Авикипедиа abwiki https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Амедиа Цастәи Ахцәажәара Алахәыла Алахәыла ахцәажәара Авикипедиа Авикипедиа ахцәажәара Афаил Афаил ахцәажәара Амедиавики Амедиавики ахцәажәара Ашаблон Ашаблон ахцәажәара Ацхыраара Ацхыраара ахцәажәара Акатегориа Акатегориа ахцәажәара TimedText TimedText talk Амодуль Амодуль ахцәажәара Event Event talk 0 3366 175984 148832 2026-10-24T10:48:34Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Қырҭтәылa иҟоу ақьырсианра]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Қырҭтәыла иҟоу ақьырсианра]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175984 wikitext text/x-wiki [[Файл:SHUSHANIKI3.jpg|thumb|230px|Шушаник лгәаҟра]] '''[[Шушаник]] лгәaҟрaқәa''', ''игәаҟра'' ({{Lang-ka|წამებაჲ წმიდისა შუშანიკისი დედოფლისაჲ – ''Ҵамебаи Ҵминдиса Шушаникиси Дедоԥлисаи''}}) — [[Иакоб Цуртавели]] рҿиамҭа ([[476]]—[[483]] шш.) Алықьса Гогәуеи иареи еицхырааны Иаков Цурҭавели иҭоурыхтә рҿиамҭа „Шушаник игәаҟра“ аԥсышәала идырцәажәахьан. == Алиутература == *Bart D Ehrman, Andrew Jacobs, editors, ''Christianity in Late Antiquity, 300-450 C.E: A Reader'', Oxford University Press US, pages 499-504, ISBN|0-19-515461-4 *[[Donald Rayfield]], ''[[The Literature of Georgia: A History]]'', Routledge (UK), page 42 ISBN|0-7007-1163-5 [[Акатегориа:Қырҭтәылатәи алитература]] [[Акатегориа:Қырҭтәыла иҟоу ақьырсианра]] la332oapks5ax1xb4c4u0rbgtbtlgkt 0 17176 175905 173907 2026-10-23T20:51:47Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 175905 wikitext text/x-wiki [[Файл:Abkhazia map-ru.svg|thumb|250px|Аԥсны ахсаала]] '''Аԥсны,''' мамзаргьы '''Аԥсынтәыла''', '''Аԥсынра''', '''Аԥсны''' ([[абзыԥқәа]] рцәажәашьала), '''Аԥсын''' (асаӡуақәа рцәажәашьала), '''Аԥсны́''', (ҭырқәтәылатәи аԥсуаа рцәажәашьала) ([[Абаза бызшәа|абаз.]]Апсныч1выла, Апсны насгьы Апсын (ажәытә иҟаз атермин), {{lang-ka|აფხაზეთი}}) — [[Амшын Еиқәа]] аҩада-мраҭашәаратәи аԥшаҳәаҿы, Кавказ ацәаҳәа Хада аҩада-мраҭашәаратәи ахәҭаҿы иҟоу атәыла. Иара ахаҭа 7 аҭоурыхтә тәылаҿацәқәа иаҵанакуеит: [[Саӡны]], [[Бзыԥын]], [[Гәма]], [[Абжьыуатәи Агьежьыра]], [[Мырзаҟан]], [[Дал]]-[[Ҵабал]], [[Ԥсҳәы]]-[[Аибӷа]]. Иахьазын де-факто [[Аԥсны аҳәынҭқарра]] ҳәа статусла иҟоуп, иааннакылоит 8,7 нызқь кв. км. аҳәынҭқарратә ҳәааақәа [[Егры|Егри]] [[Ԥсоу]]и аӡиасқәа рыбжьара иаԥнуп. Ауи аҳәынҭқарра ахьыԥшымра иазхарҵеит: [[Урыстәыла]], [[Никарагуа]], [[Венесуела]], [[Науру]]. Аҩадахьала иаԥнуп [[Урыстәыла афедерациа]], алада-амрагыларахьтәи аган ала иалсуеит [[Самегрело-Земо-Сванети]](Гыртәылеи Ашәантәылеи) административтә ҳәаа иавакны. == Аҭоурыхтә географиа == 19 ашәышықәсазы, Урыс-Кавказ еибашьра ҟалаанӡатәи аамҭақәа рзы, Аԥсуаа аӡиас Егры аҟынтәи Мцасҭа (мамзаргьы "Мца") аҟынӡа (аублаа рҳәаанӡа) еиҳараҩыкны инхон. Аԥсны, аполитикатә ак еиԥш, еиуеиԥшым аепохаҿ еиуеиԥшым аҵакырадгьыл иаҵанакуан, уи аҳәаақәа еснагь иақәшәомызт аетникатә Аԥсны, аԥсуа аимшьҭрақәа рыла инырхоу адгьылқәа. [[Файл:Abkhazia in its region.svg|thumb|350px]] == Аԥсуаа == Аҭоурыхтә Аԥсны аҵакырадгьылаҿ инхон аԥсуа аимшьҭрақәа. Аимшьҭра цыԥхьаӡа иааган ахатә диалектла. 1864 шықәсазы Кавказтәи аибашьра ашьҭахь аԥсуа аимшьҭрақәа реиҳара, аубыхцәеи черкезааи ирыцны иахырцеит Османтәыла аимпериахь. == Аԥсабара == === Арелиеф === Агеоморфологиала Аԥсны ихаданы ашьхатә регионуа. Ианеиҵаха 74% ашьхақәеи ашьхарԥыи ааннакылоит, егьырҭ - арха-ҟьаҟьарақәа. Ашьхатә ахәҭаҿы аструқтуратә-аденудациатә ашь-хеибаркырақәа, урҭ рыбжьара атиктоникатә-аерозиатә аҩхаақәа рацәоуп. Ашь-хеибаркырақәа рҟынтәи иреиҳауп аҩада-амраҭашәара аҟынтә алада-амрагыларахь еиҵыху Кавкасиони ихадоу аӡы еиҩызшоу ашь-хеибаркыра. Ашь-хеибаркыра ихадоу ақәыцәқәа роуп: Агеԥсҭа(3257м), Ԥсыш (3970м), Ерцахә (3910м), Домбаиулген (4046м), Гвандра(3985м). Иара убас Клухори(2781м), Марухи(2746м) акаҵәарақәа. Ашь-хеибаркыра злахагалоу камбриаулисцина акристалтә, апалеозоитә аметаморфикатә ацәаҟьақәа рҿы ажәытәтә, иахьатәи аҵаатә формақәа рыла ибеиоу альпикатә релиеф рацәоуп. Ихадоу ашь-хеибаркыра ицаҟьаны илбаауеит аӡиас Сакен, Чхалҭа, Бзыԥ атектонтә-аерозиатә аҩхаақәа рахь. Аԥсны ашьхатә агәҭантәи ахәҭа иааныркылоит Кавкасиони аваратә ашь-хеибаркырақәа: Гагра, Бзыԥ, Кодор, Ашәынтәыла-Аԥсны ашь-хеибаркырақәа, иарбанқәоу рхатә аганахьала, ирацәоу аиҿыгарақәа рымоуп. Гагра америдиантә ашь-хеибаркыраҿ, иарбану аӡиасқәа Гагрыԥшь, Жоеквар аҩхаа Бзыԥ аҩхаа иалнакаауеит, ирацәоуп аизҳара змоу арелиеф акарсттә формақәа. Аԥсны ихадоу ахәҭа Бзыԥ асубҭбааратә ашь-хеибаркыра (ахықәцә Капишистра 3156м) аӡиасқәа Кәыдры, Хыԥсҭа, Ааԥсҭа, Гәымсҭа, Келашәыр, Бзыԥ аӡҭарчырақәа аӡы аиҩшага иааннакылоит. Ашь-хеибаркыра амраҭашәаратә ахәҭа акьырхаҳәқәа рыла ихагалоуп, арелиеф акарсттә формақәа рыла иаагоуп, амрагыларатәи ахәҭа апорфиатәуп, ирацәоуп ашьха-аҩхаақәа ерозиатә, аҵааршәыратә формақәа. Аԥсны агәҭантәи, ацәаҳәа зегь амрагыларатәи ахәҭа аӡиасқәа Кәыдры, Ингур аҩхаақәа рыбжьара ихагалоу Кәыдры, Ашәынтәыла-Аԥсны ашь-хеибаркырақәа иааныркылоит. Ахықәцә Хәаџьал (3309м) амраҭашәарахь ишьҭоу Кәыдрытәи ашь-хеибаркыра еиҳа илаҟәуп, иахьатәи аҵааршәырақәа ирыгны. Ахықәцә Хәаџьал аҩада-амрагыларахьала ихагалоу Ашәынтәыла-Аԥсны ашь-хеибаркыра еиҳарак иҳаракуп (ахықәцәқәа Могуаширха - 3847 м, Харихра - 3710 м), еснагьтәи асы ала, аҵааршәырақәа рыла ихҩоуп. Абри ашь-хеибаркыра зегь раасҭа узызнеиша акаҵәароуп Хида (2633м), иарбану Аԥсны Земо Сванети иамаздоу. Ашәантәыла-Аԥсны ашь-хеибаркыра атиптә альпикатә релиефла иарбоуп, Кәыдрытәи ашь-хеибаркыра еиҳарак ишшоу арелиеф амоуп. Абра амраҭашәаратә ацаҟьатә ахәҭаҿы акарсттә арелиеф ыҟоуп. Ашьхатә Аԥсны иалкаауп ахҟьа аерозиатә аихшара аҵаулара дула. Еиҿаԥшуа атектонтә-аерозиатә аҩхаақәа еиҳарак иҭбаау, ихлаӷьоуп, аҭбаара иҭшәоу, ирхәоу. Ирацәоуп аканионқәа, ацаҟьашә. Аԥсны Кавкасиони аладатәи акалҭаҿ еиҵыхуп ицәгьоу ашьха аԥхьатәи цәаҳәа, иарбану акырӡа еихшоу ахәадароу, иҭаҟҟоу, арелиефла иалкаауп. Ирыларҵәоуп арелиеф атектонтә-аерозиатә, акарсттә, аҿыбгаратә формақәа, иара убас амшынтә, аӡиастә терассақәа. Ашьха аԥхьа иалкаауп акьырхаҳәқәа рыла ихагалоу акарсттә (Гагра, Афон ҿыц, Аҟәа, Ҵабал), икарсттәым, џьара-џьара иаҿыбгоу (Ганҭиади, Миусера, Ешыра, уб. егь.) ахәҭақәа. Ашьха аԥхьа амшын Еиқәа аԥшаҳәа иавакны иамоуп аллиувиалтә арха-ҟьаҟьарақәа, иарбанқәоу амшын аҟнытә адиунақәа рыла иалкаау. Аҟәа аҩада-амраҭашәарахьала арха-ҟьаҟьара аҵакыра маҷ ааннакылоит, алада-амрагыларахьала еиҳа-еиҳа иазҳауеит (Самурзаҟано арха). Аԥсны аԥшәаҳәатә цәаҳәа еизадоуп. Иазгәаҭатәуп Аҟәеи Гагреи араионқәа, Гәдоуҭа, Аҟәа амысқәа. === Агеологиатә аилазаара, ихәарҭоу адгьыл иҵырхуа === Аԥсны иалоуп Кавкасиони аладатәи анаара илакьу асистема, Қырҭтәыла ацәаҳәа амраҭашәаратә ахәҭақәа рыструктурақәа. Абра иаагоуп кембриа аҿаԥхьатәи, палеозоитә, амезозоитә, каионозоитә ақәра змоу ацәаҟьақәа. Кембриа аҿаԥхьатәи аметаморфикатә ацәаҟьақәа - аметаморфикатә аҿысҭеиқәҵақәа, агранитоидқәа, имаҷны амармалташь - ихтуп иара убас аҩадатәи ахәҭаҿы, Кавкасиони аҟны. Абри ацәаҟьақәа аинтенсивла адеформациа аманы, еиҟәыҵәоуп. Аӡиасқәа Бзыԥ, Кәыдры ахыҵхырҭақәа ихаданы иӷәӷәоу илакьу ҵаҟа-иуртәи аиқәаҵәа анышәаԥшь-аҿысҭеиқәҵақәа, еилаԥсоу авулкантә ацәаҟьақәа рыла еилоуп. Абжьаратә-иуртәи ақәра амоуп иара убас ақалақь Тҟәарчал акәша-мыкәша, аӡиасқәа Ԥсоу, Бзыԥ аӡҭарчырақәа ахаҳәрацәа злоу анышәаԥшьқәа, ԥслымӡхаҳәқәа. Хыхьтәи-иуртәи ақәра змоу ацәаҟьақәа еиҳарак арифтә акьырхаҳәқәа рыла иарбоуп, Аԥсны агәҭантәи ахәҭаҿы ирацәоуп. Амрагыларахьала акьырхаҳәқәа ирыԥсахуеит агиԥстә иԥштәылоу анышәаԥшьқәа, ԥслымӡхаҳәқәа, мацара аҩадахьала анышәаԥшьқәа, ԥслымӡхаҳәқәа ааглыхтә кьырхаҳәқәа. Аԥсны аҩадатәи ахәҭаҿы ирылаҵәахьоу амелтә, апалеоцентә-аеоцентә ацәаҟьақәа еиҳарак акьырхаҳәқәа, мергелқәа рыла иаагоуп, мацара олигоцентә, неогентә ақәра змоу аахыҩлақәа - ԥслымӡхаҳәқәа, анышәаԥшьқәа, аконгломератқәа рыла. Ари аҵыхәтәантәи еилоуп Кавкасиони шьақәзыргылаз ацәаҟьақәа ирықәнаӡәӡәаз маҭәахәқәа рҟынтә. Аԥсны аладатәи ахәҭаҿы хыхьтәи-иуртәи, амелтә, апалеогентә, анеогентә ақәра змоу ацәаҟьақәа иԥсыҽны илакьуп. Аԥсны агеологиатә аилазаараҿ акрызҵазкуа ароль иааннакылоит амезозоитә ақәра змоу амагматә ацәаҟьақәа (Кардивачи, Санчар, Лаба, Келашәыр, Гораԥа агранитоидқәа, диоритқәа; хыхьтәи-иуртәи ақәра змоу Диабаз асосудқәа). Аԥсны адгьыл иҵырхуа аҟынтә иазгәаҭатәуп Тҟәарчал, Бзыԥ ахаҳәрацәа аҵхырҭақәа, аӡиас Бзыԥ ахыҵхырҭаҿ аџьаус аҵхырҭа. Ирацәоуп атса, ацинк, абҩа, даҽа аметаллқәа рхыҵхырҭақәа. Иметаллтәым адгьыл иҵырхуа аҟынтә иаҳпылоит еиҳарак барит (Бзыԥ, Кәыдры, Мықә, Аԥсҭа абхааҿ), агипс, мацара аргыларатә, ашьыхга амаҭәахә аҟынтә акьырхаҳә, ақьырмыттә нышәаԥшь, серпентинит, диабаз, диорит. Иалукаартә ирацәоуп аҽыхәышәтәыга аминералтә ӡқәа-арацәаӡритә аминералтә ӡыхьқәа аӡиасқәа Кәыдры, Сакен, Гвандра, Чхалҭатәи Бзыԥ, Ауадҳара, убас даҽа аҩхаақәак рҿы, мацара аҽыхәышәтәыга аӡырԥхақәа Тҟәарчал, Аҟәа, Афон ҿыц, Гагра акәша-мыкәшаҿ. === Аҳауа === Аԥсны аҳауа атипқәа аҳаракыратә зонақәа рыла иаларцәоуп: амшынтә ицәааку асубтропикатә ҳауа аӡын ԥхала, ишоуроу аԥхынла (а. а. 300-400 м); ицәааку аҳауа иаҩцамкәа ихьшәашәоу аӡынла, акыраамҭа ишу аԥхынла (300-400 м аҟынтә 100-1100 м аҟынӡа); ицәааку аҳауа ихьшәашәоу аӡынла, акыраамҭа ишу аԥхынла (1000-1100 м аҟынтә 2000-2100 м аҟынӡа); ашьхаҳаракыратә ицәааку, иҿыхьҭоу аҳауа (2000-20100 м аҟынтә 2800-2900 м аҟынӡа), ашьхаҳаракыратә нивалтә ҳауа (2800-2900 м ахыхь). Аҳауа абжьаратә ашықәстәи атемпература арха-ҟьаҟьараҿ 13.9 аҟынтә 15 °С аҟынӡа аҽаԥсахуеит, ахәада-абахәратә ашьха аҿаԥхьа иҟоуп 13-14 °С, мацара ашьхақәа рҿы, 2600 м аҳаракыраҿ, 0 °С; Аԥснытәи Кавкасиони еиҳарак иҳараку ашьхақәа рҿы - 9, - 10 °С аҟынӡа илеиуеит. Зегь раасҭа иԥхоу амза (ԥхынгәымза-нанҳәа) абжьаратә температура иреиҳаӡоу ашьхақәа рҿы 0 °С еиҵоуп, Аҟәа аҟны 24.5 °С инаӡоит. Зегь раасҭа ихьшәашәоу амза абжьаратә температура аԥшаҳәаҿы 6 °С еиҳахаӡом. 500-600 м аҟынӡа жьырныҳәамза абжьаратә температура зегьынџьара 0 еиҳауп, абриазы уи асубтропикатә ацәаҳәа иаҵанакуеит. Хыхь атемпература иагхоит, Аԥснытәи Кавкасиони араионаҿ - 18, -19 °С илаҟәуеит. Аҳауа амаксималтә температура 40 аҟынтә 10-15 °С аҟынӡа, амаксималтә температура иашьашәаланы - 13 аҟынтә - 35 °С аҟынӡа. Иубарҭоуп атемпература аҽаԥсахра ашьха абжьаратә аҳаԥқәа рҿы, иахьазгәаҭоу атемпературатә инверсиақәа. 500-600 м аҳаракыраҿ активтә авегетациатә период анҵыра 200 мшынӡа ицоит, мацара 10 °С еиҳау атемпературақәа реицҵалыҵ 3000-3500° инаӡоит, иарбан изыззхоу аԥсабаратә, акультуратә асубтропикатә аҵиақәа рзы. Аԥсны ибеиоуп атмосфератә алышәшәақәа рыла, аха уи еиҟарамкәа еихшоу хазтәи араионқәа рыбжьара еиԥш, убас ашықәс асезонқәа ирыхәаԥшны. Аԥшаҳәатә ацәаҳәаҿы абжьарала ашықәс аҩныҵҟа 1310 мм аҟынтә 1500-1550 мм аҟынӡа алышәшәа иаауеит. Ашьха аҿаԥхьа, ашьхақәа рҿы алышәшәақәа рхыԥхьаӡара иазҳауеит: Дәрыԥшь (250м) - 1980 мм, Гагра ашь-хеибаркыраҿ (1644 м) - 2280 мм, Ауадҳараҿ (1600 м) - 2480мм; Бзыԥ, Кәыдры ашь-хеибаркырақәа аладатәи акалҭқәа рҿы 3000 мм еиҳауп. Еиҳарак имаҷу алышәшәа иаауеит ашьхақәа рыбжьара аҭыҳәҭақәа рҿы (1500-1800 мм). Алышәшәақәа рмаксимум аӡын иаауеит аминимум аԥхын. Абри аганахьала уи Адгьылбжьарамшын аҳауа атип еиԥшхоит, аӡын алышәшәақәа акрызҵазкуа ахәҭа асы асахьала иаауеит. Асы аҿыгҳара амшын аԥшаҳәа ацәаҳәаҿы 10 см, ашьхақәа рҿы 2-4 м еиҳауп. === Аҩныҵҟатәи аӡқәа === Аԥснытәи аӡиасқәа реимадара рацәоуп. Ихадоу аӡиасқәа Кәыдры, Бзыԥ, Аалӡга, Гумысҭа, Мықә, уб. егь. иаҵанакуеит амшын Еиқәа аӡҭачыра. Аҳәаатә аӡиасқәоуп Ингур, Ԥсоу. Аӡиасқәа рҿы ирацәоуп аӡҭыҽҽарақәа, лассы имҩасуеит, иахьеилалоу иарҿиоит имаҷу аӡхыршша. Ихадоу аӡиасқәа еилаԥсаны ирчахоит: 2000 м аҟынӡа еиҳарак ақәаӡыла, хыхь - асырӡыҭи аҵааршәырақәа ирыцрыҵуа аӡылеи. Адгьыл аҵаҟатәи аӡқәа рыла арчара ароль дууп акарсттә зонаҿ. Аҩаӡарақәа рмаксимум ааԥын, аԥхын алагамҭаз иҟоуп, аминимум - аӡын. Аамҭа-аамҭала иадыруеит аӡхыҵрақәа. Еиҳарак еснагьтәи аҩаӡарала иалкаауп акарсттә адгьыл аҵаҟатәи аӡиасқәа. Аԥсны ирацәоуп аӡиақәа: Рица, Адуеда, Аӡыжь, Дерикәараӡыжь, Ҟварашь, Риҵа маҷ, Амтҟьал, аӡиа Еиҵәа, уб. егь. Урҭ иҳараку ашьхақәа рҿы иҭыԥыркуп, еиҳарак аҵааршәыратә, акарсттә ҿиамҭақәоуп. Амшын аԥшаҳәатә арха лагунатә (Инкиҭ, Бебесир, Папанҵҟәыр), аӡиас ахьыҟаз аӡиақәоуп. Аӡиақәак аҩаӡареи асаркьеи аҵакыра аҽыԥсахра адыруеит. Аӡиақәа рыхәҭак ибеиоуп иктиофаунала. Амшын аԥшаҳәатә архаҿ иҟоуп аӡмахқәа, иарбанқәоу рыхәҭа иҭарбоуп ма аҭарбара апроцессаҿ иҟоуп. Аԥсны ашьхаҳаракыратә ахәҭаҿы 376 аҵааршәыра ыҟоуп (аҵакыра 70 км²), иарбанқәоу рҟынтәи мацара хәба роуп актәи аишьҭагыла аҟынтә. === Адгьылқәа === Аԥсны амшын аԥшаҳәатә архаҿ аллиувиалтә, аӡмахтә адгьылқәа рацәоуп. Ацәаакыра рацәа змоу архаҿ аӡмахтә, аторфтә-аӡмахтә адгьылқәоуп, иарбанқәоу типла иаарԥшуп Гал араион амшын аԥшаҳәатә зонаҿ. Еиҳа еиӷьны адренажтә анаара змоу архаҿ аллиувиалтә акарбонаттә дгьылқәа рыцәоуп. Ахәада-абахәратә ашьха аҿаԥхьа авулканогентә ацәаҟьақәа аԥсыҽхара апродуктқәа рҿы, адгьылҩежьқәа, адгьылҟаԥшьқәа, акьырхаҳәқәа, мергелқәа аԥсыҽхара апродуктқәа рҿы - аилабаа-акарбонаттә адгьылқәа. Ари адгьылқәа ирзыманшәалоуп ачаи, ацитрус, аӡахәа, даҽа культурақәак. Аԥсны аҵакырадгьыл идуу ахәҭа абнатә дгьылқәа иааныркылоит, урҭ ҵаҟатәи, акьырхаҳәқәа рыла ишьақәгылоу, азонаҿ иаагоуп аилабаа-акарбонаттә, мацара икьырхаҳәым азонаҿ - абжьаратә, имаҷу аҿыгҳара змоу абнатә иаӡоу адгьылқәа рыла. Хыхьтәи азонаҿ абна хыхьтәи ацәаҳәааҿы акарбонаттә ма иаарту, еилагылоу абнатә иаӡоу адгьылқәоуп. Асубальптә зонаҿ аторфтә ашьха ашьацтә дгьылқәоуп, мацара альпикатә ашьацтә зонаҿ - апримитивтә, зҿыгҳара маҷу аторфтә ашьха ашьацтә дгьылқәа. Аҵакыра маҷқәа азонақәа зегь рыҟны иаҳԥылоит иӷәӷәаны иаҿыӡәӡәау, иԥсыҽу адгьылқәа. === Аҵиаала ихҟьоу === Аԥсны 2000 хкык еиҳаны аҵиаақәа ыҟоуп, урҭ рыбжьара 150 хкык аҵла, ачықьтә ҵиаа. Аҵиаақәа ибеиоуп ендемақәа рыла, ареликтқәа рыла аизҳара аганахьала идырҿиоит аҳаракыратә зонақәа. Амшын аԥшаҳәатә адиунатә цәаҳәаҿы иазҳауеит апсамофилтә ҵиаақәа: Ацгәыхш, аиеҵәа Нара, амшынтә салаҭ, амшынтә Аӡышәҭыш, Аили, уб. егь. Еиҳа иҵауланы урҭ аксеромифоттә ачықьқәа (Апалиурус, Ақәыц шкәакәа, Амушмула, Амаахыр) ирыԥсахуеит. Гәдоуҭа амыс ирацәоуп аксероморфтәтә ачықьтә ареликттә Гәдоуҭа Аԥсара, иарбанқәоу имаҷны иаагоу. Ацәаакыратә архаҿ, аӡиас аԥшаҳәаҿы ирацәоуп абнатә ҭыԥқәа, иахьелаԥсоу Амажәа, Ипан, ареликттә Лаԥан, уб. егь. Ацәаакыра рацәа ахьыҟоу аҭыԥқәа рҿы иазҳауеит Абаџар, Апҟыз, Аили, ирацәоуп Аирис; амна-абра иаҳԥылоит аторфтә аӡмахқәагьы. Ахәада-абахәратә ашьха аҿаԥхьа, ашьхақәа ҵаҟатәи ркалҭқәа (600-700 м аҟынӡа) амезофилтә Колхтәи абнақәа иааныркылоит. Ихадоу хкқәоуп Аџь, Ахьаца, Ахьа, Ашәҵла, Ипан, Аҭәаҵла, Ал. Ибеиоуп ашәырла (Алаҳа, Панта, Ахурма, Аҳәаса). Абна ҵаҟа ииуеит (Ахәажәа, Акалам, Ашыц), зыбӷьы каԥсо (Араса, Анҷҳа, Ашьхарԥаҿа) ачықьқәа. Иахьыцәаакыро иаҳԥылоит ареликттә Урҭховари, ирацәоуп Лешамбо: Екалӷиҷи, Ашәшь, Дзвелька, Усурвази, амшын аԥшаҳәатә архаҿ, ахәада-абахәратә ашьха аҿаԥхьа аԥсабаратә ҵиаақәа акырӡа иԥсахуп, еиҳарак иԥҟоуп. Иахьа ирацәоуп аҩбатәи аиҭеихшара, акультуратә хәҭақәа: абаҳчақәа, ауҭрақәа, ачаи, ацитрусқәа рыплантациақәа. Аԥсны аҵакыра ианеиҵаха 55% абнала ихҩоуп. Ашьхалаҟәыратә зонаҿ ирыларҵәоуп Ахьацара, уи иацны иазҳауеит Ахьаца, Ахьа, Аҭәаҵла, Соҷи, уб. егь. Ҵаҟатәи абнаҿ ирацәоуп Ашыц, Ахәажәа, Ашымҳа, Ашьхарпаҿа. Абжьаратә ашьхатә зонаҿ еилаԥсоу абнақәа ыҟоуп. Иҳараку ашь-хеибаркырақәа рҵакыра (2200-2800) иааныркылоит альпикатә шьацқәа, иарбанқәоу ҵаҟатәи ахәҭаҿы идырҽиоит ашьхатә ахҟьа, хыхь - хазтәи “Ауарҳалқәа”. === Аԥстәқәа рдунеи === Аԥсны аҵакырадгьылаҿ иаҳԥылоит ашьхатә абнатә еиԥш, убас ашьхаҳаракыратә аԥстәқәа рыхкқәа. Асубальптә, альпикатә адәы иаҵәақәа рҿы иҟоуп Ашьхаҭыӷь, Ақәасаб, Риҵа абнақәа рҿы иамоуп Кавказтәи абнацә. Ирацәоуп Ашьабысҭа, Абнаҳәа. XX ашәышықәса алагамҭаҿ иқәҵит Кавказтәи Домба. Иҭбааны ирылаҵәоуп Абга, Абгалаџ, Абгахәыҷы, Аашьышь, Ацыӷ (Ахәдашкәака, Ахәдаҩежь), Аԥшӡы; џьара-џьара иаҳпылоит Аԥслы, аҩада-амраҭашәаратә ахәҭаҿы - Европатәи Ацыӷцәышәшәы. Абнақәа рҿы иамоуп Амшә цәышәшәы, Алыџ, Абнацгәы. Иааигәаны ииасхьоу аамҭаз иҟан Кавказтәи Алышькьынтыргьы. Ирацәоуп Ажьа, Кавказтәи Аеш, Алтаитәи Аеш (Аклиматизациа зоуз), ацәылашьшь абнатә Амшә, ахәдаҩежь Аҳәынаԥ, Аҳәынаԥ хәхәа, ачықьтә, ашьацтә, аклиматизациа змоу Нутриа. Ирацәоуп Ахәылԥҵыс, Понттәи Ахьаԥарч, амгәашкәакәа Ахаԥыцшкәакәа, Ахаԥыцшкәакәа ду, уб. егь. Аԥсаатәқәа рҟынтәи ашьхақәа рҿы иамоуп Кавказтәи Акаԥкаԥ, Кавказтәи Ашьхашәишәи, альпикатә Ақәаҷа, ирацәоуп Ачақәа, Абнакәты, Ацаблыкь, Акәата, Аҷныш, Аӡыцәа, Абжьобжьик, Абахәжәҵыс, Ауарбажә, Ахьажь, Ауарба, Агриф, Ажакьабаба, Аты, Аҟәараан, Аҵысӷра, уб. егь. Аҳәазақәа рҟынтәи иаҳԥылоит Акаркалмышә, Амаҭенцәыш, Аӡырлашәаԥшь, Кавказтәи Амаҭаԥшь, аӡмахтә Акәыуа, уб. егь. Амфибиқәа рҟынтәи: Аҽаҩрадаӷь, абнатә Адаӷь, Аҵладаӷь, Алахышьап, уб. егь. Аӡиасқәеи аӡҭаҽырақәеи рҿы иҟоуп Акалмаҳа, Колхтәи Аҵареда, Колхтәи Аӷорџь, Мурҵа, Аԥашәԥсыӡ, Агамбузиа. Аӡиасқәак рҿы иалалоит амшын Еиқәа аҟынтәи Амлагәыр, Абарзал, Атлантикатә, Ақьоуқьад, Аҟәымӷԥсыӡ, уб. егь. Ирацәоуп амцқәа, Амариал, Абызкаҭаҳа, Адыӷаҷиа, уб. егь. Аԥсны аҟны флореи фаунеи ахьчаразы иаԥҵоуп Риҵа, Гәдоуҭа, Миусера аҳәырԥсаррақәа. == Аҭоурых == Аԥсны аҵакырадгьылаҿ ауаҩы иԥсҭазаара ашьҭа археологиала ишьақәырӷәӷәоуп ҵаҟатәи апалеолит апериод аҟынтә. Ԥасатәи ашел апериод иатәуп Иашҭхәа агыларҭа, амрагыларатәи Гәымсҭа адольменқәа. Мацара мустиа аепоха Келашәыр, Ганахлеба, Очамчыра, Аҽгәара, даҽа анырхарақәак. Хыхьтәи апалеолит абаҟақәа иҭбааны ирылаҵәоуп Аԥсны аԥшаҳәатә зонаҿ. Мезолит, анеолит аан Аԥсны аҵакырадгьылаҿ ауаҩы инырхара ареал иҭбаахеит. Абри аамҭа аҟынтә иалагеит ауаҩы аагалыхтә иуранагӡара: адгьыл аус адулара, аԥстәы анҵара, акерамика аус адулара. Аизҳара аиуит матриархат. Енеолит, заатәи аџьазтә епохаҿ иашьаҭакхеит аџьазтә металургиа, аԥстәы анҵара, адгьыл аус адулара. Абри аамҭатәи абаҟақәа иԥшаауп Очамчыра аҟны, Азанҭа, Ешыра заатәи адольменқәа рыҟны. Аџьазтә культура иаагоуп Ешыра, Аҷандара, Ауадҳара адольменқәа рҿы иԥшаау амаҭәахәқәа рыла. Ҳера ҟалаанӡа II-I азқьышықәса аҵыхәтәантәи аџьазтә культура иахьатәи Аԥсны аҵакырадгьылаҿ иреиҳаӡоу аҩаӡаранӡа инаӡеит, иҿиеит аихатә маҭәарқәа. Абри аамҭазы ари аган зынӡа иалан Колхтәи акультура ареалаҿ. === Антикатә епоха === Аганқәа Аԥсны аҟны: # Ашьхатә Аԥсны (еиҳарак Аԥсны) # Амшын аԥшаҳәатә Аԥсны (ажәытәтәи аладатәи Ҳениохети) # Аҩныҵҟатәи Ҳениохети (Санигети) # Џьиқети (ажәытәтәи аҩадатәи Ҳениохети) # Апсидиа (ажәытәтәи Корахети) # Мисимианети (ажәытәтәи Колаети) # Аԥсны, Егриси аԥшаҳәатә ган “Агәҭантәи ақыҭа” Антикатә епоха алагамҭаз амраҭашәаратә Қырҭтәыла аҟны иҿиеит Колхтәи аҳра, иарбану Аԥсны аҵакырадгьылгьы иалан. Ҳера ҟалаанӡа VI-V ашәышықәсақәа раан абратәи анырхарақәа ирышьаҭакны иҿиеит ажәытәтәи абырзентә аргылара ҿыцқәа: Диоскуриа, Триглит, Питиунт, уб. егь. Аизҳара аиуит ахәаахәҭра, аха аҭыԥантәи ауааԥсыра ихадоу рыуранагӡара акәын адгьыл аус адулара, аҟазара. Иҳараку аҩаӡараҿ игылан аиха аарыхра. Ҳера ҟалаанӡа I ашәышықәсаан Колхтәи аҳра иԥсыҽхеит, ихыбгалеит. I-II ашәышықәсақәа раан иргәаладыршәоит Аԥсны абиԥараа: апсидаа, абазгаа. Апсидаа дрыхцәажәоит Плиниус аиҳабы (I ашә.), Плавиус Ариан (II ашә.) рыхьӡ иҳәоит апсидаа, абазгаа. Ихыбгалаз Колхтәи аҳра итәыитәит зны Понто аҳ Митридат VI, анаҩс Римтәи империа. Апсидаа, абазгаа активла иқәԥон римаа ирҿагыланы. I ашәышықәса аҵыхәтәаны еиҿкаахеит апсидаа, абазгаа, санигаа рхадарақәа. Урҭ рхадацәа римтәи аимпортиорцәа ишьақәдырӷәӷәон. III-IV ашәышықәсақәа раан иҿиеит Егриси аҳра, иарбану ахатә амчра аҵаҟа Колхтәи зегь иацны етднакылеит Аԥсны аҵакырадгьылгьы. Абри апериодаҿ Лазика аҳәаа иахьатәи Соҷи аҩадахьала иалсуан. === Абжьаратә ашәышықәсақәа === VI ашәышықәса алагамҭаз Егриси аҳраҿ, уи иалоу Аԥсны ахадара аҟны иалагеит афеодалтә аизыҟазаашьақәа реиҿкаара. Ашәышықәса зегь аҩныҵҟа амраҭашәаратә Қырҭтәыла иҟан Ирани Византиеи аимпериақәа рыбжьара аибашьра ацентрны. Аԥсны ауааԥсыра иқәԥон урҭ ирҿагыланы, зылҵшәагьы акәын абазгаа рықәгылара 550 шықәсазы. Византиа изалымшеит Егриси аҳра ахатә провинцианы иҟанаҵарц, цашьа амамызт уи авассалра иазнамырхар. VI ашәышықәса II абжа, VII ашәышықәса зегь раан Егриси аҳраҿ иӷәӷәахеит абазгаа рхадара. VIII ашәышықәсаан абазгаа ргегемониала иҿиеит аԥсуаа рхадара, зцентргьы Анаҟәаԥиаҿ иҟан. Уи арратә-аполитикатә аимадара еиҿнакааит Лазика аҟны Византиатәи, арабтә ампыҵакҩцәа ирҿагыланы. Леон I аимадара еиҿикааит амрагыларатәи Қырҭтәыла аҳ иҟны, изылҵшәангьы арабаа иаҵадырхеит, иқәырцеит амраҭашәаратә Қырҭтәыла аҟынтә. VIII ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа раан аԥсуаа рхада Леон II амраҭашәаратә Қырҭтәыла аполитикатә акаҿ, аԥсуаа раҳраҿ еидикылеит. Ашәышықәса аҵыхәтәаны уи ихы дақәиҭтәхеит Византиа ахьыԥшымра аҟынтә, аҳ ититул иоуит. Абри актаҿ уи иара иабхәа, Хазарҭа Хакан дицхрааит. Аҳра аҵакырадгьыл еиҵыхын Никопсиа аҟынтә Ҷорохи аҟынӡа, амрагыларахьала Лихтәи ашь-хеибаркыра аҟынӡа. Аԥсуаа раҳра ауааԥсыра реиҳара, ақырҭцәа ракәын. Акрызҵазкуа ахәҭа аԥсуаа, Кавказтәи даҽа ауаа, аимшьҭрақәа ракәын. Аҳәынҭқарра, ауааԥсыра аиҳара ду рцәажәаратә бызшәа ақырҭуа акәын. Аҳратә аҳҭнықалақь Қәҭешь акәхеит. IX-X ашәышықәсақәа раан Аԥсны еилоу Қырҭтәыла аҳра аилазаараҿ иалан саерисҭаво асахьала. Саерисҭаво ахаҿы игылан Шервашиӡераа рыжәла. XVI ашәышықәсаан Одишьи ахада Бедиан итәыитәит Цхумтәи саерисҭаво. Шервашиӡе ихадараҿ инхеит Анаҟәаԥиа аҩадахьала ишьҭоу аҵакырадгьыл, зцентргьы акәыз Лыхны. Шервашиӡе ихы Бедиани ивассалыс иԥхьаӡон. Уи ицәмаҷхеит аҵакырадгьылқәа аҩадахьалагьы. XIV-XV ашәышықәсақәа раан Аԥсны амшын аԥшаҳәатә апунктқәа рҿы иҿиеит Генуиа ахәаахәҭратә факториақәа. Қырҭтәыла аҳра-ахадараны аидыҵра ашьҭахь, XVII ашәышықәса алагамҭаз иҽиеит Аԥсны ихьыԥшым ахадара, иарбану XVII-XVIII ашәышықәсақәа раан аформалла Имерети аҳра иалан. === Аԥсны ахадара === XVII ашәышықәса алагамҭаҿ Аԥсны Одишьи аҟынтә ихьыԥшым ахадараны иҿиеит, ишиашоу Имерети аҳра авассалны иҟалеит. XVII ашәышықәса 70-тәи ашықәсқәа раан Османтәылаа иртәыртәит Аҟәа. Аԥсны ахадара аҽаланагалеит ақырҭуа аҳра-ахадарақәа аҩныҵҟатәи аибашьраҿ. Абри иалҵшәаны уи аҳәаақәа иарҭбааит зны аӡиас Аалӡга аҟынӡа, анаҩс Ингурынӡа. XVII-XVIII ашәышықәса аҵыхәтәаны Аԥсны ахадара акқәакны еихшан. Саӡен иаҵанакуан аҵакырадгьыл аӡиасқәа Мзимҭеи Бзыԥи рыбжьара, Бзыԥ иаҵанакуан аҵакырадгьыл аӡиас Бзыԥи Гәымсҭеи рыбжьара, Гума - аҵакырадгьыл Гәымсҭеи Кәыдрыи рыбжьара, Абжәа Кәыдрыи Аалӡгеи рыбжьара, Самурзаҟано Аалӡгеи Ингури рыбжьара. Хазтәи акқәа рыбжьара имҩаԥысуан еснагьтәи аиҽагылара. Абри ахы ианархәон Османтәыла аимпериа, урҭ XVIII ашәышықәсаан идырҭбааит ампыҵакратә политика, атҟәацәа раахәара. Аԥсны ахадараҿ ишьақәгылаз аклас Аҭауад-Азнаурра акәын. Анхацәа еихшан х-гәыԥкны: Анхаҩы, Ахәыуҩы, Ахашәала. 