игәаанагара ала, иарбанызаалак ауаажәларратә қәԥара ақәымчра ацымзар акәын, избанзар иара иҳәон — ажәала иуӡбо рацәоуп, аибашьрақәеи ақәԥарақәеи ахархәара рымҭакәа ҳәа. Лиутер акыр ашәҟәқәа иҩит, урҭ азини ауаажәларратә зини рзы ирҵаганы шәҟәқәаны иҟалеит.<ref>https://ivbg.ru/7979374-kak-martin-lyuten-king-izmenil-zhizn-millionov-amerikancev.html</ref> == Ахатәы ԥсҭазаара == Мартин Лиутер Кинг хаҭашьала даара илахҿыхыз уаҩын, дқьиан, аҭаацәараҿы акәзар, дҿырԥшыган, ихшаз бзиа ибон. Иара иман ԥшьҩык ахшара. Аконсерваториа аҵаҩы Коретта Скотти Мартини еибадырит 1952 шықәсазы, Бостон иҟазаара аан.<ref>https://www.tvc.ru/news/show/id/59286</ref> Кинг ԥҳәысс иалихыз иҭаацәагьы даара дыргәаԥхеит, еибагарц азгьы иақәшаҳаҭхеит. Аԥхын, 1953 шықәсазы Кинги Кореттеи еибагеит, ачара рыман иԥҳәыс лҭаацәа рҿы. Урҭ дрықәныҳәеит, агәыргьанхаҵарагьы мҩаԥигеит Мартин Кинг иаб. Ҭагалан 1954 шықәсазы Кингаа рҭаацәа аштат Алабамаҟа нхара ицоит, ақалақь Мантгомери ашҟа, уа иагьалагоит Мартин Лиутер иусура хадагьы.<ref>https://theperson.pro/martin-lyuter-king/</ref> == Аԥсра == 1968 шықәса, февраль мзазы ақалақь Мемфис, аштат Теннесси аҟны афроамерикаа агәамсамықәгаҩцәа рықәгылара еиҿыркаауан. Аусуцәа руалафахәы ианаамҭаз рзымшәаразы, насгьы аиҳабыра дара рганахь иаадырԥшуаз азыҟазаашьазы; асегрегациа еиԥшыз иаҿагылон, ашкәакәақәа амшцәгьа аныҟаз аусура иҭымҵыргьы ауан, аха аиқәаҵәақәа адыд-мацәыс аныҟазгьы агәамсам ықәыргалар акәын. Абарҭқәа ззымычҳаз ауаа рзинқәа рыхьчаҩ Мартин Лиутер Кинг идҵаалеит. Апрель 3 рзы, Мартин Кинг дырҩегьых Теннессиҟа ддәықәлоит, аха аполитик иреис иԥсахыр акәхеит, избанзар аҳаирплан аҟны артҟәацга ыҟазар ауеит ҳәа рыларҳәеит. Ақалақь аҟны ауаажәларратә усзуҩы амотель «Лореин» аҟны 306 – тәи ауада ааникылоит.<ref>https://www.gazeta.ru/science/2018/04/04_a_11705528.shtml</ref> Уахыки-ҽнаки ааҵхьан еиԥш, Мартин Лиутер Кинг иномер абалкон дшықәгылаз, ашкәакәа цәгьоуҩы Джеимс Ерл Реи аполитик диеихсуеит. Джеимс знык дхысит: ахы Мартин Лиутер Кинг ицламҳәа иаахеит. Аполитик иԥсҭазаара далҵит иԥшьоу Иосиф ихәышәтәырҭаҟны 19 сааҭи 05 минуҭи рзы. Мартин Кинг иԥсра аламҭалазы абас еиԥш ажәа иҳәеит: «Сара сыҟан ашьха ақәцә аҟны» — ҳәа. Азыӡырҩцәа Мартин Кинг аҵыхәтәантәи иқәгылара аҟынтә абри ацитата гәныркылеит:<ref>https://www.5-tv.ru/news/194789/</ref> '''«Дарбанызаалак иеиԥш саргьы исҭахын акраамҭа аԥсҭазаара. Ақәра рацәа анҵра акраҵанакуеит. Аха, сара уажәы уи сазхәыцуам. Исҭаху акоуп — Анцәа иажәа анагӡара».''' Мартин Кинг дызшьыз Джеимс аполициа дааныркылеит: иара ииуз азы иҿы иқәшаҳаҭхеит, игәы иаанагон иҟаз шыҟаз иҳәар ашықәс маҷны иқәырҵап ҳәа, аха аӡбарҭа аҟны ацәгьоуҩы 99 шықәса ҭакрыла ахгара иқәырҵоит. Усҟан Реи аҳәамҭа ҟаиҵеит, аӡәгьы дсымшьит ҳәа, аха аӡбарҭа иаднакылаз ақәҵара амԥсахит. Абас шакәызгьы, Кинг ишьра аус аҟны еилкаам аҭагылазаашьақәа маҷым. Ҿырԥштәыс иаагозар, еилкаам иарбан бџьару аснаипер дызлахысыз, аиашазы Джеимс Реи Мартин Кинг ишьра иалахәхарагьы шьақәыргыламызт. Мартин Кинг иԥшәмаԥҳәыс аӡбарҭа ақәҵара даарагьы илгәамԥхеит, избанзар, лара лгәаанагара ала, ари ацәгьоура ҟазҵаз аӷьычразы иҭакыз ибналаз ацәгьоуҩы иакәмызт, ари политикатә чарҳәаран. Убри аҟынтә, Реи иԥсрагьы Коретта даара лгәы иалсит, уи аӡәк иакәын аиаша здыруаз азы. Мартин Кинг дызшьыз иахьа уажәраанӡагьы имаӡаны иаанхоит. Аполитикатә усзуҩы игәаларшәара аҳаҭыр азы Америка, есышықәса ианар мза ахԥатәи ашәахьа аҽны иазгәарҭоит «Мартин Лиутер Кинг имш». Ари амш азгәаҭара шьақәырӷәӷәан 2000 шықәсазы. Иара убасгьы, Мартин игәаларшәаразы иҭыхын адокументалтә фильмқәа, урҭ аполитик иусура атәы еиҭарҳәоит. Мартин Кинг анышә дамадоуп «Мартин Лиутер Кинг имилаҭтә ҭоурыхтә музеи» ашҭаҟны.<ref>https://ivbg.ru/7979374-kak-martin-lyuten-king-izmenil-zhizn-millionov-amerikancev.html</ref> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} [[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 15 рзы ииз]] [[Акатегориа:1929 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Мшаԥымза 4 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:1968 шықәсазы иԥсыз]] sokrhmyr7ww2cl26bed8wus28o7flc5 Инал-иԥа, Шьалуа Денис-иԥа 0 39705 170166 140987 2026-07-21T13:05:12Z Nart17 17397 Аиҩдырааӡара ԥсахуп (адәықәҵага ҩбатәи) — fix double redirect 170166 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Инал-иԥа, Шалуа Денис-иԥа]] orf8ejqglvm9bpa8ig7m37itg6tvzwi Шыкаԥшьын 0 43935 170499 151731 2026-07-21T18:48:10Z Kavkasion history 23104 /* */ 170499 wikitext text/x-wiki '''Шыҷаԥшьын''' ([[адыга бызшәақәа|адыг.]] шыкӏэпщын/шыкӏэпшынэ) адыга жәлар рахәыцтә рҳәагауп. Уи 19-тәи ашәышықәса аҵыхәанӡа еицырдырны иҟан; Еиҳараӡак ашыҷаԥшьын ахацәа роуп иарҳәо. 20-тәи ашәышықәсазы уи маҷын, еиҳаракгьы зықәрахь инеихьоу ауаа рыбжьара акәын иахьуԥылоз, аха уажәазы иара арҳәара атрадициа еиҭаҿиоит, насгьы ари аинструмент ԥыҭ-ԥыҭла ахьӡ-аԥша аиура иаҿуп. [[Акатегориа:Ихырхәо амузыкатә инструментқәа]] [[Акатегориа:Адыгаа рмузыкатә инструментқәа]] [[Акатегориа:Ахордофонқәа]] [[Акатегориа:Адыгеиа акультура]] j48krkqitvzbxndyd7r2mkvae1wosea 170522 170499 2026-07-22T17:15:50Z Fraxinus.cs 8381 170522 wikitext text/x-wiki '''Шыҷаԥшьын''' ({{Lang-ady|шыкӏэпщын/шыкӏэпшынэ}}) — [[Аедыгьақәа|адыга жәлар]] рахәыцтә рҳәагауп. Уи [[19-тәи ашәышықәса]] аҵыхәанӡа еицырдырны иҟан; Еиҳараӡак ашыҷаԥшьын ахацәа роуп иарҳәо. [[20-тәи ашәышықәса]]зы уи маҷын, еиҳаракгьы зықәрахь инеихьоу ауаа рыбжьара акәын иахьуԥылоз, аха уажәазы иара арҳәара атрадициа еиҭаҿиоит, насгьы ари аинструмент ԥыҭ-ԥыҭла ахьӡ-аԥша аиура иаҿуп. [[Акатегориа:Ихырхәо амузыкатә инструментқәа]] [[Акатегориа:Адыгаа рмузыкатә инструментқәа]] [[Акатегориа:Ахордофонқәа]] [[Акатегориа:Адыга культура]] d81xjtaeudy0m5jgp9ez7ew7h50jniq Акатегориа:Италиа инхо ауаа адинхаҵарақәа рыла 14 45672 169673 151904 2026-07-20T16:58:05Z Fraxinus.cs 8381 169673 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|People of Italy by religion}} [[Акатегориа:{{Continent2people|{{Country2continent|{{Title country}}}}}} рдинхаҵарала]] [[Акатегориа:Аиталианцәа| динхаҵарақәа]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи адинхаҵарақәа рылеи]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу адин]] dxn3n5xv8i7p6no1zl5a4t4p49djbzb Акатегориа:Аевропауаа рдинхаҵарала 14 45673 169675 151905 2026-07-20T16:59:20Z Fraxinus.cs 8381 169675 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{cat main|Европа иҟоу адин}} {{DEFAULTSORT:европауаа рдинхаҵарала}} [[Акатегориа:Аевропауаа| динхаҵара]] [[Акатегориа:Ауаа аконтинентқәа рылеи адинқәа рылеи|*европауаа]] [[Акатегориа:Европа иҟоу адин|+европауаа]] qck88shi0ujzf67rxeoxkz58pjh22hr 169676 169675 2026-07-20T16:59:41Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Европауаа рдинхаҵарала]] в [[Акатегориа:Аевропауаа рдинхаҵарала]] без оставления перенаправления 169675 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{cat main|Европа иҟоу адин}} {{DEFAULTSORT:европауаа рдинхаҵарала}} [[Акатегориа:Аевропауаа| динхаҵара]] [[Акатегориа:Ауаа аконтинентқәа рылеи адинқәа рылеи|*европауаа]] [[Акатегориа:Европа иҟоу адин|+европауаа]] qck88shi0ujzf67rxeoxkz58pjh22hr Акатегориа:Европатәи ақьырсианцәа 14 45674 169671 151906 2026-07-20T16:56:42Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Европауаа рдинхаҵарала]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аевропауаа рдинхаҵарала]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 169671 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Ақьырсианцәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа иҟоу ақьырсианра|*]] [[Акатегориа:Аевропауаа рдинхаҵарала| қьырсианцәа]] leyvp8npnioo7u4sg3am64zp9msc1vn Grand Slang 0 46388 169684 161738 2026-07-21T02:20:57Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 169684 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Grand Slang font specimen.svg|мини|Grand Slang]] '''Grand Slang''' — шрифт адгьыл Nikolas Wrobel, [[2019]].<ref>{{Cite web |last=Moody |first=Elliott |date=10 September 2019 |title=Grand Slang from Cologne-based foundry Nikolas Type is inspired by 20th-century calligraphy |url=https://the-brandidentity.com/typeface/grand-slang-nikolas-type |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211023023332/https://the-brandidentity.com/typeface/grand-slang-nikolas-type |archive-date=23 October 2021 |access-date=6 February 2024 |website=The Brand Identity |language=en |publication-place=United Kingdom |quote=His latest release, Grand Slang, is inspired by mid-20th-century calligraphy, mixing characteristics of both serif and grotesque letterforms to create a modern perspective on the art form.}}</ref> == Азгәаҭақәа == {{reflist}} == Азхьарԥшқәа == * [https://www.nikolastype.com/fonts/grand-slang/ Аофициалтә саит] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20240525123412/https://www.nikolastype.com/fonts/grand-slang/ |date=2024-05-25 }} * [https://fontsinuse.com/typefaces/108062/grand-slang Fonts In Use (Grand Slang)] [[Акатегориа:2019 шықәсазы ицәырҵит]] [[Акатегориа:Ашрифтқәа]] hnagz4p6nsipinjry68djf70xy07t7x Акатегориа:Франциа инхо ауаа адинхаҵарақәа рыла 14 50472 169674 159933 2026-07-20T16:58:22Z Fraxinus.cs 8381 169674 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|People of France by religion}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Continent2people|{{Country2continent|{{Title country}}}}}} рдинхаҵарала]] [[Акатегориа:Афранцызцәа| динхаҵарақәа]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи адинхаҵарақәа рылеи]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу адин]] d97sx1fcz4sofz88u3ec0ko0fsab2ip Акатегориа:Британиаду инхо ауаа адинхаҵарақәа рыла 14 51942 169672 163102 2026-07-20T16:57:36Z Fraxinus.cs 8381 169672 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|People of the United Kingdom by religion}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Continent2people|{{Country2continent|{{Title country}}}}}} рдинхаҵарала]] [[Акатегориа:Британиауаа| динхаҵарақәа]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи адинхаҵарақәа рылеи]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу адин|уаа]] t45fvqdsyy79ay9o5s8omtt8gnh1qeo Пензатәи атәылаҿацә 0 53494 169678 167873 2026-07-20T17:16:17Z ~2026-40879-77 25661 /* */ 169678 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (аобласт) | абираҟ = Flag of Penza Oblast.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Пензатәи атәылаҿацә абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of arms of Penza Oblast.svg | агерб ирызку адаҟьа = Пензатәи атәылаҿацә агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Пензатәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Пензенская область}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп. Атәылаҿацә шьақәыргылан 1939 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Саратовтәи атәылаҿацә|Саратовтәи]], [[Тамбовтәи атәылаҿацә|Тамбовтәи]], [[Улиановсктәи атәылаҿацә|Улиановсктәи]], [[Самаратәи атәылаҿацә|Самаратәи]] атәылаҿацәқәа, [[Мордовиа]]. Пензатәи атәылаҿацә аҵакыра — 43 352 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 2 897 913-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 28,3-ҩык/км². Атәылаҿацә ацентр — [[Пенза]] ақалақь ауп. == Аҳәынҭқарратә административтә шара == '''Аиҳабыратә унашвахра еилазаара:''' * 27 районк * 3 регионалтә зҵаскәа змоу ақалақьқәа {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (аобластқәа)]] [[Акатегориа:1939 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] 7bi0esl7kumzapb44xh56xmjj1ta2mx 169682 169678 2026-07-20T21:51:21Z Fraxinus.cs 8381 Откат правки [[Special:Contributions/~2026-40879-77|~2026-40879-77]] ([[User talk:~2026-40879-77|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] 167873 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (аобласт) | абираҟ = Flag of Penza Oblast.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Пензатәи атәылаҿацә абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of arms of Penza Oblast.svg | агерб ирызку адаҟьа = Пензатәи атәылаҿацә агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Пензатәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Пензенская область}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп. Атәылаҿацә шьақәыргылан 1939 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Саратовтәи атәылаҿацә|Саратовтәи]], [[Тамбовтәи атәылаҿацә|Тамбовтәи]], [[Улиановсктәи атәылаҿацә|Улиановсктәи]], [[Самаратәи атәылаҿацә|Самаратәи]] атәылаҿацәқәа, [[Мордовиа]]. Пензатәи атәылаҿацә аҵакыра — 43 352 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 1 226 878-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 28,3-ҩык/км². Атәылаҿацә ацентр — [[Пенза]] ақалақь ауп. == Аҳәынҭқарратә административтә шара == '''Аиҳабыратә унашвахра еилазаара:''' * 27 районк * 3 регионалтә зҵаскәа змоу ақалақьқәа {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (аобластқәа)]] [[Акатегориа:1939 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] tt3rqwzbnmwsel447ig8bvkx5opcfx2 Афольклор 0 53924 169693 168563 2026-07-21T06:58:24Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 169693 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Максимов Бабушкины сказки 1867.jpg|мини|360пкс|[[Максимов, Василий Максимович|В. М. Максимов]] «[[Бабушкины сказки (картина)|Анду лажәабжьқәа]]» (1867)]] '''Афольклор''' (англ. folk-lore  – «ажәлар рдырра») – [[Устная традиция|ҿырҳәалатәи]] ажәалатәи ([[миф|амифқәа]], [[Легенда|алегендақәа]], [[Сказка|алакәқәа]] уҳәа уб. иҵ.) иара убас ажәлар [[Народная музыка|рмузыкатә ҟазара]], [[Народная песня|ажәалатәи-амузыкатәи]] [[Народный танец|амузыка-хореографиатәи]] жәлар рырҿиамҭақәа роуп.<ref>[https://glosum.ru/Значение-слова-Фольклор-в-словаре-Ожегова Фольклор] в [[Словарь Ожегова]]</ref><ref name="БРЭ">{{Cite web |url = https://old.bigenc.ru/music/text/4716709 |title = Большая российская энциклопедия 2004–2017 // «ФОЛЬКЛО́Р» |publisher = [[Большая российская энциклопедия]] |access-date = 2023-05-20 |archive-date = 2023-05-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230510182542/https://old.bigenc.ru/music/text/4716709 |url-status = live }}</ref> Инарҭбааны иуҳәозар, ажәалатәи ажанрқәа рыдагьы, уахь иаҵанакуеит «'''ажәлар рҟазара'''» зегьы, ажәлар рдоуҳатә (зны-зынлагьы [[Материальная культура|рматериалтә]]) культура ацәырҵрақәа – рбызшәа, [[верования|рыгәрагарақәа]], [[обряд|рҵасқәа]], [[Ремесло|рнапҟазара]].<ref>{{Cite web|url=http://interpretive.ru/termin/folklor.html|title=Фольклор // Национальная историческая энциклопедия|publisher=interpretive.ru|access-date=2019-09-21|archive-date=2019-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190911193853/http://interpretive.ru/termin/folklor.html|url-status=live}}</ref><ref name="клэ">''[[Гусев, Виктор Евгеньевич|Гусев В. Е.]]'' [http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke8/ke8-0321.htm Фольклор] // Краткая литературная энциклопедия. — Т. 8. — Стб. 32.</ref> Афольклор ҭызҵаауа маҭәароуп [[Фольклористика|афольклордырреи]] [[Этнология|аетнологиеи]]. == Аилкаара == Атермин «фольклор» (англ. folk-lore  - «ажәлар рҟәыӷара») раԥхьаӡа акәны иалеигалеит англыз ҵарауаҩ [[Томс, Уильям|Уильям Џь. Томс]] 1846ш. азы, асахьаркыратәи (аҳәамҭақәа, акәашарақәа, амузыка уҳәа егь.) аматериалтәи (анхарҭа, [[утварь|амаҭәахәқәа]], амаҭәа) культура арбаразы. Ҭҵаарадырратә терминк аҳасабала, аофициалла [[Фольклорное общество|Британиатәи афольклортә еилазаара]] (The Folklore Society) иаднакылеит.<ref name="клэ" /><ref>{{БСЭ3 |статья= Фольклор|автор= |том= 27|страницы= 516|ref= }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/FOLKLOR.html|title=ФОЛЬКЛОР|author=|website=Энциклопедия Кругосвет|date=|publisher=krugosvet.ru|lang=ru|access-date=2018-05-11|archive-date=2018-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180507012732/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/FOLKLOR.html|url-status=live}}</ref><ref>''Еникеева А. Р.'' [https://books.google.com.ua/books?id=jYVlDwAAQBAJ&pg=PA120&dq=%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj-6M7D5bTsAhXJwosKHadpAbsQ6AEwBHoECAQQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80&f=false Этнопедагогический потенциал музыкального фольклора в системе народной художественной культуры] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20201016231837/https://books.google.com.ua/books?id=jYVlDwAAQBAJ&pg=PA120&dq=%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj-6M7D5bTsAhXJwosKHadpAbsQ6AEwBHoECAQQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80&f=false |date=2020-10-16 }}. — М.; Берлин: Директ Медиа, 2017. — С. 120.</ref><ref>{{Cite web|url=http://interpretive.ru/termin/folklor.html|title=ФОЛЬКЛОР это что такое ФОЛЬКЛОР: определение — История.НЭС|publisher=interpretive.ru|lang=ru|access-date=2018-05-11|archive-date=2018-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021915/http://interpretive.ru/termin/folklor.html|url-status=live}}</ref> Аамҭа цацыԥхьаӡа, еиуеиԥшым атәылақәа рҿы афольклор иаҵанакуеит ҳәа ирыԥхьаӡон ажәлар рҟазара ацәырҵрақәа зегьы, уи аҵакы еиҳа иҭшәаны иуҳәозар - «[[устная словесность|ҿырҳәалатәи]]», «ажәалатәи апоетикатә ҟазара»; атермин ахархәараҿы акзаара ыҟаӡам.<ref name="клэ"/> Аларҵәара змоу гәаанагароуп афольклор афеодалтә еилазаараҿы атрадициатә нхаҩыжәлар ркультура ахәҭак аҳасабала ишьақәгылеит, анаҩстәи аамҭақәа зегьы рзы анхаҩцәа ркультура иахәҭакны иаанхеит ҳәа; уи аамҭазы, иарбанзаалак ахаԥшьгаратә ҟазара (ҳаамҭазтәи [[городской фольклор|ақалақьтә фольклор]]) афольклор ҳәа иахәаԥшыр алшоит, азҿлымҳара ҷыда цәырнагоит асубкультуратә гәыԥқәа рҟазара, урҭ еицырзеиԥшу уск еиднакылоит (ашьхаусзуҩцәа, асолдаҭцәа, атуристцәа, астудентцәа рфольклор) мамзаргьы даҽа мзызқәак.<ref>''Гусев В. Е.'' [http://anthropology.ru/ru/text/gusev-ve/folklor-kak-universalnyy-tip-subkultury Фольклор как универсальный тип субкультуры] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20171224042329/http://anthropology.ru/ru/text/gusev-ve/folklor-kak-universalnyy-tip-subkultury |date=2017-12-24 }}</ref> Ҿырҳәалатәи ҳәа еилкаатәуп [[народ|ажәлар]] рсахьаркыратә рколлективтә ҟазара, уи ианыԥшуеит рыԥсҭазаара, рдунеихәаԥшышьа, ридеалқәа, рпринципқәа; ажәлар иаԥырҵо, ауаа рацәа [[поэзия|рпоезиа]] иалоу ([[предание|ажәытәжәабжьқәа]], [[песни|ашәақәа]], [[Частушка|ахьӡыртәрақәа]], [[анекдот|анекдотқәа]], [[сказка|алакәқәа]], [[эпос|аепосқәа]]), [[народная музыка|ажәлар рмузыка]] ([[народная песня|ашәақәа]], [[наигрыш|аинструменталтә ашәақәеи]] аспектакльқәеи), [[театр|атеатр]] ([[Драма (жанр)|адрамақәа]], [[пьеса (театр)|асатиратә спектакльқәа]], [[театр кукол|акьанџьақәа ртеатр]]), [[танец|акәашара]]. Афольклор атрадиционализм аныԥшуеит, аинформациа ҿырҳәала еиқәнархоит, убри алагьы еиԥшым алитературеи иахьатәи ашәҟәытә культуреи. Ақыҭа уааԥсыра ([[Крестьянин|анхацәа]]) ракәын еиҳарак арҭ арҿиамҭақәа ныҟәызгоз. == Аҷыдарақәа == [[Афаил:BovaChest.jpg|мини|[[Бова Королевич]]. Ашәындыҟәра ахҩа иану асахьа. [[Великий Устюг|Велики Устиуг]], XVII ашәышықәса.]] [[Древний мир|Ажәытәӡатәи аамҭақәа]] раан ицәырҵыз [[Народное творчество|жәлар рҟазара]], — [[МХК|адунеизегьтәи асахьаркыратә культура]] зегьы азы аҭоурыхтә шьаҭа амоуп, амилаҭтә сахьаркыратә [[традиция|традициақәа]] ирхыҵхырҭоуп, амилаҭтә хдырра аазырԥшуа мыругоуп. Иҟоуп азнеишьа, уи инақәыршәаны системак аҳасабала фольклортә жанырқәаны иԥхьаӡоу ашәақәа, амифқәа, акәашарақәа ракәым, афольклортә ҟазара иалкаау «[[Произведение искусства|аусумҭақәа]]» ракәым, иаку афольклортә актқәеи, афольклортә рҿиареи роуп ([[ритуал|аритуалқәа]], [[обряд|ақьабзқәа]] ҵакы ҭбаала ҳазнеиуазар). Иаҳҳәап, иарбанзаалак ашәа «баша» шәаны акәым, уи структуралеи функциалеи акы иадҳәалоуп. Убасҵәҟьа акәашарагьы, амузыкагьы, амаҭәагьы, жәлар ртеатргьы.<ref>{{Книга|автор=Алексеев Э. Е.|заглавие=Фольклор в контексте современной культуры: рассуждения о судьбах народной песни|ссылка=https://vk.com/doc6752525_453689982?hash=960bfe1a7bb47a83cd&dl=5e9b9861bc5477a58f|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Советский композитор|год=1988|страницы=33—35|страниц=237|isbn=|isbn2=|archive-date=2021-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230090932/https://vk.com/doc6752525_453689982?hash=960bfe1a7bb47a83cd&dl=5e9b9861bc5477a58f}}</ref> [[Первобытное общество|Аҭоурыхԥхьатә аамҭа иаҵанакуа]] [[Бесписьменные языки|аҵара змам ауаажәларра]] рфольклор шьаҭас иамоуп [[Мифология|амифологиеи]] [[Адин|адинтә]] системеи; еиҳарак акыр зҵазкуа аҭыԥ ааныркылоит ақьабзтә формақәа. Ижәытәӡатәиу аҩыратә жанрқәа афольклортә традициақәа ирыцырҵоит, ақьабзтә поезиа (амзартә, ачаратә), амиф, аҭоурыхтә легендақәа; убри аан, алитература афольклор иазааигәоу астилистикатә ҟазшьақәа еиқәнархоит: еиԥшуп аиҭаҳәашьа асистемақәа, аметафорақәа, ажәахәмаррақәа уҳәа уб. иҵ. Убри аан, ижәытәӡатәиу аҩырақәагьы рфункциа ажәалатәи афольклор ала анагӡара залыршахом (иаҳҳәап, ажәытә Мысратәи аамсҭацәа «равтобиографиатә» ҩырақәеи еиуеиԥшым аԥсыжратә текстқәеи). Ашәҟәыҩреи алитературеи анцәырҵ ашьҭахь, аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа анышьақәгылеи еиҳа иуадаҩу адинтәи амифологиатәи системақәа аныҿио аамҭази, афольклор еиқәханы иҟоуп, аха ас еиԥш иҟоу атрадициатә, мамзаргьы «аклассикатә» афольклор ҟалеит архаикатә фольклор ӷәӷәала еиԥшымкәа. Ижәытәӡоу асиужеттә фонд [[Сакрализация|адесакрализациа]] ахҭысит, ҿырҳәалатәи атрадициа [[Книга|аҩыра]] анцәырҵ ганрацәала анырра анаҭеит: абас ала, ҿырҳәалатәи ажәа аҩыратә бызшәа анормақәа иреиԥшхар алшоит (еиҳарак аныҳәатә ҟазшьа змоу аритмтә ажәаҳәара иазҷыдоуп), уи аамҭазы ашәҟәытә хыҵхырҭақәа афольклоризациеи архаизациеи рыхҭысуеит. Алитература иҟанаҵо анырра адагьы, абри аҩыза аеффект аанарԥшыр алшоит еиҳа иҿиахьоу ааигәа инхо ажәларқәа рфольклор анырра иахҟьаны (иаҳҳәап, аурыс фольклор СССР егьырҭ ажәларқәа рҿаԥыцтә рҿиамҭақәа рҿы иҟанаҵаз анырра).<ref>{{Книга|автор=[[Мелетинский, Елеазар Моисеевич|Мелетинский Е. М.]], Неклюдов С. Ю., Новик Е. С.|заглавие=Статус слова и понятие жанра в фольклоре|ссылка=http://www.ruthenia.ru/folklore/meletneklgrinc.htm|ответственный=П. А. Гринцер|издание=Историческая поэтика. Литературные эпохи и типы художественного сознания|место=М.|издательство=Наследие|год=1994|страницы=39—104|страниц=|isbn=|isbn2=|archive-date=2010-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20101128170033/http://www.ruthenia.ru/folklore/meletneklgrinc.htm}}</ref> Афольклор азнеишьа иахнагаз аеволиуциа иахҟьеит ауаажәларраҿы уи афункциа [[Литературоведение|алитературадырра]] аганахьала мацара акәымкәа, [[Антропология|антропологиеи]] [[Социология|асоциологиеи]] рганахьалагьы иахьахәаԥшуа.<ref>{{книга|часть=[[Богданов, Константин Анатольевич|Константин Богданов]]|заглавие=Беседы на рубеже тысячелетий|страницы=778—780}}</ref> Иофициалтәым, иканонтәым афольклор ажанрқәеи ахкқәеи жәпакы иаразнак аспециалистцәа рылаԥш иҵашәом. Иаҳҳәап, [[Рукописный девичий рассказ|аӡӷабцәа рыбзиабаратә ҭоурыхқәа]] афольклореизгаҩцәа рылаԥш иҵашәеит 1980-тәи ашықәсқәа рзы, абзазаратәқәа ракәзар, урҭ еиҳа иҭбаау аҭоурых рымоуп. == Аурыс фольклор == : ''Астатиа хада: [[Русский фольклор|Аурыс фольклор]].'' : ''Уахә. иара уб.: [[Культура СССР|СССР акультура]].'' СССР-аҿы [[цензура в СССР|ацензура]] иахҟьаны, аполитикатә, мамзаргьы асексуалтә ҵакы змаз [[Частушка|ахьӡыртәрақәеи]] [[анекдот|анекдотқәеи]] ԥсахын (уахә. [[Сатира в СССР|СССР аҿы асатира]]). == Иара уб. уахә. == * [[Устная традиция|Аҿаԥыцтә традициа]] * [[Народная песня|Ажәлар рашәа]] * [[Народная музыка|Ажәлар рмузыка]] * [[Этническая музыка|Аетникатә музыка]] * [[Народная архитектура|Ажәлар рархитектура]] * [[Малые жанры фольклора|Афольклор ажанр маҷқәа]] * [[Городской фольклор|Ақалақьтә фольклор]] * [[Детский фольклор|Ахәыҷтәы фольклор]] * [[Фольклорные формулы|Афольклортә формулақәа]] * [[Фейклор|Афеиклор]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * {{Книга |заглавие = Большая российская энциклопедия. Том 33 |часть = Фольклор |ссылка часть = https://old.bigenc.ru/music/text/4716709 |место = М. |год = 2017 |страницы = 457 |ref = Большая российская энциклопедия }} * {{Из БСЭ|Народное творчество}} * ''Соколов Ю.'' [http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/leb/leb-7751.htm Фольклор] // Литературная энциклопедия. — Т. 11. * [https://archive.org/details/B-001-026-938-15 Фольклор] // Советская историческая энциклопедия. — Т. 15. — Стб. 231. * {{ВТ-ЭСБЕ|Фолклор|[[Аничков, Евгений Васильевич|Аничков Е. В.]]}} * {{книга|автор=Адоньева С. Б.|заглавие=Прагматика фольклора|издание=|ответственный=|место=СПб.|издательство=Изд-во С.-Петерб. ун-та|год=2004|страниц=312|страницы=|isbn=5-288-03428-1|том=|ссылка=http://www.folk.ru/Monogr/pragmatics.pdf|archive-date=2024-07-18|access-date=2026-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20240718131148/https://folk.ru/Monogr/pragmatics.pdf|url-status=dead}} * {{книга|автор=[[Берёзкин, Юрий Евгеньевич|Берёзкин Ю. Е.]]|заглавие=Тематическая классификация и распределение фольклорно-мифологических мотивов по ареалам|издание=|ответственный=|место=|издательство=|год=|страниц=|страницы=|isbn=|том=|ссылка=http://ruthenia.ru/folklore/berezkin/}} * {{книга|автор=[[Борев, Юрий Борисович|Борев Ю. Б.]]|заглавие=История государства советского в преданиях и анекдотах|издание=|ответственный=|место=М.|издательство=Рипол|год=1995|страниц=|страницы=|isbn=5-87907-056-5|том=|ссылка=https://archive.org/details/istoriiagosudars0000bore}} * {{книга|автор=[[Жирмунский, Виктор Максимович|Жирмунский В. М.]]|заглавие=Фольклор Запад и Восток. Сравнительно-исторические очерки|издание=|ответственный=|место=М.|издательство= ОГИ (Объединенное Гуманитарное Издательство)|год=2004|страниц=464 |страницы=|isbn=5-94282-179-8|ссылка=}} * {{книга|автор=Зуева Т. В., Кирдан Б. П.|заглавие=Русский фольклор. Учебник для высших учебных заведений|издание=|ответственный=|место=|издательство=Флинта: Наука|год=2002|страниц=400 |страницы=|isbn=5-89349-115-7|том=|ссылка=http://refdb.ru/look/1459905-p7.html}} * {{книга|автор=Калугин В. И.|заглавие=Струны рокотаху…: Очерки о русском фольклоре|издание=|ответственный=|место=|издательство=|год=|страниц=|страницы=|isbn=|том=|ссылка=http://www.razumei.ru/lastlib/otherbooks/792}} * {{статья|автор= Костина А. В.|заглавие= Молодёжная культура и фольклор|ссылка= http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2009/4/Kostina_Youth_Culture/|издательство = [[МосГУ]]| издание= Электронный журнал «[[Знание. Понимание. Умение]]»|место = М.|год = 2009|номер = 4 - [[Культурология]]|страницы=}} * {{статья|автор=[[Михневич, Владимир Осипович|Михневич В. О.]]|заглавие=Извращение народного песнетворчества|издание=|ответственный=|место=|издательство=[[Исторический вестник]]|год=1880|страницы=749—779|номер=12|том=III|ссылка=http://www.memoirs.ru/rarhtml/1377Mihnevic.htm|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019125824/http://www.memoirs.ru/rarhtml/1377Mihnevic.htm|url-status=dead}} * {{книга|автор=Никитченков А.|заглавие=Вопросы истории методики преподавания фольклора в российской начальной школе|ссылка=https://books.google.com/books?id=7wOHCwAAQBAJ&lpg=PP1&pg=PT3|место=М.|издательство=Прометей|год=2012}} * {{книга|автор=Румянцева С.|заглавие=Нравственность в русской народной премудрости и иносказательности|издание=|ответственный=|место=|издательство=[[LAP Lambert Academic Publishing]]|год=2012|страниц=|страницы=|isbn=978-3-659-21493-6|том=|ссылка=}} * {{книга|автор=Стефанов П.|заглавие=Мытарства души после смерти в болгарском фольклоре и культуре|издание=|ответственный=|место=|издательство=|год=|страниц=|страницы=|isbn=|том=|ссылка=http://manefon.org/show.php?t=2&txt=11|archive-date=2016-10-07|access-date=2026-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20161007053130/http://manefon.org/show.php?t=2&txt=11|url-status=dead}} * ''[[Берёзкин, Юрий Евгеньевич|Берёзкин Ю. Е.]], Дувакин Е. Н.'' [http://ruthenia.ru/folklore/berezkin/ Тематическая классификация и распределение фольклорно-мифологических мотивов по ареалам. Аналитический каталог]. == Азхьарԥшқәа == * [http://www.ruthenia.ru/folklore/ Фольклор и постфольклор. Структура, типология, семиотика] ** [http://www.ruthenia.ru/folklore/publications.htm Фольклор и постфольклор — Публикации] ** [http://www.ruthenia.ru/folklore/folkloristlibrary.htm Фольклор и постфольклор — Библиотека фольклориста] * [http://www2.rsuh.ru/article.html?id=73289 Терминология и понятия современной фольклористики] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20240910011714/http://www2.rsuh.ru/article.html?id=73289 |date=2024-09-10 }}. Институт высших гуманитарных исследований им. Е. М. Мелетинского. [[Российский государственный гуманитарный университет|РГГУ]]. {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:фольклор}} [[Акатегориа:Афольклор| ]] [[Акатегориа:Амилаҭтә культура]] [[Акатегориа:1840-тәи ашықәсқәа раан алагамҭақәа]] spbgce8eki4l6v4r0cjoffhsh4mks9t Антропологиа 0 54686 169690 169510 2026-07-21T06:45:36Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 169690 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Антропологиа|Антропологиа (аҵакы)}} {{Комплексная наука | Название = Антропологиа<br/><small>{{lang-grc|ἄνθρωπος}} — [[Ауаҩы|ауаҩы]],<br/>λόγος — аҭҵаарадырра</small> | Другие названия = | Изображение = Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg | Тема = | Предмет изучения = Ауаҩы | Период зарождения = [[19-тәи ашәышықәса]] | Основные направления = | Вспомогат. дисциплины = Археологиа, абызшәадырра, аҭоурых, агенетика, апалеоантропологиа, аиҿырԥшратә анатомиа | Центры исследований = [[НИИ антропологии МГУ|Москватәи аҳәынҭқарратә университет Антропологиа аҭҵаарадырратә институт]] | Значительные учёные = [[Анучин, Дмитрий Николаевич|Д. Н. Анучин]] }} '''Антропологиа''' {{lang-grc|ἄνθρωπος}} — [[Ауаҩы|ауаҩ]]и λόγος — аҭҵаарадырреи) — [[ауаҩы]] [[Антропогенез|ихылҵшьҭра]], [[развитие|иҿиара]], [[Аԥсабара|аԥсабаратәи]] (иԥсабаратәу) [[Акультура|акультуратәи]] (иԥсабаратәым) ҭгылазаашьақәа рҿы [[Аҟазаара|иҟазаара]] ҭызҵаауа [[аҭҵаарадырратә маҭәар]]қәа реизак<ref>{{книга|автор=[[Якимов, Всеволод Петрович|Якимов В.]] |заглавие=Философский энциклопедический словарь |часть=Антропология |год=2010 |язык=ru}} // [[Философская энциклопедия]]. В 5-х т. — {{М.}}: Советская энциклопедия. Под редакцией Ф. В. Константинова. 1960—1970.</ref><ref>{{книга|заглавие=Культурология. XX век. Энциклопедия|часть=Антропология|год=1998|автор=Воронцова Л. П., [[Белик, Андрей Александрович|Белик А. А.]]|язык=ru}} //«Культурология. XX век. Энциклопедия», Университетская книга, Санкт-Петербург, 1998.</ref>. == Аҭоурых == Атермин «антропологиа» хыҵхырҭас иамоуп [[ажәытәтәи афилософиа]]. Ажәытә бырзен [[Афилософ|философ]] [[Аристотель]] (Ҳ. ҟ. 384—322 шш.) раԥхьа ихы иаирхәеит еиҳарак ауаҩытәыҩсатә ԥсабара адоуҳатә ган ҭызҵаауа адырра иаҟәшаны. Атермин ари аҵакы аҭаны аклассикатә, иклассикатәым ахәыцыҩцәа аӡәырҩы ([[Кант, Иммануил|Кант]], [[Феиербах, Лиудвиг Андреас|Феиербах]] уб.иҵ.) рхы ишадырхәозгьы, «[[афилософиатә антропологиа]]» захьӡу иҷыдоу [[афилософ]]иатә маҭәари ашколи [[20-тәи ашәышықәса]] алагамҭазы ауп ианышьақәгыла. Аоригиналтә ҵакы аҭаны атермин «антропологиа» иара убас агуманитартә ҭҵаарадыррақәа жәпакы рҿы ([[аҟазараҭҵаара]], [[аԥсихологиа]] уб.иҵ.), [[адинҭҵаара]]ҿы ([[адинҵара]]ҿы), [[адинхаҵаратә философиа]]ҿы иахьа уажәраанӡагьы ахархәара амоуп. Убас, [[апедагогика]]ҿы [[антропологический подход к воспитанию|ааӡара антропологиатә знеишьа]] ыҟоуп<ref>{{Cite web |url=https://studme.org/124607/pedagogika/antropologicheskiy_podhod_vospitaniyu |title=Антропологический подход к воспитанию |access-date=2020-11-10 |archive-date=2021-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618210145/https://studme.org/124607/pedagogika/antropologicheskiy_podhod_vospitaniyu |url-status=live }}</ref>. Анаҩс антропологиатә дырра еихшахеит, иуадаҩхеит. [[16-тәи ашәышықәса]]зы аконтинентбжьаратә ныҟәарақәа рыҿиарала ицәырҵуа иалагеит аетникатә культурақәа реиуеиԥшымра аилкааразы ашьаҭақәа аԥызҵоз «Еиуеиԥшым ажәларқәа реиҿырԥшратә ҭҵаара» (Jean Bodin, 1566) еиԥш иҟаз аусумҭақәа. [[Линнеи, Карл|Карл Линнеи]] 1758 шықәсазы иусумҭа «[[Аԥсабара асистема]]» аҟны зыԥсы ҭоу ацәеижьқәа зегьы, ауаҩгьы дналаҵаны реихшаразы ажәалагала ҟаиҵеит, уи абиологиеи антропологиеи ирызку анаҩстәи аҭҵаарақәа шьаҭас ироуит. [[19-тәи ашәышықәса]]зы антропологиа ауаҩы икультуратә, ибиологиатә, иархеологиатә аспектқәа зымҽхазкуа хазы ҭҵаарадырратә маҭәарны аҽеибаркра иалагеит. Антропологиа ҭҵаарадырраны ашьақәгылара заатәи аамҭақәа раан ([[18-тәи ашәышықәса]] аҽеиҩшамҭа — 19-тәи ашәышықәса актәи азбжа) аԥыжәара аман ауаҩы изку иуниверсалтәу ҭҵаарадыррак аҳасабала инарҭбааны аилкаара, иԥсабаратәу иҭоурых, имахашьахатә еиҿкаара, иԥсихологиа, икультура, ибызшәа налаҵаны. Ауаҩи ауаҩытәыҩсатә еилазаареи рыԥсабара раԥхьатәи азеиԥш концепциақәа [[агеографиатә детерминизм]]и [[аеволиуционизм]]и ртеориа иаԥхьагылеит. Ауаҩытәыҩсатә уаажәларра аҿиара ашәарыцаратә, арахәааӡаратә, адгьылқәаарыхратә стадиақәа еишьҭаргыланы рыԥсахра аидеиа шьақәиргылеит [[Тиурго, Анн Робер Жак|Робер Тиурго]]; абиологиатә классификациаҿы ауаҩы иҭыԥ аликааит [[Линнеи, Карл|Карл Линнеи]]. Ауаҩы изку адыррақәа рсистемаркра иацхраауан 19-тәи ашәышықәса актәи азбжазы агуманитартә хырхарҭаҿы аҭҵаарадырратә аартрақәа: иаагозар, аиҿырԥшра-ҭоурыхтә бызшәадырра, [[Первобытность|аԥхьаӡатәи]] археологиатә аартрақәа. 19-тәи ашәышықәса азбжазы, [[Дарвин, Чарльз|Ч. Дарвин]] ишьҭанеицәа рҟынтә иаауа, ауаҩы еволиуциала ихәаԥшра, хәҭакахьала, ауаҩы ибиологиа аҭҵаара аҿиареи ихылҵшьҭра [[Происхождение человека от обезьяны|асимиалтә теориа]] аԥҵареи (амаамын аҟынтәи) хадаратәхеит<ref name="medbiol.ru">{{Cite web |url=http://www.medbiol.ru/medbiol/evol/00055050.htm |title=Дарвин о происхождении человека |access-date=2020-10-26 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029152702/http://medbiol.ru/medbiol/evol/00055050.htm |url-status=live }}</ref>. 19-тәи ашәышықәса аҽеиҩшамҭа инаркны иаԥҵахоит антропологиатә ҭҵаарадырратә еилазаарақәа. 1855 шықәсазы [[Париж]], [[Аԥсабаратә ҭоурых амузеи (Париж)|Аԥсабаратә ҭоурых амузеи]] аҟны, антропологиатә ҟәша аартын. [[Франциа]] раԥхьатәи Антропологиатә еилазаара аԥҵан уанӡа 1859 шықәсазы [[Брока, Поль|Брока Поль]] еиҿикааз Аетнологиатә еилазаара ашьаҭала. Убри аҩыза аилазаарақәа цәырҵит егьырҭ атәылақәа рҿы: 1863 шықәсазы [[Британиаду]] (1871 шықәсазы уанӡа иҟаз Аетнологиатә еилазаареи иареи [[Королевский антропологический Институт Великобритании и Ирландии|Акралтә антропологиатә институт]] ахь рҽеидыркылеит), иара убри ашықәс азы [[Урыстәыла]] ([[Аԥсабарадырреи, антропологиеи, аетнографиеи бзиа избо реилазаара]]), 1869 шықәсазы — [[Германиа]] ([[Антропологиеи аетнологиеи аҭоурых ҟалаанӡатәи руаажәларра]]); [[Италиа]] раԥхьа, 1868 шықәсазы [[Флоренциа]] [[Антропологиеи аетнологиеи реилазаара (Флоренция)|Антропологиеи аетнологиеи реилазаара]] аԥҵан, [[Рим|Рим]]гьы 1871 шықәсазы. 1856 шықәсазы неандерталтәи акаршәраҿы (Германиа) иԥшаан аԥсыбаҩқәа, урҭ анаҩс [[Анеандертал|анеандерталцәа]] ҳәа еилкаахеит. Ари аартра ахшыҩзышьҭра ду аҭахеит, избанзар адгьыл иҵоу ауаҩы раԥхьатәи иԥшра ахкы аднагалон. [[Апалеоантропологиа]] аҿиараҿы анырра ду ҟарҵеит [[Кениа]] 20-тәи ашәышықәсазы Луии Мери Ликии русумҭақәа, уаҟа ирԥшааит [[Человек умелый|homo habilis]], [[Человек прямоходящий|Homo erectus]] адгьыл иҵоу рыԥсыбаҩ дуқәа. 1974 шықәсазы, «[[Люси (австралопитек)|Лиусиа]]» ([[Афарский австралопитек|Australopithecus afarensis]]) аԥшаах иабзоураны, апалеоантропологиа ауаҩы ишьҭра аҭҵаараҿы ашьаҿа ҿыц еихнагеит, ҩ-шьапык зҵоу аныҟәашьахь аиасра шьақәнарӷәӷәоит. Уинахыс Франциеи Урыстәылеи антропологиа ҳәа ирԥхьаӡо иалагеит хыла абиологиа аҭҵаара (афизикатә, ма абиологиатә антропологиа), англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы иара убас ауаҩы исоциалтәи икультуратәи усура аҭҵаара адыркылон (асоциалтә, ма акультуратә антропологиа), Аҩадатәи Америка — археологиеи [[Историческая лингвистика|аҭоурыхтә бызшәадырра]]и. [[СССР|Асовет Еидгыла]]ҿы антропологиа еиҳарак ауаҩи уи арасақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи ирызку ҭҵаарадыррак аҳасабала иахәаԥшуан, мамзаргьы [[афизикатә антропологиа]] акәны<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Антропология|автор=[[Рогинский, Яков Яковлевич|Рогинский Я. Я.]]}}</ref>. Урыстәыла ааигәанӡа антропологиа ҳәа аиҳарак ирԥхьаӡоз [[афизикатә антропологиа]] акәын, аха 1990-тәи ашықәсқәа инадыркны Урыстәыла иреиҳау аҵараиурҭақәа рҿы ицәырҵуа иалагеит асоциалтә, акультуратә, аполитикатә, афилософиатә антропологиа акафедрақәа. 2008 шықәса рзы Урыстәыла аҳәынҭқарратә номенклатуратә еиқәыԥхьаӡарақәа рҿы ицәырҵит азанааҭ «Антропологиеи аетнологиеи». Уи аԥхьа [[аетнологиа]] ([[аетнографиа]]) «ацхыраагӡатә ҭоурыхтә маҭәарқәа» рсиақәа ирхыԥхьаӡалан, [[афизикатә антропологиа]] ауаҩы иҿиара асоциалтә контекст иаҟәыган. Ауаҩы ибиологиатә ԥсабареи исоциалтә ԥсҭазаареи еидызҳәало [[аетологиа]] акәзар, аҳәынҭқарратә номенклатуратә шәҟәқәа рҿы зынӡа зхала иҟоу акы акәны иԥхьаӡамызт<ref>Артёмова О. И. [https://cyberleninka.ru/article/n/prepodavatel-antropolog-v-sovremennom-rossiyskom-vuze-v-stile-professionalnoy-refleksii Преподаватель-антрополог в современном российском ВУЗе. В стиле профессиональной рефлексии] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200220131535/https://cyberleninka.ru/article/n/prepodavatel-antropolog-v-sovremennom-rossiyskom-vuze-v-stile-professionalnoy-refleksii |date=2020-02-20 }} // Сибирские исторические исследования. 2018, № 1.</ref>. [[Homo naledi|Homo naledi]] (2015), [[Человек флоресский|Homo floresiensis]] реиԥш иҟоу ахкы ҿыцқәа рыԥшаарақәа апалеоантропологиа алаԥшҳәаақәа дырҭбааит, ауаҩытәыҩсатә еволиуциа ауадаҩра ду аадырԥшит. Апроф. [[Џьордано, Кристиан|Кристиан Џьордано]] иазгәеиҭон: «1980-тәи ашықәсқәа инадыркны антропологиа, апостмодернисттә „арефлексивтә ааҳәра“ ҳәа еицырдыруа, иҵаулоу, ихәарҭоу ахалакритика апроцесс иахысит, усҟан аҳра зуаз ахшыҩҵак антропологиатә хырхарҭақәа рганахьала адеконструктивтә позициа шьаҭас измаз. Амала, иҵоуроу аспектқәа шырацәоугьы, «арефлексивтә ааҳәра» иҵоурам алҵшәақәагьы цәырнагеит, урҭ иаҳагьы нкылашьа змам «антропологиатә иашарахь» агәацԥыҳәара рхылҿиааит<ref>{{Cite web |url=https://ojs.unica.it/index.php/anuac/article/download/3555/3205/ |title=Источник |archive-date=2025-03-28 |access-date=2025-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328083335/https://ojs.unica.it/index.php/anuac/article/download/3555/3205/ |url-status=live }}</ref>. Ари «арефлексивтә ааҳәра» ихадоу усумҭаны Џьордано иаирбоит ашәҟәы «Аҩра акультура» (Џьеимс Клиффорди [[Джордж Маркус|Џьорџь Маркус]]и, 1986). == Ахырхарҭақәа == Традициала иалыркаауеит еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рыла хазы-хазы иҟоу, еидҳәалоу маҭәарқәак. * [[Физическая антропология|Афизикатә антропологиа]] — ауаҩы иеволиуциа, ауаа рбиологиатә еиуеиԥшымра, ауаҩы ицәеижь аизҳареи аҿиареи рпроцессқәа ҭызҵаауа биологиатә ҭҵаарадырроуп. Иаҵанакуеит [[палеоантропология|апалеоантропологиеи]] ахархәаратә маҭәар «[[судебная антропология|аӡбаратә антропологиа]]». Ауаҩы биологиатә [[вид (биология)|хкык]] аҳасабала иеволиуциа аконтекст алеи изааигәаӡоу иуацәеи — ҳаамҭазтәии адгьыл иҵоу ауаҩы иеиԥшу [[приматы|априматқәеи]] ирҿырԥшны ихәаԥшуеит. * [[Социальная антропология|Асоциалтәи]] [[культурная антропология|акультуратәи антропологиа]] — [[этнология|аетнологиа]] акыр иазааигәоу, ауаатәыҩсатә еилазаарақәа реиҿырԥшратә ҭҵаара иазку амаҭәар. Апроблематә дәы аконтексти асоциал-культуратә антропологиа аметодологиеи рҿгьы иҷыдоу маҭәарқәаны иалкаауп [[Антропология (лингвистическая)|абызшәадырратә]], [[Когнитивная антропология|акогнитивтә]], [[Политическая антропология|аполитикатә]], [[Экономическая антропология|аекономикатә]], [[историческая антропология|аҭоурыхтә антропологиа]], [[антропология права|азин антропологиа]]. * [[Антропология медиа|Антропологиа амедиа]] — [[средства массовой информации|Амассатә информациа ахархәагақәа]] рматериалқәа рхархәашьеи раԥҵареи ҭнаҵаауеит. * [[Визуальная антропология|Лаԥшылатәи антропологиа]] — [[Фотография|афото]]-[[видео|видео]]материалқәа, асахьаркыратә мыругақәа, ахархәагақәа: [[кинематограф|акинематограф]], [[фотоискусство|афотоҟазара]], [[телевидение|ателехәаԥшра]] уҳәа рыцхыраарала ауаҩы иҭҵаара иазкуп. * [[Кибернетическая антропология|Акибернетикатә антропологиа]] — иалкаау апрограммақәа рыла аус зуа кибернетикатә системак аҳасабала, ауаҩы иҭҵаара иазкуп. * [[Педагогическая антропология|Арҵаҩратә антропологиа]] — ааӡара антропологиатә феноменны иахәаԥшуеит<ref>[[Гавров, Сергей Назипович|Гавров С. Н.]], Микляева Н. В., Лопатина О. Г. Воспитание как антропологический феномен. — {{М.}}: Форум, 2011. — 240 с. ISBN 978-5-91134-545-7</ref>. * [[Антропология религии|Адинхаҵаратә антропологиа]] — ауаҩы ихаҭара иазку адиндырратә ма афилософиатә ҵароуп, [[Теология|атеологиа]] ахырхарҭала иҿиауеит, адинхаҵаратә ҵарақәа рконтекст ала ауаҩы иԥсабареи ихаҭареи ирыхәаԥшуеит. Адинҭҵаараҿы антропологиа амаҭәар ахатәҳәаақәҵара — ауаҩы изку ауахәама аҵара аартра ауп. * [[Феминистская антропология|Афеминисттә антропологиа]] — антропологиа аҭҵаараҿы маҭәарбжьаратә знеишьоуп (археологиатә, абиологиатә, акультуратә, абызшәадырратә), иҟоу аҭҵаарақәа, асоциалтә практикақәа реиҭакра, иара убас [[Феминизм|афеминисттә]] теориа ҳасаб азуны аҭҵаарадырратә дыррақәа аус рыдулара иазырхоуп<ref>{{Cite journal |year=2011 |title=Anthropology as White Public Space? |url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_2011-12_113_4/page/545 |journal=American Anthropologist |volume=113 |issue=4 |pages=545–556 |doi=10.1111/j.1548-1433.2011.01368.x |issn=00027294 |last1=Brodkin |first1=Karen |last2=Morgen |first2=Sandra |last3=Hutchinson |first3=Janis |lang=en}}</ref>. * [[Философская антропология|Афилософиатә антропологиа]] — ауаҩы аҟазаара дахкы ҷыданы дзыԥхьаӡо, иԥсабареи ихаҭареи ирызку философиатә ҵароуп. Антропологиа философиатә ҵарак аҳасабала ҭоурыхла ауаҩы аилкаареи аҭҵаареи рзы иҷыдоу маҭәарк аҳасабала изхьаԥшра иазку раԥхьатәи формоуп. == Шәахә. иара уб. == * [[Аетика]] * [[Аетологиа]] * [[Аетнологиа]] * [[Аетнографиа]] * [[Арасақәа реихшара]] * [[Антропогенез]] * [[Апалеоантропологиа]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * {{ВТ-ЭСБЕ|Антропология|том = Ia |страницы = 867—871}} * {{ВТ-ЕЭБЕ|Антропология|том = 2 |столбцы = 810—818}} * {{БРЭ|статья=Антропология|автор=Тишков В. А., Перевозчиков И. В.|том=|страницы=| ref=|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/702360|архив=https://web.archive.org/web/20221021085112/https://bigenc.ru/ethnology/text/702360|архив дата=2022-10-21}} * {{книга|автор=[[Патрушев, Александр Иванович|Патрушев А. И.]]|часть=Антропология|заглавие=Культурология. Энциклопедия. В 2-х т.|ответственный=Глав. ред. С. Я. Левит|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия» (РОССПЭН)|год=2007|том=1|серия=«Summa culturologiae»|страницы=96—97|isbn=978-5-8243-0838-9|ref=Патрушев}} '''Афилософиатә антропологиа''' * ''[[Шелер, Макс|Шелер М.]]'' [http://anthropology.ru/ru/texts/scheler/stellung_1.html Положение человека в Космосе] / Пер. ''[[Филиппов, Александр Фридрихович|А. Ф. Филиппова]]'' // Проблема человека в западной философии: Переводы/ Сост. и послесл. ''[[Гуревич, Павел Семёнович|П. С. Гуревича]]''; общ. ред. ''Ю. Н. Попова''. — {{М.}}: [[Прогресс (издательство)|Прогресс]], 1988. * ''[[Гелен, Арнольд|Гелен А.]]'' [https://web.archive.org/web/20090107051458/http://images.humanities.edu.ru/pubs/2003/11/01/0000041833/gel1.pdf О систематике антропологии] // Проблема человека в западной философии. {{М.}}, 1988. * ''[[Кант, Иммануил|Кант И.]]'' [http://filosof.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000507/st000.shtml Антропология с прагматической точки зрения]. * ''Смирнов И. П.'' [http://ec-dejavu.ru/a/Anthropology.html Два варианта человековедения] // ''Смирнов И. П.'' Человек человеку — философ. {{СПб}}, 1999, с. 5-36 '''Афизикатә антропологиа''' * ''Харитонов В. М., Ожигова А. П., Година Е. З.'' Антропология. М.: Владос, 2004. 272 c. ISBN 5-691-01068-9 * ''[[Петри, Эдуард Юльевич|Петри Э. Ю.]]'' Антропология. Основы антропологии. Тт. 1,2 — {{СПб}}: Картогр. заведение А. Ильина, 1890, 1895. * ''[[Рогинский, Яков Яковлевич|Рогинский Я. Я.]], [[Левин, Максим Григорьевич|Левин М. Г.]]'' Основы антропологии. {{М.}}: Изд-во Московского университета, 1955. 502 с. * ''Дерягина М. А.'' Эволюционная антропология: Биологические и культурные аспекты. Учебное пособие. 2-е издание, исправленное. {{М.}}: Изд-во УРАО, 2003. 208 с. * Ископаемые гоминиды и происхождение человека. Труды ин-та Этнографии им. Н. И. Миклухо-Маклая. Нов. сер. Т. 82. {{М.}}: «Наука». 1966. 555 с. * ''[[Джохансон, Дональд|Джохансон Д.]], Иди М.'' Люси: Истоки рода человеческого. {{М.}}, 1984. '''Акибернетикатә антропологиа''' * ''Исаев А. А.'' Программы человека. М.: Директ-Медиа, 2022. — 47 с. '''Асоциалтәи акультуратәи антропологиа (арҵага шәҟәқәа)''' * ''[[Токарев, Сергей Александрович|Токарев С. А.]]'' История зарубежной этнографии: Учеб. пособие. М.: Высш. школа, 1978. 352 с. * ''[[Итс, Рудольф Фердинандович|Итс Р. Ф.]]'' Введение в этнографию: Учебное пособие. Л.: Издательство Ленинградского университета, 1991. * ''[[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]]'' История антропологических учений. — СПб: СПбГУ, 2014. — 744 с. — ISBN 978-5-288-05509-6. '''Антропологиа аклассикцәа''' * ''[[Клакхон, Клайд|Клакхон К.]]'' Зеркало для человека. Введение в антропологию. СПб., 1998. * ''[[Леви-Стросс, Клод|Леви-Стросс К.]]'' [yanko.lib.ru/books/cultur/stross_struktur_antrop.htm Структурная антропология] // Пер. с фр. ''Вяч. Вс. Иванова''. — М., 2001. — 512 с. * ''[[Лич, Эдмунд|Лич Э.]]'' Культура и Коммуникация: Логика взаимосвязи символов. * ''[[Максимов, Александр Николаевич|Максимов А. Н.]]'' Теория родового быта // Максимов А. Н. Избранные труды. М., 1997. * ''[[Малиновский, Бронислав Каспар|Малиновский Б. К.]]'' Научная теория культуры. М., 1999. * ''[[Мёрдок, Джордж Питер|Мёрдок Дж. П.]]'' Социальная структура. М.: О. Г. И., 2003. 606 с. * ''[[Мосс, Марсель|Мосс М.]]'' Общество. Обмен. Личность. М., 1994. * ''[[Ольдерогге, Дмитрий Алексеевич|Ольдерогге Д. А.]]'' Малайская система родства, 1951 * ''[[Плосс|Плосс Г.]]'' Женщина в естествоведении и народоведении. Антропологические исследования. Сыктывкар-Киров, «Вятка». 1995. * ''[[Рэдклифф-Браун, Альфред Реджинальд|Рэдклифф-Браун А. Р.]]'' Структура и функция в примитивном обществе. М., 2001. * ''[[Тэйлор, Эдуард Бернетт|Тэйлор Э. Б.]]'' Антропология: Введение к изучению человека и цивилизации. * ''[[Ли, Ричард Боршей]]'' '''Акритикатәи ахҳәаатә усумҭақәа''' * ''Брескин, Владимир''. [https://web.archive.org/web/20120118161251/http://journal.iph.ras.ru/2-08.doc Метод Триады как инструмент изучения антропологии языка и искусства] ИФ РАН ''Эпистемология & философия науки'' 2, т. 16, 2008, с. 119—132. * ''[[Коротаев, Андрей Витальевич|Коротаев А. В.]]'' [https://www.academia.edu/29692803/ Джордж Питер Мердок и школа кросс-культурных исследований // Бюллетень: Антропология, меньшинства, мультикультурализм 3 (2003): 19-74] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20240710101736/https://www.academia.edu/29692803 |date=2024-07-10 }} (статья включает в себя краткий очерк истории западной культурной антропологии). * ''[[Бейтсон, Грегори|Бейтсон Грегори]].'' «Экология разума» {{М.}}: Смысл, 2000. * ''Бейтсон Грегори.'' Шаги в направлении экологии разума: Избранные статьи по АНТРОПОЛОГИИ. Пер. с англ. Изд.3, 2010 — подходы к решению поставленной автором широкомасштабной задачи по ревизии и модификации фундаментальных основ гуманитарного знания в свете современных положений кибернетики, теории информации и теории систем, а также созданию новой синтетической науки о живом, которую он назвал «экология разума». * ''[[Воеводин, Алексей Петрович|Воеводин А. П.]]'' [http://oduvan.org/wp-content/uploads/2016/09/Est_antropol.pdf Эстетическая антропология] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220121034426/http://oduvan.org/wp-content/uploads/2016/09/Est_antropol.pdf |date=2022-01-21 }} : Монография/МВД Украины, Луган. гос. ун-т внутр. дел им. Э. А. Дидоренко, Восточноукр. нац. ун-т им. В. Даля. — Луганск: РИО ЛГУВД им. Э. А. Дидоренко, 2010. — 368 с. ISBN 978-966-2905-79-3 * ''[[Диденко, Борис Андреевич|Диденко Б. А.]]'' [https://web.archive.org/web/20160309145553/http://russkniga.ramsen.ru/product_info.php?products_id=98 Этическая антропология. Видизм.] Изд. ФЭРИ-В, 2003, ISBN 5-94138-019-4 * ''Диденко Б. А.'' [http://bookap.info/okolopsy/sumantrop/oglav.shtm Сумма антропологии] {{М.}}, 1992. '''Арҵаҩратә антропологиа''' * ''Максакова В. И.'' [http://ipkfp.nspu.ru/file.php/1/Maksakov_Pedagogicheskaja_antopologija.pdf Педагогическая антропология] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20240708183420/http://ipkfp.nspu.ru/file.php/1/Maksakov_Pedagogicheskaja_antopologija.pdf |date=2024-07-08 }}. Учеб. пос. для пед. спец. 2-е изд. М.: ИЦ «Академия», 2004. 208 с. ISBN 5-7695-1755-7. '''Ақьырсиантә антропологиа''' * Протоиерей ''[[Вадим Леонов]]''. [https://www.rop.ru/d/3000/d/210-78792.pdf Основы православной антропологии] М., 2013. * [https://www.pravenc.ru/text/114070.html Антропология] // Православная энциклопедия. — Т. 2. * [https://lib.pravmir.ru/library/cat/7800 Православная антропология] в библиотеке [[Православие и мир|Pravmir.Ru]]. * [http://azbyka.ru/antropologiya Православная антропология] на сайте azbyka.ru. == Азхьарԥшқәа == * [http://anthropology.rchgi.spb.ru Библиотека по антропологии РХГА] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20090216191125/http://rchgi.spb.ru/ |date=2009-02-16 }}. * [https://sapiensbio.ru/anthropology/ Антропология] {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Антропологиа| ]] [[Акатегориа:Ахымҩаԥгашьатә ҭҵаарадыррақәа]] [[Акатегориа:Ауаҩы]] [[Акатегориа:Абиологиа ахәҭақәа]] ahv1v6fr1ddflf1kxlzlvue3kbp74bm Аманга 0 54742 169680 169550 2026-07-20T20:58:25Z Abslakak 24903 169680 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Wikipe-tan_manga_page1.jpg|thumb|300px|Страница из манги о [[Википедия:Википе-тан|Википе-тан]] — неофициальном [[маскот]]е [[Википедия|Википедии]]]] [[Афаил:Manga in Jp.svg|thumb|250px|[[Кандзи|Иероглифы]] для слова «манга», написанные [[Масанобу Китао|Санто Кёдэном]] в издании «Сики но юкикай» 1798 года]] '''Аманга''' ({{lang-ja|漫画, マンガ [Manga]}}) — [[Иапониа]]тәи акомиксқәа роуп. Иапониа аманга иаԥхьоит адуцәеи ахәыҷқәеи. Аманга аҟазара хкык аҳасабалагьы ҳаҭыр ақәырҵоит. Убри аҟнытә, еиуеиԥшым ажанрқәа рыла еиуеиԥшым атемақәа рыла аусумҭақәа рацәоуп: ишәарҭоу аус, аромантика, аспорт, аҭоурых, аиумор, аҭҵарадырратә фантастика, ашәарҭара, аеротика, абизнес, уҳәа убас иҵегьы. Аманга егьырҭ атәылақәа рҿгьы еицырдыруа иҟалеит, еиҳарак [[ЕАА]] [[Франциа|Франциеи]] рҿы. ==Мангақәа== [[Афаил:MangaStoreJapan.jpg|thumb|250px|Манга адәқьан]] * [[Абензопилаҩ]] — ''チェンソーマン'' CHAINSAW MAN (Человек-бензопила) * [[Амцабзтәи қәылара]] — ''ファイアパンチ FIRE PUNCH'' (Огненный удар) * [[Афырԥҳәыс ҟьантаз адунеи ҿыц сҭалеит бымҳәан!]] — ''異世界で全裸勇者と呼ばないで исекаи де зенра иуша то обанаиде'' (Не называй меня голым героем в другой мир!) * [[Ацитрус (аниме)|Ацитрус]] * [[Аберсерк|Берсерк]] * [[Азенра.zip|Зенра.zip]] * [[Иагате кими ни нару]] — ''異世界で全裸勇者と呼ばないで'' (В конечном счёте я стану твоей) * [[Иҟьантазӡа аӡсара аклуб КЕНКОУ]] — ケンコー全裸系水泳部 ウミショー ''кенкоу зенракеи суиеибу умишоу'' (Клуб здорового плавания догола Умисё) * [[Исекаи дунеик аҟынтәи агурман]] — 異世界グルメ妻み食い! (Исекай-гурман: Жёны на закуску!) * [[Цугумомо]] * [[Уи аамҭазы аканҵлаӡыс санҽысԥсахуеит]] — ''転生したらスライムだった件'' (О моём перерождении в слизь) {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:манга}} [[Акатегориа:Аманга| ]] [[Акатегориа:Иапониатәи алитература]] [[Акатегориа:Акомиксқәа]] [[Акатегориа:Иапониатәи акультура]] dgfmjiu8jl0jz74rggggss2m1qw41gt 169681 169680 2026-07-20T20:59:22Z Abslakak 24903 169681 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Wikipe-tan_manga_page1.jpg|thumb|300px|Страница из манги о [[Википедия:Википе-тан|Википе-тан]] — неофициальном [[маскот]]е [[Википедия|Википедии]]]] [[Афаил:Manga in Jp.svg|thumb|250px|[[Кандзи|Иероглифы]] для слова «манга», написанные [[Масанобу Китао|Санто Кёдэном]] в издании «Сики но юкикай» 1798 года]] '''Аманга''' ({{lang-ja|漫画, マンガ [Manga]}}) — [[Иапониа]]тәи акомиксқәа роуп. Иапониа аманга иаԥхьоит адуцәеи ахәыҷқәеи. Аманга аҟазара хкык аҳасабалагьы ҳаҭыр ақәырҵоит. Убри аҟнытә, еиуеиԥшым ажанрқәа рыла еиуеиԥшым атемақәа рыла аусумҭақәа рацәоуп: ишәарҭоу аус, аромантика, аспорт, аҭоурых, аиумор, аҭҵарадырратә фантастика, ашәарҭара, аеротика, абизнес, уҳәа убас иҵегьы. Аманга егьырҭ атәылақәа рҿгьы еицырдыруа иҟалеит, еиҳарак [[ЕАА]] [[Франциа|Франциеи]] рҿы. ==Мангақәа== [[Афаил:MangaStoreJapan.jpg|thumb|250px|Манга адәқьан]] * [[Абензопилаҩ]] — ''チェンソーマン'' CHAINSAW MAN (Человек-бензопила) * [[Амцабзтәи қәылара]] — ''ファイアパンチ FIRE PUNCH'' (Огненный удар) * [[Аҭаҷкәымыкс]] — ワンパンマン ONE PUNCH MAN (Ванпанчмен) * [[Афырԥҳәыс ҟьантаз адунеи ҿыц сҭалеит бымҳәан!]] — ''異世界で全裸勇者と呼ばないで исекаи де зенра иуша то обанаиде'' (Не называй меня голым героем в другой мир!) * [[Ацитрус (аниме)|Ацитрус]] * [[Аберсерк|Берсерк]] * [[Азенра.zip|Зенра.zip]] * [[Иагате кими ни нару]] — ''異世界で全裸勇者と呼ばないで'' (В конечном счёте я стану твоей) * [[Иҟьантазӡа аӡсара аклуб КЕНКОУ]] — ケンコー全裸系水泳部 ウミショー ''кенкоу зенракеи суиеибу умишоу'' (Клуб здорового плавания догола Умисё) * [[Исекаи дунеик аҟынтәи агурман]] — 異世界グルメ妻み食い! (Исекай-гурман: Жёны на закуску!) * [[Цугумомо]] * [[Уи аамҭазы аканҵлаӡыс санҽысԥсахуеит]] — ''転生したらスライムだった件'' (О моём перерождении в слизь) {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:манга}} [[Акатегориа:Аманга| ]] [[Акатегориа:Иапониатәи алитература]] [[Акатегориа:Акомиксқәа]] [[Акатегориа:Иапониатәи акультура]] d3gx9fn7o238n1v6cqr6nxqq3hmsuo5 Ашәҟәы 0 54781 169687 169639 2026-07-21T03:06:37Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 169687 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Ашәҟәы|Ашәҟәы (аҵакы)}} [[Файл:Latin dictionary.jpg|мини|300пкс|[[Грац]] ([[Австриа|Австриа]]) иҟоу ауниверситеттә библиотека аԥхьаратә уада хадаҿы антиквартә шәҟәқәа]] '''Ашәҟәы''' — акьыԥхьтә аалыҵ ахкқәа, иара убас уаанӡатәи анапылаҩыратә аалыҵ ахкқәа иреиуоуп: ипериодикатәым аҭыжьымҭа, еидҳәалоу ма хазы игоу ақьаадтә [[Лист|бӷьыцқәа]] (адаҟьақәа) мамзаргьы [[Тетрадь|атетрадқәа]] рыла ишьақәгылоу, атексттәи аграфикатәи ([[Иллюстрация|аиллиустрациақәа]]) ажәабжь [[Типография|типографиала]] ма [[Рукопись|напылаҩырала]] изну, еиҳарак ацәа кьакьа змоу<ref>[http://slovari.yandex.ru/dict/stefanov/article/ste/ste-0833.htm?text=Книга&stpar1=1.1.5 Книга]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2018-10|bot=InternetArchiveBot }}{{Анеишьа амам азхьарԥш|число=14|месяц=06|год=2016}} // Стефанов С. И. Реклама и полиграфия: опыт словаря-справочника. — М.: Гелла-принт, 2004. — 320 с.</ref>. {{Врезка | Заголовок = | Заголовок снизу = | Подпись = [[Жванецкий, Михаил Михайлович|Михаил Жванецки]] | Выравнивание = right | Ширина = 280px | Высота = | Размер шрифта = 0.9em | Фон = | Без разрывов = | Содержание = Аԥсҭазаара кьаҿуп.<br> Ашәҟәы мацара ауп иҟәымшәышәу.<br> Аполка иқәихит. Еихиршәшәеит. Иқәиргылеит.<br> Аԥагьара амаӡам.<br> Уи мҵааӡакәа угәы иҭалом.<br> Аполка иқәгылоуп, ҿнаҭуам, анапы ԥхақәа ианырго ҳәа иԥшуп.<br> Нас уи аартхоит. }} Ашәҟәы ҳәа иара убасгьы иазаҳҳәар ҳалшоит хазы еидҳәалоу аҭыжьымҭа аҳасабала [[Акьыԥхьра#Книгопечатание|акьыԥхьразы]] иазԥхьагәаҭоу [[Алитература|алитературатә]], ма [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырратә]] аԥҵамҭа<ref>{{книга|автор=Лопатин В. В., Лопатина Л. Е.|заглавие=Русский толковый словарь : около 35 000 слов|издание=4-е изд|серия=Библиотека словарей русского языка|место=М.|издательство=Русский язык|год=1997|страниц=832|isbn=5-200-02420-X|тираж=15000}}</ref>. [[Информационные технологии|Аинформациатә технологиақәа]] рыҿиара абзоурала, еиҳа-еиҳа ауаа рылаҵәара иаҿуп [[Электронная книга|аелектронтә шәҟәқәа]] — [[Акомпиутер|акомпьютерқәа]] рҿы ма уи азы иазԥхьагәаҭоу иҷыдоу [[Электронная книга (устройство)|амыругақәа]] рҿы узыԥхьар улшо икьыԥхьу ашәҟәқәа релектронтә версиақәа<ref>{{cite web|url=http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/e-book|title=Definition of e-book in English|publisher=Oxforddictionaries.Com|access-date=2014-05-06|archive-date=2014-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506150516/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/e-book|url-status=live}}</ref>. 2013 шықәсазы ашәҟәқәа рџьармыкьаҿы електронтә шәҟәқәа рхыԥхьаӡара 30% ыҟан, рыхәԥса ахәҭаа — 14%<ref>{{cite web|url=http://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/digital/content-and-e-books/article/59791-study-e-books-settle-in-as-another-book-format.html|title=Study: E-books Settle In|author=Jim Milliot.|access-date=2014-05-06|archive-date=2014-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506145119/http://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/digital/content-and-e-books/article/59791-study-e-books-settle-in-as-another-book-format.html|url-status=live}}</ref>. == Аетимологиа == Апраславиантә ажәа [[wikt:*kъniga|kъniga]] хыҵхырҭас иамазар иҟалап ҳәа иԥхьаӡоу аверсиақәа: * ажәытә ҭырқәшәа *küinig, [[дунайско-болгарский язык|дунаи-болгартәи]] *küiniv ([[Ауигәыр бызшәа|уигуртәи]] kuin, kuinbitig) аҟынтәи [[Акитаи бызшәа|Китаитәи]] küen<ref group="K">Иҟалап, [[китайские иероглифы|Китаитәи аиероглиф]] 卷 аӡбахә ҳәазар.</ref> — «[[Свиток|ақьаадырша]]» ахь<ref>{{книга|автор=[[Фасмер, Макс|Фасмер М.]]|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=2 (Е—Муж)|ответственный=Пер. с нем. и доп. [[Трубачёв, Олег Николаевич|О. Н. Трубачева]]|место=М.|издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]]|год=1986|издание=2-е изд|страницы=263|тираж=50000}}</ref>; * ажәытәӡатәи [[Приставка (лингвистика)|апрефикстә]] еилаҵа *kъn- насгьы ашьагәыҭ *ig- < *jug (*ieug-) «аиԥшьра, аидҳәалара», даҽакала иуҳәозар, «еидҳәалоу абӷьыцқәа»<ref>[http://essja.narod.ru/index.htm Этимологический словарь славянских языков] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20121120095738/http://essja.narod.ru/index.htm |date=2012-11-20 }} (Н. Н. Казанский, Ю. К. Кузьменко. «К этимологии ст.-слав. КЪNИГ»)</ref>. == Аҭоурых == {{Main|Ашәҟәы аҭоурых}} === Ажәытәра === Ҿырҳәала аимдара — ауаатәыҩса рҭоурых аҿы зегь реиҳа ижәытәӡоу адыррақәа реимдашьа ауп. [[Древний мир|Ажәытәтәи ацивилизациақәа]] аҩыратә системақәа анырыӡба ашьҭахь, ауаа аҩразы [[Глиняные таблички|анышәаԥшьтә цәаҟьақәа]], [[Дерево|аҵла]] [[Кора|ацәа]], [[Металл|аихатә]] бӷьыцқәа уҳәа, шамахамзар зегьы рхы иадырхәо иалагеит. ==== Адырганҵа ==== Адырганҵа ҳәа ҳҳәар ҳалшоит есыҽнытәи ахархәареи аныҟәгареи рзы иманшәалоу, зыгәра угартә иҟоу, иҩу ажәабжь [[Носитель информации|аныҟәгага]] ҳәа. Еиҳарак араҟа ҩыгас ахархәара змаз [[Стилос|астило]] акәын. Адырганҵақәа ихадоу рыхкқәа ҩба алкаазар ауеит: анышәаԥшьтә (иаҳҳәап, [[Тигр (река)|Тигри]] [[Евфрат|Евфрати]] рыбжьара иҟоу адәҳәыԥш ауааԥсыра рыбжьара), урҭ лассы-лассы рхы иадырхәон [[Клинопись|асалҩырала]] аҩразы<ref name="Nem39">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 39.</ref>, насгьы [[Восковая табличка|ацәатәы]]. Аҵыхәтәантәиқәа [[Воск|ацәа]] ахҟьа змаз аӷәыцәмаҟьақәа ракәын, анышәаԥшьтәқәа ракәзар [[Глина|нышәаԥшь]] мацарала ишьақәгылан, насгьы аҩырақәа анырнырҵалак ашьҭахь урҭ лассы-лассы [[Обжиг|амца рыжәырҵон]], еиҳагьы иӷәӷәахарц азы. Абри апроцедура ашьҭахь атекст уаҳа ԥсахшьа амамызт; уи иеиԥшымкәа, ацәатә дырганҵақәа рҿы иҩыз аныхны аныҟәгага даҽазнык ахархәара ауан. [[Древний Рим|Ажәытәтәи Рим]] аӷәыцәмаҟьақәа лассы-лассы дара-дара еидырҳәалон. Идыруп «адиптихқәа», «атриптихқәа», «аполиптихқәа» (ҩба, хԥа, ирацәаны аӷәыцәмаҟьақәа)<ref name="Nem43">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 43.</ref> шыҟаз, убас ала иахьатәи ашәҟәы апрототип ҷыда — [[Кодекс (книга)|акодекс]] — шьақәыргыло<ref>Leila Avrin. ''Scribes, Script and Books'', p. 173.</ref>. ==== Ақьаадырша ==== [[Файл:The Young Cicero Reading.jpg|thumb|right|[[Фоппа, Винченцо|Винченцо Фоппа]]. [[Цицерон]] қәыԥш ашәҟәы даԥхьоит]] [[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысра]] [[I династия (Древний Египет)|Актәи Аҵакыра]] инаркны аҩразы рхы иадырхәон [[Папирус|апапирус]] (уи ахьӡ еиԥшу ахьӡ змоу аҵиаа амахәқәа ирылхыз [[Бумага|ақьаад]] хкы). Абас еиԥш иҟоу аԥшаахқәа зегьы раасҭа ижәытәӡоу апапирусқәа роуп, ҷыдала аҳасабырбатә документқәа, [[V династия (Древний Египет)|Ахәбатәи Аҵакыра]] аҳ [[Нефериркара Какаи|Нефериркар Какаи]] [[Пирамида Нефериркара|иԥсыбаҩ аԥшьаҭыԥ]] аҟынтәи, [[Абусир]] иԥшааз, ҳ. Ҟ. XXIV-тәи ашәышықәса алагамҭа инаркны XXIII-тәи ашәышықәса анҵәамҭанӡа аамҭацыԥҵәахала ирыцхәырку<ref>{{книга|автор=[[Вернер, Мирослав|Verner M.]]|заглавие=Forgotten Pharaohs, Lost Pyramids. Abusir|часть=Chapter 6. The Testimony of the Papyrus Archives|место=[[Прага|Praha]]|издательство=[[Academia (издательство Чехии)|Academia]], Škodaexport|год=1994|isbn=80-200-0022-4|pages=157—170}}</ref>. Аҵәахра мариахарц азы хаз-хазы иҟаз апапирус бӷьыцқәа [[Свиток|ыршаны]] еиддырҷаблон. Ари аҵас аеллинтәии римтәии адунеи аҿы инарҭбааны аларҵәара аиуит, аха аҵла ацәеи<ref group="K">алаҭ. liber, уи аҟынтәи анаҩс иҟалеит англ. library.</ref> егьырҭ амаҭәахәқәеи рхы иадырхәон ҳәа агәаанагарақәагьы ыҟоуп. Апапирус аҟаҵаратә технологиа [[Плиний Старший|Плини Аиҳабы]] ииҩыз «[[Естественная история (Плиний)|Аԥсабаратә ҭоурых]]» (XIII-тәи ашәҟәы, XXIII-тәи ахәҭа<ref>{{книга|автор=Pliny|заглавие=Natural History. With an English translation in ten volumes by H. Rackham|volume=IV. Libri XII-XVI|год=1960|место=London, Cambridge|издательство=William Heinemann Ltd., Harvard University Press|pages=142—145|ссылка=https://archive.org/stream/naturalhistory04plinuoft#page/142}}</ref>) аҟны далацәажәеит<ref name="Nem40">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 40.</ref>. [[Геродот]] излеиҳәо ала («[[История (Геродот)|Аҭоурых]]», 5-тәи ашәҟәы, 58-тәи ахәҭа), [[Финикийцы|финикиаа]] аҩыреи апапируси [[Бырзентәыла|Бырзентәыла]] иааргеит ҳ.ҟ. X-тәи ма IX-тәи ашәышықәсақәа рзы. Апапирус азы, аҩыратә материал аҳасабала, абырзен ажәаны "библион" ҟалеит, ашәҟәы азы — "библос"<ref group="K">Аурыс ажәа [[Библиотека|библиотека]] ажәа “byblos” аҟынтәи ауп ишааз.</ref>, уи Финикиатәи абаӷәаза қалақь [[Библ]] ахьӡ аҟынтәи ауп ишааз, уаантәи апапирус Бырзентәылаҟа ирышьҭуан<ref>{{книга|автор=[[Фасмер, Макс|Фасмер М.]]|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=1 (А—Д): пер. с нем. и доп. [[Трубачёв, Олег Николаевич|О. Н. Трубачева]]|ответственный=под ред. и с предисл. [[Ларин, Борис Александрович|Б. А. Ларина]]|место=М.|издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]]|год=1986|издание=2-е изд|страницы=164|тираж=50000}}</ref>. Апапирус аҿы ианыз аҷышәга имарианы ианыҵуан, уи абӷьыцгьы аҩынтәраан анҩылара ҿыц азы ахархәара ауан. Еидырҷаблаз апапирустә бӷьыцқәа (абжьааԥны 20-ҟа) рцәаҳәа ау (бырзен бызшәала «ахартиа») ганкахьала иақәыҩуан. Апапирус ацәаҳәа амаақәа змаз аргьежь иакәдыршон. Аԥхьараан узнапык ала аргьежь кны егьи унапала аикәарша ԥуртлалар акәын<ref name="DR30">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 30—31.</ref>. ==== Акодексқәа ==== {{Main|Акодекс (ашәҟәы)}} [[V век|V-тәи]] ашәышықәсазы [[Исидор Севильский|Севилиатәи Исидор]], усҟантәи аамҭазы иҟаз агәаанагарақәа рыла, ашәҟәи, ақьаадыршеи, акодекси реиԥшымрақәа абас далацәажәеит: акодекс шәҟәырацәала ишьақәгылоуп, ашәҟәы — ақьаадырша заҵәык ала ишьақәгылоуп. Ҳаамҭазтәи аилкаарала акодекс раԥхьаӡатәи аинформациа аныҟәгага ҳәа иԥхьаӡатәуп, уи ашәҟәы еиԥшуп: еиҟароу адаҟьақәа анс ак арс акә ганкахьала еидҳәалоуп, насгьы еиҳа иӷәӷәоу аматериал иалху [[Обложка|ацәа кьакьа]] акәыршоуп. Ибзиаз аганқәа шрымазгьы, [[Античность|ажәытәӡатәи аамҭазы]] акодексқәа рылаҵәара ҟамлеит, еицырдыруа иҟалеит [[III век|III]]—[[IV век|IV]] ашәышықәсақәа рзы, [[Ақьырсианра|ақьырсиантә]] еилазаараҿы, [[Пергамент|апергамент]] ахархәара ианалага, апапирус еиԥшымкәа уи андырхәоз иԥжәомызт<ref>The Cambridge History of Early Christian Literature. Edd. Frances Young, Lewis Ayres, Andrew Louth, Ron White. Cambridge University Press 2004, pp. 8-9.</ref>, насгьы аԥҟара ауан. Ари аформат абзиарақәа рахь иаҵанакуан уи ама́́рара (аҩыратә ажәабжь аныҟәгага аҩганкгьы рхархәара ауан), аиҭагара, адыррақәа рыԥшаара амариара. Уи адагьы, апергамент изныкымкәа ахархәара зылшо маҭәаруп: ашәыга имарианы ианыҵуеит. Ԥшь-пергаменттә бӷьыцк рыла ишьақәгылаз, агәҭаны иҷаԥаны иҭаӡахыз аҭаҩрашәҟәы аларҵәара аман, убас иааизакны 16 даҟьа алҵуан. Уи аҩыза ашәҟәы бырзен бызшәала «тетрада» («ԥшьба») ахьӡын; иахьатәи ашәҟәқәа рыблокқәа 16, 32 даҟьа змоу атетрадқәа рҟынтәи еизыргоит<ref name="Nem43" />. ==== Ашәҟәыҭира ==== {{Main|Ашәҟәыҭира}} Ашәҟәыҭицәа ртәы рҳәоит ҳ. ҟ. V-тәи ашәышықәсазы инхоз абырзен авторцәа (иаҳҳәап, [[Ксенофонт]]). Ашәҟәыҭицәа (абиблиополқәа) рыӡбахә рҳәоит [[Аристомен]]и [[Никофон]]и ркомедиақәа рҿы. Рим ашәҟәқәа рыҭира усҟан еицырдыруан. Ашәҟәқәа еиҭахҩылааны иахьырҭиуа аусурҭақәа цәырҵуеит. Ҳара ҳҟынӡа зыхьӡ еиқәханы иааз раԥхьатәи аҭыжьҩцәа дыруаӡәкын [[Тит Помпоний Аттик|Тит Помпони Аттик]]. Аттик зусумҭақәа рыхҩылааразы азин изҭоз авторцәа русумҭақәа акы-ҩба рыхҩылаақәа ҳамҭас ириҭон<ref name="Nem45">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 45.</ref>. Адунеи аҿы атәылақәа жәпакы ашәҟәы азы иаԥҵоу ахә рхы иадырхәоит, уи ашәҟәқәа рыҭираҿы зегьы ианреиҵаха имҩақәҵагоуп. Иаҳҳәап, ари аиԥш ахәԥса XX-тәи ашәышықәсазы [[СССР]] ашәҟәқәа рцәақәа рҿы ианырҵон, XXI-тәи ашәышықәсазы [[Китаи|Китаитәи]] ашәҟәқәа рцәақәа рҿгьыы иркьыԥхьуан (定价 — «ишьақәыргылоу ахә»). === Абжьаратәи ашәышықәсақәа === ==== Анапылаҩырақәа ==== [[Файл:Gladzor University, 13-14th century, village Vernashen, Vayots Dzor, Armenia, 10.jpg|thumb|right|350px|{{center|Аерман напылаҩыра, [[Гладзор]], XIII-XIV ашәышықәсақәа}}]] Напыла иҩыз ашәҟәқәа ([[Манускрипт|аманускриптқәа]]) [[Скрипторий|аҩырҭақәа]] рҿы иаԥҵан (алаҭын бызшәа аҟынтәи “scriptor” — “изыҩуа”). [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] аҳҭнықалақь [[Константинополь]] аҟны аҩырҭа (идыруп уи 356 шықәсазы аус шауаз) [[Констанций II|Констанци II]] иаԥиҵеит, зхаан аҳҭнықалақь аҿы [[Публичная библиотека|ауаажәларратә библиотекагьы]] цәырҵыз (475 шықәсазы 120 000 шәҟәы ахыԥхьаӡалан). Иара убас ауахәамақәа рҿы иҟан аҩырҭақәа, урҭ рахьтә зегьы иреиҳау [[Студийский монастырь|Студитәи ауахәамаҿы]] аус ауан. Ацәаҳәақәа еиҟараны иҟазарц азы, апергамент атса тата [[Свинец|апластинкала]] цәаҳәа-цәаҳәа иршон; ԥыҭрак ашьҭахь уи азы [[Грифель|астил]] рхы иадырхәон. Акаллиграфцәа атекст ҷышәгала ианырҵон, [[Калям|акалам]] (калиам), амҿтәы лабыҵә, анаҩс аҵысхә рхы иархәаны<ref name="Nem46">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 46.</ref><ref name="DR50">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 50.