Авикипедиа abwiki https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Амедиа Цастәи Ахцәажәара Алахәыла Алахәыла ахцәажәара Авикипедиа Авикипедиа ахцәажәара Афаил Афаил ахцәажәара Амедиавики Амедиавики ахцәажәара Ашаблон Ашаблон ахцәажәара Ацхыраара Ацхыраара ахцәажәара Акатегориа Акатегориа ахцәажәара TimedText TimedText talk Амодуль Амодуль ахцәажәара Event Event talk Акатегориа:Абиблиотекатә ҭҵаарадырра 14 46468 176145 153193 2026-10-25T19:29:34Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Абиблиотекақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176145 wikitext text/x-wiki {{Commons category}} {{Cat main}} {{Category see also|Абиблиотекақәа|Абиблиотекарцәа|}} {{DEFAULTSORT:библиотекатә ҭҵаарадырра}} [[Акатегориа:Аинформациатә ҭҵаарадырра]] [[Акатегориа:Абиблиотекатәи аинформациатәи ҭҵаарадырра| библиотекатә]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҭҵаарадыррақәа|*библиотека]] ffk4ns40xheiqde3mj0gqykqin85ln6 Акатегориа:Абиблиотекақәа 14 46469 176144 153194 2026-10-25T19:28:32Z Fraxinus.cs 8381 +[[Акатегориа:Абиблиотекатә ҭҵаарадырра]]; +[[Акатегориа:Ахыбрақәеи аргыламҭақәеи ахкқәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176144 wikitext text/x-wiki {{commons category|Libraries}} {{category see also|Абиблиотекарцәа|Абиблиотекатә ҭҵаарадырра}} {{cat main|Абиблиотека}} {{DEFAULTSORT:библиотекақәа}} [[Акатегориа:Аҭынха аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Адыррақәеи аинформациақәеи реиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Ашәҟәқәа рҭоурых]] [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Аҵаратә еилазаараҿы аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Алитературатә уаажәларрақәа]] [[Акатегориа:Абиблиотекатә ҭҵаарадырра]] [[Акатегориа:Ахыбрақәеи аргыламҭақәеи ахкқәа рыла]] q7xzrdr7rov5lun30zwiv82ach2pc90 Краснодартәи атәылаҿацә 0 54733 176132 169556 2026-10-25T12:37:06Z BFD-69 13504 агерб 176132 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (акраи) | абираҟ = Flag of Krasnodar Krai.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Краснодартәи атәылаҿацә абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of Arms of Krasnodar Krai (official).svg | агерб ирызку адаҟьа = Краснодартәи атәылаҿацә агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Краснодартәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Краснодарский край}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп. Атәылаҿацә шьақәыргылан 1937 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Ростовтәи атәылаҿацә|Ростовтәи атәылаҿацә (аобласт)]], [[Ставропольтәи атәылаҿацә|Ставропольтәи атәылаҿацә (акраи)]], Аедыгьтәыла, Ҟарачы-Черқьесиа ареспубликақәа, иара убас [[Аԥсны Аҳәынҭқарра|Аԥсны]] атәыла. Краснодартәи атәылаҿацә аҵакыра — 75 485 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 5 842 238-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 77,4-ҩык/км². Атәылаҿацә ацентр — [[Краснодар]] ақалақь ауп. {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (акраиқәа)]] [[Акатегориа:1937 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] cnpnujeqd1w69cmr0hf44tfeumaiuna Ашаблон:УДК 10 57851 176134 2026-10-25T18:25:50Z Nart17 17397 Ашаблон ахархәаразы (Абиблиотека астатиа азы); апорт [[:ru:Шаблон:УДК]] аҟынтәи. Nart17 translation team. 176134 wikitext text/x-wiki [[Универсальная десятичная классификация|УДК]]&nbsp;<span class=plainlinks>[http://www.google.ru/search?q=удк+{{urlencode:{{{1}}}}}&btnG=Искать+книги&tbm=bks&tbo=1&hl=ru {{#tag:nowiki|{{{1}}}}}{{#if:{{{2|}}}|&nbsp;{{{2}}}}}<sup class="geo-google noprint">(G)</sup>]</span><noinclude>{{Documentation}}</noinclude> 92gtp3ij7nfcrg4e4uxamj6ni0c9b7q Ашаблон:Без цифр/doc 10 57852 176135 2026-10-25T18:25:52Z Nart17 17397 Ашаблон ахархәаразы (Абиблиотека астатиа азы); апорт [[:ru:Шаблон:Без цифр/doc]] аҟынтәи. Nart17 translation team. 176135 wikitext text/x-wiki Атекст аҟынтәи ацифрақәа зегьы аанагоит (ашаблонқәа рҩныҵҟа ахархәаразы). == Ахархәашьа == * <code><nowiki>{{Без цифр|ISBN 5-93913-073-9}}</nowiki></code> → {{Без цифр|ISBN 5-93913-073-9}} 85veaprjp6ymdckkxme6xca71fm1c1b Ашаблон:УДК/doc 10 57853 176136 2026-10-25T18:25:54Z Nart17 17397 Ашаблон ахархәаразы (Абиблиотека астатиа азы); апорт [[:ru:Шаблон:УДК/doc]] аҟынтәи. Nart17 translation team. 176136 wikitext text/x-wiki Апубликациа [[Универсальная десятичная классификация|УДК]] (Универсалтә жәабатә классификациа) аиндекс азхьарԥш аԥҵаразы. == Ахархәашьа == * <code><nowiki>{{УДК|027.022}}</nowiki></code> → {{УДК|027.022}} == Иара убас шәахә. == * [[Ашаблон:OCLC]] * [[Ашаблон:ISSN]] sfa6pxj9kt0zd0q8f62ma8yyqo2rcip Абиблиотека 0 57854 176140 2026-10-25T19:19:17Z Nart17 17397 Аиҭагара [[:ru:Библиотека]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Сария Аргун. Nart17 translation team. 176140 wikitext text/x-wiki '''Абиблиотека''' ({{lang-el|βιβλίον}} «ашәҟәы» + {{lang-el2|θήκη}} «аҵәахырҭа»<ref>{{Акьыԥхьра|книга |ответственный=Гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]] |заглавие=[[Советский энциклопедический словарь]] |издание=4-е изд |место=М. |издательство=Советская энциклопедия |год=1988 |страниц=1600 }}</ref>) — ауаажәларра рхы иадырхәарц азы акьыԥхьтәи [[Письменность|анапылаҩыратәи]] аусумҭақәа еизызго, изҵәахуа, иара убас аилыркаара-библиографиатә усурақәа мҩаԥызго [[учреждение|аусбарҭа]] ауп. Абиблиотека аусзуҩы «[[библиотекарь|абиблиотекаусзуҩы]]» ҳәа ишьҭоуп. Иахьатәи аамҭазы ашәҟәқәа еиҳа-еиҳа иԥхьаӡацыркны аелектронтә ныҟәгагақәа рҿы иҵәахуп; шәҟәқәак ркьыԥхьӡом, насгьы урҭ қьаадла иҟаӡам. == Аҭоурых == Абиблиотекақәа раԥхьаӡа акәны ицәырҵит [[Древний Восток|Ажәытә Мрагылараҿы]]. Ҳера ҟалаанӡа 3-тәи азқьышықәса актәи азбжазы уадақәак аанызкылоз анҵамҭақәа зныз анышәаԥшьтә ҭаӡҩыра хәыҷқәа рыҵәахырҭа (абиблиотека ма [[архив]]) ыҟан [[Шумеры|Шумертәи]] ақалақь [[Ниппур]] аныхабааҿы. Убарҭ иреиԥшу, ҳ. ҟ. 2-тәи азқьышықәса иаҵанакуа [[Ассирия|Ассириатәи]] анышәаԥшьтә ҭаӡҩыра хәыҷқәа реизгақәа [[Амарна]] ([[Мсыр]]) ирыԥшааит<ref name="Britannica">{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic/library|Library|2025-03-18|author=[[Фрэнсис, Фрэнк|Frank C. Francis]], Salman Haider, Douglas John Foskett, Leigh S. Estabrook}}</ref>. Мсыртәи [[Фивы (Египет)|Фив]] азааигәара иҟоу акардамақәа руак аҿы [[Второй переходный период|II аиасратә аамҭа]] (ҳ. ҟ. XVIII-XVII ашәышықәсақәа) иаҵанакуа [[папирус|амсырқьаадышқәа]] зҭаз аиашьык рыԥшааит. [[Новое царство|Аҳра Ҿыц]] аамҭазы [[Рамсес II]] еизигеит 20 000 мсырқьаадыш. Зегь реиҳа еицырдыруа Ажәытәӡатәи Мрагыларатәи абиблиотека — ҳ. ҟ. VII ашәышықәсазы [[Ассирия|Ассириатәи]] аҳ [[Ашшурбанипал]] [[Ниневия|Ниневиа]] иаҳҭынраҿы иҟаз асалҩыратә ҭаӡҩыра хәыҷқәа реизга ауп. Ашшурбанипал иеизгаҿы 25-нызқь раҟара ҭаӡҩыра хәыҷқәа ыҟан, урҭ инеиԥынкыланы еизыргон иаҳра иаҵанакуаз еиуеиԥшым аныхабаақәа рҟынтәи<ref name="Britannica" />. Аҭаӡҩыра хәыҷқәа реиҳарак азиндырратә информациа иазкуп. Китаитәи [[Империя Хань|аимпериа Хан]] (ҳ. ҟ. 206 ш. инаркны) [[Цинь Шихуанди|Цин Шихуанди]] ихаан иҟаз, уажәтәи адинастиа раҳра иадҳәалам анҵамҭақәа рыҵәахра алзмыршоз ақәиҭымтәра анаԥыхха ашьҭахь, алитературатә усумҭақәа реизгара иалагеит: ажәытә ҩыратә баҟақәа рыԥшаара рҽазыршәон, аҩымҭақәа раԥҵареи архивқәа реиҿкаареи алыркаауан. Иара убас иаԥҵан абиблиотека [[Каталогизация (библиотеки и музеи)|аизакхьӡынҵарақәа]] раԥхьатәи асистемақәа. Абиблиотекатә ус аҿиара иацхрааит II ашәышықәсазы иалагаз аҳәынҭқарратә [[Бюрократия|биурократиатә аппарат]] ашьақәгылара<ref name="Britannica" />. [[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәылаҿы]] жәытәнатә аахыс аныхабаақәа рҿы абиблиотекақәеи архивқәеи ыҟан, ҳ.ҟ. IV ашәышықәсазы афилософиатә школқәа рыҿиара иабзоураны идинтәым мчра еиуеиԥшым аструктурақәа рнапаҵаҟа иҟаз ашәҟәқәа реизгақәа еиҿыркаауа иалагеит. Мраҭашәаратәи атәылақәа раԥхьаҟатәи ркультура анырра арҭеит [[Эпикуреизм|Епикури]] [[Платонизм|Платони]] рышколқәа рбиблиотекақәа, еиҳаракгьы — [[Перипатетики|перипатетикцәа]] рышкол абиблиотека<ref name="Britannica" />. Уи ашәышықәсазы атиран [[Клеарх (ученик Платона)|Клеарх]] [[Гераклея Понтийская|Понттәи Гераклеиа]] раԥхьаӡатәи ауаажәларратә библиотека аԥиҵеит<ref>{{книга|часть=Библиотека |заглавие=Словарь античности |ответственный=Пер. с нем. / Сост. Й. Ирмшер в сотр. с Ренате Йоне ; Редкол.: В. И. Кузищин (отв. ред.) и др |место={{М.}} |издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]] |год=1989}}</ref>. Антикатә шәҟәы азы [[Александрийская библиотека|Александриатәи абиблиотека]] центр дуны иҟалеит. Уи аиҿкаара игәы иҭеикит ҳ. ҟ. III ашәышықәсазы [[Птолемей I|Птолемеи I]], уи иԥа, [[Птолемей II|Птолемеи II]], [[Деметрий Фалерский|Деметри Фалертәи]] ицхыраарала иаб игәҭакы неигӡеит. Абиблиотека аԥҵаҩцәа хықәкыс ықәдыргылеит абырзен литература аҩымҭақәа зегьы реизгара еиҳа зхаҭабзиара еиӷьыз асиақәа рҿы; насгьы дара рҽазыршәон ари аизга наҟ-наҟ икьыԥхьхо алитературатә хҳәаақәа рҿы ахархәара аиуртә еиԥш асистемаркра азура<ref name="Britannica" />. Александриатәи абиблиотека [[эллинизм|аеллинистикатә]] дунеи зегь азы аҵарадырра центрны иҟан. Уи акомплекс [[Александрийский мусейон|Мусеион]] иахәҭакын<ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Библиотека}}</ref>. Акомплекс иаҵанакуан анхарҭақәа, арҵаратә залқәа, аботаникатәи азоологиатәи баҳчақәа, аобсерваториеи абиблиотекеи<ref name="LibraryRu">{{cite web|url=https://www.library.ru/3/event/history/ancient.php |title=Библиотеки в эпоху античности и в эпоху эллинизма |website=Library.ru |access-date=2025-03-22}}</ref>. Ԥыҭрак ашьҭахь уи иацҵан арҵаразы рхы иадырхәоз амедицинатәи астрономиатәи амыругақәа, аԥстәқәа, рцәаҳақәа, ахаҭәарақәеи абиустқәеи. Мусеион аизга иаҵанакуан аныхабааҿы иҟаз 200 000 мсырқьаадыши ашкол аҿы иҟаз 700 000 документи. Мусеиони Александриатәи абиблиотека аиҳараки инарзынаԥшуа ҳера аныҟала 270 шықәсазы ықәхын. Антикатә аамҭазы Александриатәи абиблиотека иацлабуан [[Аттал I Сотер|Аттал I Сотери]] уи ишьҭрамадаҩ [[Эвмен II|Евмен II]] аҳра аныруаз [[Малая Азия|Азиа Маҷ]] иҟаз [[Пергамская библиотека|Пергам еиҿкааз аизга]]. [[Птолемей Филадельф|Птолемеи Филаделф]] амсырқьаадыш Мсырнтәи алгара азин анриимҭа абиблиотека афонд арҿыцразы акәхап изаԥырҵаз [[пергамент|апергамент]]. Ҳера ҟалаанӡа 133 шықәсазы аҳ [[Аттал III]] абиблиотека аизгеи [[Пергамское царство|Пергам аҳреи]] [[Римская республика|Рим ажәлар]] ишырзаанхо уасиаҭны иаанижьит, анаҩс [[Плутарх]] ишиҳәо ала, [[Марк Антони|Марк Антони]] 200-нызқь томны иҟаз ари аизга [[Клеопатра]] ҳамҭас илиҭеит, лара уи Александриатәи абиблиотека иалҭеит<ref name="Britannica" />. [[Афаил:Celsus-Bibliothek.jpg|thumb|left|[[библиотека Цельса|Цельс ихьӡ зху ажәытәӡатәи Римтәи абиблиотека]] ахыжәжәарақәа ([[Эфес (город)|Ефес]])]] Рим абиблиотекатә ус аҿиара аиуит Бырзентәылан имҩаԥысуаз ампыҵахаларақәа рыла. Ҳ. ҟ. 86 шықәсазы [[Луций Корнелий Сулла|Сулла]] [[Афины]] ианеимиҵәа ашьҭахь [[Аристотель]] ибиблиотека иалаз ашәҟәқәа рыхҩылаақәа Рим инанагеит, насгьы ҳ. ҟ. 60 шықәса инарзынаԥшуа [[Андроник Родосский|Андроник Родосстәии]] [[Тираннион|Тиранниони]] ари абиблиотека иалаз ашәҟәқәа зегьы рыхҩылаақәа Рим еиқәдыршәахьан. Уинахыс Рим иҟан хыԥхьаӡара рацәала ахатәы шәҟәытә еизгақәа, ахатәы библиотека амазаара модахеит. Усҟантәи аамҭазы ашәҟәеизгаҩцәа дуқәа дыруаӡәкын [[Луций Лициний Лукулл|Луци Лицини Лукулл]], уи ибиблиотека ду еиҳарак арратә ныҟәарақәа рҟынтәи иаагаз ашәҟәқәа рыла еиқәыршәан. [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] игәы иҭан Рим ауаажәларратә библиотека аԥҵара, уи инапы ианиҵеит ҳаамҭанӡа еиқәымхаз аусумҭа ''De bibliothecis'' автор [[Марк Теренций Варрон|Марк Теренци Варрон]]. Аха уи иԥсы ҭанаҵы арҭ апланқәа рынагӡара иахьымӡеит, хәышықәса рышьҭахь раԥхьатәи ауаажәларратә библиотека ашьаҭа икит алитература ахылаԥшҩы [[Гай Азиний Поллион|Азини Полион]]. Анаҩс, Римтәи аимператорцәа аӡәырҩы ауаажәларратә библиотекақәа аԥырҵон<ref name="Britannica" />, IV ашәышықәсазы аимпериа аҵакырадгьыл аҿы урҭ рхыԥхьаӡара 30 раҟара ыҟан<ref name="LibraryRu" />. Уинахыс [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Мрагыларатәи Римтәи аимпериа]] ашәҟәыҵәахырҭа центрны иҟалеит, уа азқьышықәсақәа рыҩныҵҟа еиқәханы иаанхеит (зны-зынла еилацалоу аиҭаҳәақәа раҳасабала, ма [[Эпитома|епитны]]) антикатә усумҭақәа жәпакы<ref name="Britannica" />. [[Исламский мир|Аԥсылмантә дунеи]] аҿы раԥхьатәи абиблиотекақәа иԥшьоу атекстқәа рыла ишьақәгылан, урҭ еиҿыркаауан [[Мечеть|аџьаамақәа]] рҿы. [[Муавия ибн Абу Суфьян|Муавиа]], [[Омейяды|Омеииадаа]] рдинастиа раԥхьатәи аҳалиф, Александриатәи абиблиотека аҟынтәи адыррақәа ҿырԥштәыс иганы, VII ашәышықәса анҵәамҭазы, анаҩс иара ишьҭрамадаҩцәа рышәҟәқәа реизгақәа рзы шьаҭас иҟалаз апринципқәа рыла ихатә библиотека еиҭеикзар ҟалап. [[Аль-Валид I ибн Абдул-Малик|Валид I]] ихаан, аҳалифцәа рбиблиотекаҿы [[астрология|астрологиа]], [[алхимия|алхимиа]], амедицина, арратә ус реиԥш иҟоу атемақәа ирызкыз ашәҟәқәа шәкыла атомқәа ыҟан, насгьы ари аҳәынҭқар ихаан далхын раԥхьатәи сахиб аль-масахиф — ашәҟәқәа рхылаԥшҩы. Аԥсылманцәа [[Целлюлозно-бумажное производство|ақьаад аҟаҵашьа]] атехнологиа акитаицәа ианырҿырҵаа анапылаҩыратә текстқәа реиҭарҿиара апроцесс ахә акырӡа икаҳаит, уи ашәҟәқәа реизгақәа ршәагаа ишиашоу анырра анаҭеит. Аҵак ду змоу абиблиотекақәа аԥҵахеит [[Багдад]] ([[Харун ар-Рашид|Ҳарун ар-Рашид]], [[Абдуллах аль-Мамун|аль-Мамун]] рхаан), [[Каир|Ҟаир]] ([[Фатимидский халифат|Фатимидтәи аҳалиф]] [[Маад аль-Мустансир Биллах|аль-Мустансир]] ихаан), Александриа, [[Кордовский халифат|Омеииадтәи Испаниа]] ауаажәларратә библиотекақәа рсистема цәырҵит, урҭ аус руан [[Кордова]], [[Толедо]], [[Гранада]]. Арҭ абиблиотекақәа рҟынтәи араб бызшәала иҟаз аусумҭақәа акатоликатә Европа иалало иалагеит XII ашәышықәса инаркны — европаа Византиа абиблиотекақәа ирыбзоураны антикатә аамҭазтәи ашәҟәытә ҭынха ҩаԥхьа ианышьҭыркаа<ref name="Britannica" />. [[Афаил:Bibliothek_St._Florian.jpg|thumb|right|190px|[[Монастырь Святого Флориана|Ацқьа Флориан иберҭыԥ]] ажәытәӡатәи абиблиотека ([[Австриа|Австриа]]), ара 30 000 рҟынӡа шәҟәы ыҟоуп]] [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] рзы Европа ақьырсиантә хәҭаҿы ашәҟәқәа ирхыҵхырҭаны иҟан [[монастырь|аберҭыԥтә]] библиотекақәа, уаҟа аус руан [[скрипторий|аскрипториақәа]] (''шәахә., хаҭала, [[Библиотеки эпохи Каролингов|Каролингаа репоха абиблиотекақәа]]''). Уаҟа Иԥшьоу аҩырақәеи [[Отцы Церкви|Ауахәама Абацәа]] русумҭақәеи рымацара ракәымкәа, антикатә авторцәа русумҭақәагьы хырҩаалон, раԥхьатәи ауниверситетқәа анцәырҵ ашьҭахь астудентцәа-аберцәа азиндырра, амедицина, антикатә философиа ирызкыз рхатә лекциақәа рыла аберҭыԥтә библиотекақәа хадырҭәаауа иалагеит<ref name="Britannica" />. Аманускриптқәа рыхә ахьыцәгьаз, насгьы урҭ рыҟаҵара аџьабаа ду ахьацыз иахҟьаны, ашәҟәқәа абиблиотекатә шәҟәықәҵарҭақәа [[книги на цепях|ирыдҿарҳәалон адаҷқәа рыла]]. Ашәҟәқәа рыхә ахьҳаракыз иахҟьаны аберҭыԥқәеи ауниверситетқәеи рнаҩс ахатә еизгақәа рхыԥхьаӡара даара имаҷын, урҭ еиҳарак акралцәа, иреиҳаӡоу аристократиа, ауахәаматә иерархцәа ракәын изтәыз. Афранцыз крал [[Карл V (король Франции)|Карл V]] иитәыз ас еиԥш иҟаз ахатәы коллекциақәа руак, анаҩс [[Национальная библиотека Франции|Франциа Амилаҭтә библиотека]] аизга шьаҭас иазыҟалеит<ref name="Britannica" />. [[Аиҭарҿиара|Аренессанс]] аепоха аан [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара]] аусзуҩцәа аберҭыԥқәа рҿы еиқәханы иҟаз абырзентәи алаҭынтәи текстқәа ирышьҭашәарыцон ҳәа уҳәар ҟалоит<ref>{{Акьыԥхьра |1=книга |автор=Попов |автор имя=А. В. |часть=Архивы и библиотеки |часть подзаголовок=общее и особенное в сохранении исторической памяти |год=2017 |место=М. |заглавие=Роль архивов в информационном обеспечении исторической науки |издательство=Этерна |вид=сб. статей |ответственный=Aвт.