Авикипедиа
abwiki
https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0
MediaWiki 1.48.0-wmf.1
first-letter
Амедиа
Цастәи
Ахцәажәара
Алахәыла
Алахәыла ахцәажәара
Авикипедиа
Авикипедиа ахцәажәара
Афаил
Афаил ахцәажәара
Амедиавики
Амедиавики ахцәажәара
Ашаблон
Ашаблон ахцәажәара
Ацхыраара
Ацхыраара ахцәажәара
Акатегориа
Акатегориа ахцәажәара
TimedText
TimedText talk
Амодуль
Амодуль ахцәажәара
Event
Event talk
Консепсион
0
4660
176197
123945
2026-10-29T21:56:44Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
176197
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақалақь}}
'''Консeпcион''' ({{lang-es|Concepción}}) - ақалақь [[Чили]] ахь. Иаланхо {{иаланхо|216 061|2002}}.
== Агалереа ==
<gallery perrow=4>
File:Arco de Medicina UdeC.jpg|
File:Moderno Edificio en Concepción.jpg|
File:Desembocadura del Biobío.jpg|
File:Ex Catedral de Concepción.jpg|
File:Biobus01.jpg|
File:Hotel El Araucano.JPG|
File:Plaza de Armas Concepción.jpg|
</gallery>
== Aбара ==
* [https://web.archive.org/web/20100211124604/http://www.concepcion.cl/ Web Консeпcион]
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
[[Акатегориа:Чили ақалақьқәа]]
hcy0zkrxbjyx4qefpkth5zycwvczw2s
Монтевидео
0
4920
176198
109197
2026-10-29T21:59:51Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
176198
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Аҳҭнықалақь
|Атәыла=Уругваи
|zoom1=9}}
'''Монтевидео''' ({{lang-es|Montevideo}}) — [[Уругваи]] аҳҭнықалақь ауп. Амегаполис аҵанакра {{км²|526}} ауп. Ақалақь аланхо {{иаланхо|1 973 380|2009}} ауп.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
== Абара ==
* [https://web.archive.org/web/20110421000932/http://www.montevideo.gub.uy/ Web Монтевидео]
[[Акатегориа:Уругваи ақалақьқәа]]
[[Акатегориа:Аҳҭнықалақьқәа]]
n8g7zywea7nihuk4i130mlrtnj4au3e
Акатегориа:1820-тәи ашықәсқәа раан Урыстәылатәи аимпериа иҟалаз ахҭысқәа
14
48240
176152
155884
2026-10-29T16:31:43Z
Fraxinus.cs
8381
176152
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Russian Empire in the {{Title year}}s}}
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|{{Title country}}]]
[[Акатегориа:Урыстәыла аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа {{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]]
[[Акатегориа:Азиа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|{{Title country}}]]
[[Акатегориа:Европа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|{{Title country}}]]
mo6dpnatntvg4hyt9u0m00zrud2dx34
Акатегориа:Франциа аҭоурых арегионқәа рыла
14
50299
176170
159621
2026-10-29T17:02:57Z
Fraxinus.cs
8381
нoвый ключ copтиpoвки для [[Акатегориа:Европа аҭоурых арегионқәа рыла]]: "+" [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
176170
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|History of France by region}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Европа аҭоурых арегионқәа рыла|+]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аҭыԥқәа рыла|регионқәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} арегионқәа ркатегориақәа]]
[[Акатегориа:Аҭоурых 1-тәи аҩаӡара административтә шаразы атәылақәа рыла]]
l7nou8xanhrg8weagfuji8abi118nbd
Аматематика
0
53880
176199
172606
2026-10-29T22:28:59Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
176199
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Аматематика|Аматематика (аҵакы)}}
{{Акарточка акомплекстә ҭҵаарадырра}}
[[Файл:Euclid.jpg|right|thumb|280px|<center>[[Евклид|Евклид]]. [[Рафаэль Санти|Рафаель]] и- "[[Афинская школа|Афинатәи ашкол]]" аҟәырҷаха</center>]]
'''Аматематика''' (ажәытә бырз.: μᾰθημᾰτικά < μάθημα “аҵара; аҭҵаарадырра”) — [[Точные науки|ииашоу]] [[Формальные науки|формалтә ҭҵаарадырра]]оуп<ref>{{Cite web|url=http://www.classes.ru/all-greek/dictionary-greek-russian-old-term-39609.htm|title=μαθηματικα, μαθηματικα перевод|publisher=www.classes.ru|access-date=2017-09-20|archive-date=2018-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809211846/http://www.classes.ru/all-greek/dictionary-greek-russian-old-term-39609.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=mathematics {{!}} Definition, History, & Importance {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/science/mathematics|website=www.britannica.com|access-date=2022-01-13|lang=en|archive-date=2018-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180103013933/https://www.britannica.com/topic/mathematics|url-status=live}}</ref><ref>{{БРЭ |статья=Математика |ссылка=https://old.bigenc.ru/mathematics/text/2192138|архив=https://web.archive.org/web/20230103215648/https://bigenc.ru/mathematics/text/2192138|архив дата=2023-01-03}}</ref>, аханатә [[Арифметика|ахыԥхьаӡаратә еизыҟазаашьақәа]]еи (аԥхьаӡацқәа) [[Геометрия|аҭыԥтә формақәа]]еи (агеометриатә фигурақәа) ҭызҵаауа. Еиҳа иҿыцу аилкаараҿы, ари [[Математический объект|аобиектқәа]] рыбжьара аизыҟазаашьақәа ирызку ҭҵаарадырроуп, зыӡбахә ала акгьы дырым, ҷыдарақәак рыда – [[Аксиома|аксиомақәа]] раҳасабала еиуеиԥшым аматематикатә [[теории|теориа]] шьаҭас иамоу<ref name="burbakiDef"/>.
Аматематика ҭоурыхла ишьақәгылеит аԥхьаӡаратә операциақәа— аобиектқәа рформақәа ршәареи рыхцәажәареи шьаҭас ишьҭыхны<ref>{{Cite news|title=mathematics {{!}} Definition & History|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/369194/mathematics|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2017-09-20|lang=en|archive-date=2008-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080703212210/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/369194/mathematics}}</ref>. [[Математические объекты|Аматематикатә обиектқәа]] ҟалоит ииашоу ма даҽа математикатә обиектқәак рҟазшьақәа [[Идеализация|армариара]]ла, насгьы урҭ ацәаҩақәа [[Формальный язык|формалтә бызшәа]]ла рҭаҩра абзоурала.
Аматематика [[Естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] рахь иаҵанакӡом, аха урҭ рҿы инарҭбааны ахархәара амоуп рҵакы ииашаны аарԥшра азы еиԥш, алҵшәа ҿыцқәа раиуразгьы. Уи егьырҭ аҭҵаарадыррақәа (азеиԥш) абызшәатә хархәагақәа рызҭо [[фундаментальная наука|шьаҭанкылатәи ҭҵаарадырра]]оуп; убриалагьы, урҭ рыструктуратә еиҿцаара аанарԥшуеит, аԥсабара азеиԥш закәанқәа рыԥшаарагьы иацхраауеит<ref>{{cite web
|url = http://ou.tsu.ru/hischool/filmatem/42.htm
|title = Глава 2. Математика как язык науки
|publisher = Сибирский открытый университет
|access-date = 2010-10-05
|url-status = dead
|archive-url = https://web.archive.org/web/20120124064125/http://ou.tsu.ru/hischool/filmatem/42.htm
|archive-date = 2012-01-24
}}</ref>.
== Адырра хадақәа ==
Иҭҵаахо аобиектқәа иреиӷьӡоу рҟазшьақәа ма [[аксиома|аксиомақәа]] раҳасабала ишьақәгылоит, мамзаргьы урҭ ирышьашәало аматематикатә обиектқәа рыӡбахә аҿы иарбоуп<ref>{{книга|автор=Панов В. Ф. |заглавие=Математика древняя и юная |издание=Изд. 2-е, исправленное |место=М. |издательство=[[МГТУ им. Баумана]] |год=2006 |страниц=648 |страницы=581—582 |isbn=5-7038-2890-2 }}</ref>. Анаҩс, алогикатә лкаа аԥҟара џьбарақәа инарықәыршәаны, арҭ аҷыдаҟазшьақәа рҟынтәи иҵабыргу егьырҭ аҷыдаҟазшьақәа ([[теоремы|атеоремақәа]]) шьақәгылоит. Ари [[теория|атеориа]] зеиԥшла иҭҵаахо аобиект [[Математическая модель|аматематикатә модель]] шьақәнаргылоит. Абасала, аханатә аҭыԥтәи ахыԥхьаӡаратәи еизыҟазаашьақәа ҵаҵӷәыс иҟаҵаны, аматематика еиҳа уаҩы ихаҿы иааиго аизыҟазаашьақәа аиуеит, урҭ рыҭҵаарагьы ҳаамҭазтәи аматематика маҭәарс иамоуп.
Традициала, аматематика еиҟәшоуп атеориатә — аматематикаҩнуҵҟатәи аилазаашьақәа иҵауланы анализ рзызуеи, насгьы [[прикладная математика|ахархәаратә]] —змодельқәа егьырҭ аҭҵаарақәеи анџьныртә маҭәарқәеи ирымаздои рыла, урҭ рҟынтәи акы-ҩба аматематика аҳәааҿы аҭыԥ ааныркылоит. Аиашазы, [[формальная логика|аформалтә логика]] [[философия|афилософиатә ҭҵаарадыррақәа]] рыхәҭак аҳасабалагьы, аматематикатә ҭҵаарадыррақәа рыхәҭак аҳасабалагьы уахәаԥшыр ауеит; [[механика|амеханика]] — [[физика|афизика]]гьы аматематикагьы; [[информатика|аинформатика]], акомпьютертә технологиақәа, [[алгоритм|алгоритмика]] [[Инженерное дело|анџьнырра]]хь еиԥш, аматематикатә ҭҵаарадыррақәа рахьгьы иаҵанакуеит, уб . иҵ.
== Аетимологиа ==
Ажәа «аматематика» ажәытә бырз. бызшәа аҟынтәи μάθημα, иаанагоит «аҵара, адырра, аҭҵаарадырра», {{lang-grc|μαθηματικός}}, аханатә «игәнызкыло, еихьӡоу» аҵакы аман, ԥыҭрак ашьҭахь — «аҵара иаҵанакуа», анаҩс «аматематика иаҵанакуа» ҳәа иҟалеит<ref>{{Cite web|url=http://slovarus.info/grk.php|title=Большой древнегреческий словарь (αω)|publisher=slovarus.info|access-date=2017-09-20|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMogIDHB?url=http://slovarus.info/grk.php|archive-date=2013-02-12|url-status=dead}}</ref>. Ажәа аҟнытә, [[Алаҭын бызшәа|лаҭын бызшәа]]ла, ''ars mathematica'' иаанагоит "аматематика аҟазара" ({{polytonic|μαθηματικὴ τέχνη}}). Ажәытә бырзен бызшәа атермин μᾰθημᾰτικά ажәа «аматематика» иахьатәи аҵакала [[Аристотель|Аристотель]] иусумҭақәа рҿы иҟоуп (ҳера ҟалаанӡа 4-тәи ашәыш.). [[Фасмер, Макс|Фасмер]] игәаанагарала, ари ажәа аурыс бызшәахьма аполиак бызшәа matematyka аҟынтәи иааит, мамзаргьы {{lang-la|Mathematica}} аҟынтәи<ref>{{Cite web|url=http://www.classes.ru/all-russian/russian-dictionary-Vasmer-term-7485.htm|publisher=classes.ru|access-date=2017-09-20|title=Математика|archive-date=2017-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915065225/http://www.classes.ru/all-russian/russian-dictionary-Vasmer-term-7485.htm|url-status=live}}</ref>.
Урысшәала иҟоу атекстқәа рҿы ажәа «математика», мамзаргьы ''маѳематика'' ҳԥылоит, иаҳҳәап, XVII-тәи ашәышықәса инаркны - ҿырԥштәыс иаагозар, [[Спафарий, Николай Гаврилович|Николаи Спафариа]] иҩымҭаҿы «Книга избранной вкратце о девяти мусах и о седмих свободных художествах» (1672 ш)<ref>{{книга|ответственный=Гл. ред. [[Филин, Федот Петрович|Ф. П. Филин]]|заглавие=Словарь русского языка XI—XVII вв. Выпуск 9|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1982|страницы=41}}</ref>.
== Ашьақәырӷәӷәагақәа ==
<!-- на этот заголовок есть ссылка из текста статьи -->
[[Аристотель|Аристотель]] аматематика «ахыԥхьаӡара иазку аҭҵаарадырра» ҳәа иаликаауан, уи аилкаара ԥыжәара аман XVIII-тәи ашәышықәсанӡа.