1725-1728 шықәсазы иҟалеит ақәгыларақәа, заамҭазы иакәшеит Аҟәа абаа. 1733 шықәсазы амраҭашәаратә Қырҭтәыла Османтәыла ар ажәлеит, Аԥсны, Гыртәыла ахәҭа ду еиларыжьит. 1757 шықәсазы Хресили аибашьраҿ аԥсуаа Османтәыла иаҿагыланы иқәԥон. Аибашьраҿ дҭахеит Самырзаҟан ахада Хутуниа Шервашиӡе. 1771 шықәсазы аԥсуаа Аҟәа ргеит, аха лассы Османтәыла еиҭа иархынҳәит. XVIII ашәышықәса аҵыхәтәаны Зураб, Қелаш Шервашиӡераа ислам рыдыркылеит, Османтәыла аҟны аполитикатә аимадара шьҭарҵеит. Қелаш Шервашиӡе Рухи аибашьраҿ Имерети аҳра даҿагыланы дықәԥон, аха даҵахеит. Абри ашьҭахь Қелаш Шервашиӡе Урыстәыла аимпериа аҟны аимадара анагӡара дазҿлымҳан, аха 1808 шықәсазы дыршьит. === Аԥсны Урыстәыла аимпериаҿ === Аԥсны ахадара Урыстәыла анапаҟа иҟалеит 1810 шықәсазы, Гиорги Шервашиӡе Урыстәыла ацхыраараз данаҳәаз ашьҭахь. Убриҵәҟьа ашықәс аԥхын аурыс десант ацхыраарала Османтәыла аҟынтә ахы иақәиҭыитәит Аҟәа абаа. XIX ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рҟынтәи иалагеит имаҷу ааглыхра, ақьырмыти аҵла ахәархьгеи азауадқәа реизырҳара. 1832 шықәсазы Аҟәа иаатит аҳазалхырҭа, 1846 шықәсазы уи аӷбакыдгыларҭаны иҟалеит, 1847 шықәса аҟынтә ақалақь астатус аиуит. Иазҳаит ақыҭа-нхамҩа анагӡара, аекспорт. XIX ашәышықәса абжьаратә ашықәсқәа рҟынтәи амшынтә аиҭаниаирала иамадахеит амшын Еиқәа аԥшаҳәатә ақалақьқәа. Иара убас, аимпериа аколониалтә, афеодалтә политика ауааԥсыра агәынамӡара рынаҭон. 1821, 1824, 1830, 1840-1841 ашықәсқәа раан аҭыԥ рыман ақәгыларақәагьы. Крымтәи аибашьраан Аԥсны Османтәылаа иргеит, Урыстәыла цашьа амамызт аевакуациахь имцар Гыртәылаҟа, аха аибашьра ашьҭахь Аԥсны аҵакырадгьыл Урыстәыла иархынҳәит. 1864 шықәсазы Аԥсны ахадара иқәыххеит, уи анексиа азухеит Урыстәыла аимпериа ала. Аԥсны иҟалеит Аҟәа архәҭа асахьала. 1866 шықәсазы Аԥсны ауааԥсыра иқәгылеит. 1867 ашықәс аҟынтәи иалагеит амҳаџьырра, ианеиҵаха 20 нызықьҩык аԥсуаа иаанрыжьит рыԥсадгьыл. 1870 шықәса жьҭаарамзазы Аԥсны иқәыххеит анапаҵаҟа аҟазаара. Аимпериаҿ имҩаԥгаз даҽа реформақәак Аԥсны иакьымсӡеит. Урыстәылеи Османтәылеи рыбжьара 1877-78 ашықәсқәа раан аибашьра Аҟәа еиҭа иргеит Османтәылаа, еиларыжьит 1877 шықәса нанҳәамзаан, аибашьра амҩасраан, Османтәылахь ианеиҵаха 30 нызықьҩык аԥсуаа амҳаџьырра зықәшәаз ахырцеит. Аибашьра алгара ашьҭахь аимпериа аиҳабыра аԥсуаа аԥшаҳәатә ацәаҳәаҿы анхара азин рырымҭеит, убра аимпериа арратә, атәылауаҩратә маҵуҩцәа индырхеит. 1883 шықәсазы Аҟәа арратә аиҟәша иқәыххеит, иҿиеит Аҟәа аокруг Қәҭешьтәи агуберниа аҳәаақәа рҿы. 1890-тәи ашықәсқәа раан ибжьгахеит Новорасииск-Аҟәа-Баҭымтәи амҩа. Аԥсны аекономика еиҭа апримитивтә акустартә аҩаӡараҿ иҟан, аус ауан имаҷу ақыд хыга, аспирт, акьырхаҳә анаплакқәа. Имыҿиакәа инхон ақыҭа-нхамҩа, еиҳа аизҳара змаз хкын аҭыҭын аарыхра, Аԥсны Урыстәыла аимпериаҿ 5-тәи аҭыԥ излааннакылоз. 1901 ашықәсазы Аԥсны аус ауан 100 школк. 1903 шықәсазы Аԥсны иҿиеит РСДМП Баҭымтәи акомитет Аҟәатәи агәыԥ. 1904 шықәсазы Аԥсны ахәҭа Соҷа аокруг асахьала иалалеит амшын Еиқәа агуберниа аилазаараҿ. Агуберниа административтә ҳәаа Аҟәа аокруг аҟны аӡиас Мзымҭаҿ ииасит. 1905 шықәсазы Аԥсны аҟны иҭбааны еиҵыҵит ареволиуциатә аиҭаҵра. === Аибашьра Аԥсны азы === 1918 шықәсазы абольшевиктә револиуциа ҩынтә аҽазкра нагӡахеит. Актәи аҽазкраан аҭыԥ 16-21 жәабранмза иаман амшын Еиқәа афлот аӷбақәа рхархәарала. Аҩбатәи аҽазкра Ефрем Ешба, Нестор Лакоба, Георг Аҭарбеговы рхадарала инагӡахеит. Урҭ Аԥсны абольшевиктә напхгара ашьақәыргылара мызкыи-бжаки аҩныҵҟа, 1918 шықәса мшаԥымза 8 аҟынтә лаҵарамза 17 аҟынӡа инарыгӡеит. Уи аҟны Аԥсны абольшевикцәа рҟынтә Қырҭтәыла жәлартә гвардиа иарыцқьеит. 1918 шықәса рашәарамза 11 рзы анапы аҵаҩхеит аиқәышаҳаҭра Қырҭтәыла адемократиатә республика аиҳабыреи Аԥсны жәлартә хеилаки рыбжьара, иарбану ишьақәзырӷәӷәаз Аԥсны аҟазаара Қырҭтәыла анаԥаҿы иҭбаау автономиа азинла. 1918 шықәса рашәарамза-цәыббрамза аан Қырҭтәыла Аԥсны иахҟьаны аибашьра аман. Абольшевикцәеи Таматәи армиеи рыҟны иарбану Қырҭтәыла аиааирала иалгаз. 1918 шықәса ԥхынҷкәынмза аҟынтә 1919 шықәса лаҵарамза налакны имҩаԥысуан аибашьра Қырҭтәылеи Антон Деникин “Агвардиа шкәакәеи” рыбжьара. Қырҭтәыла адемократиатә Республика еилоу аҳра аҽалагалара иахҟьаны иақәшәеит агвардиа шкәакәа аҽырдадар. Аибашьра иалҵшәаны Қырҭтәыла иалшеит ахатә анапаҵаҟа иааннажьыр Аҟәа аокруг зегь, Соҷатәи аокруг хәҭакала (Гагра араион). Қырҭтәылеи Урыстәылеи рыбжьара аҳәаас ишьақәгылеит аӡиас Ԥсоу, иарбану иахьанӡа Де-иуре аҳәаа ауп абри ҩ-ҳәынҭқаррак рыбжьара. Аԥсны Автономтә асахьала инхеит Қырҭтәыла анапаҵаҟа. 1919 шықәса лаҵарамзаан иҿиеит Аԥсны аиҳабыра - комиссариат. Аиҳабыра ахантәаҩыс далыххеит Арзаҟан Емхәар. Аԥсны жәлартә хеилак ахаҿы дгылеит Уарлам Шеварднаӡе. Иԥсаххеит ахьӡқәа, Аҟәа аокруг иахьӡҵахеит Аԥсны, мацара аокруг араионқәа - Амазрқәа. === Қырҭтәыла Адемократиатә Республика === 1918 шықәса цәыббрамза 13 рзы ишьҭыххаз “Қырҭтәыла амилаҭтә ахеилакаҿ амилаҭтә аиҵарақәа ахаҭарнакра иазкны” азакәан иашьашәаланы, аԥсуаа амилаҭтә аиҵара ахаҭарнакцәа рзы иазгәаҭаз 26 ҭыԥк аҟынтәи ирыман 3 ҭыԥк. 1918-21 ашықәсқәа раан Аԥсны Қырҭтәыла адемократиатә республика аилазаараҿ иалалеит автономиа астатусла. Ари ианыԥшит Қырҭтәыла адемократиатә республика аԥызҵаз аизара ала 1921 шықәса жәабранмза ишьҭыхыз Қырҭтәыла аконституциаҿ, иарбану изкьысуаз атәыла амилаҭтә-аҳәынҭқарратә аиҿкаашьа. 1921 шықәса жәабранмза 25 рзы асоветтә Урыстәыла ала Қырҭтәыла адемократиатә республика анексиа иахҟьаны Автономтә ганқәа ирызкны аԥҟаԥҵақәа аус рыдулара хазтәи азакәан асахьала алшара ыҟамкәа иҟалеит. Аԥсны Қырҭтәыла иацны иҟалеит асоветтә еидгыла анапаҵаҟа. === Аԥсны ССР 1921-1931 ашықәсқәа === 1921 шықәса жәабранмза 19 рзы Аԥсны IX армиа ҟаԥшь ақәлеит. Хәажәкырамза 4 рзы армиа ҟаԥшь Аҟәа иалалеит. Хәажәкырамза 6 рзы иҿиеит Аԥснытәи ревком Ефрем Ешба, Нестор Лакоба, Н. Акирҭаа реилазаарала. 1921 шықәса хәажәкырамза 26 рзы идкылахеит, хәажәкырамзы 31 рзы Москва адырра аиуит Аԥсны ССР аҿиара азы. Хәажәкырамза 21 рзы ари аӡбамҭа ишьақәнарӷәӷәеит Қырҭтәыла аревком. Убриҵәҟьа ашықәсаз ԥхынҷкәынмза 16 рзы Қырҭтәылеи Аԥсныи ССР рыбжьара еиқәыршәахеит аимадаратә аиқәышаҳаҭра. Иарбану иахәаԥшны Аԥсны, афактла, иалалеит Қырҭтәыла аилазаараҿ. Аԥсны ССР иаиуит Қырҭтәыла ССР ахаҭарнакратә органаҿ адепутатцәа ⅓ ралхра азин, Аԥсны ССР иазаанхеит ахатә акомиссариатқәа, адәахьтәи усқәа ркомиссариат ада. 1922 шықәса жәабранмзаан Аԥсны асоветтәра актәи аизара ишьақәнарӷәӷәеит Қырҭтәыла ССР аҟны еиқәыршәаз аиқәышаҳаҭра. 1922 шықәса хәажәкырамзаан иаԥҵаз Кавказтәи РФСР Аԥсны алалеит, Қырҭтәыла ССР ахәҭа еиԥш. Асоветтә аидгыла 1924 ашықәстәи аконституциаҿ Аԥсны иазгәаҭахеит, Автономтә Республика еиԥш. 1925 шықәсазы ишьҭыххеит Аԥсны ССР аконституциа, Аԥсны ихьыԥшым ҳәынҭқарраны иахьазхаҵоу. Ари аконституциа амчрахь иаламлаӡеит. Аԥсны асоветтәра ахԥатәи аизара иаӡбеит, аҵыхәтәанынӡа инанагарц иарбоу аконституциа апроект, аишьашәалараҿ иаанагарц Қырҭтәыла ССР, Кавказтәи асоциалисттә афедератәивтә асоветтә республикақәа рконституциақәа рыҟны. Аконституциа атекст, иарбану еилыргахаз Аԥсны асоветтәра ахԥатәи аизара ала, ирыламырҵәахаӡеит. 1925 ашықәстәи аконституциа иахәаԥшны, Аԥсны ССР инхоз амилаҭқәа зегь рзы ирманшәалан рхатәы бызшәа ихақәиҭу аизырҳареи ахархәареи азин ахатә амилаҭтә-культуратә еиԥш, убас азеиԥш-ҳәынҭқарратә аусбарҭақәа рҿы, Аԥсны ССР аҳәынҭқарратә аусбарҭақәа рбызшәас иазхаҵан аурыс бызшәа. 1926 шықәса ԥхынгәымза 5 рзы идкылахеит Қырҭтәыла ССР аконституциа, иахьазгәаҭахаз, Аԥсны ССР аимадаратә аиқәышаҳаҭра амчла ишалоу Қырҭтәыла ССР, ишашьашәалоу еиԥш Кавказтәи РФСР аҟны аконституциа ишьақәырӷәӷәахеит 1927 шықәса мшаԥымза 23 рзы. 1931 шықәса жәабранмза 11 рзы Қырҭтәылеи Аԥсныи рсоветтәра VI аизара аӡбамҭала Аԥсны ССР иаиуит Автономтә статус, иаанхеит Қырҭтәыла ССР аилазаараҿ, Аԥсны Автономтә Асоветтә Асоциалисттә Республика еиԥш. === Аԥсны ССР === 1931 шықәса жәабранмза 11 рзы Қырҭтәылеи Аԥсныи рсоветтәра VI аизара аӡбамҭала Аԥсны ССР иаиуит Автономтә Республика астатус Қырҭтәыла ССР аилазаараҿ. Аԥсны, Автономтә Республика азинтә ҭагылазаашьа еиԥш иазгәаҭахеит ССР аидгыла 1936 шықәса, Қырҭтәыла ССР 1937 шықәса, Аԥсны ССР 1937 ашықәстәи аконституциақәа рҿы, анаҩс ССР аидгыла 1977 шықәса, Қырҭтәыла ССР 1978 шықәса, Аԥсны ССР 1978 шықәса аконституциақәа рҿы. 1930-тәи ашықәсқәа раан Лавренти Бериа ила Кавказ анапхгара апериодаан имҩаԥысуан Аԥсны “ақырҭуатәра” аполитика. Уи иаиркит аԥсуа бызшәатә школқәа, арадиостанциақәа, аусура аҟынтә рхы иақәиҭыитәит аԥсуа арҵаҩцәа, иқырҭуаитәит аԥсуа нбан, Аԥсны ақыҭа рацәа атопоним, дацхраауан ақырҭцәа рнырхара Аԥсны аҟны. 1930 шықәсазы иаатит Аԥсны аган адырратә музеи. 1932 шықәсазы иаатит Аҟәа апедагогиатә институт. 1938 шықәсазы аусура иалагеит Тҟәарчал ахаҳәрацәа аҵхырҭа, Тҟәарчал аелектростанциа, иргылахеит Галтәи, Аҽгәаратәи, Мықәтәи Набакевтәи ачаитә фабрикақәа. 1938 шықәсазы иаатит Аҟәа-Қарҭ аихамҩа, иара убас Очамчыра-Кәазан аихамҩа. Аҩбатәи адунеитә аибашьраан, 1942 шықәса нанҳәамза-цәыббрамзаан ақәԥарақәа имҩаԥысуан Аԥсны аҩадахьала. Ахԥатәи ареихтә армиа аҽазнакит Кавкасиони ашь-хеибаркыра ахыҵра, Аԥсны алалара. Аинралцәа аамҭала иааныркылеит ақыҭа Ԥсҳәы. Германиа авиациа абомбақәа ақәнажьуан Аҟәа, даҽа ақалақьқәак. Уи ашьҭахь аизҳара аиуит акрыфаратә нхамҩа, иргылахеит ачаи, аҩы, ашәыр, аураш, аԥсыӡ азауадқәа. 1970-тәи ашықәсқәа рҟынтәи аизҳара аиуит атуризм. 1970-тәи ашықәсқәа рҟынтәи иалагеит “Аԥсуатәра”, апозитивтә дискриминациатә политика. Акырӡа иазҳаит аԥсуаа рполитикатә анырра Автономтә Республикаҿ. Убри иамыхәаԥшыкәа, 1926 шықәса аҟынтә 1989 шықәсанӡа аԥсуаа рыхәҭаатә аилазаара Аԥсны аҟны имаҷхеит 27,8% аҟнытә 17,8% аҟынӡа. Аԥсуаа акырӡа ашьҭахь иаанхеит ақырҭцәа раасҭа аҵара аганахьала. === СССР аилабгара ашьҭахь === 1991 шықәса хәажәкырамза 31 рзы ареферендум алҵшәақәа ирышьаҭакны Қырҭтәыла аҵакырадгьыл зегь аҟны имҩаԥгахеит ихақәиҭу алхрақәа. 1991 шықәса мшаԥымза 9 рзы иреиҳаӡоу ахеилак 1918 шықәса лаҵарамза 26-тәи Қырҭтәыла ахьыԥшымра акт иашьаҭакны ишьҭнахит адекларациа Қырҭтәыла аҳәынҭқарратә хьыԥшымра иазкны. Асоветтә аидгыла аҵакырадгьылаҿ Қырҭтәыла актәи ареспублика акәын, иарбану ирылазҳәаз ахьыԥшымра иазкны. Абри еиҳарак иарӷәӷәеит Урыстәыла агрессиа. Абри агрессиа аанкылара, ауадаҩра алҵшьа аԥшаара иахықәкны, ақырҭуа аган акрызҵазкуа ацәхьаҵра ҟанаҵеит: 1991 шықәса ԥхынгәымза 9 рзы идкылахеит Аԥснытәи алхратә закәан ҿыц. Абри азакәан иашьашәаланы Аԥсны ССР иреиҳаӡоу ахеилак аҟны аиҳара иацәхьаҵит аиҵара: * Ауааԥсыра 47% (ақырҭцәа) апарламентаҿ иқәыргылахеит 26 депутатк; * 17% (аԥсуаа) - 28 депутатк; * Егьырҭ (еиуеиԥшым аетникатә уааԥсыра) 11 депутатк; Абриҵәҟьа азакәанла иҳәаақәҵахеит, Аԥсны иреиҳаӡоу ахеилак ахантәаҩы аԥсуа дшыҟаларакәыз, дарбану изоуаз ҩ-хаҭыԥуаҩык - аӡәы ақырҭуа, аӡәы даҽа милаҭк аҟынтә; аминистрцәа рхеилак ахантәаҩыс даҭахон ақырҭуа. Абри ацәхьаҵрақәа ирыхәамԥшыкәа, Аԥснытәи ССР анапхгаҩцәа изакәандоу нагӡамҭақәа нарыгӡон, ирыдыркылон антиконституциатә азинтә актқәа. Иалкааны иазгәаҭатәуп Аԥсны ССР иреиҳаӡоу ахеилак апрезидиум ақәҵара, иазшьашәалангьы, Аԥсны аҵакырадгьылаҿ аиуристтә амч змам, иқәху ҳәа иԥхьаӡахеит Қырҭтәыла азакәанқәа. Асепаратисттә ауранагӡара аҵыхәтәантәи аарԥшракәын 1992 шықәса ԥхынгәымза 23 рзы Аԥсны ССР иреиҳаӡоу ахеилак аӡбамҭа, изшьашәалангьы иаҟәыххеит Аԥсны ССР 1978 ашықәстәи аконституциа аусура, ирҿыцхеит Аԥсны ССР 1925 ашықәстәи аконституциа. == Астатус == Аԥсны, Цхинвалтәи арегион иацны, Қырҭтәыла азакәанԥҵарала, ианашьоуп импыҵахалоу аҵакырадгьыл астатус. == Аиҳабыра, административтә аихшара == === Аԥсны Автономтә Республика аиҳабыра === Иахьатәи Аԥсны Автономтә Республикоуп Қырҭтәыла аилазаараҿ, иарбану излоу Гагра, Гал, Гәылрыԥшь, Гәдоуҭа, Очамчыра, Аҟәа амуниципалитетқәа рҵакыра. 1993 ашықәс аҟынтә аҵакырадгьыл зегь (2008 ашықәсанӡа Кодортәи аҩхаа агырханы) асепаратисттә режим аконтроль аҵаҟа иҟоуп. == Адемографиа == 1914 шықәса адыррақәа рыла Аԥсны ауааԥсыра 181382 уаҩык ыҟан, абрантәи ақырҭцәа аиҳарак ракәын (38,5%), аԥсуаа 25%, еиуеиԥшым азиатәи ауаа 11,1%, аурысцәа 9,9%, еиуеиԥшым европатәи ауаа 7,6%, аерманцәа 7,5%, ауриацәа 0,3%. 1918 ашықәсазы Аԥсны аетникатә аилазаара абасала иҟан: ақырҭцәа 42%, аԥсуаа 21,4%, аурысцәа 11,7%, аерманцәа 10,2%, даҽа ауааԥсырак 2,9%. 1926 ашықәстәи ауааԥсыра ашәҟәы рынҵарала Аԥсны ССР инхон 201016 уаҩык, абрантәи 71954 ақырҭуа, 51458 аԥсуаа, 25677 аерманцәа, 14045 абырзенцәа, 12533 аурысцәа. === Арелигиа === 1855 ашықәсазы Аԥсны ахадара ишьақәгылан ақьырсианцәа реиԥш, убас аԥсылман ауааԥсыра рҟынтә. == Аблахкыгарҭақәа == Аԥсны аҭоурыхтә баҟақәа Ақалақь Аҟәа: * Баслаҭатәи ацҳа * Диоскуриа абаа * Кьалашәыр абаагәара Очамчыра араион: * Бедиатәи аберҭыԥ * Елыртәи Гиорги ацқьа иуахәама * Мықә аберҭыԥ Гәдоуҭа амуниципалитет: * Афон ҿыц Симон Кананит иуахәама * Афон ҿыцтәи (Анаҟәаԥиа мамзаргьы "Ибериа") ашьха аҟны иҟоу) аберҭыԥ * Ажәытә дамрақәа (адольменқәа) * Бзыԥ абаа * Лыхны акомплекс * Лыхны ауахәама Абаҭаа * Амбара х-уахәамакны иҟоу абазилика Гагра амуниципалитет: * Абаҭаа * Гагра ауахәама абазиликатә * Пицунда аберҭыԥ * Цандрыԥшь абазилика Гәылрыԥшь амуниципалитет: * Дранда аҟәырӷ зхагылоу аныхабаа ==Алитература== * ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. საქართველოს სსრ, თბ., 1981. — გვ. 310. * სონღულაშვილი ა. „აფხაზეთის პოლიტიკური სტატუსი საქართველოს შემადგენლობაში (1921-31 წწ)“ „ახალი და უახლესი ისტორიის საკითხები“ N12 გვ. 66-79 — თბილისი, „უნივერსალი“, 2014 ISSN 1512-3154 == Азхьарԥшқәа == * [http://javakhishviliinstitute.files.wordpress.com/2009/04/lortkipanize.pdf მარიამ ლორთქიფანიძე „აფხაზები და აფხაზეთი“, გამომცემლობა «განათლება», თბილისი, 1990] * [https://web2.mlp.cz/koweb/00/04/02/43/13/abchazy_i_abchazija.pdf მარიამ ლორთქიფანიძე „აფხაზები და აფხაზეთი“, ''მეორე შევსებული გამოცემა'', გამომცემლობა «მერიდიანი», თბილისი, 2012] * [http://www.abkhazia.gov.ge აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობის ოფიციალური საიტი] * [http://abkhazeti.info აფხაზეთის ისტორიის უნიკალური საარქივო მასალები, ახალი ამბები, ისტორია, კონფლიქტის ისტორია] * [https://web.archive.org/web/20240713195819/https://www.apsny.ge/notes/UN/UN.php აფხაზეთის კონფლიქტის ირგვლივ მიღებული საერთაშორისო დოკუმენტების სრული სია] * [http://www.apsny.com/ აფხაზეთის ისტორია] * [http://www.apkhazeti.com/ აფხაზეთი] * [http://iberiana.wordpress.com/afxazeti/papaskiri-recenzia/ ზურაბ პაპასქირი, ცრუ ისტორია (რეცენზია ოლეგ ბღაჟბას და სტანისლავ ლაკობას “აფხაზეთის ისტორიის” სახელმძღვანელოზე)] 9bi9swq65v76l0o2jbat10ozgyw92xg 14 26568 175990 149112 2026-10-24T10:50:18Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аԥсны Аҳәынҭқарраҿы иҟоу ақьырсианра]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аԥсны иҟоу ақьырсианра]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175990 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Churches in Abkhazia}} [[Акатегориа:Аԥсны иҟоу адинтә хыбрақәеи аргыламҭақәеи|уахәамақәа]] [[Акатегориа:Аԥсны иҟоу ақьырсианра|уахәамақәа]] 6ti4l13fgpyyro0gsak4mx7wvy18nkw 14 27217 175992 149163 2026-10-24T10:51:21Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аԥсны адин]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аԥсны иҟоу адин]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175992 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Аԥсны иҟоу ахыбрақәеи аргыламҭақәеи|дин]] [[Акатегориа:Аԥсны иҟоу адин|хыбрақәеи аргыламҭақәеи]] [[Акатегориа:Адинтә хыбрақәеи аргыламҭақәеи атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аԥсны иҟоу ахыбрақәеи аргыламҭақәеи ахкқәа рыла|динтә]] julnfd51z2qaux2yg14goy2lmjrbb53 14 27220 175987 130011 2026-10-24T10:49:35Z Fraxinus.cs 8381 175987 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Christianity in Abkhazia}} [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу адин|қьырсианра]] [[Акатегориа:Ақьырсианра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}|2nd=yes}} иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла]] iaxvgx1fakjqtwa0jktcic352ktxq9q 175991 175987 2026-10-24T10:50:30Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Аԥсны Аҳәынҭқарраҿы иҟоу ақьырсианра]] в [[Акатегориа:Аԥсны иҟоу ақьырсианра]] без оставления перенаправления 175987 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Christianity in Abkhazia}} [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу адин|қьырсианра]] [[Акатегориа:Ақьырсианра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}|2nd=yes}} иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла]] iaxvgx1fakjqtwa0jktcic352ktxq9q 14 27221 175994 120157 2026-10-24T10:51:45Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Аԥсны адин]] в [[Акатегориа:Аԥсны иҟоу адин]] без оставления перенаправления 120157 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Religion in Abkhazia}} [[Акатегориа:Аԥсны акультура]] [[Акатегориа:Адин атәылақәа рыла]] q1pqpzyzs99fjcbbdwcymu9z70rmdmx 14 27326 175988 130014 2026-10-24T10:49:50Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аԥсны Аҳәынҭқарраҿы иҟоу ақьырсианра]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аԥсны иҟоу ақьырсианра]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175988 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Аԥсны иҟоу ақьырсианра]] 3jykudhvz1wa2ibab5ajayda8zbrzjc 175989 175988 2026-10-24T10:49:58Z Fraxinus.cs 8381 нoвый ключ copтиpoвки для [[Акатегориа:Аԥсны иҟоу ақьырсианра]]: "епархиақәа" [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175989 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Аԥсны иҟоу ақьырсианра|епархиақәа]] oq0emitmx624b2s6sgtezngcjpssbf2 14 28763 175977 151863 2026-10-24T10:45:07Z Fraxinus.cs 8381 +[[Акатегориа:Европа иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла]]; ±[[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу ақьырсианра]]→[[Акатегориа:Азиа иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175977 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Christianity in Georgia}} [[Акатегориа:Қырҭтәыла иҟоу адин]] [[Акатегориа:Ақьырсианра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Европа иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла]] ffa32vi3ubvqbzj9vjytapxj6vkl15g 175981 175977 2026-10-24T10:46:48Z Fraxinus.cs 8381 175981 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Christianity in Georgia}} [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу адин|қьырсианра]] [[Акатегориа:Ақьырсианра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}|2nd=yes}} иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла]] stvpi65n6a9mmljxsiinqbw477jhd79 175985 175981 2026-10-24T10:48:48Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Қырҭтәылa иҟоу ақьырсианра]] в [[Акатегориа:Қырҭтәыла иҟоу ақьырсианра]] без оставления перенаправления 175981 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Christianity in Georgia}} [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу адин|қьырсианра]] [[Акатегориа:Ақьырсианра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}|2nd=yes}} иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла]] stvpi65n6a9mmljxsiinqbw477jhd79 14 34903 175934 129534 2026-10-24T10:12:19Z Fraxinus.cs 8381 ± 2 категориақәа [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175934 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Georgian Orthodox Church}} {{Cat main|Ақырҭуа аиашахаҵаратә уахәама}} {{DEFAULTSORT:қырҭуа}} [[Акатегориа:Автокефальтәи аиашахаҵаратәи ауахәамақәа]] [[Акатегориа:Европа иҟоу аиашахаҵаратә ахәамақәа]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу аиашахаҵаратә уахәамақәа]] [[Акатегориа:Амилаҭтә уахәамақәа]] g6qjel103lfm5vtkg1ollh1s6s9o178 175937 175934 2026-10-24T10:14:12Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Европа иҟоу аиашахаҵаратә ахәамақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Европа иҟоу аиашахаҵаратә уахәамақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175937 