Авикипедиа abwiki https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Амедиа Цастәи Ахцәажәара Алахәыла Алахәыла ахцәажәара Авикипедиа Авикипедиа ахцәажәара Афаил Афаил ахцәажәара Амедиавики Амедиавики ахцәажәара Ашаблон Ашаблон ахцәажәара Ацхыраара Ацхыраара ахцәажәара Акатегориа Акатегориа ахцәажәара TimedText TimedText talk Амодуль Амодуль ахцәажәара Event Event talk Акатегориа:Аҭҵаарадырратә терминологиа 14 36685 175898 132280 2026-10-22T21:31:06Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аҭҵаарадырраҿы аконцепциақәа реилкаарақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175898 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Scientific terminology}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:ҭҵаарадырратә}} [[Акатегориа:Аҭҵаарадырра|*терминологиа]] [[Акатегориа:Атерминологиа|+]] [[Акатегориа:Академиатә терминологиа|+]] [[Акатегориа:Аҭҵаарадырраҿы аконцепциақәа реилкаарақәа| ҭҷаарадырратә терминологиа]] tkp62ce58g89bbsij1trg2hqv7j4gpa Акатегориа:Аекзопланетологиа 14 54489 175901 169006 2026-10-22T21:33:51Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Астрономиа асубдисциплинақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аеҵәатә астрономиа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175901 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:екзопланетологиа}} [[Акатегориа:Апланетологиа]] [[Акатегориа:Аеҵәатә астрономиа]] icktqohhfe5w4ovty1yf33ef96fxbod Агалактика 0 56013 175900 174584 2026-10-22T21:32:06Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Астрономтә еилкаарақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175900 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|1=Агалактика|2=Агалактика (аҵакы)|3=Асар Рымҩа}} [[Афаил:NGC 4414 (NASA-med).jpg|мини|300пкс|[[NGC{{nbsp}}4414|NGC 4414]], еҵәаџьаа [[Волосы Вероники (созвездие)|Вероника Лыхцәы]] аҟынтәи [[спиральная галактика|аспиральтә галактика]], адиаметр 17{{nbsp}}[[парсек|килопарсек]] рҟынӡа змоу, Адгьыл аҟынтәи 20{{nbsp}}мегапарсек рҟынӡа абжьаӡараҿы]] '''Агалактика''' ({{lang-grc|γᾰλαξίας}} «Асар Рымҩа»<ref>{{книга|заглавие=Древнегреческо-русский словарь|автор=[[Дворецкий, Иосиф Хананович|И. Х. Дворецкий]]|том=I|язык=ru|место=М.|издательство=Государственное издательство иностранных и национальных словарей|год=1958|страницы=312|страниц=1904}}</ref>, {{lang-grc|γάλα, γάλακτος}} «[[Млечный Путь#Этимология|ахш]]» аҟынтәи иаауеит) — [[гравитационная энергия|гравитациала еидҳәалоу]] системоуп, [[звезда|аеҵәақәа]], [[Звёздное скопление|аеҵәатә гәыԥқәа]], [[межзвёздный газ|аеҵәабжьаратәи арчи]] [[межзвёздная пыль|асабеи]], [[Скрытая масса|аматериа лашьца]], [[Планета|апланетақәа]] злоу. Агалактика аилазаараҿы иҟоу аобиектқәа зегьы еицырзеиԥшу [[центр масс|акапантә центр]] ахь аныҟәара иалахәуп<ref name="GiUanIntro-2">{{книга |автор=Sparke L. S., Gallagher III J. S. |заглавие= |оригинал=Galaxies in the Universe: An Introduction |ссылка=http://books.google.com/books?id=tzNF79roUfoC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |издание=2 |издательство=Cambridge University Press |год=2007 |страницы= |страниц=442 |серия= |isbn=0521671868}}</ref><ref name="ЗП290">Засов и Постнов, 2006, с. 290.</ref><ref name="Kononovich">{{книга |автор=Кононович Э. В., Мороз В. И. |часть=11.1. Объекты, принадлежащие нашей Галактике |ссылка часть= |заглавие=Общий курс астрономии |ссылка= |викитека= |ответственный=В. В. Иванов |издание=2 |место=М. |издательство=Едиториал УРСС |год=2004 |страницы=433 |страниц=544 |серия= |isbn=5-354-00866-2 |тираж=3000}}</ref>. Агалактикақәа зегьы (ҳара [[Млечный путь|ҳгалактика]] аламҵакәа) кырӡа ихароу [[Астрономический объект|астрономиатә обиектқәоуп]]. Урҭ рҟынтәи зегь раасҭа иааигәақәоу рҟынӡа абжьаӡара ршәоит [[парсек|мегапарсекла]], насгьы ихарақәоу рҟынӡа — [[Космологическое красное смещение|аҟаԥшьтә еиҭасра]] {{math|<var>z</var>}} ацырала. [[Список наиболее удалённых астрономических объектов|Зегьы раасҭа ихараны иҟоу]] галактиканы 2023 шықәсазтәи аҭагылазаашьа ала иԥхьаӡоуп [[HD1]]. Ԥшь-галактикак мацара роуп [[Небо|ажәҩан]] аҿы [[Невооружённый глаз|блала]] иубарҭоу: [[галактика Андромеды|Андромеда лгалактика]] (аҩадатәи агьежьбжаҿы иубарҭоуп), [[Магеллановы Облака|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Дуи Аԥсҭҳәа Хәыҷи]] (аладатәи агьежьбжаҿы иубарҭоуп; урҭ ҳгалактика амҩанызақәа роуп), насгьы [[Галактика Треугольника|М33]] агалактика [[Треугольник (созвездие)|Ахкәакь]] еҵәаџьааҿы (аҩадатәи агьежьбжа аҟынтәи, ирлашам ажәҩан аҟны)<ref>{{cite web|title=Галактики, видимые невооруженным глазом в северных широтах|url=http://www.hypernova.ru/zvezd/observer/galaxy_visible_naked_eye_in_northern_latitudes|date=October 1997|work=Hypernova.ru|access-date=2017-12-12|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193450/http://www.hypernova.ru/zvezd/observer/galaxy_visible_naked_eye_in_northern_latitudes|url-status=live}}</ref>. [[Наблюдаемая Вселенная|Иубарҭоу Адунеи ахәҭаҿы]] иҟоу агалактикақәа зегьы рхыԥхьаӡара макьаназы инҭкааны еилкааӡам. 1990-тәи ашықәсқәа рзы, акосмостә телескоп “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” ала иҟаҵаз ахылаԥшрақәа шьаҭас иҟаҵаны, иааидкыланы 100 миллиард галактикак ыҟоуп ҳәа ирыԥхьаӡон<ref name="billion_galaxy">{{cite web |author = Mackie, Glen. |date = 2002-02-01 |url = http://astronomy.swin.edu.au/~gmackie/billions.html |title = To see the Universe in a Grain of Taranaki Sand |publisher = Swinburne University |access-date = 2006-12-20 |archive-url = https://www.webcitation.org/60r7Xm9UZ?url=http://astronomy.swin.edu.au/~gmackie/billions.html |archive-date = 2011-08-11 |url-status = live }}</ref>. 2016 шықәсазы ари ахәшьара еиҭахәаԥшын, агалактикақәа рхыԥхьаӡара ҩ-триллионк рҟынӡа иацырҵеит<ref>{{cite web|author=Кристина Уласович|title=Астрономы «увеличили» число наблюдаемых галактик в десять раз|url=https://nplus1.ru/news/2017/01/17/number-of-galaxies|publisher=N + 1|date=2017-01-17|access-date=2021-01-29|archive-date=2021-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203150053/https://nplus1.ru/news/2017/01/17/number-of-galaxies|url-status=live}}</ref>. 2021 шықәсазы, акосмостә ӷба [[Новые горизонты|New Horizons]] иаиуз адыррақәа ҿыцқәа агалактикақәа рхыԥхьаӡара еиҭа шә-миллиардқәак рҟынӡа иармаҷит<ref>{{cite news|title=Количество галактик во Вселенной «сократили» с двух триллионов до сотен миллиардов|url=https://nat-geo.ru/science/universe/kolichestvo-galaktik-vo-vselennoi-vnov-pereschitali/|access-date=2021-01-29|work=National Geographic Россия|date=2021-01-14|archive-date=2021-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127150835/https://nat-geo.ru/science/universe/kolichestvo-galaktik-vo-vselennoi-vnov-pereschitali/}}</ref>. Акосмос аҿы агалактикақәа еиҟарамкәа еихшоуп: ҭыԥк аҿы иааигәоу агалактикақәа ргәыԥ зегьы ҳбар ҳалшоит, мамзаргьы галактикакгьы ҳбом ([[войд|авоидқәа]] ҳәа изышьҭоу). XX-тәи ашәышықәса алагамҭанӡа агалактикақәа рсахьа [[Разрешение (оптика)|еҵәа-еҵәала]] рҭыхра залшомызт. 1990-тәи ашықәсқәа рылагамҭазы, зҟны хазы игоу аеҵәақәа рбара алыршахаз 30 галактика иреиҳамызт, урҭ зегьы [[Местная группа|Аҭыԥантәи Агәыԥ]] иахәҭакын. «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]» [[космический телескоп|акосмостә телескоп]] андәықәырҵа ашьҭахь, насгьы 10 метрактәи адгьыл аҿы иҟоу ателескопқәа аусура ианалага ашьҭахь, еиҩдыраау агалактикақәа рхыԥхьаӡара иаразнак еизҳаит. Агалактикақәа даараӡа еиуеиԥшым: урҭ рыбжьара иалаҳкаар ҳалшоит асфератә [[эллиптические галактики|еллиптикатә галактикақәа]], адисктә [[спиральные галактики|спиральтә галактикақәа]], [[спиральная галактика с перемычкой|аибаркра (абар) змоу агалактикақәа]], [[Линзовидная галактика|алинзаԥшра змоу]], [[карликовая галактика|ассақәа]], [[неправильная галактика|ииашам]] уҳәа убас иҵегьы. Ахыԥхьаӡаратә ҵакқәа ртәы ҳҳәозар, усҟан, аҿырԥштәы азы, [[масса|рыкапан]] агалактика хәыҷқәа рҿы 0,5{{e|6}} [[Амра|Амра]] акапан ([[Segue 2]] еиԥш иҟоу) инаркны агалактика дуӡӡақәа рҿы 2,5{{e|15}} Амра акапан ([[IC 1101]] еиԥш иҟоу) рҟынӡа иҟоуп; аиҿырԥшразы — ҳгалактика [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] акапан Амра акапанқәа 2{{e|11}} ираҟароуп. Агалактикақәа рдиаметр — 5 инаркны 250 [[парсек|килопарсек]] рҟынӡа<ref name="ЗП299">Засов и Постнов, 2006, с. 299.</ref> (16—800 нызқь [[световой год|лашара шықәса]]), аиҿырԥшразы — [[Млечный Путь|ҳгалактика]] адиаметр 30 килопарсек раҟара ауп (100 нызқь лашара шықәса). Зегь реиҳа идуу еицырдыруа (2021 шықәсазы) агалактика [[IC 1101]] адиаметр 600 килопарсек еиҳауп<ref>{{статья|автор=Clarke, T. E.; Blanton, Elizabeth L.; Sarazin, Craig L.|заглавие=The Complex Cooling Core of A2029: Radio and X-Ray Interactions|ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0004-637X/616/1/178/60597.text.html|язык=en|год=2004|том=616|выпуск=1|страницы=178—191|doi=10.1086/424911|bibcode=2004ApJ...616..178C | issn=0004-637X |url-status=dead}}</ref>. Агалактикақәа реиҿартәышьаҿы иӡбам апроблемақәа иреиуоуп [[тёмная материя|аматериа лашьца]], уи агравитациатә еидҳәалараҿы мацара ауп иахьааԥшуа. Уи агалактика акапан зегьы аҟынтәи 90% рҟынӡа аҵанакуеит, мамзаргьы зынӡа иҟамзар ауеит, галактика хәыҷқәак рҟны еиԥш<ref>{{cite web |date = 2009-03-11 |url = http://www.popmech.ru/article/5092-rozhdenie-karlika/ |title = Рождение карлика: Галактика без темноты |publisher = [[Популярная механика]] |access-date = 2009-07-26 |url-status = live |lang = ru |archive-date = 2009-06-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090601174147/http://www.popmech.ru/article/5092-rozhdenie-karlika }}</ref>. == Аетимологиа == Ажәа «галактика» ({{lang-grc|γαλαξίας}}) [[Млечный Путь|ҳГалактика]] абырзен хьӡы аҟынтәи ауп ишааз ({{lang-grc2|κύκλος γαλαξίας}} ҵакыс иамоуп «ахштә мацәаз» — уахынла ажәҩан аҿы иаҳбо ацәырҵра ахҳәаа аҳасабала)<ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru:8100/db/msg/1180523 |title=Галактика |work=[[Астронет]] |author=Сучков Л. А. |publisher=[[Астронет]] }}</ref>. == Ахылаԥшрақәа == Агалактикақәа зегьы реиҳа ихадоу ринтегралтә ҟазшьарбақәа<ref name="ЗП299" /> (аекстремалтә ҵакқәа абжьажьуп): {| class="standard" |- ! Апараметр ! Ихадоу ашәаратә метод ! Аҵакқәа рдиапазон ! Асар Рымҩазы инықәырԥшны аҵакы |- | [[#Акапани ашәагааи|Адиаметр D<sub>25</sub>]] | [[Фотометрия|Афотометриа]] | 5—50 [[Парсек|кпк]] | 30 кпк |- | [[Закон Серсика|Адиск арадиалтә шкала R<sub>0</sub>]] | Афотометриа | 1—7 кпк | 3 кпк |- | Аеҵәатә диск ажәпара | «Аҵкар аҟнытә» иубо адискқәа рфотометриа | 0,3—1 кпк | 0,7 кпк |- | [[Светимость|Арлашара]] | Афотометриа | {{e|7|0}}—{{e|11|0}} [[солнечная светимость|L<sub>☉</sub>]] | 5{{e|10}} L<sub>☉</sub> |- | [[#Акапани ашәагааи|Акапан М<sub>25</sub> аҩнуҵҟа D<sub>25</sub>]] | Доплер иеффект ахархәарала арчи мамзаргьы аеҵәақәеи рыццакрақәа ршәара | {{e|7|0}}—{{e|12|0}} [[солнечная масса|M<sub>☉</sub>]] | 2{{e|11}} M<sub>☉</sub> |- | Арчы акапан M<sub>gas</sub>/M<sub>25</sub> D<sub>25</sub> аҩнуҵҟа | Анеитралтәии амолекулиартәии [[водород|аӡри]] ацәаҳәақәа ринтенсивра ашәара | 0,1—30 % | 2 % |- | Агалактикақәа адәахьтәи рҭыԥқәа рыҵәира аццакра V | Доплер иеффект ахархәарала арчи мамзаргьы аеҵәақәеи рыццакрақәа ршәара | 50—300 км/с | 220 км/с (Амра азааигәаразы) |- | Агалактикақәа адәахьтәи ррегионқәа рорбитатә аамҭа | Доплер иеффект ахархәарала арчи мамзаргьы аеҵәақәеи рыццакрақәа ршәара | {{e|8|0}}—{{e|9|0}} ашықәсқәа | 2{{e|8}} шықәса (Амра азааигәаразы) |- | Агәҭантәи акылҳара еиқәаҵәа акапан | Агәыцә азааигәара аеҵәақәеи арчи рыццакрақәа ршәара; аеҵәақәа рыгәҭантәи адисперсиа ампирикатә хьыԥшра | 3{{e|5}}—3{{e|9}} M<sub>☉</sub> | 4{{e|6}} M<sub>☉</sub> |} === Абжьаӡара === Ахылаԥшҩы иҟынтәи агалактика аҟынӡа абжьаӡара физикатә ҟазшьак аҳасабала агалактикаҿы имҩаԥысуа иарбанзаалак процесск иалахәӡам. Агалактика аҟынӡа иҟоу абжьаӡара иазку адыррақәа рҭахра цәырҵуеит: ибзианы иҭҵаам ахҭысқәа ралкаараан, иаҳҳәап, [[гамма-всплеск|агамма-ԥжәарақәа]]; [[Адунеи|Адунеи]] иааизакны аҭҵаараан, агалактикақәа рхаҭақәа револиуциа аҭҵаараан, агалактикақәа [[Масса|рыкапан]], урҭ ршәага-загақәа реилкаараан, уҳәа убас иҵегьы. Агалактика аҟынӡа абжьаӡара аилкааразы цәгьам-бзиам амодель иахьыԥшым аметодқәа зегьы ҩ-хкык рыла еиҩшазар ҟалоит: агалактика аҩнуҵҟа иҟоу аобиект ала ашәара, агалактика ахаҭа аҟынӡа абжьаӡара маҷк ала еиԥшым, насгьы аҟаԥшьтә еиҭасрала ашәара. Актәи аметод — афотометриатә метод ауп, «астандарттә цәашьқәа» ҳәа изышьҭоу рхархәарала, зылашара еилкаауп ҳәа иԥхьаӡоу. Усҟан абжьаӡара аԥхьаӡара ҟалоит абри аформула ахархәарала: : <math>R=10^{\frac{1}{5}(m-M)+1}</math>, уаҟа ''m'' — иубарҭоу [[звёздная величина|аеҵәатә мҽхакы]], ''М'' — [[абсолютная звёздная величина|абсолиуттә еҵәатә мҽхакы]], насгьы ''R'' — абжьаӡара парсекла. Уажәтәи аамҭазы, анаҩстәи астандарттә цәашьқәа рхы иадырхәоит<ref name="distance">{{cite web |author = Игорь Дроздовский. |title = Методы определения расстояний до галактик |url = http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1168209&uri=distances.html |access-date = 2009-09-21 |url-status = live |archive-date = 2011-08-11 |archive-url = https://www.webcitation.org/60r7aUzeK?url=http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1168209 }}</ref>: * [[Цефеиды|Ацефеидқәа]], рпульсациа аамҭа дырны, рылашара аилкаара ауеит. Раԥхьатәи аобиект, егьырҭ агалактикақәа рҟынӡа абжьаӡара зларшәаз. * Ia еиԥш иҟоу [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа]] (1990-тәи ашықәсқәа рзы урҭ рхылаԥшрақәа ирыхҟьаны [[Ускоренное расширение Вселенной|Адунеи арццакратә ҽырҭбаара]] агипотеза ацәырҵра ҟалеит, уи 2010-тәи ашықәсқәа рзы гәҩарас иҟаҵан, избан акәзар амодель аарԥшын, абри ахкы змоу аеҵәақәа рпараметрқәа агалактика ақәра инақәыршәаны ишеиҭанакуа атәы зҳәоз). * [[Красный гигант|Агигант ҟаԥшьқәа]]. * [[Сверхгигант|Асупергигантқәа]]. Аҩбатәи аметод [[Закон Хаббла|Хаббл иемпирикатә закәан]] шьаҭас иамоуп, насгьы иалху амодель еиҳа иахьыԥшуп, иаԥхьанеиуаз аметод аасҭа. : <math>R=\frac{cz}{H_0}</math>, уаҟа ''H<sub>0</sub>'' [[постоянная Хаббла|Хаббл иконстанта]] ауп. Уажәы иаларҵәахаз [[Модель Лямбда-CDM|ΛCDM амодель]] ҳгозар (Хаббл иконстанта еиԥшны), усҟан ҵакы змоу аиқәымшәарақәа z~10 аҟны иҟалоит, уи ҳара иҳалнаршоит уи амодель уамак иахьыԥшым рхыԥхьаӡалара. Иҟоуп иара убасгьы еиуеиԥшым амодельқәа ӷәӷәала ирхьыԥшу аметодқәагьы<ref name="distance"/>: * [[эффект Сюняева — Зельдовича|Суниаев — Зельдович реффект]] ала, * [[шаровое звёздное скопление|аглобустә еизгақәа]] рыла, * [[Зависимость Талли-Фишера|Талли — Фишер реихьыԥшра]] ала, * [[Соотношение Фабер-Джексона|Фабер — Џьексон реихьыԥшра]] ала. === Ихадоу иубарҭоу агалактикақәа рыхәҭақәа === Ихадоу иубарҭоу агалактикақәа рыхәҭақәа иреиуоуп<ref name="ЗП295">Засов и Постнов, 2006, с. 295—296.</ref>: # Еиуеиԥшым акапанқәеи ақәрақәеи змоу анорматә еҵәақәа, урҭ рахьтә хәҭак [[Звёздное скопление|агәыԥқәа]] ирылоуп. # Аеволиуциа зхызгаз аеҵәақәа рцәынха еизакқәа. # Ихьшәашәоу арчы-сабатә ҭагылазаашьа. # Еиҳа иласу арчы ԥха, аԥхарра 10<sup>5</sup>—10<sup>6</sup>&nbsp;К. [[Двойная звезда|Ҩбаны иҟоу аеҵәақәа]] ааигәа иҟоу агалактикақәа рҿы иубарҭаӡам, аха Амра азааигәара уахәаԥшуазар, аеҵәа рацәақәа имаҷымкәа иҟазар ауп. Арчы-сабатә ҭагылазаашьеи аеҵәақәеи [[атом|атомқәа]] рыла ишьақәгылоуп, урҭ зегьы реилаҵа агалактика [[барион#Барионная материя|абарионтә материа]] ҳәа иашьҭоуп. Ибарионтәым акапан иаҵанакуеит аматериа лашьца акапани [[Акылҳара еиқәаҵәа|акылҳара еиқәаҵәақәа]] рыкапани<ref name="ЗП295" />. === Агалактикақәа рыҵәира аццакра === Агалактика аҵәира аццакра ҳәа изышьҭоу агалактика агәҭа иаакәыршаны еиуеиԥшым ахәҭақәа рыҵәира аццакра ауп. Ари аццакра еиуеиԥшым апроцессқәа рыла ирҳаз аццакра зегьы аааизакны ауп. Агалактика аҵәира аццакреи агьежьрратә ццакреи V<sub>c</sub> еиҩдыраалатәуп, уи [[Гравитация|агравитациатә мчы]] мацара иахҟьоуп, насгьы, закәанла, агәҭахьы адхалара амч анырра аҵаҟа еикәшарала ицо ацәеижь иаҭаху аццакра иаҟароуп. Азеиԥш ҭагылазаашьаҿы аҵәира аццакра аеҵәабжьаратәи арчы арадиалтә қәыӷәӷәара аградиент Р ала иалкаауп. : <math>V^2=R\left(\frac{\partial\Phi}{\partial R} + \frac{\nabla P}{\rho_g}\right)=V_c^2 +R\frac{\nabla P}{\rho_g}</math> Абраҟа ''Φ'' — [[гравитационный потенциал|агравитациатә потенциал]], ''ρ<sub>g</sub>'' — арчы аилаӷәӷәара. Агалактика еиуеиԥшым ахәҭақәа рзы аҵәира аццакра еиуеиԥшымкәа ахәшьара арҭоит. Арчы азы — доплертәи аемиссиатә цәаҳәақәа реиҭаҵрала. Аеҵәақәа рзы — аеҵәақәа рабсорбциатә цәаҳәақәа доплертәи аиҭасра инақәыршәаны. Аҵәира аццакра аиуразы асхема абас иҟоуп. Ахылаԥшрақәа рҟынтәи ишиашоу иҳаууа аццакра — агалактика иааизакны аццакреи аҩныҵҟатәи аҵысра аццакреи еицҵаны ауп. Агалактика зегьы аццакра (V<sub>0</sub>) абжьааԥны агәҭантәи арегион аныҟәара аццакрала иаҟарартәуеит. Харатәи агалактикақәа рзы ари аццакыра зыхҟьо Адунеи Хаббл изакәан инақәыршәаны аҽырҭбаара ауп; иара ахатәы ццакыра кырӡа маҷуп. Агалактика иааизакны аныҟәара аццакра ҳасаб азуны иҳауз аццакра — аблатә шәахәа иаваршәны иҟоу аццакра ауп (V<sub>r</sub>), насгьы иалкаау абжьаӡараҿы агалактика аҵәира аццакра аԥхьаӡаразы, апроекциа аеффектқәа ҳасаб рзутәуп. Уи азы идырлатәуп агалактика аҵәҩан анаара акәакь аблабаратә шәахәа ''i'' аганахь, иара убасгьы агалактика аҵәҩан хада агалактика агәҭа иалсны ицо ацәаҳәа иашеи игәаҭоу аҭыԥи рыбжьара иҟоу акәакь ''φ''. Убасала, V<sub>r</sub> ахьтә V<sub>φ</sub> ахь аиасразы, иудыруазар ауп хә-параметрк: агалактика V<sub>0</sub> аныҟәара аццакра, акәакьқәа ''i'', ''φ'', агалактика агәҭа аҩ-координатк (иарбанзаалак аҭыԥ иаҿырԥшны). Агалактика ҵәҩансимметриатәзар, усҟан адҵа еиҳа ирмариахоит, избанзар агәҭа аориентациеи аҭыԥи ркәакьқәа рыԥхьаӡара ауеит адиск ашәахәа алашара аларҵәарала. Аспектрограф акылаара иара аҵәҩан хада иаваршәны иқәыргылазар, иҳаууеит: : <math>V_{\phi}(R)=\frac{|V_0 - V_r(l)|}{\sin{i}}</math>, уаҟа ''l'' — агалактика агәҭантәи акылаара иаваршәны абжьаӡара ауп. Аха агалактикаҿы аныҟәара иазку зегь реиҳа инаӡоу адыррақәа ҳнаҭоит аццакыратә мҽхакы анализ — агалактикатә диск аҿы хыԥхьаӡара рацәала аҭыԥқәа рзы ашәахәаркратә ццакыра ашәарақәа реизга. Аццакыратә мҽхак аиуразы ҩ-еизшәарактәи [[спектроскопия|аспектроскопиа]] рхы иадырхәоит. Абжьааԥны ахархәара аиуеит каналрацәалатәи адкылага ма [[интерферометр Фабри — Перо|Фабри — Перо ринтерферометр]]. [[область H I|H I ацәаҳәақәа]] рҿы арчы радиола ахылаԥшрақәагьы агалактикаҿы аццакра аларҵәара ҩ-еизшәарактәи асахьа аанарԥшуеит<ref name="ЗП312">Засов и Постнов, 2006, с. 312—317.</ref>. 2018 шықәса хәажәкырамзазы Жәларбжьаратәи арадиоастрономиатә ҭҵааратә центр (ICRAR) аҟынтәи астрономцәа игәарҭеит агалактикақәа зегьы, ршәага-загақәа ма рыхкы зеиԥшразаалакгьы, еиԥшу аццакыра шрымоу, насгьы инагӡаны рыҵәҩан ишакәшо 1 миллиард дгьылтә шықәса рыла<ref>{{Cite web|url=https://naked-science.ru/article/sci/astronomy-vyyasnili-chto-vse-galaktiki|title=Астрономы выяснили, что все галактики совершают один оборот за одинаковое время {{!}} Naked Science|author=А. Евглевский|website=Naked Science|date=2018-03-14|publisher=naked-science.ru|lang=ru|access-date=2018-03-16|archive-url=https://www.webcitation.org/6xxej1O0e?url=https://naked-science.ru/article/sci/astronomy-vyyasnili-chto-vse-galaktiki|archive-date=2018-03-16|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Astronomers discover galaxies spin like clockwork|author=International Centre for Radio Astronomy Research|url=https://phys.org/news/2018-03-astronomers-galaxies-clockwork.html|work=PHYS.org|date=2018-03-13|access-date=2018-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180315003720/https://phys.org/news/2018-03-astronomers-galaxies-clockwork.html|archive-date=2018-03-15}}</ref>. === Акапани ашәагааи === Агалактикақәа иалкаау аҳәаақәа рымаӡам. Агалактика ахьынҵәо, [[межгалактическое пространство|агалактикабжьаратәи аҭыԥ]] ахьалаго инҭкааны аҳәара залшом. Иаҳҳәап, агалактика аоптикатә диапазон аҿы шәагаак амазар, усҟан агалактика арадиус аеҵәабжьаратәи арчы радиохылаԥшрақәа рыла иалкаау жәантә еиҳахар алшоит. Иукапануа агалактика акапангьы уи ашәагаа иадҳәалоуп. Абжьааԥны агалактика ашәагаа ҳәа иршьоит [[Звёздная величина#Спектральная зависимость|B афильтр]] аҿы аквадраттә [[угловая секунда|кәакьтә секунд]] аҟынтәи 25-тәи аеҵәатә мҽхак змоу [[изофота|аизофота]] афотометриатә шәагаа. Астандарттә дырга абри ашәагаа азы D<sub>25</sub><ref name="ЗП298">Засов и Постнов, 2006, с. 298.</ref>. Адисктә галактикақәа рыкапан модельк аҳәаақәа ирҭагӡаны [[Кривая вращения галактики|аҵәира архәа]] ала ахәшьара азыҟарҵоит. Иреиӷьу агалактика амодель алхра шьаҭас иамоуп аҵәира архәа аформа, насгьы агалактика аилазаашьа иазку зеиԥш гәаанагарак. Аеллиптикатә галактикақәа ыркапан ирзеиԥшу ахәшьара аҭаразы, аеҵәақәа рыццакра [[Закон дисперсии|адисперсиа]] еилкаатәуп, рыгәҭантәи абжьаӡара инақәыршәаны, насгьы [[плотность|аилаӷәӷәара]] арадиалтә еихшара<ref name="ЗП318">Засов и Постнов, 2006, с. 318—335.</ref>. Агалактикаҿы иҟоу арчы хьшәашәа акапан шьақәнаргылоит H I ацәаҳәа аинтенсивра. Агалактика аҟынтәи мамзаргьы уи ахәҭак аҟынтәи иҭарыҩуа ашәахәаркратә цәқәырԥа аилаӷәӷәара F<sub>ν</sub> иаҟаразар, уи иашьашәало акапан: : <math>M_{HI}\approx 2\cdot 10^5 M_{\bigodot}D^2\int_{\nu}F_{\nu}(\nu )d\nu</math>, уаҟа ''D'' — абжьаӡара мегапарсекла, ацәқәырԥа [[Янский (единица измерения)|ианскила]] иаарԥшуп. Амолекулатә рчы акапан ахәшьара аҭара даара иуадаҩуп, избан акәзар еиҳа аларҵәара змоу амолекула H<sub>2</sub> аспектр арчы хьшәашәа аҿы еиҵаҵоу ацәаҳәақәа амам. Убри аҟнытә, ашьаҭатә адыррақәа [[Монооксид углерода|CO]] амолекула (''I<sub>CO</sub>'') аспектральтә цәаҳәақәа рыӷәӷәарақәа роуп. CO ашәахәаркра аинтенсивреи уи акапани рыбжьара апропорционалратә коеффициент арчы [[металличность|аметаллхара]] иадҳәалоуп. Аха зегь реиҳа идуу агәыҩбара аԥсҭҳәа аҵәцара ахьмаҷу иадҳәалоуп; уи иахҟьаны аҩныҵҟатәи аҭыԥқәа ирылҵуа алашара аиҳарак аԥсҭҳәа ахаҭа илбаанадоит, убас ала, аԥсҭҳәақәа рықәцәантәи алашара мацара ауп ахылаԥшҩы иҟынӡа инаӡо<ref name="ЗП344">Засов и Постнов, 2006, с. 344—345.</ref>. === Агалактика аспектр === Агалактикақәа [[Спектр|рыспектр]] уи иаҵанакуа аобиектқәа зегьы ршәахәаркрала ишьақәгылоуп. Ибжьаратәу агалактика аспектр ҩ-локалтә максимумк амоуп. Арадиациа ахыҵхырҭа хада аеҵәақәа роуп; урҭ реиҳарак ррадиациа аинтенсивра амаксимум [[видимое излучение|аоптикатә диапазон]] аҿы иҟоуп (актәи амаксимум). Абжьааԥны агалактикаҿы асаба рацәаны иҟоуп, уи аоптикатә диапазон аҿы ашәахәақәа лбаанадоит, насгьы [[инфракрасное излучение|аинфраҟаԥшьтә диапазон]] аҿы дырҩеигь еиҭаҭнажьуеит. Убри аҟнытә аҩбатәи амаксимум инфраҟаԥшьтәи арегион аҿы иҟоуп. Аоптикатә диапазон аҟны алашара цыраны иԥхьаӡазар, усҟан ашәахәа ахыҵхырҭақәеи ахкқәеи рыбжьара абри аҩыза аизыҟазаашьа убаратәы иҟоуп<ref name="ЗП297">Засов и Постнов, 2006, с. 297.</ref>: {| class="standard" |- !Адиапазон !Азыҟазшьатә рлашара !Ашәахәаркра ахыҵхырҭа хадақәа |- |[[Гамма-излучение|Агамма]] |{{e|−4|0}} |Галактикақәак [[Активные ядра галактик|рактивтә гәыцәқәа]]; зныктәи ашәахәа кьаҿқәа ҭзыжьуа ахыҵхырҭақәа (анеитронтә еҵәақәа, акылҳара еиқәаҵәақәа) |- |[[Рентгеновское излучение|Арентгентә]] | {{e|−3|0}}—{{e|−4|0}} |Еиқәшәоу ҩ-системак [[Аккреция|раккрециатә дискқәа]]; арчы ԥха; активтә гәыцәқәа |- |[[видимое излучение|Аоптикатә]] |1 |Еиуеиԥшым аԥхарра змоу аеҵәақәа; ИК азааигәаратәи арегион аҿы аеҵәазааигәаратәи асабатә дискқәа; [[область H II|H II арегионқәа]] рҿы арчы аемиссиатә радиациа УФ инаркны ИК аҟынӡа. |- |[[инфракрасное излучение|Ихароу ИК]] |0,5—2 |Еҵәалашарала ирԥхо аеҵәабжьаратә саба; галактикақәак рҟны аеҵәақәа рышьақәгылара иалахәу агәыцәкәыршатәи адискқәа рҿы активтә гәыцәқәеи асабеи ыҟоуп |- |[[Радиоизлучение|Арадио]] |{{e|−2|0}}—{{e|−4|0}} |Агалактикатә диск мамзаргьы активтә галактикатә гәыцә аҟынтәи арелиативисттә електронқәа [[Синхротронное излучение|рсинхротронтә емиссиа]]; асуперҿыцқәа рцәынхақәа, [[область H II|H II арегионқәа]] рҟынтәи [[тепловое излучение|аԥхарратә радиациа]], H I аҟынтәи арадио емиссиатә цәаҳәақәа, еиуеиԥшым аеҵәабжьаратәи арчы амолекулақәа |- |} === Агало лашьца апроблема === [[Афаил:GalacticRotation2 ab.svg|мини|300пкс|Адисктә галактика аҵәира архәа. A — иҵәаху акапан аламҵакәа, B — игәаҭоу]] Агалактикақәа [[масса|рыкапан]] зегьы аеҵәақәа рҿы иҟазар, усҟан, акапан-арлашара реизыҟазаашьа дырны, радиусла уиаҟара аҽшамԥсахуа ҳгәы азҩозар, агалактикаҿы иҟоу аматериа аилаӷәӷәара аеҵәақәа рпопулиациа ашәахәақәа рыла еилкаатәуп. Аҵкар азааигәара агалактика ҭаауеит, уи иаанагоит аеҵәақәа абжьаратәи реилаӷәӷәара еиҵахоит, уи иацны аеҵәақәа рыргьежьра аццакрагьы еиҵахар ауп ҳәа. Аха, иаҳбо агалактикақәа рыҵәира архәақәа зынӡа даҽакала иҟоу асахьа аадырԥшуеит: аамҭак инаркны аеҵәақәа рыгьежьратә ццакыра мыцхәӡа иҳаракуп акапан-алашаратә еизыҟазаашьа аҟынтәи иҳауз аилаӷәӷәара азы. Адиск аҵкараҿтәи аеҵәақәа рыццакра ду еилаҳкаар ҳалшоит агалактика агәҭантәи ахара дуқәа рҿы ихадоу ароль акапан инанагӡоит ҳәа агәаанагара ҟаҵаны, [[Гравитация|агравитациатә еидҳәалара]] мацарала зҽаазырԥшуа. Ҳара ҳхы ҳақәиҭны [[Скрытая масса|иҵәаху акапан]] аҟазаара иазку алкаа ҳазнеир ҳалшоит, аеҵәатә диск аҭышәынтәалара аҭагылазаашьа шьаҭас иҟаҵаны иааизакны акапан ахәшьара ҟаҳҵозар. Агалактика дуқәа рымҩанызақәа рыццакра ашәарақәа иаадырԥшуеит [[гало|агало]] лашьца ашәагаа агалактика аоптикатә диаметр аасҭа акырынтә ишеиҳау. Ахкқәа зегьы ирыҵанакуа агалактикақәа рҿы акапан ду змоу агало лашьцақәа рыҟазаара ааԥшит, аха илашо аматериа аганахьала еиуеиԥшым аихшарақәа рыла<ref>{{книга |автор=А. В. Засов, К. А. Постнов. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697 |издательство=Век 2 |место=Фрязино |год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n321 323] |часть=Галактики и скопления галактик |isbn=5-85099-169-7}}</ref>. == Аморфологиа == [[Афаил:SpiralGalaxySchemeSideView ab.svg|мини|350пкс|Аспиральтә галактика асхема, апрофильтә хәаԥшышьа]] [[Афаил:Hubble2005-01-barred-spiral-galaxy-NGC1300.jpg|мини|350пкс|Абар аспиральтә махәҭақәа рыҩныҵҟатәи аҵыхәақәа рҟынтәи (иаҵәоу) агалактика агәҭанӡа инеиуеит. [[NGC 1300]]]] ''[[Галактический центр|Агәыцә]]'' — агалактика агәҭаны иҟоу даараӡа ихәыҷу регионуп. Агалактикатә гәыцәқәа ртәы анаҳҳәо, еиҳарак ҳазлацәажәо ''[[Активные ядра галактик|зыԥсы ҭоу галактикатә гәыцәқәа]]'' роуп, зҟны еизгоу аеҵәақәа рҟазшьақәа рыла апроцессқәа рыхцәажәара ахьҳалымшо. ''[[Галактический диск|Адиск]]'' — агалактика аобиектқәа реиҳарак ахьеизго еиҳа иҵаӷоу ахҩа ауп. Уи еиҟәшоуп арчы-сабатә диски аеҵәатә диски ҳәа. ''[[Галактика с полярным кольцом|Аполиартә мацәаз]]'' — ари лассы-лассы иуԥымло компонентуп. Аклассикатә ҭагылазаашьаҿы, аполиартә мацәаз змоу агалактика ҩ-дискк амоуп, урҭ еиҿагылоу аҟьаҟьарақәа рҿы иҵәиуеит. Аклассикатә ҭагылазаашьаҿы абарҭ адискқәа рыгәҭақәа еиқәшәоит. Аполиартә мацәазқәа рышьақәгылара зыхҟьо аҵыхәтәанынӡа еилкааӡам<ref>{{cite web |author = В. П. Решетников. |title = Эти странные галактики с полярными кольцами |url = http://www.rfbr.ru/pics/28159ref/file.pdf |access-date = 2009-09-18 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110818032316/http://www.rfbr.ru/rffi/ru/pages/404 |archive-date = 2011-08-18 }}</ref>. ''Асфероидтә компонент'' — аеҵәақәа рысфератә еихшара ауп. ''[[Балдж|Абалџь]]'' ({{lang-en|bulge}} «аҭыҵра») — асфероидтә компонент зегь реиҳа илашо аҩныҵҟатәи ахәҭоуп. ''[[Галактическое гало|Агало]]'' — адәахьтәи асфероидтә компонент ауп; абалџьи агалои рыбжьара аҳәаа ӡәӡәоуп, кырӡа инықәырԥшшәа ишьҭыхуп. ''[[Галактический рукав|Аспиральтә махәҭа]] (аспиральтә маӷра)'' — аеҵәабжьаратәи арчи еиҳарак аеҵәа қәыԥшқәеи реилаӷәӷәара ауп, аспираль аформа аманы. Иҟалап, урҭ еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны иҟоу аилаӷәӷәаратә цәқәырԥақәа ракәзар, аха урҭ рхылҵшьҭра азҵаара макьаназы инагӡаны иӡбам. ''Абар (аԥаҩ)'' — аеҵәақәеи аеҵәабжьаратәи арчи рыла ишьақәгылоу иеилаӷәӷәоу, еиҵыху ашьақәгылашьа еиԥшуп. Аҳасабрақәа рыла, агалактика агәҭа аеҵәабжьаратәи рчыла еиҳарак еиқәзыршәо. Аха атеориатә конструкциақәа шамахаӡак зегьы шьаҭас ирымоу — адиск ажәпара иара ашәагаақәа раасҭа акырӡа ишеиҵоу ауп, даҽакала иуҳәозар, адиск ҟьаԥсуп, насгьы амодельқәа шамахаӡак зегьы ирмариоу ҩ-еизшәарактәи модельқәоуп; х-еизшәарактәи адискқәа рмодельқәа рыԥхьаӡарақәа кырӡа имаҷуп. Иара убасгьы еицырдыруа алитератураҿы абари арчи змоу агалактика х-еизшәарактәи аҳасабра акызаҵәык ауп иҟоу<ref>{{cite web |author = R. Fux. |date = 1999-03-10 |url = http://arxiv.org/abs/astro-ph/9903154 |title = 3D self-consistent N-body barred models of the Milky Way: II. Gas dynamics |work = arXiv.org |access-date = 2009-07-26 |lang = en |archive-date = 2017-01-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170108001615/https://arxiv.org/abs/astro-ph/9903154 |url-status = live }}</ref>. Ари аҳасабра автор излаиҳәо ала, арчы агалактика агәҭахьы инанагаӡом, аха хараӡа ицоит. Еиҳа ихадоу ахәҭақәа рахь иаҵанакуеит арчы-сабатә диск, аеҵәатә диск, асфероидтә компонент. Иҟоуп агалактикақәа ихадоу рыхкқәа ԥшьба<ref name="zasovpostnov301">{{книга |автор=А. В. Засов, К. А. Постнов. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697 |издательство=Век 2 |место=Фрязино |год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n299 301]—302 |часть=Галактики и скопления галактик |isbn=5-85099-169-7}}</ref>: # '''[[Эллиптическая галактика|Еллиптикатә галактикақәа]]''' ('''E''') — агалактикақәа, адисктә компонент змам, мамзаргьы уи аконтраст маҷны иамоуп. Егьырҭ агалактикақәа зегьы адисктәқәа роуп. # '''[[Спиральная галактика|Аспиральтә галактикақәа]]''' ('''S''') — аспиральтә махәҭақәа змоу агалактикақәа роуп. Зны-зынла амахәҭақәа амацәазқәа ракәны иҟалар рылшоит. # '''[[Линзовидная галактика|Алинзаԥшратә галактикақәа]]''' ('''S0''') — ҳәа изышьҭоу агалактикақәа структурала аспиральтә галактикақәа ирылукаартә иҟам, еилыкка иҟоу аспиральтә форма ахьыҟам ада. Ари зыхҟьо аеҵәабжьаратәи арчы ахьмаҷу, убри аҟнытә аеҵәақәа рышьақәгылара амҽхак ахьмаҷу ауп. # '''[[Неправильная галактика|Ииашам агалактикақәа]]''' ('''Irr''') — урҭ еиҟарам, еилаԥсоу аилазаашьала иааԥшуеит. Урҭ, закәанла, аеҵәабжьаратәи арчы рацәаны ирымоуп, агалактика акапан аҟнытә 50% рҟынӡа. {| class="standard" |- |+Ихадоу агалактикақәа рыхкқәа рҟазшьақәа реиҵаҩ |- ! ! E ! S0 ! S ! Irr |- | Асфероидтә компонент | Агалактика иааизакны | Иҟоуп | Иҟоуп | Даара иԥсыҽуп |- | Аеҵәатә диск | Иҟам, мамзаргьы иԥсыҽны иаарԥшуп | Иҟоуп | Акомпонент хада | Акомпонент хада |- | Арчы-сабатә рдиск | Иҟам | Иҟам ма даара иҵаӷоуп | Иҟоуп | Иҟоуп |- | Аспиральтә махәҭақәа | Иҟам мамзаргьы агәыцә азааигәара мацара | Иҟам, мамзаргьы иԥсыҽны иаарԥшуп | Иҟоуп | Иҟам |- | Активтә гәыцәқәа | Иуԥылоит | Иуԥылоит | Иуԥылоит | Иҟам |- | Агалактикақәа зегьы рхыԥхьаӡара аҟнытә наӡынк | 20 % | 20 % | 55 % | 5 % |} Аҭагылазаашьақәа жәпакы рҿы маҷк еиҳа инарҭбааны иҟоу [[последовательность Хаббла|Хаббл иклассификациала]] агалактикақәа хкыхәҭала реихшара даара иманшәалоуп. Агалактикақәа зегьы зымҽхазкуа [[Последовательность Хаббла|Хаббл иеиҟәшара]] (мамзаргьы Хаббл икамертон) шьаҭас иамоуп урҭ блала иубо реилазаашьа. Насгьы уи аеллиптикатәқәа галактикақәа ииашаны иаанарԥшуазар, аспиральтә галактика еиуеиԥшымкәа еихшазар ауеит. 2003 шықәсазы, агалактика хкы ҿыц, [[ультракомпактная карликовая галактика|аультракомпакттә галактика хәыҷқәа]] ҳәа изхәаԥшуа, [[Квинслендский университет|Куинслендтәи Ауниверситет]] аҟынтәи Маикл Дринкуотер (''Michael Drinkwater'') иааиртит<ref>{{статья |заглавие=Ultracompact Dwarf Galaxies in the Fornax Cluster |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=560 |номер=1 |страницы=201—206 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001ApJ...560..201P |doi=10.1086/322517 |язык=en |автор=Phillipps, S.; Drinkwater, M. J.; Gregg, M. D.; Jones, J. B. |год=2001 |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2017-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170720215439/http://adsabs.harvard.edu/abs/2001ApJ...560..201P }}</ref>. <center> <gallery perrow="4"> Messier object 089.jpg|E0: M89 MESSIER 105 2MASS.jpg|E1: M105 Messier 60 Hubble WikiSky.jpg|E2: M60 Messier object 086.jpg|E3: M86 Messier object 049.jpg|E4: M49 Messier object 110.jpg|E6: M110 Ngc1316 hst.jpg|S0: NGC 1316 Phot-34b-05-fullres.jpg|Sa: NGC 92 Messier51 sRGB.jpg|Sc: M51 Phot-14b-09-fullres 2.JPG|Sd: NGC 7793 Ngc1427AIrregulargalaxy.jpg|Irr:NGC 1427A NGC 4650A I HST2002.jpg|NGC 4650A — аполиартә мацәаз змоу галактикоуп </gallery> </center> == Агалактикақәа мҽхакыҭбаалатәи реилазаарақәа == [[Афаил:Seyfert Sextet full.jpg|мини|240пкс|слева|[[Секстет Сейферта|Сеиферт исекстет]] агалактикақәа ргәыԥ аҿырԥштәы аҳасабала]] Агалактикақәа рфотосахьақәа иаадырԥшуеит ииашаҵәҟьаны изаҵәу агалактикақәа (адәы галактикақәа ҳәа изышьҭоу) шмаҷу. Агалактикақәа рҟынтәи 95% рҟынӡа [[Скопление галактик|агалактикатә гәыԥқәа]] шьақәдыргылоит<ref name="McKee">{{cite web |author = McKee, Maggie. |date = 2005-06-07 |url = http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn7478 |title = Galactic loners produce more stars |publisher = New Scientist |access-date = 2009-08-04 |archive-url = https://www.webcitation.org/60r7bjRkM?url=http://www.newscientist.com/article/dn7478 |archive-date = 2011-08-11 |url-status = live }}</ref>. Урҭ рҟны, иаабац агалактикақәа рҟны еиԥш, агәыԥ акапан аиҳарак шьақәзыргыло аматериа лашьца ыҟоуп ҳәа агәаанагара ҟаҵоуп, 10—30% — агалактикабжьаратәи арчы ауп, 1% рҟынӡа аеҵәақәа рхаҭақәа рыкапан ауп<ref>{{cite web |author = Ricker, Paul. |url = http://www.sdsc.edu/pub/envision/v15.2/ricker.html |title = When Galaxy Clusters Collide |publisher = San Diego Supercomputer Center |access-date = 2009-08-04 |archive-url = https://www.webcitation.org/60r7cEguw?url=http://www.sdsc.edu/pub/envision/v15.2/ricker.html |archive-date = 2011-08-11 |url-status = live }}</ref>. Адунеи аҿы зегь реиҳа ихәыҷу, насгьы зегь реиҳа аларҵәара змоу акластер, жәабала агалактикақәа зҵазкуа, [[Скопление галактик|агалактикақәа ргәыԥ]] ауп. Урҭ лассы-лассы аеллипстә ма спиральтә галактика дуӡӡак ауп изықәгылоу, уи [[приливные силы|аӡхаларатә мчқәа]] ирыхҟьаны, аамҭа цацыԥхьаӡа амҩаныза—галактикақәа еиланарбгоит, насгьы акапан еизнарҳауеит, урҭ [[взаимодействующие галактики|лбааданы]]. Абас еиԥш иҟоу акластерқәа рҿы, Адунеи Хаббл изакәан ала аҽырҭбаара иахҟьаны, агалактикақәа реимбӷьыжәаара аццакрақәа ԥсыҽуп, насгьы машәыршәатәи апекулиартә ццакырақәа аҳра руеит. Абарҭ машәыршәатәи аццакрақәеи [[вириал|авириалтә теоремеи]] ранализ аҟынтәи абас еиԥш иҟоу агәыԥқәа рыкапан аилкаара ауеит<ref>{{книга |автор=А. В. Засов, К. А. Постнов. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697 |издательство=Век 2 |место=Фрязино |год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n333 335] |часть=Галактики и скопления галактик |isbn=5-85099-169-7}}</ref>. Ҳара Ҳгалактика Аҭыԥантәи агәыԥ агалактикақәа иреиуоуп, Андромеда агалактика иацны аҳра уа. Аҭыԥантәи агәыԥ аҟны 40 инареиҳаны агалактика ыҟоуп, урҭ рыҭбаара 1 мегапарсек раҟара ҟалоит. Аҭыԥантәи агәыԥ ахаҭа [[сверхскопление Девы|Аҭыԥҳа асуперкластер]] иахәҭакуп, уаҟа ароль хада нанагӡоит Ҳгалактика зыхәҭакым [[скопление Девы|Аҭыԥҳа акластер]]<ref>{{книга |автор=А. В. Засов, К. А. Постнов. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697 |издательство=Век 2 |место=Фрязино |год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n383 385] |часть=Галактики и скопления галактик |isbn=5-85099-169-7}}</ref>. [[Скопление галактик|Агалактикақәа реизга]] ҳәа иашьҭоуп шә-галактикак рҟынӡа зҵазкуа аизга, урҭ рҟны хаз-хазы агалактикақәеи агалактикақәа ргәыԥқәеи ыҟоуп. Абжьааԥны абри амҽхак аҟны ахәаԥшраан, даара илашо, акапан дуӡӡа змоу аеллиптикатә галактикақәа ралкаара ауеит<ref>{{статья |заглавие=The Origin of the Brightest Cluster Galaxies |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=502 |номер=2 |страницы=141—149 |ссылка=http://www.cita.utoronto.ca/~dubinski/bcg/ |doi=10.1086/305901 |язык=en |автор=Dubinski, John. |год=1998 |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514155953/http://www.cita.utoronto.ca/~dubinski/bcg/ }}</ref>. Ас еиԥш иҟоу агалактикақәа акластертә структура ацәырҵреи ашьақәгылареи рыпроцесс ишиашоу анырра арҭар рыхәҭоуп. [[Сверхскопление галактик|Асуперкластер]] зегь реиҳа идуу агалактикақәа реидҳәалара хкы ауп, уи зқьыла агалактикақәа аҵанакуеит<ref>{{статья |заглавие=Large-scale structure in the universe indicated by galaxy clusters |издание=Annual review of astronomy and astrophysics |том=26 |страницы=631—686 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1988ARA%26A..26..631B |doi=10.1146/annurev.aa.26.090188.003215 |язык=en |тип=journal |автор=Bahcall, Neta A. |год=1988 |archive-date=2018-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809150913/http://adsabs.harvard.edu/abs/1988ARA%26A..26..631B }}</ref>. Арҭ реиԥш иҟоу агәыԥқәа рформа еиуеиԥшымзар ауеит: [[цепочка Маркаряна|Маркариантәи аимхәыц]] еиԥш иҟоу аимхәыц инаркны, [[великая стена Слоуна|Слоун иҭӡамц ду]] еиԥш иҟоу аҭӡамцқәа рҟынӡа. Амҽхак дуқәа рҿы, [[Адунеи|Адунеи]] [[изотропия|изотропны]], еизаданы иҟоуп<ref>{{книга |автор=А. В. Засов, К. А. Постнов. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697 |издательство=Век 2 |место=Фрязино |год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n399 401] |часть=Галактики и скопления галактик |isbn=5-85099-169-7}}</ref>. Асуперкластерқәа рымҽхак аҟны агалактикақәа ирҭбаау, иҵаӷоу аҭацәрақәа ([[войд|авоидқәа]]) зкәыршоу [[галактическая нить|арахәыцқәа]] рыла еишьҭагылоуп, насгьы иҟьаԥсу аизгақәа (аҭӡамцқәа) шьақәдыргылоит. == Апроцессқәа == === Аиҿасра === [[Афаил:Antennae galaxies xl.jpg|мини|300пкс|слева|[[Галактики Антенны|Антеннақәа]] — еидҳәалоу ҩ-галактикак]] Агалактикақәа рыбжьара абжьаратәи абжьаӡара [[диаметр|рдиаметр]] аасҭа магнитудак еиҳамзар, усҟан агалактикақәа рыӡхыҵратә ныррақәа акырӡа аҵанакуеит. Агалактика ахәҭақәа зегьы еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа рҿы арҭ аныррақәа еиуеиԥшым аҭакқәа рзыҟарҵоит. Абжьаӡара дузар, аха ҩ-галактикак рыбжьара аԥырра аамҭагьы рацәазар, усҟан еиҳа идуу агалактика иааигәоу агалактика иаакәыршоу агалактикабжьаратәи арчы ԥха амнахуеит, убас ала [[формирование звёзд|аеҵәақәа рышьақәгылара]]ан ахархәара змоу [[Межзвёздный газ|аеҵәабжьаратәи арчы]] аҩныҵҟатәи аҭаҵәахқәа зырҭәуа ахыҵхырҭа ацәыӡуеит<ref name="merg">{{cite web |url = http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv:astro-ph/0305512 |title = Interactions and Mergers of Cluster Galaxies |author = Mihos, Chris. |date = 2003-01-05 |archive-date = 2011-08-11 |archive-url = https://www.webcitation.org/60r7cTICP?url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv%3Aastro-ph%2F0305512 |access-date = 2017-09-29 |url-status = live }}</ref>. Абжьаӡара еиҳагьы иҳармаҷыр, иҟалап еиҳа идуу акомпонент, агалактикабжьаратәи арчы иацны агалактика агало еиқәаҵәагьы амнахыр, убас ала [[Тёмная материя|материа лашьца]]да иааныжьны. Уи еиҳа лассы-лассы иуԥылоит агалактикақәа рыкапанқәа рҟны аиԥшымра ӷәӷәа аныҟоу. Иара убас абжьаӡара маҷзар, аидҳәалара аамҭагьы маҷзар, усҟан агалактикақәа рҿы арчы аилаӷәӷәаратә цәқәырԥақәа цәырҵуеит, уи иахҟьаны [[Звездообразование|аеҵәақәа рышьақәгылара]] ду аԥжәареи [[Галактический рукав|аспиральтә махәҭақәа]] рцәырҵреи ҟалоит<ref name="merg"/>. Аидҳәалара — ԥкра злоу [[Атлас пекулярных галактик|агалактикақәа реидҵара]] ауп. Иахьатәи аилкаарақәа рыла, агалактикақәа ргало еиқәаҵәақәа раԥхьа еилаҵәоит. Анаҩс агалактикақәа [[Спираль|аспираль]] еиԥш еизааигәахо иалагоит. Убасҟан ауп аеҵәақәа рыхәҭақәа аилалара ианалаго, уи иахҟьаны иаакәыршаны иҟоу арчаҿы аилаӷәӷәаратә цәқәырԥақәеи аеҵәақәа рышьақәгылара аԥжәарақәеи ҟалоит. Аорбитатә телескоп “Хаббл” 2006 шықәсазы еиныруа агалактикақәа рфотоҭыхра мҩаԥнагеит, урҭ рҟынтәи ҩба ахԥатәи хәҭа-хәҭала еимырхуеит, [[Гравитация|рыгравитациала]] уи анырра аҭо ([[Южная Рыба (созвездие)|Аладатәи Аԥсыӡ]] [[Созвездие|еҵәаџьаа]]ҿы, Адгьыл иацәыхараны 100 [[миллион]] [[Световой год|лашара шықәса]]ла)<ref>{{cite web |date = 2009-03-04 |url = http://lenta.ru/news/2009/03/04/three/ |title = «Хаббл» сфотографировал галактическое «перетягивание каната» |publisher = [[Lenta.ru]] |access-date = 2009-07-26 |url-status = live |lang = ru |archive-date = 2009-03-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090305112351/http://lenta.ru/news/2009/03/04/three/ }}</ref>. Агалактикатә еиҿасрақәа Адунеи аҿы даара аларҵәара змоу цәырҵроуп. 21 902 галактика ранализ иабзоураны (2009 шықәса алагамҭа инаркны<ref>{{cite web |date = 2009-01-05 |url = http://lenta.ru/news/2009/01/05/galaxies/ |title = В прошлом почти все галактики сталкивались с соседями |publisher = [[Lenta.ru]] |access-date = 2009-07-26 |url-status = live |lang = ru |archive-date = 2013-04-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130420142057/http://lenta.ru/news/2009/01/05/galaxies/ }}</ref>), еилкаахеит урҭ шамахаӡак зегьы ԥаса егьырҭ агалактикақәа ишрықәшәахьаз. Иара убас 2 миллиард шықәса раԥхьа Асар Рымҩа даҽа галактикак иаҿасит ҳәа иҟоу агәаанагарагьы шьақәырӷәӷәахеит<ref>{{cite web |date = 2009-02-23 |url = http://lenta.ru/news/2009/02/23/collision/ |title = Астрономы столкнули Млечный Путь с другой галактикой |publisher = [[Lenta.ru]] |access-date = 2009-07-26 |url-status = live |lang = ru |archive-date = 2009-04-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090427080836/http://lenta.ru/news/2009/02/23/collision/ }}</ref>. === Активтә гәыцәқәа рҿы апроцессқәа === [[Афаил:M87 jet.jpg|мини|300пкс|Активтә еллиптикатә галактика ду [[M 87 (галактика)|М87]]. Агалактика агәҭантәи [[релятивистская струя|арелиативисттә кылҵәраа]] (аџьет) ҭҟьоит]] Агалактикатә гәыцәқәа активра адыргақәа рымоуп, анаҩстәи аҭагылазаашьақәа рҿы<ref>{{cite web |author = С. Б. Попов (ГАИШ). |date = 2000-12-09 |url = http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1157501 |title = Активные ядра галактик |publisher = Научная сеть Nature Web.ru |access-date = 2009-07-26 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20080320235656/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1157501 |archive-date = 2008-03-20 }}</ref>: # аобиект [[электромагнитное излучение|афымцамҳалдызтә шәахәаркра]] аспектр еиҳа иҭбаауп иаабац агалактикақәа рыспектр аасҭа, зны-зынла [[радиоизлучение|арадио]] инаркны [[Гамма-излучение|агамма-шәахәа]] ӷәӷәа рҟынӡа инеиуеит; # «аиҭашәара» убаратәы иҟоуп — ахылаԥшратә ҭыԥ аҿы арадиациа ахыҵхырҭа «амч» аԥсахра (ԥҟараны, уи ҟалоит арентгентә диапазон аҿы 10 минуҭк инаркны 10 шықәса рҟынӡа аоптикатәи арадио диапазонқәа рҿы); # ашәахәаркратә спектр аҷыдарақәа ыҟоуп, урҭ рыла аилкаара ауеит арчы ԥха ццакра дула аныҟәара; # иубарҭоу аморфологиатә ҷыдарақәа ыҟоуп, аҭыҵрақәеи «ашәыта цақәеи» уахь иналаҵаны; # Иҟоуп ашәахәаркрақәа рыспектри уи аполиаризациеи рҷыдарақәа, урҭ рыла, амҳалдызтә мҽхак аҟазааразы агәаанагарагьы ҟаҵазар ауеит. Активтә гәыцәқәа змоу агалактикақәа еиҟәшоуп [[Сейфертовская галактика|Сеиферт игалактикақәа]], [[квазар|аквазарқәа]], [[блазар|алацертидқәа]], [[радиогалактика|арадиогалактикақәа]] ҳәа. Иахьатәи аконцепциақәа рыла, агалактикатә гәыцәқәа рактивра иҳаилнаркаауеит урҭ ргәыцәқәа рҟны агалактикатә рчы [[аккреция|зҭало]], [[Сверхмассивная чёрная дыра|акапан дуӡӡа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа]] рыҟазаара<ref name="black_hole_ref_1">Данные по состоянию на 2006 год.</ref>. Активтә гәыцәқәа змоу агалактикақәа рыхкқәа реиԥшымзаара агалактика аҟьаҟьара анаара акәакь ахылаԥшҩы иахь аиԥшымзаарала еилаҳкаауеит<ref name="Annual_Reviews_31_1">{{статья |том=31 |номер=1 |страницы=473—521 |заглавие=Unified Models for Active Galactic Nuclei and Quasars |издание=Annual Reviews in Astronomy and Astrophysics |doi=10.1146/annurev.aa.31.090193.002353 |язык=en |тип=journal |автор=Antonucci, R. |год=1993}}</ref>. === Арчи аеҵәақәеи рныҟәара === Аеҵәақәа дара-дара еицәыхараны иахьыҟоу, насгьы урҭ реиҿасра алшара ахьмаҷу азы, агалактикақәа рҿы еиԥш, акластерқәа рҿгьы аеҵәақәа еиҿамгыло аҭагылазаашьа аадырԥшуеит. Уи аарԥшра мариоуп<ref name="zasovpostnov305307">{{книга |автор=А. В. Засов, К. А. Постнов. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697 |издательство=Век 2 |место=Фрязино |год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n303 305]—307 |часть=Галактики и скопления галактик |isbn=5-85099-169-7}}</ref>. Ҳара ҩ-еҵәак реиҿасра ҳәа ҳҳәоит, ҩ-еҵәак агравитациа анырра рыҭаны ианеизааигәахо, рныҟәара ахырхарҭа анырыԥсахуа, убри аангьы рымчхара зегьы еиқәырханы. Усҟан ҳазхәыцып ари аизааигәахара аеҵәақәа рыкапан агәҭа иазкны. Аҳасабрақәа рырмариаразы аеҵәақәа рыкапанқәа еиҟароуп ҳәа иҳаԥхьаӡап, убасҵәҟьа еиҟароуп ҳәа рыццакрақәагьы реизааигәахара алагамҭазы (формала ҵыхәаԥҵәара змам абжьаӡара ду аҟны). Актәи ахәшьара азы, ари зегь рыла иалыршазар ауа азааигәатәра ауп. Иҭааҩып [[закон сохранения механической энергии|амеханикатә мчхара аиқәырхара азакәан]]: : <math>mV^2-G\frac{m^2}{r}=mV_0^2</math>, уаҟа ''V'' — еҵәақәа уажәтәи рыццакра (аццакрақәа еиԥшызароуп [[симметрия|асимметриа]] ахшыҩзышьҭрақәа ирыхҟьаны), ''r'' — аеҵәақәа рыбжьара абжьаӡара, ''V<sub>0</sub>'' ҵыхәаԥҵәарадатәи аццакра аидҳәаларанӡа, ''G'' — [[гравитационная постоянная|агравитациатә константа]]. Реизааигәахара аамҭазы [[кинетическая энергия|акинетикатә мчхара]] ҩынтәны еизҳазар, аеҵәақәа еиҿасит ҳәа иҳаԥхьаӡап. Усҟан, ацәҟьарссҭатә параметр ''d'' хыхь иану аиҟаратәраҿы иҭаргыло, иҳаууеит: : <math>G\frac{m^2}{d}=mV_0^2</math>. Усҟан ацәеижьқәа реиҿасра агәыцәҭбаара адиаметр, уи инақәыршәаны, аидҳәалара агәыцәҭбаара аҭыԥ еиҟароуп: : <math>d=\frac{Gm}{V_0^2}</math>, : <math>S_c=\frac{\pi d^2}{4}=\frac{\pi G^2m^2}{4V_0^4}</math>. Амра азааигәара аеҵәақәа рҟазшьарбагатә еиҿасра аамҭа ахәшьара аҳҭап (n = 3{{e|−56}} см<sup>−3</sup>, насгьы аныҟәара азыҟазаашьатә ццакыра 20 км/с). Ҳара иҳаууеит: : <math>t_c=(nV_0S_c)^{-1}> 5\cdot 10^{21} c</math>. Иалҵуа аамҭа Адунеи аԥсҭазаара аамҭа аасҭа х-еишьҭагылак рыла еиҳауп. Аеҵәақәа [[концентрация частиц|рконцентрациа]] х-еишьҭагылак еиҳаны иахьыҟоу аеҵәақәа ргәыԥқәа рҿгьы аҭагылазаашьа еиӷьхом. Иазгәаҳҭап еиҳа ииашоу аҳасабра амҩаԥгара шалшоз, [[закон сохранения импульса|ампульс аиқәырхара азакәан]] ҳасаб азуны, уҳәа убас иҵегьы, аха алҵшәақәа еиԥшхон<ref name="zasovpostnov305307"/>. Аҭагылазаашьа еиҿасра ахьамам иаанарԥшуеит асистема аиҟарамреи аеҵәақәа машәыршәатәи рыццакырақәа [[распределение Максвелла|Максвелл иеихшара]] ишеиԥшыми. Уи ашьақәгылара аҟазшьарбагатә аамҭа акырӡа еиҳазароуп аеҵәа ахы иақәиҭны ацара аамҭа аасҭа. Аха ишыҟаҵәҟьоу ала, зегьы кырӡа еиҳа иуадаҩхеит. Ашәарақәа иаадырԥшит аеҵәақәа, зегь раасҭа иқәыԥшу аламҵакәа, хәҭакахьала «ирелаксхаз» асистема шракәу: аеҵәақәа машәыршәатәи рыццакрақәа реихшара Максвелл итәқәа роуп, аха еиуеиԥшым аҵәҩанқәа рыла еиуеиԥшым адисперсиақәа рыла. Уи моу, ҭыԥҭаӡарак аҭаӡараҿы, ажәытә еҵәақәа рзы системала, еиҵахозаргьы, машәыршәатәи аццакрақәа реизҳара убаратәы иҟоуп. Убасала, иаҳҳәар ҳалшоит аеҵәатә диск аамҭа цацыԥхьаӡа еиҳа-еиҳа ишыԥхо<ref>{{книга |автор=А. В. Засов, К. А. Постнов. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697 |издательство=Век 2 |место=Фрязино |год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n306 308] |часть=Галактики и скопления галактик |isbn=5-85099-169-7}}</ref>. Ари апроблема инагӡаны иӡбам; излаабо ала, аидысларақәа уеизгьы-уеизгьы ихадоу ароль нарыгӡоит, аха аеҵәақәа рҿы акәымкәа, [[туманность|арчытә ԥсҭҳәа дуқәа]] рҿы<ref>{{книга |автор=А. В. Засов, К. А. Постнов. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697 |издательство=Век 2 |место=Фрязино |год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n307 309] |часть=Галактики и скопления галактик |isbn=5-85099-169-7}}</ref>. === Агравитациатә линзақәа рфеномен === [[Афаил:Galaxy Cluster MACS J0025.4-1222 Hubble.jpg|мини|300пкс|[[MACS J0025.4-1222]], арчи аматериа лашьцеи реихшара]] Ацәеижь дуӡӡа азааигәара ианцо, [[свет|алашара]] ашәахәа ахырхарҭа аҽаԥсахуеит. Убасала, идуӡӡоу ацәеижь иалшоит апараллельтә лашаратә цәқәырԥа [[фокус (физика)|фокуск]] аҿы еизнагар, асахьа шьақәыргыло. Уи адагьы, ахыҵхырҭа [[яркость|ашәахәа]] еизҳауеит уи [[угловой размер|акәакьтә шәагаа]] аҽыԥсахра иахҟьаны<ref>{{Книга |автор=Захаров А. Ф. |заглавие =Гравитационные линзы и микролинзы |издательство=Янус-К |год =1997 |страниц = 328 |isbn = 5-88929-037-1 }}</ref>. [[1937 год в науке|1937 шықәсазы]] [[Цвикки, Фриц|Фриц Цвики]] агалактикақәа рзы агравитациатә линзақәа рыҟаҵара шалыршахо азԥхьагәеиҭеит. Агалактикақәа рзы ари ацәырҵразы зегьы ирыдыркыло амодель макьана иҟаҵамзаргьы, ахылаԥшратә астрономиа аганахьала ари аеффект акырӡа аҵакы аиууеит. Уи ахархәара амоуп: * [[Модель Лямбда-CDM|Адунеи амодель ΛCDM]] агәаҭаразы, * агалактикатә еизгақәа рыҩнуҵҟа [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] аԥшааразы<ref>{{cite web |author = Vakif K. Onemli. |date = 2004-01-01 |url = http://arxiv.org/abs/astro-ph/0401162 |title = Gravitational Lensing by Dark Matter Caustics |work = arXiv.org |access-date = 2009-09-01 |lang = en |archive-date = 2017-11-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171124183047/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0401162 |url-status = live }}</ref>, * харатәи агалактикақәа рыԥшааразы. Уажәтәи аамҭазы NASA/IPAC агалактиканҭыҵтәи аобиектқәа рдырраҭара абаза (NED)<ref>{{cite web |url = http://nedwww.ipac.caltech.edu/ |title = NASA/IPAC Extragalactic Database |publisher = IPAC |access-date = 2009-07-26 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/60r7f2bOq?url=http://ned.ipac.caltech.edu/ |archive-date = 2011-08-11 |url-status = live }}</ref> аҟны 700 инареиҳаны илинзоу агалактикақәеи аквазарқәеи ыҟоуп. ==== Агравитациатә линзақәа рыла абжьаӡара аилкаара ==== Хыхь ишҳәаз еиԥш, агравитациатә линза знык ала асахьақәа ԥыҭк ҟанаҵоит, актәи азааигәараҿы асахьақәа рыбжьара аамҭа агхара <math>t_{del}=\frac{d}{c}</math> иаҟароуп, уаҟа ''d'' — асахьақәа рыбжьара абжьаӡара, ''c'' — алашара аццакра. Асахьақәа рыбжьара иҟоу акәакьтә бжьаӡара дырны, агеометриа азакәанқәа рхархәарала, алинза аҟынӡа абжьаӡара аԥхьаӡара ҟалоит. Аха абри аметод иагу ҳәа иԥхьаӡоуп алинза [[гравитационный потенциал|агравитациатә потенциал]]и уи аилазаашьеи ишакәхалакгьы еилкаамкәа иахьыҟоу. Ииашоу ашәарақәа рзы ари иадҳәалоу агха акырӡа аҵанакыр ҟалоит<ref>{{cite web |author = В. Жаров, М. Сажин. |title = Гравитационное линзирование в астрономии |url = http://www.den-za-dnem.ru/page.php?article=324 |access-date = 2009-10-01 |url-status = live |archive-date = 2011-11-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111118001155/http://den-za-dnem.ru/page.php?article=324 }}</ref>. ==== Агалактикатә еизгақәа рҟны аматериа лашьца аԥшаара ==== Агалактикақәа рыццакрақәа рдисперсиа гәаҭо, [[Цвикки, Фриц|Ф. Цвики]] С. Смити еилыркааит авириалтә теорема аҟынтәи иҟало акапан агалактикақәа зегьы рыкапан еилаҵаны аасҭа акырӡа ишеиҳау<ref name="skazanie"/>. Агәаанагара ҟаҵан, агалактикақәа рыгәҭанеиԥш, иара убас агалактикақәа реизга аҩнуҵҟагьы иҵәаху капанк шыҟоу, гравитациатә ҟазшьа мацарала зҽаазырԥшуа. Уи ашьақәырӷәӷәара, мамзаргьы мап ацәкра ҟалоит еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы иҟоу [[гравитационный потенциал|агравитациатә потенциал]] еилкааны, насгьы [[Классическая теория тяготения Ньютона|Ниутон идунеизегьтәи агравитациа азакәан]] шьаҭас иҟаҵаны. [[Гравитационный потенциал|Агравитациатә потенциал]] аԥшаара ҟалоит агравитациатә линзақәа рнырра ҭҵааны. Ирҳахаз адыррақәа ршьаҭала аҵарауаа ҩ-лкаак ҟарҵеит. Ганкахьала аматериа лашьца аҟазаара шьақәырӷәӷәан. Аха, даҽа ганкахьалагьы, арчи аматериа лашьцареи рхымҩаԥгашьа ҷыдақәа аарԥшын. Уаанӡа апроцессқәа зегьы рҿы аматериа лашьца арчы ҭанагалароуп ҳәа иԥхьаӡан (абри агәаанагара агалактикақәа риерархиатә еволиуциа атеориа ашьаҭа азаԥнаҵеит). Аха, ҩ-галактикатә кластер дуӡӡак реиҿасра [[MACS J0025.4-1222]] аҟны арчи аматериа лашьцеи рҟазшьа диаметралла еиҿагылоуп<ref name="merging_cluster_MACSJ0025.4-1222">{{Cite web |url=https://arxiv.org/abs/0806.2320 |title=Revealing the properties of dark matter in the merging cluster MACSJ0025.4-1222 |access-date=2020-06-25 |archive-date=2020-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200415033919/https://arxiv.org/abs/0806.2320 |url-status=live }}</ref>. ==== Ихароу агалактикақәа рыԥшаара ==== Ихароу агалактикақәа рыԥшаара анаҩстәи апроблемақәа ирыдҳәалоуп: # Аинфраҟаԥшьтә диапазон аҿы иҟоу адкылагақәа рцәанырралшара кырӡа еиҳа еицәоуп, уахь акосмологиатә ҟаԥшьтә еиҭасра иахҟьаны иубаратәы иҟоу ашәахәаркрақәа зегьы еиҭаҵуеит, [[серия Лаймана|L<sub>α</sub> ацәаҳәа (Лаиман альфа)]] аҟынӡа, насгьы Лаиман иԥара аҟынӡа; # харатәи агалактикақәа ррадиациа ԥсыҽхоит [[космология|акосмологиатә]] еффектқәа ирыхҟьаны еиԥш, агалактика қәыԥшқәа, ҳаамҭазтәи аконцепциақәа рыла, [[красное смещение|аҟаԥшьтә еиҭасра аеидҵа дуқәа z]] рҿы (ус анакәха рыԥсҭазаара раԥхьатәи астадиақәа рҿы) Асар Рымҩа аасҭа акырӡа иахьмаҷу азгьы, насгьы урҭ [[Магеллановы Облака|Магеллантәи Аԥсҭҳәақәа]] иреиԥшуп. Агравитациатә линзақәа ирыхҟьаны иҟоу алашаратә цәқәырԥа арӷәӷәара аҩ-проблемак рыӡбара иацхраауеит, z > 7 аҟны агалактикақәа рхылаԥшра алыршо. Абарҭ атеориатә концепциақәа инарықәыршәаны, астрономцәа ргәыԥ ахылаԥшрақәа мҩаԥыргеит, урҭ ирыбзоураны аультрахаратәи агалактикахаразы обиектқәа-акандидатцәа рсиа еиқәыршәахеит<ref name="dalekie_galactici">{{cite web | author = D. Schaerer, R. Pello, E. Egami, A. Hempel, J. Richard, J.-F. Le Borgne, J.-P. Kneib, M. Wise, F. Boone, F. Combes. | date=2007-01-08 | url = http://arxiv.org/abs/astro-ph/0701195 | title = News from z~6—10 galaxy candidates found behind gravitational lensing clusters | publisher = Galaxy Evolution Across the Hubble Time | access-date = 2018-04-06 | doi=10.1017/S1743921306010520}}</ref>. Ихароу агалактикақәа рхылаԥшра мҩаԥысуеит «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]», иара убас «[[Спитцер (космический телескоп)|Спитцер]]» ателескопқәа рыла<ref name="WMN201902">{{статья |автор=Дэн Коу|заглавие=Назад во времени|издание=[[В мире науки]] |год=2019|номер=1/2|страницы=64—73}}</ref>. === Аеҵәашьақәгылара === [[Афаил:M82 HST ACS 2006-14-a-large web.jpg|мини|300пкс|[[Галактика Сигара|M82]], активтә еҵәашьақәгылара змоу агалактика]] Аеҵәақәа рышьақәгылара агалактикаҿы амҽхак ду змоу процессуп, аеҵәабжьаратәи арчы аҟынтәи аеҵәақәа еизакны ашьақәгылара иахьалаго<ref name="zasovpostnov356">{{книга |автор=А. В. Засов, К. А. Постнов. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697 |издательство=Век 2 |место=Фрязино |год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n354 356]—359 |часть=Галактики и скопления галактик |isbn=5-85099-169-7}}</ref>. Аспиральтә махәҭақәа, агалактика иааизакны аилазаара, аеҵәақәа рпопулиациа, арлашара, [[межзвёздная среда|аеҵәабжьаратәи аҭагылазаашьа]] [[химический состав|ахимиатә еилазаара]] — ари апроцесс иалҵшәоуп. Аеҵәақәа рышьақәгылара иаҵанакуа аҭыԥ ашәагаа, закәанла, 100 пк еиҳахом. Аха иҟоуп [[Галактика со вспышкой звездообразования|аеҵәашьақәгыларатә ԥжәара]] змоу акомплексқәа, асуперассоциациақәа ҳәа изышьҭоу, шәагаала ииашам агалактика иаҿҳарԥшыр зуа. Ҳара ҳгалактикеи иааигәоу галактикақәаки рҿгьы апроцесс ишиашоу ахылаԥшра алшоит. Убри аан, имҩаԥысуа аеҵәашьақәгылара иадыргақәахоит<ref name="surdin">{{cite web |author = Ю. А. Насимович. |title = Звёзды/Как рождаются звёзды |url = http://www.astronet.ru/db/msg/1222187/sect11.html |access-date = 2009-09-30 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20111217131045/http://www.astronet.ru/db/msg/1222187/sect11.html |archive-date = 2011-12-17 |publisher= [[Астронет]] }}</ref>: # O-B-A [[Спектральные классы звёзд|аспектралтә классқәа]] ирыҵанакуа аеҵәақәеи урҭ ирыдҳәалоу аобиектқәеи рыҟазаара (H II арегионқәа, аеҵәа ҿыцқәеи асуперҿыцқәеи рыԥжәарақәа); # аинфраҟаԥшьтә шәахәаркра, ирԥхоу асаба аҟынтәи, насгьы аеҵәа ҿақәа рҟынтәи; # ашьақәгылара иаҿу, иара убас ҿыц ииз аеҵәақәа иаарыкәыршаны иҟоу арчи асабеи рдискқәа рҟынтәи арадиошәахәаркра; # Доплертәи амолекулатә цәаҳәақәа реихшара аеҵәақәа ирыкәшо адиск аҟны; # Адискқәа рҟынтәи (рполиусқәа рҟынтәи) 100 км/с раҟара аццакрала ицо, иласу акылҵәраа пақәа (аџьетқәа) рмолекулатә цәаҳәақәа рдоплертә еиҟәыҭхара; # акапан ду змоу аеҵәақәа злоу ассоциациақәа, акластерқәа, аеҵәатә комплексқәа рыҟазаара (акапан ду змоу аеҵәақәа шамахаӡак еснагь гәыԥ дуқәаны ииуеит); # аглобулақәа рыҟазаара. Абжьаӡара еизҳацыԥхьаӡа иубарҭоу аобиект акәакьтә шәагаагьы маҷхоит, насгьы, ҭыԥк аҟынтәи инаркны, агалактика аҩнуҵҟа иҟоу хазы игоу аобиектқәа ргәаҭара залшом. Усҟан харатәи агалактикақәа рҟны аеҵәашьақәгылара аизшәарақәа ракәны иҟалоит<ref name="zasovpostnov356"/>: # аемиссиатә цәаҳәақәа рҟны арлашара ҳаракы, ҷыдала H<sub>α</sub>; # аспектр аультрафиолеттәи аиаҵәатә хәҭақәа рҿы амчхара аизырҳара, ззын акапан ду змоу аеҵәақәа ррадиациа ҳәаақәҵагоу; # 8 мкм (ИК диапазон) азааигәара ацәқәырԥақәа рыҩаӡарақәа рҿы ашәахәаркра аизырҳара; # арадиодиапазон аҿы аԥхарреи асинхротронтә радиациеи рымч аизырҳара; # еизҳауеит рентгентә мчра, арчы ԥха иадҳәалоу. Азеиԥш ҳәаақәа ирҭагӡаны аеҵәашьақәгылара апроцесс еиуеиԥшым аамҭақәа рыла еихшазар ҟалоит: арчытә комплекс дуқәа рышьақәгылара (акапан {{e|7|0}} М<sub>☉</sub> змоу), урҭ рҿы гравитациала еидҳәалоу амолекулатә ԥсҭҳәақәа рцәырҵра, урҭ реиҳа иеилаӷәӷәоу рыхәҭақәа рыгравитациатә еиҵацалара аеҵәақәа рцәырҵра аламҭалазы, аеҵәа қәыԥшқәа ррадиациала арчы аԥхара, [[Новая звезда|аеҵәа ҿыцқәеи]] асуперҿыцқәеи рыԥжәарақәа, насгьы арчы ацәцара. Еиҳаа лассы-лассы аеҵәашьақәгыларатә регионқәа ԥшаазар ауеит<ref name="surdin"/>: * агалактика дуқәа ргәыцәқәа рҿы, * аспиральтә маӷрақәа рҵыхәан, * ииашам агалактикақәа рыҵкар аҿы, * агалактика хәыҷы зегь раасҭа илашо ахәҭаҿы. Аеҵәашьақәгылара зхала зхы мҩақәызҵо процессуп: акапан ду змоу аеҵәақәа рышьақәгылареи рыԥсҭазаара кьаҿи ашьҭахь, иӷәӷәоу аԥжәарақәа ҟалоит, арчы еилазырӷәӷәо, иагьзырԥхо. Ганкахьала, аилаӷәӷәара акомплекс аҩнуҵҟа иҟоу аԥсҭҳәақәа реилацалара арццакрахь инанагоит, аха даҽа ганкахьалагьы, ирԥхоу арчы аеҵәашьақәгылара аҭыԥ ааннажьуа иалагоит, насгьы шаҟа иԥхо аҟара, еиҳа ирласны иннажьуеит. === Аеволиуциатә процессқәа === Агалактика аеволиуциа ҳәа иашьҭоуп аамҭа цацыԥхьаӡа уи аинтегралтә ҟазшьарбақәа рҽыԥсахра: аспектр, [[цвет|аԥштәы]], ахимиатә еилазаара, аццакратә мҽхакы. Агалактика аԥсҭазаара атәы аҳәара мариам: агалактика аеволиуциа анырра анаҭоит уи ахәҭақәа револиуциа мацара акәымкәа, уи адәахьала акәша-мыкәша иҟоугьы. Иааркьаҿны иуҳәозар, агалактика аеволиуциа ианыруа апроцессқәа анаҩстәи асхемала иааҳарԥшыр ҳалшоит<ref>{{cite web |author = John Kormendy, Kennicutt, Robert C., Jr. |date = 2005-06-07 |url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ARA%26A..42..603K |title = Secular Evolution and the Formation of Pseudobulges in Disk Galaxies |work = Annual Review of Astronomy and Astrophysics |access-date = 2009-07-31 |doi = 10.1146/annurev.astro.42.053102.134024 |archive-url = https://www.webcitation.org/60r7gML5H?url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ARA%26A..42..603K |archive-date = 2011-08-11 |url-status = live }}</ref>: [[Афаил:Process in galaxy ab.svg|центр|750пкс]] Агалактика аҩнуҵҟа иҟоу хазы игоу аобиектқәа ирыдҳәалоу апроцессқәа агәҭаны иарбоуп. Апроцессқәа, зымҽхак агалактика амҽхак иаҿырԥшу, ганкахьала адәныҟатәии аҩныҵҟатәии ҳәа еиҟәшоуп, насгьы иццакуа (зҟазшьарбагатә аамҭа зхы иақәиҭу акомпрессиа аамҭа иаҿырԥшу) имыццакуа (еиҳарак агалактика агәҭа иаакәыршаны аеҵәақәа реикәшара иадҳәалоу) ҳәа, даҽа ганкахьалагьы. Агалактикақәа реидҵара маҷ адуқәа иреиԥшым, избан акәзар аидҵара ду аҿы еиҟароу акапан змоу агалактикақәа ыҟоуп, аха аидҵара хәыҷы аҿы галактикак егьи аасҭа акырӡа еиҳауп. Абарҭ апроцессқәа зегьы шеиқәшәо азы иахьанӡагьы иаку атеориа ыҟаӡам, аха агалактикақәа рышьақәгылареи револиуциеи ирызку ԥхьаҟатәи атеориа анаҩстәи ахылаԥшрақәа ҳаилнаркаар ауп: * [[Космологические модели#Ранняя Вселенная|Ашәышықәса лашьцақәа]] рынҵәамҭазы аматериа кырӡа еизадан. Акосмос еиуеиԥшым ахәҭақәа рҿы [[реликтовое излучение|ацәынхатә фон]] аԥхарра [[Флуктуации|аҽеиҭакрақәа]] 0,01% иреиҳам. * [[Нуклеосинтез#Первичный нуклеосинтез|Аԥхьатәи ануклеосинтез]] ала иҟалаз раԥхьатәи аелементқәа рахь иаҵанакуан [[водород|аӡри]], [[дейтерий|адеитери]], [[гелий|агелиум]], [[литий|алити]], насгьы маҷк [[бериллий|аберилли]]. * Аханатәтәи аеҵәашьақәгылара апроцесс нҵәеит z~7, мамзаргьы z~10. Уи еилыкка иаанарԥшуеит зегь раасҭа ихараӡоу агалактика аспектр аҿы иҟоу L<sub>α</sub> ацәаҳәа<ref name="dalekie_galactici" />. * Аҵыхәтәантәи 8 миллиард шықәса ирылагӡаны акапан дуӡӡа змоу аеллиптикатә галактикақәа рхыԥхьаӡара аҭаӡара акзаараҿы шамахамзар аҽаԥсахӡом<ref>{{cite web |author = Ignacio Ferreras, Thorsten Lisker, Anna Pasquali, Sadegh Khochfar, Sugata Kaviraj. |date = 2009-01-07 |url = http://arxiv.org/abs/0901.4555 |title = On the formation of massive galaxies: A simultaneous study of number density, size and intrinsic colour evolution in GOODS |publisher = MNRAS |access-date = 2009-09-01 |lang = en |archive-date = 2022-01-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220123104701/http://arxiv.org/abs/0901.4555 |url-status = live }}</ref>. * Аеллиптикатәи аспиральтәи агалактикақәа реилазаашьақәа динамикала даара еиԥшым. == Асар Рымҩа == {{Main|Асар Рымҩа}} [[Афаил:Milkyway Swan Panorama.jpg|мини|центр|800пкс|Асар Рымҩа апанораматә ҭеиҭыԥш [[Лебедь (созвездие)|Агьад]] еҵәаџьаа ахырхарҭахь]] Ҳара ҳгалактика Асар Рымҩа, ус баша ''Агалактика'' ҳәагьы изышьҭоу, абар змоу спиральтә галактика дууп, адиаметр {{num|30|килопарсек}} змоу (мамзаргьы {{num|100|нызқь}} лашара шықәса), насгьы ажәпара 1000 лашара шықәса рҟынӡа ([[балдж|абалџь]] араион аҿы 3000 рҟынӡа)<ref>{{книга |автор = Thanu Padmanabhan. |заглавие = After the first three minutes: the story of our universe |ссылка = http://books.google.com/books?id=lZerfB7L_jgC&lpg=PA87&dq=milky%20way%20thickness&hl=ru&pg=PA87#v=onepage&q&f=false |издательство = [[Cambridge University Press]] |год = 1998 |pages = 87 |allpages = 215 |isbn = 0-521-62039-2 |url-status = dead }}</ref>. Амреи [[Амратә система|Амратә системеи]] алашара лбааздо сабала иҭәу агалактикатә диск аҩныҵҟа иҟоуп. Убри аҟнытә, ажәҩан аҿы ҳара иаҳбоит аеҵәақәа рцәаҳәа, аха еилакәаҳаны, ахҷаҭ угәалазыршәо. Алашара албаадара иахҟьаны Асар Рымҩа агалактика аҳасабала инагӡаны иҭҵааӡам: аҵәира архәа шьақәыргылаӡам, аморфологиатә хкы инагӡаны еилкааӡам, аспиральқәа рхыԥхьаӡара еилкааӡам, уҳәа убас иҵегьы. Агалактика 3{{e|11}} раҟара аеҵәақәа алоуп<ref>{{cite web |author = Frommert, H.; Kronberg, C. |date = 2005-08-25 |url = http://www.seds.org/messier/more/mw.html |title = The Milky Way Galaxy |publisher = SEDS |access-date = 2007-05-09 |archive-url = https://www.webcitation.org/60r7gXIR2?url=http://www.seds.org/messier/more/mw.html |archive-date = 2011-08-11 |url-status = live }}</ref>, насгьы уи акапан зегьы Амратә капанқәа 3{{e|12}} раҟара иаҟароуп. Асар Рымҩа аҭҵаараҿы аус ду нанагӡоит аеҵәатә гәыԥқәа рыҭҵаара — уамак идуум, гравитациала еидҳәалоу аобиектқәа, шәкыла инаркны шәнызқьла аеҵәақәа зҵазкуа. Иҟалап урҭ рыгравитациатә еидҳәалара зыхҟьо еицырзеиԥшу рхылҵшьҭра акәзар. Убри аҟнытә, аеҵәақәа револиуциа атеориа шьаҭас иҟаҵаны, [[диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Герцшпрунг — Рассел рдиаграмма]]ҿы агәыԥ аеҵәақәа ахьыҟоу дырны, агәыԥ ақәра аԥхьаӡара ауеит. Агәыԥқәа еиҟәшоуп [[рассеянное звёздное скопление|иԥсаҟьои]] [[Шаровое звёздное скопление|аглобустәи]] ҳәа. * '''Аглобустәқәа''' — ажәытә еҵәатә гәыԥқәа роуп, ампыл форма змоу, Агалактика агәҭахьы еизгоу. Хазы игоу ампылтә еизгақәа рықәра 12 миллиард шықәса иреиҳазар ауеит. * '''Иԥсаҟьоу''' — ари еиҳа иқәыԥшу еизгақәоуп, рықәра 2 миллиард шықәса рҟынӡа инаӡоит, урҭ рҟынтәи акы-ҩба уажәгьы аеҵәақәа рышьақәгылара апроцессқәа ирхысуеит. Иԥсаҟьоу аизгақәа рҿы зегь реиҳа илашо аеҵәақәа [[спектральные классы звёзд|аспектртә классқәа]] B ма A ирыҵанакуа аеҵәа қәыԥшқәа роуп, зегь реиҳа иқәыԥшу аизгақәа рҿы уажәгьы иҟоуп аиаҵәа супергигантқәа (O акласс). Урҭ ршәага-загақәа ахьмаҷу иахҟьаны (акосмологиатә шкалақәа ирызкны), аеҵәатә еизгақәа ишиашоу иубарҭоуп Агалактикеи уи иазааигәоу агәылацәеи рҿы мацара. Амра азааигәара мацара иубарҭоу даҽа обиектк — аеҵәа ҩбақәа роуп. Агалактикаҿы имҩаԥысуа еиуеиԥшым апроцессқәа рыҭҵаараҿы аеҵәа ҩбақәа ирымоу аҵакы ҳаилыркаауп урҭ рыбзоурала аеҵәа акапан аилкаара ахьҳалшо, насгьы урҭ рҟны ауп аккрециа апроцессқәа рыҭҵаара ахьҳалшо. Ia ахкы иаҵанакуа аеҵәа ҿыцқәеи асуперҿыцқәеи еизааигәоу асистемаҩбақәа рҟны аеҵәақәа реидҳәалара иалҵшәоуп. == Агалактикақәа рыҭҵаара аҭоурых == 1610 шықәсазы, [[Галилео Галилей|Галилео Галилеи]] [[телескоп|ателескоп]] ихы иархәаны игәеиҭеит Асар Рымҩа хыԥхьаӡара рацәала аеҵәа ԥсыҽқәа рыла ишышьақәгылоу. 1755 шықәсазы [[Райт, Томас (астроном)|Томас Раит]] иусумҭа шьаҭас иҟаҵаны, [[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] итрактат аҟны иҳәеит Агалактика еикәагьежьуа цәеижьны иҟазар шалшо, еҵәа рацәаӡала еидкыланы, Амратә системаҿы аус зуа амчқәа иреиԥшу агравитациатә мчқәа рыла еидкыланы, аха мҽхакыла кырӡа еиҳа инарҭбааны. Агалактика аҩнуҵҟа иҟоу ахылаԥшратә ҭыԥ аҟынтәи (ҷыдала, ҳ-Амратә системаҿы), иалҵуа адиск [[ночное небо|уахынла ажәҩан]] аҿы ицәаҳәа лашаны иубарҭахоит. Кант иара убасгьы иҳәеит уахынла ажәҩан аҿы иубаратәы иҟоу [[туманность|анаҟәрақәа]] рҟынтәи шьоукы хазы игоу агалактикақәа ракәзар шалшо. [[Афаил:M31 by Messier.jpg|мини|300пкс|слева|Аобиект М31, Андромеда агалактика. Мессие исахьаҭыхымҭа]] XVIII-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы [[Мессье, Шарль|Шарль Мессие]] еиқәиршәеит илашо анаҟәрақәа 109 цыра зныз [[Каталог Мессье|акаталог]]. Акаталог анҭыҵ инаркны 1924 шықәсанӡа урҭ анаҟәрақәа рыԥсабара иазкны аимак-аиҿак мҩаԥысуан. [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] иҟаиҵаз агәаанагарала, анаҟәрақәа Асар Рымҩа асистема еиԥшу харатәи аеҵәатә системақәа ракәзар ҟалоит. [[1785 год в науке|1785 шықәсазы]] иара иҽазишәеит Асар Рымҩа аформеи ашәага-загақәеи реилкаара, уи аҿы Амра ахьыҟоу, «акәапеи» ҳәа изышьҭоу азнеишьа ахархәарала — еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла аеҵәақәа рыԥхьаӡара. [[1795 год в науке|1795 шықәсазы]], апланетартә наҟәра [[NGC 1514]] данахәаԥшуаз, еилыкка ибеит уи агәҭаны еҵәазаҵәык, анаҟәратә материа иҭаҳәҳәаз. Убас ала, ииашоу анаҟәрақәа шыҟоу лакҩакрада еилкаан, насгьы анаҟәратә ҭыԥқәа зегьы харатәи аеҵәатә системақәа роуп ҳәа ахәыцра аҭахӡамызт<ref name="efremov">{{cite web|author=Ю. Н. Ефремов.|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1198709|title=Постоянная Хаббла|access-date=2009-07-31|url-status=live|publisher=[[Астронет]]|archive-date=2010-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20101226201454/http://astronet.ru/db/msg/1198709}}</ref>. XIX-тәи ашәышықәсазы, еҵәаны изыҟамлоз анаҟәрақәа аҿиара иаҿу апланетатә системақәа роуп ҳәа иԥхьаӡан. NGC{{nbsp}}1514 аеволиуциа аҵыхәтәантәи астадиа иаҿырԥштәын, агәҭантәи аеҵәа аханатәтәи анаҟәра аҟынтәи иахьеилаҵәаз<ref name="efremov"/>. XIX ашәышықәса агәҭаны, Уилиам Гершель иԥа [[Джон Гершель|Џьон Гершель]] 5000 иреиҳаны инаҟәратәу аобиектқәа ааиртит. Урҭ шьаҭас иҟаҵаны иргылаз аларҵәара ҳ-Асар Рымҩа асистема иеиԥшу харатәи «адгьылбжьахатә дунеиқәа» роуп ҳәа агәаанагара аҿагылараҿы ихадоу аргументны иҟалеит. Иԥшаан «аҽацәыхьчаратә зона» шыҟоу — ас еиԥш иҟоу анаҟәрақәа ахьыҟам мамзаргьы шамахаӡак иахьыҟам арегион. Ари азона Асар Рымҩа аҟьаҟьара азааигәара иҟан, насгьы анаҟәрақәеи Асар Рымҩа асистемеи реимадара ҳәа аилкаара ҟаҵан. Агалактика аҟьаҟьараҿы зегь реиҳа иӷәӷәоу алашара албаадара усҟан макьана еилкаамызт<ref name="efremov" />. [[1845 год в науке|1845 ашықәсазы]] ителескоп аниргыла ашьҭахь, [[Парсонс, Уильям (лорд Росс)|Лорд Росс]] илшеит аеллиптикатәи аспиральтәи анаҟәрақәа реиԥшымзаара абара. Абарҭ анаҟәрақәа рҟынтәи џьоукы рҿы иара илшеит хаз-хазы алашара ахыҵхырҭақәа ралкаара. Агалактика агәыцә иаакәыршаны агьежьра азԥхьагәеиҭахьан [[Ковальский, Мариан Альбертович|Мариан Ковальски]]<ref name="Cesevich">{{книга|автор=[[Цесевич, Владимир Платонович|Цесевич В. П.]]|часть=§ 80. Млечный Путь и строение Галактики|заглавие=Что и как наблюдать на небе|место={{М}}|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1973|издание=4-е изд|страниц=384|ссылка=http://12apr.su/books/item/f00/s00/z0000012/st081.shtml|archive-date=2014-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826054239/http://12apr.su/books/item/f00/s00/z0000012/st081.shtml}}</ref>, 1860 шықәсазы «Казантәи Ауниверситет аҭҵааратә нҵамҭақәа» рҟны аматематикатә ҵаҵӷәы змоу астатиа зкьыԥхьыз; ашәҟәы афранцыз бызшәахьгьы еиҭаргеит<ref>{{статья |автор = Kowalski M. A. |издание = Recherches astronomiques de l'Observatoire de Kasan. No.{{nbsp}}1 |заглавие = Sur les lois du mouvement propre des étoiles du catalogue de Bradley |ссылка = http://books.google.ru/books?id=rp05AAAAcAAJ&pg=PA1 |место = Казань |издательство = Imprimerie de l`Université |год = 1859 }}</ref>. [[1865 год в науке|1865 шықәсазы]] [[Хаггинс, Уильям|Уилиам Хаггинс]] раԥхьаӡакәны анаҟәрақәа рыспектр иоуит. [[Туманность Ориона|Орион инаҟәра]] аемиссиатә цәаҳәақәа рҟазшьа еилыкка иаанарԥшуан уи арчытә еилазаара, аха [[Галактика Андромеды|Андромеда анаҟәра]] аспектр (М31 Мессие икаталог ала) аеҵәақәа рҟны еиԥш еиԥҟьарада иҟан. Хаггинс аҵыхәтәаҿы иҟаиҵеит алкаа, М31 аспектр ахкы зыхҟьо уи злашьақәгылоу арчы аилаӷәӷәара дуи аҵәцамреи роуп ҳәа. [[1890 год в науке|1890 шықәсазы]] Агнесса Клерк ({{lang-en|Agnes Mary Clerke}}) XIX-тәи ашәышықәсазтәи астрономиа аҿиара иазку ашәҟәаҿы илыҩуан: «Анаҟәрақәа адәныҟатәи агалактикақәа ракәу ракәму ҳәа азҵаара уажәшьҭа алацәажәара иаԥсамзар ҟалап. Аҭҵаарақәа рыҿиара уи аҭак анаҭеит. Гәрагарала иуҳәар ауеит, иҟоу афактқәа рҿаԥхьа зус здыруа ахәыцҩы иҳәаӡом ҳәа наҟәырак Асар Рымҩа ашәагаа иаҿырԥшу аеҵәатә система акәхар шалшо»<ref name="efremov" />. [[Афаил:Pic iroberts1.jpg|мини|300пкс|Афото [[Галактика Андромеды|М31]], 1899.]] XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы [[Слайфер, Весто Мелвин|Весто Слаифер]] Андромеда анаҟәра аспектр аеҵәа агәҭантәи алашара аныррала (уи агалактикатә гәыцә ҳәа иԥхьаӡон) аилыркаара ҟеиҵеит. Ари аҩыза алкаа ҟаҵан [[Килер, Джеймс Эдуард|Џьеимс Килер]] 36-диуимтәи арефлектор ала иҭихыз афотосахьақәа шьаҭас иҟаҵаны. {{num|120000|цыра}} иԥсыҽу анаҟәрақәа ԥшаан. Аспектр, уи аԥшаара ахьауаз аҭыԥ аҟны инырратәын. Иахьа ишаҳдыруа ала, урҭ [[Плеяды (звёздное скопление)|Плеиада]] аеҵәақәа ирыкәшо анырратә спектрқәа ракәын. 1910 шықәсазы, [[Ричи, Джордж Уиллис|Џьорџь Ричи]], [[Маунт-Вилсон]] аобсерваториа 60-диуимтәи ателескоп ихы иархәаны афотосахьақәа ҟеиҵеит, урҭ рҟны иааԥшуан анаҟәра дуқәа рыспиральтә махәҭақәа аеҵәа ԥшра змоу аобиектқәа рыла ишҭәыз, аха урҭ рҟынтәи асахьақәа жәпакы ҵарӡамкәа, инаҟәратәны иҟан. Урҭ еизаку анаҟәрақәа, аеҵәатә гәыԥқәа, мамзаргьы еидҵоу аеҵәақәа рсахьақәа ракәзар ауан. 1912—1913 шықәсқәа рзы «апериод — арлашара» аизыҟазаашьа аарԥшын [[цефеиды|ацефеидқәа]] рзы. [[1918 год в науке|1918 шықәсазы]] [[Эпик, Эрнст Юлиус|Ернст Епик]]<ref>Astrophysical Journal, 55, 406—410 (1922)</ref> Андромеда анаҟәра аҟынӡа абжьаӡара шьақәиргылеит, насгьы уи Асар Рымҩа иахәҭакны ҟалашьа шамам еиликааит. Иоуз ашәагаа 0,6 иахьатәи ашәагаа аҟынтәи шакәызгьы, еилкаахеит Асар Рымҩа Адунеи зегьы шакәым. [[1920 год в науке|1920 шықәсазы]] [[Шепли, Харлоу|Харлоу Шеплии]] [[Кёртис, Гебер Дуст|Гебер Кертиси]] рыбжьара «[[Большой спор|Аимак дуӡӡа]]» ҟалеит. Аимак-аиҿак ҵакыс иамаз ацефеидқәа рыла [[Магеллановы Облака|Магеллантәи Аԥсҭҳәақәа]] рҟынӡа абжьаӡара ашәара, насгьы Асар Рымҩа ашәагаа ахәшьара аҭара акәын. «Акәапеи» аметод иеиӷьтәыз аверсиа ихы иархәаны, Кертис алкаа ҟаиҵеит агәҭа иазааигәаны Амра змоу галактика хәыҷык (15 килопарсек адиаметр аманы) шыҟоу ала. Насгьы Магеллантәи аԥсҭҳәақәа рҟынӡа абжьаӡарагьы дуӡам ҳәа. Шепли, аглобустә кластерқәа рыԥхьаӡара шьаҭас иҟаҵаны, зынӡа даҽа сахьак ааирԥшит — 70 килопарсек адиаметр змоу диск ҟьаҟьа, Амра агәҭа иацәыхараны измоу. Магеллантәи Аԥсҭҳәақәа рҟынӡа абжьаӡара еиԥшны иҟан. Аимак иалҵшәаны иҟалеит зхы иақәиҭу ашәарақәа аҭахуп ҳәа аӡбамҭа. [[1924 год в науке|1924 шықәсазы]] 100-диуимктәи ателескоп ахархәарала, [[Хаббл, Эдвин Пауэлл|Едвин Хаббл]] Андромеда анаҟәраҿы {{num|36|цефеид}} иԥшааит, насгьы уи аҟынӡа иҟоу абжьаӡара ишәеит; уи дуӡӡахеит (иара ихәшьара иахьатәи ахәшьара аасҭа 3-нтә ишеиҵазгьы). Уи ишьақәнарӷәӷәеит Андромеда анаҟәра Асар Рымҩа ишахәҭакым. Агалактикақәа шыҟоу шьақәырӷәӷәахеит, насгьы «Аимак ду» хыркәшахеит<ref name="efremov" />. Ҳгалактика ҳаамҭазтәи асахьа цәырҵит 1930 шықәсазы, [[Трюмплер, Роберт Джулиус|Роберт Џьулиус Триумплер]] Агалактика аҟьаҟьараҿы еизгоу иаарту аеҵәатә гәыԥқәа рыларҵәара ҭҵааны алашара албаадара иамоу аеффект анишәа<ref>{{книга |автор = Г. Колчинский, А. А. Корсунь, М. Р. Родригес. |часть = Трюмплер Роберт Джулиус |заглавие = Астрономы |ссылка = http://www.astronet.ru/db/msg/1219764 |место = Киев |издательство = Наукова Думка |год = 1977 |издание = 2-е изд |archive-date = 2010-12-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101224224723/http://www.astronet.ru/db/msg/1219764 }}</ref>. [[1936 год в науке|1936 шықәсазы]] Хаббл иахьагьы ахархәара змоу агалактикақәа реихшара еиҿикааит, уи [[Последовательность Хаббла|Хаббл иеишьҭанеира]] ҳәа иашьҭоуп<ref>{{книга |автор = [[Хаббл, Эдвин Пауэлл|Hubble, E. P.]] |заглавие = Realm of the Nebulae |ссылка = |место = New Haven |издательство = Yale University Press |год = 1936 |allpages = |pages = |isbn = }}</ref>. [[1944 год в науке|1944 шықәсазы]], [[Хюлст, Хендрик Кристофель ван де|Хендрик Ван де Хулст]] {{num|21|см}} аеҵәабжьаратәи атомтә ӡри иҭнажьуа арадиошәахәаркра шыҟоу азԥхьагәеиҭеит, [[1951 год в науке|1951 шықәсазы]] игәаҭаз. Асаба илбаанамдоз ари ашәахәаркра [[эффект Доплера|доплертәи аиҭаҵра]] иабзоураны Агалактика еиӷьны аҭҵаара алнаршеит. Абарҭ ахылаԥшрақәа ирыбзоураны Агалактика агәҭаны абар змоу амодель аԥҵара ҟалеит. Анаҩс, [[радиотелескоп|арадиотелескопқәа]] рыҿиара иабзоураны, егьырҭ агалактикақәа рҿгьы аӡри аԥшаара алыршахеит. 1970-тәи ашықәсқәа рзы еилкаахеит агалактикақәа зегьы иубаратәы иҟоу рыкапан еизакны (аеҵәақәеи аеҵәабжьаратәи арчи рыла ишьақәгылоу) арчы аикәшаратә ццакыра шҳаилнамыркаауа. Уи аматериа лашьца аҟазаара иазку алкаахьы ҳнанагеит<ref name="skazanie">{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1233291/text.html|title=Сказание о тёмной материи|access-date=2009-08-14|url-status=live|publisher=[[Астронет]]|archive-date=2010-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206010643/http://astronet.ru/db/msg/1233291/text.html}}</ref>. 1940-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы А. А. Калиниак, В. И. Красовски, [[Никонов, Владимир Борисович|В. Б. Никонов]] аспектр [[Инфракрасная астрономия|аинфраҟаԥшьтә]] диапазон аҿы [[Ядро Галактики|Агалактика агәҭа]] раԥхьатәи асахьа роуит<ref name="Cesevich"/><ref>{{статья |автор = А. А. Калиняк, В. И. Красовский, В. Б. Никонов |заглавие = Наблюдение области галактического центра в инфракрасных лучах |язык = ru |издание = [[Доклады Академии наук|Доклады Академии наук СССР]] |том = 66 |выпуск = 1 |год = 1949 }}</ref>. 1990-тәи ашықәсқәа рылагамҭазы «Хаббл» акосмостә телескоп ала имҩаԥгаз ахылаԥшра ҿыцқәа иаадырԥшит Ҳгалактикаҿы иҟоу [[тёмная материя|аматериа лашьца]] аеҵәа ԥсыҽқәеи аеҵәа хәыҷқәеи рыла мацара ишышьақәгылам. Иара ала иара убас ирҳан харатәи акосмос асахьақәа — [[Hubble Deep Field]], [[Hubble Ultra Deep Field]], [[Hubble Extreme Deep Field]] ҳәа изышьҭоу — урҭ иаадырԥшит Ҳдунеи аҿы шә-миллиардла агалактикақәа шыҟоу<ref name="billion_galaxy" />. Астрономиа аҭоурых аҿы рекордла иҳараку акәакьтә резолиуциа змоу активтә галактика агәыцә асахьа аиура алнаршеит Урыстәылатәи акосмостә обсерваториа «[[Радиоастрон]]», уи аӡбахә аобсерваториа 2016 шықәсазы ирыланарҵәеит. Аобсерваториеи адгьылтәи арадиотелескопқәеи жәохә рыла имҩаԥгаз ахылаԥшрақәа рыбзоурала, аҵарауаа ирылшеит ирекордтәу акәакьтә еилкаара — 21 микроарксекунд аиура. Астрономцәа рхылаԥшратә обиект [[BL Ящерицы|BL Lacertae]] акәын. Ари агалактика агәҭаны иҟоу акапан дуӡӡа змоу кылҳара еиқәаҵәоуп. Уи миллиарла аградусқәа аԥхарра змоу аплазматә диск акәыршоуп. Амҳалдызтә мҽхак дуқәеи аԥхарра ҳаракӡақәеи ирыбзоураны аџьетқәа ҟалоит — урҭ лашара шықәсақәак раҟара аура змоу арчытә кылҵәраақәа роуп. Агипотезақәеи атеориатә модельҟаҵарақәеи иаадырԥшит, акылҳара еиқәаҵәеи аккрециатә диски рыгьежьра иахҟьаны амҳалдызтә мҽхак ацәаҳәақәа аспиральтә структурақәа шдырҿио, насгьы урҭ аџьетқәа рҿы аматериа ацара шдырццакуа. Ари зегьы бахеит «Радиоастрон» ҳәа изышьҭоу аорбитатә телескоп аҟынтәи асахьақәа рыцхыраарала<ref>{{Cite web |url=https://tass.ru/nauka/2614951 |title=ТАСС: Наука — «РадиоАстрон» получил самые детальные снимки чёрной дыры в созвездии Ящерицы |access-date=2020-06-25 |archive-date=2018-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180813193704/http://tass.ru/nauka/2614951 |url-status=live }}</ref>. == Шәахә. иара уб. == * [[Возникновение и эволюция галактик|Агалактикақәа рцәырҵреи револиуциеи]] * [[Функция светимости|Арлашара афункциа]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2}} == Алитература == * {{книга |автор=Засов А. В., Постнов К. А. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка= |ответственный= |издание= |место=Фрязино |издательство=Век 2 |год=2006 |страницы= |страниц=496 |серия= |isbn=5-85099-169-7, УДК 52, ББК 22.6 |тираж=3000 |ref=Засов и Постнов }} * {{cite web|author=Ю. Н. Ефремов.|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1198709|title=Постоянная Хаббла|access-date=2009-07-31|url-status=live|publisher=[[Астронет]]}} * {{книга|автор=James Binney.|заглавие=Galactic Astronomy|ссылка=https://archive.org/details/galacticastronom0000binn|издательство=Princeton University Press|год=1998}} * {{книга|автор=Terence Dickinson.|заглавие=The Universe and Beyond|ссылка=https://archive.org/details/universebeyond0004dick|издание=Fourth Edition|издательство=Firefly Books Ltd.|год=2004}} * {{книга|автор=Марочник Л. С., Сучков А. А.|заглавие=Галактика|место=Москва|издательство=Наука|год=1984|страниц=392}} == Азхьарԥшқәа == * {{cite web|url=https://seds.org/messier/galaxy.html|title=Galaxies|publisher=SEDS|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/60r7hzj4e?url=https://seds.org/messier/galaxy.html|archive-date=2011-08-11|access-date=2005-09-17|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.femto.com.ua/articles/part_1/0655.html|title=Галактика|work=Физическая энциклопедия|access-date=2009-04-01|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.femto.com.ua/articles/part_1/0656.html|title=Галактики|work=Физическая энциклопедия|access-date=2012-06-01|url-status=live}} * {{cite web|url=https://astrogalaxy.ru/151.html|title=Наша Галактика — звёздный дом, в котором мы живём|work=Астрогалактика|access-date=2009-08-12|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180523|title=Галактика|work=Астронет|access-date=2009-08-12|url-status=live|publisher=[[Астронет]]}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:галактика}} [[Акатегориа:Астрономтә обиектқәа рыхкқәа]] [[Акатегориа:Астрофизика]] [[Акатегориа:Агалактикақәа|*]] [[Акатегориа:Астрономтә еилкаарақәа]] l9l5chyt0kefc5wlbivpe1doz6xv1oi Ашаблон:Ro 10 57699 175887 2026-10-22T12:31:15Z Nart17 17397 Порт ru:Шаблон:Радиус Солнца (Ro) для статьи «Аеҵәа»; пара к Mo/Lo 175887 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Math/styles.css" />{{#if: {{{nolink|}}} |<span class="ts-math">''R''</span><sub>⊙</sub>|[[Радиус Солнца|<span class="ts-math">''R''</span><sub>⊙</sub>]]}}<noinclude> {{Documentation}} <!--⊙ это неправильный символ, U+2299 : CIRCLED DOT OPERATOR вместо U+2609 : SUN, потому что правильный в Chrome на Android отображается только в режиме эмодзи --> </noinclude> pwb3vowy53ro3sqiwdwjagwxbe2pn1b Ашаблон:Ro/doc 10 57700 175888 2026-10-22T12:31:17Z Nart17 17397 Документация 175888 wikitext text/x-wiki Радиус Солнца: <code><nowiki>{{Ro}}</nowiki></code> → {{Ro}}. С <code>nolink=1</code> — без ссылки. Порт [[:ru:Шаблон:Радиус Солнца]] (ru <code>Ro</code> — перенаправление на него); пара к <code>[[Ашаблон:Mo|{{Mo}}]]</code> и <code>[[Ашаблон:Lo|{{Lo}}]]</code>. <includeonly> [[Акатегориа:Ашаблонқәа рформатркра]] </includeonly> alj1uvvh0kxix7k91rsuw09ez84q1s1 Аеҵәа 0 57702 175891 2026-10-22T12:33:09Z Nart17 17397 Аиҭагара [[:ru:Звезда]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Айнар Читанава. Nart17 translation team. 175891 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Звёздное_небо_в_Альпах.jpg|мини|[[Альпы|Альпқәа]] рҿы аеҵәа жәҩан аԥшра]] [[Афаил:Sun_white.jpg|мини|[[Амра|Амра]] [[Адгьыл|Адгьыл]] иазааигәоу еҵәоуп]] '''Аеҵәа''' — [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] ахьымҩаԥысуа, иахьымҩаԥысуаз, ма иахьымҩаԥысло [[газ|арч]]и [[Плазма|аплазмеи]] рыла ишьақәгылоу зхала илашо [[Астрономический объект|ажәҩантә цәеижь]] ду ауп. [[Адгьыл|Адгьыл]] зегь раасҭа иазааигәоу еҵәоуп [[Амра|Амра]], [[Звёздное небо|уахынлатәи ажәҩан]] аҿы егьырҭ аеҵәақәа еиуеиԥшым алашара акәаԥқәа иреиԥшуп, наҟ-ааҟтәи рҭыԥқәа еиқәдырхоит. Аеҵәақәа шьақәгылашьалеи химиатә еилазаашьалеи еиԥшым, [[радиус|арадиус]], [[масса|акапан]], [[Светимость звезды|арлашара]] реиԥш иҟоу апараметрқәа еиуеиԥшым аеҵәақәа рҿы акырӡа еиԥшымзар алшоит. Аеҵәақәа реихшара зегь реиҳа ахархәара змоу асхема — [[Спектральные классы звёзд|аспектралтә классқәа]] рыла аихшара — урҭ рыԥхарреи рырлашареи шьаҭас иамоуп. Уи адагьы аеҵәақәа ирылыркаауеит [[Переменная звезда|зҽызыԥсахуа аеҵәақәа]], урҭ иубо рыцырцырра рыԥсахуеит еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны, рхатәы классификациа асистема рыманы. Аеҵәақәа лассы-лассы ишьақәдыргылоит гравитациала еидҳәалоу асистемақәа: [[Двойная звезда|ҩбаны]] ма [[Кратная звезда|ирацәаны иҟоу асистемақәа]], [[Звёздное скопление|аеҵәатә еизакқәа]], [[Агалактика|агалактикақәа]]. Аамҭа цацыԥхьаӡа аеҵәақәа рҟазшьарбагақәа рыԥсахуеит, избанзар урҭ рыҵаҿы атермогәыцәтә синтез мҩаԥысуеит, уи иалҵшәаны ахимиатә еилазаашьеи акапани рҽырыԥсахуеит — ари ацәырҵра [[Эволюция звёзд|аеҵәақәа револиуциа]] ҳәа иашьҭоуп, аеҵәа алагарҭатә капан зеиԥшроу еиԥш уи зынӡаск еиуеиԥшымкәа имҩаԥыслар алшоит. Аеҵәа жәҩан аԥшра ауаа аднаԥхьалон жәытәнатә аахыс, [[Созвездие|еҵәаџьаа]], ма хаз-хазы алашарбагақәа рыԥшра иадҳәалан еиуеиԥшым ажәларқәа [[миф|рмифқәеи]] [[Легенда|рлегендақәеи]], иахьа уажәраанӡагьы уи акультура ианыԥшуеит. Раԥхьатәи ацивилизациақәа раахыс [[астроном|астрономцәа]] [[Каталог звёздного неба|аеҵәа жәҩан акаталогқәа]] шьақәдыргылон, XXI ашәышықәсазы иҟоуп шә-миллион еҵәак рзы еиуеиԥшым аинформациа злоу ҳаамҭазтәи акаталогқәа рацәаны. == Аҳәаақәҵеи аҟазшьарбагақәеи == Еицрыдыркылахьоу аеҵәа аҳәаақәҵа ыҟаӡам. Аҳәаақәҵақәа реиҳарак рҿы еҵәақәаны иԥхьаӡоуп арчы ма [[Плазма|аплазма]] рыла ишьақәгылоу зхала илашо аобиект дуқәа<ref name=":1">{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/star-astronomy|title=Star|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-18|archive-date=2018-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180101082843/https://www.britannica.com/topic/star-astronomy|url-status=live}}</ref>, урҭ рҿы [[Эволюция звёзд|аеволиуциа]] стадиак аҿы акәзаргьы (шәахә.ҵаҟа) [[Звёздное ядро|ргәыцәқәа]] рҿы [[термоядерный синтез|атермогәыцәтә синтез]] цоит, уи амчхара дара [[Светимость#Светимость небесного тела|рхатә лашара]] иадукылартә иҟоуп.<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/star.htm|title=Star|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-18|archive-date=2020-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021113533/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/star.htm|url-status=live}}</ref><ref name="sfn10">Сурдин, 2015, с. 138—139.</ref> === Анаԥшратә ҟазшьарбақәа === [[Афаил:A0V-blackbody_SPD_comparison.png|мини|[[Спектральные классы звёзд|Аспектралтә класс]] A0V аеҵәа аспектр. Аҵәаӷәаԥҵәатә цәаҳәақәа рыла иарбоуп аԥхарра 9500-и 15000-и змоу зынӡа еиқәаҵәоу ацәеижьқәа рыспектрқәа [[Кельвин|K]]]] Шамахамзар аеҵәақәа зегьы [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟынтәи кәаԥ — кәаԥла иҟоу обиектқәаны иубоит еиҳау [[телескоп|ателескопқәа]] рхархәараангьы — иалкаауп аеҵәақәа рыхәҭа маҷ мацара, урҭ ркәакьтә шәагаақәа зегь реиҳа идуу амыругақәа рыӡбаратә лшара аасҭа еиҳауп, иара убас [[Амра|Амра]]гьы.<ref name=":14">{{cite web|lang=ru|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188626|title=Размеры звезд (методы определения)|author=[[Засов, Анатолий Владимирович|Засов А. В.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-29|archive-date=2020-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723010851/http://www.astronet.ru/db/msg/1188626|url-status=live}}</ref> Зынӡа ажәҩан аҿы 6000 раҟара аеҵәақәа ыҟоуп, урҭ [[Невооружённый глаз|блала]] аҭагылазаашьа бзиақәа раан иубар ауеит, аамҭакала алаԥшҳәаа аханы иҟоу 3000 еҵәа рҟынӡа убар алшоит. Аеҵәақәа наҟ-ааҟтәи рҭагылазаашьа (Амра ада), [[Амза|Амзеи]] [[Амратә система|Амратә система]] егьырҭ аобиектқәеи иреиԥшымкәа, даара ашьшьыҳәа аҽаԥсахуеит: [[Звезда Барнарда|Барнард иеҵәа]] аҟны иазгәаҭоу аеҵәа зегьы иреиҳау [[Собственное движение|ахатәы ҵысра]] шықәсык ахь 10′′ раҟара инаӡоит, аеҵәақәа реиҳарак рзы шықәсык ахь 0,05′′ еиҳахом.<ref>{{cite web|lang=ru|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171226|title=Собственные движения «неподвижных» звезд и их значение в астрономии|author=[[Киселёв, Алексей Алексеевич (астроном)|Киселёв А. А.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-26|archive-date=2003-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20030725083644/http://astro.pu.ru/astro/win/popular/kiselev.html|url-status=live}}</ref> Аеҵәақәа реиҭаҵра ииашаны шәага-загада игәоуҭартә еиԥш, аеҵәа жәҩан аԥшра азқьышықәсақәа абжьаӡара аманы еиҿырԥшлатәуп. Убри инадҳәаланы аеҵәақәа жәытәнатә аахыс [[Созвездие|еҵәаџьаа]] рахь еидыркылон, XX ашәышықәса алагамҭазы [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] ишьақәнарӷәӷәеит ажәҩан 88 еҵәаџьааи урҭ зегьы хаҭа-хаҭала рҳәаақәеи ҳәа аихшара.<ref name=":0" /><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 14.</ref><ref>{{cite web|lang=|url=https://www.iau.org/public/themes/constellations/|title=The Constellations|author=|website=International Astronomical Union|date=|publisher=|access-date=2020-10-26|archive-date=2021-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20211014071207/https://www.iau.org/public/themes/constellations/|url-status=live}}</ref> [[Видимая звёздная величина|Иубарҭоу аеҵәатә шәагаа]] аеҵәақәа иаԥырҵо [[Освещённость|алашара]] ашәагаа ауп. Ари ашәагаа цәаҳәала арлашара [[логарифм|алогарифма]] иадҳәалоуп, насгьы арлашара шаҟа ирацәоу аҟара аеҵәатә шәагаа маҷхоит. Убас, иаҳҳәап, Амра иубарҭоу аеҵәатә шәагаа −26,72<sup>m</sup> шьақәнаргылоит, уахынлатәи ажәҩан аҿы зегь реиҳа илашоу аеҵәа — [[Сириус]] ауп, иубарҭоу аеҵәатә шәагаа −1,46<sup>m</sup> змоу. Ус шакәугьы Сириус аасҭа акырӡа арлашара змоу аеҵәақәа рацәоуп, аха адгьылтә наԥшыҩцәа урҭ еиҳа иҭааушәа рбоит ахарара ду иахҟьаны.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsbrightest.html|title=Brightest stars|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-18|archive-date=2020-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023033936/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsbrightest.html|url-status=live}}</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 171.</ref> Аеҵәақәа рҟынӡа абжьаӡарақәа еиуеиԥшым азнеишьақәа рыла иршәоит. Зегь реиҳа иааигәоу аеҵәақәа рҟынӡа абжьаӡарақәа [[Годичный звёздный параллакс|шықәсыктәи апараллаксқәа]] рметод ала иршәоит. Иаҳҳәап, Амра ашьҭахь Адгьыл реиҳа иазааигәоу аеҵәа [[Проксима Центавра|Проксима Центавр]] ауп, уи апараллакс 0,76′′ раҟара шьақәнаргылоит, ус анакәха уи 4,24 [[Световой год|лашара шықәса]] раҟара абжьаӡарахьы ирхароуп. Аха уи аеҵәатә шәагаа +11,09<sup>m</sup> ыҟоуп, блала иубаӡом.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsnearest.html|title=Nearest stars|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-18|archive-date=2020-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021195506/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsnearest.html|url-status=live}}</ref> Еиҳа ихароу аеҵәақәа рҟынӡа абжьаӡара ашәаразы рхы иадырхәоит егьырҭ аметодқәа, иаҳҳәап, [[Фотометрия (астрономия)|афотометриатә]] метод: аеҵәа абсолиуттә рлашара зеиԥшроу еилкаазар, алашара иаҿырԥшуа аеҵәа аҟынӡа абжьаӡара аилкаара ҟалоит. Абжьаӡарақәа ралкааразы аметодқәа реизак, аеҵәақәа рҟынӡагьы убрахь иналаҵаны, астрономиаҿы [[Шкала расстояний в астрономии|абжьаӡарақәа рышкала]] шьақәнаргылоит.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188617|title=Расстояния до космических объектов (методы определения)|author=Псковский Ю. П.|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-30|archive-date=2008-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080604005943/http://www.astronet.ru/db/msg/1188617|url-status=live}}</ref> Аеҵәақәа ршәахәаркрақәа [[Спектр|рыспектрқәа]] еиԥшым, аха еиҳараӡак урҭ иааиԥмырҟьаӡакәа [[Фраунгоферовы линии|албаадаратә цәаҳәақәа]] змоу спектрқәоуп. Ҭагылазаашьақәак рҿы иааиԥмырҟьаӡакәа иҟоу аспектр иаҿырԥшны [[Эмиссионный спектр|аемиссиатә цәаҳәақәа]] убоит.<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1928159|автор=А. М. Черепащук|статья=ВО́ЛЬФА-РАЙЕ́ ЗВЁЗДЫ|том=5|страницы=692|архив=https://web.archive.org/web/20210225194536/https://bigenc.ru/physics/text/1928159|архив дата=2021-02-25}}</ref><ref name=":0" /> Аеҵәақәа рыспектрқәа рыхцәажәаразы лассы-лассы ахархәара амоуп [[Формула Планка|Планк изакәан]] инақәыршәаны [[электромагнитные волны|афымцамҳалдызтә цәқәырԥақәа]] зхылҵуа [[Абсолютно чёрное тело|зынӡаск еиқәаҵәоу ацәеижь]] аилкаара, аеҵәақәа зегьы рыспектрқәа Планк испектр ишеиԥшымгьы. Аеҵәа еиԥш зрадиуси зырлашареи зынӡа еиқәаҵәоу ацәеижь аԥхарра аеҵәа хра злоу аԥхарра ҳәа иашьҭоуп, ишаԥу еиԥш, аеҵәа ақәыԥшылара аԥхарра иаҵанакуа иара ауп. Абжьааԥны хра злоу аеҵәақәа рыԥхаррақәа 2—3 инаркны 50 нызқь [[кельвин]] рҟынӡа ишьҭоуп.<ref>Сурдин, 2015, с. 148—149.</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 371.</ref> === Афизикатә ҟазшьарбақәа === Аеҵәақәа рпараметрқәа даара иҭбаау адиапазон аҿы рҽырыԥсахуеит. Лассы-лассы урҭ рҟазшьарбагақәа амратә шәагаақәа рыла иаарԥшуп: иаҳҳәап, Амра акапан ({{Mo}}) — 1,99{{E|30}} кьыла, Амра арадиус ({{Ro}}) — 6,96{{E|8}} м, амратә рлашара ({{Lo}}) — 3,85{{E|26}} [[Вт]]<ref name=":0">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1990429|автор=А. В. Тутуков|статья=ЗВЁЗДЫ|том=10|страницы=331—334|архив=https://web.archive.org/web/20201022043359/https://bigenc.ru/physics/text/1990429|архив дата=2020-10-22}}</ref>. Зны-зынла арлашара ашәагаа аҳасабала рхы иадырхәоит [[Абсолютная звёздная величина|абсолиуттә еҵәатә шәагаа]]: уи анаԥшҩы 10 [[парсек]] ицәыхараны иҟоу аеҵәа [[Видимая звёздная величина|иубарҭоу аеҵәатә шәагаа]] иаҟароуп.<ref name="sfn5">Кононович, Мороз, 2004, с. 373.</ref> Абжьааԥны аеҵәақәа рыкапанқәа 0,075 инаркны 120 {{Mo}} рҟынӡа инаӡоит, зны-зынла акапан ду змоу алашарбагақәагьы шуԥылогьы — иреиҳау еицырдыруа акапан змоу аеҵәа, [[R136a1]], [[Амра|Амра]] аасҭа 265-нтә еиҳа акапан амоуп, ианышьақәгылоз уи акапан 320 {{Mo}} иҟан<ref name=":1" />. Аеҵәа акапан ииашаны ашәара алшоит [[Визуально-двойная звезда|авизуалтә-ҩбатә система]] иатәызар (шәахә.ҵаҟа), уи аҟынӡа ибжьоу еилкаауп, — усҟан акапан шьақәыргылахоит [[Закон всемирного тяготения|адунеизегьтәи ахьанҭара азакәан]] ашьаҭала<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188435|title=Массы небесных тел (методы определения)|author=[[Куликовский, Пётр Григорьевич|Куликовский П. Г.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-30|archive-date=2020-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107010654/http://www.astronet.ru/db/msg/1188435|url-status=live}}</ref>. Аеҵәақәа ррадиусқәа абжьааԥны {{E|−2|0}} инаркны {{E|3|0}} {{Ro}} рҟынӡа игылоуп, аха урҭ Адгьыл мыцхәы иахьацәыхарацәоу иахҟьаны ркәакьтә шәагаақәа ралкаара мариам: уи азы ахархәара аиур ҟалоит, иаҳҳәап, [[интерферометрия|аинтерферометриа]]<ref name=":14" />. Аҵыхәтәан, аеҵәақәа рабсолиуттә рлашарақәа {{E|−4|0}} инаркны {{E|6|0}} {{Lo}} рҟынӡа инаӡар алшоит<ref name=":1" /><ref name=":0" /><ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 247.</ref>. Иреиҳау арлашарақәеи арадиусқәеи рымоуп [[сверхгигант|асупергигантқәа]]<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/supergiant-star|title=Supergiant star|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-11-04|archive-date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126133802/https://www.britannica.com/science/supergiant-star|url-status=live}}</ref>: иаҳҳәап, [[UY Щита|UY Аԥырак]] аеҵәақәеи [[Stephenson 2-18]] ирымоуп зегь реиҳа еицырдыруа арадиус дуқәа ируаку, урҭ 2{{E|3}} {{Ro}} рҟынӡа инаӡоит<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.space.com/41290-biggest-star.html|title=What Is the Biggest Star?|author=Nola Taylor|website=Space.com|date=2018-07-26|publisher=|access-date=2021-01-03|archive-date=2021-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121015004/https://www.space.com/41290-biggest-star.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://astronomy.com/magazine/news/2020/09/the-most-extreme-stars-in-the-universe|title=Meet the most extreme stars|author=Jake Parks|website=Astronomy.com|date=2020-09-23|publisher=|access-date=2021-01-03|archive-date=2021-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124004338/https://astronomy.com/magazine/news/2020/09/the-most-extreme-stars-in-the-universe|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.star-facts.com/stephenson-2-18/|title=Stephenson 2-18 (St2-18)|author=|website=Star Facts|date=2020-09-13|publisher=|access-date=2021-01-03|archive-date=2021-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210207175805/https://www.star-facts.com/stephenson-2-18/|url-status=live}}</ref>, иреиҳау арлашара амоуп R136a1, иара убас еицырдыруа аеҵәақәа рахьтә зегьы иреиҳау.<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.eso.org/public/news/eso1030/|title=Stars Just Got Bigger — A 300 Solar Mass Star Uncovered|author=|website=[[Европейская южная обсерватория|ESO]]|date=2010-07-21|access-date=2021-04-24|archive-date=2019-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504013338/https://www.eso.org/public/news/eso1030/|url-status=live}}</ref> Аеҵәақәа рхимиатә еилазаашьагьы еиԥшым. Аиҳарак урҭ шьақәгылоуп [[водород|аӡрии]] [[Гелий|агелии]] рыла, аеҵәа ҿарақәа рҿы аӡри акапан 72—75 % шьақәнаргылоит, агели — 24—25 %, ақәрагьы цацыԥхьаӡа агели ахәҭаа еизҳауеит<ref name=":0" />. Аеҵәақәа зегьы [[Магнитное поле звёзд|амҳалдызтә мҽхакы]] рымоуп. Иаҳҳәап, Амраҿы уи ҭышәынтәалам, аструктура уадаҩ амоуп, ашәытақәа рҿы аибарххарақәа 4000 [[Эрстед (единица измерения)|ерстед]] рҟынӡа инаӡар алшоит. [[Магнитные звёзды|Амҳалдызтә еҵәақәа]] 3,4{{E|4}} ерстед рҟынӡа аибарххара змоу амҽхакқәеи урҭ ирыхҟьаз [[эффект Зеемана|Зееман иеффекти]] рныԥшуеит.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188422|title=Магнитные поля Солнца и звёзд|author=Рузмайкин А. А.|website=|date=|publisher=Астронет|access-date=2020-10-24|archive-date=2020-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027143145/http://www.astronet.ru/db/msg/1188422|url-status=live}}</ref> === Аеҵәақәа реиҿартәышьа === Агәаҭарақәа рыла ишдыру еиԥш, аеҵәақәа, шамахамзар, астационартә ҟазшьа рымоуп, даҽакала иуҳәозар, урҭ [[Гидростатическое равновесие|агидростатикатәи]] [[Термодинамическое равновесие|атермодинамикатәи еиҟарара]] рымоуп. Уи иашоуп [[Переменная звезда|зҽызыԥсахуа аеҵәақәа]] рзгьы (шәахә.ҵаҟа), избанзар еиҳараӡак урҭ рҽеиҭакра аибакапанра акәаԥ иаҿырԥшны апараметрқәа рыҵысрақәа роуп. Уи адагьы [[Перенос излучения|ашәахәаркрақәа рыиагаразы]] инагӡалатәуп [[закон сохранения энергии|амчхара аиқәырхара азакәан]], избанзар амчхара аеҵәа агәҭатәи ахәҭаҿы иҿиоит, нас уи ақәыԥшыларахь ииасуеит.<ref name=":1" /><ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 230.</ref><ref>Сурдин, 2015, с. 120—123.</ref> Аеҵәақәа реиҳарак рҿы амаҭәашьар зеиӷьыҟам [[Уравнение состояния идеального газа|арчы аҭагылазаашьа аиҟаратә]] иацныҟәоит, амаҭәашьар аԥхарреи, аилаӷәӷәареи, ақәыӷәӷәареи реиԥш иҟоу апараметрқәа рҵакқәа ирыцлоит аеҵәа агәҭа ианазааигәахалак: иаҳҳәап, Амра агәҭа аԥхарра 15,5 млн кельвин рҟынӡа инаӡоит, аилаӷәӷәара — 156 г/см<sup>3</sup>, ақәыӷәӷәара — 2{{E|16}} [[Паскаль (единица измерения)|Па]]<ref name=":1" /><ref>Сурдин, 2015, с. 137.</ref>. ==== Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа ==== [[Афаил:Heat Transfer in Stars-ru.svg|мини|Еиуеиԥшым акапанқәа [[Главная последовательность|реишьҭагылашьа хада]] аеҵәақәа рыҩныҵҟатәи реиҿартәышьа]] Аеҵәа аҩнуҵҟатәи ахәҭақәа рҿы амчхара алҵреи ақәыԥшыларахь аиагареи мҩаԥысуеит. Аеҵәақәа рҿы амчхара, [[Протозвезда|апротоеҵәақәеи]] [[Коричневый карлик|асса каҳуаԥштәқәеи]] рыда, иҿиоит атермогәыцәтә синтез аан (шәахә.ҵаҟа), уи мҩаԥысуеит ма аԥхарреи ақәыӷәӷәареи ахьыҳаракӡоу [[Звёздное ядро|аеҵәа агәыцә]] аҿы, мамзаргьы аинерттә гәыцә акәша-мыкәша аҿыгҳаратә хыҵхырҭаҿы. Ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьа уԥылоит, иаҳҳәап, [[субгигант|асубгигантқәа]] рҿы — урҭ ргәыцәқәа агели ала ишьақәгылоуп, аха уи аблразы аҭагылазаашьақәа макьана ишьақәгылаӡам. Амра агәыцә аҳәаа 0,3 {{Ro}} рыла уи агәҭа иацәыхароуп.<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 249, 392—399.</ref> Аеҵәақәа рҿы иҟоуп амчхара аиагаразы амеханизм хадақәа ҩба: амаҭәашьар [[фотон|афотонқәа]] рыла ирласны амчхара аиагаразы акыр ианҵәцоу имҩаԥысуа арадиациатә еиҭагара, амаҭәашьар арадиациатә еиҭагаразы иҵәцацәаны ианыҟало имҩаԥысуа [[конвекция|аконвекциа]], уи иахҟьаны акыр идуу аԥхарратә градиент цәырҵуеит, амаҭәашьаргьы аиларҩынтра иалагоит. Амчхара анс акә арс акә иахьиагахо аеҵәа аҭыԥқәа, уи инақәыршәаны, [[Зона лучистого переноса|арадиациатә еиҭагара азонеи]] [[Конвективная зона|аконвективтә зонеи]] ҳәа ирышьҭоуп.<ref>Сурдин, 2015, с. 135—136.</ref> Еиуеиԥшым аеҵәақәа рҿы арадиациатә еиҭагара азонеи аконвективтә зонеи еиуеиԥшымкәа игылоуп. Иаҳҳәап, 1,5 {{Mo}} инареиҳаны зыкапан ыҟоу [[Главная последовательность|аишьҭагыла хада]] аеҵәақәа рҿы агәыцә аконвективтә зона акәыршоуп, арадиациатә еиҭагара азона адәахьала иҟоуп. Акапанқәа рдиапазон 1,15 инаркны 1,5 {{Mo}} рҟынӡа аеҵәақәа ирымоуп агәҭани аҳәааи рҿы аконвективтә зонақәа ҩба, урҭ еихшоуп арадиациатә еиҭагара азона ала. Зыкапан маҷу аеҵәақәа рҿы адәахьала иҟоуп аконвективтә зона, аҩныҵҟа — арадиациатә еиҭагара азона, — ас еиԥш иҟоу аеҵәақәа рахь иаҵанакуеит Амрагьы, арҭ аҭыԥқәа рҳәаа уи агәҭа 0,7 {{Ro}} рыла иацәыхароуп.<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 249.</ref> Зегь реиҳа акапан маҷ змоу аеҵәақәа зынӡаск иконвективтәқәоуп.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1170638/structure/star_models/ms_stars/main_seq.htm|title=Строение звезд главной последовательности|author=|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-24|archive-date=2020-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705045858/http://www.astronet.ru/db/msg/1170638/structure/star_models/ms_stars/main_seq.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=|url=https://www.astrophysicsspectator.com/topics/stars/MainSequence.html|title=Main Sequence Star|author=|website=The Astrophysics Spectator|date=|publisher=|access-date=2020-10-24|archive-date=2018-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721155428/http://www.astrophysicsspectator.com/topics/stars/MainSequence.html|url-status=live}}</ref> ==== Аеҵәақәа ратмосферақәа ==== [[Афаил:Solar_eclipse_1999_4.jpg|мини|[[Солнечное затмение 11 августа 1999 года|1999 шықәсазтәи амшмыхәла]]ан [[Солнечная корона|Амра агәыргьын]]]] [[Звёздная атмосфера|Аеҵәатә атмосфера]] — хаҭала иубо ашәахәаркра ахьышьақәгыло ҭыԥуп.<ref name=":7">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1990199|автор=Н. А. Сахибуллин|статья=ЗВЁЗДНЫЕ АТМОСФЕ́РЫ|том=10|страницы=324—325|архив=https://web.archive.org/web/20201026031701/https://bigenc.ru/physics/text/1990199|архив дата=2020-10-26}}</ref> * [[Фотосфера|Афотосфера]] — атмосфера зегь реиҳа илаҟәу, иҵәцам ахәҭоуп. Уи аҟны ишьақәгылоит иааиԥмырҟьаӡакәа ашәахәақәа рыспектр, иара ахаҭа аоптикатә диапазон аҿы агәаҭарақәа раан аеҵәа ахҟьа иаҩызоуп. Иара убри иадҳәалоуп [[Потемнение к краю|ахықә ахь алашьцара]] ацәырҵра, уи иахҟьаны аеҵәа аҿацәқәа агәҭантәи ахәҭақәа раасҭа иҭаахоит: иаҳҳәап, Амра аҿацә иубо адиапазон аҿы агәыцә аасҭа иҭаауеит 40 % рыла<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188551|title=Потемнение к краю|author=[[Черепащук, Анатолий Михайлович|Черепащук А. М.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-27|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030154957/http://www.astronet.ru/db/msg/1188551|url-status=live}}</ref>. Амра афотосфера аԥхарра 6500 [[Кельвин|K]] иҟоуп, аилаӷәӷәара — 5{{E|−4}} кьыла/м<sup>3</sup><ref name=":7" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/4734908|статья=ФОТОСФЕ́РА ЗВЁЗД|том=33|страницы=519|архив=https://web.archive.org/web/20191211012649/https://bigenc.ru/text/4734908|архив дата=2019-12-11}}</ref>. * Аргьежьратә ҿыгҳара афотосфера иахагылоуп, уи иаҿырԥшны еиҳа аԥхарреи аилаӷәӷәареи лаҟәуп. Уаҟа ишьақәгылоит аспектр аҿы албаадаратә цәаҳәақәа. Амра ари аҿыгҳара аԥхарра 4500 K раҟара иҟоуп, аилаӷәӷәара — {{E|−7|0}} кьыла/м<sup>3</sup><ref name=":7" />. * [[Хромосфера|Ахромосфера]] — афотосфера аасҭа аԥхарра ҳаракы змоу аеҵәақәа ратмосфера аҿыгҳара ауп, уи аспектр аҿы [[Эмиссионный спектр|аемиссиатә цәаҳәақәа]] аԥнаҵоит. Амра ахромосфера аԥхарра 10 000 K иҟоуп, аха уи алашара афотосфера аасҭа 100-нтә еиҵоуп. Ари аҿыгҳара аеҵәа ԥхақәа ирымаӡам<ref name=":7" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/4671468|статья=ХРОМОСФЕ́РЫ ЗВЁЗД|том=34|страницы=206|архив=https://web.archive.org/web/20201027154141/https://bigenc.ru/physics/text/4671468|архив дата=2020-10-27}}</ref>. * [[Звёздная корона|Агәыргьын]] — даара аԥхарра ҳаракы змоу, аха даара зеилаӷәӷәареи зылашареи лаҟәу аеҵәақәа ратмосфера адәахьтәи аҿыгҳара ауп. Ари аусхк аҟны еиҳарак [[Рентгеновское излучение|арентгентә диапазон]] аҿы ашәахәаркрақәа мҩаԥысуеит, насгьы ари аҿыгҳараҿы амчхара аеҵәа азеиԥш рлашара {{E|−3|0}} еиҳам; Амра азы уи {{E|−6|0}} {{Lo}} шьақәнаргылоит. Аоптикатә диапазон аҿы арлашара ахьылаҟәу иахҟьаны агәыргьын Амраҿы мацара иубарҭан, уигьы [[Солнечное затмение|амшмыхәла]] наӡа аамҭазы мацара. Амра агәыргьын аԥхарра 1,5 млн кельвин ыҟоуп, аха еҵәақәак рҿы 10 млн K рҟынӡа инаӡар алшоит<ref name=":7" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2099247|автор=М. М. Кацова|статья=КОРО́НЫ ЗВЁЗД|том=15|страницы=358|архив=https://web.archive.org/web/20200719125741/https://bigenc.ru/physics/text/2099247|архив дата=2020-07-19}}</ref>. Аеҵәақәа жәпакы рҿы иубоит [[звёздный ветер|аеҵәатә ԥша]] — атмосфера аҟынтәи акосмосахь амаҭәашьар астационартә лҵра. Зегь реиҳа иӷәӷәоу аеҵәатә ԥша убоит акапан ду змоу аеҵәақәа рҿы; акапан маҷ змоу аеҵәақәа рҿы уи акапан ахәҭа маҷ агоит, аха ишнеи-шнеиуа рыҵәҩан иакәшаны рыргьежьра акыр еиҵанатәуеит. Аеҵәатә ԥша аҟазаара иаанаго аеҵәа атмосфера ҭышәынтәалаӡам ҳәа ауп<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1990333|автор=С. А. Ламзин|статья=ЗВЁЗДНЫЙ ВЕ́ТЕР|том=10|страницы=328—329|архив=https://web.archive.org/web/20201026072550/https://bigenc.ru/physics/text/1990333|архив дата=2020-10-26}}</ref>. == Аихшара == Аеҵәақәа реихшара раԥхьатәи қәҿиарала аҽазышәара мҩаԥигеит 1863 шықәсазы италиатәи астроном, апап [[Анджело Секки|Анџьело Секки]]. Иара игәеиҭеит иубо аеҵәақәа рыԥштәқәеи урҭ рыспектрқәа рҿы албаадаратә цәаҳәақәеи [[Корреляция|акоррелиациа]] ӷәӷәа шрымаз, уи шьаҭас иҟаҵаны аеҵәақәа [[Спектральные классы звёзд|аспектралтә классқәа]] ԥшьба рыла еихишеит, урҭ насшәа ахәбатәи рыцлеит. Уинахыс, [[Дрейпер, Генри|Генри Дреипер]] икаталог аиқәыршәараан [[Гарвардская обсерватория|Гарвардтәи аобсерваториа]] астрономцәа иалыркааит хыԥхьаӡара рацәала аспектрқәа, алаҭын нбанқәа рыла ахьӡқәа зырҭаз [[водород|аӡри]] ацәаҳәақәа рыԥсыҽхара аԥҟарала. Аԥсахрақәа аманы ари асистема шьаҭас иаиуит иахьагьы ахархәара змоу аеҵәақәа рыклассификациа асистема.<ref name=":17">{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1958lcea.book.....M|автор=Paul W. Merrill|заглавие=Lines of the chemical elements in astronomical spectra|год=1958|издание=Papers of the Mount Wilson Observatory|место=Washington|издательство=Carnegie Institution}}</ref><ref name=":2">{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/stellar-classification|title=Stellar classification|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-18|archive-date=2021-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503054159/https://www.britannica.com/science/stellar-classification|url-status=live}}</ref><ref name="sfn4">Кононович, Мороз, 2004, с. 369.</ref> Ҳәара аҭахума аеҵәақәа урҭ рҿы ицо [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] рыԥшреи рҭагылазаашьеи рыла реихшара ҟалон, уи акәзар, [[Эволюция звёзд|рыҿиаратә стадиа]] иадҳәалоуп (шәахә.ҵаҟа). Аха уи азы атеориа ыҟамкәа иузеилкаауам аеҵәаҿы ицо ареакциақәа, уи адәахьтәи аҟазшьарбагақәа рымацара ракәзар еилкаау, иаҳҳәап, аԥшшәи арлашареи, убри аҟынтә еицрыдыркылахьоу аспектралтә классификациа ауп<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1222187/sect13.html|title=Классификации звёзд|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|website=[[Астронет]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-29|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806194642/http://www.astronet.ru/db/msg/1222187/sect13.html|url-status=live}}</ref>. === Иерктәи аклассификациа асистема === [[Афаил:HRDiagram_ru.png|мини|Герцшпрунг — Рассел рдиаграмма]] Иахьа уажәраанӡагьы ахархәара змоу аеҵәақәа рыклассификациа асистема аус адулан XIX—XX ашәышықәсақәа рҳәааҿы Гарвардтәи аобсерваториаҿы, гарвардтәи асистема ҳәа ахьӡгьы аиуит. Аеҵәа аспектралтә класс ишатәу ҳәаақәнаҵоит уи аспектр ахкы: ашәахәаркрақәа иреиҳау рҭагылазаашьеи еиуеиԥшым [[Фраунгоферовы линии|албаадаратә цәаҳәақәа]] ринтенсивреи рыла<ref name="sfn4" />. [[диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Герцшпрунг — Рассел рдиаграмма]] ҳәа изышьҭоу адиаграмма «аспектралтә класс — арлашара» анышьақәыргылаха еилкаахеит аеҵәақәа уи аҟны еижәлантәымкәа ишгылоу, хырхарҭақәак рҿы ишеидкылоу, урҭ зегьы арлашара акласс иақәшәо ишықәыргылаз. Аспектралтә класси арлашара акласси зхы иазырхәо асистема [[Йеркская обсерватория|иерктәи]] асистема ма [[Морган, Уильям Уилсон|Морган]] — [[Кинан, Филипп Чайлдс|Кинан]] рсистема ҳәа иашьҭалеит уи аус адызулаз астрономцәа рыжәлақәа рыла<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 377.</ref>. ==== Аспектралтә классқәа ==== Аеҵәақәа [[спектральные классы звёзд|рыспектралтә класс хадақәа]] аԥхарра армаҷра аԥҟарала — O, B, A, F, G, K, M. Аханатә аклассқәа алфавитла еишьҭаргыланы ахьӡқәа рырҭон аӡри ацәаҳәақәа рыԥсыҽхарала, аха анаҩс классқәак еидкылан, иара убас урҭ аԥхарра ишадҳәалоу аарԥшын, убри аҟнытә аԥхарра аиҵахара аԥҟарала аишьҭагылашьа абасҵәҟьа иааԥшуа иалагеит<ref name="sfn4" />. Аклассқәа зегьы 10 аклассеиҵак рахь ишоуп, 0 инаркны 9 рҟынӡа, аԥхарра армаҷра аԥҟарала, O ада: раԥхьа иара еихшан аклассеиҵақәа O5 инаркны O9 рҟынӡа, аха анаҩс иалагалан аклассеиҵақәа O2 аҟынӡа<ref>{{Статья|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/339831/meta|автор=Nolan R. Walborn, Ian D. Howarth, Daniel J. Lennon, Philip Massey, M. S. Oey|заглавие=A New Spectral Classification System for the Earliest O Stars: Definition of Type O2|год=2002|язык=en|издание=[[The Astronomical Journal]]|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|том=123|выпуск=5|страницы=2754|issn=1538-3881|doi=10.1086/339831|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030125124/https://iopscience.iop.org/article/10.1086/339831/meta}}</ref>. Зны-зынла рхы иадырхәоит аклассеиҵа бжатақәа, иаҳҳәап, B0,5 еиԥш. Еиҳа зыԥхарра ҳараку аклассқәеи аклассеиҵақәеи заатәи ҳәа ирышьҭоуп, зыԥхарра лаҟәу — ихьшәоу ҳәа ирышьҭоуп<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 370.</ref><ref name="sfn1">Fundamental Astronomy, 2007, с. 209—210.</ref>. Аеҵәақәа аклассқәа рахь даара еиҟарамкәа еихшоуп: акласс M иатәуп [[Асар Рымҩа|Асар Рымҩа]] аеҵәақәа рахьтә 73 % раҟара, акласс K — даҽа 15 % раҟара, убри аан акласс O аеҵәақәа — 0,00002 %<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsnumbers.html|title=Numbers of stars|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-22|archive-date=2021-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210609070743/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsnumbers.html|url-status=live}}</ref>. Аспектралтә класс хадақәа рыдагьы иҟоуп иацу аклассқәагьы. Аклассқәа C (зны-зынла R, N ҳәа ишоит), S — зыԥхарра лаҟәу [[Углеродная звезда|акарбонтәи]] [[циркониевые звёзды|ациркониатәи аеҵәақәа]]<ref name="sfn1" /><ref name="sfn5" />. Аклассқәа L, T, Y — [[Коричневый карлик|асса каҳуаԥштәқәа]] рыклассқәа аԥхарра алаҟәра аԥҟарала, акласс M ашьҭахь ицо<ref name=":2" />. {| class="wikitable" |+Классцыԥхьаӡа аеҵәақәа рыспектрқәа рҟазшьарбагақәа<ref name="sfn5" /><ref name=":2" /><ref name="sfn1" /> !Акласс !Аԥхарра ([[Кельвин|K]])<ref name=":22">{{cite web|url=http://ads.harvard.edu/books/hsaa/toc.html|title=Handbook of Space Astronomy and Astrophysics|author=Zombeck M. V.|pages=68—70|publisher=[[Cambridge University Press]]|access-date=2021-06-15|archive-date=2010-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229225253/http://ads.harvard.edu/books/hsaa/toc.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=S_Sh1i226wwC&printsec=frontcover|автор=Gray R. O., Corbally C. J.|заглавие=Stellar spectral classification|год=2009|место=Princeton; Woodstock|издательство=[[Princeton University Press]]|страницы=568|allpages=592|isbn=978-0-691-12510-7|archive-date=2021-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415123824/https://books.google.ru/books?id=S_Sh1i226wwC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref name=":23">{{Статья|ссылка=http://www.scholarpedia.org/article/Brown_dwarfs|автор=Allard F., Homeier D.|заглавие=Brown dwarfs|год=2007-12-17|язык=en|издание=[[Scholarpedia]]|том=2|выпуск=12|страницы=4475|issn=1941-6016|doi=10.4249/scholarpedia.4475|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515045228/http://www.scholarpedia.org/article/Brown_dwarfs|archive-date=2021-05-15}}</ref> !Аԥштәы !Аспектр аҷыдарақәа |- | style="background: #E7ECFE;" |O |> 30 000 |Жәҩангәыԥшшәыла |Иҟоуп акырынтә аионизациа зызуу атомқәа рцәаҳәақәа, иаагозар, [[Гелий|He II]]<ref>Римские цифры означают степень ионизации атома. I — нейтральный атом, II — однократно ионизованный, III — дважды ионизованный и так далее.