</ref>. Аамҭа цацыԥхьаӡа, напылаҩырақәак рыбӷьыцқәа еиуеиԥшым аԥштәқәа рыла иршәуа иалагеит, насгьы атекст еиуеиԥшым аԥшшәқәа змаз ҷышәгала ианырҵон. Абзац ҿыц алагамҭа аҷышәга ҟаԥшь ала иҩын ([[Киноварь|акиновар]] ма асурик ала иҟаҵан). Абзацқәа рыалагамҭа зыҩуаз акаллиграфцәа раубрикаторцәа ҳәа ирышьҭан (алаҭын бызшәа аҟынтә ruber, ҵакыс иамоуп «аҟаԥшь»)<ref name="Nem47">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 47.</ref>. Апергамент аҿы ҵысхәла аҩразы иманшәалаз, итатоу, ихыгьежьу [[Унциал|аунциалтә ҩыра]] цәырҵит, уи IV-тәи ашәышықәсазы еизҳазыӷьеит<ref name="DR63">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 63.</ref>. Апергамент ахә ҳаракын аҟнытә, лассы-лассы уи ишьҭрақәланы рхы иадырхәон — атекстқәа иҷыдоу аилаҵақәа рыла ианырхуан, [[Пемза|пемзала]] ирыцқьаны аҿыцқәа рыҩуан. Даҽазнык ахархәара зауз апергамент иану анапылаҩырақәа [[Палимпсест|апалимпсестқәа]] ҳәа ирышьҭоуп. Еиҳарак ажәытә шәҟәқәа абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы абасала иқәырхуан, аха ишьақәыргылоуп егьырҭ ахҭысқәагьы — [[Высокое Средневековье|абжьаратәи ашәышықәса ҳаракы]] аан, антикатә авторцәа ртекстқәа ауахәама аԥҵаҩцәа русумҭақәа ирықәрыҩуан<ref name="DR39">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 39.</ref><ref group="K">Раԥхьатәи апалимпсестқәа руак аартын 1692 шықәсазы. XIX-тәи ашәышықәсазы ахимиатә методқәа рыла ианыхыз апалимпсестқәа ртекстқәа еиҭашьақәдыргылеит, лассы-лассы уи аан анапылаҩырақәа ԥхасҭахон. Анаҩс афотоҭыхра ахархәарала иԥхасҭазымтәуаз аиҭашьақәыргыларатә методқәа шьақәдыргылеит (Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 48).</ref><ref name="Nem47" />. [[Файл:Novgorod Codex - colour.jpg|слева|мини|[[Новгородский кодекс|Новгородтәи акодекс]] актәи адаҟьа, 1010-тәи ашықәсқәа]] V-тәи ашәышықәсазы [[Римская империя|Римтәи аимпериа]] ахыбгалара адунеи аҿы уи иамаз акультуратә нырра еиҵанатәит. Мраҭашәаратәи Римтәи аимпериаҿы [[Латынь|лаҭынла]] аҩра аҵас [[Монастырь|ауахәамақәа]] рҟны иаанхеит, избан акәзар раԥхьа [[Кассиодор]] [[Виварий (монастырь)|Вивариумтәи]] ауахәамаҿы, анаҩс VI-тәи ашәышықәсазы [[Бенедикт Нурсийский|Нурситәи Бенедикт]] атекстқәа рыхҩылаара аҵак ду шамоу азгәарҭеит. Уи [[Средневековье|абжьаратәи ашәышықәсақәа]] раан ашәҟәқәа ирымаз аҵакы анырра ду анаҭеит, усҟан ашәҟәқәа ирыԥхьоз еиҳарак адиннапхгаҩцәа шракәызгьы. [[Ручной типографский станок|Акьыԥхьга машьына]] аԥҵахаанӡа, насгьы ахархәара ҭбаа аиуаанӡа, ашәҟәқәа зегьы напыла ихырҩылаауан, убри аҟынтә напыла иҩыз аҭыжьымҭақәа зынӡаск имаҷын, насгьы рыхәгьы ҳаракын. Ауахәама хәыҷқәа рҿы ԥыҭк ашәҟәқәа ыҟан, еиҳа идуқәаз рҿы шәкыла ашәҟәқәа ыҟан; [[IX век|IX-тәи]] ашәышықәсазы 500 шәҟәы еидкыланы измаз аизга идууп ҳәа иԥхьаӡан, Абжьарашәышықәсатәи апериод анҵәамҭазгьы [[Авиньон]] иҟаз апаптә библиотекеи [[Сорбонна|Сорбоннатәи]] ашәҟәқәа реизгеи рҿгьы ҩнызқь шәҟәы раҟара мацара ракәын иҟаз<ref>Martin D. Joachim. Historical Aspects of Cataloguing and Classification. Haworth Press 2003, p. 452.</ref>. ==== Аксилографиеи аинкунабулақәеи ==== [[Ксилография|Аксилографиа]] Мраҭашәаратәи Европа иҟалеит [[XIV век|XIV-тәи]] ашәышықәса алагамҭазы (уи уи аԥхьа Мраҭашәара ирыӡбахьан (раԥхьаӡатәи аҿырԥштәқәа руак VIII-тәи ашәышықәсахьы иаҵанакуеит); анкьаахыс аксилографиатә шәҟәқәа Кореиа иркьыԥхьуан)<ref name="Nem69_76">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 69, 76.</ref>. Аксилографиаҿы адаҟьа зныԥшуаз [[Матрица (издательское дело)|аматрица]] амҿы ацыԥҵәаха иҭаԥырҟон. Уи аҷышәга иӡааршьшьны, адаҟьа акопиақәа ԥыҭк рыҟаҵаразы рхы иадырхәон. Зааӡатәи атекст зныз акьыԥхьратә формақәа рхы иадырхәон [[Набивная ткань|акьыԥхьтә маҭәақәа]] рҭыжьразы<ref name="Nem67">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 67.</ref>. Ашәҟәқәа — анырҟьацыларақәа, [[Игральные карты|ахәмарратә мацақәа]], адинтә сахьақәа реиԥш ксилографиала иҭрыжьуа иалагеит. Раԥхьа ақьаад бӷьыцқәа ганкахьала мацара иркьыԥхьуан, урҭ рган ҭацәқәа еиддырҷаблон. Акьыԥхьга машьына анаԥырҵа ашьҭахь абӷьыц аҩганкгьы ркьыԥхьра алыршахеит. Ашәҟәы аԥҵара аџьабаа ӷәӷәа зцыз усын, избанзар даҟьацыԥхьаӡа ахатә ҭаԥҟарсҭақәа азыҟаҵалатәын (уи мызкы аҟара аамҭа агон). Уи адагьы, амҿы анҵыра рацәамызт — ирласны ианыҵуан, иҷҷон, насгьы амҿтәы формақәа акьыԥхьразы рхы ианадырхәалак ашьҭахь урҭ дыршәуан<ref name="Nem69_70">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 69—70.</ref>. Европа 1500 шықәса ԥхынҷкәынмза 31-нӡа иҭрыжьыз ашәҟәқәа, абӷьыцқәа, асахьақәа — [[Инкунабула|аинкунабулақәа]] ҳәа ирышьҭоуп (лаҭын бызшәала: incunabula — «агара»)<ref name="Nem83">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 83.</ref>. XII-тәи ашәышықәса инаркны Европа ирдыруаз ақьаад еиҳа-еиҳа иахьрылаҵәаз иахҟьаны<ref name="Nem49">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 49.</ref>, акьыԥхьра ахә еиҵахеит. Раԥхьатәи ақьаад зхы иазырхәоз ашәҟәқәа рҿгьы апергамент бӷьыцқәа ыҟан: абжьааԥны 4 бӷьыцк змаз ақьаадтә тетрад апергамент абӷьыц иларҳәон<ref name="DR42">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 42.</ref>. ==== Анбанҟәшәаратә форма ==== Хазы игоу амҳәырқәа рышьҭақәа рыла атекст ашьақәыргылара ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс ирдыруеит (еицырдыруа зегь раасҭа ижәытәу аҿырԥштәы [[Фестский диск|Фесттәи адиск]] ауп). Приуфенингтәи ауахәамаҿы иҟоуп 1119 шықәсазы хазтәи амҳәырқәа рыла иҭаҩу ауахәама ашьаҭаркра иазку лаҭын бызшәала иҟоу [[Надпись из Прюфенинга|анҵамҭа]]<ref name="Nem73">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 73.</ref>. Китаитәи ажьииҩы [[Би Шэн|Би Шен]] (990-1051) [[Печатная форма|анбанҟәшәаратә форма]] аҟынтәи акьыԥхьра аԥызҵаз ҳә дыԥхьаӡоуп. Иблыз анышәаԥшь иалху алитерақәа рыла еиқәыршәаз формак аҟынтәи шәкыла, зқьыла акьыԥхьрақәа рыҟаҵаразы уи иметод аҵарауаҩ [[Шэнь Ко|Шен Ко]] «Аԥхыӡқәа рыӡиас иазку азгәаҭақәа» аҟны далацәажәеит<ref name="Nem75">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 75.</ref>. Аха Китаитәи аҩыра [[Идеограмма|аидеографиатә]] ҟазшьа ахьамоу иахҟьаны, анбанҟәшәаратә форма аҟынтәи акьыԥхьра Китаи аларҵәара ҭбаа маиуӡеит, избанзар иаҭахыз алитерақәа зегьы зҭаз анбанҟәшәаратә кассақәа ршәага-загақәа кырӡа идуун<ref name="Nem75_76">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 75—76.</ref>. ==== Гутенберг ==== XV-тәи ашәышықәсазы Европа [[Иоганн Гутенберг]] зегь раԥхьа ихы иаирхәеит еиҭаҵуа аихатә [[Подвижные литеры|литерақәа]] змаз [[Ручной типографский станок|атипографиатә машьыфна]], уи абзоурала ирацәаны акьыԥхьра алыршахеит. Гутенберг икьыԥхьга еиԥшу амеханизмқәа аҩыҟаҵареи ақьаад аҟаҵареи рҿыанкьаахыс рхы иадырхәон. Гутенберг иара убас алитерақәа рыҟаҵара далагеит ажәаҭарҭәаратә форма ахархәарала, уи апроцесс акырӡа иармариеит<ref name="Nem82">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 82.</ref>. Ашәҟәқәа рыԥшаара мариахеит, аха еиҳараҩык рзы макьана рыхә цәгьан. Атекст шәкыла, мамзаргьы зқьыла еиԥшу акопиақәа рыҟаҵара абзоурала, ахҩылаараан узызцәмцо агхақәеи аилагарақәеи злам, ишьақәгылахьоу аусумҭақәа рҭыжьымҭақәа рцәырҵра ахылҿиааит<ref name="Nem83" />. === Аамҭа ҿыц === [[Файл:Publii Virgilii Maronis Bucolica, Georgica, et Æneis by John Baskerville 1757.jpg|thumb|Ажәытәӡатәи ашәҟәы [[Титульный лист|атитултә даҟьа]]. Аҭыжьҩы [[Баскервилл, Джон|Џьон Баскервилл]], 1757]] XV-тәи ашәышықәсазы ашәҟәкьыԥхьра амҽхак ишазҳазгьы, ашәҟәқәа макьана иԥку [[Тираж|тиражла]] иҭрыжьуан, насгьы рыхә даара иҳаракын. Урҭ еиҷаҳарала рызныҟәара шхымԥадатәыз еилкаан. Ашәҟәы [[Закладка (книга)|абжьаҵақәа]] рхархәара иазкны раԥхьаӡатәи азхьарԥшқәа руак [[1584|1584 шықәсазы]] иҟалеит, аҳ икьыԥхьҩы Кристофер Баркер аҳкәажә [[Елизавета I]] абырфын бжьаҵа анлиҭаз. [[Шёлк|Абырфын]] цәаҳәа пақәа [[XVIII век|XVIII-тәии]] [[XIX век|XIX-тәии]] ашәышықәсақәа рзы аларҵәара змаз бжьаҵақәан, урҭ ашәҟә ацәа иаман, насгьы адаҟьа аура аасҭа еиҳан. Раԥхьатәи иамырхуа ашәҟәы абжьаҵақәа ацәырҵра иалагеит [[1850-е годы|1850-тәи ашықәсқәа]] рзы, урҭ еиҳарак абырфын мамзаргьы аба ҭаӡах иалырхуан. Афақь ала аус зуаз [[Печатная машина|акьыԥхьгатә машьынақәа]] аларҵәара роуит 1800-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы. Урҭ сааҭкахь 1100 бӷьыц ркьыԥхьра рылшон, аха аусуҩцәа ари аамҭа иалагӡаны 2000 дырга еиҳамкәа ракәын зықәыргылара иахьӡоз. [[Монотип (полиграфия)|Амонотиптәи]] [[Линотип|алинотиптәи]] апрессқәа XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы иаларгалеит. Урҭ 6000 дырга рҟынӡа, насгьы ацәаҳәақәа шеибгоу зныкҟьара рықәыргылара ҟалон. XV-тәи ашәышықәса инаркны акыр шықәса ақәырӡхеит акьыԥхьгатә машьынақәа реиӷьтәреи [[Свобода слова|ажәа ахақәиҭра]] адкылареи, хәыҷы-хәыҷла ацензура аҩаӡара ларҟәуа<ref group="K">Шәахә. иара убас [[Интеллектуальная собственность|аинтеллектуалтә мазара]], [[Общественное достояние|зегьы ирзеиԥшу амазара]], [[Авторское право|автортә зин]].</ref>. XX-тәи ашәышықәса азбжазы Европа ашәҟәқәа рҭыжьра арбага шықәсык ахь 200 нызқь шәҟәыхьӡ иреиҳахеит. Зынӡа 130 миллион рҟынӡа ашәҟәыхьӡқәа ыҟоуп (2010 шықәсазы)<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2010/08/06/books |title=Google сосчитал книги всех библиотек мира |access-date=2010-09-07 |archive-date=2010-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808030307/http://lenta.ru/news/2010/08/06/books/ |url-status=live }}</ref>. == Ҳаамҭазтәи атехнологиақәа == {{Main|Аполиграфиа}}[[Файл:1972 CPA 4119.jpg|thumb|right|[[ИУНЕСКО|УНЕСКО]] [[1972|1972 шықәса]] иаланаҳәаз Жәларбжьаратәи Ашәҟәы ашықәс иазку [[СССР]] [[Почтовая марка|аԥошьҭатә мҳәыр]].]] Иахьа ашәҟәқәа рыҟаҵараан еиҳарак рхы иадырхәо атехнологиа [[Офсетная печать|аофсеттә кьыԥхьра]] ма [[Литография|алитографиа]] ауп, уи аан ашәыга акьыԥхьратә форма аҟынтәи ақьаад ахь ииасуеит абжьаратә цилиндр ала. Адаҟьақәа еишьҭаргыланы ақьаадыршаҿы иркьыԥхьуеит, анаҩс уи хаз-хазы абӷьыцқәа рыла еиҟәыршоит, ашәҟәы иаразнак ииашоу еишьҭаргылашьала еизгахарц азы. Ари аҩыза амашьына аршаратә ма аротациатә амашьына ҳәа иашьҭоуп; иара убас иҟоуп аофсеттә машьынақәа, ақьаадыршақәа рҟны акәымкәа, хазы игоу абӷьыц аҿы икьыԥхьуа. [[Оттиск|Акьыԥхьқәа]] зну абӷьыцқәа реизгара ашьҭахь, ашәҟәы ацәеизгаратә усурақәа мҩаԥысуеит. Иҳаҩсыз ашәышықәса азбжазы аус ари ахәҭа хазы игоу анаплакқәа инарыгӡон, ашәҟәҭыжьра иалахәымыз, ашәҟәы ацәа аиқәыршәара аус мацара иазкыз; иахьазы акомпаниақәа реидҵарақәеи реиҭеиҿкаарақәеи апроцессқәа ирыхҟьаны аҭыжьратә еилакы аҩнуҵҟа еиуеиԥшым аусқәа реилаҵара еиҳа-еиҳа иацлоит, уажәшьҭа хыхь зыӡбахә ҳәаз анаплакы иеиԥшу анаплакы аԥшаара уадаҩуп. Атрадициатә ӡахра ада ашәҟәқәа рыхҩаркра еиҳа-еиҳа ауаа ргәы иахәоит, аха ажәытәтәи [[Брошюровка|аброшиуратә]] методқәагьы акьыԥхьра апроцесс аҿы амҩа рыԥшаауеит. Еиҳа-еиҳа иалаҵәоит ашәҟәы ацәа ишаԥу еиԥш аҭаӡахра ада аизгара аметод, аха ԥыхьатәи аметодқәагьы зегьакоуп аполиграфиатә процесс аҟны аахархәара роууеит. Ҳаамҭазтәи ашәҟәҭыжьра астандартизациа аҟазшьоуп: иҭрыжьуа ашәҟәқәа, еиҳараӡак, иалкаау ашәагааи [[Формат книги|аформати]] рымоуп. Англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы, [[США|ЕАА]] рыда, Британиатәи астандартқәа аҳра руеит; [[Европа]]тәи атәылақәа рхатәы ԥҟарақәеи анормақәеи рымоуп. Ақьаадгьы ҷыдала аполиграфиатә ҭахрақәа рзы иҭрыжьуеит; [[Чтение|аԥхьара]] армариаразы ишаԥу еиԥш уи шкәакәаӡа акәымкәа, маҷк ирлашьцаны иҟаҵоуп, насгьы абӷьыц ганкахьала икьыԥхьу атекст даҽа ганкахьала иубарҭамхарц азы иалкаау [[Плотность|ажәпара]] амоуп. Ашәҟәы хкы зеиԥшроу еиԥш иашьашәало ақьаадгьы ахархәара арҭоит; Еиҳа иалаҵәахьоу хкыуп еиуеиԥшым аҩаӡара змоу [[Мелованная бумага|амелтә қьаад]]. === Ацифра кьыԥхьра === Уажәтәи аамҭазы ашәҟәқәа ҭрыжьуеит [[Цифровая печать|ацифратә кьыԥхьра]] ахархәаралагьы. Урҭ рдаҟьақәа аофистә техника иакьыԥхьуа адокументқәа реиԥш ишьақәгылоит — [[Лазерный принтер|алазертә принтерқәа]] ма [[Копировальный аппарат|акопирқәа]], [[Тонер|атонер]] ахархәарала, [[Чернила|аҷышәга]] акәымкәа. Абас еиԥш иҟоу азнеишьа аҭыжьымҭа [[Тираж|атираж]] хәыҷқәа ркьыԥхьра алнаршоит (аексимплиарқәа ҩышә-хышә раҟара), аофсеттә прессала аусураан ихымԥадатәу аҽазыҟаҵаратә етапқәа ахьыҟам абзоуралагьы. Ацифратә кьыԥхьра ацәырҵра ашәҟәқәа рҭыжьраҿы азнеишьа ҿыц ашьақәгылара иацхрааит — [[Печать по требованию|аҭахрала акьыԥхьра]] ҳәа изышьҭоу ахь, ашәҟәқәа рыхҩылаақәа ҷыдала адҵаалаҩ изы ианыҟарҵо, иара ҭыжьымҭак анҿеиҵалак ашьҭахь. === Аелектронтә шәҟәы === {{Main|Аелектронтә шәҟәы (адокумент)}} Атермин «[[Электронная книга (документ)|електронтә шәҟәы]]» (е-шәҟәы, англыз бызшәала e-book) ахархәара амоуп иаабац ашәҟәы аҟынтәи аинформациа злоу, аха [[Цифровой формат|цифратә форматла]] иаагоу, насгьы [[Носитель информации#Классификация носителей|аелектронтә ныҟәгагақәа]] рҿы ([[CD-ROM]], [[DVD-ROM]], уҳәа убас иҵегьы) иҭагалоу ашәҟәы аганахьала. Акьыԥхьымҭақәа рхыԥхьаӡара ахьеизҳауа ([[Информационный взрыв|аинформациатә ԥжәара]] ҳәа изышьҭоу) ашәҟәыҵәахырҭақәа рзы икьыԥхьу аинформациа рацәа аҵәахра иадҳәалоу азҵаара шьҭнахит. Аелектронтә ҭыжьымҭеи аинтернети рыҟалара иалнаршоит аинформациа ақьаадтә шәҟәқәа рҿы акьыԥхьра акәымкәа, еиҳа иҭбаау аелектронтә ныҟәгагақәеи [[Электронная библиотека|аелектронтә библиотекақәеи]] рҿы аҵәахра, насгьы аҭыԥантәи еиԥш харантәигьы [[Всемирная сеть|Адунеизегьтәи абызкаҭаҳа]] ала аинформациа аиура алнаршоит. Абас еиԥш иҟоу ашәҟәқәа абзиарақәа реиԥш ахатә малырқәагьы рымоуп, аха, иҟоу [[Электронная книга (устройство)|аелектронтә шәҟәқәа рыԥхьаратә системақәа]] рыманшәаламрақәак ирыхҟьаны (иаҳҳәап, аелектронтә шәҟәқәа рыԥхьара аццакыра, «[[Jakob Nielsen|Nielsen Norman Group]]» имҩаԥнагаз аҭҵаара ала, урҭ рқьаадтә аналогқәа рыԥхьара аццакыра аасҭа бжьаратәла 10% рыла еиҵоуп)<ref>напр. [[IPad|Apple iPad]] (-6,2 %) [[Amazon Kindle]] (-10 %), см. [http://www.ferra.ru/ru/notebooks/news/2010/07/06/nielsen-norman-ipad-luchshe-kindle-podhodit-dlya-chteniya-no-ustupaet-bumajnym-knigam/ Nielsen Norman: iPad лучше Kindle подходит для чтения, но уступает бумажным книгам] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140708004658/http://www.ferra.ru/ru/notebooks/news/2010/07/06/nielsen-norman-ipad-luchshe-kindle-podhodit-dlya-chteniya-no-ustupaet-bumajnym-knigam/ |date=2014-07-08 }}</ref>, лассы-лассы атрадициатә қьаадтә шәҟәқәа аԥыжәара арҭоит, урҭ рҭыжьра иақәнагоу аҩаӡараҿы иаанзыжьуа. Аха иахьазы аӡәырҩы иҟоу ашәҟәқәа [[Оцифровка|ацифрахь аиагара]] рҽазыршәоит, урҭ аелектронтә хархәагақәа рҿы рыҵәахра еиҳа иманшәалахарц, насгьы ԥымкрада зегьы ахәаԥшра рзымариахарц азы. Иҟоуп иара убасгьы урҭ ркьыԥхьратә процесс азы ақәҿиарақәагьы, иаҳҳәап, [[Печать по требованию|азыҳәарала акьыԥхьра]], [[Электронный журнал|аелектронтә журналқәа]], уҳәа убас иҵегьы. === Аудиошәҟәы === {{Main|Аудиошәҟәы}} [[Аудиокнига|Аудиошәҟәы]] аԥҵаразы, аусумҭа атекст ауаҩы даԥхьоит — еиҳарак апрофессионалтә [[Актёр|актиор]] мамзаргьы убас еиԥш иҟоу ргәыԥ — мамзаргьы (еиҳа имаҷны) [[Синтезатор речи|ацәажәаратә синтезатор]] ала, ашьҭахь абжьы зҭарыҩуа хархәагак ианырҵоит. Атекст иацҵазар ауеит џьара шьҭыбжьқәак мамзаргьы амузыка. Аудиошәҟәқәа ирымоуп абзиарақәа реиԥш (иаҳҳәап, мзызқәак ирыхҟьаны аԥхьара злымшо ауаа аинформациа реилкаара) ицәгьоу аганқәагьы (ҷыдала, абжьытә фаил атекст ахаҭа аасҭа акырӡа амҽхак дууп). == Ашәҟәы аиҿкаареи иагәылоуи == {{Main|Ашәҟәы архиара}} [[Файл:Gm-book-frame-1255-9979.jpg|мини|справа|200пкс|{{center|Аоклад}}]] Ашәҟәқәа рҭыжьра аметодқәа инарықәыршәаны — атипографиатә кьыԥхь, аформа, ахкы, мамзаргьы аҵакы ([[Энциклопедия|аенциклопедиа]], [[Словарь|ажәар]], [[Учебник|арҵага шәҟәы]], [[Проза|апроза]], апоезиа атом, [[Монография|амонографиа]], уҳәа убас иҵегьы), ашәҟәқәа рҭеиҭыԥш, рыхәҭақәа, рструктурақәа еиуеиԥшымзар ауеит. Ихаданы ашәҟәқәа ирыҵанакуеит анаҩстәи аелементқәа: * [[Книжный оклад|ашәҟәы ацәа архиара]]; * [[Суперобложка|асуперцәа]] — ашәҟәы ацәа кьакьа иахҟьоу [[Ламинирование полиграфической продукции|аламинаттә]] қьаадхҩа; * [[Переплёт|аҭаӡах]] (икьакьоу) — ашәҟәы абӷьыцқәа реидҳәалоу зҭаркуа (зҭарҷабуа), акартон, ацәа, аба, ақьаад рыла еиқәыршәоу, еиҳарак икьакьоу ахҩа; * [[Обложка|ацәа]] мамзаргьы “аҭаӡах тата” — ашәҟәы ахьӡи автори зну итатоу мамзаргьы маҷк икьакьоу ашәҟәы ацәа; ** Аҭаӡах ашьаҭа иаҵанакуеит: *** [[Бумага|ақьаад]] жәпа; *** [[Картон|акартон]]; *** [[Кожа (материал)|аԥсабаратәи]]/мамзаргьы [[Искусственная кожа|амаҭәашьартәи ацәа]]; *** [[Ткань|аба]]; ** [[Тиснение|ақәҭыхра]]: *** [[Сусальное золото|ахьтәы бӷьыц]]; *** [[Поталь|апотал]]; *** Аԥшшәы змоу [[Фольга|афольга]] *** аџьаз фольга; *** Алиумини фольга; *** «аиубилеитә» ҭаӡахтә фольга; ** акант — аблок аҳәаақәа ранҭыҵ иҭыҵуа аҭаӡах тата аҵкарқәа; ** ашәҟәы аԥхьатәи [[Обложка|ацәа]] ахьӡ аманы мамзаргьы иамамкәа; ** [[Корешок книги|Ашәҟәы адац]] — ашәҟәы ахьӡ знызар ауа абӷьыцқәа ахьҭаӡаху ма иахьеидҷабло аҭыԥ; ** ашәҟәы ашьҭахьтәи ацәа, [[Автор|автор]] изку икьаҿу адыррақәа (ихымԥадатәӡам), [[Штриховой код|аштрих-код]], [[Ахә|ахәԥса]] зну; ** [[Каптал|Акаптал]] хыхьи ҵаҟа адац аҵаҟеи ** [[Ляссе|лиассе]] — адаҟьақәа рыбжьара абжьаҵаразы [[Тесьма|аԥаҵа]] мамзаргьы [[Шёлк|абырфын]] лента, хыхьтәи [[Каптал|акаптал]] иақәӡаху; * ашәҟәы адаҟьақәа рыла еиқәыршәоу [[Книжный блок|ашәҟәы аблок]] (аблок зегьы [[Золочение|хьыла]] ма ашәыгатә тонқәеи асахьақәеи рыла ирԥшӡазар ауеит, иара убасгьы ашәҟәы [[Алфавит|алфавитла]] ма атемақәа рыла аҭаԥҟарсҭақәа, ашәыгақәа рыла); ** [[Марля|амарлиа]] — ашәҟәы аблок аидкыларазы; ** [[Нитки|аӡахратә рахәыцқәа]] — ашәҟәы аблок адаҟьақәа реидҵаразы; ** [[Клей|аҷабга]] — ашәҟәы адаҟьақәа ацәа татаҿы реидырҷабларазы; * ашәҟәы адаҟьақәа; ** [[Форзац|афорзац]] — ашәҟәы аҿы аблоки аԥхьатәи “ахы” аҭаӡахи рыбжьара иҟоу ҩ-бӷьыцк рыла еиқәыршәоу ақьаад жәпа: аблок ашәҟәы иаднакылоит, насгьы аҵыхәтәантәи адаҟьақәа аҟьашьра аҟытәи еиқәнархоит; ** [[Нахзац|анахзац]] — ашәҟәы ацәеи ашьҭахьтәи адаҟьақәеи еидызкыло еиҳа ижәпоу ақьаад иалху аҩбӷьыц; ** [[Авантитул|авантитул]] (ихымԥадатәым); ** [[Титульный лист|атитултә даҟьа]] — ашәҟәы ахдаҟьа, ашәҟәы ахьӡи аинформациа хадеи зну, иара убасгьы аҭыжьырҭа, ақалақь, аҭыжьымҭа арыцхә ирызку адыррақәа зну; ** [[Фронтиспис|афронтиспис]] ([[Фасадный лист|афасадтә даҟьа]], ихымԥадатәым) атитул мамзаргьы раԥхьатәи адаҟьа аԥхьа иагәыларҷабу, ашәҟәыҩҩы исахьа мамзаргьы ашәҟәы атема хада аазырԥшуа асахьа зну (иреиӷьу ахаҭабзиареи аҩаӡара змоу ақьаад аҿы хазы икьыԥхьуп): атекст ихадоу асахьақәа зну агәыларҷабқәагьы уи аҩыза ақьаад аҟны икьыԥхьуп; ** [[Выходные сведения|аҭыҵратә дыррақәа]] ([[СССР|асоветтәии]] [[Российская Федерация|урыстәылатәии]] аҭыжьымҭақәа рҿы) мамзаргьы [[Импрессум|аимпрессум]] (егьырҭ атәылақәак рҭыжьымҭақәа рҿы); *** [[Шмуцтитул|ашмуцтитул]] — анаҩстәи аҟәша ма ашәҟәы ахәҭа ахьӡ зну хазы игоу ашәҟәы адаҟьа; *** [[Аннотация|аннотациа]] — аахәаҩцәеи, аҭицәеи, абиблиотекарцәеи рзы аҭыжьымҭа ахҳәаа кьаҿ; ** ашәҟәы [[Текст|атекст]] — ашәҟәы атексттә материал, хазы адаҟьақәа рҿы икьыԥхьу, насгьы ашәҟәы аблок аҟны иҷабны ма иҭаӡахны еидкылоу; *** [[Предисловие|аԥхьажәа]]; *** ажәалагала — аусумҭа атема хада мамзаргьы уи ахәҭақәа руак аԥхьа иҟоу аҟәша, уи ацәырҵра азыҟаҵара иазырхоу; *** [[Колонтитул|аколонтитул]]; *** [[Примечания|азгәаҭақәеи]] [[Сноска|асноскақәеи]]; *** [[Ссылка (запись)|азхьарԥшқәа]]; *** ашәҟәы [[Иллюстрация|аиллиустрациақәа]]; *** [[Книжный указатель|арбага]] (амаҭәартә, ахьӡтә, агеографиатә, уҳәа убас иҵегьы) ахьӡқәа, ахқәа, аелементқәа алфавитлеи даҟьалеи еишьҭаргыланы, иара убасгьы иҟалар зылшо аббревиатурақәа рсиа зну; *** [[Оглавление|ашәҟәы ахәҭақәа]] мамзаргьы ашәҟәы [[Содержание (литература)|ашьақәгылашьа]] — ашәҟәқәа ралагамҭаҿы ма рҵыхәан иҟазар алшоит; ** [[Экслибрис|аекслибрис]] — ашәҟәы адырга, ақәҭыхра, ашәҟәыҵәахырҭа зтәу имҳәыр. == Аҵәахра == [[Файл:Carl Spitzweg - "The Bookworm".jpg|thumb|right|160px|[[Шпицвег, Карл|Карл Шпицвег]] исахьа “[[Книжный червь (картина)|Ашәҟәтәы хәаҷа]]”]] XIX ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркны ацеллиулоза иалхны ақьаад аҟаҵара иалагеит<ref>{{книга |автор= |заглавие= Сохранность книжных фондов: сборник научных трудов|место= М.|издатель=Государственная библиотека СССР имени В. И. Ленина. |издательство= |год= 1978|страницы= 5}}</ref>. Ароманқәеи, ашколтә рҵагақәеи ашәҟәқәеи ауааԥсыра ирзеиԥш мазарахеит. Аха уи ақьаад аҵәыҵәра алан, уи ақьаад ҩнуҵҟала маҷ-маҷ иԥхасҭазтәуа аҷыҷра ахылҿиаауеит. Убри аҟнытә, иахьатәи ашәҟәыҵәахырҭақәа ажәытә шәҟәқәа рҿы иҟоу аҵәыҵәқәа рықәгара рҽазыршәалароуп. 1850<ref group="K">Еиҳа изаатәиу аҟаҵаратә методқәа рҿы ацеллулоза иалоу аҵәыҵәқәа анеитрализациа азызуаз акьырхаҳәқәа рхы иадырхәон.</ref>-1950<ref group="K">Еиҳа иҿыцқәоу ҟаҵоуп аҵәыҵә ада, мамзаргьы ашьиолочтә қьаад аҟны.</ref> шықәсқәа рыбжьара икьыԥхьыз ашәҟәқәа ари афеномен иақәшәоит. Ашәҟәқәа рыҵәахраан ацәеи атексти рҿы ахимиатә ԥсахрақәа ҟалар шалшо иазхәыцлатәуп. Ашәҟәқәа амра ахьрықәымшәо, ихьшәашәоу, иҭылашьцаау, ибжьаратәу ацәаакыра ахьыҟоу ауадаҿы иҵәахызар еиӷьуп. Ашәҟәқәа, еиҳаракгьы ихьанҭоу ашәҟәқәа, рформа еиқәхарц азы, рыкәша-мыкәша иҟоу атомқәа рыҵгәозароуп, убри аҟнытә шәагаала еилыԥшаалатәуп. Аҩны, ашәҟәқәа лассы-лассы [[Книжный шкаф|ашәҟәҭаҵарҭақәа]] рҿы мамзаргьы ақәҵарҭақәа рҿы иқәырҵоит. Ашәҟәқәа рықәҵарҭаҿы ашәҟәқәа рацәаны ианыҟам, [[Держатель для книг|ашәҟәқәа раанкылага]] аҭаххоит, урҭ кьынааны иҟамларц азы. Аҵыхәтәантәи ажәашықәсақәа рзы аԥхьаҩцәа рзы ирацәаны ахархәара аиуит ажәытә шәҟәқәа релектронтә фотохкьыԥхьаақәа<ref>{{книга |автор= Дергачева-Скоп Е., Алексеев В.|заглавие= Древнерусское духовное наследие в Сибири: научное изучение памятников традиционной русской книжности на востоке России|место= |издательство= ГПНТБ СО РАН|год= 2008|том=2|страницы= 471}}</ref>, насгьы аоригинал иҷыдоу аҭагылазаашьақәа рҿы иҵәахуп. == Ашәҟәқәа реизгақәа == {{Main|Ашәҟәыҵәахырҭа}} ''Шәахә. иара убас:'' [[Абиблиофилиа]] Ашәҟәқәа реизга хатәны (аколлекциа) мамзаргьы еилазааратәны ([[Библиотека|абиблиотека]]) иҟазар ауеит. Раԥхьаӡа ари аҩыза аизга амазаара [[Аамсҭара|аамсҭацәеи]] амал змаз ауааи, иара убас [[Монастырь|ауахәамақкәеи]] [[Университет|ауниверситетқәеи]] рзы ҳаҭыр ду акәын. Ашәҟәқәа рыхә еиҳа ианмаҷха, урҭ рхыԥхьаӡарагьы еизҳацыԥхьаӡа, ауаажәларратә библиотекақәа рылаҵәара иалагеит, убри аҟынтә ауаа рацәа рзы ашәҟәқәа рыԥшаара еиҳа имариахеит. Аха еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны (аԥшаара аласра, агьамақәа, [[Престиж|ҳаҭыр]] ахьақәыз азы) џьоукы рхатә библиотека рымазар рҭахын (иагьырҭахуп). XX-тәи ашәышықәсазы ацәа тата змоу ашәҟәқәа рцәырҵра иахҟьаны еицырдыруа алитература еиҳа-еиҳа ирацәахеит. Ашәҟәқәа реиҳарак рыхә алаҟәреи ашәҟәыҭирҭақәа рылаҵәареи ирыхҟьаны хаҭалатәи ашәҟәыҵәахырҭа амазаара ауаажәларраҿы акапан иасимволны аҟазаара иаҟәыҵит. Ашәҟәыҵәахырҭа дуқәа рҿы ашәҟәқәа рыԥшаара аџьабаа рацәаны иацын, убри аҟынтә урҭ рыԥшаара еиҳа имариахарц азы, атемақәа, авторцәа рыхьӡқәа, иахьҭыҵыз атәыла, уҳәа убас егьырҭ арбагақәа рыла [[Каталогизация (библиотеки и музеи)|акаталогизациатә]] системақәа аԥырҵеит. == Ашәҟәқәа реихшара == [[XX век|XX-тәи]] ашәышықәсазы ашәҟәыҵәахҩцәа адунеи зегь аҿы есышықәса иҭыҵуаз ашәҟәы рацәа рыцклаԥшра иадҳәалоу ауадаҩрақәа ирықәшәеит. Уи аганахьала, [[Международная федерация библиотечных ассоциаций и учреждений|Абиблиотекатә ассоциациақәеи аинститутқәеи Жәларбжьаратәи рфедерациа]] ари апроблема аӡбаразы мыругақәак аԥнаҵеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы — [[Международное стандартное библиографическое описание|жәларбжьаратәи астандарттә библиографиатә хҳәаа]] (ISBD). Уи инақәыршәаны, ҭыжьымҭа цыԥхьаӡа [[Международный стандартный книжный номер|жәларбжьаратәи астандарттә шәҟәытә номер]] — ISBN<ref group="K">Ашәҟәқәа рзы [[EAN]]-[[Штрихкод|аштрих-код]] ISBN аҟынтәи иаагоуп арымарахь 978 ацҵаны, насгьы агәаҭаратә еизга ҿыц иԥхьаӡаны.</ref> рыҭоуп. Убас ала, ISBN адунеи аҿы иарбан тәылазаалак аҿы иҭыҵуа ашәҟәқәа зегьы рзы иҷыдоу [[Идентификатор|идентификаторуп]], ашәҟәҭыжьыҩ ари астандарт идикылозар. Асистема адгылара анаҭоит иҷыдоу ахеилак. Аидентификатор ԥшьы-хәҭак рыла ишьақәгылоуп: * Атәыла акод * [[Издатель|Аҭыжьҩы]] икод * Ахьӡ акод * [[Контрольное число#Номер ISBN|агәаҭаратә еизга]], 0 инаркны 9 рҟынӡа аҵакқәа аазхәо, насгьы X (10). ISBN анахысгьы, иҟоуп даҽа классификациатә системақәак — иаҳҳәап, [[ББК]] ма [[УДК]]. == Аилазаараҿы ароль == [[Файл:Printing3 Walk of Ideas Berlin.JPG|thumb|210px|''Ашәҟәқәа рбаҟа'' [[Берлин]] (Германиа). Иаартуп 2006 шықәса мшаԥымза 21 рзы ҳаамҭазтәәи акьыԥхьра аԥҵаҩы [[Гутенберг, Иоганн|Иоганн Гутенберг]] иаҳаҭыр азы.]] Аурыс шәҟәыҩҩы [[Максим Горький|Максим Горки]] абас рабжьигон: {{Ацитата|Ашәҟәы бзиа ижәбала — адырра ахыҵхырҭа, адырра мацара ауп еиқәырхагоу, уи мацара ауп доуҳала иӷәӷәоу, ииашоу, иҟәыӷоу уааны шәҟазҵо, ауаҩы гәык-ԥсык ала бзиа ибара, иџьабаа ҳаҭыр ақәҵара, еиԥымҟьо иус дуқәа рылҵшәақәа гәык-ԥсык ала рыхӡыӡаара зылшо<ref>{{cite web|url=http://www.aforism.su/31_7.html|title=Высказывания про книги. Страница 7|publisher=aforism.su|access-date=2015-10-24|archive-date=2015-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20151021005242/http://www.aforism.su/31_7.html|url-status=live}}</ref>. Асовет шәҟәыҩҩы [[Павленко, Пётр Андреевич|П.А.Павленкогьы]] ашәҟәы иааннакыло аҭыԥ азы абри аҩыза ахырхарҭала дцәажәон: «''Ашәҟәы — зегьы еицырзеиԥшу ԥышәоуп. Ашәҟә дуӡӡақәа ҩажәа ирыԥхьаз ауаҩы, аԥсҭазаара дуӡӡақәа ҩажәа ихигеит''»<ref>{{cite web|url=http://www.aforism.su/31_8.html|title=Высказывания про книги. Страница 8|publisher=aforism.su|access-date=2015-10-24|archive-date=2015-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20151021005247/http://www.aforism.su/31_8.html|url-status=live}}</ref>.}} 2014 шықәса хәажәкырамза 14 рзы [[День православной книги|аиашахаҵаратә шәҟәы Амш]] азгәаҭараҿы ажәахә ҟаҵо, Москвеи Урыстәыла зегьы рпатриарх [[Кирилл (патриарх Московский)|Кирилл]] ҳаамҭазтәи ауаажәларраҿы ашәҟәқәа иааннакыло аҭыԥ далацәажәеит: {{Ацитата|Иахьа ҳара ашәҟәқәа убриаҟара лассы-лассы ҳхы иаҳархәоит, ҳнапаҿы зеиԥшыҟам ауаҩытәыҩсатә культура абаҟа шаҳкугьы хырҩа аҳҭаӡом. Ииашаҵәҟьаны, ашәҟәы абзоурала адыррақәа ишшапаӡа аӡәы иҟынтәи даҽаӡәы иахь ииасуа мацара акәымкәа, аха вертикаллагьы — ииасыз аамҭа аҟынтәи иахьатәи аамҭахь, иахьатәи аамҭа аҟынтәи иҟалаша аамҭахь ииасуеит. Ашәҟәқәа рҿы иҵәахуп ауаатәыҩса рҟәыӷара<ref>{{статья|автор=Тутина, Юлия. |заглавие=Мудрость в переплёте. Как Москва отметила День православной книги|ссылка=http://www.100lichnost.ru/rubrica/33/17947|издание=[[Аргументы и факты|Аргументы и факты — СтоЛичность]]|год=2014|номер=4 (53) за 9 апреля|страницы=4|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021154/http://www.100lichnost.ru/rubrica/33/17947}}</ref>.}} === Агеральдикаҿы === Ашәҟәы адгьылҵакыратә, ахылҵшьҭратә, ауахәаматә геральдикаҿы иаларҵәоу, игеральдикатәым фигуроуп. Ашәҟәы афигура еиҳа лассы-лассы иаанагоит: * Иԥшьоу аҩыра (иаҳҳәап, Аԥшьаҩыра) * аҵареи аҿиареи * Аҭоурых абеиара, алитературатә ҵасқәа мамзаргьы азакәан аҳра <gallery class="center" caption=""> Coat of Arms of Vnukovskoe.png|[[Поселение Внуковское|Внуковское аҳабла]] агерб Keele Library arms 0838.jpg|[[Килский университет|Килтәи ауниверситет]] ашәҟәыҵәахырҭа агерб University of Keele arms.svg|[[Килский университет|Килтәи ауниверситет]] агерб University of Staffordshire arms.svg|Стаффордширтәи ауниверситет агерб </gallery> == Шәахә. иара уб. == * [[Книжный червь (премия)|Ашәҟәытә хәаҷа (аҳамҭа)]] == Азгәаҭақәа == '''Акомментариқәа''' {{Reflist|group="K"}} '''Ахыҵхырҭақәа''' {{Reflist|22em}} == Алитература == * {{книга|автор=[[Добиаш-Рождественская, Ольга Антоновна|Добиаш-Рождественская О. А.]]|заглавие=История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии|место=М.|год=1987|издательство=[[Книга (издательство)|Книга]]|издание=3-е изд|серия=История книжного искусства. Монографии и очерки|тираж=5000|ref=Добиаш-Рождественская}} * ''[[Кирпичников, Александр Иванович|Кирпичников А. И.]]'' Книга // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. — СПб., 1890—1907. * {{книга|автор=[[Немировский, Евгений Львович|Немировский Е.]]|часть=|ссылка часть= |заглавие= Мир книги. С древнейших времён до начала XX века|ссылка= |викитека= |ответственный=Рецензенты [[Говоров, Александр Алексеевич|А. А. Говоров]], Е. А. Динерштейн, [[Утков, Виктор Григорьевич|В. Г. Утков]] |издание= |место=Москва |издательство=Книга|год=1986 |тираж=50000 |ref=Немировский }} * ''Шапкина О. И.'' Символистская книга в России начала XX века // Известия высших учебных заведений. Проблемы полиграфии и издательского дела. — 2014. — № 5. — С. 115—122 * ''Георгиев П. В.'' Библиотека и традиционная бумажная книга // Учитель истории в социокультурном пространстве Евразии в конце ХХ — начале XXI в'''.:''' Материалы Всероссийской научно-практической конференции. — [[Казань]]: Изд-во Казанского университета, 2016. С. 361—368. {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:шәҟәы}} [[Акатегориа:Ашәҟәқәа| ]] [[Акатегориа:Ақьаад аалыҵқәа]] [[Акатегориа:Адокументқәа]] [[Акатегориа:Аныҟәгагақәа рформатқәа]] hah5v6dremb4ho0p4pupmy8eg3d0r5n Аԥошьҭа 0 54786 169688 169616 2026-07-21T03:15:36Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 169688 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Аԥошьҭа|Аԥошьҭа (аҵакы)}} [[Файл:Edward Villiers Rippingille (1829) - The Post Office - Leeds Museums and Galleries.jpg|thumb|Аԥошьҭатә ҟәша. Асахьаҭыхҩы Едвард Вилиерс Риппингилл (1829)]] '''Аԥошьҭа''' (аиталиан быз. Posta аҟнытә) — [[Почтовое отправление|аԥошьҭатә цҳамҭақәа]] реимдара зцу [[Передача информации|аимадара]] ахкы ауп (иаҳҳәап, [[Почтовая карточка|аԥошьҭатә хсаалақәа]], [[Письмо|ашәҟәқәа]], [[Посылка|ацҳамҭақәа]]), иара убасгьы абри аҩыза аимадара алзыршо аусбарҭақәа реизга<ref name="БСЭ3" />. Аԥошьҭатә еимадара аусбарҭақәа рахь иаҵанакуеит: [[Почтовая администрация|аҭакзыԥхықәу аԥошьҭатә администрациа]] (АԤА) насгьы уи иаҵанакуа аструктурақәа — [[Почтамт|аԥошьҭамтқәа]], [[Узел связи|аимадаратә ҭыԥқәа]], амҩангаратә еилазаарақәа, аилыԥшааратә пунктқәа, иара убасгьы аԥошьҭамтқәеи аимадаратә ҭыԥқәеи рҿы иҟоу [[Почтовое отделение|аԥошьҭатә ҟәшақәа]]<ref name="БСЭ3">[http://enc-dic.com/print/enc_sovet/Pochta-50721.html Почта] // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — Т. 20. {{Cite web |url=http://enc-dic.com/print/enc_sovet/Pochta-50721.html |title=Почта |archive-url=https://www.webcitation.org/6iPHzqesH?url=http://enc-dic.com/print/enc_sovet/Pochta-50721.html |archive-date=2016-06-20 |access-date=2015-02-25}}</ref>. Аԥошьҭатә наплакқәа, еиҳарак, алицензиақәа рышьаҭала аҭыԥантәи, аҩныҵҟатәи, жәларбжьаратәи аҩаӡараҿы аԥошьҭатә усурақәа ҟазҵо, иалзыршо [[Естественная монополия|амонополиақәа]] шьақәдыргылоит. 1874 шықәсазы иаԥҵаз [[Всемирный почтовый союз|Адунеизегьтәи аԥошьҭатә еидгыла]] 192 ҳәынҭқарра-лахәылацәа амоуп, насгьы жәларбжьаратәи акорреспонденциа аимдара аԥҟарақәа шьақәнаргылоит. == Атермин ахыҵхырҭа == Ажәа «аԥошьҭа» аполиак бызшәа аҟынтәи иаауеит — poczta, насгьы аиталиан бызшәа аҟынтәи — posta. Аҵыхәтәантәи, уи аԥхьа, posta аҟынтәи иааит, насгьы [[Позднелатинский|аҵыхәтәантәи алатин бызшәа]] ''posita'' аҟынтәи, ари ишаабо ала statio posita in… аиҵатәра акәзар ҟалоит — ҭыԥк аҿы иҟоу [[Лошади|аҽқәа]] раанҿасырҭа, астанциа<ref name="БСЭ3" />. Абасала, ари ажәа раԥхьаӡа ҵакыс иамаз аԥошьҭа ҽқәа мамзаргьы [[Курьер|акуриерцәа]] ахьеиҭнырыԥсахло [[Почтовая станция|астанциа]] акәын. Ажәа post «аԥошьҭа» аҵакы аманы раԥхьаӡакәны ахархәара аиуит XIII-тәи ашәышықәсазы. Иахьа ажәа «аԥошьҭа» иаанагоит аԥошьҭа аусбарҭа ([[Почтамт|аԥошьҭамт]], [[Почтовое отделение|аҟәша]]), ацҳамҭа, насгьы иааз акорреспонденциа зегьы<ref name="ESBE">Почта // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref><ref>{{Книга |автор=[[Кисин, Борис Моисеевич|Кисин Б. М.]] |заглавие=Страна Филателия |ответственный=Ред. В. Нездвецкий |год=1969 |место=М. |издательство=[[Просвещение (издательство)|Просвещение]] |страниц=240 |тираж=100000 }}</ref><ref>Шәахә. иара убас анемец статиа ''Geschichte der Post''.</ref>. == Аԥошьҭа аҭоурых == {{main|Аԥошьҭа аҭоурых}} Ҭоурыхла, аԥошьҭа цәырҵит адырраҭарақәеи амаҭәарқәеи (аԥара, ашьҭымҭақәа, атауарқәа) анашьҭҩи адкылаҩи рыбжьара алагаҩагара аҭахра аҟынтәи. Аԥошьҭатә еимадара аҿиара ҭнаҵаауеит аҭоурыхтә ҭҵаарадырра иҷыдоу аҟәша — [[История почты|аԥошьҭа аҭоурых]]. Ауаатәыҩса рҭоурых ду аҩнуҵҟа аинформациа аимдаратә методқәеи амҩақәеи акырӡа рҽеиҭаркит. [[Доисторическая эпоха|Аҭоурых аԥхьатәи аамҭақәа]] рзы имариаӡоу адыргақәа (абжьы, амца, алҩа) рхархәара атәратә ҳәынҭқаррақәа рҿы шьапыла, ҽыла [[Почтовый гонец|ацҳаражәҳәаҩцәа]] рыла аԥошьҭатә еимадара аиҿкаара амҩа анаҭеит. [[Феодализм|Афеодализм]]и [[Капитализм|акапитализм]]и раан, еиԥҟьарадатәи азеиԥшҳәынҭқарратәи адунеизегьтәи аԥошьҭатә маҵзурақәа ҟалеит аҽқәа рыла, анаҩс адәыӷбатә, аҳауатә, егьырҭ акоммуникациатә хкқәа рыла. 1874 шықәсазы Актәи адунеизегьтәи аԥошьҭатә конгресс аҿы 22 тәыла рнапы аҵарҩит [[Всеобщий единый почтовый договор|Азеиԥш еидкылоу аԥошьҭатә еиқәшаҳаҭра]], насгьы еиҿыркааит Азеиԥш ԥошьҭатә еидгыла (1878 шықәса инаркны — Адунеизегьтәи аԥошьҭатә Еидгыла). 1878 шықәсазы [[Всемирная почтовая конвенция|Адунеизегьтәи аԥошьҭатә конвенциа]] ҟаҵан, иҩу аацҳарақәа зну акорреспонденциа аимдара аиҿкааразы. == Аԥошьҭа иахьа == [[Файл:FDA and the International Mail Facilities (IMFs) (40036527725).jpg|thumb|[[Международный аэропорт имени Джона Кеннеди|Џьон Кеннеди ихьӡ зху Жәларбжьаратәи аҳаирбаӷәаза]]ҿы иҟоу аԥошьҭатә ҟәша]] [[Файл:HK 旺角 Mongkok 彌敦道 Nathan Road 香港郵政 Hong Kong Post Office van n postmen March 2021 SS2 01.jpg|thumb|[[Ҳонконг|Гонгконгтәи]] аԥошьҭа аусзуҩцәа аԥошьҭаҭра аҟынтәи ашәҟәқәа ҭыргоит, 2021 шықәса]] Ҳаамҭаазтәи аԥошьҭа — еиуеиԥшым аҳәынҭқаррақәа рнаплакқәа рдунеизегьтәи системоуп, жәларбжьаратәи аиқәшаҳаҭрала еидкылоу (шәахә. [[:s:ru:Категория:Документы Всемирного почтового союза|АԤЕи адунеизегьтәи аԥошьҭатә конгрессқәеи рдокументқәа]]). Жәларбжьаратәи аԥошьҭатә маҵзурақәа знапы алаку аԥошьҭатә наплакқәа зегьы монополистцәоуп. [[Файл:Emi-Station-building-post-office-Indoor.jpg|thumb|Иапониа аԥошьҭатә ҟәша]] [[Интернет|Аинтернет]] аҿиара абзоурала аналитикцәа шьоукы аԥошьҭатә маҵзурақәа рџьармыкьа ирласны аанҿасра азԥхьагәарҭон, аха уи ҟамлеит. Уаанӡа ахашәала змамыз еиуеиԥшым атәылақәа рԥошьҭатә наплакқәа априватизациа рзырурц ргәы иҭоуп. [[Германиа|Германиатәи]] аԥошьҭа, немец бызшәала ''Deutsche Bundespost'' захьӡыз, 1995 шықәсазы априватизациа азун, еиҩшан акомпаниақәа ''[[Deutsche Post AG]]'', ''[[Deutsche Telekom AG]]'', ''[[Deutsche Postbank|Deutsche Postbank AG]]'' рыла. Иҟоуп иара убасгьы аԥошьҭатә маҵзурақәа мҩаԥызго егьырҭ хаҭалатәи анаплакқәагьы<ref name="Post">Шәахә. иара убас анемец статиа ''Post''.</ref>. XX-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи XXI-тәи ашәышықәса алагамҭеи рзы аԥошьҭатә еимадара зегь реиҳа иаларҵәаз, насгьы зегь раасҭа зыхә мариаз еимадара хкын. Автоматтә телекоммуникациатә системақәа, арадиоеимадара, аҭелтәи аелектронтәи еимадарақәа лассы ишыҿиоугьы, ҳаԥхьаҟагьы аԥошьҭатә еимадара иамоу аҵак ду азаанхоит; избан акәзар аматериалтә обиектқәа (атауарқәа, амаҭәарқәа, уҳәа убас иҵегьы) реиҭагара залшом афымцамҳалдызтә еимадара ахкқәа рхархәараан. Ҳаамҭазтәи аԥошьҭатә маҵзурақәа рџьармыкьа аструктураҿы ҳара иалаҳкаар ҳалшоит акорреспонденциа анагара, ашьҭымҭақәа, абандерольқәа (акуриер, аԥошьҭа), ателекоммуникациатәқәа ([[Периодические издания|апериодикатә кьыԥхьқәа]] рыҽрыҵаҩра, урҭ рнагара), афинанстәқәа (атәанчахәы анагара, асоциалтә льготақәа, аԥара аиагара). Аелектрон еимадаратә хархәагақәа рыҿиара, ганкахьала уахәаԥшуазар, адокументқәа зцу ацҳамҭақәа рхыԥхьаӡара иагнархеит, аха, даҽа ганкахьалагьы, [[Интернет-магазин|аинтернет дәқьанқәа]] рҟынтәи ашьҭымҭақәа рнагара даараӡа аларҵәара аиуит. Еиуеиԥшым атәылақәа рҳәынҭқарратә ԥошьҭақәа лассы-лассы арҭ амаҵзурақәа рҭахрақәа рынагӡара рылшом. Убас, ЕАА рҿы, атрадициатә ԥошьҭа ([[Почтовая служба США|ЕАА Аԥошьҭатә маҵзура]]) аҭахра ду амоуп, избан акәзар еимырдо адокументқәеи [[Чек|ачекқәеи]] рхыԥхьаӡара рацәаӡоуп, аха амаҭәахәқәа рнагара аџьармыкьа аԥшьбатәи ахәҭа мацара ауп иаҵанакуа, убри аан егьырҭ [[Службы доставки посылок|ашьҭымҭақәа рнагаратә маҵзурақәа]] ([[United Parcel Service|UPS]], [[FedEx]], [[DHL]] реиԥш иҟоу) рҭааҩцәа ирыдыргалоит еиҳа иццаку, еиҳа зхаҭабзиара ҳараку анагара, рыхәқәа еиҳа иҳаракызаргьы<ref>{{Cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/4602887 |title=Цифра в конверте |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630192730/https://www.kommersant.ru/doc/4602887 |archive-date=2023-06-30 |access-date=2022-10-25 |url-status=live}}</ref>. Амилаҭтә ԥошьҭатә маҵзурақәа аџьармыкьаҿы аҭыԥ ҿыцқәа рыԥшаара рҽазыршәоит. Иаҳҳәап, «[[Почта Австралии|Австралиатәи аԥошьҭа]]» атәылауаа атәылауаҩшәҟәқәеи аныҟәцаратә шәҟәқәеи рҭыԥан рхы иадырхәо аелектронтә хаҭаратә система аоператорс иҟалеит. Ари аԥошьҭатә оператор ацифратәра иалахәыз «[[Почта Швейцарии|Швеицариатәи аԥошьҭа]]» аҟәша адокументқәа реикәшареи адыррақәа рымҩақәҵареи рзы аӡбарақәа рыҭара иалагеит<ref>{{Cite web |url=https://trends.rbc.ru/trends/industry/cmrm/5e68b9fd9a7947f2920258fe |title=Вам письмо: как цифровая трансформация изменит почтовые услуги |archive-url=https://web.archive.org/web/20221025163929/https://trends.rbc.ru/trends/industry/cmrm/5e68b9fd9a7947f2920258fe |archive-date=2022-10-25 |access-date=2022-10-25 |url-status=live}}</ref>. Иҟоуп иара убас [[Гибридная почта|агибридтә ԥошьҭа]], уаҟа аахәаҩ аԥошьҭа оператор иахь идәықәиҵоит аелектронтә документқәа, урҭ здызкылои иаазышьҭуеи рҭыӡҭыԥқәа зну, анаҩс урҭ ақьаад формала иркьыԥхьуеит адкылаҩ изааигәоу аԥошьҭатә усбарҭаҿы, аконвертқәа ирҭаҵаны иаарласны адкылаҩ иахь инагахоит. == Аԥошьҭатә усбарҭеи амаҵзурақәеи == Иҟоуп аҳәынҭқарратә ԥошьҭатә усбарҭақәа — [[DHL]], [[FedEx]], [[СДЭК|SDEK]] — рзы альтернативатә усбарҭақәа, “еиӷьу амаҵзурақәа” ҳадызгало, иара убас иҟоуп арегионқәа рыла анагаратә ԥкрақәа рывсра алзыршо амеил-форвардерцәа. == Аԥошьҭа тәылала == === Урыстәыла === {{main|Урыстәыла Аԥошьҭа}} Урыстәыла аԥошьҭа анапхгара азҭо АԤА (Аҭакзыԥхықәу аԥошьҭатә администрациа) ауп. Иаку наплакык аҳасабала аԥошьҭа аусура мҩаԥнагоит анагӡаратә структурақәа рхархәарала (аԥошьҭамт хадақәа, агуберниатә ԥошьҭамтқәа, амҩанысратә усбарҭақәа, аилыԥшааратә центрқәа). Уи аамҭазы, ақалақьтәи араионтәи аԥошьҭамтқәеи акоммуникациатә центрқәеи агуберниатә ԥошьҭамтқәа рыҵаҟа иҟоуп. Араионтә ԥошьҭамтқәеи акоммуникациатә центрқәеи амаҵ рзыруеит аԥошьҭатә ҟәшақәа. Убас, Урыстәылатәи аԥошьҭа иаку наплакны иҟоуп, уи аҟны иҷыдоу ароль нанагӡоит АԤА. Аԥошьҭатә усура, аусумҭақәа, атауарқәа, аԥошьҭатә дәықәҵарақәа рмаҵзурақәа рҭыжьреи рыҭиреи зцу, аусуразы алицензиа рырҭоит: аусумҭақәа иаку ркомплекс аҭыжьразы ихадоу лицензиала, насгьы аԥошьҭатә дәықәҵарақәа рмаҵзура хкыцыԥхьаӡа рзы лицензиа рацәала. Алицензиақәа узеиҩшаӡом, даҽаӡәгьы иузиҭаӡом; убри аҟнытә аԥошьҭатә усура амҩаԥгараҿы азин зманы иҟоу АԤА заҵәык ауп, уи ала Урыстәылатәи Аԥошьҭа акзаара иадыԥхьало. Урыстәыла Аԥошьҭа аусураҿы [[Министерство связи и массовых коммуникаций Российской Федерации|Аимадареи амассатә коммуникациақәеи Рминистрра]] ишьақәнаргылаз Аԥошьҭатә еимадара амаҵзурақәа рымҩаԥгаразы аԥҟарақәа (ПОУПС) ирықәныҟәоит<ref>{{Cite web |url=https://www.pochta.ru/documents/10231/17590/Pravila_postsvyaz_2015.pdf/d65f9f50-189e-40e6-a483-ba29982cd6dd |title=Почта России Правила оказания услуг почтовой связи |author=Министерство связи и массовых коммуникаций |website=Почта России |url-status=dead }}</ref>. === [[Беларус]] === {{main|Белпочта}} [[Файл:Postman empties letter box in Minsk, Belarus p3.jpg|thumb|Минсктәи «Белпочта» аусзуҩы аԥошьҭаҭра аҟынтәи ашәҟәқәа ҭигоит]] === [[Украина]] === {{main|Укрпочта}} === [[Кырӷызсҭан]] === {{main|Кыргызпочтасы}} == Аԥошьҭатә маҵзурақәа рыхә ашәара == [[Файл:Cover Gilbert Ellice Islands 1949 UPU.jpg|thumb|[[Всемирный почтовый союз|Адунеизегьтәи аԥошьҭатә еидгыла]] 75 шықәса ахыҵра иазкны иҭрыжьыз [[История почты и почтовых марок островов Гилберта и Эллис|Гилберти Еллистәии Адгьылбжьахақәа рԥошьҭатә мҳәырқәа]] зқәу аконверт (1949)]] Ишаԥу еиԥш аԥошьҭатә дәықәҵарақәа рыхә ашәаразы (асалам, асаламшәҟәқәа, иаабаци иҿаҵоуи [[Бандероль|абандерольқәа]]) еиуеиԥшым [[Номинал (филателия)|аноминациа]] змоу [[Почтовая марка|аԥошьҭатә мҳәырқәа]] рхы иадырхәоит, урҭ ишиашоу адәықәҵамҭа мамзаргьы уи аилаҳәара иақәдырҷабуеит аԥошьҭатә [[Тариф|тариф]] инақәыршәаны. Иара убас аԥошьҭатә ҟәшақәа иҭрыжьуеит [[Штемпельный конверт|амҳәыр зну аконвертқәа]], иҿаҵоу амҳәыр зну [[Конверт|аконвертқәа]], [[Открытка|иаартуи]] [[Секретка|иаркуи]] асаламшәҟәқәа, амаҵзуратә ԥошьҭатә хсаалақәа, аԥошьҭатә еиагарақәа, абандерольқәа уҳәа убас иҵегьы, рыхә ашәара иазку [[Знак почтовой оплаты|аԥошьҭатә дырга]] рыҭаны. Зны-зынла амҳәырқәа рҭыԥан иҷыдоу [[Франкировальная машина|афранкирҟаҵаратә машьынақәа]] ([[Франкотип|афранкотипқәа]]) рышьҭақәа ҟарҵоит, уаҟа аԥошьҭатә ԥара иҷыдоу амҩала аконверт аҿы, мамзаргьы аҭра иадҷабло ақьаад бӷьыц аҿы иркьыԥхьуеит. Есымза аԥошьҭа аусзуҩцәа ас еиԥш иҟоу аппарат аҳасабга иаԥхьоит, насгьы анаплакы аԥарашәаратә шәҟәынҵа арҭоит. Ари аҩыза ашәашьа еиҳарак рхы иадырхәоит акорреспонденциа рацәаны идәықәзҵо (акционертә еилахәырақәа, [[Банк|аԥараҵәахырҭақәа]], аԥгаԥсатә еилахәырақәа, аӡыргаратә маҵзурақәа, уҳәа убас иҵегьы). Тәылақәак рҿы (ҷыдала Германиа, Британиа Ду, ЕАА, егьырҭ атәылақәа рҿы) иаабац акорреспонденциа ашьҭразы аԥара ашәаратә метод ҿыц цәырҵит — [[Интернет|интернет]] ала. Ахархәаҩ иҷыдоу апортал аҿы аԥошьҭатә маҵзура ахә ишәоит, уи ашьҭахь иҷыдоу [[Штрих-код|аштрих-код]] иоуеит, уи аҩнытә [[Принтер|принтер]] аҿы икьыԥхьны аконверт иақәирҷабыр илшоит. Еиду Британиаҿы ари ашәаратә метод ''SmartStamp'' ахьӡуп. ЕАА-и [[Европа|Европатәи]] атәылақәеи рҿы лассы-лассы иуԥылоит “заанаҵ ишәоу” ҳәа изышьҭоу ашәҟәқәеи аԥошьҭатә картақәеи. Ишаԥу еиԥш, урҭ рхы иадырхәоит акомпаниа дуқәа ахархәаҩцәа рҟынтәи «агәаанагарақәа» раиуразы. Ахархәаҩ ирҭоит аԥошьҭатә карта ма аконверт, уи здызкыло акомпаниа аинформациа типографиатә мҩала икьыԥхьны изну. Аԥошьҭатә еилакы асеиԥш акорреспонденциа анагараан ахәԥса ашәҟәынҵа адкылаҩ инаҭоит. == Шәахә. иара уб. == * [[Всемирная почтовая конвенция|Адунеизегьтәи аԥошьҭатә конвенциа]] * [[Всемирный почтовый союз|Адунеизегьтәи аԥошьҭатә еидгыла]] * [[Знак почтовой оплаты|Аԥошьҭатә шәара адырга]] * [[История почты|Аԥошьҭа аҭоурых]] * [[Почтальон|Аԥошьҭамҩангаҩ]] * [[Почтамт|Аԥошьҭамт]] * [[Почтовая марка|Аԥошьҭатә марка]] * [[Почтовое отделение|Аԥошьҭатә ҟәша]] * [[Почтовый штемпель|Аԥошьҭамҳәыр]] * [[Почтовый ящик|Аԥошьҭаҭра]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * Большой филателистический словарь / Под общ. ред. Н. И. Владинца и В. А. Якобса. — М.: Радио и связь, 1988. — 320 с. — ISBN 5-256-00175-2. [См. статьи, начинающиеся на ''Почта'' и производные от этого слова.] * [http://feb-web.ru/feb/ushakov/ush-abc/16/us367916.htm?cmd=2&istext=1 Почта]// Толковый словарь русского языка / Под ред. Д. Н. Ушакова. — Т. 3. ( {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20230306012748/http://feb-web.ru/feb/ushakov/ush-abc/16/us367916.htm?cmd=2&istext=1 |date=2023-03-06 }}) * Почтовые знаки // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. * Филателистический словарь / Сост. О. Я. Басин. — М.: Связь, 1968. — 164 с. [См. статьи, начинающиеся на ''Почта'' и производные от этого слова.] == Азхьарԥшқәа == * [http://www.upu.int/ Адунеизегьтәи аԥошьҭатә еидгыла] * [https://www.pochta.ru/ «Почта России»]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://postalmuseum.si.edu/ National Postal Museum] (ЕАА) {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:ԥошьҭа}} [[Акатегориа:Аԥошьҭа| ]] [[Акатегориа:Афилателиа]] mbudqo2nu6ao04962ttowrp989pt9xh Приморсктәи атәылаҿацә 0 54798 170205 169649 2026-07-21T13:23:07Z Flamme-Bleue 10257 170205 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (акраи) | абираҟ = Flag of Primorsky Krai.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Приморсктәи атәылаҿацә абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of arms of Primorsky Krai.svg | агерб ирызку адаҟьа = Приморсктәи атәылаҿацә агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Приморсктәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Приморский край}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп. Атәылаҿацә шьақәыргылан 1938 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Хабаровсктәи атәылаҿацә|Хабаровсктәи атәылаҿацә (акраи)]], иара убас [[Китаи]], Кореа атәылақәа. Приморсктәи атәылаҿацә аҵакыра — 164 673 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 1 799 659-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 10,93-ҩык/км². Атәылаҿацә ацентр — [[Владивосток]] ақалақь ауп. {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (акраиқәа)]] [[Акатегориа:1938 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] j3y1pc6o0f5ur2i1oqggrusnk3fa55l Акатегориа:1938 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи 14 54799 169650 2026-07-20T12:05:21Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|States and territories established in {{Title year}}}} {{state est cat|{{Title year}}}}» 169650 wikitext text/x-wiki {{Commons category|States and territories established in {{Title year}}}} {{state est cat|{{Title year}}}} cc6yflbm4ylkacvqfwo4gu2yo24rba1 Акатегориа:1938 шықәсазы ицәырҵит 14 54800 169651 2026-07-20T12:06:28Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|{{Title year}} establishments}} {{(Dis)establishments in year category header}}» 169651 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|{{Title year}} establishments}} {{(Dis)establishments in year category header}} i2x72or1qym0z2tjw21ald4xylp842r Акатегориа:1938 шықәсазы алагамҭақәа 14 54801 169652 2026-07-20T12:07:29Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{beginnings by year}}» 169652 wikitext text/x-wiki {{beginnings by year}} q068aqln8y92eybzjra3i8kewneen8n Акатегориа:1938 шықәсазы аполитика 14 54802 169653 2026-07-20T12:09:06Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in politics}} {{PoliticsYearCat}}» 169653 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} in politics}} {{PoliticsYearCat}} oiwyhh3h2ghinj66pk6vs788s01u4of Ахцәажәара:Ван Гог, Винсент 1 54804 169657 2026-07-20T13:48:53Z Nart17 17397 Аиҭагаҩ азгәаҭара — Nart17 translation team 169657 wikitext text/x-wiki == Аиҭагара == Ари астатиа [[:ru:Ван Гог, Винсент|аурыс Авикипедиа астатиа «Ван Гог, Винсент»]] аҟынтәи еиҭагоуп (алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0]; авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы). * '''Аиҭагаҩ:''' Астанда Кецба * '''Апроект:''' Nart17 translation team ccqqe3y3ebm8ygnwmf40kuw67woo0fd Амратә система 0 54805 169660 2026-07-20T14:07:21Z AbidzbaS 25606 Создано переводом страницы «[[:en:Special:Redirect/revision/1365043575|Solar System]]» 169660 wikitext text/x-wiki '''Амратә система''' — [[Амра|Амреи]] уи иакәыршоу амассақәеи ргравитациала еидҳәалоу системоуп, еиҳаракгьы уи апланетақәа ааба, урҭ рҟынтә [[Адгьыл|Адгьылгьы]] акы ауп. Амратә система еҵәазаҵәык змоу апланетартә системоуп (еиҳа идуу аеҵәа система иахәҭакым) Агалактика Ашьха Мҩа аҩнуҵҟа. Асистема шьақәгылеит 4.6<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwbQ">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>миллиард шықәса раԥхьа, амолекултә ԥсҭҳәа ҵаӷа анҭаҳа, Амреи апротопланетартә диски аныҟала, урҭ рҟынтәи иаакәыршаны иҟоу ацәеижьқәа еизаны иҟалеит. Амра Амратә система амасса зегьы аҟынтәи 99.86% ааннакылоит. Амра агәҭа аҩнуҵҟа, аӡрыжә агелиум иалаӡҩоит, Амра афотосфера иалҵуа аенергиа ҭнажьуеит. Уи агелиосфереи Амратә система иахьаҵанакуа аҳауа аԥхарратә градиенти шьақәнаргылоит. Анаҩстәи асистемаҿы зегь реиҳа идуу аобиектқәа рахь иаҵанакуеит аа-планетак, урҭ ҳәарада иааныркыло аорбитақәа рҿы аҳра руеит . Амра еиҳа иазааигәоу адгьылтә планетақәа роуп – [[Меркури|Меркурий]], [[Венера]], Адгьыл, [[Марс]] . Ари аԥшь-планетак аҩныҵҟатәи Амратә система иахәҭакуп. Адгьыли Марси рымацара роуп Амра анхаразы иҟоу азона аҩнуҵҟа иааикәыршоу апланетақәа, амра ашәахәа атмосфератә қәыӷәӷәара ҵаҟа аӡы ахьыҟоу. Аҵаа ацәаҳәа анҭыҵ хә -астрономтә еизакк (АУ) рҟынӡа, {{Efn|The scale of the Solar System is sufficiently large that astronomers use a custom unit to express distances. The [[astronomical unit]], abbreviated AU, is equal to {{Convert|1|AU|km mi|lk=off|disp=out|abbr=~}}. This is what the distance from the Earth to the Sun would be if the planet's orbit were perfectly circular.<ref>{{Cite journal |last=Standish |first=E. M. |date=April 2005 |title=The Astronomical Unit now |journal=Proceedings of the International Astronomical Union |volume=2004 |issue=IAUC196 |pages=163–179 |bibcode=2005tvnv.conf..163S |doi=10.1017/S1743921305001365 |s2cid=55944238 |doi-access=free}}</ref>}} иҟоуп адәахьтәи Амратә система апланетақәа : ҩ-газтә гигантқәак ( [[Иупитер]], [[Сатурн]] ) ҩ-ҵаа дуқәак ( Урани Нептуни ). Иупитери Сатурни Амратә система аеҵәатәым масса 90% рҟынӡа рымоуп. Зорбитаҿы амчра змоу, аха ишиашоу Амра иакәшо апланетатә масса змоу аобиектқәа апланета гәымқәа ҳәа ирышьҭоуп. Жәларбжьаратәи Астрономтә Еидгыла Апланета Хәыҷқәа Рцентр аҿы Ceres, Плутон, Eris, Makemake, Haumea ҳәа изышьҭоу апланета хәыҷқәа ҳәа иԥхьаӡоуп. <ref>{{Cite web |date=2025-11-21 |title=Dwarf Planets |url=https://minorplanetcenter.net/dwarf_planets |access-date=2026-01-19 |publisher=IAU Minor Planet Center}}</ref> Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ ԥшь-объектк еицырзеиԥшу ҳәа иԥхьаӡоуп: Orcus, Quaoar, Gonggong, Sedna . Амратә системаҿы иҟоу астероидқәа, акометақәа, ацентаурқәа, аметеороидқәа, апланетақәа рыбжьаратәи асабыр аԥсҭҳәақәа реиԥш иҟоу Амратә системаҿы иҟоу ацәеижь хәыҷқәа рымасса еиҵоуп. {{Efn|For more classifications of Solar System objects, see [[List of minor-planet groups]] and {{Section link|Comet|Classification}}.}} Апланета ԥшқа Церера, насгьы абарҭ еиҵоу ацәеижьқәа рҟынтәи аӡәырҩы астероидтә ҟәаҟәаҿы иҟоуп (Марси Иупитери рыорбита рыбжьара), егьырҭ апланета ҟәаҟәақәа зегьы транс-Нептуниантәи аобъектқәа рпопуляциақәа ирылахәуп, урҭ Куипер иҟәаҟәаҿы Нептун анҭыҵҵәҟьа ма егьырҭ аҭыԥқәа рҿы иҟазар ауеит. Амра асистемаҿы аобиектқәа жәпакы ишиашоу Амра иакәшом, уи аҭыԥан еиҳа идуу ацәеижьқәа змоу иԥсабаратәу спутникқәоуп, лассы-лассы "амзақәа" ҳәа изышьҭоу. Урҭ Амра асистема зегьы аҿы иуԥшаар улшоит апланетатә-массатә мзақәа инадыркны иреиҳау аҟынтәи еиҳа имаҷны идуу амзақәа рҟынӡа. Зегь реиҳа идуу ҩ-мзак (Иупитертәи Ганимеди Сатурнтәи Титани) еиҳа идууп зегь реиҳа ихәыҷу апланета (Меркури) аасҭа, зегь реиҳа идууп, Адгьылтә мза назлоу быжьба, еиҳа идууп, акарликтә планетақәа руак аасҭа. Ахелиосфера аҩнуҵҟа, Амратә система еснагь амратә ԥша иаҭәоу аплазматә хәҭақәа рыла иҭәуп, урҭ, апланетабжьаратә сабла, агәаз, акосмостә лашарақәа рыцны, Амратә система ахәҭақәа рыбжьара апланетабжьаратә ҭагылазаашьа шьақәдыргылоит. {{Val|70|–|90|fmt=commas|u=AU}} рҟынӡа{{Val|70|–|90|fmt=commas|u=AU}}Амра аҟынтәи {{Val|70|–|90|fmt=commas|u=AU}}, амратә ԥша еҵәабжьаратәи агәыҭбаара ала иаанкылоуп, уи иахҟьаны агелиопауза ҟалоит, насгьы апланетабжьаратәи агәыҭбаара аеҵәабжьаратәи акосмос ахь инеиуеит. {{Val|2000|fmt=commas|u=AU}} анҭыҵ џьара{{Val|2000|fmt=commas|u=AU}}АМра аҟынтәи {{Val|2000|fmt=commas|u=AU}} Амратә система адәахьтәи арегион еиҵнахуеит, атеориа змоу Оорт аԥсҭҳәа, апериод ду змоу акометақәа рхыҵхырҭа, Амратә система аҵыхәанӡа инаӡоит, уи Ахәы асфера аҵыхәанӡа, 178,000–227,000 АУ (2,81–3,59 ly , уи агравитационтә потенциал агалактикатә потенциал иаҟарахоит. Амратә система ҳазҭоу аамҭазы еҵәабжьаратәи аԥсҭҳәа иалсны ицоит, уи Аҭыԥантәи аԥсҭҳәа ҳәа иашьҭоуп. Амратә система иазааигәоу аеҵәа, Проксима Центавр, 269,000 ауп хара. Аҩбагьы Аҭыԥантәи Аҟәаҟәа аҩнуҵҟа иҟоуп, 1000 лашара шықәса (ли) иҭбаау Ашьха Мҩа арегион хәыҷы. [[Акатегориа:Апланетологиа]] [[Акатегориа:Амратә система]] miqdze5iqvb4hqq2hnlo3kmud4ygq8h 169677 169660 2026-07-20T17:05:33Z Fraxinus.cs 8381 викификация 169677 wikitext text/x-wiki '''Амратә система''' — [[Амра|Амреи]] уи иакәыршоу амассақәеи ргравитациала еидҳәалоу системоуп, еиҳаракгьы уи апланетақәа ааба, урҭ рҟынтә [[Адгьыл|Адгьылгьы]] акы ауп. Амратә система еҵәазаҵәык змоу апланетартә системоуп (еиҳа идуу аеҵәа система иахәҭакым) Агалактика Ашьха Мҩа аҩнуҵҟа. Асистема шьақәгылеит 4.6<span typeof="mw:Entity" id="mwbQ">&nbsp;миллиард шықәса раԥхьа, амолекултә ԥсҭҳәа ҵаӷа анҭаҳа, Амреи апротопланетартә диски аныҟала, урҭ рҟынтәи иаакәыршаны иҟоу ацәеижьқәа еизаны иҟалеит. Амра Амратә система амасса зегьы аҟынтәи 99.86% ааннакылоит. Амра агәҭа аҩнуҵҟа, аӡрыжә агелиум иалаӡҩоит, Амра афотосфера иалҵуа аенергиа ҭнажьуеит. Уи агелиосфереи Амратә система иахьаҵанакуа аҳауа аԥхарратә градиенти шьақәнаргылоит. Анаҩстәи асистемаҿы зегь реиҳа идуу аобиектқәа рахь иаҵанакуеит аа-планетак, урҭ ҳәарада иааныркыло аорбитақәа рҿы аҳра руеит. Амра еиҳа иазааигәоу адгьылтә планетақәа роуп – [[Меркури]], [[Венера]], [[Адгьыл]], [[Марс]]. Ари аԥшь-планетак аҩныҵҟатәи Амратә система иахәҭакуп. Адгьыли Марси рымацара роуп Амра анхаразы иҟоу азона аҩнуҵҟа иааикәыршоу апланетақәа, амра ашәахәа атмосфератә қәыӷәӷәара ҵаҟа аӡы ахьыҟоу. Аҵаа ацәаҳәа анҭыҵ хә -астрономтә еизакк (АУ) рҟынӡа, {{Efn|The scale of the Solar System is sufficiently large that astronomers use a custom unit to express distances. The [[astronomical unit]], abbreviated AU, is equal to {{Convert|1|AU|km mi|lk=off|disp=out|abbr=~}}. This is what the distance from the Earth to the Sun would be if the planet's orbit were perfectly circular.<ref>{{Cite journal |last=Standish |first=E. M. |date=April 2005 |title=The Astronomical Unit now |journal=Proceedings of the International Astronomical Union |volume=2004 |issue=IAUC196 |pages=163–179 |bibcode=2005tvnv.conf..163S |doi=10.1017/S1743921305001365 |s2cid=55944238 |doi-access=free}}</ref>}} иҟоуп адәахьтәи Амратә система апланетақәа : ҩ-газтә гигантқәак ([[Иупитер]], [[Сатурн]]) ҩ-ҵаа дуқәак ([[Уран]]и [[Нептун]]и). Иупитери Сатурни Амратә система аеҵәатәым масса 90% рҟынӡа рымоуп. Зорбитаҿы амчра змоу, аха ишиашоу Амра иакәшо апланетатә масса змоу аобиектқәа апланета гәымқәа ҳәа ирышьҭоуп. Жәларбжьаратәи Астрономтә Еидгыла Апланета Хәыҷқәа Рцентр аҿы Ceres, Плутон, Eris, Makemake, Haumea ҳәа изышьҭоу апланета хәыҷқәа ҳәа иԥхьаӡоуп. <ref>{{Cite web |date=2025-11-21 |title=Dwarf Planets |url=https://minorplanetcenter.net/dwarf_planets |access-date=2026-01-19 |publisher=IAU Minor Planet Center}}</ref> Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ ԥшь-объектк еицырзеиԥшу ҳәа иԥхьаӡоуп: Orcus, Quaoar, Gonggong, Sedna. Амратә системаҿы иҟоу астероидқәа, акометақәа, ацентаурқәа, аметеороидқәа, апланетақәа рыбжьаратәи асабыр аԥсҭҳәақәа реиԥш иҟоу Амратә системаҿы иҟоу ацәеижь хәыҷқәа рымасса еиҵоуп. {{Efn|For more classifications of Solar System objects, see [[List of minor-planet groups]] and {{Section link|Comet|Classification}}.}} Апланета ԥшқа Церера, насгьы абарҭ еиҵоу ацәеижьқәа рҟынтәи аӡәырҩы астероидтә ҟәаҟәаҿы иҟоуп (Марси Иупитери рыорбита рыбжьара), егьырҭ апланета ҟәаҟәақәа зегьы транс-Нептуниантәи аобъектқәа рпопуляциақәа ирылахәуп, урҭ Куипер иҟәаҟәаҿы Нептун анҭыҵҵәҟьа ма егьырҭ аҭыԥқәа рҿы иҟазар ауеит. Амра асистемаҿы аобиектқәа жәпакы ишиашоу Амра иакәшом, уи аҭыԥан еиҳа идуу ацәеижьқәа змоу иԥсабаратәу спутникқәоуп, лассы-лассы "амзақәа" ҳәа изышьҭоу. Урҭ Амра асистема зегьы аҿы иуԥшаар улшоит апланетатә-массатә мзақәа инадыркны иреиҳау аҟынтәи еиҳа имаҷны идуу амзақәа рҟынӡа. Зегь реиҳа идуу ҩ-мзак (Иупитертәи Ганимеди Сатурнтәи Титани) еиҳа идууп зегь реиҳа ихәыҷу апланета (Меркури) аасҭа, зегь реиҳа идууп, Адгьылтә мза назлоу быжьба, еиҳа идууп, акарликтә планетақәа руак аасҭа. Ахелиосфера аҩнуҵҟа, Амратә система еснагь амратә ԥша иаҭәоу аплазматә хәҭақәа рыла иҭәуп, урҭ, апланетабжьаратә сабла, агәаз, акосмостә лашарақәа рыцны, Амратә система ахәҭақәа рыбжьара апланетабжьаратә ҭагылазаашьа шьақәдыргылоит. {{Val|70|–|90|fmt=commas|u=AU}} рҟынӡа{{Val|70|–|90|fmt=commas|u=AU}}Амра аҟынтәи {{Val|70|–|90|fmt=commas|u=AU}}, амратә ԥша еҵәабжьаратәи агәыҭбаара ала иаанкылоуп, уи иахҟьаны агелиопауза ҟалоит, насгьы апланетабжьаратәи агәыҭбаара аеҵәабжьаратәи акосмос ахь инеиуеит. {{Val|2000|fmt=commas|u=AU}} анҭыҵ џьара{{Val|2000|fmt=commas|u=AU}}АМра аҟынтәи {{Val|2000|fmt=commas|u=AU}} Амратә система адәахьтәи арегион еиҵнахуеит, атеориа змоу Оорт аԥсҭҳәа, апериод ду змоу акометақәа рхыҵхырҭа, Амратә система аҵыхәанӡа инаӡоит, уи Ахәы асфера аҵыхәанӡа, 178,000–227,000 АУ (2,81–3,59 ly , уи агравитационтә потенциал агалактикатә потенциал иаҟарахоит. Амратә система ҳазҭоу аамҭазы еҵәабжьаратәи аԥсҭҳәа иалсны ицоит, уи Аҭыԥантәи аԥсҭҳәа ҳәа иашьҭоуп. Амратә система иазааигәоу аеҵәа, Проксима Центавр, 269,000 ауп хара. Аҩбагьы Аҭыԥантәи Аҟәаҟәа аҩнуҵҟа иҟоуп, 1000 лашара шықәса (ли) иҭбаау Ашьха Мҩа арегион хәыҷы. ==Азгәаҭақәа== <references group="lower-alpha"/> {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:мратә система}} [[Акатегориа:Амратә система| ]] [[Акатегориа:Апланетологиа]] 6weuxefno04kqbdnm8z065fhzf96bk1 Аиртон Сенна 0 54806 169661 2026-07-20T14:39:03Z AbidzbaS 25606 Создано переводом страницы «[[:en:Special:Redirect/revision/1364590193|Ayrton Senna]]» 169661 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! colspan="2" |Аиртон Сенна |- | colspan="2" |[[Афаил:Ayrton_Senna_Pesawat_RC_Cropped.jpg|Ayrton Senna da Silva]] Senna in 1993 |- !Диит |'''Аиртон Сенна да Силва''' хәажәкырамза 21 1960 [[Сан-Паулу]], [[Бразилиа]] |- !Иԥсҭазаара далҵит |лаҵарамза 1 1994 (34) Болониа, Емилиа-Роман, Италиа |- !Аԥсра зыхҟьаз |1994 шықәсазы Сан-Марино Гран-при аҿы ааха иоуз |- !Джуп |Cemitério do Morumbi |- !иԥшәма ԥҳәыс |Лилиан де Васконселос Соуза (Lilian de Vasconcelos Souza) &#x200B; &#x200B; &#x28;&#x20;1981&#x3B;&#x20;&#x20;1982&#x29;&#x200B; |- !апартниорцәа | * Xuxa (1988–1990) * Adriane Galisteu (1993–1994; his death) |- !ауацәа | * Viviane Senna (sister) * Bruno Senna (nephew) |- ! colspan="2" |Формула акы адунеизегьтәи ачемпионат акариера |- !амилаҭра |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Brazil.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/Brazil|альт=Brazil|граница|22x22пкс]] абразилец |- !активтә шықәсқәа |1984–1994 |- !акомандақәа |Toleman, Lotus, McLaren, Williams |- !Ачемпионатқәа |3 (1988, 1990, 1991) |- !аиааирақәа |41 |- !Аподиумқәа |80 |- !Акариератә кәаталақәа |610 (614)<ref name="droppedpoints" group="lower-alpha" /> |- ! colspan="2" |анапынҵамҭа |- | colspan="2" |[[Афаил:Ayrtonsenna-logo.svg|226x226пкс|Ayrtonsenna-logo]] |}   '''Аиртон Сенна да Силва''' ( ; хәажәкырамза 21 1960 – лаҵарамза 1 1994) бразилиатәи амашьынаныҟәцаҩ, филантроп, 1984 инаркны 1994 рҟынӡа Формула Акы аҿы еицлабуаз. Сенна хынтә Формула Акы Адунеи аныҟәцаҩцәа рчемпионат аҿы аиааира игеит Макларен ицны, насгьы — иԥсраан — еиҳарак аполетә позициақәа рзы арекорд иман (65), егьырҭ рыбжьара ; 11-тәи асезонқәа рзы 41-тәи Гран-при аиааира игеит. [[Сан-Паулу]] ииз, Сенна 13 шықәса зхыҵуаз аконкурстә картатә еиԥхныҩлара далагеит; раԥхьатәи икарта аго-карта иаб иаԥиҵеит агазонокосилка арныҟәага ахархәарала. Ҩынтә Картинг адунеи ачемпионат аҿы аҩбатәи аҭыԥ ааникыла ашьҭахь, Сенна 1981 шықәсазы [[Формула Форд]] ахь диасит, раԥхьатәи асезонқәа раан британиатәии европатәии ачемпионатқәа рҿы аԥыжәара игон. Анаҩс иара 1983 шықәсазы [[Мартин Брундли]] иареи ртитултә еибашьра ӷәӷәа аан, 1983 шықәсазы Макаутәи Гран-при даиааит. Сенна 1984 шықәсазы Толеман инапы аҵаиҩит, Бразилиа Гран-при аҿы дебют ҟаиҵеит Формула Акы. Ановобранец исезон аҿы аподиумқәа акымкәа-ҩбамкәа ианрылга ашьҭахь, Сенна 1985 шықәсазы Лотусҟа диасит, Наигель Манселл диԥсахит, Бельгиа еиҭаҟаиҵаз афырхаҵара ала, ақәа зҵалаз Португалиатәи Гран-при аҿы ииааирагьы игеит. Иара 1986 шықәсеи 1987 шықәсеи рзы Лотус аҿы даанхеит, доусы акырынтә аиааирақәа игеит, аҵыхәтәантәи Адунеи аныҟәцаҩцәа Рчемпионат аҿы ахԥатәи аҭыԥ ааникылеит. Сенна McLaren инапы аҵиҩит 1988 шықәсазы Ален Прост ицнагаҩыс; еицхырааны дара ириааит уи асезон аҿы имҩаԥысыз 16 Гран-при рҟынтәи 15 — Honda амч змоу MP4/4 — Сенна иаԥхьатәи ачемпионат х-кәаталак рыла игеит, усҟантәи арекордтә Гран-при ааба данриааи ашьҭахь. Урҭ реицлабра ӷәӷәа ахыркәшамҭаз 1989 шықәсеи 1990 шықәсеи рзы Сузука атитулқәа рыӡбаразы аиҿагыларақәа ракәын, Прост аҵыхәтәантәи аан Ferrari ахь дшиасызгьы, Прост уаанӡатәи атитул игеит, Сенна анаҩстәи атитул игеит. Сенна быжь-иааирак игеит, иара иҩны Гран-при Бразилиа, 1991 шықәсазы ахԥатәи атитул шиоуз азы. Ихадаз Уилиамс-Рено аиндаҭлара аԥыжәара агеит иаанхаз ҩ-сезонк McLaren аҿы, Сенна досу рҿы еиуеиԥшым аиԥхныҩларатә иааирақәа наигӡеит, 1993 шықәсазы арекордтә фбатәи Гран-при Монако аиааирагьы наигӡеит, ачемпионат аҿы Прост аҩбатәи аҭыԥ ааникыларц азы. Сенна 1994 шықәсазтәи икампаниазы Уилиамс иахь диасит, ԥхьатәара ицаз Прост диԥсахит апартниор Деймон Хилл. 1994 шықәсазы Имола имҩаԥысуаз Сан-Марино Гран-при аан Сенна дҭахеит, уи аиԥхныҩлара дахагылан, Уилиамс FW16 иныҟәигон. Иҳәынҭқарратә ԥсыжра иалахәын миллионҩык инареиҳаны ауаа. Анаҩстәи ашәарҭадаратә реформақәа рышьҭахь иара 2014 шықәсазы Жулес Бианки иҟынӡа Формула-актәи адунеи ачемпионат аҿы аҵыхәтәантәи аԥсыҭбара иоуит. Сенна 41 иааира иоуит, 65 поултә позициақәа иоуит, 19 ирласны агьежьқәа наигӡеит, 80 подиум иоуит Формула-актәи аҿы; иара амоторспорт аҿы илегендатәу фигураны даанхоит, иццакреи, компромиссда иныҟәцаратә стили, иара убас ифилантропиеи рзы, лассы-лассы Бразилиа амилаҭтә фырхаҵа ҳәа дыԥхьаӡахоит.[c] Иара убасгьы инарҭбааны деицырдыруан 1984 Монако, 1985 Португалиатәи, 1993 Европатәи Гран-при рҿы еиԥш иҟоу амш цәаакыразы иқәгыларақәа рзы. Сенна 2000 шықәсазы Жәларбжьаратәи автоспорттә хьӡи-ԥшеи рзал ахь днаган, 2025 шықәсазы Автомобилтә хьӡи-ԥшеи рзал ахь. [[Акатегориа:1994 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:1960 шықәсазы ииз]] 2rr9hhynr9v92g3cj70l42ietztb5v2 170505 169661 2026-07-22T08:40:18Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Бразилиа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 170505 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ауаҩы|ахьӡ=Аиртон Сенна}} '''Аиртон Сенна да Силва''' ({{lang-pt|Ayrton Senna da Silva}} {{date|21|3|1960}} – {{date|1|5|1994}}) бразилиатәи амашьынаныҟәцаҩ, филантроп, 1984 инаркны 1994 рҟынӡа Формула Акы аҿы еицлабуаз. Сенна хынтә Формула Акы Адунеи аныҟәцаҩцәа рчемпионат аҿы аиааира игеит Макларен ицны, насгьы — иԥсраан — еиҳарак аполетә позициақәа рзы арекорд иман (65), егьырҭ рыбжьара ; 11-тәи асезонқәа рзы 41-тәи Гран-при аиааира игеит. [[Сан-Паулу]] ииз, Сенна 13 шықәса зхыҵуаз аконкурстә картатә еиԥхныҩлара далагеит; раԥхьатәи икарта аго-карта иаб иаԥиҵеит агазонокосилка арныҟәага ахархәарала. Ҩынтә Картинг адунеи ачемпионат аҿы аҩбатәи аҭыԥ ааникыла ашьҭахь, Сенна 1981 шықәсазы [[Формула Форд]] ахь диасит, раԥхьатәи асезонқәа раан британиатәии европатәии ачемпионатқәа рҿы аԥыжәара игон. Анаҩс иара 1983 шықәсазы [[Мартин Брундли]] иареи ртитултә еибашьра ӷәӷәа аан, 1983 шықәсазы Макаутәи Гран-при даиааит. Сенна 1984 шықәсазы Толеман инапы аҵаиҩит, Бразилиа Гран-при аҿы дебют ҟаиҵеит Формула Акы. Ановобранец исезон аҿы аподиумқәа акымкәа-ҩбамкәа ианрылга ашьҭахь, Сенна 1985 шықәсазы Лотусҟа диасит, Наигель Манселл диԥсахит, Бельгиа еиҭаҟаиҵаз афырхаҵара ала, ақәа зҵалаз Португалиатәи Гран-при аҿы ииааирагьы игеит. Иара 1986 шықәсеи 1987 шықәсеи рзы Лотус аҿы даанхеит, доусы акырынтә аиааирақәа игеит, аҵыхәтәантәи Адунеи аныҟәцаҩцәа Рчемпионат аҿы ахԥатәи аҭыԥ ааникылеит. Сенна McLaren инапы аҵиҩит 1988 шықәсазы Ален Прост ицнагаҩыс; еицхырааны дара ириааит уи асезон аҿы имҩаԥысыз 16 Гран-при рҟынтәи 15 — Honda амч змоу MP4/4 — Сенна иаԥхьатәи ачемпионат х-кәаталак рыла игеит, усҟантәи арекордтә Гран-при ааба данриааи ашьҭахь. Урҭ реицлабра ӷәӷәа ахыркәшамҭаз 1989 шықәсеи 1990 шықәсеи рзы Сузука атитулқәа рыӡбаразы аиҿагыларақәа ракәын, Прост аҵыхәтәантәи аан Ferrari ахь дшиасызгьы, Прост уаанӡатәи атитул игеит, Сенна анаҩстәи атитул игеит. Сенна быжь-иааирак игеит, иара иҩны Гран-при Бразилиа, 1991 шықәсазы ахԥатәи атитул шиоуз азы. Ихадаз Уилиамс-Рено аиндаҭлара аԥыжәара агеит иаанхаз ҩ-сезонк McLaren аҿы, Сенна досу рҿы еиуеиԥшым аиԥхныҩларатә иааирақәа наигӡеит, 1993 шықәсазы арекордтә фбатәи Гран-при Монако аиааирагьы наигӡеит, ачемпионат аҿы Прост аҩбатәи аҭыԥ ааникыларц азы. Сенна 1994 шықәсазтәи икампаниазы Уилиамс иахь диасит, ԥхьатәара ицаз Прост диԥсахит апартниор Деймон Хилл. 1994 шықәсазы Имола имҩаԥысуаз Сан-Марино Гран-при аан Сенна дҭахеит, уи аиԥхныҩлара дахагылан, Уилиамс FW16 иныҟәигон. Иҳәынҭқарратә ԥсыжра иалахәын миллионҩык инареиҳаны ауаа. Анаҩстәи ашәарҭадаратә реформақәа рышьҭахь иара 2014 шықәсазы Жулес Бианки иҟынӡа Формула-актәи адунеи ачемпионат аҿы аҵыхәтәантәи аԥсыҭбара иоуит. Сенна 41 иааира иоуит, 65 поултә позициақәа иоуит, 19 ирласны агьежьқәа наигӡеит, 80 подиум иоуит Формула-актәи аҿы; иара амоторспорт аҿы илегендатәу фигураны даанхоит, иццакреи, компромиссда иныҟәцаратә стили, иара убас ифилантропиеи рзы, лассы-лассы Бразилиа амилаҭтә фырхаҵа ҳәа дыԥхьаӡахоит.[c] Иара убасгьы инарҭбааны деицырдыруан 1984 Монако, 1985 Португалиатәи, 1993 Европатәи Гран-при рҿы еиԥш иҟоу амш цәаакыразы иқәгыларақәа рзы. Сенна 2000 шықәсазы Жәларбжьаратәи автоспорттә хьӡи-ԥшеи рзал ахь днаган, 2025 шықәсазы Автомобилтә хьӡи-ԥшеи рзал ахь. ==Азгәаҭақәа== <references group="lower-alpha"/> {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1960 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 21 рзы ииз]] [[Акатегориа:1994 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Лаҵарамза 1 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Бразилиа]] 7g6fn0fkbq5khe2i7cvzgpkcznvp2of 170506 170505 2026-07-22T08:41:30Z Fraxinus.cs 8381 викификация 170506 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ауаҩы|ахьӡ=Аиртон Сенна}} '''Аиртон Сенна да Силва''' ({{lang-pt|Ayrton Senna da Silva}} {{date|21|3|1960}} – {{date|1|5|1994}}) — [[Бразилиа]]тәи амашьынаныҟәцаҩ, афилантроп, 1984 инаркны 1994 рҟынӡа Формула Акы аҿы еицлабуаз. Сенна хынтә Формула Акы Адунеи аныҟәцаҩцәа рчемпионат аҿы аиааира игеит Макларен ицны, насгьы — иԥсраан — еиҳарак аполетә позициақәа рзы арекорд иман (65), егьырҭ рыбжьара; 11-тәи асезонқәа рзы 41-тәи Гран-при аиааира игеит. [[Сан-Паулу]] ииз, Сенна 13 шықәса зхыҵуаз аконкурстә картатә еиԥхныҩлара далагеит; раԥхьатәи икарта аго-карта иаб иаԥиҵеит агазонокосилка арныҟәага ахархәарала. Ҩынтә Картинг адунеи ачемпионат аҿы аҩбатәи аҭыԥ ааникыла ашьҭахь, Сенна 1981 шықәсазы [[Формула Форд]] ахь диасит, раԥхьатәи асезонқәа раан британиатәии европатәии ачемпионатқәа рҿы аԥыжәара игон. Анаҩс иара 1983 шықәсазы [[Мартин Брундли]] иареи ртитултә еибашьра ӷәӷәа аан, 1983 шықәсазы Макаутәи Гран-при даиааит. Сенна 1984 шықәсазы Толеман инапы аҵаиҩит, Бразилиа Гран-при аҿы дебют ҟаиҵеит Формула Акы. Ановобранец исезон аҿы аподиумқәа акымкәа-ҩбамкәа ианрылга ашьҭахь, Сенна 1985 шықәсазы Лотусҟа диасит, Наигель Манселл диԥсахит, Бельгиа еиҭаҟаиҵаз афырхаҵара ала, ақәа зҵалаз Португалиатәи Гран-при аҿы ииааирагьы игеит. Иара 1986 шықәсеи 1987 шықәсеи рзы Лотус аҿы даанхеит, доусы акырынтә аиааирақәа игеит, аҵыхәтәантәи Адунеи аныҟәцаҩцәа Рчемпионат аҿы ахԥатәи аҭыԥ ааникылеит. Сенна McLaren инапы аҵиҩит 1988 шықәсазы Ален Прост ицнагаҩыс; еицхырааны дара ириааит уи асезон аҿы имҩаԥысыз 16 Гран-при рҟынтәи 15 — Honda амч змоу MP4/4 — Сенна иаԥхьатәи ачемпионат х-кәаталак рыла игеит, усҟантәи арекордтә Гран-при ааба данриааи ашьҭахь. Урҭ реицлабра ӷәӷәа ахыркәшамҭаз 1989 шықәсеи 1990 шықәсеи рзы Сузука атитулқәа рыӡбаразы аиҿагыларақәа ракәын, Прост аҵыхәтәантәи аан Ferrari ахь дшиасызгьы, Прост уаанӡатәи атитул игеит, Сенна анаҩстәи атитул игеит. Сенна быжь-иааирак игеит, иара иҩны Гран-при Бразилиа, 1991 шықәсазы ахԥатәи атитул шиоуз азы. Ихадаз Уилиамс-Рено аиндаҭлара аԥыжәара агеит иаанхаз ҩ-сезонк McLaren аҿы, Сенна досу рҿы еиуеиԥшым аиԥхныҩларатә иааирақәа наигӡеит, 1993 шықәсазы арекордтә фбатәи Гран-при Монако аиааирагьы наигӡеит, ачемпионат аҿы Прост аҩбатәи аҭыԥ ааникыларц азы. Сенна 1994 шықәсазтәи икампаниазы Уилиамс иахь диасит, ԥхьатәара ицаз Прост диԥсахит апартниор Деймон Хилл. 1994 шықәсазы Имола имҩаԥысуаз Сан-Марино Гран-при аан Сенна дҭахеит, уи аиԥхныҩлара дахагылан, Уилиамс FW16 иныҟәигон. Иҳәынҭқарратә ԥсыжра иалахәын миллионҩык инареиҳаны ауаа. Анаҩстәи ашәарҭадаратә реформақәа рышьҭахь иара 2014 шықәсазы Жулес Бианки иҟынӡа Формула-актәи адунеи ачемпионат аҿы аҵыхәтәантәи аԥсыҭбара иоуит. Сенна 41 иааира иоуит, 65 поултә позициақәа иоуит, 19 ирласны агьежьқәа наигӡеит, 80 подиум иоуит Формула-актәи аҿы; иара амоторспорт аҿы илегендатәу фигураны даанхоит, иццакреи, компромиссда иныҟәцаратә стили, иара убас ифилантропиеи рзы, лассы-лассы Бразилиа амилаҭтә фырхаҵа ҳәа дыԥхьаӡахоит.