-сост. Е. А. Воронцова; отв. ред. В. Ю. Афиани, Ю. А. Петров |страниц=992 |страницы=190–197 |isbn=978-5-480-00382-6 |удк=930.2+069+008+004 |ббк=79 |ссылка=http://ranar.spb.ru/files/visual/pdf/IVT.pdf |архив дата=2022-01-20 |архив=https://web.archive.org/web/20220120165921/http://ranar.spb.ru/files/visual/pdf/IVT.pdf }}</ref>. Аиҭарҿиара арккаҩцәа шьоукы рхатә ҭҵаарадырратә библиотекақәа анаҩс ауаажәларратә библиотекақәа шьаҭас иазыҟалеит: иаҳҳәап, ашәҟәеизгаҩ [[Никколо Никколи]] иеизга ашьаҭала [[Флорентийская республика|Флоренциа]] [[Сан-Марко (Флоренция)|Сан-Марко абиблиотека]] аԥҵан; Флоренциа аҳәынҭқар [[Медичи, Лоренцо|Лоренцо Зеиӷьыҟам]] [[Библиотека Лауренциана|ихатәы библиотека]] 1571 шықәсазы ажәлар рзы иаартын. Англиа [[Реформация в Англии|Генрих VIII идинтә реформа]] ашьҭахь аберҭыԥқәа адыркит, насгьы «ажәытә дыррақәа» ирыдҳәалаз ашәҟәқәа абиблиотекақәа ирымырхуа иалагеит; ажәытә манускриптқәа реиқәырхара ауаа беиақәа рзы усны иҟалеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан [[архиепископ Кентерберийский|Кентербертәи архиепископ]] [[Мэттью Паркер|Меттиу Паркер]], [[Елизавета I]] лхатә бжьгаҩаса [[Сесил, Уильям, 1-й барон Бёрли|Уилиам Сесил]], [[Роберт Коттон]], [[Томас Бодли]]. Уинахыс урҭ реизгақәа [[Британская библиотека|Британиатәи амузеи]], [[Кембриджская университетская библиотека|Кембриџьтәи]] ([[библиотека Паркера|Паркер ибиблиотека]]), Оксфордтәи ([[Бодлианская библиотека|Бодлиантәи абиблиотека]]) рбиблиотекақәа ирыхәҭакхеит. Германиа ақалақьтәи ауниверситеттәи библиотекақәа жәпакы [[Лютер, Мартин|Мартин Лиутер]] ихаан иаԥҵан, уи ибзоураны аберҭыԥқәа рықәгараан ииасхьоу аамҭа ашәҟәытә мазара мыӡит<ref name="Britannica" />. [[Ручной типографский станок|Акьыԥхьтә уасҭага]] аԥҵареи [[Книгопечатание|ашәҟәкьыԥхьра]] аҿиареи абиблиотекақәа рҭеиҭыԥши русуреи рҿы аиҭакра дуқәа аларгалеит, уажәы урҭ еиҳа-еиҳа архивқәа иреиԥшымхеит. Абиблиотекатә фондқәа ирласӡаны еизҳауа иалагоит. Аҵарадырра аларҵәарала [[Новое время|Аамҭа Ҿыц]] азы абиблиотекақәа рахь инеиуаз аҭааҩцәа рхыԥхьаӡарагьы еиҳахоит<ref>{{Акьыԥхьра|статья |автор=Попов |автор имя=А. В. |заглавие=О периодизации истории архивов |год=2017 |издание=Мир Евразии |тип=журн |номер=4 (39) |страницы=44–49 |issn= |удк=651.53 |ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=32322942}}</ref>. Хәыҷы-хәыҷла ашәҟәқәа адаҷқәа рыла адҿаҳәалара иаҟәыҵит, абиблиотекатә фондқәа реизҳара иабзоураны аизгақәа реиҿкаара ҳаамҭазтәи аформа иазааигәахеит, аҭӡамцқәа ирываршәны акыӷәреихагылақәа ирҭагылаз ашәҟәқәа аԥхьаҩ урҭ рыхьӡқәа ибаратәы еиԥш ианҭагылоу; раԥхьаӡа ари ахархәара ахьаиуз афранцыз ҭоурыхҭҵааҩ, абиблиофил [[Ту, Жак Огюст де|Жак Огиуст де Ту]] ихатәы библиотекаҿы акәзар ҟалап, XVI ашәышықәса анҵәамҭеи — XVII ашәышықәса алагамҭеи рзы. 1627 шықәсазы иҭыҵит [[Ноде, Габриэль|Габриел Ноде]] иусумҭа ''Advis pour dresser une bibliothèque'', уи аҭҵаарадырратә библиотекақәа рфондқәа реиҿкаара иахьатәи асистемахь аиасра аанарԥшит. Абиблиотекатә ус даҽа реформаторс дҟалеит 1856 шықәса инаркны 1866 шықәсанӡа Британиатәи абиблиотека напхгара азҭоз [[Антонио Паницци]]. Паницци ихаан абиблиотекатә еизгақәа реизакхьӡынҵара ихадоу апринципқәа шьақәыргылан, аԥхьарҭатә залқәеи аҭааҩцәа ишиашо рхы иадырхәо ашәҟәытә фондқәа рыхәҭақәеи рыпланҟаҵараҿы аиҭакрақәа алагалан; иара иидеиақәа [[Библиотека Конгресса|Аконгресс абиблиотекаҿгьы]] (Еиду Америкатәи Аштатқәа) нагӡахеит. XIX ашәышықәса анҵәамҭазы аҭыԥантәи анапхгара ауаажәларратә ԥарақәа рыла ауаа зегьы еицырзеиԥшу абиблиотекақәа раԥҵара апрактика цәырыргеит<ref name="Britannica" />. Аинформациа аныҟәгагақәа егьырҭ ахкқәа ҿиацыԥхьаӡа, насгьы урҭ рхархәара рылаҵәацыԥхьаӡа (аҩынгьы уахь иналаҵаны), ашәҟәқәа инарываргыланы абиблиотекақәа рколлекциа [[Грампластинка|агрампластинкақәа]], акинофильмқәа, авидеофильмқәа, [[Магнитная лента|амагнитофонтә ныҟәгагақәа]], [[компакт-диск|акомпакт-санҭырқәа]] рыцло иалагеит. [[Периодические издания|Аамҭа-аамҭалатәи аҭыжьымҭақәа]] ақьаад аҿы акәымкәа еиҳарак [[Микрофиша|амикрофишқәа]] — аплионкаҿы афотоқәҭыхқәа рҿы иҵәахуп, урҭ аизакхьӡынҵара рызузар ҟалоит, насгьы рыхәаԥшра мариоуп<ref name="Britannica" />. 1960 шықәсқәа инадыркны абиблиотекақәа акомпиутер ахь, ацифрахь риагара апроцесс мҩаԥысуеит. 2010 шықәса алагамҭазы абиблиотекақәа рҿы иҟан 130 миллион рҟынӡа ашәҟәқәа рыхьӡқәа (Google ишаҳәо ала)<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2010/08/06/books |title=Google сосчитал книги всех библиотек мира |access-date=2010-09-07 |archive-date=2010-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808030307/http://lenta.ru/news/2010/08/06/books/ |url-status=live }}</ref>. == Ахкқәа == === Амилаҭтәи арегионалтәи библиотекақәа === [[Афаил:British Museum Reading Room Panorama Feb 2006.jpg|мини|центр|550px|[[Британский музей|Британиатәи амузеи]] Аԥхьарҭатә уада 1997 шықәсанӡа [[Британская библиотека|Британиатәи абиблиотека]] ахы ианархәон]] '''[[Национальная библиотека|Амилаҭтә библиотека]]''' [[государство|ҳәынҭқаррак]] иҭнажьыз ма иҭнажьуа, мамзаргьы уи иадҳәалоу, аԥхьаҩцәа ирҭаххар зылшо, икьыԥхьуи, уи иеиԥшуи аалыҵқәа зегьы реиқәырхареи рхархәара алыршареи иазынархоуп. Аҳәынҭқарратә ҩаӡараҟны еизаку абиблиотекақәа адунеи атәылақәа реиҳарак рҿы иҟоуп. Ас еиԥш иҟоу абиблиотекақәа руснагӡатәқәа рахь иаҵанакуеит, иара убас амилаҭтә библиографиа аиқәыршәареи, [[Библиографическая база данных|абиблиографиатә информациа амилаҭтә центр]] адгылара аҭареи. Амилаҭтә библиотека афонд ахаҭәаара алыршаразы атәылақәа жәпакы рҿы рхы иадырхәоит [[обязательный экземпляр|ихымԥадатәиу аекземплиар]] асистема<ref name="Britannica" />. Еиҳа еицырдыруа, ихаҭәаау рахь иаҵанакуеит [[Национальная библиотека Франции|Франциа Амилаҭтә библиотека]], [[Британская библиотека|Британиатәи абиблиотека]], [[Библиотека Конгресса|Аконгресс абиблиотека]] (Еиду Америкатәи Аштатқәа) [[Российская государственная библиотека|Урыстәылатәи аҳәынҭқарратә библиотека]] (анкьа Ленин ихьӡ зху). Аҭоурых дуи амҽхак ала ибеиоуи иреиуоуп [[Королевская библиотека Бельгии|Бельгиа Акралтә библиотека]] (Альбертина, иаԥҵан 1837 шықәсазы), [[Королевская национальная библиотека Нидерландов|Нидерландтәи акралтә милаҭтә библиотека]] (иаԥҵан 1798 шықәсазы), [[Австрийская национальная библиотека|Австриатәи Амилаҭтә библиотека]] (иаԥҵан 1493 шықәсазы), [[Национальная библиотека Индии|Индиа амилаҭтә библиотека]] ([[Калькутта]], иаԥҵан 1904 шықәсазы), [[Национальная библиотека Австралии|Австралиа амилаҭтә библиотека]], [[Национальная библиотека Китая|Китаи амилаҭтә библиотека]], [[Национальная парламентская библиотека (Япония)|Иапониа амилаҭтә парламенттә библиотека]]<ref name="Britannica" />. Урыстәыла амилаҭтә библиотека афункциақәа нарыгӡоит [[Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина|Б. Н. Ельцин ихьӡ зху Аҳәынҭқарра Ахада ибиблиотекеи]] [[Российская национальная библиотека|Урыстәылатәи Амилаҭтә библиотекеи]] (рыҩбагьы [[Санкт-Петербург]] иҟоуп)<ref>{{cite web|url=https://base.garant.ru/103585/a573badcfa856325a7f6c5597efaaedf/ |title=Федеральный закон от 29 декабря 1994 г. N 78-ФЗ «О библиотечном деле» (с изменениями и дополнениями). Глава V. Особые условия сохранения и использования культурного достояния народов Российской Федерации в области библиотечного дела (ст.ст. 16 — 18.1). Статья 18. Национальные библиотеки Российской Федерации |website=НПП «Гарант» |access-date=2025-03-22}}</ref>. [[Афаил:Bibliotheque_alencon_670px.jpg|thumb|250px|[[Алансон]] (Франциа) иҟоу арегионалтә библиотека, 1800 шықәсазы иргылоуп]] Иаку амилаҭтә библиотека змам, аха уи аҭыԥан формала ари астатус змоу абиблиотекақәа рсистема иахьыҟоу атәылақәа иреиуоуп — Италиа, Германиа. Тәылақәак рҿы (Израиль, Исландиа) амилаҭтә библиотека афункциақәа нанагӡоит ауниверситеттә библиотека, даҽа тәылақәак рҿы (Венгриа, Румыниа) — аҭҵаарадыррақәа ракадемиа абиблиотека<ref name="Britannica" />. '''Арегионалтә библиотекақәа''' амилаҭтә библиотека рыҿгақәа рроль нарыгӡоит, уи еиҳарак атәыла ихароу арегионқәа рзы актуалра аҵоуп. Урыстәыла ароль ду нарыгӡоит [[Новосибирск|Новосибирски]] [[Хабаровск|Хабаровски]] ррегионалтә библиотекақәа, амилаҭтә библиотекақәа инарываргыланы ихымԥадатәиу аекземплиар аиура азин рымоуп<ref>{{статья|ссылка=https://www.rba.ru/content/activities/section/12/mag/mag02/bra.php?papka=12&id_sec=11 |заглавие=Федеральный обязательный экземпляр документов: вопросы количества и распределения |автор=Брагинец В. В., Шилов В. В. |издание=Библиотечные фонды: проблемы и решения: электронный журнал-препринт |год=2001 |номер=2}}</ref>. === Ауаажәларратә библиотека === [[Афаил:Seattle_Central_Library,_Seattle,_Washington_-_20060418.jpg|thumb|left|190px|[[Сиэтл|Сиетл]] иҟоу Абиблиотека хада (арх.: [[Колхас, Рем|Рем Колхас]], 2005)]] '''Ауаажәларратә библиотекақәа''' еиҳа ахархәара змоу, еицырдыруа ашәҟәқәа рыла аԥхьаҩцәа еиқәдыршәоит. Ауаажәларратә библиотекақәа аклиентцәа ашәҟәқәа рыдагьы аудионҵамҭақәа, авидеонҵамҭақәа, анотақәа рырҭар рылшоит; Швециеи Еиду Британиеи реиԥш иҟоу атәылақәа рҿы — аҿыханҵатә ҟазара арҿиамҭақәагьы рыҭара рылшоит; ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа раан арҿиамҭа аамҭала аҩны ахархәаразы изоурц зҭаху ахархәаҩ абжьааԥны аԥара аанижьуеит<ref name="Britannica" />. [[Муниципальная библиотека|Амуниципалтә библиотека]] — [[Местное самоуправление|амуниципалтә мчрақәа]] рхатәраҿы ма рнапхгараҿы иҟоу абиблиотека ауп<ref name="fr">[http://www.enssib.fr/le-dictionnaire/bibliotheques-municipales Bibliothèques municipales] {{Wayback|url=http://www.enssib.fr/le-dictionnaire/bibliotheques-municipales |date=20140903011920 }}, определение, 2013</ref><ref name="ru">{{Cite web |url=https://base.garant.ru/103585/1b93c134b90c6071b4dc3f495464b753/ |title=Федеральный закон «О библиотечном деле». Статья 4. Основные виды библиотек |access-date=2020-11-21 |archive-date=2020-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129054806/https://base.garant.ru/103585/1b93c134b90c6071b4dc3f495464b753/ |url-status=live }}</ref>. Амуниципалтә библиотекақәа еиҳарак [[Специализированная библиотека|иҷыдоу]] ҳәа иԥхьаӡаӡам, урҭ рҿы [[Детская библиотека|ахәыҷқәеи]] [[Юношеская библиотека|ақәыԥшцәеи]] рзы аҟәшақәа иҟазар ауеит, насгьы иашьашәалоу амуниципалтә еиҿкаара ауааԥсыра рымаҵ аура иазынархоуп (тәылақәак рҿы зны-зынла аҭыԥантәи ауааԥсыра иреиуам ашәҟәқәа рыҭара азин рырҭаӡом). Амуниципалтә библиотекақәа ирҷыдаҟазшьоуп аҭыԥантәи атематика иазку аматериалқәа реизгақәа рыҟазаара. Ауааԥсыра рацәа ахьынхо анхарҭаҭыԥқәа рҿы ауаажәларратә библиотекақәа рсистема иаҵанакыр алшоит иара убас аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа рбиблиотекақәа злашьақәгылоу апринципқәа рыла еиҿкаау аилыркаагатә библиотекақәагьы<ref name="Britannica" />. === [[Академическая библиотека|Академиатәи]] ашколтәи библиотекақәа === [[Афаил:Школьная библиотека, г. Южно-Сахалинск, Гимназия №1.jpg|thumb|right|[[Южно-Сахалинск|Алада-Сахалинск]] иҟоу агимназиа №1 абиблиотека]] '''Ауниверситеттә, аинституттә, [[школьная библиотека|ашколтә]] библиотекақәа''' зегь раԥхьаӡа иргыланы изызку аҵаратә процесс азы ихымԥадатәиу литературала аҵаҩцәа реиқәыршәара ауп, насгьы афонд аилазаашьала иҷыдоу ирзааигәоуп. Убасҵәҟьа ҳҳәар ҳалшоит ''ахылаԥшратә'' библиотекақәа рзгьы. Аха ахылаԥшратәи аинституттәи библиотекақәа иҷыдоу абиблиотекақәа излареиԥшым, урҭ зегьы рзы еицырзеиԥшны иҟам, аинституттәи ахылаԥшратәи библиотекақәа дара ирышьашәалоу аҵараиурҭа ма ахылаԥшырҭа иаҵанакуа аԥхьаҩцәа рымаҵ руеит. Аха ари апринцип анагӡара амилаҭтә традициеи хықәкылатәи асоциокультуратә ҭагылазаашьақәеи ирхьыԥшуп: иаҳҳәап, Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы ауниверситеттә библиотекақәак рфондқәа изҭаху зегьы рхы иадырхәар рылшоит. Ауаажәларратә библиотекақәеи ашколқәеи еицырзеиԥшу хылаԥшырҭак иахьатәу атәылақәа рҿы, абиблиотекатә маҵзура иаҵанакыр алшоит ашколтә библиотекақәа рзы аматериалқәа реизгареи истандарту аус рыдулареи (иара убас абиблиографиатәгьы) еизакны знапы алаку ашколтә ҟәша, анаҩс урҭ хаз игоу ашколқәа рахь ирышьҭуеит. Ари аҩыза апрактика Даниа, насгьы Еиду Британиа регионқәак рҿы ахархәара амоуп<ref name="Britannica" />. Аҵараиурҭақәа рбиблиотекақәа ирызҷыдароуп аҵаҩцәа аҵаратә курс аҳәаақәа ирҭагӡаны, аамҭа кьаҿк иалагӡаны ҭыжьымҭак еиҳа ирацәаны рхы ианадырхәо. Ҭоурыхла ари аус аӡбара хәҭакала иацхраауан иҷыдоу аҟәшақәа раԥҵара, урҭ аҟәшақәа ирыҵанакуаз алитература аамҭа кьаҿк иалагӡаны (сааҭқәак рҟынӡа) акәын ишрырҭоз. Аелектронтә ресурсқәа рыҿиара иабзоураны хыԥхьаӡара рацәала аҵаҩцәа иалкаау материалк аамҭакала рхы иадырхәалартә еиԥш алшара роуит<ref name="Britannica" />. === [[Частная библиотека|Ахатәы библиотекақәа]] === {{Main|Ахатәы библиотека}} Ахатәы ашәҟәытә еизгақәа рцәырҵра аӡәы ма ҭаацәарак рџьабаа ишадҳәалоугьы, урҭ лассы-лассы ажәлар рзгьы аҵакы рымоуп. Ауаажәларратә библиотекақәа жәпакы, ҷыдала Европа иҟоу, ибеиоу ахатә библиотека ашьаҭала иаԥырҵон. Ахатәы библиотекақәа рҿы иҟазар ауеит шамахамзар ауаажәларратә ма ахылаԥшратә библиотекақәа рҿы иуԥымло зымҽхаки зхаҭабзиареи, иара убас реиқәырхареи рыла иуникалтәу атема ҭшәақәа ирызку аматериалқәа реизгақәа. Ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа рҿы урҭ абиблиографиатә дыррақәа рзы акыр зҵазкуа ароль нарыгӡоит, еиҳарак абиблиотекақәа зтәу рышәҟәқәа аҵарауаа-специалистцәа рхы иадырхәаларц азин рырҭозар. [[Британская энциклопедия|Британиатәи аенциклопедиаҿы]] аҭҵаарадырратә ҵакы змоу ахатәы библиотека ҳәа ҿырԥштәык аҳасабала иаагоуп [[Фолджер, Генри|Генри Фолџер]] иеизга, уи иеизгаҿы иҟан [[Первое фолио|Шекспир иҩымҭақәа раԥхьатәи реизга]] — 70 екземплиар иреиҵамкәа<ref name="Britannica" />. === Егьырҭ ахкқәа === Абиблиотекақәа ыҟоуп: * Аҳәынҭқарратә * Абиуџьеттә * Амуниципалтә * Ахатәы * Хаҭалатәи (аҭаацәаратә) * Арҵагатә уҳәа уб. иҵ. Ауниверсалтә библиотекақәа рсоциалтә хкқәа: * [[Библиотека для слепых|Алашәцәа рзы]] * Ахәыҷтәы * [[Юношеская библиотека|Ақәыԥштә]] * Аусхкытә * уҳәа убас егьырҭгьы Иҷыдоу аусхкытә библиотекақәа ыҟоуп: * Амедицинатә * Ақыҭанхамҩатә * Атехникатә * Асахьаркыратә * уҳәа убас егьырҭгьы '''[[Специализированная библиотека|Иҷыдоу абиблиотекақәа]]''' еизыргоит иалкаау хкык змоу (анотатә ҭыжьымҭақәа, алашәцәа рзы ашәҟәқәа, аҳәынҭқарратә стандартқәа, апатентқәа, [[Библиотека пальмовых листьев|апальма абыӷьқәа рҿы иҩу аҿаҳәатәқәа]], уҳәа уб. иҵ.) мамзаргьы тематикак иадҳәалоу аҭыжьымҭақәа. Иҷыдоу абиблиотекақәа рҭаххара зны-зынла изыхҟьо ашәҟәқәа рыҵәахреи рхархәареи рзы иҷыдоу аҭагылазаашьақәа роуп, аха еиҳарак уи зыдҳәалоу уадак аҿы ирацәаны ашәҟәқәа реизгареи, усбарҭак аҿы еиуеиԥшым аусхкқәа рыла здырра ҳараку аспециалистцәа русура аиқәыршәареи роуп. Урыстәыла аҵыхәтәантәи ажәашықәсақәа рзы ароль ду нанагӡо иалагеит [[Всероссийская государственная библиотека иностранной литературы имени М. И. Рудомино|Урыстәылазегьтәи аҳәынҭқарратә аҳәаанырцәтәи алитература абиблиотека]], уи абиблиотеказы иперифериоу афункциақәа ахахьы иагеит, уи иабзоураны акультуратә центр дуны иҟалеит. '''[[Библиотека для слепых|Алашәцәа рзы абиблиотекақәа]]''' [[слепота|алашәцәеи]] цқьа изымбо аԥхьаҩцәеи аинформациа роурц алшара рнаҭоит. Ас еиԥш иҟоу абиблиотекақәа рҿы иҟоуп [[шрифт Брайля|Браиль ирелиефтәу ишрифт]] ала иҩу ашәҟәқәеи еиуеиԥшым аныҟәгагақәа рҿы иҟоу [[аудиокнига|аудиошәҟәқәеи]]. Урыстәыла алашәцәа рзы иреиҳау библиотекоуп — [[Российская государственная библиотека для слепых|алашәцәа рзы Урыстәылатәи аҳәынҭқарратә библиотека]]. Ирелиефтәу ашрифт ала иҩу ашәҟәқәеи аудиошәҟәқәеи рыдагьы уа иҟоуп алашәцәа еиуеиԥшым амаҭәарқәа рҭеиҭыԥш еилыркаарц азы ирелиефтәу-игәылҭәаау модельқәа рыла еиқәыршәоу аколлекциа ду<ref>[http://www.rgbs.ru/ru/std/info/general/ Общие сведения о библиотеке на официальном сайте] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20081011014652/http://www.rgbs.ru/ru/std/info/general/ |date=2008-10-11 }}</ref>. == Аусура == [[Афаил:Schlagwortkatalog.jpg|thumb|left|Абиблиотека аизакхьӡынҵа]] Аԥхьаҩцәа рымаҵ ауразы абиблиотекақәа русура ихадоу ҩ-формак рыла имҩаԥысуеит. Абиблиотекатә [[абонемент]] аԥхьаҩ азин инаҭоит, [[формуляр читателя|иҷыдоу аформулиар]] аҿы иарбаны, аамҭала абиблиотека аҟынтәи аҭыжьымҭа аиура. Даҽа ҭагылазаашьак аан аԥхьаҩ ашәҟәы аԥхьара алшара ахьимоу абиблиотекаҿы мацара ауп (еиҳарак [[Читальный зал|аԥхьарҭатә уадаҿы]]). Библиотекақәак рҿы абонемент мацара мамзаргьы аԥхьарҭатә уада мацара аус руеит; егьырҭ рҿы арҭ амаҵзура аформақәа еицырзеиԥшны ахархәара рымоуп, аха аҵәахра акқәа зегьы рзы арҭ аҩформк рхархәаразы алшара ыҟам. Ибзианы иҿиоу атәылақәа рҿы ашколқәеи ауниверситетқәеи рбиблиотекақәа ирышьашәалоу аҵараиурҭақәа ркомпиутертә центрқәа ирыдҳәалоуп, уи аҵаҩцәа абиблиотекаҿы мацара акәымкәа, егьырҭ аҭыԥқәа рҿы ишыҟоугьы аелектронтә ресурсқәа рхархәара алнаршоит<ref name="Britannica" />. [[Афаил:Belgorod library, open library project 05.jpg|thumb|Ашәҟәыҵәахырҭа [[Белгородская государственная универсальная научная библиотека|Белгородтәи аҳәынҭқарратә универсалтә ҭҵаарадырратә библиотекаҿы]]]] Абиблиотеказы акрызҵазкуа даҽа ҟазшьарбагоуп уи афонд аилазаара. Еиҳарак аҭыжьымҭақәа рыхәҭак (аԥхьаҩцәа еиҳа ирҭаху) ''иаартны'' иҟоуп, насгьы аԥхьаҩ хаҭала ашәҟәықәҵарҭақәа рҿы урҭ ибар илшоит, аха аҭыжьымҭақәа реиҳарак ''ашәҟәыҵәахырҭаҿы'' ауп иахьыҟоу, уантәи абиблиотека аизакхьӡынҵала иҿаҵатәуп, нас ԥыҭраамҭак ашьҭахь иуоуеит. Абиблиотекатә ус аҿиараҿы акыр зҵазкуа етапны иҟалеит афондқәа реимдара апрактика алагалара. Абиблиотекақәа жәпакы еицырзеиԥшу аизакхьӡынҵақәа рымоуп, уи иабзоураны абиблиотека ахархәаҩцәа ирылшоит системак иаҵанакуа иарбанзаалак абиблиотекахь аматериалқәа аҿаҵара<ref name="Britannica" />. Зны-зынла лассы-лассы иуԥымло, иԥхасҭоу, мамзаргьы аҳәынҭқарратә маӡақәа злоу аҭыжьымҭақәа рыҭара ҳәааркхоит, усҟан аԥхьаҩ иҷыдоу аҳәара ҟаиҵароуп, ма азин иоуроуп; [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла]] ари апрактика еиҳарак ахархәара аман, насгьы [[спецхран|иҷыдоу аҵәахырҭа]] аҳасабала аҭоурых ианылеит<ref>[http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/glasnost.htm Glasnost im sowjetischen Bibliothekswesen]{{In lang|de}} {{Wayback|url=http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/glasnost.htm |date=20120207045650 }}</ref>. Амилаҭтәи академиатәи библиотекақәа рҿы, ишаԥу еиԥш, иҟоуп [[манускрипт|ажәытәнапылаҩырақәеи]] [[Инкунабула|аинкунабулақәеи]] реизгақәа, урҭ рыҵәахразгьы иҷыдоу аҭагылазаашьақәа аԥырҵоит<ref name="Britannica" />. [[Афаил:Yokohama City Library bookmobile.jpg|left|thumb|Иапониа, [[Иокогама]] иҟоу [[Передвижная библиотека|еиҭаҵуа абиблиотека]]]] [[Передвижная библиотека|Еиҭаҵуа абиблиотекақәа]] ихароу араионқәа рҿы инхо ауааԥсыра, абыргцәа рыҩнқәа рҿы инхо ауаа ашәҟәқәеи [[Интернет|Аинтернети]] рхархәара дырманшәалоит. Ашәҟәқәеи аимадаратә хархәагақәеи рнагаразы автобусқәеи автофургонқәеи ({{lang-en|bookmobile}}, {{lang-es|bibliobús}}) рхы иадырхәоит, тәылақәак рҿы (иаҳҳәап, [[Зимбабве]]) [[ишак|аҽадақәа]] рхы иадырхәоит<ref>[http://www.ifla.org/V/press/pr0225-02.htm «Donkeys help provide Multi-media Library Services»] {{Wayback|url=http://www.ifla.org/V/press/pr0225-02.htm |date=20070114191340 }} (International Federation of Library Associations and Institutions, 25.02.2002)</ref>. Иахьатәи абиблиотекатә практика иара убас иаҵанакуеит аинформациа алхны аларҵәара амаҵзура, уи аҳәаақәа ирҭагӡаны абиблиотека аамҭа-аамҭала ахархәаҩцәа адырра рнаҭоит изызҿлымҳау атемақәа рыла аматериал ҿыцқәа шааиз<ref name="Britannica" />. Ашәҟәқәа атемақәа рыла реихшаразы абиблиотекақәа рхы иадырхәоит ашәҟәы ахьҭыҵыз атәыла азы истандарттәу аклассификациатә система, уи аиндекс ашәҟәы алагамҭаҿы иркьыԥхьуеит. Атәыла дуқәа рҿы ас еиԥш иҟоу асистемақәа рҿырԥштәқәа: [[Библиотечно-библиографическая классификация|Абиблиотека-библиографиатә классификациа]] (Урыстәыла), Китаитәи абиблиотекатә классификациа (Китаи), [[классификация Библиотеки Конгресса|Аконгресс абиблиотека аклассификациа]] (Еиду Америкатәи Аштатқәа). Урыстәылатәи аҭоурыхҭҵааҩ, алитератураҭҵааҩ, арккаҩы, агуманист [[Дмитрий Лихачёв|Дмитри Лихачиов]] иҳәон<ref>{{Cite web|url=http://council.gov.ru/events/news/55739/|title=Поздравление Председателя Совета Федерации В. Матвиенко с Днем библиотек|lang=ru|website=Совет Федерации Федерального Собрания Российской Федерации|date=2015-05-27|access-date=2024-09-11}}</ref>: {{Ацитата алагара}} Ихырҵәагоу машәырцәгьак иахҟьаны аҵараиуреи акультуреи рцентрқәа зегьы адгьыл ианыӡаар, абиблиотекақәа рыда адунеи аҿы акгьы аанымхар — адунеигьы ауаатәыҩсагьы аиҭарҿиаразы алшара роуеит. {{Ацитата алгара}} == Шәахә. иара уб. == [[Афаил:Long Room Interior, Trinity College Dublin, Ireland - Diliff.jpg|thumb|[[Библиотека Тринити-колледжа (Дублин)|Дублинтәи Тринити-коллеџь абиблиотека]] азал хәхәа (XVIII ашәышықәса)]] * [[Викитека|Авикитека]] * [[Крупнейшие библиотеки мира|Адунеи аҿы иреиҳау абиблиотекақәа]] * [[Национальная библиотека|Амилаҭтә библиотека]] * [[Передвижная библиотека|Еиҭаҵуа абиблиотека]] * [[Электронная библиотека|Аелектронтә библиотека]] * [[Всемирная цифровая библиотека|Адунеизегьтәи аԥхьаӡацтә библиотека]] * [[Международная федерация библиотечных ассоциаций и учреждений|Абиблиотекақәа рассоциациақәеи русҳәарҭақәеи жәларбжьаратәи рфедерациа]] * [[Общероссийский день библиотек|Абиблиотекақәа Урыстәылазегьтәи рымш]] * [[Библиотека 2.0|Абиблиотека 2.0]] * [[Общественный книжный шкаф|Ауаажәларратә шәҟәықәҵарҭа]] * [[Библиотека вещей|Амаҭәарқәа рбиблиотека]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == ; урысшәала {{refbegin|2}} * Абрамов К. И. История библиотечного дела в СССР. 3-е изд. — {{М.}}, 1980 * Абрамов К. И. История библиотечного дела в России: В 2 ч. — {{М.}}, 2000—2001 * {{ВТ-ЕЭБЕ|Библиотека}} Попов А. В. Архивы и библиотеки: общее и особенное в сохранении исторической памяти // Роль архивов в информационном обеспечении исторической науки. — {{М.}}: Издательство Этерна, 2017. — С. 190—197 * {{ВТ-ЭСБЕ|Библиотека}} * Библиотеки России на пороге XXI века: цифры и факты. — {{М.}}, 2002 * {{книга |автор = [[Володин, Борис Фёдорович|Володин Б. Ф.]] |часть = |ссылка часть = |заглавие = [[Всемирная история библиотек]]<!-- http://magazines.gorky.media/znamia/2003/8/rav.html --> |ссылка = |ответственный = |издание = |место = СПб. |издательство = Профессия |год = 2004 |страницы = |страниц = 464 |серия = Библиотека |isbn = 5-93913-073-9 |тираж = 3000 }} (в пер.) * Земсков А. И., Шрайберг Я. Л. Электронные библиотеки. — {{М.}}, 2003 * Карташов Н. С., Скворцов В. В. Общее библиотековедение: В 2 ч. — {{М.}}, 1996—1997 * Майстрович Т. В. Электронный документ как объект библиотечного дела. — {{М.}}, 2004 * Мотульский Р. С. Общее библиотековедение. — {{М.}}, 2004 * Основы законодательства Российской Федерации о культуре: Закон Российской Федерации.— {{М.}}, 2000 * Справочник библиотекаря. 2-е изд. — {{СПб}}, 2001 * Стандарты по библиотечному делу. — {{СПб}}, 2000 * Столяров Ю. Н. Библиотека: структурно-функциональный подход. — {{М.}}, 1981 * Столяров Ю. Н. Электронное библиотековедение // Научные и технические библиотеки. 2005. № 2 * {{БРЭ |статья= Библиотека|автор= [[Столяров, Юрий Николаевич|Столяров Ю. Н.]]|том= 3|страницы= 455—458|год= 2005|ref=Столяров|ссылка= https://old.bigenc.ru/education/text/1865455|архив= https://web.archive.org/web/20230103225714/https://bigenc.ru/education/text/1865455|архив дата= 2023-01-03}} * Федеральный закон Российской Федерации «О библиотечном деле» // Библиотека и закон: Справочник. — {{М.}}, 1996. Вып. 1 * Федеральный закон Российской Федерации «Об обязательном экземпляре документов» // Библиотека и закон: Справочник. — {{М.}}, 1996. Вып. 1 * Шрайберг Я. Л. Мировые тенденции развития библиотечно-информационной сферы и их отражение на пространстве СНГ. — {{М.}}, 2004 * Шрайберг Я. Л. Современные тенденции развития библиотечно-информационных технологий. — {{М.}}, 2004. * Энциклопедия Майкрософт® [[Encarta]]® 2006. © 1993—2006 [[Microsoft|Microsoft Corporation]]. {{refend}} ; Егьырҭ абызшәақәа рыла * ''Das Bertelsmann Lexikon'' в 24 томах. [[Штутгарт]], 2000. * {{книга|ссылка= |заглавие=Encyclopedia of Library and Information Sciences |ответственный=Edited ByJohn D. McDonald, Michael Levine-Clark |издание=Fourth Edition |язык=en |год=2017 |место= |издательство=CRC Press |isbn=9781315116143 |страниц=6106 |ref=Encyclopedia of Library and Information Sciences}} * {{книга|ссылка=https://www.google.ca/books/edition/Libraries_and_Society/HxdtAgAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PR3&printsec=frontcover |заглавие=Libraries and Society: Role, responsibility and future in an age of change |ответственный=Edited by David Baker and Wendy Evans |язык=en |год=2011 |место=Witney, Oxford |издательство=Chandos Publishing |isbn=978-1-84334-131-4 |страниц=472 |ref=Libraries and Society}} * {{книга|ссылка=https://www.google.ca/books/edition/Libraries_in_Transformation/xbUvEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PP1&printsec=frontcover |заглавие=Libraries in Transformation: Navigating to AI-Powered Libraries |автор=Meesad P., Mingkhwan A. |язык=en |год=2024 |издательство=Springer |isbn=978-3-031-69216-1 |страниц=447 |ref=Meesad & Mingkhwan}} == Азхьарԥшқәа == * [http://www.library.ru/ Всероссийский информационно-справочный портал Library.Ru] {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:библиотека}} [[Акатегориа:Абиблиотекақәа| ]] [[Акатегориа:Аҵәахырҭақәа рыхкқәа]] opt0i8jhcwpb4r53vpx3hx4uvnjf618 176143 176140 2026-10-25T19:19:47Z Nart17 17397 Защитил страницу [[Абиблиотека]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно)) 176140 wikitext text/x-wiki '''Абиблиотека''' ({{lang-el|βιβλίον}} «ашәҟәы» + {{lang-el2|θήκη}} «аҵәахырҭа»<ref>{{Акьыԥхьра|книга |ответственный=Гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]] |заглавие=[[Советский энциклопедический словарь]] |издание=4-е изд |место=М. |издательство=Советская энциклопедия |год=1988 |страниц=1600 }}</ref>) — ауаажәларра рхы иадырхәарц азы акьыԥхьтәи [[Письменность|анапылаҩыратәи]] аусумҭақәа еизызго, изҵәахуа, иара убас аилыркаара-библиографиатә усурақәа мҩаԥызго [[учреждение|аусбарҭа]] ауп. Абиблиотека аусзуҩы «[[библиотекарь|абиблиотекаусзуҩы]]» ҳәа ишьҭоуп. Иахьатәи аамҭазы ашәҟәқәа еиҳа-еиҳа иԥхьаӡацыркны аелектронтә ныҟәгагақәа рҿы иҵәахуп; шәҟәқәак ркьыԥхьӡом, насгьы урҭ қьаадла иҟаӡам. == Аҭоурых == Абиблиотекақәа раԥхьаӡа акәны ицәырҵит [[Древний Восток|Ажәытә Мрагылараҿы]]. Ҳера ҟалаанӡа 3-тәи азқьышықәса актәи азбжазы уадақәак аанызкылоз анҵамҭақәа зныз анышәаԥшьтә ҭаӡҩыра хәыҷқәа рыҵәахырҭа (абиблиотека ма [[архив]]) ыҟан [[Шумеры|Шумертәи]] ақалақь [[Ниппур]] аныхабааҿы. Убарҭ иреиԥшу, ҳ. ҟ. 2-тәи азқьышықәса иаҵанакуа [[Ассирия|Ассириатәи]] анышәаԥшьтә ҭаӡҩыра хәыҷқәа реизгақәа [[Амарна]] ([[Мсыр]]) ирыԥшааит<ref name="Britannica">{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic/library|Library|2025-03-18|author=[[Фрэнсис, Фрэнк|Frank C. Francis]], Salman Haider, Douglas John Foskett, Leigh S. Estabrook}}</ref>. Мсыртәи [[Фивы (Египет)|Фив]] азааигәара иҟоу акардамақәа руак аҿы [[Второй переходный период|II аиасратә аамҭа]] (ҳ. ҟ. XVIII-XVII ашәышықәсақәа) иаҵанакуа [[папирус|амсырқьаадышқәа]] зҭаз аиашьык рыԥшааит. [[Новое царство|Аҳра Ҿыц]] аамҭазы [[Рамсес II]] еизигеит 20 000 мсырқьаадыш. Зегь реиҳа еицырдыруа Ажәытәӡатәи Мрагыларатәи абиблиотека — ҳ. ҟ. VII ашәышықәсазы [[Ассирия|Ассириатәи]] аҳ [[Ашшурбанипал]] [[Ниневия|Ниневиа]] иаҳҭынраҿы иҟаз асалҩыратә ҭаӡҩыра хәыҷқәа реизга ауп. Ашшурбанипал иеизгаҿы 25-нызқь раҟара ҭаӡҩыра хәыҷқәа ыҟан, урҭ инеиԥынкыланы еизыргон иаҳра иаҵанакуаз еиуеиԥшым аныхабаақәа рҟынтәи<ref name="Britannica" />. Аҭаӡҩыра хәыҷқәа реиҳарак азиндырратә информациа иазкуп. Китаитәи [[Империя Хань|аимпериа Хан]] (ҳ. ҟ. 206 ш. инаркны) [[Цинь Шихуанди|Цин Шихуанди]] ихаан иҟаз, уажәтәи адинастиа раҳра иадҳәалам анҵамҭақәа рыҵәахра алзмыршоз ақәиҭымтәра анаԥыхха ашьҭахь, алитературатә усумҭақәа реизгара иалагеит: ажәытә ҩыратә баҟақәа рыԥшаара рҽазыршәон, аҩымҭақәа раԥҵареи архивқәа реиҿкаареи алыркаауан. Иара убас иаԥҵан абиблиотека [[Каталогизация (библиотеки и музеи)|аизакхьӡынҵарақәа]] раԥхьатәи асистемақәа. Абиблиотекатә ус аҿиара иацхрааит II ашәышықәсазы иалагаз аҳәынҭқарратә [[Бюрократия|биурократиатә аппарат]] ашьақәгылара<ref name="Britannica" />. [[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәылаҿы]] жәытәнатә аахыс аныхабаақәа рҿы абиблиотекақәеи архивқәеи ыҟан, ҳ.