Аматематика амаҭәар раԥхьаӡатәи ашьақәырӷәӷәагақәа руак [[Декарт, Рене|Декарт]] иҟеиҵеит<ref>''Декарт Р.'' Правила для руководства ума. М.-Л.: Соцэкгиз, 1936.</ref>:
{{Ацитата алагара}}
Аматематика аҳәаақәа рахь иаҵанакуеит еишьҭагылашьак ма еизшәарак ахьыҟоу аҭҵаарадыррақәа мацара, насгьы зынӡа аҵакы амаӡам урҭ ԥхьаӡацқәоума, фигурақәоума, еҵәақәоума, бжьқәоума, мамзаргьы даҽакума ари ашәагаа ахьыԥшаахо. Абасала, иҟазароуп зеиԥш ҭҵаарадыррак, аиҿкаареи ашәага-загеи ирыҵанакуа зегьы ҭзыршәшәаауа, иалкаау маҭәарк аҭҵаара аҽаламгалакәа, насгьы уи аҭҵаарадырра атәым ажәала ахьӡ аҭаны акәымкәа, ижәытәу, ахархәара иаланагалахьоу Азеиԥш матиматика ҳәа ахьӡ амазароуп.
{{oq|la|…illa omnia tantum, in quibus ordo vel mensura examinatur, ad Mathesim referri, nec interesse utrum in numeris, vel figuris, vel astris, vel sonis, aliove quovis obiecto talis mensura quaerenda sit; ac proinde generalem quamdam esse debere scientiam, quae id omne explicet, quod circa ordinem et mensuram nulli speciali materiae addicta quaeri potest, eamdemque, non ascititio vocabulo, sed iam inveterato atque usu recepto, Mathesim universalim nominari<ref>{{книга|заглавие=René Descartes' Regulae ad directionem ingenii. Nach der Original-Ausgabe von 1701 herausgegeben von Artur Buchenau|место=[[Лейпциг|Leipzig]]|год=1907|ссылка=https://archive.org/details/regulaeaddirecti00desc/page/12|pages=13}}</ref>.}}
{{Ацитата алгара}}
Асовет аамҭазы, [[Большая советская энциклопедия|БСЕ]] аҟынтәи [[Колмогоров Андрей Николаевич|А. Н. Колмогоров]] иҟаиҵаз ашьақәырӷәӷәага ихаданы иԥхьаӡан<ref name="Kolm">{{Акьыԥхьра|книга|часть=Математика|часть ответственный=[[Колмогоров, Андрей Николаевич|А. Н. Колмогоров]]|заглавие=[[Большая Советская Энциклопедия]]|издание=2-е изд|год=1954|том=26 : Магнитка — Медуза|ответственный=гл. ред. [[Введенский, Борис Алексеевич|Б. А. Введенский]]|место=М.|издательство=Государственное научное издательство «Большая Советская Энциклопедия»|страницы=464—483|тираж=300000}}</ref>{{rp|464}}:
{{Ацитата алагара}}
Аматематика... иҵабыргу адунеи ахыԥхьаӡаратә шьақәгылашьақәеи аҭыԥтә формақәеи ирызку ҭҵаарадырроуп.
{{Ацитата алгара}}
[[Энгельс, Фридрих|Ф. Енгельс]] абасала ишьақәирӷәӷәоит<ref>«Чистая математика имеет своим объектом пространственные формы и количественные отношения действительного мира» в источнике: {{книга|автор=Маркс К., Энгельс Ф.|заглавие=Сочинения|часть=Анти-Дюринг|том=20|издание=2-е изд|год=1961|издательство=Государственное издательство политической литературы|место=М.|тираж=130000|страницы=37}}<br>Оригинал цитаты (нем.) — «Die reine Mathematik hat zum Gegenstand die Raumformen und Quantitätsverhältnisse der wirklichen Welt» — в источнике: {{книга|1=|автор=Friedrich Engels|заглавие=Herrn Eugen Dühring's Umwälzung der Wissenschaft|место=[[Лейпциг|Leipzig]]|год=1878|ссылка=http://digital.ub.uni-duesseldorf.de/ihd/content/pageview/2573294|pages=20|archive-date=2019-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20190516223944/http://digital.ub.uni-duesseldorf.de/ihd/content/pageview/2573294}}</ref>; аиашаз, Колмогоров анаҩс иҳаилиркаауеит ахархәара змоу атерминқәа зегьы еиҳа инарҭбааны, абстракттә ҵакыла еилкаалатәуп ҳәа<ref name="Kolm"/>{{rp|476,477}}.
[[Николя Бурбаки|Бурбаки]] иҳәашьа<ref name="burbakiDef">''Бурбаки Н.'' Архитектура математики. Очерки по истории математики / Перевод И. Г. Башмаковой под ред. К. А. Рыбникова. М.: ИЛ, 1963. С. 32, 258.</ref>:
{{Ацитата алагара}}
Аматематика аҵакы... уажәы иаарԥшуп урҭ аазырԥшуа ҟазшьақәак ирҷыдахаз уаҳа џьаргьы зыӡбахә ыҟам аобиектқәа реизыҟазаашьақәа ирызку аҵарадырра аҳасабала, — аксиомақәа реиԥш атеориа ашьаҭаҿы ишьҭоу рхаҭа-ԥсаҭа... Аматематика абстракттә формақәа – аматематикатә структурақәа иреизгоуп.
{{Ацитата алгара}}
[[Герман Вейль|Герман Веиль]] аматематика амаҭәар зегьы еицырзеиԥшу шьақәырӷәӷәагак аҭара алшара рацәак угәы шьҭызхша ахәшьара изамҭеит:
{{Ацитата алагара}}
Аматематика ашьаҭа акреи уи аҵыхәтәанӡа изакәыҵәҟьои ирызку азҵаара иаартны иаанхоит. Ҳара иҳаздырӡом ари азҵаара аҵыхәтәанӡа аҭак аԥшаара алзыршо хырхарҭак, насгьы ҳазыԥшызар ҳалшоу иҳалымшоу ас еиԥш иҟоу «аҵыхәтәантәи» аҭак знымзар зны иҳауны аматематикцәа зегьы ирыдыркылап ҳәа.
“Аматематизациа” ауаҩы иҟазаратә ԥсҭазаара ацәырҵрақәа иреиуаны иаанхар алшоит, амузыка арҳәара, мамзаргьы алитературатә рҿиара реиԥш, илашаны, ихьыԥшымкәа, аха уи аҭоурыхтә ԥеиԥшқәа заатәи азԥхьагәаҭара иаднакылаӡом, ииашангьы изыҟалом<ref>''Герман Вейль'' // {{книга|автор=Клайн М.|заглавие=Математика. Утрата определённости|издательство=Мир|место=М.|год=1984|ссылка=http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu|страницы=16|архив=https://web.archive.org/web/20070212044129/http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu|архив дата=2007-02-12|url-status=dead|archive-date=2007-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20070212044129/http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu}} {{Cite web |url=http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu |title=Архивированная копия |access-date=2009-01-12 |archive-date=2007-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070212044129/http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu |url-status=dead }}</ref>.
{{Ацитата алгара}}
== Аматематика аҟәшақәа ==
{{main|Аматематика аҟәшақәа}}
1. Аматематика арҵагатә дисциплина'' аҳасабала [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациа]]ҿы еиҟәшоуп абжьаратәи ашкол аҿы ирҵо [[элементарная математика|алагарҭатә математике]]и, еиҿкаау адисциплинақәа рыла:
* [[Арифметика]]
* [[элементарная алгебра|алагарҭатә алгебра]]
* [[евклидова геометрия|алагарҭатә геометриа]]: [[планиметрия|апланиметрие]]и [[стереометрия|астереометрие]]и
* алагарҭатә функциақәа ртеориеи анализ аелементқәеи
[[высшая математика|иреиҳау аматематике]]и, аҵараиурҭақәа рҿы аматематика иатәым азанааҭқәа рҟны ирҵо. Иреиҳау аматематика иаҵанакуа адисциплинақәа азанааҭ зеиԥшроу еиԥш рҽырыԥсахуеит.
Аматематика азанааҭ ала аҵаратә программа шьақәгылоуп анаҩстәи арҵагатә дисциплинақәа рыла<ref>Государственный образовательный стандарт высшего профессионального образования. Специальность 01.01.00. «Математика». Квалификация — Математик. Москва, 2000 (Составлено под руководством [[Лупанов, Олег Борисович|О. Б. Лупанова]])</ref>:
* [[Математический анализ|Аматематикатә анализ]]
* [[Алгебра]]
* [[Аналитическая геометрия|Аналитикатә геометриа]]
* [[Линейная алгебра|Ацәаҳәатә алгебре]]и [[геометрия|агеометрие]]и
* [[Дискретная математика|Адискреттә математика]]
* [[Математическая логика|Аматематикатә логика]]
* [[Дифференциальные уравнения|Адифференциалтә еиҟаратәрақәа]]
* [[Дифференциальная геометрия|Адифференциалтә геометриа]]
* [[Топология|Атопологиа]]
* [[Функциональный анализ|Афункционалтә анализ]]и [[интегральные уравнения|аинтегралтә еиҟаратәрақәа]]еи
* [[Теория функций комплексного переменного|Акомплекстә ҽеиҭак афункциақәа ртеориа]]
* [[Уравнения в частных производных|Хаҭалатәи алыҵқәа реиҟаратәра]] (ари акурс аҭыԥан, афизикцәа [[математическая физика|аматематикатә физика]] аметодқәа ирзаԥхьоит)
* [[Теория вероятностей|Иалшар ауқәо ртеориа]]
* [[Математическая статистика|Аматематикатә статистика]]
* [[Теория случайных процессов|Машәырлатәи апроцессқәа ртеориа]]
* [[Вариационное исчисление|Аицааирақәа рыԥхьаӡаре]]и [[методы оптимизации|аоптимизациа аметодқәа]]еи
* [[численные методы|Аԥхьаӡаратә методқәа]], даҽакала иуҳәозар, ахыԥхьаӡаратә методқәа
* [[Теория чисел|Ахыԥхьаӡарақәа ртеориа]]
2. Урыстәылатәи Афедерациа аҵареи аҭҵаарадырреи Рминистрра ала аматематика ''аҵарауаа рзанааҭ'' аҳасабала ахырхарҭаақәа рыла еиҟәшоуп<ref>[https://web.archive.org/web/20111127142124/http://vak.ed.gov.ru/common/img/uploaded/files/vak/norm_doc/2010/Prilozhenie_k_prikazu_N59_ot_25.02.2009.doc Номенклатура специальностей научных работников], утверждённая приказом Минобрнауки России от 25.02.2009 № 59</ref>:
* [[Вещественный анализ|амаҭәартә]], [[комплексный анализ|акомплекстә]], [[функциональный анализ|афункционалтә анализ]]
* [[Дифференциальные уравнения|Адифференциалтә еиҟаратәрақәа]], [[динамические системы|лассы еиҭашәо асистемақәа]]еи [[оптимальное управление|бжьаратәла амҩақәҵаре]]и
* [[Математическая физика|Аматематикатә физика]]
* [[Геометрия|Агеометрие]]и [[топология|атопологие]]и
* [[Теория вероятностей|Иҟалаша атеорие]]и [[математическая статистика|аматематикатә статистике]]и
* [[Математическая логика|Аматематикатә логика]], [[алгебра|алгебра]], [[теория чисел|ахыԥхьаӡарақәа ртеориа]]
* [[Вычислительная математика|Аҳасабратә математика]]
* [[Дискретная математика|Адискреттә математике]]и [[кибернетика|аматематикатә кибернетике]]и
3. «Аҭҵаарадырратә усумҭақәа асистема рыҭаразы» ахархәара аиуеит [[Универсальная десятичная классификация|иуниверсалтәу ажәабактәи аихшара]] аҟәша "Аматематика"<ref>{{Cite web |url=http://www.teacode.com/online/udc/51/51.html |title=УДК 51 Математика<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2009-09-07 |archive-date=2009-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090826035648/http://teacode.com/online/udc/51/51.html |url-status=live }}</ref>.
4. Америкатәи аматематикатә еилазаара аматематика аҟәшақәа реихшаразы ахатә ԥҟара аԥнаҵеит. Уи иахьӡуп. Ари аԥҟара лассы-лассы аҽарҿыцуеит. Уажәтәи аверсиа абри ауп. Аԥхьатәи аверсиа -.