</ref>, [[Углерод|C III]], [[Азот|N III]], [[Кислород|O III]], [[Кремний|Si V]]. Иҟоуп ацәаҳәақәа He I, ацәаҳәақәа [[Водород|H I]] ԥсыҽуп. |- | style="background: #F5F7FF;" |B |10 000—30 000 |Ашкәакәа-иаҵәа |Ацәаҳәақәа He I ринтенсивра иреиҳаӡоуп, ицәырҵуеит ацәаҳәақәа [[Кальций|Ca II]], иубоит ацәаҳәақәа O II, Si II, [[Магний|Mg II]]. He II ацәаҳәақәа ыҟаӡам. |- | style="background: #FEFEFE;" |A |7400—10 000 |Ашкәакәа |Ацәаҳәақәа H I ринтенсивра иреиҳаӡоуп, Ca II ацәаҳәақәа рыҽдырӷәӷәоит, анеитралтә металлқәа рцәаҳәақәа цәырҵуеит. He I ацәаҳәақәа ыӡуеит. |- | style="background: #FFFBE5;" |F |6000—7400 |Аҩежь-шкәакәа |Ca II, егьырҭ аметаллқәа рцәаҳәақәа, иаагозар, [[Железо|Fe I]], Fe II, [[Хром|Cr II]], [[Титан (элемент)|Ti II]], рыҽдырӷәӷәоит, ацәаҳәақәа H I ԥсыҽхоит. |- | style="background: #FFF3BD;"|G |5000—6000 |Аҩежь |Ca II ацәаҳәақәа иреиҳау ринтенсивра, H I ацәаҳәақәа ԥсыҽхоит. |- | style="background: #FFD48A;"|K |3800—5000 |Апатырқалԥшшәтәы |Еиҳарак иубоит аметаллқәа рцәаҳәақәа, ҷыдала Ca I. Ицәырҵуеит [[Оксид титана(II)|TiO]] албаадаратә цәаҳәақәа, H I ацәаҳәақәа маҷуп. |- | style="color:white; background: #FFA38A;" |M |2500—3800 |Аҟаԥшь |Иҟоуп аметаллқәеи амолекулиартә еидҳәалақәеи рцәаҳәақәа рацәаны, лымкаала TiO. |- | style="color:white; background: #F7805F;" |C |2500—3800 |Аҟаԥшь |Аспектрқәа аклассқәа K, M рыеҵәақәа рыспектрқәа иреиԥшуп, аха TiO ацәаҳәақәа рцынхәрас [[углерод|арацәари]] аидҳәалақәа рылбаадаратә цәаҳәа ӷәӷәақәа убоит. |- | style="color:white; background: #EE4F3A;" |S |2500—3800 |Аҟаԥшь |Аспектрқәа акласс M аеҵәақәа рыспектрқәа иреиԥшуп, аха TiO ацәаҳәақәа рцынхәрас иҟоуп ZrO ацәаҳәақәеи егьырҭ амолекулиартә лбаадаратә цәаҳәақәеи. |- | style="color:white; background: #DF3C26;" |L |1300—2500 |Аҟаԥшьеиқәара |Иаарԥшуп [[Щелочные металлы|аҵәыҵәтә металлқәа]] рцәаҳәақәа, еиҳаракгьы [[Натрий|Na I]], [[Калий|K I]], TiO ацәаҳәақәа ыӡуеит. |- | style="color:white; background: #C53320;" |T |600—1300 |Аҟаԥшьеиқәара |Иҟоуп ацәаҳәақәа [[Метан|CH<sub>4</sub>]], [[Аӡы|H<sub>2</sub>O]]. |- | style="color:white; background: #AF3627;" |Y |< 600 |Аҟаԥшьеиқәара |Ицәырҵуеит ацәаҳәақәа [[Аммиак|NH<sub>3</sub>]]. |} Зны — зынлагьы ахархәара рымоуп [[Звезда Вольфа — Райе|Вольф — Раие аеҵәақәа]] рзы W аклассқәа, P — [[Планетарная туманность|апланетатә наҟәрақәа]] рзы, Q — [[Новая звезда|аеҵәа ҿыцқәа]] рзы<ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 209.</ref>. ==== Арлашара аклассқәа ==== Спектралтә класск иатәу аеҵәақәа еиԥшу аспектрқәеи аԥхаррақәеи рымоуп, аха еиуеиԥшым ашәагаақәеи, уи иахҟьаны арлашарақәеи рымазар алшоит. Убри азы аклассификациа ахаҭәааразы иалагалахоит арлашара аклассқәа, урҭ рахьтә зегьы Герцшпрунг — Рассел рдиаграмма ахатә ҵакыра ааннакылоит. Арлашара аклассқәа, еиҳа илашоу инадыркны еиҳа иҭаау рахь<ref name=":2" /><ref>Сурдин, 2015, с. 148.</ref>: * I — [[сверхгигант|асупергигантқәа]]; ** Ia — илашоу асупергигантқәа; ** Iab — асупергигантқәа; ** Ib — зырлашара лаҟәу асупергигантқәа; * II — [[Яркий гигант|илашоу агигантқәа]]; * III — [[Звезда-гигант|агигантқәа]]; * IV — [[субгигант|асубгигантқәа]]; * V — [[Главная последовательность|аишьҭагыла хада]] аеҵәақәа, зны-зынла «ассақәа»; * VI — [[субкарлик|асубссақәа]]; * VII — [[Белый карлик|асса шкәакәақәа]]. Аеҵәақәа реиҳарак, 90 %, аишьҭагыла хада иаҵанакуеит<ref name=":8">{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/mainseq.html|title=Main sequence|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-22|archive-date=2020-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029113100/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/mainseq.html|url-status=live}}</ref>. Амра — аишьҭагыла хада аеҵәа ҩежь ауп (ма баша [[жёлтый карлик|асса ҩежь]]), уи инақәыршәаны уи аспектралтә класс — G2V<ref name=":2" />. Спектралтә класск змоу, аха еиуеиԥшым арлашара аклассқәа ирыҵаркуа аеҵәақәа рыспектрқәагьы еиԥшым. Убас, иаҳҳәап, аспектралтә классқәа B—F еиҳа илашоу аеҵәақәа рҿы аӡри ацәаҳәақәа еиҳа иҭшәоуп, иҵаулоуп зырлашара еиҳа имаҷу аеҵәақәа рҟны аасҭа. Уи адагьы аеҵәа-гигантқәа рҿы еиҳа иӷәӷәоуп аионизациа зызуу аелементқәа рцәаҳәақәа, дара урҭ аеҵәақәа еиҳа иҟаԥшьуп убарҭ аспектралтә классқәа реишьҭагылашьа хада аеҵәақәа раасҭа.<ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 212—213.</ref> ==== Адыргацҵақәа ==== Аеҵәа аспектр егьырҭ аспектрқәа ирылызкаауа ҷыдарақәак амазар, аспектралтә класс иацлоит анбан цҵа. Иаҳҳәап, анбан e иаанаго аспектр аҿы [[Эмиссионный спектр|аемиссиатә цәаҳәақәа]] ыҟоуп ҳәа ауп; m иаанаго аспектр аҿы аметаллқәа рцәаҳәақәа ӷәӷәоуп ҳәа ауп. Анбанқәа n, s иаанагоит албаадаратә цәаҳәақәа, уи инақәыршәаны, иҭбаауп, ма иҭшәоуп ҳәа. Neb адырга ахархәара амоуп аспектр ахкы аеҵәа акәша-мыкәша [[Туманность|анаҟәра]] шыҟоу аанарԥшуазар, p — [[Пекулярная звезда|апекулиартә]] спектрқәа рзы<ref>{{cite web|url=https://www.cfa.harvard.edu/~pberlind/atlas/htmls/note.html|title=Spectral Classification|website=www.cfa.harvard.edu|access-date=2020-10-29|archive-date=2020-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114000837/https://www.cfa.harvard.edu/~pberlind/atlas/htmls/note.html|url-status=live}}</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 370—371.</ref>. == Аиҭашәаратә аеҵәақәа == [[Афаил:Delta_Cephei_lightcurve.jpg|мини|[[Дельта Цефея|δ Цефеиа]] ацырцырра ахәахәа]] [[Афаил:Artist’s impression of eclipsing binary.ogv|thumb|Арлашьцаратә ҩбатә еҵәеи уи ацырцырра ахәахәеи ранимациа|220x220пкс]] Зҽызыԥсахуа ҳәа ирышьҭоуп ҳаамҭазтәи атехника аҩаӡара аманы иаарԥшхарц азы [[Звёздная величина|зыцырцырра]] акыр зҽызыԥсахуа аеҵәақәа. Аҽеиҭакра аеҵәаҿы афизикатә еиҭакрақәа ирыхҟьазар, уи афизикатә ҳәа иашьҭоуп, аеҵәа иаԥнаҵо алашара аҽаԥсахуазар уи агьежьра, мамзаргьы егьырҭ аобиектқәа рыла уи ахҩара иахҟьаны мацара — агеометриатә ҳәа иашьҭоуп. Афизикатәи агеометриатәи аҽеиҭакра еицааир ҟалоит. Аеҵәатә шәагаа убри аан аамҭа-аамҭала еиԥш ииашамкәа аҽаԥсахлар алшоит<ref name=":3">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2712725|автор=Н. Н. Самусь |статья=ПЕРЕМЕ́ННЫЕ ЗВЁЗДЫ|том=25|страницы=639—640|архив=https://web.archive.org/web/20210509085910/https://bigenc.ru/physics/text/2712725|архив дата=2021-05-09}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/variable-star|title=Variable star|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023015010/https://www.britannica.com/science/variable-star|url-status=live}}</ref><ref name=":4">{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/variablestar.html|title=Variable star|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026135450/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/variablestar.html|url-status=live}}</ref>. Убри аан аҽеиҭакра аеҵәа еснагьтәи аҟазшьарба акәӡам, уи [[Эволюция звёзд|аеволиуциа]] еиуеиԥшым аетапқәа раан ицәырҵуеит, иӡуеит (шәахә.ҵаҟа), еҵәак азы еиуеиԥшым аҟазшьа шьҭнахыргьы алшоит<ref name=":11">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188527|title=Переменные звёзды|author=[[Ефремов, Юрий Николаевич|Ефремов Ю. Н.]]|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-25|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028234807/http://www.astronet.ru/db/msg/1188527|url-status=live}}</ref>. Уажәазы еицырдыруеит шәнызқьла зҽызыԥсахуа аеҵәақәа, егьырҭ агалактикақәагьы уахь иналаҵаны. Зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рыхкқәак, иаагозар, [[цефеиды|ацефеидқәа]], мамзаргьы [[сверхновые|асуперҿыцқәа]], астрономиаҿы [[Стандартная свеча|астандарттә цәашьқәа]] раҳасабала рхы иадырхәоит, акосмос аҿы абжьаӡарақәа ршәара алдыршоит<ref name=":3" /><ref name="sfn12">Сурдин, 2015, с. 163.</ref>. Зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рыклассификациа уадаҩуп, уи ҳасаб азнауеит аеҵәа [[Кривая блеска|ацырцырра ахәахәа]] аформа, уи аиҭакрақәа рамплитуда, раамҭа-аамҭалара, аҽеиҭакра цәырызго афизикатә процессқәа. Зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рклассификациеи ркаталогизациеи ирызку [[Общий каталог переменных звёзд|зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рзеиԥш каталог]] аҿы иалкаауп шәкыла зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рыклассқәа, аха еҵәақәак уеизгьы урҭ руакгьы иаҵанакӡом<ref name=":3" /><ref>{{cite web|url=http://www.sai.msu.su/gcvs/gcvs/intr.htm|title=GCVS Introduction|website=www.sai.msu.su|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026044721/http://www.sai.msu.su/gcvs/gcvs/intr.htm|url-status=live}}</ref>. Иҟоуп [[Обозначения переменных звёзд|зҽызыԥсахуа аеҵәақәа ахьӡқәа рыҭаразы асистема]] ҷыда (шәахә.ҵаҟа), зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рыклассқәа рхаҭақәа ракәзар, шамахамзар, ари акласс апрототипс иҟалаз аеҵәа ахьӡ ахырҵоит, — иаагозар, [[Переменная типа RR Лиры|RR Алира ахкы змоу зҽызыԥсахуа аеҵәақәа]] ырпрототип [[RR Лиры|RR Алира]] аеҵәа ауп<ref name=":4" /><ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/variable_star_naming.html|title=Variable star naming|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918071831/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/variable_star_naming.html|url-status=live}}</ref>. Иалукаар ҟалоит абарҭ ихадоу зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рыхкқәа<ref name=":4" />: * еисуа зҽызыԥсахуа — аеҵәақәа, урҭ рҽеиҭакра аамҭа-аамҭала иҟоуп, арадиуси аԥхарреи рыԥсахрақәа ирыхҟьоуп. Ари аҩыза аеҵәақәа ирҿырԥштәқәаны иҟалар алшоит [[цефеиды|ацефеидқәа]]<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/pulsating_variable.html|title=Pulsating variable|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2017-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205093112/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/pulsating_variable.html|url-status=live}}</ref>; * зҽызыԥсахуа аеруптивтәқәа — аеҵәақәа, урҭ рҽеиҭакра зыхҟьо [[Хромосфера|ахромосфераҿы]], ма [[Звёздная корона|агәыргьын]] аҿы активра ауп, иара убас [[Звёздный ветер|аеҵәатә ԥша]], ма амаҭәашьар аҭыжьра ауп. Ари ахкы змоу аеҵәақәа рҿырԥшы — [[звёзды типа T Тельца|T Ацәҵыс ахкы змоу аеҵәақәа]] роуп<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/E/eruptive_variable.html|title=Eruptive variable|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026031202/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/E/eruptive_variable.html|url-status=live}}</ref>; * [[Катаклизмическая переменная|зҽызыԥсахуа акатаклизмтәқәа]] — зыцырцырра аиҭакрақәа иаалырҟьаны имҩаԥысуа, атҟәатә процессқәа зцу еҵәақәоуп. Ари ахкы иатәуп аеҵәа ҿыцқәеи асуперҿыцқәеи<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/C/cataclysmic_variable.html|title=Cataclysmic variable|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030170405/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/C/cataclysmic_variable.html|url-status=live}}</ref>; * [[Затменные звёзды|зҽызыԥсахуа арлашьцаратәқәа]] — [[двойные звёзды|ҩбаны иҟоу аеҵәақәа]] (шәахә.ҵаҟа), урҭ рҿы аамҭа-аамҭала аеҵәақәа рыла [[Покрытие (астрономия)|ахҟьарақәа]] мҩаԥысуеит, уи иахҟьаны асистема иубо ацырцырра аамҭа-аамҭала илаҟәуеит. Ҿырԥштәыс иаагар ҟалоит [[затменные переменные типа Алголя|Алголь ахкы змоу зҽызыԥсахуа арлашьцаратә еҵәақәа]]<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/B/binarystar.html|title=Eclipsing binary|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027105932/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/B/binarystar.html|url-status=live}}</ref>; * зҽызыԥсахуа игьежьуа— аеҵәақәа роуп, урҭ рҽеиҭакра ааԥшуеит рыҵәҩан иакәшаны ианыгьежьуа, уи анырра анаҭар алшоит аеллипсоидтә форма, [[Магнитное поле звёзд|амҳалдызтә мҽхакы]] ӷәӷәа, мамзаргьы [[звёздные пятна|аеҵәатә шәытақәа]]. Аҿырԥштәы — [[переменные типа BY Дракона|BY Агәылшьаԥ ахкы змоу зҽызыԥсахуа аеҵәақәа]] роуп<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/R/rotating_variable.html|title=Rotating variable|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026094020/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/R/rotating_variable.html|url-status=live}}</ref>. == Аеҵәақәа рсистемақәа == === Ҩбаны иҟоу аеҵәақәеи аеҵәа рацәақәеи === [[Афаил:Sirius_movement.svg|мини|[[Сириус]] A атраекториа — ажәҩантә сфера аҟны астрометриатә-ҩбатә еҵәа иубо акомпонент]] [[Двойная звезда|Ҩбаны иҟоу аеҵәа]] — акапанқәа рзеиԥш гәҭа иакәшо ҩ-еҵәак рыла ишьақәгылоу системоуп. Агравитациа-еидҳәалала асистема еҵәақәак алазар, ари аҩыза асистема [[Кратная звезда|аеҵәа рацәа]] ҳәа иашьҭоуп, насгьы аеҵәа рацәақәа, шамахамзар, аиерархиатә еилазаашьа рымоуп: иаагозар, хԥа-хԥалатәи асистемақәа шьақәгылазар ҟалоит аеҵәаҩбақәа рыла, уи акыр иацәыхароу зхала иҟоу ала. Ҩбаны иҟоу асистемақәеи ирацәаны иҟоу асистемақәеи ирыҵанакуеит аеҵәақәа зегьы рыбжеиҳарак, урҭ рҿы аикәшара апериодқәа минуҭқәак инадыркны миллион шықәсқәак рҟынӡа инаӡар алшоит. Аеҵәаҩбақәа рыкапанқәеи егьырҭ аеҵәақәа рпараметрқәаки рзы аинформациа еиҳа узықәгәыӷша хыҵхырҭаны иҟоуп<ref name=":5">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1942658|автор=А. В. Тутуков|статья=ДВОЙНЫ́Е ЗВЁЗДЫ|том=8|страницы=376|архив=https://web.archive.org/web/20201024222342/https://bigenc.ru/physics/text/1942658|архив дата=2020-10-24}}</ref><ref name="sfn2">Fundamental Astronomy, 2007, с. 221—226.</ref>. Абжьааԥны аеҵәаҩбақәа еихыршоит урҭ рыҩбатәра злаарԥшыз аметод шьаҭас иҟаҵаны<ref name=":5" /><ref name="sfn2" /><ref name=":6">{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/B/binarystar.html|title=Binary star|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027105932/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/B/binarystar.html|url-status=live}}</ref>: * [[визуально-двойные звёзды|авизуалтә-еҵәаҩбақәа]] — аеҵәақәа ҩба, зкомпонентқәа ишиашоу агәаҭарақәа раан еилургартә иҟоу; * [[спектрально-двойные звёзды|аспектралтә-еҵәаҩбақәа]] — аспектр аҭҵаарақәа раан зыҩбатәра аарԥшхо аеҵәақәа ҩба: урҭ аорбита ала рныҟәара [[эффект Доплера|Доплер иеффект]] цәырнагоит, уи компонентк, ма аҩ-компонентк рыспектралтә цәаҳәақәа рҭагылазаашьа аԥсахуеит; * [[Затменные звёзды|арлашьцаратә-еҵәаҩбақәа]] — аеҵәақәа ҩба, зкомпонентқәа аамҭа-аамҭала хәҭа-хәҭала, ма ишеибгоу иаҵазырӡуа, уи иахҟьаны иубарҭоу аеҵәатә шәагаа аҽаԥсахуеит, [[Переменная звезда|аҽеиҭакра]] убоит. Зны-зынла ахархәара амоуп еиҳа иҭбаау аилкаара «афотометриатә-ҩбатәқәа», иара убас уахь иаҵанакуеит [[Покрытие (астрономия)|ахҩарақәа]] аныҟамло, аха еҵәак, ма аҩ-еҵәак [[Приливные силы|аӡышьҭыҵратә мчқәа]] рныррала рҽеиҵыхны ианыгьежьуа еиуеиԥшым аганқәа рыла игьежьуеит, уи иахҟьаны аҽеиҭакрагьы убоит; * астрометриатә-еҵәаҩбақәа — аеҵәақәа ҩба, урҭ рҿы иубо обиектк, еиҳа илашоу ауп, убри аан уи аныҟәара атраекториа иашаӡам, уи иаҳнарбоит иҭаау, акапан ду змоу амҩаныза шыҟоу, иаагозар, [[Белый карлик|асса шкәакәа]]. Иара убасгьы иалыркаауеит [[тесные двойные системы|еизааигәаӡоу аҩбатә системақәа]] — аеҵәақәа ҩба, урҭ ирыбжьоу абжьаӡара рышәагаақәа иаҿурԥшыртә иҟоу. Ас еиԥш иҟоу асистемақәа рҿы аеҵәақәа реинырра иахҟьаз еиуеиԥшым ацәырҵрақәа убар алшоит, иаҳҳәап, амаҭәашьар еҵәак аҟынтәи даҽа еҵәак ахь аиасра, еҵәак, ма аҩ-еҵәак [[полость Роша|Рош игәаҩара]] хадырҭәаауазар<ref name=":5" /><ref name=":6" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/4190215|автор=Н. И. Шакура|статья=ТЕ́СНЫЕ ДВОЙНЫ́Е ЗВЁЗДЫ|том=32|страницы=98|архив=https://web.archive.org/web/20201024091020/https://bigenc.ru/physics/text/4190215|архив дата=2020-10-24}}</ref>. Зны-зынла иуԥылоит [[Небесная сфера|ажәҩантә сфера]] ахь апроекциаҿы иааигәаны иҟоу, аха хара-хара иҟоу, агравитациа иадҳәалам аеҵәақәа реицааирақәа. Ас еиԥш иҟоу аҩбақәа [[Оптически-двойная звезда|аоптикатә-ҩбатә еҵәақәа]] ҳәа ирышьҭоуп<ref name=":6" />. === Аеҵәатә еизакқәа === [[Афаил:VST_image_of_the_giant_globular_star_cluster_Omega_Centauri.jpg|мини|[[Омега Центавра|Омега Центавр]] агьежьтә еҵәатә еизакы]] [[Афаил:NGC265.jpg|мини|Иԥсаҟьоу аеҵәатә еизак [[NGC 265]]]] [[Звёздное скопление|Аеҵәатә еизак]] — аҭыԥҭаӡара аҿы иааигәаны иҟоу, [[Молекулярное облако|молекулиартә ԥсҭҳәак]] ахылҵшьҭра иадҳәалоу аеҵәақәа ргәыԥ ауп. Еицрыдыркылахьеит аеҵәатә еизакқәа ҩ-хкык рыла реихшара — [[Шаровое звёздное скопление|агьежьтәи]] [[Рассеянное звёздное скопление|иԥсаҟьоуи]]<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/star_cluster.html|title=Star cluster|author=David Darling|website=Encyclopedia of science|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030010642/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/star_cluster.html|url-status=live}}</ref>, аха зны-зынла аеҵәатә еизакқәа ирхырыԥхьаӡалоит [[звёздные ассоциации|аеҵәатә ассоциациақәагьы]]. Аеҵәатә еизакқәа астрономиазы акырӡа ахә рымоуп, избанзар урҭ ирҭоу аеҵәақәа Адгьыл еиҟараны иахьацәыхароу, насгьы шамахамзар аамҭаказы, еиԥшу химиатә еилазаарала иахьышьақәгылаз. Абасала, урҭ алагарҭатә капанла мацара ауп излеиԥшым, уи [[Звёздная эволюция|аеҵәатә еволиуциа]] атеориа аиқәыршәара армариоит<ref name="sfn13">Сурдин, 2015, с. 287—295.</ref>. Агьежьтә еҵәатә еизакқәа — еилаӷәӷәоу, акапан ду змоу еизакқәоуп, урҭ акәымпыл еиԥшу аформеи аизак агәҭаҿы аеҵәақәа реизакра ҳараки рымоуп. Урҭ ирылоуп 10 нызқь инаркны миллионқәак рҟынӡа аеҵәақәа, бжьаратәла — 200 нызқь раҟара, урҭ рдиаметрқәа 100—300 [[Световой год|лашара шықәсқәа]] шьақәдыргылоит. Ас еиԥш аизгақәа 10—15 млрд шықәса раҟара ақәра рымоуп, убри аҟнытә [[Звёздное население|II-тәи апопулиациа]] ахь иаҵанакуеит, [[Сферическая подсистема Галактики|Агалактика асфератә системеиҵа]] шьақәдыргылоит (шәахә.ҵаҟа). Агьежьтә еизакқәа рҿы аеҵәақәа [[Металличность|аметаллқәа рыла иӷаруп]], избанзар ишьақәгылеижьҭеи акрааҵуеит, акапан маҷқәа рымоуп, избанзар аеҵәа дуқәа [[Эволюция звёзд|рыҿиашьа]] хдыркәшахьеит (шәахә.ҵаҟа)<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/globclust.html|title=Globular cluster|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030181419/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/globclust.html|url-status=live}}</ref><ref name="sfn13" /><ref name="sfn8">Кононович, Мороз, 2004, с. 440—442.</ref>. Иԥсаҟьоу аеҵәатә еизакқәа агьежьтә еизакқәа раасҭа еилаӷәӷәам, аеҵәақәа еиҳа имаҷны ирылоуп — жәабақәак инаркны зықьқәак рҟынӡа, бжьаратәла 200—300, ас еиԥш аизгақәа рдиаметрқәа 50 лашара шықәса рҟынӡа инаӡоит. Агьежьтә еизакқәа иреиԥшымкәа, иԥсаҟьоу агравитациа уиаҟара иадҳәалаӡам, ишаԥу еиԥш, ианышьақәгылалак ашьҭахь миллиард шықәса рыҩныҵҟа еилаҳауеит. Ас еиԥш иҟоу аизгақәа [[Звёздное население|I-тәи апопулиациа]] ахь иаҵанакуеит, [[Галактический диск|агалактикатә диск]] аҟны рҽеизыргоит, дара аизгақәа рҿы иуԥылоит аеҵәа дуқәа, аеҵәа лашақәа рацәаны.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/O/opencluster.html|title=Open cluster|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030234615/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/O/opencluster.html|url-status=live}}</ref><ref name="sfn13" /><ref name="sfn8" /> Аеҵәатә ассоциациақәа — азеиԥш капан 1000 {{Mo}} иреиҵоу, адиаметр 700 лашара шықәса рҟынӡа змоу аеҵәақәа еиҳагьы иҵаӷоу ргәыԥқәа роуп<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/stellar-association|title=Stellar association|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026071303/https://www.britannica.com/science/stellar-association|url-status=live}}</ref>. Урҭ агравитациа даара иԥсыҽны иадҳәалоуп, убри аҟнытә ианышьақәгылалак ашьҭахь 10 млн шықәса рыҩныҵҟа еилаҳауеит. Уи иаанаго урҭ даара иқәыԥшу аеҵәақәа рыла ишьақәгылоуп ҳәа ауп<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/A/association_stellar.html|title=Stellar association|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029101448/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/A/association_stellar.html|url-status=live}}</ref><ref name="sfn13" /><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 440—444.</ref>. === Агалактикақәа === {{Main|Агалактика}} [[Афаил:Andromeda_Galaxy_(with_h-alpha).jpg|мини|[[Галактика Андромеды|Андромеда агалактика]]]] Агалактикақәа — аеҵәақәеи [[Межзвёздное вещество|аеҵәабжьаратә маҭәашьари]] рсистемақәа, урҭ рахьтә иреиҳаӡоу шә-миллиард еҵәа рылазар алшоит, 30 [[килопарсек]] рҟынӡа арадиусқәа рымазар алшоит. Аеҵәақәа агалактикақәа рҿы еиҟарамкәа еихшоуп: иқәыԥшу, металлла ибеиоу I-тәи апопулиациа аеҵәақәа агалактика ахәҭа ҟьаԥс шьақәдыргылоит, уи агалактикатә диск аҳасабала иубоит, ажәытә, аметаллқәа рыла иӷару II-тәи апопулиациа аеҵәақәа асфератә хәҭа шьақәдыргылоит, уи агалактика агәҭаны акыр аҽеизнакуеит<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/galaxy|title=Galaxy|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019213459/https://www.britannica.com/science/galaxy|url-status=live}}</ref><ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 367.</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 439—440.</ref>. [[Хаббл, Эдвин|Едвин Хаббл]] 1925 шықәсазы иаликааз агалактикақәа рыхкы хадақәа ԥшьба<ref>Сурдин, 2015, с. 336—340.</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 468—471.</ref>: * [[эллиптические галактики|аеллиптикатә галактикақәа]] — зыҩныҵҟатәи аструктура аарԥшым агалактикақәа, акәымпыл, ма аеллипсоид аформа змоу. Урҭ шамахамзар арчи [[Космическая пыль|асабеи]] рылаӡам, еиҳарак ажәытә еҵәақәа рыла ишьақәгылоуп. Иҟьаԥсу ахәҭа урҭ рҿы иҟаӡам; * [[Линзовидная галактика|алинзаԥшра змоу агалактикақәа]] ԥшра-сахьала аеллиптикатә галактикақәа иреиԥшуп, аха урҭ рҿы асфератә хәҭа ихаданы ишыҟоугьы, иара убас аеҵәақәа рдискгьы рымоуп; * [[спиральные галактики|асарчтә галактикақәа]] асфератә хәҭақәа реиԥш иҟьаԥсугьы рымоуп, убри аан аҵыхәтәантәи алинзаԥшра змоу раасҭа иӷәӷәаны иаарԥшуп, асарчтә галактикақәа рдискқәа рҿы асарчтә структура аарԥшхоит; * [[неправильные галактики|ииашам агалактикақәа]] — асимметриатә форма змоу галактикақәоуп, арчи асабеи рацәаны ирылоуп. Ас еиԥш иҟоу агалактикақәа рҿы асфератә хәҭа шамахамзар иҟаӡам, аеҵәақәа реиҳарак қәыԥшуп, насгьы асистемеиҵа ҟьаԥс шьақәдыргылоит. == Аеҵәақәа револиуциа == [[Афаил:Solar evolution ab.png|альт=|мини|[[Амра|Амра]] аеволиуциа|450x450пкс]] Аеҵәақәа рфизикатәи иубарҭоуи рпараметрқәа ҭышәынтәалам, избанзар урҭ рҿы ицо [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] ирыхҟьаны аеҵәа аилазаара аҽаԥсахуеит, акапан маҷхоит, амчхара ахылҵуеит. Аеҵәа аҟазшьарбагақәа рыԥсахра аамҭа цацыԥхьаӡа [[Эволюция звёзд|аеҵәа аеволиуциа]] ҳәа иашьҭоуп, ари апроцесс еиуеиԥшым алагарҭатә капанқәа змоу аеҵәақәа рҿы еиуеиԥшымкәа имҩаԥысуеит<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4596.html|title=Эволюция звёзд|author=|website=Энциклопедия физики и техники|date=|publisher=|access-date=2020-07-11|archive-date=2020-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200710101824/http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4596.html|url-status=live}}</ref>. Лассы-лассы усеиԥшқәа раан иалацәажәоит аеҵәа амчхара хыҵхырҭас иамоу агәыцәтә реакциақәа аныҟало иалаго, ареакциақәа анаанкылахалак инҵәо «аеҵәа аԥсҭазаара»<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.sai.msu.su/ng/stars/stars_life.htm|title=Жизнь звёзд|author=|website=www.sai.msu.su|date=|publisher=|access-date=2020-07-11|archive-date=2020-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701162426/http://www.sai.msu.su/ng/stars/stars_life.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=|url=https://new-science.ru/kak-vyglyadit-zhiznennyj-cikl-zvezdy/|title=Как выглядит жизненный цикл звезды?|author=|website=new-science.ru|date=|publisher=|access-date=2020-07-11|archive-date=2020-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711152025/https://new-science.ru/kak-vyglyadit-zhiznennyj-cikl-zvezdy/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171272|title=Во что превращаются звезды в конце жизни|author=[[Постнов, Константин Александрович|Постнов К. А.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-07-11|archive-date=2020-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712072537/http://www.astronet.ru/db/msg/1171272|url-status=live}}</ref>. Аеҵәа аԥсҭазаара аҿҳәара, алагарҭатә капан зеиԥшроу еиԥш, миллион шықәсқәак инадыркны жәабала триллион шықәсқәак рҟынӡа инаӡоит<ref>{{книга|ref=Bertulani|автор=Bertulani C. A.|заглавие=Nuclei in the Cosmos|ответственный=|год=2013|издание=|место=Singapore|издательство=[[World Scientific]]|страницы=|страниц=|isbn=978-981-4417-66-2}}</ref><ref name=':42'>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1170638/evolution/hr_diagram/ms.htm|title=Главная последовательность|author=Миронова И.|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-07-11|archive-date=2020-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629070940/http://www.astronet.ru/db/msg/1170638/evolution/hr_diagram/ms.htm|url-status=live}}</ref>. Аԥсҭазаара иалагӡаны аеҵәақәа [[Переменная звезда|аҽеиҭакра]] рызцәырҵыр, иагьыӡыр алшоит<ref name=":11" />, аеҵәа аеволиуциа амҩаԥысшьа анырра анаҭар алшоит уи [[Тесная двойная система|иааигәоу аҩбатә системак]] иахьалахәу<ref name=":15">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171340|title=Тесные двойные звезды на поздних стадиях эволюции|author=[[Черепащук, Анатолий Михайлович|Черепащук А. М.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-07-16|archive-date=2015-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20151020165043/http://www.astronet.ru/db/msg/1171340|url-status=live}}</ref>. === Аеҵәақәа рнуклеосинтез === Аеҵәақәа рыҿиашьа еиуеиԥшым астадиақәа рҿы урҭ рҿы имҩаԥысуеит еиуеиԥшым [[термоядерные реакции|атермогәыцәтә реакциақәа]]. Урҭ рахьтә еиҳа ихадоу, мчхарала хра злоу, акраамҭатәи — [[протон-протонный цикл|апротон-протонтә цикл]], [[CNO-цикл]], ԥшь-[[протон]]к рыла [[Гелий|агели]] агәыцә ахьышьақәгыло — [[Главная последовательность|аишьҭагыла хада]] аеҵәақәа ргәыцәқәа рҿы имҩаԥысуеит<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/4934355|автор=Д. К. Надёжин|статья=Я́ДЕРНЫЕ РЕА́КЦИИ В ЗВЁЗДАХ|том=35|страницы=631—632|архив=https://web.archive.org/web/20201023133708/https://bigenc.ru/physics/text/4934355|архив дата=2020-10-23}}</ref><ref name="sfn9">Сурдин, 2015, с. 128—134.</ref>. Акыр идуу аеҵәақәа рҿы аеволиуциа ашьҭахьтәи аетапқәа раан асинтез рзыруеит еиҳа ихьанҭоу аелементқәа: раԥхьа [[Тройная гелиевая реакция|хынтәтәи агелитә процесс]] аҿы [[углерод|акарбон]], зегь реиҳа ихьанҭоу аеҵәақәа рҿы [[Железо|аиха]] аҟынӡа еиҳа ихьанҭоу аелементқәагьы — анаҩстәи ануклеосинтез цаӡом, избанзар мчхарала феида алам<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 413.</ref><ref name="sfn9" />. Ус шакәугьы аиха аасҭа ихьанҭоу аелементқәа шьақәгылар рылшоит [[Взрывной нуклеосинтез|аԥжәаратә нуклеосинтез]] ҳәа изышьҭоу аан, уи мҩаԥысуеит аеҵәа агидростатикатә еиҟарара анацәыӡуа, иаҳҳәап, [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа рыԥжәарақәа]] раан<ref>{{cite web|lang=|url=http://femto.com.ua/articles/part_1/0474.html|title=Взрывной нуклеосинтез|author=|website=Энциклопедия физики и техники|date=|publisher=|access-date=2020-07-18|archive-date=2020-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200718182515/http://femto.com.ua/articles/part_1/0474.html|url-status=live}}</ref>. === Аеҵәақәа рыҿиашьа алагарҭатә стадиа === [[Афаил:PMS evolution tracks-ru.svg|альт=|мини|Еиуеиԥшым акапан змоу апротоеҵәақәеи (аиаҵәа ԥштәы) урҭ ризохронқәеи рыҿиаратә трекқәа (еиуеиԥшым аԥштәқәа рыла иазгәаҭоуп)]] Аеҵәақәа шьақәгылоит [[Межзвёздный газ|аеҵәабжьаратә рчы]] аԥсҭҳәа ҵаӷа хьшәашәақәа рҟынтәи, урҭ еиҵало иалагоит ицәырҵыз [[Гравитационная неустойчивость|агравитациатә ҭышәынтәаламзаара]] иахҟьаны. Аханатә аиҵалара иалагар зылшо акапан ду змоу аԥсҭҳәақәа роуп, аха апроцесс аан урҭ рҽыршоит еиҳа ихәыҷу аиҵацалара аҭыԥқәа рыла, урҭ зегьы хазтәи еҵәахоит. Убри иахҟьаны аеҵәақәа еснагь гәыԥ-гәыԥла ишьақәгылоит: [[Звёздные ассоциации|аеҵәатә ассоциациақәа]], мамзаргьы [[Звёздное скопление|аеҵәатә еизакқәа]] реилазаараҿы<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 386—392.</ref>. Аԥсҭҳәаҿы [[Гидростатическое равновесие|гидростатикала еиҟароу]] агәыцә анышьақәгылалак ашьҭахь, уи [[Протозвезда|апротоеҵәа]] ҳәа иԥхьаӡахо иалагоит. Апротоеҵәа лашоит раԥхьа ихароу аинфраҟаԥшь диапазон аҿы аиҵацалара иабзоураны, анаҩс иԥхоит, аоптикатә диапазон аҿы иубарҭахоит. Ари астадиа мҩаԥысыр алшоит {{E|5|0}} ашықәсқәа инадыркны зегь реиҳа идуу аеҵәақәа рзы {{E|9|0}} ашықәсқәа рҟынӡа еиҳа имаҷны идуу рзы<ref name=":18">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node12.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды. От облака к звезде|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=|date=1992|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-07-11|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923190023/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node12.html|url-status=live}}</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 394—395.</ref><ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 243.</ref>. Убри аамҭазы иара убасгьы ишьақәгылоит аеҵәа акәша-мыкәша [[Протопланетный диск|апротопланеттә дискқәа]], урҭ анаҩс [[Планетная система|апланетатә системақәа]] рахь иҿиар алшоит<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 356—358.</ref>. Уи ашьҭахь аеҵәа аҵаулара, уи акапан 0,075 {{Mo}} еиҳазар, акыр иԥхоит, аӡри аҟынтәи агели асинтез иалагоит: убри аамҭазы аеҵәа аишьҭагыла хада аеҵәа наӡа акәхоит. Акапан акәзар 0,075 {{Mo}} еиҵахозар, апротоеҵәа [[Коричневый карлик|асса каҳуаԥштәхоит]], уаҟа ԥыҭраамҭак атермогәыцәтә синтез цар алшоит, аха амчхара ахәҭа хада аиҵацалара абзоурала иалҵуеит<ref name=":1" /><ref name="sfn10" />. === Аишьҭагыла хада === Аеҵәаҿы аӡри аҟынтәи агели асинтез ианалагалак ашьҭахь, уи аишьҭагыла хада иаеҵәахоит, уи аҭагылазаашьаҿы аԥсҭазаара аиҳарак ахнагоит — аеҵәақәа 90 %, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп Амрагьы, аишьҭагыла хада иаҵанакуеит<ref name=":8" />. Аишьҭагыла хада аеҵәақәа рҟазшьарбагақәа раԥхьа иргыланы акапани, акырӡа имаҷны, ақәреи алагарҭатә химиатә еилазаареи ирхьыԥшуп: аеҵәа акапан шаҟа ирацәоу аҟара уи аԥхарра, арадиус, арлашара еиҳахоит, аишьҭагыла хадаҿы аԥсҭазаара аҿҳәара маҷхоит. Убас, иаҳҳәап, зыкапан 0,1 {{Mo}} ыҟоу аеҵәа арлашара 0,0002 {{Lo}}, аԥхарра {{nobr|3000 K}}, [[Спектральные классы звёзд|аспектралтә класс]] M6 амазаауеит, зыкапан {{nobr|18 {{Mo}}}} иҟоу аеҵәа — арлашара {{nobr|30 000 {{Lo}}}}, аԥхарра {{nobr|33 000 K}}, аспектралтә класс O9,5<ref name=':42' />. Зегь реиҳа ихьанҭоу аеҵәақәа аишьҭагыла хадаҿы рыԥсҭазаара аҿҳәара миллион шықәсқәак раҟара ыҟоуп, зыкапан маҷӡоу — 10 триллион шықәса раҟара, уи [[возраст Вселенной|Адунеи ақәра]] еиҳауп<ref name=":8" /><ref name=":10">{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1997ApJ...482..420L|автор=Gregory Laughlin, Peter Bodenheimer, Fred C. Adams|заглавие=The End of the Main Sequence|язык=en|год=1997|месяц=6|день=1|издание=[[The Astrophysical Journal]]|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|volume=482|pp=420–432|doi=10.1086/304125|archive-date=2018-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20181005105252/http://adsabs.harvard.edu/abs/1997ApJ...482..420L| issn = 0004-637X }}</ref>. Аелемент хьанҭақәа маҷны измоу [[Звёздное население|II-тәи апопулиациа]] аеҵәақәа, урҭгьы агәыцә аҿы агели асинтез азыруеит, иара убри аспектралтә класс аишьҭагыла хада аеҵәақәа раасҭа акырынтә иҭаауп, [[субкарлик|асубссақәа]] ҳәагьы ирышьҭоуп<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/subdwarf.html|title=Subdwarf|author=Darling D.|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-25|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031111929/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/subdwarf.html|url-status=live}}</ref>. Аишьҭагыла хада астадиа нҵәоит аеҵәа агәыцә аҿы аӡри анмаҷцәоу, уи абылра убри арежим ала ианзымцо. Еиуеиԥшым аеҵәақәа уи ашьҭахь еиуеиԥшымкәа рхы мҩаԥыргоит<ref name="sfn6">Кононович, Мороз, 2004, с. 399.</ref>. === Аишьҭагыла хада ашьҭахь аеҵәақәа рыҿиашьа === [[Афаил:Stellar evolutionary tracks-ru.svg|альт=|мини|240x240пкс|Еиуеиԥшым акапан змоу аеҵәақәа рыҿиаратә трекқәа аишьҭагыла хада ашьҭахь]] Аеҵәақәа реиҳарак рҿы агели агәыцә аҿы еизоит, аӡри еиҳа-еиҳа имаҷхоит. Уи иахҟьаны аӡри агәыцә акәша-мыкәша аҿыгҳаратә хыҵхырҭаҿы абылра иалагоит, аеҵәа ахаҭа раԥхьа [[субгигант|асубгигантқәа]] рыстадиахь ииасуеит, анаҩс [[ветвь красных гигантов|агигант ҟаԥшьқәа рымахә]] ахь ииасуеит, ихьшәашәоит, аха ашәагаақәеи арлашареи акырынтә иацнаҵоит<ref name="sfn6" />. Иалкаауп зыкапан 0,2 {{Mo}} еиҵоу аеҵәақәа: урҭ зынӡа аконвективра рылоуп, урҭ рҿы агели амҽхак зегьы ала еихыршоит. Атеориатә модельқәа изларҳәо ала, урҭ ԥхоит, еиҵалоит, [[Голубой карлик|асса жәҩангәыԥшшәылақәа]] рахь ииасуеит, нас [[Белый карлик|агелитә сса шкәакәақәа]] рахь ииасуеит (шәахә.ҵаҟа)<ref name=":10" /><ref>Сурдин, 2015, с. 158.</ref>. Еиҳау акапан змоу аеҵәақәа рҿы аамҭак азы [[горение гелия|агели абылра]] иалагоит. Аеҵәа акапан 2,3 {{Mo}} еиҵазар, иԥжәаны амца акуеит — [[гелиевая вспышка|агели еимҟьара]] мҩаԥысуеит, аеҵәагьы [[Горизонтальная ветвь|агоризонталтә махә]] аҿы инанагоит. Еиҳа ианырацәоу агели хәыҷы-хәыҷла амца акуеит, аеҵәагьы [[Голубая петля|аиқәҳәала иаҵәа]] иахысуеит. Агәыцә аҿы акарбони [[кислород|аҵәыҵәрии]] анеизалак, агели маҷны ианаанхалак, агәыцә аиҵалара иалагоит, аеҵәагьы [[Асимптотическая ветвь гигантов|агигантқәа расимптотикатә махә]]ахь ииасуеит — араҟа апроцессқәа аеҵәақәа рҿы агигант ҟаԥшьқәа рымахә аҿы имҩаԥысуа иреиԥшуп. Зыкапан 8 {{Mo}} еиҵоу аеҵәақәа рзы ари астадиа ҵыхәтәантәихоит: ркәырша кажьны акарбони аҵәыҵәрии рыла ишьақәгылоу асса шкәакәақәа ракәхоит<ref name="sfn3">Fundamental Astronomy, 2007, с. 249—254.</ref><ref name="sfn11">Сурдин, 2015, с. 154—161.</ref>. Еиҳа идуу аеҵәақәа рҿы агәыцә аиҵалара иалагоит, аеҵәа [[сверхгигант|асупергигант]]хоит. Уаҟа иалагоит арацәари злахәу атермогәыцәтә реакциақәа — зыкапан 8—10 {{Mo}} иҟоу аеҵәақәа рзы [[Углеродная детонация|арацәаритә детонациа]] иахҟьаны, еиҳа идуу аеҵәақәа рҿы хәыҷы-хәыҷла. Дук мырҵыкәа еиҳа ихьанҭоу аелементқәагьы, аиха аҟынӡа ареакциақәа ирылагар алшоит, аеҵәаҿы ишьақәгылоит еиуеиԥшым аелементқәа рыла ишьақәгылоу аҿыгҳарақәа рацәаны. Уи ашьҭахь аеҵәа акәырша кажьны аҵәыҵәри, [[неон|анеон]], ма [[Магний|амагни]] рыла ишьақәгылоу сса шкәакәахар алшоит, мамзаргьы асуперҿыц еиԥш иԥжәар алшоит, усҟан [[нейтронная звезда|анеитронтә еҵәа]], ма [[Акылҳара еиқәаҵәа|акылҳара еиқәаҵәа]] алҵуеит<ref name="sfn3" /><ref name="sfn11" />. === Аеҵәақәа рыҿиашьа аҵыхәтәантәи астадиақәа === Иалкаахоит аеҵәа аԥсҭазаара анҵәамҭазы изакәхар алшо аобиектқәа рыхкқәа хԥа<ref name="sfn7">Кононович, Мороз, 2004, с. 418—421.</ref>. [[Белый карлик|Асса шкәакәақәа]] — амратә капан аҟара акапан змоу, аха 100-нтә еиҵоу арадиус змоу [[Вырожденный газ|ииаӡааз амаҭәашьар]] иалху обиектқәоуп. Асса шкәакәақәа рахь ииасуеит зханатәтәи акапанқәа 8—10 {{Mo}} иреиҵоу аеҵәақәа, акәырша карыжьуеит, уи [[планетарная туманность|апланетатә наҟәра]] еиԥш иубоит. Асса шкәакәақәа рҿы амчхара ҿиаӡом, урҭ рыҩныҵҟа аԥхарра ҳаракы абзоурала ауп ишырхылҵуа: урҭ рахьтә зегь реиҳа иԥхоу 70 000 [[Кельвин|K]] раҟара аԥхарра рымоуп, аха хәыҷы-хәыҷла ихьшәашәоит, [[Чёрный карлик|асса еиқәаҵәақәа]] ракәхоит<ref name="sfn3" /><ref name="sfn7" />. [[Нейтронная звезда|Анеитронтә еҵәақәа]] шьақәгылоит ииаӡааз аеҵәа агәыцә акапан [[предел Чандрасекара|Чандрасекар иҳәаа]] — 1,46 {{Mo}} еиҳазар. Усҟан амаҭәашьар [[Нейтронизация|анеитронизациа]] азызуа агәыцә аилаҳара мҩаԥысуеит, уи аан [[взрыв сверхновой|асуперҿыц аԥжәара]] мҩаԥысуеит. 2 {{Mo}} иаҟароу анеитронтә еҵәа акапан аан уи арадиус 10 км раҟара иҟалоит<ref name="sfn3" /><ref name="sfn7" /><ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188703|title=Сверхновые звезды|author=Утробин В. П.|website=[[Астронет]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-25|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028222817/http://www.astronet.ru/db/msg/1188703|url-status=live}}</ref>. [[Акылҳара еиқәаҵәа|Акылҳара еиқәаҵәа]] шьақәгылоит агәыцә акапан [[предел Оппенгеймера — Волкова|Оппенгеимер — Волков аҳәаа]] еиҳахар, {{nobr|2—2,5 {{Mo}}}} иҟоу. Иалҵыз анеитронтә еҵәа ҭышәынтәалахом, аилаҳарагьы шцац ицалоит: анаҩстәи иҭышәынтәалоу аконфигурациақәа еилкаам. Аамҭак азы агәыцә арадиус [[Радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] еиҵахоит, уи аан [[вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] [[Скорость света|алашара аццакра]] иаҟарахоит, [[чёрная дыра звёздной массы|аеҵәатә капан змоу акылҳара еиқәаҵәа]] цәырҵуеит.<ref name="sfn3" /><ref name="sfn7" /> == Аеҵәақәа ркаталогқәеи аноменклатуреи == Урҭ ирызку дыррақәак злоу аеҵәақәа рсиақәа, [[небесные координаты|ажәҩантә координатқәа]], [[Собственное движение|ахатәы ҵысрақәа]], [[звёздные величины|аеҵәатә шәагаақәа]], мамзаргьы [[Спектральные классы звёзд|аспектралтә классқәа]] реиԥш иҟоу, аеҵәатә каталогқәа ҳәа еицырдыруеит. Каталогқәак рҿы иарбоуп иалкаау ахкы иаҵанакуа аеҵәақәа рзы аинформациа: иаҳҳәап, [[Двойная звезда|ҩбаны]] иҟоу ма [[Переменная звезда|зҽызыԥсахуа]] аеҵәақәа. Аеҵәатә каталогқәа рзы адыррақәа рыҵәахра, рсистемаркра, рыларҵәара иаҿуп [[Центр астрономических данных в Страсбурге|Страсбургтәи астрономиатә дыррақәа рцентр]]. Ҳаамҭазтәи аеҵәатә каталогқәа ирылукаар алшоит абарҭ<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1990245|автор=К. В. Куимов|статья=ЗВЁЗДНЫЕ КАТАЛО́ГИ|том=10|страницы=326|архив=https://web.archive.org/web/20201030083356/https://bigenc.ru/physics/text/1990245|архив дата=2020-10-30}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/star-catalog|title=Star catalog|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-26|archive-date=2020-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807033551/https://www.britannica.com/science/star-catalog|url-status=live}}</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 153—155.</ref>: * [[Каталог Hipparcos|Акаталог Hipparcos]] — 1989—1993 шықәсқәа рзы [[Видимое излучение|аоптикатә диапазон]] аҿы убри ахьӡ змоу [[Hipparcos|акосмостә телескоп]] аусура алҵшәақәа рыла еиқәыршәоу. Иара иагәылоуп 118 218 еҵәа ирызку аинформациа: ашықәстәи апараллаксқәа 0,001′′ рҟынӡа аиашарала, ахатәы ҵысрақәа 0,001′′/шықәса аиашарала, аеҵәатә шәагаақәа; уи адагьы ари акаталог [[ICRS]] астандарттә координатқәа рсистема алнаршоит; * Акаталог Tycho-2 иара убасгьы еиқәыршәан Hipparcos аусура ашьаҭала. Уи еиҳа имаҷны аиашара амоуп, аха 2 миллионк инареиҳаны аеҵәақәа ирызку адыррақәа алоуп; * [[2MASS]] (The Two Micron All Sky Survey) — 0,5 миллиард еҵәа рзы иааигәоу аинфраҟаԥшь ҵакыраҿы акоординатқәеи аеҵәатә шәагаақәеи злоу, [[Калифорнийский технологический институт|Калифорниатәи атехнологиатә институт]] еиқәнаршәаз каталогуп. * [[Gaia]] акаталог шьақәыргылоуп убри аҩыза ахьӡ змоу акосмостә телескоп аусура алҵшәақәа рыла. Акаталог иагәылоуп, хәҭакахьала, 1,8 миллиард инареиҳаны аеҵәақәа рзы акоординатқәеи аеҵәатә шәагаақәеи, иара убас апараллакси 1,4 миллиард инареиҳаны ахатәы ҵысреи. Ателескоп аусура иацнаҵоит, убри азы акаталог ахарҭәаареи ариашареи иазыԥшуп<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Gaia_overview|title=Gaia overview|website=[[Европейское космическое агентство|ESA]]|access-date=2021-10-10|archive-date=2021-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20211010104547/https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Gaia_overview|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cosmos.esa.int/web/gaia/earlydr3|title=Gaia EDR3 content - Gaia - Cosmos|website=[[Европейское космическое агентство|ESA]]|access-date=2021-10-10|archive-date=2020-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210022841/https://www.cosmos.esa.int/web/gaia/earlydr3|url-status=live}}</ref>. === Аноменклатура === Жәытәнатә аахыс аеҵәақәа [[Список названий звёзд|рхатәы хьыӡқәа]] роуан (шәахә.ҵаҟа), аха астрономиа аҿиарала аноменклатура џьбара аҭаххеит. 2016 шықәсанӡа аеҵәақәа рофициалтә хатәы хьыӡқәа ыҟамызт, аха 2020 шықәсазы [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] ишьақәнарӷәӷәеит ахатәы хьыӡқәа 336<ref name=":12">{{cite web|lang=|url=https://www.iau.org/public/themes/naming_stars/|title=Naming Stars|author=|website=International Astronomical Union|date=|publisher=|access-date=2020-10-26|archive-date=2020-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200411104839/https://www.iau.org/public/themes/naming_stars/|url-status=live}}</ref><ref name=":13">{{cite web|lang=|url=http://www.astromyth.ru/Astronomy/StarNames.htm|title=Названия звёзд|author=|website=Астромиф|date=|publisher=|access-date=2020-10-27|archive-date=2020-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023084319/http://www.astromyth.ru/Astronomy/StarNames.htm|url-status=live}}</ref>. 1603 шықәсазы [[Байер, Иоганн|Иоган Баиер]] иалеигалаз [[Обозначения Байера|Баиер идыргақәа]] раԥхьаӡатәихеит еиҭакрақәак рыманы иахьа уажәраанӡагьы рхы иадырхәо. Уи акаталог аҿы [[Созвездие|еҵәаџьаа]] зегьы зегь реиҳа илашоу аеҵәақәа [[Греческий алфавит|абырзен алфавит]] анбан, еҵәаџьаа рыхьӡ раҳасабала ахьӡ роуит. Абжьааԥны, аҭагылазаашьақәа зегьы рҿы акәымзаргьы, еҵәаџьаа рҟны зегь реиҳа илашоз аеҵәа анбан α аиуан, аҩбатәи — β уҳәа убас иҵегьы. Еҵәаџьаа рҿы аеҵәақәа абырзен алфавит аҿы анбанқәа раасҭа еиҳазар, рхы иадырхәоит алаҭын алфавит анбанқәа: раԥхьа a инаркны z аҟынӡа анбан хәыҷқәа, анаҩс A инаркны Z аҟынӡа анбан дуқәа. Иаҳҳәап, [[Лев (созвездие)|Алым еҵәаџьаа]] аҟҟны зегь реиҳа илашоу аеҵәа — [[Регул]] — α Алым адырга амоуп<ref name=":12" />. Инарҭбааны ахархәара змоу даҽа системак — [[обозначения Флемстида|Флемстид идыргақәа]] — цәырҵит 1783 шықәсазы, шьаҭас иамоуп 1725 шықәсазы икьыԥхьыз [[Флемстид, Джон|Џьон Флемстид]] икаталог, иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь. Уаҟа еҵәаџьаа аеҵәақәа зегьы аномер ранашьахоит [[Прямое восхождение|ишиашоу ахалара]] аизырҳара аԥҟарала. Ари аҩыза ахьӡ аҿырԥштәы — [[61 Лебедя|61 Агьад]]<ref name=":12" />. Ишыҟазаалакгьы аеҵәақәагьы арбоуп урҭ ахьазгәаҭоу акаталог ахьӡи уа иҟоу аномери рыла. Убас, иаҳҳәап, [[Бетельгейзе|Бетельгеизе]] еиуеиԥшым акаталогқәа рҿы иамоуп адыргақәа HR 2061, BD +7 1055, HD 39801, SAO 113271, PPM 149643<ref name=":12" />. [[Двойная звезда|Ҩбаны иҟоу]] ма [[Кратная звезда|ирацәаны иҟоу аеҵәақәа]], [[Переменная звезда|зҽызыԥсахуа аеҵәақәа]], иара убас [[Новая звезда|аеҵәа ҿыцқәа]], мамзаргьы [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа]] рзы ахархәара амоуп даҽа дыргатә системак<ref name=":12" />: * ҩбаны иҟоу, ирацәаны иҟоу аеҵәақәа ркомпонентқәа, хаз-хазы адыргақәа рымамзар, ахьӡ анҵәамҭаҿы алаҭын нбан дуқәа роуеит. Иаҳҳәап, [[Сириус]] асистемаҿы асса шкәакәа иамоуп адыргақәа Сириус B, α Ала Ду B, HD 48915 B; * зҽызыԥсахуа аеҵәақәа ирымоуп ҭоурыхла ишьақәгылаз еиҳа иуадаҩу [[Обозначения переменных звёзд|адыргақәа рсистема]]. Баиер ила адырга рымамзар, ахьӡ роуеит алаҭын нбан хадеи урҭ ахьгылоу еҵәаџьааи раҳасабала, R инаркны (ҭагылазаашьақәак рҿы Q инаркны) аартра аԥҟарала. Анбан Z ашьҭахь ҩ-нбанк змоу адыргақәа шьҭанеиуеит: RR инаркны RZ аҟынӡа, анаҩс SS инаркны SZ аҟынӡа уҳәа, ZZ аҟынӡа. Анаҩс ицоит адыргақәа AA инаркны AZ аҟынӡа, BB инаркны BZ аҟынӡа уҳәа QQ инаркны QZ аҟынӡа, насгьы анбан J ахархәара амаӡам. Ари аҩыза азнеишьа иалнаршоит еҵәаџьаа зегьы рҿы 334 еҵәа рарбара, уи ашьҭахь урҭ аадырԥшуеит V335, V336 уҳәа убас иҵегьы. Убас еиԥш иҟоу ахьӡқәа иреиуоуп [[R Андромеды|R Андромеда]], [[RR Лиры|RR Алира]], V1500 Агьад; * аеҵәа ҿыцқәеи асуперҿыцқәеи, зҽызыԥсахуа аеҵәақәа ишрыҵанакуагьы, ирымоуп даҽа дыргатә системак. Аеҵәа ҿыцқәа ахьӡ роуеит иахьгәарҭаз еҵәаџьааи ашықәси рыла, иаҳҳәап, [[новая Лебедя 1975 года|1975 шықәсазтәи Агьад аҿыц]], аамҭакала зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рсистемала ахьӡ (иара убри аҿыц иамоуп адырга V1500 Агьад). Асуперҿыцқәа арбоуп урҭ раартра ашықәс ала, раартра аишьҭагыларала: аԥхьатәқәа 26 арбоуп алаҭын нбан дуқәа A инаркны Z аҟынӡа, анаҩс aa инаркны az аҟынӡа, ba инаркны bz аҟынӡа уҳәа убас иҵегьы. Ари аҩыза адырга аҿырԥштәы — SN1997bs<ref>{{cite web|lang=|url=http://cbat.eps.harvard.edu/lists/Supernovae.html|title=List of Supernovae|author=|website=Central Bureau for Astronomical Telegrams|date=|publisher=|access-date=2020-10-26|archive-date=2020-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512190634/http://cbat.eps.harvard.edu/lists/Supernovae.html|url-status=live}}</ref>. == Аҭҵаара аҭоурых == === Ажәытәан аеҵәақәа рзы агәаанагара === Ауаа жәытәнатә аахыс ажәҩан иазхьаԥшуан, еиуеиԥшым аеҵәақәа ргәыԥқәа гәарҭон. [[Пещера Ласко|Ласко аҳаԥа]]ҿы иаарԥшу [[Плеяды (звёздное скопление)|Аплеиада]] [[Рассеянное звёздное скопление|иԥсаҟьоу аеҵәатә еизак]] ижәытәӡатәиу абахәтә сахьа ҳ. ҟ. XVIII—XV азқьышықәсақәа ирыҵаркуеит<ref>{{cite web|lang=|url=https://nplus1.ru/news/2016/05/16/Midnight-poem-date|title=Астрономы определили возраст древней поэмы по звездам|author=Екатерина Русакова|website=[[N+1]]|date=2016-05-16|publisher=|access-date=2020-10-27|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031035723/https://nplus1.ru/news/2016/05/16/Midnight-poem-date|url-status=live}}</ref>. Иахьанӡа иааит [[шумер|шумертәи]] аеҵәатә каталогқәа рҿы иарбоу еҵәаџьаақәак, ҳера II ашәышықәсазы [[Клавдий Птолемей|Птолемеи]] дзыхцәажәаз еҵәаџьаа 48 рахьтә 47 ианылеит [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] ишьақәнарӷәӷәаз 88 еҵәаџьаа рсиа<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astromyth.ru/Astronomy/BrieferHistory.htm|title=Кратчайшая история созвездий|author=|website=Астромиф|date=|publisher=|access-date=2020-10-27|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031021218/http://www.astromyth.ru/Astronomy/BrieferHistory.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1990155|автор=В. Г. Сурдин|статья=ЗВЁЗДНОЕ НЕ́БО|том=10|страницы=319—323|архив=https://web.archive.org/web/20201024175729/https://bigenc.ru/physics/text/1990155|архив дата=2020-10-24}}</ref>. Аеҵәа лашақәак ироуан рхатәы хьыӡқәа, иара убас еиуеиԥшым акультурақәа рҿы еиԥшымыз, — еиҳа аларҵәара роуит [[Арабы|араб]] хьыӡқәа<ref name=":13" />. [[Звёздное небо|Аеҵәа жәҩан]] ахархәаратә хықәкқәаг рзгьы рхы иадырхәон. [[Древний Египет|Ажәытәӡатәи Мысра]] ашықәс иалагамҭоуп ҳәа иԥхьаӡан [[Сириус]] раԥхьатәи [[Гелиакический восход|агелиактә мрагылара]] амш<ref name=":16">{{cite web|lang=|url=http://old.ihst.ru/aspirans/astronomyia.htm#_Toc100630709|title=История астрономии|author=|website=Институт истории естествознания и техники им. С. И. Вавилова|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629034610/http://old.ihst.ru/aspirans/astronomyia.htm#_Toc100630709|url-status=live}}</ref>. ҳ. ҟ. ахԥатәи азқьышықәса инаркны иҟаз [[Минойская цивилизация|Миноитәи ацивилизациа]] амшынуаа аеҵәақәа [[Навигация|анавигациа]]зы рхархәашьа рдыруан<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/navigation/|title=Navigation|author=|website=[[National Geographic (журнал)|National Geographic]]|publisher=[[National Geographic Society]]|date=2011-01-21|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023184839/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/navigation/|url-status=live}}</ref>. === Аеҵәақәа иубарҭоу рпараметрқәа рыҭҵаара === Астрономиа аҿиара ду аиуит [[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]]. Усҟантәи аамҭазы еиҳа еицырдыруа [[Звёздный каталог Гиппарха|аеҵәақәа ркаталог]] [[Гиппарх]] еиқәиршәеит ҳ. ҟ. II ашәышықәсазы: уи иагәылан 850 еҵәа аклассқәа 6 рыла цырцыррала еихшаны — уинахыс ари аиҟәыҭхара ҳаамҭазтәи [[Звёздная величина|аеҵәатә шәагаақәа]] рсистема иаҩызахеит<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1177906|title=Звездная величина|author=|website=[[Астронет]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731140657/http://www.astronet.ru/db/msg/1177906|url-status=live}}</ref>. Гиппарх иара убасгьы раԥхьа ииашаны [[Переменная звезда|зҽызыԥсахуа аеҵәа]] зыԥшааз иакәын — ҳ. ҟ. 134 шықәса рзшәа [[Новая звезда|аеҵәа ҿыц]]<ref>{{cite web|lang=|url=http://conferences.phys.uoa.gr/jets2008/historical.html|title=Astronomy in Ancient Rhodes|author=Antonios D. Pinotsis|website=conferences.phys.uoa.gr|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2017-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907030222/http://conferences.phys.uoa.gr/jets2008/historical.html|url-status=live}}</ref>. Уи ашьҭахь астрономцәа иааиԥмырҟьаӡакәа иаадыртуан аеҵәа ҿыцқәеи [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәеи]]: [[Китайская цивилизация|Китаи]] ҳера X—XVII ашәышықәсақәа рыҩныҵҟа иԥшаан 12 еҵәа ҿыци асуперҿыцқәеи. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан [[Крабовидная туманность|Акраб наҟәыра]] зхылҿиааз 1054 шықәсазтәи асуперҿыц<ref name=":16" />. Аха егьырҭ ахкқәа змоу зҽызыԥсахуа аеҵәақәа раартра иалагеит акырӡа ихьшәаны: урҭ рахьтә раԥхьатәи — [[Мира (звезда)|Мира]] ауп, уи зҽызыԥсахуа шакәу 1609 шықәсазы [[Давид Фабрициус]] игәеиҭеит<ref name="sfn12" />. Убри аан дара аеҵәақәа ртәы здыруаз маҷын: хәҭакахьала, урҭ [[Коперниковская революция|Коперник иреволиуциа]] ашьҭахьгьы даара ихароу [[Сфера неподвижных звёзд|имқәацо аеҵәақәа рысфера]] аҟны иҟоуп ҳәа иԥхьаӡан — уи иацхрааит аеҵәақәа рҟынӡа акыр ахьыбжьаз, уи иахҟьаны урҭ реизыҟазаашьатә ҵысрақәа ҳәа акгьы узгәаҭомызт<ref>{{cite web|lang=|url=https://www.planetarium-moscow.ru/education/tsikl-lektsiy-zvezdnye-uroki/detail.php?ID=34323|title=Открытие Солнечной системы|author=|website=[[Московский планетарий]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20201106215933/https://www.planetarium-moscow.ru/education/tsikl-lektsiy-zvezdnye-uroki/detail.php?ID=34323|url-status=live}}</ref>, ихараз аеҵәақәа [[Амра|Амра]] иаҩызаҵәҟьоуп ҳәа агәаанагарақәа еиҳа философиала ицәырҵуан, ишьақәгылон ауп. Раԥхьаӡакәны аеҵәақәа рҟынӡа абжьаӡара ахәшьара аҭара иҽазишәеит 1695 шықәсазы [[Христиан Гюйгенс|Христиан Гиуигенс]]: [[Сириус]] аҟынӡа абжьаӡара 0,5 [[Световой год|лашара шықәса]] иаҟарахеит, убри аан абжьаӡара фотометриала ахәшьара аиҭон. 1718 шықәсазы [[Эдмунд Галлей|Едмунд Галлеи]] иԥшааит [[Альдебаран]], Сириус, [[Арктур]] рхатәы ҵысрақәа. Иара убри аан астрономцәа аеҵәақәа [[Параллакс|рпараллаксқәа]] рыԥшаара рҽазыршәон, аха ашәагақәа риашара рызхомызт. Ус шакәызгьы арҭ аҽазышәарақәа егьырҭ аартрақәа ахылҿиааит: хәҭакахьала, 1802—1803 шықәсқәа рзы [[Уильям Гершель|Уилиам Гершель]] илшеит ҩбаны иҟоу аеҵәақәа жәпакы аоптикатә-ҩбатә еҵәақәа ракәымкәа афизикатә ҩбақәа шракәу ашьақәырӷәӷәара. Раԥхьаӡакәны аеҵәақәа рпараллакс 1818—1821 шықәсқәа рзы ҩ-еҵәак рзы ашәара илшеит [[Василий Яковлевич Струве|Васили Иаков-иԥа Струве]], урҭ руак азы — [[Альтаир]] азы — ашәагаа ҳаамҭазтәи аҵакы даара иазааигәахеит, Струве ихаҭа алҵшәа шиашаз агәра ганы дшыҟамызгьы. 1837 шықәсазы иара [[Вега]] апараллакс ишәеит, дук мырҵыкәа егьырҭ астрономцәа рылҵшәақәа ишьҭалеит<ref name=":16" />. === Аеҵәақәа рфизикатә ԥсабара аҭҵаара === Аиаша иацәыхаран аеҵәақәа рыԥсабарагьы агәаанагарақәа — уи аҭҵааразы раԥхьатәи шьаҿаны иҟалеит [[Спектрограф|акылааратә спектрограф]] аԥҵареи [[Спектральный анализ|аспектралтә анализ]] аҿиареи. [[Фраунгоферовы линии|Афраунгофертә цәаҳәақәа]] аартын 1815 шықәсазы, [[Исаак Ньютон|Исаак Ниутон]] Амра аспектр 1666 шықәсазгьы ишҭиҵаауазгьы. 1860-тәи ашықәсқәа рзы иалкаахахьан еиуеиԥшым аеҵәақәа, Амрагьы убрахь иналаҵаны, ратмосферақәа реилазаарақәа, иара убри аан [[Густав Кирхгоф]] иҳәеит иааиԥмырҟьаӡакәа аспектр ахьышьақәгылаша аеҵәақәа [[Фотосфера|рфотосферақәа]] рыҟазаара<ref name=":17" />. Аҵарауаа аанызкылоз даҽа зҵааран аеҵәақәа рымчхара ахыҵхырҭа: XIX, XX ашәышықәсақәа рҳәааҿы ирылаҵәаны иҟан аеҵәақәа лашоит, избанзар агравитациатә еиҵацалараан амчхара алырхуеит ҳәа аидеиа. Ари агипотеза проблемас иамаз, аԥхьаӡарақәа рыла, Амра азы ари аҩыза амеханизм {{E|7|0}} шықәсыла иазхар акәын, усҟан [[Геология|агеологиатә]] дыррақәа рыла Адгьыл ыҟеижьҭеи {{E|9|0}} ашықәсқәа иреиҵамкәа иҵуан. [[Радиоактивный распад|Арадиоактивра]] анаадырт ашьҭахь [[Джеймс Джинс|Џьеимс Џьинс]] [[Звёздный свет|аеҵәақәа рылашара]] иара ала аилыркаара иҽазишәеит, аха ари аидеиагьы Амра абас акраамҭа аԥсҭазаара азеиҭаҳәомызт; амчхара [[Аннигиляция|аннигилиациа]] абзоурала иалҵуеит ҳәа агипотеза иара итәын. Аҵыхәтәан, 1920 шықәсазы [[Артур Эддингтон|Артур Еддингтон]] иҳәеит [[водород|аӡри]] агәыцәқәа [[Гелий|агели]] агәыцәқәа рахь ианиасуа амчхара шалҵуа, уи аиҭакра шыҟалаҵәҟьоз ихаҿы ишааимгозгьы, аҵыхәтәаны уи агәаанагара иашахеит — 1930-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы иаартын аӡри агели ахь аиагара [[Протон-протонный цикл|апротон-протонтәи]] [[CNO-цикл|CNO-тәи]] рциклқәа. Аеҵәақәа рымчхара ахыҵхырҭа анышьақәыргылаха ашьҭахь иҿио иалагеит [[Эволюция звёзд|аеҵәатә еволиуциа]] атеориақәа, урҭ иалдыршеит иубо аеҵәақәа реиуеиԥшымзаареи [[Диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Герцшпрунг — Рассел рдиаграмма]]ҿы реихшареи реилыркаара<ref name=":16" />. == Акультураҿы == [[Афаил:Van_Gogh_-_Starry_Night_-_Google_Art_Project.jpg|мини|«Еҵәала иҩычоу аҵх»]] Еиуеиԥшым ажәларқәа иалыркаауан еиуеиԥшым [[Астеризм (астрономия)|астеризмқәеи]] [[Созвездие|еҵәаџьааи]], аха шамахамзар акультурақәа зегьы рҿы еҵәаџьаа рахь еиднакылон [[Большая Медведица|Амшә Ду]], [[Орион (созвездие)|Орион]], [[Плеяды (звёздное скопление)|Аплеиадақәа]] рыеҵәақәа. Лассы-лассы ажәҩан аҿы иубоз афигурақәа еиуеиԥшым ажәларқәа рмифқәеи рлегендақәеи зыҽрымардоз ахаҿсахьақәа, амаҭәарқәа, ма аԥстәқәа ирыдҳәалан. Ҳаамҭазтәи еҵәаџьаа жәпакы ҷыдала [[Ажәытәӡатәи Еллынтәыла амифологиа|ажәытә бырзен мифологиа]] ауп изыдҳәалоу<ref>{{Книга|ссылка=http://lib.kunstkamera.ru/rubrikator/02/978-5-88431-326-2|автор=[[Берёзкин, Юрий Евгеньевич|Берёзкин Ю. Е.]]|заглавие=Рождение звездного неба: представления о ночных светилах в исторической динамике.|ответственный=|год=2017|издание=|место=СПб.|издательство=МАЭ РАН|страницы=|страниц=316|isbn=978-5-88431-326-2|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031011120/http://lib.kunstkamera.ru/rubrikator/02/978-5-88431-326-2}}</ref><ref>{{cite web|lang=|url=http://www.ianridpath.com/startales/contents.html|title=Ian Ridpath’s Star Tales — Constellation Mythology and History|author=Ian Ridpath|website=|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025025129/http://ianridpath.com/startales/contents.html|url-status=live}}</ref>. [[Звёздное небо|Аеҵәа жәҩани]] уи аҟны иҟаз аеҵәақәеи заатәи ацивилизациақәа жәпакы рҿы нцәахаҵаратә ҵакқәаны ирыдыркылон — ари аидеиа [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]] ахы ыҵнахит, уантәи адунеи зегьы иалаҵәеит ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Иара убраҟа ицәырҵит [[астрология|астрологиа]]гьы, уи [[Новое время|аамҭа Ҿыц]] аҟынӡа [[Астрономиа|астрономиа]] иаҿыҵуамызт<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/nature-worship|title=Nature worship — Stars and constellations|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120090844/https://www.britannica.com/topic/nature-worship|url-status=live}}</ref><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/philosophy/text/1835991|автор=Г. Е. Куртик, А. И. Кобзев, В. Г. Лысенко|статья=АСТРОЛО́ГИЯ|том=2|страницы=404—408|архив=https://web.archive.org/web/20210128095708/https://bigenc.ru/philosophy/text/1835991|архив дата=2021-01-28}}</ref>. Аеҵәа жәҩан аԥшра рныԥшуеит еиҳа ҳаамҭа иақәшәо акультура арҿиамҭақәа рҿгьы. Ҿырԥштәыс иааҳгозар, [[Ноктюрн (живопись)|ноктиурн]] — уахынлатәи асценақәа, ҷыдала уахынлатәи ажәҩан асахьа злоу аҿыханҵа астиль ауп: ари ажанр аҿы зегь реиҳа еицырдыруа асахьақәа ируакуп [[Ван Гог, Винсент|Винсент ван Гог]] «[[Звёздная ночь|Еҵәала иҩычоу аҵх]]». Иара убас аеҵәақәа ирызкуп еиуеиԥшым [[Художественная литература|асахьаркыратә литература]] арҿиамҭақәа, [[Научная фантастика|аҭҵаарадырратә фантастика]]ҿы лассы-лассы ирыхәаԥшуеит иалкаау аеҵәақәа, ма аеҵәатә системақәа<ref name=":19">{{Статья|ссылка=https://doi.org/10.1007/978-90-481-9748-4_16|автор=Varadaraja Venkata Raman|заглавие=Impact of Stars on Human Culture|год=2011|ответственный=Anna-Teresa Tymieniecka, Attila Grandpierre|язык=en|место=Dordrecht|издание=Astronomy and Civilization in the New Enlightenment: Passions of the Skies|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer Netherlands]]|страницы=151—165|isbn=978-90-481-9748-4|doi=10.1007/978-90-481-9748-4_16}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.artsy.net/article/artsy-editorial-artists-made-night-sky-muse|title=From Van Gogh to Vija Celmins, These Artists Have Made the Night Sky Their Muse|author=Alina Cohen|website=Artsy|date=2018-06-07|access-date=2021-01-03|archive-date=2021-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516063556/https://www.artsy.net/article/artsy-editorial-artists-made-night-sky-muse|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.tor.com/2018/07/23/classic-sci-fi-star-systems-keep-getting-ruined-by-science/|title=Classic Sci-Fi Star Systems Keep Getting Ruined by Science|author=James Davis Nicoll|website=Tor.com|date=2018-07-23|publisher=|access-date=2021-01-03|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125231834/https://www.tor.com/2018/07/23/classic-sci-fi-star-systems-keep-getting-ruined-by-science/|url-status=live}}</ref>. Лассы-лассы аеҵәақәа еиҳа асимволтә ҵакы аҭаны ирыхәаԥшуеит: еиуеиԥшым абызшәақәа рҿы ажәа «аеҵәа» еиҭарго аҵакқәа рацәаны иамоуп. Аеҵәа асхематикатә сахьа уԥылоит 40 инареиҳаны атәылақәа рбираҟқәа рҿы, урҭ рӷьырак [[ислам|ԥсылмантә]]қәоуп: ари адинхаҵараҿы [[звезда и полумесяц|аеҵәеи амзаҿеи]] аҭынчреи аԥсҭазаареи ирсимволуп. Аеҵәақәа егьырҭ адинхаҵарақәа рҿгьы ароль ду нарыгӡоит: иаҳҳәап, [[Ақьырсианра|ақьырсианра]]ҿы инарҭбааны ирдыруеит [[Вифлеемская звезда|Вифлеемтәи аеҵәа]] иазку асиужет<ref name=":19" />. == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * {{Книга|ref=Кононович, Мороз|автор=Кононович Э. В., [[Мороз, Василий Иванович|Мороз В. И.]]