ҟ. IV ашәышықәсазы афилософиатә школқәа рыҿиара иабзоураны идинтәым мчра еиуеиԥшым аструктурақәа рнапаҵаҟа иҟаз ашәҟәқәа реизгақәа еиҿыркаауа иалагеит. Мраҭашәаратәи атәылақәа раԥхьаҟатәи ркультура анырра арҭеит [[Эпикуреизм|Епикури]] [[Платонизм|Платони]] рышколқәа рбиблиотекақәа, еиҳаракгьы — [[Перипатетики|перипатетикцәа]] рышкол абиблиотека<ref name="Britannica" />. Уи ашәышықәсазы атиран [[Клеарх (ученик Платона)|Клеарх]] [[Гераклея Понтийская|Понттәи Гераклеиа]] раԥхьаӡатәи ауаажәларратә библиотека аԥиҵеит<ref>{{книга|часть=Библиотека |заглавие=Словарь античности |ответственный=Пер. с нем. / Сост. Й. Ирмшер в сотр. с Ренате Йоне ; Редкол.: В. И. Кузищин (отв. ред.) и др |место={{М.}} |издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]] |год=1989}}</ref>. Антикатә шәҟәы азы [[Александрийская библиотека|Александриатәи абиблиотека]] центр дуны иҟалеит. Уи аиҿкаара игәы иҭеикит ҳ. ҟ. III ашәышықәсазы [[Птолемей I|Птолемеи I]], уи иԥа, [[Птолемей II|Птолемеи II]], [[Деметрий Фалерский|Деметри Фалертәи]] ицхыраарала иаб игәҭакы неигӡеит. Абиблиотека аԥҵаҩцәа хықәкыс ықәдыргылеит абырзен литература аҩымҭақәа зегьы реизгара еиҳа зхаҭабзиара еиӷьыз асиақәа рҿы; насгьы дара рҽазыршәон ари аизга наҟ-наҟ икьыԥхьхо алитературатә хҳәаақәа рҿы ахархәара аиуртә еиԥш асистемаркра азура<ref name="Britannica" />. Александриатәи абиблиотека [[эллинизм|аеллинистикатә]] дунеи зегь азы аҵарадырра центрны иҟан. Уи акомплекс [[Александрийский мусейон|Мусеион]] иахәҭакын<ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Библиотека}}</ref>. Акомплекс иаҵанакуан анхарҭақәа, арҵаратә залқәа, аботаникатәи азоологиатәи баҳчақәа, аобсерваториеи абиблиотекеи<ref name="LibraryRu">{{cite web|url=https://www.library.ru/3/event/history/ancient.php |title=Библиотеки в эпоху античности и в эпоху эллинизма |website=Library.ru |access-date=2025-03-22}}</ref>. Ԥыҭрак ашьҭахь уи иацҵан арҵаразы рхы иадырхәоз амедицинатәи астрономиатәи амыругақәа, аԥстәқәа, рцәаҳақәа, ахаҭәарақәеи абиустқәеи. Мусеион аизга иаҵанакуан аныхабааҿы иҟаз 200 000 мсырқьаадыши ашкол аҿы иҟаз 700 000 документи. Мусеиони Александриатәи абиблиотека аиҳараки инарзынаԥшуа ҳера аныҟала 270 шықәсазы ықәхын. Антикатә аамҭазы Александриатәи абиблиотека иацлабуан [[Аттал I Сотер|Аттал I Сотери]] уи ишьҭрамадаҩ [[Эвмен II|Евмен II]] аҳра аныруаз [[Малая Азия|Азиа Маҷ]] иҟаз [[Пергамская библиотека|Пергам еиҿкааз аизга]]. [[Птолемей Филадельф|Птолемеи Филаделф]] амсырқьаадыш Мсырнтәи алгара азин анриимҭа абиблиотека афонд арҿыцразы акәхап изаԥырҵаз [[пергамент|апергамент]]. Ҳера ҟалаанӡа 133 шықәсазы аҳ [[Аттал III]] абиблиотека аизгеи [[Пергамское царство|Пергам аҳреи]] [[Римская республика|Рим ажәлар]] ишырзаанхо уасиаҭны иаанижьит, анаҩс [[Плутарх]] ишиҳәо ала, [[Марк Антони|Марк Антони]] 200-нызқь томны иҟаз ари аизга [[Клеопатра]] ҳамҭас илиҭеит, лара уи Александриатәи абиблиотека иалҭеит<ref name="Britannica" />. [[Афаил:Celsus-Bibliothek.jpg|thumb|left|[[библиотека Цельса|Цельс ихьӡ зху ажәытәӡатәи Римтәи абиблиотека]] ахыжәжәарақәа ([[Эфес (город)|Ефес]])]] Рим абиблиотекатә ус аҿиара аиуит Бырзентәылан имҩаԥысуаз ампыҵахаларақәа рыла. Ҳ. ҟ. 86 шықәсазы [[Луций Корнелий Сулла|Сулла]] [[Афины]] ианеимиҵәа ашьҭахь [[Аристотель]] ибиблиотека иалаз ашәҟәқәа рыхҩылаақәа Рим инанагеит, насгьы ҳ. ҟ. 60 шықәса инарзынаԥшуа [[Андроник Родосский|Андроник Родосстәии]] [[Тираннион|Тиранниони]] ари абиблиотека иалаз ашәҟәқәа зегьы рыхҩылаақәа Рим еиқәдыршәахьан. Уинахыс Рим иҟан хыԥхьаӡара рацәала ахатәы шәҟәытә еизгақәа, ахатәы библиотека амазаара модахеит. Усҟантәи аамҭазы ашәҟәеизгаҩцәа дуқәа дыруаӡәкын [[Луций Лициний Лукулл|Луци Лицини Лукулл]], уи ибиблиотека ду еиҳарак арратә ныҟәарақәа рҟынтәи иаагаз ашәҟәқәа рыла еиқәыршәан. [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] игәы иҭан Рим ауаажәларратә библиотека аԥҵара, уи инапы ианиҵеит ҳаамҭанӡа еиқәымхаз аусумҭа ''De bibliothecis'' автор [[Марк Теренций Варрон|Марк Теренци Варрон]]. Аха уи иԥсы ҭанаҵы арҭ апланқәа рынагӡара иахьымӡеит, хәышықәса рышьҭахь раԥхьатәи ауаажәларратә библиотека ашьаҭа икит алитература ахылаԥшҩы [[Гай Азиний Поллион|Азини Полион]]. Анаҩс, Римтәи аимператорцәа аӡәырҩы ауаажәларратә библиотекақәа аԥырҵон<ref name="Britannica" />, IV ашәышықәсазы аимпериа аҵакырадгьыл аҿы урҭ рхыԥхьаӡара 30 раҟара ыҟан<ref name="LibraryRu" />. Уинахыс [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Мрагыларатәи Римтәи аимпериа]] ашәҟәыҵәахырҭа центрны иҟалеит, уа азқьышықәсақәа рыҩныҵҟа еиқәханы иаанхеит (зны-зынла еилацалоу аиҭаҳәақәа раҳасабала, ма [[Эпитома|епитны]]) антикатә усумҭақәа жәпакы<ref name="Britannica" />. [[Исламский мир|Аԥсылмантә дунеи]] аҿы раԥхьатәи абиблиотекақәа иԥшьоу атекстқәа рыла ишьақәгылан, урҭ еиҿыркаауан [[Мечеть|аџьаамақәа]] рҿы. [[Муавия ибн Абу Суфьян|Муавиа]], [[Омейяды|Омеииадаа]] рдинастиа раԥхьатәи аҳалиф, Александриатәи абиблиотека аҟынтәи адыррақәа ҿырԥштәыс иганы, VII ашәышықәса анҵәамҭазы, анаҩс иара ишьҭрамадаҩцәа рышәҟәқәа реизгақәа рзы шьаҭас иҟалаз апринципқәа рыла ихатә библиотека еиҭеикзар ҟалап. [[Аль-Валид I ибн Абдул-Малик|Валид I]] ихаан, аҳалифцәа рбиблиотекаҿы [[астрология|астрологиа]], [[алхимия|алхимиа]], амедицина, арратә ус реиԥш иҟоу атемақәа ирызкыз ашәҟәқәа шәкыла атомқәа ыҟан, насгьы ари аҳәынҭқар ихаан далхын раԥхьатәи сахиб аль-масахиф — ашәҟәқәа рхылаԥшҩы. Аԥсылманцәа [[Целлюлозно-бумажное производство|ақьаад аҟаҵашьа]] атехнологиа акитаицәа ианырҿырҵаа анапылаҩыратә текстқәа реиҭарҿиара апроцесс ахә акырӡа икаҳаит, уи ашәҟәқәа реизгақәа ршәагаа ишиашоу анырра анаҭеит. Аҵак ду змоу абиблиотекақәа аԥҵахеит [[Багдад]] ([[Харун ар-Рашид|Ҳарун ар-Рашид]], [[Абдуллах аль-Мамун|аль-Мамун]] рхаан), [[Каир|Ҟаир]] ([[Фатимидский халифат|Фатимидтәи аҳалиф]] [[Маад аль-Мустансир Биллах|аль-Мустансир]] ихаан), Александриа, [[Кордовский халифат|Омеииадтәи Испаниа]] ауаажәларратә библиотекақәа рсистема цәырҵит, урҭ аус руан [[Кордова]], [[Толедо]], [[Гранада]]. Арҭ абиблиотекақәа рҟынтәи араб бызшәала иҟаз аусумҭақәа акатоликатә Европа иалало иалагеит XII ашәышықәса инаркны — европаа Византиа абиблиотекақәа ирыбзоураны антикатә аамҭазтәи ашәҟәытә ҭынха ҩаԥхьа ианышьҭыркаа<ref name="Britannica" />. [[Афаил:Bibliothek_St._Florian.jpg|thumb|right|190px|[[Монастырь Святого Флориана|Ацқьа Флориан иберҭыԥ]] ажәытәӡатәи абиблиотека ([[Австриа|Австриа]]), ара 30 000 рҟынӡа шәҟәы ыҟоуп]] [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] рзы Европа ақьырсиантә хәҭаҿы ашәҟәқәа ирхыҵхырҭаны иҟан [[монастырь|аберҭыԥтә]] библиотекақәа, уаҟа аус руан [[скрипторий|аскрипториақәа]] (''шәахә., хаҭала, [[Библиотеки эпохи Каролингов|Каролингаа репоха абиблиотекақәа]]''). Уаҟа Иԥшьоу аҩырақәеи [[Отцы Церкви|Ауахәама Абацәа]] русумҭақәеи рымацара ракәымкәа, антикатә авторцәа русумҭақәагьы хырҩаалон, раԥхьатәи ауниверситетқәа анцәырҵ ашьҭахь астудентцәа-аберцәа азиндырра, амедицина, антикатә философиа ирызкыз рхатә лекциақәа рыла аберҭыԥтә библиотекақәа хадырҭәаауа иалагеит<ref name="Britannica" />. Аманускриптқәа рыхә ахьыцәгьаз, насгьы урҭ рыҟаҵара аџьабаа ду ахьацыз иахҟьаны, ашәҟәқәа абиблиотекатә шәҟәықәҵарҭақәа [[книги на цепях|ирыдҿарҳәалон адаҷқәа рыла]]. Ашәҟәқәа рыхә ахьҳаракыз иахҟьаны аберҭыԥқәеи ауниверситетқәеи рнаҩс ахатә еизгақәа рхыԥхьаӡара даара имаҷын, урҭ еиҳарак акралцәа, иреиҳаӡоу аристократиа, ауахәаматә иерархцәа ракәын изтәыз. Афранцыз крал [[Карл V (король Франции)|Карл V]] иитәыз ас еиԥш иҟаз ахатәы коллекциақәа руак, анаҩс [[Национальная библиотека Франции|Франциа Амилаҭтә библиотека]] аизга шьаҭас иазыҟалеит<ref name="Britannica" />. [[Аиҭарҿиара|Аренессанс]] аепоха аан [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара]] аусзуҩцәа аберҭыԥқәа рҿы еиқәханы иҟаз абырзентәи алаҭынтәи текстқәа ирышьҭашәарыцон ҳәа уҳәар ҟалоит<ref>{{Акьыԥхьра |1=книга |автор=Попов |автор имя=А. В. |часть=Архивы и библиотеки |часть подзаголовок=общее и особенное в сохранении исторической памяти |год=2017 |место=М. |заглавие=Роль архивов в информационном обеспечении исторической науки |издательство=Этерна |вид=сб. статей |ответственный=Aвт.-сост. Е. А. Воронцова; отв. ред. В. Ю. Афиани, Ю. А. Петров |страниц=992 |страницы=190–197 |isbn=978-5-480-00382-6 |удк=930.2+069+008+004 |ббк=79 |ссылка=http://ranar.spb.ru/files/visual/pdf/IVT.pdf |архив дата=2022-01-20 |архив=https://web.archive.org/web/20220120165921/http://ranar.spb.ru/files/visual/pdf/IVT.pdf }}</ref>. Аиҭарҿиара арккаҩцәа шьоукы рхатә ҭҵаарадырратә библиотекақәа анаҩс ауаажәларратә библиотекақәа шьаҭас иазыҟалеит: иаҳҳәап, ашәҟәеизгаҩ [[Никколо Никколи]] иеизга ашьаҭала [[Флорентийская республика|Флоренциа]] [[Сан-Марко (Флоренция)|Сан-Марко абиблиотека]] аԥҵан; Флоренциа аҳәынҭқар [[Медичи, Лоренцо|Лоренцо Зеиӷьыҟам]] [[Библиотека Лауренциана|ихатәы библиотека]] 1571 шықәсазы ажәлар рзы иаартын. Англиа [[Реформация в Англии|Генрих VIII идинтә реформа]] ашьҭахь аберҭыԥқәа адыркит, насгьы «ажәытә дыррақәа» ирыдҳәалаз ашәҟәқәа абиблиотекақәа ирымырхуа иалагеит; ажәытә манускриптқәа реиқәырхара ауаа беиақәа рзы усны иҟалеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан [[архиепископ Кентерберийский|Кентербертәи архиепископ]] [[Мэттью Паркер|Меттиу Паркер]], [[Елизавета I]] лхатә бжьгаҩаса [[Сесил, Уильям, 1-й барон Бёрли|Уилиам Сесил]], [[Роберт Коттон]], [[Томас Бодли]]. Уинахыс урҭ реизгақәа [[Британская библиотека|Британиатәи амузеи]], [[Кембриджская университетская библиотека|Кембриџьтәи]] ([[библиотека Паркера|Паркер ибиблиотека]]), Оксфордтәи ([[Бодлианская библиотека|Бодлиантәи абиблиотека]]) рбиблиотекақәа ирыхәҭакхеит. Германиа ақалақьтәи ауниверситеттәи библиотекақәа жәпакы [[Лютер, Мартин|Мартин Лиутер]] ихаан иаԥҵан, уи ибзоураны аберҭыԥқәа рықәгараан ииасхьоу аамҭа ашәҟәытә мазара мыӡит<ref name="Britannica" />. [[Ручной типографский станок|Акьыԥхьтә уасҭага]] аԥҵареи [[Книгопечатание|ашәҟәкьыԥхьра]] аҿиареи абиблиотекақәа рҭеиҭыԥши русуреи рҿы аиҭакра дуқәа аларгалеит, уажәы урҭ еиҳа-еиҳа архивқәа иреиԥшымхеит. Абиблиотекатә фондқәа ирласӡаны еизҳауа иалагоит. Аҵарадырра аларҵәарала [[Новое время|Аамҭа Ҿыц]] азы абиблиотекақәа рахь инеиуаз аҭааҩцәа рхыԥхьаӡарагьы еиҳахоит<ref>{{Акьыԥхьра|статья |автор=Попов |автор имя=А. В. |заглавие=О периодизации истории архивов |год=2017 |издание=Мир Евразии |тип=журн |номер=4 (39) |страницы=44–49 |issn= |удк=651.53 |ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=32322942}}</ref>. Хәыҷы-хәыҷла ашәҟәқәа адаҷқәа рыла адҿаҳәалара иаҟәыҵит, абиблиотекатә фондқәа реизҳара иабзоураны аизгақәа реиҿкаара ҳаамҭазтәи аформа иазааигәахеит, аҭӡамцқәа ирываршәны акыӷәреихагылақәа ирҭагылаз ашәҟәқәа аԥхьаҩ урҭ рыхьӡқәа ибаратәы еиԥш ианҭагылоу; раԥхьаӡа ари ахархәара ахьаиуз афранцыз ҭоурыхҭҵааҩ, абиблиофил [[Ту, Жак Огюст де|Жак Огиуст де Ту]] ихатәы библиотекаҿы акәзар ҟалап, XVI ашәышықәса анҵәамҭеи — XVII ашәышықәса алагамҭеи рзы. 1627 шықәсазы иҭыҵит [[Ноде, Габриэль|Габриел Ноде]] иусумҭа ''Advis pour dresser une bibliothèque'', уи аҭҵаарадырратә библиотекақәа рфондқәа реиҿкаара иахьатәи асистемахь аиасра аанарԥшит. Абиблиотекатә ус даҽа реформаторс дҟалеит 1856 шықәса инаркны 1866 шықәсанӡа Британиатәи абиблиотека напхгара азҭоз [[Антонио Паницци]]. Паницци ихаан абиблиотекатә еизгақәа реизакхьӡынҵара ихадоу апринципқәа шьақәыргылан, аԥхьарҭатә залқәеи аҭааҩцәа ишиашо рхы иадырхәо ашәҟәытә фондқәа рыхәҭақәеи рыпланҟаҵараҿы аиҭакрақәа алагалан; иара иидеиақәа [[Библиотека Конгресса|Аконгресс абиблиотекаҿгьы]] (Еиду Америкатәи Аштатқәа) нагӡахеит. XIX ашәышықәса анҵәамҭазы аҭыԥантәи анапхгара ауаажәларратә ԥарақәа рыла ауаа зегьы еицырзеиԥшу абиблиотекақәа раԥҵара апрактика цәырыргеит<ref name="Britannica" />. Аинформациа аныҟәгагақәа егьырҭ ахкқәа ҿиацыԥхьаӡа, насгьы урҭ рхархәара рылаҵәацыԥхьаӡа (аҩынгьы уахь иналаҵаны), ашәҟәқәа инарываргыланы абиблиотекақәа рколлекциа [[Грампластинка|агрампластинкақәа]], акинофильмқәа, авидеофильмқәа, [[Магнитная лента|амагнитофонтә ныҟәгагақәа]], [[компакт-диск|акомпакт-санҭырқәа]] рыцло иалагеит. [[Периодические издания|Аамҭа-аамҭалатәи аҭыжьымҭақәа]] ақьаад аҿы акәымкәа еиҳарак [[Микрофиша|амикрофишқәа]] — аплионкаҿы афотоқәҭыхқәа рҿы иҵәахуп, урҭ аизакхьӡынҵара рызузар ҟалоит, насгьы рыхәаԥшра мариоуп<ref name="Britannica" />. 1960 шықәсқәа инадыркны абиблиотекақәа акомпиутер ахь, ацифрахь риагара апроцесс мҩаԥысуеит. 