== Арбагатә дыргақәа ==
{{main|Аматематикатә дырга}}
Аматематика даара еиуеиԥшым, насгьы даара иуадаҩу аструктурақәа аус рыднаулоит аҟнытә, уи арбагатә дыргақәа рсистемагьы кырӡа иуадаҩуп. Иахьатәи [[математическая формула|аформулақәа]] рҩыратә система шьақәгылеит европатәи алгебратә традициа ашьаҭала, иара убасгьы аматематика аҟәшақәа рнаҩс ицәырҵыз аҭахрақәа рышьаҭала - [[Математический анализ|аматематикатә анализ]], [[Математическая логика|аматематикатә логика]], [[Теория множеств|арацәақәа ртеориа]], уҳәа убас иҵегьы. Агеометриа шәышықәсала лабҿабатәи аҿырԥштәы ахы ианархәон. Ҳаамҭазтәи аматематикаҿы иара убас аларҵәара рымоуп иуадаҩу аграфикатә анҵамҭатә системақәа (иаҳҳәап, [[коммутативная диаграмма|акоммутативтә диаграммақәа]]), [[граф (математика)|аграфқәа]] шьаҭас измоу арбагатә дыргақәагьы лассы-лассы ахархәара роууеит.
== Аҭоурых кьаҿ ==
{{main|Аматематика аҭоурых}}
[[Файл:Cyr8.gif|справа|мини|[[Кирик Новгородец|Кирик Новгородец]]. «Ауаҩы ашықәсқәа рхыԥхьаӡара злеидырша амҩақәҵарақәа». Анапылаҩыра. Абӷьыц 345 (иаарҳәны). Иаҵанакуеит [[Кириллическая система счисления|ажәытә урыс хыԥхьаӡарақәа]] ]]
[[Файл:Quipu MKL Bd. 13 1890 (128905524).jpg|thumb|[[Кипу|Кипу]], [[Инки|инкаа]] ахыԥхьаӡарақәа рҭаҩразы рхы иадырхәоз]]
Академик [[Колмогоров, Андрей Николаевич|А. Н. Колмогоров]] аматематика аҭоурых азы абри аҩыза аструктура аԥшьигеит:
# Аматематика аира апериод, уи цонаҵы имаҷымкәа афакттә материал еизган;
# Ҳара ҳера ҟалаанӡа [[VI век до н. э.|6]]-[[V век до н. э.|5]]-тәи ашәышықәсақәа рзы иалагаз, [[XVI век|XVI-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭан ихыркәшахаз алагамҭатә математика апериод («[[XVII век|XVII-тәи ашәышықәса]] алагаанӡа аматематика зыҟны аус амаз аилкаарақәа рҭаҵәах, иахьатәи аамҭазгьы алагарҭатәи абжьаратәи ашколқәа рҟны изхысуа «имариоу аматематика» шьаҭас иамоуп»);
# Аҽеиҭакқәа рматематика апериод, [[XVII век|17]]-[[XVIII век|18]]-тәи ашәышықәсақәа зҵазкуа, ««иреиҳау аматематика» аамҭа ҳәагьы ахьӡ аҟынтәи иазаҳҳәар ауеит»»;
# Ҳаамҭазтәи аматематика апериод —[[XIX век|19]]-тәии [[XX век|20]]-тәии ашәышықәсақәа рзтәи аматематика, аматематикцәа “аматематикатә ҭҵаарақәа рзанааҭ арҭбаара апроцесс хдыррала иазнеит, зеиԥш знеишьала ахыԥхьаӡаратә еизыҟазаашьақәеи аҭыԥҭаӡаратә формақәеи систематикала рыҭҵаара адҵа рҿаԥхьа иқәдыргылар акәхеит».
[[Файл:maya.svg|thumb|слева|Маиаа рхыԥхьаӡарақәа]]
Ауаҩы иарбанзаалак ҩаӡара ҳаракык змоу [[Абстракция|абстракциақәа]] рхархәара даналага инаркны аматематика аҿиара иалагеит. Имариоу абстракциа — [[Число|аԥхьаӡацқәа]] роуп; ҩ-ҵәаки ҩ-патырқалки, аиԥшымзаарақәа шрымоугьы, еицырзеиԥшу акы шрымоу аилкаара, ҷыдала, урҭ рыҩбагьы уаҩык инапқәа рыҩбагьы ишырну ахаҿы аагара — ауаҩытәыҩса ихәыцразы еихьӡара нагоуп. Ажәытәуаа хазы игоу амаҭәарқәа рыԥхьаӡашьа ахьырҵаз адагьы, урҭ иара убасгьы рыхшыҩ азцеит бла иамбо ахыԥхьаӡарақәагьы реилкаашьа, иаҳҳәап: [[Аамҭа|аамҭа]], [[Амш|амшқәа]], [[Времена года|ашықәс аамҭақәа]], [[Ашықәс|ашықәсқәа]]. Имариоу аԥхьаӡара инаркны [[Арифметика|аритметика]] ԥсабарала аҿиара иалагеит: [[сложение|аицҵара]], [[вычитание|аигырхара]], [[умножение|ашьҭыхра]], [[Деление (математика)|ашара]].
Аматематика аҿиара [[письменность|аҩыре]]и ахыԥхьаӡарақәа рынҵашьа адырреи иабзоуроуп. Иҟалап ажәытәуаа аханатә анышә аҿы ацәаҳәақәа ҭыхны, мамзаргьы амҿы ианҵаны ахыԥхьаӡара аадырԥшуазҭгьы. Ажәытәтәи [[инки|инкцәа]], даҽа ҩышьатә системак рымаӡамкәа, ахыԥхаӡаратә рбагақәа гәаныла рхаҿы иааганы игәныркылон, [[кипу|кипу]] ҳәа хьӡыс измаз иуадаҩу ашаха еиқәҳәалақәа рсистема ахархәарала. Иҟан еиуеиԥшым [[Система счисления|аԥхьаӡаратә системақәа]] рацәаны. Раԥхьаӡа идыру аԥхьаӡацқәа рҭаҩрақәа рыԥшааит [[Папирус Ахмеса|Аҳмес ипапирус]] аҟны, Абжьаратәи [[Среднее царство (Древний Египет)|Аҳра]] [[Древний Египет|мысраа]] иаԥырҵаз. [[Индская цивилизация|Индтәи ацивилизациа]] иаԥнаҵеит ҳаамҭазтәи [[Десятичная система счисления|ажәабацтәи ахыԥхьаӡаратә система]], уи [[0 (число)|ноль]] аконцепциагьы аҵанакуан.
Ҭоурыхла хадаразлоу математикатә дисциплинақәа цәырҵит амалырҳара ахырхарҭаҿы, адгьыл ашәараҿы, [[Астрономия|астрономиатә]] цәырҵрақәа разԥхьагәаҭараҿы, анаҩс, афизикатә дҵа ҿыцқәа рыӡбараҿы аҳасабрақәа рымҩаԥгаразы иҟалаз аҭахрақәа инарықәыршәаны. Абарҭ ахырхарҭақәа зегьы рыцыԥхьаӡа аматематика мҽхакыҭбаала аҿиараҿы аус ду нарыгӡоит, [[Математическая структура|аструктурақәеи]], [[Пространство (математика)|аҭыԥҭаӡарақәеи]] аиҭакрақәеи рыҭҵаараҿы ихымԥадатәуп.
== Аматематика афилософиа ==
{{main|Аматематика афилософиа}}
=== Ахықәкқәеи аметодқәеи ===
Аматематика формалтә бызшәала иҭнаҵаауеит ахаҿы иаагоу, иидеалтәу аобиектқәеи урҭ дара-дара реиҿцаареи. Азеиԥш ҳәаақәа ирҭагӡаны, аматематикатә еилкаарақәеи атеоремақәеи ацәеижьтә дунеи аҟны изакәызаалакгьы акы иашьашәалалар ауп ҳәа хымԥадатәи ааԥҟара ыҟам . Аматематика ахархәаратә ҟәша ихадоу адҵа – изҵо аобиект иазыманшәалоу [[Математическая модель|аматематикатә модель]] аԥҵара ауп. Аматематик-теоретик идҵа – уи ахықәкы анагӡаразы иахьынӡауала иманшәалоу ахархәагақәа реизгала аиқәыршәара ауп.
Аматематика ҵакыс иамоуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит аматематикатә модельқәеи урҭ раԥҵаразы амыругақәеи рсистема. Аобиект [[Модель|амодель]] уи ацәаҩақәа зегьы хшыҩзышьҭра рынаҭаӡом, аҵара ахықәказы еиҳа ихымԥадатәу (иидеалу) мацара роуп изызхәыцуа. Иаҳҳәап, апырпыл афизикатә ҟазшьарбақәа анҭаҳҵаауа, уи аԥштәи агьамеи ҳхаршҭны ампыл еиԥш ҳазхәыцыр ҳалшоит (зынӡа ишыҟаҵәҟьоу акәымзаргьы). Апатырқалқәа ҩбеи хԥеи еицаҳҵар, шаҟа патырқал ҳаууа еилаҳкаарц ҳҭахызар — усҟан аҭеиҭыԥш азхәыцра ҳхаршҭны, амодел аҟазшьа — ахыԥхьаӡара заҵәык азныжьны ҳхаҿы иааҳгоит. Азеиԥш формала [[Абстракция|абстракциеи]] аобиектқәа рыбжьара аимадара ашьақәыргылареи —аматематикатә ҟазара ахырхарҭа хадақәа иреиуоуп.
Иҟоуп абстракциа иацу даҽа хырхарҭакгьы —[[обобщение|азеиԥшеизгара]]. Иаҳҳәап, n-еизшәага змоу [[Пространство (математика)|аҭыԥ]] аҳәааҭаӡара аҟынӡа «аҳәааҭаӡара» аилкаара азеиԥшеизгара. "Аҳәааҭаӡара математикатә хыҭҳәаауп. Иазгәаҭатәуп, уи ахыҭҳәаа уамашәа иубартә иссируп, иуадаҩу ацәырҵрақәа математикала реилыргаразы алшара унаҭоит»<ref>Я. С. Бугров, С. М. Никольский. Элементы линейной алгебры и аналитической геометрии. М.: Наука, 1988. С. 44.</ref>.
Аматиматикаҩнуҵҟатәи ацәеижьқәа рыҭҵаара, ԥҟарак аҳасабала, имҩаԥысуеит [[аксиоматический метод|аксиоматикатә метод]] ахархәарала: аханатә иҭырҵаауа аобиектқәа рзы шьаҭанкылатәи аилкаарақәеи [[аксиома|аксиомақәеи]] рсиа шьақәдыргылоит, анаҩс ,аксиомақәа рыҟнытә, [[Дедуктивная теория|алкаа аԥҟарақәа]] рыцхыраарала ҵакы змоу [[теорема|атеоремақәа]] роууеит, еицыланы аматематикатә модель шьақәзыргыло.
=== Аҵаҵӷәқәа ===
{{main|Аматематика ашьаҭақәа}}
[[Основания математики|Аматематика аҵакыи ашьаҭақәеи]] рызҵаара [[платонизм|Платон]] ихаан аахыс алацәажәарақәа цон. [[XX век|XX-тәи ашәышықәса]] инаркны, [[математическое доказательство|аматематикатә шьақәырӷәӷәара]] иашаҵәҟьа ҳәа иԥхьаӡоу иазкны еиқәшаҳаҭрак аҳасабала иԥхьаӡазар алшо зеиԥш гәаанагарак ҟалеит, аха аматематикаҿы аханатә ииашоуп ҳәа иԥхьаӡатәу аганахьала аилибакаареи аиқәшаҳаҭреи зыҟамлаӡеит. Абраантәи рҿаархеит аҳәоуеиқәымшәарақәагьы, [[аксиома|аксиоматике]]и аматематика аҟәшақәа реимадареи рызҵаарақәа рҟны еиԥш, ашьақәырӷәгӷәараан хархәара зҭатәу [[формальная логика|алогикатә системақәа]] ралхра азҵаараҿгьы.
Агәҩара зҵоу адагьы, ари азҵаара аганахьала анаҩстәи азнеишьақәагьы алкаауп.
==== Арацәа-теориатә знеишьа ====
{{main|Арацәақәа ртеориа}}
Аматиматикатә обиектқәа зегьы арацәақәа ртеориа аҳәаақәа ирҭагӡаны рыхәаԥшра иазкуп, еиҳа лассы-лассы [[Аксиоматика теории множеств|Цермелои — Френкели раксиоматика]] иацны (иҟоуп уи еиԥшу аксиомақәа рацәаны)
Ари азнеишьа XX-тәи ашәышықәса азбжа инаркны еиҳа аԥыжәара аман ҳәа иԥхьаӡан, аха ишыҟаҵәҟьоу ала, аматематикатә усумҭақәа реиҳарак ргәаанагарақәа арацәақәа ртеориа абызшәахьы аиҭагара хыдҵас ирымаӡам, аха аматематика аҟәшақәак рҟны ишьақәыргылоу аилкаарақәеи аҵабыргқәеи рыла аус руеит. Абасала, аизгақәа ртеориаҿы еиқәымшәарак ԥшаахаӡаргьы, уи алҵшәақәа реиҳарак рхәыдатәра аанагаӡом.