|заглавие=Общий курс астрономии|ответственный=|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=М.|издательство=Едиториал УРСС|страницы=|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}} * {{Книга|ref=Сурдин|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|заглавие=Астрономия: век XXI|ответственный=|год=2015|издание=3-е изд|место=М.|издательство=Век 2|страницы=|страниц=608|isbn=978-5-85099-193-7}} * ''[[Шкловский, Иосиф Самуилович|Шкловский И. С.]]'' [http://telescop-optic.ucoz.ru/Stars_Shklov.pdf Звезды: их рождение, жизнь и смерть] — 3-е изд., перераб. — М.: Наука, 1984. — 384 с. * ''[[Шкловский, Иосиф Самуилович|Шкловский И. С.]]'' [http://nuclphys.sinp.msu.ru/books/pop/%D0%A8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.pdf Вселенная, жизнь, разум.] — 6-е изд., доп.— М.: Наука, 1987. — 320 с. * {{Книга|ref=Fundamental Astronomy|ссылка=https://books.google.ru/books?id=DjeVdb0sLEAC&hl=ru|автор=Karttunen H., Kroger P., Oja H., Poutanen M., Donner K. J.|заглавие=Fundamental Astronomy|ответственный=|год=2007|издание=5th Edition|место=Berlin|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|страницы=|allpages=510|isbn=978-3-540-34143-7}} == Азхьарԥшқәа == * {{cite web |last= Kaler |first= James. |title= Portraits of Stars and their Constellations |publisher= University of Illinois |url= http://stars.astro.illinois.edu/sow/sow.html |access-date= 2010-08-20}} * {{cite web |author= Prialnick, Dina; Wood, Kenneth; Bjorkman, Jon; Whitney, Barbara; Wolff, Michael; Gray, David; Mihalas, Dimitri |title= Stars: Stellar Atmospheres, Structure, & Evolution |date= 2001 |publisher= University of St. Andrews |url= http://www-star.st-and.ac.uk/~kw25/teaching/stars/stars.html |access-date= 2010-08-20 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110515133235/http://www-star.st-and.ac.uk/~kw25/teaching/stars/stars.html |archive-date= 2011-05-15}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:еҵәа}} [[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа рыхкқәа]] [[Акатегориа:Астрофизика]] [[Акатегориа:Аеҵәақәа]] [[Акатегориа:Аеҵәатә астрономиа]] n3actxqkw055ph97j43ix9lg72lakiy 175893 175891 2026-10-22T12:33:19Z Nart17 17397 Защитил страницу [[Аеҵәа]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно)) 175891 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Звёздное_небо_в_Альпах.jpg|мини|[[Альпы|Альпқәа]] рҿы аеҵәа жәҩан аԥшра]] [[Афаил:Sun_white.jpg|мини|[[Амра|Амра]] [[Адгьыл|Адгьыл]] иазааигәоу еҵәоуп]] '''Аеҵәа''' — [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] ахьымҩаԥысуа, иахьымҩаԥысуаз, ма иахьымҩаԥысло [[газ|арч]]и [[Плазма|аплазмеи]] рыла ишьақәгылоу зхала илашо [[Астрономический объект|ажәҩантә цәеижь]] ду ауп. [[Адгьыл|Адгьыл]] зегь раасҭа иазааигәоу еҵәоуп [[Амра|Амра]], [[Звёздное небо|уахынлатәи ажәҩан]] аҿы егьырҭ аеҵәақәа еиуеиԥшым алашара акәаԥқәа иреиԥшуп, наҟ-ааҟтәи рҭыԥқәа еиқәдырхоит. Аеҵәақәа шьақәгылашьалеи химиатә еилазаашьалеи еиԥшым, [[радиус|арадиус]], [[масса|акапан]], [[Светимость звезды|арлашара]] реиԥш иҟоу апараметрқәа еиуеиԥшым аеҵәақәа рҿы акырӡа еиԥшымзар алшоит. Аеҵәақәа реихшара зегь реиҳа ахархәара змоу асхема — [[Спектральные классы звёзд|аспектралтә классқәа]] рыла аихшара — урҭ рыԥхарреи рырлашареи шьаҭас иамоуп. Уи адагьы аеҵәақәа ирылыркаауеит [[Переменная звезда|зҽызыԥсахуа аеҵәақәа]], урҭ иубо рыцырцырра рыԥсахуеит еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны, рхатәы классификациа асистема рыманы. Аеҵәақәа лассы-лассы ишьақәдыргылоит гравитациала еидҳәалоу асистемақәа: [[Двойная звезда|ҩбаны]] ма [[Кратная звезда|ирацәаны иҟоу асистемақәа]], [[Звёздное скопление|аеҵәатә еизакқәа]], [[Агалактика|агалактикақәа]]. Аамҭа цацыԥхьаӡа аеҵәақәа рҟазшьарбагақәа рыԥсахуеит, избанзар урҭ рыҵаҿы атермогәыцәтә синтез мҩаԥысуеит, уи иалҵшәаны ахимиатә еилазаашьеи акапани рҽырыԥсахуеит — ари ацәырҵра [[Эволюция звёзд|аеҵәақәа револиуциа]] ҳәа иашьҭоуп, аеҵәа алагарҭатә капан зеиԥшроу еиԥш уи зынӡаск еиуеиԥшымкәа имҩаԥыслар алшоит. Аеҵәа жәҩан аԥшра ауаа аднаԥхьалон жәытәнатә аахыс, [[Созвездие|еҵәаџьаа]], ма хаз-хазы алашарбагақәа рыԥшра иадҳәалан еиуеиԥшым ажәларқәа [[миф|рмифқәеи]] [[Легенда|рлегендақәеи]], иахьа уажәраанӡагьы уи акультура ианыԥшуеит. Раԥхьатәи ацивилизациақәа раахыс [[астроном|астрономцәа]] [[Каталог звёздного неба|аеҵәа жәҩан акаталогқәа]] шьақәдыргылон, XXI ашәышықәсазы иҟоуп шә-миллион еҵәак рзы еиуеиԥшым аинформациа злоу ҳаамҭазтәи акаталогқәа рацәаны. == Аҳәаақәҵеи аҟазшьарбагақәеи == Еицрыдыркылахьоу аеҵәа аҳәаақәҵа ыҟаӡам. Аҳәаақәҵақәа реиҳарак рҿы еҵәақәаны иԥхьаӡоуп арчы ма [[Плазма|аплазма]] рыла ишьақәгылоу зхала илашо аобиект дуқәа<ref name=":1">{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/star-astronomy|title=Star|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-18|archive-date=2018-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180101082843/https://www.britannica.com/topic/star-astronomy|url-status=live}}</ref>, урҭ рҿы [[Эволюция звёзд|аеволиуциа]] стадиак аҿы акәзаргьы (шәахә.ҵаҟа) [[Звёздное ядро|ргәыцәқәа]] рҿы [[термоядерный синтез|атермогәыцәтә синтез]] цоит, уи амчхара дара [[Светимость#Светимость небесного тела|рхатә лашара]] иадукылартә иҟоуп.<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/star.htm|title=Star|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-18|archive-date=2020-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021113533/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/star.htm|url-status=live}}</ref><ref name="sfn10">Сурдин, 2015, с. 138—139.</ref> === Анаԥшратә ҟазшьарбақәа === [[Афаил:A0V-blackbody_SPD_comparison.png|мини|[[Спектральные классы звёзд|Аспектралтә класс]] A0V аеҵәа аспектр. Аҵәаӷәаԥҵәатә цәаҳәақәа рыла иарбоуп аԥхарра 9500-и 15000-и змоу зынӡа еиқәаҵәоу ацәеижьқәа рыспектрқәа [[Кельвин|K]]]] Шамахамзар аеҵәақәа зегьы [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟынтәи кәаԥ — кәаԥла иҟоу обиектқәаны иубоит еиҳау [[телескоп|ателескопқәа]] рхархәараангьы — иалкаауп аеҵәақәа рыхәҭа маҷ мацара, урҭ ркәакьтә шәагаақәа зегь реиҳа идуу амыругақәа рыӡбаратә лшара аасҭа еиҳауп, иара убас [[Амра|Амра]]гьы.<ref name=":14">{{cite web|lang=ru|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188626|title=Размеры звезд (методы определения)|author=[[Засов, Анатолий Владимирович|Засов А. В.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-29|archive-date=2020-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723010851/http://www.astronet.ru/db/msg/1188626|url-status=live}}</ref> Зынӡа ажәҩан аҿы 6000 раҟара аеҵәақәа ыҟоуп, урҭ [[Невооружённый глаз|блала]] аҭагылазаашьа бзиақәа раан иубар ауеит, аамҭакала алаԥшҳәаа аханы иҟоу 3000 еҵәа рҟынӡа убар алшоит. Аеҵәақәа наҟ-ааҟтәи рҭагылазаашьа (Амра ада), [[Амза|Амзеи]] [[Амратә система|Амратә система]] егьырҭ аобиектқәеи иреиԥшымкәа, даара ашьшьыҳәа аҽаԥсахуеит: [[Звезда Барнарда|Барнард иеҵәа]] аҟны иазгәаҭоу аеҵәа зегьы иреиҳау [[Собственное движение|ахатәы ҵысра]] шықәсык ахь 10′′ раҟара инаӡоит, аеҵәақәа реиҳарак рзы шықәсык ахь 0,05′′ еиҳахом.<ref>{{cite web|lang=ru|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171226|title=Собственные движения «неподвижных» звезд и их значение в астрономии|author=[[Киселёв, Алексей Алексеевич (астроном)|Киселёв А. А.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-26|archive-date=2003-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20030725083644/http://astro.pu.ru/astro/win/popular/kiselev.html|url-status=live}}</ref> Аеҵәақәа реиҭаҵра ииашаны шәага-загада игәоуҭартә еиԥш, аеҵәа жәҩан аԥшра азқьышықәсақәа абжьаӡара аманы еиҿырԥшлатәуп. Убри инадҳәаланы аеҵәақәа жәытәнатә аахыс [[Созвездие|еҵәаџьаа]] рахь еидыркылон, XX ашәышықәса алагамҭазы [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] ишьақәнарӷәӷәеит ажәҩан 88 еҵәаџьааи урҭ зегьы хаҭа-хаҭала рҳәаақәеи ҳәа аихшара.<ref name=":0" /><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 14.</ref><ref>{{cite web|lang=|url=https://www.iau.org/public/themes/constellations/|title=The Constellations|author=|website=International Astronomical Union|date=|publisher=|access-date=2020-10-26|archive-date=2021-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20211014071207/https://www.iau.org/public/themes/constellations/|url-status=live}}</ref> [[Видимая звёздная величина|Иубарҭоу аеҵәатә шәагаа]] аеҵәақәа иаԥырҵо [[Освещённость|алашара]] ашәагаа ауп. Ари ашәагаа цәаҳәала арлашара [[логарифм|алогарифма]] иадҳәалоуп, насгьы арлашара шаҟа ирацәоу аҟара аеҵәатә шәагаа маҷхоит. Убас, иаҳҳәап, Амра иубарҭоу аеҵәатә шәагаа −26,72<sup>m</sup> шьақәнаргылоит, уахынлатәи ажәҩан аҿы зегь реиҳа илашоу аеҵәа — [[Сириус]] ауп, иубарҭоу аеҵәатә шәагаа −1,46<sup>m</sup> змоу. Ус шакәугьы Сириус аасҭа акырӡа арлашара змоу аеҵәақәа рацәоуп, аха адгьылтә наԥшыҩцәа урҭ еиҳа иҭааушәа рбоит ахарара ду иахҟьаны.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsbrightest.html|title=Brightest stars|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-18|archive-date=2020-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023033936/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsbrightest.html|url-status=live}}</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 171.</ref> Аеҵәақәа рҟынӡа абжьаӡарақәа еиуеиԥшым азнеишьақәа рыла иршәоит. Зегь реиҳа иааигәоу аеҵәақәа рҟынӡа абжьаӡарақәа [[Годичный звёздный параллакс|шықәсыктәи апараллаксқәа]] рметод ала иршәоит. Иаҳҳәап, Амра ашьҭахь Адгьыл реиҳа иазааигәоу аеҵәа [[Проксима Центавра|Проксима Центавр]] ауп, уи апараллакс 0,76′′ раҟара шьақәнаргылоит, ус анакәха уи 4,24 [[Световой год|лашара шықәса]] раҟара абжьаӡарахьы ирхароуп. Аха уи аеҵәатә шәагаа +11,09<sup>m</sup> ыҟоуп, блала иубаӡом.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsnearest.html|title=Nearest stars|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-18|archive-date=2020-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021195506/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsnearest.html|url-status=live}}</ref> Еиҳа ихароу аеҵәақәа рҟынӡа абжьаӡара ашәаразы рхы иадырхәоит егьырҭ аметодқәа, иаҳҳәап, [[Фотометрия (астрономия)|афотометриатә]] метод: аеҵәа абсолиуттә рлашара зеиԥшроу еилкаазар, алашара иаҿырԥшуа аеҵәа аҟынӡа абжьаӡара аилкаара ҟалоит. Абжьаӡарақәа ралкааразы аметодқәа реизак, аеҵәақәа рҟынӡагьы убрахь иналаҵаны, астрономиаҿы [[Шкала расстояний в астрономии|абжьаӡарақәа рышкала]] шьақәнаргылоит.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188617|title=Расстояния до космических объектов (методы определения)|author=Псковский Ю. П.|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-30|archive-date=2008-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080604005943/http://www.astronet.ru/db/msg/1188617|url-status=live}}</ref> Аеҵәақәа ршәахәаркрақәа [[Спектр|рыспектрқәа]] еиԥшым, аха еиҳараӡак урҭ иааиԥмырҟьаӡакәа [[Фраунгоферовы линии|албаадаратә цәаҳәақәа]] змоу спектрқәоуп. Ҭагылазаашьақәак рҿы иааиԥмырҟьаӡакәа иҟоу аспектр иаҿырԥшны [[Эмиссионный спектр|аемиссиатә цәаҳәақәа]] убоит.<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1928159|автор=А. М. Черепащук|статья=ВО́ЛЬФА-РАЙЕ́ ЗВЁЗДЫ|том=5|страницы=692|архив=https://web.archive.org/web/20210225194536/https://bigenc.ru/physics/text/1928159|архив дата=2021-02-25}}</ref><ref name=":0" /> Аеҵәақәа рыспектрқәа рыхцәажәаразы лассы-лассы ахархәара амоуп [[Формула Планка|Планк изакәан]] инақәыршәаны [[электромагнитные волны|афымцамҳалдызтә цәқәырԥақәа]] зхылҵуа [[Абсолютно чёрное тело|зынӡаск еиқәаҵәоу ацәеижь]] аилкаара, аеҵәақәа зегьы рыспектрқәа Планк испектр ишеиԥшымгьы. Аеҵәа еиԥш зрадиуси зырлашареи зынӡа еиқәаҵәоу ацәеижь аԥхарра аеҵәа хра злоу аԥхарра ҳәа иашьҭоуп, ишаԥу еиԥш, аеҵәа ақәыԥшылара аԥхарра иаҵанакуа иара ауп. Абжьааԥны хра злоу аеҵәақәа рыԥхаррақәа 2—3 инаркны 50 нызқь [[кельвин]] рҟынӡа ишьҭоуп.<ref>Сурдин, 2015, с. 148—149.</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 371.</ref> === Афизикатә ҟазшьарбақәа === Аеҵәақәа рпараметрқәа даара иҭбаау адиапазон аҿы рҽырыԥсахуеит. Лассы-лассы урҭ рҟазшьарбагақәа амратә шәагаақәа рыла иаарԥшуп: иаҳҳәап, Амра акапан ({{Mo}}) — 1,99{{E|30}} кьыла, Амра арадиус ({{Ro}}) — 6,96{{E|8}} м, амратә рлашара ({{Lo}}) — 3,85{{E|26}} [[Вт]]<ref name=":0">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1990429|автор=А. В. Тутуков|статья=ЗВЁЗДЫ|том=10|страницы=331—334|архив=https://web.archive.org/web/20201022043359/https://bigenc.ru/physics/text/1990429|архив дата=2020-10-22}}</ref>. Зны-зынла арлашара ашәагаа аҳасабала рхы иадырхәоит [[Абсолютная звёздная величина|абсолиуттә еҵәатә шәагаа]]: уи анаԥшҩы 10 [[парсек]] ицәыхараны иҟоу аеҵәа [[Видимая звёздная величина|иубарҭоу аеҵәатә шәагаа]] иаҟароуп.<ref name="sfn5">Кононович, Мороз, 2004, с. 373.</ref> Абжьааԥны аеҵәақәа рыкапанқәа 0,075 инаркны 120 {{Mo}} рҟынӡа инаӡоит, зны-зынла акапан ду змоу алашарбагақәагьы шуԥылогьы — иреиҳау еицырдыруа акапан змоу аеҵәа, [[R136a1]], [[Амра|Амра]] аасҭа 265-нтә еиҳа акапан амоуп, ианышьақәгылоз уи акапан 320 {{Mo}} иҟан<ref name=":1" />. Аеҵәа акапан ииашаны ашәара алшоит [[Визуально-двойная звезда|авизуалтә-ҩбатә система]] иатәызар (шәахә.ҵаҟа), уи аҟынӡа ибжьоу еилкаауп, — усҟан акапан шьақәыргылахоит [[Закон всемирного тяготения|адунеизегьтәи ахьанҭара азакәан]] ашьаҭала<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188435|title=Массы небесных тел (методы определения)|author=[[Куликовский, Пётр Григорьевич|Куликовский П. Г.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-30|archive-date=2020-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107010654/http://www.astronet.ru/db/msg/1188435|url-status=live}}</ref>. Аеҵәақәа ррадиусқәа абжьааԥны {{E|−2|0}} инаркны {{E|3|0}} {{Ro}} рҟынӡа игылоуп, аха урҭ Адгьыл мыцхәы иахьацәыхарацәоу иахҟьаны ркәакьтә шәагаақәа ралкаара мариам: уи азы ахархәара аиур ҟалоит, иаҳҳәап, [[интерферометрия|аинтерферометриа]]<ref name=":14" />. Аҵыхәтәан, аеҵәақәа рабсолиуттә рлашарақәа {{E|−4|0}} инаркны {{E|6|0}} {{Lo}} рҟынӡа инаӡар алшоит<ref name=":1" /><ref name=":0" /><ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 247.</ref>. Иреиҳау арлашарақәеи арадиусқәеи рымоуп [[сверхгигант|асупергигантқәа]]<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/supergiant-star|title=Supergiant star|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-11-04|archive-date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126133802/https://www.britannica.com/science/supergiant-star|url-status=live}}</ref>: иаҳҳәап, [[UY Щита|UY Аԥырак]] аеҵәақәеи [[Stephenson 2-18]] ирымоуп зегь реиҳа еицырдыруа арадиус дуқәа ируаку, урҭ 2{{E|3}} {{Ro}} рҟынӡа инаӡоит<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.space.com/41290-biggest-star.html|title=What Is the Biggest Star?|author=Nola Taylor|website=Space.com|date=2018-07-26|publisher=|access-date=2021-01-03|archive-date=2021-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121015004/https://www.space.com/41290-biggest-star.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://astronomy.com/magazine/news/2020/09/the-most-extreme-stars-in-the-universe|title=Meet the most extreme stars|author=Jake Parks|website=Astronomy.com|date=2020-09-23|publisher=|access-date=2021-01-03|archive-date=2021-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124004338/https://astronomy.com/magazine/news/2020/09/the-most-extreme-stars-in-the-universe|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.star-facts.com/stephenson-2-18/|title=Stephenson 2-18 (St2-18)|author=|website=Star Facts|date=2020-09-13|publisher=|access-date=2021-01-03|archive-date=2021-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210207175805/https://www.star-facts.com/stephenson-2-18/|url-status=live}}</ref>, иреиҳау арлашара амоуп R136a1, иара убас еицырдыруа аеҵәақәа рахьтә зегьы иреиҳау.<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.eso.org/public/news/eso1030/|title=Stars Just Got Bigger — A 300 Solar Mass Star Uncovered|author=|website=[[Европейская южная обсерватория|ESO]]|date=2010-07-21|access-date=2021-04-24|archive-date=2019-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504013338/https://www.eso.org/public/news/eso1030/|url-status=live}}</ref> Аеҵәақәа рхимиатә еилазаашьагьы еиԥшым. Аиҳарак урҭ шьақәгылоуп [[водород|аӡрии]] [[Гелий|агелии]] рыла, аеҵәа ҿарақәа рҿы аӡри акапан 72—75 % шьақәнаргылоит, агели — 24—25 %, ақәрагьы цацыԥхьаӡа агели ахәҭаа еизҳауеит<ref name=":0" />. Аеҵәақәа зегьы [[Магнитное поле звёзд|амҳалдызтә мҽхакы]] рымоуп. Иаҳҳәап, Амраҿы уи ҭышәынтәалам, аструктура уадаҩ амоуп, ашәытақәа рҿы аибарххарақәа 4000 [[Эрстед (единица измерения)|ерстед]] рҟынӡа инаӡар алшоит. [[Магнитные звёзды|Амҳалдызтә еҵәақәа]] 3,4{{E|4}} ерстед рҟынӡа аибарххара змоу амҽхакқәеи урҭ ирыхҟьаз [[эффект Зеемана|Зееман иеффекти]] рныԥшуеит.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188422|title=Магнитные поля Солнца и звёзд|author=Рузмайкин А. А.|website=|date=|publisher=Астронет|access-date=2020-10-24|archive-date=2020-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027143145/http://www.astronet.ru/db/msg/1188422|url-status=live}}</ref> === Аеҵәақәа реиҿартәышьа === Агәаҭарақәа рыла ишдыру еиԥш, аеҵәақәа, шамахамзар, астационартә ҟазшьа рымоуп, даҽакала иуҳәозар, урҭ [[Гидростатическое равновесие|агидростатикатәи]] [[Термодинамическое равновесие|атермодинамикатәи еиҟарара]] рымоуп. Уи иашоуп [[Переменная звезда|зҽызыԥсахуа аеҵәақәа]] рзгьы (шәахә.ҵаҟа), избанзар еиҳараӡак урҭ рҽеиҭакра аибакапанра акәаԥ иаҿырԥшны апараметрқәа рыҵысрақәа роуп. Уи адагьы [[Перенос излучения|ашәахәаркрақәа рыиагаразы]] инагӡалатәуп [[закон сохранения энергии|амчхара аиқәырхара азакәан]], избанзар амчхара аеҵәа агәҭатәи ахәҭаҿы иҿиоит, нас уи ақәыԥшыларахь ииасуеит.<ref name=":1" /><ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 230.</ref><ref>Сурдин, 2015, с. 120—123.</ref> Аеҵәақәа реиҳарак рҿы амаҭәашьар зеиӷьыҟам [[Уравнение состояния идеального газа|арчы аҭагылазаашьа аиҟаратә]] иацныҟәоит, амаҭәашьар аԥхарреи, аилаӷәӷәареи, ақәыӷәӷәареи реиԥш иҟоу апараметрқәа рҵакқәа ирыцлоит аеҵәа агәҭа ианазааигәахалак: иаҳҳәап, Амра агәҭа аԥхарра 15,5 млн кельвин рҟынӡа инаӡоит, аилаӷәӷәара — 156 г/см<sup>3</sup>, ақәыӷәӷәара — 2{{E|16}} [[Паскаль (единица измерения)|Па]]<ref name=":1" /><ref>Сурдин, 2015, с. 137.</ref>. ==== Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа ==== [[Афаил:Heat Transfer in Stars-ru.svg|мини|Еиуеиԥшым акапанқәа [[Главная последовательность|реишьҭагылашьа хада]] аеҵәақәа рыҩныҵҟатәи реиҿартәышьа]] Аеҵәа аҩнуҵҟатәи ахәҭақәа рҿы амчхара алҵреи ақәыԥшыларахь аиагареи мҩаԥысуеит. Аеҵәақәа рҿы амчхара, [[Протозвезда|апротоеҵәақәеи]] [[Коричневый карлик|асса каҳуаԥштәқәеи]] рыда, иҿиоит атермогәыцәтә синтез аан (шәахә.ҵаҟа), уи мҩаԥысуеит ма аԥхарреи ақәыӷәӷәареи ахьыҳаракӡоу [[Звёздное ядро|аеҵәа агәыцә]] аҿы, мамзаргьы аинерттә гәыцә акәша-мыкәша аҿыгҳаратә хыҵхырҭаҿы. Ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьа уԥылоит, иаҳҳәап, [[субгигант|асубгигантқәа]] рҿы — урҭ ргәыцәқәа агели ала ишьақәгылоуп, аха уи аблразы аҭагылазаашьақәа макьана ишьақәгылаӡам. Амра агәыцә аҳәаа 0,3 {{Ro}} рыла уи агәҭа иацәыхароуп.<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 249, 392—399.</ref> Аеҵәақәа рҿы иҟоуп амчхара аиагаразы амеханизм хадақәа ҩба: амаҭәашьар [[фотон|афотонқәа]] рыла ирласны амчхара аиагаразы акыр ианҵәцоу имҩаԥысуа арадиациатә еиҭагара, амаҭәашьар арадиациатә еиҭагаразы иҵәцацәаны ианыҟало имҩаԥысуа [[конвекция|аконвекциа]], уи иахҟьаны акыр идуу аԥхарратә градиент цәырҵуеит, амаҭәашьаргьы аиларҩынтра иалагоит. Амчхара анс акә арс акә иахьиагахо аеҵәа аҭыԥқәа, уи инақәыршәаны, [[Зона лучистого переноса|арадиациатә еиҭагара азонеи]] [[Конвективная зона|аконвективтә зонеи]] ҳәа ирышьҭоуп.<ref>Сурдин, 2015, с. 135—136.</ref> Еиуеиԥшым аеҵәақәа рҿы арадиациатә еиҭагара азонеи аконвективтә зонеи еиуеиԥшымкәа игылоуп. Иаҳҳәап, 1,5 {{Mo}} инареиҳаны зыкапан ыҟоу [[Главная последовательность|аишьҭагыла хада]] аеҵәақәа рҿы агәыцә аконвективтә зона акәыршоуп, арадиациатә еиҭагара азона адәахьала иҟоуп. Акапанқәа рдиапазон 1,15 инаркны 1,5 {{Mo}} рҟынӡа аеҵәақәа ирымоуп агәҭани аҳәааи рҿы аконвективтә зонақәа ҩба, урҭ еихшоуп арадиациатә еиҭагара азона ала. Зыкапан маҷу аеҵәақәа рҿы адәахьала иҟоуп аконвективтә зона, аҩныҵҟа — арадиациатә еиҭагара азона, — ас еиԥш иҟоу аеҵәақәа рахь иаҵанакуеит Амрагьы, арҭ аҭыԥқәа рҳәаа уи агәҭа 0,7 {{Ro}} рыла иацәыхароуп.<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 249.</ref> Зегь реиҳа акапан маҷ змоу аеҵәақәа зынӡаск иконвективтәқәоуп.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1170638/structure/star_models/ms_stars/main_seq.htm|title=Строение звезд главной последовательности|author=|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-24|archive-date=2020-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705045858/http://www.astronet.ru/db/msg/1170638/structure/star_models/ms_stars/main_seq.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=|url=https://www.astrophysicsspectator.com/topics/stars/MainSequence.html|title=Main Sequence Star|author=|website=The Astrophysics Spectator|date=|publisher=|access-date=2020-10-24|archive-date=2018-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721155428/http://www.astrophysicsspectator.com/topics/stars/MainSequence.html|url-status=live}}</ref> ==== Аеҵәақәа ратмосферақәа ==== [[Афаил:Solar_eclipse_1999_4.jpg|мини|[[Солнечное затмение 11 августа 1999 года|1999 шықәсазтәи амшмыхәла]]ан [[Солнечная корона|Амра агәыргьын]]]] [[Звёздная атмосфера|Аеҵәатә атмосфера]] — хаҭала иубо ашәахәаркра ахьышьақәгыло ҭыԥуп.<ref name=":7">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1990199|автор=Н. А. Сахибуллин|статья=ЗВЁЗДНЫЕ АТМОСФЕ́РЫ|том=10|страницы=324—325|архив=https://web.archive.org/web/20201026031701/https://bigenc.ru/physics/text/1990199|архив дата=2020-10-26}}</ref> * [[Фотосфера|Афотосфера]] — атмосфера зегь реиҳа илаҟәу, иҵәцам ахәҭоуп. Уи аҟны ишьақәгылоит иааиԥмырҟьаӡакәа ашәахәақәа рыспектр, иара ахаҭа аоптикатә диапазон аҿы агәаҭарақәа раан аеҵәа ахҟьа иаҩызоуп. Иара убри иадҳәалоуп [[Потемнение к краю|ахықә ахь алашьцара]] ацәырҵра, уи иахҟьаны аеҵәа аҿацәқәа агәҭантәи ахәҭақәа раасҭа иҭаахоит: иаҳҳәап, Амра аҿацә иубо адиапазон аҿы агәыцә аасҭа иҭаауеит 40 % рыла<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188551|title=Потемнение к краю|author=[[Черепащук, Анатолий Михайлович|Черепащук А. М.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-27|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030154957/http://www.astronet.ru/db/msg/1188551|url-status=live}}</ref>. Амра афотосфера аԥхарра 6500 [[Кельвин|K]] иҟоуп, аилаӷәӷәара — 5{{E|−4}} кьыла/м<sup>3</sup><ref name=":7" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/4734908|статья=ФОТОСФЕ́РА ЗВЁЗД|том=33|страницы=519|архив=https://web.archive.org/web/20191211012649/https://bigenc.ru/text/4734908|архив дата=2019-12-11}}</ref>. * Аргьежьратә ҿыгҳара афотосфера иахагылоуп, уи иаҿырԥшны еиҳа аԥхарреи аилаӷәӷәареи лаҟәуп. Уаҟа ишьақәгылоит аспектр аҿы албаадаратә цәаҳәақәа. Амра ари аҿыгҳара аԥхарра 4500 K раҟара иҟоуп, аилаӷәӷәара — {{E|−7|0}} кьыла/м<sup>3</sup><ref name=":7" />. * [[Хромосфера|Ахромосфера]] — афотосфера аасҭа аԥхарра ҳаракы змоу аеҵәақәа ратмосфера аҿыгҳара ауп, уи аспектр аҿы [[Эмиссионный спектр|аемиссиатә цәаҳәақәа]] аԥнаҵоит. Амра ахромосфера аԥхарра 10 000 K иҟоуп, аха уи алашара афотосфера аасҭа 100-нтә еиҵоуп. Ари аҿыгҳара аеҵәа ԥхақәа ирымаӡам<ref name=":7" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/4671468|статья=ХРОМОСФЕ́РЫ ЗВЁЗД|том=34|страницы=206|архив=https://web.archive.org/web/20201027154141/https://bigenc.ru/physics/text/4671468|архив дата=2020-10-27}}</ref>. * [[Звёздная корона|Агәыргьын]] — даара аԥхарра ҳаракы змоу, аха даара зеилаӷәӷәареи зылашареи лаҟәу аеҵәақәа ратмосфера адәахьтәи аҿыгҳара ауп. Ари аусхк аҟны еиҳарак [[Рентгеновское излучение|арентгентә диапазон]] аҿы ашәахәаркрақәа мҩаԥысуеит, насгьы ари аҿыгҳараҿы амчхара аеҵәа азеиԥш рлашара {{E|−3|0}} еиҳам; Амра азы уи {{E|−6|0}} {{Lo}} шьақәнаргылоит. Аоптикатә диапазон аҿы арлашара ахьылаҟәу иахҟьаны агәыргьын Амраҿы мацара иубарҭан, уигьы [[Солнечное затмение|амшмыхәла]] наӡа аамҭазы мацара. Амра агәыргьын аԥхарра 1,5 млн кельвин ыҟоуп, аха еҵәақәак рҿы 10 млн K рҟынӡа инаӡар алшоит<ref name=":7" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2099247|автор=М. М. Кацова|статья=КОРО́НЫ ЗВЁЗД|том=15|страницы=358|архив=https://web.archive.org/web/20200719125741/https://bigenc.ru/physics/text/2099247|архив дата=2020-07-19}}</ref>. Аеҵәақәа жәпакы рҿы иубоит [[звёздный ветер|аеҵәатә ԥша]] — атмосфера аҟынтәи акосмосахь амаҭәашьар астационартә лҵра. Зегь реиҳа иӷәӷәоу аеҵәатә ԥша убоит акапан ду змоу аеҵәақәа рҿы; акапан маҷ змоу аеҵәақәа рҿы уи акапан ахәҭа маҷ агоит, аха ишнеи-шнеиуа рыҵәҩан иакәшаны рыргьежьра акыр еиҵанатәуеит. Аеҵәатә ԥша аҟазаара иаанаго аеҵәа атмосфера ҭышәынтәалаӡам ҳәа ауп<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1990333|автор=С. А. Ламзин|статья=ЗВЁЗДНЫЙ ВЕ́ТЕР|том=10|страницы=328—329|архив=https://web.archive.org/web/20201026072550/https://bigenc.ru/physics/text/1990333|архив дата=2020-10-26}}</ref>. == Аихшара == Аеҵәақәа реихшара раԥхьатәи қәҿиарала аҽазышәара мҩаԥигеит 1863 шықәсазы италиатәи астроном, апап [[Анджело Секки|Анџьело Секки]]. Иара игәеиҭеит иубо аеҵәақәа рыԥштәқәеи урҭ рыспектрқәа рҿы албаадаратә цәаҳәақәеи [[Корреляция|акоррелиациа]] ӷәӷәа шрымаз, уи шьаҭас иҟаҵаны аеҵәақәа [[Спектральные классы звёзд|аспектралтә классқәа]] ԥшьба рыла еихишеит, урҭ насшәа ахәбатәи рыцлеит. Уинахыс, [[Дрейпер, Генри|Генри Дреипер]] икаталог аиқәыршәараан [[Гарвардская обсерватория|Гарвардтәи аобсерваториа]] астрономцәа иалыркааит хыԥхьаӡара рацәала аспектрқәа, алаҭын нбанқәа рыла ахьӡқәа зырҭаз [[водород|аӡри]] ацәаҳәақәа рыԥсыҽхара аԥҟарала. Аԥсахрақәа аманы ари асистема шьаҭас иаиуит иахьагьы ахархәара змоу аеҵәақәа рыклассификациа асистема.<ref name=":17">{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1958lcea.book.....M|автор=Paul W. Merrill|заглавие=Lines of the chemical elements in astronomical spectra|год=1958|издание=Papers of the Mount Wilson Observatory|место=Washington|издательство=Carnegie Institution}}</ref><ref name=":2">{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/stellar-classification|title=Stellar classification|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-18|archive-date=2021-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503054159/https://www.britannica.com/science/stellar-classification|url-status=live}}</ref><ref name="sfn4">Кононович, Мороз, 2004, с. 369.</ref> Ҳәара аҭахума аеҵәақәа урҭ рҿы ицо [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] рыԥшреи рҭагылазаашьеи рыла реихшара ҟалон, уи акәзар, [[Эволюция звёзд|рыҿиаратә стадиа]] иадҳәалоуп (шәахә.ҵаҟа). Аха уи азы атеориа ыҟамкәа иузеилкаауам аеҵәаҿы ицо ареакциақәа, уи адәахьтәи аҟазшьарбагақәа рымацара ракәзар еилкаау, иаҳҳәап, аԥшшәи арлашареи, убри аҟынтә еицрыдыркылахьоу аспектралтә классификациа ауп<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1222187/sect13.html|title=Классификации звёзд|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|website=[[Астронет]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-29|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806194642/http://www.astronet.ru/db/msg/1222187/sect13.html|url-status=live}}</ref>. === Иерктәи аклассификациа асистема === [[Афаил:HRDiagram_ru.png|мини|Герцшпрунг — Рассел рдиаграмма]] Иахьа уажәраанӡагьы ахархәара змоу аеҵәақәа рыклассификациа асистема аус адулан XIX—XX ашәышықәсақәа рҳәааҿы Гарвардтәи аобсерваториаҿы, гарвардтәи асистема ҳәа ахьӡгьы аиуит. Аеҵәа аспектралтә класс ишатәу ҳәаақәнаҵоит уи аспектр ахкы: ашәахәаркрақәа иреиҳау рҭагылазаашьеи еиуеиԥшым [[Фраунгоферовы линии|албаадаратә цәаҳәақәа]] ринтенсивреи рыла<ref name="sfn4" />. [[диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Герцшпрунг — Рассел рдиаграмма]] ҳәа изышьҭоу адиаграмма «аспектралтә класс — арлашара» анышьақәыргылаха еилкаахеит аеҵәақәа уи аҟны еижәлантәымкәа ишгылоу, хырхарҭақәак рҿы ишеидкылоу, урҭ зегьы арлашара акласс иақәшәо ишықәыргылаз. Аспектралтә класси арлашара акласси зхы иазырхәо асистема [[Йеркская обсерватория|иерктәи]] асистема ма [[Морган, Уильям Уилсон|Морган]] — [[Кинан, Филипп Чайлдс|Кинан]] рсистема ҳәа иашьҭалеит уи аус адызулаз астрономцәа рыжәлақәа рыла<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 377.</ref>. ==== Аспектралтә классқәа ==== Аеҵәақәа [[спектральные классы звёзд|рыспектралтә класс хадақәа]] аԥхарра армаҷра аԥҟарала — O, B, A, F, G, K, M. Аханатә аклассқәа алфавитла еишьҭаргыланы ахьӡқәа рырҭон аӡри ацәаҳәақәа рыԥсыҽхарала, аха анаҩс классқәак еидкылан, иара убас урҭ аԥхарра ишадҳәалоу аарԥшын, убри аҟнытә аԥхарра аиҵахара аԥҟарала аишьҭагылашьа абасҵәҟьа иааԥшуа иалагеит<ref name="sfn4" />. Аклассқәа зегьы 10 аклассеиҵак рахь ишоуп, 0 инаркны 9 рҟынӡа, аԥхарра армаҷра аԥҟарала, O ада: раԥхьа иара еихшан аклассеиҵақәа O5 инаркны O9 рҟынӡа, аха анаҩс иалагалан аклассеиҵақәа O2 аҟынӡа<ref>{{Статья|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/339831/meta|автор=Nolan R. Walborn, Ian D. Howarth, Daniel J. Lennon, Philip Massey, M. S. Oey|заглавие=A New Spectral Classification System for the Earliest O Stars: Definition of Type O2|год=2002|язык=en|издание=[[The Astronomical Journal]]|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|том=123|выпуск=5|страницы=2754|issn=1538-3881|doi=10.1086/339831|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030125124/https://iopscience.iop.org/article/10.1086/339831/meta}}</ref>. Зны-зынла рхы иадырхәоит аклассеиҵа бжатақәа, иаҳҳәап, B0,5 еиԥш. Еиҳа зыԥхарра ҳараку аклассқәеи аклассеиҵақәеи заатәи ҳәа ирышьҭоуп, зыԥхарра лаҟәу — ихьшәоу ҳәа ирышьҭоуп<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 370.</ref><ref name="sfn1">Fundamental Astronomy, 2007, с. 209—210.</ref>. Аеҵәақәа аклассқәа рахь даара еиҟарамкәа еихшоуп: акласс M иатәуп [[Асар Рымҩа|Асар Рымҩа]] аеҵәақәа рахьтә 73 % раҟара, акласс K — даҽа 15 % раҟара, убри аан акласс O аеҵәақәа — 0,00002 %<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsnumbers.html|title=Numbers of stars|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-22|archive-date=2021-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210609070743/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsnumbers.html|url-status=live}}</ref>. Аспектралтә класс хадақәа рыдагьы иҟоуп иацу аклассқәагьы. Аклассқәа C (зны-зынла R, N ҳәа ишоит), S — зыԥхарра лаҟәу [[Углеродная звезда|акарбонтәи]] [[циркониевые звёзды|ациркониатәи аеҵәақәа]]<ref name="sfn1" /><ref name="sfn5" />. Аклассқәа L, T, Y — [[Коричневый карлик|асса каҳуаԥштәқәа]] рыклассқәа аԥхарра алаҟәра аԥҟарала, акласс M ашьҭахь ицо<ref name=":2" />. {| class="wikitable" |+Классцыԥхьаӡа аеҵәақәа рыспектрқәа рҟазшьарбагақәа<ref name="sfn5" /><ref name=":2" /><ref name="sfn1" /> !Акласс !Аԥхарра ([[Кельвин|K]])<ref name=":22">{{cite web|url=http://ads.harvard.edu/books/hsaa/toc.html|title=Handbook of Space Astronomy and Astrophysics|author=Zombeck M. V.|pages=68—70|publisher=[[Cambridge University Press]]|access-date=2021-06-15|archive-date=2010-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229225253/http://ads.harvard.edu/books/hsaa/toc.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=S_Sh1i226wwC&printsec=frontcover|автор=Gray R. O., Corbally C. J.|заглавие=Stellar spectral classification|год=2009|место=Princeton; Woodstock|издательство=[[Princeton University Press]]|страницы=568|allpages=592|isbn=978-0-691-12510-7|archive-date=2021-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415123824/https://books.google.ru/books?id=S_Sh1i226wwC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref name=":23">{{Статья|ссылка=http://www.scholarpedia.org/article/Brown_dwarfs|автор=Allard F., Homeier D.|заглавие=Brown dwarfs|год=2007-12-17|язык=en|издание=[[Scholarpedia]]|том=2|выпуск=12|страницы=4475|issn=1941-6016|doi=10.4249/scholarpedia.4475|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515045228/http://www.scholarpedia.org/article/Brown_dwarfs|archive-date=2021-05-15}}</ref> !Аԥштәы !Аспектр аҷыдарақәа |- | style="background: #E7ECFE;" |O |> 30 000 |Жәҩангәыԥшшәыла |Иҟоуп акырынтә аионизациа зызуу атомқәа рцәаҳәақәа, иаагозар, [[Гелий|He II]]<ref>Римские цифры означают степень ионизации атома. I — нейтральный атом, II — однократно ионизованный, III — дважды ионизованный и так далее.</ref>, [[Углерод|C III]], [[Азот|N III]], [[Кислород|O III]], [[Кремний|Si V]]. Иҟоуп ацәаҳәақәа He I, ацәаҳәақәа [[Водород|H I]] ԥсыҽуп. |- | style="background: #F5F7FF;" |B |10 000—30 000 |Ашкәакәа-иаҵәа |Ацәаҳәақәа He I ринтенсивра иреиҳаӡоуп, ицәырҵуеит ацәаҳәақәа [[Кальций|Ca II]], иубоит ацәаҳәақәа O II, Si II, [[Магний|Mg II]]. He II ацәаҳәақәа ыҟаӡам. |- | style="background: #FEFEFE;" |A |7400—10 000 |Ашкәакәа |Ацәаҳәақәа H I ринтенсивра иреиҳаӡоуп, Ca II ацәаҳәақәа рыҽдырӷәӷәоит, анеитралтә металлқәа рцәаҳәақәа цәырҵуеит. He I ацәаҳәақәа ыӡуеит. |- | style="background: #FFFBE5;" |F |6000—7400 |Аҩежь-шкәакәа |Ca II, егьырҭ аметаллқәа рцәаҳәақәа, иаагозар, [[Железо|Fe I]], Fe II, [[Хром|Cr II]], [[Титан (элемент)|Ti II]], рыҽдырӷәӷәоит, ацәаҳәақәа H I ԥсыҽхоит. |- | style="background: #FFF3BD;"|G |5000—6000 |Аҩежь |Ca II ацәаҳәақәа иреиҳау ринтенсивра, H I ацәаҳәақәа ԥсыҽхоит. |- | style="background: #FFD48A;"|K |3800—5000 |Апатырқалԥшшәтәы |Еиҳарак иубоит аметаллқәа рцәаҳәақәа, ҷыдала Ca I. Ицәырҵуеит [[Оксид титана(II)|TiO]] албаадаратә цәаҳәақәа, H I ацәаҳәақәа маҷуп. |- | style="color:white; background: #FFA38A;" |M |2500—3800 |Аҟаԥшь |Иҟоуп аметаллқәеи амолекулиартә еидҳәалақәеи рцәаҳәақәа рацәаны, лымкаала TiO. |- | style="color:white; background: #F7805F;" |C |2500—3800 |Аҟаԥшь |Аспектрқәа аклассқәа K, M рыеҵәақәа рыспектрқәа иреиԥшуп, аха TiO ацәаҳәақәа рцынхәрас [[углерод|арацәари]] аидҳәалақәа рылбаадаратә цәаҳәа ӷәӷәақәа убоит. |- | style="color:white; background: #EE4F3A;" |S |2500—3800 |Аҟаԥшь |Аспектрқәа акласс M аеҵәақәа рыспектрқәа иреиԥшуп, аха TiO ацәаҳәақәа рцынхәрас иҟоуп ZrO ацәаҳәақәеи егьырҭ амолекулиартә лбаадаратә цәаҳәақәеи. |- | style="color:white; background: #DF3C26;" |L |1300—2500 |Аҟаԥшьеиқәара |Иаарԥшуп [[Щелочные металлы|аҵәыҵәтә металлқәа]] рцәаҳәақәа, еиҳаракгьы [[Натрий|Na I]], [[Калий|K I]], TiO ацәаҳәақәа ыӡуеит. |- | style="color:white; background: #C53320;" |T |600—1300 |Аҟаԥшьеиқәара |Иҟоуп ацәаҳәақәа [[Метан|CH<sub>4</sub>]], [[Аӡы|H<sub>2</sub>O]]. |- | style="color:white; background: #AF3627;" |Y |< 600 |Аҟаԥшьеиқәара |Ицәырҵуеит ацәаҳәақәа [[Аммиак|NH<sub>3</sub>]]. |} Зны — зынлагьы ахархәара рымоуп [[Звезда Вольфа — Райе|Вольф — Раие аеҵәақәа]] рзы W аклассқәа, P — [[Планетарная туманность|апланетатә наҟәрақәа]] рзы, Q — [[Новая звезда|аеҵәа ҿыцқәа]] рзы<ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 209.</ref>. ==== Арлашара аклассқәа ==== Спектралтә класск иатәу аеҵәақәа еиԥшу аспектрқәеи аԥхаррақәеи рымоуп, аха еиуеиԥшым ашәагаақәеи, уи иахҟьаны арлашарақәеи рымазар алшоит. Убри азы аклассификациа ахаҭәааразы иалагалахоит арлашара аклассқәа, урҭ рахьтә зегьы Герцшпрунг — Рассел рдиаграмма ахатә ҵакыра ааннакылоит. Арлашара аклассқәа, еиҳа илашоу инадыркны еиҳа иҭаау рахь<ref name=":2" /><ref>Сурдин, 2015, с. 148.</ref>: * I — [[сверхгигант|асупергигантқәа]]; ** Ia — илашоу асупергигантқәа; ** Iab — асупергигантқәа; ** Ib — зырлашара лаҟәу асупергигантқәа; * II — [[Яркий гигант|илашоу агигантқәа]]; * III — [[Звезда-гигант|агигантқәа]]; * IV — [[субгигант|асубгигантқәа]]; * V — [[Главная последовательность|аишьҭагыла хада]] аеҵәақәа, зны-зынла «ассақәа»; * VI — [[субкарлик|асубссақәа]]; * VII — [[Белый карлик|асса шкәакәақәа]]. Аеҵәақәа реиҳарак, 90 %, аишьҭагыла хада иаҵанакуеит<ref name=":8">{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/mainseq.html|title=Main sequence|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-22|archive-date=2020-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029113100/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/mainseq.html|url-status=live}}</ref>. Амра — аишьҭагыла хада аеҵәа ҩежь ауп (ма баша [[жёлтый карлик|асса ҩежь]]), уи инақәыршәаны уи аспектралтә класс — G2V<ref name=":2" />. Спектралтә класск змоу, аха еиуеиԥшым арлашара аклассқәа ирыҵаркуа аеҵәақәа рыспектрқәагьы еиԥшым. Убас, иаҳҳәап, аспектралтә классқәа B—F еиҳа илашоу аеҵәақәа рҿы аӡри ацәаҳәақәа еиҳа иҭшәоуп, иҵаулоуп зырлашара еиҳа имаҷу аеҵәақәа рҟны аасҭа. Уи адагьы аеҵәа-гигантқәа рҿы еиҳа иӷәӷәоуп аионизациа зызуу аелементқәа рцәаҳәақәа, дара урҭ аеҵәақәа еиҳа иҟаԥшьуп убарҭ аспектралтә классқәа реишьҭагылашьа хада аеҵәақәа раасҭа.<ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 212—213.</ref> ==== Адыргацҵақәа ==== Аеҵәа аспектр егьырҭ аспектрқәа ирылызкаауа ҷыдарақәак амазар, аспектралтә класс иацлоит анбан цҵа. Иаҳҳәап, анбан e иаанаго аспектр аҿы [[Эмиссионный спектр|аемиссиатә цәаҳәақәа]] ыҟоуп ҳәа ауп; m иаанаго аспектр аҿы аметаллқәа рцәаҳәақәа ӷәӷәоуп ҳәа ауп. Анбанқәа n, s иаанагоит албаадаратә цәаҳәақәа, уи инақәыршәаны, иҭбаауп, ма иҭшәоуп ҳәа. Neb адырга ахархәара амоуп аспектр ахкы аеҵәа акәша-мыкәша [[Туманность|анаҟәра]] шыҟоу аанарԥшуазар, p — [[Пекулярная звезда|апекулиартә]] спектрқәа рзы<ref>{{cite web|url=https://www.cfa.harvard.edu/~pberlind/atlas/htmls/note.html|title=Spectral Classification|website=www.cfa.harvard.edu|access-date=2020-10-29|archive-date=2020-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114000837/https://www.cfa.harvard.edu/~pberlind/atlas/htmls/note.html|url-status=live}}</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 370—371.</ref>. == Аиҭашәаратә аеҵәақәа == [[Афаил:Delta_Cephei_lightcurve.jpg|мини|[[Дельта Цефея|δ Цефеиа]] ацырцырра ахәахәа]] [[Афаил:Artist’s impression of eclipsing binary.ogv|thumb|Арлашьцаратә ҩбатә еҵәеи уи ацырцырра ахәахәеи ранимациа|220x220пкс]] Зҽызыԥсахуа ҳәа ирышьҭоуп ҳаамҭазтәи атехника аҩаӡара аманы иаарԥшхарц азы [[Звёздная величина|зыцырцырра]] акыр зҽызыԥсахуа аеҵәақәа. Аҽеиҭакра аеҵәаҿы афизикатә еиҭакрақәа ирыхҟьазар, уи афизикатә ҳәа иашьҭоуп, аеҵәа иаԥнаҵо алашара аҽаԥсахуазар уи агьежьра, мамзаргьы егьырҭ аобиектқәа рыла уи ахҩара иахҟьаны мацара — агеометриатә ҳәа иашьҭоуп. Афизикатәи агеометриатәи аҽеиҭакра еицааир ҟалоит. Аеҵәатә шәагаа убри аан аамҭа-аамҭала еиԥш ииашамкәа аҽаԥсахлар алшоит<ref name=":3">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2712725|автор=Н. Н. Самусь |статья=ПЕРЕМЕ́ННЫЕ ЗВЁЗДЫ|том=25|страницы=639—640|архив=https://web.archive.org/web/20210509085910/https://bigenc.ru/physics/text/2712725|архив дата=2021-05-09}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/variable-star|title=Variable star|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023015010/https://www.britannica.com/science/variable-star|url-status=live}}</ref><ref name=":4">{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/variablestar.html|title=Variable star|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026135450/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/variablestar.html|url-status=live}}</ref>. Убри аан аҽеиҭакра аеҵәа еснагьтәи аҟазшьарба акәӡам, уи [[Эволюция звёзд|аеволиуциа]] еиуеиԥшым аетапқәа раан ицәырҵуеит, иӡуеит (шәахә.ҵаҟа), еҵәак азы еиуеиԥшым аҟазшьа шьҭнахыргьы алшоит<ref name=":11">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188527|title=Переменные звёзды|author=[[Ефремов, Юрий Николаевич|Ефремов Ю. Н.]]|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-25|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028234807/http://www.astronet.ru/db/msg/1188527|url-status=live}}</ref>. Уажәазы еицырдыруеит шәнызқьла зҽызыԥсахуа аеҵәақәа, егьырҭ агалактикақәагьы уахь иналаҵаны. Зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рыхкқәак, иаагозар, [[цефеиды|ацефеидқәа]], мамзаргьы [[сверхновые|асуперҿыцқәа]], астрономиаҿы [[Стандартная свеча|астандарттә цәашьқәа]] раҳасабала рхы иадырхәоит, акосмос аҿы абжьаӡарақәа ршәара алдыршоит<ref name=":3" /><ref name="sfn12">Сурдин, 2015, с. 163.</ref>. Зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рыклассификациа уадаҩуп, уи ҳасаб азнауеит аеҵәа [[Кривая блеска|ацырцырра ахәахәа]] аформа, уи аиҭакрақәа рамплитуда, раамҭа-аамҭалара, аҽеиҭакра цәырызго афизикатә процессқәа. Зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рклассификациеи ркаталогизациеи ирызку [[Общий каталог переменных звёзд|зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рзеиԥш каталог]] аҿы иалкаауп шәкыла зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рыклассқәа, аха еҵәақәак уеизгьы урҭ руакгьы иаҵанакӡом<ref name=":3" /><ref>{{cite web|url=http://www.sai.msu.su/gcvs/gcvs/intr.htm|title=GCVS Introduction|website=www.sai.msu.su|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026044721/http://www.sai.msu.su/gcvs/gcvs/intr.htm|url-status=live}}</ref>. Иҟоуп [[Обозначения переменных звёзд|зҽызыԥсахуа аеҵәақәа ахьӡқәа рыҭаразы асистема]] ҷыда (шәахә.ҵаҟа), зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рыклассқәа рхаҭақәа ракәзар, шамахамзар, ари акласс апрототипс иҟалаз аеҵәа ахьӡ ахырҵоит, — иаагозар, [[Переменная типа RR Лиры|RR Алира ахкы змоу зҽызыԥсахуа аеҵәақәа]] ырпрототип [[RR Лиры|RR Алира]] аеҵәа ауп<ref name=":4" /><ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/variable_star_naming.html|title=Variable star naming|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918071831/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/variable_star_naming.html|url-status=live}}</ref>. Иалукаар ҟалоит абарҭ ихадоу зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рыхкқәа<ref name=":4" />: * еисуа зҽызыԥсахуа — аеҵәақәа, урҭ рҽеиҭакра аамҭа-аамҭала иҟоуп, арадиуси аԥхарреи рыԥсахрақәа ирыхҟьоуп. Ари аҩыза аеҵәақәа ирҿырԥштәқәаны иҟалар алшоит [[цефеиды|ацефеидқәа]]<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/pulsating_variable.html|title=Pulsating variable|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2017-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205093112/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/pulsating_variable.html|url-status=live}}</ref>; * зҽызыԥсахуа аеруптивтәқәа — аеҵәақәа, урҭ рҽеиҭакра зыхҟьо [[Хромосфера|ахромосфераҿы]], ма [[Звёздная корона|агәыргьын]] аҿы активра ауп, иара убас [[Звёздный ветер|аеҵәатә ԥша]], ма амаҭәашьар аҭыжьра ауп. Ари ахкы змоу аеҵәақәа рҿырԥшы — [[звёзды типа T Тельца|T Ацәҵыс ахкы змоу аеҵәақәа]] роуп<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/E/eruptive_variable.html|title=Eruptive variable|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026031202/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/E/eruptive_variable.html|url-status=live}}</ref>; * [[Катаклизмическая переменная|зҽызыԥсахуа акатаклизмтәқәа]] — зыцырцырра аиҭакрақәа иаалырҟьаны имҩаԥысуа, атҟәатә процессқәа зцу еҵәақәоуп. Ари ахкы иатәуп аеҵәа ҿыцқәеи асуперҿыцқәеи<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/C/cataclysmic_variable.html|title=Cataclysmic variable|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030170405/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/C/cataclysmic_variable.html|url-status=live}}</ref>; * [[Затменные звёзды|зҽызыԥсахуа арлашьцаратәқәа]] — [[двойные звёзды|ҩбаны иҟоу аеҵәақәа]] (шәахә.ҵаҟа), урҭ рҿы аамҭа-аамҭала аеҵәақәа рыла [[Покрытие (астрономия)|ахҟьарақәа]] мҩаԥысуеит, уи иахҟьаны асистема иубо ацырцырра аамҭа-аамҭала илаҟәуеит. Ҿырԥштәыс иаагар ҟалоит [[затменные переменные типа Алголя|Алголь ахкы змоу зҽызыԥсахуа арлашьцаратә еҵәақәа]]<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/B/binarystar.html|title=Eclipsing binary|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027105932/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/B/binarystar.html|url-status=live}}</ref>; * зҽызыԥсахуа игьежьуа— аеҵәақәа роуп, урҭ рҽеиҭакра ааԥшуеит рыҵәҩан иакәшаны ианыгьежьуа, уи анырра анаҭар алшоит аеллипсоидтә форма, [[Магнитное поле звёзд|амҳалдызтә мҽхакы]] ӷәӷәа, мамзаргьы [[звёздные пятна|аеҵәатә шәытақәа]]. Аҿырԥштәы — [[переменные типа BY Дракона|BY Агәылшьаԥ ахкы змоу зҽызыԥсахуа аеҵәақәа]] роуп<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/R/rotating_variable.html|title=Rotating variable|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026094020/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/R/rotating_variable.html|url-status=live}}</ref>. == Аеҵәақәа рсистемақәа == === Ҩбаны иҟоу аеҵәақәеи аеҵәа рацәақәеи === [[Афаил:Sirius_movement.svg|мини|[[Сириус]] A атраекториа — ажәҩантә сфера аҟны астрометриатә-ҩбатә еҵәа иубо акомпонент]] [[Двойная звезда|Ҩбаны иҟоу аеҵәа]] — акапанқәа рзеиԥш гәҭа иакәшо ҩ-еҵәак рыла ишьақәгылоу системоуп. Агравитациа-еидҳәалала асистема еҵәақәак алазар, ари аҩыза асистема [[Кратная звезда|аеҵәа рацәа]] ҳәа иашьҭоуп, насгьы аеҵәа рацәақәа, шамахамзар, аиерархиатә еилазаашьа рымоуп: иаагозар, хԥа-хԥалатәи асистемақәа шьақәгылазар ҟалоит аеҵәаҩбақәа рыла, уи акыр иацәыхароу зхала иҟоу ала. Ҩбаны иҟоу асистемақәеи ирацәаны иҟоу асистемақәеи ирыҵанакуеит аеҵәақәа зегьы рыбжеиҳарак, урҭ рҿы аикәшара апериодқәа минуҭқәак инадыркны миллион шықәсқәак рҟынӡа инаӡар алшоит. Аеҵәаҩбақәа рыкапанқәеи егьырҭ аеҵәақәа рпараметрқәаки рзы аинформациа еиҳа узықәгәыӷша хыҵхырҭаны иҟоуп<ref name=":5">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1942658|автор=А. В. Тутуков|статья=ДВОЙНЫ́Е ЗВЁЗДЫ|том=8|страницы=376|архив=https://web.archive.org/web/20201024222342/https://bigenc.ru/physics/text/1942658|архив дата=2020-10-24}}</ref><ref name="sfn2">Fundamental Astronomy, 2007, с. 221—226.</ref>. Абжьааԥны аеҵәаҩбақәа еихыршоит урҭ рыҩбатәра злаарԥшыз аметод шьаҭас иҟаҵаны<ref name=":5" /><ref name="sfn2" /><ref name=":6">{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/B/binarystar.html|title=Binary star|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027105932/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/B/binarystar.html|url-status=live}}</ref>: * [[визуально-двойные звёзды|авизуалтә-еҵәаҩбақәа]] — аеҵәақәа ҩба, зкомпонентқәа ишиашоу агәаҭарақәа раан еилургартә иҟоу; * [[спектрально-двойные звёзды|аспектралтә-еҵәаҩбақәа]] — аспектр аҭҵаарақәа раан зыҩбатәра аарԥшхо аеҵәақәа ҩба: урҭ аорбита ала рныҟәара [[эффект Доплера|Доплер иеффект]] цәырнагоит, уи компонентк, ма аҩ-компонентк рыспектралтә цәаҳәақәа рҭагылазаашьа аԥсахуеит; * [[Затменные звёзды|арлашьцаратә-еҵәаҩбақәа]] — аеҵәақәа ҩба, зкомпонентқәа аамҭа-аамҭала хәҭа-хәҭала, ма ишеибгоу иаҵазырӡуа, уи иахҟьаны иубарҭоу аеҵәатә шәагаа аҽаԥсахуеит, [[Переменная звезда|аҽеиҭакра]] убоит. Зны-зынла ахархәара амоуп еиҳа иҭбаау аилкаара «афотометриатә-ҩбатәқәа», иара убас уахь иаҵанакуеит [[Покрытие (астрономия)|ахҩарақәа]] аныҟамло, аха еҵәак, ма аҩ-еҵәак [[Приливные силы|аӡышьҭыҵратә мчқәа]] рныррала рҽеиҵыхны ианыгьежьуа еиуеиԥшым аганқәа рыла игьежьуеит, уи иахҟьаны аҽеиҭакрагьы убоит; * астрометриатә-еҵәаҩбақәа — аеҵәақәа ҩба, урҭ рҿы иубо обиектк, еиҳа илашоу ауп, убри аан уи аныҟәара атраекториа иашаӡам, уи иаҳнарбоит иҭаау, акапан ду змоу амҩаныза шыҟоу, иаагозар, [[Белый карлик|асса шкәакәа]]. Иара убасгьы иалыркаауеит [[тесные двойные системы|еизааигәаӡоу аҩбатә системақәа]] — аеҵәақәа ҩба, урҭ ирыбжьоу абжьаӡара рышәагаақәа иаҿурԥшыртә иҟоу. Ас еиԥш иҟоу асистемақәа рҿы аеҵәақәа реинырра иахҟьаз еиуеиԥшым ацәырҵрақәа убар алшоит, иаҳҳәап, амаҭәашьар еҵәак аҟынтәи даҽа еҵәак ахь аиасра, еҵәак, ма аҩ-еҵәак [[полость Роша|Рош игәаҩара]] хадырҭәаауазар<ref name=":5" /><ref name=":6" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/4190215|автор=Н. И. Шакура|статья=ТЕ́СНЫЕ ДВОЙНЫ́Е ЗВЁЗДЫ|том=32|страницы=98|архив=https://web.archive.org/web/20201024091020/https://bigenc.ru/physics/text/4190215|архив дата=2020-10-24}}</ref>. Зны-зынла иуԥылоит [[Небесная сфера|ажәҩантә сфера]] ахь апроекциаҿы иааигәаны иҟоу, аха хара-хара иҟоу, агравитациа иадҳәалам аеҵәақәа реицааирақәа. Ас еиԥш иҟоу аҩбақәа [[Оптически-двойная звезда|аоптикатә-ҩбатә еҵәақәа]] ҳәа ирышьҭоуп<ref name=":6" />. === Аеҵәатә еизакқәа === [[Афаил:VST_image_of_the_giant_globular_star_cluster_Omega_Centauri.jpg|мини|[[Омега Центавра|Омега Центавр]] агьежьтә еҵәатә еизакы]] [[Афаил:NGC265.jpg|мини|Иԥсаҟьоу аеҵәатә еизак [[NGC 265]]]] [[Звёздное скопление|Аеҵәатә еизак]] — аҭыԥҭаӡара аҿы иааигәаны иҟоу, [[Молекулярное облако|молекулиартә ԥсҭҳәак]] ахылҵшьҭра иадҳәалоу аеҵәақәа ргәыԥ ауп. Еицрыдыркылахьеит аеҵәатә еизакқәа ҩ-хкык рыла реихшара — [[Шаровое звёздное скопление|агьежьтәи]] [[Рассеянное звёздное скопление|иԥсаҟьоуи]]<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/star_cluster.html|title=Star cluster|author=David Darling|website=Encyclopedia of science|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030010642/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/star_cluster.html|url-status=live}}</ref>, аха зны-зынла аеҵәатә еизакқәа ирхырыԥхьаӡалоит [[звёздные ассоциации|аеҵәатә ассоциациақәагьы]]. Аеҵәатә еизакқәа астрономиазы акырӡа ахә рымоуп, избанзар урҭ ирҭоу аеҵәақәа Адгьыл еиҟараны иахьацәыхароу, насгьы шамахамзар аамҭаказы, еиԥшу химиатә еилазаарала иахьышьақәгылаз. Абасала, урҭ алагарҭатә капанла мацара ауп излеиԥшым, уи [[Звёздная эволюция|аеҵәатә еволиуциа]] атеориа аиқәыршәара армариоит<ref name="sfn13">Сурдин, 2015, с. 287—295.</ref>. Агьежьтә еҵәатә еизакқәа — еилаӷәӷәоу, акапан ду змоу еизакқәоуп, урҭ акәымпыл еиԥшу аформеи аизак агәҭаҿы аеҵәақәа реизакра ҳараки рымоуп. Урҭ ирылоуп 10 нызқь инаркны миллионқәак рҟынӡа аеҵәақәа, бжьаратәла — 200 нызқь раҟара, урҭ рдиаметрқәа 100—300 [[Световой год|лашара шықәсқәа]] шьақәдыргылоит. Ас еиԥш аизгақәа 10—15 млрд шықәса раҟара ақәра рымоуп, убри аҟнытә [[Звёздное население|II-тәи апопулиациа]] ахь иаҵанакуеит, [[Сферическая подсистема Галактики|Агалактика асфератә системеиҵа]] шьақәдыргылоит (шәахә.ҵаҟа). Агьежьтә еизакқәа рҿы аеҵәақәа [[Металличность|аметаллқәа рыла иӷаруп]], избанзар ишьақәгылеижьҭеи акрааҵуеит, акапан маҷқәа рымоуп, избанзар аеҵәа дуқәа [[Эволюция звёзд|рыҿиашьа]] хдыркәшахьеит (шәахә.ҵаҟа)<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/globclust.html|title=Globular cluster|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030181419/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/globclust.html|url-status=live}}</ref><ref name="sfn13" /><ref name="sfn8">Кононович, Мороз, 2004, с. 440—442.</ref>. Иԥсаҟьоу аеҵәатә еизакқәа агьежьтә еизакқәа раасҭа еилаӷәӷәам, аеҵәақәа еиҳа имаҷны ирылоуп — жәабақәак инаркны зықьқәак рҟынӡа, бжьаратәла 200—300, ас еиԥш аизгақәа рдиаметрқәа 50 лашара шықәса рҟынӡа инаӡоит. Агьежьтә еизакқәа иреиԥшымкәа, иԥсаҟьоу агравитациа уиаҟара иадҳәалаӡам, ишаԥу еиԥш, ианышьақәгылалак ашьҭахь миллиард шықәса рыҩныҵҟа еилаҳауеит. Ас еиԥш иҟоу аизгақәа [[Звёздное население|I-тәи апопулиациа]] ахь иаҵанакуеит, [[Галактический диск|агалактикатә диск]] аҟны рҽеизыргоит, дара аизгақәа рҿы иуԥылоит аеҵәа дуқәа, аеҵәа лашақәа рацәаны.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/O/opencluster.html|title=Open cluster|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030234615/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/O/opencluster.html|url-status=live}}</ref><ref name="sfn13" /><ref name="sfn8" /> Аеҵәатә ассоциациақәа — азеиԥш капан 1000 {{Mo}} иреиҵоу, адиаметр 700 лашара шықәса рҟынӡа змоу аеҵәақәа еиҳагьы иҵаӷоу ргәыԥқәа роуп<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/stellar-association|title=Stellar association|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026071303/https://www.britannica.com/science/stellar-association|url-status=live}}</ref>. Урҭ агравитациа даара иԥсыҽны иадҳәалоуп, убри аҟнытә ианышьақәгылалак ашьҭахь 10 млн шықәса рыҩныҵҟа еилаҳауеит. Уи иаанаго урҭ даара иқәыԥшу аеҵәақәа рыла ишьақәгылоуп ҳәа ауп<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/A/association_stellar.html|title=Stellar association|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029101448/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/A/association_stellar.html|url-status=live}}</ref><ref name="sfn13" /><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 440—444.</ref>. === Агалактикақәа === {{Main|Агалактика}} [[Афаил:Andromeda_Galaxy_(with_h-alpha).jpg|мини|[[Галактика Андромеды|Андромеда агалактика]]]] Агалактикақәа — аеҵәақәеи [[Межзвёздное вещество|аеҵәабжьаратә маҭәашьари]] рсистемақәа, урҭ рахьтә иреиҳаӡоу шә-миллиард еҵәа рылазар алшоит, 30 [[килопарсек]] рҟынӡа арадиусқәа рымазар алшоит. Аеҵәақәа агалактикақәа рҿы еиҟарамкәа еихшоуп: иқәыԥшу, металлла ибеиоу I-тәи апопулиациа аеҵәақәа агалактика ахәҭа ҟьаԥс шьақәдыргылоит, уи агалактикатә диск аҳасабала иубоит, ажәытә, аметаллқәа рыла иӷару II-тәи апопулиациа аеҵәақәа асфератә хәҭа шьақәдыргылоит, уи агалактика агәҭаны акыр аҽеизнакуеит<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/galaxy|title=Galaxy|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019213459/https://www.britannica.com/science/galaxy|url-status=live}}</ref><ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 367.</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 439—440.</ref>. [[Хаббл, Эдвин|Едвин Хаббл]] 1925 шықәсазы иаликааз агалактикақәа рыхкы хадақәа ԥшьба<ref>Сурдин, 2015, с. 336—340.</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 468—471.