2010 шықәса алагамҭазы абиблиотекақәа рҿы иҟан 130 миллион рҟынӡа ашәҟәқәа рыхьӡқәа (Google ишаҳәо ала)<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2010/08/06/books |title=Google сосчитал книги всех библиотек мира |access-date=2010-09-07 |archive-date=2010-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808030307/http://lenta.ru/news/2010/08/06/books/ |url-status=live }}</ref>. == Ахкқәа == === Амилаҭтәи арегионалтәи библиотекақәа === [[Афаил:British Museum Reading Room Panorama Feb 2006.jpg|мини|центр|550px|[[Британский музей|Британиатәи амузеи]] Аԥхьарҭатә уада 1997 шықәсанӡа [[Британская библиотека|Британиатәи абиблиотека]] ахы ианархәон]] '''[[Национальная библиотека|Амилаҭтә библиотека]]''' [[государство|ҳәынҭқаррак]] иҭнажьыз ма иҭнажьуа, мамзаргьы уи иадҳәалоу, аԥхьаҩцәа ирҭаххар зылшо, икьыԥхьуи, уи иеиԥшуи аалыҵқәа зегьы реиқәырхареи рхархәара алыршареи иазынархоуп. Аҳәынҭқарратә ҩаӡараҟны еизаку абиблиотекақәа адунеи атәылақәа реиҳарак рҿы иҟоуп. Ас еиԥш иҟоу абиблиотекақәа руснагӡатәқәа рахь иаҵанакуеит, иара убас амилаҭтә библиографиа аиқәыршәареи, [[Библиографическая база данных|абиблиографиатә информациа амилаҭтә центр]] адгылара аҭареи. Амилаҭтә библиотека афонд ахаҭәаара алыршаразы атәылақәа жәпакы рҿы рхы иадырхәоит [[обязательный экземпляр|ихымԥадатәиу аекземплиар]] асистема<ref name="Britannica" />. Еиҳа еицырдыруа, ихаҭәаау рахь иаҵанакуеит [[Национальная библиотека Франции|Франциа Амилаҭтә библиотека]], [[Британская библиотека|Британиатәи абиблиотека]], [[Библиотека Конгресса|Аконгресс абиблиотека]] (Еиду Америкатәи Аштатқәа) [[Российская государственная библиотека|Урыстәылатәи аҳәынҭқарратә библиотека]] (анкьа Ленин ихьӡ зху). Аҭоурых дуи амҽхак ала ибеиоуи иреиуоуп [[Королевская библиотека Бельгии|Бельгиа Акралтә библиотека]] (Альбертина, иаԥҵан 1837 шықәсазы), [[Королевская национальная библиотека Нидерландов|Нидерландтәи акралтә милаҭтә библиотека]] (иаԥҵан 1798 шықәсазы), [[Австрийская национальная библиотека|Австриатәи Амилаҭтә библиотека]] (иаԥҵан 1493 шықәсазы), [[Национальная библиотека Индии|Индиа амилаҭтә библиотека]] ([[Калькутта]], иаԥҵан 1904 шықәсазы), [[Национальная библиотека Австралии|Австралиа амилаҭтә библиотека]], [[Национальная библиотека Китая|Китаи амилаҭтә библиотека]], [[Национальная парламентская библиотека (Япония)|Иапониа амилаҭтә парламенттә библиотека]]<ref name="Britannica" />. Урыстәыла амилаҭтә библиотека афункциақәа нарыгӡоит [[Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина|Б. Н. Ельцин ихьӡ зху Аҳәынҭқарра Ахада ибиблиотекеи]] [[Российская национальная библиотека|Урыстәылатәи Амилаҭтә библиотекеи]] (рыҩбагьы [[Санкт-Петербург]] иҟоуп)<ref>{{cite web|url=https://base.garant.ru/103585/a573badcfa856325a7f6c5597efaaedf/ |title=Федеральный закон от 29 декабря 1994 г. N 78-ФЗ «О библиотечном деле» (с изменениями и дополнениями). Глава V. Особые условия сохранения и использования культурного достояния народов Российской Федерации в области библиотечного дела (ст.ст. 16 — 18.1). Статья 18. Национальные библиотеки Российской Федерации |website=НПП «Гарант» |access-date=2025-03-22}}</ref>. [[Афаил:Bibliotheque_alencon_670px.jpg|thumb|250px|[[Алансон]] (Франциа) иҟоу арегионалтә библиотека, 1800 шықәсазы иргылоуп]] Иаку амилаҭтә библиотека змам, аха уи аҭыԥан формала ари астатус змоу абиблиотекақәа рсистема иахьыҟоу атәылақәа иреиуоуп — Италиа, Германиа. Тәылақәак рҿы (Израиль, Исландиа) амилаҭтә библиотека афункциақәа нанагӡоит ауниверситеттә библиотека, даҽа тәылақәак рҿы (Венгриа, Румыниа) — аҭҵаарадыррақәа ракадемиа абиблиотека<ref name="Britannica" />. '''Арегионалтә библиотекақәа''' амилаҭтә библиотека рыҿгақәа рроль нарыгӡоит, уи еиҳарак атәыла ихароу арегионқәа рзы актуалра аҵоуп. Урыстәыла ароль ду нарыгӡоит [[Новосибирск|Новосибирски]] [[Хабаровск|Хабаровски]] ррегионалтә библиотекақәа, амилаҭтә библиотекақәа инарываргыланы ихымԥадатәиу аекземплиар аиура азин рымоуп<ref>{{статья|ссылка=https://www.rba.ru/content/activities/section/12/mag/mag02/bra.php?papka=12&id_sec=11 |заглавие=Федеральный обязательный экземпляр документов: вопросы количества и распределения |автор=Брагинец В. В., Шилов В. В. |издание=Библиотечные фонды: проблемы и решения: электронный журнал-препринт |год=2001 |номер=2}}</ref>. === Ауаажәларратә библиотека === [[Афаил:Seattle_Central_Library,_Seattle,_Washington_-_20060418.jpg|thumb|left|190px|[[Сиэтл|Сиетл]] иҟоу Абиблиотека хада (арх.: [[Колхас, Рем|Рем Колхас]], 2005)]] '''Ауаажәларратә библиотекақәа''' еиҳа ахархәара змоу, еицырдыруа ашәҟәқәа рыла аԥхьаҩцәа еиқәдыршәоит. Ауаажәларратә библиотекақәа аклиентцәа ашәҟәқәа рыдагьы аудионҵамҭақәа, авидеонҵамҭақәа, анотақәа рырҭар рылшоит; Швециеи Еиду Британиеи реиԥш иҟоу атәылақәа рҿы — аҿыханҵатә ҟазара арҿиамҭақәагьы рыҭара рылшоит; ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа раан арҿиамҭа аамҭала аҩны ахархәаразы изоурц зҭаху ахархәаҩ абжьааԥны аԥара аанижьуеит<ref name="Britannica" />. [[Муниципальная библиотека|Амуниципалтә библиотека]] — [[Местное самоуправление|амуниципалтә мчрақәа]] рхатәраҿы ма рнапхгараҿы иҟоу абиблиотека ауп<ref name="fr">[http://www.enssib.fr/le-dictionnaire/bibliotheques-municipales Bibliothèques municipales] {{Wayback|url=http://www.enssib.fr/le-dictionnaire/bibliotheques-municipales |date=20140903011920 }}, определение, 2013</ref><ref name="ru">{{Cite web |url=https://base.garant.ru/103585/1b93c134b90c6071b4dc3f495464b753/ |title=Федеральный закон «О библиотечном деле». Статья 4. Основные виды библиотек |access-date=2020-11-21 |archive-date=2020-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129054806/https://base.garant.ru/103585/1b93c134b90c6071b4dc3f495464b753/ |url-status=live }}</ref>. Амуниципалтә библиотекақәа еиҳарак [[Специализированная библиотека|иҷыдоу]] ҳәа иԥхьаӡаӡам, урҭ рҿы [[Детская библиотека|ахәыҷқәеи]] [[Юношеская библиотека|ақәыԥшцәеи]] рзы аҟәшақәа иҟазар ауеит, насгьы иашьашәалоу амуниципалтә еиҿкаара ауааԥсыра рымаҵ аура иазынархоуп (тәылақәак рҿы зны-зынла аҭыԥантәи ауааԥсыра иреиуам ашәҟәқәа рыҭара азин рырҭаӡом). Амуниципалтә библиотекақәа ирҷыдаҟазшьоуп аҭыԥантәи атематика иазку аматериалқәа реизгақәа рыҟазаара. Ауааԥсыра рацәа ахьынхо анхарҭаҭыԥқәа рҿы ауаажәларратә библиотекақәа рсистема иаҵанакыр алшоит иара убас аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа рбиблиотекақәа злашьақәгылоу апринципқәа рыла еиҿкаау аилыркаагатә библиотекақәагьы<ref name="Britannica" />. === [[Академическая библиотека|Академиатәи]] ашколтәи библиотекақәа === [[Афаил:Школьная библиотека, г. Южно-Сахалинск, Гимназия №1.jpg|thumb|right|[[Южно-Сахалинск|Алада-Сахалинск]] иҟоу агимназиа №1 абиблиотека]] '''Ауниверситеттә, аинституттә, [[школьная библиотека|ашколтә]] библиотекақәа''' зегь раԥхьаӡа иргыланы изызку аҵаратә процесс азы ихымԥадатәиу литературала аҵаҩцәа реиқәыршәара ауп, насгьы афонд аилазаашьала иҷыдоу ирзааигәоуп. Убасҵәҟьа ҳҳәар ҳалшоит ''ахылаԥшратә'' библиотекақәа рзгьы. Аха ахылаԥшратәи аинституттәи библиотекақәа иҷыдоу абиблиотекақәа излареиԥшым, урҭ зегьы рзы еицырзеиԥшны иҟам, аинституттәи ахылаԥшратәи библиотекақәа дара ирышьашәалоу аҵараиурҭа ма ахылаԥшырҭа иаҵанакуа аԥхьаҩцәа рымаҵ руеит. Аха ари апринцип анагӡара амилаҭтә традициеи хықәкылатәи асоциокультуратә ҭагылазаашьақәеи ирхьыԥшуп: иаҳҳәап, Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы ауниверситеттә библиотекақәак рфондқәа изҭаху зегьы рхы иадырхәар рылшоит. Ауаажәларратә библиотекақәеи ашколқәеи еицырзеиԥшу хылаԥшырҭак иахьатәу атәылақәа рҿы, абиблиотекатә маҵзура иаҵанакыр алшоит ашколтә библиотекақәа рзы аматериалқәа реизгареи истандарту аус рыдулареи (иара убас абиблиографиатәгьы) еизакны знапы алаку ашколтә ҟәша, анаҩс урҭ хаз игоу ашколқәа рахь ирышьҭуеит. Ари аҩыза апрактика Даниа, насгьы Еиду Британиа регионқәак рҿы ахархәара амоуп<ref name="Britannica" />. Аҵараиурҭақәа рбиблиотекақәа ирызҷыдароуп аҵаҩцәа аҵаратә курс аҳәаақәа ирҭагӡаны, аамҭа кьаҿк иалагӡаны ҭыжьымҭак еиҳа ирацәаны рхы ианадырхәо. Ҭоурыхла ари аус аӡбара хәҭакала иацхраауан иҷыдоу аҟәшақәа раԥҵара, урҭ аҟәшақәа ирыҵанакуаз алитература аамҭа кьаҿк иалагӡаны (сааҭқәак рҟынӡа) акәын ишрырҭоз. Аелектронтә ресурсқәа рыҿиара иабзоураны хыԥхьаӡара рацәала аҵаҩцәа иалкаау материалк аамҭакала рхы иадырхәалартә еиԥш алшара роуит<ref name="Britannica" />. === [[Частная библиотека|Ахатәы библиотекақәа]] === {{Main|Ахатәы библиотека}} Ахатәы ашәҟәытә еизгақәа рцәырҵра аӡәы ма ҭаацәарак рџьабаа ишадҳәалоугьы, урҭ лассы-лассы ажәлар рзгьы аҵакы рымоуп. Ауаажәларратә библиотекақәа жәпакы, ҷыдала Европа иҟоу, ибеиоу ахатә библиотека ашьаҭала иаԥырҵон. Ахатәы библиотекақәа рҿы иҟазар ауеит шамахамзар ауаажәларратә ма ахылаԥшратә библиотекақәа рҿы иуԥымло зымҽхаки зхаҭабзиареи, иара убас реиқәырхареи рыла иуникалтәу атема ҭшәақәа ирызку аматериалқәа реизгақәа. Ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа рҿы урҭ абиблиографиатә дыррақәа рзы акыр зҵазкуа ароль нарыгӡоит, еиҳарак абиблиотекақәа зтәу рышәҟәқәа аҵарауаа-специалистцәа рхы иадырхәаларц азин рырҭозар. [[Британская энциклопедия|Британиатәи аенциклопедиаҿы]] аҭҵаарадырратә ҵакы змоу ахатәы библиотека ҳәа ҿырԥштәык аҳасабала иаагоуп [[Фолджер, Генри|Генри Фолџер]] иеизга, уи иеизгаҿы иҟан [[Первое фолио|Шекспир иҩымҭақәа раԥхьатәи реизга]] — 70 екземплиар иреиҵамкәа<ref name="Britannica" />. === Егьырҭ ахкқәа === Абиблиотекақәа ыҟоуп: * Аҳәынҭқарратә * Абиуџьеттә * Амуниципалтә * Ахатәы * Хаҭалатәи (аҭаацәаратә) * Арҵагатә уҳәа уб. иҵ. Ауниверсалтә библиотекақәа рсоциалтә хкқәа: * [[Библиотека для слепых|Алашәцәа рзы]] * Ахәыҷтәы * [[Юношеская библиотека|Ақәыԥштә]] * Аусхкытә * уҳәа убас егьырҭгьы Иҷыдоу аусхкытә библиотекақәа ыҟоуп: * Амедицинатә * Ақыҭанхамҩатә * Атехникатә * Асахьаркыратә * уҳәа убас егьырҭгьы '''[[Специализированная библиотека|Иҷыдоу абиблиотекақәа]]''' еизыргоит иалкаау хкык змоу (анотатә ҭыжьымҭақәа, алашәцәа рзы ашәҟәқәа, аҳәынҭқарратә стандартқәа, апатентқәа, [[Библиотека пальмовых листьев|апальма абыӷьқәа рҿы иҩу аҿаҳәатәқәа]], уҳәа уб. иҵ.) мамзаргьы тематикак иадҳәалоу аҭыжьымҭақәа. Иҷыдоу абиблиотекақәа рҭаххара зны-зынла изыхҟьо ашәҟәқәа рыҵәахреи рхархәареи рзы иҷыдоу аҭагылазаашьақәа роуп, аха еиҳарак уи зыдҳәалоу уадак аҿы ирацәаны ашәҟәқәа реизгареи, усбарҭак аҿы еиуеиԥшым аусхкқәа рыла здырра ҳараку аспециалистцәа русура аиқәыршәареи роуп. Урыстәыла аҵыхәтәантәи ажәашықәсақәа рзы ароль ду нанагӡо иалагеит [[Всероссийская государственная библиотека иностранной литературы имени М. И. Рудомино|Урыстәылазегьтәи аҳәынҭқарратә аҳәаанырцәтәи алитература абиблиотека]], уи абиблиотеказы иперифериоу афункциақәа ахахьы иагеит, уи иабзоураны акультуратә центр дуны иҟалеит. '''[[Библиотека для слепых|Алашәцәа рзы абиблиотекақәа]]''' [[слепота|алашәцәеи]] цқьа изымбо аԥхьаҩцәеи аинформациа роурц алшара рнаҭоит. Ас еиԥш иҟоу абиблиотекақәа рҿы иҟоуп [[шрифт Брайля|Браиль ирелиефтәу ишрифт]] ала иҩу ашәҟәқәеи еиуеиԥшым аныҟәгагақәа рҿы иҟоу [[аудиокнига|аудиошәҟәқәеи]]. Урыстәыла алашәцәа рзы иреиҳау библиотекоуп — [[Российская государственная библиотека для слепых|алашәцәа рзы Урыстәылатәи аҳәынҭқарратә библиотека]]. Ирелиефтәу ашрифт ала иҩу ашәҟәқәеи аудиошәҟәқәеи рыдагьы уа иҟоуп алашәцәа еиуеиԥшым амаҭәарқәа рҭеиҭыԥш еилыркаарц азы ирелиефтәу-игәылҭәаау модельқәа рыла еиқәыршәоу аколлекциа ду<ref>[http://www.rgbs.ru/ru/std/info/general/ Общие сведения о библиотеке на официальном сайте] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20081011014652/http://www.rgbs.ru/ru/std/info/general/ |date=2008-10-11 }}</ref>. == Аусура == [[Афаил:Schlagwortkatalog.jpg|thumb|left|Абиблиотека аизакхьӡынҵа]] Аԥхьаҩцәа рымаҵ ауразы абиблиотекақәа русура ихадоу ҩ-формак рыла имҩаԥысуеит. Абиблиотекатә [[абонемент]] аԥхьаҩ азин инаҭоит, [[формуляр читателя|иҷыдоу аформулиар]] аҿы иарбаны, аамҭала абиблиотека аҟынтәи аҭыжьымҭа аиура. Даҽа ҭагылазаашьак аан аԥхьаҩ ашәҟәы аԥхьара алшара ахьимоу абиблиотекаҿы мацара ауп (еиҳарак [[Читальный зал|аԥхьарҭатә уадаҿы]]). Библиотекақәак рҿы абонемент мацара мамзаргьы аԥхьарҭатә уада мацара аус руеит; егьырҭ рҿы арҭ амаҵзура аформақәа еицырзеиԥшны ахархәара рымоуп, аха аҵәахра акқәа зегьы рзы арҭ аҩформк рхархәаразы алшара ыҟам. Ибзианы иҿиоу атәылақәа рҿы ашколқәеи ауниверситетқәеи рбиблиотекақәа ирышьашәалоу аҵараиурҭақәа ркомпиутертә центрқәа ирыдҳәалоуп, уи аҵаҩцәа абиблиотекаҿы мацара акәымкәа, егьырҭ аҭыԥқәа рҿы ишыҟоугьы аелектронтә ресурсқәа рхархәара алнаршоит<ref name="Britannica" />. [[Афаил:Belgorod library, open library project 05.jpg|thumb|Ашәҟәыҵәахырҭа [[Белгородская государственная универсальная научная библиотека|Белгородтәи аҳәынҭқарратә универсалтә ҭҵаарадырратә библиотекаҿы]]]] Абиблиотеказы акрызҵазкуа даҽа ҟазшьарбагоуп уи афонд аилазаара. Еиҳарак аҭыжьымҭақәа рыхәҭак (аԥхьаҩцәа еиҳа ирҭаху) ''иаартны'' иҟоуп, насгьы аԥхьаҩ хаҭала ашәҟәықәҵарҭақәа рҿы урҭ ибар илшоит, аха аҭыжьымҭақәа реиҳарак ''ашәҟәыҵәахырҭаҿы'' ауп иахьыҟоу, уантәи абиблиотека аизакхьӡынҵала иҿаҵатәуп, нас ԥыҭраамҭак ашьҭахь иуоуеит. Абиблиотекатә ус аҿиараҿы акыр зҵазкуа етапны иҟалеит афондқәа реимдара апрактика алагалара. Абиблиотекақәа жәпакы еицырзеиԥшу аизакхьӡынҵақәа рымоуп, уи иабзоураны абиблиотека ахархәаҩцәа ирылшоит системак иаҵанакуа иарбанзаалак абиблиотекахь аматериалқәа аҿаҵара<ref name="Britannica" />. Зны-зынла лассы-лассы иуԥымло, иԥхасҭоу, мамзаргьы аҳәынҭқарратә маӡақәа злоу аҭыжьымҭақәа рыҭара ҳәааркхоит, усҟан аԥхьаҩ иҷыдоу аҳәара ҟаиҵароуп, ма азин иоуроуп; [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла]] ари апрактика еиҳарак ахархәара аман, насгьы [[спецхран|иҷыдоу аҵәахырҭа]] аҳасабала аҭоурых ианылеит<ref>[http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/glasnost.htm Glasnost im sowjetischen Bibliothekswesen]{{In lang|de}} {{Wayback|url=http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/glasnost.htm |date=20120207045650 }}</ref>. Амилаҭтәи академиатәи библиотекақәа рҿы, ишаԥу еиԥш, иҟоуп [[манускрипт|ажәытәнапылаҩырақәеи]] [[Инкунабула|аинкунабулақәеи]] реизгақәа, урҭ рыҵәахразгьы иҷыдоу аҭагылазаашьақәа аԥырҵоит<ref name="Britannica" />. [[Афаил:Yokohama City Library bookmobile.jpg|left|thumb|Иапониа, [[Иокогама]] иҟоу [[Передвижная библиотека|еиҭаҵуа абиблиотека]]]] [[Передвижная библиотека|Еиҭаҵуа абиблиотекақәа]] ихароу араионқәа рҿы инхо ауааԥсыра, абыргцәа рыҩнқәа рҿы инхо ауаа ашәҟәқәеи [[Интернет|Аинтернети]] рхархәара дырманшәалоит. Ашәҟәқәеи аимадаратә хархәагақәеи рнагаразы автобусқәеи автофургонқәеи ({{lang-en|bookmobile}}, {{lang-es|bibliobús}}) рхы иадырхәоит, тәылақәак рҿы (иаҳҳәап, [[Зимбабве]]) [[ишак|аҽадақәа]] рхы иадырхәоит<ref>[http://www.ifla.org/V/press/pr0225-02.htm «Donkeys help provide Multi-media Library Services»] {{Wayback|url=http://www.ifla.org/V/press/pr0225-02.htm |date=20070114191340 }} (International Federation of Library Associations and Institutions, 25.02.2002)</ref>. Иахьатәи абиблиотекатә практика иара убас иаҵанакуеит аинформациа алхны аларҵәара амаҵзура, уи аҳәаақәа ирҭагӡаны абиблиотека аамҭа-аамҭала ахархәаҩцәа адырра рнаҭоит изызҿлымҳау атемақәа рыла аматериал ҿыцқәа шааиз<ref name="Britannica" />. Ашәҟәқәа атемақәа рыла реихшаразы абиблиотекақәа рхы иадырхәоит ашәҟәы ахьҭыҵыз атәыла азы истандарттәу аклассификациатә система, уи аиндекс ашәҟәы алагамҭаҿы иркьыԥхьуеит. Атәыла дуқәа рҿы ас еиԥш иҟоу асистемақәа рҿырԥштәқәа: [[Библиотечно-библиографическая классификация|Абиблиотека-библиографиатә классификациа]] (Урыстәыла), Китаитәи абиблиотекатә классификациа (Китаи), [[классификация Библиотеки Конгресса|Аконгресс абиблиотека аклассификациа]] (Еиду Америкатәи Аштатқәа). Урыстәылатәи аҭоурыхҭҵааҩ, алитератураҭҵааҩ, арккаҩы, агуманист [[Дмитрий Лихачёв|Дмитри Лихачиов]] иҳәон<ref>{{Cite web|url=http://council.gov.ru/events/news/55739/|title=Поздравление Председателя Совета Федерации В. Матвиенко с Днем библиотек|lang=ru|website=Совет Федерации Федерального Собрания Российской Федерации|date=2015-05-27|access-date=2024-09-11}}</ref>: {{Ацитата алагара}} Ихырҵәагоу машәырцәгьак иахҟьаны аҵараиуреи акультуреи рцентрқәа зегьы адгьыл ианыӡаар, абиблиотекақәа рыда адунеи аҿы акгьы аанымхар — адунеигьы ауаатәыҩсагьы аиҭарҿиаразы алшара роуеит. {{Ацитата алгара}} == Шәахә. иара уб. == [[Афаил:Long Room Interior, Trinity College Dublin, Ireland - Diliff.jpg|thumb|[[Библиотека Тринити-колледжа (Дублин)|Дублинтәи Тринити-коллеџь абиблиотека]] азал хәхәа (XVIII ашәышықәса)]] * [[Викитека|Авикитека]] * [[Крупнейшие библиотеки мира|Адунеи аҿы иреиҳау абиблиотекақәа]] * [[Национальная библиотека|Амилаҭтә библиотека]] * [[Передвижная библиотека|Еиҭаҵуа абиблиотека]] * [[Электронная библиотека|Аелектронтә библиотека]] * [[Всемирная цифровая библиотека|Адунеизегьтәи аԥхьаӡацтә библиотека]] * [[Международная федерация библиотечных ассоциаций и учреждений|Абиблиотекақәа рассоциациақәеи русҳәарҭақәеи жәларбжьаратәи рфедерациа]] * [[Общероссийский день библиотек|Абиблиотекақәа Урыстәылазегьтәи рымш]] * [[Библиотека 2.0|Абиблиотека 2.0]] * [[Общественный книжный шкаф|Ауаажәларратә шәҟәықәҵарҭа]] * [[Библиотека вещей|Амаҭәарқәа рбиблиотека]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == ; урысшәала {{refbegin|2}} * Абрамов К. И. История библиотечного дела в СССР. 3-е изд. — {{М.