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Georgian Orthodox Church}} {{Cat main|Ақырҭуа аиашахаҵаратә уахәама}} {{DEFAULTSORT:қырҭуа}} [[Акатегориа:Автокефальтәи аиашахаҵаратәи ауахәамақәа]] [[Акатегориа:Европа иҟоу аиашахаҵаратә уахәамақәа]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу аиашахаҵаратә уахәамақәа]] [[Акатегориа:Амилаҭтә уахәамақәа]] d26u704bfrfeer5ppecji3k9u2u8e18 14 35100 176011 134674 2026-10-24T11:37:43Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аҵара]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аҵаратә ҭҵаарақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176011 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Education theory}} {{DEFAULTSORT:ҵара}} [[Акатегориа:Аҵаратә ҭҵаарақәа|теориа]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҭҵаарадыррақәа]] [[Акатегориа:Атеориақәа]] 3zqemu76q2pcqjujm42osywgt1nqfqb 14 35176 175983 149108 2026-10-24T10:48:22Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Қырҭтәылa иҟоу ақьырсианра]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Қырҭтәыла иҟоу ақьырсианра]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175983 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Churches in Georgia}} [[Акатегориа:Қырҭтәыла иҟоу ақьырсианра]] [[Акатегориа:Ауахәамақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу ауахәамақәа]] [[Акатегориа:Европа иҟоу ауахәамақәа]] [[Акатегориа:Қырҭтәыла иҟоу адинтә хыбрақәеи аргыламҭақәеи|уахәамақәа]] [[Акатегориа:Қырҭтәыла иҟоу адинтә ҭыԥқәа]] [[Акатегориа:Қырҭтәыла иҟоу адинтә еиҿкаарақәа]] jj4o4hn35yt6lltrfmcrakjizh73l3b 14 35629 175954 148843 2026-10-24T10:26:33Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Адинтә еиҿкаарақәа Европатәи атәылақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Адинтә еиҿкаарақәа европатәи атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175954 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Адинтә еиҿкаарақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Қырҭтәыла иҟоу акультуратә еиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Қырҭтәыла иҟоу адин|динтә]] [[Акатегориа:Адинтә еиҿкаарақәа Азиатәи атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Адинтә еиҿкаарақәа европатәи атәылақәа рыла]] kpblxnkfyl7tmzh274of0jekr95b7z7 175966 175954 2026-10-24T10:29:50Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Адинтә еиҿкаарақәа Азиатәи атәылақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Адинтә еиҿкаарақәа азиатәи атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175966 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Адинтә еиҿкаарақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Қырҭтәыла иҟоу акультуратә еиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Қырҭтәыла иҟоу адин|динтә]] [[Акатегориа:Адинтә еиҿкаарақәа азиатәи атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Адинтә еиҿкаарақәа европатәи атәылақәа рыла]] 4km3inqto43ta6odtx8d2eoaxurvmbx 14 35633 175964 148847 2026-10-24T10:29:17Z Fraxinus.cs 8381 ± 2 категориақәа [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175964 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Қырҭтәылатәи акультура|аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Қырҭтәыла иҟоу аиҿкаарақәа асубиектқәа рыла|культура]] [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа азиатәи атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа европатәи атәылақәа рыла]] j231ry1i427fnod3u52ejso5mmda0rd 14 35652 175969 135422 2026-10-24T10:30:56Z Fraxinus.cs 8381 175969 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:культура тә еиҿкаарақәа азиатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Азиатәи акультура атәылақәа рыла| аиҿкаара]] [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа рҿы иҟоу акультуратә еиҿкаарақәа| тәыла]] [[Акатегориа:Азиатәи аиҿкаарақәа асубиектқәа рылеи атәылақәа рылеи]] s4xcqj41hjp3pq1eyz87nwhcmekynfa 175970 175969 2026-10-24T10:31:08Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа Азиатәи атәылақәа рыла]] в [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа азиатәи атәылақәа рыла]] без оставления перенаправления 175969 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:культура тә еиҿкаарақәа азиатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Азиатәи акультура атәылақәа рыла| аиҿкаара]] [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа рҿы иҟоу акультуратә еиҿкаарақәа| тәыла]] [[Акатегориа:Азиатәи аиҿкаарақәа асубиектқәа рылеи атәылақәа рылеи]] s4xcqj41hjp3pq1eyz87nwhcmekynfa 14 35658 175957 135423 2026-10-24T10:27:16Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа Европатәи атәылақәа рыла]] в [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа европатәи атәылақәа рыла]] без оставления перенаправления 135423 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:культура}} [[Акатегориа:Европатәи акультура атәылақәа рыла| аиҿкаара]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу акультуратә еиҿкаарақәа| тәыла]] [[Акатегориа:Европатәи аиҿкаарақәа асубиектқәа рылеи атәылақәа рылеи]] r6ccon8udsozy8toxmu8k0pfkucfms5 14 35660 175965 156728 2026-10-24T10:29:39Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа Азиатәи атәылақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа азиатәи атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175965 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:динтә}} [[Акатегориа:Азиа иҟоу адинтә еиҿкаарақәа| тәыла]] [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа азиатәи атәылақәа рыла| динтә]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу адин атәылақәа рыла| аиҿкаарақәа]] 2c1ru1rkpky2w56eij6py601kcd6e78 175967 175965 2026-10-24T10:30:18Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Адинтә еиҿкаарақәа Азиатәи атәылақәа рыла]] в [[Акатегориа:Адинтә еиҿкаарақәа азиатәи атәылақәа рыла]] без оставления перенаправления 175965 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:динтә}} [[Акатегориа:Азиа иҟоу адинтә еиҿкаарақәа| тәыла]] [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа азиатәи атәылақәа рыла| динтә]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу адин атәылақәа рыла| аиҿкаарақәа]] 2c1ru1rkpky2w56eij6py601kcd6e78 14 35666 175951 147153 2026-10-24T10:25:50Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу адинтә еиҿкаарақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Европа иҟоу адинтә еиҿкаарақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175951 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:динтә}} [[Акатегориа:Европа иҟоу адинтә еиҿкаарақәа| тәыла]] [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа Европатәи атәылақәа рыла| динтә]] [[Акатегориа:Европа иҟоу адин атәылақәа рыла| аиҿкаарақәа]] p5sfeugux6hhr9ar7kf2n1mzt4br10w 175955 175951 2026-10-24T10:26:47Z Fraxinus.cs 8381 175955 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:динтә еиҿкаарақәа европатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Европа иҟоу адинтә еиҿкаарақәа| тәыла]] [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа Европатәи атәылақәа рыла| динтә]] [[Акатегориа:Европа иҟоу адин атәылақәа рыла| аиҿкаарақәа]] 18617bix1odf3f59gx06s6qg15wfn1c 175956 175955 2026-10-24T10:26:55Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Адинтә еиҿкаарақәа Европатәи атәылақәа рыла]] в [[Акатегориа:Адинтә еиҿкаарақәа европатәи атәылақәа рыла]] без оставления перенаправления 175955 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:динтә еиҿкаарақәа европатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Европа иҟоу адинтә еиҿкаарақәа| тәыла]] [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа Европатәи атәылақәа рыла| динтә]] [[Акатегориа:Европа иҟоу адин атәылақәа рыла| аиҿкаарақәа]] 18617bix1odf3f59gx06s6qg15wfn1c 175958 175956 2026-10-24T10:27:27Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа Европатәи атәылақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа европатәи атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175958 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:динтә еиҿкаарақәа европатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Европа иҟоу адинтә еиҿкаарақәа| тәыла]] [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа европатәи атәылақәа рыла| динтә]] [[Акатегориа:Европа иҟоу адин атәылақәа рыла| аиҿкаарақәа]] 616zqvgnbeh6h06o0rm9uoekwkqlunk 14 35667 175952 151875 2026-10-24T10:26:08Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу адинтә еиҿкаарақәа]] в [[Акатегориа:Европа иҟоу адинтә еиҿкаарақәа]] без оставления перенаправления 151875 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Адинтә еиҿкаарақәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа иҟоу адин]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу акультуратә еиҿкаарақәа]] n6k2icvmwhm1nv57ihojfuol5dv6lc2 14 35668 175982 149107 2026-10-24T10:48:06Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Қырҭтәылa иҟоу ақьырсианра]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Қырҭтәыла иҟоу ақьырсианра]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175982 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Monasteries in Georgia}} [[Акатегориа:Қырҭтәыла иҟоу адинтә хыбрақәеи аргыламҭақәеи|қьырсиантә]] [[Акатегориа:Ақьырсиантә берҭыԥқәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Европа иҟоу ақьырсиантә берҭыԥқәа]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу ақьырсиантә берҭыԥқәа]] [[Акатегориа:Қырҭтәыла иҟоу ақьырсианра|берҭыԥқәа]] [[Акатегориа:Қырҭтәыла иҟоу адинтә еиҿкаарақәа]] 2zy9pq8wpboj9iqdie13i2bu2ajhgfp 14 35712 175936 130761 2026-10-24T10:13:38Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Европатәи аиашахаҵаратәи уахәамақәа]] в [[Акатегориа:Европа иҟоу аиашахаҵаратә уахәамақәа]] без оставления перенаправления 130761 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Аиашахаҵаратә уахәамақәа| Европа]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу аиашахаҵара| ]] 9ezgh9q3udxilbzdy1z13ockl0j88bo 175938 175936 2026-10-24T10:18:52Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу аиашахаҵара]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Европа иҟоу аиашахаҵара]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175938 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Аиашахаҵаратә уахәамақәа| Европа]] [[Акатегориа:Европа иҟоу аиашахаҵара| уахәамақәа]] 6sltmlvgpbtsrp696ofamm6q9zb73ja 14 35713 175939 130762 2026-10-24T10:19:17Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу аиашахаҵара]] в [[Акатегориа:Европа иҟоу аиашахаҵара]] без оставления перенаправления 130762 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} [[Акатегориа:Аиашахаҵара аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу амрагыларатәи ақьырсианра| ]] lpa1rcnfpdkxkhblqe9ur6nnhx57f0z 175940 175939 2026-10-24T10:21:24Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу амрагыларатәи ақьырсианра]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Европа иҟоу амрагыларатәи ақьырсианра]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175940 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} [[Акатегориа:Аиашахаҵара аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа иҟоу амрагыларатәи ақьырсианра| аиашахаҵара]] i0ogxex4g3v5qdq4ncrz5k69yebdlr6 14 35717 175941 130766 2026-10-24T10:21:49Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу амрагыларатәи ақьырсианра]] в [[Акатегориа:Европа иҟоу амрагыларатәи ақьырсианра]] без оставления перенаправления 130766 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу ақьырсиантә динхаҵарақәа]] [[Акатегориа:Амрагыларатәи ақьырсианра аконтинентқәа рыла]] 2g3brqva6dktvyr3gsndbsek1nuqh4v 175945 175941 2026-10-24T10:23:14Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу ақьырсиантә динхаҵарақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Европа иҟоу ақьырсиантә динхаҵарақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175945 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Европа иҟоу ақьырсиантә динхаҵарақәа]] [[Акатегориа:Амрагыларатәи ақьырсианра аконтинентқәа рыла]] 4rst2v8yxxe3gkfh48ij0vwhhsgzr06 175947 175945 2026-10-24T10:23:37Z Fraxinus.cs 8381 нoвый ключ copтиpoвки для [[Акатегориа:Европа иҟоу ақьырсиантә динхаҵарақәа]]: "мрагыларатәи ақьырсианра" [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175947 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Европа иҟоу ақьырсиантә динхаҵарақәа|мрагыларатәи ақьырсианра]] [[Акатегориа:Амрагыларатәи ақьырсианра аконтинентқәа рыла]] 2u7h9tcu8w0afbziysjyk1s1cko15oq 14 35718 175948 148800 2026-10-24T10:23:50Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу ақьырсиантә динхаҵарақәа]] в [[Акатегориа:Европа иҟоу ақьырсиантә динхаҵарақәа]] без оставления перенаправления 148800 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Ақьырсиантә динхаҵарақәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа иҟоу ақьырсианра|динхаҵарақәа]] [[Акатегориа:Европа иҟоу ақьырсиантә еиҿкаарақәа]] mgv86up0v1yi3zgxe7zetfgodhjmahn 14 35719 175949 148799 2026-10-24T10:24:41Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу ақьырсиантә еиҿкаарақәа]] в [[Акатегориа:Европа иҟоу ақьырсиантә еиҿкаарақәа]] без оставления перенаправления 148799 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Адинтә еиҿкаарақәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу адинтә еиҿкаарақәа|қьырсиантә]] [[Акатегориа:Европа иҟоу ақьырсианра|аиҿкаарақәа]] 34dx5njicwlkx8a1qdvjnaqhx0kns78 175950 175949 2026-10-24T10:25:36Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу адинтә еиҿкаарақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Европа иҟоу адинтә еиҿкаарақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175950 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Адинтә еиҿкаарақәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа иҟоу адинтә еиҿкаарақәа|қьырсиантә]] [[Акатегориа:Европа иҟоу ақьырсианра|аиҿкаарақәа]] mb7i7nu75a3mxl4z15jy14tl9yzhmbm 14 35720 175935 148886 2026-10-24T10:12:47Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Азиатәи аиашахаҵаратәи уахәамақәа]] в [[Акатегориа:Азиа иҟоу аиашахаҵаратә уахәамақәа]] без оставления перенаправления 148886 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Аиашахаҵаратә уахәамақәа| Азиа]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу аиашахаҵара| уахәамақәа]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу ақьырсиантә динхаҵарақәа|аиашахаҵаратәи уахәамақәа]] hhe7xofbb19wwukilyl90ohp1s2fxnp 0 37683 175993 173891 2026-10-24T10:51:34Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аԥсны адин]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аԥсны иҟоу адин]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175993 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Lashkendar temple ruins.JPG|мини|150px|Лашькьындартәи аныха ахыжәжәара]] [[Афаил:Inal-Kuba.jpg|мини|150px|Инал-куба ашьха]] '''Аԥсны иҟоу''', ''Абжьныхак мамзаргьы'', аԥсуаа рыбжь-ныха — иԥшьоу аҭыԥқәа ҳәа иԥхьаӡоуп аԥсуа традициатә нцәахаҵарала. Аԥсны арҭ ''Абжьныхак'' ирымҵаныҳәоит аԥсуаа реиҳарак, ақьырсианцәа реиԥш аԥсылманцәагьы. Ныхацыԥхьаӡа дасу ажәла аныхаԥааҩ дамоуп. Иаҳҳәап, Дыдрыԥшь-ныха аныхаԥааҩ ааигәа иҟоу Аҷандара ақыҭа иатәу анхаҩы жәла Чычаа рыжәла иалҵыз а-Чичба иоуп. Лых-ныха — аамсҭа жәла Шьаҟрылаа дырхылҵшьҭроуп, Шьаҟрылуп. Аԥсуаа зегьы ҭоурыхла ирзеиԥшны иҟоу, зегьы зымҵаныҳәо абарҭ абжь-ныха рыдагьы, шамахамзар, аԥсуа жәлақәа зегьы ирымоуп ажьыра, ажәла зымҵаныҳәо аҭыԥ. Аԥсуаа рыҟны аныхаҟны инеины амц зҳәаз, хымԥада, дахьырхәхоит рҳәоит. Аԥсуаа реиҳарак Дыдрыԥшь-ныха зегьы иреиҳауп, зегь раасҭа амч амоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Лашькьындар ашьхаҟны аныҳәарақәа еиҭахацыркын 1990 шықәса абжьаразы. Аныҳәарақәа ирылахәуп иара убас аҳәынҭқарра анапхгаҩцәагьы. [[1992]] шықәсазы ақырҭуа-аԥсуа еибашьраан Дыдрыԥшь-ныха дамҵагыланы Анцәа диҳәеит Аԥсны Ахада Владислав Арӡынба Аԥсны дахылаԥшырц, иҟаз ашәарҭа иацәихьчарц азы. 2012 шықәса нанҳәамза 3 рзы Аҟәа ҿыц еиҭаԥҵан Аԥсны аныхаԥааҩцәа рхеилак. {| class="wikitable" |'''Аныха''' |'''Аҭыԥ''' |'''Араион''' |'''Аныхааԥаҩ''' '''(2012 шықәсазы)''' |- |'''Дыдрыԥшь-ныха''' |Дыдрыпш-ныха ашьха Аҷандара ақыҭан |[[Гәдоуҭа араион]] |Заур Чычба |- |'''Лых-ныха''' |поляна Лыхнашта, центр села Лыхны |[[Гәдоуҭа араион]] |Сергеи Шьаҟрыл |- |'''Лӡаа-ныха''' |Лӡаа ақыҭа азааигәара Пицунда |[[Гагра араион]] | |- |'''Инал-куба''' |Инал-ҟәуба ашьха Ԥсҳәы |[[Аҟәа араион]] | |- |'''Адагәа-ныха''' |Адагәа ашьха Ҵабал ақыҭан |[[Гәылрыԥшь араион]] | |- |'''Лашькьындар''' |Лашькьындар ашьха Тҟәарчал |[[Тҟәарчал араион]] | |- |'''Елыр-ныха''' |Елыр ақыҭан |[[Очамчыра араион]] |Галтер Шьынқәба |} [[Акатегориа:Аԥсны иҟоу адин]] iznaivvipssb3egbfskpn4ymykankrq 0 37722 175906 175803 2026-10-24T07:36:56Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Петербургтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа аҳаҭыр зқәу алахәылацәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Петербургтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа ҳаҭыр зқәу алахәылацәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175906 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы}} '''Лев Николаи-иԥа Толстои''' ({{date|9|9|1828|28|8}}, Иасная Поляна — {{date|20|11|1910|7||}}, Астапово) – еицырдыруа аурыс шәҟәыҩҩы, апублицист, ахәыцыҩ ду, адунеитә литература аҟны иреиӷьӡоу ароманистцәа ируаӡәку. Лев Толстои инысмҩа ҭәуп даара аинтерес змоу афактқәеи ахҭысқәеи рыла.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/literature/text/4195948 |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2020-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125022103/https://bigenc.ru/literature/text/4195948 |url-status=dead }}</ref> == Толстои иаазыркьаҿу инысмҩа == Лев Толстои диит нанҳәамза 28, 1828 шықәсазы Урыстәылатәи аимпериа, Крапивенсктәи ауезд Тулатәи агуберниа, иан лимшьҭратә нхара аҟны – Иаснаиа Полиана. Иара аҭаацәара аҟны аԥшьбатәи хәыҷын. Иан лыԥсҭазаара далҵит 1830 шықәсазы, ахшараиура дахыԥсааит. Ари ҟалеит аԥҳа данлоу ашьҭахь, усҟан Лев ҩышықәсагьы ихымҵыцызт. Абарҭқәа ирыхҟьаны Лев хәыҷы иашьцәеи, иаҳәшьцәеи, иареи рааӡара инапы ианылеит иабду иашьа иԥа. Быжьшықәса ааҵхьан, иаалырҟьаны иԥсҭазаара далҵит Лев Толстои иаб – аграф Николаи Толстои. Арҭ атрагедиатә хҭысқәа ирылҵшәаны ахәыҷқәа ааӡаҩыс дроуит Казан инхоз рҭынха ԥҳәыс. Лев Толстои ихәыҷрашықәсқәа даара аԥхарра аҵаны игәалаиршәон, ари аамҭа иара инысымҩа аҟны акыр адраматә хҭысқәа шацызгьы.<ref>{{Cite web |url=https://www.uznat.net/biografii/kratkaya_biografiya_tolstogo.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2023-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604003351/https://www.uznat.net/biografii/kratkaya_biografiya_tolstogo.html |url-status=dead }}</ref> == Аҵарадырра == Толстои алагарҭатә классқәа рзы аҵарадырра аҩны ауп иахьиоуз. Уи аҵара идырҵон анемеци афранцызи рҵаҩцәа. 1843 шықәсазы Толстои Аимператортә Казантәи ауниверситет мрагыларатәи абызшәақәа рзы афакультет дҭалоит. Аха, ари ахырхарҭаҟны аҵарадырра ус имарианы ицааиуамызт. Ихәшьарақәа ахьҽеимыз иахҟьаны еиҳа имариаз азиндырратә факультет ахь диасыр акәхеит. Аха, ус шакәызгьы, Толстои инысмҩа аҟны иарбоу аофициалтә дыррақәа рыла, аҵарадырра иадҳәалаз ауадаҩрақәа ари ала инымҵәеит, иара 1847 шықәсазы аинститут аанижьуеит, азанааҭ ҳәа акагьы имоуӡакәан. Абри ашьҭахь Толстои иӡбоит иҭаацәа рыҩнахьы дгьежьырц, афермертә ус инапалакразы. Аха, иара абрагьы изамуит, избанзар, иара еснагь Урыстәыла ақалақьқәа лассы-лассы дырҭаауан. Аха, абас шакәызгьы, Толстои аихьӡарақәа иман – иара еснагь амшынҵа иҩуан. Ари аҟазшьа ауп иара ашәҟәыҩҩра дадзыԥхьалаз, ароманқәеи аповестқәеи раԥҵара ҵаҵӷәыс иаиуз, иара убасгьы иаԥхьаҟатәи иԥсҭазааратә мҩа ҳәаақәызҵаз.<ref>https://24smi.org/celebrity/4022-lev-tolstoi.html</ref> == Арратә маҵзура == Ҳәарада, Лев Толстои ахобби иман. Иара даара бзиа ибон амузыка. Иреиӷьишьоз композиторцәан Бах, Гендель, Шопен. Инысмҩа аҟны ишазгәаҭоу ала, Лев Толстои сааҭла Моцарт, Шопен, Мендельсон, Шуман уҳәа реиԥш иҟаз раԥҵамҭақәа ароиаль аҟны иаирҳәалар илшон. Анысмҩа аҟны иара убасгьы иазгәаҭоуп Лев Толстои анырра ӷәӷәа шииҭоз иашьа еиҳабы Николаи. Уи иара диҩызан, насгьы аԥхьаҟа ишәҟәыҩҩхоз изы дымҩақәҵаҩын. Николаи иоуп зашьеиҵбы арратә маҵзурахьы Кавказҟа дназыԥхьаз. Уи иабзоураны Лев Толстои иункерхоит, 1854 шықәсазы Севастопольҟа диаган, уа иара далахәын Ҟрымтәи аибашьра, нанҳәамза 1855 шықәсанӡа.<ref>https://histrf.ru/lichnosti/biografii/p/tolstoi-liev-nikolaievich</ref> == Толстои иҟазара == Аррамаҵзура ахысра аан Лев Николаи-иԥа иҭацәыз аамҭа рацәаны иман. Ари аамҭазы иаԥиҵоит автобиографиатә повест «Детство», уа даара ҟазарыла иааирԥшит иԥсҭазаара раԥхьатәи ашықәсқәа. Ари аҩымҭа инысмҩа аҩра азын ихҭыс духеит. «Детство» ажурнал «Современник» аҟны акьыԥхь анаба инаркны, Толстои иаразнак деицырдыруа дҟалеит шәҟәыҩҩык иаҳасаб ала. Аповест убас еиԥш еицырдыруа иҟалеит, Толстои – И. Тургенев, Н. Островски, И. Гончаров реиԥш иҟаз усҟантәи аамҭазтәи ашәҟәыҩҩцәа дрываргыланы ихьӡ рҳәо аҟынӡа. Абри ашьҭахь Лев Толстои анаҩстәи иповест «Казаки» аԥиҵоит. Уаҟа иара Кавказ иҟазаара аантәи ирратә ԥсҭазаара далацәажәоит. Арҭ аҩымҭақәа рыҩра 1862 шықәсанӡа дадхалеит, аррамаҵзура анихига анаҩс ауп ианхиркәшаз. Аинтерес зҵоу фактуп, Толстои Ҟрымтәи аибашьра даналахәызгьы икалам ахьышьҭеимҵаз, усҟангьы иара дыҩуан. Ари аамҭа иалагӡаны иаԥҵан аповест «Отрочество», «Детство» иацызҵоз, насгьы «Севостопольтәи ажәабжьқәа». Ҟрымтәи аибашьра ашьҭахь Толстои аррамаҵзура ааныжьны иҩныҟа дгьежьуеит. Усҟан иара еицырдыруаз шәҟәыҩҩхахьан.