[c] Иара убасгьы инарҭбааны деицырдыруан 1984 Монако, 1985 Португалиатәи, 1993 Европатәи Гран-при рҿы еиԥш иҟоу амш цәаакыразы иқәгыларақәа рзы. Сенна 2000 шықәсазы Жәларбжьаратәи автоспорттә хьӡи-ԥшеи рзал ахь днаган, 2025 шықәсазы Автомобилтә хьӡи-ԥшеи рзал ахь. ==Азгәаҭақәа== <references group="lower-alpha"/> {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1960 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 21 рзы ииз]] [[Акатегориа:1994 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Лаҵарамза 1 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Бразилиа]] obky26nq50by2lm6mfxw4f9bu62av1m Акатегориа:CS1 анидерланд бызшәахь азхьарԥшқәа (nl) 14 54807 169662 2026-07-20T16:30:58Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{CS1 language sources}}» 169662 wikitext text/x-wiki {{CS1 language sources}} r2upptk2cpczj7nm3zkocg7u05li8il 169663 169662 2026-07-20T16:31:57Z Fraxinus.cs 8381 169663 wikitext text/x-wiki {{CS1 абызшәахь азхьарԥшқәа}} h0qywhuwzexwrvpqxywju4d28jgdvi3 Акатегориа:Недерландтәи ақьырсианцәа 14 54808 169665 2026-07-20T16:45:35Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Christians from the Netherlands}} [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу ақьырсианра|*қьырсианцәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} инхо ауаа адинхаҵарақәа рыла|қьырсианцәа]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} ақьырсианцәа]] [[Акатегориа:Ақьырсианцәа атәылақәа рыла]]» 169665 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Christians from the Netherlands}} [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу ақьырсианра|*қьырсианцәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} инхо ауаа адинхаҵарақәа рыла|қьырсианцәа]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} ақьырсианцәа]] [[Акатегориа:Ақьырсианцәа атәылақәа рыла]] e4w6dr8lb9vxugqp36s0g629mcapj3k Акатегориа:Недерланд иҟоу ақьырсианра 14 54809 169666 2026-07-20T16:47:31Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Christianity in the Netherlands}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Ақьырсианра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу адин|қьырсианра]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла]]» 169666 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Christianity in the Netherlands}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Ақьырсианра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу адин|қьырсианра]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла]] ih3mjcorkkxf38dn9oxw3ty9gvhh2ie Акатегориа:Недерланд иҟоу адин 14 54810 169667 2026-07-20T16:49:30Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Religion in the Netherlands}} {{Cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}}тәи акультура|дин]] [[Акатегориа:Адин атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу адин атәылақәа рыла]]» 169667 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Religion in the Netherlands}} {{Cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}}тәи акультура|дин]] [[Акатегориа:Адин атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу адин атәылақәа рыла]] krr7fayxzdv4nab27p7dufex1xf8rln Акатегориа:Недерландтәи акультура 14 54811 169668 2026-07-20T16:51:33Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commonscat|Culture of the Netherlands}} [[Акатегориа:{{Title country}}]] [[Акатегориа:Акультура атәылақәа рыла]] Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} акультура атәылақәа рыла» 169668 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Culture of the Netherlands}} [[Акатегориа:{{Title country}}]] [[Акатегориа:Акультура атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} акультура атәылақәа рыла] 65bdwkmh4z9edhl615p66c1smtsq681 169669 169668 2026-07-20T16:51:46Z Fraxinus.cs 8381 169669 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Culture of the Netherlands}} [[Акатегориа:{{Title country}}]] [[Акатегориа:Акультура атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} акультура атәылақәа рыла]] le1vn9lvf3brh4e4q5lpc5by8yg8ff9 Акатегориа:Недерланд инхо ауаа адинхаҵарақәа рыла 14 54812 169670 2026-07-20T16:55:24Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|People of the Netherlands by religion}} [[Акатегориа:{{Continent2people|{{Country2continent|{{Title country}}}}}} рдинхаҵарала]] [[Акатегориа:Аҳоландцәа| динхаҵарақәа]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи адинхаҵарақәа рылеи]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу адин]]» 169670 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|People of the Netherlands by religion}} [[Акатегориа:{{Continent2people|{{Country2continent|{{Title country}}}}}} рдинхаҵарала]] [[Акатегориа:Аҳоландцәа| динхаҵарақәа]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи адинхаҵарақәа рылеи]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу адин]] fcez4dit98wa4mgapj8sng5awqz5epk Кәыҵниаԥҳа, Гәында Сергеи-иԥҳа 0 54879 169965 2026-07-21T12:18:49Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Кәыҵниаԥҳа, Гәында Сергеи-иԥҳа]] в [[Кәыҵниа, Гәында Сергеи-иԥҳа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 169965 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Кәыҵниа, Гәында Сергеи-иԥҳа]] 3kyoju20425xrrvw5hxkwqaxrha4sgd Аҳашԥҳа, Инна Никәала-иԥҳа 0 54880 169967 2026-07-21T12:19:10Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Аҳашԥҳа, Инна Никәала-иԥҳа]] в [[Аҳашба, Инна Никәала-иԥҳа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 169967 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Аҳашба, Инна Никәала-иԥҳа]] 0lplo6mfcxmnw5hyz0fde8gfcuw7gsb Барцыцԥҳа, Белла Урысҟан-иԥҳа 0 54881 169969 2026-07-21T12:19:13Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Барцыцԥҳа, Белла Урысҟан-иԥҳа]] в [[Барцыц, Белла Урысҟа-иԥҳа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 169969 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Барцыц, Белла Урысҟа-иԥҳа]] oari2suik6x2xwo40tz62p3x6b49nbp Герхьелиа, Кәасҭа Маџьгәыр-иԥа 0 54882 169971 2026-07-21T12:19:15Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Герхьелиа, Кәасҭа Маџьгәыр-иԥа]] в [[Герхелиа, Кәасҭа Маџьгәыр-иԥа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 169971 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Герхелиа, Кәасҭа Маџьгәыр-иԥа]] fgw018zauph8p6riojd4gr1u3s4scwr Делԥҳа, Саида Бадра-иԥҳа 0 54883 169973 2026-07-21T12:19:17Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Делԥҳа, Саида Бадра-иԥҳа]] в [[Делба, Саида Бадра-иԥҳа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 169973 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Делба, Саида Бадра-иԥҳа]] gctfkuy8lq5j08vevbqqwiuodeabay6 Демерџь-иԥа, Оҭар Сааҭбеи-иԥа 0 54884 169975 2026-07-21T12:19:19Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Демерџь-иԥа, Оҭар Сааҭбеи-иԥа]] в [[Демерџьиԥа, Оҭар Сааҭбеи-иԥа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 169975 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Демерџьиԥа, Оҭар Сааҭбеи-иԥа]] eb2lmd81l78sui8bphqxlackzsw0y2a Ладариаԥҳа, Светлана Фридон-иԥҳа 0 54885 169977 2026-07-21T12:19:24Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Ладариаԥҳа, Светлана Фридон-иԥҳа]] в [[Ладариа, Светлана Фиридон-иԥҳа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 169977 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ладариа, Светлана Фиридон-иԥҳа]] e3svi58dr9934uot24sxqcmyu6ixixw Сақаниаԥҳа, Гәында валентин-иԥҳа 0 54886 169979 2026-07-21T12:20:20Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Сақаниаԥҳа, Гәында валентин-иԥҳа]] в [[Сақаниа, Гәында Валентин-иԥҳа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 169979 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Сақаниа, Гәында Валентин-иԥҳа]] gian2wr03szy4pxm8c5x1hc3vttaznb Ҭарԥҳа, Нелли Золотинск-иԥҳа 0 54887 169981 2026-07-21T12:20:54Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Ҭарԥҳа, Нелли Золотинск-иԥҳа]] в [[Ҭар-ԥҳа, Нелли Золотинск-иԥҳа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 169981 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ҭар-ԥҳа, Нелли Золотинск-иԥҳа]] azaais1jjr73j8ildike43qkcs4hul7 Ҭҳаиҵыкәԥҳа, Заира Шьалуа-иԥҳа 0 54888 169983 2026-07-21T12:21:27Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Ҭҳаиҵыкәԥҳа, Заира Шьалуа-иԥҳа]] в [[Ҭҳаиҵыкә, Заира Шьалуа-иԥҳа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 169983 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ҭҳаиҵыкә, Заира Шьалуа-иԥҳа]] h6eg5y38gvptmxhmzyu559prjm8nzw5 Макачааԥҳа, Лариса Заабеҭ-иԥҳа 0 54889 169985 2026-07-21T12:21:44Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Макачааԥҳа, Лариса Заабеҭ-иԥҳа]] в [[Макачаа, Лариса Заабеҭ-иԥҳа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 169985 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Макачаа, Лариса Заабеҭ-иԥҳа]] ecvyiw0yrasqywvhfpd776khpvyqmpx Стенли Кубрик 0 54890 169986 2026-07-21T12:24:28Z AbidzbaS 25606 Создано переводом страницы «[[:en:Special:Redirect/revision/1364893576|Stanley Kubrick]]» 169986 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! colspan="2" |Стенли Кубрик |- | colspan="2" |[[Афаил:Stanley_Kubrick_in_Dr._Strangelove_Trailer_(4)_Cropped.jpg|320x320пкс|Stanley Kubrick in Dr. Strangelove Trailer (4) Cropped]] |- !Диит |ԥхынгәы 26, 1928 Ниу-Иорк, Еиду Америкатәи Аштатқәа |- !Иԥсҭазаара далҵит |хәажәкырамза 7, 1999 (70) Чилдвикбери, Хертфордшир, [[Англызтәыла|Англиа]] |- !Азанааҭ | * акинопродиусер * продиусер * ашәҟәыҩҩы * афотограф |- !Активтә шықәсқәа |1951–1999 |- !Иаҳәсақәа | * Toba Metz * Ruth Sobotka * Christiane Harlan |- !Ахәыҷқәа |2, including Vivian |- ! colspan="2" |Анапынҵамҭа |- | colspan="2" |[[Афаил:Stanley_Kubrick_Signature.svg|336x336пкс|Stanley Kubrick Signature]] |}   '''Стенли Кубрик''' (26 ԥхынгәымза, 1928 шықәса – 7 хәажәкырамза, 1999 шықәса) — америкатәи акинорежиссиор, афотоҭыхҩы. Голливуд ҿыц аамҭа иналукааша афигура, Кубрик зегь реиҳа иналукааша акинорежиссиорцәа дыруаӡәкуп ҳәа дыԥхьаӡоуп. Ифильмқәа еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵанакит, адетальқәа, аинновативтә кинематографиа, инарҭбаау асет адизаин, алахьеиқәра азҿлымҳара ахьроуз азы ахьӡ-аԥша роуит. [[Ниу-Иорк]] ақалақь аҿы ииз Кубрик 1940-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, 1950-тәи ашықәсқәа рылагамҭазы Look ажурнал аҿы фотоҭыхҩыс аус иуан. Иара 1956 шықәсазы иҭихит раԥхьатәи голливудтәи афильм ду "Ашьра". Уи иашьҭанеиуан Кирк Дугласи иареи русеицура: аибашьра иаҿагылоз афильм "Ахьӡ-аԥша амҩақәа" (1957), аҭоурыхтә епос "Спартак" (1960). 1961 шықәсазы Кубрик Англиа дынхеит. 1978 шықәсазы иара иԥҳәыс Кристиани иареи Чилдвикбери аманор аҿы иҩны игылеит, уи иусурҭа ҭыԥны иҟалеит, иҩымҭақәа рыҩреи, рыҭҵаареи, аредакциа рзуреи, рнапхгареи ацентрализациа рзиуит. Уи иалнаршеит ифильмқәа шамахамзар асахьаркыратә хылаԥшра рыҭара, акрызҵазкуа Голливудтәи астудиақәа рфинанстә цхыраара зеиуа маҷу аԥыжәара аманы. Англиа раԥхьатәи иҩымҭақәа Питер Селлерс дызлахәыз ҩ-фильмк ракәын: акомедиа-драма Лолита (1962), ихьшәашәоу аибашьра асатира Др. Странглав (1964). Акиноҟаҵара аспектқәа реиҳарак ишиашоу хылаԥшра рызҭоз аперфекционист Кубрик ашәҟәыҩҩреи, аредакторреи, аԥштәы ахәшьара аҭареи, аӡыргареи, ацәыргареи рҿы изанааҭдырра еизирҳаит. Иара деицырдыруан ифильмқәеи исценақәеи рыҭҵаараҿы аџьабаа ду збоз игәцаракрала. Иара лассы-лассы дазҵаауан дюжинақәак убри аҭыхрақәа реиҭагара, лассы-лассы иактиорцәа ирҩашьон, ргәы канажьуан. Кубрик ифильмқәа рӷьырак акинематографиатә дгьыл ҿыц ԥырҽит, уажәы лаӷәырԥсаратә шьаҭаны иԥхьаӡоуп. ''2001: A Space Odyssey'' анаукатә фантастикатә епос аҿы аҭҵаарадырратә реализми аинновативтә иҷыдоу аеффектқәеи (1968) акино аҭоурых аҿы раԥхьаӡа акәны иҟалеит; афильм иара изаԥсахеит изаҵәу Академиатә ҳамҭа (Иреиӷьу лаԥшылатәи аеффектқәа рзы), уи ианыҟарҵаз аамҭазы иҟаҵаз зегь реиҳа идуу афильмқәа ируакны иԥхьаӡоуп. Кубрик ифильмқәа жәпакы еимактәны ишыҟазгьы, раԥхьа ианҭыҵ ашьҭахь еилаԥсоу ахҳәаақәа роуан — аиҳаракгьы игәымбылџьбароу A Clockwork Orange (1971), уи [[Британиаду|Британиа ду]] аҿы амассатә информациа ахархәагақәа ргәы ԥнажәеит — реиҳараҩык Академиа Аҳамҭақәа, Golden Globes, ма BAFTA Аҳамҭақәа рзы аноминациақәа ранашьан, акритикатә хәшьарақәа роуит. Агәыҭҟьа-ԥсыҭҟьаратә фильм The Shining (1980) ала иара раԥхьатәи адиректорцәа дыруаӡәкхеит, виетнамтәи аибашьратә фильм Full Metal Jacket (1987) азы зда ԥсыхәа ыҟам атехнологиазы Steadicam ахархәара азҭаз. Афиналтә фильм "Аблақәа инарҭбааны иаркуп" (1999) азы иҭаацәеи иеҵәақәеи рзы аҭыхра анымҩаԥига ашьҭахь мышқәак рышьҭахь 70 шықәса дшырҭагылаз иԥсҭазаара далҵит. [[Акатегориа:1999 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:1928 шықәсазы ииз]] e861h2c8cwrd45gvl0gi3yonu5o6lwt Камчаткатәи атәылаҿацә 0 54963 170059 2026-07-21T12:39:33Z Flamme-Bleue 10257 Новая страница: «{{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (акраи) | абираҟ = Flag of Kamchatka Krai.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Камчаткатәи атәылаҿацә абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of arms of Kamchatka Krai.svg | аге...» 170059 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (акраи) | абираҟ = Flag of Kamchatka Krai.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Камчаткатәи атәылаҿацә абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of arms of Kamchatka Krai.svg | агерб ирызку адаҟьа = Камчаткатәи атәылаҿацә агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Камчаткатәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Камчатский край}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп. Атәылаҿацә шьақәыргылан 2007 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Магадантәи атәылаҿацә|Магадантәи атәылаҿацә (аобласт)]], Чукоттәи автономтә гьежьыра. Камчаткатәи атәылаҿацә аҵакыра — 464 275 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 288 200-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 0,62-ҩык/км². Атәылаҿацә ацентр — [[Петропавловск Камчатски]] ақалақь ауп. {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (акраиқәа)]] [[Акатегориа:1938 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] rhy2te9frwdc5ey7strmrpv32ryc421 170204 170059 2026-07-21T13:22:46Z Flamme-Bleue 10257 170204 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (акраи) | абираҟ = Flag of Kamchatka Krai.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Камчаткатәи атәылаҿацә абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of arms of Kamchatka Krai.svg | агерб ирызку адаҟьа = Камчаткатәи атәылаҿацә агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Камчаткатәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Камчатский край}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп. Атәылаҿацә шьақәыргылан 2007 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Магадантәи атәылаҿацә|Магадантәи атәылаҿацә (аобласт)]], Чукоттәи автономтә гьежьыра. Камчаткатәи атәылаҿацә аҵакыра — 464 275 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 288 200-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 0,62-ҩык/км². Атәылаҿацә ацентр — [[Петропавловск Камчатски]] ақалақь ауп. {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (акраиқәа)]] [[Акатегориа:2007 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] kztsk9j7yr47xpl881u1z2c16bncpg5 Акатегориа:2026 шықәсазы иԥсыз 14 54976 170156 2026-07-21T12:55:59Z Nart17 17397 Акатегориа ҿыц (аиҵаҳәара 2025 шықәсазы иԥсыз аҟынтә) 170156 wikitext text/x-wiki {{Акатегориа шықәсазы иԥсыз|2026}} 58lrvfovlvxdxu347rd8bbnhpvlysfj Бӷажәба, Хәыхәыт Салуман-иԥа 0 54977 170159 2026-07-21T13:04:42Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Бӷажәба, Хәыхәыт Салуман-иԥа]] в [[Бӷажәба, Хәыхәыт Соломон-иԥа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 170159 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Бӷажәба, Хәыхәыт Соломон-иԥа]] s2994weattuiv4oylv2t3c94z1s90nt Иналиԥа, Шьалуа Денис-иԥа 0 54978 170161 2026-07-21T13:04:45Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Иналиԥа, Шьалуа Денис-иԥа]] в [[Инал-иԥа, Шалуа Денис-иԥа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 170161 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Инал-иԥа, Шалуа Денис-иԥа]] orf8ejqglvm9bpa8ig7m37itg6tvzwi Хокерба, Шамил Ибрагим-иԥа 0 54979 170163 2026-07-21T13:04:47Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Хокерба, Шамил Ибрагим-иԥа]] в [[Хокерба, Шамиль Ибрагим-иԥа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 170163 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Хокерба, Шамиль Ибрагим-иԥа]] kcp4titpy1g8zwlo4ta1bj87aahmwbz Џьопуа, Рушьни Кәыкәиа-иԥа 0 54980 170165 2026-07-21T13:04:49Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Џьопуа, Рушьни Кәыкәиа-иԥа]] в [[Џьопуа, Рушьни Кәакәиа-иԥа]]: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 170165 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Џьопуа, Рушьни Кәакәиа-иԥа]] ln8babah5cqwn68pqi36c1qu19t10j1 Тәанԥҳа, Лиолиа Сулҭан-иԥҳа 0 54992 170199 2026-07-21T13:22:31Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Тәанԥҳа, Лиолиа Сулҭан-иԥҳа]] в [[Тәан-ԥҳа, Лиолиа Сулҭан-иԥҳа]] поверх перенаправления: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 170199 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Тәан-ԥҳа, Лиолиа Сулҭан-иԥҳа]] 2jlshlgffh8398sedfrmngv7jmbu9d2 Ҷкадуа, Шьоҭа Еугьан-иԥа 0 54993 170201 2026-07-21T13:22:34Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Ҷкадуа, Шьоҭа Еугьан-иԥа]] в [[Ҷкадуа, Шоҭа Еугьан-иԥа]] поверх перенаправления: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 170201 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ҷкадуа, Шоҭа Еугьан-иԥа]] 3lflz4wojr87t31793e1cj1t0ekr3p8 Ԥлиа, Шамил Хәсеин-иԥа 0 54994 170203 2026-07-21T13:22:37Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Ԥлиа, Шамил Хәсеин-иԥа]] в [[Ԥлиа, Шамиль Хәсеин-иԥа]] поверх перенаправления: Ахьӡ ахыҵхырҭа ишану еиԥш иҟаҵоуп (Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асаит) — title normalized to the form used by the source 170203 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ԥлиа, Шамиль Хәсеин-иԥа]] kqcnnqq7wq91ycj7y431atdc6ab7pev Џьынџьал, Нонна Иури-иԥҳа 0 54995 170207 2026-07-21T13:25:41Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170207 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Џьынџьал Нонна Иури-иԥҳа |даҽа ахьӡ=Джинджолия Нонна Юрьевна |афото=Джинджолия Нонна Юрьевна (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Џьынџьал Нонна Иури-иԥҳа |аира арыцхә=21.08.1971 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Гәыԥ ақыҭан - 13.06.2025 |аусура=ашәҟәыҩҩы, апублицист }} '''Џьынџьал Нонна Иури-иԥҳа''' ({{lang-ru|Джинджолия Нонна Юрьевна}}; 21.08.1971, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Гәыԥ]] ақыҭан - 13.06.2025) – ашәҟәыҩҩы, апублицист. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далан (2018). Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== 1988 ш. далгеит Гәыԥтәи абжьаратәи ашкол. 1989-1995 шықәсқәа раан аҵара лҵон Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет аҟны. 2000 ш. инаркны аус луан Гәылрыԥшьтәи абжьаратәи ашкол аҟны аԥсуа бызшәеи алитературеи рырҵаҩыс. Лпрозатә ҩымҭақәа рнылахьеит ажурнал «Алашара», агазеҭ «Аамҭа», Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла иҭнажьуа аҿар рырҿиамҭақәа еидызкыло аизга «Ашацкыра» (2009; 2011). ==Абиблиографиа== *«Абзиабара ашәа». Аповести ажәабжьқәеи. Аҟәа, 2016. *«Ашьауардын ахыԥша». Ажәабжьқәа. Аҟәа, 2019. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/dzhindzholiya-nonna-yurevna-(1971) Джинджолия Нонна Юрьевна] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D1%9Fyin%D1%9Fal-nonna-iuri-i%D2%A7a Џьынџьал Нонна Иури-иԥҳа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:1971 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Нанҳәамза 21 рзы ииз]][[Акатегориа:2025 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Рашәарамза 13 рзы иԥсыз]]}} fr421s1mmbeo3euxykkx82jn2l7qcip Аншба, Артур Артиом-иԥа 0 54996 170208 2026-07-21T13:25:44Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170208 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Аншба Артур Артиом-иԥа |даҽа ахьӡ=Аншба Артур Артемович |афото=Аншба Артур Артемович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Аншба Артур Артиом-иԥа |аира арыцхә=02.01.1936 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Тҟәарчал ақалақь |аԥсра арыцхә=19.12.1985 |аԥсра аҭыԥ=Аҟәа ақалақь |аусура=аԥсуа фольклорист-кавказҭҵааҩ, аепосҭҵааҩ, алитературатә критик, Нарҭаа репоси аԥсуа сахьаркыратә литературеи рзы аспециалист, афилологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат (1966) }} '''Аншба Артур Артиом-иԥа''' ({{lang-ru|Аншба Артур Артемович}}; 02.01.1936, Аԥсны, [[Тҟәарчал]] ақалақь – 19.12.1985, [[Аҟәа]] ақалақь) – аԥсуа фольклорист-кавказҭҵааҩ, аепосҭҵааҩ, алитературатә критик, Нарҭаа репоси аԥсуа сахьаркыратә литературеи рзы аспециалист, афилологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат (1966). СССР-и (1978) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Дыҩуан аԥсышәалеи урысшәалеи. ==Абиографиа== 1955 ш. Аҟәатәи аҩбатәи абжьаратәи ашкол даналга дҭалоит А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт. 1962-1965 шш. раан СССР аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа А. М. Горки ихьӡ зху Адунеитә литература аинститут аспирантураҿы аҵара иҵон, иара абраҟа, 1966 шықәсазы акандидаттә диссертациа ихьчеит. Уи азкын нарҭаа репос апоетика азҵаарақәа. 1967 ш. агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциа аҟәша деиҳабын, убри ашықәс инаркны Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵаара аинститут аҭҵаарадырратә усзуҩыс дрыдыркылеит, ашьҭахь – аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҳабыс. Иҭҵаарадырратә усура хада акәны иҟан аԥсуа фольклори алитературеи рпоблемақәа, урҭ ирзикит 80 инареиҳаны аусумҭақәа (урҭ рхыԥхьаӡараҿы – амонографиатә ҭҵаамҭақәа, астатиақәеи, аочеркқәеи, аматериалқәеи реизгақәа). Аԥсуа профессионалтә фольклористцәа дызларуаӡәкыз ала, илагала шьардоуп афольклор иазку аҭҵаарадырраҿы. Ирҿиараҿы аҭыԥ ҷыдагьы ааннакылоит Кавказтәи Нарҭҵаара. Ишәҟәқәа хԥа рызкуп Нарҭаа репос аетикеи астили, афольклори аҵабырги реизыҟазаашьақәа. А. Аншба акырӡа илагала ыҟоуп 1960-тәи ашықәсқәа инадыркны 1980-тәи ашықәсқәа рзынӡа аԥсуа фольклор аматериалқәа реизгараҿы. 1000 инареиҳаны атекстқәа аниҵеит, урҭ реиҳараӡак анкьыԥхьха аҵыхәтәантәи аамҭақәа рзы ауп. Убри инаваргыланы А. Аншба иааиԥмырҟьаӡакәа илаԥш ахын аԥсуа литература аҿиашьа. Илитератураҭҵааратәи илитература-критикатә статиақәеи рзкуп Д. И. Гәлиа, С. И. Ҷанба, М. А. Лакрба, Ӡ. Хә. Дарсалиа, Б. У. Шьынқәба, И. К. Ҭарба, А. К. Џьениа, Т. Шь. Аџьба, С. Х. Ҭаркьыл, Н. Т. Кәыҵниа уҳәа рырҿиамҭақәа, иара убас алитература, алирика, ажәабжь, асахьаркыратә еиҭагара, аԥсуа литература аҭоурых. Уи аԥсуа литератураҭҵаараҿы раԥхьӡа акәны дазхьаԥшит амилаҭтә литература атекстологиа апроблема. «Аԥсуа литература аҭоурых аочеркқәа» (Аҟәа, 1974) авторцәа дыруаӡәкуп, насгьы - «Аԥсуа литература аҭоурых» (Аҟәа, 1986, аԥсышәала). А. Аншба амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара далахәын, 1977 ш. СССР Иреиҳаӡоу Асовет Апрезидиум  ассесиеи, КПСС Ацентр Комитет Аполитбиурои, КПСС Ацентр Комитет Амаӡаныҟәгаҩ хада Л. И. Брежневи рышҟа ишьҭыз «Аԥсуа шәҟәы» зыхьӡхаз авторцәа дыруаӡәкын. ==Абиблиографиа== *Аԥсуа нарҭаа рҳәамҭақәа рсахьаркыратә ҷыдарақәак. Аҟәа, 1968, аԥсышәала. *Вопросы поэтики абхазского нартского эпоса. Тбилиси, 1970, урысшәала. *Аԥсуа жәлар рҳәамҭақәеи рашәақәеи. Еиқәдыршәеит: А. А. Аншба, С. Л. Зыхәба, Ш. Хь. Салаҟаиа, Аҟәа, 1970, аԥсышәала. *Михаил Лакербаи. (Творческий портрет). Сухуми, 1979 (В. В. Дарсалиеи иара еилахәны). *Аамҭақәа реиқәҿыцра. Алитература-критикатә статиақәа. Аҟәа, 1980, аԥсышәала. *Абхазский фольклор и действительность. Тбилиси, 1982. *Абхазская народная поэзия (Пер. с абх. Н. Гребнева; сост. и коммент. А. А. Аншба и С. Л. Зухба; предисловие А. А. Аншба. Сухуми, 1983; Самсон Ҷанба. (Акритика-биографиатә очерк). Аҟәа, 1985 (В. В. Дарсалиеи иареи еилахәны), аԥсышәала. *Анашана мҳәыр: Аԥсуа лакәқәа (Аус адиулеит А. А. Аншба, Аҟәа, 1985, аԥсышәала; Аамҭақәа реиқәҿыҭра. Астатиақәа. Аҟәа, 1986; аԥсышәала; Аԥсуа фольклор: Артур Аншба ианҵамҭақәа. Еиқәиршәеит, анҵамҭақәа ртекстологиа ациҵеит, аԥхьажәеи азгәаҭақәеи иҩит З. Џь. Џьапуа. Аҟәа, 1995, аԥсышәала. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/anshba-artur-artemovich Аншба Артур Артемович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/anshba-artur-artiom-i%D2%A7a Аншба Артур Артиом-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны афольклористцәа]][[Акатегориа:1936 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 2 рзы ииз]][[Акатегориа:1985 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 19 рзы иԥсыз]]}} 0gqr9lyvkkqbj9zj1elwjetsmac45l2 Аргәын, Алхас Валико-иԥа 0 54997 170209 2026-07-21T13:25:47Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170209 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Аргәын Алхас Валико-иԥа |даҽа ахьӡ=Аргун Алхас Валикович |афото=Аргун Алхас Валикович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Аргәын Алхас Валико-иԥа |аира арыцхә=03.05.1972 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Гәдоуҭа араион Ԥсырӡха ақыҭа |аусура=аԥсуа шәҟәыҩҩы, апублицист }} '''Аргәын Алхас Валико-иԥа''' ({{lang-ru|Аргун Алхас Валикович}}; 03.05.1972, Аԥсны, [[Гәдоуҭа араион]] [[Ԥсырӡха]] ақыҭа) – аԥсуа шәҟәыҩҩы, апублицист. Аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа ркандидат. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далоуп (2025). Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра (1992-1993) далахәын. Дыҩуеит урысшәала. ==Абиографиа== 1988 ш. далгеит Афонҿыцтәи абжьаратәи ашкол. 1989-1993 шш. раан аҵара иҵон Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҭоурыхтә факультет аҟны. 2002 ш. инаркны Афонҿыцтәи Амилаҭтә аҭоурых-архитектуратә ҳәырԥсарра «Анаҟәаԥиа» аиҳабы ихаҭыԥуаҩс дыҟан, 2005 раахыс – Афонҿыцтәи Амилаҭтә аҭоурых-культуратә ҳәырԥсарра «Анаҟәаԥиа» аиҳабыс аус иуеит. Данқәыԥшыз инаркны алитературеи аҭоурыхи дрызҿлымҳан. 2012 ш. инаркны Анаҟәаԥиа, инеизакны – Аԥсны аҭоурыхи, архитектуреи, археологиеи рбаҟақәа рызҵаарақәа инапы рылакуп. Археологиатә експедициақәа АН-14 еиҿикаахьеит, урҭ русура далахәын. Авторс дрымоуп амонографиақәа ҩба, иара убас жәохә инареиҳаны аҭҵаарадырратә статиақәа. Урҭ рахьтә Урыстәылатәи Афедерациа Иреиҳау аттестациатә комиссиа ирыднагалаз х-статиак ркьыԥхьхьеит, хә-статиак – аҭыжьымҭақәа SCOPOS, насгьы WOS. 2014 ш. инаркны акандидаттә диссертациа ахьчара иҽазыҟаиҵон. Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥснытәи Аԥсуаҭҵаара аинститут аҟны 2021 ш. акандидаттә диссертациа ихьчеит, уи темас иамоуп «II– VIII ашә. раантәи Аԥсны аҭоурых аконтекст ала Анаҟәаԥиатәи архитектуратә комплекс аҭоурых-культуратә ҭҵаара». Еиуеиԥшым ашықәсқәа раан иикьыԥхьхьоу аҭҵаарадырратә статиақәа рнылахьеит Аԥсни Урыстәылеи еиуеиԥшым рҭыжьымҭақәа. Урҭ иреиуоуп: «Абасгаа рхырӷәӷәарҭа хада «Трахеиа» алокализациа апроблема» (МАК VIII мраҭашәаратәи Кавказ археологиа иазкыз «Анфимовтәи аԥхьарақәа» (Краснодар, 2018); «VII–VIII ашә. раантәи заатәи ашәышықәсақәа рзтәи Аԥсны аҳра ашьақәгылара азҵаара иазкны» (Научная мысль Кавказа» №3 (95)). (Аладатәи Афедералтә университет (Дон-иӡхгылоу-Ростов, 2018); «Антика еиуоу Флави Арриани Ԥсевдо-Арриани реиларҭәақәа рыла Аҩада-Мрагыларатәи Амшынҿықә аҭоурыхтә географиа» (З. В. Анчабаӡе диижьҭеи 100 шықәса аҵра иазку НК аматериалқәа. ААУ, Аԥсуаҭҵаара аинститут. [[Аҟәа]], 2020); «Гәандра ақыҭа аӡырҭатә ҟазарҭа. Аԥшаара ҿыцқәеи аҭҵаара аперспективақәеи» (МАК VIII аматериалқәа, Мраҭашәаратәи Кавказ археологиаиазку «Анфимовтәи аԥхьарақәа» (Краснодар, 2020) уҳәа егьырҭгьы. ==Абиблиографиа== *урысшәала: Летопись Абхазии. Жернова судьбы. Книга I. Сухум, 2012. *Летопись Абхазии. Сумерки богов. Книга II. Сухум, 2015. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/argun-alxas-valikovich Аргун Алхас Валикович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/arg%D3%99yin-alxas-valiko-i%D4%A5a Аргәын Алхас Валико-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:1972 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 3 рзы ииз]]}} 7x80omgy1awjns2idhucz40pxyi2qeq Аџьынџьал, Шьалодиа Михаил-иԥа 0 54998 170210 2026-07-21T13:25:50Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170210 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Аџьынџьал Шьалодиа Михаил-иԥа |даҽа ахьӡ=Аджинджал Шалодиа Михайлович |афото=Аджинджал Шалодиа Михайлович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Аџьынџьал Шьалодиа Михаил-иԥа |аира арыцхә=01.08.1932 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Ԥақәашь ақыҭа |аԥсра арыцхә=31.08.2015 |аԥсра аҭыԥ=Аҟәа |аусура=ашәҟәыҩҩы, апублицист, ауаажәларратә усзуҩы }} '''Аџьынџьал Шьалодиа Михаил-иԥа''' ({{lang-ru|Аджинджал Шалодиа Михайлович}}; 01.08.1932, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Ԥақәашь]] ақыҭа – 31.08.2015, [[Аҟәа]]) – ашәҟәыҩҩы, апублицист, ауаажәларратә усзуҩы. Аԥсны акльтура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы. ==Абиографиа== СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәеи (1959), СССР-и Аԥсни ржурналистцәа Реидгылақәеи (1974), Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгылақәеи (1999) ашәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа Жәларбжьаратәи реилазаареи дрылан. Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсны аҳәынҭқарратә премиеи (1984) В. Маиаковски ихьӡ зху Жәларбжьаратәи апремиеи (2010), «Ахьӡ-Аԥша» аорден II-тәи аҩаӡареи ианашьан. Аԥсны жәлар рышәҟәыҩҩы (2012) ҳәа ахьӡ ихҵан. Дыҩуан аԥсышәала. Заа иаб диԥхеит (1939). Ихәыҷра ашықәсқәа мариамызт. Ега ус акәзаргьы, иан Татеи Аргәын иаалылшоз зегьы ҟалҵон ԥшьҩык лыхшара ршьапы рықәыргыларазы. Лҭынхацәеи ақыҭауааи лыцхраауан. Шь. Аџьынџьал аԥхьа аҵара иҵон дахьиз Урҭа аҳаблан алагарҭатә школ аҟны. Ашьҭахь Рекатәи ихарҭәаамыз абжьаратәи ашкол аҿы. 1951 ш. Ԥақәашьтәи абжьаратәи ашкол далгеит. Уи нахыс аџьа агьама икит Тҟәарчалтәи ашахтаҿы. Аха аҵаралашарахь зхы кыдыз арԥыс игәҭакы анагӡара дацәхьамҵит, хара имгакәа аҵара иҽазикит. 1959 ш. Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт аҭоурыхтә факультет далгеит. Иҵара ашықәсқәа раан далахәын уаҟа еиҿкааз алитературатә кружок. Убасҟан ауп илаз абаҩхатәра аҽанцәырнагазгьы. Иреиҳау аҵараиурҭа даналга ашьҭахь мызқәак аус иуан Очамчыратәи араионтә газеҭ «Акоммунизм ахь» (иахьа - «Ерцахә») аредакциаҿы. 1961 ш. инаркны еиуеиԥшым ашықәсқәа раан аус иуан агазеҭ «Аԥсны» («Аԥсны ҟаԥшь») аредакциа аҟәша аиҳабыс, Аԥсны асахьаҭыхҩцәа Реидгыла Афонд аиҳабыс, апартиа Аԥснытәи аобком аҟәша аиҳабыс, Аԥснытәи аҳәынҭқарратә шәҟәҭыжьырҭа «Алашара» анапхгаҩыс, акьыԥхь азы Аԥснытәи аҳәынҭқарратә еилакы ахантәаҩыс. Аԥсны Иреиҳаӡоу Асовет 11-тәи ааԥхьара (1985-1990) адепутатс дыҟан. 2005-2013 шықәсқәа раан Аԥсны Аҳәынҭқарра Ауаажәлаарратә палата далан. Аԥсуа бызшәа арҿиара Аҳәынҭқарратә программа анагӡаразы Аҳәынҭқарратә комиссиа далахәын. Аус ахьиуазаалакгьы, инапы злакызаалакгьы Шь. Аџьынџьал арҿиара аус аганахь иаанижьуамызт. Рҿиаҩык иаҳасабала ишьақәгылараҿы анырра бзиа ирҭеит ихәыҷра ашықәсқәа инадыркны дзызҿлымҳаз жәлар рҿаԥыц ҳәамҭақәа, иара убас аԥсуа шәҟәыҩҩцәа Д. Гәлиа, С. Ҷанба, И. Коӷониа, Л. Лабахәуа, М. Аҳашба, Б. Шьынқәба, Кь. Чачхалиа, насгьы аурыс литература аклассикцәа Н. Гоголь, М. Салтыков-Шьчедрин, А. Чехов уҳәа егьырҭгьы. Асахьаркыратә литература агәбылра аник, алитератураҿы раԥхьатәи ишьаҿақәагьы аныҟаиҵа нахыс аԥхьаҩцәа дырдырит. Раԥхьаӡа акьыԥхь збаз иажәабжь «Амаҳә» ала, мышьҭабзиала алитературахь дымҩахыҵит. Уи инашьҭарххны акьыԥхь рбо иалагеит егьырҭ иҩымҭақәагьы. Иажәабжьқәа раԥхьатәи реизга «Агәахәтәы» (1960) анҭыҵ еиҳагьы аԥхьаҩцәа деицгәарҭеит. Асатиратә ҩымҭақәа даараӡа ишиқәҿиоз шьақәнарӷәӷәеит аизга «Хырбза-кәырбза» (1963). Ароман «Ашәахсҭа» (1966) акәзар, аԥхьаҩцәа ирылаҵәеит, избанзар ихаҭа дызхааныз, дызлагылаз аԥсҭазаара аанарԥшуеит. Аԥсуа ҿар усҟантәи аамҭа изҭанаргылаз ауадаҩрақәа, ахьанҭарақәа қәҿиарала рцәыргара илиршеит. Ижәлар рҟазшьа аҷыдарақәа изхысыз-изҵысыз еиламырсӡакәа иахьидыруаз иабзоуроу рацәоуп ирҿиаратә мҩаҿы. Ажәабжьоу «Амзаҿа ангыло» (1974) ари зегьы арҵабыргуеит. 1930-тәи ашықәс еиқәаҵәақәа ҳажәлар зҭадыргылаз, иреиӷьыз рҵеицәа рҭархарала арыцҳарақәа зхызгаз, ӷәӷәала изхьысыз, насгьы урҭ ирыцыз ахьааи агәырҩеи хҭысла ишьақәырӷәӷәаны асахьаркыратә ҩымҭа шьахә аԥиҵеит, ароман хьӡысгьы иаиуит «Аҳәа зыҟәну аџьныш» ҩ-хәҭакны (актәи ҭыжьын 1989 ш., ахәҭақәа аҩбагьы еидкыланы иҭыҵит (2004 ш.). Урысшәала еиҭаганы ианҭыҵ ахԥша акырӡа еиҳахеит, аҭҵааҩцәеи аԥхьаҩцәеи рҟнытә ахәшьара бзиагьы аиуит. Егьырҭ абызшәақәа рахь еиҭагоу иҩымҭақәа аԥсуа сахьаркыратә литература аихьӡарақәа аадырԥшуан. Шь. Аџьынџьал қәҿиарала еилоигӡон ауаажәларратәи арҿиаратәи усура. Иажәабжьқәеи, иажәабжьоуқәеи, ироманқәеи, Аԥсны еиԥш, [[Москва]], егьырҭ атәылақәа рҟны урысшәала, латыш бызшәала уҳәа иҭыҵит. Иалкаау иҩымҭақәа еидызкыло ашәҟәқәа налаҵаны 25 инареиҳаны адунеи рбахьеит. Урысшәала Аҟәа иҭыжьын ироман «Корни» (1978), Москва иҭрыжьхьеит ишәҟәқәа «На обрыве» (1984), «Зуб мудрости», «Дӷвол с мечом» (1991), Санкт-Петербург, (2011), «Амзаҿа ангыло», Рига, «Мисема» (1986). Иажәабжьқәа еиҭаганы ирнылеит ажурналқәа «Крокодил», «Дружба народов», агазеҭқәа: «Правда», «Литератураная газета», «Советская культура» уҳәа егьырҭгьы. Аԥсуа драматургиаҿы акәзаргьы, ашәҟәыҩҩы илшарақәа маҷӡам. С. И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аҟны иқәдыргылахьеит ипиесақәа рыла аспектакльқәа: «Аӡыхь абжьы» (1982), «Март 4» (1984), «Апартфел шкәакәа» (1987). Акомедиа «Сара сроль» еиҭаганы иқәдыргылеит Гроднотәи аобласттә драматә театр аҟны (1989), «Аҵарҭыша» акәзар, Даӷьсҭан, Махачкалатәи адраматә театр аҟны (1988). Аԥсуа кинематографиа арҿиараҿгьы илагала маҷым. Акиностудиа «Мосфильм» аҿы иҭыхын Шь. Аџьынџьал икиносценариақәа ирылху афильмқәа: «Амзаҿа ангыло ауха» (1978), «Иԥшьоу ажьира асаркьал» (1984), «Перекресток» (Зегьеидгылоутәи асатиратә киножурнал «Фитиль» (1984). Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан (1992–1993) ҳажәлар иргаз Аиааира агәацԥыҳәара инаҭеит. Ҳажәлар зҭагылаз, ирхыргаз, аибашьреи уи ашьаҭахьтәи аамҭа уадаҩи ирыцыз ахынҭаҩынҭарақәа аанарԥшуеит ироман «Ақәыџьма кәашара» (2004). Ааԥхьаҩцәа рнапаҿы ироуит иара убас ирҿиамҭақәа еидызкыло х-томк, насгьы Аџьынџьтәылатә еибашьра иазку ироман ҿыц «Шаҟа еицәыхарахоз аҟара еизааигәахон» (2015). ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Агәахәтәы. Аповести ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1960. *Хырбза-кәырбза. Асатиратә жәабжьқәа. Аҟәа, 1963. *Ашәахсҭа. Ароман. Актәи аҩбатәи ашәҟәқәа. Аҟәа, 1964, 1973. *Амзаҿа ангыло ауыха. Аповести асатиратә жәабжьқәеи. Аҟәа, 1977. *Алахьынҵа. Аповести апиесақәеи. Аҟәа, 1980. *Иалкаау. Ароман, аповестқәа. Аҟәа, 1982. *Ахьтәы хаԥыц. Аповестқәа, асатиратә жәабжьқәа, апиесақәа. Аҟәа, 1986. *Ахьтәы хаԥыц. Асатиратә жәабжьқәа. Аҟәа, 1988. *Аҳәа зыҟәну аџьныш. 1-тәи ашәҟәы. Аҟәа, 1989. *Аҳәа зыҟәну аџьныш. Ароман: 2-хәҭак аманы. Аҟәа, 2004. *Ақәыџьмакәашара. Ароман. Аҟәа, 2004. *Иҩымҭақәа. Х-томкны. Аҟәа, 2007-2008. *Апиесақәа. Аҟәа, 2011. *Шаҟа еицәыхарахоз аҟара еизааигәахон. Ароман. Аҟәа, 2015. *аурысшәахь аиҭагақәа: Корни. [Роман, повести, рассказы]. Сухуми, 1978. *На обрыве. Роман, повести, юмористические произведения. М., 1984. *Белый портфель. Сатирические произведения. Сухуми, 1985. *Дьявол с мечом. Роман. М., 1991. *Зуб мудрости. СПб., 2011. *ақырҭшәахь аиҭагақәа: Ишәҳәа, иԥсы еиқәхома? Қарҭ, 1968. *Ашәахсҭа. Аромани ажәабжьқәеи. Қарҭ, 1984. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/adzhindzhal-shalodia-mixajlovich Аджинджал Шалодиа Михайлович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/a%D1%9Fyin%D1%9Fal-shalodia-mixail-i%D2%A7a Аџьынџьал Шьалодиа Михаил-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:1932 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Нанҳәамза 1 рзы ииз]][[Акатегориа:2015 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Нанҳәамза 31 рзы иԥсыз]]}} r8x2vfmdgjm66m3emqwtz21xrjwa2oy Ақаҩба, Мҭы Осман-иԥа 0 54999 170211 2026-07-21T13:25:53Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170211 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Ақаҩба Мҭы Осман-иԥа |даҽа ахьӡ=Кове Мты (Муты) Османович |афото=Кове Мты (Муты) Османович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Ақаҩба Мҭы Осман-иԥа |аира арыцхә=14.03.1909 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Гәдоуҭатәи аучастка (иахьатәи Гәдоуҭа араион) |аԥсра аҭыԥ=инықәырԥшны 1938 |аусура=аԥсуа шәҟәыҩҩы-адраматург, арежиссиор, актиор, акәашаҩ }} '''Ақаҩба Мҭы Осман-иԥа''' ({{lang-ru|Кове Мты (Муты) Османович}}; 14.03.1909, Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Гәдоуҭатәи аучастка (иахьатәи [[Гәдоуҭа араион]]) – инықәырԥшны 1938) – аԥсуа шәҟәыҩҩы-адраматург, арежиссиор, актиор, акәашаҩ. Аԥсни Қырҭтәылеи жәлар рартист. ==Абиографиа== Ақыҭа школ даналга аҵара изацымҵеит, аҩны дыҟан, иҭаацәа дрыцхраауан анхамҩа аус аҟны. Ашьҭахь аҵара иҵон Гәдоуҭатәи жәашықәсатәи ашкол аҟны, адраматә кружокгьы далахәын. 1929 ш. апрель азы Аҟәантә дызҭаз ашкол иаҭааит хҩык рыла ишьақәгылаз акомиссиа: Аҟәатәи аԥсуа школ адиректор К. Ӡиӡариа, аҟәатәи адраматә студиа арежиссиор В. И. Домогаров, иара убас арҵаҩы В. Маан. Акомиссиа иалаз аԥышәара иахрыжьит адраматә кружок иалахәыз жәохәҩык. Урҭ рахьтә Аҟәатәи адраматә студиа ашҟа ирыдыркылеит хәҩык, «насыԥ змаз» дрылан М. Ақаҩба, насгьы амилаҭтә театртә ҟазара иналукааша аусзуҩцәа А. Агрба, Шә. Ԥачалиа, Р. Агрба, В. Аргәын . М. Ақаҩба астудиаҿы иҵара анхиркәша аусура далагоит Аҟәатәи аҳәынҭқарратә драматә театр аҟны. Уи нахыс, 1936 ш. инаркны аҵара иҵон Қарҭтәи атеатртә институт аҟны. Рҵаҩцәас иман еицырдыруа актиорцәа, СССР жәлар рартистцәа А. Хорава, Џь. Алексиӡе, А. Васаӡе. Усҟан аинстиут иҭан иара убас М. Зыхәба, Ҳ. Қапба, Ҷ. Џьонуа уҳәа егьырҭгьы. Жәлар рыкәашареи рашәақәеи дрызҿлымҳахеит дышқәыԥшыз. Дышнеи-шнеиуаз дхореографхеит, П. Ԥанцулаиа напхгара зиҭоз Аԥснытәи аетнографиатә ансамбль акәашаҩцәа нагақәа дреиуан. Араҟа ахкы нагӡаҩцәас иҟан еицырдыруа акәашаҩцәа Г. Агрба, Џь. Хьециа, Ф. Ачба, А. Гәыблиа, Ш. Аҩардан, К. Лазба, А. Чычба, Д. Царгәыш уҳәа егьырҭгьы. М. Ақаҩба ихьӡ иадҳәалоуп «Шьараҭын» назлоу акәашарақәа ансамбль апрограмма алаҵара. М. Ақаҩба ибаҩхатәра акәашарақәа рҟны мацара акәым иахьааԥшуаз. Аҟәатәи адраматә студиа даналга, арежиссиор В. И. Домогаров идигалеит адраматә ҩымҭақәа ҩба: «Кьахьба Ҳаџьараҭ», «Инаԥҳа Кьагәа». Иҩын жәлар рашәақәеи ражәабжьқәеи шьаҭас иаҭаны. Нас ихаҭагьы ароль хадақәа (Ҳаџьараҭи Кьагәеи) наигӡеит арҭ аспектакльқәа рҟны. Аҩымҭақәа хазы иҭыжьын [[Аҟәа]]. М.Ақаҩба авторс дамоуп иара убас аетиуд «Шәхынҳәы» (иҩуп С. И. Ҷанба иҭоурыхтә драма «Амҳаџьыр» аҵыхәтәантәи ахәҭа шьаҭас иаҭаны), апиесақәа «Аӡахәа ашәа», «Мҩамш, аԥҳәызба», актк злоу аскетч «Ҳабахә ила». Аԥсуа драматә театр аҟны М. Ақаҩба дыхәмарит арольқәа: акомандор (Лопе де Вега, «Ауаса рӡыхь»), Ҳаџьы Мураҭ (И. Вакели, «Шамиль»), Рылеев (Н. Лернер, «Адекабристцәа»), Лиапкин-Триапкин (Н. В. Гоголь, «Аревизор»), аокруг аиҳабы (С. И. Ҷанба, «Кьараз») уҳәа. 1938 ш. алагамҭаз [[Қарҭ]] М. Ақаҩба дырбаандаҩын, уи нахыс аӡәгьы ихабар имбеит. Заа дыршьхьан иашьа Шьрыф. М. Ақаҩба ашьауӷа иқәҵан 1938 ш. март 14 рзы, ахәҭаҷ 58, 10-58, 11 инақәыршәаны. Апартиеи аиҳабыреи (ахәҭакахьала Л. Бериа) дырҿагыланы дықәгылеит ҳәа ахьӡҵаны ахара идҵан. Дандырбаандаҩуаз аламҭала адраматург иҩуан акомедиа «Аҵыхәтәантәи ачара», аригьы афольклортә материалқәа ахархәарала. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Кьахьба Ҳаџьараҭ. 3-хәҭаки хә-сахьаки змоу адрама . Аҟәа, 1933. *Инаԥҳа Кьагәа. 5-хәҭаки 9-сахьаки змоу адрама. Аҟәа, 1936. *Апиесақәа. Аҟәа, 1958. *Икыдлаз аеҵәа. (Апиесақәа. Ихаҭа изку астатиақәеи агәалашәарақәеи). Аҟәа, 2002. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/kove-mtyi-(mutyi)-osmanovich Кове Мты (Муты) Османович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/a%D2%9Ba%D2%A9ba-m%D2%ADyi-oman-i%D2%A7a Ақаҩба Мҭы Осман-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны адраматургцәа]][[Акатегориа:Аԥсны актиорцәа]][[Акатегориа:Аԥсны арежиссиорцәа]][[Акатегориа:1909 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Хәажәкырамза 14 рзы ииз]][[Акатегориа:1938 шықәсазы иԥсыз]]}} j3tqvmd1gs8syv6x3efx6ngr0sgveeg Аҟалӷьба, Абзагә Ҭаҭархан-иԥа 0 55000 170212 2026-07-21T13:25:56Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170212 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Аҟалӷьба Абзагә Ҭаҭархан-иԥа |даҽа ахьӡ=Колбая Абзагу Татарханович |афото=Колбая Абзагу Татарханович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Аҟалӷьба Абзагә Ҭаҭархан-иԥа |аира арыцхә=27.06.1992 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Гәдоуҭа араион Абӷархықә ақыҭа |аусура=аԥсуа поет }} '''Аҟалӷьба (Ҟолбаиа) Абзагә Ҭаҭархан-иԥа''' ({{lang-ru|Колбая Абзагу Татарханович}}; 27.06.1992, Аԥсны, [[Гәдоуҭа араион]] Абӷархықә ақыҭа) – аԥсуа поет. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далоуп (2018). Дыҩуеит аԥсышәала. ==Абиографиа== 2010 ш. рзы далгеит Гәҭоуҭатәи абжьаратәи аԥсуа школ №3. Уи ашықәсан дҭалеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет «Аԥсуа бызшәеи алитературеи» азанааҭ ала. Иҵара хиркәшеит 2015 ш. рзы. 2016-2018шш. ран [[Москва]], М.Горки ихьӡ зху Алитературатә институт аҟны дырхысуан иреиҳаӡоу алитературатә курсқәа (апоезиа асеминар аҿы). Напхгаҩыс диман ажурнал «Новый мир» аредактор хада, апоет Василевски Андреи Витали-иԥа. 2018ш. раахыс аус Иуеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аԥсуа литература акафедра арҵаҩыс аус иуеит. Ажәеинраалақәа рыҩра далагеит ашкол данҭаз, 9-10 шықәса анихыҵуаз инаркны. Раԥхьаӡа акьыԥхь рбеит агазеҭ «Аԥсуа университет» адаҟьақәа рҿы 2009ш. рзы. Уи аахыс, Аԥсны иҭыҵуа апериодикатә кьыԥхь аҟны изныкымкәа иажәеинраалақәа рнылахьеит, иаагозар ажурналқәа: «Алашара», «[[Аҟәа]]-Сухум», «Аԥсынгьери», агазеҭқәа: «Аԥсны», «Еҵәаџьаа», «Бзыԥ», «Агара», «Аамҭа», ашәҟәыҩҩцәа ҿарацәа рҩымҭақәа еидызкыло ашәҟәы «Ашацкыра» рдаҟьақәа рҿы. 2011 ш. рзы далахәын Нхыҵ-Кавказ Владикавказ ақалақь аҟны имҩаԥысуаз ашәҟәыҩҩцәа ҿарацәа аԥшьбатәи реизара, иара убас Москва, ашәҟәыҩҩцәа рыҩны Переделкино, актәи Урыстәылатәи аҳәаанырцәтәи ашәҟәыҩҩцәа ҿарацәа реизара. Уи иабзоураны иажәеинраалақәа акьыԥхь рбеит ажурналқәа: «День и ночь», «Аврора», «Вестник», «Ваинах»; агазеҭ «Литературная газета». 2015-2017шш. рзы ашәҟәыҩҩцәа ҿарацәа рыбжьара ажурнал «Алашара» апремиа даԥсахеит (апоезиа ажанр аҟны). ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Афцырҟьа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2013. *Амра ақәла. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2018. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/kolbaya-abzagu-tatarxanovich-(1992) Колбая Абзагу Татарханович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/a%D2%9Fal%D3%B7ba-abzag%D3%99-%D2%ADa%D2%ADarxan-i%D2%ADa Аҟалӷьба Абзагә Ҭаҭархан-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:1992 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Рашәарамза 27 рзы ииз]]}} lxq3mfea9xvp58umo7eppecrbq09sew Аҟәсба, Шамиль Раџьи-иԥа 0 55001 170213 2026-07-21T13:25:59Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170213 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Аҟәсба Шамиль Раџьи-иԥа |даҽа ахьӡ=Акусба Шамиль Раджеевич |афото=Акусба Шамиль Раджеевич (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Аҟәсба Шамиль Раџьи-иԥа |аира арыцхә=20.08.914 |аира аҭыԥ=Аҟәатәи аокруг (Аԥсны) Кәыдрытәи аучачтка |аԥсра аҭыԥ=иахьатәи Очамчыра араион Аҭара ақыҭа - 08.1992 |аусура=ашәҟәыҩҩы, аиҭагаҩ }} '''Аҟәсба Шамиль Раџь-иԥа''' ({{lang-ru|Акусба Шамиль Раджеевич}}; 20.08.914, Аҟәатәи аокруг (Аԥсны) Кәыдрытәи аучачтка – иахьатәи [[Очамчыра араион]] [[Аҭара]] ақыҭа - 08.1992) – ашәҟәыҩҩы, аиҭагаҩ.. СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа дрылан. Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа (1041-1945) далахәын. Ианашьан «Аџьар Ҟаԥшь» аорден, Аџьынџьтәылатә еибашьра аорден актәи аҩбатәи аҩаӡарақәа, амедалқәа. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Ашкол даналга, аҵара иҵон Зегьеидгылоутәи ақыҭанхамҩатә институт аҿы, аха дук мырҵыкәа усҟантәи Асовет еидгыла акоммунисттә ҿар иҟарҵаз ааԥхьарала, Одесса дцаны арратә ԥрыҩцәа рҵараиурҭа дҭалоит. Иҵара анхиркәша ашьҭахь, днаԥхьан Азиабжьаратәи арратә округ ахь. Аха араҟагь даанымгылаӡеит – Зегьеидгылоутәи арратә-авиациатә академиаҿы акурсқәа дырхыжьны, дрышьҭуеит Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа ахь, Аԥсадгьыл ахьчаразы. Аибашьраҿ ихы имырԥхашьеит – иҟәыӷара, игәымшәара, ифырхаҵара ҿырԥшыган напхгара зиҭоз аԥырҩцәа-еибашьцәа ргәыԥ еиднакылоз зегьы рзы. Хаҭала 415-нтә дышьҭыԥрааит, абомбақәа рықәижьуан асовет дгьылҵакыра аанкылан измаз ҳаӷацәа, урҭ ирымаз аиҿкаарақәа. Аибашьраан иааирԥшыз агәымшәаразы, ахымшаҭаразы, иҩызцәа дук мырҵыкәа «Аиха иалху аԥсуа» ҳәа ахьӡ ҷыда ирҭеит. Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа анеилга, Аԥсныҟа даныхынҳә ашьҭахь, аусура далагеит Аҟәатәи аҳаиртә баӷәазаҿы. Уи имаз аԥырратә ԥышәа, аиҿкааратә баҩхатәра абаӷәаза аусзуҩцәа зегьы рзы иҿырԥшыган, пату иқәырҵон, рҵаҩык иаҳасабала ихәаԥшуан. Аха дышқәыԥшшыз аԥсуа сахьаркыратә литературахь изцәырҵыз абзиабара, ицәа иалаз абаҩхатәра – ҭынч ддыртәаӡомызт, иҭахын исахьарку ажәала ихигаз аԥхьаҩ изеиҭеиҳәара, даҽазныкгьы уи агәра ииргарц ҳажәлар ирхыргаз аибашьра арыцҳара дуӡӡақәа шацыз. Арҭ зегь рызхәыцра, ажәабжьқәеи ановеллақәеи рҳәаақәа рҭагӡара, бызшәа беиала раарԥшра ашәҟәыҩҩы днарԥхьеит ажурналқәеи агазеҭқәеи рахь. Аусура далагеит ашәҟәҭыжьырҭа «Алашара» аредакторс, нас ихьӡ рҳәеит аредактор хадас. Абарҭ аамҭақәа инадыркны иара ирҿиаратә усура еиҳа амҽхак ҭбаахеит, - иажәабжьқәа рнылеит ажурнал «Алашара», [[Москва]] иҭыҵуаз ар ргазеҭ «Советскии воин», ажурнал «Наука и религия» уҳәа егьырҭгьы. Аԥсны хаз шәҟәны иҭыҵит «Арбаӷь ссир», «Иҭабуп, санду» зыхьӡу ахәыҷқәа ирызку ажәабжьқәа реизгақәа. Ашәҟәыҩҩы иҩымҭақәа иаарылҳәҳәоит иара дызнысыз амҩа хьанҭа атәы исахьарку ажәала аԥхьаҩ изеиҭазҳәо, аибашьраҿ, аԥсреи абзареи рхықәаҿ дангылаз иара иҭагылазаашьа, аԥсадгьыл ахь имаз абзиабара ҳәаа шамамыз ҳзырбо иажәабжьқәа рышәҟәы «Ашьҭыԥраара». Арҿиаҩы ибызшәа цқьан, имарианы инеиуан аԥхьаҩ игәаҿы. Убри азын ауп аԥсуа ԥхьаҩцәа бзиа ибаны изрыдыркылаз аԥсшәахь еиҭеигаз аурыс хәыҷтәы шәҟәыҩҩы А.Гаидар иповестқәа «Ҭемыри уи икомандеи», «Адаул асҩы илахьынҵа», Ҳ. Андерсен, В. Катаев, Н. Думбаӡе уҳәа рҩымҭақәагьы. Иаҵаз ахшыҩҵаки аиумори ирыгымхаӡеит аԥсшәахь еиҭеигаз Ф.Искандер иповест «Анапыхьараџь». ==Абиблиографиа== *Аԥсышәала: Ашьҭыԥраара. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1958. *Нарҭаа рымца. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1973. *Аҵх лахҿых. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1984. *Ацҳа. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1987. *Ажәылара аламҭалаз. Аҟәа, 1991. *аурысшәахь аиҭага: Аҵх лахҿых. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1973. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/akusba-shamil-radzheevich Акусба Шамиль Раджеевич] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/a%D2%9F%D3%99sba-shamil-ra%D1%9Fi-i%D2%A7a Аҟәсба Шамиль Раџьи-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]][[Акатегориа:1912 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:1992 шықәсазы иԥсыз]]}} qcuyqy0ybq9uhx8hni9syphvrnr5izr Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа 0 55002 170214 2026-07-21T13:26:03Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170214 wikitext text/x-wiki * [[Абреџь, Гильда Салиҳ-иԥҳа]] (1941) * [[Агрба, Владимир Бабахь-иԥа]] (1935-2020) * [[Агындиа, Сергеи Арушьан-иԥа]] (1953) * [[Агәмаа, Қьаазым Ҟараман-иԥа]] (1915 – 1951) * [[Ажьиба, Енвер Владимир-иԥа]] (1958) * [[Ақаҩба, Мҭы Осман-иԥа]] (1909 – 1938) * [[Аҟалӷьба, Абзагә Ҭаҭархан-иԥа]] (1992) * [[Аҟәсба, Шамиль Раџьи-иԥа]] (1912 – 1992) * [[Аламиа, Геннади Шьаликәа-иԥа]] (1949) * [[Амаршьан, Витали Џьота-иԥа]] (1941-2020) * [[Анқәаб, Владимир Платон-иԥа]] (1928 – 1987) * [[Аншба, Артур Артиом-иԥа]] (1936 – 1985) * [[Аԥҳазоу, Вахтанг Владимир-иԥа]] (1958) * [[Аргәын, Алхас Валико-иԥа]] (1973) * [[Аргәын, Алықьса Хәыта-иԥа]] (1933 – 2008) * [[Ахьиба, Владимир Александр-иԥа]] (1938 – 2000) * [[Аҳашба, Инна Никәала-иԥҳа]] (1953 - 2023) * [[Аҳашба, Мушьни Лаврент-иԥа]] (1903-1992) * [[Аҳәба, Џьума Висарион-иԥа]] (1937 – 2019) * [[Аҵнариа, Владимир Леуан-иԥа]] (1938 – 2006) * [[Аџьба, Таиф Шьаадаҭ-иԥа]] (1939-1992) * [[Аџьынџьал, Анатоли Ҭархәына-иԥа]] (1930 – 1977) * [[Аџьынџьал, Шьалодиа Михаил-иԥа]] (1932 – 2015) * [[Бараҭелиа, Нури Тарас-иԥа]] (1912 – 2000) * [[Барцыцԥҳа, Белла Урсҟан-иԥҳа]] (1945) * [[Басариа, Владимир Константин-иԥа]] (1934 - 2021) * [[Басариа, Еҭери Фиодор-иԥҳа]] (1949 – 2013) * [[Бӷажәба, Хәыхәыт Соломон-иԥа]] (1914 – 2000) * [[Бебиа, Екатерина Гьаргь-иԥҳа]] (1958) * [[Бебиа, Платон Хәамԥа-иԥа]] (1935 - 2021) * [[Бигәаа, Виачеслав Акаки-иԥа]] (1957) * [[Быҭәба, Дырмит Иван-иԥа]] (1951-2022) * [[Быҭәба, Заур Расим-иԥа]] (1942-2025) * [[Венедиктова, Надежда Иури-иԥҳа]] (1952) * [[Возба, Анатоли Бата-иԥа]] (1932 – 1994) * [[Габелиа, Дмитри Павел-иԥа]] (1986) * [[Гердов, Константин Николаи-иԥа]] (1941-2025) * [[Герхелиа, Кәасҭа Маџьгәыр-иԥа]] (1932 – 1996) * [[Гогәуа, Алықьса Ноча-иԥа]] (1932-2025) * [[Гублиа, Гьаргь Константин-иԥа]] (1928 - 2019) * [[Гыцба, Леванти Борис-иԥа]] (1945) * [[Гәлиа, Гьаргь Дырмит-иԥа]] (1913 – 1989) * [[Гәлиа, Дырмит Иосиф-иԥа]] (1874 – 1960) * [[Гәыргәлиа, Борис Алмасхан-иԥа]] (1935 – 2013) * [[Дарсалиа, Владимир Владимир-иԥа]] (1936 – 2000) * [[Дарсалиа, Ӡаӡ Харитон-иԥа]] (1898 – 1977) * [[Дауҭиа, Валери Константин-иԥа]] (1936 – 2009) * [[Дбар, Валентин Григори-иԥа]] (1948 – 2010) * [[Делба, Саида Бадра-иԥҳа]] (1965 – 1992) * [[Демерџьиԥа, Оҭар Сааҭбеи-иԥа]] (1910 – 1939) * [[Занҭариа, Владимир Константин-иԥа]] (1953-2023) * [[Занҭариа, Даур Баӡ-иԥа]] (1953 – 2001) * [[Зыхәба, Сергеи Лад-иԥа]] (1936 – 2014) * [[Ӡыба, Едуард Асхад-иԥа]] (1945 – 2003) * [[Ебжьноу, Руфбеи Иван-иԥа]] (1946 - 2016) * [[Инал-иԥа, Шалуа Денис-иԥа]] (1916 – 1995) * [[Инџьгиа, Џьамбул Џьумбер-иԥа]] (1986) * [[Исаев, Тауз Сулҭан-иԥа]] (1951 - 2021) * [[Искандер, Фазиль Абдул-иԥа]] (1929 – 2016) * [[Касланӡиа, Валери Платон-иԥа]] (1943) * [[Коӷониа, Иуа Абас-иԥа]] (1904 – 1928) * [[Кәаӷәаниа, Валентин Асҭамыр-иԥа]] (1959) * [[Кәарҷиа, Заур Гьаргь-иԥа]] (1936 – 2008) * [[Кәыҵниа, Гәында Сергеи-иԥҳа]] (1965) * [[Кәыҵниа, Леуарса Бида-иԥа]] (1912 – 1941) * [[Кәыҵниа, Никәала Ҭарашь-иԥа]] (1938 – 2020) * [[Кәыҵниа, Сергеи Андреи-иԥа]] (1935 - 2019) * [[Кәыҵниа, Шалуа Васили-иԥа]] (1937 - 2021) * [[Қапба, Руслан Хәанеи-иԥа]] (1935) * [[Қәҭарба, Ҳаири Ҳаиаҭи-иԥа]] (1959) * [[Қәычбериа, Сҭеԥан Михаил-иԥа]] (1912 – 1938) * [[Лабахәуа, Леонти Бахәа-иԥа]] (1912 – 1938) * [[Лагәлаа, Анатоли Ианкәа-иԥа]] (1961 - 2026) * [[Лагәлаа, Андреи Иаков-иԥа]] (1917 – 1994) * [[Ладариа, Светлана Фиридон-иԥҳа]] (1959) * [[Лакербаи, Иури Асҭамыр-иԥа]] (1934 – 2004) * [[Лакоба, Станислав Зосим-иԥа]] (1953 - 2025) * [[Лакрба, Миха Алеқсандр-иԥа]] (1901 – 1965) * [[Лашәриа, Алықьса Едгьы-иԥа]] (1927-1959) * [[Лашәриа, Мушьни Таииа-иԥа]] (1938 - 2024) * [[Лашәриа, Рауль Ӡыкәыр-иԥа]] (1945 – 2014) * [[Лиубченко, Лев Николаи-иԥа]] (1930 – 1995) * [[Ломиа, Кәымф Шьрын-иԥа]] (1928 – 1999) * [[Маан, Владимир Тарас-иԥа]] (1940 – 2003) * [[Макачаа, Лариса Заабеҭ-иԥҳа]] (1950) * [[Миқаиа, Иван Ирод-иԥа]] (1949 - 2024) * [[Миқаиа, Мушьни Ирод-иԥа]] (1932 – 2018) * [[Мықәба, Анзор Кәакә-иԥа]] (1946) * [[Мышәба, Дмитри Мақсим-иԥа]] (1987) * [[Наҷҟьебиа, Даур Капитон-иԥа]] (1960) * [[Оҭырба, Нури Кьаӷәра-иԥа]] (1925 – 2011) * [[Папасқьыр, Гәышька Гьаргь-иԥҳа]] (1902 – 1980) * [[Папасқьыр, Иван Гьаргь-иԥа]] (1902 – 1980) * [[Папасқьыр, Мушьни Гьаргь-иԥа]] (1915 – 1999) * [[Папба, Маҳинур Ҭуна]] (1950) * [[Патулиди, Николаи Георги-иԥа]] (1944 – 2010) * [[Ԥачалиа, Шәарах Абзагә-иԥа]] (1914 – 2000) * [[Ԥлиа, Шамиль Хәсеин-иԥа]] (1932 – 2013) * [[Сақаниа, Гәында Валентин-иԥҳа]] (1966) * [[Салаҟаиа, Шоҭа Хьыч-иԥа]] (1933 - 2021) * [[Сангәлиа, Сандро Ламшьаҵә-иԥа]] (1911 – 1976) * [[Сангәлиа, Шьалуа Михаил-иԥа]] (1922 – 1982) * [[Сарециан, Артавазд Аик-иԥа]] (1957) * [[Смыр, Рушьбеи Ҳазараҭ-иԥа]] (1950) * [[Тапаӷәуа, Џьота Константин-иԥа]] (1924 – 1013) * [[Торосиан, Оганес Амазасп-иԥа]] (1950 – 2009) * [[Тәан-ԥҳа, Лиолиа Сулҭан-иԥҳа]] (1952 – 2006) * [[Ҭарба, Иван Константин-иԥа]] (1921 – 1994) * [[Ҭар-ԥҳа, Нелли Золотинск-иԥҳа]] (1934 – 2014) * [[Ҭаркьыл, Сарион Хыгә-иԥа]] (1936 – 2005) * [[Ҭҳаиҵыкә, Заира Шьалуа-иԥҳа]] (1966) * [[Ҭыжәба, Борис Мақсим-иԥа]] (1931 – 2012) * [[Ҳашыг, Никәала Ҷыф-иԥа]] (1932 - 2014) * [[Ҳаџьымба, Инна Иури-иԥҳа]] (1965) * [[Хокерба, Шамиль Ибрагим-иԥа]] (1899 – 1942) * [[Хьиуитт, Џьорџь]] (1949) * [[Хәарцкиа, Игор Иван-иԥа]] (1955) * [[Ҵәыџьба, Шьалуа Леуарсан-иԥа]] (1912 – 1987) * [[Чакветаӡе, Сергеи Васили-иԥа]] (1936 - 2023) * [[Ҷанба, Самсон Иаков-иԥа]] (1866 – 1937) * [[Ҷаниа, Терент Михаил-иԥа]] (1937-2021) * [[Чачхалиа, Денис Кьыршьал-иԥа]] (1950) * [[Чачхалиа, Кьыршьал Шамил-иԥа]] (1918 – 1970) * [[Ҷкадуа, Платон Семион-иԥа]] (1904 – 1985) * [[Ҷкадуа, Ричард Мегона-иԥа]] (1968) * [[Ҷкадуа, Шоҭа Еугьан-иԥа]] (1932 – 2003) * [[Ҷоҷуа, Иасон Тыҟә-ип,а]] (1912-1999) * [[Ҷыҭанаа, Аинар Зураб-иԥа]] (1999) * [[Ҷыҭанаа, Виачеслав Михаил-иԥа]] (1955 – 2005) * [[Шариа, Витали Валериан-иԥа]] (1951-2024) * [[Шьаҟрыл, Платон Семион-иԥа]] (1892 – 1969) * [[Шьынқәба, Баграт Уасил-иԥа]] (1917 – 2004) * [[Џьапуа, Зураб Џьота-иԥа]] (1960) * [[Џьениа, Алықьса Камыгә-иԥа]] (1930 – 1998) * [[Џьонуа, Алықьса Нестор-иԥа]] (1920 – 1989) * [[Џьонуа, Ҷиҷико Михаил-иԥа]] (1915 – 1975) * [[Џьопуа, Рушьни Кәакәиа-иԥа]] (1934 – 2016) * [[Џьынџьал, Нонна Иури-иԥҳа]] (1971-2025) ==Азхьарԥшқәа== *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла] {{ab icon}} *[https://spapsny.org/pisateli Союз писателей Республики Абхазия] {{ru icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны алитература]]}} llsnkhiwwc2f0kktdtpsxxvo4yvggtn 170351 170214 2026-07-21T13:42:53Z Nart17 17397 Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа — spapsny.org (CC0) ала 170351 wikitext text/x-wiki * [[Абреџь, Гильда Салиҳ-иԥҳа]] (1941) * [[Агрба, Владимир Бабахь-иԥа]] (1935-2020) * [[Агындиа, Сергеи Арушьан-иԥа]] (1953) * [[Агәмаа, Қьаазым Ҟараман-иԥа]] (1915 – 1951) * [[Ажьиба, Енвер Владимир-иԥа]] (1958) * [[Ақаҩба, Мҭы Осман-иԥа]] (1909 – 1938) * [[Аҟалӷьба, Абзагә Ҭаҭархан-иԥа]] (1992) * [[Аҟәсба, Шамиль Раџьи-иԥа]] (1912 – 1992) * [[Аламиа, Геннади Шьаликәа-иԥа]] (1949) * [[Амаршьан, Витали Џьота-иԥа]] (1941-2020) * [[Анқәаб, Владимир Платон-иԥа]] (1928 – 1987) * [[Аншба, Артур Артиом-иԥа]] (1936 – 1985) * [[Аԥҳазоу, Вахтанг Владимир-иԥа]] (1958) * [[Аргәын, Алхас Валико-иԥа]] (1973) * [[Аргәын, Алықьса Хәыта-иԥа]] (1933 – 2008) * [[Ахьиба, Владимир Александр-иԥа]] (1938 – 2000) * [[Аҳашба, Инна Никәала-иԥҳа]] (1953 - 2023) * [[Аҳашба, Мушьни Лаврент-иԥа]] (1903-1992) * [[Аҳәба, Џьума Висарион-иԥа]] (1937 – 2019) * [[Аҵнариа, Владимир Леуан-иԥа]] (1938 – 2006) * [[Аџьба, Таиф Шьаадаҭ-иԥа]] (1939-1992) * [[Аџьынџьал, Анатоли Ҭархәына-иԥа]] (1930 – 1977) * [[Аџьынџьал, Шьалодиа Михаил-иԥа]] (1932 – 2015) * [[Бараҭелиа, Нури Тарас-иԥа]] (1912 – 2000) * [[Барцыц, Белла Урысҟа-иԥҳа]] (1945) * [[Басариа, Владимир Константин-иԥа]] (1934 - 2021) * [[Басариа, Еҭери Фиодор-иԥҳа]] (1949 – 2013) * [[Бӷажәба, Хәыхәыт Соломон-иԥа]] (1914 – 2000) * [[Бебиа, Екатерина Гьаргь-иԥҳа]] (1958) * [[Бебиа, Платон Хәамԥа-иԥа]] (1935 - 2021) * [[Бигәаа, Виачеслав Акаки-иԥа]] (1957) * [[Быҭәба, Дырмит Иван-иԥа]] (1951-2022) * [[Быҭәба, Заур Расим-иԥа]] (1942-2025) * [[Венедиктова, Надежда Иури-иԥҳа]] (1952) * [[Возба, Анатоли Бата-иԥа]] (1932 – 1994) * [[Габелиа, Дмитри Павел-иԥа]] (1986) * [[Гердов, Константин Николаи-иԥа]] (1941-2025) * [[Герхелиа, Кәасҭа Маџьгәыр-иԥа]] (1932 – 1996) * [[Гогәуа, Алықьса Ноча-иԥа]] (1932-2025) * [[Гублиа, Гьаргь Константин-иԥа]] (1928 - 2019) * [[Гыцба, Леванти Борис-иԥа]] (1945) * [[Гәлиа, Гьаргь Дырмит-иԥа]] (1913 – 1989) * [[Гәлиа, Дырмит Иосиф-иԥа]] (1874 – 1960) * [[Гәыргәлиа, Борис Алмасхан-иԥа]] (1935 – 2013) * [[Дарсалиа, Владимир Владимир-иԥа]] (1936 – 2000) * [[Дарсалиа, Ӡаӡ Харитон-иԥа]] (1898 – 1977) * [[Дауҭиа, Валери Константин-иԥа]] (1936 – 2009) * [[Дбар, Валентин Григори-иԥа]] (1948 – 2010) * [[Делба, Саида Бадра-иԥҳа]] (1965 – 1992) * [[Демерџьиԥа, Оҭар Сааҭбеи-иԥа]] (1910 – 1939) * [[Занҭариа, Владимир Константин-иԥа]] (1953-2023) * [[Занҭариа, Даур Баӡ-иԥа]] (1953 – 2001) * [[Зыхәба, Сергеи Лад-иԥа]] (1936 – 2014) * [[Ӡыба, Едуард Асхад-иԥа]] (1945 – 2003) * [[Ебжьноу, Руфбеи Иван-иԥа]] (1946 - 2016) * [[Инал-иԥа, Шалуа Денис-иԥа]] (1916 – 1995) * [[Инџьгиа, Џьамбул Џьумбер-иԥа]] (1986) * [[Исаев, Тауз Сулҭан-иԥа]] (1951 - 2021) * [[Искандер, Фазиль Абдул-иԥа]] (1929 – 2016) * [[Касланӡиа, Валери Платон-иԥа]] (1943) * [[Коӷониа, Иуа Абас-иԥа]] (1904 – 1928) * [[Кәаӷәаниа, Валентин Асҭамыр-иԥа]] (1959) * [[Кәарҷиа, Заур Гьаргь-иԥа]] (1936 – 2008) * [[Кәыҵниа, Гәында Сергеи-иԥҳа]] (1965) * [[Кәыҵниа, Леуарса Бида-иԥа]] (1912 – 1941) * [[Кәыҵниа, Никәала Ҭарашь-иԥа]] (1938 – 2020) * [[Кәыҵниа, Сергеи Андреи-иԥа]] (1935 - 2019) * [[Кәыҵниа, Шалуа Васили-иԥа]] (1937 - 2021) * [[Қапба, Руслан Хәанеи-иԥа]] (1935) * [[Қәҭарба, Ҳаири Ҳаиаҭи-иԥа]] (1959) * [[Қәычбериа, Сҭеԥан Михаил-иԥа]] (1912 – 1938) * [[Лабахәуа, Леонти Бахәа-иԥа]] (1912 – 1938) * [[Лагәлаа, Анатоли Ианкәа-иԥа]] (1961 - 2026) * [[Лагәлаа, Андреи Иаков-иԥа]] (1917 – 1994) * [[Ладариа, Светлана Фиридон-иԥҳа]] (1959) * [[Лакербаи, Иури Асҭамыр-иԥа]] (1934 – 2004) * [[Лакоба, Станислав Зосим-иԥа]] (1953 - 2025) * [[Лакрба, Миха Алеқсандр-иԥа]] (1901 – 1965) * [[Лашәриа, Алықьса Едгьы-иԥа]] (1927-1959) * [[Лашәриа, Мушьни Таииа-иԥа]] (1938 - 2024) * [[Лашәриа, Рауль Ӡыкәыр-иԥа]] (1945 – 2014) * [[Лиубченко, Лев Николаи-иԥа]] (1930 – 1995) * [[Ломиа, Кәымф Шьрын-иԥа]] (1928 – 1999) * [[Маан, Владимир Тарас-иԥа]] (1940 – 2003) * [[Макачаа, Лариса Заабеҭ-иԥҳа]] (1950) * [[Миқаиа, Иван Ирод-иԥа]] (1949 - 2024) * [[Миқаиа, Мушьни Ирод-иԥа]] (1932 – 2018) * [[Мықәба, Анзор Кәакә-иԥа]] (1946) * [[Мышәба, Дмитри Мақсим-иԥа]] (1987) * [[Наҷҟьебиа, Даур Капитон-иԥа]] (1960) * [[Оҭырба, Нури Кьаӷәра-иԥа]] (1925 – 2011) * [[Папасқьыр, Гәышька Гьаргь-иԥҳа]] (1902 – 1980) * [[Папасқьыр, Иван Гьаргь-иԥа]] (1902 – 1980) * [[Папасқьыр, Мушьни Гьаргь-иԥа]] (1915 – 1999) * [[Папба, Маҳинур Ҭуна]] (1950) * [[Патулиди, Николаи Георги-иԥа]] (1944 – 2010) * [[Ԥачалиа, Шәарах Абзагә-иԥа]] (1914 – 2000) * [[Ԥлиа, Шамиль Хәсеин-иԥа]] (1932 – 2013) * [[Сақаниа, Гәында Валентин-иԥҳа]] (1966) * [[Салаҟаиа, Шоҭа Хьыч-иԥа]] (1933 - 2021) * [[Сангәлиа, Сандро Ламшьаҵә-иԥа]] (1911 – 1976) * [[Сангәлиа, Шьалуа Михаил-иԥа]] (1922 – 1982) * [[Сарециан, Артавазд Аик-иԥа]] (1957) * [[Смыр, Рушьбеи Ҳазараҭ-иԥа]] (1950) * [[Тапаӷәуа, Џьота Константин-иԥа]] (1924 – 1013) * [[Торосиан, Оганес Амазасп-иԥа]] (1950 – 2009) * [[Тәан-ԥҳа, Лиолиа Сулҭан-иԥҳа]] (1952 – 2006) * [[Ҭарба, Иван Константин-иԥа]] (1921 – 1994) * [[Ҭар-ԥҳа, Нелли Золотинск-иԥҳа]] (1934 – 2014) * [[Ҭаркьыл, Сарион Хыгә-иԥа]] (1936 – 2005) * [[Ҭҳаиҵыкә, Заира Шьалуа-иԥҳа]] (1966) * [[Ҭыжәба, Борис Мақсим-иԥа]] (1931 – 2012) * [[Ҳашыг, Никәала Ҷыф-иԥа]] (1932 - 2014) * [[Ҳаџьымба, Инна Иури-иԥҳа]] (1965) * [[Хокерба, Шамиль Ибрагим-иԥа]] (1899 – 1942) * [[Хьиуитт, Џьорџь]] (1949) * [[Хәарцкиа, Игор Иван-иԥа]] (1955) * [[Ҵәыџьба, Шьалуа Леуарсан-иԥа]] (1912 – 1987) * [[Чакветаӡе, Сергеи Васили-иԥа]] (1936 - 2023) * [[Ҷанба, Самсон Иаков-иԥа]] (1866 – 1937) * [[Ҷаниа, Терент Михаил-иԥа]] (1937-2021) * [[Чачхалиа, Денис Кьыршьал-иԥа]] (1950) * [[Чачхалиа, Кьыршьал Шамил-иԥа]] (1918 – 1970) * [[Ҷкадуа, Платон Семион-иԥа]] (1904 – 1985) * [[Ҷкадуа, Ричард Мегона-иԥа]] (1968) * [[Ҷкадуа, Шоҭа Еугьан-иԥа]] (1932 – 2003) * [[Ҷоҷуа, Иасон Тыҟә-иԥа]] (1912-1999) * [[Ҷыҭанаа, Аинар Зураб-иԥа]] (1999) * [[Ҷыҭанаа, Виачеслав Михаил-иԥа]] (1955 – 2005) * [[Шариа, Витали Валериан-иԥа]] (1951-2024) * [[Шьаҟрыл, Платон Семион-иԥа]] (1892 – 1969) * [[Шьынқәба, Баграт Уасил-иԥа]] (1917 – 2004) * [[Џьапуа, Зураб Џьота-иԥа]] (1960) * [[Џьениа, Алықьса Камыгә-иԥа]] (1930 – 1998) * [[Џьонуа, Алықьса Нестор-иԥа]] (1920 – 1989) * [[Џьонуа, Ҷиҷико Михаил-иԥа]] (1915 – 1975) * [[Џьопуа, Рушьни Кәакәиа-иԥа]] (1934 – 2016) * [[Џьынџьал, Нонна Иури-иԥҳа]] (1971-2025) ==Азхьарԥшқәа== *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла] {{ab icon}} *[https://spapsny.org/pisateli Союз писателей Республики Абхазия] {{ru icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны алитература]]}} 0808hbh3ftrhwgbtub4p4bgz4xh904l Бараҭелиа, Нури Тарас-иԥа 0 55003 170215 2026-07-21T13:26:05Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170215 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Бараҭелиа Нури Тарас-иԥа |даҽа ахьӡ=Барателиа Нури Тарасович |афото=Барателиа Нури Тарасович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Бараҭелиа Нури Тарас-иԥа |аира арыцхә=05.05.1912 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи Очамчыра араион) Тамшь ақыҭа |аусура=19 }} '''Бараҭелиа Нури Тарас (Ҭахәыц)-иԥа''' ({{lang-ru|Барателиа Нури Тарасович}}; 05.05.1912, Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи [[Очамчыра араион]]) [[Тамшь]] ақыҭа) – 19.04.2000) – аԥсуа шәҟәыҩҩы. СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Аҵара иҵон Аҟәатәи Ашьхаруаа ршкол аҟны. Иҵара хиркәшаанӡа, 1935 ш. аусура далагеит агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» («Аԥсны) аредакциаҿы. 1935-1939 ш. ш. раан – Очамчыратәи араионтә газеҭ «Абольшевик мҩа» аредакторс дыҟан. Ашьҭахь, ҩаԥхьа дхынҳәит «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциахь, напхгара аиҭан апартиатә ҟәша. Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа (1941-1945) аан афронт ахь дцоит. Аӷацәа дрытҟәоит, аха уантә дыбналоит, апартизанцәагьы иҽрымеидоит. Ашьҭахь, дахьыртҟәахьаз инамаданы ддырбаандаҩуеит, абахҭагьы дҭаркуеит. Ихы дақәиҭыртәуеит 1950-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭаз. Аԥсныҟа даныхынҳә Н. Бараҭелиа аус иуан ахәыҷтәы журнал «Амцабз» аҟны, 1971 ш. атәанчара ашҟа диасаанӡагьы уи амаҵ иуан. Н. Бараҭелиа дырдыруеит хәыҷтәы шәҟәыҩҩны. Иажәабжьқәеи илакәқәеи, рнылон ажурналқәа «Алашара», «Амцабз», агазеҭқәа «Аԥсны ҟаԥшь», «Советская Абхазия» уҳәа егьырҭгьы. Иҭижьит 10 инареиҳаны ашәҟәқәа. Аԥсшәахь еиҭеигеит абаза шәҟәыҩҩы З. К. Хачукови аҟабарда прозаик А. Т. Шортанови ражәабжьқәа, акьыԥхьгьы рбеит ажурнал «Алашара» аҟны (1965, №3; 1972, №4). ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Аԥашәыркра. Ахәыҷқәа рзы ажәабжьқәа. Аҟәа, 1959. *Аиаша умҩа арлашоит. Ахәыҷқәа ирызку ажәабжьқәа. Аиҭагақәа. Аҟәа, 1962. *Ага бӷьыци ашьха бӷьыци. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1964. *Агәи абзи. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1967. *Ашәаԥшь иаԥылаз. Ажәабжьқәа. Алакәқәа. Аҟәа, 1971. *Аӡыхьқәа рҩашхоит. Ажәабжьқәеи алакәқәеи ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 1973. *Раԥхьатәи ашьаҿа. Ахәыҷқәа ирызку ажәабжьқәа, алакәқәа, ажәамаанақәа. Аҟәа, 1979. *Емхы Ҭемырҟан. Аповести ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1981. *Иалкаау. Ажәабжьқәеи алакәқәеи. Аҟәа,1982. *Ихәыҷызаргьы иулшо. Ажәабжьқәеи, алакәқәеи, аиуморқәеи. Аҟәа, 1985. *Ардәына-ҿықә-ҿықә. Ажәабжьтқәеи алакәқәеи ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 1989. *Аӡыркәи ԥагьа хәыҷы. Алакәқәа. Аҟәа, 2012. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/barateliya-nuri-tarasovich Барателиа Нури Тарасович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/bara%D2%ADelia-nuri-taras-i%D2%A7a Бараҭелиа Нури Тарас-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:1912 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 5 рзы ииз]][[Акатегориа:2000 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Мшаԥымза 19 рзы иԥсыз]]}} f4xykygnyinosp5f455dkqy2n2iv9sh Басариа, Владимир Константин-иԥа 0 55004 170216 2026-07-21T13:26:08Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170216 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Басариа Владимир Константин-иԥа |даҽа ахьӡ=Басария Владимир Константинович |афото=Басария Владимир Константинович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Басариа Владимир Константин-иԥа |аира арыцхә=05.12.1934 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра арион Кәтол ақыҭа (Қьарақьан аҳабла) |аԥсра арыцхә=24.12.2021 |аусура=аԥсуа шәҟәыҩҩы, адраматург }} '''Басариа Владимир Константин-иԥа''' ({{lang-ru|Басария Владимир Константинович}}; 05.12.1934, Аԥсны, [[Очамчыра]] арион [[Кәтол]] ақыҭа (Қьарақьан аҳабла) – 24.12.2021) аԥсуа шәҟәыҩҩы, адраматург. Аԥсны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы (1990) ҳәа ахьӡ ихын. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1997), Урыстәыла ажурналистцәа Реидгылеи дрылан. «Ахьӡ-Аԥша» аорден ахԥатәи аҩаӡара ианашьан. Дыҩуеит аԥсышәала. ==Абиографиа== Аҵара иҵон Қьарақьантәи ԥшь-классктәи алагарҭатә школ аҟны, аха раԥхьатәи ашықәс азы иҵысит Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа. Аибашьра ашьҭахь иҵара иациҵар акәхеит қырҭшәала, избанзар аԥсуа школқәа адыркхьан. Қьарақьантәи ашкол, нас Кәтолтәи аа-шықәсатәи ашкол даналга, дҭалоит Аҟәатәи арҵаҩратә ҵараиурҭа (далгоит 1957ш.). 