}}, 1980 * Абрамов К. И. История библиотечного дела в России: В 2 ч. — {{М.}}, 2000—2001 * {{ВТ-ЕЭБЕ|Библиотека}} Попов А. В. Архивы и библиотеки: общее и особенное в сохранении исторической памяти // Роль архивов в информационном обеспечении исторической науки. — {{М.}}: Издательство Этерна, 2017. — С. 190—197 * {{ВТ-ЭСБЕ|Библиотека}} * Библиотеки России на пороге XXI века: цифры и факты. — {{М.}}, 2002 * {{книга |автор = [[Володин, Борис Фёдорович|Володин Б. Ф.]] |часть = |ссылка часть = |заглавие = [[Всемирная история библиотек]]<!-- http://magazines.gorky.media/znamia/2003/8/rav.html --> |ссылка = |ответственный = |издание = |место = СПб. |издательство = Профессия |год = 2004 |страницы = |страниц = 464 |серия = Библиотека |isbn = 5-93913-073-9 |тираж = 3000 }} (в пер.) * Земсков А. И., Шрайберг Я. Л. Электронные библиотеки. — {{М.}}, 2003 * Карташов Н. С., Скворцов В. В. Общее библиотековедение: В 2 ч. — {{М.}}, 1996—1997 * Майстрович Т. В. Электронный документ как объект библиотечного дела. — {{М.}}, 2004 * Мотульский Р. С. Общее библиотековедение. — {{М.}}, 2004 * Основы законодательства Российской Федерации о культуре: Закон Российской Федерации.— {{М.}}, 2000 * Справочник библиотекаря. 2-е изд. — {{СПб}}, 2001 * Стандарты по библиотечному делу. — {{СПб}}, 2000 * Столяров Ю. Н. Библиотека: структурно-функциональный подход. — {{М.}}, 1981 * Столяров Ю. Н. Электронное библиотековедение // Научные и технические библиотеки. 2005. № 2 * {{БРЭ |статья= Библиотека|автор= [[Столяров, Юрий Николаевич|Столяров Ю. Н.]]|том= 3|страницы= 455—458|год= 2005|ref=Столяров|ссылка= https://old.bigenc.ru/education/text/1865455|архив= https://web.archive.org/web/20230103225714/https://bigenc.ru/education/text/1865455|архив дата= 2023-01-03}} * Федеральный закон Российской Федерации «О библиотечном деле» // Библиотека и закон: Справочник. — {{М.}}, 1996. Вып. 1 * Федеральный закон Российской Федерации «Об обязательном экземпляре документов» // Библиотека и закон: Справочник. — {{М.}}, 1996. Вып. 1 * Шрайберг Я. Л. Мировые тенденции развития библиотечно-информационной сферы и их отражение на пространстве СНГ. — {{М.}}, 2004 * Шрайберг Я. Л. Современные тенденции развития библиотечно-информационных технологий. — {{М.}}, 2004. * Энциклопедия Майкрософт® [[Encarta]]® 2006. © 1993—2006 [[Microsoft|Microsoft Corporation]]. {{refend}} ; Егьырҭ абызшәақәа рыла * ''Das Bertelsmann Lexikon'' в 24 томах. [[Штутгарт]], 2000. * {{книга|ссылка= |заглавие=Encyclopedia of Library and Information Sciences |ответственный=Edited ByJohn D. McDonald, Michael Levine-Clark |издание=Fourth Edition |язык=en |год=2017 |место= |издательство=CRC Press |isbn=9781315116143 |страниц=6106 |ref=Encyclopedia of Library and Information Sciences}} * {{книга|ссылка=https://www.google.ca/books/edition/Libraries_and_Society/HxdtAgAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PR3&printsec=frontcover |заглавие=Libraries and Society: Role, responsibility and future in an age of change |ответственный=Edited by David Baker and Wendy Evans |язык=en |год=2011 |место=Witney, Oxford |издательство=Chandos Publishing |isbn=978-1-84334-131-4 |страниц=472 |ref=Libraries and Society}} * {{книга|ссылка=https://www.google.ca/books/edition/Libraries_in_Transformation/xbUvEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PP1&printsec=frontcover |заглавие=Libraries in Transformation: Navigating to AI-Powered Libraries |автор=Meesad P., Mingkhwan A. |язык=en |год=2024 |издательство=Springer |isbn=978-3-031-69216-1 |страниц=447 |ref=Meesad & Mingkhwan}} == Азхьарԥшқәа == * [http://www.library.ru/ Всероссийский информационно-справочный портал Library.Ru] {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:библиотека}} [[Акатегориа:Абиблиотекақәа| ]] [[Акатегориа:Аҵәахырҭақәа рыхкқәа]] opt0i8jhcwpb4r53vpx3hx4uvnjf618 176146 176143 2026-10-25T19:31:33Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Абиблиотекатә ҭҵаарадырра]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176146 wikitext text/x-wiki '''Абиблиотека''' ({{lang-el|βιβλίον}} «ашәҟәы» + {{lang-el2|θήκη}} «аҵәахырҭа»<ref>{{Акьыԥхьра|книга |ответственный=Гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]] |заглавие=[[Советский энциклопедический словарь]] |издание=4-е изд |место=М. |издательство=Советская энциклопедия |год=1988 |страниц=1600 }}</ref>) — ауаажәларра рхы иадырхәарц азы акьыԥхьтәи [[Письменность|анапылаҩыратәи]] аусумҭақәа еизызго, изҵәахуа, иара убас аилыркаара-библиографиатә усурақәа мҩаԥызго [[учреждение|аусбарҭа]] ауп. Абиблиотека аусзуҩы «[[библиотекарь|абиблиотекаусзуҩы]]» ҳәа ишьҭоуп. Иахьатәи аамҭазы ашәҟәқәа еиҳа-еиҳа иԥхьаӡацыркны аелектронтә ныҟәгагақәа рҿы иҵәахуп; шәҟәқәак ркьыԥхьӡом, насгьы урҭ қьаадла иҟаӡам. == Аҭоурых == Абиблиотекақәа раԥхьаӡа акәны ицәырҵит [[Древний Восток|Ажәытә Мрагылараҿы]]. Ҳера ҟалаанӡа 3-тәи азқьышықәса актәи азбжазы уадақәак аанызкылоз анҵамҭақәа зныз анышәаԥшьтә ҭаӡҩыра хәыҷқәа рыҵәахырҭа (абиблиотека ма [[архив]]) ыҟан [[Шумеры|Шумертәи]] ақалақь [[Ниппур]] аныхабааҿы. Убарҭ иреиԥшу, ҳ. ҟ. 2-тәи азқьышықәса иаҵанакуа [[Ассирия|Ассириатәи]] анышәаԥшьтә ҭаӡҩыра хәыҷқәа реизгақәа [[Амарна]] ([[Мсыр]]) ирыԥшааит<ref name="Britannica">{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic/library|Library|2025-03-18|author=[[Фрэнсис, Фрэнк|Frank C. Francis]], Salman Haider, Douglas John Foskett, Leigh S. Estabrook}}</ref>. Мсыртәи [[Фивы (Египет)|Фив]] азааигәара иҟоу акардамақәа руак аҿы [[Второй переходный период|II аиасратә аамҭа]] (ҳ. ҟ. XVIII-XVII ашәышықәсақәа) иаҵанакуа [[папирус|амсырқьаадышқәа]] зҭаз аиашьык рыԥшааит. [[Новое царство|Аҳра Ҿыц]] аамҭазы [[Рамсес II]] еизигеит 20 000 мсырқьаадыш. Зегь реиҳа еицырдыруа Ажәытәӡатәи Мрагыларатәи абиблиотека — ҳ. ҟ. VII ашәышықәсазы [[Ассирия|Ассириатәи]] аҳ [[Ашшурбанипал]] [[Ниневия|Ниневиа]] иаҳҭынраҿы иҟаз асалҩыратә ҭаӡҩыра хәыҷқәа реизга ауп. Ашшурбанипал иеизгаҿы 25-нызқь раҟара ҭаӡҩыра хәыҷқәа ыҟан, урҭ инеиԥынкыланы еизыргон иаҳра иаҵанакуаз еиуеиԥшым аныхабаақәа рҟынтәи<ref name="Britannica" />. Аҭаӡҩыра хәыҷқәа реиҳарак азиндырратә информациа иазкуп. Китаитәи [[Империя Хань|аимпериа Хан]] (ҳ. ҟ. 206 ш. инаркны) [[Цинь Шихуанди|Цин Шихуанди]] ихаан иҟаз, уажәтәи адинастиа раҳра иадҳәалам анҵамҭақәа рыҵәахра алзмыршоз ақәиҭымтәра анаԥыхха ашьҭахь, алитературатә усумҭақәа реизгара иалагеит: ажәытә ҩыратә баҟақәа рыԥшаара рҽазыршәон, аҩымҭақәа раԥҵареи архивқәа реиҿкаареи алыркаауан. Иара убас иаԥҵан абиблиотека [[Каталогизация (библиотеки и музеи)|аизакхьӡынҵарақәа]] раԥхьатәи асистемақәа. Абиблиотекатә ус аҿиара иацхрааит II ашәышықәсазы иалагаз аҳәынҭқарратә [[Бюрократия|биурократиатә аппарат]] ашьақәгылара<ref name="Britannica" />. [[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәылаҿы]] жәытәнатә аахыс аныхабаақәа рҿы абиблиотекақәеи архивқәеи ыҟан, ҳ.ҟ. IV ашәышықәсазы афилософиатә школқәа рыҿиара иабзоураны идинтәым мчра еиуеиԥшым аструктурақәа рнапаҵаҟа иҟаз ашәҟәқәа реизгақәа еиҿыркаауа иалагеит. Мраҭашәаратәи атәылақәа раԥхьаҟатәи ркультура анырра арҭеит [[Эпикуреизм|Епикури]] [[Платонизм|Платони]] рышколқәа рбиблиотекақәа, еиҳаракгьы — [[Перипатетики|перипатетикцәа]] рышкол абиблиотека<ref name="Britannica" />. Уи ашәышықәсазы атиран [[Клеарх (ученик Платона)|Клеарх]] [[Гераклея Понтийская|Понттәи Гераклеиа]] раԥхьаӡатәи ауаажәларратә библиотека аԥиҵеит<ref>{{книга|часть=Библиотека |заглавие=Словарь античности |ответственный=Пер. с нем. / Сост. Й. Ирмшер в сотр. с Ренате Йоне ; Редкол.: В. И. Кузищин (отв. ред.) и др |место={{М.}} |издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]] |год=1989}}</ref>. Антикатә шәҟәы азы [[Александрийская библиотека|Александриатәи абиблиотека]] центр дуны иҟалеит. Уи аиҿкаара игәы иҭеикит ҳ. ҟ. III ашәышықәсазы [[Птолемей I|Птолемеи I]], уи иԥа, [[Птолемей II|Птолемеи II]], [[Деметрий Фалерский|Деметри Фалертәи]] ицхыраарала иаб игәҭакы неигӡеит. Абиблиотека аԥҵаҩцәа хықәкыс ықәдыргылеит абырзен литература аҩымҭақәа зегьы реизгара еиҳа зхаҭабзиара еиӷьыз асиақәа рҿы; насгьы дара рҽазыршәон ари аизга наҟ-наҟ икьыԥхьхо алитературатә хҳәаақәа рҿы ахархәара аиуртә еиԥш асистемаркра азура<ref name="Britannica" />. Александриатәи абиблиотека [[эллинизм|аеллинистикатә]] дунеи зегь азы аҵарадырра центрны иҟан. Уи акомплекс [[Александрийский мусейон|Мусеион]] иахәҭакын<ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Библиотека}}</ref>. Акомплекс иаҵанакуан анхарҭақәа, арҵаратә залқәа, аботаникатәи азоологиатәи баҳчақәа, аобсерваториеи абиблиотекеи<ref name="LibraryRu">{{cite web|url=https://www.library.ru/3/event/history/ancient.php |title=Библиотеки в эпоху античности и в эпоху эллинизма |website=Library.ru |access-date=2025-03-22}}</ref>. Ԥыҭрак ашьҭахь уи иацҵан арҵаразы рхы иадырхәоз амедицинатәи астрономиатәи амыругақәа, аԥстәқәа, рцәаҳақәа, ахаҭәарақәеи абиустқәеи. Мусеион аизга иаҵанакуан аныхабааҿы иҟаз 200 000 мсырқьаадыши ашкол аҿы иҟаз 700 000 документи. Мусеиони Александриатәи абиблиотека аиҳараки инарзынаԥшуа ҳера аныҟала 270 шықәсазы ықәхын. Антикатә аамҭазы Александриатәи абиблиотека иацлабуан [[Аттал I Сотер|Аттал I Сотери]] уи ишьҭрамадаҩ [[Эвмен II|Евмен II]] аҳра аныруаз [[Малая Азия|Азиа Маҷ]] иҟаз [[Пергамская библиотека|Пергам еиҿкааз аизга]]. [[Птолемей Филадельф|Птолемеи Филаделф]] амсырқьаадыш Мсырнтәи алгара азин анриимҭа абиблиотека афонд арҿыцразы акәхап изаԥырҵаз [[пергамент|апергамент]]. Ҳера ҟалаанӡа 133 шықәсазы аҳ [[Аттал III]] абиблиотека аизгеи [[Пергамское царство|Пергам аҳреи]] [[Римская республика|Рим ажәлар]] ишырзаанхо уасиаҭны иаанижьит, анаҩс [[Плутарх]] ишиҳәо ала, [[Марк Антони|Марк Антони]] 200-нызқь томны иҟаз ари аизга [[Клеопатра]] ҳамҭас илиҭеит, лара уи Александриатәи абиблиотека иалҭеит<ref name="Britannica" />. [[Афаил:Celsus-Bibliothek.jpg|thumb|left|[[библиотека Цельса|Цельс ихьӡ зху ажәытәӡатәи Римтәи абиблиотека]] ахыжәжәарақәа ([[Эфес (город)|Ефес]])]] Рим абиблиотекатә ус аҿиара аиуит Бырзентәылан имҩаԥысуаз ампыҵахаларақәа рыла. Ҳ. ҟ. 86 шықәсазы [[Луций Корнелий Сулла|Сулла]] [[Афины]] ианеимиҵәа ашьҭахь [[Аристотель]] ибиблиотека иалаз ашәҟәқәа рыхҩылаақәа Рим инанагеит, насгьы ҳ. ҟ. 60 шықәса инарзынаԥшуа [[Андроник Родосский|Андроник Родосстәии]] [[Тираннион|Тиранниони]] ари абиблиотека иалаз ашәҟәқәа зегьы рыхҩылаақәа Рим еиқәдыршәахьан. Уинахыс Рим иҟан хыԥхьаӡара рацәала ахатәы шәҟәытә еизгақәа, ахатәы библиотека амазаара модахеит. Усҟантәи аамҭазы ашәҟәеизгаҩцәа дуқәа дыруаӡәкын [[Луций Лициний Лукулл|Луци Лицини Лукулл]], уи ибиблиотека ду еиҳарак арратә ныҟәарақәа рҟынтәи иаагаз ашәҟәқәа рыла еиқәыршәан. [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] игәы иҭан Рим ауаажәларратә библиотека аԥҵара, уи инапы ианиҵеит ҳаамҭанӡа еиқәымхаз аусумҭа ''De bibliothecis'' автор [[Марк Теренций Варрон|Марк Теренци Варрон]]. Аха уи иԥсы ҭанаҵы арҭ апланқәа рынагӡара иахьымӡеит, хәышықәса рышьҭахь раԥхьатәи ауаажәларратә библиотека ашьаҭа икит алитература ахылаԥшҩы [[Гай Азиний Поллион|Азини Полион]]. Анаҩс, Римтәи аимператорцәа аӡәырҩы ауаажәларратә библиотекақәа аԥырҵон<ref name="Britannica" />, IV ашәышықәсазы аимпериа аҵакырадгьыл аҿы урҭ рхыԥхьаӡара 30 раҟара ыҟан<ref name="LibraryRu" />. Уинахыс [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Мрагыларатәи Римтәи аимпериа]] ашәҟәыҵәахырҭа центрны иҟалеит, уа азқьышықәсақәа рыҩныҵҟа еиқәханы иаанхеит (зны-зынла еилацалоу аиҭаҳәақәа раҳасабала, ма [[Эпитома|епитны]]) антикатә усумҭақәа жәпакы<ref name="Britannica" />. [[Исламский мир|Аԥсылмантә дунеи]] аҿы раԥхьатәи абиблиотекақәа иԥшьоу атекстқәа рыла ишьақәгылан, урҭ еиҿыркаауан [[Мечеть|аџьаамақәа]] рҿы. [[Муавия ибн Абу Суфьян|Муавиа]], [[Омейяды|Омеииадаа]] рдинастиа раԥхьатәи аҳалиф, Александриатәи абиблиотека аҟынтәи адыррақәа ҿырԥштәыс иганы, VII ашәышықәса анҵәамҭазы, анаҩс иара ишьҭрамадаҩцәа рышәҟәқәа реизгақәа рзы шьаҭас иҟалаз апринципқәа рыла ихатә библиотека еиҭеикзар ҟалап. [[Аль-Валид I ибн Абдул-Малик|Валид I]] ихаан, аҳалифцәа рбиблиотекаҿы [[астрология|астрологиа]], [[алхимия|алхимиа]], амедицина, арратә ус реиԥш иҟоу атемақәа ирызкыз ашәҟәқәа шәкыла атомқәа ыҟан, насгьы ари аҳәынҭқар ихаан далхын раԥхьатәи сахиб аль-масахиф — ашәҟәқәа рхылаԥшҩы. Аԥсылманцәа [[Целлюлозно-бумажное производство|ақьаад аҟаҵашьа]] атехнологиа акитаицәа ианырҿырҵаа анапылаҩыратә текстқәа реиҭарҿиара апроцесс ахә акырӡа икаҳаит, уи ашәҟәқәа реизгақәа