==== Алогицизм ====
{{main|Алогицизм}}
Ари азнеишьаҿы [[теория типов|аматематикатә обиектқәа реихшанҵа]] џьбара хадара ауеит. Апарадоксқәа жәпакы, арацәақәа ртеориаҿы иҷыдоу амаанақәа рхархәара мацарала узыцәцо, зынӡагьы ҟалашьа рымамкәа иаақәгылоит.
==== Аформализм ====
{{main|Аформализм (аматематика)}}
Ари азнеишьа [[классическая логика|аклассикатә логика]] шьаҭас иҟаҵаны аформалтә системақәа рыҭҵаара иазкуп.
==== Агәынхәҵысҭара ====
{{main|Аинтуиционизм}}
Аинтуиционизм агәынхәҵысҭара) аматематика ашьаҭаҿы иамоуп [[интуиционистское исчисление высказываний|аинтуиционисттә логика]], ашьақәырӷәӷәаратә хархәагақәа рыла еиҳа аԥкрақәа змоу (аха, ишыԥхьаӡоу ала, еиҳа игәрагоу ). Аинтуиционизм [[доказательство от противного|аиҿагылара аганахьала ашьақәырӷәӷәара]] мап ацәнакуеит, иӡбашьаԥшааратәым ашьақәырӷәӷәарақәа рацәаны ҟалашьа рымамкәа иҟалоит, арацәақәа ртеориа апроблемақәа рацәаны — ҵакыдахоит (аформализациа зымуа).
==== Аконструктивтә математика ====
<!-- на этот заголовок есть ссылка из текста статьи. Но зачем? -->
{{main|Аконструктивтә математика}}
Аконструктивтә математика – аинтуиционизм иазааигәоу, аконструктивтә ргыларақәа ҭызҵаауа аматематика иахырхарҭоуп. Аргылара аизшәара инақәыршәаны, “‘аҟазаара — аргылазаара аҵанакуеит.” Аконструктивра аизшәара еиҳа иӷәӷәоу дҵоуп, ажәаҳәаҿамԥара аизшәара аасҭа<ref>Н. И. Кондаков. Логический словарь-справочник. М.: Наука, 1975. С. 259.</ref><ref>{{Книга|автор=Г. И. Рузавин|заглавие=О природе математического знания|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=|год=1968|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>.
== Ихадоу атемақәа ==
=== Аԥхьаӡац (ахыԥхьаӡара) ===
{{main|Ахыԥхьаӡара}}
Ахыԥхьаӡара абстракциа хшыҩзышьҭра азҭо атема хада [[алгебра|алгебра]] ауп. Аилкаара “аԥхьаӡац” аханатә [[Арифметика|арифметикатә]] дунеихәаԥшрақәа рҟынтәи иааит, насгьы [[натуральные числа|аԥсабаратә ԥхьаӡацқәа]] ирыҵанакуан. Анаҩс, алгебра ацхыраарала, уи [[целые числа|хәыҷы-хәыҷла еизаку]], [[рациональные числа|ирационалтәу]], [[действительные числа|ииашаҵәҟьоу]], [[комплексные числа|еизаку]] уҳәа егьырҭ аԥхьаӡацқәа рҟынгьы хархәара аиуит.
{| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="70%"
| colspan="2" |
{| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="100%"
| colspan="2" |
{| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="100%"
| colspan="2" |
{| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="100%"
| colspan="2" |
{| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="100%"
| width="50%" | <math>1,\;2,\;\ldots</math> || width="50%" | [[Иԥсабаратәу ахыԥхьаӡара|Иԥсабаратәу ахыԥхьаӡарақәа]]
|}
|-
| width="50%" | <math>0,\;1,\;-1,\;\ldots</math> || width="50%" | [[Целое число|Еилоу ахыԥхьаӡарақәа]]
|}
|-
| width="50%" | <math>1,\;-1,\;\frac{1}{2},\;\frac{2}{3},\;0{,}12,\;\ldots</math> || width="50%" | [[Рациональное число|Арационалтә хыԥхьаӡарақәа]]
|}
|-
| width="50%" | <math>1,\;-1,\;\frac{1}{2},\;0{,}12,\;\pi,\;\sqrt{2},\;\ldots</math> || width="50%" | [[Вещественное число|Ахыԥхьаӡараҵәҟьақәа]]
|}
|-
| width="50%" | <math>-1,\;\frac{1}{2},\;0{,}12,\;\pi,\;3i+2,\;e^{i\pi/3},\;\ldots</math> || width="50%" | <math>1,\;i,\;j,\;k,\;\pi j-\frac{1}{2}k,\;\dots</math>
|-
| width="50%" | [[Комплексное число|Акомплекстә хыԥхьаӡарақәа]] || width="50%" | [[Кватернион|Акватернионқәа]]
|}
[[Число|Ахыԥхьаӡарақәа]] - [[Иԥсабаратәу ахыԥхьаӡара|Аԥсабаратә хыԥхьаӡарақәа]] – [[Целое число|Еибгоу ахыԥхьаӡарақәа]] - [[Рациональное число|Арационалтә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Иррациональное число|Аиррационалтә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Алгебраическое число|Алгебратә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Трансцендентное число|Атрансценденттә хыԥхьаӡарақәа]] – [[Вещественное число|Алыҵтә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Комплексное число|Акомплекстә хыԥхьаӡарақәа]] - [[гиперкомплексное число|Агиперкомплекстә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Кватернион|Акватернионқәа]] - [[Октонион|Аоктонионқәа]] - [[Седенион|Аседенионқәа]] - [[Гиперреальное число|Агиперреалтә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Сюрреальные числа|Асурреалтә хыԥхьаӡарақәа]] – [[p-адическое число|Апериодикатә хыԥхьаӡарақәа]](?) — [[Математическая константа|Аматематикатә ҭышәынтәалақәа]] — [[Названия чисел|Аԥхьаӡацқәа рыхьӡқәа]] — [[Бесконечность|Нҵәаразқәым]] — [[База (математическая)|Ашьаҭақәа]]
{{Числа|state=collapsed}}
=== Аиҭакрақәа ===
{{main|Аиҭакра (аматематика)}}
[[Анализ (раздел математики)|Анализ]] аиҭакрақәеи аԥсахрақәеи рцәырҵра еизадоу хаҿрала иахәаԥшуеит.
{| style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20"
| <math>36 \div 9 = 4</math> || [[Файл:Integral as region under curve.svg|96px]] || [[Файл:Vector field.svg|96px]] || <math>\int 1_S\,d\mu=\mu(S)</math>
|-
| [[Арифметика]] || [[Дифференциальное исчисление|Адифференциалтәи]] [[интегральное исчисление|аинтегралтәи ԥхьаӡара]] || [[Векторный анализ|Авектортә анализ]] || [[Математический анализ|Анализ]]
|-
| <math>\frac{d^2}{dx^2} y = \frac{d}{dx} y + c</math> || [[Файл:Limitcycle.svg|96px]] || [[Файл:LorenzAttractor.png|96px]]
|-
| [[Дифференциальное уравнение|Адифференциалтә еиҟаратәрақәа]] || [[Динамическая система|Адинамикатә системақәа]] || [[Теория хаоса|Ахаос атеориа]]
|}
[[Арифметика|Аритметика]] — [[Векторный анализ|Авектортә анализ]] — [[Математический анализ|Анализ]] — [[Теория меры|Ашәагаатә теориа]] — [[Дифференциальное уравнение|Адифференциалтә еиҟаратәрақәа]] — [[Динамическая система|Адинамикатә системақәа]] — [[Теория хаоса|Ахаос атеориа]]
=== Аиҿартәышьақәа ===
{{main|Аматематикатә еилазаашьа}}
[[Теория множеств|Арацәақәа ртеориа]] — [[Линейная алгебра|Ацәаҳәатә алгебра]] — [[Общая алгебра|Азеиԥш алгебра]] (уи ахыԥхьаӡараҿы [[Теория групп|агәыԥтә теориа]], [[Универсальная алгебра|ахырхарҭазегьтәи алгебра]], [[Теория категорий|акатегориақәа ртеориа]]) — [[Алгебраическая геометрия|Алгебратә геометриа]] — [[Теория чисел|Аԥхьаӡацқәа ртеориа]] — [[Топология|Атопологиа]].
=== Аҭыԥҭаӡаратә еизыҟазаашьақәа ===
[[геометрия|Агеометриа]] аҭыԥҭаӡаратә еизыҟазаашьақәа рышьаҭақәа ҭнаҵаауеит. [[Тригонометрия|Атригонометриа]] [[Тригонометрические функции|атригонометриатә функциақәа]] рҟазшьақәа ҭнаҵаауеит. [[Дифференциальная геометрия и топология|Адифференциалтә геометриа]] — [[Анализ (раздел математики)|аматематикатә анализ]] ахархәарала агеометриатә цәеижьқәа рыҭҵаара иазкуп. Адеформациақәа раан имеиҭашәо аҭыԥҭаӡарақәа рҟазшьақәеи аиԥымҟьара ацәырҵра ахаҭеи [[топология|атопологиа]] иҭнаҵаауеит.
{| style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="15"
| [[Файл:Pythagorean.svg|128px]] || [[Файл:Sinusvåg 400px.png|100px]] || [[Файл:Hyperbolic triangle.svg|128px]] || [[Файл:Torus.jpg|128px]] || [[Файл:Mandel zoom 07 satellite.jpg|128px]] || [[Файл:Measure illustration.png|80px]]
|-
| [[Геометрия|Агеометриа]] || [[Тригонометрия|Атригонометриа]] || [[Дифференциальная геометрия|Адифференциалтә геометриа]] || [[Топология|Атопологиа]] || [[Фрактал|Афракталқәа]] || [[Теория меры|Ашәагатә теориа]]
|}
[[Геометрия|Агеометриа]] — [[Тригонометрия|Атригонометриа]] — [[Алгебраическая геометрия|Алгебратә геометриа]] — [[Топология|Атопологиа]] — [[Дифференциальная геометрия|Адифференциалтә геометриа]] — [[Алгебраическая топология|Алгебратә топологиа]] — [[Линейная алгебра|Ацәаҳәатә алгебра]] — [[Фрактал|Афракталқәа]] — [[Теория меры|Ашәагатә теориа]].
=== Адискреттә математика ===
{{main|Адискреттә математика}}
Адискреттә математика иаҵанакуеит хазы игоу (адискреттә) аҵакқәа мацара (даҽакала иуҳәозар, маҷ-маҷ аҽыԥсахра злымшо ацәеижьқәа) зҵазкуа аобектқәа рыҭҵааратә хархәагақәа<ref>{{MathWorld |title=Discrete Mathematics |urlname=DiscreteMathematics|author=Renze, John; Weisstein, Eric W.}}</ref>.
{| style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="15"
| <math>\forall x (P(x) \Rightarrow P(x'))</math> || [[Файл:DFAexample.svg|128px]] || [[Файл:Caesar3.svg|128px]] || [[Файл:6n-graf.svg|128px]]
|-
| [[Математическая логика|Аматематикатә логика]] || [[Теория вычислимости|Аҳасабрахара атеориа]] || [[Криптография|Акриптографиа]] || [[Теория графов|Аграфқәа ртеориа]]
|}
[[Комбинаторика|Акомбинаторика]] — [[Теория множеств|Арацәақәа ртеориа]] — [[Решётка (теория множеств)|Аихацқәа ртеориа]] — [[Математическая логика|Аматематикатә логика]] — [[Теория вычислимости|Аҳасабрахара атеориа]] — [[Криптография|Акриптографиа]] — [[Теория функциональных систем (дискретная математика)|Афункционалтә системақәа ртеориа]] — [[Теория графов|Аграфқәа ртеориа]] — [[Теория алгоритмов|Алгоритмқәа ртеориа]] — [[Логическое исчисление|Алогикатә хыԥхьаӡаара]]
— [[Информатика|Аинформатика]]
== Аԥхьахәқәа ==
Аматематика ахырхарҭаҿы аихьӡарақәа рзы иранаршьо рахьынтә зегь реиҳа пату зқәу аԥхьахә, зны-зынла «Нобель ипремиа аматематикцәа рзы» ҳәа изышьҭоу, 1924 шықәсазы иаԥҵаз, ԥшьышықәса рахь знык {{Ахыԥхьаӡара|15000}} [[Канадский доллар|Канадатәи адолларқәа]] рыла аԥаратә ҳамҭа ацҵаны ирырҭо [[Филдсовская премия|Филдс ипремиа]] ауп. [[Международный конгресс математиков|Жәларбжьаратәи аматематикцәа Рконгресс]] аартра ацеремониаҿы изанашьахаз рыхьӡқәа рыларҳәоит аматематикаҿы аихьӡарақәа рзы апремиақәа ԥшьба:
* Филдс ипремиа.