1958-1962 шш. рзы А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет дҭан. 1962 ш. нахыс рҵаҩыс аус иуан Аҟәатәи аԥшьбатәи абжьаратә школ аҟны. Шықәсык ааҵуаны агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциахь диасуеит. Жәибжь шықәса инеиԥынкыланы аус иуан литературатә усзуҩыс (1962-1967), корреспондентс (1967-1972), аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩ ихаҭыԥуаҩс (1972-1976), асовет ргылареи, административтә усбарҭақәеи, атауареикәыршареи рыҟәша аиҳабыс (1976-1978). Ашьҭахь аредактор еиҳабыс диасит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә шәҟәыҭыжьырҭа «Алашара» ашҟа, аамҭак азы аредактор хада инапынҵақәа наигӡон. Алитературатә ҩымҭақәа раԥҵара далагеит 1950-тәи ашықәсқәа раан, Кәтолтәи ашкол аҟны аҵара аниҵоз. Раԥхьатәи иажәабжь акьыԥхь абеит 1955 шықәсазы. Иҩымҭақәа рнылон ажурналқәа «Алашара», «Амцабз», агазеҭқәа «Аԥсны ҟаԥшь», «Советская Абхазия» «Еҵәаџьаа», еиуеиԥшым аизгақәа. Ҩеижәа инареиҳаны апрозеи апублицистикеи еидызкыло ашәҟәқәа ҭижьит. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Аиқәлацәа. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1965. *Ақәыԥшра. Аповест. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1968. *Агалстук ҟаԥшьқәа. Ажәабжь. Аҟәа, 1976. *Анаҟә анхыҵуа. Аповести ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1977. *Аҵаа аныԥсасиуа. Аповестқәа. Аҟәа, 1980. *Раԥхьатәи асы. Аповести ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1981. *Еҵәаџьаа анылаҟәуа. Ароман. Аҟәа, 1983. *Амшәҳәыс-хәмарга. Ахәыҷқәа рзы ажәабжьқәеи аповести. Аҟәа, 1984. *Аца ҟаԥшь. Аповестқәеи ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1986. *Ашьҭақәа. Ароман. Аҟәа, 1989. *Ашәаԥшь аԥштәы аԥсахуеит. Апроза. Адрама. Аҟәа, 2003. *Иҩымҭақәа реизга. Хә-томкны. Актәи атом. Аҟәа, 2006. *Иҩымҭақәа реизга. Ҩ-томкны. Актәи атом. Аҟәа, 2009. *Аҩбатәи атом. Аҟәа, 2010. *Аԥарԥалыкь. Ахәыҷқәа ирызку ажәабжьқәа. Аҟәа, 2010. *Чабракаршә. Ахәыҷқәа ирызку апиесақәа. Аҟәа, 2013. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/basariya-vladimir-konstantinovich Басария Владимир Константинович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/basaria-vladimir-konstantin-i%D2%A7a Басариа Владимир Константин-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны адраматургцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:1934 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 5 рзы ииз]][[Акатегориа:2021 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 24 рзы иԥсыз]]}} ig29n7zu4gwepxyrygpg4acu1h2lmw6 Басариа, Еҭери Фиодор-иԥҳа 0 55005 170217 2026-07-21T13:26:11Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170217 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Басариа Еҭери Фиодор-иԥҳа |даҽа ахьӡ=Басария Этери Федоровна |афото=Басария Этери Федоровна (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Басариа Еҭери Фиодор-иԥҳа |аира арыцхә=03.06.1949 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Кәтол ақыҭа |аԥсра арыцхә=13.05.2013 |аԥсра аҭыԥ=Украина, Киев |аусура=аԥсуа шәҟәыҩҩы, аиҭагаҩ }} '''Басариа Еҭери Фиодр-иԥҳа''' ({{lang-ru|Басария Этери Федоровна}}; 03.06.1949, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Кәтол]] ақыҭа – 13.05.2013, Украина, Киев) – аԥсуа шәҟәыҩҩы, аиҭагаҩ. Акыр шықәса Киев дынхон. СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далан (1979), иара убас Украина ашәҟәыҩҩцәа Рмилаҭтә Еидгыла (1992), Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла (2003). В. Г. Короленко (1999), Н. Гоголь (2008), И. Долгоруки (2008) рыхьӡқәа зху апремиақәа ланашьан. Дыҩуан урысшәала. ==Абиографиа== В. М. Ломоносов ихьӡ зху Москватәи аҳәынҭқарратә университети (1972), А. М. Горки ихьӡ зху Алитературатә институти (1973) дрылгеит. Аус луан [[Москва]], акибернетика аинститут апресс-центри, ажурнал «Кибернетикеи» (1980ш. азынӡа) рҟны. Аамҭак азы Аԥсуа радио адикторс дыҟан. 1989-1999 шш. раан агазеҭ «Труд» акорреспондент ҷыдас аус луан. 2000-2002 шш. рзы ажурнал «Доктор» аредакторс даман. 2002-2004 шш. рзы акәзар, агазеҭ «Правда Украины» аҟәша деиҳабын. 1972 ш. инаркны лҩымҭақәа ркьыԥхьуан ажурналқәа «Юность» (ара икьыԥхьын раԥхьатәи лажәабжь), «Радуга», «Алашара» (аурысшәахьтә аиҭагақәа), «Абаза», украинатәи апериодикатә ҭыжьымҭақәа уҳәа егьырҭгьы. Иҭлыжьит ароманқәа «Взгляд поверх ворот, выходящих на луг», «На перекрестке», «Ги во владениях обра», аповестқәа «Хуторяне», «Первые километры»; ажәабжьқәа «Нар», «Жил-был Ковбой», «И говорили они до утра», «На нашей стороне», «Память дорог», «Дождливым воскресеньем», «Балагур», «Греби к берегу, парень!», «Под скрип маленького колеса», «У порога», «Снег для полей», «Тяжесть виноградных гроздьев», «Когда созревают арбузы», «Дорога», уҳәа егьырҭгьы. Лҩымҭақәа реиҳарак еидукылар ауеит «алирикатә проза» ахьӡҵаны. Жәохә инареиҳаны ашәҟәқәа дравторуп. Аурысшәахь еиҭалгеит Б. У. Шьынқәба ироман «Ахаҳә еиҩса» аҩбатәи ашәҟәы, В. Џь. Амаршьан иҭоурыхтә роман «Аԥсҳа» (иҭыжьуп [[Аҟәа]], 2003, «Леон Апсха» ахьӡны, аҩбатәи аҭыжьымҭа иахьӡуп «Апсха», Аҟәа 2012). Е. Басариа лырҿиамҭақәа жәпакы, аԥсуа, аиталиан, аукраин, анемец бызшәақәа рахь еиҭагоуп. Авторс дрымоуп иара убас аԥсуа поетцәа ( И. А. Коӷониа, Г. Шь. Аламиа, Т. Шь. Аџьба уҳәа) ирызку астатиақәа. ==Абиблиографиа== *урысшәала: Птицам — небо. Рассказы. Сухуми, 1975. *На нашей стороне. Рассказы. Киев, 1977. *Великан и дельфин. Сухуми, 1979. *Первые километры. Рассказы и повести. М., 1980. *Реджеб и его родичи. Повесть и рассказы. Киев, 1982. *Взгляд поверх ворот, выходящих на луг. Роман. Киев, 1985. *И говорили они до утра. Рассказы, повести. М., 1986. *Щадящий режим. Повести и рассказы. Киев, 1988. *Дыдын и Мыдын. Сказки. Для младшего школьного возраста. Киев, 1988. *На перекрестке. Роман, повести, рассказ. Киев, 1989. *Нар. Книга рассказов. Сухуми, 1990. *Живая ветвь. Харьков. 1990. *Ги во владениях Обра. Киев, 2004. *Собрание: В 2-х томах. Сухум, 2011. *аԥсшәахь аиҭагақәа: Абас адгьыл аншу. Аповести ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1980. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/basariya-eteri-fedorovna Басария Этери Федоровна] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/basaria-e%D2%ADeri-fiodor-i%D2%A7%D2%B3a Басариа Еҭери Фиодор-иԥҳа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]][[Акатегориа:1949 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Рашәарамза 3 рзы ииз]][[Акатегориа:2013 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 13 рзы иԥсыз]]}} j8av8fru8qk8buj8rp6pxnie4fh0p7d Бебиа, Екатерина Гьаргь-иԥҳа 0 55006 170218 2026-07-21T13:26:14Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170218 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Бебиа Екатерина Гьаргь-иԥҳа |даҽа ахьӡ=Бебиа Екатерина Георгиевна |афото=Бебиа Екатерина Георгиевна (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Бебиа Екатерина Гьаргь-иԥҳа |аира арыцхә=20.11.1958 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Кәтол ақыҭа |аусура=афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор (2001), апрофессор, ашәҟәыҩҩы, ажурналист, Аԥсны ашәҟәыҩҩцәеи ажурналистцәеи Реидгылақәа рлахәыла, Аԥсны зҽаԥсазтәыз ажурналист (2013), Аԥсны иреиҳау аҵара зҽаԥсазтәыз аусзуҩы (2017) }} '''Бебиа Екатерина Гьаргь-иԥҳа''' ({{lang-ru|Бебиа Екатерина Георгиевна}}; 20.11.1958, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Кәтол]] ақыҭа) – афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор (2001), апрофессор, ашәҟәыҩҩы, ажурналист, Аԥсны ашәҟәыҩҩцәеи ажурналистцәеи Реидгылақәа рлахәыла, Аԥсны зҽаԥсазтәыз ажурналист (2013), Аԥсны иреиҳау аҵара зҽаԥсазтәыз аусзуҩы (2017). Иланашьоуп «Агәымшәаразы» амедал (1995), «Ахьӡ-Аԥша» аорден ахԥатәи аҩаӡара. ==Абиографиа== Кәтолтәи абжьаратә школ даналга (1965-1975) ашьҭахь дҭалеит А.М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет (1975). Аԥшьбатәи акурс аҿы дыштәаз диаган Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет ажурналистика афакультет ахь (1978). Ажурналистика азанааҭ ала Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет далгеит диплом ҟаԥшьыла (1981). Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет аҟны дҭалеит аспирантура ажурналистика ахырхарҭала (1984). «Аԥсны апериодикатә кьыԥхь (1904-1917)» атема ала Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет аҟны илыхьчеит акандидаттә диссертациа (1989). Анаука-ҭҵааратә монографиа «Аԥсны апериодикатә кьыԥхь (1904-1917» хаз шәҟәны иҭыҵит (Санкт-Петербург, 1999). Аусура далагеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә телерадиокомпаниа аҟны (1980) Аԥсуа радио аредакторс. Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет аҟны (1981) раԥхьаӡа акәны ажурналистика иазкны алекциақәа раԥхьаразы ажәалагала ҟалҵеит. Раԥхьаӡагьы алекциақәа раԥхьара иалагаз лара лоуп. Ажурналистика иазкны раԥхьатәи арҵагатә шәҟәқәа, апрограммақәа, аметодикатә цхыраагӡақәа еиқәыршәаны рҭыжьра напы алыркит. Лара илыбзоуроуп ари ауниверситет аҟны ажурналистика аҟәшеи уи акафедреи раартра. ААУ акафедра адоцентс дыҟан (1996), Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет ажурналистика акафедра апрофессор ҳәа ахьӡ лхуп (2006). Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан (1992-1993) Аԥсны атәылахьчара аминистрра арратә корреспондентс дыҟан. Аус луан аԥсуа телхәаԥшреи арадиои рҟны, иара убас аамҭаказы Москватәи арадио аканалқәа рҟны хатәы корреспондентс дыҟан. Лвидеокамереи лҭыхгеи кны аибашьра амца далсит. Аҭоурых иазынлыжьит аибашьра аамҭазтәи аудиои авидеои нҵамҭақәа жәпакы. Еизылгоз аибашьратә материалқәа рхроникеи акьыԥхь ахь иналгоз лпублицистикатә қәгыларақәеи рзы Аԥсны аинтеллигенциа Рссоциациа еиҿнакааз аицлабра «Аибашьра амшынҵа» аҟны аԥхьахә згаз дыруаӡәкхеит (1993). Аԥсны ажурналистцәа Реидгыла аибашьра атемала ирыланаҳәаз аицлабраҿ раԥхьатәи алауреатцәа дырхыԥхьаӡалан (1995). Аибашьра ашьҭахь аус луан Аԥсуа телехәаԥшра атематикатә дырраҭарақәа рредакторс (1993-2018). Аԥсуа радиои ателехәаԥшреи рархив иазынлыжьит 300 радиодыррҭара, 2000 рҟынӡа ателедырраҭарақәа, адокументтә фильмқәа, ателеочкеркқәа. Ҟәбантәи аҳәынҭқарратә университет аҟны илыхьчеит адоктортә диссертациа (2002) «Аԥсуа радиои ателехәаԥшреи рҭоурыхтә-культуратә контекст» атемала. Амонографиа «Аԥсуа радиои ателехәаԥшреи рҭоурыхтә-культуратә контекст» хаз шәҟәны иҭыҵит Краснодар (2002). Е. Бебиа лоуп ажурналистика азанааҭ ала аԥсуаа рҟынтә раԥхьаӡа акәны адоктортә диссертациа зыхьчаз. 2010 ш. Ҟәбантәи аҳәынҭқарртә университет ажурналистика аҭоурых акафедра апрофессор ҳәа дшьақәырӷәӷәан. Ҟәбантәи аҳәынҭқарратә университет ажурналистика афакультет аҟны акандидаттәи адоктортәи диссертациақәа рыхьчара аҵарауаа Рсовет далахәын. Ҟәбантәи аҳәынҭқарратә университет ажурналистика афакультет аҟны алекциақәа дрыԥхьон (2010-2015). 1981 ш. инаркны иахьа уажәраанӡа апрофессор Е. Бебиа Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет ажурналистика аҟәшаҿы алекциақәа дрыԥхьоит еиуеиԥшым амаҭәарқәа рыла. Е. Бебиа данстудентыз далахәын В.П. Анқәаб напхгара зиҭоз алитературатә кружок. Ажәеинраалақәа лыҩуан, илкьыԥхьуан ажурнал «Алашара» аҟны (1975-1983). Ашьҭахь ажурналистика лҽалылкит. Хыԥхьаӡара рацәала лстатиақәеи, лочеркқәеи, лышәҟәқәеи, арадиои ателехәаԥшреи рзы лматериалқәеи рызкуп Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа (1941-1945) аветеранцәеи, 1930-тәи ашықәсқәа раан харада ахара зыдҵаны идырӡызи, еиҳаракгьы Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан (1992-1993) Аԥсадгьыл ахьчаҩцәеи, ахақәиҭра зхы ақәызҵази, иара убас аԥсуа милаҭтә культура аусзуҩцәеи, ашәҟәыҩҩцәеи, аҵарауааи (Н.А. Лакоба, С.И. Ҷанба, В.И. Кәыкба, А.К. Ҳашба, Б.У. Шьынқәба, Н.Ҷ. Ҳашыг, А.Б. Возба, Н.З.Ҭарба, Ш.Хә. Ԥлиа, Б.М. Ҭыжәба, Е.Ф. Басариа, Гә.В. Сақаниа). Автос дрымоуп апублицистикатә шәҟәқәа жәпакы (аԥсышәалеи урысшәалеи), аҭҵаарадырратә монографиақәа хԥа. ==Абиблиографиа== *Ишәаҳәо анацәкьарақәа. Аочеркқәа. Аҟәа, 1986. *Ицон аишьцәа еибашьра… Аҟәа, 1989. *Асабицәа рыҵәаабжь. Аҟәа, 1995. *Ҟәланырхәаа рҵеицәа хьӡырҳәагақәа. Аҟәа, 1995. *Силой не возьмешь крылатых. Очерки, статьи, интервью. Санкт-Петербург, 1996. *Уҵеицәа хьӡырҳәагақәа, Кәтол. Аҟәа, 1996. *Периодическая печать Абхазии. Монография. Санкт-Петербург. 1997. *Дорогами героев. Киев, 1997. *Крик малышей. Киев. 1997. *Аибашьра иԥнашәаз афырхацәа. Аҟәа, 1997. *Люди из брони. Сухум-Москва. 1998. *Неугасающий огонь. Краснодар, 2000. *Угли родного очага не гаснут. Аҟәа, 2000. *Хьӡы ргарцоуп ахацәа зиуа. Адокументтә повест. Аҟәа. 2000. *Аԥышәара. Аҟәа, 2000. *К штыку прировняв перо… Аҟәа, 2002. *Время и люди. Краснодар. 2002. *Абхазское радио и телевидение в историко-культурном контексте. Краснодар, 2002. *Строки из огня. Аҟәа, 2003. *Аҩн-ду ааӡамҭацәа Аԥсадгьыл ахьчаҩцәа. Аҟәа, 2005. *Мир ученого. Аҟәа, 2005. *Из истории СМИ Абхазии. - Зыԥсы ҭоу абаҟа. Аԥсны амасса информациатә хархәагақәа рҭоурых аҟынтә. Москва, 2008. *Штрихи из жизни журналиста. Аҟәа, 2008. *Ажурналисттә ҟазара. Арҵагатә шәҟәы. Аҟәа, 2008. *Грани таланта. Ашәаҳәаҩ ҟаза. Б.А. Амҷба изку адокументтә повест. Шәача, 2008. *Стойкость. (посвященная героической женщине Т. Авидзба-Эзугбая). Сухум- 2009. *Константин Озган. Адокументтә повест. Аҟәа, 2009. *Избранные (очерки). Сухум-Анкара. 2010. *Наш генерал Султан Сосналиев. Анкара. 2010. *Книги, написанные сердцем. Москва, 2010. *Ахьышьҭрахь ахынҳәра. Аҟәа, 2011. *Новый Афон. Адокументтә-публицистикатә шәҟәы. Сҭампыл, 2010. *Золотой памятник Абхазии – Бзыпта. Асахьаркыратә-публицистикатә очерк. Анкара, 2010. *Лучи солнечной Абхазии. Анкара, 2012. *Амца иалгоу авидеонҵамҭақәа. Аибашьраантәи ажурналист лвидеоҭыхымҭақәа рыхҳәаа ала ишьақәгылоу ашәҟәы. Анкара, 2012. *Журналистика ХХI века: истоки, система, динамика. Е. Бебиа лиубилеи иазкуп. Ҟубантәи аҳәынҭқарратә университет, Краснодар, 2013. *Арҵаҩы, аибашьра, аҭынчра… Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра иалахәыз арҵаҩцәа ирызкуп. Аҟәа, 2013. *Алыԥшаахқәа. Лучшие из лучших. (Аԥсышәалеи урысшәалеи). Краснодар, 2015. *Инагоу ахьыӡқәа. (Аԥсны иналукааша ауаа ирызку аилкаанҵақәа). Краснодар, 2017. *Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет. (Афакультет аҭоурыхтә мҩа аарԥшра иазкуп). Ашәҟәы лыциҩит апрофессор О.П. Ӡиӡариа), Аҟәа-Сҭампыл, 2017. *Бебиаа ҳабшьҭра (аҭоурыхтә-документалтә повест). Аҟәа-Краснодар, 2018. *Сгәы иахылҵуа ашәахәақәа (ажәеинраалақәа, асценари, игәылыршәоу ахшыҩҵакқәа). Аҟәа-Краснодар, 2018. *Сара сдунеи (ажәеинраалақәа, аԥсҭазааратә жәабжьқәа, асценари, игәылыршәоу ахшыҩҵакқәа, астатиақәа). Аҟәа-Краснодар, 2018. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/bebia-ekaterina-georgievna Бебиа Екатерина Георгиевна] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/bebia-ekaterina-garg-i%D2%A7%D2%B3a Бебиа Екатерина Гьаргь-иԥҳа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:1958 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Абҵарамза 20 рзы ииз]]}} qhfl42vgfi3joe62nrdqy5q0mjerjhp Бигәаа, Виачеслав Акаки-иԥа 0 55007 170219 2026-07-21T13:26:17Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170219 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Бигәаа Виачеслав Акаки-иԥа |даҽа ахьӡ=Бигуаа Вячеслав Акакиевич |афото=Бигуаа Вячеслав Акакиевич (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Бигәаа Виачеслав Акаки-иԥа |аира арыцхә=21.01.1957 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Гагра араион Бзыԥҭа ақыҭа |аусура=аԥсуа литератутраҭҵааҩ, кавказҭҵааҩ, аԥсуаҭҵааҩ }} '''Бигәаа Виачеслав Акаки-иԥа''' ({{lang-ru|Бигуаа Вячеслав Акакиевич}}; 21.01.1957, Аԥсны, [[Гагра араион]] [[Бзыԥҭа]] ақыҭа) – аԥсуа литератутраҭҵааҩ, кавказҭҵааҩ, аԥсуаҭҵааҩ. Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор (2003), Аԥсны аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа алахәыла-корреспондент (2014). 2003 ш. раахыс Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далоуп. Дыҩуеит аԥсышәалеи урысшәалеи. ==Абиографиа== 1964–1974 шш. рзы аҵара иҵон Бзыԥтәи абжьаратәи аԥсуа школ № 1 аҿы. Шықәсык аҟара аус иуан Гагратәи акурорттә хәҳахәҭраҿы еидарашьҭыхҩыс. 1975 ш. дҭалоит А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи арҵаҩратә институт (нас – Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет) афилологиатә факультет аԥсуа бызшәеи алитературеи англыз бызшәеи рыҟәша. Араҟа далахәын алитературатә кружок, анапылаҩыратә журнал «Арҩаш» редакторс даман. Ауниверситет даналга, 1980 ш. инаркны аус иуан агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» (иахьа – «Аԥсны») аредакциаҿы – еиҭагаҩыс, корреспондентс. 1982 ш. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла иатәу ажурнал «Алашара» ашҟа диасуеит. Раԥхьа аус иуан техникатә редакторс, нас алитературатә критикеи апублицистикеи рыҟәша аиҳабыс. 1984–1987 шш. раан аҵара иҵон [[Москва]], СССР аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа (иахьа – Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа) А. М. Горки ихьӡ зху Адунеитә литература аинститут аспирантураҿы. 1988 ш. араҟа ихьчоит акандидаттә диссертациа «Аԥсуа повест ажанртә ҷыдарақәа. (30–80-тәи ашықәсқәа)». 1989 ш. аахыс аус иуеит Москва, Адунеитә литература аинститут аҟны – ҭҵаарадырратә усзуҩы еиҵбыс (1989 ш. ииун 16 инаркны), ҭҵаарадырратә усзуҩы еиҳабыс (1995 ш. февраль 20 инаркны), ҭҵаарадырратә усзуҩы нагас (2000 ш. ианвар 1 аахыс). Аамҭакала, 1991–1998 шш. рзы аус иуан ажурнал, ашьҭахь – аҭыжьырҭа «Эхо Кавказа» аҭакзыԥхықәу маӡаныҟәгаҩыс, сахьала еиқәыршәаз аенциклопедиа «Шамиль» (М., 1997) аҭакзыԥхықәу маӡаныҟәгаҩыс дыҟан, уи авторцәа дыруаӡәкуп. 1989 ш. инаркны В. Бигәаа Москва инхо аԥсуаа руаажәларратәи ркультуратәи ԥсҭазаара далахәуп. Аԥсны жәлар Рџьынџьтәылатә еибашьраан (1992–1993) Москва Аԥсны ахаҭарнакра апресс-маҵзура дамадан, Аԥсны ацхрааразы араҟа еиҿкааз аштаб аҟны напхгара аиҭон Урыстәыла аҳҭны-қалақь аҿы амитингқәеи апикетқәеи еиҿызкаауаз агәыԥ. 2003 ш. Адунеитә литература аинститут аҟны ихьчеит адоктортә диссертациа «Аԥсуа ҭоурыхтә роман. Аҭоурых. Атипологиа. Апоетика». 2013 ш. инаркны Адунеитә литература аинститути Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институти рҟны ҭҵаарадырратә усзуҩы нагак иаҳасабала иусурақәа еилеигӡоит. В. Бигәаа «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашәышықәса» ([[Аҟәа]]–Москва, 2001) аредакторцәа дыруаӡәкуп. Аредколлегиа иалаз иаҳасабала «Адыга (Ачерқьес) Енциклопедиа» (М., 2006) аҭыжьра азырхиара далахәын; «Кто есть кто» аҟәшаҿы ианылаз кавказҭҵааҩцәа аӡәырҩи, аԥсуа ҵарауааи ашәҟәыҩҩцәеи рбиографиақәа авторс дрымоуп. Аҵарауаҩ икьыԥхьхьеит аҭҵаарадырратә шәҟәқәеи астатиақәеи жәпакы. Урҭ рызкуп аԥсуа-адыга жәларқәа рҭоурыхи, ркультуреи, рлитературеи, Д. Гәлиа, С. Ҷанба, Б. Шьынқәба, О. Беигәаа, Ф. Искандер, А. Гогәуа, С. Л. Зыхәба, В. Амаршьан, А. Џьениа, Џь. Аҳәба уҳәа рҩымҭақәа. Истатиақәа ркьыԥхьхьеит Адунеитә литература аинститути Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институти русумҭақәа жәпакы рҟны, ажурналқәа «Алашара», «Аҟәа–Сухум», «Эхо Кавказа», агазеҭқәа «Аԥсны ҟаԥшь», «Аамҭа» уҳәа егьырҭгьы. ==Абиблиографиа== *Ашәышықәса анҵәамҭазы... (Ҳаамҭазтәи апублицистика иахылҵыз ахәыцрақәа)... М., 1996. *Абхазская литература в историко-культурном контексте. Исследования и размышления. М., 1999. *Абхазский исторический роман. История. Типология. Поэтика. М., 2003. *Абхазская литература и литературы народов Северного Кавказа. (Историко-культурный контекст. Диаспора). М., 2011. *Ажурнал «Алашара» (1955–2012). (Аҭоурых. Абиблиографиа). – Журнал «Алашара» (1955–2012). (История. Библиография). Сухум, 2017 (аԥсышәалеи урысшәалеи). ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/biguaa-vyacheslav-akakievich Бигуаа Вячеслав Акакиевич] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/big%D3%99aa-viacheslav-akaki-i%D2%A7a Бигәаа Виачеслав Акаки-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:1957 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 21 рзы ииз]]}} 8kne558wbmgbyexbn75xw4j2jpmryv2 Быҭәба, Дырмит Иван-иԥа 0 55008 170220 2026-07-21T13:26:20Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170220 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Быҭәба Дырмит Иван-иԥа |даҽа ахьӡ=Бутба Дмитрий Иванович |афото=Бутба Дмитрий Иванович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Быҭәба Дырмит Иван-иԥа |аира арыцхә=02.02.1951 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Аҭара ақыҭа |аусура=24 }} '''Быҭәба Дырмит Иван-иԥа''' ({{lang-ru|Бутба Дмитрий Иванович}}; 02.02.1951, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Аҭара]] ақыҭа) – 24.03.2022) – ашәҟәыҩҩы, апублицист. Аԥсны ажурналистцәа Реидгылеи (1992) Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (2018) рлахәыла. Ианашьан «Ахьӡ-Аԥша» аорден ахԥатәи аҩаӡара, амедалқәа «Агәымшәаразы», «Аиааиразы». Дыҩуан аԥсышәалеи (асахьаркыратә ҩымҭақәа) урысшәалеи (аҭоурыхтә публицистика). ==Абиографиа== Аҵара иҵон Л. Б. Кәыҵниа ихьӡ зху Аҭаратәи ажьаратәи ашкол аҟны. И. А. Коӷониа ихьӡ зху Кәтолтәи абжьаратәи ашкол далгеит. 1980 ш. Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет далгеит. 1969-1972 шш. раан Асовет аррамаҵура дахысуан. 1974 ш. инаркны аус иуан Тҟәарчалтәи ақалақьтә нагӡком афинанстә ҟәша аинспекторс. 1980-1991 шш. раан аус иуан [[Тҟәарчал]] ақалақь ауааԥсыра рыбзазаратә маҵура аҟны. 1993 ш. Тҟәарчалтәи араионтә газеҭ «Тҟәарчал абжьы» аредакторс дыҟан. Аԥсуа жәлар рмилаҭ-хақәиҭратә қәԥара далахәын. Д. Быҭәба 1996 ш. Аҟәаҟа диасуеит. 1997 ш. Ҷ. М. Џьонуа ихьӡ зху Аҟәатәи 13-тәи абжьаратәи ашкол анапхгаҩыс дарҭоит. 2008 ш. инаркны Аԥсны Арбџьар Мчқәа рмузеи деиҳабын. Акьыԥхь аҟны дцәырҵит 1970-тәи ашықәсқәа инадыркны. Иажәабжьқәеи ипублицистикатә ҩымҭақәеи рнылон агазеҭ «Тҟәарчал абжьы», ажурнал «Алашара» уҳәа егьырҭ апериодикатә ҭыжьымҭақәа. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Мрагыларатәи афронт ахроника. Аҟәа, 1996. *Мрагыларатәи афронт (2-шәҟәыкны), Аҟәа, 2005. *Быҭәаа рхылҵшьҭра. (Аетнографиатә очеркқәа). Аҟәа, 2015. *Абырлаш мацәаз. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 2016. *Амшмыхәла. Аҭоурыхтә роман. Аҟәа, 2018. *Ардимон. Аҭоурыхтә роман. Аҟәа, 2021. *урысшәала: Краткий обзор историографии абхазских войн. Сухум, 2009. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/butba-dmitrij-ivanovich-(1951) Бутба Дмитрий Иванович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/byi%D2%AD%D3%99ba-dyirmit-ivan-i%D2%A7a Быҭәба Дырмит Иван-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:1951 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Жәабранмза 2 рзы ииз]][[Акатегориа:2022 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Хәажәкырамза 24 рзы иԥсыз]]}} fope4v73petmj6j2b1yahhagg8js8z0 Венедиктова, Надежда Иури-иԥҳа 0 55009 170221 2026-07-21T13:26:23Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170221 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Венедиктова Надежда Иури-иԥҳа |даҽа ахьӡ=Венедиктова Надежда Юрьевна |афото=Венедиктова Надежда Юрьевна (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Венедиктова Надежда Иури-иԥҳа }} '''Венедиктова Надежда Иури-иԥҳа''' ({{lang-ru|Венедиктова Надежда Юрьевна}}; 28.02.1952, Урыстәыла, [[Новгород]] ақалақь – аурыс поет, апрозаик, апублицист, аиҭагаҩ, ауаажәларратә усзуҩы. ==Абиографиа== Аҟәатәи ажәиԥшьтәи абжьаратәи ашкол далгеит (1970) иара убас – акультура Москватәи аҳәынҭқарратә институт (1976). 1977-1978 шш. рзы аус луан Москватәи аобласт абиблиотекақәа рҟны. 1979-1987 шш. раан И. Г. Папасқьыр ихьӡ зху Аԥснытәи Амилаҭтә библиотекаҿ аусура хацлыркит, нас – абиблиотекар хадас диасит, уи нахыс – аилыркаага-библиографиатә ҟәша деиҳабын. 1990-1992 шш. раан – альманах «Литературная Абхазия» аредактор хада ихаҭыԥуаҩс дыҟан. 1992 ш. август мза инаркны 1993 ш. азынӡа Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра инамаданы Аҟәантә Крымҟа диасыр акәхеит, нас – Урыстәылаҟа. 1994-1995 шш. рзы Аԥсны аинформациеи акьыԥхьи рминистрра аналитикатә ҟәша деиҳабын, 1995 ш. – аҳәынҭқарратә информациатә агентра «Аԥсныпресс» аналитикатә информациатә ҟәша напхгара алҭон. 1996-2000 шш. Аԥсны аурысгәа ргәыԥ Аконгресс аусура далахәын. 1998-1999 шш. рзы – альманах «Литературная Абхазия» аредактор хада. 2000-2008 шш. раан – Аԥсны аиҳабыра иртәымыз ажурнал «Гражданское общество» аредактор. 2008-2009 шш. рзы – агазеҭ «Эхо Абхазии» ашеф-редактор; 2011-2013 шш. – альманах «Южный Кавказ» алитературатә редактор. Ажәабжьқәеи, астатиақәеи, аессе, аочеркқәеи, Аԥсни уи атәылауааи, ауаҩытәыҩса ҳаамҭазтәи ипроблемақәеи ирызкуп; иҭлыжьит ароман «Сухумский отшельник». Лҩымҭақәа ркьыԥхьуан ажурнал «Знамя» ([[Москва]], 1977-2014), альманахқәа «Дикое поле. Донецкий проспект» (2003-2005), «Дом под чинарами» ([[Қарҭ]], 1981-1985), «Литературная Абхазия» (1991, №2), «Южный Кавказ» (2011, №1) уҳәа егьырҭгьы. Аԥсуа шәҟәыҩҩцәеи апоетцәеи жәпаҩык рҩымҭақәа аурысшәахь еиҭалгеит: А. Н. Гогәуа, (ажәабжьқәа «Дурная кровь», «Туман»), Г. С. Кәыҵниа (ажәеинраалақәа), И. И. Хәарцкиа (ажәабжь «День волчьего купания») уҳәа егьырҭгьы. ==Абиблиографиа== *Комплимент – оружие сильных. Стихи. Сухуми, 1990. *Тоска по совершенству. Стихи. Сухуми, 1992. *Сухумский отшельник. Роман.Сухум. 1999. *Цезарь и Венедиктова. Роман, рассказы, эссе. Сухум, 2010. *Вожделение интеллекта к яблоку… Стихи. Сухум, 2014. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/venediktova-nadezhda-yurevna Венедиктова Надежда Юрьевна] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/venediktova-nadezhda-iuri-i%D2%A7%D2%B3a Венедиктова Надежда Иури-иԥҳа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]][[Акатегориа:1952 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Жәабранмза 28 рзы ииз]]}} oar1m9cfd2xukny4mbsq7mbzousx1zk Возба, Анатоли Бата-иԥа 0 55010 170222 2026-07-21T13:26:26Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170222 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Возба Анатоли Бата-иԥа |даҽа ахьӡ=Возба Анатолий Батович |афото=Возба Анатолий Батович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Возба Анатоли Бата-иԥа |аира арыцхә=22.06.1932 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Гәдоуҭа араион Лыхны ақыҭа - 26.01.1994 }} '''Возба Анатоли Бата-иԥа''' ({{lang-ru|Возба Анатолий Батович}}; 22.06.1932, Аԥсны, [[Гәдоуҭа араион]] [[Лыхны]] ақыҭа - 26.01.1994). Ашәҟәыҩҩы, ажурналист, ауаажәларратә усзуҩы. СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәеи СССР-и Аԥсни ржурналистцәа Реидгылақәеи дрылан. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Ашәҟәыҩҩы иԥсҭазааратә мҩа акыр илакьуан, дышқәыԥшӡаз иаб диԥхоит. Иашьеи иареи аибара дмырбакәа ран Зиза илааӡеит. Иқыҭаҿ абжьаратә школ даналга дҭалоит Москватәи аихамҩаргыларатә институт, аха актәи ашықәс аан иҭаацәаратә ҭагылазаашьа ауадаҩра инамаданы аҩныҟа дыхнымҳәыр амуит. Ега ус акәзаргьы, аҵара гәҭакыс измаз аҷкәын 1954 ш. А.М.Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт дҭалоит. Хәышықәса рышьҭахь иҵара хыркәшаны иқыҭахь дцоит, Лыхнытәи абжьаратә школ аҟны аусура далагоит, хара имгакәа [[Гәдоуҭа]] араион аҵара аҟәша ашҟа диасуеит. Арантә диаргоит араионтә газеҭ «Бзыԥ» аредакциахь. «Бзыԥ» еиԥш, иҩымҭақәа анылон агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» («Аԥсны»). Ажурналист изанааҭ ицааиуан, ибызшәа беиан. Дышнеи-шнеиуаз аредактор ихаҭыԥуаҩс диаргоит, аҵыхәтәан редакторсгьы дыҟан. Акьыԥхь ианиҵаз иҩымҭақәа рыла ихьӡ аԥхьаҩцәа еицырдырит, агазеҭгьы аҳаҭыр шьҭнахуан. 1950-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭа нахыс аамҭа ҿыц аира ицәырнагон абаҩхатәрақәа. Усҟантәи абиԥара дреиуаны дцәырҵит Анатоли Возба, ирылукаауазгьы дыруаӡәкын. Арҿиара аус мацарала иҽҭахикаауамызт, иԥсҭазаара зегьы ижәлар рымаҵ аура иазкын, аԥсадгьыл азы ақәԥаҩцәа дреиуан. Амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара далагылан. Аҵыхәтәан, Аԥсны жәлар рфорум «Аидгылара» анеиҿкахаагьы, иара ари ахеидкыла Гәдоуҭатәи аҟәша напхгара аиҭон. Аԥсны ауаажәларра-политикатә ԥсҭазаара иазкны ииҩуаз, агазеҭ ианиҵоз истатиақәа, ишырҳәо еиԥш, ицҳафыруа иҟан, ажәлар ирылаҵәахьан, еснагь иазԥшын арҿиаҩы иажәа. Апублицист ҟаза еснагь аамҭа шизымхозгьы, игәыгәҭаижьуамызт алитература. Асахьаркыратә литература иаҵанакуа аҩымҭақәа маҷымкәагьы иҭижьит. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Кьахь Ҳаџьараҭ. Аповест. Аҟәа, 1960. *Агәыӷра ашә аартызароуп. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1966. *Аӡбаҩцәа дрысҭоит. Аиумортә жәабжьқәа, Аҟәа, 1971. *Амра аҽарыцқьоит. Ажәабжьқәа, Аҟәа, 1979. *Ашыц мҳаҵә. Аиумортә жәабжьқәа. Аҟәа, 1981. *Кьахьба Ҳаџьараҭ. Ароман. Аҟәа, 1986. *Иҩымҭақәа. Ҩ-томкны. Аҟәа, 2010-2011. *аурысшәала еиҭаган: Ҳаџьараҭ Кьахьба. Ароман. М., 1991. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/vozba-anatolij-batovich Возба Анатолий Батович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/vozba-anatoli-bata-i%D2%A7a Возба Анатоли Бата-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:1932 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Рашәарамза 22 рзы ииз]][[Акатегориа:1994 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 26 рзы иԥсыз]]}} nenik2bl6nvmu72t3ueu254kxuam67c Габелиа, Дмитри Павел-иԥа 0 55011 170223 2026-07-21T13:26:28Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170223 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Габелиа Дмитри Павел-иԥа |даҽа ахьӡ=Габелия Дмитрий Павлович |афото=Габелия Дмитрий Павлович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Габелиа Дмитри Павел-иԥа |аира арыцхә=14.10.1986 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Џьал ақыҭа |аусура=аԥсуа поет }} '''Габелиа Дмитри Павел-иԥа''' ({{lang-ru|Габелия Дмитрий Павлович}}; 14.10.1986, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] Џьал ақыҭа) – аԥсуа поет. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далоуп (2012). Дыҩуеит аԥсышәала (асахьаркыратә ҩымҭақәеи астатиақәеи) урысшәалеи (астатиақәа). ==Абиографиа== Акәасқьа ақыҭантәи абжьаратәи ашкол далгеит (2004), ашьҭахь – Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҭоурыхтә факультет (2009). 2007ш. инаркны рҵаҩыс-ааӡаҩыс аус иуан К. Ф. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аҟәатәи аҳәынҭқарратә лицеи-интернат аҟны, иара убас Аԥсны аҿар рхеидкыла «Аҿар раамҭа» ацхантәаҩыс, нас –ахантәаҩыс дыҟан. Ауаажәларра-политикатә хеидкыла «Иаку Аԥсны» агазеҭ «Иаку Аԥсны» акорреспондтс аус иуан (2010), ашьҭахь ари аҭыжьымҭа аредактор хадас инапынҵақәагьы наигӡон. 2012 ш. раахыс – ажурнал «Алашара» апоезиа аҟәша деиҳабуп. Д. Габелиа раԥхьатәи иажәеинраалақәа кьыԥхьын ажурнал «Алашара» аҟны (2007). Иҩымҭақәа рнылахьеит: агазеҭ «Иаку Аԥсны», ажурнал «Ваинах» (Грозныи ақалақь), аинтернет-журнал «Пролог», Аԥсны апоетцәа ҿарацәа рҩымҭақәа еидызкыло «Ашацкыра» (2009, №1; 2010, №2), Переделкино ([[Москва]], 2011) имҩаԥысуаз ашәҟәыҩҩцәа ҿарацәа Актәи Жәларбжьаратәи реилацәажәара иҭнажьыз аизга «Вестник» рҟны. Дрылахәын: Адыгатәылан (Маиҟәаԥ, 2009) имҩаԥысуаз Нхыҵ-Кавказ ашәҟәыҩҩцәа ҿарацәа Аҩбатәи реилацәажәара); 22-тәи Жәларбжьаратәи ашәҟәтәы цәыргақәҵа-џьармыкьа (Москва, 2009); Урыстәылеи Ихьыԥшым Аҳәынҭқаррақәа Реимабзиара атәылақәеи рышәҟәыҩҩцәа ҿарацәа 9-тәи Рфорум (Москва, 2009); Нхыҵ-Кавказ ашәҟәыҩҩцәа ҿарацәа Реилацәажәара (Ҟарачы-Черқьестәыла, аҳабла «Домбаи», 2010); Урыстәылеи Ихьыԥшым Аҳәынҭқаррақәа Реимабзиара атәылақәеи рышәҟәыҩҩцәа ҿарацәа 10-тәи Аиубилеитә Форум, 2010); Нхыҵ-кавказ ашәҟәыҩҩцәа ҿарацәа Реилацәажәара (Нхыҵ-Уаԥстәыла, аҳабла «Цеи», 2011); Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аҟнытә дышьҭын, дагьалахәын Переделкино (Москва, 2011) имҩаԥысуаз ашәҟәыҩҩцәа ҿарацәа Актәи Жәларбжьаратәи Рфорум. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Сымҩа, Сышьҭа… Ажәеинраалақәа. Аминиатиурақәа. Аҟәа, 2010. *Ацәқәырԥамҩа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2014. *аурысшәахь аиҭагақәа: Абхазия. Пицунда – курорт будущего. Сборник публицистических статеи. Сухум, 2010. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/gabeliya-dmitrij-pavlovich Габелия Дмитрий Павлович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/gabelia-dmitri-pavel-i%D2%A7a Габелиа Дмитри Павел-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:1986 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Жьҭаарамза 14 рзы ииз]]}} h5mbzslcev9ryaivgiife70hja88ekm Гердов, Константин Николаи-иԥа 0 55012 170224 2026-07-21T13:26:32Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170224 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Гердов Константин Николаи-иԥа |даҽа ахьӡ=Гердов Константин Николаевич |афото=Гердов Константин Николаевич (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Гердов Константин Николаи-иԥа |аира арыцхә=16.02.1941 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Гагра |аԥсра арыцхә=14.03.2025 |аусура=аурыс шәҟәыҩҩы }} '''Гердов Константин Николаи-иԥа (ижәлаҵәҟьа – Соловиов; Гердов – иан лыжәла ауп)''' ({{lang-ru|Гердов Константин Николаевич}}; 16.02.1941, Аԥсны, [[Гагра]] — 14.03.2025) – аурыс шәҟәыҩҩы. ==Абиографиа== Урыстәылатәи ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1992), Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи, Крым ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи рлахәыла. Адунеи ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациа аурыс ПЕН-Центр ҳаҭыр зқәу алахәыла. Гагратәи аҩбатәи абжьаратәи ашкол далгеит (1958). Аус иуан [[Џьырхәа]] – ГЕС, Гагратәи атипографиаҿы нбанҟәшәаҩыс, корректорс. 1960-1965 шш. раан аҵара иҵон Москватәи аҳәынҭқарратә библиотекатә институт (ашьҭахь – Москватәи акультура аинститут) аҟны. Ҩеижәижәаба шықәса рыҩнуҵҟа аус иуан Арктика агеологиатәи, агеодезиатәи, агеофизикатәи експедициақәа рҟны, иара убас Колыма, Абжьаратәи Азиа, Ҟазахсҭан. Москвеи Аҟәеи ишәҟәқәа жәпакы ҭыҵхьеит. Иҩымҭақәа рнылон Аԥсны апериодикатә кьыԥхь – агазеҭқәа «Свободная Трибуна», «Авангард» («Гагрскии вестник»), ажурналқәа «[[Аҟәа]]-Сухум», «Алашара» (А. Гогәуа, В. Амаршьан еиҭаргаз ажәабжьқәа). Иажәабжьқәа кьыԥхьын иара убас Москватәи агазеҭ «Литературная Россия», ажурналқәа: «Смена», «Литературная учеба» рҟны. Ашәҟәыҩҩы ирҿиара иазкны еиуеиԥшым ашықәсқәа раан ргәаанагарақәа рҳәахьан Ф. Искандер, В. Аксенов, Е. Евтушенко, И. Казаков, М. Капустин, Ч. Гусеинов, В. Катаев уҳәа егьырҭгьы. ==Абиблиографиа== *урысшәала: Лицо встречи. Рассказы. Сухуми, 1978. *Перед будущей рекой. Повесть, рассказы. М., 1984. *Любимые морские города. Повести. Тбилиси, 1986. *Мангул. Тайна гложет (на руинах мира). Роман о духовной и материальной жизни Крыма. Сухуми, 1991. *Из Арктики, из материнского лона, из миротворной бездны. Роман. Повести. Рассказы. Сухум, 2007. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/gerdov-konstantin-nikolaevich Гердов Константин Николаевич] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/gerdov-konstantin-nikolai-i%D2%A7a Гердов Константин Николаи-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:1941 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Жәабранмза 16 рзы ииз]][[Акатегориа:2025 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Хәажәкырамза 14 рзы иԥсыз]]}} cyiwdrs8y5p5ydoljovnnyevqrhbyb1 Гублиа, Гьаргь Константин-иԥа 0 55013 170225 2026-07-21T13:26:35Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170225 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Гублиа Гьаргь Константин-иԥа |даҽа ахьӡ=Гублия Георгий Константинович |афото=Гублия Георгий Константинович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Гублиа Гьаргь Константин-иԥа |аира арыцхә=15.05.1928 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Гәдоуҭа араион Ҟәланырхәа ақыҭа - 6.11.2019 |аусура=апоет, апрозаик, адраматург, алитератураҭҵааҩ, арҵаҩы-ааӡаҩ, ауаажәларратә усзуҩы }} '''Гублиа Гьаргь Константин-иԥа''' ({{lang-ru|Гублия Георгий Константинович}}; 15.05.1928, Аԥсны, [[Гәдоуҭа араион]] [[Ҟәланырхәа]] ақыҭа - 6.11.2019) - апоет, апрозаик, адраматург, алитератураҭҵааҩ, арҵаҩы-ааӡаҩ, ауаажәларратә усзуҩы. Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат ҳәа ахьӡ ихҵан (1970), Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет аԥсуа литература акафедра адоцент, анаҩс апрофессор. «Дырмит Гәлиа: ирҿиаратә мҩа» зыхьӡу иусумҭазы Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсны Аҳәынҭқарратә премиа ианашьоуп (1974), 1957 ш. раахыс СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа дрылоуп, 1999 ш. инаркны – Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла. Ианашьоуп аҳәынҭқарратә ҳамҭа «Ахьӡ-Аԥша» аорден ахԥатәи аҩаӡара. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Аҵара иҵон Ҟәланырхәатәи ашкол аҟны ԥшьы-шықәса, анаҩс – абжьбатәи акласс аҟынӡа Гәдоуҭатәи абжьаратәи аԥсуа школ аҟны. 1944 ш. Гәдоуҭатәи ақыҭанхамҩатә техникум дҭалеит. Ашьҭахь уи Мықәҟа ииаргазаргьы, иҵара аанимыжьит. Убри нахыс алитература агәыблра икит. Адраматә кружок далахәын. Убасҟан ауп алитература даназҿлымҳахагьы. Раԥхьаӡа акәны инарҭбааны идырит аԥсуа шәҟәыҩҩцәа Д.И. Гәлиа, С.И. Ҷанба, И.Г. Папасқьыр, иара убас Н.В. Гоголь, А.С. Пушкин, М.И. Лермонтов уҳәа рҩымҭақәа. Урҭ рышәҟәқәа атехникум абиблиотекаҿы иҟан. Иҵара аныхиркәша (1948), шықәсык аҟынӡа иқыҭа гәакьаҿ Ҟәланырхәа агрономс аус иуан. 1949 ш. А.М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет дҭалеит. Аха ашьҭахь гәыԥҩык иқәлацәеи иареи ииасит Қарҭтәи аҳәынҭуниверситет ахь. Иреиҳау аҵараиурҭа далганы Аԥсныҟа даныхынҳә (1954), аус иуан С. И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аҿы, нас Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт аҟны ҩаԥхьа ҿыцны иаадыртыз афилологиатә факультет аԥсуа сектор аҟны аԥсуа алитература арҵаҩыс, ашьҭахь аԥсуа литература акафедра аиҳабыс (1965-1975). Дыҟан апартиа Аԥснытәи аобком алекторс. 1970 ш. [[Қарҭ]] ихьчоит акандидаттә диссертациа «Дырмит Гәлиа: ирҿиаратә мҩа» ахьӡны. Уи хара имгакәа хазы шәҟәны [[Аҟәа]] егьҭыжьын. 1975 ш. инаркны апартиа Аԥснытәи аобком алекторс дыҟан. 1978-1984 шш. раан - ажурнал «Алашара» аредактор хадас, ашьҭахь - ашәҟәҭыжьырҭа «Алашара» аиҳабыс. Аԥснытәи Аҳәыҭуниверситет апрофессорк иаҳасабала акыр шықәса аԥсуа литература аҭоурых иазкны алекциақәа дрыԥхьон. 1950 ш. акьыԥхь аҟны данцәырҵ инаркны ипоезиатәи ипрозатәи рҿиамҭақәа рнылон ажурналқәа «Алашара», «Амцабз», «Аҟәа-Сухум», "Юность", "Молодая гвардия" агазеҭқәа «Бзыԥ», «Аԥсны ҟаԥшь», «Аԥсны», «Советская Абхазия», «Еҵәаџьаа», «Литеранурная газета» уҳәа егьырҭгьы. Иажәеинраалақәа жәпакы агәылоуп «Аԥсуа поезиа антологиа ХХ ашә.» (2001; еиҭаҭыжьуп – Аҟәа-[[Москва]], 2009). Г. Гублиа авторс дрымоуп ажәеинраалақәа реиԥш, апоемақәа, ажәабжьқәа, аповестқәа, ароманқәа, апиесақәа, аочеркқәа, аԥсуа литература иазку аҭҵаарадырратә статиақәа. Жәлар ражәабжьҳәаҩцәа Жана Ачбеи Чаҵә Чагәи рҳәамҭақәа реизгараҿы акәзаргьы, шьарда илиршахьеит. Иҩымҭақәа еиҭаганы иҭыҵхьеит аурыс, аукраин, ақырҭуа, аҟабарда уҳәа абызшәақәа рахь. Ихаҭагьы гәацԥыҳәарала аԥсшәахь еиҭеигон егьырҭ алитературақәа рхаҭарнакцәа рҩымҭақәа. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Сыԥхьарца. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1956. *Мҩамш. Апоемақәа. Аҟәа, 1958. *Схәышҭаара ацԥхьқәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1960. *Ааԥынтәи ахәыцрақәа. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1963. *Аиԥылараҿыц. Аповести ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1965. *Ашьха мҩа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1967. *Аиҩызара ашәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1972. *Амшыни сареи. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1975. *Акаҵәараҿ аиқәшәара. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1978. *Ицәқәырԥон амшын. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1980. *Ахьшь агага. Аповестқәеи ажәабжьи. Аҟәа, 1981. *Аҿара амҵәыжәҩақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1984. *Адгьыл аҳақ. Ароман. Апиесақәа. 19. *Иалкаау. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1988. *Лахьынҵала иузшоу. Ароман. Аҟәа, 1996. *Исзымҳәаз ажәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1998. *Ирхәыз ашьауардын. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1999. *Аҵыхәтәантәи ахысыбжь. Ароман. Аҟәа, 2004. *Нестор. Агәалашәарақәа. Аҟәа, 2006. *Иҩымҭақәа реизга. Хә­-томкны. Аҟәа, 2005-2013. *урысшәала аиҭагақәа: Посох. Лирика. М., 1966. *Горсть земли. Стихи. М., 1976. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/gubliya-georgij-konstantinovich Гублия Георгий Константинович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/gublia-garg-konstantin-i%D2%A7a Гублиа Гьаргь Константин-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны адраматургцәа]][[Акатегориа:Аԥсны алитератураҭҵааҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны арҵаҩцәа]][[Акатегориа:1928 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 15 рзы ииз]][[Акатегориа:2019 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Абҵарамза 6 рзы иԥсыз]]}} q6hm3aiw4x8hsnr5u721f7wig8248at Дарсалиа, Владимир Владимир-иԥа 0 55014 170226 2026-07-21T13:26:39Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170226 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Дарсалиа Владимир Владимир-иԥа |даҽа ахьӡ=Дарсалия Владимир Владимирович |афото=Дарсалия Владимир Владимирович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Дарсалиа Владимир Владимир-иԥа |аира арыцхә=10.09.1936 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәа, - 2000, Аҟәа ақалақь |аусура=афилологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат }} '''Дарсалиа Владимир Владимир-иԥа''' ({{lang-ru|Дарсалия Владимир Владимирович}}; 10.09.1936, Аԥсны, [[Аҟәа]], - 2000, Аҟәа ақалақь) - афилологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат. СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Дыҩуан урысшәала. ==Абиографиа== 1944-1955 ш. ш. раан аҵара иҵон А. С. Пушкин ихьӡ зху Аҟәатәи аҩбатәи абжьаратәи ашкол аҟны. Далгеит А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт аҭоурых-филологиатә факультет (1960). 1960-1962 ш. ш. рзы аус иуан ари аҵараиурҭа СССР аҭоурых акафедра алаборант еиҳабыс, ашьҭахь – Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵаара аинститут аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҵбыс (1962-19699, аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҳабыс (1971), аҭҵаарадырратә аусзуҩы хадас (1996 ш. нахыс). 1989-1996 ш. ш. раан аинститут адиректор ихаҭыԥуаҩыс дыҟан. 1975 ш. [[Қарҭ]] ихьчоит акандидаттә диссертациа «Аԥсуа драматургиа аҿиара амҩақәа» (1919-1959шш.) атемала. Акьыԥхь аҟны дцәырҵит 1960-тәи ашықәсқәа инадыркны. Истатиақәа рнылон ажурнал «Алашара», агазеҭ «Советская Абхазия» уҳәа. Ф-томкны иҟоу «Асовет милаҭрацәатә литература аҭоурых», (Ат. З. М., 1970) аԥсуа литература иазкны иагәылоу астатиақәа авторцәа дыруаӡәкуп. В. Дарсалиа хә-шәҟәык инареиҳаны иҭижьит, астатиақәа рацәаны икьыԥхьит. Урҭ ирызкуп аԥсуа драматургиеи апрозеи, В. Агрба, Ӡ.Дарсалиа, С. Ҷанба, М. Лакрба, Ш. Ҷкадуа, Џь. Аҳәба, А. Гогәуа, А. Аргәын, Р. Џьопуа уҳәа рырҿиамҭақәа. ==Абиблиографиа== *Абхазская советская драматургия. (Историко-литературный и критический очерк). Тбилиси, 1968. *Владимир Агрба. (Творческий портрет). Сухуми, 1974). *Абхазская проза 20-х–60-х годов. Тбилиси, 1980. *Быть человеком. Литературно-критические статьи. Сухуми, 1982. *В ответе у времени. Литературно-критические статьи и очерк. Сухуми, 1986. *Дзадз Дарсалиа. Критико-биографический очерк. Сухуми, 1988. *Самсон Ҷанба. Акритикатә-биографиатә очерк. Аҟәа, 1988 ( А.А. Аншбеи иареи еилахәны). ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/darsaliya-vladimir-vladimirovich Дарсалия Владимир Владимирович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/darsalia-vladimir-vladimir-i%D2%A7a Дарсалиа Владимир Владимир-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:1936 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Цәыббрамза 10 рзы ииз]][[Акатегориа:2000 шықәсазы иԥсыз]]}} n8gwe6zkg25ghpwl2wgxocjncb1lci4 Дарсалиа, Ӡаӡ Харитон-иԥа 0 55015 170227 2026-07-21T13:26:42Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170227 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Дарсалиа Ӡаӡ Харитон-иԥа |даҽа ахьӡ=Дарсалия Владимир (Дзадз) Харитонович |афото=Дарсалия Владимир (Дзадз) Харитонович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Дарсалиа Ӡаӡ Харитон-иԥа |аира арыцхә=16.08.1898 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка Гәыԥ ақыҭа |аԥсра аҭыԥ=18. 12. 1977, Аҟәа }} '''Дарсалиа Ӡаӡ Харитон (Хәанакьа)-иԥа''' ({{lang-ru|Дарсалия Владимир (Дзадз) Харитонович}}; 16.08.1898, Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка [[Гәыԥ]] ақыҭа – 18. 12. 1977, [[Аҟәа]]). Аԥсуа шәҟәыҩҩы, адраматург, апублицист, ауаажәларратә усзуҩы. СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа дрылан. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Аԥхьа аҵара иҵон Гәыԥтәи алагарҭатә школ аҟны. 1914ш. рзы дҭалеит Очамчыратәи иреиҳау алагарҭатә школ. Аха шықәсык ааҵуаны аҵара иахшәаатәыз ахьимоуз аҟнытә иаанижьыр акәхеит. 1916ш. рзы аҵара иҵон Аҟәатәи арҵаҩратә курсқәа рҟны, ашьҭахь арҵаҩратә семинариа (нас – арҵаҩратә техникум) даанахәоит, дагьалгоит 1923ш. рзы. Ҩышықәса рҵаҩыс аус иуан [[Кәтол]] ақыҭани Очамчыреи. 1925ш. рзы Тифлистәи аполитехникатә институт дҭалоит. Адырҩашықәсан диасуеит Краснодартәи арҵаҩратә институт ахь. Аха ҩышықәса рышьҭахь игәабзиара ауашәшәырахара инамаданы Аԥсныҟа дхынҳәыр акәхоит. 1928 ш. рзы Аҟәа, агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» («Аԥсны») аредакциаҿы аусура далагоит. 30 шықәса рҟынӡа инеиԥынкыланы агазеҭ аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩс дыҟан, 1937 ш. аамҭала Аԥснытәи аҳәынҭҭыжьырҭа аиҳабы ихаҭыԥуаҩыс аус аниуаз алаҳамҵозар. Алитература дазҿлымҳахеит Аҟәатәи арҵаҩратә семинариа данҭаз, Д.Гәлиеи С.Ҷанбеи уа аус аныруаз аамҭазы. Аԥхьа апоезиа ала раԥхьатәи ишьаҿақәа еихигеит. Иажәеинраалақәа «Аԥсны», «Акәҷышь», «Аӷьыч», «Насыԥ имоуп…» раԥхьатәи аԥсуа газеҭ «Аԥсны» адаҟьақәа рҟны икьыԥхьын. Аха хара имгакәа апрозахь диасуеит. Ари агазеҭ аҟны ауп иахьикьыԥхьызгьы раԥхьатәи иажәабжь «Шьцылароуп иҟоу», иара убас истатиа «Ҳанбаҿыхо аԥсуаа?». С.Ҷанба ишьҭахь Ӡ.Дарсалиа аԥсуа драматургиа ауасхыр азышьҭазҵаз иакәны дыҟоуп. 1920 ш. рзы иҩит ақҭк змоу апиеса «Ахаԥыц хьаа», А.Чехов иновелла «Хирургия» амотивқәа рыла. Шықәсқәак рыла иаԥиҵеит даҽа ҩ-пиесак: «Абзиабара – аԥсҭазаара анцәахәы», «Адына». 1925ш. рзы акәзар, иҩит акомедиа «Аныхеи агәҭыхеи». Аԥхьаҩцәа деицгәарҭеит, деицырдырит асоциал-бзазаратә драма «Ажәытәра иагаз» ала. Уи зныкымкәа С.И.Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аҟны иқәдыргылахьан. Авторс дрымоуп иара убас аҭоурыхтә, асоциал-бзазаратә ҵакы змоу ажәабжьқәеи аповестқәеи маҷымкәа: иаагозар, «Ауаҩы-шас», «Абзагә», «Хамыжә уҽдыр», «Аидара иаҵаз аҭаҳмада», «Аӡыблара», «Амҳаџьыр Қәабча», «Досу иразҟы», иара убас агәалашәарақәа рышәҟәы «Аԥсҭазаара аҟнытә». Ашәҟәыҩҩы аԥсшәахь еиҭеигеит А.Пушкин иҩымҭа «Акапитан иԥҳа». Амилаҭтә литература иналукааша аклассикцәа ируаӡәку Ӡаӡ Дарсалиа ирҿиамҭақәа злаҩу абызшәа цқьоуп, еилыххоуп, ибеиоуп, иаадырԥшуеит ахатәы бызшәа иамоу алшарақәа. Анышә дамадоуп Аҟәатәи апантеон аҟны. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Аныхеи агәҭыхеи. Апиеса қәгыларак – ҩ­-сахьак аманы. Аҟәа, 1929. *Ажәытәра иагаз. Адрама ԥшь-­қәгыларак – хә-­сахьак аманы. Аҟәа, 1929. *Апиесақәа. Аҟәа, 1938. *Ажәабжьқәеи апиесақәеи. Аҟәа, 1954. *Ажәабжьқәеи апиесақәеи. Аҟәа, 1959. *Аԥсҭазаара аҟнытә. Агәалашәарақәа. Аҟәа, 1963. *Аӡыхь амҵан. Ажәабжьқәеи, апиесеи, ажәаԥҟақәеи, ацуфарақәеи. Аҟәа, «Алашара», 1967. *Иалкаау. Ажәабжьқәеи агәалашәарақәеи. Аҟәа, 1970. *Аӡыблара. Аповест. Аҟәа, 1973. *Аповестқәеи ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1977. *Ажәытәра иагаз. Актәи ашәҟәы. Ажәабжьқәа, апиесақәа, ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1981. *Аԥсҭазаара аҟынтә. Аҩбатәи ашәҟәы. Аповестқәа, агәалашәарақәа. Аҟәа, 1982. *Ауаҩы шас. Ажәабжь. Аҟәа, 1984. *Ацәаӷәаҩ. Аповестқәа, ажәабжьқәа, апиеса. Аҟәа, 1988. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/darsaliya-dzadz-xaritonovich Дарсалия Владимир (Дзадз) Харитонович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/darsalia-%D3%A1a%D3%A1-xariton-i%D2%A7a Дарсалиа Ӡаӡ Харитон-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны адраматургцәа]][[Акатегориа:1898 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Нанҳәамза 16 рзы ииз]][[Акатегориа:1977 шықәсазы иԥсыз]]}} 457k1zy1hpzo4ug46f7u262vgbgvr0b Дбар, Валентин Григори-иԥа 0 55016 170228 2026-07-21T13:26:44Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170228 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Дбар Валентин Григори-иԥа |даҽа ахьӡ=Дбар Валентин Григорьевич |афото=Дбар Валентин Григорьевич (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Дбар Валентин Григори-иԥа |аира арыцхә=01.05.1948 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Гәдоуҭа араион Џьырхәа ақыҭа |аԥсра арыцхә=28.04.2010 |аԥсра аҭыԥ=ақ. Гагра |аусура=СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1987) Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи дрылан }} '''Дбар Валентин Григори-иԥа''' ({{lang-ru|Дбар Валентин Григорьевич}}; 01.05.1948, Аԥсны, [[Гәдоуҭа араион]] [[Џьырхәа]] ақыҭа – 28.04.2010, ақ. [[Гагра]]) – СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1987) Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи дрылан. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== К.Ф.Ӡиӡариа ихьӡ зху Аҟәатәи ашкол-интеранат №1 далгеит (1967). А.М.Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт аҟны иреиҳау аҵара хиркәшеит (1972). Аррамаҵураҿы иуалԥшьа анихига ашьҭахь, 1978 ш. инаркны аус иуан Аԥсны аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистрра Гагратәи араионтә ҟәша аҟны, амилициа амаиор ичын иман. В. Дбар асахьаркыратә ҩымҭақәа раԥҵара далагеит ашкол аҟны аҵара аниҵоз нахыс. 1965 ш. раԥхьатәи иажәабжь кьыԥхьын агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» («Аԥсны») аҟны. Адырҩашықәсан ажурнал «Амцабз» ианылеит иажәеинраала «Сара сышкол». Аха, хара имгакәа ашәҟәыҩҩы апроза ашҟа диасит. Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы алитературатә журнал «Алашара» ианылон иажәабжьқәа. Авторс дрымоуп ажәабжьқәа реизгақәа. Иҟоуп иҭыжьым иҭынха, урҭ рахьтә ироманқәа ҩба. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Раԥхьатәи ааԥынра. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1979. *Ашәҭқәа ангәылҵуа. Ажәабжьқәа. Аҟәа,1981. *Аԥсы дшаҳаҭым. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1984. *Иаанкылоу ашәҟәы. Ажәабжьқәа. Аҟәа,1989. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/dbar-valentin-grigorevich Дбар Валентин Григорьевич] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/dbar-valentin-grigori-i%D2%A7a Дбар Валентин Григори-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:1948 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 1 рзы ииз]][[Акатегориа:2010 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Мшаԥымза 28 рзы иԥсыз]]}} p5vbfk3yopopjxpyifgri5115ix0usd Ебжьноу, Руфбеи Иван-иԥа 0 55017 170229 2026-07-21T13:26:48Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170229 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Ебжьноу Руфбеи Иван-иԥа |даҽа ахьӡ=Эбжноу Руфбей Иванович |афото=Эбжноу Руфбей Иванович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Ебжьноу Руфбеи Иван-иԥа |аира арыцхә=08.03.1946 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Гәдоуҭа араион Џьырхәа ақыҭа |аԥсра арыцхә=13.08.2016 |аԥсра аҭыԥ=Аҟәа ақалақь |аусура=аԥсуа литературатә критик, аиҭагаҩ, ауаажәларратә усзуҩы }} '''Ебжьноу Руфбеи Иван-иԥа''' ({{lang-ru|Эбжноу Руфбей Иванович}}; 08.03.1946, Аԥсны, [[Гәдоуҭа араион]] [[Џьырхәа]] ақыҭа – 13.08.2016, [[Аҟәа]] ақалақь) – аԥсуа литературатә критик, аиҭагаҩ, ауаажәларратә усзуҩы. СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәеи Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи рлахәыла (1999). Ианашьоуп «Ахьӡ-Аԥша» аорден ахԥатәи аҩаӡара (2016). Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== А. М. Горки ихьӡ зху Москватәи Алитератруратә институт далгеит (1973). 1973 ш. инаркны С. И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр алитературатә хәҭа деиҳабын. 1975 ш. нахыс Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алитературатә консультантс дыҟан, аамҭакала алекциақәа дрыԥхьон А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт аҟны. Аамҭақәак рзы ажурнал «Алашара» алитературатә критика аҟәша деиҳабын, Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла асахьаркыратә литература аларҵәара абиуро адиректорс дыҟан. Аԥсуа жәлар рмилаҭ-хақәиҭратә қәԥара далахәын. Аԥсны жәлар рфорум «Аидгылара» аԥҵара аԥшьгаҩцәа дреиуан. 1991 ш. Аԥсны жәлар рфорум ахантәаҩы инапынҵақәа наигӡон. Р. Ебжьноу аԥсуа поезиа, иара убас Н. Ҳашыг, Р. Смыр уҳәа рырҿиамҭқәа ирзикыз истатиақәа рнылон: ажурнал «Алашара», агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь», аизгақәа: урҭ иреиуоуп: «Ажәақәа ажәаны мацара иаанымхарц» («Алашара». 1977, №9, «Агәаҟреи аҭакԥхықәреи» («Алашара». 1984, №10), «Аԥышәара амҩала». («Алашра». 1985, №12), «Агәы аҟнытә иаауа ашәа» («Алашара. 1986. №9) уҳәа егьырҭгьы. 1979 ш. Аҟәа аԥсышәала иҭыжьын илитература-критикатә статиақәа реизга «Иҭынчым аҭынчра». Уи иагәылалеит Б. Шьынқәба, А. Џьонуа, А. Аџьынџьал, Н. Ҳашыг, Н. Ҭарба, М. Миқаиа, Т. Аџьба, Н. Кәыҵниа, А. Возба рырҿиаҭақәа ирызкны. Р. Ебжьноу дырдыруеит еиҭагаҩнгьы. Аԥсшәахь еиҭеигеит аурыс, абаза, ақырҭуа бызшәақәа рҟнытә арҿиамҭақәа жәпакы. (Б. Ҭҳаиҵыкә иажәабжь кьаҿқәа, К. Џьгәаҭан ироман «Маридаҭ» ацыԥҵәаха уҳәа). 1988 ш. иҭыҵит иеиҭагамҭақәа реизга «Ахаҿқәа». Ашәҟәы иагәылалеит апиесақәа: Ж. Шехаде – «Брисбентәи аемигрант», Ҭ. Ҷилаӡе – «Акриса ҿа лзы ароль», Е. Раннет – «Ацәгьауратә танго» уҳәа егьырҭгьы. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/ebzhnou-rufbej-ivanovich Эбжноу Руфбей Иванович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/ebzhnou-rufbei-ivan-i%D2%A7a Ебжьноу Руфбеи Иван-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]][[Акатегориа:1946 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Хәажәкырамза 8 рзы ииз]][[Акатегориа:2016 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Нанҳәамза 13 рзы иԥсыз]]}} c3ae8km9o778i6i4wn4xxi1q889m7h8 Зыхәба, Сергеи Лад-иԥа 0 55018 170230 2026-07-21T13:26:51Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170230 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Зыхәба Сергеи Лад-иԥа |даҽа ахьӡ=Зухба Сергей Ладович |афото=Зухба Сергей Ладович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Зыхәба Сергеи Лад-иԥа |аира арыцхә=10.07.1936 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра арион Гәыԥ ақыҭа |аԥсра арыцхә=27.12.2014 |аԥсра аҭыԥ=Аҟәа ақалақь |аусура=аԥсуа фольклорист, алитератураҭҵааҩ, акритик }} '''Зыхәба Сергеи Лад-иԥа''' ({{lang-ru|Зухба Сергей Ладович}}; 10.07.1936, Аԥсны, [[Очамчыра]] арион [[Гәыԥ]] ақыҭа – 27.12.2014, [[Аҟәа]] ақалақь) – аԥсуа фольклорист, алитератураҭҵааҩ, акритик. Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор (1999), Аԥсны аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа академик, Адыгатәи (Ачерқьестә) Жәларбжьаратәи аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа алахәыла (2007), Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа ианашьоуп (1984), Г. А. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа ианашьоуп (2014, амонографиа «Аԥсуа мифологиа» азы). СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1981) Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи рлахәыла, ашьҭахь – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациеи (2003) Аԥсны ажурналистцәа Реидгылеи рлахәыла. Дыҩуан аԥсышәалеи урысшәалеи. ==Абиографиа== Аҵара иҵон Гәыԥтәи аа-шықәсатәи ашкол аҟны, ашьҭахь, шықәсык Тҟәарчалтәи абжьаратәи ашкол дҭан, 1954 ш. далгеит Ԥақәашьтәи абжьаратәи ашкол. А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет аԥсуа бызшәеи алитературеи аурыс бызшәеи алитературеи рыҟәша далгеит (1959), иара убас Қырҭтәылатәи ССР аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа Ш. Русҭавели ихьӡ зху ақырҭуа литература аҭоурых аинститут аспирантура ([[Қарҭ]], 1964) афольклористика азаанаҭ ала. Араҟа егьихьчеит акандидаттә диссертациа «Аԥсуа жәлар рлакә» ахьӡны. Д. И. Гәлиа ихьӡ зху абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи ринститут (иахьа – Аԥсуаҭҵаара аинститут) аҟны аус иуан аԥхьа аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҵбыс (1959-1961), насгьы 1964-1969 шш, 1969-1978 шш. раан - ҭҵаарадырратә усзуҩы еиҳабыс. 2004 ш. инаркны аамҭакала (контрактла) Маиҟәаԥ, агуманитартә ҭҵаарақәа Адыгатәи ареспубликатә институт аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҳабын, акраамҭа игәамбзиара иахҟьаны уа дыҟан (Аҟәа иахәҭаз амедицинатә мыруга ыҟамызт). 2012 ш. ауп Аԥсныҟа ахынҳәра анилша. 1975 ш. сентиабр инаркны аамҭакала аус иуан Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт арҵаҩы еиҳабыс, 1980 ш. ианвар нахыс – Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет адоцентс. 1999 ш. март азы А.М. Горки ихьӡ зху Москватәи Адунеитә литература аинститут аҟны ихьчеит адоктортә диссертациа имонографиа «Илакәтәым аԥсуа проза атипологиа» ала, уи Маиҟәаԥ егьҭыҵхьан 1995 шықәсазы. С. Зыхәба авторс дрымоуп аԥсуа мифологиеи, жәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭеи, аԥсуа-адыга фольклортә еимадарақәеи ирызку ашәҟәқәеи шәкыла астатиақәеи. Жәаба рҟынӡа афольклортә текстқәа рышәҟәқәа ҭижьит. Дырдыруеит иара убас литератураҭҵааҩны, критикны. Иҭижьит аизгақәа жәпакы, ашәҟәқәа, жәабала астатиақәа. Урҭ аԥсуа-аурыс, аԥсуа-адыга, аԥсуа-ақырҭуа литературатә еимадарақәа, амилаҭтә литература апроблемақәа ирызкуп, насгьы Д. Гәлиа, С. Ҷанба, М. Лакрба, Ӡ. Дарсалиа, Б. Шьынқәба, А. Гогәуа, А. Џьениа, К. Ломиа, В. Аҵнариа, М. Лашәриа, Ш. Ҷкадуа, К. Герхелиа, И. Ҭарба, П. Бебиа, Н. Ҳашыг, Н. Ҭарба, В Амаршьан, Б. Ҭыжәба, Ш. Инал-иԥа, Ш. Салаҟаиа, Р. Қапба рырҿиамҭақәа. Авторс дрымоуп иара убас афоризмқәа рацәаны, ажәабжьқәа жәпакы. Урҭ рнылеит ажурналқәа «Алашара» (1978, №4; 1985, №5, 2010, №3), «Амцабз» (1960, №1; 1961, №1; 1967, №6; агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» (1970, сентиабр 22). С. Зыхәба ирҿиаратә ҭынхаҿы аҭыԥ маҷымкәа иааныркылоит ипублицистикатә усумҭақәа (астатиақәа, аочеркқәа, аинтервиу), егькьыԥхьын ажурнал «Алашара», агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь», «Советская Абхазия», аизгақәа уҳәа рҟны. Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа (1941-1945) иалахәызи, аҵарауааи, аетнографиа азҵаарақәеи, аԥсуа жәлар рмилаҭ-хақәиҭратә қәԥареи (1919-1921), Аԥсни уи акәша-мыкәшеи имҩаԥысуаз ҳаамҭазтәи аҭоурыхтәи аполитикатәи процессқәеи, ақырҭуа-аԥсуа еимаки, Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьреи (1992-1993), аибашьра ашьҭахьтәи Аԥсны аекономикатәи, адоуҳатәи, акультуратәи ԥсҭазаареи, аҳәаанырцәтәи аԥсуа диаспора, еиҳаракгьы Ҭырқәтәылаа рлахьынҵеи уҳәа. Аԥсшәахь еиҭеигеит Ҳ. К. Андерсен илакәқәа рышәҟәы «Алакәқәа» (Ш. Р. Аҟәсбеи иареи, Аҟәа, 1961), аизга «Аӡиасқәа анеилало амшын рылҵуеит. Адыгақәа ражәаԥҟақәеи ражәеинраалақәеи» (Н. Чуиаковаи иареи, Аҟәа, 1994). ==Абиблиографиа== *аҭҵаамҭақәа: Абхазская народная сказка. Тбилиси, 1970. *Аԥсуа жәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭа. Еиҳау аҵараиурҭақәа рзы арҵага шәҟәы. Аҟәа, 1981. *Абхазское устное народное творчество. Тбилиси, 1988, қырҭшәала). *Типология абхазской несказочной прозы. Маикоп, 1995. *Мифология абхазо-адыгских народов. Майкоп, 2007. *Аԥсуа мифологиа. Аҭҵаарақәа. Аҟәа, 2012. *Избранные труды: в 2 томах. Сухум, 2014. *Афольклортә текстқәа реизга: Аԥсуа фольклор аматериалқәа. (Академик Н. И. Марр иархив аҟнытә). Аҟәа, 1967. *Анҷакәынҷа. Алакә. Аҟәа, 1967. *Қәаса иқьаса. Алакәқәа. Аҟәа, 1969. *Аԥсуаа ҿырҳәалатәи ражәабжьқәеи рашәақәеи. Аҟәа, 1970 (А. А. Аншбеи, Ш. Хь. Салаҟаиеи, иареи еилахәны). *Аԥсуа лакәқәа. Қарҭ, 1976. *Аԥсуа жәлар рҭоурыхтә-фырхаҵаратә ҳәамҭақәа. Аҟәа, 1978. *Амра аанызкылаз аԥҳәызба. Алакәқәа. Аҟәа, 1983. *Басиаҭи егьырҭи. Аԥсуа лафқәа. Аҟәа, 1991. *Аԥсуа лакәқәа. Аҟәа, 1997. *Аԥсуа жәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭа. 12-томкны. Аԥсуа лакәқәа. 4-тәи атом. Актәи ашәҟәы. Аҟәа, 2005. *Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭақәа. 12 томкны. Аԥсуа лакәқәа. 4-тәи атом. Аҩбатәи ашәҟәы. Аҟәа, 2005. *Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа. 12-томкны. Аԥсуа лакәқәа. 5-тәи атом. Актәи ашәҟәы. Аҟәа, 2007. *Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа. 12-томкны. 5-тәи атом. Аҩбатәи ашәҟәы. Аҟәа, 2010. *Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа. 12томкны. Аԥсуа лакәқәа. 6-тәи атом. Актәи ашәҟәы. Аҟәа, 2011. *Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа. 12-томкны. Аԥсуа лакәқәа. 6-тәи атом. Аҩбатәи ашәҟәы. Аҟәа, 2013. *урысшәала: Абхазские анекдоты. Гагра, 1994. *ҭырқәшәала: Аԥсуа лакәқәа. Аҟәа, 1997. *алитература иазку ашәҟәқәа: Аҿиара амҩала. Алитературатә-критикатә статиақәа. Аҟәа, 1975. *Ахаҳә еиҩсамхарц. Алитературатә-критикатә статиақәа. Аҟәа, 1984. *Ажәа сахьарк аԥшааразы. Алитературатә-критикатә статиақәа. Аҟәа, 1987. *Дырмит ду иакәымзар… (Д. Гәлиа диижьҭеи 130 шықәса аҵра иазкны). Аҟәа, 2004. *Ахәшҭаара амца мыцәарц. Алитературатә-критикатә статиақәа, аҭҵаарақәа, арецензиақәа, апублицистика. Аҟәа, 2006. *Баграт Шьынқәба иԥсҭазаареи ирҿиамҭеи. Аҟәа, 2009. *урысшәала: На сквозняке времен. Литературно-критические, политические, статьи, рецензии, публицистика. Сухум, 2006. *қырҭшәала: Аԥсуа-ақырҭуа литературатә еимадарақәа. Қарҭ, 1980. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/zuxba-sergej-ladovich Зухба Сергей Ладович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/zyix%D3%99ba-sergei-lad-i%D2%A7a Зыхәба Сергеи Лад-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:Аԥсны афольклористцәа]][[Акатегориа:Аԥсны алитератураҭҵааҩцәа]][[Акатегориа:1936 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ԥхынгәымза 10 рзы ииз]][[Акатегориа:2014 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 27 рзы иԥсыз]]}} svoypmev7yz1xg9x9hk05fkk13hgcj7 Инџьгиа, Џьамбул Џьумбер-иԥа 0 55019 170231 2026-07-21T13:26:54Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170231 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Инџьгиа Џьамбул Џьумбер-иԥа |даҽа ахьӡ=Инджгия Джамбул Джумберович |афото=Инджгия Джамбул Джумберович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Инџьгиа Џьамбул Џьумбер-иԥа |аира арыцхә=28.09.1986 |аира аҭыԥ=Тҟәарчал ақалақь, Аԥсны |аусура=аԥсуа поет, аҭоурыхҭҵааҩ, апублицист, ауаажәларратә усзуҩы }} '''Инџьгиа Џьамбул Џьумбер-иԥа''' ({{lang-ru|Инджгия Джамбул Джумберович}}; 28.09.1986, [[Тҟәарчал]] ақалақь, Аԥсны) – аԥсуа поет, аҭоурыхҭҵааҩ, апублицист, ауаажәларратә усзуҩы. Аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа ркандидат. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далоуп (2025). Дыҩуеит аԥсышәалеи (алитературатә ҩымҭақәа) урысшәалеи (аҭҵаарадырратә усумҭақәа). ==Абиографиа== 2004 ш. рзы далгеит Тҟәарчалтәи 4-тәи абжьаратәи ашкол. Убри ашықәс азы дҭалеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҭоурыхтә факультет. Иреиҳау аҵараиурҭа даналга, 2009-2010 шш. рзы Аԥсны Арбџьар Мчқәа рҟны аррамаҵура дахысуан. 2011 ш. аусура дрыдыркылеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҭоурыхи, археологиеи ркафедра аҟны. Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҟны қәҿиарала аспирантура хиркәшеит (2013). 2012-2013 шш. рзы агазеҭ «Аԥсуа университет» аредактор хадас дыҟан, 2012-2019 шш. раан – Аԥсадгьыл ахь ахынҳәразы Аԥсны аҳәынҭқарратә еилакы иатәу Омар Беигәаа ихьӡ зху аҳәаанырцәтәи аԥсуаа рҭоурых амузеи аиҳабыс, 2018-2020 шш. рзы – Аԥсны Аҳәынҭқарра Аԥсадгьыл ахь ахынҳәразы аминистр ихаҭыԥуаҩс (2019 ш. инаркны – Аԥсны адемографиеи Аԥсадгьыл ахь ахынҳәреи рминистрра), 2020 ш. ииун 30 инаркны – Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҭоурыхи, археологиеи, аетнологиеи ркафедра арҵаҩы, ашьҭахь – ари акафедра арҵаҩы еиҳабыс. 2020-2022 шш. рзы – Аԥснытәи аҳәынҭуниверситет апресс-маҵура анапхгаҩыс дыҟан. 2020 ш. раахыс иусура еилеигӡоит Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт ажәытәӡатәи абжьаратәи ашәышықәсақәа рыҟәшаҿы, аԥхьа аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҳабыс, ашьҭахь – аҭҵаарадырратә усзуҩыс дахьыҟоу. 2017 ш. инаркны иахьа уажәраанӡа Адунеизегьтәи Аԥсуа-абаза Конгресс Иреиҳаӡоу Ахеилак далоуп, уи аусура далахәуп. Аԥсны аҭоурыхи, археологиеи, аетнологиеи рӡыргара хықәкыс иҟаҵаны раԥхьаӡа акәны аус рыдиулеит ихатә проектқәа – Аԥсуа телехәаԥшрала идырбаз аԥсышәала ихаҭа еиҿикааз атематикатә дырраҭарақәа рцикл, урҭ иреиуоуп: «Аамҭа ашьҭақәа», «Аамҭеи ахҭысқәеи», «Агәаанагара», «Ахьышьҭа», «Аҭоурыхтә ҭынха аԥеиԥш азы», «Ашьаҭамырӡга». 2010 ш. инаркны 2025 шықәсанӡа еиқәиршәеит адокументалтә фильмқәа 40 инарыцны, ателехәаԥшратә дырраҭарақәа ракәзар, 400 инареиҳаны. 2022 ш. акандидаттә диссертациа ихьчеит XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XIX ашәышықәса актәи азбжеи рзы Аԥсны аҭоурых афилософиа азҵаарақәа» атемала. Аԥсны аҭоурых иазкны алекциақәа дрыԥхьахьеит Ҭырқәтәылатәи аԥсуа диаспора ахьынхо: Сҭампыл, Адаԥазар, Сакариа, Диузџье ақалақьқәа рҟны. 20 инареиҳаны жәларбжьаратәи, 25 инарыцны аҭҵаарадырра-практикатәи конференциақәеи дрылахәхахьеит. Авторс дрымоуп Аԥсны аҭоурыхи аетнологиеи ирызкны 30 рҟынӡа астатиақәа. Апоезиа дазҿлымҳахеит 14 ш. анихыҵуаз инаркны. 2013 ш. нахыс лассы-лассы иажәеинраалақәа рыла акьыԥхь аҟны дцәырҵуеит. Урҭ рнылоит алитература-сахьаркыратә журнал «Алашара», ахәыҷтәы журнал «Амцабз», иара убас иажәеинраалақәа ргәылоуп апоетцәа ҿарацәа рҩымҭақәа реизга «Аӡаӡа рыцқәа» (2015), Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла иҭнажьуа алитераторцәа ҿарацәа рҩымҭақәа реизга «Ашацкыра» (2009; 2011; 2016; 2023). Еиуеиԥшым атемақәа ирызку истатиақәа кьыԥхьуп ажурнал «Аԥсны аҟазара», алитературатә газеҭ «Аамҭа» рҟны. Ашьыжьымҭақәа: аԥсышәала: Аԥсықәрамҩа. Ажәеинраалақәа. [[Аҟәа]], 2018; урысшәала: Вопрос репатриации абхазской диаспоры в первые десятилетия XX в., Сухум, 2021; Сборник статей по истории и этнологии Абхазии. Сухум, 2025 г. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/indzhgiya-dzhambul-dzhumberovich Инджгия Джамбул Джумберович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/in%D1%9Fgia-%D1%9Fambul-%D1%9Fumber-i%D4%A5a Инџьгиа Џьамбул Џьумбер-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:1986 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Цәыббрамза 28 рзы ииз]]}} tgb4t46r6pn1163ubg41v4fecn8cvr3 Исаев, Тауз Сулҭан-иԥа 0 55020 170232 2026-07-21T13:26:56Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170232 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Исаев Тауз Сулҭан-иԥа |даҽа ахьӡ=Исаев Тауз Султанович |афото=Исаев Тауз Султанович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Исаев Тауз Сулҭан-иԥа |аира арыцхә=10.11.1951 |аира аҭыԥ=Ҟазахсҭан |аԥсра аҭыԥ=08. 07. 2021 |аусура=ачечен поет, апрозаик, Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла (2003), Урыстәылеи Чечентәылеи рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа (2007) рлахәыла }} '''Исаев Тауз Сулҭан-иԥа (илитературатә ԥсевдоним – Ҭауз Исс)''' ({{lang-ru|Исаев Тауз Султанович}}; 10.11.1951, Ҟазахсҭан — 08. 07. 