ршәагаа ишиашоу анырра анаҭеит. Аҵак ду змоу абиблиотекақәа аԥҵахеит [[Багдад]] ([[Харун ар-Рашид|Ҳарун ар-Рашид]], [[Абдуллах аль-Мамун|аль-Мамун]] рхаан), [[Каир|Ҟаир]] ([[Фатимидский халифат|Фатимидтәи аҳалиф]] [[Маад аль-Мустансир Биллах|аль-Мустансир]] ихаан), Александриа, [[Кордовский халифат|Омеииадтәи Испаниа]] ауаажәларратә библиотекақәа рсистема цәырҵит, урҭ аус руан [[Кордова]], [[Толедо]], [[Гранада]]. Арҭ абиблиотекақәа рҟынтәи араб бызшәала иҟаз аусумҭақәа акатоликатә Европа иалало иалагеит XII ашәышықәса инаркны — европаа Византиа абиблиотекақәа ирыбзоураны антикатә аамҭазтәи ашәҟәытә ҭынха ҩаԥхьа ианышьҭыркаа<ref name="Britannica" />. [[Афаил:Bibliothek_St._Florian.jpg|thumb|right|190px|[[Монастырь Святого Флориана|Ацқьа Флориан иберҭыԥ]] ажәытәӡатәи абиблиотека ([[Австриа|Австриа]]), ара 30 000 рҟынӡа шәҟәы ыҟоуп]] [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] рзы Европа ақьырсиантә хәҭаҿы ашәҟәқәа ирхыҵхырҭаны иҟан [[монастырь|аберҭыԥтә]] библиотекақәа, уаҟа аус руан [[скрипторий|аскрипториақәа]] (''шәахә., хаҭала, [[Библиотеки эпохи Каролингов|Каролингаа репоха абиблиотекақәа]]''). Уаҟа Иԥшьоу аҩырақәеи [[Отцы Церкви|Ауахәама Абацәа]] русумҭақәеи рымацара ракәымкәа, антикатә авторцәа русумҭақәагьы хырҩаалон, раԥхьатәи ауниверситетқәа анцәырҵ ашьҭахь астудентцәа-аберцәа азиндырра, амедицина, антикатә философиа ирызкыз рхатә лекциақәа рыла аберҭыԥтә библиотекақәа хадырҭәаауа иалагеит<ref name="Britannica" />. Аманускриптқәа рыхә ахьыцәгьаз, насгьы урҭ рыҟаҵара аџьабаа ду ахьацыз иахҟьаны, ашәҟәқәа абиблиотекатә шәҟәықәҵарҭақәа [[книги на цепях|ирыдҿарҳәалон адаҷқәа рыла]]. Ашәҟәқәа рыхә ахьҳаракыз иахҟьаны аберҭыԥқәеи ауниверситетқәеи рнаҩс ахатә еизгақәа рхыԥхьаӡара даара имаҷын, урҭ еиҳарак акралцәа, иреиҳаӡоу аристократиа, ауахәаматә иерархцәа ракәын изтәыз. Афранцыз крал [[Карл V (король Франции)|Карл V]] иитәыз ас еиԥш иҟаз ахатәы коллекциақәа руак, анаҩс [[Национальная библиотека Франции|Франциа Амилаҭтә библиотека]] аизга шьаҭас иазыҟалеит<ref name="Britannica" />. [[Аиҭарҿиара|Аренессанс]] аепоха аан [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара]] аусзуҩцәа аберҭыԥқәа рҿы еиқәханы иҟаз абырзентәи алаҭынтәи текстқәа ирышьҭашәарыцон ҳәа уҳәар ҟалоит<ref>{{Акьыԥхьра |1=книга |автор=Попов |автор имя=А. В. |часть=Архивы и библиотеки |часть подзаголовок=общее и особенное в сохранении исторической памяти |год=2017 |место=М. |заглавие=Роль архивов в информационном обеспечении исторической науки |издательство=Этерна |вид=сб. статей |ответственный=Aвт.-сост. Е. А. Воронцова; отв. ред. В. Ю. Афиани, Ю. А. Петров |страниц=992 |страницы=190–197 |isbn=978-5-480-00382-6 |удк=930.2+069+008+004 |ббк=79 |ссылка=http://ranar.spb.ru/files/visual/pdf/IVT.pdf |архив дата=2022-01-20 |архив=https://web.archive.org/web/20220120165921/http://ranar.spb.ru/files/visual/pdf/IVT.pdf }}</ref>. Аиҭарҿиара арккаҩцәа шьоукы рхатә ҭҵаарадырратә библиотекақәа анаҩс ауаажәларратә библиотекақәа шьаҭас иазыҟалеит: иаҳҳәап, ашәҟәеизгаҩ [[Никколо Никколи]] иеизга ашьаҭала [[Флорентийская республика|Флоренциа]] [[Сан-Марко (Флоренция)|Сан-Марко абиблиотека]] аԥҵан; Флоренциа аҳәынҭқар [[Медичи, Лоренцо|Лоренцо Зеиӷьыҟам]] [[Библиотека Лауренциана|ихатәы библиотека]] 1571 шықәсазы ажәлар рзы иаартын. Англиа [[Реформация в Англии|Генрих VIII идинтә реформа]] ашьҭахь аберҭыԥқәа адыркит, насгьы «ажәытә дыррақәа» ирыдҳәалаз ашәҟәқәа абиблиотекақәа ирымырхуа иалагеит; ажәытә манускриптқәа реиқәырхара ауаа беиақәа рзы усны иҟалеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан [[архиепископ Кентерберийский|Кентербертәи архиепископ]] [[Мэттью Паркер|Меттиу Паркер]], [[Елизавета I]] лхатә бжьгаҩаса [[Сесил, Уильям, 1-й барон Бёрли|Уилиам Сесил]], [[Роберт Коттон]], [[Томас Бодли]]. Уинахыс урҭ реизгақәа [[Британская библиотека|Британиатәи амузеи]], [[Кембриджская университетская библиотека|Кембриџьтәи]] ([[библиотека Паркера|Паркер ибиблиотека]]), Оксфордтәи ([[Бодлианская библиотека|Бодлиантәи абиблиотека]]) рбиблиотекақәа ирыхәҭакхеит. Германиа ақалақьтәи ауниверситеттәи библиотекақәа жәпакы [[Лютер, Мартин|Мартин Лиутер]] ихаан иаԥҵан, уи ибзоураны аберҭыԥқәа рықәгараан ииасхьоу аамҭа ашәҟәытә мазара мыӡит<ref name="Britannica" />. [[Ручной типографский станок|Акьыԥхьтә уасҭага]] аԥҵареи [[Книгопечатание|ашәҟәкьыԥхьра]] аҿиареи абиблиотекақәа рҭеиҭыԥши русуреи рҿы аиҭакра дуқәа аларгалеит, уажәы урҭ еиҳа-еиҳа архивқәа иреиԥшымхеит. Абиблиотекатә фондқәа ирласӡаны еизҳауа иалагоит. Аҵарадырра аларҵәарала [[Новое время|Аамҭа Ҿыц]] азы абиблиотекақәа рахь инеиуаз аҭааҩцәа рхыԥхьаӡарагьы еиҳахоит<ref>{{Акьыԥхьра|статья |автор=Попов |автор имя=А. В. |заглавие=О периодизации истории архивов |год=2017 |издание=Мир Евразии |тип=журн |номер=4 (39) |страницы=44–49 |issn= |удк=651.53 |ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=32322942}}</ref>. Хәыҷы-хәыҷла ашәҟәқәа адаҷқәа рыла адҿаҳәалара иаҟәыҵит, абиблиотекатә фондқәа реизҳара иабзоураны аизгақәа реиҿкаара ҳаамҭазтәи аформа иазааигәахеит, аҭӡамцқәа ирываршәны акыӷәреихагылақәа ирҭагылаз ашәҟәқәа аԥхьаҩ урҭ рыхьӡқәа ибаратәы еиԥш ианҭагылоу; раԥхьаӡа ари ахархәара ахьаиуз афранцыз ҭоурыхҭҵааҩ, абиблиофил [[Ту, Жак Огюст де|Жак Огиуст де Ту]] ихатәы библиотекаҿы акәзар ҟалап, XVI ашәышықәса анҵәамҭеи — XVII ашәышықәса алагамҭеи рзы. 1627 шықәсазы иҭыҵит [[Ноде, Габриэль|Габриел Ноде]] иусумҭа ''Advis pour dresser une bibliothèque'', уи аҭҵаарадырратә библиотекақәа рфондқәа реиҿкаара иахьатәи асистемахь аиасра аанарԥшит. Абиблиотекатә ус даҽа реформаторс дҟалеит 1856 шықәса инаркны 1866 шықәсанӡа Британиатәи абиблиотека напхгара азҭоз [[Антонио Паницци]]. Паницци ихаан абиблиотекатә еизгақәа реизакхьӡынҵара ихадоу апринципқәа шьақәыргылан, аԥхьарҭатә залқәеи аҭааҩцәа ишиашо рхы иадырхәо ашәҟәытә фондқәа рыхәҭақәеи рыпланҟаҵараҿы аиҭакрақәа алагалан; иара иидеиақәа [[Библиотека Конгресса|Аконгресс абиблиотекаҿгьы]] (Еиду Америкатәи Аштатқәа) нагӡахеит. XIX ашәышықәса анҵәамҭазы аҭыԥантәи анапхгара ауаажәларратә ԥарақәа рыла ауаа зегьы еицырзеиԥшу абиблиотекақәа раԥҵара апрактика цәырыргеит<ref name="Britannica" />. Аинформациа аныҟәгагақәа егьырҭ ахкқәа ҿиацыԥхьаӡа, насгьы урҭ рхархәара рылаҵәацыԥхьаӡа (аҩынгьы уахь иналаҵаны), ашәҟәқәа инарываргыланы абиблиотекақәа рколлекциа [[Грампластинка|агрампластинкақәа]], акинофильмқәа, авидеофильмқәа, [[Магнитная лента|амагнитофонтә ныҟәгагақәа]], [[компакт-диск|акомпакт-санҭырқәа]] рыцло иалагеит. [[Периодические издания|Аамҭа-аамҭалатәи аҭыжьымҭақәа]] ақьаад аҿы акәымкәа еиҳарак [[Микрофиша|амикрофишқәа]] — аплионкаҿы афотоқәҭыхқәа рҿы иҵәахуп, урҭ аизакхьӡынҵара рызузар ҟалоит, насгьы рыхәаԥшра мариоуп<ref name="Britannica" />. 1960 шықәсқәа инадыркны абиблиотекақәа акомпиутер ахь, ацифрахь риагара апроцесс мҩаԥысуеит. 2010 шықәса алагамҭазы абиблиотекақәа рҿы иҟан 130 миллион рҟынӡа ашәҟәқәа рыхьӡқәа (Google ишаҳәо ала)<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2010/08/06/books |title=Google сосчитал книги всех библиотек мира |access-date=2010-09-07 |archive-date=2010-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808030307/http://lenta.ru/news/2010/08/06/books/ |url-status=live }}</ref>. == Ахкқәа == === Амилаҭтәи арегионалтәи библиотекақәа === [[Афаил:British Museum Reading Room Panorama Feb 2006.jpg|мини|центр|550px|[[Британский музей|Британиатәи амузеи]] Аԥхьарҭатә уада 1997 шықәсанӡа [[Британская библиотека|Британиатәи абиблиотека]] ахы ианархәон]] '''[[Национальная библиотека|Амилаҭтә библиотека]]''' [[государство|ҳәынҭқаррак]] иҭнажьыз ма иҭнажьуа, мамзаргьы уи иадҳәалоу, аԥхьаҩцәа ирҭаххар зылшо, икьыԥхьуи, уи иеиԥшуи аалыҵқәа зегьы реиқәырхареи рхархәара алыршареи иазынархоуп. Аҳәынҭқарратә ҩаӡараҟны еизаку абиблиотекақәа адунеи атәылақәа реиҳарак рҿы иҟоуп. Ас еиԥш иҟоу абиблиотекақәа руснагӡатәқәа рахь иаҵанакуеит, иара убас амилаҭтә библиографиа аиқәыршәареи, [[Библиографическая база данных|абиблиографиатә информациа амилаҭтә центр]] адгылара аҭареи. Амилаҭтә библиотека афонд ахаҭәаара алыршаразы атәылақәа жәпакы рҿы рхы иадырхәоит [[обязательный экземпляр|ихымԥадатәиу аекземплиар]] асистема<ref name="Britannica" />. Еиҳа еицырдыруа, ихаҭәаау рахь иаҵанакуеит [[Национальная библиотека Франции|Франциа Амилаҭтә библиотека]], [[Британская библиотека|Британиатәи абиблиотека]], [[Библиотека Конгресса|Аконгресс абиблиотека]] (Еиду Америкатәи Аштатқәа) [[Российская государственная библиотека|Урыстәылатәи аҳәынҭқарратә библиотека]] (анкьа Ленин ихьӡ зху). Аҭоурых дуи амҽхак ала ибеиоуи иреиуоуп [[Королевская библиотека Бельгии|Бельгиа Акралтә библиотека]] (Альбертина, иаԥҵан 1837 шықәсазы), [[Королевская национальная библиотека Нидерландов|Нидерландтәи акралтә милаҭтә библиотека]] (иаԥҵан 1798 шықәсазы), [[Австрийская национальная библиотека|Австриатәи Амилаҭтә библиотека]] (иаԥҵан 1493 шықәсазы), [[Национальная библиотека Индии|Индиа амилаҭтә библиотека]] ([[Калькутта]], иаԥҵан 1904 шықәсазы), [[Национальная библиотека Австралии|Австралиа амилаҭтә библиотека]], [[Национальная библиотека Китая|Китаи амилаҭтә библиотека]], [[Национальная парламентская библиотека (Япония)|Иапониа амилаҭтә парламенттә библиотека]]<ref name="Britannica" />. Урыстәыла амилаҭтә библиотека афункциақәа нарыгӡоит [[Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина|Б. Н. Ельцин ихьӡ зху Аҳәынҭқарра Ахада ибиблиотекеи]] [[Российская национальная библиотека|Урыстәылатәи Амилаҭтә библиотекеи]] (рыҩбагьы [[Санкт-Петербург]] иҟоуп)<ref>{{cite web|url=https://base.garant.ru/103585/a573badcfa856325a7f6c5597efaaedf/ |title=Федеральный закон от 29 декабря 1994 г. N 78-ФЗ «О библиотечном деле» (с изменениями и дополнениями). Глава V. Особые условия сохранения и использования культурного достояния народов Российской Федерации в области библиотечного дела (ст.ст. 16 — 18.1). Статья 18. Национальные библиотеки Российской Федерации |website=НПП «Гарант» |access-date=2025-03-22}}</ref>. [[Афаил:Bibliotheque_alencon_670px.jpg|thumb|250px|[[Алансон]] (Франциа) иҟоу арегионалтә библиотека, 1800 шықәсазы иргылоуп]] Иаку амилаҭтә библиотека змам, аха уи аҭыԥан формала ари астатус змоу абиблиотекақәа рсистема иахьыҟоу атәылақәа иреиуоуп — Италиа, Германиа. Тәылақәак рҿы (Израиль, Исландиа) амилаҭтә библиотека афункциақәа нанагӡоит ауниверситеттә библиотека, даҽа тәылақәак рҿы (Венгриа, Румыниа) — аҭҵаарадыррақәа ракадемиа абиблиотека<ref name="Britannica" />. '''Арегионалтә библиотекақәа''' амилаҭтә библиотека рыҿгақәа рроль нарыгӡоит, уи еиҳарак атәыла ихароу арегионқәа рзы актуалра аҵоуп. Урыстәыла ароль ду нарыгӡоит [[Новосибирск|Новосибирски]] [[Хабаровск|Хабаровски]] ррегионалтә библиотекақәа, амилаҭтә библиотекақәа инарываргыланы ихымԥадатәиу аекземплиар аиура азин рымоуп<ref>{{статья|ссылка=https://www.rba.ru/content/activities/section/12/mag/mag02/bra.php?papka=12&id_sec=11 |заглавие=Федеральный обязательный экземпляр документов: вопросы количества и распределения |автор=Брагинец В. В., Шилов В. В. |издание=Библиотечные фонды: проблемы и решения: электронный журнал-препринт |год=2001 |номер=2}}</ref>. === Ауаажәларратә библиотека === [[Афаил:Seattle_Central_Library,_Seattle,_Washington_-_20060418.jpg|thumb|left|190px|[[Сиэтл|Сиетл]] иҟоу Абиблиотека хада (арх.: [[Колхас, Рем|Рем Колхас]], 2005)]] '''Ауаажәларратә библиотекақәа''' еиҳа ахархәара змоу, еицырдыруа ашәҟәқәа рыла аԥхьаҩцәа еиқәдыршәоит. Ауаажәларратә библиотекақәа аклиентцәа ашәҟәқәа рыдагьы аудионҵамҭақәа, авидеонҵамҭақәа, анотақәа рырҭар рылшоит; Швециеи Еиду Британиеи реиԥш иҟоу атәылақәа рҿы — аҿыханҵатә ҟазара арҿиамҭақәагьы рыҭара рылшоит; ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа раан арҿиамҭа аамҭала аҩны ахархәаразы изоурц зҭаху ахархәаҩ абжьааԥны аԥара аанижьуеит<ref name="Britannica" />. [[Муниципальная библиотека|Амуниципалтә библиотека]] — [[Местное самоуправление|амуниципалтә мчрақәа]] рхатәраҿы ма рнапхгараҿы иҟоу абиблиотека ауп<ref name="fr">[http://www.enssib.fr/le-dictionnaire/bibliotheques-municipales Bibliothèques municipales] {{Wayback|url=http://www.enssib.fr/le-dictionnaire/bibliotheques-municipales |date=20140903011920 }}, определение, 2013</ref><ref name="ru">{{Cite web |url=https://base.garant.ru/103585/1b93c134b90c6071b4dc3f495464b753/ |title=Федеральный закон «О библиотечном деле». Статья 4. Основные виды библиотек |access-date=2020-11-21 |archive-date=2020-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129054806/https://base.garant.ru/103585/1b93c134b90c6071b4dc3f495464b753/ |url-status=live }}</ref>. Амуниципалтә библиотекақәа еиҳарак [[Специализированная библиотека|иҷыдоу]] ҳәа иԥхьаӡаӡам, урҭ рҿы [[Детская библиотека|ахәыҷқәеи]] [[Юношеская библиотека|ақәыԥшцәеи]] рзы аҟәшақәа иҟазар ауеит, насгьы иашьашәалоу амуниципалтә еиҿкаара ауааԥсыра рымаҵ аура иазынархоуп (тәылақәак рҿы зны-зынла аҭыԥантәи ауааԥсыра иреиуам ашәҟәқәа рыҭара азин рырҭаӡом). Амуниципалтә библиотекақәа ирҷыдаҟазшьоуп аҭыԥантәи атематика иазку аматериалқәа реизгақәа рыҟазаара. Ауааԥсыра рацәа ахьынхо анхарҭаҭыԥқәа рҿы ауаажәларратә библиотекақәа рсистема иаҵанакыр алшоит иара убас аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа рбиблиотекақәа злашьақәгылоу апринципқәа рыла еиҿкаау аилыркаагатә библиотекақәагьы<ref name="Britannica" />. === [[Академическая библиотека|Академиатәи]] ашколтәи библиотекақәа === [[Афаил:Школьная библиотека, г. Южно-Сахалинск, Гимназия №1.jpg|thumb|right|[[Южно-Сахалинск|Алада-Сахалинск]] иҟоу агимназиа №1 абиблиотека]] '''Ауниверситеттә, аинституттә, [[школьная библиотека|ашколтә]] библиотекақәа''' зегь раԥхьаӡа иргыланы изызку аҵаратә процесс азы ихымԥадатәиу литературала аҵаҩцәа реиқәыршәара ауп, насгьы афонд аилазаашьала иҷыдоу ирзааигәоуп. Убасҵәҟьа ҳҳәар ҳалшоит ''ахылаԥшратә'' библиотекақәа рзгьы. Аха ахылаԥшратәи аинституттәи библиотекақәа иҷыдоу абиблиотекақәа излареиԥшым, урҭ зегьы рзы еицырзеиԥшны иҟам, аинституттәи ахылаԥшратәи библиотекақәа дара ирышьашәалоу аҵараиурҭа ма ахылаԥшырҭа иаҵанакуа аԥхьаҩцәа рымаҵ руеит. Аха ари апринцип анагӡара амилаҭтә традициеи хықәкылатәи асоциокультуратә ҭагылазаашьақәеи ирхьыԥшуп: иаҳҳәап, Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы ауниверситеттә библиотекақәак рфондқәа изҭаху зегьы рхы иадырхәар рылшоит. Ауаажәларратә библиотекақәеи ашколқәеи еицырзеиԥшу хылаԥшырҭак иахьатәу атәылақәа рҿы, абиблиотекатә маҵзура иаҵанакыр алшоит ашколтә библиотекақәа рзы аматериалқәа реизгареи истандарту аус рыдулареи (иара убас абиблиографиатәгьы) еизакны знапы алаку ашколтә ҟәша, анаҩс урҭ хаз игоу ашколқәа рахь ирышьҭуеит. Ари аҩыза апрактика Даниа, насгьы Еиду Британиа регионқәак рҿы ахархәара амоуп<ref name="Britannica" />. Аҵараиурҭақәа рбиблиотекақәа ирызҷыдароуп аҵаҩцәа аҵаратә курс аҳәаақәа ирҭагӡаны, аамҭа кьаҿк иалагӡаны ҭыжьымҭак еиҳа ирацәаны рхы ианадырхәо. Ҭоурыхла ари аус аӡбара хәҭакала иацхраауан иҷыдоу аҟәшақәа раԥҵара, урҭ аҟәшақәа ирыҵанакуаз алитература аамҭа кьаҿк иалагӡаны (сааҭқәак рҟынӡа) акәын ишрырҭоз. Аелектронтә ресурсқәа рыҿиара иабзоураны хыԥхьаӡара рацәала аҵаҩцәа иалкаау материалк аамҭакала рхы иадырхәалартә еиԥш алшара роуит<ref name="Britannica" />. === [[Частная библиотека|Ахатәы библиотекақәа]] === {{Main|Ахатәы библиотека}} Ахатәы ашәҟәытә еизгақәа рцәырҵра аӡәы ма ҭаацәарак рџьабаа ишадҳәалоугьы, урҭ лассы-лассы ажәлар рзгьы аҵакы рымоуп. Ауаажәларратә библиотекақәа жәпакы, ҷыдала Европа иҟоу, ибеиоу ахатә библиотека ашьаҭала иаԥырҵон. Ахатәы библиотекақәа рҿы иҟазар ауеит шамахамзар ауаажәларратә ма ахылаԥшратә библиотекақәа рҿы иуԥымло зымҽхаки зхаҭабзиареи, иара убас реиқәырхареи рыла иуникалтәу атема ҭшәақәа ирызку аматериалқәа реизгақәа. Ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа рҿы урҭ абиблиографиатә дыррақәа рзы акыр зҵазкуа ароль нарыгӡоит, еиҳарак абиблиотекақәа зтәу рышәҟәқәа аҵарауаа-специалистцәа рхы иадырхәаларц азин рырҭозар. [[Британская энциклопедия|Британиатәи аенциклопедиаҿы]] аҭҵаарадырратә ҵакы змоу ахатәы библиотека ҳәа ҿырԥштәык аҳасабала иаагоуп [[Фолджер, Генри|Генри Фолџер]] иеизга, уи иеизгаҿы иҟан [[Первое фолио|Шекспир иҩымҭақәа раԥхьатәи реизга]] — 70 екземплиар иреиҵамкәа<ref name="Britannica" />. === Егьырҭ ахкқәа === Абиблиотекақәа ыҟоуп: * Аҳәынҭқарратә * Абиуџьеттә * Амуниципалтә * Ахатәы * Хаҭалатәи (аҭаацәаратә) * Арҵагатә уҳәа уб. иҵ. Ауниверсалтә библиотекақәа рсоциалтә хкқәа: * [[Библиотека для слепых|Алашәцәа рзы]] * Ахәыҷтәы * [[Юношеская библиотека|Ақәыԥштә]] * Аусхкытә * уҳәа убас егьырҭгьы Иҷыдоу аусхкытә библиотекақәа ыҟоуп: * Амедицинатә * Ақыҭанхамҩатә * Атехникатә * Асахьаркыратә * уҳәа убас егьырҭгьы '''[[Специализированная библиотека|Иҷыдоу абиблиотекақәа]]''' еизыргоит иалкаау хкык змоу (анотатә ҭыжьымҭақәа, алашәцәа рзы ашәҟәқәа, аҳәынҭқарратә стандартқәа, апатентқәа, [[Библиотека пальмовых листьев|апальма абыӷьқәа рҿы иҩу аҿаҳәатәқәа]], уҳәа уб. иҵ.) мамзаргьы тематикак иадҳәалоу аҭыжьымҭақәа. Иҷыдоу абиблиотекақәа рҭаххара зны-зынла изыхҟьо ашәҟәқәа рыҵәахреи рхархәареи рзы иҷыдоу аҭагылазаашьақәа роуп, аха еиҳарак уи зыдҳәалоу уадак аҿы ирацәаны ашәҟәқәа реизгареи, усбарҭак аҿы еиуеиԥшым аусхкқәа рыла здырра ҳараку аспециалистцәа русура аиқәыршәареи роуп. Урыстәыла аҵыхәтәантәи ажәашықәсақәа рзы ароль ду нанагӡо иалагеит [[Всероссийская государственная библиотека иностранной литературы имени М. И. Рудомино|Урыстәылазегьтәи аҳәынҭқарратә аҳәаанырцәтәи алитература абиблиотека]], уи абиблиотеказы иперифериоу афункциақәа ахахьы иагеит, уи иабзоураны акультуратә центр дуны иҟалеит. '''[[Библиотека для слепых|Алашәцәа рзы абиблиотекақәа]]''' [[слепота|алашәцәеи]] цқьа изымбо аԥхьаҩцәеи аинформациа роурц алшара рнаҭоит. Ас еиԥш иҟоу абиблиотекақәа рҿы иҟоуп [[шрифт Брайля|Браиль ирелиефтәу ишрифт]] ала иҩу ашәҟәқәеи еиуеиԥшым аныҟәгагақәа рҿы иҟоу [[аудиокнига|аудиошәҟәқәеи]]. Урыстәыла алашәцәа рзы иреиҳау библиотекоуп — [[Российская государственная библиотека для слепых|алашәцәа рзы Урыстәылатәи аҳәынҭқарратә библиотека]]. Ирелиефтәу ашрифт ала иҩу ашәҟәқәеи аудиошәҟәқәеи рыдагьы уа иҟоуп алашәцәа еиуеиԥшым амаҭәарқәа рҭеиҭыԥш еилыркаарц азы ирелиефтәу-игәылҭәаау модельқәа рыла еиқәыршәоу аколлекциа ду<ref>[http://www.rgbs.ru/ru/std/info/general/ Общие сведения о библиотеке на официальном сайте] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20081011014652/http://www.rgbs.ru/ru/std/info/general/ |date=2008-10-11 }}</ref>. == Аусура == [[Афаил:Schlagwortkatalog.jpg|thumb|left|Абиблиотека аизакхьӡынҵа]] Аԥхьаҩцәа рымаҵ ауразы абиблиотекақәа русура ихадоу ҩ-формак рыла имҩаԥысуеит. Абиблиотекатә [[абонемент]] аԥхьаҩ азин инаҭоит, [[формуляр читателя|иҷыдоу аформулиар]] аҿы иарбаны, аамҭала абиблиотека аҟынтәи аҭыжьымҭа аиура. Даҽа ҭагылазаашьак аан аԥхьаҩ ашәҟәы аԥхьара алшара ахьимоу абиблиотекаҿы мацара ауп (еиҳарак [[Читальный зал|аԥхьарҭатә уадаҿы]]). Библиотекақәак рҿы абонемент мацара мамзаргьы аԥхьарҭатә уада мацара аус руеит; егьырҭ рҿы арҭ амаҵзура аформақәа еицырзеиԥшны ахархәара рымоуп, аха аҵәахра акқәа зегьы рзы арҭ аҩформк рхархәаразы алшара ыҟам. Ибзианы иҿиоу атәылақәа рҿы ашколқәеи ауниверситетқәеи рбиблиотекақәа ирышьашәалоу аҵараиурҭақәа ркомпиутертә центрқәа ирыдҳәалоуп, уи аҵаҩцәа абиблиотекаҿы мацара акәымкәа, егьырҭ аҭыԥқәа рҿы ишыҟоугьы аелектронтә ресурсқәа рхархәара алнаршоит<ref name="Britannica" />. [[Афаил:Belgorod library, open library project 05.jpg|thumb|Ашәҟәыҵәахырҭа [[Белгородская государственная универсальная научная библиотека|Белгородтәи аҳәынҭқарратә универсалтә ҭҵаарадырратә библиотекаҿы]]]] Абиблиотеказы акрызҵазкуа даҽа ҟазшьарбагоуп уи афонд аилазаара. Еиҳарак аҭыжьымҭақәа рыхәҭак (аԥхьаҩцәа еиҳа ирҭаху) ''иаартны'' иҟоуп, насгьы аԥхьаҩ хаҭала ашәҟәықәҵарҭақәа рҿы урҭ ибар илшоит, аха аҭыжьымҭақәа реиҳарак ''ашәҟәыҵәахырҭаҿы'' ауп иахьыҟоу, уантәи абиблиотека аизакхьӡынҵала иҿаҵатәуп, нас ԥыҭраамҭак ашьҭахь иуоуеит. Абиблиотекатә ус аҿиараҿы акыр зҵазкуа етапны иҟалеит афондқәа реимдара апрактика алагалара. Абиблиотекақәа жәпакы еицырзеиԥшу аизакхьӡынҵақәа рымоуп, уи иабзоураны абиблиотека ахархәаҩцәа ирылшоит системак иаҵанакуа иарбанзаалак абиблиотекахь аматериалқәа аҿаҵара<ref name="Britannica" />. Зны-зынла лассы-лассы иуԥымло, иԥхасҭоу, мамзаргьы аҳәынҭқарратә маӡақәа злоу аҭыжьымҭақәа рыҭара ҳәааркхоит, усҟан аԥхьаҩ иҷыдоу аҳәара ҟаиҵароуп, ма азин иоуроуп; [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла]] ари апрактика еиҳарак ахархәара аман, насгьы [[спецхран|иҷыдоу аҵәахырҭа]] аҳасабала аҭоурых ианылеит<ref>[http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/glasnost.htm Glasnost im sowjetischen Bibliothekswesen]{{In lang|de}} {{Wayback|url=http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/glasnost.htm |date=20120207045650 }}</ref>. Амилаҭтәи академиатәи библиотекақәа рҿы, ишаԥу еиԥш, иҟоуп [[манускрипт|ажәытәнапылаҩырақәеи]] [[Инкунабула|аинкунабулақәеи]] реизгақәа, урҭ рыҵәахразгьы иҷыдоу аҭагылазаашьақәа аԥырҵоит<ref name="Britannica" />. [[Афаил:Yokohama City Library bookmobile.jpg|left|thumb|Иапониа, [[Иокогама]] иҟоу [[Передвижная библиотека|еиҭаҵуа абиблиотека]]]] [[Передвижная библиотека|Еиҭаҵуа абиблиотекақәа]] ихароу араионқәа рҿы инхо ауааԥсыра, абыргцәа рыҩнқәа рҿы инхо ауаа ашәҟәқәеи [[Интернет|Аинтернети]] рхархәара дырманшәалоит. Ашәҟәқәеи аимадаратә хархәагақәеи рнагаразы автобусқәеи автофургонқәеи ({{lang-en|bookmobile}}, {{lang-es|bibliobús}}) рхы иадырхәоит, тәылақәак рҿы (иаҳҳәап, [[Зимбабве]]) [[ишак|аҽадақәа]] рхы иадырхәоит<ref>[http://www.ifla.org/V/press/pr0225-02.htm «Donkeys help provide Multi-media Library Services»] {{Wayback|url=http://www.ifla.org/V/press/pr0225-02.htm |date=20070114191340 }} (International Federation of Library Associations and Institutions, 25.02.2002)</ref>. Иахьатәи абиблиотекатә практика иара убас иаҵанакуеит аинформациа алхны аларҵәара амаҵзура, уи аҳәаақәа ирҭагӡаны абиблиотека аамҭа-аамҭала ахархәаҩцәа адырра рнаҭоит изызҿлымҳау атемақәа рыла аматериал ҿыцқәа шааиз<ref name="Britannica" />. Ашәҟәқәа атемақәа рыла реихшаразы абиблиотекақәа рхы иадырхәоит ашәҟәы ахьҭыҵыз атәыла азы истандарттәу аклассификациатә система, уи аиндекс ашәҟәы алагамҭаҿы иркьыԥхьуеит. Атәыла дуқәа рҿы ас еиԥш иҟоу асистемақәа рҿырԥштәқәа: [[Библиотечно-библиографическая классификация|Абиблиотека-библиографиатә классификациа]] (Урыстәыла), Китаитәи абиблиотекатә классификациа (Китаи), [[классификация Библиотеки Конгресса|Аконгресс абиблиотека аклассификациа]] (Еиду Америкатәи Аштатқәа). Урыстәылатәи аҭоурыхҭҵааҩ, алитератураҭҵааҩ, арккаҩы, агуманист [[Дмитрий Лихачёв|Дмитри Лихачиов]] иҳәон<ref>{{Cite web|url=http://council.gov.ru/events/news/55739/|title=Поздравление Председателя Совета Федерации В. Матвиенко с Днем библиотек|lang=ru|website=Совет Федерации Федерального Собрания Российской Федерации|date=2015-05-27|access-date=2024-09-11}}</ref>: {{Ацитата алагара}} Ихырҵәагоу машәырцәгьак иахҟьаны аҵараиуреи акультуреи рцентрқәа зегьы адгьыл ианыӡаар, абиблиотекақәа рыда адунеи аҿы акгьы аанымхар — адунеигьы ауаатәыҩсагьы аиҭарҿиаразы алшара роуеит. {{Ацитата алгара}} == Шәахә. иара уб. == [[Афаил:Long Room Interior, Trinity College Dublin, Ireland - Diliff.jpg|thumb|[[Библиотека Тринити-колледжа (Дублин)|Дублинтәи Тринити-коллеџь абиблиотека]] азал хәхәа (XVIII ашәышықәса)]] * [[Викитека|Авикитека]] * [[Крупнейшие библиотеки мира|Адунеи аҿы иреиҳау абиблиотекақәа]] * [[Национальная библиотека|Амилаҭтә библиотека]] * [[Передвижная библиотека|Еиҭаҵуа абиблиотека]] * [[Электронная библиотека|Аелектронтә библиотека]] * [[Всемирная цифровая библиотека|Адунеизегьтәи аԥхьаӡацтә библиотека]] * [[Международная федерация библиотечных ассоциаций и учреждений|Абиблиотекақәа рассоциациақәеи русҳәарҭақәеи жәларбжьаратәи рфедерациа]] * [[Общероссийский день библиотек|Абиблиотекақәа Урыстәылазегьтәи рымш]] * [[Библиотека 2.0|Абиблиотека 2.0]] * [[Общественный книжный шкаф|Ауаажәларратә шәҟәықәҵарҭа]] * [[Библиотека вещей|Амаҭәарқәа рбиблиотека]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == ; урысшәала {{refbegin|2}} * Абрамов К. И. История библиотечного дела в СССР. 3-е изд. — {{М.}}, 1980 * Абрамов К. И. История библиотечного дела в России: В 2 ч. — {{М.}}, 2000—2001 * {{ВТ-ЕЭБЕ|Библиотека}} Попов А. В. Архивы и библиотеки: общее и особенное в сохранении исторической памяти // Роль архивов в информационном обеспечении исторической науки. — {{М.}}: Издательство Этерна, 2017. — С. 190—197 * {{ВТ-ЭСБЕ|Библиотека}} * Библиотеки России на пороге XXI века: цифры и факты. — {{М.}}, 2002 * {{книга |автор = [[Володин, Борис Фёдорович|Володин Б. Ф.]] |часть = |ссылка часть = |заглавие = [[Всемирная история библиотек]]<!-- http://magazines.gorky.media/znamia/2003/8/rav.html --> |ссылка = |ответственный = |издание = |место = СПб. |издательство = Профессия |год = 2004 |страницы = |страниц = 464 |серия = Библиотека |isbn = 5-93913-073-9 |тираж = 3000 }} (в пер.) * Земсков А. И., Шрайберг Я. Л. Электронные библиотеки. — {{М.}}, 2003 * Карташов Н. С., Скворцов В. В. Общее библиотековедение: В 2 ч. — {{М.}}, 1996—1997 * Майстрович Т. В. Электронный документ как объект библиотечного дела. — {{М.}}, 2004 * Мотульский Р. С. Общее библиотековедение. — {{М.}}, 2004 * Основы законодательства Российской Федерации о культуре: Закон Российской Федерации.— {{М.}}, 2000 * Справочник библиотекаря. 2-е изд. — {{СПб}}, 2001 * Стандарты по библиотечному делу. — {{СПб}}, 2000 * Столяров Ю. Н. Библиотека: структурно-функциональный подход. — {{М.}}, 1981 * Столяров Ю. Н. Электронное библиотековедение // Научные и технические библиотеки. 2005. № 2 * {{БРЭ |статья= Библиотека|автор= [[Столяров, Юрий Николаевич|Столяров Ю. Н.]]|том= 3|страницы= 455—458|год= 2005|ref=Столяров|ссылка= https://old.bigenc.ru/education/text/1865455|архив= https://web.archive.org/web/20230103225714/https://bigenc.ru/education/text/1865455|архив дата= 2023-01-03}} * Федеральный закон Российской Федерации «О библиотечном деле» // Библиотека и закон: Справочник. — {{М.}}, 1996. Вып. 1 * Федеральный закон Российской Федерации «Об обязательном экземпляре документов» // Библиотека и закон: Справочник. — {{М.}}, 1996. Вып. 1 * Шрайберг Я. Л. Мировые тенденции развития библиотечно-информационной сферы и их отражение на пространстве СНГ. — {{М.}}, 2004 * Шрайберг Я. Л. Современные тенденции развития библиотечно-информационных технологий. — {{М.}}, 2004. * Энциклопедия Майкрософт® [[Encarta]]® 2006. © 1993—2006 [[Microsoft|Microsoft Corporation]]. {{refend}} ; Егьырҭ абызшәақәа рыла * ''Das Bertelsmann Lexikon'' в 24 томах. [[Штутгарт]], 2000. * {{книга|ссылка= |заглавие=Encyclopedia of Library and Information Sciences |ответственный=Edited ByJohn D. McDonald, Michael Levine-Clark |издание=Fourth Edition |язык=en |год=2017 |место= |издательство=CRC Press |isbn=9781315116143 |страниц=6106 |ref=Encyclopedia of Library and Information Sciences}} * {{книга|ссылка=https://www.google.ca/books/edition/Libraries_and_Society/HxdtAgAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PR3&printsec=frontcover |заглавие=Libraries and Society: Role, responsibility and future in an age of change |ответственный=Edited by David Baker and Wendy Evans |язык=en |год=2011 |место=Witney, Oxford |издательство=Chandos Publishing |isbn=978-1-84334-131-4 |страниц=472 |ref=Libraries and Society}} * {{книга|ссылка=https://www.google.ca/books/edition/Libraries_in_Transformation/xbUvEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PP1&printsec=frontcover |заглавие=Libraries in Transformation: Navigating to AI-Powered Libraries |автор=Meesad P., Mingkhwan A. |язык=en |год=2024 |издательство=Springer |isbn=978-3-031-69216-1 |страниц=447 |ref=Meesad & Mingkhwan}} == Азхьарԥшқәа == * [http://www.library.ru/ Всероссийский информационно-справочный портал Library.Ru] {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:библиотека}} [[Акатегориа:Абиблиотекақәа| ]] [[Акатегориа:Аҵәахырҭақәа рыхкқәа]] [[Акатегориа:Абиблиотекатә ҭҵаарадырра]] rjoawnaeix8p64s1zpd099dboy35w0w Ахцәажәара:Абиблиотека 1 57855 176141 2026-10-25T19:19:27Z Nart17 17397 Аиҭагара аҭоурых (Nart17 translation team) 176141 wikitext text/x-wiki == Аиҭагара == Ари астатиа [[:ru:Библиотека|аурыс Авикипедиа астатиа «Библиотека»]] аҟынтәи еиҭагоуп (алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0]; авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы). * '''Аиҭагаҩ:''' Сария Аргун * '''Апроект:''' Nart17 translation team 0igkxqwszo1z7w5rnv7a49pdxctbvx7 Акатегориа:Аҵәахырҭақәа рыхкқәа 14 57856 176142 2026-10-25T19:19:41Z Nart17 17397 Акатегориа ([[:ru:Категория:Типы хранилищ]]); Nart17 translation team 176142 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Аобиектқәа рыхкқәа|Аҵәахырҭақәа]] o0tkowbgwzp4hbk9cppt2byw5fs976o