<ref>http://russkay-literatura.ru/analiz-tvorchestva/62-tolstoj-ln-russkaya-literatura/326-nachalo-literaturnoj-deyatelnosti.html</ref> Толстои иқәыԥшра ашықәсқәа рзы даара иԥагьаз аӡә иакәын, уи имшынҵаҟны иҩыз анҵамҭақәа даара ирныԥшуеит. Иара мап ацәикуан изакәызаалак философиатә школк ихы адҳәалара, зынгьы санархиступ ҳәа рылеиҳәахьан, уи ашьҭахь 1857 шықәса рзы иӡбоит Франциаҟа ацара. Азныказ Толстои азарттә хәмаррақәа дырчычоит. Аха уи иаарласны иаанижьуеит, имазара зегьы данаҵаха, уи ашьҭахь Европантәи иҩныҟа дгьежьыр акәхоит. Акыр ауадаҩрақәа шихигазгьы, илшоит аҵыхәтәантәи, инысмҩа ахԥатәи ахәҭа «Юность» аҩра. Ари ахҭыс ҟалеит 1857 шықәсазы. 1862 шықәса инаркны Толстои далагоит апедагогигатә журнал «Ясная Поляна» аҭыжьра, усзуҩы хадас иара ихаҭа дызмаз. Аха 12 номер заҵәык рҭыжьра ауп илшаз, ари аус игәы ахьахшәаз азы.<ref>http://www.l-tolstoy.ru/page_12.php</ref> == Лев Толстои иҭаацәа == Цәыббрамза 23, 1862 шықәсазы Толстои инысмҩа аҟны акыр аиҭакрақәа ҟалеит: иара ԥҳәысс дигоит Софиа Андреи-иԥҳа Берс, аҳақьым иԥҳа. Ари аҭаацәараҟны ииуеит жәҩык аԥацәеи ԥшьҩык аԥҳацәеи. Жәахаҩык ахәыҷқәа рахьтә хәҩык ишхәыҷӡаз рыԥсҭазаара иалҵуеит. Софиа Андреи-иԥҳа хаҵа данцоз 18 шықәса лхыҵуан, Лев Толстои – 34 шықәса. Абри аамҭазы Толстои насыԥ змоу иакәны ихы иԥхьаӡон. Иара иԥҳәыс илыбзоураны иматериалтә ҭагылазаашьагьы бзиахоит. Адунеитә азхаҵарагьы иоууеит иаԥиҵаз иҩымҭақәа ирыбзоураны.<ref>http://tolstoy-lit.ru/tolstoy/bio/semya-tolstogo.htm{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Иԥҳәыс илыбзоураны диоуит иусқәа зегьы рҟны ицхраауаз, иҩымҭақәа раԥҵара аҟни идгылоз ауаҩы. Амаӡаныҟәгаҩ иҟамзаара иахҟьаны Лев иԥҳәыс Софиа лакәын иҩымҭақәа хызҩылаауаз. Аха нас дара аҳәоуеиқәымшәара рыбжьалоит, урҭ аилибамкаарақәа ашықәсқәа цацыԥхьаӡа еиҳа-еиҳа иуадаҩхон, рышьаҭақәа рҳауан. Аилибамкаара зыхҟьаз, Лев Толстои иҭаацәа рзын ишьақәиргылаз аплан инақәыршәаны, идырҳауаз ахәҭак рзыршалар акәын арыцҳацәеи ашколқәеи. Насгьы, иҭаацәа рыԥсҭазаара даара армариара дашьҭан, иара иҭахын еиҳа зыхә мариоу амаҭәақәа, афатә аархәаларц, имыцхәуп ҳәа ииԥхьаӡоз – афортепиано, аҩнымаҭәа, аекипаж зегьы ҭины ауаа ирзишарц. Ҳәарада, ас еиԥш аплан иԥшәмаԥҳәыс Софиа Андреи-иԥа дақәшаҳаҭмызт. Абри иахҟьеит дара раԥхьатәи нышәашьа змамыз рҭыӡшәагьы, Софиа лыхшара аԥхьаҟатәи рԥеиԥш даҽакала илбон. 1892 шықәсазы Толстои имаз зегьы иԥҳәыси ихәыҷқәеи ириҭоит, иԥҳәыси иареи 48 шықәса ишеицынхозгьы.<ref>https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-lev-tolstoy.html</ref> == Толстои иаԥҵамҭақәа == Толстои даара лҵшәа бзиала аус зуаз шәҟәыҩҩуп. Иара иаԥҵамҭақәа рымҽхак дууп, ҵакылагьы, шәагаалагьы. Зегь реиҳа аларҵәара зауз аԥҵамҭақәоуп «Воина и Мир», «Анна Каренина», «Воскресение». '''«Война и Мир»''' 1860-тәи ашықәсқәа рзы Лев Николаи-иԥа Толстои иҭаацәеи иареи Иаснаиа Полиана инхон. Иара аброуп адунеи ахьабаз еицырдыруа ароман «Воина и Мир». Раԥхьа ароман ахәҭак кьыԥхьын «Русский вестник» аҟны, «1805 шықәса» ҳәа ахьӡ аҭаны. Хышықәса ааҵуаны икьыԥхьын ароман ахқәа даҽа хԥа, уи алагьы ихыркәшан, ари ароман Толстои ирҿиараҟны иаарылукаауа иҟалаз хҭысуп. Акритикцәа, ауаажәларра даара иахцәажәон ароман «Воина и Мир». Урҭ ароман аҟны иаарԥшыз Наполеон иеибашьрақәа еимактәыс ирыман. Иара убасгьы, ирылацәажәон ихыҭҳәааз ароман афырхацәа. Ароман аҟны даара аинтерес цәырыргеит иалагалаз асатиратә ессеқәа, аҭоурых, азакәанқәа ртәы еиҭазҳәоз. Егьырҭ аидеиақәа инарҷыданы Лев Толстои иҭахын аилазаара аҟны ауаҩы иҭагылазаашьа, насгьы аԥсҭазаара ҵакыс иамоу атәы аԥхьаҩ иҟынӡа анагара.<ref>{{Cite web |url=http://tolstoy-lit.ru/tolstoy/kritika-o-tolstom/rabota-tolstogo-nad-rukopisyami-vojny-i-mira.htm |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2023-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107230327/http://tolstoy-lit.ru/tolstoy/kritika-o-tolstom/rabota-tolstogo-nad-rukopisyami-vojny-i-mira.htm |url-status=dead }}</ref> == «Анна Каренина» == Лев Толстои «Воина и Мир» анаԥиҵа ашьҭахь, аҩбатәи ироман аҩра далагеит, уигьы даара ауаа ирылаҵәаз романуп, уи «Анна Каренина» акәын. Ари ароман иагәылагылоуп акыр автобиографиатә очеркқәа. Уи гәаумҭарц залшом «Анна Каренина» аперсонаж хадацәа Киттии Левини реизыҟазаашьақәа уанрыхәаԥшуа. Ари аромангьы хәҭа-хәҭала ауп акьыԥхь шабаз, 1873 шықәса инаркны 1877 шықәсанӡа иркьыԥхьуан, акритикцәа ракәзар, даара ахәшьара ҳаракы арҭеит, ауаажәларрагьы иргәаԥхеит. Аӡәырҩы игәарҭон «Анна Каренина» – ари Толстои иавтобиографиа шакәыз, ахԥатәи ахаҿала иҩыз. Ари иусумҭазы Лев Толстои даара иҳаракыз, усҟантәи аамҭазы, агонорарқәа иоуит.<ref>{{Cite web |url=http://tolstoy-lit.ru/tolstoy/kritika-o-tolstom/istoriya-anny-kareninoj/istoriya-anny-kareninoj.htm |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2022-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220623004556/http://tolstoy-lit.ru/tolstoy/kritika-o-tolstom/istoriya-anny-kareninoj/istoriya-anny-kareninoj.htm |url-status=dead }}</ref> == «Воскресение» == 1880-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы Толстои ароман «Воскресение» иҩуеит. Уи асиужет шьаҭас иаман иҟаҵәҟьаз аӡбаратә ус. Ари ароман аҟны даара иубарҭоуп автор ауахәама аҵасқәа дшырзыҟаз. Абра иуҳәар ҟалоит ари аҩымҭа аграф Толстоии Аиашахаҵаратә уахәамеи еиԥырнагеит ҳәа.<ref>{{Cite web |url=http://tolstoy.lipetsk.ru/gosudarstvenny-museum-l-n-tolstogo/lev-tolstoj-v-1880-1900-x-gg-o-romane-voskresene/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2021-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211129232249/http://tolstoy.lipetsk.ru/gosudarstvenny-museum-l-n-tolstogo/lev-tolstoj-v-1880-1900-x-gg-o-romane-voskresene/ |url-status=dead }}</ref> == Толстоии адинхаҵареи == Хыхь зыӡбахә ҳәоу аԥҵамҭақәа акыр алаҵәара бзиа шроузгьы, ашәҟәыҩҩы уи гәырӷьара изаанамгеит. Иара адепрессиа ӷәӷәа иман, ҩныҵҟала дҭацәушәа ихы ибон. Абри инамаданы, иара аԥсҭазаара аҵакы аԥшаара дашьҭалоит. Раԥхьа Лев Толстои изҵаарақәа рҭакқәа Аиашахаҵаратә уахәама аҟны дашьҭалоит, аха уи лҵшәа ҳәа акагьы аанамышьҭит. Аамҭа цацыԥхьаӡа иара еиҳа- еиҳа Аиашахаҵаратә уахәама акритика азиуа далагоит, акритика азиуан иара ақьырсиантә динхаҵара зегьы. Арҭ иҵарыз азҵаарақәа рзы иара ихшыҩҵакқәа аҭыжьымҭа «Посредник» аҟны икьыԥхьуа далагеит.<ref>http://tolstoy.ru/creativity/publicism/991/</ref> Иара ихадараз ипозициа зызкыз уи акәын, ақьырсиантә ҵара бзиоуп, аха Иисус Христос абра даҭахымшәа ибон. Убри аҟынтә, Лев Толстои Аԥшьаҩыра ихала аиҭагара иҽазишәоит. Толстои идинхаҵаратә дунеихәаԥшра даара иуадаҩын, еилаԥаҭан. Ара ақьырсианреи абуддизми еилаӡҩон, урҭ зегьы ирныԥшуан мрагыларатәи адинхаҵарақәагьы. 1901 шықәсазы аграф Лев Толстои изы Иԥшьоу Анапхгараҭаратә Синод аилыркаара ҭнажьит. Ари аилыркаара аҟны иҳәан Лев Толстои уаҳа Аиашахаҵаратә уахәама дшалахәылам, избанзар уи иқәгыларақәеи игәаанагарақәеи ауахәама адыррақәеи еинаалашьа рымам ҳәа азгәаҭаны.<ref>{{Cite web |url=http://pereprava.org/culture/3250-religiya-tolstogo-otluchenie.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2024-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126115131/http://pereprava.org/culture/3250-religiya-tolstogo-otluchenie.html |url-status=dead }}</ref> == Толстои ихьшәаз ирҿиара == Ихьшәаз Толстои иҩымҭақәа иаадырԥшуан ареалисттә беллетристика, иара убасгьы ацәаҩашәа ҵакы змаз ажәабжьқәа. 1886 шықәсазы еицырдыруа иҟалаз повестхеит «Смерть Ивана Ильича». Уи афырхаҵа хада еиликаауеит иԥсҭазаара аиҳарак зегьы баша ишихысыз, аха уи аилкаара аниоу аамҭа цахьан. 1898 шықәсазы Лев Николаи-иԥа иҩуеит убасгьы еицырдыруа иҟалаз аԥҵамҭа «Отец Сергии». Уа акритика рзиуеит акыр адунеихәаԥшышьақәа, идоуҳатә еиҭеира ашьҭахь изцәырҵыз. Егьырҭ иусумҭақәа зызку аҟазара атема ауп. Урҭ рахь иаҵанакуеит апиеса «Живои труп» (1890), аповест «Хаджи- Мурат» (1904). 1903 шықәсазы Лев Толстои ажәабжь хәыҷы иҩит, уи иахьӡын «После бала». Акьыԥхь абеит 1911 шықәсазы, ашәҟәыҩҩы даныԥсы аамышьҭахь.<ref>{{Cite web |url=https://www.culture.ru/persons/8211/lev-tolstoi |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2021-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027072809/https://www.culture.ru/persons/8211/lev-tolstoi |url-status=dead }}</ref> == Лев Толстои иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа == Иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы Лев Толстои еиҳа деицырдыруан, адинхаҵаратә ԥхьагылаҩк иаҳасаб ала. Иара ихәыцрақәа ззырхаз амч ахархәара амҭакәа ацәгьара аҿагылара акәын. Иԥсы анҭаз иара ҿырԥшыгас дроуеит аӡәырҩы аурыс жәлар рхаҭарнакцәа. Аха, ус шакәызгьы, иара иҭаацәаратә ԥсҭазаараҟны акыр аилибамкаарақәа аҭыԥ рыман, урҭ аамҭа цацыԥхьаӡа еиҳагьы иҵархоит. Алитератор иԥшәмаԥҳәыс Софиа Андреи-иԥҳа лхаҵа идунеихәаԥшышьа ицеиҩылшомызт, уи ишьҭра иқәыз аӡәырҩы лбар ҟалаӡомызт, лассы – лассы Иаснаиа Полианаҟа иаауаз. Лара илҳәон: «Ауааԥсыра бзиа башьас ирымоузеи, уааигәа иҟоу бзиа ианумбо аамҭазы!». Ари аҭагылазаашьа нҵәара ақәымкәа, ас акраамҭа цашьа ауамызт аҟынтә, 1910 шықәсазы Лев Толстои ихатәҳақьым Д. П. Моковицки диманы зынӡа ҳәа Иаснаиа Полиана аанижьуеит, даҽакала иуҳәозар, ари ишьақәгылаз аҭагылазаашьаҟны бналаран, уаҳа ԥсыхәа ыҟамызт, уи аҭыԥ аман жьҭаарамза 28 ауха.<ref>http://www.l-tolstoy.ru/poslednie_gody.php</ref> == Толстои иԥсра == Лев Толстои «ибналара» аан амҩа дшықәыз игәы рахәымкәаны ибо далагеит. Раԥхьа иара ахьҭа илалеит, анаҩс агәаҵәыхь ичаԥеит, уи иахҟьаны Лев Толстои адәыӷба дҭыган раԥхьатәи станциа дук аҟны. Ари астанциа Астапово ахьӡын (иахьа Липецктәи аобласт). Ашәҟәыҩҩы ичымазара атәы иаразнак зегьы ирылаҵәеит. Фҩык аҳақьымцәа уи иеиқәырхаразы ирылшоз зегьы ҟарҵон, аха ачымазара рзаанымкылеит. Абҵарамза 7, 1910 шықәсазы Лев Николаи-иԥа Толстои, 83 шықәса дшырҭагылаз, иԥсҭазаара далҵит. Анышә дамардеит Иаснаиа Полиана. Агазеҭқәа рҟны акәзар, ирнылеит аимператор Николаи II ирезолиуциа, Лев Николаи-иԥа Толстои иԥсҭазаара алҵразы Аҩныҵҟатәи аусқәа рминистр иажәахә шьаҭас иҟаҵаны.<ref>http://russkay-literatura.ru/analiz-tvorchestva/62-tolstoj-ln-russkaya-literatura/333-smert-tolstogo.html</ref> == Аинтерес зҵоу афактқәа == * Лев Толстои деицырдыруеит даара аҵакы змоу аԥҵамҭақәа рыла мацара акәымкәа. Уи иҩит, иара убасгьы, «Азбука», насгьы «Аԥхьаразы ашәҟәы» ахәыҷқәа рзын; * Зегьреиҳа аҵакы змаз аԥҵамҭа «Воина и Мир» Толстои рацәак бзиа ибомызт, «многословная дребедень» ҳәа азиҳәон; * Лев Николаи-иԥа аамсҭатә титул аграф ҳәа ихҵан; * Лев Толстои амаца ахәмарра бзиа ибон. Еснагь даара иҽазҵәылхны дыхәмаруан, аха даҵахон, уи ифинансттә ҭагылазаашьа акыр ианыԥшуан; * Толстои Шекспир иҟазара, драматургк иаҳасаб ала, даара акритика азиуан, «Шекспири адрамеи» захьӡыз аочеркгьы икьыԥхьит, уа иара Шекспир иҩымҭақәа еилырганы дрыхцәажәеит; * Толстои иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иара иҭынхеит иԥҳәыси жәаҩык ахшареи.<ref>{{Cite web |url=https://100-faktov.ru/xx-interesnyx-faktov-iz-zhizni-lva-tolstogo/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2024-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126115131/https://100-faktov.ru/xx-interesnyx-faktov-iz-zhizni-lva-tolstogo/ |url-status=dead }}</ref> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Цәыббрамза 9 рзы ииз]] [[Акатегориа:1828 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Абҵарамза 20 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:1910 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи адраматургцәа]] [[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи аиашахаҵаратә қьырсианцәа]] [[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи арҵаҩцәа]] [[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи аессеистцәа]] [[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи ажурналистцәа]] [[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи ароманистцәа]] [[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи афилософцәа]] [[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи ажәабжьқәа рышәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Анархистцәа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи аиашахаҵаратә қьырсианцәа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи аессеистцәа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи адраматургцәа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи арҵаҩцәа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи ажурналистцәа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи ароманистцәа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи афилософцәа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи ажәабжьқәа рышәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Анархисттә шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Анархо-пацифистцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи аҟазара акритикцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи ахәыҷтәы шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Ақьырсиантә анархистцәа]] [[Акатегориа:Ақьырсиантә романистцәа]] [[Акатегориа:Ақьырсиантә вегетарианцәа]] [[Акатегориа:Петербургтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәыла-корреспондентцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа аграфцәа]] [[Акатегориа:Аиашахаҵаратә шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аепистемологцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи аессеистцәа]] [[Акатегориа:Сербиатәи аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи ракадемиа аҳәаанырцәтәи алахәылацәа]] [[Акатегориа:Џьорџьистцәа]] [[Акатегориа:Петербургтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа ҳаҭыр зқәу алахәылацәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи алитературатә критикцәа]] [[Акатегориа:Сербиатәи аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи ракадемиа алахәылацәа]] [[Акатегориа:Аметафизикцәа]] [[Акатегориа:Амч ахархәара злам адгылаҩцәа]] [[Акатегориа:Аонтологцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аиашахаҵаратә уахәама иалцоу ауаа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи афилантропцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи афилософцәа]] [[Акатегориа:Акультура афилософцәа]] [[Акатегориа:Аҵара афилософцәа]] [[Акатегориа:Аҭоурых афилософцәа]] [[Акатегориа:Алитература афилософцәа]] [[Акатегориа:Ахшыҩ афилософцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи адинхаҵаратә философцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи политикатә философцәа]] [[Акатегориа:Аурыс бызшәала иҩуа ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи анархистцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи ақьырсиантә пацифистцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аесперантистцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭоурыхтә романистцәа]] [[Акатегориа:Кавказтәи аибашьраан Урыстәылатәи аруаа]] [[Акатегориа:Ҟрымтәи аибашьраан Урыстәылатәи аруаа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи апублицистцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи авегетарианизм активистцәа]] [[Акатегориа:Армариара адгылаҩцәа]] [[Акатегориа:Асоциалтә философцәа]] [[Акатегориа:Толстоиаа]] [[Акатегориа:Атолстоианцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи аиҭагаҩцәа]] [[Акатегориа:Активизми ауаажәларратә ԥсахрақәеи ирызку ашәҟәыҩҩцәа]] 7eibhsav5trtd17j13worptlrmljpo4 14 38272 175960 149162 2026-10-24T10:28:02Z Fraxinus.cs 8381 ± 2 категориақәа [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175960 wikitext text/x-wiki {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Амузеиқәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аԥсны иҟоу ахыбрақәеи аргыламҭақәеи ахкқәа рыла|музеиқәа]] [[Акатегориа:Аԥсны акультура‎|музеиқәа]] [[Акатегориа:Аԥсны иҟоу аблахкыгарҭақәа|музеиқәа‎]] [[Акатегориа:Амузеиқәа азиатәи атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Амузеиқәа европатәи атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аԥсны иҟоу акультуратә еиҿкаарақәа‎|музеиқәа]] [[Акатегориа:Аԥсны иҟоу аҵараиурҭақәа‎|музеиқәа]] qbqsngcp850j5uriwbnz7vsux5efx0d 14 38273 175959 173202 2026-10-24T10:27:38Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа Европатәи атәылақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа европатәи атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175959 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Европатәи амузеиқәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ахыбрақәеи аргыламҭақәеи европатәи атәылақәа рыла| музеиқәа]] [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа европатәи атәылақәа рыла| музеиқәа]] [[Акатегориа:Европа аблахкыгарҭақәа атәылақәа рыла| музеиқәа]] bcaknudra1hk6tz2p2jnjq5aqdjxauk 175961 175959 2026-10-24T10:28:18Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Амузеиқәа Европатәи атәылақәа рыла]] в [[Акатегориа:Амузеиқәа европатәи атәылақәа рыла]] без оставления перенаправления 175959 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Европатәи амузеиқәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ахыбрақәеи аргыламҭақәеи европатәи атәылақәа рыла| музеиқәа]] [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа европатәи атәылақәа рыла| музеиқәа]] [[Акатегориа:Европа аблахкыгарҭақәа атәылақәа рыла| музеиқәа]] bcaknudra1hk6tz2p2jnjq5aqdjxauk 14 38277 175962 173188 2026-10-24T10:28:38Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Амузеиқәа Азиатәи атәылақәа рыла]] в [[Акатегориа:Амузеиқәа азиатәи атәылақәа рыла]] без оставления перенаправления 173188 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Азиатәи амузеиқәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ахыбрақәеи аргыламҭақәеи азиатәи атәылақәа рыла| музеиқәа]] [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа Азиатәи атәылақәа рыла| музеиқәа]] [[Акатегориа:Азиа аблахкыгарҭақәа атәылақәа рыла| музеиқәа]] plrsing5fmy66cknpl7rm5ckza6bahn 175968 175962 2026-10-24T10:30:40Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа Азиатәи атәылақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа азиатәи атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175968 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Азиатәи амузеиқәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ахыбрақәеи аргыламҭақәеи азиатәи атәылақәа рыла| музеиқәа]] [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа азиатәи атәылақәа рыла| музеиқәа]] [[Акатегориа:Азиа аблахкыгарҭақәа атәылақәа рыла| музеиқәа]] qazq0zil1n80ix46x6he6m13thzwn6v 14 45646 175986 151867 2026-10-24T10:49:07Z Fraxinus.cs 8381 175986 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Christianity in Italy}} {{Cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу адин|қьырсианра]] [[Акатегориа:Ақьырсианра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла]] l4el3f14az0vvty9faryh2lz41s7wix 14 45678 175942 151911 2026-10-24T10:22:23Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Ақьырсиантә динхаҵарақәа Европатәи атәылақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Ақьырсиантә динхаҵарақәа европатәи атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175942 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Ақьырсиантә динхаҵарақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Ақьырсиантә динхаҵарақәа европатәи атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Италиа иҟоу ақьырсианра| динхаҵарақәа]] fcpukdhgs4zjejuebzxx6jq5aqw0ezb 14 45680 175943 151913 2026-10-24T10:22:38Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Ақьырсиантә динхаҵарақәа Европатәи атәылақәа рыла]] в [[Акатегориа:Ақьырсиантә динхаҵарақәа европатәи атәылақәа рыла]] без оставления перенаправления 151913 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:қьырсиантә динхаҵарақәа Европатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу ақьырсиантә динхаҵарақәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ақьырсиантә динхаҵарақәа атәылақәа рыла| Европа]] [[Акатегориа:Европа иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла| динхаҵарақәа]] eq86pnjsuaov5j7aiwdyen1utlv26y9 175944 175943 2026-10-24T10:23:00Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу ақьырсиантә динхаҵарақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Европа иҟоу ақьырсиантә динхаҵарақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175944 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:қьырсиантә динхаҵарақәа Европатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Европа иҟоу ақьырсиантә динхаҵарақәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ақьырсиантә динхаҵарақәа атәылақәа рыла| Европа]] [[Акатегориа:Европа иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла| динхаҵарақәа]] rz7wznkil3tr9woj403lvlnt4iy131a 14 45681 175946 151915 2026-10-24T10:23:25Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу ақьырсиантә динхаҵарақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Европа иҟоу ақьырсиантә динхаҵарақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175946 