2021) – ачечен поет, апрозаик, Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла (2003), Урыстәылеи Чечентәылеи рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа (2007) рлахәыла. Дыҩуан урысшәалеи чечен бызшәалеи. ==Абиографиа== 1957 шықәсазы, ачечен жәлар андыриаша, насгьы ареспублика анырзышьақәдыргыла, иҭаацәа Чечентәылаҟа ихынҳәыртә аҭагылазаашьа роуит. Убри ашықәс азы ашкол ахь дцеит. Асовет (Шатои) раион Зоновтәи 8-шықәсатәи ашкол даналга (1965), абжьаратә школ хиркәшеит 1968 ш. иҭаацәа нхара иахьиасыз Ростовтәи аобласт аҟны. 1970-1972 шш. раан Асовет аррамаҵура дахысуан. 1973 ш. Чечен-Ингәыштәи аҳәынҭқарратә университет аҭоурыхтә факультет (аламырбатә ҟәша) дҭалеит. Ашколқәа рҟны дырҵаҩын, ашьҭахь Чечен-Ингәыштәи аҳәынҭқарратә драматә театр аҟны актиорс дыҟан. 1976 ш. Воронежтәи аҟазара аинститут дҭалеит, уаанӡатәи изаанаҭ ала аҵареи аҟазареи еидибалон, аха ахԥатәи акурс аҟны дыштәаз иҭаацәаратә ҭагылазаашьа инамаданы иҵара аанижьуеит. 1982 ш. [[Москва]], А. Г. Горки ихьӡ зху Алитературатә институт даанахәеит. Хышықәса рышьҭахь иҵара аламырбатә ҟәша ашҟа ииаигеит. Аус иуан атеатр аҟны, иара убас агазеҭи ажурналқәеи рредакциақәа рҟны. 1988 ш. акәзар, Алитературатә институт (апоезиа асеминар) далгеит. 1995-2008 шш. раан Аԥсны дынхон. Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҿы аурыс литературеи акультурологиеи рзаанаҭ дирҵон. Ауаажәларратә еиҿкаара «Кавказ акультура академиа» ахада дихаҭыԥуаҩын. Алитературатә рҿиарахь дымҩахыҵит апоезиа ала. Раԥхьатәи иажәеинраалақәа кьыԥхьын ажурнал «Звезда Востока» аҟны (чечен бызшәала, 1980). Иажәеинраалақәа рнылеит: аизга «Чтобы земле жить» (1982) аҟны, насгьы Москва иҭыжьыз «Ачечен поезиа антология» (чечен бызшәала), иара убас ажурналқәа: «Литературная Абхазия», «Орга», «Ваинах», «Нана» уҳәа рҟны. Ажәеинраалақәеи апрозеи еидызкыло ашәҟәқәа жәпакы дравторуп. Аҭыжьымҭа: урысшәала: Пространство души. Стихи. Грозный, 1991; Горсть. Стихи. Сухум, 2001; Грани. Эссе. [[Гагра]], 2003; Путешествие в полдень. Рассказы. Сухум, 2006; Путешествие в полдень. Рассказы (совместно со сборником стихов «Горсть») (переиздание). Грозный 2008; Линии. Стихи. Сухум, 2008; Имя Родины. Роман-светологос. Сухум, 2012; Имя Родины. Роман-светологос. М., 2014; Чеченское солнце. Эссе. Грозный, 2014; Стихия. Стихи. Сухум, 2014). ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/isaev-tauz-sultanovich Исаев Тауз Султанович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/isaev-tauz-sul%D2%ADan-i%D2%A7a Исаев Тауз Сулҭан-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:1951 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Абҵарамза 10 рзы ииз]][[Акатегориа:2021 шықәсазы иԥсыз]]}} 61sxgtjf2vn5tacoyqruepug9l8znqw Кәыҵниа, Сергеи Андреи-иԥа 0 55021 170233 2026-07-21T13:27:00Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170233 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Кәыҵниа Сергеи Андреи-иԥа |даҽа ахьӡ=Квициния Сергей Андреевич |афото=Квициния Сергей Андреевич (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Кәыҵниа Сергеи Андреи-иԥа |аира арыцхә=11.08.1935 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Аҭара ақыҭа |аԥсра арыцхә=10.10.2019 |аусура=аԥсуа шәҟәыҩҩы }} '''Кәыҵниа Сергеи Андреи-иԥа''' ({{lang-ru|Квициния Сергей Андреевич}}; 11.08.1935, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Аҭара]] ақыҭа – 10.10.2019) – аԥсуа шәҟәыҩҩы. Аԥсны акультура зҩаԥсазтәыз аусзуҩы (2013). СССР-и (1981) Аԥсни, Урыстәылеи (1999) рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Аҭаратәи абжьаратәи ашкол далгеит. 1955 ш. А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет дҭалеит. Аинститут даналга, 1960 ш. инаркны 15 шықәса рҵаҩыс аус иуит Аԥсны еиуеиԥшым ашколқәа рҟны. 1976 ш. нахыс – ашәҟәҭыжьырҭа «Алашара» аредакторс аусура далагоит, ашьҭахь редактор еиҳабыс диасуеит. 2000-2011 ш.ш. рзы Аԥсны аҵара аминистрра арҵагатә литература аҭыжьра аусбарҭа аредактор хадас дыҟан. С. Кәыҵниа раԥхьатәи иажәабжь икьыԥхьит 1958 шықәсазы. Иҩымҭақәа рнылон агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь», ажурнал «Алашара» уҳәа. 15 шәҟәы инареиҳаны иҭижьит. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Азԥшра. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1968. *Гәында-ԥшӡа. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1970. *Амра аныԥхо. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1972. *Аԥышәара. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1977. *Аӡыхь аҵхра. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1978. *Ашҭа ҭбаа. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1979. *Абжьынҵ аанда. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1980. *Мшыбзиа, сқыҭа!.. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1981. *Набжьоутәи ажәабжьқәа. Аҟәа, 1983. *Аҩны лаша. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1985. *Аҿыҭбжьы. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1987. *Насыԥ змоу. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1990. *Набжьоутәи ахҭысқәа. Ароман. Аҟәа, 2004. *Арина ахеилага, ахыҭҟьа… Ажәабжьқәа. Аҟәа, 2006. *Иҩымҭақәа реизга. Х-томкны. Аҟәа, 2010-2015. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/kvicziniya-sergej-andreevich Квициния Сергей Андреевич] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/k%D3%99yi%D2%B5nia-sergei-andrei-i%D2%A7a Кәыҵниа Сергеи Андреи-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:1935 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Нанҳәамза 11 рзы ииз]][[Акатегориа:2019 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Жьҭаарамза 10 рзы иԥсыз]]}} d9wam351nhhqmob1hmrbg8cfkqsvccd Кәыҵниа, Шалуа Васили-иԥа 0 55022 170234 2026-07-21T13:27:03Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170234 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Кәыҵниа Шалуа (Анатол) Васили-иԥа |даҽа ахьӡ=Квициния Шалва (Анатолий) Васильевич |афото=Квициния Шалва (Анатолий) Васильевич (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Кәыҵниа Шалуа (Анатол) Васили-иԥа |аира аҭыԥ=2012 }} '''Кәыҵниа Шьалуа (Анатол) Уасил-иԥа (Аҟәа, 02.05. 1937 – 30. 09. 2021) – ашәҟәыҩҩы, апублицист. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәыла''' ({{lang-ru|Квициния Шалва (Анатолий) Васильевич}}; 2012). Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== [[Очамчыра араион]] [[Аҭара]] ақыҭантәи абжьаратәи ашкол даналга А.М.Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет дҭалеит. Еиуеиԥшым ашықәсқәа раан аус иуан Пицундатәи аԥсшьарҭақәа реидҵа аҟны, иара убас Аԥснытәи аполиграфиатә еидҵараҿы, ашьҭахь Аҭара ақыҭан акультура аҩны деиҳабын. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан (1992-1993) Мрагыларатәи афронт аҟны, [[Аӡҩыбжьа]], нас Аҭара арратә корреспондентк иаҳасабала аибашьратә хҭысқәа ашәҟәы ианиҵон, ихатә мшынҵа иман. Алитература абзиабара шьҭикааит дышқәыԥшыз, аҩра дызлалагазгьы ажәеинраалақәа рыла ауп. Раԥхьатәи иҩымҭа 1956 шықәсазы алитературатә журнал «Алашара» ианылеит. Хара имгакәа апрозахь диасуеит. Иажәабжьқәеи иповестқәеи агазеҭ «Аԥсны» («Аԥсны ҟаԥшь»), ажурнал «Алашара» уҳәа апериодикатә кьыԥхь ианылон. ==Абиблиографиа== *Аԥсышәала: Асар рымҩа. Аповест. Аҟәа, 1974. *Ачара аҿҳәара. Ажәабжьқәа. Аҟәа,1978. *Нанҳәа. Ароман. Актәи ахәҭа. Аҟәа, 2003. *Нанҳәа. Ароман. Аҩбатәи ахәҭа. Аҟәа, 2009. *Кәыдры аиҩхаатәи аиҭныԥсахлара. Ароман. Аҟәа, 2014. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/kvicziniya-shalva-(anatolij)-vasilevich Квициния Шалва (Анатолий) Васильевич] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/k%D3%99yi%D2%B5nia-shalua-(anatol)-vasili-i%D2%A7a Кәыҵниа Шалуа (Анатол) Васили-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:1937 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:2021 шықәсазы иԥсыз]]}} 1qnw4om7rx69hnjg27vmwfk9y4agpq4 Лагәлаа, Андреи Иаков-иԥа 0 55023 170235 2026-07-21T13:27:06Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170235 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Лагәлаа Андреи Иаков-иԥа |даҽа ахьӡ=Лагвилава Андрей Яковлевич |афото=Лагвилава Андрей Яковлевич (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Лагәлаа Андреи Иаков-иԥа |аира арыцхә=06.11.1917 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи Очамчыра араион) Џьгьарда ақыҭа |аԥсра арыцхә=11.10.1994 |аусура=аԥсуа шәҟәыҩҩы, адраматург }} '''Лагәлаа Андреи Иаков-иԥа''' ({{lang-ru|Лагвилава Андрей Яковлевич}}; 06.11.1917, Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи [[Очамчыра араион]]) [[Џьгьарда]] ақыҭа – 11.10.1994) – аԥсуа шәҟәыҩҩы, адраматург. СССР-и (1967) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа дрылан. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Ашкол даналга дҭалоит Краснодартәи амедицинатә институт. Аха аибашьра иҵара иаԥырхагахеит, егьаанижьуеит. Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа (1941-1945) далахәын. Ианашьан аорденқәеи амедалқәеи. Аԥсныҟа дхынҳәит алеитенант еиҳабы ичын иманы. А. Лагәлаа акыр шықәса аус иуан Аԥсны Аминистрцәа Рсовет аҟны референтс, атәанчара ашҟа диасит Аԥсны Аминистрцәа Рсовет аҟны иҟаз адинхаҵара аусқәа рзы анапынҵа ҷыдақәа шимаз. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан (1992-1993) ибжьаӡит акьыԥхь зымбацыз инапҩымҭақәа, иаагозар, «Аҳратәра аан Кавказ ажәларқәа рнырҵәара» атемала ииҩыз атрилогиа. Убри акәын изызкыз С. И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аҟны ақәыргылаз иҭоурыхтә драма «Ашамҭаз». ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/lagvilava-andrej-yakovlevich Лагвилава Андрей Яковлевич] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/lag%D3%99laa-andrei-iakov-i%D2%A7a Лагәлаа Андреи Иаков-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны адраматургцәа]][[Акатегориа:1917 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Абҵарамза 6 рзы ииз]][[Акатегориа:1994 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Жьҭаарамза 11 рзы иԥсыз]]}} 8hzn3kgjdfgxsicn6bmokkulrizdmwh Лакербаи, Иури Асҭамыр-иԥа 0 55024 170236 2026-07-21T13:27:08Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170236 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Лакербаи Иури Асҭамыр-иԥа |даҽа ахьӡ=Лакербай Юрий Астамурович |афото=Лакербай Юрий Астамурович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Лакербаи Иури Асҭамыр-иԥа |аира арыцхә=24.06.1934 |аира аҭыԥ=Урыстәыла, Иваново ақалақь |аԥсра аҭыԥ=2004 |аусура=аԥсуа, аурыс поет, акиносценарист, аиҭагаҩ, апублицист }} '''Лакербаи Иури Асҭамыр-иԥа''' ({{lang-ru|Лакербай Юрий Астамурович}}; 24.06.1934, Урыстәыла, Иваново ақалақь – 2004) – аԥсуа, аурыс поет, акиносценарист, аиҭагаҩ, апублицист. СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла (1963), Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, ашьҭахь – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациа (2003) рлахәыла. Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа ианашьан (2004, ишәҟәы «Иалкаау. Ажәеинраалақәа» рзы. М., 2000). Дыҩуан урысшәала. ==Абиографиа== Ихәыҷреи иқәыԥшреи ихигеит Аԥсны. 1945–1948 шш. раан Гәдоуҭатәи абжьаратәи ашкол дҭан. Абжьаратә ҵара хиркәшеит Иваново. Иҭаацәа уахь ииасит ауаа андырӡуаз аамҭа цәгьақәа ирыхҟьаны. 1956 ш. иҭаацәа Аԥсныҟа ихынҳәит. Абаҩрҵәыра Минсктәи аинститут далгеит (1962), иара убас [[Москва]], СССР Аҳәынҭкино иатәыз асценаристцәеи арежиссиорцәеи Иреиҳау ркурсқәа дрылгеит (1967). Иреиҳау аҵараиурҭа данҭаз афехтование азы аспорт азҟаза ҳәа ахьӡ иоуит (1959), насгьы Белоруссиатәи ССР ажәларқәа Рспартакиада дачемпионхеит, дрылахәын егьырҭ аицлабрақәагьы. 1990–1992 шықәсқәа раан ажурнал «Литературная Абхазия» ([[Аҟәа]]) аредактор хадас дыҟан. Аус иуан агазеҭ «Советская Россия» (Москва) аредакциа акорреспондентс, уаҟа икьыԥхьуан Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра иазкыз аматериалқәа. Апоет диеиуан ажәыларқәа ахьымҩаԥысуаз аҭыԥқәа рҟны. И.Лакербаи иажәеинраалақәа рнылон ажурналқәа: «Юность», «Алашара», «Черкесский мир», «Аҟәа-Сухум», агазеҭқәа «Литературная газета», «Советская Россия», «Советская Абхазия», «Абхазия» уҳәа егьырҭгьы. Ажәеинраалақәеи, апоемақәеи, аиҭагақәеи, иара убас астатиақәеи, аочеркқәеи, арепортажқәеи реизгақәа жәпакы дравторуп. И.Лакербаи исценариақәа рыла иҭыхуп афильмқәа хәба: «Сотвори бой» (1967 «Белорусьфильм»), «Могила льва» (1970, Белорусьфильм», «Рыцарь из Княж-городка», (1976, «Ленфильм»; «Путь к медали» (ҩ-сериалк, 1980, «Мосфильми» иапониатәи акиностудиа «Тоеи» еицҭырхыз, «Свидетель» (1992, «Аԥсуафильми» А.П.Довженко ихьӡ зху Киевтәи акиностудиеи еицҭырхыз). Аҵак ҷыда амоуп «Свидетель» (арежиссиор М. Мархолиа), избанзар ажәытәӡатәи аамҭақәа инадыркны ҳазҭагылоу аамҭазынӡа зымҽхазкуа аҟны иаарԥшуп аԥсуа жәлар рфилософиеи, рҭоурыхи, ркультуреи. И.Лакербаи илагала дууп аԥсуа литература аӡыргараҿы. Аурысшәахь еиҭеигеит Т.Аџьба, Р.Смыр, В.Анқәаб, Н.Ҭарба, Б.Гәыргәлиа, Кә.Герхелиа, П.Бебиа, Г.Аламиа ражәеинралақәа, А.Возба, Н.Кәыҵниа уҳәа рпрозатә ҩымҭақәа. ==Абиблиографиа== *урысшәала: Эхо родных гор. Стихи. Минск, 1962. *На лезвии луча Стихи, Минск, 1964. *Камни абхазского поля. Стихи. (Перевод с русского на абхазский). Сухуми, 1966. *В сторону перевала. Стихи. Минск, 1968. *Лабиринт. Стихи. Минск, 1972. *Ловчая птица. Книга стихов. М., 1986. *Камни абхазского поля. Стихи и поэмы. Сухуми, 1987. *Соло для одной струны. Стихи и переводы. Сухуми, 1990. *Над заревым холмом. Книга стихов. М., 1995. *Избранное. Стихи. М., 2000. *Дорогой Леона (Абхазия. 1992–2003 гг.): Очерки, статьи, репортажи. Сухум, 2003. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/lakerbaj-yurij-astamurovich Лакербай Юрий Астамурович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/lakerbai-iuri-as%D2%ADamyir-i%D2%A7a Лакербаи Иури Асҭамыр-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]][[Акатегориа:1934 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Рашәарамза 24 рзы ииз]][[Акатегориа:2004 шықәсазы иԥсыз]]}} 97prd7gerir14b3i1sa3gfr6rabeovn Лакоба, Станислав Зосим-иԥа 0 55025 170237 2026-07-21T13:27:11Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170237 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Лакоба Станислав Зосим-иԥа |даҽа ахьӡ=Лакоба Станислав Зосимович |афото=Лакоба Станислав Зосимович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Лакоба Станислав Зосим-иԥа |аира арыцхә=23.02.1953 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәа ақалақь - 20.09.2025 |аусура=аԥсуа ҭоурыхҭҵааҩы-кавказҭҵааҩ, ашәҟәыҩҩы, аполитикатәи ауаажәларратәи усзуҩы }} '''Лакоба Станислав Зосим-иԥа''' ({{lang-ru|Лакоба Станислав Зосимович}}; 23.02.1953, Аԥсны, [[Аҟәа]] ақалақь - 20.09.2025) – аԥсуа ҭоурыхҭҵааҩы-кавказҭҵааҩ, ашәҟәыҩҩы, аполитикатәи ауаажәларратәи усзуҩы. Аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет археологиеи, аҭоурыхи, аетнологиеи ркафедра апрофессор. (2000). Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәыла (1997), Д.И.Гәлиа ихьӡ зху аҳәынҭқарратә премиа ианашьоуп (1992). ==Абиографиа== Аҵара иҵон Аҟәатәи 14-тәи, 19-тәи абжьаратә школқәа рҟны. А.М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт далгеит (1976). Аус иуан агазеҭ «Советская Абхазия» акорреспондентс (1976-1978), Аԥсны аҭоурыхтәи акультуратәи баҟақәа рыхьчара Агәыԥ аҵарауаҩ-маӡаныҟәгаҩс. 1980 ш. раахыс аус иуеит Д.И.Гәлиа ихьӡ зху абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи ринститут (уажәы Аԥсуаҭҵаара аинститут) аҭҵаарадырратә усзуҩыс, 1989ш. инаркны аҭоурых аҟәша аиҳабыс. 1992-1993 шш. раан Аԥсны Иреиҳаӡоу Асовет адепутатс дыҟан, 1993-1994 шш. рзы – Аԥсны Иреиҳаӡоу Асовет Ахантәаҩы актәи ихаҭыԥуаҩыс, 1994-1996шш. раан – Аԥсны Апарламент Аиҳабы актәи ихаҭыԥуаҩыс. Аԥсны жәлар рфорум «Аидгылара» далан. Қырҭтәылеи Аԥсни реибашьратә еимакы аҭнышәныртәаларазы Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара ахылаԥшрала, Урыстәыла абжьаҟазарала имҩаԥысуаз Женеватәи апроцесс далахәын. 1996 ш. инаркны аофициалтә политика далахәымызт. 1999 ш октиабр мзазы «Выборы по Хичкоку» зыхьӡу истатиаҿы альтернатива змам алхрақәа дырҿагыланы дықәгылеит. 2000-2004 шш. раан инаԥхьаз апрофессорк иаҳасабала аҭҵаарадырратә усура инапы алакын Иапониа, Хоккаидо ақалақь аҟны иҟоу ауниверситет аславиантә ҭҵаарақәа рцентр аҟны. 2004 ш. август - сентиабр мзақәа рзы Аԥсны (Ахадарахь акандидат С.В. Багаԥшь дицны) Ахада ихаҭыԥуаҩрахь кандидатс дықәгылан. 2005-2009 шш., насгьы 2011-2013 шш. раан Аԥсны ашәарҭадаратә хеилак амаӡаныҟәгаҩыс дыҟан. Жәаба инареиҳаны амонографиақәеи астатиақәа реизгақәеи ҭижьхьеит. Урҭ XӀX-XX ашәышықәсақәа раан аԥсуаа рҭоурыхи ркультуреи, Ашьхаруатә Республикеи, аурыс-аԥсуа культуратәи алитературатәи еимадарақәа ирызкуп. Аԥсуа ҭоурыхҭҵааҩцәа рахьтә аԥсуа аҳра Урыстәылатәи аимпериа алалара даҽа концепциак ала ирыдызгалоз раԥхьатәи аҵарауаа дыруаӡәкуп. Ибжьажьауа агәаанагара шьақәиргылеит (В.Стражев ишьҭахь) аҭҵаарадырраҿы Аԥсҳа Қьалашьбеи Чачба иԥа Асланбеи дишьит ҳәа ишьақәгылахьоу. Иҽазишәеит 1917-1921 шш. раантәи Аԥсны аҭоурых обиективла аҩра. Егьырҭ аԥсуа ҵарауаа дрылахәны Аԥсны аҭоурых еицазкыз аӡәырҩы ҿаԥиҽуан. Аусумҭақәа жәпакы рзикит Кавказтәи аконфедерациа аҭоурыхи апроблемақәеи, XX ашә. азы Қарҭтәыла имҩамнагоз ампыҵахаларатәи ассимилициатәи политикеи аарԥшра. С.Лакоба авторс дрымоуп иара убас прозала иҩу ажәеинраалақәа, ажәабжьқәа. Иҩымҭақәа рнылахьеит агазеҭ «Советская Абхазия», ажурнал «Литературная Кабардино-Балкария», ашәҟәы «Абхазские сказки и легенды» (М., 1994) уҳәа егьырҭгьы. ==Абиблиографиа== *урысшәала: художественные книги: Весна на траве. Стихи. Сухуми, 1981. *Опрокинутое. Стихи. Сухуми, 1985, Избранное. Сухум, 2011. *исследования: Боевики Абхазии в революции 1905–1907 годов. Сухуми, 1984. *«Крылились дни в Сухум-Кале…»: Историко-культурные очерки. Сухуми, 1988. *Абхазия в годы первой российской революции. Тбилиси, 1985. *Очерки политической истории Абхазии. Сухуми, 1990. *Столетняя война Грузии против Абхазии. Гагра, 1993. *Абхазия. После двух оккупаций. Гагра, 1994. *Тайна «Зеленой папки». Сухум, 1995. *Асланбей. (К вопросу о политическом противоборстве в Абхазии в первой трети XIX столетия). Сухум, 1999. *Абхазия — de-fakto или Грузия de-iure? (О политике России в Абхазии в постсоветский период. 1991–2000 гг.). Sapporo: Slavic Research Center, Hokkaido University, 2001. *Абхазия после двух империй XIX–XXI вв. (Slavic Eurasian Studies, № 5). М.: Sapporo: Slavic Recearch Center, Hokkaido University, 2004. *История Абхазии. Сухум, 2006, 2007 (соавтор). *Крылились дни в Сухум-Кале… Сухуми, 1988 (2-е издание: Сухум, 2011). ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/lakoba-stanislav-zosimovich Лакоба Станислав Зосимович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/lakoba-stanislav-zosim-i%D2%A7a Лакоба Станислав Зосим-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны археологцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа]][[Акатегориа:1953 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Жәабранмза 23 рзы ииз]][[Акатегориа:2025 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Цәыббрамза 20 рзы иԥсыз]]}} 8jg07gvqtxa0nhhaywxlcdnis98gjfl Лиубченко, Лев Николаи-иԥа 0 55026 170238 2026-07-21T13:27:14Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170238 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Лиубченко Лев Николаи-иԥа |даҽа ахьӡ=Любченко Лев Николаевич |афото=Любченко Лев Николаевич (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Лиубченко Лев Николаи-иԥа |аира арыцхә=30.07.1930 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Гәдоуҭа ақалақь |аԥсра аҭыԥ=1995, Гәдоуҭа ақалақь |аусура=аурыс поет }} '''Лиубченко Лев Николаи-иԥа''' ({{lang-ru|Любченко Лев Николаевич}}; 30.07.1930, Аԥсны, [[Гәдоуҭа]] ақалақь – 1995, Гәдоуҭа ақалақь) – аурыс поет. Ассоциациа «Аԥсны аинтеллигенциа» иаԥнаҵаз апремиа «Аибашьра ашықәснҵа» ианашьоуп. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәыла (1997). ==Абиографиа== Раԥхьатәи иажәеинраалақәа кьыԥхьын 1956 шықәсазы. 1960 ш. акәзар, иҭыҵит раԥхьатәи иажәеинраалақәа реизга «Люди и мир». Л.Лиубченко ипоезиа ауаатәыҩса реизыҟазаашьа хьанҭақәа аанарԥшуеит, ҳауаажәларра иацәтәыму аидеиеи апринципқәеи рҿагылара ахырхарҭахь ухьадырԥшуеит. Аԥсны 1992 шықәса август азтәи атрагедиатә хҭысқәа апоет ирҿиараҿы зынӡа даҽа хырхарҭак аанахәартә иҟалеит. Аибашьра раԥхьатәи амшқәа инадыркны уи ихазы еилырганы имаз иуаҩытәыҩсатә позициа ааникылеит, иҩымҭақәагьы еилыхха ирныԥшит. Арратә корреспондентс дыҟан, ашьҭахь Аԥсуа радио аредактор еиҳабыс аус иуан. Иажәеинраалақәа рыхәҭак аефир ала азыӡырҩцәа ираҳауан. Иажәеинраалақәа жәпакы ашәақәа рылхуп. Л.Лиубченко аԥсшәахь еиҭеигеит аԥсуа поетцәа ражәеинраалақәа маҷымкәа, урҭ рхыԥхьаӡараҿы С. Делба лҩымҭақәа. ==Абиблиографиа== *Люди и море. Стихи. Сухуми, 1960. *Дорога в хороший день. Стихи и поэмы. Сухуми, 1965. *Абхазы, абхазы, вы правы… Гагра, 1993. *Абхазы, абхазы вы правы… Сухум, 2007. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/lyubchenko-lev-nikolaevich Любченко Лев Николаевич] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/liubchenko-lev-nikolai-i%D2%A7a Лиубченко Лев Николаи-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:1930 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ԥхынгәымза 30 рзы ииз]][[Акатегориа:1995 шықәсазы иԥсыз]]}} q6o73bjbitjmxu0oywdj262bis8hyp2 Маан, Владимир Тарас-иԥа 0 55027 170239 2026-07-21T13:27:17Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170239 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Маан Владимир Тарас-иԥа |даҽа ахьӡ=Маан Владимир Тарасович |афото=Маан Владимир Тарасович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Маан Владимир Тарас-иԥа |аира арыцхә=29.11.1940 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Аӡҩыбжьа ақыҭа |аԥсра арыцхә=31.12.2003 |аусура=аԥсуа поет }} '''Маан Владимир Тарас-иԥа''' ({{lang-ru|Маан Владимир Тарасович}}; 29.11.1940, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Аӡҩыбжьа]] ақыҭа – 31.12.2003) – аԥсуа поет. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәыла (2003). Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра (1992-1993) далахәын. Аԥсны арбџьар мчқәа рҟны 1994ш. маи мза азынӡа аррамаҵураҿы дыҟан, афицарын. Дыҩуан урысшәала. ==Абиографиа== В.Маан иразҟы атрагедиатә хҭысқәа агмызт. Иаб Тарас Александр-иԥа Маан амҳаџьырра аҟнытә дхынҳәит 1913 ш. рзы, анхара ашьапы икит Уарча ақыҭан. Ашьҭахь Тарас иҭаацәа Аӡҩыбжьаҟа ииасит. Тарас ақыҭа нхамҩа аспециалист бзиа ҳәа дыршьон, еиҳаракгьы аҭаҭын аусхк аганахьала. Ф-бызшәак идыруан, араб бызшәала аҩреи аԥхьареи идыруан. Н.Лакобеи иареи акыр иааигәаны еибадыруан, уи Тарас ҳаҭыргьы иқәиҵон. В.Маан аҵара иҵон Аӡҩыбжьатәи алагарҭатә школ аҟны, ашьҭахь 8-шықәсатәи ашкол аҟны. Аамҭақәак рышьҭахь иҵара иациҵеит Аҟәатәи аҩбатәи абжьаратәи ашкол аҟны. А.М.Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет аҟны аурыс бызшәеи алитературеи рырҵаҩы изанааҭ иоуит (1971). 1958 ш. аусура далагеит Аҟәатәи аихамҩатә станциаҿы, абраҟа амашәыр дақәшәеит, адәыӷба исит, дхәахәа-жьахәаны даанхеит. Убри нахыс аҩбатәи агәыԥ змоу ахымхәа ҳәа ашәҟәы ирҭеит. Еиуеиԥшым ашықәсқәа раан аус иуан аҵареи, аспорти, аԥсабара ахьчареи русхкқәа рҟны, агазеҭқәа рредакциақәеи ателехәаԥшреи, иара убас Аҟәатәи аботаникатә баҳчаҿы. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан (1992-1993) [[Аҟәа]], ақырҭуа қәылаҩцәа рнапала дҭадырхеит В.Маан иԥа Олег, иара убас зцәазтәымыз уи иԥшәмаԥҳәыс Лаура. В.Маан ажәеинраалақәа рыҩра далагеит афбатәи акласс аҟны дантәаз. Еиуеиԥшым аамҭақәа рзы иҩымҭақәа рнылон Аԥсны апериодикатә кьыԥхь аҟны. ==Абиблиографиа== *Разговор наедине. Стихи. Сухум, 2002. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/maan-vladimir-tarasovich Маан Владимир Тарасович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/maan-vladimir-taras-i%D2%A7a Маан Владимир Тарас-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:1940 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Абҵарамза 29 рзы ииз]][[Акатегориа:2003 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 31 рзы иԥсыз]]}} gkz57ggs6w9f866k0wqs6dqoe7op8xy Миқаиа, Иван Ирод-иԥа 0 55028 170240 2026-07-21T13:27:20Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170240 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Миқаиа Иван Ирод-иԥа |даҽа ахьӡ=Микайя Иван Иродович |афото=Микайя Иван Иродович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Миқаиа Иван Ирод-иԥа |аира арыцхә=29.07.1949 |аԥсра арыцхә=18.12.2024 |аԥсра аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Кәтол ақыҭа |аусура=апоет, апрозаик }} '''Миқаиа Иван Ирод-иԥа''' ({{lang-ru|Микайя Иван Иродович}}; 29.07.1949 – 18.12.2024, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Кәтол]] ақыҭа) – апоет, апрозаик. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәыла (2022). Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== [[Очамчыра]] араион И. А. Коӷониа ихьӡ зху Кәтолтәи абжьаратәи ашкол далгеит (1967). Иреиҳау аҵара иоуит А. С. Пушкин ихьӡ зху Қарҭтәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет аҟны (1972). Акыр шықәса [[Қарҭ]] дынхон. 1972-1984 шш. раан аус иуан Қарҭ ақалақь еиуеиԥшым аусҳәарҭақәа ркомҿареидгылатә еиҿкаарақәа рҟны. 1978-1984 шш. рзы – аусҳәарҭақәа аҭыԥантәи рпартиатә еиҿкаарақәа рҟны. 1982 ш. акәзар, Бақәатәи иреиҳау апартиатә школ далгеит диплом ҟаԥшьыла. 1984 ш. аусура диаган Қырҭтәыла аҵара аминистрра иаҵанакуаз Қарҭтәи азаанаҭ-техникатә ҵараиурҭа аиҳабыс. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан (1992-1993) иҭаацәеи иареи Владикавказ (Нхыҵ-Уаԥстәыла) иҟан, Аԥсадгьыл ахьчаҩцәеи аҭынч уааԥсыреи рзы агәыҳалалратә цхыраара аиҿкаара инапы алакын. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра иааирала ианеилга, ҩаԥхьа уаанӡа аус ахьиуаз аҵараиурҭахь дгьежьит. 2006 инаркны Аԥсныҟа дхынҳәуеит. И. Миқаиа ашкол данҭаз инаркны апоезиа агәыблра шьҭикааит. 1960-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭа нахыс иҩымҭақәа апериодикатә кьыԥхь ианылон. Раԥхьатәи иажәеинраала «Ашықәс ҿыц» ахәыҷтәы журнал «Амцабз» ианылеит. Иреиҳау аҵараиурҭаҿы аҵара аниҵоз ашықәсқәа раан иҩымҭақәа ркьыԥхьуан ажурнал «Алашара», агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» («Аԥсны»), «Акоммунизм ахь» («Ерцахә»). Даҽа занааҭк инапы шалакызгьы, апоезиа дацәхьаҵны иҟамлацызт, арҿиара агәацԥыҳәара иман. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Агәыӷра. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2006. *Аҵх шкәакәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2010. *Амш асаркьа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2012. *Алахьынҵа аԥша. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2014. *Алакәқәа рышҭа. Ажәеинраалақәа. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 2016. *Имыцәаз акәицқәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2019. *Ашьхақәа рхы ладырҟәӡом. Ажәеинралақәа. Аҟәа, 2022. *Аԥсҭазаара ашәақәа. Ажәеинраалақәеи ажәабжьқәеи. Аҟәа, 2024. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/mikajya-ivan-irodovich Микайя Иван Иродович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/mi%D2%9Baia-ivan-irod-i%D2%A7a Миқаиа Иван Ирод-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:1949 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ԥхынгәымза 29 рзы ииз]][[Акатегориа:2024 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 18 рзы иԥсыз]]}} 7yem45im7jaquy9f2e62v8jz4x4lki5 Мышәба, Дмитри Мақсим-иԥа 0 55029 170241 2026-07-21T13:27:23Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170241 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Мышәба Дмитри Мақсим-иԥа |даҽа ахьӡ=Мушба Дмитрий Максимович |афото=Мушба Дмитрий Максимович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Мышәба Дмитри Мақсим-иԥа |аира арыцхә=07.05.1987 |аира аҭыԥ=Литватәи ССР Вильниус ақалақь |аусура=аԥсуа ашәҟәыҩҩы }} '''Мышәба Дмитри Мақсим-иԥа''' ({{lang-ru|Мушба Дмитрий Максимович}}; 07.05.1987, Литватәи ССР [[Вильниус]] ақалақь) – аԥсуа ашәҟәыҩҩы. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далоуп (2025). Дыҩуеит урысшәала. ==Абиографиа== 2004 ш. далгеит Ф. Ч. Аҩӡба ихьӡ зху Гәдоуҭатәи 7-тәи абжьаратәи ашкол. 2008 ш. иреиҳау аҵара хиркәшеит Аҟәатәи Иаарту Аинститу «Адунеитә економика» афакультет аҟны. 2006-2008 шш. раан Аԥсны ахьчара аҳәынҭқарратә маҵзура аҟны аррамаҵура дахысуан. Ирратә уалԥшьа анихига, аҵара иҵон Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҭоурыхтә факультет «Жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа» аҟәшаҿы (2009-2014 шш.). 2015 ш. инаркны референтс аусура дрыдыркылеит Аԥсны Аҳәынҭқарра адәныҟатәи аусқәа рминистрра Алатинтә Америкеи, Азиеи, Африкеи, Азиа-аокеанҭыч арегиони рыҟәша ареферентс. 2016-2021 шш. рзы аус иуан Гәдоуҭатәи араионтә Еизара аппарат аҟны, 2022-2024 шш. раан – еиуеиԥшым жәларбжьаратәи агәыҳалалратә еиҿкаарақәа рҟны. 2024 ш. раахыс ауаажәларратә еиҿкаара «Алшара» аҟны асоциал-економикатә проектқәа ркоординаторс дыҟоуп. Ашкол данҭаз ашықәсқәа раан, иара убас иреиҳау аҵараиурҭа данҭаз асахьаркыратә ҩымҭақәа рыԥхьара бзиа ибон, алитература дазҿлымҳан. Аханатә астатиақәа рыҩрала далагеит, аусураҿы еиуеиԥшым атемақәа ирызкны ажәахәқәа еиқәиршәон. Урҭ еиуеиԥшым апериодикатә ҭыжьымҭақәа рҟны иркьыԥхьуан. Дышнеишнеиуаз алитература дагәыланахалеит. Апроза ицааиуан, есааирагьы иҽԥишәон. Абасала алитературахь дымҩахыҵит. ==Абиблиографиа== *урысшәала: Сухумский маяк. Повесть. Сухум, 2025. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/mushba-dmitrij-maksimovich Мушба Дмитрий Максимович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/myish%D3%99ba-dmitri-ma%D2%9Bsim-i%D4%A5a Мышәба Дмитри Мақсим-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:1987 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 7 рзы ииз]]}} lrtbzaqby5bvqwiueakppsdhus1bcqc Наҷҟьебиа, Даур Капитон-иԥа 0 55030 170242 2026-07-21T13:27:26Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170242 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Наҷҟьебиа Даур Капитон-иԥа |даҽа ахьӡ=Начкебиа Даур Капитонович |афото=Начкебиа Даур Капитонович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Наҷҟьебиа Даур Капитон-иԥа |аира арыцхә=24.07.1960 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Ԥақәашь ақыҭа |аусура=ашәҟәыҩҩы, апрозаик, апублицист, ауаажәларратә усзуҩы }} '''Наҷҟьебиа Даур Капитон-иԥа''' ({{lang-ru|Начкебиа Даур Капитонович}}; 24.07.1960, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Ԥақәашь]] ақыҭа) – ашәҟәыҩҩы, апрозаик, апублицист, ауаажәларратә усзуҩы. Аԥсны ашәҟәыҩҩыцәа Реидгыла далоуп (1997). Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа ианашьоуп (2016; ароман «Аҵх ахықәан» азы). Дыҩуеит аԥсышәалеи урысшәалеи. ==Абиографиа== К. Ф. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аҟәатәи ашкол-интернат №1 далгеит (1977), иара убас Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет афизикатә факультет (1982). 2007-2008 шш. раан аҵара иҵон [[Москва]], А. М. Горки ихьӡ зху Москватәи Алитературатә институт ҩышықәсатәи Иреиҳау алитературатә курсқәа рҟны. 1983-1984 шш. рзы аус иуан Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афизика алабораториа аҟны. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан (1992-1993) Аԥсуа радио аурыс ҟәша аредактор хадас аус иуан. 1985-1988 шш. раан Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алитературатә консультантс дыҟан. 1998 ш. инаркны Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа рыҭаразы акомиссиа аҭакзыԥхықәу маӡаныҟәгаҩуп. 2010 ш. раахыс Аԥҳәынҭшәҟәҭыжьырҭа деиҳабуп. 2011-2014 шш. раан Аԥсны аҵара аминистрс дыҟан. 2001-2004 шш. рзы аоппозициа иатәыз ауаажәларра-политикатә хеидкыла «Аиҭаира» агазеҭ аредактор хадас дыҟан. Ажәабжьқәеи астатиақәеи икьыԥхьуеит ажурнал «Алашара» (1989 ш. инаркны), «Колокол-Асаркьал» уҳәа егьырҭ апериодикатә ҭыжьымҭақәа рҟны, аизга «Ахаҵарашәа». Ажәеинраалақәа. Ажәабжьқәа. Астатиақәа. (1995), ажурнал «Дружба народов» (2014) (Москва). Иажәабжьқәа еиҭагоуп англыз, азербаиџьан, аерман, ақырҭуа уҳәа егьырҭ абызшәақәа рахь. Аԥсышәала иҭыжьуп иажәабжьқәа реизгақәа, урысшәала иҩу ироман «Берег ночи» еиҭагоуп ақырҭуа, аерман, асерб, аиспан уҳәа абызшәақәа рахь. Д. Наҷҟьебиа авторс дрымоуп иара убас алитературеи Аԥсны ҳаамҭазтәи аԥсҭазаареи ирызку астатиақәа, урҭ кьыԥхьын Аԥсни Москвеи рпериодикатә ҭыжьымҭақәа рҟны. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1989. *Аҵла. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 2005. *урысшәала: Лицом к лицу. Публицистика. Литературные отклики. Сухум, 2005. *Берег ночи. Роман. М., 2007. Аиҭаҭыжьра – Аҟәа, 2009. *М., 2012. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/nachkebiya-daur-kapitonovich Начкебиа Даур Капитонович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/na%D2%B7%D2%9Febia-daur-kapiton-i%D2%A7a Наҷҟьебиа Даур Капитон-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:1960 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ԥхынгәымза 24 рзы ииз]]}} o1r985sjmw5vkkcd7lnd1r6iv8ld647 Оҭырба, Нури Кьаӷәра-иԥа 0 55031 170243 2026-07-21T13:27:29Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170243 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Оҭырба Нури Кьаӷәра-иԥа |даҽа ахьӡ=Отырба Нури Кягурович |афото=Отырба Нури Кягурович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Оҭырба Нури Кьаӷәра-иԥа |аира арыцхә=25.12.1925 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Гәдоуҭа араион, Арсаул (Приморск) ақыҭа |аԥсра аҭыԥ=2011 |аусура=аԥсуа шәҟәыҩҩы }} '''Оҭырба Нури Кьаӷәра-иԥа''' ({{lang-ru|Отырба Нури Кягурович}}; 25.12.1925, Аԥсны, [[Гәдоуҭа араион]], Арсаул (Приморск) ақыҭа – 2011) – аԥсуа шәҟәыҩҩы. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далан (1997). Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Арсаул ақыҭантәи ихарҭәаам абжьаратә школ даналга, иҵара иациҵон Афонҿыцтәи ашкол-интернат аҟны. Аха шықәсыбжак ааҵуаны аинтернат анадыркы Гәдоуҭатәи абжьаратәи ашкол ахь диасит. Аа-шықәсазаҵәык роуп аҵара ахьиҵоз, Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа (1941-1945) ҵысит. 1948-1952 шш. раан Аҟәатәи арҵаҩратә ҵараиурҭа дҭан. Даналга хышықәса рҵаҩыс аус иуан Приморсктәи ашкол аҟны. 1955-1960 шш. рзы аҵара иҵон А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет аԥсуа-аурыс ҟәша аҟны. Иреиҳау аҵараиурҭа даналга жәашықәса аԥсуа бызшәеи алитературеи аурыс бызшәеи алитературеи рырҵаҩыс аус иуан Арсаултәи ашкол аҟны. 1971 ш. инаркны ашәҟәҭыжьырҭа «Алашара» аурыс ҟәша аредакторс дыҟан. Аха ԥшьышықәса рышьҭахь, анхарҭа аиура дахьақәымгәыӷуаз аҟнытә, [[Аҟәа]] аанижьуеит. 1985 ш. азынӡа аурыс бызшәеи алитературеи рырҵаҩыс дыҟан ашкол аҟны. 1986 ш. атәанчара ашҟа даниас, алитературатә рҿиара мацара иҽазикит. 1993-1997 шш. рзы [[Аацы]] ақыҭа абыргцәа Рхеилак деиҳабын. Раԥхьаӡа иҩымҭақәа икьыԥхьуа далагеит ажурнал «Амцабз» аҟны 1950-тәи ашықәсқәа инадыркны. Н. Оҭырба иажәабжьқәеи, иповестқәеи, илакәқәеи рнылон иара убас ажурнал «Алашара» (1955 ш. инаркны), «Аҟәа-Сухум», агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» уҳәа егьырҭгьы. Раԥхьатәи ишәҟәы «Аҭоуба» ҭыҵит Аҟәа 1965 шықәсазы. Уи нахыс хә-шәҟәык инарыцны иҭижьит. Аԥсшәахь еиҭеигеит аҟабарда шәҟәыҩҩы А. Т. Шортанови абаза шәҟәыҩҩы З. К. Хачукови ражәабжьқәа жәпакы. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Аҭоуба. Аповест. Аҟәа, 1965. *Хьыма лымшынҵа. Ахәыҷқәа рзы ажәабжьқәа. Аҟәа, 1973. *Амаӡа. Аповести ажәабжьқәеи абжьаратәи ашколқәра иаҵанакуа рзы. Аҟәа, 1986. *Анасыԥ. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1989. *Аҟармаҵыс. Аповести ажәабжьқәеи. Аҟәа, 2002. *Адунеи - мардуануп. Ажәабжьқәа, аповест, ароман. Аҟәа, 2006. *Амҩа уадаҩ. Автобиографиатә повест. Ажәабжь кьаҿқәа. Астатиақәа. Аҟәа, 2010. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/otyirba-nuri-kyagurovich Отырба Нури Кягурович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/o%D2%ADyirba-nuri-ka%D3%B7%D3%99ra-i%D2%A7a Оҭырба Нури Кьаӷәра-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:1925 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 25 рзы ииз]][[Акатегориа:2011 шықәсазы иԥсыз]]}} rd5bbo4wwjfv96tayf7nxji7exu1gny Папасқьыр, Гәышька Гьаргь-иԥҳа 0 55032 170244 2026-07-21T13:27:32Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170244 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Папасқьыр Гәышька Гьаргь-иԥҳа |даҽа ахьӡ=Папаскир Гушка Георгиевна |афото=Папаскир Гушка Георгиевна (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Папасқьыр Гәышька Гьаргь-иԥҳа |аира арыцхә=02.09.1914 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи Очамчыра араион) Кәтол ақыҭа |аԥсра арыцхә=02.07.1999 |аусура=аԥсуа хәыҷтәы шәҟәыҩҩы }} '''Папасқьыр Гәышька Гьаргь-иԥҳа''' ({{lang-ru|Папаскир Гушка Георгиевна}}; 02.09.1914, Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи [[Очамчыра араион]]) [[Кәтол]] ақыҭа – 02.07.1999) – аԥсуа хәыҷтәы шәҟәыҩҩы. Аԥсны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы. СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа дрылан. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Ҩышықәса аҵара лҵон Кәтолтәи алагарҭатә школ аҟны, нас лҵара иацылҵеит Н. А. Лакоба ихьӡ зху Аҟәатәи аԥсуа школ аҟны (1923-1933). 1958 ш. дҭалеит амарксизм-ленинизм Аҟәатәи ауниверситет, дагьалгеит 1960 шықәсазы. 1933 ш. инаркны аус луан Аԥснытәи аҳәынҭқарратә шәҟәҭыжьырҭаҿы. 1941-1945 шш. раан Қьарақьантәи (Кәтолтәи) алагарҭатә школ аҟны дырҵаҩын. 1946-1954 шш. рзы агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциаҿы корректорс, нас – аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩ ихаҭыԥуаҩс дыҟан. 1954-1978 шш. рзы аус луан Аԥсны Аминистрцәа Рсовет аҟны иҟаз ацензура аҟәша аҟны. Аԥсуа хәыҷтәы литература арҿиараҿы ллагала маҷымкәа иҟоуп. Раԥхьатәи лҩымҭа лкьыԥхьит 1932 шықәсазы. Лажәабжьқәеи лповестқәеи рнылон агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь», аизга «Еҵәаџьаа» (аамҭақәак рзы агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» агәлаҵак аҳасабала иҭыҵуан), ажурналқәа «Алашара», «Амцабз». Гә. Папасқьыр жәаба инареиҳаны лышәҟәқәа ҭыҵхьеит. Аԥсшәахь еиҭалгеит аурыси ақырҭуеи шәҟәыҩҩцәа рхәыҷтәы ҩымҭақәа жәпакы. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Кәчыр дшпионерхаз. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1932. *Ааԥынтәи ашәҭқәа. Ахәыҷқәа рзы ажәабжьқәа. Аҟәа, 1960. *Аиҩызцәа хәыҷқәа. (Ажәабжьқәеи апиесеи ахәыҷқәа рзы). Аҟәа, 1964. *Гәдым-асахьаҭыхҩы. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1966. *Аҵыҵындрақәа. Ажәабжь. Аҟәа, 1969. *Ахынҳәра. (Аповести ажәабжьқәеи). Аҟәа, 1972. *Жәаф шықәса ихыҵуан… Аповест. Аҟәа, 1974. *Ажәабжьқәеи аповести. Аҟәа, 1976. *Амшын ахықәаҿы. Ажәабжьқәа, агәалашәарақәа. Аҟәа, 1979. *Ахатәы мҩа. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1984. *аурысшәахь аиҭагақәа: На берегу моря. Рассказы. Для среднего школьного возроста. Сухуми, 1983. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/papaskir-gushka-georgievna Папаскир Гушка Георгиевна] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/papas%D2%9Byir-g%D3%99yishka-garg-i%D2%A7%D2%B3a Папасқьыр Гәышька Гьаргь-иԥҳа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:1914 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Цәыббрамза 2 рзы ииз]][[Акатегориа:1999 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Ԥхынгәымза 2 рзы иԥсыз]]}} hdtv69pwvngq1f16vc6jncq0tm9peie Папасқьыр, Иван Гьаргь-иԥа 0 55033 170245 2026-07-21T13:27:35Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170245 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Папасқьыр Иван Гьаргь-иԥа |даҽа ахьӡ=Папаскир Иван Георгиевич |афото=Папаскир Иван Георгиевич (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Папасқьыр Иван Гьаргь-иԥа |аира арыцхә=12.12.1902 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи Очамчыра араион) |аԥсра арыцхә=13.10.1980 |аԥсра аҭыԥ=Аҟәа ақалақь |аусура=аԥсуа шәҟәыҩҩы }} '''Папасқьыр Иван Гьаргь-иԥа''' ({{lang-ru|Папаскир Иван Георгиевич}}; 12.12.1902, Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи [[Очамчыра араион]]) – 13.10.1980, [[Аҟәа]] ақалақь) – аԥсуа шәҟәыҩҩы. ==Абиографиа== Аԥсны жәлар рышәҟәыҩҩы (1977). Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа ианашьоуп (1967; ароман «Ҭемыр» азы). СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа дрылан. Дыҩуан аԥсышәала. 1915ш. Кәтолтәи алагарҭатә школ далгеит. 1925ш. акәзар, Аҟәатәи арҵаҩратә семинариа аҟны иҵара хиркәшеит. 1928-1929 шш. рзы аҵара иҵон мрагыларатәи абызшәақәа Ленинградтәи ринститут аҟны. Аԥсныҟа даныхынҳә аусура хациркит агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциаҿы. 1943-1950 шш. раан Аԥснытәи аҳәынҭқарратә шәҟәҭыжьырҭа деиҳабын, анаҩс араҟа редакторс дыҟан. Раԥхьатәи иочеркқәеи иажәабжьқәеи анылеит агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь». Иҩымҭақәа ркьыԥхьуан ажурналқәа «Алашара», «Алитературатә журнал», агазеҭ «Советская Абхазия», аизга «Аԥсуа жәабжьқәа» (Аҟәа, 1980) уҳәа рҟны. И. Папасқьыр аԥсуа литератураҿы раԥхьатәи аԥсуа роман «Ҭемыр» авторс дамоуп (Аҟәа, 1937; еиҭаҭыжьын – Аҟәа, 1939, 1955; урысшәала – «К долгои жизни» ахьӡны, М., 1948; Аҟәа, 1954, 1972; [[Қарҭ]], 1959). Ароман азкуп ХХ ашә. аҩажәатәи ашықәсқәа рынҵәамҭеи ҩажәижәабатәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭеи рзы аԥсуа қыҭа асоциалисттә еиҭакрақәа раан. Ԥыхьатәи СССР аан И. Папасқьыр деицырдырит ироман «Аԥсҳәыс лыпату» абзоурала, уи ҩеижәа шықәса инареиҳаны аҩра даҿын. Аԥхьаӡа ироман иахьӡын «Амҵарсра», абас хыс измаз аҩымҭа раԥхьатәи ахқәа кьыԥхьын 1941 ш. «Алитературатә журнал» (№1, 2, 3) аҟны. 1949 ш. аҩымҭа хазы шәҟәны иҭыжьын «Хьмур лымҩа» ахьӡны, анаҩс – икьыԥхьын «Аԥҳәыс лыпату» ахьӡны. Х-шәҟәыкны ароман раԥхьаӡа иҭыҵит 1962-1963 шш. рзы, аха уи нахысгьы ашәҟәыҩҩы ирҿиамҭа аус адиулон. Аҵыхәтәан ашәҟәқәа рыхԥагьы ргәылалеит «Иҩымҭақәа реизга» хә-томкны ишьақәыргылаз (Аҟәа, 1964-1970): Актәи ашәҟәы – ахԥатәи атом (1965), аҩбатәи ашәҟәы – аԥшьбатәи атом (1968), ахԥатәи ашҟәы – ахәбатәи атом (1970) аҟны. Р. Хә. Қапба излаиԥхьаӡо ала, ахԥатәи ахәбатәи атомқәа ирнылеит ашәҟәқәа рыхԥагьы аҵыхәтәантәи рварианқәа. (Қапба Р. Хә. Иван Папасқьыр. Иԥсҭазаареи ирҿиареи. 2-тәи ашәҟәы. Аҟәа, 1996. Ад.91). ашәҟәқәа рыхԥагьы аурысшәахь еиҭаганы иҭыжьын Аҟәа, 1967ш. (аиҭаҭыжьра – Аҟәа, 1970, 1984, 1985, 1987, М., 1975). (Уаанӡа, 1958-1959 шш. раан аурысшәахь еиҭаганы иҭыҵхьан актәи аҩбатәи ашәҟәқәа рымацара). Ароман еиҭаган ԥыхьатәи СССР ажәларқәа егьырҭ рбызшәақәа жәпакы рахьгьы. Ароман «Аԥҳәыс лыпату» иалхны аспектакль ықәыргылан С. И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аҟны (аинсценировка – Н. Р. Ешба, Шә. А. Ԥачалиа, арежиссиор Н. Р. Ешба). И. Папасқьыр авторс дамоуп иара убас ароман «Ерцахә амҵан» (Аҟәа, 1953; ацәаҿы иануп – 1954; аҩбатәи аҭыжьра – 1974), ажәабжьқәа реизгақәа жәпакы («Гәдоутәи аиҩхааҿы», «Аԥҳәыс лҵәуабжь», «Иҩым ашәҟәы ацԥҵәаха», «Ихәыцым аҭоурых», аҭоурыхтә повест «Ауаҩи аԥсадгьыли» (1979). ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Ҭемыр. Аповест. Аҟәа, 1937. *Ҭемыр. Аповест. Аҟәа, 1939. *Хьмур лымҩа. Ароман. Аҟәа, 1949. *Ерцахә амҵан. Ароман. Аҟәа, 1953. *Ҭемыр. Ароман. Аҟәа, 1956. *Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1956. *Аԥҳәыс лыпату. Ароман. Актәи ашәҟәы. Аҟәа, 1962. *Ерцахә амҵан. Ароман. Аҩбатәи аҭыжьра. *Иҩымҭақәа реизга: хә-томкны. Аҟәа, 1964-1970. *Санду лажәабжьқәеи егьырҭи. Аҟәа, 1977. *Ауаҩи аԥсадгьыли. Аповест. Аҟәа, 1979. *Ауаҩи аиашеи. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1981. *Акаруал шәақь. Ажәабжь. Аҟәа, 1983. *Ацгәы фантина маанала аҳәынаԥ Ӷәыӷә шакыз. (ажәлар рҳәамҭахьтә). Аҟәа, 1990. *Иҩымҭақәа реизга. Хә-томкны: 2007-2008. *аурысшәахь аиҭагақәа: К долгои жизни. Роман. (перевод Л. Пасынкова. М., 1948. (2-е переработанное издание – Сухум, 1954; под названием «Ҭемыр» - Тбилиси, 1959; Сухуми, 1972); Женская честь. Роман: в 2 книгах (перевод А. Дубровского. Сухуми, 1958-1959; Женская честь. Роман: в 3 книгах (Авторизованный перевод П. В. Счетова. Сухуми, 1967 (Переиздания : Сухуми, 1970. *М., 1975. *Сухуми, 1984, 1985, 1987). ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/papaskir-ivan-georgievich Папаскир Иван Георгиевич] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/papas%D2%9Byir-ivan-garg-i%D2%A7a Папасқьыр Иван Гьаргь-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:1902 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 12 рзы ииз]][[Акатегориа:1980 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Жьҭаарамза 13 рзы иԥсыз]]}} 1g5ctrkegrgm3ve1sqs86c7rko1jpfx Папба, Маҳинур Ҭуна 0 55034 170246 2026-07-21T13:27:38Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170246 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Папба Маҳинур Ҭуна |даҽа ахьӡ=Папба Махинур Туна |афото=Папба Махинур Туна (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Папба Маҳинур Ҭуна |аира арыцхә=20.04.1950 |аира аҭыԥ=Ҭырқәтәыла, Билеџьықь ақалақь, Алынџьа ақыҭа |аусура=Ҭырқәтәылан аԥсуа культура азааԥсаҩ, ашәҟәыҩҩы, аҭҵааҩы, апублицист, аиҭагаҩ }} '''Папба Маҳинур (Папа-ԥҳа, мамзаргьы Папԥҳа маҳинур) Ҭуна''' ({{lang-ru|Папба Махинур Туна}}; 20.04.1950, Ҭырқәтәыла, Билеџьықь ақалақь, Алынџьа ақыҭа) - Ҭырқәтәылан аԥсуа культура азааԥсаҩ, ашәҟәыҩҩы, аҭҵааҩы, апублицист, аиҭагаҩ. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далоуп (2004). Иланашьоуп «Ахьӡ-Аԥша» аорден ахԥатәи аҩаӡара. Илдыруеит аԥсшәа, аҭырқәшәа, осман (ажәытәтәи аҭырқәа бызшәа), англыз бызшәақәа. ==Абиографиа== Лхылҵшьҭра – Аԥсны, Дали Ҵабали иҭыҵыз иреиуоуп. Аҩбатәи акласс даналга лҭаацәа Алынџьа ақыҭа ааныжьны ақалақь хәыҷы Ԥазаиери ашҟа нхара ииасит. Лан лыԥсҭазаара даналҵыз лара аԥшьбатәи акласс аҟны дтәан. Уи нахыс Есқьишьеҳир ақалақь иаҵанакуа, Чуқурхисар ақыҭахь диасит (араҟа дынхон лан лаҳәшьа), лҵарагьы иацылҵон. Ашьҭахь арҵаҩратә ҵараиурҭа дҭалеит. Лҵара аныхлыркәша ашьҭахь Сҭамԥылтәи ауниверситет алитературатә факультет аҟны аҵара лҵон. Ҩажәи хԥа шықәса аус луит аҳаиртә компаниа аҟны. Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҟны аспирантура дҭан. Омар Беигәаа иԥсҭазаареи ирҿиареи ирызкны адиссертациа азлырхиоит. Ҭырқәтәылан иаԥылҵеит ашәҟәҭыжьырҭа «Asyayin», уи иҭнажьуан аԥсуааи Кавказ егьырҭ атәылақәеи ирызкыз ашәҟәқәа. Лырҿиараҿы аҭыԥ ҷыда ааникылоит О. Беигәаа. Жәибжь шықәса лхыҵуан ашәҟәыҩҩи-аҵарауаҩи лареи анеибадырыз, иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амшқәа рзынӡагьы аус ицылуан. Лааԥсара маҷымкәа иадылҵеит Омар иусумҭақәа аԥсшәахь реиҭагара. Авторс дамоуп О. Беигәаа ирҿиара иазку аочерк. М. Папба Ҭырқәтәылан аҭҵааратәи апропагандатәи усура мҩаԥылгоит. Аԥсуа фольклортә, аетнографиатә материалқәа маҷымкәа еизылгеит. 2005 ш. еиҿылкааит афольклортә ансамбль «Уарада». Ажурнал «Алашара» ианылеит лажәабжьқәа, аԥсуаа рҭоурыхи ркультуреи ирызку лыстатиақәа. Аҭырқәшәахь еиҭалгеит аԥсуа фольклортә текстқәа, аԥсуа ҵарауааи ашәҟәыҩҩцәеи рыҭҵаарадырратә усумҭақәеи рсахьаркыратә ҩымҭақәеи: «Нарҭ Сасрыҟәеи ԥшьынҩажәи зеижәҩык иашьцәеи», «Аԥсуа жәлар репос», Б. У. Шьынқәба аус адуланы ииҩыз «Абрыскьыл», С. Л. Зыхәба ишәҟәы «Аԥсуа лакәқәа», В. Л. Бигәаа – «Аԥсны аҭоурых», В. Џь. Амаршьан ироман «Аԥсҳа» уҳәа егьырҭгьы. ==Абиблиографиа== *ҭырқәшәала: Аԥсилиеи Ҵабали. Сҭампыл, 2001. *Раԥхьатәи аҭырқәа ԥҳәыс- асахьаҭыхҩы Миҳри Расим (Миушьфиқ) Ачба). Сҭампыл, 2007. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/papba-maxinur-tuna Папба Махинур Туна] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/papba-ma%D2%B3inur-%D2%ADuna Папба Маҳинур Ҭуна] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]][[Акатегориа:1950 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Мшаԥымза 20 рзы ииз]]}} qgl6s98ax7y3b1wdhfcwmr1z1muwwv1 Патулиди, Николаи Георги-иԥа 0 55035 170247 2026-07-21T13:27:41Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170247 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Патулиди Николаи Георги-иԥа |даҽа ахьӡ=Патулиди Николай Георгиевич |афото=Патулиди Николай Георгиевич (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Патулиди Николаи Георги-иԥа |аира арыцхә=13.08.1944 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәа араион Дмитриевка ақыҭа |аԥсра арыцхә=03.11.2010 |аԥсра аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәа |аусура=абырзен поет, аиҭагаҩ, апублицист, ауаажәларратә усзуҩы }} '''Патулиди Николаи Георги-иԥа''' ({{lang-ru|Патулиди Николай Георгиевич}}; 13.08.1944, Аԥсны, [[Аҟәа араион]] Дмитриевка ақыҭа – 03.11.2010, Аԥсны, [[Аҟәа]]) – абырзен поет, аиҭагаҩ, апублицист, ауаажәларратә усзуҩы. Аԥсны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы (1991). Ианашьоуп «Ахьӡ-Аԥша» аорден ахԥатәи аҩаӡара (2004). Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәыла (1997). Дыҩуан урысшәала. ==Абиографиа== 1949 ш. Патулиди иҭаацәа егьырҭ абырзенқәа инарылакны Аԥснынтәи Ҟазахсҭанҟа иахыргеит. 1956 ш. Аԥсныҟа ианыхынҳә Н. Патулиди далгеит Аҟәатәи аусуцәа аҿар иртәыз абжьаратә школ №1 (1962), анаҩс – Полтаватәи атранспорттә ргыларатә техникум (1970), [[Москва]], ВЦСПС иатәыз азаанаҭеигылақәа Иреиҳау рышкол (1981). 1960 ш. усуҩыс дыҟан. 1966 ш. инаркны аус иуан «Закранстрои» атуризми аекскурсиақәеи рзы Аԥснытәи аобласттә совет иахьаҵанакуаз машьынаныҟәцаҩыс, нас – техникс, нџьнырс, автобаза атехникатә ҟәша аиҳабыс. 1985 ш. нахыс Аҟәа ихаҭа еиҿикааз абырзен жәлар ртеатр напхгара аиҭон. 1991 ш. инаркны - 1992 ш. август азынӡа абырзенцәа ркультуратә центр «Ирини» аҭакзыԥхықәу маӡаныҟәгаҩс дыҟан. 1994-2001 шш. раан, 1994 ш. ианвар 22 рзы иаԥҵаз Аԥсны абырзенцәа Ргәыԥ дахантәаҩын. 1996-2001 шш. рзы Аԥсны Жәлар Реизара – Апарламент адепутатс, аҭҵаарадырреи, аҵареи, акультуреи рзы аилак ахантәаҩы ихаҭыԥуаҩс дыҟан. 2001 ш. инаркны – Аԥсны акультура аминистр ихаҭыԥуаҩс. Иҩымҭақәа рнылон Аҟәа, [[Қарҭ]], Москва иҭыҵуаз апериодикатә кьыԥхь. Ажәеинраалақәа реизгақәа жәпакы дравторуп. «Сухумские мотивы» ахьӡны Аҟәа 2500 шықәса ахыҵра иазкны Москва иҭыҵыз (2005) ажәеинраалақәа реизга авторцәа дыруаӡәкуп. Н. Патулиди иажәеинраалақәа жәпакы Аԥсны иазкуп, уи адагьы иара иԥсҭазаара ихаҿы изаагомызт. Аԥсны аанимыжьит аполитикатә ҭагылазаашьа анеибарххаз, аибашьраангьы, уи ашьҭахь Аԥсны амацәаз ианҭакыз, абырзенцәа аӡәырҩы Бырзентәылаҟа ианцозгьы. Иара иҩуан: «Я с Абхазией жить обречен ибо с нею навек обручен…» ==Абиблиографиа== *урысшәала: Иду к тебе. Стихи. Сухум, 1977. *Привязанность. Стихи. Сухум, 1980. *Светлый день. Стихи. Сухум, 1984. *Меч и скрипка. Стихи и поэмы. Сухум, 1987. *Время жизни. Стихи. Сухум, 1988. *Южные выси. Стихи. Донецк, 1991. *Непокой. Сухум, Стихи. 1992. *Под защитой льва. Сухум, 1995. *Алычовая метель. Стихи и поэмы. Сухум, 2013. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/patulidi-nikolaj-georgievich Патулиди Николай Георгиевич] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/patulidi-nikolai-georgi-i%D2%A7a Патулиди Николаи Георги-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]][[Акатегориа:1944 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Нанҳәамза 13 рзы ииз]][[Акатегориа:2010 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Абҵарамза 3 рзы иԥсыз]]}} 7lwfr2i8zccd1f0hig0md7sel5sjdgy Салаҟаиа, Шоҭа Хьыч-иԥа 0 55036 170248 2026-07-21T13:27:45Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170248 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Салаҟаиа Шоҭа Хьыч-иԥа |даҽа ахьӡ=Салакая Шота Хичович |афото=Салакая Шота Хичович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Салаҟаиа Шоҭа Хьыч-иԥа |аира арыцхә=18.07.1933 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Ҭхьына ақыҭа |аԥсра арыцхә=07.11.2021 |аусура=афольклорист, алитератураҭҵааҩ, акритик }} '''Салаҟаиа Шоҭа Хьыч-иԥа''' ({{lang-ru|Салакая Шота Хичович}}; 18.07.1933, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Ҭхьына]] ақыҭа – 07.11.2021) – афольклорист, алитератураҭҵааҩ, акритик. Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор (1999), Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет апрофессор, Аԥсны аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа академик (2006). Д.И. Гәлиа ихьӡ зху аҳәынҭқарратә премиа ианашьоуп (1980, амонографиа «Аԥсуа нарҭтә епос» азы). Аԥсны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы (1983), Аԥсны аҭҵаарадырра зҽаԥсазтәыз аусзуҩы (2013), Аԥсны иреиҳау ашкол зҽаԥсазтәыз аусзуҩы (2014) ҳәа ахьӡқәа ихҵоуп. Ианашьоуп «Ахьӡ-Аԥша» аорден аҩбатәи аҩаӡара. СССР-и (1973) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәеи Урыстәыла ашәҟәыҩцәа Реидгылеи (1999) рлахәыла, ашьҭахь – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациа алахәыла (2003). Дыҩуан аԥсышәалеи урысшәалеи. ==Абиографиа== Аҵара иҵон Ҭхьына ақыҭантәи 8-шықәсатәи ашкол аҟны (1940-1948), иҵара иациҵоит Аҟәатәи арҵаҩратә ҵараиурҭаҿы (1948-1952). А.М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт аҟны ибзиаӡаны аҵара ахьиҵоз аҟнытә Ленин истипендиа иоуан. Иҵара анхиркәша, 1956 ш. афольклористика азанааҭ ала [[Қарҭ]], Ш.Русҭавели ихьӡ зху ақырҭуа литература аинститут аспирантура даанахәоит. Ш. Салаҟаиа 1965 ш. [[Москва]], А.М. Горки ихьӡ зху адунеитә литература аинститут аҟны ихьчоит акандидаттә диссертациа. 1959 ш. абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи Аԥснытәи ринститут аҟны аусура дрыдыркылоит аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҵбыс, 1968 ш. нахыс – аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҳабыс, ашьҭахь – 1977-1988 шш. раан ари аинститут аҵарауаҩ-маӡаныҟәгаҩс дыҟан. 1992 ш. инаркны Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵаара аинститут аҭҵаарадырратә усзуҩы хадас дыҟан. 60 ш. инарыцны Ш. Салаҟаиа Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥснытәи аԥсуаҭҵаара аинститут аҟны аус иуан. 1960-тәи ашықәсқәа раахыс иара убас Аԥснытәи аҳәынҭуниверситет аҟны алекциақәа дрыԥхьон аԥсуа фольклори алитературеи, Нхыҵ-Кавказ ажәларқәа – абаза, адыга уҳәа рлитературақәа рзы. А.М. Горки ихьӡ зху Москватәи Алитературатә институт аҟнгьы аамҭак азы алекциақәа дрыԥхьон. Ш. Салаҟаиа иааԥсара шьардоуп Аԥсны аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа ашьақәгылареи аҿиареи рҟны. 1998-2013 шықәсқәа раан уи аҵарауаҩ-маӡаныҟәгаҩ хадас даман, аҵыхәтәанынӡа академиа ахадара далан. Аҭҵаарадырра аганахьала Г. А. Ӡиӡариа ихьӡ зху апремиа рыҭаразы акомиссиа ахантәаҩыс дыҟан ианаԥырҵаз 2005 ш. инаркны. 1999 ш. март азы Москва, А.М. Горки ихьӡ зху Адунеитә литература аинститут аҟны ихьчеит адоктортә диссертациа (аҭҵаарадырратә ажәахәк аҳасабала) «Аԥсуаа репикатә рҿиара» ахьӡны. Ш. Салаҟаиа иҭҵааратә усура мҽхакы ҭбаала еиларсуп. Жәлар рҿаԥыц ҳәамҭақәа реизгареи ранҵареи аганахьала, насгьы аԥсуа фольклор аепикатә жанрқәа рыҭҵаараҿы шьарда илиршеит. Аиқәыршәаҩс дрымоуп Аԥсуа жәлар репикатә рҿиара. Ахрестоматиа» (Қарҭ-[[Аҟәа]], 1975), «Аԥсуа фольклор» (Аҟәа, 2003), аизга «Аԥсуаа рҿаԥыц ажәабжьқәеи рашәақәеи» А.А. Аншбеи, с.Л. Зыхәбеи иареи еицеиқәдыршәеит) (Аҟәа, 1970). Авторс дрымоуп аԥсуа фольклор иазку аҭҵаарадырратә статиақәа рацәаны, иара убас амонографиақәа ҩба: «Аԥсуа жәлар рфырхаҵаратә епос», «Аԥсуа нарҭтә епос». Истатиақәа жәпакы (Абрыскьыл», «Ажәеиԥшь», «Нарџьхьоу», «Нарҭаа», «Сасрыҟәа», «Саҭанеи- Гәашьа», «Хәажәарԥыс», «Цәыцә» ирызкны) кьыԥхьуп аенциклопедиа «Адунеи ажәларқәа рмифқәа» (ҩ-томкны, М., 1980-1982) аҟны. Ш. Салаҟаиа деицырдыруеит алитератураҭҵааҩ, акритик иакәны. Илитератураҭҵааратәи илитература-критикатәи статиақәеи ишәҟәқәа жәпаки рызкуп афольклортә хыҵхырҭақәеи амилаҭтә литература аҭоурыхи, аԥсуа-адыгеи, аԥсуа-ақырҭуеи егьырҭ алитературатәи акультуратәи еимадарақәа. Ашәҟәыҩҩцәа Д. Гәлиа, И. Коӷониа, Ӡ. Дарсалиа, С. Ҷанба, М. Аҳашба, И. Папасқьыр, Кь. Чачхалиа, Б. Шьынқәба, Қь. Агәмаа, Ҷ. Џьонуа, А. Џьонуа, Ш. Ҵәыџьба, И. Ҭарба, А. Лашәриа, А. Аџьынџьал, К. Ломиа, А. Гогәуа, Ш. Аџьынџьал, Г. Гәыблиа, М. Лашәриа, Ш. Ҷкадуа, Б. Гәыргәлиа, аҵарауаа Хә. Бӷажәба, В. Аҵнариа, С. Зыхәба уҳәа рырҿиара иазкуп истатиақәа жәпакы. Истатиақәа кьыԥхьын ажурналқәа: «Алашара», «Аҟәа-Сухум», «Юность», агазеҭқәа: «Аԥсны ҟаԥшь», «Аԥсны», «Советская Абхазия» «Еҵәаџьаа», «Аԥсуа институт адыррақәа», «Афольклори алитературеи рсериала Адыгатәылатәи аҭҵаарадырратә институт аҵаратә нҵамҭақәа», алитература-критикатә статиқәа реизга «Ажәеи аамҭеи» еиуеиԥшым аҭыжьымҭақәа рҟны. Алитератураҭҵааратәи алитература-критикатә статиақәеи аочеркқәеи реизгақәа жәпакы ҭижьит. Аусумҭақәа: Аԥсуа литература. Иаазыркьаҿу аочерк» (Аҟәа, 1968), «Аԥсуа литература аҭоурых аочеркқәа» (Аҟәа, 1974), «Асоветтә милаҭрацәатә литература» ф-томкны (ат. 5; М., 1974), «Аԥсуа литература иаазыркьаҿу аочеркқәа» (Қарҭ, 1975; қырҭшәала) уҳәа егьырҭгьы равторцәа дыруаӡәкуп. Ш. Салаҟаиа илагала маҷымкәа иҟоуп аԥсуа литературазы ашколтә рҵага шәҟәқәеи апрограммақәеи реиқәыршәараҿы. 1960-тәи ашықәсқәа инадыркны афбатәи, абыжьбатәи, ажәабатәи, ажәеизатәи аклассқәа рзы алитература аиқәыршәара далахәын. Ш. Салаҟаиа иналаршә-ааларшәны акәзаргьы, асахьаркыратә рҿиара дазхьаԥшуан. Авторс дамоуп ажурнал «Алашара» (1962, №59 ианылаз «Шьақар-иԥа Ш.» ҳәа ԥсевдонимс измоу ажәабжь «Сара сашьа Шьханыҟәа». ==Абиблиографиа== *афольклор иазку аҭҵаамҭақәа: Абхазский народный героический эпос. Тбилиси, 1966. *Абхазский нартский эпос. Тбилиси, 1976. *Избранные труды: в 3 томах. Т. 1. Эпическое творчество абхазов. Сухум, 2008. *Некоторые вопросы по абхазскому фольклору и литературе. Сухум, 2012. *алитература иазку аусумҭақәа: Аԥсҭазаара ашыкьымҭазы: Алитература-критикатә статиақәа. Аҟәа, 1974. *Алитература алаԥшҳәаақәа. Астатиақәеи аочеркқәеи. Аҟәа, 1983. *Аамҭа ашьаҿа ақәыршәаны. Алитература-критикатә статиақәа. Аҟәа, 1989. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/salakaya-shota-xichovich Салакая Шота Хичович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/sala%D2%9Faia-sho%D2%ADa-xyich-i%D2%A7a Салаҟаиа Шоҭа Хьыч-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны афольклористцәа]][[Акатегориа:Аԥсны алитератураҭҵааҩцәа]][[Акатегориа:1933 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ԥхынгәымза 18 рзы ииз]][[Акатегориа:2021 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Абҵарамза 7 рзы иԥсыз]]}} 91mui2f7rg6f3xkumcee27vcn6dy9gt Сарециан, Артавазд Аик-иԥа 0 55037 170249 2026-07-21T13:27:48Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170249 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Сарециан Артавазд Аик-иԥа |даҽа ахьӡ=Сарецян Артавазд Айкович |афото=Сарецян Артавазд Айкович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Сарециан Артавазд Аик-иԥа |аира арыцхә=22.04.1957 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәа араион Лечкоп ақыҭа |аусура=Аԥсны аерманцәа рдиаспора ахаҭарнак, апоет, ажурналист, апублицист, аиҭагаҩ, ауаажәларратә усзуҩы }} '''Сарециан Артавазд Аик-иԥа''' ({{lang-ru|Сарецян Артавазд Айкович}}; 22.04.1957, Аԥсны, [[Аҟәа араион]] Лечкоп ақыҭа) – Аԥсны аерманцәа рдиаспора ахаҭарнак, апоет, ажурналист, апублицист, аиҭагаҩ, ауаажәларратә усзуҩы. Ермантәыла аерман шәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1992), Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (2003), Аԥсны ажурналистцәа Реидгылеи рлахәыла. Ианашьоуп «Ахьӡ-Аԥша» аорден ахԥатәи аҩаӡара аерман-аԥсуеи культуратәи алитературатәи еимадарақәа рзы (2012), Ермантәыла аҵара аминистрра Уилиам Сариан имедал имедал « Ахатәы бызшәа ацҳаражәҳәаҩ». ==Абиографиа== Далгеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҭоурых-зинтә факультет (1983). Рҵаҩыс аус иуан Аҟәатәи аерманцәа ршкол аҟны, 1988 ш. инаркны – [[Аҟәа]] араион Лечкоптәи аерманцәа ршкол адиректорс дыҟан, 1994 ш. нахыс – аерман газеҭ «Крунк» аредактор хада, 1997 ш. раахыс - аерман газеҭ «Амшен» аредактор хада. 1990-тәи ашықәсқәа раан ауаажәларра-политикатә ҭагылазаашьа ануадаҩыз ақырҭқәа иҟарҵоз ақәымчреи амақаррақәеи ҵыхәаԥҵәара шрымамызгьы, иаԥиҵоит алитература-рккаратә газеҭ «Амшен» (Аԥсны аерманцәа рдиаспора иатәу). Уи актәи аномер ҭыҵит 1991 ш. октиабр 15 рзы. Агазеҭ ианылон Аԥсни, Краснодартәи атәылаҿацәи, Еревани рҟнытә аерманцәа рхаҭарнакцәа ражәеинраалақәеи, ражәабжьқәеи, рстатиақәеи, иара убас аԥсуа поетцәа аӡәырҩы ражәеинраалақәа аерман бызшәахь еиҭаганы. Ажәеинраалақәа рыҩра иҽазикит ашкол данҭаз. Раԥхьатәи иажәеинраала «Пионер-канч» агазеҭ ианылеит. Ашьҭахь иҩымҭақәа ркьыԥхьуан Аԥсни Ермантәылеи, иара убас аерманцәа ахьынхо аҳәаанырцәтәи атәылақәа рҟны иҭыҵуа ажурналқәеи агазеҭқәеи рҟны. Иҭижьхьеит ажәеинраалақәа реизгақәа жәпакы, урҭ иреиуоуп: «Гәаартыла аиԥылара» (1981), «Амра ԥшьа»» (1989), «Аԥсы цқьа ухазарц» (2001), «Аԥацха» (2002), «Аелегиа ацәырҵрақәа рыла» (2013), «Еилаԥсоу агәҭахәыцрақәа» (2014), «Амшынеиқәатәи ашәахәа» (2014), «Аџьшьаратә дыргақәа рыда… Атыша ахықә аҿы» (2014). 2012 ш. Аҟәа, асериа «Амшен» абиблиотека» ала ерман бызшәалеи урысшәалеи иҭыжьын сахьала еиқәршәоу ашәҟәы «Амшен-20» («Амшен» раԥхьатәи аномер анҭыҵыз аахыс 20 шықәса аҵра иазкны). А. Сарециан дырдыруеит иара убас еиҭагаҩны. Аерман бызшәахь еиҭеигеит, егьикьиԥхьит (еиҳарак агазеҭ «Амшен аҟны) аԥсуа жәлар ражәаԥҟақәа, Д. И. Гәлиа, И. А. Коӷониа, Қь. Ҟ. Агәмаа, Б. У. Шьынқәба, И. К. Ҭарба, Н. З. Ҭарба, А. Н. Џьонуа, Ҷ. М. Џьонуа, А. Е. Лашәриа, Қь. Ш. Чачхалиа, Т. Шь. Аџьба, Б. А. Гәыргәлиа, Т. М. Ҷаниа, В. Џь. Амаршьан, Г. Шь. Аламиа, Р. Ҳ. Смыр, Д. Б. Занҭариа, В. К. Занҭариа, С. З. Лакоба, В. В. Аԥҳазоу, С. А. Агындиа, А. И. Лагәлаа, В. К. Кәакәаскьыр уҳәа ражәеинраалақәа. А. Сарециан иажәеинраалақәеи иажәабжьқәеи жәпакы аԥсшәахь еиҭагоуп. Урҭ кьыԥхьын ажурнал «Алашара» (2002, №3), агазеҭ «Аԥсны» (2012, №68, сентиабр 5) уҳәа рҟны. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/sareczyan-artavazd-ajkovich Сарецян Артавазд Айкович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/sareczian-artavazd-aik-i%D2%A7a Сарециан Артавазд Аик-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]][[Акатегориа:1957 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Мшаԥымза 22 рзы ииз]]}} i9ofbrzpwvhe054oplwgwuuaa4uoqi4 Торосиан, Оганес Амазасп-иԥа 0 55038 170250 2026-07-21T13:27:51Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170250 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Торосиан Оганес Амазасп-иԥа |даҽа ахьӡ=Торосян Оганес Амазаспович |афото=Торосян Оганес Амазаспович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Торосиан Оганес Амазасп-иԥа |аира арыцхә=15.07.1950 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Гәылрыԥшь араион Амтҟьал ақыҭа |аԥсра арыцхә=26.06.2009 |аусура=аерман поет }} '''Торосиан Оганес Амазасп-иԥа''' ({{lang-ru|Торосян Оганес Амазаспович}}; 15.07.1950, Аԥсны, [[Гәылрыԥшь араион]] Амтҟьал ақыҭа – 26.06.2009) – аерман поет. Ермантәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәыла (1990), Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәыла (2003). Дыҩуан ерман бызшәала. ==Абиографиа== Г. Х. Абовиан ихьӡ зху Еревантәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт далгеит. 1967 ш. инаркны аерман бызшәа араҵаҩыс дыҟан Амтҟьалтәи аҩбатәи аа-шықәсатәи ашкол аҟны, ашьҭахь - Ҵабалтәи аҩбатәи абжьаратәи ашкол адиректорс (1982), Аԥсны аҵара аминистрра аспециалист хадас (1992), Аԥсны аҵара аминистр ихаҭыԥуаҩс (1996), ари аминистрра аспециалист хадас (1999). Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет апедагогигатә факультет аерман ҟәша аҟны ерман бызшәала аԥсуа литература азы акурс ҷыда даԥхьон. Раԥхьатәи иажәеинраала «Ашьхыци ааԥынреи» кьыԥхьын агазеҭ Пионер-канч» (Ереван, 1996) аҟны. Иажәеинраалақәа рнылон ажурнал «Амцабз», аерман журналқәа «Гарун» («Ааԥын») (Ереван, 1985), «Меирени» («Ахатәы бызшәа») (Ереван, 1989); агазеҭқәа «Гракан терт» («Алитературатә газеҭ») (Ереван, 1987), «Аԥсны ҟаԥшь» ([[Аҟәа]], 1989), «Аздак» («Агәазыҳәара») (Беирут ақалақь, 1995). Аерман бызшәахь еиҭеигеит аԥсуа поетцәа Л. Б. Лабахәуа, М. Т. Лашәриа, Р. Ҳ. Смыр, Д. Кь. Чачхалиа, И. Н. Ҳашба ражәеинраалақәа маҷымкәа. Б. У. Шьынқәба иажәеинраалақәа реизга «Аҿырпын» аерман бызшәахь еиҭазгаз (1997) дыруаӡәкуп. ==Абиблиографиа== *аерман бызшәала: Аҳәыҳәқәа цаӡом. Ажәеинраалақәа. Қарҭ, 1983. *Ааԥхьара. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2000. *Агәалашәара алашара. Агәалашәарақәа. Саратов, 2002. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/torosyan-oganes-amazaspovich Торосян Оганес Амазаспович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/torosian-oganes-amazasp-i%D2%A7a Торосиан Оганес Амазасп-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:1950 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ԥхынгәымза 15 рзы ииз]][[Акатегориа:2009 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Рашәарамза 26 рзы иԥсыз]]}} bx6v3zs7vljhwih88teo1g7xmqg4tkl Чакветаӡе, Сергеи Васили-иԥа 0 55039 170251 2026-07-21T13:27:54Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170251 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Чакветаӡе Сергеи Васили-иԥа |даҽа ахьӡ=Чакветадзе Сергей Васильевич |афото=Чакветадзе Сергей Васильевич (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Чакветаӡе Сергеи Васили-иԥа |аира арыцхә=01.01.1936 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Гәдоуҭа араион Оҭҳара ақыҭа |аԥсра арыцхә=22.11.2023 |аусура=аԥсуа шәҟәыҩҩы, ажурналист, апублицист }} '''Чакветаӡе Сергеи Васили-иԥа''' ({{lang-ru|Чакветадзе Сергей Васильевич}}; 01.01.1936, Аԥсны, [[Гәдоуҭа араион]] [[Оҭҳара]] ақыҭа – 22.11.2023 ) – аԥсуа шәҟәыҩҩы, ажурналист, апублицист. Ианашьоуп «Ахьӡ-Аԥша» аорден III аҩаӡара, амедалқәа маҷымкәа. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (2012), Аԥсны ажурналистцәа Реидгылеи рлахәыла. Дыҩуан урысшәалеи аԥсышәалеи. ==Абиографиа== Оҭҳаратәи абжьаратәи ашкол далгеит (1955), иара убас А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет (1960), аԥсуа бызшәеи аурыс бызшәеи алитературеи рзаанаҭ ала. 1960 ш. инаркны рҵаҩыс-ааӡаҩыс дыҟан [[Гагра араион]] Ганҭиадтәи (Цандрыԥшьтәи) ашкол-интернат аҟны. 1960-1963 шш. раан Асовет Аррамаҵура дахысуан. Ирратә уалԥшьа анихига ашьҭахь ирҵаҩратә усура иациҵеит [[Гәдоуҭа]] араион Калдахәаратәи ашкол-интернат аҟны. 1963 ш. ноиабр 1 инаркны 1968 ш. азынӡа – ОБХСС Гәдоуҭатәи араионтә ҟәша аҟны аус иуан. 1968-1988 шш. раан СССР Аҳәынҭқарратә шәарҭадара акомитет аусҳәарҭақәа рҟны, аоперативтә усзуҩы инаркны анапхгаратә маҵурақәа рҟынӡа, аполковник ичын имоуп. Еиуеиԥшым ашықәсқәа раан ашкол ҷыдақәа дырхысуан [[Қарҭ]], Киев, Ташкент. 1988-1989 шш. рзы – Гәдоуҭа араион атуризм абиуро деиҳабын, 1990-1991 шш. раан – апартиа Гәдоуҭатәи араионтә комитет аҩбатәи маӡаныҟәгаҩын, 1991 ш. август инаркны 1998 ш. сентиабр азынӡа Гәдоуҭа араион Ахадара асоциалтә хьчара аҟәша деиҳабын. 2000-2005 шш. рзы Аԥсны аҳәынҭқарратә шәарҭадара амаҵура Гәдоуҭатәи араионтә ҟәша деиҳабын. 2005-2007 шш. рзы Гәдоуҭа араион Ахадара аиҳабы ицхырааҩс дыҟан. 2007 ш. апрель инаркны акыр шы6ъса агазеҭ «Аԥсны» ахатә корреспондентс, Гәдоуҭа араион абыргцәа Рхеидкылеи аибашьра аветеранцәеи, аџьеи арбџьар мчқәеи Рхеилаки рхантәаҩыс дыҟан, Аԥсны Акомпартиа араионтә ҟәша анапхгаҩы дихаҭыԥуаҩын. Данхәҷыз инаркны асахьаркыратә литературеи апублицистикеи дрызҿлымҳан. Ипублицистикатә статиақәа икьыԥхьуан Аԥсны еиуеиԥшым апериодикатә ҭыжьымҭақәа рҟны. ==Абиблиографиа== *урысшәала: Кадыр, Басят, Сталин и другие… Документальная повесть. Сухум, 2006. *Пароль без вести пропавшего. Художественно-документальная повесть. Сухум, 2010. *Орден за донос. Кадыр, Босят, Сталин и другие… Сухум, 2012. *аԥсышәала: Иақәшәашьа ихаҵашьоуп. Аҟәа, 2018. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/chakvetadze-sergej-vasilevich Чакветадзе Сергей Васильевич] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/chakveta%D3%A1e-sergei-vasili-i%D2%A7a Чакветаӡе Сергеи Васили-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:1936 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 1 рзы ииз]][[Акатегориа:2023 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Абҵарамза 22 рзы иԥсыз]]}} avvqtoy44uyc4izg0otn3pqmdchdw04 Шариа, Витали Валериан-иԥа 0 55040 170252 2026-07-21T13:27:57Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170252 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Шариа Витали Валериан-иԥа |даҽа ахьӡ=Шария Виталий Валерианович |афото=Шария Виталий Валерианович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Шариа Витали Валериан-иԥа |аира арыцхә=26.12.1952 |аира аҭыԥ=(Смоленск ақалақь) |аԥсра аҭыԥ=14. 07. 2024, Аҟәа |аусура=ашәҟәыҩҩы, ажурналист, апублицист }} '''Шариа Витали Валериан-иԥа''' ({{lang-ru|Шария Виталий Валерианович}}; 26.12.1952, (Смоленск ақалақь) – 14. 07. 2024, [[Аҟәа]]) – ашәҟәыҩҩы, ажурналист, апублицист. СССР ажурналистцәа Реидгылеи (1979), Аԥсны ажурналистцәа Реидгылеи, Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1997) рлахәыла. Дыҩуан урысшәала. ==Абиографиа== Аҵара иҵон Смоленск, абжьаратәи ашкол, нас – Аҟәатәи абжьбатәи абжьаратәи ашкол аҟны. Белоруссиатәи аҳәынҭқарратә университет ажурна-листика афакультет далгеит (1974) «арадиои ателехәаԥшреи» рзанааҭ ала. Аамҭак азы аус иуан корреспондентс Могилиов ақалақь арадиои ателехәаԥшреи рзы Акомитет акорреспондентс. 1975ш. инаркны Аԥсны дынхон. Аусура далагоит Гәылрыԥшьтәи араионтә газеҭ «Дроша» аредакциаҿ. Аамҭакала дкьыԥхьуан агазеҭ «Советская Абхазия» аҟны, ашьҭахь – ари агазеҭ аҟны корреспондентс далагеит, нас – апартиатә бзазара аҟәша деиҳабхеит, уи нахыс – аполитика аҟәша. 1984 ш. консультантс мызқәак аус иуан Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аҟны. Ҩаԥхьа агазеҭ «Советская Абхазия» ашҟа дхынҳәуеит. 1991 ш. сентиабр инаркны – агазеҭ «Республика Абхазия» аредактор ихаҭыԥуаҩыс дыҟан. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан (1992-1993) абри амаҵуреи арратә корреспондент иусуреи еидибалон. 1994 ш. февраль мзазы иаԥиҵеит иҳәынҭқарратәым ауаажәларра-политикатә газеҭ «Эхо Абхазии» аредактор хадас дыҟан. В.Шариа истатиақәеи иочеркқәеи рнылон Москватәи апериодикатә ҭыжьымҭақәа: «Журналист», «Юность», «Огонек»; агазеҭқәа: «Комсомольская правда», «Правда», «Известия», «Независимая газета», «Литературная газета». В.Шариа иповестқәеи, иажәабжьқәеи, иочеркқәеи кьыԥхьын ажурналқәа: «Алашара», «Абаза», «Аҟәа-Сухум», «Наш современник» ([[Москва]]), «Литературная Кабардино-Балкария» (Нальчик); алитературатә еизга «Аукцион», агазеҭқәа: «Эхо Абхазии», «Еҵәаџьаа», аизга «Ахаҵарашәа». Ажәеинраалақәа. Ажәабжьқәа. Астатиақәа. – Песень мужества. Стихи. Рассказы. Статьи. (Аҟәа – Сухум, 1995) уҳәа рҟны. Апрозатә ҩымҭақәа еидызкыло ашәҟәқәа жәпакы дравторуп. Еиқәиршәеит «Ақырҭуа-аԥсуа еибашьраан (1992-1993) афронттә анекдотқәа, еиқәиршәеит, авторсгьы дамоуп ақырҭуа-аԥсуа еибашьра иазку аҭоурых-публицистикатә шәҟәы «Абхазская трагедия» (Шәача, 1993) уҳәа егьырҭгьы. Аурысшәахь еиҭеигеит аԥсуа шәҟәыҩҩцәа, урҭ иреиуоуп Н.Ҷ.Ҳашыг, А.И.Лагәлаа, И.И.Хәарцкиа уҳәа рпрозатә ҩымҭақәа. ==Абиблиографиа== *«Абхазские яблоки». Повесть. Сухуми. 1986. *Взятка. Повесть и рассказы. М., 1988. *(Библиотека журнала ЦК ВЛКСМ «Молодая гвардия». 1988. №9 (324); На солнечной стороне улицы. Повесть и рассказы. Сухуми, 1990; Танк не страшнее кинжала. Рассказы. Сухум, 1998. *Букет Абхазии. Повести и рассказы. Сухум, 2015. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/shariya-vitalij-valerianovich Шария Виталий Валерианович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/sharia-vitali-valerian-i%D2%A7a Шариа Витали Валериан-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:1952 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 26 рзы ииз]][[Акатегориа:2024 шықәсазы иԥсыз]]}} c6yt9kuarks2f3j7zq7uvlg4j81nkg5 Шьаҟрыл, Платон Семион-иԥа 0 55041 170253 2026-07-21T13:28:00Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170253 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Шьаҟрыл Платон Семион-иԥа |даҽа ахьӡ=Шакрыл Платон Семенович |афото=Шакрыл Платон Семенович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Шьаҟрыл Платон Семион-иԥа |аира арыцхә=14.11.1892 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Гәдоуҭатәи аучастка (иахьатәи Гәдоуҭа араион) Лыхны ақыҭа |аԥсра арыцхә=01.03.1959 |аусура=аԥсуа рккаҩы, арҵаҩы, ашәҟәыҩҩы, адраматург, аиҭагаҩ }} '''Шьаҟрыл Платон Семион-иԥа''' ({{lang-ru|Шакрыл Платон Семенович}}; 14.11.1892, Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Гәдоуҭатәи аучастка (иахьатәи [[Гәдоуҭа араион]]) [[Лыхны]] ақыҭа – 01.03.1959) – аԥсуа рккаҩы, арҵаҩы, ашәҟәыҩҩы, адраматург, аиҭагаҩ. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Ф. Х. Ешба иҟны Лыхнытәи алагарҭатә школ дҭан, ашьҭахь аҵара иҵон Аҟәатәи ашьхаруаа ршкол аҟны. 1908 ш. дҭалеит Гори иҟаз Аахыҵ-кавказтәи арҵаҩратә семинариа, дагьалгеит 1912 шықәсазы. 1912 ш. инаркны напхгара аиҭон Џьырхәатәи класск ала ишьақәгылаз аҵараиурҭа, ашьҭахь уи ҩ-класскны иҟалеит. 1916-1921 шш. раан аус иуан Очамчыратәи иреиҳау алагарҭатә школ аҟны. Арҭ ашколқәа рҟны П. Шьаҟрыл ашколтә программа аҳәаа дынҭыҵны ахәыҷқәа аԥсуа бызшәа дирҵон. Ақырҭуа меншевикцәа Аԥсны имҩаԥыргоз амилаҭеилыхратә политика даҿагылон. П. Шьаҟрыл аԥсуа театр аԥҵара ахыҵхырҭаҿы дгылан. 1917 ш. Очамчыратәи арҵаҩцәа рыцхыраарала ара еиҿикаауеит аԥсуа хори адраматә кружоки. Урҭ русура иалахәын Ада Гвалиа, Иван Аџьынџьал, Григори Курцикиӡе, Платон Ԥанцулаиа уҳәа егьырҭгьы. Акружок арепертуар иалан аԥсуа жәлар рашәақәа, иара убас П. Шьаҟрыл ихаҭа иаԥиҵаз апиеса «Алашьцарахьтә алашарахь». Автор иажәақәа рыла, апиеса иҩит 1912 ш. (шәахә.: «Алашара».1958. №4, Ад. 41). Ашәҟәыҩҩы иажәақәа шьаҭас иҟауҵозар, «Алашьцарахьтә алашарахь» амилаҭтә литератураҿы раԥхьатәи драматә ҩымҭоуп. Апиеса аҟны автор даҿагылоит ажәлар ҭынч рынхара иаԥырхагаз аӷьычреи ашьоуреи. 1918 ш. ақыҭақәа рҟнытә [[Очамчыра]] еизеит аӡәырҩы, аспектакль иахәаԥшыртә, аха аменшевикцәа – апровокаторцәа актиорцәа руаӡәк дыршьит, аспектакльгьы ддырбартә изыҟамлеит. Ара П. Шьаҟрыл еиҿкааны иман ихаҭа напхгара ззиуаз алитературатә кружок. Арҵагатә программақәа, аметодикатә цхыраагӡақәа еиқәиршәон. П. Шьаҟрыл раԥхьатәи аԥсуа газеҭ «Аԥсны» авторцәа дреиуан. Ара икьыԥхьын иажәабжь «Абз зҿоу амазара итәитәуеит» (1919. №4), астатиақәа «Кәыдрытәи аучасткаҿы ианаамҭаз адгьыл азы аҟәша рзаамыртит (1919, №7), «Аԥшҩы» (1919. №17). Авторс дрымоуп иара убас ажәеинраалақәеи ажәабжьқәеи: «Апап Симон», «Аламыс», «Мкыд», «Агәалашәара» уҳәа егьырҭгьы. Урҭ рахьтә апиеса «Алашьцарахьтә алашарахь» анылеит ажурнал «Алашара». 1956. №5, 1958. №4. 1976 ш. [[Аҟәа]] иҭыжьын иажәеинраалқәеи ипиесеи еидызкыло ашәҟәы «Алашьцарахьтә алашарахь». П. Шьаҟрыл дырдыруеит еиҭагаҩк иаҳасабалагьы. Уи аԥсшәахь еиҭеигеит Н. В. Гоголь – «Аԥҳәысҳәара», «Аԥсы хьшәашәақәа», А. П. Чехов – «Каштанка», А. М. Горки – «Ахәыҷра» уҳәа егьырҭгьы. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: «Алашьцарахьтә алашарахь». Ажәабжьқәеи апиесеи. Аҟәа, 1976. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/shakryil-platon-semenovich Шакрыл Платон Семенович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/sha%D2%9Fryil-platon-semion-i%D2%A7a Шьаҟрыл Платон Семион-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны адраматургцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны арҵаҩцәа]][[Акатегориа:1892 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Абҵарамза 14 рзы ииз]][[Акатегориа:1959 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Хәажәкырамза 1 рзы иԥсыз]]}} jmof15tpx5uwf4oafrizam4egnbmopn Қапба, Руслан Хәанеи-иԥа 0 55042 170254 2026-07-21T13:28:03Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170254 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Қапба Руслан Хәанеи-иԥа |даҽа ахьӡ=Капба Руслан Хонеевич |афото=Капба Руслан Хонеевич (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Қапба Руслан Хәанеи-иԥа |аира арыцхә=14.04.1935 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Арасаӡыхь ақыҭа |аусура=аԥсуа литератураҭҵааҩ, акритик, апублицист }} '''Қапба Руслан Хәанеи-иԥа''' ({{lang-ru|Капба Руслан Хонеевич}}; 14.04.1935, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Арасаӡыхь]] ақыҭа) – аԥсуа литератураҭҵааҩ, акритик, апублицист. Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет адоцент). Аԥсны аҭҵаарадырра зҽаԥсазтәыз аусзуҩы (2015). Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа ианашьоуп (2014; аҭҵаарадырра-критикатә статиақәа реизга «Аԥсадгьыл ԥсыс иахоу» азы). СССР-и (1979) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәеи Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1999) рлахәыла. Дыҩуеит аԥсышәала. ==Абиографиа== Заа иани иаби иԥхеит. Аҵара иҵон С.Е.Қапба ихьӡ зху Арасаӡыхьтәи аа-шықәсатәи ашколи, ашьҭахь Тамшьтәи абжьаратәи ашколи (иҵара хиркәшеит 1954 ш) рҟны. Далгеит А.М.Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет аԥсуа-аурыс ҟәша (1959). Корректорс аусура далагеит агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциаҿы, ашьҭахь – арҵаҩцәа реиҭазыҟаҵара Қарҭтәи аинститут Аҟәатәи афилиал аԥсуа бызшәеи алитературеи ркабинет деиҳабын. Аамҭак ашьҭахь, иҭаацәаратә ҭагылазаашьа инамаданы Новосибирскҟа дцар акәхеит, 1960-1961 шш. раан аус иуан азанааҭтехникатә ҵараиурҭа №1 аҟны, ааӡаҩ еиҳабыс, агазеҭ «Железнодорожный Кузбасс» аредакциаҿы корректорс. 1961-1978 шш. рзы агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» акультуреи абзазареи рыҟәша алитературатә усзуҩыс дыҟан, 1978-1983 шш. рзы акәзар, ашәҟәҭыжьырҭа «Алашара» аредакторс. 1983-1988 шш. раан – ажурнал «Ашколи аԥсҭазаареи» аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩ. 1988 ш. инаркны – Д.И.Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵаара аинститут аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҳабыс аус иуан. 1978 ш. нахыс аратәи иусуреи Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҟны аԥсуа литература аҭоурых мазкны алекциақәа рыԥхьареи еидибалон. Р. Қапба алитератураҭҵааҩ, акритик иакәны ишьақәгылараҿы аҭыԥ ҷыда ааникылеит Хә. С. Бӷажәба. Р.Қапба 200 инареиҳаны астатиақәеи аочеркқәеи дравторуп, ҩажәижәаба инареиҳаны ашәҟәқәа ҭижьхьеит аԥсуа литературеи аԥсуа шәҟәыҩҩцәеи аҵарауааи ирызкны. Зыԥсҭазаареи зырҿиареи ҭиҵаахьоу иреиуоуп: Қь. Ҟ. Агәмаа, Л.Б. Кәыҵниа, И.К. Папасқьыр, Л.Б. Лабахәуа, С.М. Қәычбериа И.А. Лакрба, Шь.М. Аџьынџьал, В.П. Анқәаб. Г.К. Гәыблиа, А.Б.Возба, Хә.С. Бӷажәба, В.С. Занҭариа, Џь.В. Аҳәба, П.Хә. Бебиа, Р.К. Џьопуа, В.Џь. Амаршьан, Ш.И. Хокерба, Ш.К.Бганба, А.З.Кәарҷиа уҳәа егьырҭгьы. Истатиақәеи иочеркқәеи рнылон апериодикатә ҭыжьымҭақәа: ажурнал «Алашара», агазеҭқәа: «Аԥсны ҟаԥшь», «Аԥсны», «Советская Абхазия», «Еҵәаџьаа», еиуеиԥшым аизгақәа уҳәа. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Қьаазым Агәмаа. Акритика-библиографиатә очерк. Аҟәа, 1964. *Акритикатә етиудқәа. Аҟәа, 1966. *Леуарса Кәыҵниа. Иԥсҭазаареи ирҿиамҭеи. Аҟәа, 1969. *Ахәшҭаареи азқәаҭыԥи. Алитературатә-критикатә статиақәа. Аҟәа, 1974. *Леонти Лабахәуа. Иԥсҭазаареи ирҿиамҭеи. Аҟәа, 1977. *Ажәа амч. Акритикатә-биографиатә очерк, астатиақәа. Аҟәа,1979. *Миха Лакрба. (Иԥсҭазаареи ирҿиамҭеи). Аҟәа, 1980. *Аԥсҭазаара ашьаҿақәа. Шь. М. Аџьынџьал. Акритикатә- биографиатә очерк. Аҟәа, 1981. *Ажәеи аҟазеи. Алитературатә­-критикатә статиақәа. Аҟәа, 1983. *Ҩ­лахьынҵак. Арҿиаратә портреҭ, аочеркқәа, астатиақәа. Аҟәа, 1984. *Сҭеԥан Қәычбериа. Арҿиаратә патреҭ. Аҟәа, 1987. *Аԥсҭазаара ахаҿсахьақәа. Арҿиаратә портрет. Алитература-критикатә статиақәа. Аҟәа, 1989. *Иван Папасқьыр. (Иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи). Ҩ­шәҟәыкны. Актәи ашәҟәы. Аҟәа, 1991. *Аҩбатәи ашәҟәы. Аҟәа, 1996. *Алхас Кәарҷиа. Иԥсҭазаареи ирҿиарамҩеи. Аҟәа, 1998. *Рушьни Џьопуа. (Ирҿиаратә мҩа). Аҟәа, 1998. *Владимир Анқәаб. (Иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи). Аҟәа, 2001. *Арҿиаҩы. Витали Амаршьан ирҿиаратә мҩа. Аҟәа, 2001. *Ҳара ҳазҽеихар… Агазеҭ «Аԥсны» (1919 – 1920 шш.). аҭоурых аҟнытә. Аҟәа, 2002. *Вианор Занҭариа иԥсҭазаареи ирҿиамҭеи. Аҟәа, 2002. *Шамил Хокерба. Иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи. Аҟәа, 2003. *Шамил Бганба. Иԥсҭазаареи ирҿиамҭеи. Аҟәа, 2003. *Аамҭеикәшара зегьы азылагом. Алитературатә-критикатә статиақәа. Арҿиаратә патреҭқәа. Апубли­цистикатә нҵамҭақәа. Аҟәа, 2004. *Хәыхәыт Бӷажәба. Аҟәа, 2005. *Анатоли Возба. (Иԥсҭазаареи ирҿиамҭеи). Аҟәа, 2006. *Леуарса Кәыҵниа. (Иԥсҭазаареи ирҿиамҭеи). Аҟәа, Аԥҳәынҭшәҟәҭыжьырҭа, 2008. *Борис Гәыргәлиа. (Иԥсҭазаареи ирҿиамҭеи). Аҟәа, 2009. *Ажәа сахьарк абчараҳцәа. Аҟәа, 2010. *Аԥсадгьыл ԥсыс иахоу. Акритика-­ҭҵааратә статиа­қәа. Арҿиаратә хаҿсахьақәа. Аҟәа, 2011. *Адоуҳа ашҭа. Алитературатә­критикатә статиақәа. Аҟәа, 2014. *аурысшәахь аиҭагақәа: Рыцарь Аламыса. (Повесть о жизни и творчестве Михаила Лакербая). М., 1988. *Михаил Лакербай. (Жизнь и творчество). (Второе, исправленное и дополенное издание). Сухум, 2008. *Хухут Бгажба. Жизнь и творчество. Сухум, 2010. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/kapba-ruslan-xoneevich Капба Руслан Хонеевич] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D2%9Bapba-ruslan-x%D3%99anei-i%D2%A7a Қапба Руслан Хәанеи-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны алитератураҭҵааҩцәа]][[Акатегориа:1935 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Мшаԥымза 14 рзы ииз]]}} 7qjk0oqwpbsd8qh7poknwc8y2ghy0r2 Қәҭарба, Ҳаири Ҳаиаҭи-иԥа 0 55043 170255 2026-07-21T13:28:06Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170255 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Қәҭарба Ҳаири Ҳаиаҭи-иԥа |даҽа ахьӡ=Кутарба Хайри Хаиатиевич |афото=Кутарба Хайри Хаиатиевич (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Қәҭарба Ҳаири Ҳаиаҭи-иԥа |аира арыцхә=10.04.1959 |аира аҭыԥ=Ҭырқәтәыла, Диузџье, Акчокоџьа араион Есма-Ҳаным ақыҭа |аусура=Ҭырқәтәылатәи аԥсуаа дреиуаны зыԥсадгьыл ахь ихынҳәыз шәҟәыҩҩуп, ҭоурыхдырҩуп, еиҭагаҩуп, публициступ }} '''Қәҭарба Ҳаири Ҳаиаҭи-иԥа (Ҳаири Ерсои)''' ({{lang-ru|Кутарба Хайри Хаиатиевич}}; 10.04.1959, Ҭырқәтәыла, Диузџье, Акчокоџьа араион Есма-Ҳаным ақыҭа) - Ҭырқәтәылатәи аԥсуаа дреиуаны зыԥсадгьыл ахь ихынҳәыз шәҟәыҩҩуп, ҭоурыхдырҩуп, еиҭагаҩуп, публициступ. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далоуп (2007). Аԥсшәа даараӡа ибзианы идыруеит, ихатәы бызшәала даԥхьоит, дыҩуеит, асахьаркыратә ҩымҭақәа аԥиҵоит ҭырқәшәала. ==Абиографиа== 1966 ш. иқыҭа гәакьаҿы алагарҭатә школ дҭалеит, анаҩс Диузџьеҟа диасит, уа абжьаратә школ далгеит (1975). 1976 ш. дҭалеит Анкаратәи амедицинатә институт (Ҳаџьеԥ-ҭеԥе), аха хара имгакәа, 1978 ш. Сҭампылтәи ауниверситет анџьныр-ргыларатә факультет дҭалоит. Аԥсныҟа даныхынҳә аус иуан ателехәаԥшратә канал «Абаза ТВ» аҟны, аԥсышәала имҩаԥигон ателедырраҭарақәа рцикл «Ҳара ҳдиаспора». Ҳ. Қәҭарба данхәыҷыз инаркны афольклор дазҿлымҳан, убасҟан жәлар рҿаԥыц рҿиамҭақәа рышьаҭала ажәабжь кьаҿқәеи алакәқәеи иҩуа далагеит. Дышнеи-шнеиуаз истатиақәеи иажәабжьқәеи икьыԥхьуан Кавказаа рхылҵшьҭрақәа иртәыз апериодикатә ҭыжьымҭақәа рҟны. («Нхыҵ Кавказ» уҳәа егьырҭгьы); аԥсуа-адыгеи кавказ егьырҭ ажәларқәеи рҭоурых иазкны аҭоурыхтә усумҭақәа ҭижьуан (иаагозар, «Ачарқьесқәа рҭоурых», Сҭампыл, 1992; еицырҩит Аисун Қамаџьи иареи). Ҳ. Қәҭарба Ҭырқәтәылан ауасхыр шьҭеиҵеит ажурнал «Алашара». 1990 ш. иҩызцәа ицырхырааны еиҿикааит ашәҟәҭыжьырҭа «Нарҭ», уа иҭрыжьуан аԥсуа-адыга жәларқәа рҭоурыхи, ркультуреи, рлитературеи ирызкыз аҭҵаамҭақәа, ашьхаруа диаспора ахаҭарнакцәа рсахьаркыратә ҩымҭақәа. Урҭ иреиуоуп: С. Е. Берзеџь ишәҟәы «Ҭырқәтәыла ахақәиҭратә еибашьраҿы ачерқьес хҵәацәа», Иашар Бага (Ҳаҭҟо) иажәеинраалақәа реизга «Аччаԥшь», М. Кандур ироман «Кавказ. 1-тәи атом. Ачечен аҳәақәа», Оздемир Озбаи ишәҟәы «Кавказаа» рхылҵшьҭра еиуоу Анатолиатәи иажәабжьқәа», Шевалие Теитбоут де Марини «Амҩантәи ианҵамҭақәа» аҭырқәшәахь аиҭага уҳәа егьырҭгьы. Араҟа Ҳ. Қәҭарба еиқәиршәеит егьҭижьит ашәҟәы «Ачерқьесқәа рбызшәа, рлитература, рҭоурых». Иҭижьит иара убас ихаҭа аҭырқәшәахь еиҭеигаз Б. Шьынқәба ироман «Ацынҵәарах», Гь. Амҷба ишәҟәы «Абжьарашәышықәсақәа раантәи аԥсуааи алазқәеи», И. Аргәын ишәҟәы «Аԥсуаа рыԥсҭазаареи рыбзазареи» (еицеиҭаргеит Иалчын Карадашьи иареи). Зынӡа 44 шәҟәы ҭижьит. Аха 1991 ш. аҭыжьырҭа «Нарҭ» адыркит. Ҩышықәса рышьҭахь Иунал Џьуџьуи иареи ҩаԥхьа иаадыртит аҭыжьырҭа «Нарҭ». 1998 ш. аҭыжьра хациркит ажурнал «Алашара» (зынӡа 13 номер ҭыҵит). 1990-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа инаркны Ҳ. Қәҭарба еиҳа дазхьаԥшуа далагеит алитературатә рҿиара. Аинтернет иҭагалоу аиҿцәажәарақәа руак (апрель, 2007ш.) аҿы апроза иаҵанакуа аепикатә жанр иазхьаԥшра иазкны иазгәеиҭеит: «Аԥхьаӡа иргыланы сара сышәҟәыҩҩхап ҳәа сашьҭамызт… Аԥхьа изҩыз сышәҟәқәа аҭоурых иазкын. Урҭ рҟны сҽазысшәон ҳкультура ахҭысқәеи афакҭқәеи рышьақәыргылара, ҳкультура аԥшӡареи абеиареи аарԥшра. Аха аҭоурыхтә усумҭақәа инарҭбааны изрылаҵәом. Убри аҟнытә, сышнеи-шнеиуаз аҭоурыхтә роман ажанр сазкылсит. Ҩ-романк ҭсыжьхьеит, даҽа ҩба аҭыжьра иазсырхиоит. Тема хадас ирымоу – адыгааи аԥсуааи рхырҵәара ауп». (www.natpress.ru/idex.php?newsid=2653). Абраҟа ашәҟәыҩҩы игәаанагара иҳәеит Ҭырқәтәылан ижәлари ихатәы бызшәеи рлахьынҵа иазкны: «Уаҩык иаҳасабала сара сгәы иҵымхар ауамызт, Ҭырқәтәылан инхо сџьынџьуаа ассимилиациа иахьамҽханакуа, рхатәы бызшәеи ркультуреи ахьырцәыӡуа. Иубарҭан Ҭырқәтәыла аҳәынҭқарратә идеологиа уи ишацхраауаз, иара убас аҭоурых еицазкуа, аиаша аҳәара аԥшьызго иаазмырбуа аполитикатә системагьы». Уи иажәақәа рыла, абызшәа ацәыӡра амилаҭ хдырра ацәыӡра ашҟа икылнагар ауеит. Ҳ. Қәҭарба машәыршақә акәым аҭоурыхтә проза дзазхьаԥшыз, Кавказтәи аибашьра иахҟьаны хх ашә. ҳажәлар рҭоурых аҟны аҭыԥ змаз атрагедиатә хҭысқәа рпроблемақәа рыла. Аҳәаанырцәтәи атәылақәа рҟны иҟоу егьырҭ ашьхарыуа диаспорақәа рхаҭарнакцәа аӡәырҩы реиԥш еиликаауан, атрагедиа ахыҵхырҭақәа хх ашә. ашҟа ушиарго, насгьы ашәҟәыҩҩы уаанӡа инапы злакыз аҭҵааратәи аиҭагаратәи усура акырӡа ицхрааит аҭоурыхтә ҩымҭақәа раԥҵараан. Араҟа иазгәаҭазар ауеит Б. Шьынқәба, иара убас адиаспора иаҵанакуа егьырҭ ачерқьес шәҟәыҩҩцәа Кавказтәи аибашьра иазкны иаԥырҵахьаз аҩымҭақәа. 2005 ш. рзы иҭыҵит раԥхьатәи ироман «Ахырҵәара», 2006 ш. – аҩбатәи ашәҟәы. Ароман аԥхьатәи ахәҭа аԥсшәахь еиҭеигеит Оқҭаи Ҷкотуа (зыԥсадгьыл аҟны инхо Ҭырқәтәылатәи аԥсуа диаспора ахаҭарнак), егькьыԥхьын 2009 ш. ажурнал «Алашара» аҟны, ҩ-хәҭак аманы хазы шәҟәны иҭыжьын 2011 ш. Аԥсныҳәыншәҟәҭыжьырҭа аҟны. Ароман аҟны автор иааирԥуеит XIX ашә. Кавказтәи аибашьра иахҟьаны Ҭырқәтәылаҟа иахгаз аԥсуаа ртрагедиа, атәым жәҩан аҵаҟа рыԥсҭазаашьа, ианыԥшуеит аԥсуаа рыбзазара, рҵас-рқьабз, ртрагедиа. Аҩымҭаҿы раԥхьаӡа акәны ахҭысқәа аарԥшуп Ҭырқәтәылатәи аԥсуа диаспора ахаҭарнак иблала. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/kutarba-xajri-xaiatievich Кутарба Хайри Хаиатиевич] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D2%9B%D3%99%D2%ADarba-%D2%B3airi-%D2%B3aia%D2%ADi-i%D2%A7a Қәҭарба Ҳаири Ҳаиаҭи-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аҭоурыхдырҩцәа]][[Акатегориа:1959 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Мшаԥымза 10 рзы ииз]]}} fu1trx5zth36pefbpkxxag8kgyzopby Ҳаџьымба, Инна Иури-иԥҳа 0 55044 170256 2026-07-21T13:28:09Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170256 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Ҳаџьымба Инна Иури-иԥҳа |даҽа ахьӡ=Хаджимба Инна Юрьевна |афото=Хаджимба Инна Юрьевна (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Ҳаџьымба Инна Иури-иԥҳа |аира арыцхә=30.01.1965 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Арасаӡыхь ақыҭа |аусура=аԥсуа поет, ажурналист, апублицист }} '''Ҳаџьымба Инна Иури-иԥҳа''' ({{lang-ru|Хаджимба Инна Юрьевна}}; 30.01.1965, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Арасаӡыхь]] ақыҭа) – аԥсуа поет, ажурналист, апублицист. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далоуп (2003). Дыҩуеит аԥсышәала. ==Абиографиа== 1982 ш. Арасаӡыхьтәи абжьаратәи ашкол даналга дҭалеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет, аха 1985 ш. диасуеит М. В. Ломоносов ихьӡ зху Москватәи аҳәынҭқарратә университет ажурналистика афакультет ахь. Лҵара хлыркәшеит 1990 шықәсазы. Аусура далагеит Аԥснытәи аҳәынҭтелерадиоеилахәыра акорреспондентс (1994). И. Ҳаџьымба лажәеинраалақәа рнылоит ажурналқәа «Амцабз», «Алашара», агазеҭ «Аамҭа» уҳәа егьырҭгьы. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Мрашара. Ажәеинраалақәа. Аессе. Аҟәа, 1999. *Арасаӡыхь. Ажәеинраалақәеи аминиатиурақәеи. Аҟәа, 2013. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/xadzhimba-inna-yurievna Хаджимба Инна Юрьевна] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D2%B3a%D1%9Fyimba-inna-iuri-i%D2%A7%D2%B3a Ҳаџьымба Инна Иури-иԥҳа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:1965 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 30 рзы ииз]]}} tldvn05i7lty4wdc17ut41h95mfr7mg Ҷкадуа, Платон Семион-иԥа 0 55045 170257 2026-07-21T13:28:12Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170257 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Ҷкадуа Платон Семион-иԥа |даҽа ахьӡ=Чкадуа Платон Семенович |афото=Чкадуа Платон Семенович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Ҷкадуа Платон Семион-иԥа |аира арыцхә=20.05.1904 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Самырзаҟантәи аучастка (иахьатәи Гал араион) |аԥсра арыцхә=16.03.1985 |аԥсра аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәа ақалақь |аусура=аԥсуа шәҟәыҩҩы, ажурналист }} '''Ҷкадуа Платон Семион-иԥа''' ({{lang-ru|Чкадуа Платон Семенович}}; 20.05.1904, Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Самырзаҟантәи аучастка (иахьатәи [[Гал араион]]) – 16.03.1985, Аԥсны, [[Аҟәа]] ақалақь) – аԥсуа шәҟәыҩҩы, ажурналист. СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1935) Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи дрылан. Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа (1941-1945) аан Кавказ ахьчара далахәын. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Оқәымтәи аа-шықәсатәи ашколи Аҟәатәи арҵаҩратә техникуми (1926) дрылгеит. 1926 ш. инаркны рҵаҩыс аус иуан Аҭаратәи ашкол аҟны. 1928-1931 шш. раан – агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциа алитературатә усзуҩын, аамҭак азгьы аредактор ихаҭыԥуаҩыс дыҟан. 1933 ш. ҿыц аҭыҵра иалагаз Очамчыратәи араионтә газеҭ «Абольшевик мҩа» ашҟа диасит. Абри ашықәс азы еиқәиршәеит, егьҭижьит ари агазеҭ раԥхьатәи аномер. 1934-1937 шш. раан Аԥснытәи аҳәынҭқарратә шәҟәҭыжьырҭа деиҳабын. 1937-1943 шш. рзы А8сны а0ы8антәи ааглыхра жәлар ркомиссарс дыҟан. 1943-1957 шш. рзы аус иуан жәлар рынхамҩа еиуеиԥшым аусхкқәа рҟны. 1957 ш. инаркны 1964 ш. азынӡа атәанчара ашҟа диасаанӡа аԥҳәынҭшәҟәҭыжьырҭа (ашьҭахь – аҭыжьырҭа «Алашара») аредакторс дыҟан. Алитератураҿы дцәырҵит 1924 ш. иажәеинраалақәеи иажәабжь кьаҿқәеи рыла. 1932 ш. иҭижьит раԥхьатәи иповест «[[Тҟәарчал]] ҿыц». Уи азкуп аиндустриатә қалақь Тҟәарчал. Ашьҭахь, 1936 ш. инаркны 1953 ш. азынӡа шамахамзар арҿиара инапы алакымызт. Ҩаԥхьа алитература даназыхынҳә иҩит асатиратә жәабжь «Сагьаса», 1955 ш. ажурнал «Алашара» (№6) егьанылеит. Анаҩстәи ашықәсқәа раан абри ажурнал аҟны икьыԥхьит иажәабжьқәа: «Чанҭала иус нҵәаанӡа», «Сагьаса иажәабжьқәа», «Ԥсҳәынтәи ажәабжьқәа», «Аԥсныҟа ӷбала», «Аԥсҭазаареи аԥсреи» (1960, №4; 1961, №6; 1971, №5; 1976, №3; 1981, №;9; аповест «Изхарада?» (1958 №1); агәалашәарақәа «Хашҭра зқәым ашықәсқәа (1970, №5, ажәеинраалақәа (1979, №5). Ашәҟәқәа жәпакы дравторуп. Иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа раан аус адиулон аколнхаратә ԥсҭазаара иазкыз ароман «Сузар». Уи ҭымҵӡакәа егьаанхеит. П.Ҷкадуа аԥсшәахь еиҭеигеит К.Лордқиԥаниӡе, Д.Шенгелиа, Г.Петрозашвили, Г.Чиқовани уҳәа рҩымҭақәак. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Аҿыц аиааиуеит. Аҟәа, 1932. *Аҿыц аиааиуеит. Аповести ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1959. *Ҩ-еиниарак. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1963. *Аамҭа ашьҭақәа. Агәалашәарақәа. Аҟәа, 1971. *Иалкаау. Аҟәа, 1976. *Ԥсҳәытәи ажәабжьқәа. Ажәабжьқәа. Аочеркқәа. Агәалашәарақәа. Алакәқәа. Аҟәа, 1979. *Иаша мҩала. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1981. *Сагьаса. Аповести ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1984. *аурысшәахь аиҭагақәа: Горная Абхазия, год сорок второй. Документальная повест. Сухуми, 1983. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/chkadua-platon-semenovich Чкадуа Платон Семенович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D2%B7kadua-platon-semion-i%D2%A7a Ҷкадуа Платон Семион-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:1904 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Лаҵарамза 20 рзы ииз]][[Акатегориа:1985 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Хәажәкырамза 16 рзы иԥсыз]]}} lyywyln4opca8fw15nei53bc9lok9k6 Ҷкадуа, Ричард Мегона-иԥа 0 55046 170258 2026-07-21T13:28:15Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170258 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Ҷкадуа Ричард Мегона-иԥа |даҽа ахьӡ=Чкадуа Ричард Мегонович |афото=Чкадуа Ричард Мегонович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Ҷкадуа Ричард Мегона-иԥа |аира арыцхә=12.10.1968 |аира аҭыԥ=Тҟәарчал ақалақь, Аԥсны |аусура=апоет, апрозаик }} '''Ҷкадуа Ричард Мегона-иԥа''' ({{lang-ru|Чкадуа Ричард Мегонович}}; 12.10.1968, [[Тҟәарчал]] ақалақь, Аԥсны) – апоет, апрозаик. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далоуп (2025). Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра (1992-1993) далахәын. Дыҩуеит урысшәала. ==Абиографиа== 1985 ш. далгеит Тҟәарчалтәи 3-тәи абжьаратәи ашкол. 1987 ш. арежиссиор ицхырааҩс аусура дрыдыркылеит С. И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аҟны. 1990 ш. инаркны аҵарпа иҵон Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет (латәарадатәи аҟәша) аҟны. 1993-1996 шш. раан аус иуан Аԥснытәи аҳәынҭқарратә телерадиоеилахәыраҿы АВМ аоператорс, 1996-2006 шш. рзы – Аԥсны иҟаз Жәларбжьаратәи агәыҳалалратә еиҿкаара «Ҳәаа змам аҳақьымцәа» (Medicines San Frontiers) аҟны. 2006 ш. инаркны ҩаԥхьа С. И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр ахь усура дхынҳәуеит арежиссиор ицхырааҩс, ашьҭахь – аоператорс, абжьҭаҩырҭа ацех аиҳабыс дыҟан – 2021 ш. азынӡа. Ҳазҭагылоу аамҭазы џьаргьы аус иуӡом. Иажәеинраалақәа рнылахьеит Урыстәылатәи ажурнал «Веси» (№1, 2022 ш.), «Мрагылара-Европатәи апоезиа антологиа» (немец бызшәала, Франкфурт, 2019 ш.), «Во мне прячется человек» («Аҭыжьырҭа СТиХИ акубок» апремиа аихшьалақәа рыла ажәеинраалақәа зну аудиошәҟәы, 2021 ш.). Аԥсшәахь еиҭагоу иажәабжьқәа акьыԥхь рбеит алитература-сахьаркыратә журнал «Алашара» адаҟьақәа рҟны (№4, 2017; №2, 2024). ==Абиблиографиа== *урысшәала: Шаги слов. Стихи. Сухум, 2002. *Джантоу. Я хочу вернуться к тебе вновь. Стихи. Сухум, 2016. *Чан. Рассказы. Сухум, 2017. *Дом души. Рассказы. Сухум. 2020. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/chkadua-richard-megonovich Чкадуа Ричард Мегонович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D2%B7kadua-richard-megona-i%D4%A5a Ҷкадуа Ричард Мегона-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:1968 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Жьҭаарамза 12 рзы ииз]]}} 6d4r7ybsd0xkv8dkln5dgg3lxg7ollj Ҷоҷуа, Иасон Тыҟә-иԥа 0 55047 170259 2026-07-21T13:28:17Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170259 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Ҷоҷуа Иасон Тыҟә-ип,а |даҽа ахьӡ=Чочуа Ясон Тукович |афото=Чочуа Ясон Тукович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Ҷоҷуа Иасон Тыҟә-ип,а |аира арыцхә=15.03.1912 |аира аҭыԥ=– Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи Очамчыра араион) Аӡҩыбжьа ақыҭа |аԥсра арыцхә=09.01.1999 |аԥсра аҭыԥ=Аҟәа ақ |аусура=аԥсуа актиор, аиҭагаҩ }} '''Ҷоҷуа Иасон Тыҟә-иԥа''' ({{lang-ru|Чочуа Ясон Тукович}}; 15.03.1912– Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи [[Очамчыра араион]]) [[Аӡҩыбжьа]] ақыҭа – 09.01.1999, [[Аҟәа]] ақ.) – аԥсуа актиор, аиҭагаҩ. Аԥсни Қырҭтәылеи зҽаԥсазтәыз артист. СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа дрылан (1943). ==Абиографиа== Ш. Русҭавели ихьӡ зху Қарҭтәи атеатртә институт далгеит. С.И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аҟны еиуеиԥшым ашықәсқәа раан иқәыргылаз аспектакльқәа рҟны иихәмарыз арольқәа иреиуоуп: Мыкыҷ (А. Цагарели иҩымҭа «Ҳанума», 1945), Миллер (Ф. Шиллер «Агьангьашреи абзиабареи», 1947), Маркиз (К. Гольдони «Асасааирҭа аԥшәма», 1952), Пиотр (М. Горки «Аҵыхәтәантәиқәа», 1954), Аҭуџьар Қучуқ (Г. Гулиа «Асас еиқәаҵәақәа», 1956), Давид (В. Ниниӡе «Аҿымҭра», 1960), Магамеҭ (С. Ҷанба «Анцәа Саваоф», 1966) уҳәа егьырҭгьы. С. И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр азы И. Ҷоҷуа аԥсшәахь еиҭеигеит адраматә ҩымҭақәа: У. Шеқспир ирҿиамҭақәа «Отелло», «Ҳамлет», К. Гольдони «Асасааирҭа аԥшәма», М. Шавлохов «Аԥҳәысҳәаҩ», А. Осровски «Харада ахара зду», Ф. Шиллер «Агьангьашреи абзиабареи», А. Макаионка «Аҷаҷа аҟны ахаҳәқәа», И. Воинович «Аԥшатлакә». ==Абиблиографиа== *аԥсшәахь аиҭагақәа: Н. Островски. Аџыр шӡрыжәхаз. Ароман. Аҟәа, 1956. *У. Шеқспир. Отелло. Атрагедиа, 1957. *Л. Н. Толстои. Аиҭаира. Ароман, Аҟәа, 1959. *У. Шеқспир. Ҳамлет. Атрагедиа. Аҟәа, 1968. *К. Гамсахурдиа. Амза амҵарсра. Ароман. Аҟәа, 1973. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/%D2%B7o%D2%B7ua-iason-tyi%D2%9F%D3%99-i%D4%A5a-(1912-1999) Чочуа Ясон Тукович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D2%B7o%D2%B7ua-iason-tyi%D2%9F%D3%99-i%D4%A5a Ҷоҷуа Иасон Тыҟә-ип,а] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны актиорцәа]][[Акатегориа:1912 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Хәажәкырамза 15 рзы ииз]][[Акатегориа:1999 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 9 рзы иԥсыз]]}} d4ges90ki2obr4b82kfqnilz62jilh8 170262 170259 2026-07-21T13:29:07Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Ҷоҷуа, Иасон Тыҟә-ип,а]] в [[Ҷоҷуа, Иасон Тыҟә-иԥа]]: Ахьӡ аҭыԥхгара ахыҵхырҭаҿ (ип,а → иԥа) — typo in the source name 170259 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Ҷоҷуа Иасон Тыҟә-ип,а |даҽа ахьӡ=Чочуа Ясон Тукович |афото=Чочуа Ясон Тукович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Ҷоҷуа Иасон Тыҟә-ип,а |аира арыцхә=15.03.1912 |аира аҭыԥ=– Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи Очамчыра араион) Аӡҩыбжьа ақыҭа |аԥсра арыцхә=09.01.1999 |аԥсра аҭыԥ=Аҟәа ақ |аусура=аԥсуа актиор, аиҭагаҩ }} '''Ҷоҷуа Иасон Тыҟә-иԥа''' ({{lang-ru|Чочуа Ясон Тукович}}; 15.03.1912– Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи [[Очамчыра араион]]) [[Аӡҩыбжьа]] ақыҭа – 09.01.1999, [[Аҟәа]] ақ.) – аԥсуа актиор, аиҭагаҩ. Аԥсни Қырҭтәылеи зҽаԥсазтәыз артист. СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа дрылан (1943). ==Абиографиа== Ш. Русҭавели ихьӡ зху Қарҭтәи атеатртә институт далгеит. С.И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аҟны еиуеиԥшым ашықәсқәа раан иқәыргылаз аспектакльқәа рҟны иихәмарыз арольқәа иреиуоуп: Мыкыҷ (А. Цагарели иҩымҭа «Ҳанума», 1945), Миллер (Ф. Шиллер «Агьангьашреи абзиабареи», 1947), Маркиз (К. Гольдони «Асасааирҭа аԥшәма», 1952), Пиотр (М. Горки «Аҵыхәтәантәиқәа», 1954), Аҭуџьар Қучуқ (Г. Гулиа «Асас еиқәаҵәақәа», 1956), Давид (В. Ниниӡе «Аҿымҭра», 1960), Магамеҭ (С. Ҷанба «Анцәа Саваоф», 1966) уҳәа егьырҭгьы. С. И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр азы И. Ҷоҷуа аԥсшәахь еиҭеигеит адраматә ҩымҭақәа: У. Шеқспир ирҿиамҭақәа «Отелло», «Ҳамлет», К. Гольдони «Асасааирҭа аԥшәма», М. Шавлохов «Аԥҳәысҳәаҩ», А. Осровски «Харада ахара зду», Ф. Шиллер «Агьангьашреи абзиабареи», А. Макаионка «Аҷаҷа аҟны ахаҳәқәа», И. Воинович «Аԥшатлакә». ==Абиблиографиа== *аԥсшәахь аиҭагақәа: Н. Островски. Аџыр шӡрыжәхаз. Ароман. Аҟәа, 1956. *У. Шеқспир. Отелло. Атрагедиа, 1957. *Л. Н. Толстои. Аиҭаира. Ароман, Аҟәа, 1959. *У. Шеқспир. Ҳамлет. Атрагедиа. Аҟәа, 1968. *К. Гамсахурдиа. Амза амҵарсра. Ароман. Аҟәа, 1973. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/%D2%B7o%D2%B7ua-iason-tyi%D2%9F%D3%99-i%D4%A5a-(1912-1999) Чочуа Ясон Тукович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D2%B7o%D2%B7ua-iason-tyi%D2%9F%D3%99-i%D4%A5a Ҷоҷуа Иасон Тыҟә-ип,а] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны актиорцәа]][[Акатегориа:1912 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Хәажәкырамза 15 рзы ииз]][[Акатегориа:1999 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 9 рзы иԥсыз]]}} d4ges90ki2obr4b82kfqnilz62jilh8 170347 170262 2026-07-21T13:42:38Z Nart17 17397 Ахыҵхырҭа spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла аиҭарҿыцра 170347 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Ҷоҷуа Иасон Тыҟә-иԥа |даҽа ахьӡ=Чочуа Ясон Тукович |афото=Чочуа Ясон Тукович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Ҷоҷуа Иасон Тыҟә-иԥа |аира арыцхә=15.03.1912 |аира аҭыԥ=– Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи Очамчыра араион) Аӡҩыбжьа ақыҭа |аԥсра арыцхә=09.01.1999 |аԥсра аҭыԥ=Аҟәа ақ |аусура=аԥсуа актиор, аиҭагаҩ }} '''Ҷоҷуа Иасон Тыҟә-иԥа''' ({{lang-ru|Чочуа Ясон Тукович}}; 15.03.1912– Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи [[Очамчыра араион]]) [[Аӡҩыбжьа]] ақыҭа – 09.01.1999, [[Аҟәа]] ақ.) – аԥсуа актиор, аиҭагаҩ. Аԥсни Қырҭтәылеи зҽаԥсазтәыз артист. СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа дрылан (1943). ==Абиографиа== Ш. Русҭавели ихьӡ зху Қарҭтәи атеатртә институт далгеит. С.И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аҟны еиуеиԥшым ашықәсқәа раан иқәыргылаз аспектакльқәа рҟны иихәмарыз арольқәа иреиуоуп: Мыкыҷ (А. Цагарели иҩымҭа «Ҳанума», 1945), Миллер (Ф. Шиллер «Агьангьашреи абзиабареи», 1947), Маркиз (К. Гольдони «Асасааирҭа аԥшәма», 1952), Пиотр (М. Горки «Аҵыхәтәантәиқәа», 1954), Аҭуџьар Қучуқ (Г. Гулиа «Асас еиқәаҵәақәа», 1956), Давид (В. Ниниӡе «Аҿымҭра», 1960), Магамеҭ (С. Ҷанба «Анцәа Саваоф», 1966) уҳәа егьырҭгьы. С. И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр азы И. Ҷоҷуа аԥсшәахь еиҭеигеит адраматә ҩымҭақәа: У. Шеқспир ирҿиамҭақәа «Отелло», «Ҳамлет», К. Гольдони «Асасааирҭа аԥшәма», М. Шавлохов «Аԥҳәысҳәаҩ», А. Осровски «Харада ахара зду», Ф. Шиллер «Агьангьашреи абзиабареи», А. Макаионка «Аҷаҷа аҟны ахаҳәқәа», И. Воинович «Аԥшатлакә». ==Абиблиографиа== *аԥсшәахь аиҭагақәа: Н. Островски. Аџыр шӡрыжәхаз. Ароман. Аҟәа, 1956. *У. Шеқспир. Отелло. Атрагедиа, 1957. *Л. Н. Толстои. Аиҭаира. Ароман, Аҟәа, 1959. *У. Шеқспир. Ҳамлет. Атрагедиа. Аҟәа, 1968. *К. Гамсахурдиа. Амза амҵарсра. Ароман. Аҟәа, 1973. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/%D2%B7o%D2%B7ua-iason-tyi%D2%9F%D3%99-i%D4%A5a-(1912-1999) Чочуа Ясон Тукович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D2%B7o%D2%B7ua-iason-tyi%D2%9F%D3%99-i%D4%A5a Ҷоҷуа Иасон Тыҟә-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны актиорцәа]][[Акатегориа:1912 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Хәажәкырамза 15 рзы ииз]][[Акатегориа:1999 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 9 рзы иԥсыз]]}} jtcz57p2vnwst232kcg7sxs8s3twpzu Ҷыҭанаа, Аинар Зураб-иԥа 0 55048 170260 2026-07-21T13:28:20Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170260 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Ҷыҭанаа Аинар Зураб-иԥа |даҽа ахьӡ=Читанава Айнар Зурабович |афото=Читанава Айнар Зурабович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Ҷыҭанаа Аинар Зураб-иԥа |аира арыцхә=01.08.1999 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Очамчыра араион Баслахә ақыҭа |аусура=апоет, апублицист }} '''Ҷыҭанаа Аинар Зураб-иԥа''' ({{lang-ru|Читанава Айнар Зурабович}}; 01.08.1999, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Баслахә]] ақыҭа) – апоет, апублицист. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далоуп (2022). Дыҩуеит аԥсышәала. ==Абиографиа== [[Очамчыра]] араион Ҷ. Р. Хьиба ихьӡ зху Баслахәтәи абжьаратәи ашкол далгеит (2016). Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет ажурналистика аҟәшаҿы иҵара хиркәшеит (2020). 2021-2022 шш. рзы Аԥсны Атәылахьчара аминистрра арбџьар мчқәа рҟны аррамаҵура дахысуан. Аԥснытәи аҳәынҭуниверситет аҟны аҵара данҭаз алитературатә арҿиаратә еилазаара «Ацәыкәбар» далахәын. Акьыԥхь аҟны дцәырҵит 2018 ш. инаркны ажәеинраалақәа рыла. Ипоезиатә рҿиамҭақәа рнылахьеит: Аԥснытәи аҳәынҭуниверситет иҭнажьуа ажурнал «Аԥсынгьари» (№2, 2018 ш), алитературатә журнал «Алашара» (№5, 2019 ш., №2, 2020ш., №4, 2021 ш.), агазеҭ «Аԥсны» (№3, 2020 ш.), авидеоАнтологиа «2021 шықәсазтәи 21 жәеинраала» (ақ. [[Москва]], 2022 ш.), урысшәала: алитературатә журнал «ЛИФФТ» (Ҟабарда-Балкартәи Ареспублика, (№1(2), 2022). ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Иҵәахыз амаӡа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2019. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/chitanava-ajnar-zurabovich Читанава Айнар Зурабович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D2%B7yi%D2%ADanaa-ainar-zurab-i%D2%A7a Ҷыҭанаа Аинар Зураб-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:1999 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Нанҳәамза 1 рзы ииз]]}} 1pphyrv3sfbclvn42t6whcx4w62bygy Ӡыба, Едуард Асхад-иԥа 0 55049 170261 2026-07-21T13:28:23Z Nart17 17397 Ашәҟәыҩҩцәа: spapsny.org (Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла, CC0) аматериалқәа рыла 170261 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Ӡыба Едуард Асхад-иԥа |даҽа ахьӡ=Дзыба Эдуард Асхадович |афото=Дзыба Эдуард Асхадович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Ӡыба Едуард Асхад-иԥа |аира арыцхә=01.04.1945 |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәа ақалақь |аԥсра арыцхә=24.06.2003 |аԥсра аҭыԥ=Ҟарачы-Черқьестәи Ареспублика, Черқьесск ақалақь |аусура=абаза поет, аиҭагаҩ, ажурналист }} '''Ӡыба Едуард Асхад-иԥа''' ({{lang-ru|Дзыба Эдуард Асхадович}}; 01.04.1945, Аԥсны, [[Аҟәа]] ақалақь – 24.06.2003, Ҟарачы-Черқьестәи Ареспублика, Черқьесск ақалақь) – абаза поет, аиҭагаҩ, ажурналист. СССР ажурналистцәа Реидгыла алахәыла. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәыла (2003). Дыҩуан аурысшәала. ==Абиографиа== 1964-1966 шш. раан Асовет Аррамаҵура дахысуан. А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт далгеит (1971). Аус иуан агазеҭқәа «Советская Абхазия», «Республика Абхазия» ркорреспондентс, редакторс, Аԥсуа радио аурыс редакциа акорреспондентс (1980-тәи ашықәсқәа). 1992-1995 шш. рзы – агазеҭ «Адыга Хасе» аредакторс аус иуан. Иажәеинраалақәа Аԥсны апериодикатә кьыԥхь ианылон. Аурысшәахь еиҭеигон аԥсуа поетцәа ражәеинраалақәа. Илагала маҷмызт аԥсуа-абаза литературатә еимадарақәа рырҿиараҿы. ==Абиблиографиа== *урысшәала: Красная птица. Стихи. Сухуми, 1979. *Полет любви. Стихи. Сухуми, 1982. *Апрель мечты. Стихи. Сухуми, 1984. *Экслибрис. Стихи. Сухуми, 1988. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/dzyiba-eduard-asxadovich Дзыба Эдуард Асхадович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D3%A1yiba-eduard-asxad-i%D4%A5a Ӡыба Едуард Асхад-иԥа] {{ab icon}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]][[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]][[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]][[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]][[Акатегориа:1945 шықәсазы ииз]][[Акатегориа:Мшаԥымза 1 рзы ииз]][[Акатегориа:2003 шықәсазы иԥсыз]][[Акатегориа:Рашәарамза 24 рзы иԥсыз]]}} e3y77scbmj3zcb1hvda19vtcz6nc0hn Ҷоҷуа, Иасон Тыҟә-ип,а 0 55050 170263 2026-07-21T13:29:08Z Nart17 17397 Nart17 переименовал страницу [[Ҷоҷуа, Иасон Тыҟә-ип,а]] в [[Ҷоҷуа, Иасон Тыҟә-иԥа]]: Ахьӡ аҭыԥхгара ахыҵхырҭаҿ (ип,а → иԥа) — typo in the source name 170263 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ҷоҷуа, Иасон Тыҟә-иԥа]] tw76wy0d9qew3fgq91np3zapfb4jw5m Death Stranding 0 55051 170293 2026-07-21T13:40:00Z AbidzbaS 25606 Создано переводом страницы «[[:en:Special:Redirect/revision/1364474828|Death Stranding]]» 170293 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-video-game hproduct" | colspan="2" class="infobox-image" |[[Афаил:Death_Stranding_2019_vector_logo.svg|672x672пкс|logo of Death Stranding]] |- ! scope="row" class="infobox-label" |[[:en:Video_game_developer|аԥҵаҩы]] | class="infobox-data" |[[:en:Kojima_Productions|Kojima Productions]]<ref>Additional work by [[Guerrilla Games]]</ref> |- ! scope="row" class="infobox-label" |[[:en:Video_game_publisher|аҭыжьыҩцәа]] | class="infobox-data" |<div class="plainlist"> * [[:en:Sony_Interactive_Entertainment|Sony Interactive Entertainment]]<ref>Publishes the PlayStation 4 and 5 versions exclusively</ref> * [[:en:505_Games|505 Games]]<ref>Publishes the Windows, iOS, iPadOS, macOS, Luna, and the Xbox Series X/S ports under license from Kojima Productions</ref> </div> |- ! scope="row" class="infobox-label" |[[:en:Video_game_producer|аарыхыҩцәа]] | class="infobox-data" |<div class="plainlist"> * [[Коџьима, Хидео|Хидео Коџьима]] * Kenichiro Imaizumi * James Vance * Ken Mendoza </div> |- ! scope="row" class="infobox-label" |адизаинер | class="infobox-data" |[[Коџьима, Хидео|Хидео Коџьима]] |- ! scope="row" class="infobox-label" |[[:en:Video_game_artist|асахьаҭыхыҩ]] | class="infobox-data" |Иоџьи Шинкава |- ! scope="row" class="infobox-label" |ашәҟәыҩҩцәа | class="infobox-data" |<div class="plainlist"> * [[Коџьима, Хидео|Хидео Коџьима]] * Kenji Yano * [[:en:Shuyo_Murata|Shuyo Murata]] </div> |- ! scope="row" class="infobox-label" |акомпозитор | class="infobox-data" |Ludvig Forssell |- ! scope="row" class="infobox-label" |аплатформақәа | class="infobox-data" |<div class="plainlist"> * [[:en:PlayStation_4|PlayStation 4]] * [[:en:Windows|Windows]] * [[:en:PlayStation_5|PlayStation 5]] * [[:en:IOS|iOS]] * [[:en:IPadOS|iPadOS]] * [[:en:MacOS|macOS]] * [[:en:Amazon_Luna|Amazon Luna]] * [[:en:Xbox_Series_X/S|Xbox Series X/S]] </div> |- ! scope="row" class="infobox-label" |аҭыҵра арыцхә | class="infobox-data" |<div class="collapsible-list mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align: left;"><div style="line-height: 1.6em; font-weight: bold;"><div><span class="nobold">Абҵарамза 8, 2019</span></div></div> * '''PlayStation 4''' * November 8, 2019 * '''Windows''' * July 14, 2020 * '''''Director's Cut''''' * '''PlayStation 5''' * September 24, 2021 * '''Windows''' * March 30, 2022 * '''iOS''', '''iPadOS''', '''macOS''' * January 30, 2024 * '''Luna''', '''Xbox Series X/S''' * November 7, 2024 </div> |- ! scope="row" class="infobox-label" |Ажанр | class="infobox-data" |арҿиара авантиура |- ! scope="row" class="infobox-label" |Арежим | class="infobox-data" |[[:en:Single-player|Single-player]] |} '''''Death Stranding''''' 2019 шықәсазтәи арҿиара-хҭыстә хәмарроуп, уи аус аднаулеит Kojima Productions, иагькьыԥхьуп Sony Interactive Entertainment. Ари 2015 шықәсазы Konami ианалҵ ашьҭахь адиректор [[Коџьима, Хидео|Хидео Коџьимеи]] Kojima Productions рҟынтәи раԥхьатәи хәмарроуп. Раԥхьаӡа акәны 2019 шықәса абҵарамзазы PlayStation 4 азы иҭыҵит, анаҩс 2020 шықәса ԥхынгәымзазы Windows апорт. 2021 шықәса цәыббрамзазы PlayStation 5 азы иҭыҵит адиректортә ԥҟарсҭа, анаҩс хәажәкырамза 2022 шықәсазы Windows азы арелизқәа, 2024 шықәса ажьырныҳәамзазы iOS, iPadOS, macOS,[1] 2024 шықәса абҵарамзазы Amazon Luna, Xbox Series X/S. Sony ахәмарра аконсольқәа рҿы иҭнажьит, 505 Games егьырҭ аверсиақәа зегьы Kojima Productions алицензиа рыманы иҭнажьит. Ахәмарра мҩаԥысуеит Америкатәи Аидгылаҿы, ақәхратә ԥстәқәа Адгьыл аҿы аныҟәара иалагаз акатаклизмтә хҭыс ашьҭахь. Ахәмарҩы Сам Портер Бриџьс ( Норман Реедус ) инапхгара азиуеит, уи акуриер инапы иануп еиҟәыҭханы иҟоу аколониақәа рахь амаҭәахәқәа рнагара, насгьы аҵәымӷдатә еимадаратә ҳәаа ала урҭ еиҭа реимадара. Аха, уи ишьҭоуп агеноцидтә милициатә гәыԥ, урҭ напхгара рзиуеит Хиггс ҳәа изышьҭоу амаӡа зхаҵоу ауаҩы, иаанхаз ауаатәыҩса рықәхра згәы иҭоу. Реедус инаваргыланы, ахәмарраҿы актиорцәа [[Микельсен, Мадс|Мадс Микельсен]], Леа Сеиду, Маргарет Куалли, Трои Беикер, Томми Ерл Дженкинс, Линдси Вагнер рхы аладырхәуеит, уи адагьы акинорежиссерцәа Гильермо дель Торо, Николас Уиндинг Рефн рҿырԥштәқәа, ацхырааҩтә персонажқәа раҳасабала. ''Death Stranding'', шамахамзар, хра злоу ахҳәаақәа аиуит. Акритикцәа, ахәмарреи аҭоурыхи рганахьала, абжьытә актиорреи, асаундтреки, алаԥшҵашәарақәеи, еиҳа еилаԥсоу агәаанагарақәа рыманы, ирҽхәеит. Ахәмарра еиуеиԥшым аҳамҭақәа рзы аноминациа аҭан, 2019 шықәса рзы иарбанызаалак ахәмарраҿы еиҳа GOTY аҳамҭақәа агеит.[1] 2021 шықәса хәажәкырамзазы, ахәмарра адунеи зегьы аҿы 5 миллионк ахҩылаақәа аҭиит.[2] Ирацәаҩны ахҳәааҟаҵаҩцәа[3][4] ашьҭахь иазгәарҭеит, ахәмарра аелементқәа COVID-19 апандемиа ишеиԥшыз, уи аоригиналтә ҭыжьымҭа ашьҭахь амзақәа раан ишалагаз. Ацҵара, ''Death Stranding 2: On the Beach'', иҭыҵит рашәарамза 26, 2025, Playstation 5 азы. Афильмқәа ҩбеи ателехәаԥшратә сериеи еицымҩаԥыргоит. ixjsutquyqwkrqef4lsxjfukz9fozwq 170492 170293 2026-07-21T14:04:33Z AbidzbaS 25606 added link 170492 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-video-game hproduct" | colspan="2" class="infobox-image" |[[Афаил:Death_Stranding_2019_vector_logo.svg|672x672пкс|logo of Death Stranding]] |- ! scope="row" class="infobox-label" |[[:en:Video_game_developer|аԥҵаҩы]] | class="infobox-data" |[[:en:Kojima_Productions|Kojima Productions]]<ref>Additional work by [[Guerrilla Games]]</ref> |- ! scope="row" class="infobox-label" |[[:en:Video_game_publisher|аҭыжьыҩцәа]] | class="infobox-data" |<div class="plainlist"> * [[:en:Sony_Interactive_Entertainment|Sony Interactive Entertainment]]<ref>Publishes the PlayStation 4 and 5 versions exclusively</ref> * [[:en:505_Games|505 Games]]<ref>Publishes the Windows, iOS, iPadOS, macOS, Luna, and the Xbox Series X/S ports under license from Kojima Productions</ref> </div> |- ! scope="row" class="infobox-label" |[[:en:Video_game_producer|аарыхыҩцәа]] | class="infobox-data" |<div class="plainlist"> * [[Коџьима, Хидео|Хидео Коџьима]] * Kenichiro Imaizumi * James Vance * Ken Mendoza </div> |- ! scope="row" class="infobox-label" |адизаинер | class="infobox-data" |[[Коџьима, Хидео|Хидео Коџьима]] |- ! scope="row" class="infobox-label" |[[:en:Video_game_artist|асахьаҭыхыҩ]] | class="infobox-data" |[[Иоџи Шинкава]] |- ! scope="row" class="infobox-label" |ашәҟәыҩҩцәа | class="infobox-data" |<div class="plainlist"> * [[Коџьима, Хидео|Хидео Коџьима]] * Kenji Yano * [[:en:Shuyo_Murata|Shuyo Murata]] </div> |- ! scope="row" class="infobox-label" |акомпозитор | class="infobox-data" |Ludvig Forssell |- ! scope="row" class="infobox-label" |аплатформақәа | class="infobox-data" |<div class="plainlist"> * [[:en:PlayStation_4|PlayStation 4]] * [[:en:Windows|Windows]] * [[:en:PlayStation_5|PlayStation 5]] * [[:en:IOS|iOS]] * [[:en:IPadOS|iPadOS]] * [[:en:MacOS|macOS]] * [[:en:Amazon_Luna|Amazon Luna]] * [[:en:Xbox_Series_X/S|Xbox Series X/S]] </div> |- ! scope="row" class="infobox-label" |аҭыҵра арыцхә | class="infobox-data" |<div class="collapsible-list mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align: left;"><div style="line-height: 1.6em; font-weight: bold;"><div><span class="nobold">Абҵарамза 8, 2019</span></div></div> * '''PlayStation 4''' * November 8, 2019 * '''Windows''' * July 14, 2020 * '''''Director's Cut''''' * '''PlayStation 5''' * September 24, 2021 * '''Windows''' * March 30, 2022 * '''iOS''', '''iPadOS''', '''macOS''' * January 30, 2024 * '''Luna''', '''Xbox Series X/S''' * November 7, 2024 </div> |- ! scope="row" class="infobox-label" |Ажанр | class="infobox-data" |арҿиара авантиура |- ! scope="row" class="infobox-label" |Арежим | class="infobox-data" |[[:en:Single-player|Single-player]] |} '''''Death Stranding''''' 2019 шықәсазтәи арҿиара-хҭыстә хәмарроуп, уи аус аднаулеит Kojima Productions, иагькьыԥхьуп Sony Interactive Entertainment. Ари 2015 шықәсазы Konami ианалҵ ашьҭахь адиректор [[Коџьима, Хидео|Хидео Коџьимеи]] Kojima Productions рҟынтәи раԥхьатәи хәмарроуп. Раԥхьаӡа акәны 2019 шықәса абҵарамзазы PlayStation 4 азы иҭыҵит, анаҩс 2020 шықәса ԥхынгәымзазы Windows апорт. 2021 шықәса цәыббрамзазы PlayStation 5 азы иҭыҵит адиректортә ԥҟарсҭа, анаҩс хәажәкырамза 2022 шықәсазы Windows азы арелизқәа, 2024 шықәса ажьырныҳәамзазы iOS, iPadOS, macOS,[1] 2024 шықәса абҵарамзазы Amazon Luna, Xbox Series X/S. Sony ахәмарра аконсольқәа рҿы иҭнажьит, 505 Games егьырҭ аверсиақәа зегьы Kojima Productions алицензиа рыманы иҭнажьит. Ахәмарра мҩаԥысуеит Америкатәи Аидгылаҿы, ақәхратә ԥстәқәа Адгьыл аҿы аныҟәара иалагаз акатаклизмтә хҭыс ашьҭахь. Ахәмарҩы Сам Портер Бриџьс ( Норман Реедус ) инапхгара азиуеит, уи акуриер инапы иануп еиҟәыҭханы иҟоу аколониақәа рахь амаҭәахәқәа рнагара, насгьы аҵәымӷдатә еимадаратә ҳәаа ала урҭ еиҭа реимадара. Аха, уи ишьҭоуп агеноцидтә милициатә гәыԥ, урҭ напхгара рзиуеит Хиггс ҳәа изышьҭоу амаӡа зхаҵоу ауаҩы, иаанхаз ауаатәыҩса рықәхра згәы иҭоу. Реедус инаваргыланы, ахәмарраҿы актиорцәа [[Микельсен, Мадс|Мадс Микельсен]], Леа Сеиду, Маргарет Куалли, Трои Беикер, Томми Ерл Дженкинс, Линдси Вагнер рхы аладырхәуеит, уи адагьы акинорежиссерцәа Гильермо дель Торо, Николас Уиндинг Рефн рҿырԥштәқәа, ацхырааҩтә персонажқәа раҳасабала. ''Death Stranding'', шамахамзар, хра злоу ахҳәаақәа аиуит. Акритикцәа, ахәмарреи аҭоурыхи рганахьала, абжьытә актиорреи, асаундтреки, алаԥшҵашәарақәеи, еиҳа еилаԥсоу агәаанагарақәа рыманы, ирҽхәеит. Ахәмарра еиуеиԥшым аҳамҭақәа рзы аноминациа аҭан, 2019 шықәса рзы иарбанызаалак ахәмарраҿы еиҳа GOTY аҳамҭақәа агеит.[1] 2021 шықәса хәажәкырамзазы, ахәмарра адунеи зегьы аҿы 5 миллионк ахҩылаақәа аҭиит.[2] Ирацәаҩны ахҳәааҟаҵаҩцәа[3][4] ашьҭахь иазгәарҭеит, ахәмарра аелементқәа COVID-19 апандемиа ишеиԥшыз, уи аоригиналтә ҭыжьымҭа ашьҭахь амзақәа раан ишалагаз. Ацҵара, ''Death Stranding 2: On the Beach'', иҭыҵит рашәарамза 26, 2025, Playstation 5 азы. Афильмқәа ҩбеи ателехәаԥшратә сериеи еицымҩаԥыргоит. l0ih0inppst3zohtajfuyqvkrvi345b Шинкава, Иоџи 0 55052 170491 2026-07-21T14:03:07Z AbidzbaS 25606 Создано переводом страницы «[[:en:Special:Redirect/revision/1361232256|Yoji Shinkawa]]» 170491 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! colspan="2" |Иоџи Шинкава |- | colspan="2" |新川 洋司 |- | colspan="2" |[[Афаил:Yoji_Shinkawa_-_LCG25_-_1226_04_(cropped).jpg|282x282пкс|Yoji Shinkawa - LCG25 - 1226 04 (cropped)]] |- !Диит |ԥхынҷкәын 25, 1971 (54) [[Хиросима]], [[Иапониа]] |- !Азанааҭ |аиллистатор |- !Активтә шықәсқәа |1994–уажәраанӡа |- !Аусураҭа | * Konami (1994–2015) * Kojima Productions (2015–present) |- !Иахҟьаны деицырдыруеит |''Metal Gear'' |- ! colspan="2" |Анапынҵамҭа |- | colspan="2" |[[Афаил:Shinkawa_signature_signed_mgs.png|217x217пкс|Signature of artist Yoji Shinkawa, known for his work on the Metal Gear franchise]] |}   '''Иоџи Шинкава''' — [[Иапониа|иапонтәи]] артист. Уи еиҳарак еицырдыруеит авидеохәмаррақәа ррежиссер [[Коџьима, Хидео|Хидео Коџьима]] ахаҿсахьа хадас, амеханикалтә дизайнерс, иара убасгьы арт-режиссерс, ихәмаррақәа реиҳарак рҿы, ''[[Metal Gear|Metal Gear Solid]]'' афраншиза зегьы, ''[[Death Stranding]]'' дуологиа уахь иналаҵаны. == Абиографиа == Шинкава диит Хиросима 1971 шықәса ԥхынҷкәын 25 Раԥхьаӡа акәны PC-98 версиа ''Policenauts'' азы адебагерс аус иуан. Уи ахәмарра анаҩстәи аконсольтә портқәа рзы арт-директорс аус иуан, насгьы ''Metal Gear'' асериа аперсонаж хадас, меха-дизайнерс, [[Коџьима, Хидео|Хидео Коџьима]] дицны аус иуан. Уи ''Metal Gear Solid'' ахәмаррақәа зегьы рзы арт-директорс амаҵ иуан, ''Metal Gear Solid: Portable Ops'' азы аперсонажқәа рыдизайнқәа ҟаиҵон, насгьы ''Metal Gear Rising: Revengeance'' рзы. Коџьима 2015 азы Конами даналҵ ашьҭахь, Шинкавагьы иара дицны дцеит Коџьима Продакшнс азы артист хадас, аперсонажқәа рыҟаҵаҩыс дҟаларц, уаҟа аус иуан ''[[Death Stranding]]'' аҟны, уи иацҵаны иҟоу ''Death Stranding 2: On the Beach'' . Иусумҭаҿы Шинкава агәацԥыҳәара иман аниме-манга сахьаҭыхыҩцәа Иошиказу Иасухикои Иошитака Аманои реиԥш иҟаз,[1] мраҭашәаратәи артистцәа Френк Миллер, Обри Беардсли, Вилли Погани реиԥш иҟаз. Иара агәацԥыҳәара иман афранцыз сахьаҭыхыҩцәа, Мебиус реиԥш иҟаз. Шинкава ихы иаирхәон акалам ҵәаҟьақәа, аиҳаракгьы Пентель Ашәыра Пен, иара убас Adobe Photoshop, Corel Painter. Иара аметалл хьанҭақәа музика бзиа ибоит, иара убас Megadeth, Rage, Killswitch Engage, Yngwie Malmsteen реиԥш иҟоу артистцәа. [[Акатегориа:1971 шықәсазы ииз]] qqdpf6m3qcie4vzxxmytw8h4gnt9ok4 170493 170491 2026-07-21T16:33:25Z Fraxinus.cs 8381 викификация, категория 170493 wikitext text/x-wiki {{Акарточка артист|ахьӡ=Иоџи Шинкава}}  '''Иоџи Шинкава''' ({{lang-ja|新川洋司}}; *{{date|25|12|1971}}) — [[иапониа]]тәи артист. Уи еиҳарак еицырдыруеит авидеохәмаррақәа ррежиссер [[Коџьима, Хидео|Хидео Коџьима]] ахаҿсахьа хадас, амеханикалтә дизайнерс, иара убасгьы арт-режиссерс, ихәмаррақәа реиҳарак рҿы, ''[[Metal Gear|Metal Gear Solid]]'' афраншиза зегьы, ''[[Death Stranding]]'' дуологиа уахь иналаҵаны. == Абиографиа == Шинкава диит Хиросима 1971 шықәса ԥхынҷкәын 25 Раԥхьаӡа акәны PC-98 версиа ''Policenauts'' азы адебагерс аус иуан. Уи ахәмарра анаҩстәи аконсольтә портқәа рзы арт-директорс аус иуан, насгьы ''Metal Gear'' асериа аперсонаж хадас, меха-дизайнерс, [[Коџьима, Хидео|Хидео Коџьима]] дицны аус иуан. Уи ''Metal Gear Solid'' ахәмаррақәа зегьы рзы арт-директорс амаҵ иуан, ''Metal Gear Solid: Portable Ops'' азы аперсонажқәа рыдизайнқәа ҟаиҵон, насгьы ''Metal Gear Rising: Revengeance'' рзы. Коџьима 2015 азы Конами даналҵ ашьҭахь, Шинкавагьы иара дицны дцеит Коџьима Продакшнс азы артист хадас, аперсонажқәа рыҟаҵаҩыс дҟаларц, уаҟа аус иуан ''[[Death Stranding]]'' аҟны, уи иацҵаны иҟоу ''Death Stranding 2: On the Beach'' . Иусумҭаҿы Шинкава агәацԥыҳәара иман аниме-манга сахьаҭыхыҩцәа Иошиказу Иасухикои Иошитака Аманои реиԥш иҟаз, мраҭашәаратәи артистцәа Френк Миллер, Обри Беардсли, Вилли Погани реиԥш иҟаз. Иара агәацԥыҳәара иман афранцыз сахьаҭыхыҩцәа, Мебиус реиԥш иҟаз. Шинкава ихы иаирхәон акалам ҵәаҟьақәа, аиҳаракгьы Пентель Ашәыра Пен, иара убас Adobe Photoshop, Corel Painter. Иара аметалл хьанҭақәа музика бзиа ибоит, иара убас Megadeth, Rage, Killswitch Engage, Yngwie Malmsteen реиԥш иҟоу артистцәа. {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1971 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 25 рзы ииз]] [[Акатегориа:Иапониатәи артистцәа]] cw7wqttd0uqsfwhfcgr271tu3ps78dv 170494 170493 2026-07-21T16:33:46Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Иоџи Шинкава]] в [[Шинкава, Иоџи]] 170493 wikitext text/x-wiki {{Акарточка артист|ахьӡ=Иоџи Шинкава}}  '''Иоџи Шинкава''' ({{lang-ja|新川洋司}}; *{{date|25|12|1971}}) — [[иапониа]]тәи артист. Уи еиҳарак еицырдыруеит авидеохәмаррақәа ррежиссер [[Коџьима, Хидео|Хидео Коџьима]] ахаҿсахьа хадас, амеханикалтә дизайнерс, иара убасгьы арт-режиссерс, ихәмаррақәа реиҳарак рҿы, ''[[Metal Gear|Metal Gear Solid]]'' афраншиза зегьы, ''[[Death Stranding]]'' дуологиа уахь иналаҵаны. == Абиографиа == Шинкава диит Хиросима 1971 шықәса ԥхынҷкәын 25 Раԥхьаӡа акәны PC-98 версиа ''Policenauts'' азы адебагерс аус иуан. Уи ахәмарра анаҩстәи аконсольтә портқәа рзы арт-директорс аус иуан, насгьы ''Metal Gear'' асериа аперсонаж хадас, меха-дизайнерс, [[Коџьима, Хидео|Хидео Коџьима]] дицны аус иуан. Уи ''Metal Gear Solid'' ахәмаррақәа зегьы рзы арт-директорс амаҵ иуан, ''Metal Gear Solid: Portable Ops'' азы аперсонажқәа рыдизайнқәа ҟаиҵон, насгьы ''Metal Gear Rising: Revengeance'' рзы. Коџьима 2015 азы Конами даналҵ ашьҭахь, Шинкавагьы иара дицны дцеит Коџьима Продакшнс азы артист хадас, аперсонажқәа рыҟаҵаҩыс дҟаларц, уаҟа аус иуан ''[[Death Stranding]]'' аҟны, уи иацҵаны иҟоу ''Death Stranding 2: On the Beach'' . Иусумҭаҿы Шинкава агәацԥыҳәара иман аниме-манга сахьаҭыхыҩцәа Иошиказу Иасухикои Иошитака Аманои реиԥш иҟаз, мраҭашәаратәи артистцәа Френк Миллер, Обри Беардсли, Вилли Погани реиԥш иҟаз. Иара агәацԥыҳәара иман афранцыз сахьаҭыхыҩцәа, Мебиус реиԥш иҟаз. Шинкава ихы иаирхәон акалам ҵәаҟьақәа, аиҳаракгьы Пентель Ашәыра Пен, иара убас Adobe Photoshop, Corel Painter. Иара аметалл хьанҭақәа музика бзиа ибоит, иара убас Megadeth, Rage, Killswitch Engage, Yngwie Malmsteen реиԥш иҟоу артистцәа. {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1971 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 25 рзы ииз]] [[Акатегориа:Иапониатәи артистцәа]] cw7wqttd0uqsfwhfcgr271tu3ps78dv Иоџи Шинкава 0 55053 170495 2026-07-21T16:33:46Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Иоџи Шинкава]] в [[Шинкава, Иоџи]] 170495 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Шинкава, Иоџи]] 6vhprubic9ux026m1c09ljcxh556yff Кәыҵниа, Гәында Сергеи-иԥҳа 0 55054 170498 2026-07-21T17:36:15Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Кәыҵниа, Гәында Сергеи-иԥҳа]] в [[Кәыҵниапҳа, Гәында Сергеи-иԥҳа]] 170498 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Кәыҵниапҳа, Гәында Сергеи-иԥҳа]] kgkvkkt07ebkb1el4j40sbzedifgjhj Формула Акы 0 55055 170500 2026-07-22T07:51:43Z AbidzbaS 25606 Создано переводом страницы «[[:en:Special:Redirect/revision/1364193172|Formula One]]» 170500 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+Формула Акы | colspan="2" |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Formula_One_logo.svg|275x275пкс]] Формула Акы логотип 2018 |- !Акатегориа |Иаарту-агьежьызаҵәтәи автоеиԥхныҩларатә Формула |- !Атәыла |Жәларбжьаратәи |- !Алагамҭатә сезон |1950 |- !Аныҟәцаҩцәа |22 |- !Аконструкторцәа |11 |- !Арныҟәага аарыхыҩцәа | * Audi * Ferrari * Honda * Mercedes * Red Bull Ford |- !Агьежьхарԥа аазышьҭуа |Pirelli |- !Амашьынаныҟәцаҩцәа рчемпион |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/United_Kingdom|альт=United Kingdom|граница|23x23пкс]] Lando Norris (2025) (McLaren-Mercedes) |- !Аргылаҩцәа рчемпион |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/United_Kingdom|альт=United Kingdom|граница|23x23пкс]] McLaren-Mercedes (2025) |- !Атитулқәа реиҳарак | * '''Drivers'''' * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Germany.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/Germany|альт=Germany|граница|23x23пкс]] Michael Schumacher * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/United_Kingdom|альт=United Kingdom|граница|23x23пкс]] Lewis Hamilton * (7 titles each) * '''Constructors'''' * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Italy.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/Italy|альт=Italy|граница|23x23пкс]] Ferrari (16) |- !Аофициалтә веб-сайт |formula1.com |- | colspan="2" |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Motorsport_current_event.svg|33x33пкс]] ''Current season'' |}   Формула-1 (F1) — агәыԥ напхгара знаҭо, Жәларбжьаратәи автомобилтә федерациа (FIA) асанкциа знаҭаз, иаарту агьежь змоу, зхала итәоу аформулатә еиԥхныҩларақәа рзы адунеи зегьы аҿы иреиҳаӡоу акласс ауп. ФИА Аформула-1 адунеи ачемпионат — 1950 шықәсазы аинаугуралтә еиԥхныҩлара инаркны адунеи аҿы раԥхьатәи амотоспорт аформақәа ируакын, лассы-лассы амотоспорт аҟәаԥа-ҿаԥа ҳәа иԥхьаӡоуп. Ахьӡ аҿы ажәа аформула иаҵанакуеит аԥҟарақәа реизга, уи иқәныҟәалароуп амашьынақәа зегьы. Аформула-1 асезон шьақәгылоуп агонкақәа рсериа, Гран-при ҳәа изышьҭоу. Гран-при мҩаԥысуеит атәылақәа жәпакы рҿы, аконтинентқәа рҿы, хықәкыла иҟаҵоу агьежьқәа рҿы, мамзаргьы амҩадуқәа рҿы, иарку амҩақәа рҿы. Гран При аҿы акәаталақәа рыхҵара асистема ахархәара амоуп есышықәсатәи адунеитә чемпионатқәа ҩба ралкааразы: акы амашьынарныҟәцаҩцәа рзы, акы аргылаҩцәа рзы — уажәы акомандақәа ирзеиԥшуп. Дарбанызаалак амашьынарныҟәцаҩ имазароуп аус зуа Асупер Лицензиа, аиԥхныҩларатә лицензиа иреиҳаӡоу акласс FIA апроблемақәа, аиԥхныҩларақәа мҩаԥгалатәуп актәи акласс аҿы, агьежьқәа рзы FIA апроблемақәа иреиҳаӡоу акласс ала. F1 азы акоммерциатә зинқәа 2017 шықәса рзы иаархәаз Liberty Media Corporation 8 миллиард доллар ҳәа иԥхьаӡоуп, уаанӡа британиатәи абизнес магнат Берни Екклестон итәын. Аԥшәма ҿыц амзар иацнаҵеит хә-Гранд-прик: [[Маиами]], [[Лас-Вегас]], [[Саудтәи Арабсҭан|Cаудтәи Арабсҭан]], [[Катар]], [[Голландиа]]. Формула Актәи амашьынақәа адунеи аҿы зегь реиҳа иццакуа амҩатә еицлабратә маҭәахәқәа роуп, урҭ рыбзоурала аердинамикатә ҵаҟатәи амч дуқәа рыҟаҵара абзоурала, урҭ рӷьырак ԥхьатәии шьҭахьтәии амаҵәқәа, иара убасгьы аҵаҟатәи атоннелқәа рыла иҟаҵоуп. Амашьынақәа аелектроника, аеродинамика, акәырша, ашьацҳәақәа ирыдҳәалоуп. Амашьына аныҟәцараҿы, автоматла аҽеиҭакра , егьырҭ аелектронтә цхыраагӡақәа раԥхьаӡа акәны 1994 азы мап ацәыркит . Урҭ кьаҿк ала 2001 ашықәсазы еиҭа иалагахеит, аха 2004 ашықәсазы, анаҩс 2008 даҽазнык мап ацәыркит. 2026-тәи асезон азы ахәԥсатә хырӷәӷәарҭа 215 миллион доллар рҟынӡа инаӡоит, аха F1 арныҟәаразы фактла азеиԥш хәыԥса лассы-лассы уи еиҳауп ахарџьтә хырӷәӷәарҭа анҭыҵ иҟоу алцарақәа ирыхҟьаны. Убри иахҟьаны Формула-1 афинанстәи аполитикатәи еибашьрақәа инарҭбааны адырра ҟаҵоуп. [[Британиаду|Британиа ду]] Формула-1 аиԥхныҩлара ацентр ауп, уа иҟоу жәеиза команда рҟынтәи фба ыҟоуп. 9nhfdxrckny8zv8hwyq213nmb5j2x0r 170501 170500 2026-07-22T07:54:11Z AbidzbaS 25606 added photo 170501 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+Формула Акы | colspan="2" |[[Афаил:F1_2025_Movie_Logo.svg|699x699пкс|Official logo of the movie ''F1'' (2025)]] Формула Акы логотип 2018 |- !Акатегориа |Иаарту-агьежьызаҵәтәи автоеиԥхныҩларатә Формула |- !Атәыла |Жәларбжьаратәи |- !Алагамҭатә сезон |1950 |- !Аныҟәцаҩцәа |22 |- !Аконструкторцәа |11 |- !Арныҟәага аарыхыҩцәа | * Audi * Ferrari * Honda * Mercedes * Red Bull Ford |- !Агьежьхарԥа аазышьҭуа |Pirelli |- !Амашьынаныҟәцаҩцәа рчемпион |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/United_Kingdom|альт=United Kingdom|граница|23x23пкс]] Lando Norris (2025) (McLaren-Mercedes) |- !Аргылаҩцәа рчемпион |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/United_Kingdom|альт=United Kingdom|граница|23x23пкс]] McLaren-Mercedes (2025) |- !Атитулқәа реиҳарак | * '''Drivers'''' * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Germany.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/Germany|альт=Germany|граница|23x23пкс]] Michael Schumacher * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/United_Kingdom|альт=United Kingdom|граница|23x23пкс]] Lewis Hamilton * (7 titles each) * '''Constructors'''' * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Italy.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/Italy|альт=Italy|граница|23x23пкс]] Ferrari (16) |- !Аофициалтә веб-сайт |formula1.com |- | colspan="2" |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Motorsport_current_event.svg|33x33пкс]] ''Current season'' |}   Формула-1 (F1) — агәыԥ напхгара знаҭо, Жәларбжьаратәи автомобилтә федерациа (FIA) асанкциа знаҭаз, иаарту агьежь змоу, зхала итәоу аформулатә еиԥхныҩларақәа рзы адунеи зегьы аҿы иреиҳаӡоу акласс ауп. ФИА Аформула-1 адунеи ачемпионат — 1950 шықәсазы аинаугуралтә еиԥхныҩлара инаркны адунеи аҿы раԥхьатәи амотоспорт аформақәа ируакын, лассы-лассы амотоспорт аҟәаԥа-ҿаԥа ҳәа иԥхьаӡоуп. Ахьӡ аҿы ажәа аформула иаҵанакуеит аԥҟарақәа реизга, уи иқәныҟәалароуп амашьынақәа зегьы. Аформула-1 асезон шьақәгылоуп агонкақәа рсериа, Гран-при ҳәа изышьҭоу. Гран-при мҩаԥысуеит атәылақәа жәпакы рҿы, аконтинентқәа рҿы, хықәкыла иҟаҵоу агьежьқәа рҿы, мамзаргьы амҩадуқәа рҿы, иарку амҩақәа рҿы. Гран При аҿы акәаталақәа рыхҵара асистема ахархәара амоуп есышықәсатәи адунеитә чемпионатқәа ҩба ралкааразы: акы амашьынарныҟәцаҩцәа рзы, акы аргылаҩцәа рзы — уажәы акомандақәа ирзеиԥшуп. Дарбанызаалак амашьынарныҟәцаҩ имазароуп аус зуа Асупер Лицензиа, аиԥхныҩларатә лицензиа иреиҳаӡоу акласс FIA апроблемақәа, аиԥхныҩларақәа мҩаԥгалатәуп актәи акласс аҿы, агьежьқәа рзы FIA апроблемақәа иреиҳаӡоу акласс ала. F1 азы акоммерциатә зинқәа 2017 шықәса рзы иаархәаз Liberty Media Corporation 8 миллиард доллар ҳәа иԥхьаӡоуп, уаанӡа британиатәи абизнес магнат Берни Екклестон итәын. Аԥшәма ҿыц амзар иацнаҵеит хә-Гранд-прик: [[Маиами]], [[Лас-Вегас]], [[Саудтәи Арабсҭан|Cаудтәи Арабсҭан]], [[Катар]], [[Голландиа]]. Формула Актәи амашьынақәа адунеи аҿы зегь реиҳа иццакуа амҩатә еицлабратә маҭәахәқәа роуп, урҭ рыбзоурала аердинамикатә ҵаҟатәи амч дуқәа рыҟаҵара абзоурала, урҭ рӷьырак ԥхьатәии шьҭахьтәии амаҵәқәа, иара убасгьы аҵаҟатәи атоннелқәа рыла иҟаҵоуп. Амашьынақәа аелектроника, аеродинамика, акәырша, ашьацҳәақәа ирыдҳәалоуп. Амашьына аныҟәцараҿы, автоматла аҽеиҭакра , егьырҭ аелектронтә цхыраагӡақәа раԥхьаӡа акәны 1994 азы мап ацәыркит . Урҭ кьаҿк ала 2001 ашықәсазы еиҭа иалагахеит, аха 2004 ашықәсазы, анаҩс 2008 даҽазнык мап ацәыркит. 2026-тәи асезон азы ахәԥсатә хырӷәӷәарҭа 215 миллион доллар рҟынӡа инаӡоит, аха F1 арныҟәаразы фактла азеиԥш хәыԥса лассы-лассы уи еиҳауп ахарџьтә хырӷәӷәарҭа анҭыҵ иҟоу алцарақәа ирыхҟьаны. Убри иахҟьаны Формула-1 афинанстәи аполитикатәи еибашьрақәа инарҭбааны адырра ҟаҵоуп. [[Британиаду|Британиа ду]] Формула-1 аиԥхныҩлара ацентр ауп, уа иҟоу жәеиза команда рҟынтәи фба ыҟоуп. 8ah3lvl5l6m05ha8rgvdrss3xucngbe 170502 170501 2026-07-22T08:20:23Z AbidzbaS 25606 170502 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+Формула 1 | colspan="2" |[[Афаил:F1_2025_Movie_Logo.svg|699x699пкс|Official logo of the movie ''F1'' (2025)]] Формула Акы логотип 2018 |- !Акатегориа |Иаарту-агьежьызаҵәтәи автоеиԥхныҩларатә Формула |- !Атәыла |Жәларбжьаратәи |- !Алагамҭатә сезон |1950 |- !Аныҟәцаҩцәа |22 |- !Аконструкторцәа |11 |- !Арныҟәага аарыхыҩцәа | * Audi * Ferrari * Honda * Mercedes * Red Bull Ford |- !Агьежьхарԥа аазышьҭуа |Pirelli |- !Амашьынаныҟәцаҩцәа рчемпион |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/United_Kingdom|альт=United Kingdom|граница|23x23пкс]] Lando Norris (2025) (McLaren-Mercedes) |- !Аргылаҩцәа рчемпион |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/United_Kingdom|альт=United Kingdom|граница|23x23пкс]] McLaren-Mercedes (2025) |- !Атитулқәа реиҳарак | * '''Drivers'''' * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Germany.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/Germany|альт=Germany|граница|23x23пкс]] Michael Schumacher * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/United_Kingdom|альт=United Kingdom|граница|23x23пкс]] Lewis Hamilton * (7 titles each) * '''Constructors'''' * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Italy.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/Italy|альт=Italy|граница|23x23пкс]] Ferrari (16) |- !