</ref>: * [[эллиптические галактики|аеллиптикатә галактикақәа]] — зыҩныҵҟатәи аструктура аарԥшым агалактикақәа, акәымпыл, ма аеллипсоид аформа змоу. Урҭ шамахамзар арчи [[Космическая пыль|асабеи]] рылаӡам, еиҳарак ажәытә еҵәақәа рыла ишьақәгылоуп. Иҟьаԥсу ахәҭа урҭ рҿы иҟаӡам; * [[Линзовидная галактика|алинзаԥшра змоу агалактикақәа]] ԥшра-сахьала аеллиптикатә галактикақәа иреиԥшуп, аха урҭ рҿы асфератә хәҭа ихаданы ишыҟоугьы, иара убас аеҵәақәа рдискгьы рымоуп; * [[спиральные галактики|асарчтә галактикақәа]] асфератә хәҭақәа реиԥш иҟьаԥсугьы рымоуп, убри аан аҵыхәтәантәи алинзаԥшра змоу раасҭа иӷәӷәаны иаарԥшуп, асарчтә галактикақәа рдискқәа рҿы асарчтә структура аарԥшхоит; * [[неправильные галактики|ииашам агалактикақәа]] — асимметриатә форма змоу галактикақәоуп, арчи асабеи рацәаны ирылоуп. Ас еиԥш иҟоу агалактикақәа рҿы асфератә хәҭа шамахамзар иҟаӡам, аеҵәақәа реиҳарак қәыԥшуп, насгьы асистемеиҵа ҟьаԥс шьақәдыргылоит. == Аеҵәақәа револиуциа == [[Афаил:Solar evolution ab.png|альт=|мини|[[Амра|Амра]] аеволиуциа|450x450пкс]] Аеҵәақәа рфизикатәи иубарҭоуи рпараметрқәа ҭышәынтәалам, избанзар урҭ рҿы ицо [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] ирыхҟьаны аеҵәа аилазаара аҽаԥсахуеит, акапан маҷхоит, амчхара ахылҵуеит. Аеҵәа аҟазшьарбагақәа рыԥсахра аамҭа цацыԥхьаӡа [[Эволюция звёзд|аеҵәа аеволиуциа]] ҳәа иашьҭоуп, ари апроцесс еиуеиԥшым алагарҭатә капанқәа змоу аеҵәақәа рҿы еиуеиԥшымкәа имҩаԥысуеит<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4596.html|title=Эволюция звёзд|author=|website=Энциклопедия физики и техники|date=|publisher=|access-date=2020-07-11|archive-date=2020-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200710101824/http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4596.html|url-status=live}}</ref>. Лассы-лассы усеиԥшқәа раан иалацәажәоит аеҵәа амчхара хыҵхырҭас иамоу агәыцәтә реакциақәа аныҟало иалаго, ареакциақәа анаанкылахалак инҵәо «аеҵәа аԥсҭазаара»<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.sai.msu.su/ng/stars/stars_life.htm|title=Жизнь звёзд|author=|website=www.sai.msu.su|date=|publisher=|access-date=2020-07-11|archive-date=2020-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701162426/http://www.sai.msu.su/ng/stars/stars_life.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=|url=https://new-science.ru/kak-vyglyadit-zhiznennyj-cikl-zvezdy/|title=Как выглядит жизненный цикл звезды?|author=|website=new-science.ru|date=|publisher=|access-date=2020-07-11|archive-date=2020-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711152025/https://new-science.ru/kak-vyglyadit-zhiznennyj-cikl-zvezdy/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171272|title=Во что превращаются звезды в конце жизни|author=[[Постнов, Константин Александрович|Постнов К. А.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-07-11|archive-date=2020-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712072537/http://www.astronet.ru/db/msg/1171272|url-status=live}}</ref>. Аеҵәа аԥсҭазаара аҿҳәара, алагарҭатә капан зеиԥшроу еиԥш, миллион шықәсқәак инадыркны жәабала триллион шықәсқәак рҟынӡа инаӡоит<ref>{{книга|ref=Bertulani|автор=Bertulani C. A.|заглавие=Nuclei in the Cosmos|ответственный=|год=2013|издание=|место=Singapore|издательство=[[World Scientific]]|страницы=|страниц=|isbn=978-981-4417-66-2}}</ref><ref name=':42'>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1170638/evolution/hr_diagram/ms.htm|title=Главная последовательность|author=Миронова И.|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-07-11|archive-date=2020-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629070940/http://www.astronet.ru/db/msg/1170638/evolution/hr_diagram/ms.htm|url-status=live}}</ref>. Аԥсҭазаара иалагӡаны аеҵәақәа [[Переменная звезда|аҽеиҭакра]] рызцәырҵыр, иагьыӡыр алшоит<ref name=":11" />, аеҵәа аеволиуциа амҩаԥысшьа анырра анаҭар алшоит уи [[Тесная двойная система|иааигәоу аҩбатә системак]] иахьалахәу<ref name=":15">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171340|title=Тесные двойные звезды на поздних стадиях эволюции|author=[[Черепащук, Анатолий Михайлович|Черепащук А. М.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-07-16|archive-date=2015-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20151020165043/http://www.astronet.ru/db/msg/1171340|url-status=live}}</ref>. === Аеҵәақәа рнуклеосинтез === Аеҵәақәа рыҿиашьа еиуеиԥшым астадиақәа рҿы урҭ рҿы имҩаԥысуеит еиуеиԥшым [[термоядерные реакции|атермогәыцәтә реакциақәа]]. Урҭ рахьтә еиҳа ихадоу, мчхарала хра злоу, акраамҭатәи — [[протон-протонный цикл|апротон-протонтә цикл]], [[CNO-цикл]], ԥшь-[[протон]]к рыла [[Гелий|агели]] агәыцә ахьышьақәгыло — [[Главная последовательность|аишьҭагыла хада]] аеҵәақәа ргәыцәқәа рҿы имҩаԥысуеит<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/4934355|автор=Д. К. Надёжин|статья=Я́ДЕРНЫЕ РЕА́КЦИИ В ЗВЁЗДАХ|том=35|страницы=631—632|архив=https://web.archive.org/web/20201023133708/https://bigenc.ru/physics/text/4934355|архив дата=2020-10-23}}</ref><ref name="sfn9">Сурдин, 2015, с. 128—134.</ref>. Акыр идуу аеҵәақәа рҿы аеволиуциа ашьҭахьтәи аетапқәа раан асинтез рзыруеит еиҳа ихьанҭоу аелементқәа: раԥхьа [[Тройная гелиевая реакция|хынтәтәи агелитә процесс]] аҿы [[углерод|акарбон]], зегь реиҳа ихьанҭоу аеҵәақәа рҿы [[Железо|аиха]] аҟынӡа еиҳа ихьанҭоу аелементқәагьы — анаҩстәи ануклеосинтез цаӡом, избанзар мчхарала феида алам<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 413.</ref><ref name="sfn9" />. Ус шакәугьы аиха аасҭа ихьанҭоу аелементқәа шьақәгылар рылшоит [[Взрывной нуклеосинтез|аԥжәаратә нуклеосинтез]] ҳәа изышьҭоу аан, уи мҩаԥысуеит аеҵәа агидростатикатә еиҟарара анацәыӡуа, иаҳҳәап, [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа рыԥжәарақәа]] раан<ref>{{cite web|lang=|url=http://femto.com.ua/articles/part_1/0474.html|title=Взрывной нуклеосинтез|author=|website=Энциклопедия физики и техники|date=|publisher=|access-date=2020-07-18|archive-date=2020-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200718182515/http://femto.com.ua/articles/part_1/0474.html|url-status=live}}</ref>. === Аеҵәақәа рыҿиашьа алагарҭатә стадиа === [[Афаил:PMS evolution tracks-ru.svg|альт=|мини|Еиуеиԥшым акапан змоу апротоеҵәақәеи (аиаҵәа ԥштәы) урҭ ризохронқәеи рыҿиаратә трекқәа (еиуеиԥшым аԥштәқәа рыла иазгәаҭоуп)]] Аеҵәақәа шьақәгылоит [[Межзвёздный газ|аеҵәабжьаратә рчы]] аԥсҭҳәа ҵаӷа хьшәашәақәа рҟынтәи, урҭ еиҵало иалагоит ицәырҵыз [[Гравитационная неустойчивость|агравитациатә ҭышәынтәаламзаара]] иахҟьаны. Аханатә аиҵалара иалагар зылшо акапан ду змоу аԥсҭҳәақәа роуп, аха апроцесс аан урҭ рҽыршоит еиҳа ихәыҷу аиҵацалара аҭыԥқәа рыла, урҭ зегьы хазтәи еҵәахоит. Убри иахҟьаны аеҵәақәа еснагь гәыԥ-гәыԥла ишьақәгылоит: [[Звёздные ассоциации|аеҵәатә ассоциациақәа]], мамзаргьы [[Звёздное скопление|аеҵәатә еизакқәа]] реилазаараҿы<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 386—392.</ref>. Аԥсҭҳәаҿы [[Гидростатическое равновесие|гидростатикала еиҟароу]] агәыцә анышьақәгылалак ашьҭахь, уи [[Протозвезда|апротоеҵәа]] ҳәа иԥхьаӡахо иалагоит. Апротоеҵәа лашоит раԥхьа ихароу аинфраҟаԥшь диапазон аҿы аиҵацалара иабзоураны, анаҩс иԥхоит, аоптикатә диапазон аҿы иубарҭахоит. Ари астадиа мҩаԥысыр алшоит {{E|5|0}} ашықәсқәа инадыркны зегь реиҳа идуу аеҵәақәа рзы {{E|9|0}} ашықәсқәа рҟынӡа еиҳа имаҷны идуу рзы<ref name=":18">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node12.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды. От облака к звезде|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=|date=1992|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-07-11|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923190023/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node12.html|url-status=live}}</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 394—395.</ref><ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 243.</ref>. Убри аамҭазы иара убасгьы ишьақәгылоит аеҵәа акәша-мыкәша [[Протопланетный диск|апротопланеттә дискқәа]], урҭ анаҩс [[Планетная система|апланетатә системақәа]] рахь иҿиар алшоит<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 356—358.</ref>. Уи ашьҭахь аеҵәа аҵаулара, уи акапан 0,075 {{Mo}} еиҳазар, акыр иԥхоит, аӡри аҟынтәи агели асинтез иалагоит: убри аамҭазы аеҵәа аишьҭагыла хада аеҵәа наӡа акәхоит. Акапан акәзар 0,075 {{Mo}} еиҵахозар, апротоеҵәа [[Коричневый карлик|асса каҳуаԥштәхоит]], уаҟа ԥыҭраамҭак атермогәыцәтә синтез цар алшоит, аха амчхара ахәҭа хада аиҵацалара абзоурала иалҵуеит<ref name=":1" /><ref name="sfn10" />. === Аишьҭагыла хада === Аеҵәаҿы аӡри аҟынтәи агели асинтез ианалагалак ашьҭахь, уи аишьҭагыла хада иаеҵәахоит, уи аҭагылазаашьаҿы аԥсҭазаара аиҳарак ахнагоит — аеҵәақәа 90 %, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп Амрагьы, аишьҭагыла хада иаҵанакуеит<ref name=":8" />. Аишьҭагыла хада аеҵәақәа рҟазшьарбагақәа раԥхьа иргыланы акапани, акырӡа имаҷны, ақәреи алагарҭатә химиатә еилазаареи ирхьыԥшуп: аеҵәа акапан шаҟа ирацәоу аҟара уи аԥхарра, арадиус, арлашара еиҳахоит, аишьҭагыла хадаҿы аԥсҭазаара аҿҳәара маҷхоит. Убас, иаҳҳәап, зыкапан 0,1 {{Mo}} ыҟоу аеҵәа арлашара 0,0002 {{Lo}}, аԥхарра {{nobr|3000 K}}, [[Спектральные классы звёзд|аспектралтә класс]] M6 амазаауеит, зыкапан {{nobr|18 {{Mo}}}} иҟоу аеҵәа — арлашара {{nobr|30 000 {{Lo}}}}, аԥхарра {{nobr|33 000 K}}, аспектралтә класс O9,5<ref name=':42' />. Зегь реиҳа ихьанҭоу аеҵәақәа аишьҭагыла хадаҿы рыԥсҭазаара аҿҳәара миллион шықәсқәак раҟара ыҟоуп, зыкапан маҷӡоу — 10 триллион шықәса раҟара, уи [[возраст Вселенной|Адунеи ақәра]] еиҳауп<ref name=":8" /><ref name=":10">{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1997ApJ...482..420L|автор=Gregory Laughlin, Peter Bodenheimer, Fred C. Adams|заглавие=The End of the Main Sequence|язык=en|год=1997|месяц=6|день=1|издание=[[The Astrophysical Journal]]|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|volume=482|pp=420–432|doi=10.1086/304125|archive-date=2018-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20181005105252/http://adsabs.harvard.edu/abs/1997ApJ...482..420L| issn = 0004-637X }}</ref>. Аелемент хьанҭақәа маҷны измоу [[Звёздное население|II-тәи апопулиациа]] аеҵәақәа, урҭгьы агәыцә аҿы агели асинтез азыруеит, иара убри аспектралтә класс аишьҭагыла хада аеҵәақәа раасҭа акырынтә иҭаауп, [[субкарлик|асубссақәа]] ҳәагьы ирышьҭоуп<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/subdwarf.html|title=Subdwarf|author=Darling D.|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-25|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031111929/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/subdwarf.html|url-status=live}}</ref>. Аишьҭагыла хада астадиа нҵәоит аеҵәа агәыцә аҿы аӡри анмаҷцәоу, уи абылра убри арежим ала ианзымцо. Еиуеиԥшым аеҵәақәа уи ашьҭахь еиуеиԥшымкәа рхы мҩаԥыргоит<ref name="sfn6">Кононович, Мороз, 2004, с. 399.</ref>. === Аишьҭагыла хада ашьҭахь аеҵәақәа рыҿиашьа === [[Афаил:Stellar evolutionary tracks-ru.svg|альт=|мини|240x240пкс|Еиуеиԥшым акапан змоу аеҵәақәа рыҿиаратә трекқәа аишьҭагыла хада ашьҭахь]] Аеҵәақәа реиҳарак рҿы агели агәыцә аҿы еизоит, аӡри еиҳа-еиҳа имаҷхоит. Уи иахҟьаны аӡри агәыцә акәша-мыкәша аҿыгҳаратә хыҵхырҭаҿы абылра иалагоит, аеҵәа ахаҭа раԥхьа [[субгигант|асубгигантқәа]] рыстадиахь ииасуеит, анаҩс [[ветвь красных гигантов|агигант ҟаԥшьқәа рымахә]] ахь ииасуеит, ихьшәашәоит, аха ашәагаақәеи арлашареи акырынтә иацнаҵоит<ref name="sfn6" />. Иалкаауп зыкапан 0,2 {{Mo}} еиҵоу аеҵәақәа: урҭ зынӡа аконвективра рылоуп, урҭ рҿы агели амҽхак зегьы ала еихыршоит. Атеориатә модельқәа изларҳәо ала, урҭ ԥхоит, еиҵалоит, [[Голубой карлик|асса жәҩангәыԥшшәылақәа]] рахь ииасуеит, нас [[Белый карлик|агелитә сса шкәакәақәа]] рахь ииасуеит (шәахә.ҵаҟа)<ref name=":10" /><ref>Сурдин, 2015, с. 158.</ref>. Еиҳау акапан змоу аеҵәақәа рҿы аамҭак азы [[горение гелия|агели абылра]] иалагоит. Аеҵәа акапан 2,3 {{Mo}} еиҵазар, иԥжәаны амца акуеит — [[гелиевая вспышка|агели еимҟьара]] мҩаԥысуеит, аеҵәагьы [[Горизонтальная ветвь|агоризонталтә махә]] аҿы инанагоит. Еиҳа ианырацәоу агели хәыҷы-хәыҷла амца акуеит, аеҵәагьы [[Голубая петля|аиқәҳәала иаҵәа]] иахысуеит. Агәыцә аҿы акарбони [[кислород|аҵәыҵәрии]] анеизалак, агели маҷны ианаанхалак, агәыцә аиҵалара иалагоит, аеҵәагьы [[Асимптотическая ветвь гигантов|агигантқәа расимптотикатә махә]]ахь ииасуеит — араҟа апроцессқәа аеҵәақәа рҿы агигант ҟаԥшьқәа рымахә аҿы имҩаԥысуа иреиԥшуп. Зыкапан 8 {{Mo}} еиҵоу аеҵәақәа рзы ари астадиа ҵыхәтәантәихоит: ркәырша кажьны акарбони аҵәыҵәрии рыла ишьақәгылоу асса шкәакәақәа ракәхоит<ref name="sfn3">Fundamental Astronomy, 2007, с. 249—254.</ref><ref name="sfn11">Сурдин, 2015, с. 154—161.</ref>. Еиҳа идуу аеҵәақәа рҿы агәыцә аиҵалара иалагоит, аеҵәа [[сверхгигант|асупергигант]]хоит. Уаҟа иалагоит арацәари злахәу атермогәыцәтә реакциақәа — зыкапан 8—10 {{Mo}} иҟоу аеҵәақәа рзы [[Углеродная детонация|арацәаритә детонациа]] иахҟьаны, еиҳа идуу аеҵәақәа рҿы хәыҷы-хәыҷла. Дук мырҵыкәа еиҳа ихьанҭоу аелементқәагьы, аиха аҟынӡа ареакциақәа ирылагар алшоит, аеҵәаҿы ишьақәгылоит еиуеиԥшым аелементқәа рыла ишьақәгылоу аҿыгҳарақәа рацәаны. Уи ашьҭахь аеҵәа акәырша кажьны аҵәыҵәри, [[неон|анеон]], ма [[Магний|амагни]] рыла ишьақәгылоу сса шкәакәахар алшоит, мамзаргьы асуперҿыц еиԥш иԥжәар алшоит, усҟан [[нейтронная звезда|анеитронтә еҵәа]], ма [[Акылҳара еиқәаҵәа|акылҳара еиқәаҵәа]] алҵуеит<ref name="sfn3" /><ref name="sfn11" />. === Аеҵәақәа рыҿиашьа аҵыхәтәантәи астадиақәа === Иалкаахоит аеҵәа аԥсҭазаара анҵәамҭазы изакәхар алшо аобиектқәа рыхкқәа хԥа<ref name="sfn7">Кононович, Мороз, 2004, с. 418—421.</ref>. [[Белый карлик|Асса шкәакәақәа]] — амратә капан аҟара акапан змоу, аха 100-нтә еиҵоу арадиус змоу [[Вырожденный газ|ииаӡааз амаҭәашьар]] иалху обиектқәоуп. Асса шкәакәақәа рахь ииасуеит зханатәтәи акапанқәа 8—10 {{Mo}} иреиҵоу аеҵәақәа, акәырша карыжьуеит, уи [[планетарная туманность|апланетатә наҟәра]] еиԥш иубоит. Асса шкәакәақәа рҿы амчхара ҿиаӡом, урҭ рыҩныҵҟа аԥхарра ҳаракы абзоурала ауп ишырхылҵуа: урҭ рахьтә зегь реиҳа иԥхоу 70 000 [[Кельвин|K]] раҟара аԥхарра рымоуп, аха хәыҷы-хәыҷла ихьшәашәоит, [[Чёрный карлик|асса еиқәаҵәақәа]] ракәхоит<ref name="sfn3" /><ref name="sfn7" />. [[Нейтронная звезда|Анеитронтә еҵәақәа]] шьақәгылоит ииаӡааз аеҵәа агәыцә акапан [[предел Чандрасекара|Чандрасекар иҳәаа]] — 1,46 {{Mo}} еиҳазар. Усҟан амаҭәашьар [[Нейтронизация|анеитронизациа]] азызуа агәыцә аилаҳара мҩаԥысуеит, уи аан [[взрыв сверхновой|асуперҿыц аԥжәара]] мҩаԥысуеит. 2 {{Mo}} иаҟароу анеитронтә еҵәа акапан аан уи арадиус 10 км раҟара иҟалоит<ref name="sfn3" /><ref name="sfn7" /><ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188703|title=Сверхновые звезды|author=Утробин В. П.|website=[[Астронет]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-25|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028222817/http://www.astronet.ru/db/msg/1188703|url-status=live}}</ref>. [[Акылҳара еиқәаҵәа|Акылҳара еиқәаҵәа]] шьақәгылоит агәыцә акапан [[предел Оппенгеймера — Волкова|Оппенгеимер — Волков аҳәаа]] еиҳахар, {{nobr|2—2,5 {{Mo}}}} иҟоу. Иалҵыз анеитронтә еҵәа ҭышәынтәалахом, аилаҳарагьы шцац ицалоит: анаҩстәи иҭышәынтәалоу аконфигурациақәа еилкаам. Аамҭак азы агәыцә арадиус [[Радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] еиҵахоит, уи аан [[вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] [[Скорость света|алашара аццакра]] иаҟарахоит, [[чёрная дыра звёздной массы|аеҵәатә капан змоу акылҳара еиқәаҵәа]] цәырҵуеит.<ref name="sfn3" /><ref name="sfn7" /> == Аеҵәақәа ркаталогқәеи аноменклатуреи == Урҭ ирызку дыррақәак злоу аеҵәақәа рсиақәа, [[небесные координаты|ажәҩантә координатқәа]], [[Собственное движение|ахатәы ҵысрақәа]], [[звёздные величины|аеҵәатә шәагаақәа]], мамзаргьы [[Спектральные классы звёзд|аспектралтә классқәа]] реиԥш иҟоу, аеҵәатә каталогқәа ҳәа еицырдыруеит. Каталогқәак рҿы иарбоуп иалкаау ахкы иаҵанакуа аеҵәақәа рзы аинформациа: иаҳҳәап, [[Двойная звезда|ҩбаны]] иҟоу ма [[Переменная звезда|зҽызыԥсахуа]] аеҵәақәа. Аеҵәатә каталогқәа рзы адыррақәа рыҵәахра, рсистемаркра, рыларҵәара иаҿуп [[Центр астрономических данных в Страсбурге|Страсбургтәи астрономиатә дыррақәа рцентр]]. Ҳаамҭазтәи аеҵәатә каталогқәа ирылукаар алшоит абарҭ<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1990245|автор=К. В. Куимов|статья=ЗВЁЗДНЫЕ КАТАЛО́ГИ|том=10|страницы=326|архив=https://web.archive.org/web/20201030083356/https://bigenc.ru/physics/text/1990245|архив дата=2020-10-30}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/star-catalog|title=Star catalog|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-26|archive-date=2020-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807033551/https://www.britannica.com/science/star-catalog|url-status=live}}</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 153—155.</ref>: * [[Каталог Hipparcos|Акаталог Hipparcos]] — 1989—1993 шықәсқәа рзы [[Видимое излучение|аоптикатә диапазон]] аҿы убри ахьӡ змоу [[Hipparcos|акосмостә телескоп]] аусура алҵшәақәа рыла еиқәыршәоу. Иара иагәылоуп 118 218 еҵәа ирызку аинформациа: ашықәстәи апараллаксқәа 0,001′′ рҟынӡа аиашарала, ахатәы ҵысрақәа 0,001′′/шықәса аиашарала, аеҵәатә шәагаақәа; уи адагьы ари акаталог [[ICRS]] астандарттә координатқәа рсистема алнаршоит; * Акаталог Tycho-2 иара убасгьы еиқәыршәан Hipparcos аусура ашьаҭала. Уи еиҳа имаҷны аиашара амоуп, аха 2 миллионк инареиҳаны аеҵәақәа ирызку адыррақәа алоуп; * [[2MASS]] (The Two Micron All Sky Survey) — 0,5 миллиард еҵәа рзы иааигәоу аинфраҟаԥшь ҵакыраҿы акоординатқәеи аеҵәатә шәагаақәеи злоу, [[Калифорнийский технологический институт|Калифорниатәи атехнологиатә институт]] еиқәнаршәаз каталогуп. * [[Gaia]] акаталог шьақәыргылоуп убри аҩыза ахьӡ змоу акосмостә телескоп аусура алҵшәақәа рыла. Акаталог иагәылоуп, хәҭакахьала, 1,8 миллиард инареиҳаны аеҵәақәа рзы акоординатқәеи аеҵәатә шәагаақәеи, иара убас апараллакси 1,4 миллиард инареиҳаны ахатәы ҵысреи. Ателескоп аусура иацнаҵоит, убри азы акаталог ахарҭәаареи ариашареи иазыԥшуп<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Gaia_overview|title=Gaia overview|website=[[Европейское космическое агентство|ESA]]|access-date=2021-10-10|archive-date=2021-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20211010104547/https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Gaia_overview|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cosmos.esa.int/web/gaia/earlydr3|title=Gaia EDR3 content - Gaia - Cosmos|website=[[Европейское космическое агентство|ESA]]|access-date=2021-10-10|archive-date=2020-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210022841/https://www.cosmos.esa.int/web/gaia/earlydr3|url-status=live}}</ref>. === Аноменклатура === Жәытәнатә аахыс аеҵәақәа [[Список названий звёзд|рхатәы хьыӡқәа]] роуан (шәахә.ҵаҟа), аха астрономиа аҿиарала аноменклатура џьбара аҭаххеит. 2016 шықәсанӡа аеҵәақәа рофициалтә хатәы хьыӡқәа ыҟамызт, аха 2020 шықәсазы [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] ишьақәнарӷәӷәеит ахатәы хьыӡқәа 336<ref name=":12">{{cite web|lang=|url=https://www.iau.org/public/themes/naming_stars/|title=Naming Stars|author=|website=International Astronomical Union|date=|publisher=|access-date=2020-10-26|archive-date=2020-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200411104839/https://www.iau.org/public/themes/naming_stars/|url-status=live}}</ref><ref name=":13">{{cite web|lang=|url=http://www.astromyth.ru/Astronomy/StarNames.htm|title=Названия звёзд|author=|website=Астромиф|date=|publisher=|access-date=2020-10-27|archive-date=2020-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023084319/http://www.astromyth.ru/Astronomy/StarNames.htm|url-status=live}}</ref>. 1603 шықәсазы [[Байер, Иоганн|Иоган Баиер]] иалеигалаз [[Обозначения Байера|Баиер идыргақәа]] раԥхьаӡатәихеит еиҭакрақәак рыманы иахьа уажәраанӡагьы рхы иадырхәо. Уи акаталог аҿы [[Созвездие|еҵәаџьаа]] зегьы зегь реиҳа илашоу аеҵәақәа [[Греческий алфавит|абырзен алфавит]] анбан, еҵәаџьаа рыхьӡ раҳасабала ахьӡ роуит. Абжьааԥны, аҭагылазаашьақәа зегьы рҿы акәымзаргьы, еҵәаџьаа рҟны зегь реиҳа илашоз аеҵәа анбан α аиуан, аҩбатәи — β уҳәа убас иҵегьы. Еҵәаџьаа рҿы аеҵәақәа абырзен алфавит аҿы анбанқәа раасҭа еиҳазар, рхы иадырхәоит алаҭын алфавит анбанқәа: раԥхьа a инаркны z аҟынӡа анбан хәыҷқәа, анаҩс A инаркны Z аҟынӡа анбан дуқәа. Иаҳҳәап, [[Лев (созвездие)|Алым еҵәаџьаа]] аҟҟны зегь реиҳа илашоу аеҵәа — [[Регул]] — α Алым адырга амоуп<ref name=":12" />. Инарҭбааны ахархәара змоу даҽа системак — [[обозначения Флемстида|Флемстид идыргақәа]] — цәырҵит 1783 шықәсазы, шьаҭас иамоуп 1725 шықәсазы икьыԥхьыз [[Флемстид, Джон|Џьон Флемстид]] икаталог, иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь. Уаҟа еҵәаџьаа аеҵәақәа зегьы аномер ранашьахоит [[Прямое восхождение|ишиашоу ахалара]] аизырҳара аԥҟарала. Ари аҩыза ахьӡ аҿырԥштәы — [[61 Лебедя|61 Агьад]]<ref name=":12" />. Ишыҟазаалакгьы аеҵәақәагьы арбоуп урҭ ахьазгәаҭоу акаталог ахьӡи уа иҟоу аномери рыла. Убас, иаҳҳәап, [[Бетельгейзе|Бетельгеизе]] еиуеиԥшым акаталогқәа рҿы иамоуп адыргақәа HR 2061, BD +7 1055, HD 39801, SAO 113271, PPM 149643<ref name=":12" />. [[Двойная звезда|Ҩбаны иҟоу]] ма [[Кратная звезда|ирацәаны иҟоу аеҵәақәа]], [[Переменная звезда|зҽызыԥсахуа аеҵәақәа]], иара убас [[Новая звезда|аеҵәа ҿыцқәа]], мамзаргьы [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа]] рзы ахархәара амоуп даҽа дыргатә системак<ref name=":12" />: * ҩбаны иҟоу, ирацәаны иҟоу аеҵәақәа ркомпонентқәа, хаз-хазы адыргақәа рымамзар, ахьӡ анҵәамҭаҿы алаҭын нбан дуқәа роуеит. Иаҳҳәап, [[Сириус]] асистемаҿы асса шкәакәа иамоуп адыргақәа Сириус B, α Ала Ду B, HD 48915 B; * зҽызыԥсахуа аеҵәақәа ирымоуп ҭоурыхла ишьақәгылаз еиҳа иуадаҩу [[Обозначения переменных звёзд|адыргақәа рсистема]]. Баиер ила адырга рымамзар, ахьӡ роуеит алаҭын нбан хадеи урҭ ахьгылоу еҵәаџьааи раҳасабала, R инаркны (ҭагылазаашьақәак рҿы Q инаркны) аартра аԥҟарала. Анбан Z ашьҭахь ҩ-нбанк змоу адыргақәа шьҭанеиуеит: RR инаркны RZ аҟынӡа, анаҩс SS инаркны SZ аҟынӡа уҳәа, ZZ аҟынӡа. Анаҩс ицоит адыргақәа AA инаркны AZ аҟынӡа, BB инаркны BZ аҟынӡа уҳәа QQ инаркны QZ аҟынӡа, насгьы анбан J ахархәара амаӡам. Ари аҩыза азнеишьа иалнаршоит еҵәаџьаа зегьы рҿы 334 еҵәа рарбара, уи ашьҭахь урҭ аадырԥшуеит V335, V336 уҳәа убас иҵегьы. Убас еиԥш иҟоу ахьӡқәа иреиуоуп [[R Андромеды|R Андромеда]], [[RR Лиры|RR Алира]], V1500 Агьад; * аеҵәа ҿыцқәеи асуперҿыцқәеи, зҽызыԥсахуа аеҵәақәа ишрыҵанакуагьы, ирымоуп даҽа дыргатә системак. Аеҵәа ҿыцқәа ахьӡ роуеит иахьгәарҭаз еҵәаџьааи ашықәси рыла, иаҳҳәап, [[новая Лебедя 1975 года|1975 шықәсазтәи Агьад аҿыц]], аамҭакала зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рсистемала ахьӡ (иара убри аҿыц иамоуп адырга V1500 Агьад). Асуперҿыцқәа арбоуп урҭ раартра ашықәс ала, раартра аишьҭагыларала: аԥхьатәқәа 26 арбоуп алаҭын нбан дуқәа A инаркны Z аҟынӡа, анаҩс aa инаркны az аҟынӡа, ba инаркны bz аҟынӡа уҳәа убас иҵегьы. Ари аҩыза адырга аҿырԥштәы — SN1997bs<ref>{{cite web|lang=|url=http://cbat.eps.harvard.edu/lists/Supernovae.html|title=List of Supernovae|author=|website=Central Bureau for Astronomical Telegrams|date=|publisher=|access-date=2020-10-26|archive-date=2020-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512190634/http://cbat.eps.harvard.edu/lists/Supernovae.html|url-status=live}}</ref>. == Аҭҵаара аҭоурых == === Ажәытәан аеҵәақәа рзы агәаанагара === Ауаа жәытәнатә аахыс ажәҩан иазхьаԥшуан, еиуеиԥшым аеҵәақәа ргәыԥқәа гәарҭон. [[Пещера Ласко|Ласко аҳаԥа]]ҿы иаарԥшу [[Плеяды (звёздное скопление)|Аплеиада]] [[Рассеянное звёздное скопление|иԥсаҟьоу аеҵәатә еизак]] ижәытәӡатәиу абахәтә сахьа ҳ. ҟ. XVIII—XV азқьышықәсақәа ирыҵаркуеит<ref>{{cite web|lang=|url=https://nplus1.ru/news/2016/05/16/Midnight-poem-date|title=Астрономы определили возраст древней поэмы по звездам|author=Екатерина Русакова|website=[[N+1]]|date=2016-05-16|publisher=|access-date=2020-10-27|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031035723/https://nplus1.ru/news/2016/05/16/Midnight-poem-date|url-status=live}}</ref>. Иахьанӡа иааит [[шумер|шумертәи]] аеҵәатә каталогқәа рҿы иарбоу еҵәаџьаақәак, ҳера II ашәышықәсазы [[Клавдий Птолемей|Птолемеи]] дзыхцәажәаз еҵәаџьаа 48 рахьтә 47 ианылеит [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] ишьақәнарӷәӷәаз 88 еҵәаџьаа рсиа<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astromyth.ru/Astronomy/BrieferHistory.htm|title=Кратчайшая история созвездий|author=|website=Астромиф|date=|publisher=|access-date=2020-10-27|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031021218/http://www.astromyth.ru/Astronomy/BrieferHistory.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1990155|автор=В. Г. Сурдин|статья=ЗВЁЗДНОЕ НЕ́БО|том=10|страницы=319—323|архив=https://web.archive.org/web/20201024175729/https://bigenc.ru/physics/text/1990155|архив дата=2020-10-24}}</ref>. Аеҵәа лашақәак ироуан рхатәы хьыӡқәа, иара убас еиуеиԥшым акультурақәа рҿы еиԥшымыз, — еиҳа аларҵәара роуит [[Арабы|араб]] хьыӡқәа<ref name=":13" />. [[Звёздное небо|Аеҵәа жәҩан]] ахархәаратә хықәкқәаг рзгьы рхы иадырхәон. [[Древний Египет|Ажәытәӡатәи Мысра]] ашықәс иалагамҭоуп ҳәа иԥхьаӡан [[Сириус]] раԥхьатәи [[Гелиакический восход|агелиактә мрагылара]] амш<ref name=":16">{{cite web|lang=|url=http://old.ihst.ru/aspirans/astronomyia.htm#_Toc100630709|title=История астрономии|author=|website=Институт истории естествознания и техники им. С. И. Вавилова|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629034610/http://old.ihst.ru/aspirans/astronomyia.htm#_Toc100630709|url-status=live}}</ref>. ҳ. ҟ. ахԥатәи азқьышықәса инаркны иҟаз [[Минойская цивилизация|Миноитәи ацивилизациа]] амшынуаа аеҵәақәа [[Навигация|анавигациа]]зы рхархәашьа рдыруан<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/navigation/|title=Navigation|author=|website=[[National Geographic (журнал)|National Geographic]]|publisher=[[National Geographic Society]]|date=2011-01-21|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023184839/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/navigation/|url-status=live}}</ref>. === Аеҵәақәа иубарҭоу рпараметрқәа рыҭҵаара === Астрономиа аҿиара ду аиуит [[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]]. Усҟантәи аамҭазы еиҳа еицырдыруа [[Звёздный каталог Гиппарха|аеҵәақәа ркаталог]] [[Гиппарх]] еиқәиршәеит ҳ. ҟ. II ашәышықәсазы: уи иагәылан 850 еҵәа аклассқәа 6 рыла цырцыррала еихшаны — уинахыс ари аиҟәыҭхара ҳаамҭазтәи [[Звёздная величина|аеҵәатә шәагаақәа]] рсистема иаҩызахеит<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1177906|title=Звездная величина|author=|website=[[Астронет]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731140657/http://www.astronet.ru/db/msg/1177906|url-status=live}}</ref>. Гиппарх иара убасгьы раԥхьа ииашаны [[Переменная звезда|зҽызыԥсахуа аеҵәа]] зыԥшааз иакәын — ҳ. ҟ. 134 шықәса рзшәа [[Новая звезда|аеҵәа ҿыц]]<ref>{{cite web|lang=|url=http://conferences.phys.uoa.gr/jets2008/historical.html|title=Astronomy in Ancient Rhodes|author=Antonios D. Pinotsis|website=conferences.phys.uoa.gr|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2017-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907030222/http://conferences.phys.uoa.gr/jets2008/historical.html|url-status=live}}</ref>. Уи ашьҭахь астрономцәа иааиԥмырҟьаӡакәа иаадыртуан аеҵәа ҿыцқәеи [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәеи]]: [[Китайская цивилизация|Китаи]] ҳера X—XVII ашәышықәсақәа рыҩныҵҟа иԥшаан 12 еҵәа ҿыци асуперҿыцқәеи. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан [[Крабовидная туманность|Акраб наҟәыра]] зхылҿиааз 1054 шықәсазтәи асуперҿыц<ref name=":16" />. Аха егьырҭ ахкқәа змоу зҽызыԥсахуа аеҵәақәа раартра иалагеит акырӡа ихьшәаны: урҭ рахьтә раԥхьатәи — [[Мира (звезда)|Мира]] ауп, уи зҽызыԥсахуа шакәу 1609 шықәсазы [[Давид Фабрициус]] игәеиҭеит<ref name="sfn12" />. Убри аан дара аеҵәақәа ртәы здыруаз маҷын: хәҭакахьала, урҭ [[Коперниковская революция|Коперник иреволиуциа]] ашьҭахьгьы даара ихароу [[Сфера неподвижных звёзд|имқәацо аеҵәақәа рысфера]] аҟны иҟоуп ҳәа иԥхьаӡан — уи иацхрааит аеҵәақәа рҟынӡа акыр ахьыбжьаз, уи иахҟьаны урҭ реизыҟазаашьатә ҵысрақәа ҳәа акгьы узгәаҭомызт<ref>{{cite web|lang=|url=https://www.planetarium-moscow.ru/education/tsikl-lektsiy-zvezdnye-uroki/detail.php?ID=34323|title=Открытие Солнечной системы|author=|website=[[Московский планетарий]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20201106215933/https://www.planetarium-moscow.ru/education/tsikl-lektsiy-zvezdnye-uroki/detail.php?ID=34323|url-status=live}}</ref>, ихараз аеҵәақәа [[Амра|Амра]] иаҩызаҵәҟьоуп ҳәа агәаанагарақәа еиҳа философиала ицәырҵуан, ишьақәгылон ауп. Раԥхьаӡакәны аеҵәақәа рҟынӡа абжьаӡара ахәшьара аҭара иҽазишәеит 1695 шықәсазы [[Христиан Гюйгенс|Христиан Гиуигенс]]: [[Сириус]] аҟынӡа абжьаӡара 0,5 [[Световой год|лашара шықәса]] иаҟарахеит, убри аан абжьаӡара фотометриала ахәшьара аиҭон. 1718 шықәсазы [[Эдмунд Галлей|Едмунд Галлеи]] иԥшааит [[Альдебаран]], Сириус, [[Арктур]] рхатәы ҵысрақәа. Иара убри аан астрономцәа аеҵәақәа [[Параллакс|рпараллаксқәа]] рыԥшаара рҽазыршәон, аха ашәагақәа риашара рызхомызт. Ус шакәызгьы арҭ аҽазышәарақәа егьырҭ аартрақәа ахылҿиааит: хәҭакахьала, 1802—1803 шықәсқәа рзы [[Уильям Гершель|Уилиам Гершель]] илшеит ҩбаны иҟоу аеҵәақәа жәпакы аоптикатә-ҩбатә еҵәақәа ракәымкәа афизикатә ҩбақәа шракәу ашьақәырӷәӷәара. Раԥхьаӡакәны аеҵәақәа рпараллакс 1818—1821 шықәсқәа рзы ҩ-еҵәак рзы ашәара илшеит [[Василий Яковлевич Струве|Васили Иаков-иԥа Струве]], урҭ руак азы — [[Альтаир]] азы — ашәагаа ҳаамҭазтәи аҵакы даара иазааигәахеит, Струве ихаҭа алҵшәа шиашаз агәра ганы дшыҟамызгьы. 1837 шықәсазы иара [[Вега]] апараллакс ишәеит, дук мырҵыкәа егьырҭ астрономцәа рылҵшәақәа ишьҭалеит<ref name=":16" />. === Аеҵәақәа рфизикатә ԥсабара аҭҵаара === Аиаша иацәыхаран аеҵәақәа рыԥсабарагьы агәаанагарақәа — уи аҭҵааразы раԥхьатәи шьаҿаны иҟалеит [[Спектрограф|акылааратә спектрограф]] аԥҵареи [[Спектральный анализ|аспектралтә анализ]] аҿиареи. [[Фраунгоферовы линии|Афраунгофертә цәаҳәақәа]] аартын 1815 шықәсазы, [[Исаак Ньютон|Исаак Ниутон]] Амра аспектр 1666 шықәсазгьы ишҭиҵаауазгьы. 1860-тәи ашықәсқәа рзы иалкаахахьан еиуеиԥшым аеҵәақәа, Амрагьы убрахь иналаҵаны, ратмосферақәа реилазаарақәа, иара убри аан [[Густав Кирхгоф]] иҳәеит иааиԥмырҟьаӡакәа аспектр ахьышьақәгылаша аеҵәақәа [[Фотосфера|рфотосферақәа]] рыҟазаара<ref name=":17" />. Аҵарауаа аанызкылоз даҽа зҵааран аеҵәақәа рымчхара ахыҵхырҭа: XIX, XX ашәышықәсақәа рҳәааҿы ирылаҵәаны иҟан аеҵәақәа лашоит, избанзар агравитациатә еиҵацалараан амчхара алырхуеит ҳәа аидеиа. Ари агипотеза проблемас иамаз, аԥхьаӡарақәа рыла, Амра азы ари аҩыза амеханизм {{E|7|0}} шықәсыла иазхар акәын, усҟан [[Геология|агеологиатә]] дыррақәа рыла Адгьыл ыҟеижьҭеи {{E|9|0}} ашықәсқәа иреиҵамкәа иҵуан. [[Радиоактивный распад|Арадиоактивра]] анаадырт ашьҭахь [[Джеймс Джинс|Џьеимс Џьинс]] [[Звёздный свет|аеҵәақәа рылашара]] иара ала аилыркаара иҽазишәеит, аха ари аидеиагьы Амра абас акраамҭа аԥсҭазаара азеиҭаҳәомызт; амчхара [[Аннигиляция|аннигилиациа]] абзоурала иалҵуеит ҳәа агипотеза иара итәын. Аҵыхәтәан, 1920 шықәсазы [[Артур Эддингтон|Артур Еддингтон]] иҳәеит [[водород|аӡри]] агәыцәқәа [[Гелий|агели]] агәыцәқәа рахь ианиасуа амчхара шалҵуа, уи аиҭакра шыҟалаҵәҟьоз ихаҿы ишааимгозгьы, аҵыхәтәаны уи агәаанагара иашахеит — 1930-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы иаартын аӡри агели ахь аиагара [[Протон-протонный цикл|апротон-протонтәи]] [[CNO-цикл|CNO-тәи]] рциклқәа. Аеҵәақәа рымчхара ахыҵхырҭа анышьақәыргылаха ашьҭахь иҿио иалагеит [[Эволюция звёзд|аеҵәатә еволиуциа]] атеориақәа, урҭ иалдыршеит иубо аеҵәақәа реиуеиԥшымзаареи [[Диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Герцшпрунг — Рассел рдиаграмма]]ҿы реихшареи реилыркаара<ref name=":16" />. == Акультураҿы == [[Афаил:Van_Gogh_-_Starry_Night_-_Google_Art_Project.jpg|мини|«Еҵәала иҩычоу аҵх»]] Еиуеиԥшым ажәларқәа иалыркаауан еиуеиԥшым [[Астеризм (астрономия)|астеризмқәеи]] [[Созвездие|еҵәаџьааи]], аха шамахамзар акультурақәа зегьы рҿы еҵәаџьаа рахь еиднакылон [[Большая Медведица|Амшә Ду]], [[Орион (созвездие)|Орион]], [[Плеяды (звёздное скопление)|Аплеиадақәа]] рыеҵәақәа. Лассы-лассы ажәҩан аҿы иубоз афигурақәа еиуеиԥшым ажәларқәа рмифқәеи рлегендақәеи зыҽрымардоз ахаҿсахьақәа, амаҭәарқәа, ма аԥстәқәа ирыдҳәалан. Ҳаамҭазтәи еҵәаџьаа жәпакы ҷыдала [[Ажәытәӡатәи Еллынтәыла амифологиа|ажәытә бырзен мифологиа]] ауп изыдҳәалоу<ref>{{Книга|ссылка=http://lib.kunstkamera.ru/rubrikator/02/978-5-88431-326-2|автор=[[Берёзкин, Юрий Евгеньевич|Берёзкин Ю. Е.]]|заглавие=Рождение звездного неба: представления о ночных светилах в исторической динамике.|ответственный=|год=2017|издание=|место=СПб.|издательство=МАЭ РАН|страницы=|страниц=316|isbn=978-5-88431-326-2|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031011120/http://lib.kunstkamera.ru/rubrikator/02/978-5-88431-326-2}}</ref><ref>{{cite web|lang=|url=http://www.ianridpath.com/startales/contents.html|title=Ian Ridpath’s Star Tales — Constellation Mythology and History|author=Ian Ridpath|website=|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025025129/http://ianridpath.com/startales/contents.html|url-status=live}}</ref>. [[Звёздное небо|Аеҵәа жәҩани]] уи аҟны иҟаз аеҵәақәеи заатәи ацивилизациақәа жәпакы рҿы нцәахаҵаратә ҵакқәаны ирыдыркылон — ари аидеиа [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]] ахы ыҵнахит, уантәи адунеи зегьы иалаҵәеит ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Иара убраҟа ицәырҵит [[астрология|астрологиа]]гьы, уи [[Новое время|аамҭа Ҿыц]] аҟынӡа [[Астрономиа|астрономиа]] иаҿыҵуамызт<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/nature-worship|title=Nature worship — Stars and constellations|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120090844/https://www.britannica.com/topic/nature-worship|url-status=live}}</ref><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/philosophy/text/1835991|автор=Г. Е. Куртик, А. И. Кобзев, В. Г. Лысенко|статья=АСТРОЛО́ГИЯ|том=2|страницы=404—408|архив=https://web.archive.org/web/20210128095708/https://bigenc.ru/philosophy/text/1835991|архив дата=2021-01-28}}</ref>. Аеҵәа жәҩан аԥшра рныԥшуеит еиҳа ҳаамҭа иақәшәо акультура арҿиамҭақәа рҿгьы. Ҿырԥштәыс иааҳгозар, [[Ноктюрн (живопись)|ноктиурн]] — уахынлатәи асценақәа, ҷыдала уахынлатәи ажәҩан асахьа злоу аҿыханҵа астиль ауп: ари ажанр аҿы зегь реиҳа еицырдыруа асахьақәа ируакуп [[Ван Гог, Винсент|Винсент ван Гог]] «[[Звёздная ночь|Еҵәала иҩычоу аҵх]]». Иара убас аеҵәақәа ирызкуп еиуеиԥшым [[Художественная литература|асахьаркыратә литература]] арҿиамҭақәа, [[Научная фантастика|аҭҵаарадырратә фантастика]]ҿы лассы-лассы ирыхәаԥшуеит иалкаау аеҵәақәа, ма аеҵәатә системақәа<ref name=":19">{{Статья|ссылка=https://doi.org/10.1007/978-90-481-9748-4_16|автор=Varadaraja Venkata Raman|заглавие=Impact of Stars on Human Culture|год=2011|ответственный=Anna-Teresa Tymieniecka, Attila Grandpierre|язык=en|место=Dordrecht|издание=Astronomy and Civilization in the New Enlightenment: Passions of the Skies|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer Netherlands]]|страницы=151—165|isbn=978-90-481-9748-4|doi=10.1007/978-90-481-9748-4_16}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.artsy.net/article/artsy-editorial-artists-made-night-sky-muse|title=From Van Gogh to Vija Celmins, These Artists Have Made the Night Sky Their Muse|author=Alina Cohen|website=Artsy|date=2018-06-07|access-date=2021-01-03|archive-date=2021-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516063556/https://www.artsy.net/article/artsy-editorial-artists-made-night-sky-muse|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.tor.com/2018/07/23/classic-sci-fi-star-systems-keep-getting-ruined-by-science/|title=Classic Sci-Fi Star Systems Keep Getting Ruined by Science|author=James Davis Nicoll|website=Tor.com|date=2018-07-23|publisher=|access-date=2021-01-03|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125231834/https://www.tor.com/2018/07/23/classic-sci-fi-star-systems-keep-getting-ruined-by-science/|url-status=live}}</ref>. Лассы-лассы аеҵәақәа еиҳа асимволтә ҵакы аҭаны ирыхәаԥшуеит: еиуеиԥшым абызшәақәа рҿы ажәа «аеҵәа» еиҭарго аҵакқәа рацәаны иамоуп. Аеҵәа асхематикатә сахьа уԥылоит 40 инареиҳаны атәылақәа рбираҟқәа рҿы, урҭ рӷьырак [[ислам|ԥсылмантә]]қәоуп: ари адинхаҵараҿы [[звезда и полумесяц|аеҵәеи амзаҿеи]] аҭынчреи аԥсҭазаареи ирсимволуп. Аеҵәақәа егьырҭ адинхаҵарақәа рҿгьы ароль ду нарыгӡоит: иаҳҳәап, [[Ақьырсианра|ақьырсианра]]ҿы инарҭбааны ирдыруеит [[Вифлеемская звезда|Вифлеемтәи аеҵәа]] иазку асиужет<ref name=":19" />. == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * {{Книга|ref=Кононович, Мороз|автор=Кононович Э. В., [[Мороз, Василий Иванович|Мороз В. И.]]|заглавие=Общий курс астрономии|ответственный=|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=М.|издательство=Едиториал УРСС|страницы=|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}} * {{Книга|ref=Сурдин|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|заглавие=Астрономия: век XXI|ответственный=|год=2015|издание=3-е изд|место=М.|издательство=Век 2|страницы=|страниц=608|isbn=978-5-85099-193-7}} * ''[[Шкловский, Иосиф Самуилович|Шкловский И. С.]]'' [http://telescop-optic.ucoz.ru/Stars_Shklov.pdf Звезды: их рождение, жизнь и смерть] — 3-е изд., перераб. — М.: Наука, 1984. — 384 с. * ''[[Шкловский, Иосиф Самуилович|Шкловский И. С.]]'' [http://nuclphys.sinp.msu.ru/books/pop/%D0%A8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.pdf Вселенная, жизнь, разум.] — 6-е изд., доп.— М.: Наука, 1987. — 320 с. * {{Книга|ref=Fundamental Astronomy|ссылка=https://books.google.ru/books?id=DjeVdb0sLEAC&hl=ru|автор=Karttunen H., Kroger P., Oja H., Poutanen M., Donner K. J.|заглавие=Fundamental Astronomy|ответственный=|год=2007|издание=5th Edition|место=Berlin|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|страницы=|allpages=510|isbn=978-3-540-34143-7}} == Азхьарԥшқәа == * {{cite web |last= Kaler |first= James. |title= Portraits of Stars and their Constellations |publisher= University of Illinois |url= http://stars.astro.illinois.edu/sow/sow.html |access-date= 2010-08-20}} * {{cite web |author= Prialnick, Dina; Wood, Kenneth; Bjorkman, Jon; Whitney, Barbara; Wolff, Michael; Gray, David; Mihalas, Dimitri |title= Stars: Stellar Atmospheres, Structure, & Evolution |date= 2001 |publisher= University of St. Andrews |url= http://www-star.st-and.ac.uk/~kw25/teaching/stars/stars.html |access-date= 2010-08-20 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110515133235/http://www-star.st-and.ac.uk/~kw25/teaching/stars/stars.html |archive-date= 2011-05-15}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:еҵәа}} [[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа рыхкқәа]] [[Акатегориа:Астрофизика]] [[Акатегориа:Аеҵәақәа]] [[Акатегориа:Аеҵәатә астрономиа]] n3actxqkw055ph97j43ix9lg72lakiy 175895 175893 2026-10-22T12:51:26Z Nart17 17397 Асахьа ажәақәа аԥсшәала (Commons) 175895 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Звёздное_небо_в_Альпах.jpg|мини|[[Альпы|Альпқәа]] рҿы аеҵәа жәҩан аԥшра]] [[Афаил:Sun_white.jpg|мини|[[Амра|Амра]] [[Адгьыл|Адгьыл]] иазааигәоу еҵәоуп]] '''Аеҵәа''' — [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] ахьымҩаԥысуа, иахьымҩаԥысуаз, ма иахьымҩаԥысло [[газ|арч]]и [[Плазма|аплазмеи]] рыла ишьақәгылоу зхала илашо [[Астрономический объект|ажәҩантә цәеижь]] ду ауп. [[Адгьыл|Адгьыл]] зегь раасҭа иазааигәоу еҵәоуп [[Амра|Амра]], [[Звёздное небо|уахынлатәи ажәҩан]] аҿы егьырҭ аеҵәақәа еиуеиԥшым алашара акәаԥқәа иреиԥшуп, наҟ-ааҟтәи рҭыԥқәа еиқәдырхоит. Аеҵәақәа шьақәгылашьалеи химиатә еилазаашьалеи еиԥшым, [[радиус|арадиус]], [[масса|акапан]], [[Светимость звезды|арлашара]] реиԥш иҟоу апараметрқәа еиуеиԥшым аеҵәақәа рҿы акырӡа еиԥшымзар алшоит. Аеҵәақәа реихшара зегь реиҳа ахархәара змоу асхема — [[Спектральные классы звёзд|аспектралтә классқәа]] рыла аихшара — урҭ рыԥхарреи рырлашареи шьаҭас иамоуп. Уи адагьы аеҵәақәа ирылыркаауеит [[Переменная звезда|зҽызыԥсахуа аеҵәақәа]], урҭ иубо рыцырцырра рыԥсахуеит еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны, рхатәы классификациа асистема рыманы. Аеҵәақәа лассы-лассы ишьақәдыргылоит гравитациала еидҳәалоу асистемақәа: [[Двойная звезда|ҩбаны]] ма [[Кратная звезда|ирацәаны иҟоу асистемақәа]], [[Звёздное скопление|аеҵәатә еизакқәа]], [[Агалактика|агалактикақәа]]. Аамҭа цацыԥхьаӡа аеҵәақәа рҟазшьарбагақәа рыԥсахуеит, избанзар урҭ рыҵаҿы атермогәыцәтә синтез мҩаԥысуеит, уи иалҵшәаны ахимиатә еилазаашьеи акапани рҽырыԥсахуеит — ари ацәырҵра [[Эволюция звёзд|аеҵәақәа револиуциа]] ҳәа иашьҭоуп, аеҵәа алагарҭатә капан зеиԥшроу еиԥш уи зынӡаск еиуеиԥшымкәа имҩаԥыслар алшоит. Аеҵәа жәҩан аԥшра ауаа аднаԥхьалон жәытәнатә аахыс, [[Созвездие|еҵәаџьаа]], ма хаз-хазы алашарбагақәа рыԥшра иадҳәалан еиуеиԥшым ажәларқәа [[миф|рмифқәеи]] [[Легенда|рлегендақәеи]], иахьа уажәраанӡагьы уи акультура ианыԥшуеит. Раԥхьатәи ацивилизациақәа раахыс [[астроном|астрономцәа]] [[Каталог звёздного неба|аеҵәа жәҩан акаталогқәа]] шьақәдыргылон, XXI ашәышықәсазы иҟоуп шә-миллион еҵәак рзы еиуеиԥшым аинформациа злоу ҳаамҭазтәи акаталогқәа рацәаны. == Аҳәаақәҵеи аҟазшьарбагақәеи == Еицрыдыркылахьоу аеҵәа аҳәаақәҵа ыҟаӡам. Аҳәаақәҵақәа реиҳарак рҿы еҵәақәаны иԥхьаӡоуп арчы ма [[Плазма|аплазма]] рыла ишьақәгылоу зхала илашо аобиект дуқәа<ref name=":1">{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/star-astronomy|title=Star|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-18|archive-date=2018-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180101082843/https://www.britannica.com/topic/star-astronomy|url-status=live}}</ref>, урҭ рҿы [[Эволюция звёзд|аеволиуциа]] стадиак аҿы акәзаргьы (шәахә.ҵаҟа) [[Звёздное ядро|ргәыцәқәа]] рҿы [[термоядерный синтез|атермогәыцәтә синтез]] цоит, уи амчхара дара [[Светимость#Светимость небесного тела|рхатә лашара]] иадукылартә иҟоуп.<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/star.htm|title=Star|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-18|archive-date=2020-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021113533/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/star.htm|url-status=live}}</ref><ref name="sfn10">Сурдин, 2015, с. 138—139.</ref> === Анаԥшратә ҟазшьарбақәа === [[Афаил:A0V-blackbody_SPD_comparison.png|мини|[[Спектральные классы звёзд|Аспектралтә класс]] A0V аеҵәа аспектр. Аҵәаӷәаԥҵәатә цәаҳәақәа рыла иарбоуп аԥхарра 9500-и 15000-и змоу зынӡа еиқәаҵәоу ацәеижьқәа рыспектрқәа [[Кельвин|K]]]] Шамахамзар аеҵәақәа зегьы [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟынтәи кәаԥ — кәаԥла иҟоу обиектқәаны иубоит еиҳау [[телескоп|ателескопқәа]] рхархәараангьы — иалкаауп аеҵәақәа рыхәҭа маҷ мацара, урҭ ркәакьтә шәагаақәа зегь реиҳа идуу амыругақәа рыӡбаратә лшара аасҭа еиҳауп, иара убас [[Амра|Амра]]гьы.<ref name=":14">{{cite web|lang=ru|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188626|title=Размеры звезд (методы определения)|author=[[Засов, Анатолий Владимирович|Засов А. В.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-29|archive-date=2020-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723010851/http://www.astronet.ru/db/msg/1188626|url-status=live}}</ref> Зынӡа ажәҩан аҿы 6000 раҟара аеҵәақәа ыҟоуп, урҭ [[Невооружённый глаз|блала]] аҭагылазаашьа бзиақәа раан иубар ауеит, аамҭакала алаԥшҳәаа аханы иҟоу 3000 еҵәа рҟынӡа убар алшоит. Аеҵәақәа наҟ-ааҟтәи рҭагылазаашьа (Амра ада), [[Амза|Амзеи]] [[Амратә система|Амратә система]] егьырҭ аобиектқәеи иреиԥшымкәа, даара ашьшьыҳәа аҽаԥсахуеит: [[Звезда Барнарда|Барнард иеҵәа]] аҟны иазгәаҭоу аеҵәа зегьы иреиҳау [[Собственное движение|ахатәы ҵысра]] шықәсык ахь 10′′ раҟара инаӡоит, аеҵәақәа реиҳарак рзы шықәсык ахь 0,05′′ еиҳахом.<ref>{{cite web|lang=ru|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171226|title=Собственные движения «неподвижных» звезд и их значение в астрономии|author=[[Киселёв, Алексей Алексеевич (астроном)|Киселёв А. А.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-26|archive-date=2003-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20030725083644/http://astro.pu.ru/astro/win/popular/kiselev.html|url-status=live}}</ref> Аеҵәақәа реиҭаҵра ииашаны шәага-загада игәоуҭартә еиԥш, аеҵәа жәҩан аԥшра азқьышықәсақәа абжьаӡара аманы еиҿырԥшлатәуп. Убри инадҳәаланы аеҵәақәа жәытәнатә аахыс [[Созвездие|еҵәаџьаа]] рахь еидыркылон, XX ашәышықәса алагамҭазы [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] ишьақәнарӷәӷәеит ажәҩан 88 еҵәаџьааи урҭ зегьы хаҭа-хаҭала рҳәаақәеи ҳәа аихшара.<ref name=":0" /><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 14.</ref><ref>{{cite web|lang=|url=https://www.iau.org/public/themes/constellations/|title=The Constellations|author=|website=International Astronomical Union|date=|publisher=|access-date=2020-10-26|archive-date=2021-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20211014071207/https://www.iau.org/public/themes/constellations/|url-status=live}}</ref> [[Видимая звёздная величина|Иубарҭоу аеҵәатә шәагаа]] аеҵәақәа иаԥырҵо [[Освещённость|алашара]] ашәагаа ауп. Ари ашәагаа цәаҳәала арлашара [[логарифм|алогарифма]] иадҳәалоуп, насгьы арлашара шаҟа ирацәоу аҟара аеҵәатә шәагаа маҷхоит. Убас, иаҳҳәап, Амра иубарҭоу аеҵәатә шәагаа −26,72<sup>m</sup> шьақәнаргылоит, уахынлатәи ажәҩан аҿы зегь реиҳа илашоу аеҵәа — [[Сириус]] ауп, иубарҭоу аеҵәатә шәагаа −1,46<sup>m</sup> змоу. Ус шакәугьы Сириус аасҭа акырӡа арлашара змоу аеҵәақәа рацәоуп, аха адгьылтә наԥшыҩцәа урҭ еиҳа иҭааушәа рбоит ахарара ду иахҟьаны.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsbrightest.html|title=Brightest stars|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-18|archive-date=2020-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023033936/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsbrightest.html|url-status=live}}</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 171.</ref> Аеҵәақәа рҟынӡа абжьаӡарақәа еиуеиԥшым азнеишьақәа рыла иршәоит. Зегь реиҳа иааигәоу аеҵәақәа рҟынӡа абжьаӡарақәа [[Годичный звёздный параллакс|шықәсыктәи апараллаксқәа]] рметод ала иршәоит. Иаҳҳәап, Амра ашьҭахь Адгьыл реиҳа иазааигәоу аеҵәа [[Проксима Центавра|Проксима Центавр]] ауп, уи апараллакс 0,76′′ раҟара шьақәнаргылоит, ус анакәха уи 4,24 [[Световой год|лашара шықәса]] раҟара абжьаӡарахьы ирхароуп. Аха уи аеҵәатә шәагаа +11,09<sup>m</sup> ыҟоуп, блала иубаӡом.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsnearest.html|title=Nearest stars|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-18|archive-date=2020-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021195506/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsnearest.html|url-status=live}}</ref> Еиҳа ихароу аеҵәақәа рҟынӡа абжьаӡара ашәаразы рхы иадырхәоит егьырҭ аметодқәа, иаҳҳәап, [[Фотометрия (астрономия)|афотометриатә]] метод: аеҵәа абсолиуттә рлашара зеиԥшроу еилкаазар, алашара иаҿырԥшуа аеҵәа аҟынӡа абжьаӡара аилкаара ҟалоит. Абжьаӡарақәа ралкааразы аметодқәа реизак, аеҵәақәа рҟынӡагьы убрахь иналаҵаны, астрономиаҿы [[Шкала расстояний в астрономии|абжьаӡарақәа рышкала]] шьақәнаргылоит.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188617|title=Расстояния до космических объектов (методы определения)|author=Псковский Ю. П.|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-30|archive-date=2008-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080604005943/http://www.astronet.ru/db/msg/1188617|url-status=live}}</ref> Аеҵәақәа ршәахәаркрақәа [[Спектр|рыспектрқәа]] еиԥшым, аха еиҳараӡак урҭ иааиԥмырҟьаӡакәа [[Фраунгоферовы линии|албаадаратә цәаҳәақәа]] змоу спектрқәоуп. Ҭагылазаашьақәак рҿы иааиԥмырҟьаӡакәа иҟоу аспектр иаҿырԥшны [[Эмиссионный спектр|аемиссиатә цәаҳәақәа]] убоит.<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1928159|автор=А. М. Черепащук|статья=ВО́ЛЬФА-РАЙЕ́ ЗВЁЗДЫ|том=5|страницы=692|архив=https://web.archive.org/web/20210225194536/https://bigenc.ru/physics/text/1928159|архив дата=2021-02-25}}</ref><ref name=":0" /> Аеҵәақәа рыспектрқәа рыхцәажәаразы лассы-лассы ахархәара амоуп [[Формула Планка|Планк изакәан]] инақәыршәаны [[электромагнитные волны|афымцамҳалдызтә цәқәырԥақәа]] зхылҵуа [[Абсолютно чёрное тело|зынӡаск еиқәаҵәоу ацәеижь]] аилкаара, аеҵәақәа зегьы рыспектрқәа Планк испектр ишеиԥшымгьы. Аеҵәа еиԥш зрадиуси зырлашареи зынӡа еиқәаҵәоу ацәеижь аԥхарра аеҵәа хра злоу аԥхарра ҳәа иашьҭоуп, ишаԥу еиԥш, аеҵәа ақәыԥшылара аԥхарра иаҵанакуа иара ауп. Абжьааԥны хра злоу аеҵәақәа рыԥхаррақәа 2—3 инаркны 50 нызқь [[кельвин]] рҟынӡа ишьҭоуп.<ref>Сурдин, 2015, с. 148—149.</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 371.</ref> === Афизикатә ҟазшьарбақәа === Аеҵәақәа рпараметрқәа даара иҭбаау адиапазон аҿы рҽырыԥсахуеит. Лассы-лассы урҭ рҟазшьарбагақәа амратә шәагаақәа рыла иаарԥшуп: иаҳҳәап, Амра акапан ({{Mo}}) — 1,99{{E|30}} кьыла, Амра арадиус ({{Ro}}) — 6,96{{E|8}} м, амратә рлашара ({{Lo}}) — 3,85{{E|26}} [[Вт]]<ref name=":0">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1990429|автор=А. В. Тутуков|статья=ЗВЁЗДЫ|том=10|страницы=331—334|архив=https://web.archive.org/web/20201022043359/https://bigenc.ru/physics/text/1990429|архив дата=2020-10-22}}</ref>. Зны-зынла арлашара ашәагаа аҳасабала рхы иадырхәоит [[Абсолютная звёздная величина|абсолиуттә еҵәатә шәагаа]]: уи анаԥшҩы 10 [[парсек]] ицәыхараны иҟоу аеҵәа [[Видимая звёздная величина|иубарҭоу аеҵәатә шәагаа]] иаҟароуп.<ref name="sfn5">Кононович, Мороз, 2004, с. 373.</ref> Абжьааԥны аеҵәақәа рыкапанқәа 0,075 инаркны 120 {{Mo}} рҟынӡа инаӡоит, зны-зынла акапан ду змоу алашарбагақәагьы шуԥылогьы — иреиҳау еицырдыруа акапан змоу аеҵәа, [[R136a1]], [[Амра|Амра]] аасҭа 265-нтә еиҳа акапан амоуп, ианышьақәгылоз уи акапан 320 {{Mo}} иҟан<ref name=":1" />. Аеҵәа акапан ииашаны ашәара алшоит [[Визуально-двойная звезда|авизуалтә-ҩбатә система]] иатәызар (шәахә.ҵаҟа), уи аҟынӡа ибжьоу еилкаауп, — усҟан акапан шьақәыргылахоит [[Закон всемирного тяготения|адунеизегьтәи ахьанҭара азакәан]] ашьаҭала<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188435|title=Массы небесных тел (методы определения)|author=[[Куликовский, Пётр Григорьевич|Куликовский П. Г.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-30|archive-date=2020-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107010654/http://www.astronet.ru/db/msg/1188435|url-status=live}}</ref>. Аеҵәақәа ррадиусқәа абжьааԥны {{E|−2|0}} инаркны {{E|3|0}} {{Ro}} рҟынӡа игылоуп, аха урҭ Адгьыл мыцхәы иахьацәыхарацәоу иахҟьаны ркәакьтә шәагаақәа ралкаара мариам: уи азы ахархәара аиур ҟалоит, иаҳҳәап, [[интерферометрия|аинтерферометриа]]<ref name=":14" />. Аҵыхәтәан, аеҵәақәа рабсолиуттә рлашарақәа {{E|−4|0}} инаркны {{E|6|0}} {{Lo}} рҟынӡа инаӡар алшоит<ref name=":1" /><ref name=":0" /><ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 247.</ref>. Иреиҳау арлашарақәеи арадиусқәеи рымоуп [[сверхгигант|асупергигантқәа]]<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/supergiant-star|title=Supergiant star|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-11-04|archive-date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126133802/https://www.britannica.com/science/supergiant-star|url-status=live}}</ref>: иаҳҳәап, [[UY Щита|UY Аԥырак]] аеҵәақәеи [[Stephenson 2-18]] ирымоуп зегь реиҳа еицырдыруа арадиус дуқәа ируаку, урҭ 2{{E|3}} {{Ro}} рҟынӡа инаӡоит<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.space.com/41290-biggest-star.html|title=What Is the Biggest Star?|author=Nola Taylor|website=Space.com|date=2018-07-26|publisher=|access-date=2021-01-03|archive-date=2021-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121015004/https://www.space.com/41290-biggest-star.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://astronomy.com/magazine/news/2020/09/the-most-extreme-stars-in-the-universe|title=Meet the most extreme stars|author=Jake Parks|website=Astronomy.com|date=2020-09-23|publisher=|access-date=2021-01-03|archive-date=2021-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124004338/https://astronomy.com/magazine/news/2020/09/the-most-extreme-stars-in-the-universe|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.star-facts.com/stephenson-2-18/|title=Stephenson 2-18 (St2-18)|author=|website=Star Facts|date=2020-09-13|publisher=|access-date=2021-01-03|archive-date=2021-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210207175805/https://www.star-facts.com/stephenson-2-18/|url-status=live}}</ref>, иреиҳау арлашара амоуп R136a1, иара убас еицырдыруа аеҵәақәа рахьтә зегьы иреиҳау.<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.eso.org/public/news/eso1030/|title=Stars Just Got Bigger — A 300 Solar Mass Star Uncovered|author=|website=[[Европейская южная обсерватория|ESO]]|date=2010-07-21|access-date=2021-04-24|archive-date=2019-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504013338/https://www.eso.org/public/news/eso1030/|url-status=live}}</ref> Аеҵәақәа рхимиатә еилазаашьагьы еиԥшым. Аиҳарак урҭ шьақәгылоуп [[водород|аӡрии]] [[Гелий|агелии]] рыла, аеҵәа ҿарақәа рҿы аӡри акапан 72—75 % шьақәнаргылоит, агели — 24—25 %, ақәрагьы цацыԥхьаӡа агели ахәҭаа еизҳауеит<ref name=":0" />. Аеҵәақәа зегьы [[Магнитное поле звёзд|амҳалдызтә мҽхакы]] рымоуп. Иаҳҳәап, Амраҿы уи ҭышәынтәалам, аструктура уадаҩ амоуп, ашәытақәа рҿы аибарххарақәа 4000 [[Эрстед (единица измерения)|ерстед]] рҟынӡа инаӡар алшоит. [[Магнитные звёзды|Амҳалдызтә еҵәақәа]] 3,4{{E|4}} ерстед рҟынӡа аибарххара змоу амҽхакқәеи урҭ ирыхҟьаз [[эффект Зеемана|Зееман иеффекти]] рныԥшуеит.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188422|title=Магнитные поля Солнца и звёзд|author=Рузмайкин А. А.|website=|date=|publisher=Астронет|access-date=2020-10-24|archive-date=2020-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027143145/http://www.astronet.ru/db/msg/1188422|url-status=live}}</ref> === Аеҵәақәа реиҿартәышьа === Агәаҭарақәа рыла ишдыру еиԥш, аеҵәақәа, шамахамзар, астационартә ҟазшьа рымоуп, даҽакала иуҳәозар, урҭ [[Гидростатическое равновесие|агидростатикатәи]] [[Термодинамическое равновесие|атермодинамикатәи еиҟарара]] рымоуп. Уи иашоуп [[Переменная звезда|зҽызыԥсахуа аеҵәақәа]] рзгьы (шәахә.ҵаҟа), избанзар еиҳараӡак урҭ рҽеиҭакра аибакапанра акәаԥ иаҿырԥшны апараметрқәа рыҵысрақәа роуп. Уи адагьы [[Перенос излучения|ашәахәаркрақәа рыиагаразы]] инагӡалатәуп [[закон сохранения энергии|амчхара аиқәырхара азакәан]], избанзар амчхара аеҵәа агәҭатәи ахәҭаҿы иҿиоит, нас уи ақәыԥшыларахь ииасуеит.<ref name=":1" /><ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 230.</ref><ref>Сурдин, 2015, с. 120—123.</ref> Аеҵәақәа реиҳарак рҿы амаҭәашьар зеиӷьыҟам [[Уравнение состояния идеального газа|арчы аҭагылазаашьа аиҟаратә]] иацныҟәоит, амаҭәашьар аԥхарреи, аилаӷәӷәареи, ақәыӷәӷәареи реиԥш иҟоу апараметрқәа рҵакқәа ирыцлоит аеҵәа агәҭа ианазааигәахалак: иаҳҳәап, Амра агәҭа аԥхарра 15,5 млн кельвин рҟынӡа инаӡоит, аилаӷәӷәара — 156 г/см<sup>3</sup>, ақәыӷәӷәара — 2{{E|16}} [[Паскаль (единица измерения)|Па]]<ref name=":1" /><ref>Сурдин, 2015, с. 137.</ref>. ==== Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа ==== [[Афаил:Heat Transfer in Stars-ab.svg|мини|Еиуеиԥшым акапанқәа [[Главная последовательность|реишьҭагылашьа хада]] аеҵәақәа рыҩныҵҟатәи реиҿартәышьа]] Аеҵәа аҩнуҵҟатәи ахәҭақәа рҿы амчхара алҵреи ақәыԥшыларахь аиагареи мҩаԥысуеит. Аеҵәақәа рҿы амчхара, [[Протозвезда|апротоеҵәақәеи]] [[Коричневый карлик|асса каҳуаԥштәқәеи]] рыда, иҿиоит атермогәыцәтә синтез аан (шәахә.ҵаҟа), уи мҩаԥысуеит ма аԥхарреи ақәыӷәӷәареи ахьыҳаракӡоу [[Звёздное ядро|аеҵәа агәыцә]] аҿы, мамзаргьы аинерттә гәыцә акәша-мыкәша аҿыгҳаратә хыҵхырҭаҿы. Ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьа уԥылоит, иаҳҳәап, [[субгигант|асубгигантқәа]] рҿы — урҭ ргәыцәқәа агели ала ишьақәгылоуп, аха уи аблразы аҭагылазаашьақәа макьана ишьақәгылаӡам. Амра агәыцә аҳәаа 0,3 {{Ro}} рыла уи агәҭа иацәыхароуп.<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 249, 392—399.</ref> Аеҵәақәа рҿы иҟоуп амчхара аиагаразы амеханизм хадақәа ҩба: амаҭәашьар [[фотон|афотонқәа]] рыла ирласны амчхара аиагаразы акыр ианҵәцоу имҩаԥысуа арадиациатә еиҭагара, амаҭәашьар арадиациатә еиҭагаразы иҵәцацәаны ианыҟало имҩаԥысуа [[конвекция|аконвекциа]], уи иахҟьаны акыр идуу аԥхарратә градиент цәырҵуеит, амаҭәашьаргьы аиларҩынтра иалагоит. Амчхара анс акә арс акә иахьиагахо аеҵәа аҭыԥқәа, уи инақәыршәаны, [[Зона лучистого переноса|арадиациатә еиҭагара азонеи]] [[Конвективная зона|аконвективтә зонеи]] ҳәа ирышьҭоуп.<ref>Сурдин, 2015, с. 135—136.</ref> Еиуеиԥшым аеҵәақәа рҿы арадиациатә еиҭагара азонеи аконвективтә зонеи еиуеиԥшымкәа игылоуп. Иаҳҳәап, 1,5 {{Mo}} инареиҳаны зыкапан ыҟоу [[Главная последовательность|аишьҭагыла хада]] аеҵәақәа рҿы агәыцә аконвективтә зона акәыршоуп, арадиациатә еиҭагара азона адәахьала иҟоуп. Акапанқәа рдиапазон 1,15 инаркны 1,5 {{Mo}} рҟынӡа аеҵәақәа ирымоуп агәҭани аҳәааи рҿы аконвективтә зонақәа ҩба, урҭ еихшоуп арадиациатә еиҭагара азона ала. Зыкапан маҷу аеҵәақәа рҿы адәахьала иҟоуп аконвективтә зона, аҩныҵҟа — арадиациатә еиҭагара азона, — ас еиԥш иҟоу аеҵәақәа рахь иаҵанакуеит Амрагьы, арҭ аҭыԥқәа рҳәаа уи агәҭа 0,7 {{Ro}} рыла иацәыхароуп.<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 249.</ref> Зегь реиҳа акапан маҷ змоу аеҵәақәа зынӡаск иконвективтәқәоуп.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1170638/structure/star_models/ms_stars/main_seq.htm|title=Строение звезд главной последовательности|author=|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-24|archive-date=2020-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705045858/http://www.astronet.ru/db/msg/1170638/structure/star_models/ms_stars/main_seq.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=|url=https://www.astrophysicsspectator.com/topics/stars/MainSequence.html|title=Main Sequence Star|author=|website=The Astrophysics Spectator|date=|publisher=|access-date=2020-10-24|archive-date=2018-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721155428/http://www.astrophysicsspectator.com/topics/stars/MainSequence.html|url-status=live}}</ref> ==== Аеҵәақәа ратмосферақәа ==== [[Афаил:Solar_eclipse_1999_4.jpg|мини|[[Солнечное затмение 11 августа 1999 года|1999 шықәсазтәи амшмыхәла]]ан [[Солнечная корона|Амра агәыргьын]]]] [[Звёздная атмосфера|Аеҵәатә атмосфера]] — хаҭала иубо ашәахәаркра ахьышьақәгыло ҭыԥуп.<ref name=":7">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1990199|автор=Н. А. Сахибуллин|статья=ЗВЁЗДНЫЕ АТМОСФЕ́РЫ|том=10|страницы=324—325|архив=https://web.archive.org/web/20201026031701/https://bigenc.ru/physics/text/1990199|архив дата=2020-10-26}}</ref> * [[Фотосфера|Афотосфера]] — атмосфера зегь реиҳа илаҟәу, иҵәцам ахәҭоуп. Уи аҟны ишьақәгылоит иааиԥмырҟьаӡакәа ашәахәақәа рыспектр, иара ахаҭа аоптикатә диапазон аҿы агәаҭарақәа раан аеҵәа ахҟьа иаҩызоуп. Иара убри иадҳәалоуп [[Потемнение к краю|ахықә ахь алашьцара]] ацәырҵра, уи иахҟьаны аеҵәа аҿацәқәа агәҭантәи ахәҭақәа раасҭа иҭаахоит: иаҳҳәап, Амра аҿацә иубо адиапазон аҿы агәыцә аасҭа иҭаауеит 40 % рыла<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188551|title=Потемнение к краю|author=[[Черепащук, Анатолий Михайлович|Черепащук А. М.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-27|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030154957/http://www.astronet.ru/db/msg/1188551|url-status=live}}</ref>. Амра афотосфера аԥхарра 6500 [[Кельвин|K]] иҟоуп, аилаӷәӷәара — 5{{E|−4}} кьыла/м<sup>3</sup><ref name=":7" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/4734908|статья=ФОТОСФЕ́РА ЗВЁЗД|том=33|страницы=519|архив=https://web.archive.org/web/20191211012649/https://bigenc.ru/text/4734908|архив дата=2019-12-11}}</ref>. * Аргьежьратә ҿыгҳара афотосфера иахагылоуп, уи иаҿырԥшны еиҳа аԥхарреи аилаӷәӷәареи лаҟәуп. Уаҟа ишьақәгылоит аспектр аҿы албаадаратә цәаҳәақәа. Амра ари аҿыгҳара аԥхарра 4500 K раҟара иҟоуп, аилаӷәӷәара — {{E|−7|0}} кьыла/м<sup>3</sup><ref name=":7" />. * [[Хромосфера|Ахромосфера]] — афотосфера аасҭа аԥхарра ҳаракы змоу аеҵәақәа ратмосфера аҿыгҳара ауп, уи аспектр аҿы [[Эмиссионный спектр|аемиссиатә цәаҳәақәа]] аԥнаҵоит. Амра ахромосфера аԥхарра 10 000 K иҟоуп, аха уи алашара афотосфера аасҭа 100-нтә еиҵоуп. Ари аҿыгҳара аеҵәа ԥхақәа ирымаӡам<ref name=":7" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/4671468|статья=ХРОМОСФЕ́РЫ ЗВЁЗД|том=34|страницы=206|архив=https://web.archive.org/web/20201027154141/https://bigenc.ru/physics/text/4671468|архив дата=2020-10-27}}</ref>. * [[Звёздная корона|Агәыргьын]] — даара аԥхарра ҳаракы змоу, аха даара зеилаӷәӷәареи зылашареи лаҟәу аеҵәақәа ратмосфера адәахьтәи аҿыгҳара ауп. Ари аусхк аҟны еиҳарак [[Рентгеновское излучение|арентгентә диапазон]] аҿы ашәахәаркрақәа мҩаԥысуеит, насгьы ари аҿыгҳараҿы амчхара аеҵәа азеиԥш рлашара {{E|−3|0}} еиҳам; Амра азы уи {{E|−6|0}} {{Lo}} шьақәнаргылоит. Аоптикатә диапазон аҿы арлашара ахьылаҟәу иахҟьаны агәыргьын Амраҿы мацара иубарҭан, уигьы [[Солнечное затмение|амшмыхәла]] наӡа аамҭазы мацара. Амра агәыргьын аԥхарра 1,5 млн кельвин ыҟоуп, аха еҵәақәак рҿы 10 млн K рҟынӡа инаӡар алшоит<ref name=":7" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2099247|автор=М. М. Кацова|статья=КОРО́НЫ ЗВЁЗД|том=15|страницы=358|архив=https://web.archive.org/web/20200719125741/https://bigenc.ru/physics/text/2099247|архив дата=2020-07-19}}</ref>. Аеҵәақәа жәпакы рҿы иубоит [[звёздный ветер|аеҵәатә ԥша]] — атмосфера аҟынтәи акосмосахь амаҭәашьар астационартә лҵра. Зегь реиҳа иӷәӷәоу аеҵәатә ԥша убоит акапан ду змоу аеҵәақәа рҿы; акапан маҷ змоу аеҵәақәа рҿы уи акапан ахәҭа маҷ агоит, аха ишнеи-шнеиуа рыҵәҩан иакәшаны рыргьежьра акыр еиҵанатәуеит. Аеҵәатә ԥша аҟазаара иаанаго аеҵәа атмосфера ҭышәынтәалаӡам ҳәа ауп<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1990333|автор=С. А. Ламзин|статья=ЗВЁЗДНЫЙ ВЕ́ТЕР|том=10|страницы=328—329|архив=https://web.archive.org/web/20201026072550/https://bigenc.ru/physics/text/1990333|архив дата=2020-10-26}}</ref>. == Аихшара == Аеҵәақәа реихшара раԥхьатәи қәҿиарала аҽазышәара мҩаԥигеит 1863 шықәсазы италиатәи астроном, апап [[Анджело Секки|Анџьело Секки]]. Иара игәеиҭеит иубо аеҵәақәа рыԥштәқәеи урҭ рыспектрқәа рҿы албаадаратә цәаҳәақәеи [[Корреляция|акоррелиациа]] ӷәӷәа шрымаз, уи шьаҭас иҟаҵаны аеҵәақәа [[Спектральные классы звёзд|аспектралтә классқәа]] ԥшьба рыла еихишеит, урҭ насшәа ахәбатәи рыцлеит. Уинахыс, [[Дрейпер, Генри|Генри Дреипер]] икаталог аиқәыршәараан [[Гарвардская обсерватория|Гарвардтәи аобсерваториа]] астрономцәа иалыркааит хыԥхьаӡара рацәала аспектрқәа, алаҭын нбанқәа рыла ахьӡқәа зырҭаз [[водород|аӡри]] ацәаҳәақәа рыԥсыҽхара аԥҟарала. Аԥсахрақәа аманы ари асистема шьаҭас иаиуит иахьагьы ахархәара змоу аеҵәақәа рыклассификациа асистема.<ref name=":17">{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1958lcea.book.....M|автор=Paul W. Merrill|заглавие=Lines of the chemical elements in astronomical spectra|год=1958|издание=Papers of the Mount Wilson Observatory|место=Washington|издательство=Carnegie Institution}}</ref><ref name=":2">{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/stellar-classification|title=Stellar classification|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-18|archive-date=2021-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503054159/https://www.britannica.com/science/stellar-classification|url-status=live}}</ref><ref name="sfn4">Кононович, Мороз, 2004, с. 369.</ref> Ҳәара аҭахума аеҵәақәа урҭ рҿы ицо [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] рыԥшреи рҭагылазаашьеи рыла реихшара ҟалон, уи акәзар, [[Эволюция звёзд|рыҿиаратә стадиа]] иадҳәалоуп (шәахә.ҵаҟа). Аха уи азы атеориа ыҟамкәа иузеилкаауам аеҵәаҿы ицо ареакциақәа, уи адәахьтәи аҟазшьарбагақәа рымацара ракәзар еилкаау, иаҳҳәап, аԥшшәи арлашареи, убри аҟынтә еицрыдыркылахьоу аспектралтә классификациа ауп<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1222187/sect13.html|title=Классификации звёзд|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|website=[[Астронет]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-29|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806194642/http://www.astronet.ru/db/msg/1222187/sect13.html|url-status=live}}</ref>. === Иерктәи аклассификациа асистема === [[Афаил:HRDiagram ab.png|мини|Герцшпрунг — Рассел рдиаграмма]] Иахьа уажәраанӡагьы ахархәара змоу аеҵәақәа рыклассификациа асистема аус адулан XIX—XX ашәышықәсақәа рҳәааҿы Гарвардтәи аобсерваториаҿы, гарвардтәи асистема ҳәа ахьӡгьы аиуит. Аеҵәа аспектралтә класс ишатәу ҳәаақәнаҵоит уи аспектр ахкы: ашәахәаркрақәа иреиҳау рҭагылазаашьеи еиуеиԥшым [[Фраунгоферовы линии|албаадаратә цәаҳәақәа]] ринтенсивреи рыла<ref name="sfn4" />. [[диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Герцшпрунг — Рассел рдиаграмма]] ҳәа изышьҭоу адиаграмма «аспектралтә класс — арлашара» анышьақәыргылаха еилкаахеит аеҵәақәа уи аҟны еижәлантәымкәа ишгылоу, хырхарҭақәак рҿы ишеидкылоу, урҭ зегьы арлашара акласс иақәшәо ишықәыргылаз. Аспектралтә класси арлашара акласси зхы иазырхәо асистема [[Йеркская обсерватория|иерктәи]] асистема ма [[Морган, Уильям Уилсон|Морган]] — [[Кинан, Филипп Чайлдс|Кинан]] рсистема ҳәа иашьҭалеит уи аус адызулаз астрономцәа рыжәлақәа рыла<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 377.</ref>. ==== Аспектралтә классқәа ==== Аеҵәақәа [[спектральные классы звёзд|рыспектралтә класс хадақәа]] аԥхарра армаҷра аԥҟарала — O, B, A, F, G, K, M. Аханатә аклассқәа алфавитла еишьҭаргыланы ахьӡқәа рырҭон аӡри ацәаҳәақәа рыԥсыҽхарала, аха анаҩс классқәак еидкылан, иара убас урҭ аԥхарра ишадҳәалоу аарԥшын, убри аҟнытә аԥхарра аиҵахара аԥҟарала аишьҭагылашьа абасҵәҟьа иааԥшуа иалагеит<ref name="sfn4" />. Аклассқәа зегьы 10 аклассеиҵак рахь ишоуп, 0 инаркны 9 рҟынӡа, аԥхарра армаҷра аԥҟарала, O ада: раԥхьа иара еихшан аклассеиҵақәа O5 инаркны O9 рҟынӡа, аха анаҩс иалагалан аклассеиҵақәа O2 аҟынӡа<ref>{{Статья|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/339831/meta|автор=Nolan R. Walborn, Ian D. Howarth, Daniel J. Lennon, Philip Massey, M. S. Oey|заглавие=A New Spectral Classification System for the Earliest O Stars: Definition of Type O2|год=2002|язык=en|издание=[[The Astronomical Journal]]|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|том=123|выпуск=5|страницы=2754|issn=1538-3881|doi=10.1086/339831|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030125124/https://iopscience.iop.org/article/10.1086/339831/meta}}</ref>. Зны-зынла рхы иадырхәоит аклассеиҵа бжатақәа, иаҳҳәап, B0,5 еиԥш. Еиҳа зыԥхарра ҳараку аклассқәеи аклассеиҵақәеи заатәи ҳәа ирышьҭоуп, зыԥхарра лаҟәу — ихьшәоу ҳәа ирышьҭоуп<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 370.</ref><ref name="sfn1">Fundamental Astronomy, 2007, с. 209—210.</ref>. Аеҵәақәа аклассқәа рахь даара еиҟарамкәа еихшоуп: акласс M иатәуп [[Асар Рымҩа|Асар Рымҩа]] аеҵәақәа рахьтә 73 % раҟара, акласс K — даҽа 15 % раҟара, убри аан акласс O аеҵәақәа — 0,00002 %<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsnumbers.html|title=Numbers of stars|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-22|archive-date=2021-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210609070743/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsnumbers.html|url-status=live}}</ref>. Аспектралтә класс хадақәа рыдагьы иҟоуп иацу аклассқәагьы. Аклассқәа C (зны-зынла R, N ҳәа ишоит), S — зыԥхарра лаҟәу [[Углеродная звезда|акарбонтәи]] [[циркониевые звёзды|ациркониатәи аеҵәақәа]]<ref name="sfn1" /><ref name="sfn5" />. Аклассқәа L, T, Y — [[Коричневый карлик|асса каҳуаԥштәқәа]] рыклассқәа аԥхарра алаҟәра аԥҟарала, акласс M ашьҭахь ицо<ref name=":2" />. {| class="wikitable" |+Классцыԥхьаӡа аеҵәақәа рыспектрқәа рҟазшьарбагақәа<ref name="sfn5" /><ref name=":2" /><ref name="sfn1" /> !Акласс !Аԥхарра ([[Кельвин|K]])<ref name=":22">{{cite web|url=http://ads.harvard.edu/books/hsaa/toc.html|title=Handbook of Space Astronomy and Astrophysics|author=Zombeck M. V.|pages=68—70|publisher=[[Cambridge University Press]]|access-date=2021-06-15|archive-date=2010-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229225253/http://ads.harvard.edu/books/hsaa/toc.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=S_Sh1i226wwC&printsec=frontcover|автор=Gray R. O., Corbally C. J.|заглавие=Stellar spectral classification|год=2009|место=Princeton; Woodstock|издательство=[[Princeton University Press]]|страницы=568|allpages=592|isbn=978-0-691-12510-7|archive-date=2021-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415123824/https://books.google.ru/books?id=S_Sh1i226wwC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref name=":23">{{Статья|ссылка=http://www.scholarpedia.org/article/Brown_dwarfs|автор=Allard F., Homeier D.|заглавие=Brown dwarfs|год=2007-12-17|язык=en|издание=[[Scholarpedia]]|том=2|выпуск=12|страницы=4475|issn=1941-6016|doi=10.4249/scholarpedia.4475|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515045228/http://www.scholarpedia.org/article/Brown_dwarfs|archive-date=2021-05-15}}</ref> !Аԥштәы !Аспектр аҷыдарақәа |- | style="background: #E7ECFE;" |O |> 30 000 |Жәҩангәыԥшшәыла |Иҟоуп акырынтә аионизациа зызуу атомқәа рцәаҳәақәа, иаагозар, [[Гелий|He II]]<ref>Римские цифры означают степень ионизации атома. I — нейтральный атом, II — однократно ионизованный, III — дважды ионизованный и так далее.</ref>, [[Углерод|C III]], [[Азот|N III]], [[Кислород|O III]], [[Кремний|Si V]]. Иҟоуп ацәаҳәақәа He I, ацәаҳәақәа [[Водород|H I]] ԥсыҽуп. |- | style="background: #F5F7FF;" |B |10 000—30 000 |Ашкәакәа-иаҵәа |Ацәаҳәақәа He I ринтенсивра иреиҳаӡоуп, ицәырҵуеит ацәаҳәақәа [[Кальций|Ca II]], иубоит ацәаҳәақәа O II, Si II, [[Магний|Mg II]]. He II ацәаҳәақәа ыҟаӡам. |- | style="background: #FEFEFE;" |A |7400—10 000 |Ашкәакәа |Ацәаҳәақәа H I ринтенсивра иреиҳаӡоуп, Ca II ацәаҳәақәа рыҽдырӷәӷәоит, анеитралтә металлқәа рцәаҳәақәа цәырҵуеит. He I ацәаҳәақәа ыӡуеит. |- | style="background: #FFFBE5;" |F |6000—7400 |Аҩежь-шкәакәа |Ca II, егьырҭ аметаллқәа рцәаҳәақәа, иаагозар, [[Железо|Fe I]], Fe II, [[Хром|Cr II]], [[Титан (элемент)|Ti II]], рыҽдырӷәӷәоит, ацәаҳәақәа H I ԥсыҽхоит. |- | style="background: #FFF3BD;"|G |5000—6000 |Аҩежь |Ca II ацәаҳәақәа иреиҳау ринтенсивра, H I ацәаҳәақәа ԥсыҽхоит. |- | style="background: #FFD48A;"|K |3800—5000 |Апатырқалԥшшәтәы |Еиҳарак иубоит аметаллқәа рцәаҳәақәа, ҷыдала Ca I. Ицәырҵуеит [[Оксид титана(II)|TiO]] албаадаратә цәаҳәақәа, H I ацәаҳәақәа маҷуп. |- | style="color:white; background: #FFA38A;" |M |2500—3800 |Аҟаԥшь |Иҟоуп аметаллқәеи амолекулиартә еидҳәалақәеи рцәаҳәақәа рацәаны, лымкаала TiO. |- | style="color:white; background: #F7805F;" |C |2500—3800 |Аҟаԥшь |Аспектрқәа аклассқәа K, M рыеҵәақәа рыспектрқәа иреиԥшуп, аха TiO ацәаҳәақәа рцынхәрас [[углерод|арацәари]] аидҳәалақәа рылбаадаратә цәаҳәа ӷәӷәақәа убоит. |- | style="color:white; background: #EE4F3A;" |S |2500—3800 |Аҟаԥшь |Аспектрқәа акласс M аеҵәақәа рыспектрқәа иреиԥшуп, аха TiO ацәаҳәақәа рцынхәрас иҟоуп ZrO ацәаҳәақәеи егьырҭ амолекулиартә лбаадаратә цәаҳәақәеи. |- | style="color:white; background: #DF3C26;" |L |1300—2500 |Аҟаԥшьеиқәара |Иаарԥшуп [[Щелочные металлы|аҵәыҵәтә металлқәа]] рцәаҳәақәа, еиҳаракгьы [[Натрий|Na I]], [[Калий|K I]], TiO ацәаҳәақәа ыӡуеит. |- | style="color:white; background: #C53320;" |T |600—1300 |Аҟаԥшьеиқәара |Иҟоуп ацәаҳәақәа [[Метан|CH<sub>4</sub>]], [[Аӡы|H<sub>2</sub>O]]. |- | style="color:white; background: #AF3627;" |Y |< 600 |Аҟаԥшьеиқәара |Ицәырҵуеит ацәаҳәақәа [[Аммиак|NH<sub>3</sub>]]. |} Зны — зынлагьы ахархәара рымоуп [[Звезда Вольфа — Райе|Вольф — Раие аеҵәақәа]] рзы W аклассқәа, P — [[Планетарная туманность|апланетатә наҟәрақәа]] рзы, Q — [[Новая звезда|аеҵәа ҿыцқәа]] рзы<ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 209.</ref>. ==== Арлашара аклассқәа ==== Спектралтә класск иатәу аеҵәақәа еиԥшу аспектрқәеи аԥхаррақәеи рымоуп, аха еиуеиԥшым ашәагаақәеи, уи иахҟьаны арлашарақәеи рымазар алшоит. Убри азы аклассификациа ахаҭәааразы иалагалахоит арлашара аклассқәа, урҭ рахьтә зегьы Герцшпрунг — Рассел рдиаграмма ахатә ҵакыра ааннакылоит. Арлашара аклассқәа, еиҳа илашоу инадыркны еиҳа иҭаау рахь<ref name=":2" /><ref>Сурдин, 2015, с. 148.</ref>: * I — [[сверхгигант|асупергигантқәа]]; ** Ia — илашоу асупергигантқәа; ** Iab — асупергигантқәа; ** Ib — зырлашара лаҟәу асупергигантқәа; * II — [[Яркий гигант|илашоу агигантқәа]]; * III — [[Звезда-гигант|агигантқәа]]; * IV — [[субгигант|асубгигантқәа]]; * V — [[Главная последовательность|аишьҭагыла хада]] аеҵәақәа, зны-зынла «ассақәа»; * VI — [[субкарлик|асубссақәа]]; * VII — [[Белый карлик|асса шкәакәақәа]]. Аеҵәақәа реиҳарак, 90 %, аишьҭагыла хада иаҵанакуеит<ref name=":8">{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/mainseq.html|title=Main sequence|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-22|archive-date=2020-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029113100/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/mainseq.html|url-status=live}}</ref>. Амра — аишьҭагыла хада аеҵәа ҩежь ауп (ма баша [[жёлтый карлик|асса ҩежь]]), уи инақәыршәаны уи аспектралтә класс — G2V<ref name=":2" />. Спектралтә класск змоу, аха еиуеиԥшым арлашара аклассқәа ирыҵаркуа аеҵәақәа рыспектрқәагьы еиԥшым. Убас, иаҳҳәап, аспектралтә классқәа B—F еиҳа илашоу аеҵәақәа рҿы аӡри ацәаҳәақәа еиҳа иҭшәоуп, иҵаулоуп зырлашара еиҳа имаҷу аеҵәақәа рҟны аасҭа. Уи адагьы аеҵәа-гигантқәа рҿы еиҳа иӷәӷәоуп аионизациа зызуу аелементқәа рцәаҳәақәа, дара урҭ аеҵәақәа еиҳа иҟаԥшьуп убарҭ аспектралтә классқәа реишьҭагылашьа хада аеҵәақәа раасҭа.<ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 212—213.</ref> ==== Адыргацҵақәа ==== Аеҵәа аспектр егьырҭ аспектрқәа ирылызкаауа ҷыдарақәак амазар, аспектралтә класс иацлоит анбан цҵа. Иаҳҳәап, анбан e иаанаго аспектр аҿы [[Эмиссионный спектр|аемиссиатә цәаҳәақәа]] ыҟоуп ҳәа ауп; m иаанаго аспектр аҿы аметаллқәа рцәаҳәақәа ӷәӷәоуп ҳәа ауп. Анбанқәа n, s иаанагоит албаадаратә цәаҳәақәа, уи инақәыршәаны, иҭбаауп, ма иҭшәоуп ҳәа. Neb адырга ахархәара амоуп аспектр ахкы аеҵәа акәша-мыкәша [[Туманность|анаҟәра]] шыҟоу аанарԥшуазар, p — [[Пекулярная звезда|апекулиартә]] спектрқәа рзы<ref>{{cite web|url=https://www.cfa.harvard.edu/~pberlind/atlas/htmls/note.html|title=Spectral Classification|website=www.cfa.harvard.edu|access-date=2020-10-29|archive-date=2020-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114000837/https://www.cfa.harvard.edu/~pberlind/atlas/htmls/note.html|url-status=live}}</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 370—371.</ref>. == Аиҭашәаратә аеҵәақәа == [[Афаил:Delta_Cephei_lightcurve.jpg|мини|[[Дельта Цефея|δ Цефеиа]] ацырцырра ахәахәа]] [[Афаил:Artist’s impression of eclipsing binary.ogv|thumb|Арлашьцаратә ҩбатә еҵәеи уи ацырцырра ахәахәеи ранимациа|220x220пкс]] Зҽызыԥсахуа ҳәа ирышьҭоуп ҳаамҭазтәи атехника аҩаӡара аманы иаарԥшхарц азы [[Звёздная величина|зыцырцырра]] акыр зҽызыԥсахуа аеҵәақәа. Аҽеиҭакра аеҵәаҿы афизикатә еиҭакрақәа ирыхҟьазар, уи афизикатә ҳәа иашьҭоуп, аеҵәа иаԥнаҵо алашара аҽаԥсахуазар уи агьежьра, мамзаргьы егьырҭ аобиектқәа рыла уи ахҩара иахҟьаны мацара — агеометриатә ҳәа иашьҭоуп. Афизикатәи агеометриатәи аҽеиҭакра еицааир ҟалоит. Аеҵәатә шәагаа убри аан аамҭа-аамҭала еиԥш ииашамкәа аҽаԥсахлар алшоит<ref name=":3">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2712725|автор=Н. Н. Самусь |статья=ПЕРЕМЕ́ННЫЕ ЗВЁЗДЫ|том=25|страницы=639—640|архив=https://web.archive.org/web/20210509085910/https://bigenc.ru/physics/text/2712725|архив дата=2021-05-09}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/variable-star|title=Variable star|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023015010/https://www.britannica.com/science/variable-star|url-status=live}}</ref><ref name=":4">{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/variablestar.html|title=Variable star|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026135450/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/variablestar.html|url-status=live}}</ref>. Убри аан аҽеиҭакра аеҵәа еснагьтәи аҟазшьарба акәӡам, уи [[Эволюция звёзд|аеволиуциа]] еиуеиԥшым аетапқәа раан ицәырҵуеит, иӡуеит (шәахә.ҵаҟа), еҵәак азы еиуеиԥшым аҟазшьа шьҭнахыргьы алшоит<ref name=":11">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188527|title=Переменные звёзды|author=[[Ефремов, Юрий Николаевич|Ефремов Ю. Н.]]|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-25|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028234807/http://www.astronet.ru/db/msg/1188527|url-status=live}}</ref>. Уажәазы еицырдыруеит шәнызқьла зҽызыԥсахуа аеҵәақәа, егьырҭ агалактикақәагьы уахь иналаҵаны. Зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рыхкқәак, иаагозар, [[цефеиды|ацефеидқәа]], мамзаргьы [[сверхновые|асуперҿыцқәа]], астрономиаҿы [[Стандартная свеча|астандарттә цәашьқәа]] раҳасабала рхы иадырхәоит, акосмос аҿы абжьаӡарақәа ршәара алдыршоит<ref name=":3" /><ref name="sfn12">Сурдин, 2015, с. 163.</ref>. Зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рыклассификациа уадаҩуп, уи ҳасаб азнауеит аеҵәа [[Кривая блеска|ацырцырра ахәахәа]] аформа, уи аиҭакрақәа рамплитуда, раамҭа-аамҭалара, аҽеиҭакра цәырызго афизикатә процессқәа. Зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рклассификациеи ркаталогизациеи ирызку [[Общий каталог переменных звёзд|зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рзеиԥш каталог]] аҿы иалкаауп шәкыла зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рыклассқәа, аха еҵәақәак уеизгьы урҭ руакгьы иаҵанакӡом<ref name=":3" /><ref>{{cite web|url=http://www.sai.msu.su/gcvs/gcvs/intr.htm|title=GCVS Introduction|website=www.sai.msu.su|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026044721/http://www.sai.msu.su/gcvs/gcvs/intr.htm|url-status=live}}</ref>. Иҟоуп [[Обозначения переменных звёзд|зҽызыԥсахуа аеҵәақәа ахьӡқәа рыҭаразы асистема]] ҷыда (шәахә.ҵаҟа), зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рыклассқәа рхаҭақәа ракәзар, шамахамзар, ари акласс апрототипс иҟалаз аеҵәа ахьӡ ахырҵоит, — иаагозар, [[Переменная типа RR Лиры|RR Алира ахкы змоу зҽызыԥсахуа аеҵәақәа]] ырпрототип [[RR Лиры|RR Алира]] аеҵәа ауп<ref name=":4" /><ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/variable_star_naming.html|title=Variable star naming|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918071831/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/variable_star_naming.html|url-status=live}}</ref>. Иалукаар ҟалоит абарҭ ихадоу зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рыхкқәа<ref name=":4" />: * еисуа зҽызыԥсахуа — аеҵәақәа, урҭ рҽеиҭакра аамҭа-аамҭала иҟоуп, арадиуси аԥхарреи рыԥсахрақәа ирыхҟьоуп. Ари аҩыза аеҵәақәа ирҿырԥштәқәаны иҟалар алшоит [[цефеиды|ацефеидқәа]]<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/pulsating_variable.html|title=Pulsating variable|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2017-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205093112/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/pulsating_variable.html|url-status=live}}</ref>; * зҽызыԥсахуа аеруптивтәқәа — аеҵәақәа, урҭ рҽеиҭакра зыхҟьо [[Хромосфера|ахромосфераҿы]], ма [[Звёздная корона|агәыргьын]] аҿы активра ауп, иара убас [[Звёздный ветер|аеҵәатә ԥша]], ма амаҭәашьар аҭыжьра ауп. Ари ахкы змоу аеҵәақәа рҿырԥшы — [[звёзды типа T Тельца|T Ацәҵыс ахкы змоу аеҵәақәа]] роуп<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/E/eruptive_variable.html|title=Eruptive variable|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026031202/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/E/eruptive_variable.html|url-status=live}}</ref>; * [[Катаклизмическая переменная|зҽызыԥсахуа акатаклизмтәқәа]] — зыцырцырра аиҭакрақәа иаалырҟьаны имҩаԥысуа, атҟәатә процессқәа зцу еҵәақәоуп. Ари ахкы иатәуп аеҵәа ҿыцқәеи асуперҿыцқәеи<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/C/cataclysmic_variable.html|title=Cataclysmic variable|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030170405/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/C/cataclysmic_variable.html|url-status=live}}</ref>; * [[Затменные звёзды|зҽызыԥсахуа арлашьцаратәқәа]] — [[двойные звёзды|ҩбаны иҟоу аеҵәақәа]] (шәахә.ҵаҟа), урҭ рҿы аамҭа-аамҭала аеҵәақәа рыла [[Покрытие (астрономия)|ахҟьарақәа]] мҩаԥысуеит, уи иахҟьаны асистема иубо ацырцырра аамҭа-аамҭала илаҟәуеит. Ҿырԥштәыс иаагар ҟалоит [[затменные переменные типа Алголя|Алголь ахкы змоу зҽызыԥсахуа арлашьцаратә еҵәақәа]]<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/B/binarystar.html|title=Eclipsing binary|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027105932/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/B/binarystar.html|url-status=live}}</ref>; * зҽызыԥсахуа игьежьуа— аеҵәақәа роуп, урҭ рҽеиҭакра ааԥшуеит рыҵәҩан иакәшаны ианыгьежьуа, уи анырра анаҭар алшоит аеллипсоидтә форма, [[Магнитное поле звёзд|амҳалдызтә мҽхакы]] ӷәӷәа, мамзаргьы [[звёздные пятна|аеҵәатә шәытақәа]]. Аҿырԥштәы — [[переменные типа BY Дракона|BY Агәылшьаԥ ахкы змоу зҽызыԥсахуа аеҵәақәа]] роуп<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/R/rotating_variable.html|title=Rotating variable|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026094020/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/R/rotating_variable.html|url-status=live}}</ref>. == Аеҵәақәа рсистемақәа == === Ҩбаны иҟоу аеҵәақәеи аеҵәа рацәақәеи === [[Афаил:Sirius_movement.svg|мини|[[Сириус]] A атраекториа — ажәҩантә сфера аҟны астрометриатә-ҩбатә еҵәа иубо акомпонент]] [[Двойная звезда|Ҩбаны иҟоу аеҵәа]] — акапанқәа рзеиԥш гәҭа иакәшо ҩ-еҵәак рыла ишьақәгылоу системоуп. Агравитациа-еидҳәалала асистема еҵәақәак алазар, ари аҩыза асистема [[Кратная звезда|аеҵәа рацәа]] ҳәа иашьҭоуп, насгьы аеҵәа рацәақәа, шамахамзар, аиерархиатә еилазаашьа рымоуп: иаагозар, хԥа-хԥалатәи асистемақәа шьақәгылазар ҟалоит аеҵәаҩбақәа рыла, уи акыр иацәыхароу зхала иҟоу ала. Ҩбаны иҟоу асистемақәеи ирацәаны иҟоу асистемақәеи ирыҵанакуеит аеҵәақәа зегьы рыбжеиҳарак, урҭ рҿы аикәшара апериодқәа минуҭқәак инадыркны миллион шықәсқәак рҟынӡа инаӡар алшоит. Аеҵәаҩбақәа рыкапанқәеи егьырҭ аеҵәақәа рпараметрқәаки рзы аинформациа еиҳа узықәгәыӷша хыҵхырҭаны иҟоуп<ref name=":5">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1942658|автор=А. В. Тутуков|статья=ДВОЙНЫ́Е ЗВЁЗДЫ|том=8|страницы=376|архив=https://web.archive.org/web/20201024222342/https://bigenc.ru/physics/text/1942658|архив дата=2020-10-24}}</ref><ref name="sfn2">Fundamental Astronomy, 2007, с. 221—226.</ref>. Абжьааԥны аеҵәаҩбақәа еихыршоит урҭ рыҩбатәра злаарԥшыз аметод шьаҭас иҟаҵаны<ref name=":5" /><ref name="sfn2" /><ref name=":6">{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/B/binarystar.html|title=Binary star|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027105932/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/B/binarystar.html|url-status=live}}</ref>: * [[визуально-двойные звёзды|авизуалтә-еҵәаҩбақәа]] — аеҵәақәа ҩба, зкомпонентқәа ишиашоу агәаҭарақәа раан еилургартә иҟоу; * [[спектрально-двойные звёзды|аспектралтә-еҵәаҩбақәа]] — аспектр аҭҵаарақәа раан зыҩбатәра аарԥшхо аеҵәақәа ҩба: урҭ аорбита ала рныҟәара [[эффект Доплера|Доплер иеффект]] цәырнагоит, уи компонентк, ма аҩ-компонентк рыспектралтә цәаҳәақәа рҭагылазаашьа аԥсахуеит; * [[Затменные звёзды|арлашьцаратә-еҵәаҩбақәа]] — аеҵәақәа ҩба, зкомпонентқәа аамҭа-аамҭала хәҭа-хәҭала, ма ишеибгоу иаҵазырӡуа, уи иахҟьаны иубарҭоу аеҵәатә шәагаа аҽаԥсахуеит, [[Переменная звезда|аҽеиҭакра]] убоит. Зны-зынла ахархәара амоуп еиҳа иҭбаау аилкаара «афотометриатә-ҩбатәқәа», иара убас уахь иаҵанакуеит [[Покрытие (астрономия)|ахҩарақәа]] аныҟамло, аха еҵәак, ма аҩ-еҵәак [[Приливные силы|аӡышьҭыҵратә мчқәа]] рныррала рҽеиҵыхны ианыгьежьуа еиуеиԥшым аганқәа рыла игьежьуеит, уи иахҟьаны аҽеиҭакрагьы убоит; * астрометриатә-еҵәаҩбақәа — аеҵәақәа ҩба, урҭ рҿы иубо обиектк, еиҳа илашоу ауп, убри аан уи аныҟәара атраекториа иашаӡам, уи иаҳнарбоит иҭаау, акапан ду змоу амҩаныза шыҟоу, иаагозар, [[Белый карлик|асса шкәакәа]]. Иара убасгьы иалыркаауеит [[тесные двойные системы|еизааигәаӡоу аҩбатә системақәа]] — аеҵәақәа ҩба, урҭ ирыбжьоу абжьаӡара рышәагаақәа иаҿурԥшыртә иҟоу. Ас еиԥш иҟоу асистемақәа рҿы аеҵәақәа реинырра иахҟьаз еиуеиԥшым ацәырҵрақәа убар алшоит, иаҳҳәап, амаҭәашьар еҵәак аҟынтәи даҽа еҵәак ахь аиасра, еҵәак, ма аҩ-еҵәак [[полость Роша|Рош игәаҩара]] хадырҭәаауазар<ref name=":5" /><ref name=":6" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/4190215|автор=Н. И. Шакура|статья=ТЕ́СНЫЕ ДВОЙНЫ́Е ЗВЁЗДЫ|том=32|страницы=98|архив=https://web.archive.org/web/20201024091020/https://bigenc.ru/physics/text/4190215|архив дата=2020-10-24}}</ref>. Зны-зынла иуԥылоит [[Небесная сфера|ажәҩантә сфера]] ахь апроекциаҿы иааигәаны иҟоу, аха хара-хара иҟоу, агравитациа иадҳәалам аеҵәақәа реицааирақәа. Ас еиԥш иҟоу аҩбақәа [[Оптически-двойная звезда|аоптикатә-ҩбатә еҵәақәа]] ҳәа ирышьҭоуп<ref name=":6" />. === Аеҵәатә еизакқәа === [[Афаил:VST_image_of_the_giant_globular_star_cluster_Omega_Centauri.jpg|мини|[[Омега Центавра|Омега Центавр]] агьежьтә еҵәатә еизакы]] [[Афаил:NGC265.jpg|мини|Иԥсаҟьоу аеҵәатә еизак [[NGC 265]]]] [[Звёздное скопление|Аеҵәатә еизак]] — аҭыԥҭаӡара аҿы иааигәаны иҟоу, [[Молекулярное облако|молекулиартә ԥсҭҳәак]] ахылҵшьҭра иадҳәалоу аеҵәақәа ргәыԥ ауп. Еицрыдыркылахьеит аеҵәатә еизакқәа ҩ-хкык рыла реихшара — [[Шаровое звёздное скопление|агьежьтәи]] [[Рассеянное звёздное скопление|иԥсаҟьоуи]]<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/star_cluster.html|title=Star cluster|author=David Darling|website=Encyclopedia of science|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030010642/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/star_cluster.html|url-status=live}}</ref>, аха зны-зынла аеҵәатә еизакқәа ирхырыԥхьаӡалоит [[звёздные ассоциации|аеҵәатә ассоциациақәагьы]]. Аеҵәатә еизакқәа астрономиазы акырӡа ахә рымоуп, избанзар урҭ ирҭоу аеҵәақәа Адгьыл еиҟараны иахьацәыхароу, насгьы шамахамзар аамҭаказы, еиԥшу химиатә еилазаарала иахьышьақәгылаз. Абасала, урҭ алагарҭатә капанла мацара ауп излеиԥшым, уи [[Звёздная эволюция|аеҵәатә еволиуциа]] атеориа аиқәыршәара армариоит<ref name="sfn13">Сурдин, 2015, с. 287—295.</ref>. Агьежьтә еҵәатә еизакқәа — еилаӷәӷәоу, акапан ду змоу еизакқәоуп, урҭ акәымпыл еиԥшу аформеи аизак агәҭаҿы аеҵәақәа реизакра ҳараки рымоуп. Урҭ ирылоуп 10 нызқь инаркны миллионқәак рҟынӡа аеҵәақәа, бжьаратәла — 200 нызқь раҟара, урҭ рдиаметрқәа 100—300 [[Световой год|лашара шықәсқәа]] шьақәдыргылоит. Ас еиԥш аизгақәа 10—15 млрд шықәса раҟара ақәра рымоуп, убри аҟнытә [[Звёздное население|II-тәи апопулиациа]] ахь иаҵанакуеит, [[Сферическая подсистема Галактики|Агалактика асфератә системеиҵа]] шьақәдыргылоит (шәахә.ҵаҟа). Агьежьтә еизакқәа рҿы аеҵәақәа [[Металличность|аметаллқәа рыла иӷаруп]], избанзар ишьақәгылеижьҭеи акрааҵуеит, акапан маҷқәа рымоуп, избанзар аеҵәа дуқәа [[Эволюция звёзд|рыҿиашьа]] хдыркәшахьеит (шәахә.ҵаҟа)<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/globclust.html|title=Globular cluster|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030181419/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/globclust.html|url-status=live}}</ref><ref name="sfn13" /><ref name="sfn8">Кононович, Мороз, 2004, с. 440—442.</ref>. Иԥсаҟьоу аеҵәатә еизакқәа агьежьтә еизакқәа раасҭа еилаӷәӷәам, аеҵәақәа еиҳа имаҷны ирылоуп — жәабақәак инаркны зықьқәак рҟынӡа, бжьаратәла 200—300, ас еиԥш аизгақәа рдиаметрқәа 50 лашара шықәса рҟынӡа инаӡоит. Агьежьтә еизакқәа иреиԥшымкәа, иԥсаҟьоу агравитациа уиаҟара иадҳәалаӡам, ишаԥу еиԥш, ианышьақәгылалак ашьҭахь миллиард шықәса рыҩныҵҟа еилаҳауеит. Ас еиԥш иҟоу аизгақәа [[Звёздное население|I-тәи апопулиациа]] ахь иаҵанакуеит, [[Галактический диск|агалактикатә диск]] аҟны рҽеизыргоит, дара аизгақәа рҿы иуԥылоит аеҵәа дуқәа, аеҵәа лашақәа рацәаны.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/O/opencluster.html|title=Open cluster|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030234615/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/O/opencluster.html|url-status=live}}</ref><ref name="sfn13" /><ref name="sfn8" /> Аеҵәатә ассоциациақәа — азеиԥш капан 1000 {{Mo}} иреиҵоу, адиаметр 700 лашара шықәса рҟынӡа змоу аеҵәақәа еиҳагьы иҵаӷоу ргәыԥқәа роуп<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/stellar-association|title=Stellar association|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026071303/https://www.britannica.com/science/stellar-association|url-status=live}}</ref>. Урҭ агравитациа даара иԥсыҽны иадҳәалоуп, убри аҟнытә ианышьақәгылалак ашьҭахь 10 млн шықәса рыҩныҵҟа еилаҳауеит. Уи иаанаго урҭ даара иқәыԥшу аеҵәақәа рыла ишьақәгылоуп ҳәа ауп<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/A/association_stellar.html|title=Stellar association|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029101448/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/A/association_stellar.html|url-status=live}}</ref><ref name="sfn13" /><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 440—444.</ref>. === Агалактикақәа === {{Main|Агалактика}} [[Афаил:Andromeda_Galaxy_(with_h-alpha).jpg|мини|[[Галактика Андромеды|Андромеда агалактика]]]] Агалактикақәа — аеҵәақәеи [[Межзвёздное вещество|аеҵәабжьаратә маҭәашьари]] рсистемақәа, урҭ рахьтә иреиҳаӡоу шә-миллиард еҵәа рылазар алшоит, 30 [[килопарсек]] рҟынӡа арадиусқәа рымазар алшоит. Аеҵәақәа агалактикақәа рҿы еиҟарамкәа еихшоуп: иқәыԥшу, металлла ибеиоу I-тәи апопулиациа аеҵәақәа агалактика ахәҭа ҟьаԥс шьақәдыргылоит, уи агалактикатә диск аҳасабала иубоит, ажәытә, аметаллқәа рыла иӷару II-тәи апопулиациа аеҵәақәа асфератә хәҭа шьақәдыргылоит, уи агалактика агәҭаны акыр аҽеизнакуеит<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/galaxy|title=Galaxy|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019213459/https://www.britannica.com/science/galaxy|url-status=live}}</ref><ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 367.</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 439—440.</ref>. [[Хаббл, Эдвин|Едвин Хаббл]] 1925 шықәсазы иаликааз агалактикақәа рыхкы хадақәа ԥшьба<ref>Сурдин, 2015, с. 336—340.</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 468—471.</ref>: * [[эллиптические галактики|аеллиптикатә галактикақәа]] — зыҩныҵҟатәи аструктура аарԥшым агалактикақәа, акәымпыл, ма аеллипсоид аформа змоу. Урҭ шамахамзар арчи [[Космическая пыль|асабеи]] рылаӡам, еиҳарак ажәытә еҵәақәа рыла ишьақәгылоуп. Иҟьаԥсу ахәҭа урҭ рҿы иҟаӡам; * [[Линзовидная галактика|алинзаԥшра змоу агалактикақәа]] ԥшра-сахьала аеллиптикатә галактикақәа иреиԥшуп, аха урҭ рҿы асфератә хәҭа ихаданы ишыҟоугьы, иара убас аеҵәақәа рдискгьы рымоуп; * [[спиральные галактики|асарчтә галактикақәа]] асфератә хәҭақәа реиԥш иҟьаԥсугьы рымоуп, убри аан аҵыхәтәантәи алинзаԥшра змоу раасҭа иӷәӷәаны иаарԥшуп, асарчтә галактикақәа рдискқәа рҿы асарчтә структура аарԥшхоит; * [[неправильные галактики|ииашам агалактикақәа]] — асимметриатә форма змоу галактикақәоуп, арчи асабеи рацәаны ирылоуп. Ас еиԥш иҟоу агалактикақәа рҿы асфератә хәҭа шамахамзар иҟаӡам, аеҵәақәа реиҳарак қәыԥшуп, насгьы асистемеиҵа ҟьаԥс шьақәдыргылоит. == Аеҵәақәа револиуциа == [[Афаил:Solar evolution ab.png|альт=|мини|[[Амра|Амра]] аеволиуциа|450x450пкс]] Аеҵәақәа рфизикатәи иубарҭоуи рпараметрқәа ҭышәынтәалам, избанзар урҭ рҿы ицо [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] ирыхҟьаны аеҵәа аилазаара аҽаԥсахуеит, акапан маҷхоит, амчхара ахылҵуеит. Аеҵәа аҟазшьарбагақәа рыԥсахра аамҭа цацыԥхьаӡа [[Эволюция звёзд|аеҵәа аеволиуциа]] ҳәа иашьҭоуп, ари апроцесс еиуеиԥшым алагарҭатә капанқәа змоу аеҵәақәа рҿы еиуеиԥшымкәа имҩаԥысуеит<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4596.html|title=Эволюция звёзд|author=|website=Энциклопедия физики и техники|date=|publisher=|access-date=2020-07-11|archive-date=2020-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200710101824/http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4596.html|url-status=live}}</ref>. Лассы-лассы усеиԥшқәа раан иалацәажәоит аеҵәа амчхара хыҵхырҭас иамоу агәыцәтә реакциақәа аныҟало иалаго, ареакциақәа анаанкылахалак инҵәо «аеҵәа аԥсҭазаара»<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.sai.msu.su/ng/stars/stars_life.htm|title=Жизнь звёзд|author=|website=www.sai.msu.su|date=|publisher=|access-date=2020-07-11|archive-date=2020-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701162426/http://www.sai.msu.su/ng/stars/stars_life.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=|url=https://new-science.ru/kak-vyglyadit-zhiznennyj-cikl-zvezdy/|title=Как выглядит жизненный цикл звезды?|author=|website=new-science.ru|date=|publisher=|access-date=2020-07-11|archive-date=2020-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711152025/https://new-science.ru/kak-vyglyadit-zhiznennyj-cikl-zvezdy/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171272|title=Во что превращаются звезды в конце жизни|author=[[Постнов, Константин Александрович|Постнов К. А.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-07-11|archive-date=2020-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712072537/http://www.astronet.ru/db/msg/1171272|url-status=live}}</ref>. Аеҵәа аԥсҭазаара аҿҳәара, алагарҭатә капан зеиԥшроу еиԥш, миллион шықәсқәак инадыркны жәабала триллион шықәсқәак рҟынӡа инаӡоит<ref>{{книга|ref=Bertulani|автор=Bertulani C. A.|заглавие=Nuclei in the Cosmos|ответственный=|год=2013|издание=|место=Singapore|издательство=[[World Scientific]]|страницы=|страниц=|isbn=978-981-4417-66-2}}</ref><ref name=':42'>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1170638/evolution/hr_diagram/ms.htm|title=Главная последовательность|author=Миронова И.|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-07-11|archive-date=2020-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629070940/http://www.astronet.ru/db/msg/1170638/evolution/hr_diagram/ms.htm|url-status=live}}</ref>. Аԥсҭазаара иалагӡаны аеҵәақәа [[Переменная звезда|аҽеиҭакра]] рызцәырҵыр, иагьыӡыр алшоит<ref name=":11" />, аеҵәа аеволиуциа амҩаԥысшьа анырра анаҭар алшоит уи [[Тесная двойная система|иааигәоу аҩбатә системак]] иахьалахәу<ref name=":15">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171340|title=Тесные двойные звезды на поздних стадиях эволюции|author=[[Черепащук, Анатолий Михайлович|Черепащук А. М.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-07-16|archive-date=2015-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20151020165043/http://www.astronet.ru/db/msg/1171340|url-status=live}}</ref>. === Аеҵәақәа рнуклеосинтез === Аеҵәақәа рыҿиашьа еиуеиԥшым астадиақәа рҿы урҭ рҿы имҩаԥысуеит еиуеиԥшым [[термоядерные реакции|атермогәыцәтә реакциақәа]]. Урҭ рахьтә еиҳа ихадоу, мчхарала хра злоу, акраамҭатәи — [[протон-протонный цикл|апротон-протонтә цикл]], [[CNO-цикл]], ԥшь-[[протон]]к рыла [[Гелий|агели]] агәыцә ахьышьақәгыло — [[Главная последовательность|аишьҭагыла хада]] аеҵәақәа ргәыцәқәа рҿы имҩаԥысуеит<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/4934355|автор=Д. К. Надёжин|статья=Я́ДЕРНЫЕ РЕА́КЦИИ В ЗВЁЗДАХ|том=35|страницы=631—632|архив=https://web.archive.org/web/20201023133708/https://bigenc.ru/physics/text/4934355|архив дата=2020-10-23}}</ref><ref name="sfn9">Сурдин, 2015, с. 128—134.</ref>. Акыр идуу аеҵәақәа рҿы аеволиуциа ашьҭахьтәи аетапқәа раан асинтез рзыруеит еиҳа ихьанҭоу аелементқәа: раԥхьа [[Тройная гелиевая реакция|хынтәтәи агелитә процесс]] аҿы [[углерод|акарбон]], зегь реиҳа ихьанҭоу аеҵәақәа рҿы [[Железо|аиха]] аҟынӡа еиҳа ихьанҭоу аелементқәагьы — анаҩстәи ануклеосинтез цаӡом, избанзар мчхарала феида алам<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 413.</ref><ref name="sfn9" />. Ус шакәугьы аиха аасҭа ихьанҭоу аелементқәа шьақәгылар рылшоит [[Взрывной нуклеосинтез|аԥжәаратә нуклеосинтез]] ҳәа изышьҭоу аан, уи мҩаԥысуеит аеҵәа агидростатикатә еиҟарара анацәыӡуа, иаҳҳәап, [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа рыԥжәарақәа]] раан<ref>{{cite web|lang=|url=http://femto.com.ua/articles/part_1/0474.html|title=Взрывной нуклеосинтез|author=|website=Энциклопедия физики и техники|date=|publisher=|access-date=2020-07-18|archive-date=2020-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200718182515/http://femto.com.ua/articles/part_1/0474.html|url-status=live}}</ref>. === Аеҵәақәа рыҿиашьа алагарҭатә стадиа === [[Афаил:PMS evolution tracks-ab.svg|альт=|мини|Еиуеиԥшым акапан змоу апротоеҵәақәеи (аиаҵәа ԥштәы) урҭ ризохронқәеи рыҿиаратә трекқәа (еиуеиԥшым аԥштәқәа рыла иазгәаҭоуп)]] Аеҵәақәа шьақәгылоит [[Межзвёздный газ|аеҵәабжьаратә рчы]] аԥсҭҳәа ҵаӷа хьшәашәақәа рҟынтәи, урҭ еиҵало иалагоит ицәырҵыз [[Гравитационная неустойчивость|агравитациатә ҭышәынтәаламзаара]] иахҟьаны. Аханатә аиҵалара иалагар зылшо акапан ду змоу аԥсҭҳәақәа роуп, аха апроцесс аан урҭ рҽыршоит еиҳа ихәыҷу аиҵацалара аҭыԥқәа рыла, урҭ зегьы хазтәи еҵәахоит. Убри иахҟьаны аеҵәақәа еснагь гәыԥ-гәыԥла ишьақәгылоит: [[Звёздные ассоциации|аеҵәатә ассоциациақәа]], мамзаргьы [[Звёздное скопление|аеҵәатә еизакқәа]] реилазаараҿы<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 386—392.</ref>. Аԥсҭҳәаҿы [[Гидростатическое равновесие|гидростатикала еиҟароу]] агәыцә анышьақәгылалак ашьҭахь, уи [[Протозвезда|апротоеҵәа]] ҳәа иԥхьаӡахо иалагоит. Апротоеҵәа лашоит раԥхьа ихароу аинфраҟаԥшь диапазон аҿы аиҵацалара иабзоураны, анаҩс иԥхоит, аоптикатә диапазон аҿы иубарҭахоит. Ари астадиа мҩаԥысыр алшоит {{E|5|0}} ашықәсқәа инадыркны зегь реиҳа идуу аеҵәақәа рзы {{E|9|0}} ашықәсқәа рҟынӡа еиҳа имаҷны идуу рзы<ref name=":18">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node12.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды. От облака к звезде|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=|date=1992|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-07-11|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923190023/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node12.html|url-status=live}}</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 394—395.</ref><ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 243.</ref>. Убри аамҭазы иара убасгьы ишьақәгылоит аеҵәа акәша-мыкәша [[Протопланетный диск|апротопланеттә дискқәа]], урҭ анаҩс [[Планетная система|апланетатә системақәа]] рахь иҿиар алшоит<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 356—358.</ref>. Уи ашьҭахь аеҵәа аҵаулара, уи акапан 0,075 {{Mo}} еиҳазар, акыр иԥхоит, аӡри аҟынтәи агели асинтез иалагоит: убри аамҭазы аеҵәа аишьҭагыла хада аеҵәа наӡа акәхоит. Акапан акәзар 0,075 {{Mo}} еиҵахозар, апротоеҵәа [[Коричневый карлик|асса каҳуаԥштәхоит]], уаҟа ԥыҭраамҭак атермогәыцәтә синтез цар алшоит, аха амчхара ахәҭа хада аиҵацалара абзоурала иалҵуеит<ref name=":1" /><ref name="sfn10" />. === Аишьҭагыла хада === Аеҵәаҿы аӡри аҟынтәи агели асинтез ианалагалак ашьҭахь, уи аишьҭагыла хада иаеҵәахоит, уи аҭагылазаашьаҿы аԥсҭазаара аиҳарак ахнагоит — аеҵәақәа 90 %, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп Амрагьы, аишьҭагыла хада иаҵанакуеит<ref name=":8" />. Аишьҭагыла хада аеҵәақәа рҟазшьарбагақәа раԥхьа иргыланы акапани, акырӡа имаҷны, ақәреи алагарҭатә химиатә еилазаареи ирхьыԥшуп: аеҵәа акапан шаҟа ирацәоу аҟара уи аԥхарра, арадиус, арлашара еиҳахоит, аишьҭагыла хадаҿы аԥсҭазаара аҿҳәара маҷхоит. Убас, иаҳҳәап, зыкапан 0,1 {{Mo}} ыҟоу аеҵәа арлашара 0,0002 {{Lo}}, аԥхарра {{nobr|3000 K}}, [[Спектральные классы звёзд|аспектралтә класс]] M6 амазаауеит, зыкапан {{nobr|18 {{Mo}}}} иҟоу аеҵәа — арлашара {{nobr|30 000 {{Lo}}}}, аԥхарра {{nobr|33 000 K}}, аспектралтә класс O9,5<ref name=':42' />. Зегь реиҳа ихьанҭоу аеҵәақәа аишьҭагыла хадаҿы рыԥсҭазаара аҿҳәара миллион шықәсқәак раҟара ыҟоуп, зыкапан маҷӡоу — 10 триллион шықәса раҟара, уи [[возраст Вселенной|Адунеи ақәра]] еиҳауп<ref name=":8" /><ref name=":10">{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1997ApJ...482..420L|автор=Gregory Laughlin, Peter Bodenheimer, Fred C. Adams|заглавие=The End of the Main Sequence|язык=en|год=1997|месяц=6|день=1|издание=[[The Astrophysical Journal]]|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|volume=482|pp=420–432|doi=10.1086/304125|archive-date=2018-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20181005105252/http://adsabs.harvard.edu/abs/1997ApJ...482..420L| issn = 0004-637X }}</ref>. Аелемент хьанҭақәа маҷны измоу [[Звёздное население|II-тәи апопулиациа]] аеҵәақәа, урҭгьы агәыцә аҿы агели асинтез азыруеит, иара убри аспектралтә класс аишьҭагыла хада аеҵәақәа раасҭа акырынтә иҭаауп, [[субкарлик|асубссақәа]] ҳәагьы ирышьҭоуп<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/subdwarf.html|title=Subdwarf|author=Darling D.|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-25|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031111929/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/subdwarf.html|url-status=live}}</ref>. Аишьҭагыла хада астадиа нҵәоит аеҵәа агәыцә аҿы аӡри анмаҷцәоу, уи абылра убри арежим ала ианзымцо. Еиуеиԥшым аеҵәақәа уи ашьҭахь еиуеиԥшымкәа рхы мҩаԥыргоит<ref name="sfn6">Кононович, Мороз, 2004, с. 399.</ref>. === Аишьҭагыла хада ашьҭахь аеҵәақәа рыҿиашьа === [[Афаил:Stellar evolutionary tracks-ab.svg|альт=|мини|240x240пкс|Еиуеиԥшым акапан змоу аеҵәақәа рыҿиаратә трекқәа аишьҭагыла хада ашьҭахь]] Аеҵәақәа реиҳарак рҿы агели агәыцә аҿы еизоит, аӡри еиҳа-еиҳа имаҷхоит. Уи иахҟьаны аӡри агәыцә акәша-мыкәша аҿыгҳаратә хыҵхырҭаҿы абылра иалагоит, аеҵәа ахаҭа раԥхьа [[субгигант|асубгигантқәа]] рыстадиахь ииасуеит, анаҩс [[ветвь красных гигантов|агигант ҟаԥшьқәа рымахә]] ахь ииасуеит, ихьшәашәоит, аха ашәагаақәеи арлашареи акырынтә иацнаҵоит<ref name="sfn6" />. Иалкаауп зыкапан 0,2 {{Mo}} еиҵоу аеҵәақәа: урҭ зынӡа аконвективра рылоуп, урҭ рҿы агели амҽхак зегьы ала еихыршоит. Атеориатә модельқәа изларҳәо ала, урҭ ԥхоит, еиҵалоит, [[Голубой карлик|асса жәҩангәыԥшшәылақәа]] рахь ииасуеит, нас [[Белый карлик|агелитә сса шкәакәақәа]] рахь ииасуеит (шәахә.ҵаҟа)<ref name=":10" /><ref>Сурдин, 2015, с. 158.</ref>. Еиҳау акапан змоу аеҵәақәа рҿы аамҭак азы [[горение гелия|агели абылра]] иалагоит. Аеҵәа акапан 2,3 {{Mo}} еиҵазар, иԥжәаны амца акуеит — [[гелиевая вспышка|агели еимҟьара]] мҩаԥысуеит, аеҵәагьы [[Горизонтальная ветвь|агоризонталтә махә]] аҿы инанагоит. Еиҳа ианырацәоу агели хәыҷы-хәыҷла амца акуеит, аеҵәагьы [[Голубая петля|аиқәҳәала иаҵәа]] иахысуеит. Агәыцә аҿы акарбони [[кислород|аҵәыҵәрии]] анеизалак, агели маҷны ианаанхалак, агәыцә аиҵалара иалагоит, аеҵәагьы [[Асимптотическая ветвь гигантов|агигантқәа расимптотикатә махә]]ахь ииасуеит — араҟа апроцессқәа аеҵәақәа рҿы агигант ҟаԥшьқәа рымахә аҿы имҩаԥысуа иреиԥшуп. Зыкапан 8 {{Mo}} еиҵоу аеҵәақәа рзы ари астадиа ҵыхәтәантәихоит: ркәырша кажьны акарбони аҵәыҵәрии рыла ишьақәгылоу асса шкәакәақәа ракәхоит<ref name="sfn3">Fundamental Astronomy, 2007, с. 249—254.</ref><ref name="sfn11">Сурдин, 2015, с. 154—161.</ref>. Еиҳа идуу аеҵәақәа рҿы агәыцә аиҵалара иалагоит, аеҵәа [[сверхгигант|асупергигант]]хоит. Уаҟа иалагоит арацәари злахәу атермогәыцәтә реакциақәа — зыкапан 8—10 {{Mo}} иҟоу аеҵәақәа рзы [[Углеродная детонация|арацәаритә детонациа]] иахҟьаны, еиҳа идуу аеҵәақәа рҿы хәыҷы-хәыҷла. Дук мырҵыкәа еиҳа ихьанҭоу аелементқәагьы, аиха аҟынӡа ареакциақәа ирылагар алшоит, аеҵәаҿы ишьақәгылоит еиуеиԥшым аелементқәа рыла ишьақәгылоу аҿыгҳарақәа рацәаны. Уи ашьҭахь аеҵәа акәырша кажьны аҵәыҵәри, [[неон|анеон]], ма [[Магний|амагни]] рыла ишьақәгылоу сса шкәакәахар алшоит, мамзаргьы асуперҿыц еиԥш иԥжәар алшоит, усҟан [[нейтронная звезда|анеитронтә еҵәа]], ма [[Акылҳара еиқәаҵәа|акылҳара еиқәаҵәа]] алҵуеит<ref name="sfn3" /><ref name="sfn11" />. === Аеҵәақәа рыҿиашьа аҵыхәтәантәи астадиақәа === Иалкаахоит аеҵәа аԥсҭазаара анҵәамҭазы изакәхар алшо аобиектқәа рыхкқәа хԥа<ref name="sfn7">Кононович, Мороз, 2004, с. 418—421.</ref>. [[Белый карлик|Асса шкәакәақәа]] — амратә капан аҟара акапан змоу, аха 100-нтә еиҵоу арадиус змоу [[Вырожденный газ|ииаӡааз амаҭәашьар]] иалху обиектқәоуп. Асса шкәакәақәа рахь ииасуеит зханатәтәи акапанқәа 8—10 {{Mo}} иреиҵоу аеҵәақәа, акәырша карыжьуеит, уи [[планетарная туманность|апланетатә наҟәра]] еиԥш иубоит. Асса шкәакәақәа рҿы амчхара ҿиаӡом, урҭ рыҩныҵҟа аԥхарра ҳаракы абзоурала ауп ишырхылҵуа: урҭ рахьтә зегь реиҳа иԥхоу 70 000 [[Кельвин|K]] раҟара аԥхарра рымоуп, аха хәыҷы-хәыҷла ихьшәашәоит, [[Чёрный карлик|асса еиқәаҵәақәа]] ракәхоит<ref name="sfn3" /><ref name="sfn7" />. [[Нейтронная звезда|Анеитронтә еҵәақәа]] шьақәгылоит ииаӡааз аеҵәа агәыцә акапан [[предел Чандрасекара|Чандрасекар иҳәаа]] — 1,46 {{Mo}} еиҳазар. Усҟан амаҭәашьар [[Нейтронизация|анеитронизациа]] азызуа агәыцә аилаҳара мҩаԥысуеит, уи аан [[взрыв сверхновой|асуперҿыц аԥжәара]] мҩаԥысуеит. 2 {{Mo}} иаҟароу анеитронтә еҵәа акапан аан уи арадиус 10 км раҟара иҟалоит<ref name="sfn3" /><ref name="sfn7" /><ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188703|title=Сверхновые звезды|author=Утробин В. П.|website=[[Астронет]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-25|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028222817/http://www.astronet.ru/db/msg/1188703|url-status=live}}</ref>. [[Акылҳара еиқәаҵәа|Акылҳара еиқәаҵәа]] шьақәгылоит агәыцә акапан [[предел Оппенгеймера — Волкова|Оппенгеимер — Волков аҳәаа]] еиҳахар, {{nobr|2—2,5 {{Mo}}}} иҟоу. Иалҵыз анеитронтә еҵәа ҭышәынтәалахом, аилаҳарагьы шцац ицалоит: анаҩстәи иҭышәынтәалоу аконфигурациақәа еилкаам. Аамҭак азы агәыцә арадиус [[Радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] еиҵахоит, уи аан [[вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] [[Скорость света|алашара аццакра]] иаҟарахоит, [[чёрная дыра звёздной массы|аеҵәатә капан змоу акылҳара еиқәаҵәа]] цәырҵуеит.<ref name="sfn3" /><ref name="sfn7" /> == Аеҵәақәа ркаталогқәеи аноменклатуреи == Урҭ ирызку дыррақәак злоу аеҵәақәа рсиақәа, [[небесные координаты|ажәҩантә координатқәа]], [[Собственное движение|ахатәы ҵысрақәа]], [[звёздные величины|аеҵәатә шәагаақәа]], мамзаргьы [[Спектральные классы звёзд|аспектралтә классқәа]] реиԥш иҟоу, аеҵәатә каталогқәа ҳәа еицырдыруеит. Каталогқәак рҿы иарбоуп иалкаау ахкы иаҵанакуа аеҵәақәа рзы аинформациа: иаҳҳәап, [[Двойная звезда|ҩбаны]] иҟоу ма [[Переменная звезда|зҽызыԥсахуа]] аеҵәақәа. Аеҵәатә каталогқәа рзы адыррақәа рыҵәахра, рсистемаркра, рыларҵәара иаҿуп [[Центр астрономических данных в Страсбурге|Страсбургтәи астрономиатә дыррақәа рцентр]]. Ҳаамҭазтәи аеҵәатә каталогқәа ирылукаар алшоит абарҭ<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1990245|автор=К. В. Куимов|статья=ЗВЁЗДНЫЕ КАТАЛО́ГИ|том=10|страницы=326|архив=https://web.archive.org/web/20201030083356/https://bigenc.ru/physics/text/1990245|архив дата=2020-10-30}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/star-catalog|title=Star catalog|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-26|archive-date=2020-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807033551/https://www.britannica.com/science/star-catalog|url-status=live}}</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 153—155.</ref>: * [[Каталог Hipparcos|Акаталог Hipparcos]] — 1989—1993 шықәсқәа рзы [[Видимое излучение|аоптикатә диапазон]] аҿы убри ахьӡ змоу [[Hipparcos|акосмостә телескоп]] аусура алҵшәақәа рыла еиқәыршәоу. Иара иагәылоуп 118 218 еҵәа ирызку аинформациа: ашықәстәи апараллаксқәа 0,001′′ рҟынӡа аиашарала, ахатәы ҵысрақәа 0,001′′/шықәса аиашарала, аеҵәатә шәагаақәа; уи адагьы ари акаталог [[ICRS]] астандарттә координатқәа рсистема алнаршоит; * Акаталог Tycho-2 иара убасгьы еиқәыршәан Hipparcos аусура ашьаҭала. Уи еиҳа имаҷны аиашара амоуп, аха 2 миллионк инареиҳаны аеҵәақәа ирызку адыррақәа алоуп; * [[2MASS]] (The Two Micron All Sky Survey) — 0,5 миллиард еҵәа рзы иааигәоу аинфраҟаԥшь ҵакыраҿы акоординатқәеи аеҵәатә шәагаақәеи злоу, [[Калифорнийский технологический институт|Калифорниатәи атехнологиатә институт]] еиқәнаршәаз каталогуп. * [[Gaia]] акаталог шьақәыргылоуп убри аҩыза ахьӡ змоу акосмостә телескоп аусура алҵшәақәа рыла. Акаталог иагәылоуп, хәҭакахьала, 1,8 миллиард инареиҳаны аеҵәақәа рзы акоординатқәеи аеҵәатә шәагаақәеи, иара убас апараллакси 1,4 миллиард инареиҳаны ахатәы ҵысреи. Ателескоп аусура иацнаҵоит, убри азы акаталог ахарҭәаареи ариашареи иазыԥшуп<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Gaia_overview|title=Gaia overview|website=[[Европейское космическое агентство|ESA]]|access-date=2021-10-10|archive-date=2021-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20211010104547/https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Gaia_overview|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cosmos.esa.int/web/gaia/earlydr3|title=Gaia EDR3 content - Gaia - Cosmos|website=[[Европейское космическое агентство|ESA]]|access-date=2021-10-10|archive-date=2020-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210022841/https://www.cosmos.esa.int/web/gaia/earlydr3|url-status=live}}</ref>. === Аноменклатура === Жәытәнатә аахыс аеҵәақәа [[Список названий звёзд|рхатәы хьыӡқәа]] роуан (шәахә.ҵаҟа), аха астрономиа аҿиарала аноменклатура џьбара аҭаххеит. 2016 шықәсанӡа аеҵәақәа рофициалтә хатәы хьыӡқәа ыҟамызт, аха 2020 шықәсазы [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] ишьақәнарӷәӷәеит ахатәы хьыӡқәа 336<ref name=":12">{{cite web|lang=|url=https://www.iau.org/public/themes/naming_stars/|title=Naming Stars|author=|website=International Astronomical Union|date=|publisher=|access-date=2020-10-26|archive-date=2020-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200411104839/https://www.iau.org/public/themes/naming_stars/|url-status=live}}</ref><ref name=":13">{{cite web|lang=|url=http://www.astromyth.ru/Astronomy/StarNames.htm|title=Названия звёзд|author=|website=Астромиф|date=|publisher=|access-date=2020-10-27|archive-date=2020-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023084319/http://www.astromyth.ru/Astronomy/StarNames.htm|url-status=live}}</ref>. 