* [[Премия Неванлинны|Неванлинна ипремиа]], 1982 шықәса инаркны.
* [[Премия Гаусса|Гаусс ипремиа]], 2006 шықәса инаркны.
* [[Премия Черна|Черна ипремиа]], 2010 шықәса инаркны.
Уи адагьы, 2010 шықәса инаркны аконгресс ахыркәшараан аматематика аларҵәаразы [[премия Лилавати|Лилавати ихьӡ зху апремиа]] ранаршьоит.
2000 шықәсазы [[Математический институт Клэя|Клеи ихьӡ зху Аматематикатә Институт]] [[Задачи тысячелетия|аматематикатә дҵақәа быжьба рсиа]] рыланаҳәеит, доус зыӡбаразы аҳамҭа [[Америкатәи адоллар|долларла]] 1млн ақәу <ref>{{Cite web|url=http://mathworld.wolfram.com/MathematicsPrizes.html|title=Mathematics Prizes|website=Wolfram MathWorld|access-date=2019-07-07|archive-date=2019-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190602202333/http://mathworld.wolfram.com/MathematicsPrizes.html|url-status=live}}</ref>.
== Адыррақәа реихшанҵа асистемақәа рҿы иҟоу ахыԥхьаӡарамаӡақәа ==
* [[Универсальная десятичная классификация|УДК]] 51
* [[Государственный рубрикатор научно-технической информации|Аҭҵаарадырра-техникатә жәабыжь аҳәынҭқарратә рубрикаҟаҵага]](ГРНТИ) (2001 шықәсанӡатәи аҭагылазаашьала): 27<ref>{{Cite web|url=http://www.gsnti-norms.ru/norms/common/doc.asp?0&/norms/grnti/gr27.htm|title=Электронная библиотека LibOk.Net - читать онлайн и скачать книги бесплатно|publisher=www.gsnti-norms.ru|access-date=2017-09-20|url-status=dead}}</ref>
* [[Библиотечно-библиографическая классификация|ББК]] В1 мамзаргьы 22.1
* [[Математическая предметная классификация|Аматематикатә маҭәартә еихшеиҿартәара]]
== Апрограмматә еиқәыршәара ==
Аматематикатә программтә еиқәыршәара ганрацәалатәиуп:
* Аматематикатә текстқәа рылхреи анаҩс урҭ авиорстка рзыҟаҵареи ирызку апакетқәа ([[TeX|TeX]])
* Аматематикатә дҵақәа рыӡбара, ахыԥхьаӡаратә модельшьақәыргылара, агрифқәа рыргылара ирызку апакетқәа ([[GNU Octave|GNU Octave]], [[Maple|Maple]], [[Mathcad|Mathcad]], [[MATLAB|MATLAB]], [[Scilab|Scilab]]).
* [[Электронные таблицы|Аелектронтә еиҵаҩрақәа]].
* Аматематикатә методқәа зхы иазырхәо хазы игоу апрограммақәа ма апрограмматә пакетқәа ([[калькулятор|аҳасабга]], архивеизгага, ашифрркра/ашифрҭыхра апротоколқәа, аҭеиԥш аилкааратә системақәа, аудио-видео хыԥхьаӡарамаӡаркра).
{{Математическое ПО}}
{{Системы компьютерной алгебры}}
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Международный конгресс математиков|Аматематикцәа жәларбжьаратәи рконгресс]]
* [[Открытые математические проблемы|Иаарту аматематикатә проблемақәа]]
* [[Философия математики|Аматематика афилософиа]]
* [[(454) Матезида|(454) Матезида]] — аматематика иазку ахьӡ зху астероид.
; Аҭҵаарадырра аларҵәаҩцәа
* [[Перельман, Яков Исидорович|Перельман, Иаков Исидор-иԥа]]
* [[Гарднер, Мартин]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
;Аенциклопедиақәа
* {{ВТ-ЭСБЕ|Математика}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Россия/Русская наука/Математика}}
* Математическая энциклопедия : в 5 т. / гл. ред. И. М. Виноградов. — {{М.}} : Советская энциклопедия, 1977—85. — (Энциклопедии. Словари. Справочники).
* {{Книга|автор=Кондаков Н. И.|заглавие=Логический словарь-справочник|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Наука|год=1975|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
* [http://dz-srv1.sub.uni-goettingen.de/sub/digbib/loader?did=D183743 Энциклопедия математических наук и их приложений]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=Октябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}{{In lang|de}} 1899—1934 гг. (крупнейший обзор литературы XIX века)
;Анапхгаратә шәҟәқәа
* {{Книга|автор=А. А. Адамов, А. П. Вилижанин, Н. М. Гюнтер, А. Н. Захаров, В. М. Мелиоранский, В. Ф. Точинский, Я. В. Успенский|заглавие=Сборник задач по высшей математике преподавателей Института Инженеров Путей Сообщения|ответственный=|издание=|место=СПб.|издательство=|год=1912|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
* {{Книга|автор=[[Шахно, Константин Устинович|Шахно К. У.]]|заглавие=Справочник по элементарной математике|ответственный=|издание=|место=Л.|издательство=|год=1955|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
* {{Книга|автор=Г. Корн, Т. Корн|заглавие=Справочник по математике для научных работников и инженеров|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Korn1973ru.djvu|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=|год=1973|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
;Ашәҟәқәа
* {{книга|автор=[[Клайн, Морис|Клайн М.]]|заглавие=Математика. Утрата определённости|ссылка=http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Мир|год=1984|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=|архив=https://web.archive.org/web/20070212044129/http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu|архив дата=2007-02-12|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070212044129/http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu|archive-date=2007-02-12}}
* {{книга |автор=[[Клайн, Морис|Клайн М.]] |заглавие=Математика. Поиск истины |ссылка=http://www.117.mhost.ru/books/science/matem_poisk_istini.zip |издательство=Мир |место=М. |год=1988 |страниц=295 |ref=Клайн М. Математика. Поиск истины }}{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=Июль 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
* {{Книга|автор=Клейн Ф.|заглавие=Элементарная математика с точки зрения высшей|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}}
* {{Книга|автор=[[Курант, Рихард|Р. Курант]], Г. Роббинс|заглавие=Что такое математика?|ссылка=http://www.mccme.ru/free-books/pdf/kurant.htm|ответственный=|издание=3-e изд., испр. и доп.|место=М.|издательство=|год=2001|страницы=|страниц=568|isbn=}}
* {{книга |автор= Писаревский Б. М., Харин В. Т. |заглавие = О математике, математиках и не только |место= М. |издательство = Бином. Лаборатория знаний |год= 2012 |страниц = 302 }}
* {{Книга|автор=[[Пуанкаре, Анри|Пуанкаре А.]]|заглавие=Наука и метод|оригинал=Science et methode|ссылка=http://sokolwlad.narod.ru/france/texts/philosophy/poin00.html|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}}{{In lang|ru}}{{In lang|fr}}
* [https://nzdr.ru/data/media/biblio/kolxoz/M/MPop/Pokornyj%20Yu.V.%20Unizhenie%20matematikoj%20(Voronezh,%202006)(ru)(336s)_MPop_.pdf Унижение математикой?] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20251126013032/https://nzdr.ru/data/media/biblio/kolxoz/M/MPop/Pokornyj%20Yu.V.%20Unizhenie%20matematikoj%20%28Voronezh%2C%202006%29%28ru%29%28336s%29_MPop_.pdf |date=2025-11-26 }} / ''[[Покорный, Юлий Витальевич|Ю. В. Покорный]]''. — Воронеж : Центр.-Чернозем. кн. изд-во, 2006. — 335 с.
;[[Популяризация науки#Математика|Арлахҿыхга аматематика]]
* {{Книга|автор=Бобров С. П.|заглавие=Волшебный двурог|ссылка=http://www.math.ru/lib/book/djvu/dvurog.djvu|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Детская литература|год=1967|страницы=|страниц=496|isbn=|isbn2=|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515184645/https://math.ru/lib/book/djvu/dvurog.djvu|archive-date=2025-05-15|access-date=2026-06-11|url-status=dead}}
* {{Книга|автор=Дьюдени Г. Э.|заглавие=Кентерберийские головоломки; 200 знаменитых головоломок мира; Пятьсот двадцать головоломок|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
* {{Книга|автор=[[Льюис Кэрролл|Кэррол Л.]]|заглавие=История с узелками; Логическая игра|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}}
* {{Книга|автор=Таунсенд Чарлз Барри|заглавие=Звёздные головоломки; Самые весёлые головоломки; Самые трудные головоломки из старинных журналов |ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}}
* {{Книга|автор=Перельман Я. И.|заглавие=Занимательная математика|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.univertv.ru/video/matematika/istoriya_matematiki/istoriya_matematiki/?mark=all История математики]
* [http://www.mccme.ru/ МЦНМО]
* [[Успенский, Владимир Андреевич|В. А. Успенский]]: [http://magazines.gorky.media/novyi_mi/2007/11/us10.html Апология математики] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160605133749/http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2007/11/us10.html |date=2016-06-05 }} (+[http://magazines.gorky.media/novyi_mi/2007/12/us9.html окончание] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160605133751/http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2007/12/us9.html |date=2016-06-05 }}).