Аофициалтә веб-сайт |formula1.com |- | colspan="2" |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Motorsport_current_event.svg|33x33пкс]] ''Current season'' |}   Формула-1 (F1) — агәыԥ напхгара знаҭо, Жәларбжьаратәи автомобилтә федерациа (FIA) асанкциа знаҭаз, иаарту агьежь змоу, зхала итәоу аформулатә еиԥхныҩларақәа рзы адунеи зегьы аҿы иреиҳаӡоу акласс ауп. ФИА Аформула-1 адунеи ачемпионат — 1950 шықәсазы аинаугуралтә еиԥхныҩлара инаркны адунеи аҿы раԥхьатәи амотоспорт аформақәа ируакын, лассы-лассы амотоспорт аҟәаԥа-ҿаԥа ҳәа иԥхьаӡоуп. Ахьӡ аҿы ажәа аформула иаҵанакуеит аԥҟарақәа реизга, уи иқәныҟәалароуп амашьынақәа зегьы. Аформула-1 асезон шьақәгылоуп агонкақәа рсериа, Гран-при ҳәа изышьҭоу. Гран-при мҩаԥысуеит атәылақәа жәпакы рҿы, аконтинентқәа рҿы, хықәкыла иҟаҵоу агьежьқәа рҿы, мамзаргьы амҩадуқәа рҿы, иарку амҩақәа рҿы. Гран При аҿы акәаталақәа рыхҵара асистема ахархәара амоуп есышықәсатәи адунеитә чемпионатқәа ҩба ралкааразы: акы амашьынарныҟәцаҩцәа рзы, акы аргылаҩцәа рзы — уажәы акомандақәа ирзеиԥшуп. Дарбанызаалак амашьынарныҟәцаҩ имазароуп аус зуа Асупер Лицензиа, аиԥхныҩларатә лицензиа иреиҳаӡоу акласс FIA апроблемақәа, аиԥхныҩларақәа мҩаԥгалатәуп актәи акласс аҿы, агьежьқәа рзы FIA апроблемақәа иреиҳаӡоу акласс ала. F1 азы акоммерциатә зинқәа 2017 шықәса рзы иаархәаз Liberty Media Corporation 8 миллиард доллар ҳәа иԥхьаӡоуп, уаанӡа британиатәи абизнес магнат Берни Екклестон итәын. Аԥшәма ҿыц амзар иацнаҵеит хә-Гранд-прик: [[Маиами]], [[Лас-Вегас]], [[Саудтәи Арабсҭан|Cаудтәи Арабсҭан]], [[Катар]], [[Голландиа]]. Формула Актәи амашьынақәа адунеи аҿы зегь реиҳа иццакуа амҩатә еицлабратә маҭәахәқәа роуп, урҭ рыбзоурала аердинамикатә ҵаҟатәи амч дуқәа рыҟаҵара абзоурала, урҭ рӷьырак ԥхьатәии шьҭахьтәии амаҵәқәа, иара убасгьы аҵаҟатәи атоннелқәа рыла иҟаҵоуп. Амашьынақәа аелектроника, аеродинамика, акәырша, ашьацҳәақәа ирыдҳәалоуп. Амашьына аныҟәцараҿы, автоматла аҽеиҭакра , егьырҭ аелектронтә цхыраагӡақәа раԥхьаӡа акәны 1994 азы мап ацәыркит . Урҭ кьаҿк ала 2001 ашықәсазы еиҭа иалагахеит, аха 2004 ашықәсазы, анаҩс 2008 даҽазнык мап ацәыркит. 2026-тәи асезон азы ахәԥсатә хырӷәӷәарҭа 215 миллион доллар рҟынӡа инаӡоит, аха F1 арныҟәаразы фактла азеиԥш хәыԥса лассы-лассы уи еиҳауп ахарџьтә хырӷәӷәарҭа анҭыҵ иҟоу алцарақәа ирыхҟьаны. Убри иахҟьаны Формула-1 афинанстәи аполитикатәи еибашьрақәа инарҭбааны адырра ҟаҵоуп. [[Британиаду|Британиа ду]] Формула-1 аиԥхныҩлара ацентр ауп, уа иҟоу жәеиза команда рҟынтәи фба ыҟоуп. sgzxqthcgcwhknnpnhn4k26mt15tc74 170503 170502 2026-07-22T08:25:05Z AbidzbaS 25606 170503 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+Формула 1 | colspan="2" |[[Афаил:F1_2025_Movie_Logo.svg|699x699пкс|Official logo of the movie ''F1'' (2025)]] Формула Акы логотип 2018 |- !Акатегориа |Иаарту-агьежьызаҵәтәи автоеиԥхныҩларатә Формула |- !Атәыла |Жәларбжьаратәи |- !Алагамҭатә сезон |1950 |- !Аныҟәцаҩцәа |22 |- !Аконструкторцәа |11 |- !Арныҟәага аарыхыҩцәа | * Audi * Ferrari * Honda * Mercedes * Red Bull Ford |- !Агьежьхарԥа аазышьҭуа |Pirelli |- !Амашьынаныҟәцаҩцәа рчемпион |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/United_Kingdom|альт=United Kingdom|граница|23x23пкс]] Lando Norris (2025) (McLaren-Mercedes) |- !Аргылаҩцәа рчемпион |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/United_Kingdom|альт=United Kingdom|граница|23x23пкс]] McLaren-Mercedes (2025) |- !Атитулқәа реиҳарак | * '''Drivers'''' * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Germany.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/Germany|альт=Germany|граница|23x23пкс]] Michael Schumacher * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/United_Kingdom|альт=United Kingdom|граница|23x23пкс]] Lewis Hamilton * (7 titles each) * '''Constructors'''' * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Italy.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/Italy|альт=Italy|граница|23x23пкс]] Ferrari (16) |- !Аофициалтә веб-сайт |formula1.com |- | colspan="2" |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Motorsport_current_event.svg|33x33пкс]] ''Current season'' |}   Формула-1 (F1) — агәыԥ напхгара знаҭо, Жәларбжьаратәи автомобилтә федерациа (FIA) асанкциа знаҭаз, иаарту агьежь змоу, зхала итәоу аформулатә еиԥхныҩларақәа рзы адунеи зегьы аҿы иреиҳаӡоу акласс ауп. ФИА Аформула-1 адунеи ачемпионат — 1950 шықәсазы аинаугуралтә еиԥхныҩлара инаркны адунеи аҿы раԥхьатәи амотоспорт аформақәа ируакын, лассы-лассы амотоспорт аҟәаԥа-ҿаԥа ҳәа иԥхьаӡоуп. Ахьӡ аҿы ажәа аформула иаҵанакуеит аԥҟарақәа реизга, уи иқәныҟәалароуп амашьынақәа зегьы. Аформула-1 асезон шьақәгылоуп агонкақәа рсериа, Гран-при ҳәа изышьҭоу. Гран-при мҩаԥысуеит атәылақәа жәпакы рҿы, аконтинентқәа рҿы, хықәкыла иҟаҵоу агьежьқәа рҿы, мамзаргьы амҩадуқәа рҿы, иарку амҩақәа рҿы. Гран При аҿы акәаталақәа рыхҵара асистема ахархәара амоуп есышықәсатәи адунеитә чемпионатқәа ҩба ралкааразы: акы амашьынарныҟәцаҩцәа рзы, акы аргылаҩцәа рзы — уажәы акомандақәа ирзеиԥшуп. Дарбанызаалак амашьынарныҟәцаҩ имазароуп аус зуа Асупер Лицензиа, аиԥхныҩларатә лицензиа иреиҳаӡоу акласс FIA апроблемақәа, аиԥхныҩларақәа мҩаԥгалатәуп актәи акласс аҿы, агьежьқәа рзы FIA апроблемақәа иреиҳаӡоу акласс ала. F1 азы акоммерциатә зинқәа 2017 шықәса рзы иаархәаз Liberty Media Corporation 8 миллиард доллар ҳәа иԥхьаӡоуп, уаанӡа британиатәи абизнес магнат Берни Екклестон итәын. Аԥшәма ҿыц амзар иацнаҵеит хә-Гранд-прик: [[Маиами]], [[Лас-Вегас]], [[Саудтәи Арабсҭан|Cаудтәи Арабсҭан]], [[Ҟатар]], [[Голландиа]]. Формула Актәи амашьынақәа адунеи аҿы зегь реиҳа иццакуа амҩатә еицлабратә маҭәахәқәа роуп, урҭ рыбзоурала аердинамикатә ҵаҟатәи амч дуқәа рыҟаҵара абзоурала, урҭ рӷьырак ԥхьатәии шьҭахьтәии амаҵәқәа, иара убасгьы аҵаҟатәи атоннелқәа рыла иҟаҵоуп. Амашьынақәа аелектроника, аеродинамика, акәырша, ашьацҳәақәа ирыдҳәалоуп. Амашьына аныҟәцараҿы, автоматла аҽеиҭакра , егьырҭ аелектронтә цхыраагӡақәа раԥхьаӡа акәны 1994 азы мап ацәыркит . Урҭ кьаҿк ала 2001 ашықәсазы еиҭа иалагахеит, аха 2004 ашықәсазы, анаҩс 2008 даҽазнык мап ацәыркит. 2026-тәи асезон азы ахәԥсатә хырӷәӷәарҭа 215 миллион доллар рҟынӡа инаӡоит, аха F1 арныҟәаразы фактла азеиԥш хәыԥса лассы-лассы уи еиҳауп ахарџьтә хырӷәӷәарҭа анҭыҵ иҟоу алцарақәа ирыхҟьаны. Убри иахҟьаны Формула-1 афинанстәи аполитикатәи еибашьрақәа инарҭбааны адырра ҟаҵоуп. [[Британиаду|Британиа ду]] Формула-1 аиԥхныҩлара ацентр ауп, уа иҟоу жәеиза команда рҟынтәи фба ыҟоуп. dkmg7xvtc23ghvn3qsvmdt6brckyn0y 170504 170503 2026-07-22T08:32:12Z AbidzbaS 25606 170504 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+Формула 1 | colspan="2" |[[Афаил:F1_2025_Movie_Logo.svg|699x699пкс|Official logo of the movie ''F1'' (2025)]] Формула Акы логотип 2018 |- !Акатегориа |Иаарту-агьежьызаҵәтәи автоеиԥхныҩларатә Формула |- !Атәыла |Жәларбжьаратәи |- !Алагамҭатә сезон |1950 |- !Аныҟәцаҩцәа |22 |- !Аконструкторцәа |11 |- !Арныҟәага аарыхыҩцәа | * Audi * Ferrari * Honda * Mercedes * Red Bull Ford |- !Агьежьхарԥа аазышьҭуа |Pirelli |- !Амашьынаныҟәцаҩцәа рчемпион |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/United_Kingdom|альт=United Kingdom|граница|23x23пкс]] Lando Norris (2025) (McLaren-Mercedes) |- !Аргылаҩцәа рчемпион |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/United_Kingdom|альт=United Kingdom|граница|23x23пкс]] McLaren-Mercedes (2025) |- !Атитулқәа реиҳарак | * '''Drivers'''' * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Germany.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/Germany|альт=Germany|граница|23x23пкс]] Michael Schumacher * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/United_Kingdom|альт=United Kingdom|граница|23x23пкс]] Lewis Hamilton * (7 titles each) * '''Constructors'''' * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Italy.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/Italy|альт=Italy|граница|23x23пкс]] Ferrari (16) |- !Аофициалтә веб-сайт |formula1.com |- | colspan="2" |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Motorsport_current_event.svg|33x33пкс]] ''Current season'' |}   Формула-1 (F1) — агәыԥ напхгара знаҭо, Жәларбжьаратәи автомобилтә федерациа (FIA) асанкциа знаҭаз, иаарту агьежь змоу, зхала итәоу аформулатә еиԥхныҩларақәа рзы адунеи зегьы аҿы иреиҳаӡоу акласс ауп. ФИА Аформула-1 адунеи ачемпионат — 1950 шықәсазы аинаугуралтә еиԥхныҩлара инаркны адунеи аҿы раԥхьатәи амотоспорт аформақәа ируакын, лассы-лассы амотоспорт аҟәаԥа-ҿаԥа ҳәа иԥхьаӡоуп. Ахьӡ аҿы ажәа аформула иаҵанакуеит аԥҟарақәа реизга, уи иқәныҟәалароуп амашьынақәа зегьы. Аформула-1 асезон шьақәгылоуп агонкақәа рсериа, Гран-при ҳәа изышьҭоу. Гран-при мҩаԥысуеит атәылақәа жәпакы рҿы, аконтинентқәа рҿы, хықәкыла иҟаҵоу агьежьқәа рҿы, мамзаргьы амҩадуқәа рҿы, иарку амҩақәа рҿы. Гран При аҿы акәаталақәа рыхҵара асистема ахархәара амоуп есышықәсатәи адунеитә чемпионатқәа ҩба ралкааразы: акы амашьынарныҟәцаҩцәа рзы, акы аргылаҩцәа рзы — уажәы акомандақәа ирзеиԥшуп. Дарбанызаалак амашьынарныҟәцаҩ имазароуп аус зуа Асупер Лицензиа, аиԥхныҩларатә лицензиа иреиҳаӡоу акласс FIA апроблемақәа, аиԥхныҩларақәа мҩаԥгалатәуп актәи акласс аҿы, агьежьқәа рзы FIA апроблемақәа иреиҳаӡоу акласс ала. F1 азы акоммерциатә зинқәа 2017 шықәса рзы иаархәаз Liberty Media Corporation 8 миллиард доллар ҳәа иԥхьаӡоуп, уаанӡа британиатәи абизнес магнат Берни Екклестон итәын. Аԥшәма ҿыц амзар иацнаҵеит хә-Гранд-прик: [[Маиами]], [[Лас-Вегас]], [[Саудтәи Арабсҭан|Cаудтәи Арабсҭан]], [[Ҟатар]], [[Недерланд]]. Формула Актәи амашьынақәа адунеи аҿы зегь реиҳа иццакуа амҩатә еицлабратә маҭәахәқәа роуп, урҭ рыбзоурала аердинамикатә ҵаҟатәи амч дуқәа рыҟаҵара абзоурала, урҭ рӷьырак ԥхьатәии шьҭахьтәии амаҵәқәа, иара убасгьы аҵаҟатәи атоннелқәа рыла иҟаҵоуп. Амашьынақәа аелектроника, аеродинамика, акәырша, ашьацҳәақәа ирыдҳәалоуп. Амашьына аныҟәцараҿы, автоматла аҽеиҭакра , егьырҭ аелектронтә цхыраагӡақәа раԥхьаӡа акәны 1994 азы мап ацәыркит . Урҭ кьаҿк ала 2001 ашықәсазы еиҭа иалагахеит, аха 2004 ашықәсазы, анаҩс 2008 даҽазнык мап ацәыркит. 2026-тәи асезон азы ахәԥсатә хырӷәӷәарҭа 215 миллион доллар рҟынӡа инаӡоит, аха F1 арныҟәаразы фактла азеиԥш хәыԥса лассы-лассы уи еиҳауп ахарџьтә хырӷәӷәарҭа анҭыҵ иҟоу алцарақәа ирыхҟьаны. Убри иахҟьаны Формула-1 афинанстәи аполитикатәи еибашьрақәа инарҭбааны адырра ҟаҵоуп. [[Британиаду|Британиа ду]] Формула-1 аиԥхныҩлара ацентр ауп, уа иҟоу жәеиза команда рҟынтәи фба ыҟоуп. kgmh8p0ylu82ng05elst9l7lq528vza 170525 170504 2026-07-23T11:55:18Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аспорт ахкқәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 170525 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+Формула 1 | colspan="2" |[[Афаил:F1_2025_Movie_Logo.svg|699x699пкс|Official logo of the movie ''F1'' (2025)]] Формула Акы логотип 2018 |- !Акатегориа |Иаарту-агьежьызаҵәтәи автоеиԥхныҩларатә Формула |- !Атәыла |Жәларбжьаратәи |- !Алагамҭатә сезон |1950 |- !Аныҟәцаҩцәа |22 |- !Аконструкторцәа |11 |- !Арныҟәага аарыхыҩцәа | * Audi * Ferrari * Honda * Mercedes * Red Bull Ford |- !Агьежьхарԥа аазышьҭуа |Pirelli |- !Амашьынаныҟәцаҩцәа рчемпион |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/United_Kingdom|альт=United Kingdom|граница|23x23пкс]] Lando Norris (2025) (McLaren-Mercedes) |- !Аргылаҩцәа рчемпион |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/United_Kingdom|альт=United Kingdom|граница|23x23пкс]] McLaren-Mercedes (2025) |- !Атитулқәа реиҳарак | * '''Drivers'''' * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Germany.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/Germany|альт=Germany|граница|23x23пкс]] Michael Schumacher * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/United_Kingdom|альт=United Kingdom|граница|23x23пкс]] Lewis Hamilton * (7 titles each) * '''Constructors'''' * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Italy.svg|ссылка=https://en.wikipedia.org/wiki/Italy|альт=Italy|граница|23x23пкс]] Ferrari (16) |- !Аофициалтә веб-сайт |formula1.com |- | colspan="2" |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Motorsport_current_event.svg|33x33пкс]] ''Current season'' |}   Формула-1 (F1) — агәыԥ напхгара знаҭо, Жәларбжьаратәи автомобилтә федерациа (FIA) асанкциа знаҭаз, иаарту агьежь змоу, зхала итәоу аформулатә еиԥхныҩларақәа рзы адунеи зегьы аҿы иреиҳаӡоу акласс ауп. ФИА Аформула-1 адунеи ачемпионат — 1950 шықәсазы аинаугуралтә еиԥхныҩлара инаркны адунеи аҿы раԥхьатәи амотоспорт аформақәа ируакын, лассы-лассы амотоспорт аҟәаԥа-ҿаԥа ҳәа иԥхьаӡоуп. Ахьӡ аҿы ажәа аформула иаҵанакуеит аԥҟарақәа реизга, уи иқәныҟәалароуп амашьынақәа зегьы. Аформула-1 асезон шьақәгылоуп агонкақәа рсериа, Гран-при ҳәа изышьҭоу. Гран-при мҩаԥысуеит атәылақәа жәпакы рҿы, аконтинентқәа рҿы, хықәкыла иҟаҵоу агьежьқәа рҿы, мамзаргьы амҩадуқәа рҿы, иарку амҩақәа рҿы. Гран При аҿы акәаталақәа рыхҵара асистема ахархәара амоуп есышықәсатәи адунеитә чемпионатқәа ҩба ралкааразы: акы амашьынарныҟәцаҩцәа рзы, акы аргылаҩцәа рзы — уажәы акомандақәа ирзеиԥшуп. Дарбанызаалак амашьынарныҟәцаҩ имазароуп аус зуа Асупер Лицензиа, аиԥхныҩларатә лицензиа иреиҳаӡоу акласс FIA апроблемақәа, аиԥхныҩларақәа мҩаԥгалатәуп актәи акласс аҿы, агьежьқәа рзы FIA апроблемақәа иреиҳаӡоу акласс ала. F1 азы акоммерциатә зинқәа 2017 шықәса рзы иаархәаз Liberty Media Corporation 8 миллиард доллар ҳәа иԥхьаӡоуп, уаанӡа британиатәи абизнес магнат Берни Екклестон итәын. Аԥшәма ҿыц амзар иацнаҵеит хә-Гранд-прик: [[Маиами]], [[Лас-Вегас]], [[Саудтәи Арабсҭан|Cаудтәи Арабсҭан]], [[Ҟатар]], [[Недерланд]]. Формула Актәи амашьынақәа адунеи аҿы зегь реиҳа иццакуа амҩатә еицлабратә маҭәахәқәа роуп, урҭ рыбзоурала аердинамикатә ҵаҟатәи амч дуқәа рыҟаҵара абзоурала, урҭ рӷьырак ԥхьатәии шьҭахьтәии амаҵәқәа, иара убасгьы аҵаҟатәи атоннелқәа рыла иҟаҵоуп. Амашьынақәа аелектроника, аеродинамика, акәырша, ашьацҳәақәа ирыдҳәалоуп. Амашьына аныҟәцараҿы, автоматла аҽеиҭакра , егьырҭ аелектронтә цхыраагӡақәа раԥхьаӡа акәны 1994 азы мап ацәыркит . Урҭ кьаҿк ала 2001 ашықәсазы еиҭа иалагахеит, аха 2004 ашықәсазы, анаҩс 2008 даҽазнык мап ацәыркит. 2026-тәи асезон азы ахәԥсатә хырӷәӷәарҭа 215 миллион доллар рҟынӡа инаӡоит, аха F1 арныҟәаразы фактла азеиԥш хәыԥса лассы-лассы уи еиҳауп ахарџьтә хырӷәӷәарҭа анҭыҵ иҟоу алцарақәа ирыхҟьаны. Убри иахҟьаны Формула-1 афинанстәи аполитикатәи еибашьрақәа инарҭбааны адырра ҟаҵоуп. [[Британиаду|Британиа ду]] Формула-1 аиԥхныҩлара ацентр ауп, уа иҟоу жәеиза команда рҟынтәи фба ыҟоуп. [[Акатегориа:Аспорт ахкқәа рыла]] iuzfduahzum04rxu0gcr11h99snqh22 Чукоттәи автономтә гьежьыра 0 55056 170509 2026-07-22T14:23:28Z Flamme-Bleue 10257 Новая страница: «{{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (акраи) | абираҟ = Flag of Chukotka.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Чукоттәи автономтә гьежьыра абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of Arms of Chukotka.svg | агер...» 170509 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (акраи) | абираҟ = Flag of Chukotka.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Чукоттәи автономтә гьежьыра абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of Arms of Chukotka.svg | агерб ирызку адаҟьа = Чукоттәи автономтә гьежьыра агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Чукоттәи автономтә гьежьыра''' ({{lang-ru|Камчатский край}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп. Атәылаҿацә шьақәыргылан 1930 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Магадантәи атәылаҿацә|Магадантәи атәылаҿацә (аобласт)]], Камчаткатәи атәылаҿацә (акраи), Саха Ареспублика. Чукоттәи автономтә гьежьыра аҵакыра — 721 481 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 47 778-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 0,07-ҩык/км². Атәылаҿацә ацентр — [[Анадырь]] ақалақь ауп. {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (акраиқәа)]] [[Акатегориа:1930 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] 7ogilwmucl4mo5amj66ol59vp39ymfh 170510 170509 2026-07-22T14:23:44Z Flamme-Bleue 10257 170510 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы автономтә гьежьыра | абираҟ = Flag of Chukotka.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Чукоттәи автономтә гьежьыра абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of Arms of Chukotka.svg | агерб ирызку адаҟьа = Чукоттәи автономтә гьежьыра агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Чукоттәи автономтә гьежьыра''' ({{lang-ru|Камчатский край}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп. Атәылаҿацә шьақәыргылан 1930 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Магадантәи атәылаҿацә|Магадантәи атәылаҿацә (аобласт)]], Камчаткатәи атәылаҿацә (акраи), Саха Ареспублика. Чукоттәи автономтә гьежьыра аҵакыра — 721 481 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 47 778-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 0,07-ҩык/км². Атәылаҿацә ацентр — [[Анадырь]] ақалақь ауп. {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (акраиқәа)]] [[Акатегориа:1930 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] pr7on3e486bh09oyq0uium60jp4z9oi 170511 170510 2026-07-22T15:29:54Z Flamme-Bleue 10257 170511 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы автономтә гьежьыра | абираҟ = Flag of Chukotka.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Чукоттәи автономтә гьежьыра абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of Arms of Chukotka.svg | агерб ирызку адаҟьа = Чукоттәи автономтә гьежьыра агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Чукоттәи автономтә гьежьыра''' ({{lang-ru|Чукотский автономный округ}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп. Атәылаҿацә шьақәыргылан 1930 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Магадантәи атәылаҿацә|Магадантәи атәылаҿацә (аобласт)]], Камчаткатәи атәылаҿацә (акраи), Саха Ареспублика. Чукоттәи автономтә гьежьыра аҵакыра — 721 481 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 47 778-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 0,07-ҩык/км². Атәылаҿацә ацентр — [[Анадырь]] ақалақь ауп. {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (акраиқәа)]] [[Акатегориа:1930 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] 5olotiy78ygwvus09dbl13qga5b7c66 Уран 0 55058 170516 2026-07-22T15:48:22Z Nart17 17397 Аиҭагара [[:ru:Уран (планета)]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Айнар Читанава. Nart17 translation team. 170516 wikitext text/x-wiki {{Акарточка Апланета | название = Уран | символ = Uranus symbol (bold).svg | тип = апланета | изображение = Uranus Voyager2 color calibrated.png | размер изображения = | подпись под изображением = «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» (1986) аԥсабаратә ԥштәы змоу аҭыхымҭа | bg = #c0ffff | малая планета = | открытие = yes | открытие-ref = | дата открытия = [[1781|1781 шықәса]] [[Хәажәкырамза 13|хәажәкырамза 13]] | первооткрыватель = [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] | место открытия = [[Бат (Англия)|Бат]], [[Британиаду|Британиа Ду]] | способ открытия = Ишиашоу ахылаԥшра | именование = | именование-ref = | обозначение ЦМП = | альтернативные имена = | категория МП = | орбита = yes | орбита-ref = | эпоха = [[J2000]] | афелий = 3 004 419 704 [[Километр|км]]<br>20,083 305 26 [[Астрономическая единица|а.ц.]] | перигелий = 2 748 938 461 [[Километр|км]]<br>18,375 518 63 [[Астрономическая единица|а.ц.]] | периапсида = | апоапсида = | большая полуось = 2 876 679 082 [[Километр|км]]<br>19,229 411 95 [[Астрономическая единица|а.ц.]] | средний радиус орбиты = | эксцентриситет = 0,044&nbsp;405&nbsp;586 | сидерический период = 30 685,4 адгьыл амшқәа мамзаргьы 84,01шықәс<ref name="planet_years">{{cite web|url=http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm|title=Rotation Period and Day Length|last=Seligman|first=Courtney|access-date=2009-08-13|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT3Ukn5?url=http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref> | синодический период = 369,66мшы<ref name="fact">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html|title=Uranus Fact Sheet|publisher=NASA|last=Williams|first=Dr. David R.|access-date=2007-08-10|date=2005-01-31|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT3owNB?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref> | орбитальная скорость = 6,81км/с<ref name="fact"/> | средняя аномалия = 142,955717° | наклонение = 0,772556°<br>6,48°<br> [[Амра|амра]] аекватор иазкны | угловое перемещение = | долгота восходящего узла = 73,989821° | долгота периастра = | время периастра = | аргумент перицентра = 96,541318° | половинная амплитуда = | число спутников = [[Спутники Урана|29]]<ref name=NASA_Uranus/> | физические характеристики = yes | физические характеристики-ref = | размеры = | сжатие = 0,02293 | экваториальный радиус = 25559км<ref name="Seidelmann2007"/><ref name="1bar">Refers to the level of 1 bar atmospheric pressure</ref> | полярный радиус = 24973км<ref name="Seidelmann2007"/><ref name="1bar"/> | средний радиус = 25362 ± 7км<ref>{{Cite web|url=https://astropedia.astrogeology.usgs.gov/download/Docs/WGCCRE/WGCCRE2009reprint.pdf|title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2009, page 23|access-date=2019-12-02|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418193505/https://astropedia.astrogeology.usgs.gov/download/Docs/WGCCRE/WGCCRE2009reprint.pdf|url-status=live}}</ref> | длина окружности = 159354 км раҟара | площадь поверхности = 8,1156{{e|9}} км²<ref name="1bar"/><ref name="nasafact">{{cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranus&Display=Facts|title=NASA: Solar System Exploration: Planets: Uranus: Facts & Figures|publisher=NASA|last=Munsell|first=Kirk|access-date=2007-08-13|date=2007-05-14|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT3wury?url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranus|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref><br>15,91 дгьылтә | объём = 6,833{{e|13}} км³<ref name="1bar"/><ref name="nasauranusfact">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html|title=Uranus Fact Sheet|publisher=NASA|last=Williams|first=Dr. David R.|access-date=2007-08-13|date=2005-01-31|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT4HkEI?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref><br>63,08 дгьылтә | масса = 8,6813{{e|25}} [[Акилограмм|кг]]<ref name="nasauranusfact" /> <br>14,54 дгьылтә | плотность = 1,27 г/см³<ref name="fact"/><ref name="1bar"/><br>0,23 дгьылтә | ускорение свободного падения = 8,87м/с² (0,886''g'') | вторая космическая = 21,3км/с<ref name="fact"/><ref name="1bar"/> | период вращения = 0,71833 мш<br>17 [[час|ш]] 14 [[минута|мин]] 24&nbsp;[[секунда|с]] | скорость вращения = 2,59км/с9324км/сааҭ | наклон оси = 97,77°<ref name="Seidelmann2007"/> | прямое восхождение = 17с 9м 15с257,311°<ref name="Seidelmann2007"/> | склонение = −15,175°<ref name="Seidelmann2007"/> | полярная небесная широта = | полярная небесная долгота = | альбедо = 0,300 ([[Альбедо Бонда|Абонд]])<br>0,51 ([[Геометрическое альбедо|геом.]])<ref name="fact"/> | температуры = yes | имя температуры 1 = аҩаӡара 1 абар | темп1мин = | темп1сред = 76&nbsp;[[Кельвин|K]]<ref name="Podolak1995"/> | темп1макс = | имя температуры 2 = 0,1 бар (атропоаанҿасра) | темп2мин = 49 [[Кельвин|К]]<ref name="Lunine1993"/> (−224 °C) | темп2сред = 53 [[Кельвин|К]]<ref name="Lunine1993"/> (−220 °C) | темп2макс = 57 [[Кельвин|К]]<ref name="Lunine1993"/> (−216 °C) | спектральный тип = | видимая звёздная величина = 5,9<ref name="ephemeris"/> — 5,32<ref name="fact"/> | абсолютная звёздная величина = -6,64 | угловой размер = 3,3"—4,1"<ref name="fact"/> | атмосфера = yes | атмосфера-ref = | давление на поверхности = | шкала высоты = | состав атмосферы = <table> <tr><td> 83±3 %</td><td>[[Водород|Аӡри]] (H<sub>2</sub>) </td></tr><tr><td> 15±3 %</td><td>[[Гелий|Агели]] </td></tr><tr><td> 2,3 %</td><td>[[Метан|Аметан]]</td></tr><tr><td> Аҵаа:</td><td> [[аммиак|аммиак]]<br>[[Аӡы|ӡы]]<br>[[Гидросульфид аммония|агидросульфид-аммиак]]<br>[[метан|метантә]] </td></tr></table> }} '''Уран''' — [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] иҟоу [[планета|планетоуп]], [[Амра|Амра]] ацәыхарарала абыжьбатәи аҭыԥ ааннакылоит, [[диаметр|диаметрла]] ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит, капанла — аԥшьбатәи аҭыԥ. Уи [[1781|1781 шықәсазы]] англыз астроном [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] иааиртит, насгьы абырзенцәа ажәҩан рынцәахәы [[Уран (мифология)|Уран]] ихьӡ ахҵоуп. Уран раԥхьаӡакәны [[Новое время|аамҭа Ҿыц]] аҟны ателескоп ахархәарала иаартыз планетахеит<ref>{{cite web|title=Образовательная Интернет программа MIRA, раздел об Уране|website = Monterey Institute for Research in Astronomy|url=http://www.mira.org/fts0/planets/101/text/txt001x.htm|url-status=dead|access-date=2007-08-27|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT4OSTF?url=http://www.mira.org/fts0/planets/101/text/txt001x.htm|archive-date=2011-08-11}}</ref>. Уи ааиртит Уилиам Гершель [[Хәажәкырамза 13|хәажәкырамза 13]], [[1781|1781 шықәсазы]]<ref>{{книга|автор=Кравчук П. А.|заглавие=Рекорды природы|место=Любешов|издательство=Эрудит|год=1993|страниц=216|isbn=5-7707-2044-1}}</ref>, убасала [[Античность|антикатә аамҭақәа]] раахыс раԥхьаӡа акәны ауаҩы иблақәа рҿы [[Солнечная система|Амратә система]] аҳәаақәа ырҭбааны. Уран зны-зынла блала ишубарҭоугьы, уаанӡатәи ахылаԥшыҩцәа уи еҵәа ҭаауп ҳәа ирыԥхьаӡон<ref>{{cite web|title=MIRA's Field Trips to the Stars Internet Education Program|website = Monterey Institute for Research in Astronomy|url=http://www.mira.org/fts0/planets/101/text/txt001x.htm|url-status=dead|access-date=2007-08-27|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT4OSTF?url=http://www.mira.org/fts0/planets/101/text/txt001x.htm|archive-date=2011-08-11}}</ref>. Еиҳарак [[водород|аӡрии]] [[Гелий|агелии]] рыла ишьақәгылоу [[Газовые гиганты|арчытә гигантқәа]] [[Сатурн|Сатурни]] [[Иупитер|Иупитери]] иреиԥшымкәа, Урани уи иеиԥшу [[Нептун|Нептуни]] рыҵаҿы [[металлический водород|аихатә ӡри]] ыҟаӡам, аха уи аԥхарра ҳаракқәа рҿы [[Лёд|аҵаа]] рацәоуп. Убри аҟынтә аҟазацәа арҭ аҩ-планетак «[[Ледяной гигант|аҵаатә гигантқәа]]» ргәыԥахь иалыркааит. Уран атмосфера ашьаҭа [[водород|аӡрии]] [[гелий|агелии]] рыла ишьақәгылоуп. Уи адагьы, уа иԥшаан [[метан|аметани]] егьырҭ арацәаӡриқәеи рышьҭақәа, иара убасгьы аҵаа, [[аммиак|аммиак]] кьакьа, [[водород|аӡри]] иалку аԥсҭҳәақәа. Ари [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] зегь реиҳа ихьшәашәоу планетатә атмосфероуп, иреиҵаӡоу аҳауаԥхарра 49 [[Кельвин|К]] (−224 °[[Градус Цельсия|C]]) змоу. Уран еиқәылоу аԥсҭҳәақәа рышьақәгылашьа амоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп, ҵаҟатәи ашьаҭа аӡы иҟанаҵоит, хыхьтәи ашьаҭа аметан ишьақәнаргылоит<ref name="Lunine1993" />. Уран аҩнуҵҟа еиҳарак аҵааи [[горная порода|ахаҳәқәеи]] рыла ишьақәгылоуп. Амратә система [[Газовые гиганты|арчытә гигантцәа]] реиԥш, Урангьы иамоуп [[Кольца Урана|амацәазтә системеи]] [[магнитосфера|амҳалдызасфереи]], уи адагьы, [[Спутники Урана|29 мҩаныза]]. Уран акосмос аҿы иамоу аориентациа Амратә система аҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа иреиԥшым — уи аҵәира аҵәҩан, иуҳәар ҟалоит, «аганахьала» иҟоуп, ари апланета [[Амра|Амра]] излакәшо аҵәира аҟьаҟьара иаҿырԥшны. Убри аҟнытә апланета Амра иаҿаԥшуеит еиҭныԥсахлауа аҩадатәи аполиус, аладатәи аполиус, аекватор, абжьаратәи аҭбаарақәа рыла. [[1986|1986 шықәсазы]] америкатәи акосмостә ӷба «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» Уран ааигәатәи асахьақәа Адгьыл ахь иаанашьҭит. Урҭ иубарҭоу аспектр аҿы «еилыккам» апланета аадырԥшуеит, егьырҭ апланета дуқәа ирҷыдаҟазшьоу аԥсҭҳәатә цәаҳәақәеи атмосфератә ԥшацәгьақәеи змам<ref name="Smith1986" />. Аха, ҵаҟатәи ахылаԥшрақәа рыла, Уран амшеиҟараратә ҭыԥ азааигәахара иахҟьаны апланетаҿы ашықәс аамҭақәа рыԥсахрақәеи аҳауатә ҭагылазаашьа аизырҳареи рдыргақәа раарԥшра алыршахеит. Уран аҟны аԥшақәа рыццакра 250 м/с (900 км/сааҭ) инаӡар алшоит<ref>{{cite web|title=Dynamics of cloud features on Uranus|publisher=SAO/NASA ADS Astronomy Abstract Service|author=Sromovsky, L. A.; Fry, P. M.|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Icar..179..459S|doi=10.1016/j.icarus.2005.07.022|access-date=2014-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011163004/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Icar..179..459S|archive-date=2007-10-11|url-status=live |issn=0019-1035}}</ref>. == Апланета аартра == Ауаа [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] иаԥхьагьы Уран рбахьан, аха еиҳарак уи [[звезда|еҵәас]] ирыԥхьаӡон. Зааӡатәи еилкаау ахылаԥшра ажәытә бырзен астроном [[Гиппарх|Гиппарх]] итәуп, уи ҳшазхәыцуа ала [[Ҳ. ҟ. 128|ҳ.ҟ. 128 шықәсазы]] Уран еҵәаны ианиҵазҭгьы иара икаталог азы, уи ԥыҭрак ашьҭахь [[Клавдий Птолемей|Птолемеи]] иҩымҭа «[[Альмагест|Алмагест]]» иаҵанакит<ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2013JHA....44..377B|автор=René Bourtembourg|заглавие=Was Uranus Observed by Hipparchus?|год=2013-11-01|издание=Journal for the History of Astronomy|том=44|страницы=377–388|issn=0021-8286|doi=10.1177/002182861304400401|archive-date=2025-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250603145729/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2013JHA....44..377B|url-status=live}}</ref>. Ари ахҭыс азы раԥхьаӡатәи ашьақәырӷәӷәарақәа ҳәа иԥхьаӡатәуп англыз физик-астроном [[Джон Флемстид|Џьон Флемстид]] иҩымҭақәа, уи [[1690|1690 шықәсазы]] 6-нтә иреиҵамкәа игәеиҭеит, насгьы [[Телец (созвездие)|Ацәҵыс еҵәаџьаа]] аҿы аеҵәа 34 ҳәа ианиҵеит. [[1750|1750 шықәса]] инаркны [[1769|1769 шықәсанӡа]] афранцыз астроном Пьер Шарль ле Мониер Уран 12-нтә ибеит<ref>{{cite web|title=Уран-обнаружение,описание|publisher=thespaceguy.com|url=http://www.thespaceguy.com/Uranus.htm|last=Dunkerson|first=Duane|access-date=2007-04-17|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT4Vpn3?url=http://www.thespaceguy.com/Uranus.htm|archive-date=2011-08-11|url-status=dead}}</ref>. Иааидкыланы Уран [[1781|1781 шықәсанӡа]] 21-нтә игәаҭан<ref name="elkins5">{{книга|автор = Elkins-Tanton L. T.|заглавие = Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System|ссылка = https://archive.org/details/uranusneptuneplu00elki/page/5|место = New York |издательство = Chelsea House|год = 2006|серия=The Solar System|ISBN=0-8160-5197-6|pages = 5}}</ref>. [[Афаил:HerschelTelescope.jpg|left|thumb|200px|Гершель Уран злааиртыз ателескоп амодель. Иҵәахуп Уилиам Гершель имузеи аҟны, [[Бат (Англия)|Бат]] ақалақь (Англиа)]] Аартра аныҟалаз аамҭазы, Гершель иара ихала еизигаз ателескоп ихы иархәаны аеҵәатә [[параллакс|параллакс]] ахылаԥшрақәа дрылахәын<ref>Journal of the Royal Society and Royal Astronomical Society 1, 30, quoted in Ellis D. Miner, Uranus: The Planet, Rings and Satellites, New York, John Wiley and Sons, 1998 p. 8</ref>, насгьы [[Хәажәкырамза 13|хәажәкырамза 13]], [[1781|1781 шықәсазы]] раԥхьаӡакәны ари апланета ибеит иҩны № 19 Нью Кинг Стрит абаҳча аҟынтәи (ақалақь [[Бат (Англия)|Бат]], аграфра [[Сомерсет|Сомерсет]], [[Британиаду|Британиа Ду]])<ref>{{cite web|title=Культурное наследие города Бат|url=https://www.bath-preservation-trust.org.uk/|access-date=2007-09-29|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT4bwar?url=http://www.bath-preservation-trust.org.uk/|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Account of a Comet, By Mr. Herschel, F. R. S.; Communicated by Dr. Watson, Jun. of Bath, F. R. S|издание=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|том=71|страницы=492—501|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1781RSPT...71..492H|язык=en|тип=journal|автор=William Herschel|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104822/http://adsabs.harvard.edu/abs/1781RSPT...71..492H}}</ref>, ижурнал аҟны абри аҩыза анҵамҭа ҟаҵо<ref name="Herschel_papers_xxx"/>: {{Ацитата алагара}} ζ Ацәҵыс иазааигәоу аквартиль аҿы... Мамзаргьы анаҟә еҵәа, ма, иҟалап, акомета. {{oq||In the quartile near ζ Tauri … either nebulous star or perhaps a comet.}} {{Ацитата алгара}} Хәажәкырамза 17 рзы ажурнал аҿы даҽа анҵамҭак цәырҵит<ref name="Herschel_papers_xxx"/>: {{Ацитата алагара}} Сара акомета ма анаҟә еҵәа сашьҭан, аха уи акомета акәхеит, избан акәзар уи аҭыԥ аԥсахит. {{oq||I looked for the Comet or Nebulous Star and found that it is a Comet, for it has changed its place.}} {{Ацитата алгара}} Хәажәкырамза 22 рзы Сер [[Уотсон, Уильям (учёный)|Уилиам Уотсон]] иахь ииҩыз асаламшәҟәы раԥхьаӡакәны [[Лондонское королевское общество|Аҳратә еилазаараҿы]] иаԥхьеит<ref>{{статья|автор=Simon Schaffer|заглавие=Uranus and the Establishment of Herschel's Astronomy|язык=en|издание= Journal for the History of Astronomy|год=1981|том=12|страницы=13|bibcode=1981JHA....12...11S}}</ref>. Уи ашьҭахь даҽа х-саламшәҟәык неит (хәажәкырамза 29, мшаԥымза 5, мшаԥымза 26), уаҟа иара, [[Комета|акомета]] шиԥшааз игәаларшәо, ҿыц иаартыз аобиект апланетақәа ирыҿирԥшит<ref>Journal of the Royal Society and Royal Astronomical Society 1, 30; quoted in Miner p. 8</ref>: {{Ацитата алагара}} Раԥхьаӡакәны ари акомета 227-нтә ирдуны избеит. Сԥышәа иснарбоит, аеҵәақәа рдиаметр, апланетақәа иреиԥшымкәа, еиҳа аизҳаратә мчы змоу аблақәа рхархәараан еиҟараны рҽырыԥсахӡом; Убри аҟнытә, сара схы иасырхәеит 460, насгьы 932 ардура змаз алинзақәа, насгьы избеит акомета ашәагаа аоптикатә еизырҳара амч аҽаԥсахра иақәыршәаны ишеизҳауаз, уи аҿыҵга ҟанаҵоит ишыеҵәам ала агәаанагара ацәырҵразы, избан акәзар аиҿырԥшразы иаагаз аеҵәақәа ршәагаақәа рҽырыԥсахуамызт. Уи адагьы, алашара иалнаршоз аҵкыс еиҳаны аизырҳарақәа раан, акомета еимыггон, аилкаара уадаҩны иҟалон, аеҵәақәа ракәзар, илашаӡа, еилыкка иаанхеит — зқьыла имҩаԥызгахьаз ахылаԥшрақәа рыла уаанӡагьы ишыздыруаз ала. Дырҩеигь ахылаԥшра сгәаанагара шьақәнарӷәӷәеит: ари ииашаҵәҟьаны акомета акәын. {{oq||The power I had on when I first saw the comet was 227. From experience I know that the diameters of the fixed stars are not proportionally magnified with higher powers, as planets are; therefore I now put the powers at 460 and 932, and found that the diameter of the comet increased in proportion to the power, as it ought to be, on the supposition of its not being a fixed star, while the diameters of the stars to which I compared it were not increased in the same ratio. Moreover, the comet being magnified much beyond what its light would admit of, appeared hazy and ill-defined with these great powers, while the stars preserved that lustre and distinctness which from many thousand observations I knew they would retain. The sequel has shown that my surmises were well-founded, this proving to be the Comet we have lately observed.}} {{Ацитата алгара}} мшаԥымза 23 рзы Гершель [[Королевский астроном|Аҳратә астроном]] [[Маскелайн, Невил (астроном)|Невил Маскелаин]] иҟынтә аҭак иоуит, уи абас иҟан<ref>RAS MSS Herschel W1/13.M, 14 quoted in Miner p. 8</ref>: {{Ацитата алагара}} Ари иахьӡысҵара сыздыруам. Уи Амра иакәшоу иаабац планетазар ауеит, мамзаргьы кырӡа еиҵыху еллипсла ицо акомета акәзар ауеит. Макьана игәасымҭац ахгьы, акомета аҵыхәагьы. {{oq||I don't know what to call it. It is as likely to be a regular planet moving in an orbit nearly circular to the sun as a Comet moving in a very eccentric ellipse. I have not yet seen any coma or tail to it.}} {{Ацитата алгара}} Гершель уи аобиект акомета ҳәа агәҽанызаара аарԥшны данахцәажәоз аамҭазы, егьырҭ астрономцәа уи даҽа обиеқтк акәзар шауа агәҩара роуит. Урыстәылатәи астроном [[Лексель, Андрей Иванович|Андреи Иуан-иԥа Лексель]] ишьақәиргылеит, Адгьыл аҟынтәи аобъект аҟынӡа абжьаӡара Адгьыл аҟынтәи Амра аҟынӡа абжьаӡара (астрономиатә цыра) аасҭа 18-нтә ишеиҳау, насгьы иазгәеиҭеит кометакгьы шыҟам з[[перигелий|перигелионтә]] абжьаӡара ԥшь-астрономиатә цырак еиҳау (уажәтәи аамҭазы ус еиԥш аобиектқәа еилкааӡам)<ref name="georgeforbes">{{cite web|title=History of Astronomy|author=George Forbes|year=1909|url=http://www.vinnysa1store.com/historyofastronomy2.html#8|access-date=2007-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107100736/http://www.vinnysa1store.com/historyofastronomy2.html#8|archive-date=2015-11-07|url-status=dead}}</ref>. Берлинтәи астроном [[Боде, Иоганн Элерт|Иоганн Боде]] Гершель иааиртыз аобиект «Сатурн аорбита анҭыҵ иаакәыршаны иҵәиуа апланета еиԥш иҟоу еиҭаҵуа аеҵәа» ҳәа азиҳәеит<ref>Johann Elert Bode, Berliner Astronomisches Jahrbuch, p. 210, 1781, quoted in Miner p. 11</ref>, насгьы алкаа ҟеиҵеит уи аорбита акометатә акәымкәа, апланетатә еиҳа ишеиԥшу ала<ref>Miner p. 11</ref>. Дук мырҵыкәа еилкаахеит уи аобиект ииашаҵәҟьаны ишыпланетаз. [[1783|1783 шықәсазы]] Гершель ихаҭа Аҳратә еилазаара апрезидент [[Банкс, Джозеф|Џьозеф Банкс]] ари аҵабырг азхаҵаратәы иеиҳәеит<ref name="Herschel_papers_100"/>: {{Ацитата алагара}} Европа иналукааша астрономцәа рхылаԥшрақәа ишьақәдырӷәӷәеит 1781 шықәса хәажәкырамза урҭ идсырбаз аеҵәа ҿыц ҳ-[[Солнечная система|Амратә система]] апланета шакәу. {{oq||By the observation of the most eminent Astronomers in Europe it appears that the new star, which I had the honour of pointing out to them in March 1781, is a Primary Planet of our Solar System.}} {{Ацитата алгара}} Иџьабаақәа рзы Гершель аҳ [[Георг III (король Великобритании)|Георг III]] инапала £200 иԥсы ҭанаҵтәи астипендиа даԥсеитәит, аха уи [[Виндзор|Виндзорҟа]] нхара диасыр акәын, аҳҭынратә ҭаацәара иара ителескоп акылԥшразы алшара роуразы<ref name="Miner12">Miner p. 12</ref>. === Ахьӡ === [[Афаил:William Herschel01.jpg|thumb|left|Уилиам Гершель - Уран аԥхьаартҩы]] Невил Маскелаин Гершель иахь асаламшәҟәы иҩит, астрономтә еилазаара абзиара азыҟаиҵарц, насгьы зегь раԥхьаӡа иргыланы абри астроном ибзоурала иаартыз апланета ахьӡ аиҭарц<ref>RAS MSS Herschel W.1/12.M, 20, quoted in Miner p. 12</ref>. Аҭакс Гершель ажәалагала ҟеиҵеит апланета «Georgium Sidus» ҳәа ахьӡ аҭаразы (алаҭын бызшәа аҟынтәи «Георг иеҵәа»), мамзаргьы Георг иеҵәа ҳәа, Аҳ [[Георг III (король Великобритании)|Георг III]] иаҳаҭыр азы<ref>{{статья|ссылка=http://vesuvius.jsc.nasa.gov/er/seh/hersc.html|заглавие=Voyager at Uranus|издание=NASA JPL|страницы=400—268|том=7|номер=85|год=1986|archive-date=2006-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20060210222142/http://vesuvius.jsc.nasa.gov/er/seh/hersc.html}}</ref>. Иара ихшыҩзцара амзыз ааирԥшит Џьозеф Банкс иахь ииҩыз асаламшәҟәы аҟны<ref name="Herschel_papers_100"/>: {{Ацитата алагара}} Ажәытәӡатәи аамҭазы апланетақәа Меркури, Венера, Марс, Иупитер, Сатурн, амифтә фырхацәеи анцәахәқәеи раҳаҭыр азы ахьӡқәа рырҭон. Ҳара ҳфилософиатә аамҭазы, иџьашьатәхон ари атрадициахь ҳхынҳәны, ааигәа иаартыз ажәҩантә цәеижь [[Юнона|Иунона]], [[Паллада|Паллас]], [[Аполлон|Аполлон]], мамзаргьы [[Минерва|Минерва]] ҳәа ахьӡҵара. Иарбанзаалак аус, мамзаргьы иазгәоуҭаша ахҭыс ҳаналацәажәо, зегь раԥхьаӡа иргыланы ҳзызхәыцуа уи аныҟалаҵәҟьаз ауп. Ҳаԥхьаҟа аӡәы ари апланета анаартыз ҳәа азҵаара изцәырҵуазар, уи азҵаара аҭак бзиа акәхон: «Георг III иаҳраан». {{oq||In the fabulous ages of ancient times the appellations of Mercury, Venus, Mars, Jupiter and Saturn were given to the Planets, as being the names of their principal heroes and divinities. In the present more philosophical era it would hardly be allowable to have recourse to the same method and call it Juno, Pallas, Apollo or Minerva, for a name to our new heavenly body. The first consideration of any particular event, or remarkable incident, seems to be its chronology: if in any future age it should be asked, when this last-found Planet was discovered? It would be a very satisfactory answer to say, 'In the reign of King George the Third.'}} {{Ацитата алгара}} Франциатәи астроном [[Лаланд, Жозеф Жером Лефрансуа де|Жозеф Лаланд]] иҟаиҵеит ажәалагала апланета «Гершель» ҳәа ахьӡ аҭара уи аԥхьаартҩы ихьӡала<ref name="Francisca">{{cite web|title=The meaning of the symbol H+o for the planet Uranus|author=Francesca Herschel|year=1917|website=The Observatory|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1917Obs....40..306H|access-date=2007-08-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT5DFy1?url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1917Obs....40..306H|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref>. Даҽа хьӡқәакгьы рыдыргалеит: иаҳҳәап, [[Кибела|Кибела]], антикатәи амифологиаҿы анцәа Сатурн иԥҳәыс лыхьӡ<ref name="elkins5" />. Анемец астроном [[Боде, Иоганн Элерт|Иоганн Боде]] раԥхьаӡатәи ҵарауаҩуп, абырзенцәа рпантеон аҟынтәи ажәҩан анцәахәы иаҳаҭыр азы апланета [[Уран (мифология)|Уран]] ахьӡ аҭаразы ажәалагала ҟазҵаз. Уи ҵаҵӷәыс иамоу ҳәа ииҳәоз «Сатурн Иупитер иаб ахьиакәыз азы, апланета ҿыц аб Сатурн ихьӡ ахҵатәуп» ҳәа ауп<ref name="Miner12" /><ref name="planetsbeyond">{{книга|заглавие=Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System |ссылка=https://archive.org/details/planetsbeyonddis00mlit |isbn=0-486-43602-0 |автор=Mark Littmann |изательство=Courier Dover Publications |год=2004 |pages=[https://archive.org/details/planetsbeyonddis00mlit/page/n13 10]–11}}</ref><ref>{{cite web|title=Astronomy in Berlin|publisher=Brian Daugherty|url=http://bdaugherty.tripod.com/astronomy/berlin.html|url-status=dead|access-date=2007-05-24|last=Daugherty|first=Brian|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT5QuUM?url=http://bdaugherty.tripod.com/astronomy/berlin.html|archive-date=2011-08-11}}</ref>. Апланета Уран раԥхьаӡатәи аофициалтә хьӡы уԥылоит [[1823|1823 шықәсазы]] Гершель иԥсра ашьҭахь шықәсык анҵы иҭыҵыз аҵаратә усумҭаҿы<ref>{{cite web|title=Query Results from the ADS Database|publisher=Smithsonian/NASA Astrophysics Data System (ADS)|url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-abs_connect?%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20db_key=AST&qform=AST&sim_query=YES&ned_query=YES&aut_logic=OR&obj_logic=OR&author=&object=&start_mon=00&start_year=1787&end_mon=12&end_year=1900&ttl_req=YES&ttl_logic=OR&title=uranus&txt_logic=OR&text=&nr_to_return=100&start_nr=1&jou_pick=ALL&ref_stems=&data_and=ALL&group_and=ALL&start_entry_day=&start_entry_mon=&start_entry_year=&end_entry_day=&end_entry_mon=&end_entry_year=&min_score=&sort=SCORE&data_type=SHORT&aut_syn=YES&ttl_syn=YES&txt_syn=YES&aut_wt=1.0&obj_wt=1.0&ttl_wt=0.3&txt_wt=3.0&aut_wgt=YES&obj_wgt=YES&ttl_wgt=YES&txt_wgt=YES&ttl_sco=YES&txt_sco=YES&version=1&start_nr=101&start_cnt=101&start_nr=201&start_cnt=201|access-date=2007-05-24|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT6TNHa?url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-abs_connect?%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20db_key=AST|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Opposition des Uranus 1821|издание=[[Astronomische Nachrichten]]|том=1|страницы=18—21|автор=Friedrich Magnus Schwerd|язык=en|издательство=[[John Wiley & Sons|Wiley-VCH]]}}</ref>. Уаанӡатәи ахьӡ «Georgium Sidus» мамзаргьы «George» уажәшьҭа лассы-лассы иуԥыломызт, Британиа Ду 70 шықәса раҟара ахархәара шамазгьы<ref name="elkins5" />. Аҵыхәтәаны, апланета Уран ҳәа ахьӡҵара ианалагаз, [[1850|1850 шықәсазы]] Иара Иаҳаракыра Имшынтә альманах «HM Nautical Almanac Office» ахаҭа ари ахьӡ асиақәа рҿы ианышьақәнаргыла ашьҭахь ауп<ref name="planetsbeyond" />. Уран — идуу планета заҵәуп, зыхьӡ [[Римская мифология|римтәи амифологиа]] акәымкәа, [[Греческая мифология|абырзен мифологиа]] аҟынтәи иааз. Ажәа «Уран» аҟынтәи иааз аҟазшьарба ажәа «Ураниантәи» ауп. Уран аазырԥшуа [[Астрономический символ|астрономиатә символ]] «[[Афаил:Uranus symbol.svg|20px]]», [[Марс|Марси]] [[Амра|Амреи]] рсимволқәа реилаҵа ауп. Уи зыхҟьо ажәытә бырзенцәа рмифологиаҿы Уран-ажәҩан Амреи Марси еицырзеиԥшу амчра аҵаҟа иахьыҟоу ауп<ref>{{cite web|title=Planet symbols|website = NASA Solar System exploration|url=https://solarsystem.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=167|url-status=dead|access-date=2007-08-04|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT6vdbT?url=https://solarsystem.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=167|archive-date=2011-08-11}}</ref>. Уран астрологиатә символ [[Афаил:Uranus monogram.svg|20px]], Лаланд [[1784|1784 шықәсазы]] иҟаиҵаз, Лаланд ихаҭа Гершель иахь ииҩыз асаламшәҟәаҿы абас далацәажәеит<ref name="Francisca" />: {{Ацитата алагара}} Ари шәыхьӡ актәи анбан зну аглобус ауп. {{oq|fr|un globe surmonté par la première lettre de votre nom<ref name="Francisca" />.}} {{Ацитата алгара}} [[Акитаи бызшәа|Китаитәи]], [[Аиапон бызшәа|Иапониатәи]], [[Вьетнамский язык|Виетнамтәи]], [[Акореиа бызшәа|Кореиатәи]] абызшәақәа рҿы апланета ахьӡ «Аеҵәа/Жәҩантәи Аҳ Ипланета» ҳәа еиҭаргоит<ref>{{cite web |url = http://www.eternalsailormoon.org/help.html#myth |title = Sailormoon Terms and Information |publisher = The Sailor Senshi Page |access-date = 2006-03-05 |archive-url = https://www.webcitation.org/60qT7OaXC?url=http://www.eternalsailormoon.org/help.html#myth |archive-date = 2011-08-11 |url-status = dead }}</ref><ref>{{статья |ссылка=http://amateurastronomy.org/EH/Oct97.txt |заглавие=Asian Astronomy 101 |издание=Hamilton Amateur Astronomers |том=4 |номер=11 |access-date=2007-08-05 |месяц=10 |год=1997 |archive-url=https://www.webcitation.org/6BVZMMrHn?url=http://amateurastronomy.org/EH/Oct97.txt |archive-date=2012-10-18 }}</ref>. == Аорбитеи аикәагьежьреи == [[Афаил:Uranusandrings.jpg|thumb|200px|Уран — уи амацәазқәеи амҩанызақәеи]] Апланетеи Амреи абжьаратәи рыбжьаӡара 19,1914 [[Астрономическая единица|а.ц.]] ауп. (2,8 миллиард км). Уран Амра акәшара аамҭа 84 [[Ашықәс|дгьылтә шықәса]] ауп. Урани Адгьыли рыбжьара абжьаӡара 2,6 инаркны 3,15 миллиард км рҟынӡа аҽаԥсахуеит<ref>{{Cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html |title=Uranus/Earth Comparison |access-date=2019-12-02 |archive-date=2019-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122221135/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html |url-status=live }}</ref>. Аорбита аҵәҩанбжа ду 19,229 [[астрономическая единица|а.ц.]], мамзаргьы 3 миллиард км раҟара ыҟоуп. Абри абжьаӡараҿы амра ашәахәақәа рыӷәӷәара Адгьыл аорбитаҿы иҟоу аҵакы 1/400 ауп<ref>{{cite web|title=Next Stop Uranus|url=http://www.astrosociety.org/education/publications/tnl/04/04.html|url-status=dead|year=1986|access-date=2007-06-09|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT7WRW7?url=http://www.astrosociety.org/education/publications/tnl/04/04.html|archive-date=2011-08-11}}</ref>. Уран аорбита [[элементы орбиты|аелементқәа]] раԥхьаӡакәны иԥхьаӡеит [[1783|1783 шықәсазы]] афранцыз астроном [[Лаплас, Пьер-Симон|Пьер-Симон Лаплас]]<ref name="georgeforbes" />, аха аамҭа цацыԥхьаӡа, иԥхьаӡази игәаҭази апланета аҭыԥқәа рыбжьара аиқәымшәарақәа аарԥшхеит. [[1841|1841 шықәсазы]] Британиатәи ауаҩы [[Адамс, Джон Кауч|Џьон Кауч Адамс]] раԥхьаӡакәны иҳәеит аҳасабрақәа рҿы агхақәа зыхҟьаз макьана иаартымыз апланета агравитациатә нырра ауп ҳәа. [[1845|1845 шықәсазы]] афранцыз математик [[Леверье, Урбен|Урбен Леверие]] Уран аорбитатә элементқәа рыԥхьаӡара иазку ихьыԥшым аусура далагеит, насгьы [[1846|1846 шықәса]] [[Цәыббрамза 23|цәыббрамза 23]] рзы [[Галле, Иоганн Готтфрид|Иоганн Готфрид Галле]] апланета ҿыц ааиртит, анаҩс [[Нептун|Нептун]] ҳәа ахьӡ зырҭаз, Леверие заа ииҳәахьаз аҭыԥ аҿы<ref>{{cite web|title=Mathematical discovery of planets|author=J J O'Connor and E F Robertson|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Neptune_and_Pluto.html|year=1996|access-date=2007-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT7dQOo?url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Neptune_and_Pluto.html|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref>. Уран аҵәҩан иаакәыршаны аҵәира аамҭа 17 сааҭки 14 минуҭи ауп. Аха, егьырҭ апланета дуқәа рҿы еиԥш, Уран атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҿы аҵәира аганахьала даараӡа иӷәӷәоу аԥшақәа асуеит, урҭ рыццакра 240 м/с инаӡоит. Абасала, 60° аладатәи аҭбаара азааигәара иубарҭоу атмосфератә ҟазшьақәак 14 сааҭ мацара рыла апланета иакәшоит<ref>{{cite web|title=Uranus|website = NASA World Book|author=Peter J. Gierasch and Philip D. Nicholson|url=https://www.nasa.gov/worldbook/uranus_worldbook.html|url-status=dead|year=2004|access-date=2007-06-09|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT840qC?url=https://www.nasa.gov/worldbook/uranus_worldbook.html|archive-date=2011-08-11}}</ref>. === Агьежьратә ҵәҩан анаара === Уран аекватор аҟьаҟьара аорбита аҟьаҟьарахь 97,86° акәакь ала инаауп, даҽакала иуҳәозар, апланета [[Ретроградное движение#Наклон оси|шьҭахьла иҵәиуеит]], «аган ишықәио маҷк ахы ларханы». Уи иахҟьаны ашықәс аамҭақәа рыԥсахра Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа рҟны еиԥш акәымкәа имҩаԥысуеит. Егьырҭ апланетақәа игьежьуа акәырқәа ирыҿурԥшуазар, Уран еиҳарак икәымпылуа ампыл еиԥшуп. Абри аҩыза аномалиатә еикәагьежьра еиҳарак Урани [[планетезималь|апланетезимал]] дуи ашьақәгылара алагамҭазы реиҿасрала иҳаилыркаауп<ref>{{книга|автор = Elkins-Tanton L. T. |заглавие = Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System |ссылка = https://archive.org/details/uranusneptuneplu00elki/page/9 |место = New York |издательство = Chelsea House |год = 2006 |серия=The Solar System |ISBN=0-8160-5197-6 |pages = 9}}</ref>. [[солнцестояние|Амрагыларақәа]] раан, апланета аполиусқәа руак Амрахь ирхоуп. Аекватор азааигәара иҟоу ацәаҳәа ҭшәа мацара аҟны ауп аҵхи амши ирласны иахьеиҭасуа; уи аан Амра алаԥшҳәаа ахаҿы даара илаҟәны иҟоуп — Адгьыл аполиартә ҭбаарақәа рҟны еиԥш. Шықәсыбжак ашьҭахь (Урантәи), аҭагылазаашьа аҽаԥсахуеит: «аполиартә мшы» егьи агьежьбжаҿы иҟалоит. Полиусцыԥхьаӡа 42 дгьыл шықәса алашьцара иҭагылоуп — даҽа 42 шықәса Амра алашара аҵаҟа иҟоуп<ref>{{cite web|title=Hubble captures rare, fleeting shadow on Uranus|author=Lawrence Sromovsky|website = University of Wisconsin Madison|url=http://www.news.wisc.edu/releases/12826.html|url-status=dead|year=2006|access-date=2007-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720221646/http://www.news.wisc.edu/releases/12826.html|archive-date=2011-07-20}}</ref>. [[равноденствие|Амш еиҟараны ианыҟоу аамҭазы]], Амра Уран аекватор «аԥхьа» игылоуп, уи егьырҭ апланетақәа рҿы еиԥш аҵхи амши рцикл ҟанаҵоит. Уран анаҩстәи амшеиҟарара ҟалеит [[2007|2007 шықәса]] [[Ԥхынҷкәынмза 7|ԥхынҷкәынмза 7]] рзы<ref>{{cite web|last=Hammel|first=Heidi B.|title=Uranus nears Equinox.|website=A report from the 2006 Pasadena Workshop|date=2006-09-05|url=http://www.apl.ucl.ac.uk/iopw/uworkshop_060905.pdf|access-date=2007-11-05|archive-date=2009-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225084057/http://www.apl.ucl.ac.uk/iopw/uworkshop_060905.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="weather">{{cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2006/10/061001211630.htm|title=Hubble Discovers Dark Cloud In The Atmosphere Of Uranus|publisher=Science Daily|access-date=2007-04-16|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT8Liua?url=http://www.sciencedaily.com/releases/2006/10/061001211630.htm|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" ! Аҩадатәи агьежьбжа ! Ашықәс ! Аладатәи агьежьбжа |- | Аӡынтәи амрагылара | 1902, 1986 | Аԥхынтәи амрагылара |- | Ааԥынтәи амшеиҟарара | 1923, 2007 | Ҭагалантәи амшеиҟарара |- | Аԥхынтәи амрагылара | 1944, 2028 | Аӡынтәи амрагылара |- | Ҭагалантәи амшеиҟарара | 1965, 2049 | Ааԥынтәи амшеиҟарара |} Абри аҵәҩантә хырхәара иахҟьаны, Уран аполиартә ҭыԥқәа ашықәс аҩныҵҟа Амра аҟынтәи еиҳаны амчхара роуеит, аекватортә ҭыԥқәа раасҭа. Аха, Уран еиҳа иԥхоуп аекватортә регионқәа рҿы, аполиартә регионқәа рҟны аасҭа. Аенергиа аиҭеихшара зыхҟьо амеханизм еилкаамкәа иаанхоит. Уран аҵәиратә ҵәҩан џьашьахәыла иахьыҟоу азы аилыркаарақәагьы макьаназы агипотезақәа рҳәааҿы иҟоуп, аха абжьааԥны ишыԥхьаӡоу ала Амратә система ашьақәгылараан, Адгьыл иаҟароу апротопланета Уран иаахан аҵәиратә ҵәҩан аԥсахит<ref>{{книга|автор=Jay T. Bergstralh, Ellis Miner, Mildred Matthews|заглавие=Uranus|год=1991|pages=485–486}}</ref>. Аҵарауаа аӡәырҩы ари агипотеза иақәшаҳаҭӡам, избанзар уи иҳаилнаркаауам [[Спутники Урана|Уран амҩанызақәа]] руакгьы ари еиԥшу анаара замам. Агипотеза ҟаҵан, миллион шықәсала апланета [[Вращательное движение|аикәагьежьратә ҵәҩан]] амҩаныза ду иарҵысит ҳәа, анаҩс уи ыӡит ҳәа<ref>{{Cite web |url=https://www.pravda.ru/science/eureka/hypotheses/08-12-2009/1003008-uranus-0/ |title=Правда. Ru Наука и техника. |access-date=2019-12-02 |archive-date=2013-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006140756/http://www.pravda.ru/science/eureka/hypotheses/08-12-2009/1003008-uranus-0/ |url-status=live }}</ref>. ЕАА иҟоу Мерилендтәи Ауниверситет астрономцәа Уран асааҭ ахыцқәа ирықәшәо 98 градустәи акәакь ала изыҵәиуа аилыркаа ҟарҵеит. Аномалиа зыхҟьо анкьаӡа амацәаз дуӡӡа аҟазаара акәзар ҟалоит<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2020/03/13/uranus/|title=Раскрыта главная загадка Урана|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2020-03-13|lang=ru|archive-date=2020-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316122427/https://lenta.ru/news/2020/03/13/uranus/|url-status=live}}</ref>. [[1986|1986 шықәсазы]] «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» Уран раԥхьаӡакәны ианаҭааз, Уран аладатәи аполиус Амра иаҿаԥшуан. Ари аполиус «аладатәи» аполиус ахьӡуп. [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] зықәшаҳаҭхаз аилкаара инақәыршәаны, аладатәи аполиус ҳәа изышьҭоу Амратә система аҟьаҟьара ганкахьала иҟоу ауп (апланета аҵәира ахырхарҭа иамыхәаԥшӡакәа)<ref>{{cite web|url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm|title=Report of the IAU/IAG working group on cartographic coordinates and rotational elements of the planets and satellites: 2000|website=IAU|year=2000|access-date=2007-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT8gm3D?url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://pds.jpl.nasa.gov/documents/sr/stdref_021015/Chapter02.pdf|format=PDF|title=Cartographic Standards|website = NASA|access-date=2007-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT90eON?url=https://pds.jpl.nasa.gov/documents/sr/stdref_021015/Chapter02.pdf|archive-date=2011-08-11|url-status=dead}}</ref>. Зны-зынла рхы иадырхәо даҽа конвенциак ауп, [[Правило правой руки|арӷьанапы аԥҟара]] ахархәарала аҵәира ахырхарҭа шьаҭас иҟаҵаны аҩадаҟа ахырхарҭа шьақәдыргылоит<ref>{{cite web|url=http://roger.ecn.purdue.edu/~masl/documents/masl/coords.html|title=Coordinate Frames Used in MASL|year=2003|access-date=2007-06-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20010815041940/http://roger.ecn.purdue.edu/~masl/documents/masl/coords.html|archive-date=2001-08-15}}</ref>. Ари аилкаарала, 1986 шықәсазы зыӡбахә ҳәаз аполиус аладатәи акәӡам, аха аҩадатәи ауп. Астроном [[Мур, Патрик|Патрик Мур]] ари азҵаара иааркьаҿны ахҳәаа аиҭеит: «Иалышәх иарбанызаалак»<ref>{{статья|издание=Sky at Night Magazine|заглавие=Observing the green giant|страницы=47|ссылка=https://www.skyatnightmagazine.com/viewIssue.asp?id=625|автор=Moore, Patrick|год=2006|archive-date=2008-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20080505052715/http://www.skyatnightmagazine.com/viewIssue.asp?id=625}}</ref>. === Алԥшра === [[1995|1995]] инаркны [[2006|2006 шықәсанӡа]] [[видимая звёздная величина|иубарҭоу Уран амҽхак]] +5,6<sup>м</sup> инаркны +5,9<sup>м</sup> рыбжьара еиҭасуан, даҽакала иуҳәозар, апланета блала иубарҭан иара алшарақәа рҳәааҿы (+6,0<sup>м</sup> раҟара)<ref name="ephemeris">{{cite web |title=Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995—2006 |author=Fred Espenak |website = NASA |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/TYPE.html |url-status=dead |year=2005 |access-date=2007-06-14}}</ref>. Апланета акәакьтә диаметр 3,4 инаркны 3,7 кәакьтә секунд рыбжьара иҟан (аиҿырԥшразы: Сатурн: 16–20 кәакьтә секунд, Иупитер: 32–45 кәакьтә секунд<ref name="ephemeris" />). Ицқьоу, илашьцоу ажәҩан аҿы Уран аиҿагылараан блала иубарҭоуп, насгьы абинокль ала ақалақьқәа рҿгьы иубарҭоуп<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html |title=NASA's Uranus fact sheet |access-date=2007-06-13 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qT9FOFn?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html |archive-date=2011-08-11 |url-status=live}}</ref>. Аобиективтә диаметр 15 инаркны 23 см рҟынӡа змоу азҿлымҳаратә телескоп дуқәа рҿы Уран ицәиаҵәаау дискҵас иубарҭоуп, аҵкарахь еиҳа илашьцаны. 25 см еиҳау аобъективтә диаметр змоу ателескоп дуқәа аԥсҭҳәақәеи амҩаныза дуқәеи рыԥшаара рылшоит ([[Титания (спутник)|Титаниеи]] [[Оберон (спутник)|Оберони]])<ref>{{cite web |title=Uranus: the Threshold Planet of 2006 |author=Gary T. Nowak |url=http://www.vtastro.org/Articles/uranus2006.html |url-status=dead |year=2006 |access-date=2007-06-14 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qT9LjM5?url=http://www.vtastro.org/Articles/uranus2006.html |archive-date=2011-08-11}}</ref>. == Афизикатә ҟазшьарбақәа == === Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа === [[Афаил:Uranus, Earth size comparison.jpg|thumb|Адгьыли Урани ршәагаақәа реиҿырԥшра]] [[Афаил:Uranus-intern-ru.png|мини|Уран аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа]] Уран Амратә система апланета дуқәа рҟынтәи зегь реиҳа имаҷу амасса амоуп, 14,5-нтә Адгьыл аасҭа ихьанҭоуп, насгьы 4-нтә еиҳауп. Уран [[Плотность|аилаӷәӷәара]], 1,27 г/см<sup>3</sup> иаҟароу, Амратә системаҿы еиҳа имаҷу аилаӷәӷәара змоу апланетақәа рыбжьара Сатурн ашьҭахь аҩбатәи аҭыԥ аҿы иаргылоит<ref name="Jacobson1992">{{статья |заглавие=The masses of Uranus and its major satellites from Voyager tracking data and Earth-based Uranian satellite data |том=103 |номер=6 |страницы=2068—2078 |doi=10.1086/116211 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1992AJ....103.2068J |язык=en |тип=journal |автор=Jacobson, R. A.; Campbell, J. K.; Taylor, A. H.; Synnott, S. P. |год=1992 |издание=[[The Astronomical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011162719/http://adsabs.harvard.edu/abs/1992AJ....103.2068J }}</ref>. Уран арадиус [[Нептун|Нептун]] аасҭа маҷк еиҳазаргьы, уи амасса маҷк еиҵоуп<ref name="Seidelmann2007" />, уи еиҳарак еиуеиԥшым аҵаақәа рыла ишьақәгылоуп ҳәа агипотеза шьақәнарӷәӷәоит — аӡы, аммиак, аметан<ref name="Podolak1995">{{статья |заглавие=Comparative model of Uranus and Neptune |издание=Planet. Space Sci. |том=43 |номер=12 |страницы=1517—1522 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P |автор=Podolak, M.; Weizman, A.; Marley, M. |год=1995 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011162739/http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P }}</ref>. Урҭ рыкапан, еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, 9,3 инаркны 13,5 адгьылтә массақәа рҟынӡа иҟоуп<ref name="Podolak1995" /><ref name="Podolak2000">{{статья |заглавие=Further investigations of random models of Uranus and Neptune |издание=Planet. Space Sci. |том=48 |страницы=143—151 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2000P%26SS...48..143P |язык=en |тип=journal |автор=Podolak, M.; Podolak, J. I.; Marley, M. S. |год=2000 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011123825/http://adsabs.harvard.edu/abs/2000P%26SS...48..143P }}</ref>. [[Водород|Аӡрии]] [[гелий|агелии]] азеиԥш масса аҟынтәи хәҭа хәыҷык мацара ауп ишьақәдыргылоу (0,5 — 1,5 адгьылтә массақәа рыбжьара<ref name="Podolak1995" />); иаанхаз ахәҭаа (0,5—3,7 Адгьыл амассақәа<ref name="Podolak1995" />) ахрақәа рыла ишьақәгылоуп (урҭ апланета агәыцә шьақәдыргылоит ҳәа иԥхьаӡоуп). Уран астандарттә модель иаанарԥшуеит Уран хы-хәҭакны ишышьақәгылоу: агәҭаны — ахаҳәтә гәыцә, агәҭаны — аҵаатә хҟьа, насгьы адәахьала — аӡри-гелиумтә атмосфера<ref name="Podolak1995" /><ref name="Faure2007" />. Агәыцә еиҳа ихәыҷуп, амасса 0,55 инаркны 3,7 дгьылтә масса рҟынӡа, арадиус апланета зегьы арадиус аҟынтәи 20%. Амантиа (аҵаақәа) апланета аӷьырак шьақәнаргылоит (арадиус зегьы аҟынтәи 60%, 13,5 дгьылтә амассақәа рҟынӡа). Атмосфера, 0,5 Адгьыл амасса мацара змоу (мамзаргьы, даҽа гәаҭарақәак рыла, 1,5 дгьылтә масса), Уран арадиус 20% аҟынӡа инеиуеит<ref name="Podolak1995" /><ref name="Faure2007" />. Уран агәҭаны аилаӷәӷәара 9 г/см<sup>3</sup> аҟынӡа еизҳароуп, ақәыӷәӷәара 8 миллион [[Бар (единица измерения)|бар]] (800 [[Паскаль (единица измерения)|ГПа]]) инаӡароуп, 5000 К аԥхарраҿы<ref name="Podolak2000" /><ref name="Faure2007">Faure G., Mensing T. Uranus: What Happened Here? // Introduction to Planetary Science. — Springer Netherlands, 2007. — [https://doi.org/10.1007%2F978-1-4020-5544-7_18 doi:10.1007/978-1-4020-5544-7_18].</ref>. Аҵаатә хҟьа ари аилкаара иашьашәало иҵаатә хҟьаӡам, избанзар ицоу еилаӷәӷәоу аӡы ала ишьақәгылоуп, [[Аӡы|аӡи]], [[аммиак|аммиаки]] [[метан|аметани]] реилаҵала иҟало<ref name="Podolak1995" /><ref name="Faure2007" />. Зны-зынла амҩангара ӷәӷәа змоу уи аӡы «аӡытә аммиак аокеан» ҳәа иашьҭоуп<ref name="Atreya2006">{{статья |заглавие=Water-ammonia ionic ocean on Uranus and Neptune? |издание=Geophysical Research Abstracts |том=8 |страницы=05179 |ссылка=https://www.cosis.net/abstracts/EGU06/05179/EGU06-J-05179-1.pdf |автор=Atreya, S.; Egeler, P.; Baines, K. |год=2006 |nodot=1 |archive-date=2019-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918194516/https://www.cosis.net/abstracts/EGU06/05179/EGU06-J-05179-1.pdf }}</ref>. Урани Нептуни реилазаашьа Иупитери Сатурни реилазаашьа кырӡа еиԥшым, избан акәзар арчқәа рҿы еиҳарак «аҵаақәа» ыҟоуп, Урани Нептуни [[Ледяной гигант|аҵаатә гигантқәа]] ркатегориаҿы рыҟазаара шьақәзырӷәӷәоа. Хыхь зыӡбахә ҳәаз ахсаала еиҳа ирылаҵәоу акы акәзаргьы, уи амацара акәӡам иҟоу. Ахылаԥшрақәа инарықәыршәаны, даҽа модельқәакгьы ҟаҵазар ауеит — иаҳҳәап, аҵаатә мантиаҿы аӡриитәи ахаҳәтә маҭәахәқәеи рацәаны еилаԥсазар, усҟан аҵаа азеиԥш капан еиҵахоит, убри инақәыршәаны, аӡрии ахаҳәтә маҭәашьарқәеи рыкапан наӡа еиҳахоит<ref name="Podolak2000" />. Уажәтәи аамҭазы ахархәараҿы иҟоу адыррақәа иҳалдыршом иарбан модельу ииашоу аилкаара. Аҩныҵҟатәи аилазаашьа ҵаӷа иаанагоит Уран икьакьоу аҿықә амам ҳәа, избан акәзар арчытә атмосфера хәыҷы-хәыҷла аӡытә хҟьақәа рахь ииасуеит<ref name="Podolak1995" />. Аха, еиҳа иманшәалахарц азы, ҭагылазаашьала аикәагьежьра асфероид рҟьацы, ақәыӷәӷәара 1 бар ахьыҟоу, «ахҟьа» ҳәа иԥхьаӡазарц ӡбахеит. Ари асфероид ҟьацы аекватортәи аполиартәи радиус 25 559 ± 4 насгьы 24 973 ± 20 км шьақәдыргылоит. Анаҩс астатиаҿы ари аҵакы Уран аҩадаратә шкалазы алагамҭа ҳәа иԥхьаӡазаауеит<ref name="Seidelmann2007">{{статья |заглавие=Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 |издание=Celestial Mech. Dyn. Astr. |том=90 |страницы=155—180 |doi=10.1007/s10569-007-9072-y |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y |язык=en |тип=journal |автор=Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al. |год=2007 |archive-date=2019-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519224523/http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y }}</ref>. === Аҩныҵҟатәи аԥхарра === Уран аҩныҵҟатәи аԥхарра Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланета гигантқәа рҟны аасҭа акырӡа еиҵоуп<ref name="1986Hanel" /><ref name="Sromovsky2005" />. Апланетаҿы аԥхарра ацара даара илаҟәуп, уи зыхҟьо уажәазы еилкааӡам. Нептун, ашәагааи аилазаареи рыла Уран иеиԥшу, 2,61-нтә еиҳаны аԥхарратә мчхара акосмос ахь иҭнажьуеит, Амра аҟынтәи иаиууа аасҭа<ref name="Sromovsky2005" />. Уран иамоу аԥхарратә шәахәаркра амыцхәра маҷуп, иҟаӡазаргьы. Уран аҟынтәи аԥхара ацәырҵра — 0,042—0,047 [[ватт|Вт]]/м<sup>2</sup>, насгьы ари аҵакы Адгьыл аҿы иҟоу аԥхарра аасҭа еиҵоуп (~0,075 [[ватт|Вт]]/м<sup>2</sup>)<ref name="Pearl1990" />. Аинфраҟаԥшь ахәҭаҿы харантәи ашәарақәа иаадырԥшит Уран Амра аҟынтәи иоуа амчхара аҟнытә 1,06 ± 0,08 (98–114%) мацара шыҭнажьуа<ref name="Lunine1993" /><ref name="Pearl1990" />. Даҽа хәшьарак ала, Уран аҟынтәи аԥхара ацара 0,078 ± 0,018 Вт/м<sup>2</sup> ауп. Уран иаҭәашьоу амра ашәахәаркрақәа рцәырҵра аҽаԥсахуеит 16,8% - 1,01 Вт/м² инаркны аперигелион аҿы (1966 ш) 0,84 Вт/м² рҟынӡа афели аҿы (2009). Уран аҟны аҩныҵҟатәи аԥхарра ацареи илбаанадаз амратә мчхареи (12,52%) рыбжьара аизыҟазаашьа акырӡа еиҵоуп Иупитер (113%), Сатурн (139%), Нептун (162%) рҟны аасҭа<ref>''Xinyue Wang'' et al. [https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2025GL115660 Internal Heat Flux and Energy Imbalance of Uranus] {{Wayback|url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2025GL115660 |date=20250716090647 }}, 14 July 2025</ref>. Уран а[[Тропопауза|тропоаанҿасра]]ҟны игәаҭаз еиҳа илаҟәу аҳауа аԥхарра 49 К (−224°C) ауп, убри аҟынтә Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы рҟынтә ари апланета зегь реиҳа ихьшәашәоуп — Нептун аасҭагьы<ref name="Lunine1993" /><ref name="Pearl1990" />. Ари ацәырҵра аилыркаара зҽазызшәо ҩ-гипотезак ыҟоуп. Урҭ рахьтә актәи агипотеза, Амратә система ашьақәгылараан Урани а[[протопланета|протопланетеи]] реиҿасра, уи аҵәира аҵәҩан ӷәӷәала анаара иахҟьаны иҟалаз, аханатәтәи аԥхарра аиԥхьырттара ахылҿиааит ҳәа аҳәоит<ref>{{статья |заглавие=Ten Mysteries of the Solar System: Why is Uranus So Cold? |издание=Astronomy Now |страницы=73 |язык=en |тип=journal |автор=David Hawksett |год=2005 |nodot=1}}</ref>. Аҩбатәи агипотеза ишаҳәо ала Уран хыхьтәи ахҟьақәа рҿы хәҭак ыҟоуп, уи агәыцә аҟынтәи аԥхарра хыхьтәи ахҟьақәа рахь анаӡара иаԥырхагоуп<ref name="Podolak1995" />. Иаҳҳәап, еизааигәоу ахҟьақәа еиуеиԥшым аилазаара рымазар, агәыцә аҟынтәи хыхьҟа а[[конвекция|конвективтә]] ԥхара аиагара аԥынгылақәа аиур алшоит<ref name="Lunine1993" /><ref name="Pearl1990" />. Апланета аҟынтәи мыцхәы аԥхарратә радиациа ахьыҟам уи аҩныҵҟатәи аԥхарра аилкаара акырӡа иаруадаҩуеит, аха Уран аҩнуҵҟа иҟоу аԥхарратә ҭагылазаашьақәа егьырҭ апланета гигантқәа рҟазшьарбақәа ирзааигәоуп ҳәа ҳазхәыцыр, усҟан уа а[[Аӡы|ӡы]] ыҟазар алшоит, ус анакәха, Уран аԥсҭазаара ахьыҟоу Амратә система апланетақәа иреиуазар ауеит<ref>{{книга |автор = Elkins-Tanton L. T. |заглавие = Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System |ссылка = https://archive.org/details/uranusneptuneplu00elki/page/18 |место = New York |издательство = Chelsea House |год = 2006 |серия=The Solar System |ISBN=0-8160-5197-6 |pages = 18—20}}</ref>. === Уран амацәазқәа === {{main|Уран амацәазқәа}} [[Афаил:Uranian rings PIA01977.jpg|thumb|right|250px| Уран аҩныҵҟатәи амацәазқәа. Илашоу адәахьтәи амацәаз — ε амацәаз ауп, егьырҭ аа-мацәазкгьы убарҭоуп]] [[Афаил:Uranian rings scheme ru.png|thumb|Уран амацәазқәа рысхема]] Уран иамоуп еиқәаҵәоу ахәҭаҷқәа рыла ишьақәгылоу, здиаметр амикрометрқәа инадыркны метрахәҭак рҟынӡа мҟоу иԥсыҽны иалкаау амацәазтә система<ref name="Smith1986" />. Ари Амратә системаҿы иаарԥшыз аҩбатәи мацәазтә системоуп (актәи [[Кольца Сатурна|Сатурн амацәазтә система]] акәын)<ref name="Esposito2002" />. Уажәтәи аамҭазы Уран амацәазқәа 13 еилкаауп, урҭ рҟынтә зегь реиҳа илашоу е (епсилон) амацәаз ауп. Уран амацәазқәа зынӡа иқәыԥшуп, урҭ рыбжьара иҟоу абжьаӡарақәеи, иара убасгьы рыҵәцара аиԥшымрақәеи ишаадырԥшуа ала. Уи амацәазқәа апланета иацны ишыҟамлаз атәы аҳәоит. Иҟалап, уаанӡа амацәазқәа Уран амҩанызақәа иреиуазҭгьы, ажәҩантә цәеижьк ианаҿас, мамзаргьы а[[Приливные силы|ӡхаларатә мчқәа]] рныррала еилабгаз<ref name="Esposito2002">{{статья|заглавие=Planetary rings|издание=Reports On Progress In Physics|том=65|страницы=1741—1783|ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/65/12/201/r21201.pdf|автор=Esposito, L. W.|год=2002}}</ref><ref name="summary" />. 