1603 шықәсазы [[Байер, Иоганн|Иоган Баиер]] иалеигалаз [[Обозначения Байера|Баиер идыргақәа]] раԥхьаӡатәихеит еиҭакрақәак рыманы иахьа уажәраанӡагьы рхы иадырхәо. Уи акаталог аҿы [[Созвездие|еҵәаџьаа]] зегьы зегь реиҳа илашоу аеҵәақәа [[Греческий алфавит|абырзен алфавит]] анбан, еҵәаџьаа рыхьӡ раҳасабала ахьӡ роуит. Абжьааԥны, аҭагылазаашьақәа зегьы рҿы акәымзаргьы, еҵәаџьаа рҟны зегь реиҳа илашоз аеҵәа анбан α аиуан, аҩбатәи — β уҳәа убас иҵегьы. Еҵәаџьаа рҿы аеҵәақәа абырзен алфавит аҿы анбанқәа раасҭа еиҳазар, рхы иадырхәоит алаҭын алфавит анбанқәа: раԥхьа a инаркны z аҟынӡа анбан хәыҷқәа, анаҩс A инаркны Z аҟынӡа анбан дуқәа. Иаҳҳәап, [[Лев (созвездие)|Алым еҵәаџьаа]] аҟҟны зегь реиҳа илашоу аеҵәа — [[Регул]] — α Алым адырга амоуп<ref name=":12" />. Инарҭбааны ахархәара змоу даҽа системак — [[обозначения Флемстида|Флемстид идыргақәа]] — цәырҵит 1783 шықәсазы, шьаҭас иамоуп 1725 шықәсазы икьыԥхьыз [[Флемстид, Джон|Џьон Флемстид]] икаталог, иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь. Уаҟа еҵәаџьаа аеҵәақәа зегьы аномер ранашьахоит [[Прямое восхождение|ишиашоу ахалара]] аизырҳара аԥҟарала. Ари аҩыза ахьӡ аҿырԥштәы — [[61 Лебедя|61 Агьад]]<ref name=":12" />. Ишыҟазаалакгьы аеҵәақәагьы арбоуп урҭ ахьазгәаҭоу акаталог ахьӡи уа иҟоу аномери рыла. Убас, иаҳҳәап, [[Бетельгейзе|Бетельгеизе]] еиуеиԥшым акаталогқәа рҿы иамоуп адыргақәа HR 2061, BD +7 1055, HD 39801, SAO 113271, PPM 149643<ref name=":12" />. [[Двойная звезда|Ҩбаны иҟоу]] ма [[Кратная звезда|ирацәаны иҟоу аеҵәақәа]], [[Переменная звезда|зҽызыԥсахуа аеҵәақәа]], иара убас [[Новая звезда|аеҵәа ҿыцқәа]], мамзаргьы [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа]] рзы ахархәара амоуп даҽа дыргатә системак<ref name=":12" />: * ҩбаны иҟоу, ирацәаны иҟоу аеҵәақәа ркомпонентқәа, хаз-хазы адыргақәа рымамзар, ахьӡ анҵәамҭаҿы алаҭын нбан дуқәа роуеит. Иаҳҳәап, [[Сириус]] асистемаҿы асса шкәакәа иамоуп адыргақәа Сириус B, α Ала Ду B, HD 48915 B; * зҽызыԥсахуа аеҵәақәа ирымоуп ҭоурыхла ишьақәгылаз еиҳа иуадаҩу [[Обозначения переменных звёзд|адыргақәа рсистема]]. Баиер ила адырга рымамзар, ахьӡ роуеит алаҭын нбан хадеи урҭ ахьгылоу еҵәаџьааи раҳасабала, R инаркны (ҭагылазаашьақәак рҿы Q инаркны) аартра аԥҟарала. Анбан Z ашьҭахь ҩ-нбанк змоу адыргақәа шьҭанеиуеит: RR инаркны RZ аҟынӡа, анаҩс SS инаркны SZ аҟынӡа уҳәа, ZZ аҟынӡа. Анаҩс ицоит адыргақәа AA инаркны AZ аҟынӡа, BB инаркны BZ аҟынӡа уҳәа QQ инаркны QZ аҟынӡа, насгьы анбан J ахархәара амаӡам. Ари аҩыза азнеишьа иалнаршоит еҵәаџьаа зегьы рҿы 334 еҵәа рарбара, уи ашьҭахь урҭ аадырԥшуеит V335, V336 уҳәа убас иҵегьы. Убас еиԥш иҟоу ахьӡқәа иреиуоуп [[R Андромеды|R Андромеда]], [[RR Лиры|RR Алира]], V1500 Агьад; * аеҵәа ҿыцқәеи асуперҿыцқәеи, зҽызыԥсахуа аеҵәақәа ишрыҵанакуагьы, ирымоуп даҽа дыргатә системак. Аеҵәа ҿыцқәа ахьӡ роуеит иахьгәарҭаз еҵәаџьааи ашықәси рыла, иаҳҳәап, [[новая Лебедя 1975 года|1975 шықәсазтәи Агьад аҿыц]], аамҭакала зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рсистемала ахьӡ (иара убри аҿыц иамоуп адырга V1500 Агьад). Асуперҿыцқәа арбоуп урҭ раартра ашықәс ала, раартра аишьҭагыларала: аԥхьатәқәа 26 арбоуп алаҭын нбан дуқәа A инаркны Z аҟынӡа, анаҩс aa инаркны az аҟынӡа, ba инаркны bz аҟынӡа уҳәа убас иҵегьы. Ари аҩыза адырга аҿырԥштәы — SN1997bs<ref>{{cite web|lang=|url=http://cbat.eps.harvard.edu/lists/Supernovae.html|title=List of Supernovae|author=|website=Central Bureau for Astronomical Telegrams|date=|publisher=|access-date=2020-10-26|archive-date=2020-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512190634/http://cbat.eps.harvard.edu/lists/Supernovae.html|url-status=live}}</ref>. == Аҭҵаара аҭоурых == === Ажәытәан аеҵәақәа рзы агәаанагара === Ауаа жәытәнатә аахыс ажәҩан иазхьаԥшуан, еиуеиԥшым аеҵәақәа ргәыԥқәа гәарҭон. [[Пещера Ласко|Ласко аҳаԥа]]ҿы иаарԥшу [[Плеяды (звёздное скопление)|Аплеиада]] [[Рассеянное звёздное скопление|иԥсаҟьоу аеҵәатә еизак]] ижәытәӡатәиу абахәтә сахьа ҳ. ҟ. XVIII—XV азқьышықәсақәа ирыҵаркуеит<ref>{{cite web|lang=|url=https://nplus1.ru/news/2016/05/16/Midnight-poem-date|title=Астрономы определили возраст древней поэмы по звездам|author=Екатерина Русакова|website=[[N+1]]|date=2016-05-16|publisher=|access-date=2020-10-27|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031035723/https://nplus1.ru/news/2016/05/16/Midnight-poem-date|url-status=live}}</ref>. Иахьанӡа иааит [[шумер|шумертәи]] аеҵәатә каталогқәа рҿы иарбоу еҵәаџьаақәак, ҳера II ашәышықәсазы [[Клавдий Птолемей|Птолемеи]] дзыхцәажәаз еҵәаџьаа 48 рахьтә 47 ианылеит [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] ишьақәнарӷәӷәаз 88 еҵәаџьаа рсиа<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astromyth.ru/Astronomy/BrieferHistory.htm|title=Кратчайшая история созвездий|author=|website=Астромиф|date=|publisher=|access-date=2020-10-27|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031021218/http://www.astromyth.ru/Astronomy/BrieferHistory.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1990155|автор=В. Г. Сурдин|статья=ЗВЁЗДНОЕ НЕ́БО|том=10|страницы=319—323|архив=https://web.archive.org/web/20201024175729/https://bigenc.ru/physics/text/1990155|архив дата=2020-10-24}}</ref>. Аеҵәа лашақәак ироуан рхатәы хьыӡқәа, иара убас еиуеиԥшым акультурақәа рҿы еиԥшымыз, — еиҳа аларҵәара роуит [[Арабы|араб]] хьыӡқәа<ref name=":13" />. [[Звёздное небо|Аеҵәа жәҩан]] ахархәаратә хықәкқәаг рзгьы рхы иадырхәон. [[Древний Египет|Ажәытәӡатәи Мысра]] ашықәс иалагамҭоуп ҳәа иԥхьаӡан [[Сириус]] раԥхьатәи [[Гелиакический восход|агелиактә мрагылара]] амш<ref name=":16">{{cite web|lang=|url=http://old.ihst.ru/aspirans/astronomyia.htm#_Toc100630709|title=История астрономии|author=|website=Институт истории естествознания и техники им. С. И. Вавилова|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629034610/http://old.ihst.ru/aspirans/astronomyia.htm#_Toc100630709|url-status=live}}</ref>. ҳ. ҟ. ахԥатәи азқьышықәса инаркны иҟаз [[Минойская цивилизация|Миноитәи ацивилизациа]] амшынуаа аеҵәақәа [[Навигация|анавигациа]]зы рхархәашьа рдыруан<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/navigation/|title=Navigation|author=|website=[[National Geographic (журнал)|National Geographic]]|publisher=[[National Geographic Society]]|date=2011-01-21|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023184839/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/navigation/|url-status=live}}</ref>. === Аеҵәақәа иубарҭоу рпараметрқәа рыҭҵаара === Астрономиа аҿиара ду аиуит [[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]]. Усҟантәи аамҭазы еиҳа еицырдыруа [[Звёздный каталог Гиппарха|аеҵәақәа ркаталог]] [[Гиппарх]] еиқәиршәеит ҳ. ҟ. II ашәышықәсазы: уи иагәылан 850 еҵәа аклассқәа 6 рыла цырцыррала еихшаны — уинахыс ари аиҟәыҭхара ҳаамҭазтәи [[Звёздная величина|аеҵәатә шәагаақәа]] рсистема иаҩызахеит<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1177906|title=Звездная величина|author=|website=[[Астронет]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731140657/http://www.astronet.ru/db/msg/1177906|url-status=live}}</ref>. Гиппарх иара убасгьы раԥхьа ииашаны [[Переменная звезда|зҽызыԥсахуа аеҵәа]] зыԥшааз иакәын — ҳ. ҟ. 134 шықәса рзшәа [[Новая звезда|аеҵәа ҿыц]]<ref>{{cite web|lang=|url=http://conferences.phys.uoa.gr/jets2008/historical.html|title=Astronomy in Ancient Rhodes|author=Antonios D. Pinotsis|website=conferences.phys.uoa.gr|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2017-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907030222/http://conferences.phys.uoa.gr/jets2008/historical.html|url-status=live}}</ref>. Уи ашьҭахь астрономцәа иааиԥмырҟьаӡакәа иаадыртуан аеҵәа ҿыцқәеи [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәеи]]: [[Китайская цивилизация|Китаи]] ҳера X—XVII ашәышықәсақәа рыҩныҵҟа иԥшаан 12 еҵәа ҿыци асуперҿыцқәеи. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан [[Крабовидная туманность|Акраб наҟәыра]] зхылҿиааз 1054 шықәсазтәи асуперҿыц<ref name=":16" />. Аха егьырҭ ахкқәа змоу зҽызыԥсахуа аеҵәақәа раартра иалагеит акырӡа ихьшәаны: урҭ рахьтә раԥхьатәи — [[Мира (звезда)|Мира]] ауп, уи зҽызыԥсахуа шакәу 1609 шықәсазы [[Давид Фабрициус]] игәеиҭеит<ref name="sfn12" />. Убри аан дара аеҵәақәа ртәы здыруаз маҷын: хәҭакахьала, урҭ [[Коперниковская революция|Коперник иреволиуциа]] ашьҭахьгьы даара ихароу [[Сфера неподвижных звёзд|имқәацо аеҵәақәа рысфера]] аҟны иҟоуп ҳәа иԥхьаӡан — уи иацхрааит аеҵәақәа рҟынӡа акыр ахьыбжьаз, уи иахҟьаны урҭ реизыҟазаашьатә ҵысрақәа ҳәа акгьы узгәаҭомызт<ref>{{cite web|lang=|url=https://www.planetarium-moscow.ru/education/tsikl-lektsiy-zvezdnye-uroki/detail.php?ID=34323|title=Открытие Солнечной системы|author=|website=[[Московский планетарий]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20201106215933/https://www.planetarium-moscow.ru/education/tsikl-lektsiy-zvezdnye-uroki/detail.php?ID=34323|url-status=live}}</ref>, ихараз аеҵәақәа [[Амра|Амра]] иаҩызаҵәҟьоуп ҳәа агәаанагарақәа еиҳа философиала ицәырҵуан, ишьақәгылон ауп. Раԥхьаӡакәны аеҵәақәа рҟынӡа абжьаӡара ахәшьара аҭара иҽазишәеит 1695 шықәсазы [[Христиан Гюйгенс|Христиан Гиуигенс]]: [[Сириус]] аҟынӡа абжьаӡара 0,5 [[Световой год|лашара шықәса]] иаҟарахеит, убри аан абжьаӡара фотометриала ахәшьара аиҭон. 1718 шықәсазы [[Эдмунд Галлей|Едмунд Галлеи]] иԥшааит [[Альдебаран]], Сириус, [[Арктур]] рхатәы ҵысрақәа. Иара убри аан астрономцәа аеҵәақәа [[Параллакс|рпараллаксқәа]] рыԥшаара рҽазыршәон, аха ашәагақәа риашара рызхомызт. Ус шакәызгьы арҭ аҽазышәарақәа егьырҭ аартрақәа ахылҿиааит: хәҭакахьала, 1802—1803 шықәсқәа рзы [[Уильям Гершель|Уилиам Гершель]] илшеит ҩбаны иҟоу аеҵәақәа жәпакы аоптикатә-ҩбатә еҵәақәа ракәымкәа афизикатә ҩбақәа шракәу ашьақәырӷәӷәара. Раԥхьаӡакәны аеҵәақәа рпараллакс 1818—1821 шықәсқәа рзы ҩ-еҵәак рзы ашәара илшеит [[Василий Яковлевич Струве|Васили Иаков-иԥа Струве]], урҭ руак азы — [[Альтаир]] азы — ашәагаа ҳаамҭазтәи аҵакы даара иазааигәахеит, Струве ихаҭа алҵшәа шиашаз агәра ганы дшыҟамызгьы. 1837 шықәсазы иара [[Вега]] апараллакс ишәеит, дук мырҵыкәа егьырҭ астрономцәа рылҵшәақәа ишьҭалеит<ref name=":16" />. === Аеҵәақәа рфизикатә ԥсабара аҭҵаара === Аиаша иацәыхаран аеҵәақәа рыԥсабарагьы агәаанагарақәа — уи аҭҵааразы раԥхьатәи шьаҿаны иҟалеит [[Спектрограф|акылааратә спектрограф]] аԥҵареи [[Спектральный анализ|аспектралтә анализ]] аҿиареи. [[Фраунгоферовы линии|Афраунгофертә цәаҳәақәа]] аартын 1815 шықәсазы, [[Исаак Ньютон|Исаак Ниутон]] Амра аспектр 1666 шықәсазгьы ишҭиҵаауазгьы. 1860-тәи ашықәсқәа рзы иалкаахахьан еиуеиԥшым аеҵәақәа, Амрагьы убрахь иналаҵаны, ратмосферақәа реилазаарақәа, иара убри аан [[Густав Кирхгоф]] иҳәеит иааиԥмырҟьаӡакәа аспектр ахьышьақәгылаша аеҵәақәа [[Фотосфера|рфотосферақәа]] рыҟазаара<ref name=":17" />. Аҵарауаа аанызкылоз даҽа зҵааран аеҵәақәа рымчхара ахыҵхырҭа: XIX, XX ашәышықәсақәа рҳәааҿы ирылаҵәаны иҟан аеҵәақәа лашоит, избанзар агравитациатә еиҵацалараан амчхара алырхуеит ҳәа аидеиа. Ари агипотеза проблемас иамаз, аԥхьаӡарақәа рыла, Амра азы ари аҩыза амеханизм {{E|7|0}} шықәсыла иазхар акәын, усҟан [[Геология|агеологиатә]] дыррақәа рыла Адгьыл ыҟеижьҭеи {{E|9|0}} ашықәсқәа иреиҵамкәа иҵуан. [[Радиоактивный распад|Арадиоактивра]] анаадырт ашьҭахь [[Джеймс Джинс|Џьеимс Џьинс]] [[Звёздный свет|аеҵәақәа рылашара]] иара ала аилыркаара иҽазишәеит, аха ари аидеиагьы Амра абас акраамҭа аԥсҭазаара азеиҭаҳәомызт; амчхара [[Аннигиляция|аннигилиациа]] абзоурала иалҵуеит ҳәа агипотеза иара итәын. Аҵыхәтәан, 1920 шықәсазы [[Артур Эддингтон|Артур Еддингтон]] иҳәеит [[водород|аӡри]] агәыцәқәа [[Гелий|агели]] агәыцәқәа рахь ианиасуа амчхара шалҵуа, уи аиҭакра шыҟалаҵәҟьоз ихаҿы ишааимгозгьы, аҵыхәтәаны уи агәаанагара иашахеит — 1930-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы иаартын аӡри агели ахь аиагара [[Протон-протонный цикл|апротон-протонтәи]] [[CNO-цикл|CNO-тәи]] рциклқәа. Аеҵәақәа рымчхара ахыҵхырҭа анышьақәыргылаха ашьҭахь иҿио иалагеит [[Эволюция звёзд|аеҵәатә еволиуциа]] атеориақәа, урҭ иалдыршеит иубо аеҵәақәа реиуеиԥшымзаареи [[Диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Герцшпрунг — Рассел рдиаграмма]]ҿы реихшареи реилыркаара<ref name=":16" />. == Акультураҿы == [[Афаил:Van_Gogh_-_Starry_Night_-_Google_Art_Project.jpg|мини|«Еҵәала иҩычоу аҵх»]] Еиуеиԥшым ажәларқәа иалыркаауан еиуеиԥшым [[Астеризм (астрономия)|астеризмқәеи]] [[Созвездие|еҵәаџьааи]], аха шамахамзар акультурақәа зегьы рҿы еҵәаџьаа рахь еиднакылон [[Большая Медведица|Амшә Ду]], [[Орион (созвездие)|Орион]], [[Плеяды (звёздное скопление)|Аплеиадақәа]] рыеҵәақәа. Лассы-лассы ажәҩан аҿы иубоз афигурақәа еиуеиԥшым ажәларқәа рмифқәеи рлегендақәеи зыҽрымардоз ахаҿсахьақәа, амаҭәарқәа, ма аԥстәқәа ирыдҳәалан. Ҳаамҭазтәи еҵәаџьаа жәпакы ҷыдала [[Ажәытәӡатәи Еллынтәыла амифологиа|ажәытә бырзен мифологиа]] ауп изыдҳәалоу<ref>{{Книга|ссылка=http://lib.kunstkamera.ru/rubrikator/02/978-5-88431-326-2|автор=[[Берёзкин, Юрий Евгеньевич|Берёзкин Ю. Е.]]|заглавие=Рождение звездного неба: представления о ночных светилах в исторической динамике.|ответственный=|год=2017|издание=|место=СПб.|издательство=МАЭ РАН|страницы=|страниц=316|isbn=978-5-88431-326-2|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031011120/http://lib.kunstkamera.ru/rubrikator/02/978-5-88431-326-2}}</ref><ref>{{cite web|lang=|url=http://www.ianridpath.com/startales/contents.html|title=Ian Ridpath’s Star Tales — Constellation Mythology and History|author=Ian Ridpath|website=|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025025129/http://ianridpath.com/startales/contents.html|url-status=live}}</ref>. [[Звёздное небо|Аеҵәа жәҩани]] уи аҟны иҟаз аеҵәақәеи заатәи ацивилизациақәа жәпакы рҿы нцәахаҵаратә ҵакқәаны ирыдыркылон — ари аидеиа [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]] ахы ыҵнахит, уантәи адунеи зегьы иалаҵәеит ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Иара убраҟа ицәырҵит [[астрология|астрологиа]]гьы, уи [[Новое время|аамҭа Ҿыц]] аҟынӡа [[Астрономиа|астрономиа]] иаҿыҵуамызт<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/nature-worship|title=Nature worship — Stars and constellations|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120090844/https://www.britannica.com/topic/nature-worship|url-status=live}}</ref><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/philosophy/text/1835991|автор=Г. Е. Куртик, А. И. Кобзев, В. Г. Лысенко|статья=АСТРОЛО́ГИЯ|том=2|страницы=404—408|архив=https://web.archive.org/web/20210128095708/https://bigenc.ru/philosophy/text/1835991|архив дата=2021-01-28}}</ref>. Аеҵәа жәҩан аԥшра рныԥшуеит еиҳа ҳаамҭа иақәшәо акультура арҿиамҭақәа рҿгьы. Ҿырԥштәыс иааҳгозар, [[Ноктюрн (живопись)|ноктиурн]] — уахынлатәи асценақәа, ҷыдала уахынлатәи ажәҩан асахьа злоу аҿыханҵа астиль ауп: ари ажанр аҿы зегь реиҳа еицырдыруа асахьақәа ируакуп [[Ван Гог, Винсент|Винсент ван Гог]] «[[Звёздная ночь|Еҵәала иҩычоу аҵх]]». Иара убас аеҵәақәа ирызкуп еиуеиԥшым [[Художественная литература|асахьаркыратә литература]] арҿиамҭақәа, [[Научная фантастика|аҭҵаарадырратә фантастика]]ҿы лассы-лассы ирыхәаԥшуеит иалкаау аеҵәақәа, ма аеҵәатә системақәа<ref name=":19">{{Статья|ссылка=https://doi.org/10.1007/978-90-481-9748-4_16|автор=Varadaraja Venkata Raman|заглавие=Impact of Stars on Human Culture|год=2011|ответственный=Anna-Teresa Tymieniecka, Attila Grandpierre|язык=en|место=Dordrecht|издание=Astronomy and Civilization in the New Enlightenment: Passions of the Skies|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer Netherlands]]|страницы=151—165|isbn=978-90-481-9748-4|doi=10.1007/978-90-481-9748-4_16}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.artsy.net/article/artsy-editorial-artists-made-night-sky-muse|title=From Van Gogh to Vija Celmins, These Artists Have Made the Night Sky Their Muse|author=Alina Cohen|website=Artsy|date=2018-06-07|access-date=2021-01-03|archive-date=2021-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516063556/https://www.artsy.net/article/artsy-editorial-artists-made-night-sky-muse|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.tor.com/2018/07/23/classic-sci-fi-star-systems-keep-getting-ruined-by-science/|title=Classic Sci-Fi Star Systems Keep Getting Ruined by Science|author=James Davis Nicoll|website=Tor.com|date=2018-07-23|publisher=|access-date=2021-01-03|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125231834/https://www.tor.com/2018/07/23/classic-sci-fi-star-systems-keep-getting-ruined-by-science/|url-status=live}}</ref>. Лассы-лассы аеҵәақәа еиҳа асимволтә ҵакы аҭаны ирыхәаԥшуеит: еиуеиԥшым абызшәақәа рҿы ажәа «аеҵәа» еиҭарго аҵакқәа рацәаны иамоуп. Аеҵәа асхематикатә сахьа уԥылоит 40 инареиҳаны атәылақәа рбираҟқәа рҿы, урҭ рӷьырак [[ислам|ԥсылмантә]]қәоуп: ари адинхаҵараҿы [[звезда и полумесяц|аеҵәеи амзаҿеи]] аҭынчреи аԥсҭазаареи ирсимволуп. Аеҵәақәа егьырҭ адинхаҵарақәа рҿгьы ароль ду нарыгӡоит: иаҳҳәап, [[Ақьырсианра|ақьырсианра]]ҿы инарҭбааны ирдыруеит [[Вифлеемская звезда|Вифлеемтәи аеҵәа]] иазку асиужет<ref name=":19" />. == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * {{Книга|ref=Кононович, Мороз|автор=Кононович Э. В., [[Мороз, Василий Иванович|Мороз В. И.]]|заглавие=Общий курс астрономии|ответственный=|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=М.|издательство=Едиториал УРСС|страницы=|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}} * {{Книга|ref=Сурдин|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|заглавие=Астрономия: век XXI|ответственный=|год=2015|издание=3-е изд|место=М.|издательство=Век 2|страницы=|страниц=608|isbn=978-5-85099-193-7}} * ''[[Шкловский, Иосиф Самуилович|Шкловский И. С.]]'' [http://telescop-optic.ucoz.ru/Stars_Shklov.pdf Звезды: их рождение, жизнь и смерть] — 3-е изд., перераб. — М.: Наука, 1984. — 384 с. * ''[[Шкловский, Иосиф Самуилович|Шкловский И. С.]]'' [http://nuclphys.sinp.msu.ru/books/pop/%D0%A8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.pdf Вселенная, жизнь, разум.] — 6-е изд., доп.— М.: Наука, 1987. — 320 с. * {{Книга|ref=Fundamental Astronomy|ссылка=https://books.google.ru/books?id=DjeVdb0sLEAC&hl=ru|автор=Karttunen H., Kroger P., Oja H., Poutanen M., Donner K. J.|заглавие=Fundamental Astronomy|ответственный=|год=2007|издание=5th Edition|место=Berlin|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|страницы=|allpages=510|isbn=978-3-540-34143-7}} == Азхьарԥшқәа == * {{cite web |last= Kaler |first= James. |title= Portraits of Stars and their Constellations |publisher= University of Illinois |url= http://stars.astro.illinois.edu/sow/sow.html |access-date= 2010-08-20}} * {{cite web |author= Prialnick, Dina; Wood, Kenneth; Bjorkman, Jon; Whitney, Barbara; Wolff, Michael; Gray, David; Mihalas, Dimitri |title= Stars: Stellar Atmospheres, Structure, & Evolution |date= 2001 |publisher= University of St. Andrews |url= http://www-star.st-and.ac.uk/~kw25/teaching/stars/stars.html |access-date= 2010-08-20 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110515133235/http://www-star.st-and.ac.uk/~kw25/teaching/stars/stars.html |archive-date= 2011-05-15}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:еҵәа}} [[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа рыхкқәа]] [[Акатегориа:Астрофизика]] [[Акатегориа:Аеҵәақәа]] [[Акатегориа:Аеҵәатә астрономиа]] 7x8cmt8nd5dtwmjywnenhmweof9i0gm 175896 175895 2026-10-22T21:26:27Z Fraxinus.cs 8381 +[[Акатегориа:Астрономтә еилкаарақәа]]; +[[Акатегориа:Алашара ахыҵхырҭақәа]]; ±[[Акатегориа:Аеҵәақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175896 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Звёздное_небо_в_Альпах.jpg|мини|[[Альпы|Альпқәа]] рҿы аеҵәа жәҩан аԥшра]] [[Афаил:Sun_white.jpg|мини|[[Амра|Амра]] [[Адгьыл|Адгьыл]] иазааигәоу еҵәоуп]] '''Аеҵәа''' — [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] ахьымҩаԥысуа, иахьымҩаԥысуаз, ма иахьымҩаԥысло [[газ|арч]]и [[Плазма|аплазмеи]] рыла ишьақәгылоу зхала илашо [[Астрономический объект|ажәҩантә цәеижь]] ду ауп. [[Адгьыл|Адгьыл]] зегь раасҭа иазааигәоу еҵәоуп [[Амра|Амра]], [[Звёздное небо|уахынлатәи ажәҩан]] аҿы егьырҭ аеҵәақәа еиуеиԥшым алашара акәаԥқәа иреиԥшуп, наҟ-ааҟтәи рҭыԥқәа еиқәдырхоит. Аеҵәақәа шьақәгылашьалеи химиатә еилазаашьалеи еиԥшым, [[радиус|арадиус]], [[масса|акапан]], [[Светимость звезды|арлашара]] реиԥш иҟоу апараметрқәа еиуеиԥшым аеҵәақәа рҿы акырӡа еиԥшымзар алшоит. Аеҵәақәа реихшара зегь реиҳа ахархәара змоу асхема — [[Спектральные классы звёзд|аспектралтә классқәа]] рыла аихшара — урҭ рыԥхарреи рырлашареи шьаҭас иамоуп. Уи адагьы аеҵәақәа ирылыркаауеит [[Переменная звезда|зҽызыԥсахуа аеҵәақәа]], урҭ иубо рыцырцырра рыԥсахуеит еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны, рхатәы классификациа асистема рыманы. Аеҵәақәа лассы-лассы ишьақәдыргылоит гравитациала еидҳәалоу асистемақәа: [[Двойная звезда|ҩбаны]] ма [[Кратная звезда|ирацәаны иҟоу асистемақәа]], [[Звёздное скопление|аеҵәатә еизакқәа]], [[Агалактика|агалактикақәа]]. Аамҭа цацыԥхьаӡа аеҵәақәа рҟазшьарбагақәа рыԥсахуеит, избанзар урҭ рыҵаҿы атермогәыцәтә синтез мҩаԥысуеит, уи иалҵшәаны ахимиатә еилазаашьеи акапани рҽырыԥсахуеит — ари ацәырҵра [[Эволюция звёзд|аеҵәақәа револиуциа]] ҳәа иашьҭоуп, аеҵәа алагарҭатә капан зеиԥшроу еиԥш уи зынӡаск еиуеиԥшымкәа имҩаԥыслар алшоит. Аеҵәа жәҩан аԥшра ауаа аднаԥхьалон жәытәнатә аахыс, [[Созвездие|еҵәаџьаа]], ма хаз-хазы алашарбагақәа рыԥшра иадҳәалан еиуеиԥшым ажәларқәа [[миф|рмифқәеи]] [[Легенда|рлегендақәеи]], иахьа уажәраанӡагьы уи акультура ианыԥшуеит. Раԥхьатәи ацивилизациақәа раахыс [[астроном|астрономцәа]] [[Каталог звёздного неба|аеҵәа жәҩан акаталогқәа]] шьақәдыргылон, XXI ашәышықәсазы иҟоуп шә-миллион еҵәак рзы еиуеиԥшым аинформациа злоу ҳаамҭазтәи акаталогқәа рацәаны. == Аҳәаақәҵеи аҟазшьарбагақәеи == Еицрыдыркылахьоу аеҵәа аҳәаақәҵа ыҟаӡам. Аҳәаақәҵақәа реиҳарак рҿы еҵәақәаны иԥхьаӡоуп арчы ма [[Плазма|аплазма]] рыла ишьақәгылоу зхала илашо аобиект дуқәа<ref name=":1">{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/star-astronomy|title=Star|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-18|archive-date=2018-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180101082843/https://www.britannica.com/topic/star-astronomy|url-status=live}}</ref>, урҭ рҿы [[Эволюция звёзд|аеволиуциа]] стадиак аҿы акәзаргьы (шәахә.ҵаҟа) [[Звёздное ядро|ргәыцәқәа]] рҿы [[термоядерный синтез|атермогәыцәтә синтез]] цоит, уи амчхара дара [[Светимость#Светимость небесного тела|рхатә лашара]] иадукылартә иҟоуп.<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/star.htm|title=Star|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-18|archive-date=2020-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021113533/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/star.htm|url-status=live}}</ref><ref name="sfn10">Сурдин, 2015, с. 138—139.</ref> === Анаԥшратә ҟазшьарбақәа === [[Афаил:A0V-blackbody_SPD_comparison.png|мини|[[Спектральные классы звёзд|Аспектралтә класс]] A0V аеҵәа аспектр. Аҵәаӷәаԥҵәатә цәаҳәақәа рыла иарбоуп аԥхарра 9500-и 15000-и змоу зынӡа еиқәаҵәоу ацәеижьқәа рыспектрқәа [[Кельвин|K]]]] Шамахамзар аеҵәақәа зегьы [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟынтәи кәаԥ — кәаԥла иҟоу обиектқәаны иубоит еиҳау [[телескоп|ателескопқәа]] рхархәараангьы — иалкаауп аеҵәақәа рыхәҭа маҷ мацара, урҭ ркәакьтә шәагаақәа зегь реиҳа идуу амыругақәа рыӡбаратә лшара аасҭа еиҳауп, иара убас [[Амра|Амра]]гьы.<ref name=":14">{{cite web|lang=ru|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188626|title=Размеры звезд (методы определения)|author=[[Засов, Анатолий Владимирович|Засов А. В.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-29|archive-date=2020-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723010851/http://www.astronet.ru/db/msg/1188626|url-status=live}}</ref> Зынӡа ажәҩан аҿы 6000 раҟара аеҵәақәа ыҟоуп, урҭ [[Невооружённый глаз|блала]] аҭагылазаашьа бзиақәа раан иубар ауеит, аамҭакала алаԥшҳәаа аханы иҟоу 3000 еҵәа рҟынӡа убар алшоит. Аеҵәақәа наҟ-ааҟтәи рҭагылазаашьа (Амра ада), [[Амза|Амзеи]] [[Амратә система|Амратә система]] егьырҭ аобиектқәеи иреиԥшымкәа, даара ашьшьыҳәа аҽаԥсахуеит: [[Звезда Барнарда|Барнард иеҵәа]] аҟны иазгәаҭоу аеҵәа зегьы иреиҳау [[Собственное движение|ахатәы ҵысра]] шықәсык ахь 10′′ раҟара инаӡоит, аеҵәақәа реиҳарак рзы шықәсык ахь 0,05′′ еиҳахом.<ref>{{cite web|lang=ru|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171226|title=Собственные движения «неподвижных» звезд и их значение в астрономии|author=[[Киселёв, Алексей Алексеевич (астроном)|Киселёв А. А.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-26|archive-date=2003-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20030725083644/http://astro.pu.ru/astro/win/popular/kiselev.html|url-status=live}}</ref> Аеҵәақәа реиҭаҵра ииашаны шәага-загада игәоуҭартә еиԥш, аеҵәа жәҩан аԥшра азқьышықәсақәа абжьаӡара аманы еиҿырԥшлатәуп. Убри инадҳәаланы аеҵәақәа жәытәнатә аахыс [[Созвездие|еҵәаџьаа]] рахь еидыркылон, XX ашәышықәса алагамҭазы [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] ишьақәнарӷәӷәеит ажәҩан 88 еҵәаџьааи урҭ зегьы хаҭа-хаҭала рҳәаақәеи ҳәа аихшара.<ref name=":0" /><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 14.</ref><ref>{{cite web|lang=|url=https://www.iau.org/public/themes/constellations/|title=The Constellations|author=|website=International Astronomical Union|date=|publisher=|access-date=2020-10-26|archive-date=2021-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20211014071207/https://www.iau.org/public/themes/constellations/|url-status=live}}</ref> [[Видимая звёздная величина|Иубарҭоу аеҵәатә шәагаа]] аеҵәақәа иаԥырҵо [[Освещённость|алашара]] ашәагаа ауп. Ари ашәагаа цәаҳәала арлашара [[логарифм|алогарифма]] иадҳәалоуп, насгьы арлашара шаҟа ирацәоу аҟара аеҵәатә шәагаа маҷхоит. Убас, иаҳҳәап, Амра иубарҭоу аеҵәатә шәагаа −26,72<sup>m</sup> шьақәнаргылоит, уахынлатәи ажәҩан аҿы зегь реиҳа илашоу аеҵәа — [[Сириус]] ауп, иубарҭоу аеҵәатә шәагаа −1,46<sup>m</sup> змоу. Ус шакәугьы Сириус аасҭа акырӡа арлашара змоу аеҵәақәа рацәоуп, аха адгьылтә наԥшыҩцәа урҭ еиҳа иҭааушәа рбоит ахарара ду иахҟьаны.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsbrightest.html|title=Brightest stars|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-18|archive-date=2020-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023033936/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsbrightest.html|url-status=live}}</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 171.</ref> Аеҵәақәа рҟынӡа абжьаӡарақәа еиуеиԥшым азнеишьақәа рыла иршәоит. Зегь реиҳа иааигәоу аеҵәақәа рҟынӡа абжьаӡарақәа [[Годичный звёздный параллакс|шықәсыктәи апараллаксқәа]] рметод ала иршәоит. Иаҳҳәап, Амра ашьҭахь Адгьыл реиҳа иазааигәоу аеҵәа [[Проксима Центавра|Проксима Центавр]] ауп, уи апараллакс 0,76′′ раҟара шьақәнаргылоит, ус анакәха уи 4,24 [[Световой год|лашара шықәса]] раҟара абжьаӡарахьы ирхароуп. Аха уи аеҵәатә шәагаа +11,09<sup>m</sup> ыҟоуп, блала иубаӡом.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsnearest.html|title=Nearest stars|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-18|archive-date=2020-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021195506/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsnearest.html|url-status=live}}</ref> Еиҳа ихароу аеҵәақәа рҟынӡа абжьаӡара ашәаразы рхы иадырхәоит егьырҭ аметодқәа, иаҳҳәап, [[Фотометрия (астрономия)|афотометриатә]] метод: аеҵәа абсолиуттә рлашара зеиԥшроу еилкаазар, алашара иаҿырԥшуа аеҵәа аҟынӡа абжьаӡара аилкаара ҟалоит. Абжьаӡарақәа ралкааразы аметодқәа реизак, аеҵәақәа рҟынӡагьы убрахь иналаҵаны, астрономиаҿы [[Шкала расстояний в астрономии|абжьаӡарақәа рышкала]] шьақәнаргылоит.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188617|title=Расстояния до космических объектов (методы определения)|author=Псковский Ю. П.|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-30|archive-date=2008-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080604005943/http://www.astronet.ru/db/msg/1188617|url-status=live}}</ref> Аеҵәақәа ршәахәаркрақәа [[Спектр|рыспектрқәа]] еиԥшым, аха еиҳараӡак урҭ иааиԥмырҟьаӡакәа [[Фраунгоферовы линии|албаадаратә цәаҳәақәа]] змоу спектрқәоуп. Ҭагылазаашьақәак рҿы иааиԥмырҟьаӡакәа иҟоу аспектр иаҿырԥшны [[Эмиссионный спектр|аемиссиатә цәаҳәақәа]] убоит.<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1928159|автор=А. М. Черепащук|статья=ВО́ЛЬФА-РАЙЕ́ ЗВЁЗДЫ|том=5|страницы=692|архив=https://web.archive.org/web/20210225194536/https://bigenc.ru/physics/text/1928159|архив дата=2021-02-25}}</ref><ref name=":0" /> Аеҵәақәа рыспектрқәа рыхцәажәаразы лассы-лассы ахархәара амоуп [[Формула Планка|Планк изакәан]] инақәыршәаны [[электромагнитные волны|афымцамҳалдызтә цәқәырԥақәа]] зхылҵуа [[Абсолютно чёрное тело|зынӡаск еиқәаҵәоу ацәеижь]] аилкаара, аеҵәақәа зегьы рыспектрқәа Планк испектр ишеиԥшымгьы. Аеҵәа еиԥш зрадиуси зырлашареи зынӡа еиқәаҵәоу ацәеижь аԥхарра аеҵәа хра злоу аԥхарра ҳәа иашьҭоуп, ишаԥу еиԥш, аеҵәа ақәыԥшылара аԥхарра иаҵанакуа иара ауп. Абжьааԥны хра злоу аеҵәақәа рыԥхаррақәа 2—3 инаркны 50 нызқь [[кельвин]] рҟынӡа ишьҭоуп.<ref>Сурдин, 2015, с. 148—149.</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 371.</ref> === Афизикатә ҟазшьарбақәа === Аеҵәақәа рпараметрқәа даара иҭбаау адиапазон аҿы рҽырыԥсахуеит. Лассы-лассы урҭ рҟазшьарбагақәа амратә шәагаақәа рыла иаарԥшуп: иаҳҳәап, Амра акапан ({{Mo}}) — 1,99{{E|30}} кьыла, Амра арадиус ({{Ro}}) — 6,96{{E|8}} м, амратә рлашара ({{Lo}}) — 3,85{{E|26}} [[Вт]]<ref name=":0">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1990429|автор=А. В. Тутуков|статья=ЗВЁЗДЫ|том=10|страницы=331—334|архив=https://web.archive.org/web/20201022043359/https://bigenc.ru/physics/text/1990429|архив дата=2020-10-22}}</ref>. Зны-зынла арлашара ашәагаа аҳасабала рхы иадырхәоит [[Абсолютная звёздная величина|абсолиуттә еҵәатә шәагаа]]: уи анаԥшҩы 10 [[парсек]] ицәыхараны иҟоу аеҵәа [[Видимая звёздная величина|иубарҭоу аеҵәатә шәагаа]] иаҟароуп.<ref name="sfn5">Кононович, Мороз, 2004, с. 373.</ref> Абжьааԥны аеҵәақәа рыкапанқәа 0,075 инаркны 120 {{Mo}} рҟынӡа инаӡоит, зны-зынла акапан ду змоу алашарбагақәагьы шуԥылогьы — иреиҳау еицырдыруа акапан змоу аеҵәа, [[R136a1]], [[Амра|Амра]] аасҭа 265-нтә еиҳа акапан амоуп, ианышьақәгылоз уи акапан 320 {{Mo}} иҟан<ref name=":1" />. Аеҵәа акапан ииашаны ашәара алшоит [[Визуально-двойная звезда|авизуалтә-ҩбатә система]] иатәызар (шәахә.ҵаҟа), уи аҟынӡа ибжьоу еилкаауп, — усҟан акапан шьақәыргылахоит [[Закон всемирного тяготения|адунеизегьтәи ахьанҭара азакәан]] ашьаҭала<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188435|title=Массы небесных тел (методы определения)|author=[[Куликовский, Пётр Григорьевич|Куликовский П. Г.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-30|archive-date=2020-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107010654/http://www.astronet.ru/db/msg/1188435|url-status=live}}</ref>. Аеҵәақәа ррадиусқәа абжьааԥны {{E|−2|0}} инаркны {{E|3|0}} {{Ro}} рҟынӡа игылоуп, аха урҭ Адгьыл мыцхәы иахьацәыхарацәоу иахҟьаны ркәакьтә шәагаақәа ралкаара мариам: уи азы ахархәара аиур ҟалоит, иаҳҳәап, [[интерферометрия|аинтерферометриа]]<ref name=":14" />. Аҵыхәтәан, аеҵәақәа рабсолиуттә рлашарақәа {{E|−4|0}} инаркны {{E|6|0}} {{Lo}} рҟынӡа инаӡар алшоит<ref name=":1" /><ref name=":0" /><ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 247.</ref>. Иреиҳау арлашарақәеи арадиусқәеи рымоуп [[сверхгигант|асупергигантқәа]]<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/supergiant-star|title=Supergiant star|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-11-04|archive-date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126133802/https://www.britannica.com/science/supergiant-star|url-status=live}}</ref>: иаҳҳәап, [[UY Щита|UY Аԥырак]] аеҵәақәеи [[Stephenson 2-18]] ирымоуп зегь реиҳа еицырдыруа арадиус дуқәа ируаку, урҭ 2{{E|3}} {{Ro}} рҟынӡа инаӡоит<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.space.com/41290-biggest-star.html|title=What Is the Biggest Star?|author=Nola Taylor|website=Space.com|date=2018-07-26|publisher=|access-date=2021-01-03|archive-date=2021-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121015004/https://www.space.com/41290-biggest-star.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://astronomy.com/magazine/news/2020/09/the-most-extreme-stars-in-the-universe|title=Meet the most extreme stars|author=Jake Parks|website=Astronomy.com|date=2020-09-23|publisher=|access-date=2021-01-03|archive-date=2021-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124004338/https://astronomy.com/magazine/news/2020/09/the-most-extreme-stars-in-the-universe|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.star-facts.com/stephenson-2-18/|title=Stephenson 2-18 (St2-18)|author=|website=Star Facts|date=2020-09-13|publisher=|access-date=2021-01-03|archive-date=2021-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210207175805/https://www.star-facts.com/stephenson-2-18/|url-status=live}}</ref>, иреиҳау арлашара амоуп R136a1, иара убас еицырдыруа аеҵәақәа рахьтә зегьы иреиҳау.<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.eso.org/public/news/eso1030/|title=Stars Just Got Bigger — A 300 Solar Mass Star Uncovered|author=|website=[[Европейская южная обсерватория|ESO]]|date=2010-07-21|access-date=2021-04-24|archive-date=2019-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504013338/https://www.eso.org/public/news/eso1030/|url-status=live}}</ref> Аеҵәақәа рхимиатә еилазаашьагьы еиԥшым. Аиҳарак урҭ шьақәгылоуп [[водород|аӡрии]] [[Гелий|агелии]] рыла, аеҵәа ҿарақәа рҿы аӡри акапан 72—75 % шьақәнаргылоит, агели — 24—25 %, ақәрагьы цацыԥхьаӡа агели ахәҭаа еизҳауеит<ref name=":0" />. Аеҵәақәа зегьы [[Магнитное поле звёзд|амҳалдызтә мҽхакы]] рымоуп. Иаҳҳәап, Амраҿы уи ҭышәынтәалам, аструктура уадаҩ амоуп, ашәытақәа рҿы аибарххарақәа 4000 [[Эрстед (единица измерения)|ерстед]] рҟынӡа инаӡар алшоит. [[Магнитные звёзды|Амҳалдызтә еҵәақәа]] 3,4{{E|4}} ерстед рҟынӡа аибарххара змоу амҽхакқәеи урҭ ирыхҟьаз [[эффект Зеемана|Зееман иеффекти]] рныԥшуеит.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188422|title=Магнитные поля Солнца и звёзд|author=Рузмайкин А. А.|website=|date=|publisher=Астронет|access-date=2020-10-24|archive-date=2020-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027143145/http://www.astronet.ru/db/msg/1188422|url-status=live}}</ref> === Аеҵәақәа реиҿартәышьа === Агәаҭарақәа рыла ишдыру еиԥш, аеҵәақәа, шамахамзар, астационартә ҟазшьа рымоуп, даҽакала иуҳәозар, урҭ [[Гидростатическое равновесие|агидростатикатәи]] [[Термодинамическое равновесие|атермодинамикатәи еиҟарара]] рымоуп. Уи иашоуп [[Переменная звезда|зҽызыԥсахуа аеҵәақәа]] рзгьы (шәахә.ҵаҟа), избанзар еиҳараӡак урҭ рҽеиҭакра аибакапанра акәаԥ иаҿырԥшны апараметрқәа рыҵысрақәа роуп. Уи адагьы [[Перенос излучения|ашәахәаркрақәа рыиагаразы]] инагӡалатәуп [[закон сохранения энергии|амчхара аиқәырхара азакәан]], избанзар амчхара аеҵәа агәҭатәи ахәҭаҿы иҿиоит, нас уи ақәыԥшыларахь ииасуеит.<ref name=":1" /><ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 230.</ref><ref>Сурдин, 2015, с. 120—123.</ref> Аеҵәақәа реиҳарак рҿы амаҭәашьар зеиӷьыҟам [[Уравнение состояния идеального газа|арчы аҭагылазаашьа аиҟаратә]] иацныҟәоит, амаҭәашьар аԥхарреи, аилаӷәӷәареи, ақәыӷәӷәареи реиԥш иҟоу апараметрқәа рҵакқәа ирыцлоит аеҵәа агәҭа ианазааигәахалак: иаҳҳәап, Амра агәҭа аԥхарра 15,5 млн кельвин рҟынӡа инаӡоит, аилаӷәӷәара — 156 г/см<sup>3</sup>, ақәыӷәӷәара — 2{{E|16}} [[Паскаль (единица измерения)|Па]]<ref name=":1" /><ref>Сурдин, 2015, с. 137.</ref>. ==== Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа ==== [[Афаил:Heat Transfer in Stars-ab.svg|мини|Еиуеиԥшым акапанқәа [[Главная последовательность|реишьҭагылашьа хада]] аеҵәақәа рыҩныҵҟатәи реиҿартәышьа]] Аеҵәа аҩнуҵҟатәи ахәҭақәа рҿы амчхара алҵреи ақәыԥшыларахь аиагареи мҩаԥысуеит. Аеҵәақәа рҿы амчхара, [[Протозвезда|апротоеҵәақәеи]] [[Коричневый карлик|асса каҳуаԥштәқәеи]] рыда, иҿиоит атермогәыцәтә синтез аан (шәахә.ҵаҟа), уи мҩаԥысуеит ма аԥхарреи ақәыӷәӷәареи ахьыҳаракӡоу [[Звёздное ядро|аеҵәа агәыцә]] аҿы, мамзаргьы аинерттә гәыцә акәша-мыкәша аҿыгҳаратә хыҵхырҭаҿы. Ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьа уԥылоит, иаҳҳәап, [[субгигант|асубгигантқәа]] рҿы — урҭ ргәыцәқәа агели ала ишьақәгылоуп, аха уи аблразы аҭагылазаашьақәа макьана ишьақәгылаӡам. Амра агәыцә аҳәаа 0,3 {{Ro}} рыла уи агәҭа иацәыхароуп.<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 249, 392—399.</ref> Аеҵәақәа рҿы иҟоуп амчхара аиагаразы амеханизм хадақәа ҩба: амаҭәашьар [[фотон|афотонқәа]] рыла ирласны амчхара аиагаразы акыр ианҵәцоу имҩаԥысуа арадиациатә еиҭагара, амаҭәашьар арадиациатә еиҭагаразы иҵәцацәаны ианыҟало имҩаԥысуа [[конвекция|аконвекциа]], уи иахҟьаны акыр идуу аԥхарратә градиент цәырҵуеит, амаҭәашьаргьы аиларҩынтра иалагоит. Амчхара анс акә арс акә иахьиагахо аеҵәа аҭыԥқәа, уи инақәыршәаны, [[Зона лучистого переноса|арадиациатә еиҭагара азонеи]] [[Конвективная зона|аконвективтә зонеи]] ҳәа ирышьҭоуп.<ref>Сурдин, 2015, с. 135—136.</ref> Еиуеиԥшым аеҵәақәа рҿы арадиациатә еиҭагара азонеи аконвективтә зонеи еиуеиԥшымкәа игылоуп. Иаҳҳәап, 1,5 {{Mo}} инареиҳаны зыкапан ыҟоу [[Главная последовательность|аишьҭагыла хада]] аеҵәақәа рҿы агәыцә аконвективтә зона акәыршоуп, арадиациатә еиҭагара азона адәахьала иҟоуп. Акапанқәа рдиапазон 1,15 инаркны 1,5 {{Mo}} рҟынӡа аеҵәақәа ирымоуп агәҭани аҳәааи рҿы аконвективтә зонақәа ҩба, урҭ еихшоуп арадиациатә еиҭагара азона ала. Зыкапан маҷу аеҵәақәа рҿы адәахьала иҟоуп аконвективтә зона, аҩныҵҟа — арадиациатә еиҭагара азона, — ас еиԥш иҟоу аеҵәақәа рахь иаҵанакуеит Амрагьы, арҭ аҭыԥқәа рҳәаа уи агәҭа 0,7 {{Ro}} рыла иацәыхароуп.<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 249.</ref> Зегь реиҳа акапан маҷ змоу аеҵәақәа зынӡаск иконвективтәқәоуп.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1170638/structure/star_models/ms_stars/main_seq.htm|title=Строение звезд главной последовательности|author=|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-24|archive-date=2020-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705045858/http://www.astronet.ru/db/msg/1170638/structure/star_models/ms_stars/main_seq.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=|url=https://www.astrophysicsspectator.com/topics/stars/MainSequence.html|title=Main Sequence Star|author=|website=The Astrophysics Spectator|date=|publisher=|access-date=2020-10-24|archive-date=2018-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721155428/http://www.astrophysicsspectator.com/topics/stars/MainSequence.html|url-status=live}}</ref> ==== Аеҵәақәа ратмосферақәа ==== [[Афаил:Solar_eclipse_1999_4.jpg|мини|[[Солнечное затмение 11 августа 1999 года|1999 шықәсазтәи амшмыхәла]]ан [[Солнечная корона|Амра агәыргьын]]]] [[Звёздная атмосфера|Аеҵәатә атмосфера]] — хаҭала иубо ашәахәаркра ахьышьақәгыло ҭыԥуп.<ref name=":7">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1990199|автор=Н. А. Сахибуллин|статья=ЗВЁЗДНЫЕ АТМОСФЕ́РЫ|том=10|страницы=324—325|архив=https://web.archive.org/web/20201026031701/https://bigenc.ru/physics/text/1990199|архив дата=2020-10-26}}</ref> * [[Фотосфера|Афотосфера]] — атмосфера зегь реиҳа илаҟәу, иҵәцам ахәҭоуп. Уи аҟны ишьақәгылоит иааиԥмырҟьаӡакәа ашәахәақәа рыспектр, иара ахаҭа аоптикатә диапазон аҿы агәаҭарақәа раан аеҵәа ахҟьа иаҩызоуп. Иара убри иадҳәалоуп [[Потемнение к краю|ахықә ахь алашьцара]] ацәырҵра, уи иахҟьаны аеҵәа аҿацәқәа агәҭантәи ахәҭақәа раасҭа иҭаахоит: иаҳҳәап, Амра аҿацә иубо адиапазон аҿы агәыцә аасҭа иҭаауеит 40 % рыла<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188551|title=Потемнение к краю|author=[[Черепащук, Анатолий Михайлович|Черепащук А. М.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-27|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030154957/http://www.astronet.ru/db/msg/1188551|url-status=live}}</ref>. Амра афотосфера аԥхарра 6500 [[Кельвин|K]] иҟоуп, аилаӷәӷәара — 5{{E|−4}} кьыла/м<sup>3</sup><ref name=":7" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/4734908|статья=ФОТОСФЕ́РА ЗВЁЗД|том=33|страницы=519|архив=https://web.archive.org/web/20191211012649/https://bigenc.ru/text/4734908|архив дата=2019-12-11}}</ref>. * Аргьежьратә ҿыгҳара афотосфера иахагылоуп, уи иаҿырԥшны еиҳа аԥхарреи аилаӷәӷәареи лаҟәуп. Уаҟа ишьақәгылоит аспектр аҿы албаадаратә цәаҳәақәа. Амра ари аҿыгҳара аԥхарра 4500 K раҟара иҟоуп, аилаӷәӷәара — {{E|−7|0}} кьыла/м<sup>3</sup><ref name=":7" />. * [[Хромосфера|Ахромосфера]] — афотосфера аасҭа аԥхарра ҳаракы змоу аеҵәақәа ратмосфера аҿыгҳара ауп, уи аспектр аҿы [[Эмиссионный спектр|аемиссиатә цәаҳәақәа]] аԥнаҵоит. Амра ахромосфера аԥхарра 10 000 K иҟоуп, аха уи алашара афотосфера аасҭа 100-нтә еиҵоуп. Ари аҿыгҳара аеҵәа ԥхақәа ирымаӡам<ref name=":7" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/4671468|статья=ХРОМОСФЕ́РЫ ЗВЁЗД|том=34|страницы=206|архив=https://web.archive.org/web/20201027154141/https://bigenc.ru/physics/text/4671468|архив дата=2020-10-27}}</ref>. * [[Звёздная корона|Агәыргьын]] — даара аԥхарра ҳаракы змоу, аха даара зеилаӷәӷәареи зылашареи лаҟәу аеҵәақәа ратмосфера адәахьтәи аҿыгҳара ауп. Ари аусхк аҟны еиҳарак [[Рентгеновское излучение|арентгентә диапазон]] аҿы ашәахәаркрақәа мҩаԥысуеит, насгьы ари аҿыгҳараҿы амчхара аеҵәа азеиԥш рлашара {{E|−3|0}} еиҳам; Амра азы уи {{E|−6|0}} {{Lo}} шьақәнаргылоит. Аоптикатә диапазон аҿы арлашара ахьылаҟәу иахҟьаны агәыргьын Амраҿы мацара иубарҭан, уигьы [[Солнечное затмение|амшмыхәла]] наӡа аамҭазы мацара. Амра агәыргьын аԥхарра 1,5 млн кельвин ыҟоуп, аха еҵәақәак рҿы 10 млн K рҟынӡа инаӡар алшоит<ref name=":7" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2099247|автор=М. М. Кацова|статья=КОРО́НЫ ЗВЁЗД|том=15|страницы=358|архив=https://web.archive.org/web/20200719125741/https://bigenc.ru/physics/text/2099247|архив дата=2020-07-19}}</ref>. Аеҵәақәа жәпакы рҿы иубоит [[звёздный ветер|аеҵәатә ԥша]] — атмосфера аҟынтәи акосмосахь амаҭәашьар астационартә лҵра. Зегь реиҳа иӷәӷәоу аеҵәатә ԥша убоит акапан ду змоу аеҵәақәа рҿы; акапан маҷ змоу аеҵәақәа рҿы уи акапан ахәҭа маҷ агоит, аха ишнеи-шнеиуа рыҵәҩан иакәшаны рыргьежьра акыр еиҵанатәуеит. Аеҵәатә ԥша аҟазаара иаанаго аеҵәа атмосфера ҭышәынтәалаӡам ҳәа ауп<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1990333|автор=С. А. Ламзин|статья=ЗВЁЗДНЫЙ ВЕ́ТЕР|том=10|страницы=328—329|архив=https://web.archive.org/web/20201026072550/https://bigenc.ru/physics/text/1990333|архив дата=2020-10-26}}</ref>. == Аихшара == Аеҵәақәа реихшара раԥхьатәи қәҿиарала аҽазышәара мҩаԥигеит 1863 шықәсазы италиатәи астроном, апап [[Анджело Секки|Анџьело Секки]]. Иара игәеиҭеит иубо аеҵәақәа рыԥштәқәеи урҭ рыспектрқәа рҿы албаадаратә цәаҳәақәеи [[Корреляция|акоррелиациа]] ӷәӷәа шрымаз, уи шьаҭас иҟаҵаны аеҵәақәа [[Спектральные классы звёзд|аспектралтә классқәа]] ԥшьба рыла еихишеит, урҭ насшәа ахәбатәи рыцлеит. Уинахыс, [[Дрейпер, Генри|Генри Дреипер]] икаталог аиқәыршәараан [[Гарвардская обсерватория|Гарвардтәи аобсерваториа]] астрономцәа иалыркааит хыԥхьаӡара рацәала аспектрқәа, алаҭын нбанқәа рыла ахьӡқәа зырҭаз [[водород|аӡри]] ацәаҳәақәа рыԥсыҽхара аԥҟарала. Аԥсахрақәа аманы ари асистема шьаҭас иаиуит иахьагьы ахархәара змоу аеҵәақәа рыклассификациа асистема.<ref name=":17">{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1958lcea.book.....M|автор=Paul W. Merrill|заглавие=Lines of the chemical elements in astronomical spectra|год=1958|издание=Papers of the Mount Wilson Observatory|место=Washington|издательство=Carnegie Institution}}</ref><ref name=":2">{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/stellar-classification|title=Stellar classification|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-18|archive-date=2021-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503054159/https://www.britannica.com/science/stellar-classification|url-status=live}}</ref><ref name="sfn4">Кононович, Мороз, 2004, с. 369.</ref> Ҳәара аҭахума аеҵәақәа урҭ рҿы ицо [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] рыԥшреи рҭагылазаашьеи рыла реихшара ҟалон, уи акәзар, [[Эволюция звёзд|рыҿиаратә стадиа]] иадҳәалоуп (шәахә.ҵаҟа). Аха уи азы атеориа ыҟамкәа иузеилкаауам аеҵәаҿы ицо ареакциақәа, уи адәахьтәи аҟазшьарбагақәа рымацара ракәзар еилкаау, иаҳҳәап, аԥшшәи арлашареи, убри аҟынтә еицрыдыркылахьоу аспектралтә классификациа ауп<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1222187/sect13.html|title=Классификации звёзд|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|website=[[Астронет]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-29|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806194642/http://www.astronet.ru/db/msg/1222187/sect13.html|url-status=live}}</ref>. === Иерктәи аклассификациа асистема === [[Афаил:HRDiagram ab.png|мини|Герцшпрунг — Рассел рдиаграмма]] Иахьа уажәраанӡагьы ахархәара змоу аеҵәақәа рыклассификациа асистема аус адулан XIX—XX ашәышықәсақәа рҳәааҿы Гарвардтәи аобсерваториаҿы, гарвардтәи асистема ҳәа ахьӡгьы аиуит. Аеҵәа аспектралтә класс ишатәу ҳәаақәнаҵоит уи аспектр ахкы: ашәахәаркрақәа иреиҳау рҭагылазаашьеи еиуеиԥшым [[Фраунгоферовы линии|албаадаратә цәаҳәақәа]] ринтенсивреи рыла<ref name="sfn4" />. [[диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Герцшпрунг — Рассел рдиаграмма]] ҳәа изышьҭоу адиаграмма «аспектралтә класс — арлашара» анышьақәыргылаха еилкаахеит аеҵәақәа уи аҟны еижәлантәымкәа ишгылоу, хырхарҭақәак рҿы ишеидкылоу, урҭ зегьы арлашара акласс иақәшәо ишықәыргылаз. Аспектралтә класси арлашара акласси зхы иазырхәо асистема [[Йеркская обсерватория|иерктәи]] асистема ма [[Морган, Уильям Уилсон|Морган]] — [[Кинан, Филипп Чайлдс|Кинан]] рсистема ҳәа иашьҭалеит уи аус адызулаз астрономцәа рыжәлақәа рыла<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 377.</ref>. ==== Аспектралтә классқәа ==== Аеҵәақәа [[спектральные классы звёзд|рыспектралтә класс хадақәа]] аԥхарра армаҷра аԥҟарала — O, B, A, F, G, K, M. Аханатә аклассқәа алфавитла еишьҭаргыланы ахьӡқәа рырҭон аӡри ацәаҳәақәа рыԥсыҽхарала, аха анаҩс классқәак еидкылан, иара убас урҭ аԥхарра ишадҳәалоу аарԥшын, убри аҟнытә аԥхарра аиҵахара аԥҟарала аишьҭагылашьа абасҵәҟьа иааԥшуа иалагеит<ref name="sfn4" />. Аклассқәа зегьы 10 аклассеиҵак рахь ишоуп, 0 инаркны 9 рҟынӡа, аԥхарра армаҷра аԥҟарала, O ада: раԥхьа иара еихшан аклассеиҵақәа O5 инаркны O9 рҟынӡа, аха анаҩс иалагалан аклассеиҵақәа O2 аҟынӡа<ref>{{Статья|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/339831/meta|автор=Nolan R. Walborn, Ian D. Howarth, Daniel J. Lennon, Philip Massey, M. S. Oey|заглавие=A New Spectral Classification System for the Earliest O Stars: Definition of Type O2|год=2002|язык=en|издание=[[The Astronomical Journal]]|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|том=123|выпуск=5|страницы=2754|issn=1538-3881|doi=10.1086/339831|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030125124/https://iopscience.iop.org/article/10.1086/339831/meta}}</ref>. Зны-зынла рхы иадырхәоит аклассеиҵа бжатақәа, иаҳҳәап, B0,5 еиԥш. Еиҳа зыԥхарра ҳараку аклассқәеи аклассеиҵақәеи заатәи ҳәа ирышьҭоуп, зыԥхарра лаҟәу — ихьшәоу ҳәа ирышьҭоуп<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 370.</ref><ref name="sfn1">Fundamental Astronomy, 2007, с. 209—210.</ref>. Аеҵәақәа аклассқәа рахь даара еиҟарамкәа еихшоуп: акласс M иатәуп [[Асар Рымҩа|Асар Рымҩа]] аеҵәақәа рахьтә 73 % раҟара, акласс K — даҽа 15 % раҟара, убри аан акласс O аеҵәақәа — 0,00002 %<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsnumbers.html|title=Numbers of stars|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-22|archive-date=2021-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210609070743/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsnumbers.html|url-status=live}}</ref>. Аспектралтә класс хадақәа рыдагьы иҟоуп иацу аклассқәагьы. Аклассқәа C (зны-зынла R, N ҳәа ишоит), S — зыԥхарра лаҟәу [[Углеродная звезда|акарбонтәи]] [[циркониевые звёзды|ациркониатәи аеҵәақәа]]<ref name="sfn1" /><ref name="sfn5" />. Аклассқәа L, T, Y — [[Коричневый карлик|асса каҳуаԥштәқәа]] рыклассқәа аԥхарра алаҟәра аԥҟарала, акласс M ашьҭахь ицо<ref name=":2" />. {| class="wikitable" |+Классцыԥхьаӡа аеҵәақәа рыспектрқәа рҟазшьарбагақәа<ref name="sfn5" /><ref name=":2" /><ref name="sfn1" /> !Акласс !Аԥхарра ([[Кельвин|K]])<ref name=":22">{{cite web|url=http://ads.harvard.edu/books/hsaa/toc.html|title=Handbook of Space Astronomy and Astrophysics|author=Zombeck M. V.|pages=68—70|publisher=[[Cambridge University Press]]|access-date=2021-06-15|archive-date=2010-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229225253/http://ads.harvard.edu/books/hsaa/toc.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=S_Sh1i226wwC&printsec=frontcover|автор=Gray R. O., Corbally C. J.|заглавие=Stellar spectral classification|год=2009|место=Princeton; Woodstock|издательство=[[Princeton University Press]]|страницы=568|allpages=592|isbn=978-0-691-12510-7|archive-date=2021-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415123824/https://books.google.ru/books?id=S_Sh1i226wwC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref name=":23">{{Статья|ссылка=http://www.scholarpedia.org/article/Brown_dwarfs|автор=Allard F., Homeier D.|заглавие=Brown dwarfs|год=2007-12-17|язык=en|издание=[[Scholarpedia]]|том=2|выпуск=12|страницы=4475|issn=1941-6016|doi=10.4249/scholarpedia.4475|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515045228/http://www.scholarpedia.org/article/Brown_dwarfs|archive-date=2021-05-15}}</ref> !Аԥштәы !Аспектр аҷыдарақәа |- | style="background: #E7ECFE;" |O |> 30 000 |Жәҩангәыԥшшәыла |Иҟоуп акырынтә аионизациа зызуу атомқәа рцәаҳәақәа, иаагозар, [[Гелий|He II]]<ref>Римские цифры означают степень ионизации атома. I — нейтральный атом, II — однократно ионизованный, III — дважды ионизованный и так далее.</ref>, [[Углерод|C III]], [[Азот|N III]], [[Кислород|O III]], [[Кремний|Si V]]. Иҟоуп ацәаҳәақәа He I, ацәаҳәақәа [[Водород|H I]] ԥсыҽуп. |- | style="background: #F5F7FF;" |B |10 000—30 000 |Ашкәакәа-иаҵәа |Ацәаҳәақәа He I ринтенсивра иреиҳаӡоуп, ицәырҵуеит ацәаҳәақәа [[Кальций|Ca II]], иубоит ацәаҳәақәа O II, Si II, [[Магний|Mg II]]. He II ацәаҳәақәа ыҟаӡам. |- | style="background: #FEFEFE;" |A |7400—10 000 |Ашкәакәа |Ацәаҳәақәа H I ринтенсивра иреиҳаӡоуп, Ca II ацәаҳәақәа рыҽдырӷәӷәоит, анеитралтә металлқәа рцәаҳәақәа цәырҵуеит. He I ацәаҳәақәа ыӡуеит. |- | style="background: #FFFBE5;" |F |6000—7400 |Аҩежь-шкәакәа |Ca II, егьырҭ аметаллқәа рцәаҳәақәа, иаагозар, [[Железо|Fe I]], Fe II, [[Хром|Cr II]], [[Титан (элемент)|Ti II]], рыҽдырӷәӷәоит, ацәаҳәақәа H I ԥсыҽхоит. |- | style="background: #FFF3BD;"|G |5000—6000 |Аҩежь |Ca II ацәаҳәақәа иреиҳау ринтенсивра, H I ацәаҳәақәа ԥсыҽхоит. |- | style="background: #FFD48A;"|K |3800—5000 |Апатырқалԥшшәтәы |Еиҳарак иубоит аметаллқәа рцәаҳәақәа, ҷыдала Ca I. Ицәырҵуеит [[Оксид титана(II)|TiO]] албаадаратә цәаҳәақәа, H I ацәаҳәақәа маҷуп. |- | style="color:white; background: #FFA38A;" |M |2500—3800 |Аҟаԥшь |Иҟоуп аметаллқәеи амолекулиартә еидҳәалақәеи рцәаҳәақәа рацәаны, лымкаала TiO. |- | style="color:white; background: #F7805F;" |C |2500—3800 |Аҟаԥшь |Аспектрқәа аклассқәа K, M рыеҵәақәа рыспектрқәа иреиԥшуп, аха TiO ацәаҳәақәа рцынхәрас [[углерод|арацәари]] аидҳәалақәа рылбаадаратә цәаҳәа ӷәӷәақәа убоит. |- | style="color:white; background: #EE4F3A;" |S |2500—3800 |Аҟаԥшь |Аспектрқәа акласс M аеҵәақәа рыспектрқәа иреиԥшуп, аха TiO ацәаҳәақәа рцынхәрас иҟоуп ZrO ацәаҳәақәеи егьырҭ амолекулиартә лбаадаратә цәаҳәақәеи. |- | style="color:white; background: #DF3C26;" |L |1300—2500 |Аҟаԥшьеиқәара |Иаарԥшуп [[Щелочные металлы|аҵәыҵәтә металлқәа]] рцәаҳәақәа, еиҳаракгьы [[Натрий|Na I]], [[Калий|K I]], TiO ацәаҳәақәа ыӡуеит. |- | style="color:white; background: #C53320;" |T |600—1300 |Аҟаԥшьеиқәара |Иҟоуп ацәаҳәақәа [[Метан|CH<sub>4</sub>]], [[Аӡы|H<sub>2</sub>O]]. |- | style="color:white; background: #AF3627;" |Y |< 600 |Аҟаԥшьеиқәара |Ицәырҵуеит ацәаҳәақәа [[Аммиак|NH<sub>3</sub>]]. |} Зны — зынлагьы ахархәара рымоуп [[Звезда Вольфа — Райе|Вольф — Раие аеҵәақәа]] рзы W аклассқәа, P — [[Планетарная туманность|апланетатә наҟәрақәа]] рзы, Q — [[Новая звезда|аеҵәа ҿыцқәа]] рзы<ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 209.</ref>. ==== Арлашара аклассқәа ==== Спектралтә класск иатәу аеҵәақәа еиԥшу аспектрқәеи аԥхаррақәеи рымоуп, аха еиуеиԥшым ашәагаақәеи, уи иахҟьаны арлашарақәеи рымазар алшоит. Убри азы аклассификациа ахаҭәааразы иалагалахоит арлашара аклассқәа, урҭ рахьтә зегьы Герцшпрунг — Рассел рдиаграмма ахатә ҵакыра ааннакылоит. Арлашара аклассқәа, еиҳа илашоу инадыркны еиҳа иҭаау рахь<ref name=":2" /><ref>Сурдин, 2015, с. 148.</ref>: * I — [[сверхгигант|асупергигантқәа]]; ** Ia — илашоу асупергигантқәа; ** Iab — асупергигантқәа; ** Ib — зырлашара лаҟәу асупергигантқәа; * II — [[Яркий гигант|илашоу агигантқәа]]; * III — [[Звезда-гигант|агигантқәа]]; * IV — [[субгигант|асубгигантқәа]]; * V — [[Главная последовательность|аишьҭагыла хада]] аеҵәақәа, зны-зынла «ассақәа»; * VI — [[субкарлик|асубссақәа]]; * VII — [[Белый карлик|асса шкәакәақәа]]. Аеҵәақәа реиҳарак, 90 %, аишьҭагыла хада иаҵанакуеит<ref name=":8">{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/mainseq.html|title=Main sequence|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-22|archive-date=2020-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029113100/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/mainseq.html|url-status=live}}</ref>. Амра — аишьҭагыла хада аеҵәа ҩежь ауп (ма баша [[жёлтый карлик|асса ҩежь]]), уи инақәыршәаны уи аспектралтә класс — G2V<ref name=":2" />. Спектралтә класск змоу, аха еиуеиԥшым арлашара аклассқәа ирыҵаркуа аеҵәақәа рыспектрқәагьы еиԥшым. Убас, иаҳҳәап, аспектралтә классқәа B—F еиҳа илашоу аеҵәақәа рҿы аӡри ацәаҳәақәа еиҳа иҭшәоуп, иҵаулоуп зырлашара еиҳа имаҷу аеҵәақәа рҟны аасҭа. Уи адагьы аеҵәа-гигантқәа рҿы еиҳа иӷәӷәоуп аионизациа зызуу аелементқәа рцәаҳәақәа, дара урҭ аеҵәақәа еиҳа иҟаԥшьуп убарҭ аспектралтә классқәа реишьҭагылашьа хада аеҵәақәа раасҭа.<ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 212—213.</ref> ==== Адыргацҵақәа ==== Аеҵәа аспектр егьырҭ аспектрқәа ирылызкаауа ҷыдарақәак амазар, аспектралтә класс иацлоит анбан цҵа. Иаҳҳәап, анбан e иаанаго аспектр аҿы [[Эмиссионный спектр|аемиссиатә цәаҳәақәа]] ыҟоуп ҳәа ауп; m иаанаго аспектр аҿы аметаллқәа рцәаҳәақәа ӷәӷәоуп ҳәа ауп. Анбанқәа n, s иаанагоит албаадаратә цәаҳәақәа, уи инақәыршәаны, иҭбаауп, ма иҭшәоуп ҳәа. Neb адырга ахархәара амоуп аспектр ахкы аеҵәа акәша-мыкәша [[Туманность|анаҟәра]] шыҟоу аанарԥшуазар, p — [[Пекулярная звезда|апекулиартә]] спектрқәа рзы<ref>{{cite web|url=https://www.cfa.harvard.edu/~pberlind/atlas/htmls/note.html|title=Spectral Classification|website=www.cfa.harvard.edu|access-date=2020-10-29|archive-date=2020-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114000837/https://www.cfa.harvard.edu/~pberlind/atlas/htmls/note.html|url-status=live}}</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 370—371.</ref>. == Аиҭашәаратә аеҵәақәа == [[Афаил:Delta_Cephei_lightcurve.jpg|мини|[[Дельта Цефея|δ Цефеиа]] ацырцырра ахәахәа]] [[Афаил:Artist’s impression of eclipsing binary.ogv|thumb|Арлашьцаратә ҩбатә еҵәеи уи ацырцырра ахәахәеи ранимациа|220x220пкс]] Зҽызыԥсахуа ҳәа ирышьҭоуп ҳаамҭазтәи атехника аҩаӡара аманы иаарԥшхарц азы [[Звёздная величина|зыцырцырра]] акыр зҽызыԥсахуа аеҵәақәа. Аҽеиҭакра аеҵәаҿы афизикатә еиҭакрақәа ирыхҟьазар, уи афизикатә ҳәа иашьҭоуп, аеҵәа иаԥнаҵо алашара аҽаԥсахуазар уи агьежьра, мамзаргьы егьырҭ аобиектқәа рыла уи ахҩара иахҟьаны мацара — агеометриатә ҳәа иашьҭоуп. Афизикатәи агеометриатәи аҽеиҭакра еицааир ҟалоит. Аеҵәатә шәагаа убри аан аамҭа-аамҭала еиԥш ииашамкәа аҽаԥсахлар алшоит<ref name=":3">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2712725|автор=Н. Н. Самусь |статья=ПЕРЕМЕ́ННЫЕ ЗВЁЗДЫ|том=25|страницы=639—640|архив=https://web.archive.org/web/20210509085910/https://bigenc.ru/physics/text/2712725|архив дата=2021-05-09}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/variable-star|title=Variable star|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023015010/https://www.britannica.com/science/variable-star|url-status=live}}</ref><ref name=":4">{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/variablestar.html|title=Variable star|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026135450/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/variablestar.html|url-status=live}}</ref>. Убри аан аҽеиҭакра аеҵәа еснагьтәи аҟазшьарба акәӡам, уи [[Эволюция звёзд|аеволиуциа]] еиуеиԥшым аетапқәа раан ицәырҵуеит, иӡуеит (шәахә.ҵаҟа), еҵәак азы еиуеиԥшым аҟазшьа шьҭнахыргьы алшоит<ref name=":11">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188527|title=Переменные звёзды|author=[[Ефремов, Юрий Николаевич|Ефремов Ю. Н.]]