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Catholicism in Europe}} {{cat main|Европа иҟоу Акатоликтә уахәама}} [[Акатегориа:Акатоликра аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа иҟоу ақьырсиантә динхаҵарақәа|католикра]] qq9p2drxzjrxmstl07jwxt77yclxneg 14 46167 175953 152700 2026-10-24T10:26:22Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Адинтә еиҿкаарақәа Европатәи атәылақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Адинтә еиҿкаарақәа европатәи атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175953 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу акультуратә еиҿкаарақәа|динтә еиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу адин|аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Адинтә еиҿкаарақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Адинтә еиҿкаарақәа европатәи атәылақәа рыла]] sipiracehy4ml30gfnb0mavee8nbg6z 14 46168 175963 152701 2026-10-24T10:29:00Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа Европатәи атәылақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа европатәи атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175963 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аиҿкаарақәа асубиектқәа рыла]] [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Италиатәи акультура|аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа европатәи атәылақәа рыла]] a7yx941wgjujjirx86mhh4xj2yzq9qk 14 48581 176001 160410 2026-10-24T11:07:42Z Fraxinus.cs 8381 176001 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:{{Title country}} руаажәларра|мал]] [[Акатегориа:{{Title country}} рекономика|мал]] [[Акатегориа:Амал атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Амал {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] 6g5scm56sgu0fdfurpecjhkkufc7q3u 14 50470 175979 159931 2026-10-24T10:46:24Z Fraxinus.cs 8381 175979 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Christianity in France}} {{Cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу адин|қьырсианра]] [[Акатегориа:Ақьырсианра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла]] 6js6uudnn81zexxaes48pc7bbqp544t 0 53985 175904 172608 2026-10-23T20:23:24Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 175904 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Астрономиа|Астрономиа (аҵакы)}} {{Акарточка акомплекстә ҭҵаарадырра |атема = [[Естествознание|Аԥсабараҭҵаара]] |ахьӡ = Астрономиа |егьырҭ ахьӡқәа = {{lang-en|Astronomy}} |афото = Crab Nebula.jpg |ахҵара = [[Крабовидная туманность|Акраб наҟәыра]] амозаикатә ҭыхымҭа. [[НАСА]] иаԥнаҵеит [[Хаббл (телескоп)|Хаббл]] ҳәа изышьҭоу акосмостә телескоп ахархәарала, 1999-2000 шықәсқәа рзы. |аҭҵаара амаҭәар = [[наблюдаемая вселенная|Иубарҭоу адунеи]] |ахыҵхырҭа аамҭа = [[XVIII век|XVIII ашәышықәса]] |ахырхарҭа хадақәа = [[небесная механика|ажәҩантә механика]], [[астрофизика|астрофизика]], [[космология|акосмологиа]], [[планетология|апланетологиа]], уҳәа убас иҵегьы. }} '''Астрономиа''' ({{lang-grc|ἄστρον}} - “аеҵәа” , νόμος – “азакәан”) – [[Вселенная|Адунеи]] иазку [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырра]], [[небесное тело|ажәҩантә цәеижьқәеи]] ([[Планета|апланетақәа]], [[Звезда|аеҵәақәа]], [[Астероиды|астероидқәа]], уб. иҵ.) [[система|асистемақәеи]] ахьыҟоу, [[механическое движение|рныҟәара]], рышьақәгылашьа, рхылҵшьҭра, рыҿиара ҭызҵаауа.<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref> Хықәкыла, астрономиа иҭнаҵаауеит [[Амра|Амреи]] егьырҭ [[звезда|аеҵәақәеи]], [[Солнечная система|Амратә система]] [[планета|апланетақәеи]] урҭ [[спутники планет|рымҩанызақәеи]], [[экзопланета|аекзопланетақәа]], [[астероид|астероидқәа]], [[комета|акометақәа]], [[метеороид|аметеороидқәа]], [[межпланетное вещество|апланетабжьаратәи алыҵ]], [[межзвёздная среда|аеҵәабжьаратәи алыҵ]], [[пульсар|апульсарқәа]], [[чёрная дыра|акылҳара еиқәаҵәақәа]], [[Туманность|анаҟәрақәа]], [[галактика|агалактикақәеи]] урҭ [[скопление галактик|реилаҵәарақәеи]], [[квазар|акуазарқәа]] уҳәа уб. иҵ.<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref> == Ахьӡ аетимологиа == [[Термин|Атермин]] «астрономиа» ({{lang-grc|ἀστρονομία}}) [[Древнегреческий язык|ажәытә бырзен бызшәала]] ἀστήρ, ἄστρον (астер, астрон) - “[[звезда|аеҵәа]]”; νόμος (номос) — «аҵас, ашьақәыргылара, азакәан».<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref> == Аҭоурых == {{Main|Астрономиа аҭоурых}} Астрономиа зегь реиҳа ижәытәӡоу, иреиҳабӡоу [[Естественные науки|аҭҵаарадыррақәа]] иреиуоуп. Уи ауаатәыҩса рҭахрақәа ирхылҿиааит. Адгьыл аҿы ауаа ықәнагалеижьҭеи, урҭ еснагь ажәҩан аҿы ирбоз иазҿлымҳан. Ажәытәӡатәи аамҭақәа раангьы урҭ игәарҭеит ажәҩан аҿы иҟоу амаҭәарқәа рныҟәареи аамҭа-аамҭала аҳауа аҽыԥсахрақәеи шеидҳәалоу. Усҟан астрономиа ӷәӷәала [[астрология|астрологиа]] иалаҩашьаны иҟан. Ажәытәӡатәи адгьылқәаарыхҩцәа аеҵәақәеи еҵәаџьааи ахьыҟаз ала ашықәс аамҭақәа ралагамҭа еилыркаауан. Еиҭаҵуаз ажәларқәа [[Амра|Амреи]] аеҵәақәеи рыла амҩақәҵара рыман. Ашықәсқәа рыԥхьаӡара аҭахра иахҟьаны амзар аԥҵарагьы ҟалеит. Аҭоурых аԥхьатәи аамҭақәа рзы инхоз ауааҵәҟьагьы Амреи, [[Амза|Амзеи]], еҵәақәаки ргылареи рҭашәареи ирыдҳәалоз ахҭыс хадақәа рдыруан . Амреи Амзеи ртыҩкра аамҭа-аамҭала еиҭаҟалараны ишыҟоу еилкаауижьҭеи акрааҵуеит. Ижәытәӡоу аҩыратә хыҵхырҭақәа рҟны иуԥылоит астрономиатә цәырҵрақәа рыхҳәаақәа, иара убасгьы ажәҩантә жәеижь лашақәа ргылареи рҭахареи аамҭа аԥхьагәаҭаразы имариаӡоу аԥхьаӡаратә схемақәа, аамҭа аԥхьаӡара аметодқәа, амзар ахылаԥшра. [[Первобытное общество|Аҭоурыхԥхьатәи акультурақәеи]] ажәытәӡатәи [[цивилизация|ацивилизациақәеи]] рышьҭахь иаанрыжьит ирацәаны астрономиатә [[артефакт (археология)|артефактқәа]], урҭ ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара азакәанеизшәарақәа шырдыруа аазырԥшуа. Ҿырԥштәык аҳасабала иаагазар ауеит [[древнеегипетская астрономия|абиԥараԥхьатәи Ажәытәӡамысратәи абаҟақәеи]] [[Стоунхендж|Стоунхенџьи]]. [[Вавилонская астрономия|Вавилонаа]], [[Астрономия Древней Греции|аберзенцәа]], [[Китайская астрономия|акитаиуаа]], [[Индийская астрономия|индиауаа]], [[Астрономия майя|маиаа]], [[Астрономия инков|аинкқәа]] раԥхьатәи рцивилизациақәа уахынла [[небосвод|ажәҩан]] аметодикатә хылаԥшрақәа ирылагахьан. Астрономиа қәҿиарала аҿиара иаҿын Ажәытәтәи Вавилон, Мысра, Китаи, Индиа. Китаитәи ашықәсҩыраҿы иануп ҳера ҟалаанӡа 3-тәи азқьышықәсазы иҟалаз Амра атыҩкра. Аҿиара зауз арифметикеи агеометриеи рышьаҭала Амреи, Амзеи, апланета лашақәеи рныҟәарақәа реилзыркаауаз иагьаԥхьагәазҭоз атеориақәа Абжьарадгьылмшын атәылақәа рҿы ақьырсианра ҟалаанӡатәи аамҭа аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рзы иаԥҵан. Имариоу, аха хәарҭара злоу амыругақәа ирыцны, урҭ Аҿыцҿиара аепоханӡа апрактикатә хықәкқәа рымаҵ руан. Особенно большого развития достигла астрономия в Древней Греции. [[Пифагор]] впервые пришёл к выводу, что Земля имеет шарообразную форму, а [[Аристарх Самосский]] высказал предположение, что Земля вращается вокруг Солнца. [[Гиппарх]] во II в. до н. э. составил один из первых [[Звёздный каталог Гиппарха|звёздных каталогов]]. В произведении Птолемея «[[Альмагест]]», написанном во II в. н. э., изложена [[геоцентрическая система мира]], которая была общепринятой на протяжении почти полутора тысяч лет. Абжьаратәи ашәышықәсақәа раан Мрагыларатәи атәылақәа рҿы астрономиа аҿиара ду аиуит. Астрономиеи астрологиеи раԥхьаӡакәны еиҟәиҭхеит 10-тәи ашәышықәсазы аҵарауаҩ [[аль-Фараби|ал-Фараби]], итрактат «[[Трактат об астрологии (аль-Фараби)|Еҵәақәа ражәаҳәарақәа рҿы ииашоуи ииашами]]» аҟны. 9-тәи ашәышықәсазы, [[Аль-Андалус|андалусиатәи]] аҵарауаҩ [[Аббас ибн Фирнас|ибн Фирнас]] Адунеи аҿы апланетақәеи аеҵәақәеи рныҟәара аазырԥшуа амыруга аԥиҵеит.<ref>{{Статья|ссылка=http://dx.doi.org/10.2307/3101411|автор=Lynn White|заглавие=Eilmer of Malmesbury, an Eleventh Century Aviator: A Case Study of Technological Innovation, Its Context and Tradition|год=1961|издание=Technology and Culture|том=2|выпуск=2|страницы=97|issn=0040-165X|doi=10.2307/3101411}}</ref> 994 ашықәсазы, Абжьаратәи Азиатәи астроном [[Абу Махмуд аль-Худжанди|Ал-Хуџьанди]] раԥхьаӡатәи аҭӡамцтә [[секстант]] дуӡӡа ҟаиҵеит, уи [[Наклон оси вращения|Адгьыл аҵәҩан анаара]] («аеклиптика анаара») ииашаны аилкааразы иҟаҵан, 2 минуҭк заҵәык рыла агха аманы. Аҵарауаҩ [[Али ибн Ридван|Али ибн Ридуан]] 1006 шықәсазы игәеиҭаз уажәы [[SN 1006]] ҳәа изышьҭоу [[Сверхновая звезда|супериҿыцу аеҵәа]] зегь реиҳа [[Письменная история|инарҭбааны ахҳәаа]] азиуит.<ref>{{Cite web|url=http://celestialdelights.info/pub/SN1006_2.htm|title=Celestial Delights Online {{!}} Star light, star brightest|website=web.archive.org|date=2007-03-11|access-date=2024-06-08|archive-date=2007-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070311135851/http://celestialdelights.info/pub/SN1006_2.htm|url-status=bot: unknown}}</ref> [[Астрономия исламского Средневековья|Аԥсылмантә дунеи астрономиа]] 16-тәи ашәыш. Анҵәамҭанӡа аҿиара иаҿын.<ref>{{Книга|заглавие=Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures|ссылка=https://archive.org/details/encyclopaediaofh0000unse|ответственный=Helaine Selin|год=1997|место=Dordrecht; Boston|издательство=Kluwer Academic|страниц=1117|isbn=978-0-7923-4066-9}}</ref> Убас, [[Такиюддин аш-Шами|Такиуддин аш-Шами]] 1577–80 шықәсқәа рзы иаԥиҵеит аамҭа секундла изыԥхьаӡоз амеханикатә [[астрономические часы|астрономиатә сааҭқәа]], уи 16-тәи ашәышықәсазы апрактикатә астрономиаҿы зегь реиҳа ихадоу алагала ҿыцқәа иреиуоуп, избан акәзар уаанӡатәи асааҭқәа астрономиатә хықәкқәа рыла рхархәаразы иахьынӡарыхәҭаз ииашамызт. 16-тәи ашәышықәса инаркны Европа астрономиа аҿиара иалагоит. Ахәаахәҭреи амшынныҟәареи рыҿиареи, ааглыхра ашьаҭаркреи иадҳәаланы аҭахра ҿыцқәа цәырҵуа иалагеит, урҭ адин анырра аҟынтәи аҭҵаарадырра ахақәиҭтәра иацхрааит, насгьы аартра дуқәа жәпакы ирызнанагеит. [[Естествознание|Аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] зегьы рыҟнытә астрономиа еиҳарак [[папская курия|Римтәи акуриа]] аҿагылара ианиеит. 1822 шықәсазы ауп [[Святая инквизиция|аинквизициа]] официалла ианрылаҳәаз, уаанӡа [[Католическая церковь|акатоликтә уахәама]] иамаз агәаанагарақәа ирҿагыланы, Адгьыл аныҟәашьеи Амра амҵысреи ирызку аӡбарақәа зну ашәҟәқәа [[Рим]] ркьыԥхьра азин шрымоу. Уи ашьҭахь, 1835 шықәсазтәи [[Индекс запрещённых книг|изиным ашәҟәқәа риндекс]] анҭыҵ, [[Коперник, Николай|Коперник]], [[Кеплер, Иоганн|Кеплер]], [[Галилей, Галилео|Галилеи]] рыхьӡқәа уантәи ианыхын.<ref>Брокгаузи Ефрони рэнциклопедиатә жәар, «Индекс».</ref> Аҭҵаарадырратә астрономиа инагӡаны иалкаахеит [[Эпоха Возрождения|Аҿыцҿиара]] аамҭазы, насгьы уи азы акыр аамҭа аҭаххеит. Аха [[телескоп|ателескоп]] аӡбара мацара ауп астрономиа иахьатәи ихьыԥшым аҭҵаарадырра аҟынӡа аҿиара алзыршаз. Ҭоурыхла астрономиа иаҵанакуан [[Астрометрия|астрометриа]], [[Астрономическая навигация|аеҵәақәа рыла амҩақәҵара]], [[Наблюдательная астрономия|ахылаԥшратә астрономиа]], [[Календарь|амзарқәа]] рыҟаҵара, уимоу [[Астрология|астрологиагьы]]. Иахьа азанааҭтә астрономиа [[Астрофизика|астрофизика]] [[синоним|асиноним]] аҳасабала иԥхьаӡоуп. Иахьатәи астрономиа аира иадырҳәалоит Птолемей идунеи агеоцентртә система мап ацәкра (2-тәи ашәышықәса) насгьы уи Николаи Коперник игелиоцентртә системала аԥсахра (16-тәи ашәышықәса азбжа), ажәҩантә цәеижьқәа ателескоп ахархәарала рыҭҵаара алагара(Галилеи, 18-тәи ашәыш. алагамҭа), адунеизегьтәи агравитациа азакәан аартра ([[Исаак Ньютон|Исаак Ниутон]], 17-тәи ашәышықәса анҵәамҭа). 18-19-тәи ашәышықәсақәа астрономиазы Амратә система, ҳ-Галактика, иара убас аеҵәақәа, Амра, апланетақәа, егьырҭ акосмостә цәеижьқәа рфизикатә ҟазшьақәа ирызку адыррақәа реизгара иаамҭан. 20-тәи ашәышықәсазы иҟалаз аҭҵаарадырра-техникатә револиуциа, астрономиеи, ҷыдала астрофизикеи рыҿиараҿы анырра ду анаҭеит. Аоптикатә телескоп дуқәа рцәырҵреи, згәылҭәаара ҳараку арадиотелескопқәа раԥҵареи, системала ахылаԥшрақәеи рыбзоурала, Амра миллиардла аеҵәақәа злахәу адырган еиԥшу асистема дуӡӡа – [[Млечный Путь|агалактика]] иахәҭакны ишыҟоу аартра алнаршеит. 20-тәи ашәышықәса алагамҭазы астрономцәа игәарҭеит ари асистема миллионла иҟоу иара иеиԥшу агалактикақәа ишреиуоу. Егьырҭ агалактикақәа раартра агалактика анҭыҵтәи астрономиа аҿиара иацхрааит. Агалактикақәа рспектрқәа рыҭҵаара [[Эдвин Хаббл|Едвин Хаббл]] илнаршеит 1929 азы «[[Закон Хаббла|агалактикақәа реиԥхьыттара]]» ҳәа изышьҭоу ацәырҵра алкаара, уи анаҩс Адунеи азеиԥш ҽырҭбаара шьаҭас иҟаҵаны аҵакы гәылыршәахеит. Атмосфера анҭыҵтәи астрономтә гәаҭарақәа рзы аракетақәеи адгьылтә мҩанызақәеи рхархәара иахҟьаны акосмостә цәеижьқәа рыхк ҿыцқәа аартхеит: арадиогалактикақәа, аквазарқәа, апульсарқәа, арентгентә шәахәаркырақәа рхыҵхырҭақәа, уҳәа убас иҵегьы. Ишьақәыргылан аеҵәақәа револиуциа атеариеи Амратә система акосмогониеи рышьаҭақәа. 20-тәи ашәышықәсазтәи астрофизиказы еихьӡара дуны иҟалеит арелиативисттә космологиа — Адунеи аеволиуциа атеориа. Астрономиа — иазыҟаҵам ауаа макьанагьы зҽалархәра рылшо, зхыԥхьаӡара рацәам аҭҵаарадыррақәа иреиуоуп: [[любительская астрономия|азҿлымҳаратә астрономиа]] акыр зҵазкуа астрономиатә аартрақәа жәпакы рҿы ахатә лагала ҟанаҵеит. == Астрономиа аҭҵаарадырратә дисциплина аҳасабала аиҿартәышьа == [[Файл:Moon Dedal crater.jpg|мини|Амзатә астрономиа: Асахьаҿы иаагоу акратер ду [[Дедал (лунный кратер)|Дедал]] ауп, [[Аполлон-11|Аполлон 11]] аусзуҩцәа [[1969]] азы [[Амза]] ахыкәшара аамҭазы иҭырхыз. Акратер Амза иубарҭам аган агәҭа азааигәара иҟоуп, уи аикәшара 93 км иҟоуп.]] [[Файл:grav.lens1.arp.750pix.jpg|мини|Агалактиканҭыҵтәи астрономиа: [[гравитационная линза|агравитационтә блаҷрақәа]]. Иубарҭоуп ииаҵәоу аиқәҳәалаԥшра змоу обиектқәак, урҭ иррацәоу галактикак асахьақәа роуп, афото агәҭа иазааигәоу агалактика ҩеижьқәа реизгара иахылҿиааз [[гравитационная линза|агравитациатә линза]] аеффект абзоурала иррацәоу. Аблаҷы аизакра агравитациатә ҳәааҭаӡарала иаԥҵоуп, уи алашара ашәахәақәа ареицаҟьоит, уи иахҟьаны еиҳа ихараны иҟоу аобиект асахьа аизырҳареи аицакреи ҟалоит]] Иахьатәи астрономиа дара-дара еидҳәалоу аҟәшақәа рыла еиҟәшоуп, убри аҟнытә астрономиа аихшара ганкахьала инықәырԥшны ауп ишыҟаҵоу. Астрономиа аҟәша хадақәа иреиуоуп: * [[Астрометрия|Астрометриа]] – ажәҩантә лашарбагақәа рҭыԥқәеи рныҟәареи ҭнаҵаауеит. Уаанӡа астрометриа усыс инанагӡоз ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара ҭҵааны агеографиатә координатқәеи аамҭеи икылкааны рышьақәыргылара акәын (уажәы уи азы даҽа ӡбашьақәак рхы иадырхәоит). Иахьатәи астрометриа иаҵанакуеит: ** фундаменталтә астрометриа, дҵас измоу агәаҭарақәа рыла ажәҩантә цәеижьқәа ркоординатқәа рышьақәыргылара, аеҵәақәа рҭыԥқәа ркаталогқәа реиқәыршәара, астрономиатә параметрқәа рыԥхьаӡаратә ҵакқәа рышьақәыргылара — алашарбагақәа ркоординатқәа закәанеизшгәаралатәи рҽыԥсахрақәа ҳасабс ргара алзыршо ашәагаақәа; ** еиуеиԥшым акоординаттә системақәа рыла ажәҩантә цәеижьқәа рҭыԥқәеи рныҟәареи рзы аматематикатә методқәа аԥызҵо [[сферическая астрономия|асфератә астрономиа]], иара убасгьы аамҭа цацыԥхьаӡа алашарбагақәа ркоординатқәа иааиԥмырҟьаӡакәа рҽыԥсахра атеориа; * [[Теоретическая астрономия|Атеориатә астрономиа]] ажәҩантә цәеижьқәа рорбитақәа рҭыԥқәа рҟынтәи рыԥшааразы аметодқәеи, насгьы ажәҩантә цәеижьқәа рорбитақәа рҟны еилкаау аелементқәа рыла рефемеридқәа (иубарҭоу аҭыԥқәа) рыԥхьаӡаразы аметодқәеи ҳанаҭоит ([[обратная задача|аҭактә дҵа]]). * [[Небесная механика|Ажәҩантә механика]] адунеизегьтәи агравитациа амчқәа рнырра аҵаҟа ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара азакәанқәа ҭнаҵаауеит, ажәҩантә цәеижьқәа рмассақәеи рформақәеи, урҭ рсистемақәа рҭышәынтәалареи шьақәнаргылоит. Абарҭ ах-ҟәшак еиҳарак астрономиа актәи адҵа рыӡбоит (ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара аҭҵаара), урҭ лассы-лассы ''аклассикатә астрономиа'' ҳәа иашьҭоуп. * [[Астрофизика|Астрофизика]] ажәҩантә обиектқәа рышьақәгылашьеи, рфизикатә ҟазшьақәеи, рхимиатә еилазаареи ҭнаҵаауеит. Уи еиҟәшоуп: а) [[Наблюдательная астрофизика|апрактикатә (ахылаԥшратә) астрофизика]] ҳәа, зҟны астрофизикатә ҭҵаарақәа рыпрактикатә методқәеи урҭ ирышьашәало ​​ахархәагақәеи амыругақәеи ӡбахо, хархәарагьы ахьаҭахо; б) [[Теоретическая астрофизика|атеориатә астрофизика]] ҳәа, зҟны афизика азакәанқәа рышьаҭала, игәаҭоу афизикатә цәырҵрақәа рзы аилыркаарақәа ҟаҵоу. Астрофизика аҟәшақәа жәпакы иҷыдоу аҭҵаара аметодқәа рыла иалкаахоит * [[Звёздная астрономия|Аеҵәатә астрономиа]] аеҵәақәа, аеҵәатә системақәа, аеҵәабжьаратәи аматериа аҭыԥҭаӡараҿы раларҵәашьеи рныҟәареи азакәанеизшәарақәа ҭнаҵаауеит, урҭ рфизикатә ҷыдарақәа ҳасаб рзуны. * [[Космохимия|Акосмохимиа]] иҭнаҵаауеит акосмостә цәеижьқәа рхимиатә еилазаара, Адунеи аҿы ахимиатә элементқәа рырацәареи рыларҵәареи рзакәанқәа, акосмостә материа ашьақәгылараан [[атом|атомқәа]] реилаҵареи реиҭанеиааиреи амҩаԥысшьа. Зны-зынла иалыркаауеит арыдаркыратә космохимиа, арыдаркыратә еилаҳара апроцессқәеи акосмостә цәеижьқәа ризотоптә еилазаареи ҭызҵаауа. Ануклеогенез акосмохимиа аҳәаақәа ирҭагӡаны иахәаԥшӡом. Арҭ аҩ-ҟәшак рҿы шамахамзар астрономиа аҩбатәи адҵа азҵаарақәа аӡбара рыҭахоит(ажәҩантә цәеижьқәа реиҿкаашьа). * [[Космогония|Акосмогониа]] ажәҩантә цәеижьқәа рхылҵшьҭреи револиуциеи ирызку азҵаарақәа ҭнаҵаауеит, ҳадгьылгьы уахь иналаҵаны. * [[Космология|Акосмологиа]] Адунеи аиҿкаареи аҿиареи рзеиԥш закәанеизшәарақәа ҭнаҵаауеит. Ажәҩантә цәеижьхәҭақәа ирызкны еизгоу адыррақәа зегьы шьаҭас иҟаҵаны, астрономиа аҵыхәтәантәи аҩ-ҟәшак ахԥатәи уи адҵа (ажәҩантә цәеижьқәа рхылҵшьҭреи револиуциеи) рыӡбоит. Азеиԥш астрономиа акурс аҿы еиуеиԥшым астрономиа аҟәшақәа ироуз ихадоу аметодқәеи ихадаӡоу алҵшәақәеи ирызку адыррақәа системала раарԥшра мҩаԥысуеит. [[XX век|20-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы ишьақәгылаз ахырхарҭа ҿыцқәа иреиуоуп [[археоастрономия|археоастрономиа]], ижәытәӡатәу ауаа растрономиатә дыррақәа ҭызҵаауа, [[Адгьыл]] [[прецессия|апрецессиа]] ацәырҵра ашьаҭала ажәытә ргыларақәа ррыцхәыркраҿы ацхыраара ҟазҵо. === Аеҵәатә астрономиа === [[Файл:Ant Nebula.jpg|мини|Апланетатә наҟәра [[туманность Муравей|Ашышкамс]] - Mz3. Иԥсуа агәҭантәи аеҵәа аҟынтәи арчы аҭыҵра асимметриа амоуп, иаабац атҟәацрақәа рҟынтәи еилаҩынтуа ацҟьарақәа иреиԥшымкәа]] [[Звезда|Аеҵәақәеи]] [[Звёздная эволюция|аеҵәақәа револиуциеи]] рыҭҵаара [[Вселенная|Адунеи]] аилкаараҿы хадара злоу аҵак ду амоуп. Астрономцәа аеҵәақәа ҭырҵаауеит ахылаԥшрақәагьы, атеориатә модельқәагьы рыцхыраарала, уажәы акомпиутертә ԥхьаӡаратә шьақәыргылашьагьы рхы иархәаны. [[Формирование звезды|Аеҵәақәа рышьақәгылара]] асабарчытә [[Туманность|наҟәырақәа]] рҟны имҩаԥысуеит.<ref>{{Акьыԥхьра|1=книга|часть=Звездообразование|часть ответственный=[[Марочник, Леонид Самойлович|Марочник Л. С.]]