1789 шықәсазы Уилиам Гершель урҭ амацәазқәа ибеит ҳәа иҳәеит, аха ари ажәабжь уамак агәра угартә иҟам, избанзар уи ашьҭахь даҽа ҩышә шықәса рыҩныҵҟа егьырҭ астрономцәа урҭ рыԥшаара рылымшеит. Уран иаакәыршаны амацәазтә система аҟазаара официалла ишьақәдырӷәӷәеит [[1977|1977 шықәса]] [[Хәажәкырамза 10|хәажәкырамза 10]] рзы америкатәи аҵарауаа Џьеимс Л. Елиот (''James L. Elliot''), Едвард У. Данем (''Edward W. Dunham''), Дуглас Џь. Минк (''Douglas J. Mink''), [[Обсерватория Койпера|Коипер иаӷбатә обсерваториа]] рхы иархәаны. Аартра машәырла иҟаҵан — аԥшааҩцәа ргәыԥ аеҵәа [[SAO 158687|SAO 158687]] Уран анаҵәахыз аамҭазы Уран атмосфера ахылаԥшра ргәы иҭан. Аха ироуз адыррақәа анализ рзуны, урҭ еилыркааит аеҵәа Уран иаҵәахаанӡагьы ишыԥсыҽхахьаз, насгьы уи зныкымкәа еиқәырццакны иҟалеит. Уи иабзоураны, Уран амацәазқәа 9 аартхеит<ref>{{cite web|title=The rings of Uranus|author=J. L. Elliot, E. Dunham & D. Mink|website = Cornell University|url=https://www.nature.com/nature/journal/v267/n5609/abs/267328a0.html|year=1977|access-date=2007-06-09|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT9RESV?url=https://www.nature.com/nature/journal/v267/n5609/abs/267328a0.html|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref>. Акосмостә ӷба «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» Уран азааигәара ианнеи, аӷбаҿы иҟаз аоптика ахархәарала еиҭа ҩ-мацәазк аарԥшын, убри алагьы иаартыз амацәазқәа рхыԥхьаӡара 11-нӡа инаӡеит<ref name="Smith1986" />. [[2005|2005 шықәса]] ԥхынҷкәынмзазы [[Хаббл (телескоп)|акосмостә телескоп «Хаббл»]] уаанӡа еилкаамыз даҽа 2 мацәазк раартра алнаршеит. Урҭ уаанӡа иаартыз амацәазқәа раасҭа ҩынтә еиҳа ихараны иҟоуп, убри аҟынтә лассы-лассы «Уран адәахьтәи амацәазқәа рсистема» ҳәа ирышьҭоуп. Амацәазқәа рыдагьы, «Хаббл» ацхыраара ҟанаҵеит уаанӡа еилкаамыз ҩ-мҩаныза хәыҷқәак раартраҿгьы, урҭ руак ([[Маб (спутник)|Маб]]) аорбита зегь раасҭа ихароу адәахьтәи амацәаз иашьашәалоит. Аҵыхәтәантәи аҩ-мацәазк алаҵаны Уран амацәазқәа зегьы еизакны 13 цыра ыҟоуп<ref>{{cite web|title=NASA's Hubble Discovers New Rings and Moons Around Uranus|website = Hubblesite|url=https://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2005/33/|year=2005|access-date=2007-06-09|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT9cb1g?url=https://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2005/33/|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref>. [[2006|2006 шықәса]] мшаԥымзазы [[Гавайские острова|Гаваитәи адгьылбжьахақәа]] рҿы иҟоу [[Обсерватория Кека|Кек аобсерваториа]] иҭнахыз амацәаз ҿыцқәа рсахьа абзоурала адәахьтәи амацәазқәа рыԥштәқәа реилкаара алыршахеит. Урҭ руак ҟаԥшьын, аҩбатәи (анҭыҵтәи) жәҩангәыԥшшәылан<ref name="dePater2006">{{статья|заглавие=New Dust Belts of Uranus: Two Ring, red Ring, Blue Ring|издание=Science|том=312|страницы=92—94|doi=10.1126/science.1125110|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Sci...312...92D|язык=en|тип=journal|автор=dePater, Imke; Hammel, Heidi B.; Gibbard, Seran G.; Showalter Mark R.|год=2006|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011163014/http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Sci...312...92D}}</ref><ref>{{cite web|title=Blue ring discovered around Uranus|publisher=UC Berkeley News|last=Sanders|first=Robert|url=https://www.berkeley.edu/news/media/releases/2006/04/06_bluering.shtml|date=2006-04-06|access-date=2006-10-03|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT9zfDi?url=https://www.berkeley.edu/news/media/releases/2006/04/06_bluering.shtml|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref>. Иҟоуп агәаанагара, адәахьтәи амацәаз ажәҩангәыԥштәы зыхҟьо Маб аҿықәантәи аӡы ҵаа хәыҷқәа рыла иахьышьақәгылоу азы ауп ҳәа<ref name="dePater2006" /><ref>{{cite web|title=Blue ring of Uranus linked to sparkling ice|author=Stephen Battersby|website = NewScientistSpace|url=https://www.newscientist.com/article/dn8960|year=2006|access-date=2007-06-09|archive-url=https://www.webcitation.org/60qTAGbJF?url=https://www.newscientist.com/article/dn8960|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref>. Апланета аҩныҵҟатәи амацәазқәа цәышқәоуп<ref name="dePater2006" />. Уран аԥхьаартҩы Уилиам Гершель иусумҭақәа рҿы раԥхьаӡакәны амацәазқәа рыӡбахә ҳәоуп [[1789|1789 шықәса]] [[Жәабранмза 22|жәабранмза 22]] рзы ииҩыз азгәаҭаҿы. Ахылаԥшрақәа рзы ианҵамҭақәа рҿы иазгәеиҭеит Уран амацәазқәа амоуп ҳәа игәы ишаанаго<ref>{{cite web |title=Uranus rings 'were seen in 1700s' |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6569849.stm |date=2007-04-19 |access-date=2007-04-19 |archive-date=2012-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120803104312/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6569849.stm |url-status=live }}</ref>. Гершель иара убасгьы урҭ аԥшшәы ҟаԥшь рымоуп ҳәа игәы иаанагон (2006 шықәсазы Кек иобсерваториа аҵыхәтәантәи амацәаз иаԥхьанеиуа амацәаз ахылаԥшрақәа рыла ишьақәдырӷәӷәеит). Гершель ианҵамҭақәа Аҳратә еилазаара Ажурнал ианылеит 1797 шықәсазы. Аха анаҩс, ҩышә шықәса ирылагӡаны — 1797 инаркны 1979 шықәсанӡа — амацәазқәа рыӡбахә зынӡа алитератураҿы иарбамызт, уи, ҳәарада, аҵарауаҩ игха аҟазаара иазкны агәҩаразы азин ҟанаҵоит<ref>{{cite web|title=Did William Herschel Discover The Rings Of Uranus In The 18th Century?|website=Physorg.com|url=http://www.physorg.com/news95949762.html|url-status=dead|year=2007|access-date=2007-06-20|archive-url=https://www.webcitation.org/60qXkslux?url=http://www.physorg.com/news95949762.html|archive-date=2011-08-11}}</ref>. Иага ус иҟазаргьы, Гершель иибаз икылкааны ахҳәааҟаҵара аламала ихылаԥшрақәа хырҩа рыҭаразы иҿыҵгаӡам<ref name="dePater2006" />. Адгьыл Уран амацәазқәа рҟьаҟьара ианахысуа, урҭ аҵкарахьала иубарҭоуп. Убри аҩыза ҟалеит, иаҳҳәап, [[2007|2007]]-[[2008|2008]] шықәсқәа рзы<ref>{{статья|автор =Imke de Pater, H. B. Hammel, Mark R. Showalter, Marcos A. Van Dam. |заглавие=The Dark Side of the Rings of Uranus |издание=[[Science (журнал)|Science]] |год =2007 |том=317 |страницы=1888—1890 |bibcode=2007Sci...317.1888D |язык=en}}</ref>. === Амҳалдызасфера === [[Афаил:Uranian Magnetic field ru.svg|thumb|300 px|left|Уран амҳалдызасфера, «Воиаџьер-2» 1986 шықәсазы иҭнаҵааз]] «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» ала аҭҵаарақәа ирылагаанӡа, Уран а[[магнитное поле|мҳалдызтә мҽхакы]] ашәарақәа ҳәа акгьы ҟаҵамызт. [[1986|1986 шықәсазы]] амашьына Уран аорбитахь инеиаанӡа, а[[Солнечный ветер|мратә ԥша]] ахырхарҭа иақәшәоит ҳәа агәаанагара ыҟан. Усҟан агеомҳалдызтә полиусқәа аеклиптикатә ҟьаҟьараҿы иҟоу агеографиатә полиусқәа ирықәшәар акәын<ref name="1986Ness" />. «Воиаџьер-2» ашәарақәа Уран аҿы даара иҷыдоу амҳалдызтә мҽхакы аанарԥшит, уи апланета агеометриатә гәҭантәи иааӡом, насгьы аҵәира аҵәҩан иаҿырԥшны 59 градус инаауп<ref name="1986Ness">{{статья|заглавие=Magnetic Fields at Uranus|издание=Science|том=233|страницы=85—89|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...85N|автор=Ness, Norman F.; Acuna, Mario H.; Behannon, Kenneth W.; et al.|год=1986|язык=en|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104842/http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...85N}}</ref><ref name="Russell993" />. Аиашазы, амҳалдызтә диполь апланета агәҭа аҟынтәи аладатәи аполиус ахь ииасуеит апланета арадиус 1/3 рыла<ref name="1986Ness" />. Ари иаабац еиԥшым агеометриа иахҟьаны иҟалоит даараӡа асимметриа змам амҳалдызтә ҭыԥ, уаҟа аладатәи агьежьбжа ахҟьаҿы а[[напряжённость магнитного поля|мчхара]] 0,1 [[Гаусс (единица измерения)|гаусс]] ҟалар алшоит, аха аҩадатәи агьежьбжаҿы — 1,1 гаусс ҟалар алшоит<ref name="1986Ness" />. Бжьаратәла апланета зегьы аҟны ари арбага 0,23 гаусс ауп<ref name="1986Ness" /> (аиҿырԥшразы, Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы аҩ-гьежьбжак рҿы еиԥшуп, амҳалдызтә екваторгьы «афизикатә екватор» иашьашәалоит<ref name="Russell993" />). Уран а[[Дипольный момент|дипольтә момент]] Адгьыл аҿы иҟоу адипольтә момент аасҭа 50-нтә еиҳауп<ref name="1986Ness" /><ref name="Russell993">{{статья|заглавие=Planetary Magnetospheres|издание=Rep. Prog. Phys.|том=56|страницы=687—732|ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/56/6/001/rp930601.pdf|автор=Russell, C.T.|год=1993}}</ref>. Уран инаҷыдангьы, абри аҩыза аиҭакра змоу, насгьы «ихбыкьу» амҳалдызтә ҭыԥ Нептун аҿгьы иубаратәы иҟоуп<ref name="Russell993" /> — уи аганахьала, абри аҩыза аконфигурациа аҵаатә гигантқәа ирҷыдаҟазшьоуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Атеориақәа руак ари афеномен адгьылтә планетақәеи егьырҭ апланета дуқәеи рымҳалдызтә ҭыԥ агәҭантәи агәыцә аҟны ишыҟало ала иҳалнаркаауеит, насгьы «аҵаатә гигантқәа» рымҳалдызтә ҭыԥ шьақәгылоит еиҳа имаҷу аҵауларақәа рҿы: иаҳҳәап, аммиак ҵаӷа аокеан аҿы, аконвективтә хҟьа ҵаӷаҿы, иҭышәантәалоу ахҟьатә еилазаара змоу, аҩнуҵҟатәи ахәҭа ҵаӷа иакәыршоу<ref name="Atreya2006" /><ref>{{статья|заглавие=Convective-region geometry as the cause of Uranus’ and Neptune’s unusual magnetic fields|издание=Letters to Nature|том=428|страницы=151—153|ссылка=https://mahi.ucsd.edu/johnson/ES130/stanley2004-nature.pdf|access-date=2007-08-05|doi=10.1038/nature02376|язык=en|тип=journal|автор=Stanley, Sabine; Bloxham, Jeremy|год=2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20070807213745/http://mahi.ucsd.edu/johnson/ES130/stanley2004-nature.pdf|archive-date=2007-08-07}}</ref>. Аха иага ус иҟазаргьы, амҳалдызасфера азеиԥш еиҿкаара аганахьала Уран Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа иреиԥшуп. Иҟоуп аҿасратә цәқәырԥа хада, уи Уран аҟынтәи Уран арадиусқәа 23 рыбжьаӡараҿы иҟоуп, насгьы амҳалдызаанҿасра (18 Уран арадиусқәа рыбжьаӡараҿы). Иҟоуп иҿиаз амҳалдызтә ҵыхәеит а[[радиационные пояса|радиациатә маҟақәеи]]<ref name="1986Ness" /><ref name="Russell993" /><ref name="Krimigis1986">{{статья|заглавие=The Magnetosphere of Uranus: Hot Plasma and radiation Environment|издание=Science|том=233|страницы=97—102|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...97K|язык=en|тип=journal|автор=Krimigis, S.M.; Armstrong, T.P.; Axford, W.I.; et al.|год=1986|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011134551/http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...97K}}</ref>. Иааизакны иуҳәозар, Уран Иупитер иеиԥшым амҳалдызасфера аилазаашьала, уи Сатурн еиҳа иугәаланаршәоит<ref name="1986Ness" /><ref name="Russell993" />. Уран амҳалдызтә ҵыхәа апланета иаҩсны миллион километрла инаскьоит, насгьы апланета аҵәира иахҟьаны «аштопор» еиԥш еикәаргьежьуп<ref name="1986Ness" /><ref>{{cite web|title=Voyager: Uranus: Magnetosphere|url=https://voyager.jpl.nasa.gov/science/uranus_magnetosphere.html|website=NASA|year=2003|access-date=2007-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/60qXlE7Dp?url=https://voyager.jpl.nasa.gov/science/uranus_magnetosphere.html|archive-date=2011-08-11|url-status=dead}}</ref>. Уран амҳалдызасфера иалоуп еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа: а[[протон|протонқәа]], а[[электрон|елеқтронқәа]], насгьы маҷк H<sub>2</sub><sup>+</sup> а[[ион|ионқәа]]<ref name="Russell993" /><ref name="Krimigis1986" />. Аҭҵаарақәа раан еиҳа ихьанҭоу аионқәа ԥшаамызт. Иҟалап арҭ ахәҭаҷқәа рҟынтәи акыр Уран ицоу атермосфера аҟынтәи иаауазар<ref name="Krimigis1986" />. Аионқәеи аелектронқәеи рымчхарақәа 4 насгьы 1,2 [[мегаэлектронвольт|мегаелектронвольт]] (МеВ) рҟынӡа инеир рылшоит<ref name="Krimigis1986" />. Аҩныҵҟатәи амҳалдызасфераҿы еиҵоу амчхара змоу аионқәа (даҽакала иуҳәозар, 0,001 МеВ аасҭа еиҵоу амчхара змоу аионқәа) реилаӷәӷәара кубтә сантиметрк аҿы 2 ион ҟалоит<ref name="Bridge1986">{{статья|заглавие=Plasma Observations Near Uranus: Initial Results from Voyager 2|издание=Science|том=233|страницы=89—93|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...89B|язык=en|тип=journal|автор=Bridge, H.S.; Belcher, J.W.; Coppi, B.; et al.|год=1986|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011134546/http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...89B}}</ref>. Уран амҳалдызасфераҿы акыр зҵазкуа аҭыԥ ааныркылоит уи амҩанызақәа, урҭ амҳалдызтә ҭыԥ аҿы аҭыҳәҭа дуқәа ҟарҵоит<ref name="Krimigis1986" />. Ахәҭаҷқәа рцара 100 000 шықәса ирылагӡаны амзақәа рқәыԥшылара арлашьцара ахҟьартә еиԥш иҳаракуп<ref name="Krimigis1986" />. Убри акәзар ҟалоит Уран амҩанызақәеи амацәаз ахәҭаҷқәеи рыԥштәы еиқәаҵәа зыхҟьогьы<ref name="summary">{{cite web|title=Voyager Uranus Science Summary|website = NASA/JPL|url=http://solarviews.com/eng/vgrur.htm|url-status=dead|year=1988|access-date=2007-06-09|archive-url=https://www.webcitation.org/60qXlV8Fb?url=http://solarviews.com/eng/vgrur.htm|archive-date=2011-08-11}}</ref>. Уран ибзианы иҿиахьоу аврорақәа амоуп, аҩ-полиуск рыкәша-мыкәша илашо ҵәҩанҵас иубарҭоу<ref name="Herbert1999" />. Аха, Иупитер аҟны еиԥш акәымкәа, Уран аҿы аврорақәа атермосфера амчхаратә баланс азы уамак аҵакы рымам<ref name="Lam1997" />. == Аклимат == {{main|Уран атмосфера}} === Атмосфера === [[Афаил:STScI-Uranus-NIRCam.png|thumb|right|230px|[[Джеймс Уэбб (телескоп)|Джеймс Уебб]] икосмостә телескоп [[NIRCam|NIRCam]] акамера ала иҭыху Уран, уи амацәазқәа, атмосфера аинфраҟаԥшь азааигәаратәи асахьа.]] [[Афаил:Annotated_Uranian_rings.png|thumb|right|230px|Урани уи амацәазқәеи, апланета амҩанызақәа 27 рҟынтәи 9 рыцны, аҭоурых аҿы Уран амацәазқәа зегьы раасҭа еилыкка иҟоу рсахьа, [[Джеймс Уэбб (телескоп)|Джеймс Уебб]] икосмостә телескоп [[NIRCam|NIRCam]] акамера ала аинфраҟаԥшь диапазонаҿ иҭыхуп.]] Уран ажәа иаабац аҵакы ала ахҟьа ӷәӷәа амамзаргьы, еиҳа ихароу арчытә ҟәырҷаха уи атмосфера ауп ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="Lunine1993" />. Уран атмосфера адәахьтәи ахҟьа аҟынтәи 300 км абжьаӡара инаркны 100 барк ақәыӷәӷәара аманы, 320 К аԥхарра аманы иалагоит ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref name="dePater1991">{{статья |заглавие=Possible Microwave Absorption in by {{nowrap|H<sub>2</sub>S}} gas Uranus’ and Neptune’s Atmospheres |том=91 |страницы=220—233 |doi=10.1016/0019-1035(91)90020-T |ссылка=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1991_Microwave_Absorption.pdf |язык=en |тип=journal |автор=dePater, Imke; Romani, Paul N.; Atreya, Sushil K. |год=1991 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2011-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606122929/http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1991_Microwave_Absorption.pdf }}</ref>. «Атмосфератә гәыргьын» 1 бар ақәыӷәӷәара змоу «ахҟьа» аҟынтәи арадиус ҩынтә еиҳау абжьаӡара аҟынӡа инаӡоит<ref name="Herbert1987" />. Атмосфера хы-хәҭакны иаҳшар ҳалшоит: а[[тропосфера|тропосфера]] (−300 инаркны 50 км рҟынӡа; ақәыӷәӷәара 100–0,1 бар), а[[стратосфера|стратосфера]] (50–4000 км; ақәыӷәӷәара 0,1–10<sup>−10</sup> бар), иара убас а[[термосфера|термосфера]]/атмосфератә гәыргьын (4000–{{Ахыԥхьаӡара|50000|км}} ахҟьа аҟынтәи)<ref name="Lunine1993">{{статья |заглавие=The Atmospheres of Uranus and Neptune |том=31 |страницы=217—263 |doi=10.1146/annurev.aa.31.090193.001245 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ARA%26A..31..217L |автор=Lunine, Jonathan I. |год=1993 |язык=en |издание=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |издательство=[[Annual Reviews]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104902/http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ARA%26A..31..217L }}</ref>. Уран а[[Мезосфера|мезосфера]] амаӡам. === Атмосфера аилазаара === Уран атмосфера аилазаара егьырҭ апланета ахәҭақәа реилазаарақәа иреиԥшым, избан акәзар уа агелиуми амолекулатә ӡрии рацәаны иалоуп<ref name="Lunine1993" />. Агели а[[Мольная доля|мольтә хәҭаа]] (даҽакала иуҳәозар, агели атомқәа рхыԥхьаӡара егьырҭ атомқәеи амолекулақәеи зегьы рхыԥхьаӡара азыҟазаашьа) хыхьтәи атропосфераҿы 0,15 ± 0,03 ауп, насгьы амассатә хәҭаа 0,26 ± 0,05 иақәшәоит<ref name="Lunine1993" /><ref name="Pearl1990" /><ref name="Conrath1987">{{статья|заглавие=The helium abundance of Uranus from Voyager measurements|том=92|страницы=15003—15010|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1987JGR....9215003C|язык=en|тип=journal|автор=B. Conrath et al.|год=1987|издание=Journal of Geophysical Research|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104852/http://adsabs.harvard.edu/abs/1987JGR....9215003C}}</ref>. Ари арбага агели апротоеҵәатә массатә хәҭаа даара иазааигәоуп (0,275 ± 0,01)<ref name="Lodders2003">{{статья|заглавие=Solar System Abundances and Condensation Temperatures of the Elements|том=591|страницы=1220—1247|doi=10.1086/375492|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...591.1220L|язык=en|тип=journal|автор=Lodders, Katharin|год=2003|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство=[[IOP Publishing]]|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011123901/http://adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...591.1220L}}</ref>. А[[Гелий|гели]] апланета агәҭаны еизгаӡам, уи егьырҭ арчытә гигантқәа ирҷыдаҟазшьоуп<ref name="Lunine1993" />. Уран атмосфера ахԥатәи ахәҭа а[[метан|метан]] ауп (CH<sub>4</sub>)<ref name="Lunine1993" />. А[[Метан|метан]] еилыкка иубарҭоу албаадаратә цәаҳәақәа амоуп иубарҭоуи аинфраҟаԥшь иазааигәоуи аспектр аҿы. Амолекулақәа рхыԥхьаӡарала 2,3% шьақәнаргылоит (1,3 бар ақәыӷәӷәара аҩаӡараҿы)<ref name="Lunine1993" /><ref name="Lindal1987" /><ref name="1986Tyler" />. Ари аизыҟазаашьа аҳаракыра иазҳацыԥхьаӡа еиҳа имаҷхоит, избан акәзар даараӡа илаҟәу аҳауа аԥхарра аметан «арҵаауеит»<ref name="Bishop1990">{{статья|заглавие=Reanalysis of Voyager 2 UVS Occultations at Uranus: Hydrocarbon Mixing Ratios in the Equatorial Stratosphere|том=88|страницы=448—463|doi=10.1016/0019-1035(90)90094-P|ссылка=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1990_Reanalysis.pdf|язык=en|тип=journal|автор=Bishop, J.; Atreya, S.K.; Herbert, F.; and Romani, P.|год=1990|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|archive-date=2019-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918194519/http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1990_Reanalysis.pdf}}</ref>. Аспектр аҟаԥшь ахәҭа алашара лбааздо аметан аҟазаара апланета ашьац-жәҩанԥштәы анаҭоит<ref>{{книга|автор = Elkins-Tanton L. T. |заглавие = Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System |ссылка = https://archive.org/details/uranusneptuneplu00elki/page/13 |место = New York |издательство = Chelsea House |год = 2006 |серия=The Solar System |ISBN=0-8160-5197-6 |pages = 13}}</ref>. Атмосфера аҵаулараҿы аммиак, аӡы, атыҩшаӡри реиԥш иҟоу еиҳа имаҷны иԥыруа аилаҵақәа ралаҵәара ибзианы еилкааӡам<ref name="Lunine1993" /><ref name="dePater1989">{{статья|заглавие=Uranius Deep Atmosphere Revealed|том=82|номер=12|страницы=288—313|doi=10.1016/0019-1035(89)90040-7|ссылка=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1989_Uranus_Deep_Atm.pdf|автор=dePater, Imke; Romani, Paul N.; Atreya, Sushil K.|год=1989|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|archive-date=2011-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606123255/http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1989_Uranus_Deep_Atm.pdf}}</ref>. Уи адагьы, Уран хыхьтәи ахҟьақәа рҿы иԥшаан а[[этан|етан]] (С<sub>2</sub>H<sub>6</sub>), а[[метилацетилен|метилацетилен]] (CH<sub>3</sub>C<sub>2</sub>H) а[[диацетилен|диацетилен]] (C<sub>2</sub>HC<sub>2</sub>H) рышьҭақәа<ref name="Bishop1990" /><ref name="Burdorf2006">{{статья|заглавие=Detection of new hydrocarbons in Uranus' atmosphere by infrared spectroscopy|том=184|страницы=634—637|doi=10.1016/j.icarus.2006.06.006|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..184..634B|язык=en|тип=journal|автор=Burgorf, Martin; Orton, Glenn; van Cleve, Jeffrey; et al.|год=2006|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011123940/http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..184..634B}}</ref><ref name="Encrenaz2003" />. Абарҭ арацәаӡриқәа амратә ультрафиолеттә радиациа ала аметан а[[фотолиз|фотолиз]] иалҵшәоуп ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="Summers1989" />. А[[Спектроскопия|спектроскопиа]] а[[Аӡы|ӡы афақь]], а[[Угарный газ|былратә]], а[[Углекислый газ|рацәаҵәыҵәтә]] рчқәа рышьҭақәагьы аԥшааит. Иҟалап урҭ Уранынӡа адәныҟатәи ахыҵхырҭақәа рҟынтәи инаӡозар (иаҳҳәап, ииасуа а[[Комета|кометақәа]] рҟынтәи)<ref name="Burdorf2006" /><ref name="Encrenaz2003">{{статья|заглавие=ISO observations of the giant planets and Titan: what have we learnt?|издание=Planet. Space Sci.|том=51|страницы=89—103|doi=10.1016/S0032-0633(02)00145-9|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003P%26SS...51...89E|язык=en|тип=journal|автор=Encrenaz, Therese|год=2003|nodot=1|archive-date=2008-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080221165624/http://adsabs.harvard.edu/abs/2003P%26SS...51...89E}}</ref><ref name="Encrenaz2004">{{статья|заглавие=First detection of CO in Uranus|издание=Astronomy&Astrophysics|том=413|страницы=L5—L9|doi=10.1051/0004-6361:20034637|ссылка=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/2004_First_Detection.pdf|access-date=2007-08-05|автор=Encrenaz, Th.; Lellouch, E.; Drossart, P.|год=2004|archive-date=2011-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110923193402/http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/2004_First_Detection.pdf}}</ref>. === Атропосфера === [[Афаил:Tropospheric profile Uranus ru.png|400px|right|thumb|Уран аҟны аҳауа аԥхарреи ақәыӷәӷәареи реихшанҵа]] А[[Тропосфера|тропосфера]] — атмосфера зегь реиҳа илаҟәу, зегь раасҭа еилаӷәӷәоу ахәҭа — ҳаракырацыԥхьаӡа аҳауаԥхарра агхара аҟазшьоуп<ref name="Lunine1993" />. Аҳауа аԥхарра еиҵахоит 320 К инаркны атропосфера аҵаҟаҵәҟьа (300 км аҵаулараҿы) 53 К аҟынӡа 50 км аҳаракыраҿы<ref name="dePater1991" /><ref name="1986Tyler">{{статья |заглавие=Voyger 2 Radio Science Observations of the Uranian System: Atmosphere, Rings, and Satellites |издание=Science |том=233 |страницы=79—84 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...79T |язык=en |тип=journal |автор=Tyler, J. L.; Sweetnam, D. N.; Anderson, J. D.; et al. |год=1986 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104837/http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...79T }}</ref>. Атропосфера зегь раасҭа иҳараку ахәҭаҿы аҳауа аԥхарра (атропоаанҿасра) 57 инаркны 49 К рҟынӡа еиҭасуеит, аҭбаара зеиԥшроу еиԥш<ref name="Lunine1993" /><ref name="1986Hanel">{{статья |заглавие=Infrared Observations of the Uranian System |издание=Science |том=233 |страницы=70—74 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...70H |автор=Hanel, R.; Conrath, B.; Flasar, F. M.; et al. |год=1986 |язык=en |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104832/http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...70H }}</ref>. Атропоаанҿасра апланета инфраҟаԥшьтә шәахәаркра аиҳарак азы аҭакԥхықәра шьҭнахуеит (аспектр аинфраҟаԥшь харатәи ахәҭа) насгьы уи апланета [[Эффективная температура|хра злоу аԥхарра]] (59,1 ± 0,3 K) аилкаара алнаршоит<ref name="1986Hanel" /><ref name="Pearl1990">{{статья |заглавие=The Albedo, Effective Temperature, and Energy Balance of Uranus as Determined from Voyager IRIS Data |том=84 |страницы=12—28 |doi=10.1016/0019-1035(90)90155-3 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1990Icar...84...12P |язык=en |тип=journal |автор=Pearl, J. C.; Conrath, B. J.; Hanel, R. A.; Pirraglia, J. A. |год=1990 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104857/http://adsabs.harvard.edu/abs/1990Icar...84...12P }}</ref>. Атропосфера иуадаҩу аилазаашьа амоуп: иҟалап, аӡы аԥсҭҳәақәа рықәыӷәӷәара 50 бар инаркны 100 бар рҟынӡа иҟазар алшоит, аммониум агидросульфид аԥсҭҳәақәа 20-40 бар рҟынӡа, аммиаки атыҩшаӡрии аԥсҭҳәақәа — 3-10 бар рыбжьара. Аметантә ԥсҭҳәақәа 1-2 бар рыбжьара иҟазар рылшоит<ref name="Lunine1993" /><ref name="dePater1991" /><ref name="Lindal1987">{{статья |заглавие=The Atmosphere of Uranus: Results of Radio Occultation Measurements with Voyager 2 |издание=J. of Geophys. Res. |том=92 |страницы=14987—15001 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1987JGR....9214987L |язык=en |тип=journal |автор=Lindal, G. F.; Lyons, J. R.; Sweetnam, D. N.; et al. |год=1987 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104847/http://adsabs.harvard.edu/abs/1987JGR....9214987L }}</ref><ref name="Atreya2005">{{статья |заглавие=Coupled Clouds and Chemistry of the Giant Planets — a Case for Multiprobes |издание=Space Sci. Rev. |том=116 |страницы=121—136 |doi=10.1007/s11214-005-1951-5 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005SSRv..116..121A |язык=en |тип=journal |автор=Atreya, Sushil K.; Wong, Ah-San |год=2005 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104917/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005SSRv..116..121A }}</ref>. Атропосфера атмосфера адинамикатә хәҭа ауп, насгьы уи аҟны ашықәс аамҭақәа реиҭныԥсахлареи, аԥсҭҳәақәеи аԥшаӷәӷәақәеи ибзианы иубарҭоуп<ref name="Sromovsky2005">{{статья |заглавие=Dynamics of cloud features on Uranus |том=179 |страницы=459—483 |doi=10.1016/j.icarus.2005.07.022 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Icar..179..459S |автор=Sromovsky, L. A.; Fry, P. M. |год=2005 |язык=en |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011163004/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Icar..179..459S }}</ref>. === Атмосфера хыхьтәи ахәҭа === А[[Тропопауза|тропоаанҿасра]] ашьҭахь а[[стратосфера|стратосфера]] алагоит, уаҟа аҳауа аԥхарра иагхаӡом, аха, уи аҭыԥан, аҳаракыра еизҳаҵыԥхьаӡа аԥхаррагьы иацлоит: тропопаузаҿы 53 К инаркны атермосфера ахәҭа хадаҿы 800-850 К (520°C) рҟынӡа<ref>{{Cite web |url=http://light-science.ru/uran.html |title=Планета Уран |access-date=2016-10-21 |archive-date=2016-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161205045402/http://light-science.ru/uran.html |url-status=live }}</ref><ref name="Herbert1987">{{статья |заглавие=The Upper Atmosphere of Uranus: EUV Occultations Observed by Voyager 2 |издание=J. of Geophys. Res. |том=92 |страницы=15093—15109 |ссылка=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1987_Upper_Atm_Uranus.pdf |язык=en |тип=journal |автор=Herbert, Floyd; Sandel, B. R.; Yelle, R. V.; et al. |год=1987 |archive-date=2011-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606135734/http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1987_Upper_Atm_Uranus.pdf }}</ref>. Астратосфера аԥхара зыхҟьо амра аинфраҟаԥшьтәи аультрафиолеттәи шәахәақәа а[[метан|метан]] а[[фотолиз|фотолиз]] абзоурала ишьақәгыло аметани егьырҭ а[[углеводород|рацәаӡриқәеи]] рыла рылбаадара ауп<ref name="Bishop1990" /><ref name="Summers1989">{{статья |заглавие=Photochemistry of the Atmosphere of Uranus |том=346 |страницы=495—508 |doi=10.1086/168031 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1989ApJ...346..495S |автор=Summers, Michael E.; Strobel, Darrell F. |год=1989 |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011123725/http://adsabs.harvard.edu/abs/1989ApJ...346..495S }}</ref>. Уи адагьы, астратосфера а[[Термосфера|термосфера]] ала иԥхоит<ref name="Herbert1999" /><ref name="Young2001">{{статья |заглавие=Uranus after Solstice: Results from the 1998 November 6 Occultation |том=153 |страницы=236—247 |doi=10.1006/icar.2001.6698 |ссылка=https://www.boulder.swri.edu/~layoung/eprint/ur149/Young2001Uranus.pdf |язык=en |тип=journal |автор=Young, Leslie A.; Bosh, Amanda S.; Buie, Marc; et al. |год=2001 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2019-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191010062144/https://www.boulder.swri.edu/~layoung/eprint/ur149/Young2001Uranus.pdf }}</ref>. Арацәаӡриқәа 100 инаркны 280 км рҟынӡа 10 инаркны 0,1 миллибар рҟынӡа илаҟәу ашьаҭа ааныркылоит, аԥхарра аҳәаақәа 75 инаркны 170 К рҟынӡа<ref name="Bishop1990" />. Зегь реиҳа аларҵәара змоу арацәаӡриқәа — а[[ацетилен|цетилени]] а[[этан|етани]] — ари ахәҭаҿы а[[водород|ӡри]] иаҿырԥшны 10<sup>−7</sup> шьақәдыргылоит, зконцентрациа абраҟа аметани а[[Угарный газ|былратә рчи]] рконцентрациа иазааигәоу<ref name="Bishop1990" /><ref name="Burdorf2006" /><ref name="Encrenaz2004" />. Еиҳа ихьанҭоу арацәаӡриқәа, арацәаҵәыҵәтә рчы, аӡы афақь рзы ари аизыҟазаашьа даҽа х-еишьҭагылак рыла еиҵоуп<ref name="Burdorf2006" />. Аетани ацетилени еиҳа ихьҭоу, илаҟәу астратосфереи атропоаанҿасреи рыхәҭақәа рҿы еилаҵәоит, насгьы анаҟәқәа ҟарҵоит<ref name="Summers1989" />. Аха урҭ аԥсҭҳәақәа рхыхь арацәаӡриқәа реилаҵәара егьырҭ апланета дуқәа рҟны аасҭа акырӡа еиҵоуп<ref name="Herbert1999">{{статья |заглавие=Ultraviolet Observations of Uranus and Neptune |издание=Planet. Space Sci. |том=47 |страницы=1119—1139 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999P%26SS...47.1119H |автор=Herbert, Floyd; Sandel, Bill R. |год=1999 |archive-date=2008-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080221155545/http://adsabs.harvard.edu/abs/1999P%26SS...47.1119H }}</ref><ref name="Bishop1990" />. Атмосфера ахҟьа аҟынтәи еиҳа ихараны иҟоу ахәҭақәа — атермосфереи агәыргьыни — рыԥхарра 800–850 К ауп<ref name="Lunine1993" /><ref name="Herbert1999" />, аха ари аҩыза аԥхарра арбагақәа зыхҟьо макьана еилкаам. Амратә аультрафиолеттә шәахәаркра (ааигәатәи, мамзаргьы харатәи аультрафиолеттә спектр) мамзаргьы аврорақәа иаҭаху амчхара рыҭара рылшом (хыхьтәи астратосфера аҟны арацәаӡриқәа рыҟамзаара иахҟьаны архьшәашәара алҵшәа алаҟәра алагала ҟанаҵар шалшогьы<ref name="Herbert1999" /><ref name="Herbert1987" />). Амолекулатә ӡри анахысгьы, атермосфера иаҵанакуеит хыԥхьаӡара рацәала зыхиақәиҭу аӡритә атомқәа. Урҭ рмасса лаҟәи рыԥхарра ҳараки атермосфера 50 000 км (ҩ-планетатә радиуск) инареиҳаны изыҟоу аилыркааразы ицхыраагӡахар рылшоит<ref name="Herbert1999" /><ref name="Herbert1987" />. Ари еиҵыху агәыргьын — Уран аҷыдара ауп<ref name="Herbert1999" />. Убри ауп амацәазқәа рҿы асаба амаҷра зыхҟьо<ref name="Herbert1987" />. Уран атермосфереи астратосфера хыхьтәи ахҟьеи а[[Ионосфера|ионосфера]] шьақәдыргылоит<ref name="1986Tyler" />, уи 2000 инаркны 10 000 км рҟынӡа аҳаракыраҿы иҟоуп<ref name="1986Tyler" />. Уран аионосфера еиҳа ижәпоуп Сатурни Нептуни рҟны аасҭа, иҟалап уи зыхҟьо хыхьтәи астратосфераҿы арацәаӡриқәа рылаҵәара ахьмаҷу азы акәзаргьы<ref name="Herbert1999" /><ref name="Trafton1999">{{статья |заглавие=H<sub>2</sub> Quadrupole and H<sub>3</sub><sup>+</sup> Emission from Uranus: the Uranian Thermosphere, Ionosphere, and Aurora |том=524 |страницы=1059—1023 |doi=10.1086/307838 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999ApJ...524.1059T |язык=en |тип=journal |автор=Trafton, L. M.; Miller, S.; Geballe, T. R.; et al. |год=1999 |издание=[[The Astrophysical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011162839/http://adsabs.harvard.edu/abs/1999ApJ...524.1059T }}</ref>. Аионосфера еиҳарак амратә ультрафиолеттә шәахәаркрала еиқәыршәоуп, насгьы уи аилаӷәӷәара амратә усура иахьыԥшуп<ref name="Encrenaz2003b">{{статья |заглавие=The rotational temperature and column density of H<sub>3</sub><sup>+</sup> in Uranus |издание=[[Planetary and Space Science]]|том=51 |страницы=1013—1016 |ссылка=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/2003_Rotational_Temperature.pdf |doi=10.1016/S0032-0633(03)00132-6 |язык=en |тип=journal |автор=Encrenaz, Th.; Drossart, P.; Orton, G.; et al. |год=2003 |archive-date=2015-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151029194458/http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/2003_Rotational_Temperature.pdf }}</ref>. Абраҟа аврорақәа Иупитери Сатурни рҿы еиԥш лассы-лассы иуԥылом, насгьы усҟак ҵакы рымам<ref name="Herbert1999" /><ref name="Lam1997">{{статья |заглавие=Variation in the {{nowrap|H<sub>3</sub><sup>+</sup>}} emission from Uranus |том=474 |страницы=L73—L76 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1997ApJ…474L..73L |doi=10.1086/310424 |язык=en |тип=journal |автор=Lam, Hoanh An; Miller, Steven; Joseph, Robert D.; et al. |год=1997 |издание=[[The Astrophysical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref>. [[Афаил:Uranuscolour.png|thumb|300px|upright|Аԥсабаратә ԥштәы (армарахьтә) змоу еиҳа икьаҿу ацәқәырԥа аураҟны (арӷьарахьтә), аԥсҭҳәақәа рцәаҳәақәеи атмосфератә «хҭырԥеи» реиҩдыраара алзыршо («Воиаџьер-2» аҭыхымҭа)]] Уран атмосфера егьырҭ апланета дуқәа ратмосфера иаҿырԥшны уахәаԥшуазар уамашәа иҭынчуп, уимоу Нептун иаҿырԥшны уахәаԥшуазаргьы, уи Уран иеиԥшуп еилазааралагьы шәагаалагьы<ref name="Sromovsky2005" />. «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» Уран ианазааигәаха, ари апланета иубарҭоу ахәҭаҿы 10 ԥсҭҳәа цәаҳәак мацара роуп иубарҭахаз<ref name="Smith1986" /><ref name="planetary">{{cite web |title=No Longer Boring: 'Fireworks' and Other Surprises at Uranus Spotted Through Adaptive Optics |author=[[Лакдавалла, Эмилия|Emily Lakdawalla]] |website = The Planetary Society |url=https://www.planetary.org/news/2004/1111_No_Longer_Boring_Fireworks_and_Other.html |url-status=dead |year=2004 |access-date=2007-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719212924/http://www.planetary.org/news/2004/1111_No_Longer_Boring_Fireworks_and_Other.html |archive-date=2011-07-19}}</ref>. Ас еиԥш атмосфера аҭынҷра даараӡа илаҟәу аҩныҵҟатәи аԥхарра иадаҳҳәалар ауеит. Уи егьырҭ апланета дуқәа рҟны аасҭа акырӡа еиҵоуп. Уран атропоаанҿасраҿы зегь реиҳа илаҟәу аҳауа аԥхарра 49 К (−224°C) ауп, убри аҟнытә апланета Амратә система апланетақәа рхыԥхьаӡараҿ зегь реиҳа ихьшәашәоу ауп — Амра аҟынтәи еиҳа ихараны иҟоу [[Нептун|Нептуни]] [[Плутон|Плутони]] раасҭагьы<ref name="Lunine1993" /><ref name="Pearl1990" />. === Атмосфератә шьақәгыларақәа, аԥсҭҳәақәеи аԥшақәеи === [[Афаил:Uranian wind speeds ru.png|thumb|200px|left| Уран аҟны аԥсҭҳәақәа рзоналтә ццакырақәа]] 1986 шықәсазы «Воиаџьер-2» иҭнахыз асахьақәа иаадырԥшит Уран иубаратәы иҟоу аладатәи агьежьбжа ҩ-регионк рыла ишеиҩшахо: илашо «аполиартә хҭырԥеи» еиҳа имаҷны илашо аекватортә зонақәеи<ref name="Smith1986" />. Арҭ азонақәа рҳәаа -45° аҭбаараҿы иҟоуп. -45° -50° рыбжьара иҟоу ацәаҳәа ҭшәа, аладатәи «амацәаз» ҳәа изышьҭоу, агьежьбжа аҟны зегь реиҳа иубарҭоу ҟазшьоуп, насгьы иааизакны иубаратәы иҟоу ахҟьа аҟны<ref name="Smith1986" /><ref name="Hammel2005">{{статья|заглавие=Uranus in 2003: Zonal winds, banded structure, and discrete features|том=175|страницы=534—545|doi=10.1016/j.icarus.2004.11.012|ссылка=http://www.llnl.gov/tid/lof/documents/pdf/316112.pdf|язык=en|тип=journal|автор=Hammel, H.B.; de Pater, I.; Gibbard, S.; et al.|год=2005|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|archive-date=2007-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20071025031013/http://www.llnl.gov/tid/lof/documents/pdf/316112.pdf}}</ref>. «Ахҭырԥеи» амацәази, агәаанагара шыҟоу ала, 1,3 инаркны 2 бар рҟынӡа ақәыӷәӷәаратә бжьаӡараҿы иҟоуп, насгьы урҭ а[[метан|метан]] иаԥсҭҳәа жәпақәоуп<ref name="Rages2004" />. «Воиаџьер-2» Уран изааигәахеит «Аладатәи аполиартә ԥхынра» аан, аха аҩадатәи аполиартә гьежьы аԥшаара алымшеит. Аха [[XXI век|XXI-тәи ашәышықәса]] алагамҭазы, Уран аҩадатәи агьежьбжа «Хаббли» [[Обсерватория Кека|Кек аобсерваторие]] ртелескопқәа рыла ианҭырҵаа, апланета ари ахәҭаҿы «ахҭырԥа» ма «амацәаз» ҳәа акгьы ԥшаамхеит<ref name="Hammel2005" />. Убасала, Уран аилазаашьаҿы даҽа асимметриак ааԥшит, еиҳарак аладатәи аполиус азааигәара илашоу, насгьы «аҩадатәи амацәаз» аҩадатәи аҭыԥқәа рҿы еизаданы илашьцоу<ref name="Hammel2005" />. Змасштаб дуу атмосфера ацәаҳәатә еиҿкаашьа анаҩсгьы, «Воиаџьер-2» иазгәанаҭеит илашоу аԥсҭҳәа хәыҷқәа жәаба, урҭ реиҳарак «аладатәи амацәаз» аҩадахьы градусқәак рыла иҟоу аҭыԥ аҿы<ref name="Smith1986" />; егьырҭ аганқәа зегь рыла Уран «динамикала иԥсхьоу» планетаҵас иҟан. Аха 1990-тәи ашықәсқәа рзы иҭаҩыз аԥсҭҳәа лашақәа рхыԥхьаӡара акырӡа иацлеит, урҭ реиҳарак апланета аҩадатәи агьежьбжаҿы иҟан, уи аамҭазы иубарҭахаз<ref name="Sromovsky2005" />. Ари азы актәи аилыркаа (аԥсҭҳәа лашақәа еиҳа имарианы иубарҭоуп аҩадатәи агьежьбжаҿы, еиҳа илашо аладатәи агьежьбжаҿы аасҭа) шьақәырӷәӷәамхаӡеит. Аҩ-гьежьбжак рҟны аԥсҭҳәақәа реиҿкаараҿы аиԥшымзаарақәа ыҟоуп<ref name="Karkoschka2001" />: аҩадатәи аԥсҭҳәақәа еиҳа ихәыҷуп, илашоуп, еиҳа иалкаауп<ref name="Hammel2005b" />. Иҟалап урҭ еиҳа иҳараку аҭыԥ аҿы иҟазар<ref name="Hammel2005b" />. Аԥсҭҳәақәа рыԥсҭазаара аамҭа даара еиуеиԥшым — игәаҭаз рҟынтәи ԥсҭҳәақәак сааҭқәакгьы нырымҵит, аха аладатәи аԥсҭҳәақәа рҟынтәи акы иадамзаргьы еиқәхеит «Воиаџьер-2» Уран ианахаԥыруаз аамҭа инаркны<ref name="Sromovsky2005" /><ref name="planetary" />. Ааигәа Нептуни Урани рҿы имҩаԥгаз ахылаԥшрақәа иаадырԥшит арҭ апланетақәа рыԥсҭҳәақәа реиԥшызаарақәа рацәаны ишыҟоу<ref name="Sromovsky2005" />. Уран аҿы аҳауа аҭагылазаашьа еиҳа ишҭынчугьы, Нептун аҟны еиԥш, уаҟагьы «ашәыта лашьцақәа» (атмосфератә ԥшаҵәиқәа) гәаҭоуп — 2006 шықәсазы раԥхьаӡакәны уи атмосфераҿы аԥшаҵәи рбеит, насгьы асахьа ҭырхит<ref name="DarkSpot" />. [[Афаил:Uranus Dark spot.jpg|thumb|upright|200px|right|Уран аҿы раԥхьаӡатәи атмосфератә ԥшаҵәыҩ. «Хаббл» иҟанаҵаз асахьа]] Еиуеиԥшым аԥсҭҳәақәа рышьклаԥшрақәа алшара ҳнаҭеит Уран хыхьтәи атропосфераҿы иасуа азоналтә ԥшақәа ралкаара<ref name="Sromovsky2005" />. Аекватор аҿы аԥша ретроградатәуп, даҽакала иуҳәозар, апланета аҵәира иаҿагыло аган ала иасуеит, урҭ рыццакра (аныҟәара аҵәира иаҿагылоуп азы) -100 м/с -50 м/с ауп<ref name="Sromovsky2005" /><ref name="Hammel2005" />. Аԥшақәа рыццакра ноль аҟынӡа инеиуеит, аекватор аҟынтәи аҭбаара ± 20° аҟынӡа абжьаӡара еизҳацыԥхьаӡа, аԥша шамахамзар иахьыҟам. Аԥшақәа апланета агьежьра аган ала аполиусқәа рҟынӡа асра иалагоит<ref name="Sromovsky2005" />. Аԥшақәа рыццакра аизҳара иалагоит, ±60° аҭбаарақәа рҿы иреиҳау аҩаӡара аҟынӡа инаӡоит, насгьы аполиусқәа рҿы ноль аҟынӡа илеиуеит<ref name="Sromovsky2005" />. Аԥша аццакра −40° аҭбаараҿы 150 м/с инаркны 200 м/с рҟынӡа иҟоуп, аха анаҩстәи ахылаԥшрақәа рзы ԥынгылас иҟоуп «Аладатәи амацәаз», уи аԥсҭҳәақәа алашарала иаҵәахуеит, насгьы аладатәи аполиус азааигәара аԥша аццакра аԥхьаӡара алнаршом. Апланетаҿы иаҳбо аԥша иреиҳау аццакра ҭаҩын аҩадатәи агьежьбжаҿы +50° аҭбаараҿы, насгьы 240 м/с инареиҳаны ыҟоуп<ref name="Sromovsky2005" /><ref name="Hammel2005" /><ref name="Hammel2001">{{статья|заглавие=New Measurements of the Winds of Uranus|том=153|страницы=229—235|doi=10.1006/icar.2001.6689|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001Icar..153..229H|автор=Hammel, H.B.; Rages, K.; Lockwood, G.W.; et.al.|год=2001|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104912/http://adsabs.harvard.edu/abs/2001Icar..153..229H}}</ref>. === Асезонтә ԥсахрақәа === [[Афаил:Uranus clouds.jpg|thumb|left|120px|Уран. 2005 шықәса. Иубарҭоуп «аладатәи амацәази» аҩадатәи аԥсҭҳәа лашеи.]] [[2004|2004 шықәса]] хәажәкырамза инаркны лаҵарамзанӡа аамҭа кьаҿк аҩнуҵҟа Уран атмосфераҿы еиҳа активла аԥсҭҳәақәа рцәырҵра гәаҭан, шамахак Нептун аҟны еиԥшҵәҟьа<ref name="Hammel2005b">{{статья |заглавие=New cloud activity on Uranus in 2004: First detection of a southern feature at 2.2 µm |том=175 |страницы=284—288 |doi=10.1016/j.icarus.2004.11.016 |ссылка=http://www.llnl.gov/tid/lof/documents/pdf/aehfypdf |язык=en |тип=journal |автор=Hammel, H. B.; de Pater, I.; Gibbard, S. G.; et al. |год=2005 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last=Devitt |first=Terry |url=http://www.news.wisc.edu/10402.html |url-status=dead |title=Keck zooms in on the weird weather of Uranus |publisher=University of Wisconsin-Madison |year=2004 |access-date=2006-12-24 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qXlkOsM?url=http://www.news.wisc.edu/10402 |archive-date=2011-08-11}}</ref>. Ахылаԥшрақәа ишьақәдыргылеит аԥша 229 м/с (824 км/сааҭ) аҟынӡа аццакра, насгьы еиԥымҟьо а[[гроза|дыд]] «ԥхынгәы ԥшьба афеиерверк» ҳәа хьӡыс изҭаз<ref name="planetary" />. 2006 шықәса [[Нанҳәамза 23|нанҳәамза 23]] рзы, Акосмос аҭҵааратә институти (Боулдер, [[Колорадо|Колорадо аштат]], [[США|ЕАА]]) Висконсинтәи ауниверситети Уран ахҟьаҿы шәыта лашьцак рбеит, уи апланетаҿы ашықәс аамҭақәа рыԥсахра иазку адыррақәа арҭбааит<ref name="DarkSpot">{{cite web |url=http://www.physorg.com/pdf78676690.pdf |title=Hubble Discovers a Dark Cloud in the Atmosphere of Uranus |author=Sromovsky L., Fry P., Hammel H., Rages K. |publisher=physorg.com |access-date=2007-08-22 |format=pdf |archive-url=https://www.webcitation.org/60qXlvtko?url=http://www.physorg.com/pdf78676690.pdf |archive-date=2011-08-11 |url-status=live}}</ref>. Аусура аизҳара зыҟало ииашаҵәҟьаны еилкааӡам — иҟалап Уран аҵәҩан «аекстремалтә» наара ашықәс аамҭақәа «рекстремалтә» ԥсахрақәа ахылҿиаауазар<ref name="weather" /><ref name="Hammel2007" />. Уран ашықәсаамҭатә ԥсахрақәа ралкааразы аамҭа ауп иаҭаху, избан акәзар уи атмосфера иазку раԥхьатәи инаӡоу адыррақәа 84 шықәса еиҵаны раԥхьа ирҳан («Урантәи ашықәс» 84 дгьылтә шықәса иаҟароуп). Урантәи шықәсыбжак раҟара раԥхьа (1950-тәи ашықәсқәа рзы) излагаз а[[Фотометрия|фотометриа]] иаанарԥшит апланета арлашара аҽеиҭакрақәа ҩ-диапазонк рыла: амаксимумқәа ҟалоит а[[Солнцестояние|мрагыларақәа]] раан, насгьы аминимумқәа а[[Равноденствие|мшеиҟарарақәа]] раан<ref name="Lockwood2006">{{статья |заглавие=Photometric variability of Uranus and Neptune, 1950–2004 |том=180 |страницы=442—452 |doi=10.1016/j.icarus.2005.09.009 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..180..442L |язык=en |тип=journal |автор=Lockwood, G. W.; Jerzykiewicz, Mikołaj |год=2006 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011123935/http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..180..442L }}</ref>. Абас еиԥш иҟоу апериодтә ԥсахрақәа гәаҭан 1960-тәи ашықәсқәа рзы излагаз а[[Тропосфера|тропосфера]] а[[Микроволновое излучение|микроцәқәырԥатә]]ршәарақәа рыбзоурала<ref name="Klein2006">{{статья |заглавие=Long-term variations in the microwave brightness temperature of the Uranus atmosphere |том=184 |страницы=170—180 |doi=10.1016/j.icarus.2006.04.012 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..184..170K |язык=en |тип=journal |автор=Klein, M. J.; Hofstadter, M. D. |год=2006 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104922/http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..184..170K }}</ref>. 1970-тәи ашықәсқәа рзы ицәырҵыз а[[Стратосфера|стратосфертә]] ԥхарратә гәаҭарақәа амрагыларақәа раангьы амаксимумқәа аадырԥшит ([[1986|1986 шықәсазгьы]] уахь иналаҵаны)<ref name="Young2001" />. Абарҭ аԥсахрақәа реиҳарак зыхҟьо апланета асимметриа ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref name="Karkoschka2001">{{статья |заглавие=Uranus’ Apparent Seasonal Variability in 25 HST Filters |том=151 |страницы=84—92 |doi=10.1006/icar.2001.6599 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001Icar..151...84K |язык=en |тип=journal |автор=Karkoschka, Erich |год=2001 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011162859/http://adsabs.harvard.edu/abs/2001Icar..151...84K }}</ref>. Аха аҭҵаарақәа ишаадырԥшуа ала Уран аҿы ашықәс аамҭақәа рыԥсахрақәа еснагь хыхь зыӡбахә ҳәаз афакторқәа ирхьыԥшым<ref name="Hammel2007">{{статья |заглавие=Long-term atmospheric variability on Uranus and Neptune |том=186 |страницы=291—301 |doi=10.1016/j.icarus.2006.08.027 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007Icar..186..291H |язык=en |тип=journal |автор=Hammel, H. B.; Lockwood, G. W. |год=2007 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011134812/http://adsabs.harvard.edu/abs/2007Icar..186..291H }}</ref>. [[1944|1944 шықәсазы]] иаԥхьанеиуаз «аҩадатәи амрагылара» аан, Уран аҩадатәи агьежьбжаҿы аццеира аҩаӡара еизнарҳаит — ари иаанарԥшуеит уи еснагь ишҭаамыз<ref name="Lockwood2006" />. Амрагылараан Амра иаҿаԥшуа иубаратәы иҟоу аполиус алашара еизнагоит, насгьы амшеиҟарара ашьҭахь ирласны илашьцоит<ref name="Hammel2007" />. Аблабаратәи амикроцәқәырԥатәи ашәарақәа икылыршәшәаны рыҭҵаара иаанарԥшит ашәахәа аизҳара еснагь амрагылараан ишыҟамло. Америдиантә [[альбедо|альбедо]] аҿгьы иара убас аԥсахрақәа ҟалоит<ref name="Hammel2007" />. Аҵыхәтәан, 1990-тәи ашықәсқәа рзы, Уран амрагыларатә ҭыԥ анааннажь, акосмостә телескоп «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]» абзоурала игәаҭахеит аладатәи агьежьбжа еиҳа илашьцахо ишалагаз, аҩадатәи агьежьбжа еиҳа ишылашахо<ref name="Rages2004">{{статья |заглавие=Evidence for temporal change at Uranus’ south pole |том=172 |страницы=548—554 |doi=10.1016/j.icarus.2004.07.009 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Icar..172..548R |автор=Rages, K. A.; Hammel, H. B.; Friedson, A. J. |год=2004 |язык=en |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011123920/http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Icar..172..548R }}</ref>, уи аҩнуҵҟа аԥшақәа рыццакра еизҳауан, аԥсҭҳәақәагьы рхыԥхьаӡара иацлон<ref name="planetary" />, аха аилгарахь ахы архон<ref name="Hammel2005b" />. Асезонтә ԥсахрақәа зыхҟьо амеханизм уажәгьы иахьынӡахәҭоу ибзианы иҭҵааӡам<ref name="Hammel2007" />. Аԥхынтәии аӡынтәии амрагыларақәа рааигәара, Уран аҩ-гьежьбжакгьы амра ашәахәа мамзаргьы адәахьтәи акосмос алашьцара аҵаҟа иҟоуп. Амра иарлашо аҭыԥқәа рыцқьахара зыхҟьо атропосфера ахҟьақәа рҟны аҭыԥантәи анаҟәи аметантә ԥсҭҳәақәеи рыжәпахара ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref name="Rages2004" />. -45° аҭбаараҿы иҟоу амацәаз лаша иара убас аметантә ԥсҭҳәақәа ирыдҳәалоуп<ref name="Rages2004" />. Аладатәи аполиартә регион аҿы иҟоу егьырҭ аԥсахрақәа ҵаҟатәи ахҟьақәа рҿы иҟоу аԥсахрақәа рыла реилкаара ҟалоит. Апланета аҟынтәи иаауа амикроцәқәырԥатә шәахәаркра аӷәӷәара аҽеиҭакрақәа зыхҟьо атропосфера иҵаулоу ациркулиациа аҽыԥсахрақәа ракәзар ҟалоит, избан акәзар аполиартә ԥсҭҳәа жәпақәеи анаҟәқәеи а[[Конвекция|конвекциа]] иаԥырхагахар рылшоит<ref name="Hofstadter2003" />. Ҭагалантәи астрономиатә лагамҭа ааигәахацыԥхьаӡа, амчқәа рҽырыԥсахуеит, аконвекциагьы ҩаԥхьа иҟалар алшоит<ref name="planetary" /><ref name="Hofstadter2003">{{статья |заглавие=Seasonal change in the deep atmosphere of Uranus |том=165 |страницы=168—180 |doi=10.1016/S0019-1035(03)00174-X |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003Icar..165..168H |автор=Hofstadter, Mark D.; Butler, Bryan J. |год=2003 |язык=en |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011134742/http://adsabs.harvard.edu/abs/2003Icar..165..168H }}</ref>. == Уран ашьақәгылара == {{main|Анебулатә гипотеза}} Аҵаатәи арчытә гигантқәеи рыбжьара аиԥшымрақәа Амратә система ашьақәгылараан иҟалеит ҳәа агәаанагара иадгыло аргументқәа рацәоуп<ref name="Thommes1999" /><ref name="Brunini1999">{{статья|заглавие=Numerical simulations of the accretion of Uranus and Neptune|издание=Plan. Space Sci.|том=47|страницы=591—605|doi=10.1016/S0032-0633(98)00140-8|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999P%26SS...47..591B|язык=en|тип=journal|автор=Brunini, Adrian; Fernandez, Julio A.|год=1999|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011162844/http://adsabs.harvard.edu/abs/1999P%26SS...47..591B}}</ref>. Амратә система [[Протосолнечная туманность|Апротомратә наҟәра]] ҳәа изышьҭоу а[[газ|рчи]] асабеи рыла ишьақәгылоу игьежьуа ампыл ду аҟынтәи ишьақәгылеит ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Анаҩс ампыл еиҳа ижәпахеит, насгьы зыгәҭаны [[Амра|Амра]] ҟалаз адырган шьақәгылеит<ref name="Thommes1999" /><ref name="Brunini1999" />. А[[водород|ӡи]] а[[Гелий|гелиуми]] рыбжеиҳарак Амра ашьақәгылара иагеит. Асаба ахәҭаҷқәа аҽеизакра иалагеит, анаҩс а[[Протопланета|протопланетақәа]] шьақәдыргыларц азы<ref name="Thommes1999" /><ref name="Brunini1999" />. Апланетақәа еизҳацыԥхьаӡа, урҭ рҟынтәи шьоукы рыкәша-мыкәша иаанхаз арчы еизыргартә еиԥш иӷәӷәаз а[[гравитационное поле|гравитациатә ҭыԥ]] роуит. Урҭ еиҳа-еиҳа арчы еизыргон, аҳәааҿы инаӡаанӡа, насгьы експонентала ирызҳауан. Аҵаатә гигантқәа ирылшеит акырӡа еиҵаны арчы аизгара — Адгьыл амассақәак мацара. Абасала, урҭ рыкапан ари аҳәаа аҟынӡа инаӡомызт<ref name="Thommes1999" /><ref name="Brunini1999" /><ref name="Jewitt2006">{{статья|заглавие=An Ultradeep Survey for Irregular Satellites of Uranus: Limits to Completeness|том=129|страницы=518—525|ссылка=https://arxiv.org/PS_cache/astro-ph/pdf/0410/0410059v1.pdf|doi=10.1086/426329|язык=en|тип=journal|автор=Sheppard, Scott S.; [[Джуитт, Дэвид|Jewitt, David]]; Kleyna, Jan|год=2006|издание=[[The Astronomical Journal]]|издательство=[[IOP Publishing]]|archive-date=2020-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200315003413/https://arxiv.org/PS_cache/astro-ph/pdf/0410/0410059v1.pdf}}</ref>. Амратә система ашьақәгылара иазку ҳаамҭазтәи атеориақәа Урани Нептуни рышьақәгылара аилыркаараҿы ауадаҩрақәа рымоуп. Урҭ апланетақәа мыцхәы идууп Амреи дареи ирыбжьоу абжьаӡаразы. Иҟалап урҭ уаанӡа Амра еиҳа иазааигәазҭгьы, аха нас рорбитақәа рыԥсахзар<ref name="Thommes1999">{{статья|заглавие=The formation of Uranus and Neptune in the Jupiter-Saturn region of the Solar System|издание=Nature|том=402|страницы=635—638|ссылка=https://www.boulder.swri.edu/~hal/PDF/un-scat_nature.pdf|doi=10.1038/45185|язык=en|тип=journal|автор=Thommes, Edward W.; Duncan, Martin J.; Levison, Harold F.|год=1999|archive-date=2019-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521143056/https://www.boulder.swri.edu/~hal/PDF/un-scat_nature.pdf}}</ref>. Аха, апланетартә модельтә метод ҿыцқәа иаадырԥшуеит Урани Нептуни ҵабыргыҵәҟьаны уажәы иахьыҟоу аҭыԥ аҿы иҟалар шрылшоз, убри аҟнытә арҭ амодельқәа рыла урҭ ршәагаақәа Амратә система ахылҵшьҭра атеориа ԥынгылас изазыҟаломызт<ref name="Brunini1999" />. == Амҩанызақәа == {{main|Уран амҩанызақәа}} [[Афаил:Uranian moon montage.png|thumb|left|800px|Уран иреиҳау амҩанызақәа. Армарахьтә арыӷьарахь: [[Миранда (спутник)|Миранда]], [[Ариэль (спутник)|Ариель]], [[Умбриэль (спутник)|Умбриель]], [[Титания (спутник)|Титаниа]], [[Оберон (спутник)|Оберон]]]] Уран асистемаҿы иаартуп 29 ԥсабаратә мҩаныза<ref name=NASA_Uranus/>. Урҭ рыхьӡқәа алхын [[Шеқспир, Уильиам|Уилиам Шекспир]], [[Поуп, Александр|Александр Поуп]] рҩымҭақәа рҿы иаагоу афырхацәа рыхьӡқәа рыла<ref name="Faure2007" /><ref name="Nineplanets">{{cite web|title=Uranus|url=http://www.nineplanets.org/uranus.html|publisher=nineplanets.org|access-date=2007-07-03|archive-url=https://www.webcitation.org/60qXmEkzK?url=http://www.nineplanets.org/uranus.html|archive-date=2011-08-11|url-status=dead}}</ref>. Иалкаазар ауеит иреиҳау амҩанызақәа хәба: [[Миранда (спутник Урана)|Миранда]], [[Ариэль (спутник)|Ариель]], [[Умбриэль (спутник)|Умбриель]], [[Титания (спутник)|Титаниа]], [[Оберон (спутник)|Оберон]]<ref name="Faure2007" />. Уран амҩанызатә система арчытә гигантқәа рымҩанызатә системақәа рыбжьара зегь реиҳа имаҷу акапан амоуп. Абарҭ ахә-мҩанызак зегьы рыкапанеицҵагьы Нептун амҩаныза [[Тритон (спутник Нептуна)|Тритон]] акапан абжа иаҟарахом<ref name="Jacobson1992" />. Уран амҩанызақәа рҟынтә иреиҳау Титаниа арадиус 788,9 км ауп, адгьыл [[Амза|Амза]] арадиус абжеиҵара иаҟароуп, аха [[Сатурн|Сатурн]] аҩбатәи амҩаныза ду [[Рея (спутник)|Реа]] аасҭа еиҳауп. Амзақәа зегьы р[[альбедо|альбедо]] лаҟәуп, Умбриел аҟны 0,20 инаркны Ариел аҟны 0,35 аҟынӡа<ref name="Smith1986">{{статья|заглавие=Voyager 2 in the Uranian System: Imaging Science Results|издание=Science|том=233|страницы=97—102|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...43S|язык=en|тип=journal|автор=Smith, B.A.; Soderblom, L.A.; Beebe, A.; et al.|год=1986|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011123700/http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...43S}}</ref>. Уран амзақәа 50:50 еизыҟазаашьала аҵааи ахаҳәи рыла ишьақәгылоуп. Аҵаа иалазар ауеит а[[аммиак|ммиаки]] а[[углекислый газ|рацәаҵәыҵәтә рчи]]<ref name="summary" /><ref name="Hussmann2006">{{статья|заглавие=Subsurface oceans and deep interiors of medium-sized outer planet satellites and large trans-neptunian objects|том=185|страницы=258—273|doi=10.1016/j.icarus.2006.06.005|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..185..258H|язык=en|тип=journal|автор=Hussmann, Hauke; Sohl, Frank; Spohn, Tilman|год=2006|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011123945/http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..185..258H}}</ref>. Амҩанызақәа рҟынтә Ариел зегь реиҳа иқәыԥшу ахҟьа амоуп: уаҟа зегь реиҳа имаҷны акратерқәа ыҟоуп. Умбриел ахҟьа, акратерқәа рыҟазаара ала уахәаԥшуазар, зегь реиҳа ижәытәӡоу акәзар ҟалап<ref name="Smith1986" /><ref name="summary" />. Миранда 20 километра аҵаулара змоу аҩхаақәа, атеррасақәа, еилаҩынтуа аландшафт амоуп<ref name="Smith1986" />. Теориак уи зыхҟьо ҳәа иаҳәоит Миранда зны ажәҩантә цәеижьк иаҿасын, иахьеилаҳаз, насгьы агравитациа амчқәа рыбзоурала дырҩеигь «аҽахьеизнагаз»<ref name="summary" /><ref name="Marzari1998">{{статья|заглавие=Modelling the disruption and reaccumulation of Miranda|издание=Astron. Astrophys.|том=333|страницы=1082—1091|doi=10.1051/0004-6361:20010803|ссылка=http://aa.springer.de/papers/8333003/2301082.pdf|язык=en|тип=journal|автор=Marzari, F.; Dotto, E.; Davis, D.R; et al.|год=1998|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308062609/http://aa.springer.de/papers/8333003/2301082.pdf|archive-date=2008-03-08}}</ref>. == Уран аҭҵаара == {{main|Амратә система апланетақәеи амҩанызақәеи раартра аҭоурых}} === Аартрақәа реишьҭагылашьа === {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width="835px" |- style="background-color:#cccccc;" ! Арыцхә ! Аартра ! Аԥхьаартҩы(цәа) |- | [[Хәажәкырамза 13|Хәажәкырамза 13]], [[1781|1781]] || Уран || Уилиам Гершель |- | [[Ажьырныҳәамза 11|Ажьырныҳәамза 11]], [[1787|1787]] || [[Титания (спутник)|Титаниеи]] [[Оберон (спутник)|Оберони]] || Уилиам Гершель |- | [[Жәабранмза 22|Жәабранмза 22]], [[1789|1789]] || Гершель Уран амацәазқәа рыӡбахә иҳәоит || Уилиам Гершель |- | [[Жьҭаарамза 24|Жьҭаарамза 24]], [[1851|1851]] || [[Ариэль (спутник)|Ариели]] [[Умбриэль (спутник)|Умбриели]] || Уилиам Ласселл |- | [[Жәабранмза 16|Жәабранмза 16]], [[1948|1948]] || [[Миранда (спутник)|Миранда]] || [[Койпер, Джерард Петер|Коипер]] |- | [[Хәажәкырамза 10|Хәажәкырамза 10]], [[1979|1979]] || Уран амацәазтә система || гәыԥҩык аҭҵааҩцәа иаадыртыз |- | [[1985|1985 шықәса]] [[Ԥхынҷкәынмза 30|ԥхынҷкәынмза 30]] рзы || [[Пак (спутник)|Пак]] || [[Синнот, Стивен|Синноти]] «Воиаџьер-2» астанциеи |- | [[Ажьырныҳәамза 3|Ажьырныҳәамза 3]], [[1986|1986]] || [[Джульетта (спутник)|Џьульеттеи]] [[Порция (спутник)|Порциеи]] || Синноти «Воиаџьер-2» астанциеи |- | [[Ажьырныҳәамза 9]] 1986 || [[Крессида]] || Синноти «Воиаџьер-2» астанциеи |- | [[Ажьырныҳәамза 13]] 1986 || [[Дездемона (спутник)|Дездемона]], [[Розалинда (спутник)|Розалинд]], [[Белинда (спутник)|Белинда]] || Синноти «Воиаџьер-2» астанциеи |- | [[Ажьырныҳәамза 20]] 1986 || [[Корделия (спутник)|Корделиеи]] [[Офелия (спутник)|Офелиеи]] || [[Террил, Ричард|Террили]] «Воиаџьер-2»-и |- | [[Ажьырныҳәамза 23]] 1986 || [[Бианка (спутник)|Бианка]] || Смити «Воиаџьер-2» астанциеи |- | [[1997|1997 шықәса]] [[Цәыббрамза 6|цәыббрамза 6]] рзы || [[Калибан (спутник)|Калибани]] [[Сикоракса (спутник)|Сикоракси]]|| гәыԥҩык аҭҵааҩцәа иаадыртыз |- | [[Лаҵарамза 18]] 1999 || [[Пердита (спутник)|Пердита]] || Каркошкеи астанциа «Воиаџьер-2»-и (ажьырныҳәамза 18, 1986 шықәсазтәи аҭыхымҭақәа шьаҭас иҟаҵаны) |- | [[Ԥхынгәымза 18|ԥхынгәымза 18]], [[1999|1999]] || [[Сетебос (спутник)|Сетебос]], [[Стефано (спутник)|Стефано]], [[Просперо (спутник)|Просперо]] || гәыԥҩык аҭҵааҩцәа иаадыртыз |- | [[Нанҳәамза 13|Нанҳәамза 13]], [[2001|2001]] || [[Тринкуло (спутник)|Тринкуло]], [[Фердинанд (спутник)|Фердинанд]], [[Франциско (спутник)|Франсиско]]|| гәыԥҩык аҭҵааҩцәа иаадыртыз |- | [[Нанҳәамза 25|Нанҳәамза 25]], [[2003|2003]] || [[Маб (спутник)|Маби]] [[Купидон (спутник)|Купидони]] || Шоуолтери Лизери |- | [[Нанҳәамза 29]] 2003 || [[Маргарита (спутник)|Маргарита]] || [[Шеппард, Скотт|Шеппарди]] [[Джуитт, Дэвид|Џьуитти]] |- | [[Нанҳәамза 23|Нанҳәамза 23]], [[2006|2006]] || [[Тёмное пятно Урана|Уран ашәыта еиқәаҵәа]] || Хаббл ихьӡ зху акосмостә телескопи аҭҵааҩцәа ргәыԥи |} === Автоматикатә планетабжьаратә станциақәа рыла аҭҵаара === [[Афаил:Uranus Final Image.jpg|thumb|upright|right|200px|Уран асахьа, «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» Нептунҟа «иандәықәлоз» иҭнахыз]] [[1986|1986 шықәсазы]] [[НАСА|НАСА]] акосмостә ӷба «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» Уран аорбита иаҩсны иԥыруа амҩала 81 500 км апланета ахҟьа аҟынтәи бжьаӡарала иаҩсит. Акосмонавтика аҭоурых аҿы ари Уран ааигәара аҭаара аныҟалаз хҭыс заҵәуп. «Воиаџьер-2» [[1977|1977 шықәсазы]] идәықәлеит, насгьы Уран иаҩсны иԥыраанӡа Иупитери Сатурни (анаҩс Нептун) рыҭҵаарақәа мҩаԥнагеит. Аиқәыршәага Уран атмосфера аиҿкаареи ашьақәгылашьеи ҭнаҵааит<ref name="1986Tyler" />, амҩаныза ҿыцқәа 10 аанартит, 97,77° иҟоу аҵәҩантә наара иахҟьаны иҟоу зеиԥшыҟам аҳауатә ҭагылазаашьақәа ҭнаҵааит, иара убас иҭнаҵааит амацәазтә система<ref name="Smith1986" /><ref>{{cite web|title=Voyager: The Interstellar Mission: Uranus|website=JPL|url=https://voyager.jpl.nasa.gov/science/uranus.html|year=2004|access-date=2007-06-09|archive-url=https://www.webcitation.org/60qXmIVcJ?url=http://voyager.jpl.nasa.gov/science/uranus.html|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref>. Иара убасгьы иҭҵаахеит амҳалдызтә ҭыԥи амҳалдызасфера аиҿкаареи, лымкаала, аихҵәаратә ҵәира иахылҿиаауа «амҳалдызтә ҵыхәа». Иԥшаахеит амацәаз ҿыцқәа ҩба, насгьы иреиҳау амҩанызақәа хәба рфотоҭыхра мҩаԥысит<ref name="Smith1986" /><ref name="summary" />. [[Китайское национальное космическое управление|Китаитәи акосмостә агентра]] 2029 шықәсазы «[[Тяньвэнь-4|Тианвен-4]]» амиссиа алагара азԥхьагәаҭаны иамоуп, аханатә уи адҵа хадақәа иреиуан Уран аԥырратә траекториала аҭҵаара, аха анаҩс Уран ахь азонд адәықәҵара аҟәырхит, Иупитер амҩаныза Каллисто аҿы аппарат ақәтәарала иԥсахны<ref>{{Cite web|url=https://www.space.com/china-probes-jupiter-uranus-same-launch|title=China wants to probe Uranus and Jupiter with 2 spacecraft on one rocket|access-date=2022-09-24|publisher=Space.com|archive-date=2022-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923223508/https://www.space.com/china-probes-jupiter-uranus-same-launch|url-status=live}}</ref><ref name="CE">{{Cite web|url=https://www.cieletespace.fr/actualites/la-chine-compte-se-poser-sur-callisto-dans-la-prochaine-decennie|title=La Chine compte se poser sur Callisto dans la prochaine décennie|website=Ciel & Espace|access-date=2025-07-01|archive-date=2025-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250701062023/https://www.cieletespace.fr/actualites/la-chine-compte-se-poser-sur-callisto-dans-la-prochaine-decennie|url-status=live}}</ref>. 2023 шықәсазы, [[Национальная академия наук США|ЕАА Аҭҵаарадыррақәа рмилаҭтә академиа]] апланетартә ҭҵаарадыррақәа жәашықәсатәи рыхҳәааҿы Уранахь амиссиа апроект ахьӡ анаҭеит [[Uranus Orbiter and Probe|Uranus Orbiter and Probe]] ҳәа, НАСА анагӡаразы ирыднагалаз рҟнытә реиҳа аԥхьагылара змоу апроект ҿыц аҳасабала. Амиссиа аконцепциа — Уран амҩанызеи атмосфератә зонди злахәу апланетабжьаратәи астанциа роуп. Ахҳәааҿы иазгәаҭоуп абаллистикатә ҭагылазаашьақәа инарықәыршәаны, 2032 шықәсазы астанциа аусура аларгара шыманшәалахоз. 2026 шықәсазы NASA абиуџьет аҿы раԥхьаӡакәны амиссиа аус адуларазы аҟәрышь арбахеит<ref>{{Cite web|url=https://www.space.com/nasa-uranus-orbiter-and-probe-mission-objectives|title=Uranus up close: What proposed NASA 'ice giant' mission could teach us|website=Space.com|access-date=2026-01-12|archive-date=2025-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210170801/https://www.space.com/nasa-uranus-orbiter-and-probe-mission-objectives|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.planetary.org/articles/advocacy-success-fy2026-nasa-budget|title=You just saved NASA's budget|website=The Planetary Society|access-date=2026-01-24|archive-date=2026-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124064643/https://www.planetary.org/articles/advocacy-success-fy2026-nasa-budget|url-status=live}}</ref>. == Акультураҿы == {{Main|Уран акультураҿы}} Аартра ашьҭахь хышықәса анҵы Уран асатиратә памфлет иаҭыԥны иҟалеит<ref>{{книга|автор=Everett Franklin Bleiler, Richard J. Bleiler|заглавие=Science Fiction: The Early Years|ссылка=https://books.google.ru/books?id=KEZxhkG5eikC&lpg=PP1&pg=PA776|издательство=Kent State University Press|год=1990|pages=776|allpages=998|isbn=9780873384162|ref=Bleiler|archive-date=2018-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20181222173312/https://books.google.ru/books?id=KEZxhkG5eikC&lpg=PP1&pg=PA776}}</ref>. Уи аахыс апланета [[Вейнбаум, Стенли|Стенли Веинбаум]], [[Кэмпбелл, Рэмси|Ремзи Кэмпбелл]], [[Нивен, Ларри|Ларри Нивен]]<ref>{{книга|автор=[[Brian Stableford]] |часть=Uranus |заглавие=Science Fact and Science Fiction. An Encyclopedia |ссылка=https://archive.org/details/sciencefactscien00stab_405 |издательство=Routledge, Taylor & Francis Group |год=2006 |pages=[https://archive.org/details/sciencefactscien00stab_405/page/n566 540]—541 |allpages=758 |isbn=0‐415‐97460‐7}}</ref>, [[Павлов, Сергей Иванович|Сергеи Павлов]], [[Гуревич, Георгий Иосифович|Георги Гуревич]] уҳәа рыҭҵаарадырра-фантастикатә усумҭақәа рсиужеттә цәаҳәа иаладырхәуеит<ref name="МФ">{{статья|автор=Павел Гремлёв|заглавие=Ледяные гиганты. Уран и Нептун в фантастике|ссылка=https://www.mirf.ru/Articles/art4653.htm|место=М.|издательство=Мир фантастики|год=2011|номер=93|издание=|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006133738/http://www.mirf.ru/Articles/art4653.htm}}</ref>. Уран иара убас ахҭысқәа ахьымҩаԥысуа ҭыԥны иалхын афильм «[[Путешествие к седьмой планете|Абыжьбатәи апланетахь аныҟәара]]» азы<ref name="МФ" />, иара убасгьы «Акосмостә патруль» ахәҭақәа рзы<ref>{{статья|заглавие=Major Chuck's Space Patrol Radio Episode Log|автор=Charles S. Lassen|издание=Space Patrol: Missions of Daring in the Name of Early Television|pages=405|isbn=9780786419111|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Z74RN6CBnh0C&pg=PA405|archive-date=2018-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20181222173250/https://books.google.ru/books?id=Z74RN6CBnh0C&pg=PA405}}</ref>, «Далекқәа рыплан хада» (ателесериал «[[Доктор Кто|Доктор Ху]] аепизод») азы<ref>{{книга|автор=Lance Parkin |заглавие=Doctor Who: a history of the universe |ссылка=https://archive.org/details/doctorwhohistory0000park |издательство=Doctor Who Books |год=1996 |isbn=9780426204718 |allpages=273 }}</ref>. Апланета аӡбахә ҳәоуп иара убас еиуеиԥшым а[[комикс|комиксқәеи]], а[[Аниме|нимеқәеи]], акомпиутертә хәмаррақәеи рҿгьы. [[Астрология|Астрологиаҿы]] Уран (асимвол - [[Афаил:Uranus monogram.svg|30px]]) [[Водолей (знак зодиака)|Аӡылбаашьҭҩы]] а[[знаки Зодиака|дырга]] анапхгаҩыс иԥхьаӡоуп<ref>Library. New York: Mitchell Beazley/Ballantine Book. 1972. p. 14.</ref>. Шәахә. [[Уран в астрологии|Уран астрологиаҿы]]. == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2|refs= <ref name="Herschel_papers_xxx">{{книга |заглавие=The Scientific Papers of Sir William Herschel |ответственный=Collected and edited under the direction of a joint committee of the Royal Society and The Royal Astronomical Society |volume=1 |ссылка=https://archive.org/stream/scientificpapers032804mbp#page/n39/mode/2up |место=London |год=1912 |pages=xxviii–xxx |allpages=597}} ([https://books.google.com/books?id=9b00AAAAQBAJ&pg=PR29&dq=nebulous+star An other link])</ref> <ref name="Herschel_papers_100">{{книга |заглавие=The Scientific Papers of Sir William Herschel |ответственный=Collected and edited under the direction of a joint committee of the Royal Society and The Royal Astronomical Society |volume=1 |ссылка=https://archive.org/stream/scientificpapers032804mbp#page/n247/mode/2up |место=London |год=1912 |pages=100 |allpages=597}} ([https://books.google.com/books?id=9b00AAAAQBAJ&pg=PA100&dq=Planet An other link])</ref> <ref name=NASA_Uranus>{{cite web |url =https://solarsystem.nasa.gov/planets/uranus/overview/ |title =Overview: Uranus |publisher =NASA |date =2021-08-04 |lang =en |access-date =2021-11-23 |archive-url =https://web.archive.org/web/20211122010802/https://solarsystem.nasa.gov/planets/uranus/overview/ |archive-date=2021-11-22 |url-status =live }}</ref> }} == Алитература == * {{книга |автор = Miner E. D. |заглавие = Uranus: the planet, rings and satellites |ссылка = https://books.google.com/books?id=G6HvAAAAMAAJ |издательство = Wiley |год = 1998 |allpages = 360 |isbn = 978-0-471-97398-0 }} == Азхьарԥшқәа == * {{cite web |title = Особенности планеты Уран |author=|website=|lang=ru|url = https://spaceworlds.ru/solnechnaya-sistema/planeta-uran/kharakteristika-urana.html |date=2019-01-13|publisher=}} * {{cite web |title = edu.nstu.ru |url = http://edu.nstu.ru/frc/konkurs/solar_system/uran.htm |archive-url = https://web.archive.org/web/20090203221302/http://edu.nstu.ru/frc/konkurs/solar_system/uran.htm |archive-date = 2009-02-03 |url-status = dead }} * [http://www.allplanets.ru/solar_sistem/uranus/uranus.htm Уран] на ''allplanets.ru'' * {{cite web |title = Об Уране |url = https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranus |archive-url = https://web.archive.org/web/20070624113641/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranus |archive-date = 2007-06-24 |url-status = dead }} * {{cite web |title = Изображения Урана, полученные обсерваторией Кек |url = http://www2.keck.hawaii.edu/news/science/uranus/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20071116004224/http://www2.keck.hawaii.edu/news/science/uranus/ |archive-date = 2007-11-16 |url-status = dead }} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Уран| ]] [[Акатегориа:Арчытә гигантқәа]] [[Акатегориа:1781 шықәсазы иаартыз астрономтә обиектқәа]] [[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]] [[Акатегориа:Аҵаатә гигантқәа]] dkveb3we1rjzv76c3m0a6ftj7ox85qu Ахцәажәара:Уран 1 55059 170517 2026-07-22T15:48:35Z Nart17 17397 Аиҭагара: аҵыхәтәантәи адыррақәа (Nart17 translation team) 170517 wikitext text/x-wiki == Аиҭагара == Ари астатиа [[:ru:Уран (планета)|аурыс Авикипедиа астатиа «Уран (планета)»]] аҟынтәи еиҭагоуп (алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0]; авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы). * '''Аиҭагаҩ:''' Айнар Читанава * '''Апроект:''' Nart17 translation team fapx20y8dounwry4hv0cg1x2dkroxrt Акатегориа:Уран 14 55060 170518 2026-07-22T15:49:28Z Nart17 17397 Акатегориа ҿыц (Nart17 translation team) 170518 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Uranus (planet)}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]] [[Акатегориа:Аҵаатә гигантқәа]] c3385ih2tq4mm1fnogb3uyhss5efphr Акатегориа:Аҵаатә гигантқәа 14 55061 170519 2026-07-22T15:49:29Z Nart17 17397 Акатегориа ҿыц (Nart17 translation team) 170519 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Ice giants}} {{DEFAULTSORT:ҵаатә гигантқәа}} [[Акатегориа:Апланета дуӡӡақәа]] pgef2m9xzsecmo85pt4aeyi8elxii54 Акатегориа:1781 шықәсазы иаартыз астрономтә обиектқәа 14 55062 170520 2026-07-22T15:49:31Z Nart17 17397 Акатегориа ҿыц (Nart17 translation team) 170520 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Astronomical objects discovered in 1781}} {{DEFAULTSORT:1781 шықәсазы иаартыз астрономтә обиектқәа}} [[Акатегориа:Астрономтә обиектқәа]] rw7fwzm3t8300pbcckshl4jgvb9wb9t Акатегориа:Адыга культура 14 55063 170523 2026-07-22T17:19:28Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commonscat|Culture of Adygea}} [[Акатегориа:Акультура Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа рыла]] [[Акатегориа:Аедыгьтәыла|культура]]» 170523 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Culture of Adygea}} [[Акатегориа:Акультура Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа рыла]] [[Акатегориа:Аедыгьтәыла|культура]] t78qqpbqog3gwat7shblr0bhe0ny92x Main page 0 55064 170524 2026-07-23T05:11:22Z PK2 14147 Перенаправление на [[Ихадоу адаҟьа]] 170524 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ихадоу адаҟьа]] mg2jg4jx4ugk81sugeos5sfh6rrmjcf