* [http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/matematika/MATEMATIKI_ISTORIYA.html МАТЕМАТИКИ ИСТОРИЯ]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{Наука}}
{{Разделы математики}}
[[Акатегориа:Аматематика| ]]
[[Акатегориа:Аформалтә ҭҵаарадыррақәа]]
rpaaqrqflq7s93pzn4pxsym19zt9y45
Амратә система
0
54805
176196
174447
2026-10-29T21:42:43Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
176196
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox"
|+ <big>'''Амратә система'''</big>
|colspan="3" style="text-align: center"| [[Файл:Solar System True Color AB.png|frameless|upright=2]] <br><center><small>Амра, аа-планетаки, хә-планета ссаки, иҟалашаз ԥшь-планета ссаки, иара убас урҭ рымҩаныза дуқәеи рыԥсабаратә ԥштәқәа рыла асхематә аарԥшра. Ашәагаақәа амасштаб иақәшәоит, абжьаӡарақәа — мап.</small></center>
|-
!style="background:#A0B0FF" colspan="3"| Азеиԥш ҷыдарақәа
|-
| '''Ақәра'''
|
| 4,5682 ± 0,0006 [[Миллиард|миллиард]] шықәса<ref name="bowring_housch1995">{{статья |заглавие=The Earth's early evolution |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1995-09-15_269_5230/page/1534 |doi=10.1126/science.7667634 |издание=Science |том=269 |pmid=7667634 |номер=5230 |bibcode=1995Sci...269.1535B |страницы=1535—1540 |язык=en |автор=Bowring S., Housh T. |год=1995 | issn = 0036-8075 }}</ref><ref name="Bouvier"/>
|-
| '''Аҭыԥ'''
|
| [[Местное межзвёздное облако|Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа]], [[Местный пузырь|Аҭыԥантәи аԥышҭарч]], [[рукав Ориона|Орион имаӷра]], [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]], [[Местная группа галактик|Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ]]
|-
| '''Акапан'''
|
| 1,0014 [[Солнечная масса|{{math|''M''}}<sub>☉</sub>]]
|-
| '''Иааигәаӡоу аеҵәа'''
|
| [[Проксима Центавра|Проксима Центавр]] (4,21—4,24 [[Световой год|лашара шықәса]])<ref name="Distance Information">{{Cite web |url=http://heasarc.nasa.gov/docs/cosmic/nearest_star_info.html |title=Cosmic Distance Scales — The Nearest Star |access-date=2012-12-02 |archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118220010/http://heasarc.nasa.gov/docs/cosmic/nearest_star_info.html |url-status=dead }}</ref><br> [[Альфа Центавра|Альфа Центавр]] асистема (4,37 лашара шықәса)<ref name="eso1">{{cite web|url=http://www.eso.org/public/news/eso1241/|title=Planet Found in Nearest Star System to Earth|publisher=[[Европейская южная обсерватория|European Southern Observatory]]|date=2012-10-16|access-date=2012-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/6CO9bfeKk?url=http://www.eso.org/public/news/eso1241/|archive-date=2012-11-23|url-status=live}}</ref>
|-
|'''[[Третья космическая скорость|Ахԥатәи акосмостә ццакыра]]''' '''([[Адгьыл|Адгьыл]] ақәыԥшылара азааигәара)'''
|
|16,65 км/с
|-
!style="background:#A0B0FF" colspan="3"| Апланетатә система
|-
| '''Амра зегь реиҳа иацәыхароу апланета'''
|
| [[Нептун|Нептун]] ({{s|4,503 миллиард км}}, {{s|30,1 [[Астрономическая единица|а.ц.]]}})<ref name="Podolak"/>
|-
| '''[[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] аҟынӡа абжьаӡара'''
|
| {{s|~30—50 а.ц.}}<ref>{{статья |ссылка=https://iopscience.iop.org/0004-637X/490/2/879/fulltext/ |заглавие=Collisional Erosion in the Primordial Edgeworth-Kuiper Belt and the Generation of the 30—50 AU Kuiper Gap |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=490 |номер=2 |страницы=879—882 |doi=10.1086/304912 |язык=en |тип=journal |автор=Alan Stern; Colwell, Joshua E. |год=1997 |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714134244/http://iopscience.iop.org/0004-637X/490/2/879/fulltext/ }}</ref>
|-
| '''[[Звезда|Аеҵәақәа]] рхыԥхьаӡара'''
|
| 1 ([[Амра|Амра]])
|-
| '''Идыру апланетақәа рхыԥхьаӡара'''
|
| 8
|-
| '''[[Карликовая планета|Апланета ссақәа]] рхыԥхьаӡара'''
|
| 5<ref>{{cite web|url=http://www.mikebrownsplanets.com/2011/08/free-dwarf-planets.html|author=[[Браун, Майкл (астроном)|Mike Brown]]|title=Free the dwarf planets!|date=2011-08-23|work=Mike Brown's Planets (self-published)|archive-url=https://www.webcitation.org/6DAOwPLXs?url=http://www.mikebrownsplanets.com/2011/08/free-dwarf-planets.html|archive-date=2012-12-25|access-date=2012-12-24|url-status=live}}</ref>
|-
| '''[[Спутники в Солнечной системе|Амҩанызақәа]] рхыԥхьаӡара'''
|
| 639 (204 апланетақәа рзы, 435 Амратә система [[Малые тела Солнечной системы|ахәҭа хәыҷқәа]] рзы)<ref name="JPLbodies"/><ref name="MPMJohnston">{{cite web|date = 2012-10-28|title = Asteroids with Satellites|publisher = Johnston's Archive|author = Wm. Robert Johnston|url = http://www.johnstonsarchive.net/astro/asteroidmoons.html|access-date = 2012-11-09|archive-url = https://www.webcitation.org/6CfClsjFp?url=http://www.johnstonsarchive.net/astro/asteroidmoons.html|archive-date = 2012-12-04|url-status = live}}</ref>
|-
| '''Ацәеижь хәыҷқәа рхыԥхьаӡара'''
|
| {{num|1 000 000}} (абҵарамза 2020 шықәсанӡа) инареиҳаны<ref name="JPLbodies"/>
|-
| '''[[комета|Акометақәа]] рхыԥхьаӡара'''
|
| 3690 (абҵарамза 2020 шықәсанӡа)<ref name="JPLbodies"/>
|-
!style="background:#A0B0FF" colspan="3"| Агалактика агәҭа иакәшо аорбита
|-
|colspan="2"| '''Асар Рымҩа аҟьаҟьарахь анаара'''
| 60,19°
|-
|colspan="2"| '''[[Галактический центр|Агалактика агәҭа]]нӡа абжьаӡара'''
| 27 170 ± 1140 лашара шықәса<br>(8330 ± 350 [[парсек|пк]])<ref name="gillessenetal2009">{{статья |заглавие=Monitoring Stellar Orbits Around the Massive Black Hole in the Galactic Center |ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2009-02-20_692_2/page/1074 |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=692 |номер=2 |страницы=1075—1109 |doi=10.1088/0004-637X/692/2/1075 |access-date=2010-10-28 |bibcode=2009ApJ...692.1075G |arxiv=0810.4674 |язык=en |тип=journal |автор=Gillessen, S.; Eisenhauer; Trippe; Alexander; Genzel; Martins; Ott |год=2009 |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref>
|-
|colspan="2"| Аикәагьежьра аамҭа'''
| {{s|225—250 миллион}} Ашықәсқәа<ref name="Cosmic Year"/>
|-
|colspan="2"| '''Аорбитатә ццакыра'''
| 220—240 км/с<ref name="Грани">{{cite web|url=http://grani.ru/Society/Science/m.103981.html|title=Жизни на Земле угрожают «галактические нырки»|work=Грани.Ру|access-date=2012-12-24|archive-date=2013-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130225024256/http://grani.ru/Society/Science/m.103981.html|url-status=live}}</ref>
|-
!style="background:#A0B0FF" colspan="3"| Аеҵәа иадҳәалоу аҟазшьақәа
|-
|colspan="2"| '''[[Спектральные классы звёзд|Аспектралтә класс]]'''
| G2 V<ref name="ESO">{{Cite web |url=http://www.eso.org/public/outreach/glossary/glossary_s/#spectral_classification |title=ESO — Astronomical Glossary |access-date=2013-09-08 |archive-date=2014-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201180517/http://www.eso.org/public/outreach/glossary/glossary_s/#spectral_classification |url-status=live }}</ref><ref name="nasa">{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/audience/forstudents/postsecondary/features/F_The_Solar_System.html |title=The Solar System |access-date=2014-01-20 |archive-date=2013-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530060856/http://www.nasa.gov/audience/forstudents/postsecondary/features/F_The_Solar_System.html |url-status=live }}</ref>
|-
|colspan="2"| '''[[Снеговая линия (астрономия)|Асы ацәаҳәа]]'''
| {{s|~5 а.ц.}}<ref>{{статья |doi=10.1016/S0273-1177(03)00578-7 |заглавие=Remote infrared observations of parent volatiles in comets: A window on the early solar system |издание=Advances in Space Research |том=31 |номер=12 |страницы=2563—2575 |язык=en |тип=journal |автор=M. J. Mumma, M. A. DiSanti, N. Dello Russo, K. Magee-Sauer, E. Gibb, R. Novak |год=2003 |издательство=[[Elsevier]]}}</ref><ref>{{книга |заглавие=Discovering the Universe |ссылка=https://archive.org/details/discoveringunive00kauf |год=1987 |издательство=W. H. Freeman and Company |isbn=0-7167-1784-0 |страницы=[https://archive.org/details/discoveringunive00kauf/page/94 94] |автор=Kaufmann, William J. }}</ref>
|-
|colspan="2"| '''[[Гелиосфера|Агелиосфера]] аҳәаа'''
| {{s|~113—120 а.ц.}}<ref name="stag">{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/voyager/voyager20111205.html |title=NASA's Voyager Hits New Region at Solar System Edge 12.05.11 |access-date=2012-12-24 |archive-date=2015-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150308091540/http://www.nasa.gov/mission_pages/voyager/voyager20111205.html |url-status=live }}</ref>
|-
|colspan="2"| '''[[Сфера Хилла|Хилл исфера]] арадиус'''
| ~1—2 лашара шықәса
|}
[[Файл:Solar System (1898).jpg|thumb|upright=1.5|Апланетатә система.<br> <small>(Агимназиақәа рзы агеографиатә атлас, 1898)</small>]]
'''Амратә система''' — [[планетная система|апланетатә система]], [[Звезда|аеҵәа]] хада [[Амра|Амреи]] [[Гелиоцентрическая орбита|агелиоцентртә орбитақәа]] рҿы иҟоу аԥсабаратә [[Космический объект|космостә обиектқәа]] зегьи еидызкыло. Уи шьақәгылеит 4,57 миллиард шықәса раԥхьашәа [[Молекулярное облако|арчысабатә ԥсҭҳәа]] [[Гравитационный коллапс|агравитациатә еиҵацаларала]]<ref name="Bouvier"/>.
Амратә система азеиԥш капан 1,0014 [[солнечная масса|{{math|''M''}}<sub>☉</sub>]] раҟара иҟоуп. Уи аиҳарак Амра иаҵанакуеит; иаанхаз ахәҭа ишеибаку аа-[[планета]] еиҟәыҭхак рҿы иҟоуп — урҭ агьежьратә иазааигәоу [[орбита|орбитақәа]] рымоуп, шамахамзар ҟьаҟьарак аҿы иҟоу — [[Эклиптика|аеклиптика]] аҟьаҟьара. Убри инамаданы игәаҳҭар ауеит ҳаззыԥшу иаҿагыло [[Момент импульса|аимпульс амомент]] Амреи апланетақәеи рыбжьара аихшара («амоментқәа рыпроблема» ҳәа изышьҭоу): асистема еидкылоу амомент аҟынтәи 2% мацара ауп Амра иатәу — уи акапан апланетақәа зегьы рыкапан ~740-нтә еиҳауп; иаанхаз 98% — Амратә система акапан зегьы а~0,001 иатәуп<ref>[[Андреев, Валентин Дмитриевич|Андреев В. Д.]] Распределение моментов в планетарной системе Солнца //Новейшие проблемы теории поля 2005—2006 (под ред. А. В. Аминовой), Изд-во Казанск. ун-та, Казань, 2007, с. 42-56. //также в кн. {{книга|автор=[[Андреев, Валентин Дмитриевич|Андреев В. Д.]]|заглавие=Избранные проблемы теоретической физики|издательство=Аванпост-Прим|место=Киев|год=2012|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/physics/cosmos.htm|archive-date=2017-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904195355/http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/physics/cosmos.htm}}</ref>.
Амра зегь раасҭа иазааигәоу ԥшь-планетак, [[Планеты земной группы|адгьылтә планетақәа]] ҳәа изышьҭоу — [[Меркури|Меркури]], [[Венера|Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Земля|[[Величко, Константин Иванович|Величко К. И.]], [[Витковский, Василий Васильевич|Витковский В. В.]], [[Поленов, Борис Константинович|Поленов Б. К.]], [[Собичевский, Василий Тарасович|Собичевский В. Т.]]}}</ref>, [[Марс|Марс]] — еиҳарак [[Силикаты (минералы)|асиликатқәеи]] [[металлы|аметаллқәеи]] рыла ишьақәгылоуп.
Амра зегь раасҭа иацәыхараны иҟоу ԥшь-планетак, [[Планеты-гиганты|апланета-гигантқәа]] ҳәа изышьҭоу — [[Иупитер|Иупитер]], [[Сатурн|Сатурн]], [[Уран|Уран]], [[Нептун|Нептун]] — адгьылтә гәыԥ апланетақәа раасҭа акырӡа идууп. Амратә система иаҵанакуа иреиҳау апланета-гигантқәа — Иупитери Сатурни — еиҳарак [[водород|аӡрии]] [[Гелий|агелии]] рыла ишьақәгылоуп, убри аҟнытә [[Газовые гиганты|арчытә гигантқәа]] ирыҵанакуеит; еиҳа ихәыҷу апланета-гигантқәа — Урани Нептуни — аӡрии агелии рыдагьы, еиҳарак [[Аӡы|аӡы]], [[метан|аметан]], [[аммиак]] рылоуп; ас еиԥш иҟоу апланетақәа «[[Ледяной гигант|аҵаатә гигантқәа]]» ҳәа хазтәи класск аҿы еидкылоуп<ref>{{cite web|url=http://science.compulenta.ru/559921/|title=В структуре ледяных гигантов должен быть мощный слой суперионной воды|date=2010-09-03|publisher=Компьюлента|access-date=2011-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20100905193254/http://science.compulenta.ru/559921/|archive-date=2010-09-05|url-status=dead}}</ref>. Апланетақәа ааба рҟынтәи фбеи ԥшь-[[Карликовая планета|планета ссаки]] аԥсабаратә [[Спутники в Солнечной системе|мҩанызақәа]] рымоуп. Иупитер, Сатурн, Уран, Нептун асабеи егьырҭ ахәҭаҷқәеи [[Кольца планет|рмацәазқәа]] рыкәыршоуп.
Амратә системаҿы иҟоуп [[Малые тела Солнечной системы|ацәеижь хәыҷқәа]] рыла иҭәу ҩ-регионк. Марси Иупитери рыбжьара иҟоу [[Пояс астероидов|астероидтә маҟа]] адгьылтә гәыԥ апланетақәа иреиԥшуп еилазаарала — уи асиликатқәеи аметаллқәеи рыла ишьақәгылоуп. Астероидтә маҟаҿы иреиҳау аобиектқәа рахь иаҵанакуеит апланета сса [[Церера|Церереи]] астероидқәа [[(2) Паллада|Паллада]], [[(4) Веста|Веста]], [[(10) Гигея|Гигеиа]]. Нептун аорбита анҭыҵ иҟоуп [[Лёд|иҵааз]] аӡы, аммиак, аметан рыла ишьақәгылоу [[Транснептуновый объект|атранснептунтә обиектқәа]] — урҭ рҟынтәи еиҳа идуқәоуп [[Плутон]], [[Хаумеа]], [[Макемаке]], [[(50000) Квавар|Квавар]], [[(90482) Орк|Орк]], [[Эрида|Ерида]], [[(90377) Седна|Седна]]. Амратә системаҿы иҟоуп ацәеижь хәыҷқәа даҽа популяциақәакгьы — апланетатә [[квазиспутник|квази-мҩанызақәеи]] [[Троянские астероиды|троиааи]], [[Астероиды, сближающиеся с Землёй|Адгьыл азааигәара иҟоу астероидқәа]], [[Кентавры (астероиды)|акентаврқәа]], [[дамоклоиды|адамоклоидқәа]], иара убас системала иныҟәо [[Комета|акометақәа]], [[метеороид|аметеороидқәа]], [[космическая пыль|акосмостә саба]].