|заглавие=Физика космоса: Маленькая энциклопедия|год=1986|ответственный=Редкол.: [[Сюняев, Рашид Алиевич|Р. А. Сюняев]] (Гл. ред.) и др|издание=2-е изд|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|тираж=70000|страницы=262—267|страниц=783|ссылка=http://www.astronet.ru/db/FK86/|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1188771|архив дата=2022-04-01|архив=https://web.archive.org/web/20220401053637/http://www.astronet.ru/db/FK86/}}</ref> Иахьынӡахәҭоу еиларӷәӷәоу анаҟәрақәа рҭыԥқәа агравитациа амчала аҽеилацалара рылшоит, абри аҭагылазаашьаҿы иоужьхо амчхара абзоурала аҽырԥхо. Аҳауаҟәандара иахьынӡаҭаху ианшлакь, [[Протозвезда|апротоеҵәа]] агәыцә аҟны [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] ирылагоит, нас уи еҵәахоит. [[водород|Аӡрии]] [[гелий|агелии]] раҵкыс ихьанҭоу аелементқәа шамахак зегьы аеҵәақәа рҿы [[Нуклеосинтез|ишьақәгылоит]]. == Астрономиа иҭнаҵаауа амаҭәари адҵақәеи == * [[Астрометрия|Астрометриа]] ** [[Созвездие|Аеҵәаџьаақәа]] ** [[Небесная сфера|Ажәҩантә сфера]] ** [[Системы небесных координат|Ажәҩантә координаттә системақәа]] ** [[Аамҭа|Аамҭа]] * [[Небесная механика|Ажәҩантә механика]] * [[Астрофизика]] ** [[Звёздная эволюция|Аеҵәақәа револиуциа]] ** [[Нейтронная звезда|Анеитронтә еҵәақәеи]] [[Чёрная дыра|акылҳара еиқәаҵәақәеи]] ** [[Астрофизическая гидродинамика|Астрофизикатә гидродинамика]] * [[Галактика|Агалактикақәа]] ** [[Млечный Путь|Ауасарымҩа]] ** [[Строение галактик|Агалактикақәа рышьақәгылашьа]] ** [[Эволюция галактик|Агалактикақәа револиуциа]] ** [[Активные ядра галактик|Агалактикақәа аус зуа ргәыцәқәа]] * [[Космология|Акосмологиа]] ** [[Красное смещение|Аиҭасра ҟаԥшь]] ** [[Реликтовое излучение|Ареликттә радиациа]] ** [[Большой взрыв|Атҟәацра ду атеориа]] ** [[Скрытая масса|Аматериа лашьца]] ** [[Тёмная энергия|Аенергиа лашьца]] * [[Планетология|Апланетологиа]] [[Файл:20m radio telescope Ny-Ålesund.jpg|мини|[[Радиотелескоп|Арадиотелескопқәа]] [[астроном|астрономцәа]] рхы иадырхәо еиуеиԥшым [[Астрономические инструменты|аинструментқәа]] иреиуоуп.]] Астрономиа адҵа хадақәа иреиуоуп:<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref> # Иубарҭоу, насгьы [[Астрономический объект|ажәҩантә цәеижьқәа]] акосмос аҿы иахьыҟаҵәҟьоу аҭыԥқәа, урҭ рныҟәарақәа рыҭҵаара, урҭ ршәага-загақәеи рформақәеи реилкаара. # Ажәҩантә цәеижьқәа реилазаашьа аҭҵаара, урҭ рҟны иҟоу амаҭәашьарқәа [[химия|рхимиатә]] еилазаареи [[физика|рфизикатә]] ҟазшьақәеи (аилацалара, аҟәандара, уҳәа убас иҵегьы) рыҭҵаара. # Хазы игоу ажәҩантә цәеижьқәеи урҭ еиҿыркаауа асистемақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи ирызку азҵаарақәа рыӡбара. # [[Вселенная|Адунеи]] реиҳа изеиԥштәу аҟазшьақәа рыҭҵаара, [[Вселенная|Адунеи]] иубарҭоу ахәҭа - [[Метагалактика|Аметагалактика]] атеориа ашьақәыргылара. Абарҭ азҵаарақәа рыӡбаразы иаҭахуп аус зуа аҭҵааратә методқәа раԥҵара — атеориатәқәа реиԥш, апрактикатәқәагьы. Актәи адҵа нагӡахоит ажәытәӡатәи аамҭақәа рзы излагахьаз кыраамҭатәи ахылаԥшрақәа рыла, насгьы 300 шықәса раахыс еицырдыруа [[механика|амеханика]] азакәанқәа рышьаҭала. Убри аҟнытә, астрономиа ари аганахьала ҳара иҳамоуп зегь реиҳа ибеиоу адыррақәа, ҷыдала [[Адгьыл]] иазааигәоу ажәҩантә цәеижьқәа рзы: [[Амза]], [[Амра]], [[планета|апланетақәа]], [[астероид|астероидқәа]], уҳәа убас иҵегьы. Аҩбатәи адҵа анагӡара алыршахеит аспектралтә анализи [[фотография|афотоҭыхреи]] рцәырҵра абзоурала. Ажәҩантә цәеижьхәҭақәа рфизикатә ҟазшьақәа рыҭҵаара иалагеит [[XIX век|19-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы, хадара злоу апроблемақәа — аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы. Ахԥатәи адҵазы иаҭахуп иубарҭоу аматериал аизгара. Уажәтәи аамҭазы, арҭ реиԥш иҟоу адыррақәа макьана иазхом ажәҩантә цәеижьқәеи урҭ рсистемақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи апроцесс ииашаны ахҳәаа азыҟаҵаразы. Убри аҟнытә, ари ахырхарҭала иҟоу адыррақәа азеиԥш хшыҩзышьҭрақәеи, цәгьам-бзиам аиаша еиԥшу агипотезақәеи рыла иԥкуп. Аԥшьбатәи адҵа зегь реиҳа зымҽхак дуу, насгьы зегь реиҳа иуадаҩу ауп. Апрактика ишаҳнарбо ала иҟоу афизикатә теориақәа ари апроблема аӡбаразы иазхаӡом. Иаҭахуп еиҳа изеиԥштәхоу афизикатә теориа аԥҵара, [[вещество|аматериа]] аҭагылазаашьеи афизикатә процессқәеи рыхцәажәара зылшо, [[плотность|аиҵаӷәӷәара]], [[температура|аҳауаҟәандара]], [[давление|ақәыӷәӷәара]] иреиҳаӡоу арбагақәа раан. Ари азҵаара аӡбаразы [[Вселенная|Адунеи]] ахәҭақәа рҟынтәи ахылаԥшратә дыррақәа хымԥадатәуп, миллиардла алашара шықәсақәа зыбжьоу аҭыԥқәа рҿы иҟоу. Иахьатәи атехникатә лшарақәа арҭ аганқәа хәҭа-хәҭала рыҭҵаара алдыршом. Ус ишыҟоугьы, ари адҵа уажәы зегь реиҳа ихадоуп, насгьы, [[Урыстәыла|Урыстәылагьы]] уахь иналаҵаны, еиуеиԥшым атәылақәа рҿы астрономцәа қәҿиарала аӡбара иаҿуп. Астрономиаҿы, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿеиԥш, [[Нерешённые проблемы астрономии|иӡбам апроблемақәа]] рацәоуп. == Астрономиатә мыругақәа == {{Main|Астрономиатә мыругақәа}} * [[телескоп|Ателескопқәеи]] егьырҭ ахархәагақәеи зцу [[Астрономическая обсерватория|астрономиатә обсерваториеқәа]] * [[Спектрограф|Аспектрограф]] * [[Астрономический бинокль|Абинокль]] * [[Радиотелескоп|Арадиотелескоп]] == Ахылаԥшрақәеи астрономиа ахкқәеи == [[Файл:Observable_Universe_Russian_Annotations.png|мини|Иаабарҭоу Адунеи иазку агәаанагара, еиуеиԥшым [[телескоп|ателескопқәа]] рҟынтәи асахьақәа назлоу.]] 20-тәи ашәышықәсазы астрономиа ихадоу ҩ-ҟәшакны еиҟәшахеит: # ахылаԥшратә астрономиа — ажәҩантә цәеижьқәа ирызку ахылаԥшратә дыррақәа раиура, анаҩс анализ ззухо; # атеориатә астрономиа — астрономиатә обиектқәеи ацәырҵрақәеи ахҳәаа рзыҟазаразы амодельқәа (аналитикатәи, мамзаргьы акомпиутертәи) раԥҵара иазырхоуп. Абарҭ аҩ-махәҭак дара-дара хеибарҭәаауеит: атеориатә астрономиа ахылаԥшратә лҵшәақәа рзы аилыркаарақәа ирышьҭоуп, ахылаԥшратә астрономиа атеориатә лкаақәеи агипотезақәеи рзы аматериал алҵуеит, насгьы урҭ ргәаҭара алнаршоит. Астрономиатә хылаԥшрақәа реиҳарак — иубартә иҟоу алашареи егьырҭ афымцамҳалдызтә шәахәаркрақәеи рҭаҩреи анализ рыҭареи ауп иаҵанакуа. Астрономиатә хылаԥшрақәа еиҩшазар ҟалоит ашәара-зарақәа ахьымҩаԥысуа афымцамҳалдызтә спектр аҭыԥ ала.<ref>{{cite web|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|title=Electromagnetic Spectrum|publisher=NASA|lang=en|access-date=2006-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20060905131651/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|archive-date=2006-09-05}}</ref> Аспектр ахәҭақәак Адгьыл аҟынтәи иубар алшоит (даҽакала иуҳәозар, уи ахҟьа аҟынтәи), егьырҭ ахылаԥшрақәа мҩаԥысуеит аҳаракыра дуӡӡақәа рҿы, мамзаргьы акосмос аҿы мацара (Адгьыл иакәшо акосмостә ӷбақәа рҿы). Арҭ аҭҵааратә гәыԥқәа ирызку адыррақәа ҵаҟа иаагоуп. === Аоптикатә астрономиа === {{Main|Аоптикатә астрономиа}} Аоптикатә астрономиа (иубарҭоу алашара астрономиа ҳәагьы иашьҭоуп) — зегь реиҳа ижәытәӡоу акосмос аҭҵааратә формоуп. Актәи, ахылаԥшрақәа напыла иҭырхуан. 19-тәи ашәышықәса анҵәамҭази, 20-тәи ашәышықәса аиҳараки аҭҵаарақәа афотосахьақәа рыла имҩаԥысуан.<ref name="moore1997">{{книга|заглавие=Philip's Atlas of the Universe|год=1997|издательство=George Philis Limited|место=Great Britain|isbn=0-540-07465-9|язык=en|автор=Moore, P.}}</ref> Уажәы асахьақәа роууеит ацифратә детекторқәа рыла, ҷыдала [[прибор с зарядовой связью|аиҵаҵаратә еидҳәалара змоу амыругақәа]] (ПЗС) рышьаҭаҿы иаԥҵоу адетекторқәа рыла. Иубарҭоу алашара 4000 Ǻ инаркны 7000 Ǻ рҟынӡа (400–700 нанометр) рҟынӡа инаӡоит, аха ари адиапазон аҿы ахархәара змоу амыруга ааигәатәи ультрафиолеттәи аинфраҟаԥшьтәи адиапазонқәа рыхәаԥшра алнаршоит.<ref name="moore1997"/> === Аинфраҟаԥшьтә астрономиа === {{Main|Аинфраҟаԥшьтә астрономиа}} [[Файл:Herschel Space Observatory.jpg|мини|Аинфраҟаԥшьтә космостә телескоп «[[Гершель (космическая обсерватория)|Гершель]]»]] Аинфраҟаԥшьтә астрономиа ажәҩантә цәеижьқәа рҟынтәи аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵрақәа рҭаҩреи анализ рзуреи иазкуп. Уи ацәқәырԥа аура иубаратәы иҟоу алашара ацәқәырԥа аура иазааигәоуп, аха аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵра ӷәӷәала атмосфера илбаанадоит, насгьы Адгьыл атмосферагьы ӷәӷәала ари адиапазон аҿы ишәахәахылҵуеит.<ref>{{cite news|author=Staff|date=2003-09-11|title=Why infrared astronomy is a hot topic|publisher=ESA|url=http://www.esa.int/esaCP/SEMX9PZO4HD_FeatureWeek_0.html|access-date=2008-08-11|lang=en}}</ref> Убри аҟнытә, аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵра аҭҵааразы аобсерваториақәа иҳараку, насгьы иҩарроу аҭыԥқәа рҿы, мамзаргьы акосмос аҿы иҟазароуп. Аинфраҟаԥшьтә спектр иубарҭоу алашара ашәахәахылҵразы мыцхәы ихьшәашәоу аобиектқәа рыҭҵаараҿы ихәарҭоуп (иаҳҳәап, аеҵәақәа ирыкәшо асабарчытә дарганқәеи апланетақәеи). Аинфраҟаԥшьтә шәахәақәа иубаратәы иҟоу алашара лбааздо асаба ԥсҭҳәақәа ирылсны ацара рылшоит, уи амолекулатә ԥсҭҳәақәеи агалактика агәыцәқәеи рҿы аеҵәа қәыԥшқәа рбара алнаршоит, [[Галактический центр|ҳгалактика агәы]] азааигәара иҟоу аеҵәақәагьы уахь иналаҵаны. Молекулақәак аинфраҟаԥштә диапазон аҟны ӷәӷәала ишәахәаркуп, уи астрономиатә обиектқәа рхимиатә еилазаара аҭҵаара алнаршоит (иаҳҳәап, акометақәа рҿы аӡы аԥшаара).<ref>{{cite news|title=Infrared Spectroscopy – An Overview|publisher=NASA/IPAC|url=http://www.ipac.caltech.edu/Outreach/Edu/Spectra/irspec.html|access-date=2008-08-11|lang=en}}</ref> === Аультрафиолеттә астрономиа === {{Main|Аультрафиолеттә астрономиа}} Аультрафиолеттә астрономиа ацәқәырԥақәа рыҩаӡара 100 инаркны 3200 Å рҟынӡа (10–320 нанометр) иҟоу рҟны аус амоуп. Абарҭ ацәқәырԥақәа рыҩаӡарақәа рҿы иҟоу алашара Адгьыл атмосфера илбаанадоит, убри аҟнытә ари адиапазон аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҟынтәи ма акосмос аҟынтәи. Аультрафиолеттә астрономиа еиҳа ианаалоит аеҵәа цақәа рыҭҵааразы (О, В аклассқәа), избан акәзар ашәахәахылҵрақәа реиҳарак ари адиапазон аҿы имҩаԥысуеит. Арахь иаҵанакуеит егьырҭ агалактикақәеи апланетартә наҟәрақәеи рҿы иҟоу аеҵәа жәҩангәыԥшшәылақәеи, [[Сверхновая звезда|ихыхьҿыцу ацәынхақәеи]], зыԥсы ҭоу агалактикатә гәыцәқәеи рыҭҵаара. Аха, аультрафиолеттә шәахәахылҵра аеҵәабжьаратәи асаба мариала илбаанадоит, убри аҟнытә ашәарақәа рымҩаԥгараан уи аҟны арҽеирақәа алагалалатәуп.<ref name="cox2000"/> === Арадиоастрономиа === {{Main|Арадиоастрономиа}} [[Файл:USA.NM.VeryLargeArray.02.jpg|мини|Сирокко, Ниу-Мексико, Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны [[Very Large Array|арадиотелескопқәа реизга дуӡӡа]]]] Арадиоастрономиа – миллиметрк еиҳаны ацәқәырԥақәа рыҩаӡара змоу ашәахәахылҵрақәа рыҭҵаара ауп.<ref name="cox2000"/> Арадиоастрономиа егьырҭ астрономтә хылаԥшрақәа реиҳарак иреиԥшым, избан акәзар иҭҵаахо арадиоцәқәырԥақәа хаз-хазы афотонқәа реиԥш акәымкәа, ацәқәырԥақәа реиԥш рыхәаԥшра ауеит. Абасала, арадио цәқәырԥа амплитуда еиԥш, афазагьы шәазар ауеит, ацәқәырԥа кьаҿқәа рзы уи аҟаҵара уамак имариам.<ref name="cox2000"/> Арадио цәқәырԥақәак астрономтә обиектқәа рҟынтәи аԥхарратә шәахәахылҵра еиԥш ишҭыҵуагьы, Адгьыл аҟынтәи иаҳбо арадиошәахәахылҵрақәа реиҳарак шьҭрала синхротронтә шәахәахылҵрақәоуп, урҭ ҟалоит аелеқтронқәа амҳалдызтә ҭыԥҭаӡараҿы ианныҟәо.<ref name="cox2000"/> Уи адагьы, аспектртә цәаҳәақәак аеҵәабжьаратәи арчы иахылҿиаауеит, иаҳҳәап, 21 см аура змоу инеитралтәу аӡри аспектртә цәаҳәа.<ref name="cox2000"/> Арадиодиапазон аҿы акосмостә обиектқәа рыхкырацәара убарҭоуп, иаҳҳәап [[Сверхновая звезда|асуперҿыц еҵәақәа]], аеҵәабжьаратәи арчы, апульсарқәа, [[активные ядра галактик|зыԥсы ҭоу галактикатә гәыцәқәа]].<ref name="cox2000"/> === Арентгентә астрономиа === {{Main|Арентгентә астрономиа}} Рентгентә астрономиа арентгентә диапазон аҿы иҟоу астрономиатә обиектқәа ҭнаҵаауеит. Абжьааԥны аобиектқәа арентгентә шәахәахылҵра рхылҵуеит абарҭ рыбзоурала: * [[синхротронное излучение|синхротронтә механизм]] (амагниттә ҭыԥҭаӡарақәа рҟны еиҭаҵуа арелативисттә електронқәа) * [[тепловое излучение|Аԥхарратә шәахәахылҵра]] арчы ахҟьа ҵаӷақәа рҟынтәи иаауа, абарҭ арбагақәа иреиҳаны иршу 10⁷ К (10 миллион Кельвин — [[тормозное излучение|аанҿасратә шәахәахылҵра]] ҳәа изышьҭоу); * 10⁷ К еиҳаны ирԥхо арчытә цәеижь дуқәа рыԥхарратә шәахәахылҵра (ацәеижь еиқәа радиациа ҳәа изышьҭоу).<ref name="cox2000"/> Арентгентә әшахәахылҵра Адгьыл атмосфера иахьылбаанадо азы, рентгентә хылаԥшрақәа еиҳарак имҩаԥысуеит аорбиталтә станциақәа, аракетақәа, ма акосмостә ӷбақәа рҟынтәи. Акосмос аҿы иҟоу еицырдыруа арентгентә хыҵхырҭақәа рахь иаҵанакуеит: иҩбоу арентгентә еҵәақәа, апульсарқәа, ахыхьҿыцқәа рыԥрцәынхақәа, аеллиптикатә галактикақәа, агалактикақәа реилазаарақәа, иара убас [[активные ядра галактик|агалактика зыԥсы ҭоу агәыцәқәа]].<ref name="cox2000"/> === Агамма-астрономиа === {{Main|Агамма- астрономиа}} Агамма-астрономииа — астрономтә обиектқәа рҟынтәи икьаҿӡоу ацәқәырԥа змоу ашәахәахылҵрақәа рыҭҵаара ауп. Агамма-шәахәақәа ишиашоу рыцклаԥшра ҟалоит ([[Телескоп Комптон|Комптонтәи Ателескоп]] еиԥш иҟоу амҩанызақәа ирҩызоу рыла) мамзаргьы ишиашам ([[атмосферные телескопы Черенкова|Черенков татмосфератә ателескопқәа]] ҳәа изышьҭоу иҷыдоу ателескопқәа рыла). Арҭ ателескопқәа Комптон иеффект, иара убас Черенков ирадиациа реиԥш иҟоу еиуеиԥшым афизикатә процессқәа ирыхҟьаны агамма-шәахәақәа Адгьыл атмосфера ианылбаанадо иҟало иубарҭо алашара ацәырҟьарақәа рыԥшаауеит.<ref name="spectrum">{{cite web|url=http://www.pparc.ac.uk/frontiers/latest/feature.asp?article=14F1&style=feature|title=The electromagnetic spectrum|author=|first=Margaret J.|last=Penston|website=|date=2002-08-14|publisher=Particle Physics and Astronomy Research Council|lang=en|access-date=2006-08-17}}</ref> Агамма-лашарақәа рхыҵхырҭақәа реиҳарак [[гамма-всплеск|агамма-хәыҷҟьарақәа]] роуп, урҭ агамма-шәахәақәа миллисекундқәаки зықь секундки рыбжьара ирхылҵуеит. Агамма-шәахәахылҵрақәа рхыҵхырҭақәа рҟынтәи 10% мацара роуп кыраамҭа зыԥсы ҭоу. Урҭ, рахьтә, апульсарқәа, анеитронтә еҵәақәа, насгьы активтә галактикатә гәыцәқәа рҿы иҟоу акылҳара еиқәахьы зхы хоу.<ref name="cox2000"/> === Астрономиа афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра иадҳәалам === Адгьыл аҟынтәи афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра мацара акәымкәа, егьырҭ ашәахәахылҵра ахкқәагьы убаратәы иҟоуп. [[нейтринная астрономия|Анеитринтә астрономиа]]ҿы, иҷыдоу адгьылҵаҟатәи аобиектқәаа, иаҳҳәап, SAGE, GALLEX, Камиока II/III реиԥш иҟоу рхы иадырхәоит анеитрино арԥшааразы. Арҭ анеитриноқәа еиҳарак [[Амра]] аҟынтә иаауеит, аха иара убасгьы ахыхьҿыцтәи аеҵәақәа рҟынтәгьы.<ref name="cox2000"/><ref>{{книга |год=1990 |заглавие=Cosmic Rays and Particle Physics |ссылка=https://archive.org/details/cosmicrayspartic00gais |страницы=[https://archive.org/details/cosmicrayspartic00gais/page/n9 1]—2 |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=0-521-33931-6 |ref=Gaisser |язык=en |автор=Gaisser, Thomas K. }}</ref> Уи адагьы, ҳаамҭазтәи аобсерваториақәа акосмостә шәахәақәа рыԥшаара рылшоит, избанзар урҭ амчхара дуӡӡа змоу хәҭаҷқәоуп, урҭ Адгьыл атмосфера ианалало аҩбатәи хәҭаҷқәа ркаскадқәа ҟарҵоит. Уи адагьы, ԥхьаҟатәи анеитрино детекторқәак акосмостә шәахәақәа Адгьыл атмосфера ианақәшәо ​​ииз ахәҭаҷқәа ишиашоу ирнырлоит.<ref name="cox2000"/> Астрономиа аметодқәа рҿы хырхарҭа ҿыцны иҟалар алшоит [[гравитационно-волновая астрономия|агравитационтә цәқәырԥақәа растрономиа]], уи агравитациатә цәқәырԥақәа рыԥшаагақәа рхархәара иазырхоуп еизаку аобиектқәа рыцклаԥшразы. Обсерваториақәак уажәнатәгьы иргылоуп, иаҳҳәап, [[LIGO]] агравитациатә обсерваториа алазертә интерферометр. Агравитациатә цәқәырԥақәа раԥхьаӡа акәны 2015 шықәсазы [[открытие гравитационных волн|игәаҭан]].<ref>{{cite web|url=https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/abs/2003/02/epn03208/epn03208.html|title=Opening new windows in observing the Universe|author=Tammann, G. A.; Thielemann, F. K.; Trautmann, D.|website=EDP Sciences|date=2008-10-01|publisher=Europhysics News|lang=en|access-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180306025006/https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/abs/2003/02/epn03208/epn03208.html|archive-date=2018-03-06|url-status=live}}</ref> Апланетартә астрономиа адгьыл аҟынтәи ажәҩантә цәеижьқәа рхылаԥшра мацара акәӡам изызку, аха урҭ ишиашоу рыҭҵаарагьы акосмостә ӷбақәа рыла, Адгьыл ахь аматериа агәаҭақәа аазгазгьы уахь иналаҵаны. Уи инаваргыланы, амыругақәа рацәаны еиуеиԥшым ажәабжь еизыргоит аорбитаҿы ма ажәҩантә ԥсыбаҩқәа рыхҟбаҿы, насгьы џьоукы уа еиуеиԥшым аԥышәарақәа мҩаԥыргоит. === Астрометриеи ажәҩантә механикеи === {{Main|Астрометриа|Ажәҩантә механика}} Астрометриа зегь реиҳа ижәытәӡоу астрономиа аҟәша хәыҷқәа иреиуоуп. Иара ажәҩантә обиектқәа рҭыԥқәа ашәоит. Амра, Амза, апланетақәа, аеҵәақәа ахьыҟоу азы икылкаау адыррақәа зны анавигациаҿы даараӡа аҵак ду рыман. Апланетақәа рҭыԥқәа гәцаракрала ршәара агравитациатә еилахәарақәа иҵауланы реилкаара иазнанагеит, уи абзоурала урҭ ԥасатәи рҭыԥқәа рыԥхьаӡара, насгьы ԥхьаҟа иныркылараны иҟоу аҭыԥқәагьы ииашаны разԥхьагәаҭара алнаршеит. Ари аҟәша ажәҩантә механика ҳәа иашьҭоуп. Уажәы Адгьыл азааигәара иҟоу аобъектқәа рышьклаԥшра урҭ рзааигәахара азԥхьагәаҭара алнаршоит, иара убасгьы еиуеиԥшым аобъектқәа Адгьыл иагәыдлар шалшо аилкаарагьы.<ref>{{cite web|url=http://www.du.edu/~jcalvert/phys/orbits.htm|title=Celestial Mechanics|author=|first=James B.|last=Calvert|website=|date=2003-03-28|publisher=University of Denver|lang=en|access-date=2006-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20060907120741/http://www.du.edu/~jcalvert/phys/orbits.htm|archive-date=2006-09-07}}</ref> Иааигәоу аеҵәақәа рпараллаксқәа ршәара — шьаҭоуп акосмос ҵаулаҿы абжьаӡара аилкаареи Адунеи амасштаб ашәареи рзы. Урҭ ашәарақәа ирхароу аеҵәақәа рҟазшьақәа рдырразы ашьаҭа рзаԥырҵеит; рҟазшьақәа ааигәа иҟоу аеҵәақәа ирыҿурԥшыр ауеит. Ажәҩантә цәеижьқәа ршәахәатә ццакырақәеи рхатә ныҟәарақәеи ршәара ҳгалактикаҿы иҟоу арҭ асистемақәа ркинематика аҭҵаара алнаршоит. Астрометриатә ҭҵаарақәа рхы иадырхәар рылшоит агалактикаҿы аматериа лашьца аларҵәара ашәаразы.<ref>{{cite web|url=http://www.astro.virginia.edu/~rjp0i/museum/engines.html|title=Hall of Precision Astrometry|author=|website=|date=|publisher=University of Virginia Department of Astronomy|lang=en|access-date=2006-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20060826104509/http://www.astro.virginia.edu/~rjp0i/museum/engines.html|archive-date=2006-08-26}}</ref> 1990-тәи ашықәсқәа рзы, аеҵәақәа реиҭаԥарақәа ршәара иазку астрометриатә методқәа рхы иадырхәеит [[Экзопланета|амра анҭыҵтәи апланета дуқәа]] рыԥшааразы (агәыларатәи аеҵәақәа рорбитаҿы иҟоу апланетақәа).<ref name="Wolszczan">{{статья |заглавие=A planetary system around the millisecond pulsar PSR1257+12 |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1992-01-09_355_6356/page/144 |издание=Nature |том=355 |номер=6356 |страницы=145—147 |doi=10.1038/355145a0 |ref=Wolszczan |bibcode=1992Natur.355..145W |язык=en |тип=journal |автор=Wolszczan, A.; Frail, D. A. |год=1992 |issn=0028-0836}}</ref> === Атмосфера анҭыҵтәи астрономиа === {{Main|Астрономиатә обсерваториа}} [[Космическая техника|Акосмостә техника]] ахархәарала аҭҵаарақәа ажәҩантә цәеижьқәеи акосмостә еилазаареи рыҭҵааратә методқәа рхыԥхьаӡараҿы иҷыдоу аҭыԥ ааныркылоит. Уи ашьаҭа кын 1957 шықәсазы, СССР, раԥхьаӡатәи иԥсабаратәым Адгьыл амҩаныза адәықәҵарала. Акосмостә ӷбақәа ирыбзоураны афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра ацәқәырԥақәа роурақәа рдиапозонқәа зегьы рҿы аҭҵаарақәа рымҩаԥгара алыршахеит. Убри аҟнытә, ҳаамҭазтәи астрономиа лассы-лассы ацәқәырԥақәа зегьы рыла иҟоу астрономиа ҳәа иашьҭоуп. Атмосфера анҭыҵтәи ахылаԥшрақәа ирыбзоураны адгьыл атмосфера илбаанадо ма акырӡа иаԥсахуа ашәахәахылҵрақәа акосмос аҿы рыдкылара алыршахоит: ацәқәырԥақәа роурақәак ррадиошәахәахылҵрақәа Адгьыл аҟынӡа изынаӡаӡом, иара убас Амреи егьырҭ ацәеижьқәеи ркорпускулиартә хәахәахылҵрақәагьы. Уаанӡа иузыҟамҵоз аеҵәақәеи анаҟәрақәеи, апланетабжьаратәи, аеҵәабжьаратәи аҵакыреи рҟынтәи иаауа ашәахәахылҵрақәа рыхкқәа рыҭҵаара Адунеи афизикатә процессқәа рзы иҳамоу адыррақәа акырӡа иарбеиеит. Убас, уаанӡа иаҳзымдыруаз арентгентә шәахәахылҵрақәа рхыҵхырҭақәа — арентгентә апульсарқәа аартын. Ҳара иаҳцәыхароу ацәеижьқәеи урҭ рсистемақәеи рҟазшьа иазку адыррақәа рацәаны иҳауит еиуеиԥшым акосмостә ӷбақәа рҿы иқәыргылоу [[спектрограф|аспектрографқәа]] рыла имҩаԥгаз аҭҵаарақәа рыла. === Аканалрацәатә астрономиа === {{Main|Аканалрацәатә астрономиа}} Аканалрацәатәи астрономиа ахархәара анаҭоит афымцамҳалдызтә шәахәахылҵрақәеи, агравитациатә цәқәырԥақәеи, имариаӡоу хәҭаҷқәеи еицырзеиԥшу космостә обиектк ма цәырҵрак аамҭакала иаднакылоит, уи аҭҵааразы. === Атеориатә астрономиа === Атеориатә астрономцәа хкы рацәала рхы иадырхәоит амыругақәа, аналитикатә модельқәа зҵазкуа (аеҵәақәа рҟазшьа азааигәатәразы аполитропқәа реиԥш) насгьы ахыԥхьаӡаратә модельҟаҵара. Арҭ аметодқәа рыцыԥхьаӡа рхатә ԥыжәарақәа рымоуп. Апроцесс аналитикатә амодель акы(изакәызаалак) зыҟало аҵакы еиҳа еиӷьны аилкаара алнаршоит, избан уи зыҟало. Ахыԥхьаӡаратә модельқәа иаадырԥшуеит даҽакала иубарҭамхар алшоз ацәырҵрақәеи аеффектқәеи рыҟазаара.<ref>{{Статья|автор = {{nobr|Roth H.}} |заглавие = A Slowly Contracting or Expanding Fluid Sphere and its Stability |издание = Physical Review |volume = 39, Is. 3 |pages = 525–529 |год = 1932 |doi = 10.1103/PhysRev.39.525 |bibcode = 1932PhRv...39..525R}}</ref><ref>{{Книга |автор = {{nobr|Eddington A.S.}} |заглавие = Internal Constitution of the Stars |издательство = Cambridge University Press |год = 1988 |allpages = 407 |ссылка = https://books.google.ru/books?id=K_cYRYZCjNAC&printsec=frontcover&dq |isbn = 978-0-521-33708-3 |серия = Cambridge Science Classics |archive-date = 2015-02-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150217152943/https://books.google.ru/books?id=K_cYRYZCjNAC&printsec=frontcover&dq#v=onepage&q&f=false }}</ref> Астрономиа атеоретикцәа рҽазыршәоит атеориатә модельқәа раԥҵара, насгьы урҭ рыҭҵаарақәа рҟны амодельҟаҵарақәа рылҵшәақәа реилкаара. Уи ахәаԥшҩцәа ирылнаршоит амодель шьақәзыргыло адыррақәа рыԥшаара, еиуеиԥшым ихеибарҭәаауа ма еиҿагыло амоделқәа рыбжьара алхраҿы ирыцхраауа. Атеоретикцәа иара убасгьы аекспериментқәа мҩаԥыргоит амодель аԥҵара ма ахаҿраԥсахраҿы, арбага ҿыцқәа ҳасаб рзуны. Аиқәымшәара аныҟоу, зеиԥш ӡбашьас иҟоуп амодель аҿы аиҭакрақәа маҷӡаны аҟаҵарала алҵшәа арҽеира аҽазышәара. Зны-зынла, аамҭа цацыԥхьаӡа, еиқәымшәо, еиҿагыло адыррақәа рацәаны иҟазар, уи амодель зынӡагьы мап ацәкызар алшоит. Атеориатә астрономцәа изҭырҵаауа атемақәа иреиуоуп: аеҵәақәа рдинамикеи агалактикақәа револиуциеи, Адунеи амасштаб ду аилазаашьа, акосмостә шәахәақәа рхылҵшьҭра, агравитациеи афизикатә космологиеи, ҷыдала арахәыцқәа ркосмологиеи имариаӡоу ахәҭаҷқәа растрофизикеи. [[общая теория относительности|Азыҟазаара атеориа]] акырӡа аҵанакуеит афизикатә цәырҵрақәа рҿы ззын агравитациа акыр зҵазкуа аус нанагӡо амасштаб дуқәа змоу аилазаашьақәа рыҭҵааразы. Уи акылҳара еиқәеи агравитациатә цәқәырԥақәеи рыҭҵаара шьаҭас иамоуп. Астрономиаҿы инарҭбааны ирыдыркылаз, иҭҵаау атеориақәеи амодельқәеи уажәы [[модель Лямбда-CDM|Лиамбда-СДМ амодель]] иаҵанакуа — Атҟәацра Ду, акосмос аиҵыҵра, [[тёмная материя|аматериа лашьца]], иара убас ишьаҭаркыгоу физикатә теориақәа. === Азҿлымҳаратә астрономиа === {{Main|Азҿлымҳаратә астрономиа}} Астрономиа — азҿлымҳаҩцәа рлагала акапан ахьамоу аҭҵаарадыррақәа иреиуоуп.<ref>{{статья |заглавие=Amateur Science—Strong Tradition, Bright Future |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1999-04-02_284_5411/page/54 |издание=Science |том=284 |номер=5411 |страницы=55—56 |doi=10.1126/science.284.5411.55 |цитата=Astronomy has traditionally been among the most fertile fields for serious amateurs [...] |bibcode=1999Sci...284...55M |язык=en |автор=Mims III, Forrest M. |год=1999 }}</ref> Азҿлымҳаратә хылаԥшрақәа зегьы рхыԥхьаӡара еиҳауп апрофессионалтә хылаԥшрақәа раасҭа, аха азҿлымҳараҩцәа ртехникатә лшарақәа акырӡа еиҵоуп. Зны-зынла дара рхала рхазы амыругаеизга дыргылоит. Насгьы, аҵарауаа реиҳараҩык абри аилазаара ауп изылҵыз. Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа рзы ихадароу ахылаԥшратә обиектқәа рахь иаҵанакуеит Амза, апланетақәа, аеҵәақәа, акометақәа, аметеортә қәаршҩы, еиуеиԥшым иҵаулоу акосмостә обиектқәа, урҭ рахь иаҵанакуеит аеҵәақәа реизгара, агалактикақәа, анаҟәрақәа.<ref>{{cite web|url=http://www.amsmeteors.org/|title=The Americal Meteor Society|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822135040/http://www.amsmeteors.org/|archive-date=2006-08-22}}</ref> Азҿлымҳаратә астрономиа аҟәшақәа иреиуоу азҿлымҳаратә астрофотоҟаҵара, уахынлатәи ажәҩан аҭыԥқәа рҭыхра ауп.<ref>{{cite web|url=http://www.astropix.com/|title=Catching the Light: Astrophotography|author=|first=Jerry|last=Lodriguss|website=|date=|publisher=|lang=en|url-status=|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060901185541/http://www.astropix.com/|archive-date=2006-09-01}}</ref> Аӡәырҩы азҿлымҳаҩцәа рхы рзыркуеит хазы игоу аобиектқәа, аобиектқәа рыхкқәа, ма ахҭысқәа рыхкқәа. Азҿлымҳаҩцәа реиҳараҩык иубаратәы иҟоу аспектр аҿы аус руеит, аха ирацәам урҭ рыхәҭак даҽа цәқәырԥақәак рҿы аԥышәарақәа мҩаԥыргоит. Уахь иаҵанакуеит иаабац ателескопқәа рҿы аинфраҟаԥшьтә рыцқьагақәа рхархәара, иара убасгьы [[радиотелескоп|арадиотелескопқәа]] рхархәара. Азҿлымҳаратә [[радиоастрономия|радиоастрономиа]] ашьаҭаркҩы [[Карл Янский|Карл Иански]] 1930-тәи ашықәсқәа рзы арадио ацәқәырԥақәа рыла ажәҩан ацклаԥшра далагеит.<ref>{{cite web|url=http://www.nrao.edu/whatisra/hist_jansky.shtml|title=Karl Jansky and the Discovery of Cosmic Radio Waves|author=Ghigo, F.|website=|date=2006-02-07|publisher=[[Национальная радиоастрономическая обсерватория|National Radio Astronomy Observatory]]|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060831105945/http://www.nrao.edu/whatisra/hist_jansky.shtml|archive-date=2006-08-31}}</ref> Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа шьоукы рхы иадырхәоит аҩнтәи телескопқәа реиԥш, аханатә астрономтә еиҿкаарақәа рзы идыргылаз, аха уажәы азҿлымҳаҩцәа рхархәаразы иаарту арадиотелескопқәагьы (аҵарадырратә институт дуқәа рзы еиԥш).<ref>{{cite web|url=http://www.users.globalnet.co.uk/~arcus/cara/|title=Cambridge Amateur Radio Astronomers|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514083801/http://www.users.globalnet.co.uk/~arcus/cara/|archive-date=2012-05-14|url-status=dead}}</ref> Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа уажәраанӡагьы ари аҭҵаарадырраҿы рлагала аҟаҵара иаҿуп. Ари зхыԥхьаӡара рацәам адисциплинақәа иреиуоуп, урҭ рлагала рацәазар ахьауа. Лассы-лассы урҭ астероидқәа рыла аеҵәақәа рыҵәахра рбоит, насгьы арҭ адыррақәа рхы иадырхәоит астероидқәа рорбитақәа рышьақәырӷәӷәаразы.<ref>{{cite web|url=http://www.lunar-occultations.com/iota/iotandx.htm|title=The International Occultation Timing Association|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060821180723/http://www.lunar-occultations.com/iota/iotandx.htm|archive-date=2006-08-21}}</ref> Азҿлымҳаҩцәа зны-зынла акометақәа рыԥшаауеит, насгьы аӡәырҩы урҭ рахьтә иааиԥмырҟьаӡакәа зҽызыԥсахуа аеҵәақәа ирыхәаԥшуеит.<ref>{{cite web|url=http://cbat.eps.harvard.edu/special/EdgarWilson.html|title=Edgar Wilson Award|author=|website=|date=|location=|publisher=IAU Central Bureau for Astronomical Telegrams|lang=en|access-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024202325/http://www.cbat.eps.harvard.edu/special/EdgarWilson.html|archive-date=2010-10-24}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aavso.org/|title=American Association of Variable Star Observers|author=|website=|date=|publisher=AAVSO|lang=en|access-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100202050715/http://www.aavso.org/|archive-date=2010-02-02}}</ref> Ацифратә технологиақәа рхырхарҭаҿы иҟоу аихьӡарақәа азҿлымҳаҩцәа алшара рнаҭеит астрофотоҭыхраҿы аԥхьацара ду аиуразы. == Аҵараҿы == [[2009|2009-тәи ашықәс]] [[ООН]] [[Международный год астрономии|Жәларбжьаратәи астрономиа ашықәс]] ҳәа ирыланаҳәеит. Ихадоу ахшыҩзышьҭра аҭоуп ауаажәларра рганахьала астрономиахь азҿлымҳареи аилкаареи рырӷәӷәара. Убри ахықәкы аманы есышықәса [[день астрономии|астрономиа амшгьы]] мҩаԥыргоит. 2020 шықәса цәыббрамза 24 рзы 15-тәи аилатәараҿы, насгьы 2021 шықәса хәажәкырамза 24-25 рзы [[Консультативная группа по планированию космических миссий|Акосмостә миссиа азԥхьагәаҭаразы абжьгаратә гәыԥ]] (КГПКМ) 16-тәи аилатәараҿы, иара убас 2021 шықәса амшаԥымза 30 рзы, 7-тәи Апланетатә хьчаратә Конференциаҿы, [[Секретариат ООН|ООН Амаӡаныҟәгаратә хеилакахь]] [[2029 год|2029-тәи ашықәс]] Жәларбжьаратәи апланетатә хьчара ашықәс акәны рылаҳәаразы азыҳәара алагалара иалацәажәеит.<ref>{{cite web|title=Summary of the 15th meeting of the Space Mission Planning Advisory Group (SMPAG)|url=https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting_15_-_sep_2020|publisher=ESA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505061456/https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting_15_-_sep_2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=SUMMARY OF THE 16th MEETING OF THE SPACE MISSION PLANNING ADVISORY GROUP (SMPAG)|url=https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting-16-mar-2021-|publisher=ESA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502040702/https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting-16-mar-2021-|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=PANEL: PROPOSAL FOR AN INTERNATIONAL YEAR OF PLANETARY DEFENSE|url=https://atpi.eventsair.com/QuickEventWebsitePortal/7th-iaa-planetary-defense-conference-2021/website/Agenda/AgendaItemDetail?id=c85a586a-b709-4935-a858-7bdd1365b84b|publisher=IAA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502040702/https://atpi.eventsair.com/QuickEventWebsitePortal/7th-iaa-planetary-defense-conference-2021/website/Agenda/AgendaItemDetail?id=c85a586a-b709-4935-a858-7bdd1365b84b|url-status=live}}</ref> Астрономиа СССР ашколқәа рҿы хаз маҭәарк аҳасабала иаларгалеит 1932 шықәсазы (абыжьбатәии ажәабатәии аклассқәа рҿы), 1935 шықәсазы уи ажәабатәи аклассахь ииаргеит. 1993 шықәса инаркны астрономиа [[факультатив|ахарҭәааратә ҵарақәа]] рахь ииагахеит, насгьы аҵаратә программа аҟынтәи иӡит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит.<ref>{{статья |автор=Черепащук А. М. |заглавие=Пришли к торжеству Средневековья: что дальше? |ссылка=http://klnran.ru/wp-content/uploads/2015/12/BVZN_16.pdf |автор издания=Комиссия РАН по борьбе с лженаукой и фальсификацией научных исследований |издание=[[В защиту науки]] |год=2015 |номер=16 |язык= |тип= |месяц= |число= |том= |страницы= |issn= |archive-date=2019-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113172538/http://klnran.ru/wp-content/uploads/2015/12/BVZN_16.pdf }}</ref><ref>{{книга|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|заглавие=Астрономия. Популярные лекции |издание=Изд. 2-е, расширенное |место=М. |издательство=МЦНМО |год=2019 |страниц=352 |isbn=978-5-4439-2823-4 |страницы=3}}</ref> [[ВЦИОМ]] аҭҵаарақәа рыла, 2007 шықәсазы Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтәи 29% Адгьыл Амра иакәшом, аха Амра Адгьыл иакәшоит ҳәа ргәы иаанагон, 2011 шықәсазы Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтә уажәшьҭа 33% абри агәаанагара иақәшаҳаҭын. 2017 шықәса цәыббрамза 1 инаркны Урыстәылатәи ашколқәа рҿы астрономиа арҵара ҩаԥхьа ихымԥадатәны иҟалеит (ажәабатәи, мамзаргьы жәеизатәи аклассқәа рҿы).<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2017/04/03/uroki-astronomii-vvedut-v-rossiyskih-shkolah-s-novogo-uchebnogo-goda |title=Уроки астрономии введут в российских школах с нового учебного года |date=2017-04-03 |publisher=Meduza |lang=ru |access-date=2018-10-06 |archive-date=2018-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006075502/https://meduza.io/news/2017/04/03/uroki-astronomii-vvedut-v-rossiyskih-shkolah-s-novogo-uchebnogo-goda |url-status=live }}</ref> == Адыррақәа реихшара асистемақәа рҿы ахыԥхьаӡарамаӡақәа == * [[Универсальная десятичная классификация|УДК]] 52 * [[Государственный рубрикатор научно-технической информации|Аҭҵаарадырра-техникатә информациа аҳәынҭқарратә рубрикатор]] (ГРНТИ) (2001 нӡа): [http://www.gsnti-norms.ru/norms/common/doc.asp?0&/norms/grnti/gr41.htm 41 АСТРОНОМИА]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2019-08|bot=InternetArchiveBot }} == Шәахә. иара убас == * [[Астроном]] * [[Астрономия в России|Астрономиа Урыстәыла]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2|refs= <ref name=cox2000>{{книга |заглавие=Allen's Astrophysical Quantities |год=2000 |ссылка=https://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA124 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]] |страницы=124 |место=New York |isbn=0-387-98746-0 |язык=en |ответственный=Cox, A. N. }}</ref> }} == Алитература == * {{книга |автор=Кононович Э. В., Мороз В. И. |ссылка=http://astro-archive.prao.ru/books/showBook.php?idBook=137 |заглавие=Общий курс Астрономии |ответственный=Под ред. Иванова В. В. |издание=2-е изд |место=М. |издательство=Едиториал УРСС |год=2004 |страниц=544 |серия=Классический университетский учебник |isbn=5-354-00866-2 |ref=Кононович и Мороз |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206002332/http://astro-archive.prao.ru/books/showBook.php?idBook=137|archive-date=2012-02-06}} * {{книга |автор=Стивен Маран. |заглавие=Астрономия для «чайников» |оригинал=Astronomy For Dummies |ссылка=https://archive.org/details/astronomyfordumm0000mara|место=М. |издательство=«[[Диалектика (издательство)|Диалектика]]»|год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/astronomyfordumm0000mara/page/256 256] |isbn=0-7645-5155-8}} * {{книга|автор=Повитухин Б. Г. |заглавие=Астрометрия. Небесная механика: Учебное пособие |место=Бийск |издательство=НИЦ БиГПИ |год=1999 |страниц=90}} * {{книга|автор=[[Фламмарион, Камиль|К. Фламмарион]] |заглавие=Живописная астрономия |ссылка=https://books.google.com/books?id=RtQbHQAACAAJ |место=Санкт-Петербург |год=1900}} * {{книга|автор=[[Фламмарион, Камиль|К. Фламмарион]] |заглавие=[[s:Жители небесных миров (Фламмарион)|Жители небесных миров]] |место=С.-Пб |издательство=Типография А. Траншели |год=1876 |том=1—2}} == Азхьарԥшқәа == * [https://web.archive.org/web/20070926231451/http://www.literature.at/elib/index.php5?title=Astronomy_-_A_History_-_George_Forbes_-_1909 Astronomy — A History — G. Forbes — 1909 (eLib Project)] * ''К. Л. Баев'', ''В. А Шишаков''. [http://tapemark.narod.ru/miroved/index.html «Начатки мироведения» (1947)]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080803063028/http://tapemark.narod.ru/miroved/index.html |date=2008-08-03 }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Астрономия|[[Клейбер, Иосиф Андреевич|Клейбер И. А.]]}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Астрогнозия}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Астрономиа| ]] dg7op9d1451233h21oxxkwnhla37jvc 14 54809 175980 169666 2026-10-24T10:46:38Z Fraxinus.cs 8381 175980 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Christianity in the Netherlands}} {{Cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу адин|қьырсианра]] [[Акатегориа:Ақьырсианра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла]] i2y1o76diju2hn77t9qxmgzq3l2geu2 14 57708 175907 2026-10-24T07:43:59Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Петербургтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа|ҳаҭыр зқәу алахәылацәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи ҳаҭыр зқәу рылахәылацәа]]» 175907 wikitext text/x-wiki {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Петербургтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа|ҳаҭыр зқәу алахәылацәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи ҳаҭыр зқәу рылахәылацәа]] f24hlhbxv4ab0j3nbwnpyy75p2takg2 175908 175907 2026-10-24T07:46:28Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи ҳаҭыр зқәу рылахәылацәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа аҭоурых зегьы аҿы ҳаҭыр зқәу алахәылацәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175908 wikitext text/x-wiki {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Петербургтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа|ҳаҭыр зқәу алахәылацәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа аҭоурых зегьы аҿы ҳаҭыр зқәу алахәылацәа]] iet53u892v9dzq3s5ilatml0i9n6w59 14 57709 175909 2026-10-24T07:48:09Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи рылахәылацәа|ҳаҭыр зқәу алахәылацәа]] [[Акатегориа:Аҭҵаарадыррақәа ракадемиақәа ҳаҭыр зқәу алахәылацәа]]» 175909 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи рылахәылацәа|ҳаҭыр зқәу алахәылацәа]] [[Акатегориа:Аҭҵаарадыррақәа ракадемиақәа ҳаҭыр зқәу алахәылацәа]] 52uky23yikwakoy3hj53wxsoqbo7bda 14 57710 175910 2026-10-24T08:41:08Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Cat main|Ҳаҭыр зқәу алахәыла}} [[Акатегориа:Аҭҵаарадыррақәа ракадемиақәа|+ҳаҭыр зқәу алахәылацәа]] [[Акатегориа:Амилаҭтә академиақәа рылахәылацәа|*ҳаҭыр зқәу алахәылацәа]] [[Акатегориа:Аҳаҭыртә хьыӡқәа]]» 175910 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{Cat main|Ҳаҭыр зқәу алахәыла}} [[Акатегориа:Аҭҵаарадыррақәа ракадемиақәа|+ҳаҭыр зқәу алахәылацәа]] [[Акатегориа:Амилаҭтә академиақәа рылахәылацәа|*ҳаҭыр зқәу алахәылацәа]] [[Акатегориа:Аҳаҭыртә хьыӡқәа]] tiyxzd19l0a15fze92t0dw1jdhan1ze 14 57711 175911 2026-10-24T08:45:39Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «[[Акатегориа:Урыстәылатәи алитературатә критикцәа|:]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи акритикцәа|литература]]» 175911 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Урыстәылатәи алитературатә критикцәа|:]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи акритикцәа|литература]] ku5j6b791wav8s7b7s861fkcg0n3a0n 14 57712 175912 2026-10-24T08:50:43Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commons category|Literary critics from Russia}} [[Акатегориа:Алитературатә критикцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи акритикцәа|литература]]» 175912 wikitext text/x-wiki {{commons category|Literary critics from Russia}} [[Акатегориа:Алитературатә критикцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи акритикцәа|литература]] ks5ic2zp03f5q26q44z4di8etpidwz7 14 57713 175913 2026-10-24T08:52:57Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commons category|Literary critics by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:литературатә критикцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Акритикцәа атәылақәа рыла| литература]] [[Акатегориа:Алитературатә критикцәа| тәылақәа]] Акатегориа:Алитература атәылақәа рыла| литератур...» 175913 wikitext text/x-wiki {{commons category|Literary critics by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:литературатә критикцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Акритикцәа атәылақәа рыла| литература]] [[Акатегориа:Алитературатә критикцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Алитература атәылақәа рыла| литературатә критикцәа ]] k4zqat8rmjl26ndjms3r5qf7zr5ehpo 14 57714 175914 2026-10-24T08:56:41Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Literary critics}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:литературатә критикцәа}} [[Акатегориа:Аҟазара иҟоу акритикцәа]] [[Акатегориа:Алитературатә критика|:критикцәа]] [[Акатегориа:Алитература иадҳәалоу ауаа|критикцәа]]» 175914 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Literary critics}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:литературатә критикцәа}} [[Акатегориа:Аҟазара иҟоу акритикцәа]] [[Акатегориа:Алитературатә критика|:критикцәа]] [[Акатегориа:Алитература иадҳәалоу ауаа|критикцәа]] abl3zj27onjmbqigrjkljv8asescxqz 14 57715 175915 2026-10-24T08:59:36Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:метафизикцәа}} [[Акатегориа:Афилософцәа аусхкқәа рыла]] [[Акатегориа:Аметафизика| ]]» 175915 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:метафизикцәа}} [[Акатегориа:Афилософцәа аусхкқәа рыла]] [[Акатегориа:Аметафизика| ]] b1lc1qqyu43irfnl6san7mr7b55gr2d 175916 175915 2026-10-24T09:00:05Z Fraxinus.cs 8381 нoвый ключ copтиpoвки для [[Акатегориа:Аметафизика]]: " метафизикцәа" [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175916 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:метафизикцәа}} [[Акатегориа:Афилософцәа аусхкқәа рыла]] [[Акатегориа:Аметафизика| метафизикцәа]] guiplxp6sknum83yhgwkimsf3x7xqxp 14 57716 175917 2026-10-24T09:03:49Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Ontologists}} {{Cat more|Аонтологиа}} {{CatAutoTOC}} {{DEFAULTSORT:онтологцәа}} [[Акатегориа:Аонтологиа|*онтологцәа]] [[Акатегориа:Аметафизикцәа]]» 175917 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Ontologists}} {{Cat more|Аонтологиа}} {{CatAutoTOC}} {{DEFAULTSORT:онтологцәа}} [[Акатегориа:Аонтологиа|*онтологцәа]] [[Акатегориа:Аметафизикцәа]] cv55owqq8oe5lww4dg9mrkxixu9paga 14 57717 175918 2026-10-24T09:10:57Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|People excommunicated by the Russian Orthodox Church}} * [[Урыстәылатәи аиашахаҵаратә уахәама]] иалцоу ауаа. [[Акатегориа:Аиашахаҵаратә уахәаматә еилазаарақәа рыла иалцоу ауаа]] [[Акатегориа:Урыстәылантәи уаанӡатәи аиашахаҵаратә қьырсианцәа|иалцоу ауаа]]» 175918 wikitext text/x-wiki {{Commons category|People excommunicated by the Russian Orthodox Church}} * [[Урыстәылатәи аиашахаҵаратә уахәама]] иалцоу ауаа. [[Акатегориа:Аиашахаҵаратә уахәаматә еилазаарақәа рыла иалцоу ауаа]] [[Акатегориа:Урыстәылантәи уаанӡатәи аиашахаҵаратә қьырсианцәа|иалцоу ауаа]] lsttewv19rmkhkayip3ckk5wh3cl26w 14 57718 175919 2026-10-24T09:14:30Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Ақьырсиантә уахәамақәа ирылырцоз ауаа]] [[Акатегориа:Уаанӡа аиашахаҵаратә қьырсианцәа| иалцоу ауаа]]» 175919 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Ақьырсиантә уахәамақәа ирылырцоз ауаа]] [[Акатегориа:Уаанӡа аиашахаҵаратә қьырсианцәа| иалцоу ауаа]] ff6vwaqhfjch1fcovw8x70dt4l5px4t 14 57719 175920 2026-10-24T09:23:28Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|People excommunicated by Christian denomination}} {{cat main|Аизара алцара}} {{DEFAULTSORT:қьырсиантә уахәамақәа ирылырцоз ауаа}} [[Акатегориа:Уаанӡа ақьырсианцәа|ирылырцоз ауаа]] [[Акатегориа:Аизара алцара]] [[Акатегориа:Ауаа азинтә статусқәа рыла]] [[Акатегориа:Иалцаз ауаа]]» 175920 wikitext text/x-wiki {{Commons category|People excommunicated by Christian denomination}} {{cat main|Аизара алцара}} {{DEFAULTSORT:қьырсиантә уахәамақәа ирылырцоз ауаа}} [[Акатегориа:Уаанӡа ақьырсианцәа|ирылырцоз ауаа]] [[Акатегориа:Аизара алцара]] [[Акатегориа:Ауаа азинтә статусқәа рыла]] [[Акатегориа:Иалцаз ауаа]] hdbnq405qmbxwohkgb8jy1bhyifaht9 14 57720 175921 2026-10-24T09:24:54Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Former Christians}} [[Акатегориа:Ақьырсианцәа]] [[Акатегориа:Ауаа уаанӡатәи рдин ала|қьырсианцәа]]» 175921 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Former Christians}} [[Акатегориа:Ақьырсианцәа]] [[Акатегориа:Ауаа уаанӡатәи рдин ала|қьырсианцәа]] r5b7wf27qnk0yz8shuve9wfflzwsiw4 14 57721 175922 2026-10-24T09:30:18Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|People by former religion}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:уаа уаанӡатәи рдин ала}} [[Акатегориа:Адинхаҵара аҽацәыхьчара|:уаа]] [[Акатегориа:Ауаа адинқәа рыла|-уаанӡатәи]] [[Акатегориа:Адинхаҵара аиҭакра|:уаа уаанӡатәи рдин]] Акатегориа:Ауаа астатусқәа р...» 175922 wikitext text/x-wiki {{Commons category|People by former religion}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:уаа уаанӡатәи рдин ала}} [[Акатегориа:Адинхаҵара аҽацәыхьчара|:уаа]] [[Акатегориа:Ауаа адинқәа рыла|-уаанӡатәи]] [[Акатегориа:Адинхаҵара аиҭакра|:уаа уаанӡатәи рдин]] [[Акатегориа:Ауаа астатусқәа рыла|уаанӡатәи рдин]] ro9c4q5irpqh4t8c7iu8h26d1z32gj8 14 57722 175923 2026-10-24T09:33:35Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons cat|Religious conversion}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:динхаҵара аиҭакра}} [[Акатегориа:Адинтә хымҩаԥгашьеи аԥышәеи]] [[Акатегориа:Адин асоциологиа]] [[Акатегориа:Акультуратә ассимилиациа]]» 175923 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Religious conversion}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:динхаҵара аиҭакра}} [[Акатегориа:Адинтә хымҩаԥгашьеи аԥышәеи]] [[Акатегориа:Адин асоциологиа]] [[Акатегориа:Акультуратә ассимилиациа]] cg6cakfr6agqkseehefokv991qanwuv 14 57723 175924 2026-10-24T09:36:04Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Religious disaffiliation}} {{cat main}} {{DEFAULTSORT:динхаҵара аҽацәыхьчара}} [[Акатегориа:Анцәахамҵара]]» 175924 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Religious disaffiliation}} {{cat main}} {{DEFAULTSORT:динхаҵара аҽацәыхьчара}} [[Акатегориа:Анцәахамҵара]] q4xt0aqyfkx8wkk75sjakfv74ixjlvz 14 57724 175925 2026-10-24T09:43:55Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Excommunication}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Адинхаҵара