|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-25|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028234807/http://www.astronet.ru/db/msg/1188527|url-status=live}}</ref>. Уажәазы еицырдыруеит шәнызқьла зҽызыԥсахуа аеҵәақәа, егьырҭ агалактикақәагьы уахь иналаҵаны. Зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рыхкқәак, иаагозар, [[цефеиды|ацефеидқәа]], мамзаргьы [[сверхновые|асуперҿыцқәа]], астрономиаҿы [[Стандартная свеча|астандарттә цәашьқәа]] раҳасабала рхы иадырхәоит, акосмос аҿы абжьаӡарақәа ршәара алдыршоит<ref name=":3" /><ref name="sfn12">Сурдин, 2015, с. 163.</ref>. Зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рыклассификациа уадаҩуп, уи ҳасаб азнауеит аеҵәа [[Кривая блеска|ацырцырра ахәахәа]] аформа, уи аиҭакрақәа рамплитуда, раамҭа-аамҭалара, аҽеиҭакра цәырызго афизикатә процессқәа. Зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рклассификациеи ркаталогизациеи ирызку [[Общий каталог переменных звёзд|зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рзеиԥш каталог]] аҿы иалкаауп шәкыла зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рыклассқәа, аха еҵәақәак уеизгьы урҭ руакгьы иаҵанакӡом<ref name=":3" /><ref>{{cite web|url=http://www.sai.msu.su/gcvs/gcvs/intr.htm|title=GCVS Introduction|website=www.sai.msu.su|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026044721/http://www.sai.msu.su/gcvs/gcvs/intr.htm|url-status=live}}</ref>. Иҟоуп [[Обозначения переменных звёзд|зҽызыԥсахуа аеҵәақәа ахьӡқәа рыҭаразы асистема]] ҷыда (шәахә.ҵаҟа), зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рыклассқәа рхаҭақәа ракәзар, шамахамзар, ари акласс апрототипс иҟалаз аеҵәа ахьӡ ахырҵоит, — иаагозар, [[Переменная типа RR Лиры|RR Алира ахкы змоу зҽызыԥсахуа аеҵәақәа]] ырпрототип [[RR Лиры|RR Алира]] аеҵәа ауп<ref name=":4" /><ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/variable_star_naming.html|title=Variable star naming|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918071831/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/variable_star_naming.html|url-status=live}}</ref>. Иалукаар ҟалоит абарҭ ихадоу зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рыхкқәа<ref name=":4" />: * еисуа зҽызыԥсахуа — аеҵәақәа, урҭ рҽеиҭакра аамҭа-аамҭала иҟоуп, арадиуси аԥхарреи рыԥсахрақәа ирыхҟьоуп. Ари аҩыза аеҵәақәа ирҿырԥштәқәаны иҟалар алшоит [[цефеиды|ацефеидқәа]]<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/pulsating_variable.html|title=Pulsating variable|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2017-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205093112/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/pulsating_variable.html|url-status=live}}</ref>; * зҽызыԥсахуа аеруптивтәқәа — аеҵәақәа, урҭ рҽеиҭакра зыхҟьо [[Хромосфера|ахромосфераҿы]], ма [[Звёздная корона|агәыргьын]] аҿы активра ауп, иара убас [[Звёздный ветер|аеҵәатә ԥша]], ма амаҭәашьар аҭыжьра ауп. Ари ахкы змоу аеҵәақәа рҿырԥшы — [[звёзды типа T Тельца|T Ацәҵыс ахкы змоу аеҵәақәа]] роуп<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/E/eruptive_variable.html|title=Eruptive variable|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026031202/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/E/eruptive_variable.html|url-status=live}}</ref>; * [[Катаклизмическая переменная|зҽызыԥсахуа акатаклизмтәқәа]] — зыцырцырра аиҭакрақәа иаалырҟьаны имҩаԥысуа, атҟәатә процессқәа зцу еҵәақәоуп. Ари ахкы иатәуп аеҵәа ҿыцқәеи асуперҿыцқәеи<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/C/cataclysmic_variable.html|title=Cataclysmic variable|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030170405/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/C/cataclysmic_variable.html|url-status=live}}</ref>; * [[Затменные звёзды|зҽызыԥсахуа арлашьцаратәқәа]] — [[двойные звёзды|ҩбаны иҟоу аеҵәақәа]] (шәахә.ҵаҟа), урҭ рҿы аамҭа-аамҭала аеҵәақәа рыла [[Покрытие (астрономия)|ахҟьарақәа]] мҩаԥысуеит, уи иахҟьаны асистема иубо ацырцырра аамҭа-аамҭала илаҟәуеит. Ҿырԥштәыс иаагар ҟалоит [[затменные переменные типа Алголя|Алголь ахкы змоу зҽызыԥсахуа арлашьцаратә еҵәақәа]]<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/B/binarystar.html|title=Eclipsing binary|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027105932/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/B/binarystar.html|url-status=live}}</ref>; * зҽызыԥсахуа игьежьуа— аеҵәақәа роуп, урҭ рҽеиҭакра ааԥшуеит рыҵәҩан иакәшаны ианыгьежьуа, уи анырра анаҭар алшоит аеллипсоидтә форма, [[Магнитное поле звёзд|амҳалдызтә мҽхакы]] ӷәӷәа, мамзаргьы [[звёздные пятна|аеҵәатә шәытақәа]]. Аҿырԥштәы — [[переменные типа BY Дракона|BY Агәылшьаԥ ахкы змоу зҽызыԥсахуа аеҵәақәа]] роуп<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/R/rotating_variable.html|title=Rotating variable|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026094020/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/R/rotating_variable.html|url-status=live}}</ref>. == Аеҵәақәа рсистемақәа == === Ҩбаны иҟоу аеҵәақәеи аеҵәа рацәақәеи === [[Афаил:Sirius_movement.svg|мини|[[Сириус]] A атраекториа — ажәҩантә сфера аҟны астрометриатә-ҩбатә еҵәа иубо акомпонент]] [[Двойная звезда|Ҩбаны иҟоу аеҵәа]] — акапанқәа рзеиԥш гәҭа иакәшо ҩ-еҵәак рыла ишьақәгылоу системоуп. Агравитациа-еидҳәалала асистема еҵәақәак алазар, ари аҩыза асистема [[Кратная звезда|аеҵәа рацәа]] ҳәа иашьҭоуп, насгьы аеҵәа рацәақәа, шамахамзар, аиерархиатә еилазаашьа рымоуп: иаагозар, хԥа-хԥалатәи асистемақәа шьақәгылазар ҟалоит аеҵәаҩбақәа рыла, уи акыр иацәыхароу зхала иҟоу ала. Ҩбаны иҟоу асистемақәеи ирацәаны иҟоу асистемақәеи ирыҵанакуеит аеҵәақәа зегьы рыбжеиҳарак, урҭ рҿы аикәшара апериодқәа минуҭқәак инадыркны миллион шықәсқәак рҟынӡа инаӡар алшоит. Аеҵәаҩбақәа рыкапанқәеи егьырҭ аеҵәақәа рпараметрқәаки рзы аинформациа еиҳа узықәгәыӷша хыҵхырҭаны иҟоуп<ref name=":5">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1942658|автор=А. В. Тутуков|статья=ДВОЙНЫ́Е ЗВЁЗДЫ|том=8|страницы=376|архив=https://web.archive.org/web/20201024222342/https://bigenc.ru/physics/text/1942658|архив дата=2020-10-24}}</ref><ref name="sfn2">Fundamental Astronomy, 2007, с. 221—226.</ref>. Абжьааԥны аеҵәаҩбақәа еихыршоит урҭ рыҩбатәра злаарԥшыз аметод шьаҭас иҟаҵаны<ref name=":5" /><ref name="sfn2" /><ref name=":6">{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/B/binarystar.html|title=Binary star|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027105932/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/B/binarystar.html|url-status=live}}</ref>: * [[визуально-двойные звёзды|авизуалтә-еҵәаҩбақәа]] — аеҵәақәа ҩба, зкомпонентқәа ишиашоу агәаҭарақәа раан еилургартә иҟоу; * [[спектрально-двойные звёзды|аспектралтә-еҵәаҩбақәа]] — аспектр аҭҵаарақәа раан зыҩбатәра аарԥшхо аеҵәақәа ҩба: урҭ аорбита ала рныҟәара [[эффект Доплера|Доплер иеффект]] цәырнагоит, уи компонентк, ма аҩ-компонентк рыспектралтә цәаҳәақәа рҭагылазаашьа аԥсахуеит; * [[Затменные звёзды|арлашьцаратә-еҵәаҩбақәа]] — аеҵәақәа ҩба, зкомпонентқәа аамҭа-аамҭала хәҭа-хәҭала, ма ишеибгоу иаҵазырӡуа, уи иахҟьаны иубарҭоу аеҵәатә шәагаа аҽаԥсахуеит, [[Переменная звезда|аҽеиҭакра]] убоит. Зны-зынла ахархәара амоуп еиҳа иҭбаау аилкаара «афотометриатә-ҩбатәқәа», иара убас уахь иаҵанакуеит [[Покрытие (астрономия)|ахҩарақәа]] аныҟамло, аха еҵәак, ма аҩ-еҵәак [[Приливные силы|аӡышьҭыҵратә мчқәа]] рныррала рҽеиҵыхны ианыгьежьуа еиуеиԥшым аганқәа рыла игьежьуеит, уи иахҟьаны аҽеиҭакрагьы убоит; * астрометриатә-еҵәаҩбақәа — аеҵәақәа ҩба, урҭ рҿы иубо обиектк, еиҳа илашоу ауп, убри аан уи аныҟәара атраекториа иашаӡам, уи иаҳнарбоит иҭаау, акапан ду змоу амҩаныза шыҟоу, иаагозар, [[Белый карлик|асса шкәакәа]]. Иара убасгьы иалыркаауеит [[тесные двойные системы|еизааигәаӡоу аҩбатә системақәа]] — аеҵәақәа ҩба, урҭ ирыбжьоу абжьаӡара рышәагаақәа иаҿурԥшыртә иҟоу. Ас еиԥш иҟоу асистемақәа рҿы аеҵәақәа реинырра иахҟьаз еиуеиԥшым ацәырҵрақәа убар алшоит, иаҳҳәап, амаҭәашьар еҵәак аҟынтәи даҽа еҵәак ахь аиасра, еҵәак, ма аҩ-еҵәак [[полость Роша|Рош игәаҩара]] хадырҭәаауазар<ref name=":5" /><ref name=":6" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/4190215|автор=Н. И. Шакура|статья=ТЕ́СНЫЕ ДВОЙНЫ́Е ЗВЁЗДЫ|том=32|страницы=98|архив=https://web.archive.org/web/20201024091020/https://bigenc.ru/physics/text/4190215|архив дата=2020-10-24}}</ref>. Зны-зынла иуԥылоит [[Небесная сфера|ажәҩантә сфера]] ахь апроекциаҿы иааигәаны иҟоу, аха хара-хара иҟоу, агравитациа иадҳәалам аеҵәақәа реицааирақәа. Ас еиԥш иҟоу аҩбақәа [[Оптически-двойная звезда|аоптикатә-ҩбатә еҵәақәа]] ҳәа ирышьҭоуп<ref name=":6" />. === Аеҵәатә еизакқәа === [[Афаил:VST_image_of_the_giant_globular_star_cluster_Omega_Centauri.jpg|мини|[[Омега Центавра|Омега Центавр]] агьежьтә еҵәатә еизакы]] [[Афаил:NGC265.jpg|мини|Иԥсаҟьоу аеҵәатә еизак [[NGC 265]]]] [[Звёздное скопление|Аеҵәатә еизак]] — аҭыԥҭаӡара аҿы иааигәаны иҟоу, [[Молекулярное облако|молекулиартә ԥсҭҳәак]] ахылҵшьҭра иадҳәалоу аеҵәақәа ргәыԥ ауп. Еицрыдыркылахьеит аеҵәатә еизакқәа ҩ-хкык рыла реихшара — [[Шаровое звёздное скопление|агьежьтәи]] [[Рассеянное звёздное скопление|иԥсаҟьоуи]]<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/star_cluster.html|title=Star cluster|author=David Darling|website=Encyclopedia of science|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030010642/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/star_cluster.html|url-status=live}}</ref>, аха зны-зынла аеҵәатә еизакқәа ирхырыԥхьаӡалоит [[звёздные ассоциации|аеҵәатә ассоциациақәагьы]]. Аеҵәатә еизакқәа астрономиазы акырӡа ахә рымоуп, избанзар урҭ ирҭоу аеҵәақәа Адгьыл еиҟараны иахьацәыхароу, насгьы шамахамзар аамҭаказы, еиԥшу химиатә еилазаарала иахьышьақәгылаз. Абасала, урҭ алагарҭатә капанла мацара ауп излеиԥшым, уи [[Звёздная эволюция|аеҵәатә еволиуциа]] атеориа аиқәыршәара армариоит<ref name="sfn13">Сурдин, 2015, с. 287—295.</ref>. Агьежьтә еҵәатә еизакқәа — еилаӷәӷәоу, акапан ду змоу еизакқәоуп, урҭ акәымпыл еиԥшу аформеи аизак агәҭаҿы аеҵәақәа реизакра ҳараки рымоуп. Урҭ ирылоуп 10 нызқь инаркны миллионқәак рҟынӡа аеҵәақәа, бжьаратәла — 200 нызқь раҟара, урҭ рдиаметрқәа 100—300 [[Световой год|лашара шықәсқәа]] шьақәдыргылоит. Ас еиԥш аизгақәа 10—15 млрд шықәса раҟара ақәра рымоуп, убри аҟнытә [[Звёздное население|II-тәи апопулиациа]] ахь иаҵанакуеит, [[Сферическая подсистема Галактики|Агалактика асфератә системеиҵа]] шьақәдыргылоит (шәахә.ҵаҟа). Агьежьтә еизакқәа рҿы аеҵәақәа [[Металличность|аметаллқәа рыла иӷаруп]], избанзар ишьақәгылеижьҭеи акрааҵуеит, акапан маҷқәа рымоуп, избанзар аеҵәа дуқәа [[Эволюция звёзд|рыҿиашьа]] хдыркәшахьеит (шәахә.ҵаҟа)<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/globclust.html|title=Globular cluster|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030181419/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/globclust.html|url-status=live}}</ref><ref name="sfn13" /><ref name="sfn8">Кононович, Мороз, 2004, с. 440—442.</ref>. Иԥсаҟьоу аеҵәатә еизакқәа агьежьтә еизакқәа раасҭа еилаӷәӷәам, аеҵәақәа еиҳа имаҷны ирылоуп — жәабақәак инаркны зықьқәак рҟынӡа, бжьаратәла 200—300, ас еиԥш аизгақәа рдиаметрқәа 50 лашара шықәса рҟынӡа инаӡоит. Агьежьтә еизакқәа иреиԥшымкәа, иԥсаҟьоу агравитациа уиаҟара иадҳәалаӡам, ишаԥу еиԥш, ианышьақәгылалак ашьҭахь миллиард шықәса рыҩныҵҟа еилаҳауеит. Ас еиԥш иҟоу аизгақәа [[Звёздное население|I-тәи апопулиациа]] ахь иаҵанакуеит, [[Галактический диск|агалактикатә диск]] аҟны рҽеизыргоит, дара аизгақәа рҿы иуԥылоит аеҵәа дуқәа, аеҵәа лашақәа рацәаны.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/O/opencluster.html|title=Open cluster|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030234615/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/O/opencluster.html|url-status=live}}</ref><ref name="sfn13" /><ref name="sfn8" /> Аеҵәатә ассоциациақәа — азеиԥш капан 1000 {{Mo}} иреиҵоу, адиаметр 700 лашара шықәса рҟынӡа змоу аеҵәақәа еиҳагьы иҵаӷоу ргәыԥқәа роуп<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/stellar-association|title=Stellar association|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026071303/https://www.britannica.com/science/stellar-association|url-status=live}}</ref>. Урҭ агравитациа даара иԥсыҽны иадҳәалоуп, убри аҟнытә ианышьақәгылалак ашьҭахь 10 млн шықәса рыҩныҵҟа еилаҳауеит. Уи иаанаго урҭ даара иқәыԥшу аеҵәақәа рыла ишьақәгылоуп ҳәа ауп<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/A/association_stellar.html|title=Stellar association|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029101448/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/A/association_stellar.html|url-status=live}}</ref><ref name="sfn13" /><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 440—444.</ref>. === Агалактикақәа === {{Main|Агалактика}} [[Афаил:Andromeda_Galaxy_(with_h-alpha).jpg|мини|[[Галактика Андромеды|Андромеда агалактика]]]] Агалактикақәа — аеҵәақәеи [[Межзвёздное вещество|аеҵәабжьаратә маҭәашьари]] рсистемақәа, урҭ рахьтә иреиҳаӡоу шә-миллиард еҵәа рылазар алшоит, 30 [[килопарсек]] рҟынӡа арадиусқәа рымазар алшоит. Аеҵәақәа агалактикақәа рҿы еиҟарамкәа еихшоуп: иқәыԥшу, металлла ибеиоу I-тәи апопулиациа аеҵәақәа агалактика ахәҭа ҟьаԥс шьақәдыргылоит, уи агалактикатә диск аҳасабала иубоит, ажәытә, аметаллқәа рыла иӷару II-тәи апопулиациа аеҵәақәа асфератә хәҭа шьақәдыргылоит, уи агалактика агәҭаны акыр аҽеизнакуеит<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/galaxy|title=Galaxy|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019213459/https://www.britannica.com/science/galaxy|url-status=live}}</ref><ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 367.</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 439—440.</ref>. [[Хаббл, Эдвин|Едвин Хаббл]] 1925 шықәсазы иаликааз агалактикақәа рыхкы хадақәа ԥшьба<ref>Сурдин, 2015, с. 336—340.</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 468—471.</ref>: * [[эллиптические галактики|аеллиптикатә галактикақәа]] — зыҩныҵҟатәи аструктура аарԥшым агалактикақәа, акәымпыл, ма аеллипсоид аформа змоу. Урҭ шамахамзар арчи [[Космическая пыль|асабеи]] рылаӡам, еиҳарак ажәытә еҵәақәа рыла ишьақәгылоуп. Иҟьаԥсу ахәҭа урҭ рҿы иҟаӡам; * [[Линзовидная галактика|алинзаԥшра змоу агалактикақәа]] ԥшра-сахьала аеллиптикатә галактикақәа иреиԥшуп, аха урҭ рҿы асфератә хәҭа ихаданы ишыҟоугьы, иара убас аеҵәақәа рдискгьы рымоуп; * [[спиральные галактики|асарчтә галактикақәа]] асфератә хәҭақәа реиԥш иҟьаԥсугьы рымоуп, убри аан аҵыхәтәантәи алинзаԥшра змоу раасҭа иӷәӷәаны иаарԥшуп, асарчтә галактикақәа рдискқәа рҿы асарчтә структура аарԥшхоит; * [[неправильные галактики|ииашам агалактикақәа]] — асимметриатә форма змоу галактикақәоуп, арчи асабеи рацәаны ирылоуп. Ас еиԥш иҟоу агалактикақәа рҿы асфератә хәҭа шамахамзар иҟаӡам, аеҵәақәа реиҳарак қәыԥшуп, насгьы асистемеиҵа ҟьаԥс шьақәдыргылоит. == Аеҵәақәа револиуциа == [[Афаил:Solar evolution ab.png|альт=|мини|[[Амра|Амра]] аеволиуциа|450x450пкс]] Аеҵәақәа рфизикатәи иубарҭоуи рпараметрқәа ҭышәынтәалам, избанзар урҭ рҿы ицо [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] ирыхҟьаны аеҵәа аилазаара аҽаԥсахуеит, акапан маҷхоит, амчхара ахылҵуеит. Аеҵәа аҟазшьарбагақәа рыԥсахра аамҭа цацыԥхьаӡа [[Эволюция звёзд|аеҵәа аеволиуциа]] ҳәа иашьҭоуп, ари апроцесс еиуеиԥшым алагарҭатә капанқәа змоу аеҵәақәа рҿы еиуеиԥшымкәа имҩаԥысуеит<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4596.html|title=Эволюция звёзд|author=|website=Энциклопедия физики и техники|date=|publisher=|access-date=2020-07-11|archive-date=2020-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200710101824/http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4596.html|url-status=live}}</ref>. Лассы-лассы усеиԥшқәа раан иалацәажәоит аеҵәа амчхара хыҵхырҭас иамоу агәыцәтә реакциақәа аныҟало иалаго, ареакциақәа анаанкылахалак инҵәо «аеҵәа аԥсҭазаара»<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.sai.msu.su/ng/stars/stars_life.htm|title=Жизнь звёзд|author=|website=www.sai.msu.su|date=|publisher=|access-date=2020-07-11|archive-date=2020-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701162426/http://www.sai.msu.su/ng/stars/stars_life.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=|url=https://new-science.ru/kak-vyglyadit-zhiznennyj-cikl-zvezdy/|title=Как выглядит жизненный цикл звезды?|author=|website=new-science.ru|date=|publisher=|access-date=2020-07-11|archive-date=2020-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711152025/https://new-science.ru/kak-vyglyadit-zhiznennyj-cikl-zvezdy/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171272|title=Во что превращаются звезды в конце жизни|author=[[Постнов, Константин Александрович|Постнов К. А.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-07-11|archive-date=2020-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712072537/http://www.astronet.ru/db/msg/1171272|url-status=live}}</ref>. Аеҵәа аԥсҭазаара аҿҳәара, алагарҭатә капан зеиԥшроу еиԥш, миллион шықәсқәак инадыркны жәабала триллион шықәсқәак рҟынӡа инаӡоит<ref>{{книга|ref=Bertulani|автор=Bertulani C. A.|заглавие=Nuclei in the Cosmos|ответственный=|год=2013|издание=|место=Singapore|издательство=[[World Scientific]]|страницы=|страниц=|isbn=978-981-4417-66-2}}</ref><ref name=':42'>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1170638/evolution/hr_diagram/ms.htm|title=Главная последовательность|author=Миронова И.|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-07-11|archive-date=2020-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629070940/http://www.astronet.ru/db/msg/1170638/evolution/hr_diagram/ms.htm|url-status=live}}</ref>. Аԥсҭазаара иалагӡаны аеҵәақәа [[Переменная звезда|аҽеиҭакра]] рызцәырҵыр, иагьыӡыр алшоит<ref name=":11" />, аеҵәа аеволиуциа амҩаԥысшьа анырра анаҭар алшоит уи [[Тесная двойная система|иааигәоу аҩбатә системак]] иахьалахәу<ref name=":15">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171340|title=Тесные двойные звезды на поздних стадиях эволюции|author=[[Черепащук, Анатолий Михайлович|Черепащук А. М.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-07-16|archive-date=2015-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20151020165043/http://www.astronet.ru/db/msg/1171340|url-status=live}}</ref>. === Аеҵәақәа рнуклеосинтез === Аеҵәақәа рыҿиашьа еиуеиԥшым астадиақәа рҿы урҭ рҿы имҩаԥысуеит еиуеиԥшым [[термоядерные реакции|атермогәыцәтә реакциақәа]]. Урҭ рахьтә еиҳа ихадоу, мчхарала хра злоу, акраамҭатәи — [[протон-протонный цикл|апротон-протонтә цикл]], [[CNO-цикл]], ԥшь-[[протон]]к рыла [[Гелий|агели]] агәыцә ахьышьақәгыло — [[Главная последовательность|аишьҭагыла хада]] аеҵәақәа ргәыцәқәа рҿы имҩаԥысуеит<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/4934355|автор=Д. К. Надёжин|статья=Я́ДЕРНЫЕ РЕА́КЦИИ В ЗВЁЗДАХ|том=35|страницы=631—632|архив=https://web.archive.org/web/20201023133708/https://bigenc.ru/physics/text/4934355|архив дата=2020-10-23}}</ref><ref name="sfn9">Сурдин, 2015, с. 128—134.</ref>. Акыр идуу аеҵәақәа рҿы аеволиуциа ашьҭахьтәи аетапқәа раан асинтез рзыруеит еиҳа ихьанҭоу аелементқәа: раԥхьа [[Тройная гелиевая реакция|хынтәтәи агелитә процесс]] аҿы [[углерод|акарбон]], зегь реиҳа ихьанҭоу аеҵәақәа рҿы [[Железо|аиха]] аҟынӡа еиҳа ихьанҭоу аелементқәагьы — анаҩстәи ануклеосинтез цаӡом, избанзар мчхарала феида алам<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 413.</ref><ref name="sfn9" />. Ус шакәугьы аиха аасҭа ихьанҭоу аелементқәа шьақәгылар рылшоит [[Взрывной нуклеосинтез|аԥжәаратә нуклеосинтез]] ҳәа изышьҭоу аан, уи мҩаԥысуеит аеҵәа агидростатикатә еиҟарара анацәыӡуа, иаҳҳәап, [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа рыԥжәарақәа]] раан<ref>{{cite web|lang=|url=http://femto.com.ua/articles/part_1/0474.html|title=Взрывной нуклеосинтез|author=|website=Энциклопедия физики и техники|date=|publisher=|access-date=2020-07-18|archive-date=2020-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200718182515/http://femto.com.ua/articles/part_1/0474.html|url-status=live}}</ref>. === Аеҵәақәа рыҿиашьа алагарҭатә стадиа === [[Афаил:PMS evolution tracks-ab.svg|альт=|мини|Еиуеиԥшым акапан змоу апротоеҵәақәеи (аиаҵәа ԥштәы) урҭ ризохронқәеи рыҿиаратә трекқәа (еиуеиԥшым аԥштәқәа рыла иазгәаҭоуп)]] Аеҵәақәа шьақәгылоит [[Межзвёздный газ|аеҵәабжьаратә рчы]] аԥсҭҳәа ҵаӷа хьшәашәақәа рҟынтәи, урҭ еиҵало иалагоит ицәырҵыз [[Гравитационная неустойчивость|агравитациатә ҭышәынтәаламзаара]] иахҟьаны. Аханатә аиҵалара иалагар зылшо акапан ду змоу аԥсҭҳәақәа роуп, аха апроцесс аан урҭ рҽыршоит еиҳа ихәыҷу аиҵацалара аҭыԥқәа рыла, урҭ зегьы хазтәи еҵәахоит. Убри иахҟьаны аеҵәақәа еснагь гәыԥ-гәыԥла ишьақәгылоит: [[Звёздные ассоциации|аеҵәатә ассоциациақәа]], мамзаргьы [[Звёздное скопление|аеҵәатә еизакқәа]] реилазаараҿы<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 386—392.</ref>. Аԥсҭҳәаҿы [[Гидростатическое равновесие|гидростатикала еиҟароу]] агәыцә анышьақәгылалак ашьҭахь, уи [[Протозвезда|апротоеҵәа]] ҳәа иԥхьаӡахо иалагоит. Апротоеҵәа лашоит раԥхьа ихароу аинфраҟаԥшь диапазон аҿы аиҵацалара иабзоураны, анаҩс иԥхоит, аоптикатә диапазон аҿы иубарҭахоит. Ари астадиа мҩаԥысыр алшоит {{E|5|0}} ашықәсқәа инадыркны зегь реиҳа идуу аеҵәақәа рзы {{E|9|0}} ашықәсқәа рҟынӡа еиҳа имаҷны идуу рзы<ref name=":18">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node12.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды. От облака к звезде|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=|date=1992|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-07-11|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923190023/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node12.html|url-status=live}}</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 394—395.</ref><ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 243.</ref>. Убри аамҭазы иара убасгьы ишьақәгылоит аеҵәа акәша-мыкәша [[Протопланетный диск|апротопланеттә дискқәа]], урҭ анаҩс [[Планетная система|апланетатә системақәа]] рахь иҿиар алшоит<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 356—358.</ref>. Уи ашьҭахь аеҵәа аҵаулара, уи акапан 0,075 {{Mo}} еиҳазар, акыр иԥхоит, аӡри аҟынтәи агели асинтез иалагоит: убри аамҭазы аеҵәа аишьҭагыла хада аеҵәа наӡа акәхоит. Акапан акәзар 0,075 {{Mo}} еиҵахозар, апротоеҵәа [[Коричневый карлик|асса каҳуаԥштәхоит]], уаҟа ԥыҭраамҭак атермогәыцәтә синтез цар алшоит, аха амчхара ахәҭа хада аиҵацалара абзоурала иалҵуеит<ref name=":1" /><ref name="sfn10" />. === Аишьҭагыла хада === Аеҵәаҿы аӡри аҟынтәи агели асинтез ианалагалак ашьҭахь, уи аишьҭагыла хада иаеҵәахоит, уи аҭагылазаашьаҿы аԥсҭазаара аиҳарак ахнагоит — аеҵәақәа 90 %, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп Амрагьы, аишьҭагыла хада иаҵанакуеит<ref name=":8" />. Аишьҭагыла хада аеҵәақәа рҟазшьарбагақәа раԥхьа иргыланы акапани, акырӡа имаҷны, ақәреи алагарҭатә химиатә еилазаареи ирхьыԥшуп: аеҵәа акапан шаҟа ирацәоу аҟара уи аԥхарра, арадиус, арлашара еиҳахоит, аишьҭагыла хадаҿы аԥсҭазаара аҿҳәара маҷхоит. Убас, иаҳҳәап, зыкапан 0,1 {{Mo}} ыҟоу аеҵәа арлашара 0,0002 {{Lo}}, аԥхарра {{nobr|3000 K}}, [[Спектральные классы звёзд|аспектралтә класс]] M6 амазаауеит, зыкапан {{nobr|18 {{Mo}}}} иҟоу аеҵәа — арлашара {{nobr|30 000 {{Lo}}}}, аԥхарра {{nobr|33 000 K}}, аспектралтә класс O9,5<ref name=':42' />. Зегь реиҳа ихьанҭоу аеҵәақәа аишьҭагыла хадаҿы рыԥсҭазаара аҿҳәара миллион шықәсқәак раҟара ыҟоуп, зыкапан маҷӡоу — 10 триллион шықәса раҟара, уи [[возраст Вселенной|Адунеи ақәра]] еиҳауп<ref name=":8" /><ref name=":10">{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1997ApJ...482..420L|автор=Gregory Laughlin, Peter Bodenheimer, Fred C. Adams|заглавие=The End of the Main Sequence|язык=en|год=1997|месяц=6|день=1|издание=[[The Astrophysical Journal]]|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|volume=482|pp=420–432|doi=10.1086/304125|archive-date=2018-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20181005105252/http://adsabs.harvard.edu/abs/1997ApJ...482..420L| issn = 0004-637X }}</ref>. Аелемент хьанҭақәа маҷны измоу [[Звёздное население|II-тәи апопулиациа]] аеҵәақәа, урҭгьы агәыцә аҿы агели асинтез азыруеит, иара убри аспектралтә класс аишьҭагыла хада аеҵәақәа раасҭа акырынтә иҭаауп, [[субкарлик|асубссақәа]] ҳәагьы ирышьҭоуп<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/subdwarf.html|title=Subdwarf|author=Darling D.|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-25|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031111929/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/subdwarf.html|url-status=live}}</ref>. Аишьҭагыла хада астадиа нҵәоит аеҵәа агәыцә аҿы аӡри анмаҷцәоу, уи абылра убри арежим ала ианзымцо. Еиуеиԥшым аеҵәақәа уи ашьҭахь еиуеиԥшымкәа рхы мҩаԥыргоит<ref name="sfn6">Кононович, Мороз, 2004, с. 399.</ref>. === Аишьҭагыла хада ашьҭахь аеҵәақәа рыҿиашьа === [[Афаил:Stellar evolutionary tracks-ab.svg|альт=|мини|240x240пкс|Еиуеиԥшым акапан змоу аеҵәақәа рыҿиаратә трекқәа аишьҭагыла хада ашьҭахь]] Аеҵәақәа реиҳарак рҿы агели агәыцә аҿы еизоит, аӡри еиҳа-еиҳа имаҷхоит. Уи иахҟьаны аӡри агәыцә акәша-мыкәша аҿыгҳаратә хыҵхырҭаҿы абылра иалагоит, аеҵәа ахаҭа раԥхьа [[субгигант|асубгигантқәа]] рыстадиахь ииасуеит, анаҩс [[ветвь красных гигантов|агигант ҟаԥшьқәа рымахә]] ахь ииасуеит, ихьшәашәоит, аха ашәагаақәеи арлашареи акырынтә иацнаҵоит<ref name="sfn6" />. Иалкаауп зыкапан 0,2 {{Mo}} еиҵоу аеҵәақәа: урҭ зынӡа аконвективра рылоуп, урҭ рҿы агели амҽхак зегьы ала еихыршоит. Атеориатә модельқәа изларҳәо ала, урҭ ԥхоит, еиҵалоит, [[Голубой карлик|асса жәҩангәыԥшшәылақәа]] рахь ииасуеит, нас [[Белый карлик|агелитә сса шкәакәақәа]] рахь ииасуеит (шәахә.ҵаҟа)<ref name=":10" /><ref>Сурдин, 2015, с. 158.</ref>. Еиҳау акапан змоу аеҵәақәа рҿы аамҭак азы [[горение гелия|агели абылра]] иалагоит. Аеҵәа акапан 2,3 {{Mo}} еиҵазар, иԥжәаны амца акуеит — [[гелиевая вспышка|агели еимҟьара]] мҩаԥысуеит, аеҵәагьы [[Горизонтальная ветвь|агоризонталтә махә]] аҿы инанагоит. Еиҳа ианырацәоу агели хәыҷы-хәыҷла амца акуеит, аеҵәагьы [[Голубая петля|аиқәҳәала иаҵәа]] иахысуеит. Агәыцә аҿы акарбони [[кислород|аҵәыҵәрии]] анеизалак, агели маҷны ианаанхалак, агәыцә аиҵалара иалагоит, аеҵәагьы [[Асимптотическая ветвь гигантов|агигантқәа расимптотикатә махә]]ахь ииасуеит — араҟа апроцессқәа аеҵәақәа рҿы агигант ҟаԥшьқәа рымахә аҿы имҩаԥысуа иреиԥшуп. Зыкапан 8 {{Mo}} еиҵоу аеҵәақәа рзы ари астадиа ҵыхәтәантәихоит: ркәырша кажьны акарбони аҵәыҵәрии рыла ишьақәгылоу асса шкәакәақәа ракәхоит<ref name="sfn3">Fundamental Astronomy, 2007, с. 249—254.</ref><ref name="sfn11">Сурдин, 2015, с. 154—161.</ref>. Еиҳа идуу аеҵәақәа рҿы агәыцә аиҵалара иалагоит, аеҵәа [[сверхгигант|асупергигант]]хоит. Уаҟа иалагоит арацәари злахәу атермогәыцәтә реакциақәа — зыкапан 8—10 {{Mo}} иҟоу аеҵәақәа рзы [[Углеродная детонация|арацәаритә детонациа]] иахҟьаны, еиҳа идуу аеҵәақәа рҿы хәыҷы-хәыҷла. Дук мырҵыкәа еиҳа ихьанҭоу аелементқәагьы, аиха аҟынӡа ареакциақәа ирылагар алшоит, аеҵәаҿы ишьақәгылоит еиуеиԥшым аелементқәа рыла ишьақәгылоу аҿыгҳарақәа рацәаны. Уи ашьҭахь аеҵәа акәырша кажьны аҵәыҵәри, [[неон|анеон]], ма [[Магний|амагни]] рыла ишьақәгылоу сса шкәакәахар алшоит, мамзаргьы асуперҿыц еиԥш иԥжәар алшоит, усҟан [[нейтронная звезда|анеитронтә еҵәа]], ма [[Акылҳара еиқәаҵәа|акылҳара еиқәаҵәа]] алҵуеит<ref name="sfn3" /><ref name="sfn11" />. === Аеҵәақәа рыҿиашьа аҵыхәтәантәи астадиақәа === Иалкаахоит аеҵәа аԥсҭазаара анҵәамҭазы изакәхар алшо аобиектқәа рыхкқәа хԥа<ref name="sfn7">Кононович, Мороз, 2004, с. 418—421.</ref>. [[Белый карлик|Асса шкәакәақәа]] — амратә капан аҟара акапан змоу, аха 100-нтә еиҵоу арадиус змоу [[Вырожденный газ|ииаӡааз амаҭәашьар]] иалху обиектқәоуп. Асса шкәакәақәа рахь ииасуеит зханатәтәи акапанқәа 8—10 {{Mo}} иреиҵоу аеҵәақәа, акәырша карыжьуеит, уи [[планетарная туманность|апланетатә наҟәра]] еиԥш иубоит. Асса шкәакәақәа рҿы амчхара ҿиаӡом, урҭ рыҩныҵҟа аԥхарра ҳаракы абзоурала ауп ишырхылҵуа: урҭ рахьтә зегь реиҳа иԥхоу 70 000 [[Кельвин|K]] раҟара аԥхарра рымоуп, аха хәыҷы-хәыҷла ихьшәашәоит, [[Чёрный карлик|асса еиқәаҵәақәа]] ракәхоит<ref name="sfn3" /><ref name="sfn7" />. [[Нейтронная звезда|Анеитронтә еҵәақәа]] шьақәгылоит ииаӡааз аеҵәа агәыцә акапан [[предел Чандрасекара|Чандрасекар иҳәаа]] — 1,46 {{Mo}} еиҳазар. Усҟан амаҭәашьар [[Нейтронизация|анеитронизациа]] азызуа агәыцә аилаҳара мҩаԥысуеит, уи аан [[взрыв сверхновой|асуперҿыц аԥжәара]] мҩаԥысуеит. 2 {{Mo}} иаҟароу анеитронтә еҵәа акапан аан уи арадиус 10 км раҟара иҟалоит<ref name="sfn3" /><ref name="sfn7" /><ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188703|title=Сверхновые звезды|author=Утробин В. П.|website=[[Астронет]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-25|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028222817/http://www.astronet.ru/db/msg/1188703|url-status=live}}</ref>. [[Акылҳара еиқәаҵәа|Акылҳара еиқәаҵәа]] шьақәгылоит агәыцә акапан [[предел Оппенгеймера — Волкова|Оппенгеимер — Волков аҳәаа]] еиҳахар, {{nobr|2—2,5 {{Mo}}}} иҟоу. Иалҵыз анеитронтә еҵәа ҭышәынтәалахом, аилаҳарагьы шцац ицалоит: анаҩстәи иҭышәынтәалоу аконфигурациақәа еилкаам. Аамҭак азы агәыцә арадиус [[Радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] еиҵахоит, уи аан [[вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] [[Скорость света|алашара аццакра]] иаҟарахоит, [[чёрная дыра звёздной массы|аеҵәатә капан змоу акылҳара еиқәаҵәа]] цәырҵуеит.<ref name="sfn3" /><ref name="sfn7" /> == Аеҵәақәа ркаталогқәеи аноменклатуреи == Урҭ ирызку дыррақәак злоу аеҵәақәа рсиақәа, [[небесные координаты|ажәҩантә координатқәа]], [[Собственное движение|ахатәы ҵысрақәа]], [[звёздные величины|аеҵәатә шәагаақәа]], мамзаргьы [[Спектральные классы звёзд|аспектралтә классқәа]] реиԥш иҟоу, аеҵәатә каталогқәа ҳәа еицырдыруеит. Каталогқәак рҿы иарбоуп иалкаау ахкы иаҵанакуа аеҵәақәа рзы аинформациа: иаҳҳәап, [[Двойная звезда|ҩбаны]] иҟоу ма [[Переменная звезда|зҽызыԥсахуа]] аеҵәақәа. Аеҵәатә каталогқәа рзы адыррақәа рыҵәахра, рсистемаркра, рыларҵәара иаҿуп [[Центр астрономических данных в Страсбурге|Страсбургтәи астрономиатә дыррақәа рцентр]]. Ҳаамҭазтәи аеҵәатә каталогқәа ирылукаар алшоит абарҭ<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1990245|автор=К. В. Куимов|статья=ЗВЁЗДНЫЕ КАТАЛО́ГИ|том=10|страницы=326|архив=https://web.archive.org/web/20201030083356/https://bigenc.ru/physics/text/1990245|архив дата=2020-10-30}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/star-catalog|title=Star catalog|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-26|archive-date=2020-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807033551/https://www.britannica.com/science/star-catalog|url-status=live}}</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 153—155.</ref>: * [[Каталог Hipparcos|Акаталог Hipparcos]] — 1989—1993 шықәсқәа рзы [[Видимое излучение|аоптикатә диапазон]] аҿы убри ахьӡ змоу [[Hipparcos|акосмостә телескоп]] аусура алҵшәақәа рыла еиқәыршәоу. Иара иагәылоуп 118 218 еҵәа ирызку аинформациа: ашықәстәи апараллаксқәа 0,001′′ рҟынӡа аиашарала, ахатәы ҵысрақәа 0,001′′/шықәса аиашарала, аеҵәатә шәагаақәа; уи адагьы ари акаталог [[ICRS]] астандарттә координатқәа рсистема алнаршоит; * Акаталог Tycho-2 иара убасгьы еиқәыршәан Hipparcos аусура ашьаҭала. Уи еиҳа имаҷны аиашара амоуп, аха 2 миллионк инареиҳаны аеҵәақәа ирызку адыррақәа алоуп; * [[2MASS]] (The Two Micron All Sky Survey) — 0,5 миллиард еҵәа рзы иааигәоу аинфраҟаԥшь ҵакыраҿы акоординатқәеи аеҵәатә шәагаақәеи злоу, [[Калифорнийский технологический институт|Калифорниатәи атехнологиатә институт]] еиқәнаршәаз каталогуп. * [[Gaia]] акаталог шьақәыргылоуп убри аҩыза ахьӡ змоу акосмостә телескоп аусура алҵшәақәа рыла. Акаталог иагәылоуп, хәҭакахьала, 1,8 миллиард инареиҳаны аеҵәақәа рзы акоординатқәеи аеҵәатә шәагаақәеи, иара убас апараллакси 1,4 миллиард инареиҳаны ахатәы ҵысреи. Ателескоп аусура иацнаҵоит, убри азы акаталог ахарҭәаареи ариашареи иазыԥшуп<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Gaia_overview|title=Gaia overview|website=[[Европейское космическое агентство|ESA]]|access-date=2021-10-10|archive-date=2021-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20211010104547/https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Gaia_overview|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cosmos.esa.int/web/gaia/earlydr3|title=Gaia EDR3 content - Gaia - Cosmos|website=[[Европейское космическое агентство|ESA]]|access-date=2021-10-10|archive-date=2020-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210022841/https://www.cosmos.esa.int/web/gaia/earlydr3|url-status=live}}</ref>. === Аноменклатура === Жәытәнатә аахыс аеҵәақәа [[Список названий звёзд|рхатәы хьыӡқәа]] роуан (шәахә.ҵаҟа), аха астрономиа аҿиарала аноменклатура џьбара аҭаххеит. 2016 шықәсанӡа аеҵәақәа рофициалтә хатәы хьыӡқәа ыҟамызт, аха 2020 шықәсазы [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] ишьақәнарӷәӷәеит ахатәы хьыӡқәа 336<ref name=":12">{{cite web|lang=|url=https://www.iau.org/public/themes/naming_stars/|title=Naming Stars|author=|website=International Astronomical Union|date=|publisher=|access-date=2020-10-26|archive-date=2020-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200411104839/https://www.iau.org/public/themes/naming_stars/|url-status=live}}</ref><ref name=":13">{{cite web|lang=|url=http://www.astromyth.ru/Astronomy/StarNames.htm|title=Названия звёзд|author=|website=Астромиф|date=|publisher=|access-date=2020-10-27|archive-date=2020-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023084319/http://www.astromyth.ru/Astronomy/StarNames.htm|url-status=live}}</ref>. 1603 шықәсазы [[Байер, Иоганн|Иоган Баиер]] иалеигалаз [[Обозначения Байера|Баиер идыргақәа]] раԥхьаӡатәихеит еиҭакрақәак рыманы иахьа уажәраанӡагьы рхы иадырхәо. Уи акаталог аҿы [[Созвездие|еҵәаџьаа]] зегьы зегь реиҳа илашоу аеҵәақәа [[Греческий алфавит|абырзен алфавит]] анбан, еҵәаџьаа рыхьӡ раҳасабала ахьӡ роуит. Абжьааԥны, аҭагылазаашьақәа зегьы рҿы акәымзаргьы, еҵәаџьаа рҟны зегь реиҳа илашоз аеҵәа анбан α аиуан, аҩбатәи — β уҳәа убас иҵегьы. Еҵәаџьаа рҿы аеҵәақәа абырзен алфавит аҿы анбанқәа раасҭа еиҳазар, рхы иадырхәоит алаҭын алфавит анбанқәа: раԥхьа a инаркны z аҟынӡа анбан хәыҷқәа, анаҩс A инаркны Z аҟынӡа анбан дуқәа. Иаҳҳәап, [[Лев (созвездие)|Алым еҵәаџьаа]] аҟҟны зегь реиҳа илашоу аеҵәа — [[Регул]] — α Алым адырга амоуп<ref name=":12" />. Инарҭбааны ахархәара змоу даҽа системак — [[обозначения Флемстида|Флемстид идыргақәа]] — цәырҵит 1783 шықәсазы, шьаҭас иамоуп 1725 шықәсазы икьыԥхьыз [[Флемстид, Джон|Џьон Флемстид]] икаталог, иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь. Уаҟа еҵәаџьаа аеҵәақәа зегьы аномер ранашьахоит [[Прямое восхождение|ишиашоу ахалара]] аизырҳара аԥҟарала. Ари аҩыза ахьӡ аҿырԥштәы — [[61 Лебедя|61 Агьад]]<ref name=":12" />. Ишыҟазаалакгьы аеҵәақәагьы арбоуп урҭ ахьазгәаҭоу акаталог ахьӡи уа иҟоу аномери рыла. Убас, иаҳҳәап, [[Бетельгейзе|Бетельгеизе]] еиуеиԥшым акаталогқәа рҿы иамоуп адыргақәа HR 2061, BD +7 1055, HD 39801, SAO 113271, PPM 149643<ref name=":12" />. [[Двойная звезда|Ҩбаны иҟоу]] ма [[Кратная звезда|ирацәаны иҟоу аеҵәақәа]], [[Переменная звезда|зҽызыԥсахуа аеҵәақәа]], иара убас [[Новая звезда|аеҵәа ҿыцқәа]], мамзаргьы [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа]] рзы ахархәара амоуп даҽа дыргатә системак<ref name=":12" />: * ҩбаны иҟоу, ирацәаны иҟоу аеҵәақәа ркомпонентқәа, хаз-хазы адыргақәа рымамзар, ахьӡ анҵәамҭаҿы алаҭын нбан дуқәа роуеит. Иаҳҳәап, [[Сириус]] асистемаҿы асса шкәакәа иамоуп адыргақәа Сириус B, α Ала Ду B, HD 48915 B; * зҽызыԥсахуа аеҵәақәа ирымоуп ҭоурыхла ишьақәгылаз еиҳа иуадаҩу [[Обозначения переменных звёзд|адыргақәа рсистема]]. Баиер ила адырга рымамзар, ахьӡ роуеит алаҭын нбан хадеи урҭ ахьгылоу еҵәаџьааи раҳасабала, R инаркны (ҭагылазаашьақәак рҿы Q инаркны) аартра аԥҟарала. Анбан Z ашьҭахь ҩ-нбанк змоу адыргақәа шьҭанеиуеит: RR инаркны RZ аҟынӡа, анаҩс SS инаркны SZ аҟынӡа уҳәа, ZZ аҟынӡа. Анаҩс ицоит адыргақәа AA инаркны AZ аҟынӡа, BB инаркны BZ аҟынӡа уҳәа QQ инаркны QZ аҟынӡа, насгьы анбан J ахархәара амаӡам. Ари аҩыза азнеишьа иалнаршоит еҵәаџьаа зегьы рҿы 334 еҵәа рарбара, уи ашьҭахь урҭ аадырԥшуеит V335, V336 уҳәа убас иҵегьы. Убас еиԥш иҟоу ахьӡқәа иреиуоуп [[R Андромеды|R Андромеда]], [[RR Лиры|RR Алира]], V1500 Агьад; * аеҵәа ҿыцқәеи асуперҿыцқәеи, зҽызыԥсахуа аеҵәақәа ишрыҵанакуагьы, ирымоуп даҽа дыргатә системак. Аеҵәа ҿыцқәа ахьӡ роуеит иахьгәарҭаз еҵәаџьааи ашықәси рыла, иаҳҳәап, [[новая Лебедя 1975 года|1975 шықәсазтәи Агьад аҿыц]], аамҭакала зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рсистемала ахьӡ (иара убри аҿыц иамоуп адырга V1500 Агьад). Асуперҿыцқәа арбоуп урҭ раартра ашықәс ала, раартра аишьҭагыларала: аԥхьатәқәа 26 арбоуп алаҭын нбан дуқәа A инаркны Z аҟынӡа, анаҩс aa инаркны az аҟынӡа, ba инаркны bz аҟынӡа уҳәа убас иҵегьы. Ари аҩыза адырга аҿырԥштәы — SN1997bs<ref>{{cite web|lang=|url=http://cbat.eps.harvard.edu/lists/Supernovae.html|title=List of Supernovae|author=|website=Central Bureau for Astronomical Telegrams|date=|publisher=|access-date=2020-10-26|archive-date=2020-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512190634/http://cbat.eps.harvard.edu/lists/Supernovae.html|url-status=live}}</ref>. == Аҭҵаара аҭоурых == === Ажәытәан аеҵәақәа рзы агәаанагара === Ауаа жәытәнатә аахыс ажәҩан иазхьаԥшуан, еиуеиԥшым аеҵәақәа ргәыԥқәа гәарҭон. [[Пещера Ласко|Ласко аҳаԥа]]ҿы иаарԥшу [[Плеяды (звёздное скопление)|Аплеиада]] [[Рассеянное звёздное скопление|иԥсаҟьоу аеҵәатә еизак]] ижәытәӡатәиу абахәтә сахьа ҳ. ҟ. XVIII—XV азқьышықәсақәа ирыҵаркуеит<ref>{{cite web|lang=|url=https://nplus1.ru/news/2016/05/16/Midnight-poem-date|title=Астрономы определили возраст древней поэмы по звездам|author=Екатерина Русакова|website=[[N+1]]|date=2016-05-16|publisher=|access-date=2020-10-27|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031035723/https://nplus1.ru/news/2016/05/16/Midnight-poem-date|url-status=live}}</ref>. Иахьанӡа иааит [[шумер|шумертәи]] аеҵәатә каталогқәа рҿы иарбоу еҵәаџьаақәак, ҳера II ашәышықәсазы [[Клавдий Птолемей|Птолемеи]] дзыхцәажәаз еҵәаџьаа 48 рахьтә 47 ианылеит [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] ишьақәнарӷәӷәаз 88 еҵәаџьаа рсиа<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astromyth.ru/Astronomy/BrieferHistory.htm|title=Кратчайшая история созвездий|author=|website=Астромиф|date=|publisher=|access-date=2020-10-27|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031021218/http://www.astromyth.ru/Astronomy/BrieferHistory.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1990155|автор=В. Г. Сурдин|статья=ЗВЁЗДНОЕ НЕ́БО|том=10|страницы=319—323|архив=https://web.archive.org/web/20201024175729/https://bigenc.ru/physics/text/1990155|архив дата=2020-10-24}}</ref>. Аеҵәа лашақәак ироуан рхатәы хьыӡқәа, иара убас еиуеиԥшым акультурақәа рҿы еиԥшымыз, — еиҳа аларҵәара роуит [[Арабы|араб]] хьыӡқәа<ref name=":13" />. [[Звёздное небо|Аеҵәа жәҩан]] ахархәаратә хықәкқәаг рзгьы рхы иадырхәон. [[Древний Египет|Ажәытәӡатәи Мысра]] ашықәс иалагамҭоуп ҳәа иԥхьаӡан [[Сириус]] раԥхьатәи [[Гелиакический восход|агелиактә мрагылара]] амш<ref name=":16">{{cite web|lang=|url=http://old.ihst.ru/aspirans/astronomyia.htm#_Toc100630709|title=История астрономии|author=|website=Институт истории естествознания и техники им. С. И. Вавилова|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629034610/http://old.ihst.ru/aspirans/astronomyia.htm#_Toc100630709|url-status=live}}</ref>. ҳ. ҟ. ахԥатәи азқьышықәса инаркны иҟаз [[Минойская цивилизация|Миноитәи ацивилизациа]] амшынуаа аеҵәақәа [[Навигация|анавигациа]]зы рхархәашьа рдыруан<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/navigation/|title=Navigation|author=|website=[[National Geographic (журнал)|National Geographic]]|publisher=[[National Geographic Society]]|date=2011-01-21|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023184839/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/navigation/|url-status=live}}</ref>. === Аеҵәақәа иубарҭоу рпараметрқәа рыҭҵаара === Астрономиа аҿиара ду аиуит [[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]]. Усҟантәи аамҭазы еиҳа еицырдыруа [[Звёздный каталог Гиппарха|аеҵәақәа ркаталог]] [[Гиппарх]] еиқәиршәеит ҳ. ҟ. II ашәышықәсазы: уи иагәылан 850 еҵәа аклассқәа 6 рыла цырцыррала еихшаны — уинахыс ари аиҟәыҭхара ҳаамҭазтәи [[Звёздная величина|аеҵәатә шәагаақәа]] рсистема иаҩызахеит<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1177906|title=Звездная величина|author=|website=[[Астронет]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731140657/http://www.astronet.ru/db/msg/1177906|url-status=live}}</ref>. Гиппарх иара убасгьы раԥхьа ииашаны [[Переменная звезда|зҽызыԥсахуа аеҵәа]] зыԥшааз иакәын — ҳ. ҟ. 134 шықәса рзшәа [[Новая звезда|аеҵәа ҿыц]]<ref>{{cite web|lang=|url=http://conferences.phys.uoa.gr/jets2008/historical.html|title=Astronomy in Ancient Rhodes|author=Antonios D. Pinotsis|website=conferences.phys.uoa.gr|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2017-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907030222/http://conferences.phys.uoa.gr/jets2008/historical.html|url-status=live}}</ref>. Уи ашьҭахь астрономцәа иааиԥмырҟьаӡакәа иаадыртуан аеҵәа ҿыцқәеи [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәеи]]: [[Китайская цивилизация|Китаи]] ҳера X—XVII ашәышықәсақәа рыҩныҵҟа иԥшаан 12 еҵәа ҿыци асуперҿыцқәеи. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан [[Крабовидная туманность|Акраб наҟәыра]] зхылҿиааз 1054 шықәсазтәи асуперҿыц<ref name=":16" />. Аха егьырҭ ахкқәа змоу зҽызыԥсахуа аеҵәақәа раартра иалагеит акырӡа ихьшәаны: урҭ рахьтә раԥхьатәи — [[Мира (звезда)|Мира]] ауп, уи зҽызыԥсахуа шакәу 1609 шықәсазы [[Давид Фабрициус]] игәеиҭеит<ref name="sfn12" />. Убри аан дара аеҵәақәа ртәы здыруаз маҷын: хәҭакахьала, урҭ [[Коперниковская революция|Коперник иреволиуциа]] ашьҭахьгьы даара ихароу [[Сфера неподвижных звёзд|имқәацо аеҵәақәа рысфера]] аҟны иҟоуп ҳәа иԥхьаӡан — уи иацхрааит аеҵәақәа рҟынӡа акыр ахьыбжьаз, уи иахҟьаны урҭ реизыҟазаашьатә ҵысрақәа ҳәа акгьы узгәаҭомызт<ref>{{cite web|lang=|url=https://www.planetarium-moscow.ru/education/tsikl-lektsiy-zvezdnye-uroki/detail.php?ID=34323|title=Открытие Солнечной системы|author=|website=[[Московский планетарий]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20201106215933/https://www.planetarium-moscow.ru/education/tsikl-lektsiy-zvezdnye-uroki/detail.php?ID=34323|url-status=live}}</ref>, ихараз аеҵәақәа [[Амра|Амра]] иаҩызаҵәҟьоуп ҳәа агәаанагарақәа еиҳа философиала ицәырҵуан, ишьақәгылон ауп. Раԥхьаӡакәны аеҵәақәа рҟынӡа абжьаӡара ахәшьара аҭара иҽазишәеит 1695 шықәсазы [[Христиан Гюйгенс|Христиан Гиуигенс]]: [[Сириус]] аҟынӡа абжьаӡара 0,5 [[Световой год|лашара шықәса]] иаҟарахеит, убри аан абжьаӡара фотометриала ахәшьара аиҭон. 1718 шықәсазы [[Эдмунд Галлей|Едмунд Галлеи]] иԥшааит [[Альдебаран]], Сириус, [[Арктур]] рхатәы ҵысрақәа. Иара убри аан астрономцәа аеҵәақәа [[Параллакс|рпараллаксқәа]] рыԥшаара рҽазыршәон, аха ашәагақәа риашара рызхомызт. Ус шакәызгьы арҭ аҽазышәарақәа егьырҭ аартрақәа ахылҿиааит: хәҭакахьала, 1802—1803 шықәсқәа рзы [[Уильям Гершель|Уилиам Гершель]] илшеит ҩбаны иҟоу аеҵәақәа жәпакы аоптикатә-ҩбатә еҵәақәа ракәымкәа афизикатә ҩбақәа шракәу ашьақәырӷәӷәара. Раԥхьаӡакәны аеҵәақәа рпараллакс 1818—1821 шықәсқәа рзы ҩ-еҵәак рзы ашәара илшеит [[Василий Яковлевич Струве|Васили Иаков-иԥа Струве]], урҭ руак азы — [[Альтаир]] азы — ашәагаа ҳаамҭазтәи аҵакы даара иазааигәахеит, Струве ихаҭа алҵшәа шиашаз агәра ганы дшыҟамызгьы. 1837 шықәсазы иара [[Вега]] апараллакс ишәеит, дук мырҵыкәа егьырҭ астрономцәа рылҵшәақәа ишьҭалеит<ref name=":16" />. === Аеҵәақәа рфизикатә ԥсабара аҭҵаара === Аиаша иацәыхаран аеҵәақәа рыԥсабарагьы агәаанагарақәа — уи аҭҵааразы раԥхьатәи шьаҿаны иҟалеит [[Спектрограф|акылааратә спектрограф]] аԥҵареи [[Спектральный анализ|аспектралтә анализ]] аҿиареи. [[Фраунгоферовы линии|Афраунгофертә цәаҳәақәа]] аартын 1815 шықәсазы, [[Исаак Ньютон|Исаак Ниутон]] Амра аспектр 1666 шықәсазгьы ишҭиҵаауазгьы. 1860-тәи ашықәсқәа рзы иалкаахахьан еиуеиԥшым аеҵәақәа, Амрагьы убрахь иналаҵаны, ратмосферақәа реилазаарақәа, иара убри аан [[Густав Кирхгоф]] иҳәеит иааиԥмырҟьаӡакәа аспектр ахьышьақәгылаша аеҵәақәа [[Фотосфера|рфотосферақәа]] рыҟазаара<ref name=":17" />. Аҵарауаа аанызкылоз даҽа зҵааран аеҵәақәа рымчхара ахыҵхырҭа: XIX, XX ашәышықәсақәа рҳәааҿы ирылаҵәаны иҟан аеҵәақәа лашоит, избанзар агравитациатә еиҵацалараан амчхара алырхуеит ҳәа аидеиа. Ари агипотеза проблемас иамаз, аԥхьаӡарақәа рыла, Амра азы ари аҩыза амеханизм {{E|7|0}} шықәсыла иазхар акәын, усҟан [[Геология|агеологиатә]] дыррақәа рыла Адгьыл ыҟеижьҭеи {{E|9|0}} ашықәсқәа иреиҵамкәа иҵуан. [[Радиоактивный распад|Арадиоактивра]] анаадырт ашьҭахь [[Джеймс Джинс|Џьеимс Џьинс]] [[Звёздный свет|аеҵәақәа рылашара]] иара ала аилыркаара иҽазишәеит, аха ари аидеиагьы Амра абас акраамҭа аԥсҭазаара азеиҭаҳәомызт; амчхара [[Аннигиляция|аннигилиациа]] абзоурала иалҵуеит ҳәа агипотеза иара итәын. Аҵыхәтәан, 1920 шықәсазы [[Артур Эддингтон|Артур Еддингтон]] иҳәеит [[водород|аӡри]] агәыцәқәа [[Гелий|агели]] агәыцәқәа рахь ианиасуа амчхара шалҵуа, уи аиҭакра шыҟалаҵәҟьоз ихаҿы ишааимгозгьы, аҵыхәтәаны уи агәаанагара иашахеит — 1930-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы иаартын аӡри агели ахь аиагара [[Протон-протонный цикл|апротон-протонтәи]] [[CNO-цикл|CNO-тәи]] рциклқәа. Аеҵәақәа рымчхара ахыҵхырҭа анышьақәыргылаха ашьҭахь иҿио иалагеит [[Эволюция звёзд|аеҵәатә еволиуциа]] атеориақәа, урҭ иалдыршеит иубо аеҵәақәа реиуеиԥшымзаареи [[Диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Герцшпрунг — Рассел рдиаграмма]]ҿы реихшареи реилыркаара<ref name=":16" />. == Акультураҿы == [[Афаил:Van_Gogh_-_Starry_Night_-_Google_Art_Project.jpg|мини|«Еҵәала иҩычоу аҵх»]] Еиуеиԥшым ажәларқәа иалыркаауан еиуеиԥшым [[Астеризм (астрономия)|астеризмқәеи]] [[Созвездие|еҵәаџьааи]], аха шамахамзар акультурақәа зегьы рҿы еҵәаџьаа рахь еиднакылон [[Большая Медведица|Амшә Ду]], [[Орион (созвездие)|Орион]], [[Плеяды (звёздное скопление)|Аплеиадақәа]] рыеҵәақәа. Лассы-лассы ажәҩан аҿы иубоз афигурақәа еиуеиԥшым ажәларқәа рмифқәеи рлегендақәеи зыҽрымардоз ахаҿсахьақәа, амаҭәарқәа, ма аԥстәқәа ирыдҳәалан. Ҳаамҭазтәи еҵәаџьаа жәпакы ҷыдала [[Ажәытәӡатәи Еллынтәыла амифологиа|ажәытә бырзен мифологиа]] ауп изыдҳәалоу<ref>{{Книга|ссылка=http://lib.kunstkamera.ru/rubrikator/02/978-5-88431-326-2|автор=[[Берёзкин, Юрий Евгеньевич|Берёзкин Ю. Е.]]|заглавие=Рождение звездного неба: представления о ночных светилах в исторической динамике.|ответственный=|год=2017|издание=|место=СПб.|издательство=МАЭ РАН|страницы=|страниц=316|isbn=978-5-88431-326-2|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031011120/http://lib.kunstkamera.ru/rubrikator/02/978-5-88431-326-2}}</ref><ref>{{cite web|lang=|url=http://www.ianridpath.com/startales/contents.html|title=Ian Ridpath’s Star Tales — Constellation Mythology and History|author=Ian Ridpath|website=|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025025129/http://ianridpath.com/startales/contents.html|url-status=live}}</ref>. [[Звёздное небо|Аеҵәа жәҩани]] уи аҟны иҟаз аеҵәақәеи заатәи ацивилизациақәа жәпакы рҿы нцәахаҵаратә ҵакқәаны ирыдыркылон — ари аидеиа [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]] ахы ыҵнахит, уантәи адунеи зегьы иалаҵәеит ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Иара убраҟа ицәырҵит [[астрология|астрологиа]]гьы, уи [[Новое время|аамҭа Ҿыц]] аҟынӡа [[Астрономиа|астрономиа]] иаҿыҵуамызт<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/nature-worship|title=Nature worship — Stars and constellations|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120090844/https://www.britannica.com/topic/nature-worship|url-status=live}}</ref><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/philosophy/text/1835991|автор=Г. Е. Куртик, А. И. Кобзев, В. Г. Лысенко|статья=АСТРОЛО́ГИЯ|том=2|страницы=404—408|архив=https://web.archive.org/web/20210128095708/https://bigenc.ru/philosophy/text/1835991|архив дата=2021-01-28}}</ref>. Аеҵәа жәҩан аԥшра рныԥшуеит еиҳа ҳаамҭа иақәшәо акультура арҿиамҭақәа рҿгьы. Ҿырԥштәыс иааҳгозар, [[Ноктюрн (живопись)|ноктиурн]] — уахынлатәи асценақәа, ҷыдала уахынлатәи ажәҩан асахьа злоу аҿыханҵа астиль ауп: ари ажанр аҿы зегь реиҳа еицырдыруа асахьақәа ируакуп [[Ван Гог, Винсент|Винсент ван Гог]] «[[Звёздная ночь|Еҵәала иҩычоу аҵх]]». Иара убас аеҵәақәа ирызкуп еиуеиԥшым [[Художественная литература|асахьаркыратә литература]] арҿиамҭақәа, [[Научная фантастика|аҭҵаарадырратә фантастика]]ҿы лассы-лассы ирыхәаԥшуеит иалкаау аеҵәақәа, ма аеҵәатә системақәа<ref name=":19">{{Статья|ссылка=https://doi.org/10.1007/978-90-481-9748-4_16|автор=Varadaraja Venkata Raman|заглавие=Impact of Stars on Human Culture|год=2011|ответственный=Anna-Teresa Tymieniecka, Attila Grandpierre|язык=en|место=Dordrecht|издание=Astronomy and Civilization in the New Enlightenment: Passions of the Skies|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer Netherlands]]|страницы=151—165|isbn=978-90-481-9748-4|doi=10.1007/978-90-481-9748-4_16}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.artsy.net/article/artsy-editorial-artists-made-night-sky-muse|title=From Van Gogh to Vija Celmins, These Artists Have Made the Night Sky Their Muse|author=Alina Cohen|website=Artsy|date=2018-06-07|access-date=2021-01-03|archive-date=2021-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516063556/https://www.artsy.net/article/artsy-editorial-artists-made-night-sky-muse|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.tor.com/2018/07/23/classic-sci-fi-star-systems-keep-getting-ruined-by-science/|title=Classic Sci-Fi Star Systems Keep Getting Ruined by Science|author=James Davis Nicoll|website=Tor.com|date=2018-07-23|publisher=|access-date=2021-01-03|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125231834/https://www.tor.com/2018/07/23/classic-sci-fi-star-systems-keep-getting-ruined-by-science/|url-status=live}}</ref>. Лассы-лассы аеҵәақәа еиҳа асимволтә ҵакы аҭаны ирыхәаԥшуеит: еиуеиԥшым абызшәақәа рҿы ажәа «аеҵәа» еиҭарго аҵакқәа рацәаны иамоуп. Аеҵәа асхематикатә сахьа уԥылоит 40 инареиҳаны атәылақәа рбираҟқәа рҿы, урҭ рӷьырак [[ислам|ԥсылмантә]]қәоуп: ари адинхаҵараҿы [[звезда и полумесяц|аеҵәеи амзаҿеи]] аҭынчреи аԥсҭазаареи ирсимволуп. Аеҵәақәа егьырҭ адинхаҵарақәа рҿгьы ароль ду нарыгӡоит: иаҳҳәап, [[Ақьырсианра|ақьырсианра]]ҿы инарҭбааны ирдыруеит [[Вифлеемская звезда|Вифлеемтәи аеҵәа]] иазку асиужет<ref name=":19" />. == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * {{Книга|ref=Кононович, Мороз|автор=Кононович Э. В., [[Мороз, Василий Иванович|Мороз В. И.]]|заглавие=Общий курс астрономии|ответственный=|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=М.|издательство=Едиториал УРСС|страницы=|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}} * {{Книга|ref=Сурдин|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|заглавие=Астрономия: век XXI|ответственный=|год=2015|издание=3-е изд|место=М.|издательство=Век 2|страницы=|страниц=608|isbn=978-5-85099-193-7}} * ''[[Шкловский, Иосиф Самуилович|Шкловский И. С.]]'' [http://telescop-optic.ucoz.ru/Stars_Shklov.pdf Звезды: их рождение, жизнь и смерть] — 3-е изд., перераб. — М.: Наука, 1984. — 384 с. * ''[[Шкловский, Иосиф Самуилович|Шкловский И. С.]]'' [http://nuclphys.sinp.msu.ru/books/pop/%D0%A8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.pdf Вселенная, жизнь, разум.] — 6-е изд., доп.— М.: Наука, 1987. — 320 с. * {{Книга|ref=Fundamental Astronomy|ссылка=https://books.google.ru/books?id=DjeVdb0sLEAC&hl=ru|автор=Karttunen H., Kroger P., Oja H., Poutanen M., Donner K. J.|заглавие=Fundamental Astronomy|ответственный=|год=2007|издание=5th Edition|место=Berlin|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|страницы=|allpages=510|isbn=978-3-540-34143-7}} == Азхьарԥшқәа == * {{cite web |last= Kaler |first= James. |title= Portraits of Stars and their Constellations |publisher= University of Illinois |url= http://stars.astro.illinois.edu/sow/sow.html |access-date= 2010-08-20}} * {{cite web |author= Prialnick, Dina; Wood, Kenneth; Bjorkman, Jon; Whitney, Barbara; Wolff, Michael; Gray, David; Mihalas, Dimitri |title= Stars: Stellar Atmospheres, Structure, & Evolution |date= 2001 |publisher= University of St. Andrews |url= http://www-star.st-and.ac.uk/~kw25/teaching/stars/stars.html |access-date= 2010-08-20 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110515133235/http://www-star.st-and.ac.uk/~kw25/teaching/stars/stars.html |archive-date= 2011-05-15}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:еҵәа}} [[Акатегориа:Аеҵәақәа| ]] [[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа рыхкқәа]] [[Акатегориа:Астрофизика]] [[Акатегориа:Аеҵәатә астрономиа]] [[Акатегориа:Астрономтә еилкаарақәа]] [[Акатегориа:Алашара ахыҵхырҭақәа]] 1suiqribm1v16kjzeqrkt8okkm5yeig Ахцәажәара:Аеҵәа 1 57703 175892 2026-10-22T12:33:13Z Nart17 17397 Аиҭагара: Айнар Читанава 175892 wikitext text/x-wiki == Аиҭагара == Ари астатиа [[:ru:Звезда|аурыс Авикипедиа астатиа «Звезда»]] аҟынтәи еиҭагоуп (алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0]; авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы). * '''Аиҭагаҩ:''' Айнар Читанава * '''Апроект:''' Nart17 translation team pea33h43f3t29hfzkupe5ljn56riwf6 Акатегориа:Аеҵәатә астрономиа 14 57704 175897 2026-10-22T21:28:55Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commonscat|Stellar astronomy}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:еҵәатә астрономиа}} [[Акатегориа:Астрономиа асубдисциплинақәа]] [[Акатегориа:Аеҵәақәа]]» 175897 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Stellar astronomy}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:еҵәатә астрономиа}} [[Акатегориа:Астрономиа асубдисциплинақәа]] [[Акатегориа:Аеҵәақәа]] c0v275qy3mj93ebmgr2yzrl8lfsvd8d Акатегориа:Астрономтә еилкаарақәа 14 57705 175899 2026-10-22T21:31:28Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Concepts in astronomy}} [[Акатегориа:Астрономиа]] [[Акатегориа:Афизикатә еилкаарақәа| ]] [[Акатегориа:Аҭҵаарадырраҿы аконцепциақәа реилкаарақәа]]» 175899 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Concepts in astronomy}} [[Акатегориа:Астрономиа]] [[Акатегориа:Афизикатә еилкаарақәа| ]] [[Акатегориа:Аҭҵаарадырраҿы аконцепциақәа реилкаарақәа]] az2p2w0heosqm6vxoeg3w2gkdltzvci Акатегориа:Алашара ахыҵхырҭақәа 14 57706 175902 2026-10-22T21:35:46Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Light-generating objects}} {{Cat main|Алашара ахыҵхырҭақәа рсиа}} {{DEFAULTSORT:лашара ахыҵхырҭақәа}} [[Акатегориа:Алашара|хыҵхырҭақәа]]» 175902 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Light-generating objects}} {{Cat main|Алашара ахыҵхырҭақәа рсиа}} {{DEFAULTSORT:лашара ахыҵхырҭақәа}} [[Акатегориа:Алашара|хыҵхырҭақәа]] 4pv69v3piaumz1y22zgsd40ynqwru8r Акатегориа:Алашара 14 57707 175903 2026-10-22T21:43:47Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Light}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:лашара}} [[Акатегориа:Афымцамхылдызтә спектр]] [[Акатегориа:Афымцамхылдызтә шәахәа]] [[Акатегориа:Аелектродинамика]] [[Акатегориа:Ацәқәырԥақәа]]» 175903 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Light}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:лашара}} [[Акатегориа:Афымцамхылдызтә спектр]] [[Акатегориа:Афымцамхылдызтә шәахәа]] [[Акатегориа:Аелектродинамика]] [[Акатегориа:Ацәқәырԥақәа]] 604qhm0rck8bqtftjeqhlofvnaz9paf