[[Солнечный ветер|Амратә ԥша]] (Амра аҟынтәи иаауа [[плазма|аплазма]] ацәқәырԥа) [[Межзвёздная среда|аеҵәабжьаратә ҭыԥаҿы]] [[Пузырь звёздного ветра|аԥышҭарч]] ҟанаҵоит — [[гелиосфера|агелиосфера]] ҳәа изышьҭоу; уи [[Рассеянный диск|иԥсаҟьоу адиск]] аҵкар аҟынӡа инаӡоит. Аамҭа ду змоу акометақәа ирхыҵхырҭаны иҟоу агипотезатә [[облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] агелиосфера аасҭа зқьынтә раҟара еиҳа ихараны инаӡар алшоит.
Амратә система [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] [[Галактика|агалактика]] аилазаашьа иахәҭакуп.
== Аиҿкаашьа ==
[[Файл:Oort cloud Sedna orbit ab.svg|мини|Амратә система аобиеқтқәа рорбитақәа, масштабла (асааҭ ахыцқәа рхырхарҭала, хыхьтәи арымарахьтәи ахәҭаҟнытә)]]
Амратә система аобиект хада [[Амра|Амра]] ауп — [[Главная последовательность|аишьҭагыла хада]] [[спектральные классы звёзд|аспектралтә класс]] G2V [[звезда|аеҵәа]], [[жёлтый карлик|асса ҩежь]]. Асистема акапан зегьы аиҳараӡак Амраҿы еизгоуп (99,866% раҟара); уи агравитациала ианнакылоит апланетақәеи Амратә система иаҵанакуа егьырҭ ацәеижьқәеи<ref name="M Woolfson" />. Иреиҳау ԥшь-обиектк — [[газовые гиганты|арчытә гигантқәа]] — иаанхаз акапан 99% рҟынӡа шьақәдыргылоит (аиҳарак Иупитери Сатурни иртәуп — 90% раҟара).
Амра иакәшо аобиект дуқәа реиҳарак шамахак ҟьаҟьарак аҿы еиҭаҵуеит — [[эклиптика|аеклиптика аҟьаҟьара]] ҳәа изышьҭоу. Убри аамҭазы акометақәеи [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] аобиектқәеи лассы-лассы ари аҟьаҟьарахь анааратә кәакь дуқәа рымоуп<ref name="Harold F. Levison" /><ref name="Jupiter-Family Comets" />.
Апланетақәа зегьы, насгьы егьырҭ аобиектқәа реиҳарак, Амра иакәшоит Амра агьежьра ахырхарҭаҵәҟьала (асааҭ ахыц иаҿагыло, Амра аҩадатәи аполиус аганахьынтә уахәаԥшуазар). Иҟоуп аԥҟара ацәхьаҵрақәагьы — иаҳҳәап, [[комета Галлея|Галлеи икомета]]. Иреиҳау [[Угловая скорость|акәакьтә ццакыра]] змоу [[Меркури|Меркури]] ауп — уи 88 дгьылтә мшы рыла Амра зегьы акәшара наӡа ҟанаҵоит. Зегь реиҳа ихароу апланета — [[Нептун|Нептун]] — азы акәшара аамҭа адгьылтә шықәсқәа 165 артәоит.
Апланетақәа реиҳарак рыҵәҩан иакәшаны агьежьреи Амра акәшареи хырхарҭак амоуп. Аԥҟара иацәхьаҵуеит [[Венера|Венереи]] [[Уран|Урани]] — Уран акәзар, иаҳҳәар ҳалшоит, «аган иқәианы» игьежьуеит ҳәа (аҵәҩан анаара 90° раҟара). Агьежьра еилыкка аарԥшразы иҷыдоу амыруга ахархәара аиуеит — [[теллурий|ателлури]].
Амратә система амодельқәа жәпакы инықәырԥшшәа апланетақәа рорбитақәа еиҟароу абжьаӡарақәа рыла иаадырԥшуеит, аха ишыҟаҵәҟьоу ала, маҷк ада, апланета ма амаҟа Амра заҟа иацәыхароу аҟара, убри аҟара уи аорбитеи иаԥхьанеиуа аобиект аорбитеи рыбжьара абжьаӡара еиҳахоит. Иаҳҳәап, Венера Амра иацәыхароуп Меркури аасҭа {{s|0,33 [[астрономическая единица|а.ц.]]}}, Сатурн — Иупитер аасҭа {{s|4,3 а.ц.}}, Нептун — Уран аасҭа {{s|10,5 а.ц.}}. Иҟан аорбитатә бжьаӡарақәа рыбжьара акоррелиациа аԥшаара аҽазышәарақәа (иаҳҳәап, [[правило Тициуса — Боде|Тициус — Боде рыԥҟара]])<ref name="Dawn" />, аха атеориақәа руакгьы зегьы ирыдыркылартә иҟамлаӡеит.
Амра акәша-мыкәшатәи аобиектқәа рорбитақәа [[Законы Кеплера|Кеплер изакәанқәа]] рыла иарбоуп. Урҭ инарықәыршәаны, обиектцыԥхьаӡа [[эллипс|еллипсла]] игьежьуеит —афокусқәа руак аҿы Амра ыҟоуп. Амра еиҳа иазааигәоу аобиектқәа (еиҵоу [[Большая полуось|аҵәҩанбжа ду]] змоу) еиҳа иҳараку акәакьтә ццакыра рымоуп, убри аҟнытә рыгьежьра аамҭа ([[Ашықәс|ашықәс]]) еиҳа икьаҿуп. Аеллипстә орбитаҿы аобиекти Амреи рыбжьара абжьаӡара уи ашықәс иалагӡаны аҽаԥсахуеит. Аобиект аорбита Амра зегь реиҳа иазааигәоу аҭыԥ ''[[перигелий|аперигели]]'' ҳәа иашьҭоуп, зегь реиҳа ихароу — ''[[афелий|афели]]''. Обиектцыԥхьаӡа зегь реиҳа ирласны иныҟәоит аперигели аҿы, зегь реиҳа иласымкәа — афели аҿы. Апланетақәа рорбитақәа агьежь иазааигәоуп, аха акометақәа, астероидқәа, Коипер имаҟа аобиектқәа жәпакы ӷәӷәала еиҵыхоу аеллипстә орбитақәа рымоуп.
Амратә система апланетақәа реиҳарак рхатәы системақәа рымоуп. Иҟоуп [[спутники в Солнечной системе|амҩанызақәа]] зкәыршоу — мҩанызақәакгьы Меркури аасҭа еиҳауп. Амҩаныза дуқәа реиҳарак асинхронтә гьежьраҿы иҟоуп — рызганк еснагь апланета иаҿаԥшуеит. Иреиҳау апланетақәа ԥшьба — [[газовые гиганты|арчытә гигантқәа]] — иара убас [[Кольца планет|амацәазқәа]] рымоуп: ахәҭаҷ хәыҷӡақәа рыла ишьақәгылоу ацәаҳәа пақәа, даара еизааигәоу орбитақәа рыла зынӡаск еицныҟәо.
=== Атерминологиа ===
Зны-зынла Амратә система арегионқәа рыла еиҟәыршоит. Амратә система аҩныҵҟатәи ахәҭа адгьылтә гәыԥ апланетақәа ԥшьбеи астероидтә маҟеи аҵанакуеит. Адәахьтәи ахәҭа астероидтә маҟа анҭыҵ иалагоит, арчытә гигантқәа ԥшьба аҵанакуеит<ref name="Overview" />. Астероидқәа рҳәаа аҩныҵҟатәи апланетақәа зны-зынла «аҩныҵҟатәиқәа» ҳәа ирышьҭоуп, амаҟа анҭыҵтәиқәа — «адәахьтәиқәа» ҳәа<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Внешние планеты}}</ref>. Аха зны-зынла арҭ атерминқәа рхы иадырхәоит [[нижние планеты|хыхьтәии]] (Адгьыл аорбита аҩныҵҟатәи) [[верхние планеты|ҵаҟатәии]] (Адгьыл аорбита анҭыҵтәи) апланетақәа рзы, ишнеиуа ала<ref>{{Книга|автор=П. Г. Куликовский|заглавие=Справочник любителя астрономии|ссылка=https://books.google.com/books?id=R5r7AgAAQBAJ&pg=PA252|издание=4-е изд|место=М|издательство=Наука|год=1971|страницы=252|страниц=635|isbn=9785458272117|archive-date=2017-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312130855/https://books.google.com/books?id=R5r7AgAAQBAJ&pg=PA252}}</ref>.
Коипер имаҟа аартра ашьҭахь, Амратә система зегь реиҳа ихараны иҟоу ахәҭа ҳәа иԥхьаӡоуп Нептун аасҭа хара иҟоу аобиектқәа рыла ишьақәгылоу арегион<ref name="New Horizons" />.
Амра иакәшо Амратә система аобиектқәа зегьы официалла х-категориак рыла еихшоуп: ''апланетақәа'', ''апланета ссақәа'', насгьы ''Амратә система ацәеижь хәыҷқәа''. [[Планета|Апланета]] — Амра иакәшо иарбанзаалак цәеижьуп: [[сфера|асфератә]] форма аиуртә аҟара акапан змоу, аха атермогәыцәтә синтез алагаразы акапан ззымхо, насгьы зорбита акәша-мыкәша [[Планетезималь|апланетезималқәа]] рҟынтәи арыцқьара зылшаз. Абри аилкаарала Амратә системаҿы ишьақәыргылахахьоу аа-планетак ыҟоуп: Меркури, Венера, Адгьыл, Марс, Иупитер, Сатурн, Уран, Нептун. Плутон (2006 шықәсанӡа планетаны иԥхьаӡаз) ари аилкаара иақәшәаӡом — избан акәзар уи аорбита иакәыршаны иҟоу Коипер имаҟа аобиектқәа рҟынтәи иазымрыцқьеит<ref name="FinalResolution" />. [[Карликовая планета|Апланета сса]] — Амра иакәшо [[Астрономический объект|жәҩантә цәеижь]]уп: амасса азхоит ахатә гравитациа амчрала агьежь иазааигәоу аформа аиқәырхара, аха аорбита аҭыԥ [[планетезималь|апланетезималқәа]] рҟынтәи иамрыцқьаӡеит, апланета амҩанызагьы акәӡам<ref name="FinalResolution" />. Абри аилкаарала, Амратә система иазхаҵоу апланета ссақәа хәба амоуп: [[Церера]], [[Плутон]], [[Хаумеа]], [[Макемаке]], [[Эрида|Ерида]]<ref name="Dwarf Planets" />. Ҳахьаҟа даҽа обиектқәакгьы апланета ссақәа ҳәа иԥхьаӡахар алшоит — иаҳҳәап, [[(90377) Седна|Седна]], [[(90482) Орк|Орк]], [[(50000) Квавар|Квавар]]<ref name="Definition Committee" />. Зорбитақәа атранснептунтә обиектқәа ррегион аҿы иҟоу апланета ссақәа ''[[плутоид|аплутоидқәа]]'' ҳәа ирышьҭоуп<ref name="IAU0804" />. Амра иакәшо иаанхаз аобиектқәа — [[малые тела Солнечной системы|Амратә система ацәеижь хәыҷқәа]] роуп<ref name="FinalResolution" />.