иҟоу ахьырхәрақәа]] [[Акатегориа:Адинхаҵара аҽацәыхьчара]] [[Акатегориа:Аканонтә зин]] [[Акатегориа:Акатоликтә шьауӷатә канонтә зин]] [[Акатегориа:Асоциалтә мап ацәкра]]» 175925 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Excommunication}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Адинхаҵара иҟоу ахьырхәрақәа]] [[Акатегориа:Адинхаҵара аҽацәыхьчара]] [[Акатегориа:Аканонтә зин]] [[Акатегориа:Акатоликтә шьауӷатә канонтә зин]] [[Акатегориа:Асоциалтә мап ацәкра]] iufk9hcccsscb0dtxjp1rpb9uon1lwc 14 57725 175926 2026-10-24T09:46:49Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Punishments in religion}} {{See also category|Адин иҟоу ацәгьоурақәа}} {{DEFAULTSORT:динхаҵара иҟоу ахьырхәрақәа}} [[Акатегориа:Ахьырхәрақәа]] [[Акатегориа:Адинтә зин]]» 175926 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Punishments in religion}} {{See also category|Адин иҟоу ацәгьоурақәа}} {{DEFAULTSORT:динхаҵара иҟоу ахьырхәрақәа}} [[Акатегориа:Ахьырхәрақәа]] [[Акатегориа:Адинтә зин]] egr215rhieba1xhn6n7kn5i2sb1kniq 14 57726 175927 2026-10-24T09:49:44Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Ауаа астатусқәа рыла]] [[Акатегориа:Асоциалтә мап ацәкра]] [[Акатегориа:Ахьӡынҵа еиқәаҵәа]]» 175927 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Ауаа астатусқәа рыла]] [[Акатегориа:Асоциалтә мап ацәкра]] [[Акатегориа:Ахьӡынҵа еиқәаҵәа]] dichu7ct46rvi469usqj05u06worm3c 14 57727 175928 2026-10-24T09:51:13Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аиашахаҵаратә қьырсианцәа|*]] [[Акатегориа:Уаанӡа ақьырсианцәа|*аиашахаҵаратә қьырсианцәа]]» 175928 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аиашахаҵаратә қьырсианцәа|*]] [[Акатегориа:Уаанӡа ақьырсианцәа|*аиашахаҵаратә қьырсианцәа]] o2umcky888nakno1q6ezub887qduyd8 14 57728 175929 2026-10-24T09:58:36Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «[[Акатегориа:Уаанӡа аиашахаҵаратә қьырсианцәа]] [[Акатегориа:Аурыс аиашахаҵаратә уахәама алахәылацәа|уаанӡатәи]]» 175929 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Уаанӡа аиашахаҵаратә қьырсианцәа]] [[Акатегориа:Аурыс аиашахаҵаратә уахәама алахәылацәа|уаанӡатәи]] mxqv7igemj21uavx1ra5tiedppfpkyx 175930 175929 2026-10-24T09:59:03Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аурыс аиашахаҵаратә уахәама алахәылацәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Урыстәылатәи аиашахаҵаратә уахәама алахәылацәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175930 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Уаанӡа аиашахаҵаратә қьырсианцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аиашахаҵаратә уахәама алахәылацәа|уаанӡатәи]] mfqn7l4p002dnvc87uf0rw1ke3fxkfl 14 57729 175931 2026-10-24T10:01:22Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « [[Акатегориа:Аиашахаҵаратә қьырсианцәа аиурисдициа ала]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аиашахаҵаратә уахәама|*лахәылацәа]]» 175931 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Аиашахаҵаратә қьырсианцәа аиурисдициа ала]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аиашахаҵаратә уахәама|*лахәылацәа]] kjefgu594jv94j37oah39fvlh3yo6sp 14 57730 175932 2026-10-24T10:06:43Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Russian Orthodox Church}} {{Cat main|}} [[Акатегориа:Автокефальтәи аиашахаҵаратәи ауахәамақәа]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу аиашахаҵаратә уахәамақәа]] [[Акатегориа:Европа иҟоу аиашахаҵаратә уахәамақәа]] [[Акатегориа:Урыстәыла иҟоу аиашахаҵара]] Акатегориа:Урыстә...» 175932 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Russian Orthodox Church}} {{Cat main|}} [[Акатегориа:Автокефальтәи аиашахаҵаратәи ауахәамақәа]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу аиашахаҵаратә уахәамақәа]] [[Акатегориа:Европа иҟоу аиашахаҵаратә уахәамақәа]] [[Акатегориа:Урыстәыла иҟоу аиашахаҵара]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аиашахаҵара]] teektre3wvgmfhqeyz5gt29xlv1te0h 14 57732 175971 2026-10-24T10:33:29Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Eastern Orthodoxy in Russia}} {{Category see also|Асовет Еидгыла иҟаз аиашахаҵара}} [[Акатегориа:Урыстәыла иҟоу амрагыларатәи ақьырсианра]] [[Акатегориа:Аиашахаҵара атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Европа иҟоу аиашахаҵара]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу аиашахаҵара]] Акатегори...» 175971 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Eastern Orthodoxy in Russia}} {{Category see also|Асовет Еидгыла иҟаз аиашахаҵара}} [[Акатегориа:Урыстәыла иҟоу амрагыларатәи ақьырсианра]] [[Акатегориа:Аиашахаҵара атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Европа иҟоу аиашахаҵара]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу аиашахаҵара]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аиашахаҵара|*]] bt205zte2sskilfgkid5t5b04nnryg5 14 57733 175972 2026-10-24T10:36:16Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Cat main}} [[Акатегориа:Аиашахаҵара|*]] [[Акатегориа:Урыстәыла иҟоу адин|аиашахаҵара]]» 175972 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} [[Акатегориа:Аиашахаҵара|*]] [[Акатегориа:Урыстәыла иҟоу адин|аиашахаҵара]] hhycva4pjh2zhthl7n4fzloqxkhy1pz 14 57734 175973 2026-10-24T10:38:17Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «[[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу ақьырсиантә динхаҵарақәа]] [[Акатегориа:Амрагыларатәи ақьырсианра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу амрагыларатәи ақьырсианра]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}|2nd=yes}} иҟоу амрагыларатәи ақьырсианра]]» 175973 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу ақьырсиантә динхаҵарақәа]] [[Акатегориа:Амрагыларатәи ақьырсианра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу амрагыларатәи ақьырсианра]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}|2nd=yes}} иҟоу амрагыларатәи ақьырсианра]] cs4o7fv1nu7jtd4lsu4jlvluc7yhegj 14 57735 175974 2026-10-24T10:39:37Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « [[Акатегориа:Ақьырсиантә динхаҵарақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Ақьырсиантә динхаҵарақәа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Ақьырсиантә динхаҵарақәа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}}}} атәылақәа рыла]] Акатегориа:{{Title country}} иҟоу а...» 175974 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Ақьырсиантә динхаҵарақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Ақьырсиантә динхаҵарақәа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Ақьырсиантә динхаҵарақәа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу ақьырсианра| динхаҵарақәа]] p3l6u3zkxwugdrqw7v8hqls8ueme4ns 14 57736 175975 2026-10-24T10:42:27Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:қьырсиантә динхаҵарақәа азиатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Азиа иҟоу ақьырсиантә динхаҵарақәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ақьырсиантә динхаҵарақәа атәылақәа рыла| Азиа]] Акатегориа:Азиа иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыл...» 175975 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:қьырсиантә динхаҵарақәа азиатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Азиа иҟоу ақьырсиантә динхаҵарақәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ақьырсиантә динхаҵарақәа атәылақәа рыла| Азиа]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла| динхаҵарақәа]] phgxw0ogcx5unxwfd06qxli3yaisxtg 14 57737 175976 2026-10-24T10:43:32Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « [[Акатегориа:Азиа иҟоу ақьырсианра| тәылақәа]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу адин атәылақәа рыла| қьырсианра]] [[Акатегориа:Ақьырсианра аконтинентқәа рылеи атәылақәа рылеи| ]]» 175976 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Азиа иҟоу ақьырсианра| тәылақәа]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу адин атәылақәа рыла| қьырсианра]] [[Акатегориа:Ақьырсианра аконтинентқәа рылеи атәылақәа рылеи| ]] lt0i6mdwkdl1r2c9rthf3ctuqnabyn1 14 57738 175978 2026-10-24T10:46:02Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commonscat|Christianity in Russia}} [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу адин|қьырсианра]] [[Акатегориа:Ақьырсианра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}|2nd=yes}} иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла]]» 175978 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Christianity in Russia}} [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу адин|қьырсианра]] [[Акатегориа:Ақьырсианра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}|2nd=yes}} иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла]] tlgukviyltcc4zpf9m10909mc074rvj 14 57739 175995 2026-10-24T10:55:31Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аиашахаҵаратә қьырсианцәа| иурисдициа]] [[Акатегориа:Автокефальтәи аиашахаҵаратәи ауахәамақәа|+]]» 175995 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аиашахаҵаратә қьырсианцәа| иурисдициа]] [[Акатегориа:Автокефальтәи аиашахаҵаратәи ауахәамақәа|+]] q5tjy3zav661jtaohqs8wszbr2adjnx 14 57740 175996 2026-10-24T10:58:23Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Philanthropists from the Russian Empire}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала|филантропцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи афилантропцәа|:]]» 175996 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Philanthropists from the Russian Empire}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала|филантропцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи афилантропцәа|:]] hnmu3pe1gpg5f7ey49zf0l0t836ob91 14 57741 175997 2026-10-24T11:00:13Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Philanthropists from Russia}} [[Акатегориа:{{Title country}} инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала|филантропцәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу амал|+филантропцәа]] [[Акатегориа:Афилантропцәа атәылақәа рыла]]» 175997 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Philanthropists from Russia}} [[Акатегориа:{{Title country}} инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала|филантропцәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу амал|+филантропцәа]] [[Акатегориа:Афилантропцәа атәылақәа рыла]] 4wdzz93lturzrbp8xyd9zvqr0gdsdri 14 57742 175998 2026-10-24T11:03:43Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Philanthropists by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|:Афилантропиа атәылақәа рыла}} {{DEFAULTSORT:филантропцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Афилантропцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ауаа рзанааҭ ҳасабалеи атәылақәа рылеи]] Акатегориа:Афилантропиа атә...» 175998 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Philanthropists by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|:Афилантропиа атәылақәа рыла}} {{DEFAULTSORT:филантропцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Афилантропцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ауаа рзанааҭ ҳасабалеи атәылақәа рылеи]] [[Акатегориа:Афилантропиа атәылақәа рыла|+филантропцәа]] 0dffk0f8s2wwynavygz3h3vhujeuv5l 14 57743 175999 2026-10-24T11:04:42Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Philanthropists}} {{Cat more|Афилантропиа}} {{DEFAULTSORT:филантропцәа}} [[Акатегориа:Афилантропиа| филантропцәа]] [[Акатегориа:Ауаа арольқәа рыла]]» 175999 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Philanthropists}} {{Cat more|Афилантропиа}} {{DEFAULTSORT:филантропцәа}} [[Акатегориа:Афилантропиа| филантропцәа]] [[Акатегориа:Ауаа арольқәа рыла]] g45ova9qz1hnvf4symnur376thhfb08 14 57744 176000 2026-10-24T11:07:14Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « [[Акатегориа:Амал атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} ауаажәларра|мал]] [[Акатегориа:{{Title country}} аекономика|мал]] [[Акатегориа:Амал {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Амал {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}}}} атәылақәа рыла]]» 176000 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Амал атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} ауаажәларра|мал]] [[Акатегориа:{{Title country}} аекономика|мал]] [[Акатегориа:Амал {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Амал {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}}}} атәылақәа рыла]] qjb3ybbw2km2v0aoz6pfpxnplb0q87q 14 57745 176002 2026-10-24T11:11:35Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:мал азиатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аекономикақәа азиатәи атәылақәа рыла| мал]] [[Акатегориа:Азиа амал| тәылақәа]]» 176002 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:мал азиатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аекономикақәа азиатәи атәылақәа рыла| мал]] [[Акатегориа:Азиа амал| тәылақәа]] o8ch1m2ixoqnphjeqbxiohy5mm7nu8l 14 57746 176003 2026-10-24T11:12:40Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Азиа аекономика|мал]] [[Акатегориа:Амал аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Азиа ауаажәларра|мал]]» 176003 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Азиа аекономика|мал]] [[Акатегориа:Амал аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Азиа ауаажәларра|мал]] 690y2uuqfrrbj8oerryrb5m1gnfrtgr 14 57747 176004 2026-10-24T11:15:48Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Европа аекономика|мал]] [[Акатегориа:Амал аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа ауаажәларра|мал]]» 176004 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Европа аекономика|мал]] [[Акатегориа:Амал аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа ауаажәларра|мал]] e02wkecva3wr53vctp43erivlkc3atu 14 57748 176005 2026-10-24T11:17:01Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:мал европатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аекономикақәа европатәи атәылақәа рыла| мал]] [[Акатегориа:Европа амал| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ауаажәларра европатәи атәылақәа рыла]]» 176005 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:мал европатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аекономикақәа европатәи атәылақәа рыла| мал]] [[Акатегориа:Европа амал| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ауаажәларра европатәи атәылақәа рыла]] 1u3vfy8c8pmj136rw8ti6mn7798u5wg 14 57749 176006 2026-10-24T11:19:42Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Philosophers of culture}} {{DEFAULTSORT:культура афилософцәа}} [[Акатегориа:Акультура афилософиа|*философцәа]] [[Акатегориа:Асоциалтә философцәа]]» 176006 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Philosophers of culture}} {{DEFAULTSORT:культура афилософцәа}} [[Акатегориа:Акультура афилософиа|*философцәа]] [[Акатегориа:Асоциалтә философцәа]] cmdqxa7efef2r8xgp7grvz8ntetz5m3 14 57750 176007 2026-10-24T11:24:04Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Philosophy of culture}} {{Cat main|Philosophy of culture}} {{DEFAULTSORT:культура афилософиа}} [[Акатегориа:Ахархәаратә философиа]] [[Акатегориа:Акультура|философиа]] [[Акатегориа:Асоциалтә философиа]]» 176007 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Philosophy of culture}} {{Cat main|Philosophy of culture}} {{DEFAULTSORT:культура афилософиа}} [[Акатегориа:Ахархәаратә философиа]] [[Акатегориа:Акультура|философиа]] [[Акатегориа:Асоциалтә философиа]] i3wk1c1rhvz8x0zf7zezyrz8w1avsdn 14 57751 176008 2026-10-24T11:25:37Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commonscat|Social philosophers}} {{DEFAULTSORT:социалтә философцәа}} [[Акатегориа:Афилософцәа аусхкқәа рыла]] [[Акатегориа:Асоциалтә философиа| философцәа]]» 176008 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Social philosophers}} {{DEFAULTSORT:социалтә философцәа}} [[Акатегориа:Афилософцәа аусхкқәа рыла]] [[Акатегориа:Асоциалтә философиа| философцәа]] fzbtq16ou7c0t5bqlporuq3l0qyicq3 14 57752 176009 2026-10-24T11:31:12Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Philosophers of education}} {{Cat more|Аҵара афилософиа}} {{DEFAULTSORT:ҵара афилософцәа}} [[Акатегориа:Аҵара афилософиа|*философцәа]] [[Акатегориа:Асоциалтә философцәа|*ҵара]] [[Акатегориа:Аҵаратә теоретикцәа|*философцәа]]» 176009 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Philosophers of education}} {{Cat more|Аҵара афилософиа}} {{DEFAULTSORT:ҵара афилософцәа}} [[Акатегориа:Аҵара афилософиа|*философцәа]] [[Акатегориа:Асоциалтә философцәа|*ҵара]] [[Акатегориа:Аҵаратә теоретикцәа|*философцәа]] lijb00s5uu4dyu5vcv54lph2x0fvp1y 14 57753 176010 2026-10-24T11:36:42Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Philosophy of education}} {{cat main}} {{DEFAULTSORT:ҵара афилософиа}} [[Акатегориа:Аҵара атеориа|философиа]] [[Акатегориа:Асоциалтә философиа]] [[Акатегориа:Аҵаратә ҭҵаарақәа]] [[Акатегориа:Ахархәаратә философиа]]» 176010 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Philosophy of education}} {{cat main}} {{DEFAULTSORT:ҵара афилософиа}} [[Акатегориа:Аҵара атеориа|философиа]] [[Акатегориа:Асоциалтә философиа]] [[Акатегориа:Аҵаратә ҭҵаарақәа]] [[Акатегориа:Ахархәаратә философиа]] 1ush5vuhlhy9fsodjry0im4ipty4i7r 14 57754 176012 2026-10-24T11:40:24Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Cat main}} {{DEFAULTSORT:ҵаратә ҭҵаарақәа}} [[Акатегориа:Аҵара| ҭҵаарақәа]] [[Акатегориа:Академиатә маҭәарқәа]]» 176012 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:ҵаратә ҭҵаарақәа}} [[Акатегориа:Аҵара| ҭҵаарақәа]] [[Акатегориа:Академиатә маҭәарқәа]] tr71mnnfzlf5vniu5fjyq1p31bn1p6g 14 57755 176013 2026-10-24T11:43:40Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Educationists}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҵаратә теоретикцәа}} [[Акатегориа:Аҵара атеориа|:ҵаратә теоретикцәа]] [[Акатегориа:Аҵара шәҟәыҩҩцәа|.теоретикцәа]] [[Акатегориа:Апедагогика|*ҵаратә теоретикцәа]] Акатегориа:Ауаажәларратә ҵарауаа рзан...» 176013 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Educationists}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҵаратә теоретикцәа}} [[Акатегориа:Аҵара атеориа|:ҵаратә теоретикцәа]] [[Акатегориа:Аҵара шәҟәыҩҩцәа|.теоретикцәа]] [[Акатегориа:Апедагогика|*ҵаратә теоретикцәа]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵарауаа рзанааҭ ҳасабала]] [[Акатегориа:Атеоретикцәа]] 3srtfl6z5y7ya70q3o3yxlmu5qpu9tx 14 57756 176014 2026-10-24T11:46:13Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:ҵара шәҟәыҩҩцәа}} [[Акатегориа:Адокументалтә проза атематика ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аҵаратә литература|шәҟәыҩҩцәа]]» 176014 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:ҵара шәҟәыҩҩцәа}} [[Акатегориа:Адокументалтә проза атематика ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аҵаратә литература|шәҟәыҩҩцәа]] ed5hel0dm9f687siylv8v9niwp97d7o 14 57757 176015 2026-10-24T11:47:47Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Education literature}} {{Category see also|Апедагогикатә ҭыжьымҭақәа}} {{DEFAULTSORT:ҵаратә литература}} [[Акатегориа:Аҵара иазку арҿиамҭақәа|литература]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҭҵаарадыррақәа рлитература]]» 176015 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Education literature}} {{Category see also|Апедагогикатә ҭыжьымҭақәа}} {{DEFAULTSORT:ҵаратә литература}} [[Акатегориа:Аҵара иазку арҿиамҭақәа|литература]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҭҵаарадыррақәа рлитература]] 575f9y6gsb8ic885ah3ubmnviwdo79v 14 57758 176016 2026-10-24T11:52:07Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commonscat|Works about education}} {{DEFAULTSORT:ҵара иазку арҿиамҭақәа}} [[Акатегориа:Аҵара|+рҿиамҭақәа]] [[Акатегориа:Арҿиамҭақәа ртематикала]]» 176016 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Works about education}} {{DEFAULTSORT:ҵара иазку арҿиамҭақәа}} [[Акатегориа:Аҵара|+рҿиамҭақәа]] [[Акатегориа:Арҿиамҭақәа ртематикала]] 8xv630balggpgffii6hjpzkncg7blm8 14 57759 176017 2026-10-24T11:53:40Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Pedagogy}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:педагогика}} [[Акатегориа:Аҵара атеориа]] [[Акатегориа:Азҟазарақәа]] [[Акатегориа:Арҵара]]» 176017 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Pedagogy}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:педагогика}} [[Акатегориа:Аҵара атеориа]] [[Акатегориа:Азҟазарақәа]] [[Акатегориа:Арҵара]] t4iujuwjqtvesy3rljaxeyxqnc7hywv 14 57760 176018 2026-10-24T11:58:56Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Philosophers of history}} {{Cat more|Аҭоурых афилософиа}} {{DEFAULTSORT:ҭоурых афилософцәа}} [[Акатегориа:Аҭоурых афилософиа|*философцәа]] [[Акатегориа:Аҭоурыхҿиарадырҩцәа|*ҭоурых афилософцәа]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҭҵаарадыррақәа рфилософцәа|*ҭоурых афилософцәа]]» 176018 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Philosophers of history}} {{Cat more|Аҭоурых афилософиа}} {{DEFAULTSORT:ҭоурых афилософцәа}} [[Акатегориа:Аҭоурых афилософиа|*философцәа]] [[Акатегориа:Аҭоурыхҿиарадырҩцәа|*ҭоурых афилософцәа]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҭҵаарадыррақәа рфилософцәа|*ҭоурых афилософцәа]] rqgu340xjb9zsan3d01jdcqs6cqrziw