Атерминқәа “арчы”, ''аҵаа'', ''ахаҳә'' рхы иадырхәоит Амратә системаҿы иахьабалак иуԥыло амаҭәашьарқәа еиуеиԥшым рыклассқәа рарбаразы. ''Ахаҳә'' ахархәара амоуп иҳараку [[Конденсация|аконденсациа]] ма аҭәара аԥхарра ҳаракқәа змоу аилаҵақәа рзы —[[Протопланетарная туманность|апротопланетатә наҟәраҿы]], зынӡаск аҭагылазаашьақәа зегьы рҿы ишкьакьаз иаанхоз<ref name="Podolak2000" />. Ахаҳәтә еилаҵақәа рахь иаҵанакуеит [[Силикаты (минералы)|асиликатқәеи]] аметаллқәеи, аихеи аникели реиԥш<ref name="Podolak1995" />. Урҭ аԥыжәара рымоуп Амратә система аҩныҵҟатәи ахәҭаҿы — адгьылтә гәыԥ апланетақәеи [[астероид|астероидқәеи]] реиҳарак шьақәдыргылоит. “Арчқәа” — даара илаҟәу аҭәара аԥхарреи [[Насыщенный пар|иҭәу афақь]] ақәыӷәӷәара ҳараки змоу амаҭәашьарқәа роуп, иаҳҳәап амолекулатә [[водород|ӡри]], [[гелий|агели]], [[неон|анеон]] — урҭ анаҟәраҿы еснагь арчытә ҭагылазаашьаҿы иҟан<ref name="Podolak2000" />. Урҭ аԥыжәара рымоуп Амратә система агәҭатәи ахәҭаҿы, Иупитери Сатурни реиҳарак шьақәдыргылоит. [[Аӡы|Аӡы]], [[метан|аметан]], [[аммиак]], [[сероводород|аӡритә сульфид]], акарбон диоксид<ref name="Podolak1995" /> реиԥш иҟоу амаҭәашьарқәа ''рҵаақәа'' рҭәара аԥхарра шәкыла келвинқәа рҟынӡа инаӡоит; убри аамҭазы [[термодинамическая фаза|ртермодинамикатә фаза]] акәша-мыкәшатәи ақәыӷәӷәареи аԥхарреи ирхьыԥшуп<ref name="Podolak2000" />. Урҭ Амратә система еиуеиԥшым арегионқәа рҿы аҵаақәа, аӡытә маҭәашьарқәа ма арчқәа реиԥш иуԥылар алшоит; анаҟәраҿы акәзар — аҭагылазаашьа кьакьаҿы ма арчытә фазаҿы иҟан<ref name="Podolak2000" />. Апланета-гигантқәа рымҩанызақәа реиҳарак аҵаатә маҭәашьарқәа рылоуп; урҭ иара убас Урани Нептуни («аҵаатә гигантқәа» ҳәа изышьҭоу) реиҳарак, насгьы Нептун аорбита анҭыҵ иҟоу аобиект хәыҷқәа рацәаны ишьақәдыргылоит<ref name="Podolak1995" /><ref name="zeilik" />. Арчқәеи аҵаақәеи еицны ''иԥыруа амаҭәашьарқәа'' ҳәа иалыркаауеит<ref name="Placxo" />.
== Аилазаара ==
<imagemap>
Файл: Solar planets.jpg|мини|Планеты Солнечной системы
circle 108 0 20 [[Амра|Солнце]]
circle 108 53 5 [[Меркури|Меркурий]]
circle 108 85 10 [[Венера|Венера]]
circle 108 115 10 [[Адгьыл|Земля]]
circle 108 145 7 [[Марс|Марс]]
circle 108 262 73 [[Иупитер|Юпитер]]
circle 108 417 59 [[Сатурн|Сатурн]]
circle 108 531 26 [[Уран|Уран]]
circle 108 599 24 [[Нептун|Нептун]]
</imagemap>
* [[Амра|Амра]]
** [[Межпланетная среда|Апланетабжьаратә ҭыԥ]]
* Амратә система аҩныҵҟатәи ахәҭа
** [[Планеты земной группы|Адгьылтә гәыԥ апланетақәа]]
*** 1. [[Меркури|Меркури]]
*** 2. [[Венера|Венера]]
*** 3. [[Адгьыл|Адгьыл]]
**** [[Амза|Амза]]
*** 4. [[Марс|Марс]]
**** [[спутники Марса|Марс амҩанызақәа]] ([[Фобос]], [[Деймос|Деимос]])
** [[Пояс астероидов|Астероидқәа рмаҟа]]
*** [[Церера]]
* Амратә система адәахьтәи ахәҭа
** [[Планеты-гиганты|Апланета-гигантқәа]]
*** 5. [[Иупитер|Иупитер]]
**** [[спутники Юпитера|Иупитер амҩанызақәа]]
**** [[кольца Юпитера|Иупитер амацәазқәа]]
*** 6. [[Сатурн|Сатурн]]
**** [[спутники Сатурна|Сатурн амҩанызақәа]]
**** [[кольца Сатурна|Сатурн амацәазқәа]]
*** 7. [[Уран|Уран]]
**** [[спутники Урана|Уран амҩанызақәа]]
**** [[кольца Урана|Уран амацәазқәа]]
*** 8. [[Нептун|Нептун]]
**** [[спутники Нептуна|Нептун амҩанызақәа]]
**** [[кольца Нептуна|Нептун амацәазқәа]]
** [[Комета|Акометақәа]]
** [[Кентавры (астероиды)|Акентаврқәа]]
** [[Транснептуновый объект|Атранснептунтә обиектқәа]]
*** [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]]
**** [[Плутон]]<ref>До [[Нанҳәамза 24]] [[2006|2006 год]]а Плутон считался девятой [[Планета|планетой]] Солнечной системы, но был лишён этого статуса решением XXVI Генеральной ассамблеи [[Международный астрономический союз|МАС]] в связи с открытием нескольких схожих небесных тел.</ref>
***** [[спутники Плутона|Плутон амҩанызақәа]]
**** [[Хаумеа]]<ref>{{cite web|url=http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0807/|title=IAU names fifth dwarf planet Haumea|publisher=International Astronomical Union|lang=en|access-date=2014-08-03|archive-date=2015-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150730184735/http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0807/|url-status=live}}</ref>
***** [[спутники Хаумеа|Хаумеа амҩанызақәа]]
**** [[Макемаке]]
***** [[S/2015 (136472) 1]]
**** [[(90482) Орк|Орк]]
**** [[Квавар]]
*** [[Рассеянный диск|Иԥсаҟьоу адиск]]
**** [[Эрида|Ерида]]
***** [[Дисномия (спутник)|Дисномиа]]
**** [[Гун-гун (транснептуновый объект)|Гун-гун]]
***** [[Сянлю (спутник)|Сианлиу]]
**** [[Farout]]
**** [[2018 AG37|Farfarout]]
* Ихароу аҭыԥқәа
** [[Гелиосфера|Агелиосфера]]
** [[Облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]]
*** [[(90377) Седна|Седна]]
=== Амра ===
{{main|Амра}}
[[Файл:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|мини|[[Прохождение Венеры по диску Солнца|Венера Амра адиск иахысны аиасра]]]]
Амра — Амратә система аеҵәа, насгьы уи акомпонент хада. Акапан (Адгьыл акапанқәа 332 900)<ref name="Sun Facts" /> азхоит аҵаулараҿы [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциа]] аныҟәгаразы<ref name="Jack B. Zirker" /> — уи аан амчхара дуӡӡа ҭыҵуеит, еиҳарак [[электромагнитное излучение|афымцамҳалдызтә шәахәаркра]] аформала [[Космическое пространство|аҭыԥҭаӡарахь]] иԥыруа; уи амаксимум ацәқәырԥа аурақәа 400—700 нм рдиапазон иақәшәоит — [[Видимое излучение|иубарҭоу алашара]] иашьашәалоу<ref name="Visible light" />.
Аеҵәатә классификациала, Амра G2 [[спектральные классы звёзд|акласс]] атиптә [[жёлтый карлик|сса ҩежь]] ауп. Ари ахьӡ умҩахнаҟьар алшоит, избанзар ҳгалактикаҿы иҟоу аеҵәақәа реиҳарак ирҿырԥшны, Амра еиҳа идуу, илашоу еҵәоуп<ref name="sun" />. Аеҵәа акласс еилкаахоит [[Диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Герцшпрунг — Рассел рдиаграммаҿы]] иааннакыло аҭыԥ ала — уи аеҵәақәа рылашареи рыхҟьа аԥхарреи реихьыԥшра аанарԥшуеит. Абжьааԥны еиҳа иԥхоу аеҵәақәа еиҳа илашоуп. Аеҵәақәа реиҳарак ари адиаграмма [[Главная последовательность|аишьҭагыла хада]] ҳәа изышьҭоу аҿы иҟоуп; Амра абри аишьҭагылара агәҭаншәа иҟоуп. Амра аҵкыс еиҳа илашо, иԥхо аеҵәақәа уамак ирацәаӡам, аха еиҳа илашьцоу, ихьшәашәоу аеҵәақәа ([[Красный карлик|асса ҟаԥшьқәа]]) лассы-лассы иуԥылоит — урҭ Агалактикаҿы иҟоу аеҵәақәа рҟынтәи 85% шьақәдыргылоит<ref name="sun" /><ref name="Smart" />.
Амра аишьҭагыла хадаҿы иааннакыло аҭыԥ иаанарԥшуеит агәыцәтә синтез азы иамоу аӡри амҵәаны ишыҟам, насгьы аеволиуциа агәҭаншәа ишыҟоу. Уажәы Амра хәыҷы-хәыҷла еиҳа илашахоит — аҿиара аԥхьатәи аетапқәа рзы алашара иахьатәи аҟынтәи 70% мацара ракәын ишьақәнаргылоз<ref name="Early Sun" />.
Амра [[Звёздное население|аеҵәатә популиациа]] I атип аеҵәоуп; уи шьақәгылеит Адунеи аҿиара аетап хьшәаҿы, убри аҟынтәи еиҳа иажәу II атип аеҵәақәа раасҭа [[водород|аӡрии]] [[Гелий|агелии]] раасҭа ихьанҭоу аелементқәа рацәаны иалоуп (астрономиаҿы урҭ аелементқәа «[[Металличность|аметаллқәа]]» ҳәа ирышьҭоуп)<ref name="Two Groups" />. Аӡрии агелии раҵкыс ихьанҭоу аелементқәа раԥхьатәи аеҵәақәа ргәыцәқәа рҿы ишьақәгылоит —убри аҟнытә Адунеи абарҭ аелементқәа рыла ибеиахаанӡа, аеҵәақәа раԥхьатәи абиԥара иахысыр акәын. Зегь реиҳа иажәу аеҵәақәа рҿы аметаллқәа маҷуп, еиҳа иқәыԥшу аеҵәақәа рҿы — еиҳауп. Иҟоуп агәаанагара, аметаллра ҳарак Амра [[Планетная система|апланетатә система]] аиуразы даара акраҵанакуан ҳәа — избан акәзар апланетақәа «аметаллқәа» [[Аккреция|раккрециала]] ишьақәгылоит<ref name="Metallicity" />.
==== Апланетабжьаратә ҭыԥ ====
{{main|Апланетабжьаратә ҭыԥ}}
[[Файл:Heliospheric-current-sheet.gif|мини|слева|[[Гелиосферный токовый слой|Агелиосфератә токтә шьаҭа]]]]
[[Солнечная радиация|Алашара]] иацны, Амра иҭнажьуеит еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа еиԥымҟьо рыцәқәырԥа (аплазма) — [[солнечный ветер|амратә ԥша]] ҳәа изышьҭоу. Ари ахәҭаҷқәа рыцәқәырԥа сааҭк {{s|1,5 миллион км}} аҟынӡа инаӡо ццакрала иалаҵәоит<ref name="Solar Wind" />, амра акәша-мыкәшатәи аҭыԥ ҭнарҭәаауеит, насгьы Амра азы апланетатә атмосфера аналог аԥнаҵоит (агелиосфера) — уи Амра аҟынтәи {{s|100 а.ц.}} ҳәаақәак рҟынӡа инаӡоит<ref name="Voyager" />. Уи [[межпланетная среда|апланетабжьаратә ҭыԥ]] ҳәа иашьҭоуп. Амра ахҟьаҿы [[Солнечная активность|активра]] ацәырҵрақәа — [[Солнечная вспышка|амратә лацәҟәысрақәеи]] [[корональные выбросы массы|акороналтә капан цҟьарақәеи]] реиԥш иҟоу — агелиосфера еиладырбгоит, [[Космическая погода|акосмостә мш]]гьы цәырыргоит<ref name="SunFlip" />. Агелиосфера аҩныҵҟа иреиҳау аструктура — [[гелиосферный токовый слой|агелиосфератә фымцатә шьаҭа]]: Амра игьежьуа амҳалдызтә мҽхакы апланетабжьаратә ҭыԥ анырра иаԥнаҵо аспиральтә хҟьа<ref name="Star Poles" /><ref name="Solar cycle" />.
[[Магнитное поле Земли|Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы]] амратә ԥша [[Атмосфера Земли|Адгьыл атмосфера]] амхра иаԥырхагоуп. Венереи Марси амҳалдызтә мҽхакы рымаӡам — уи иахҟьаны амратә ԥша хәыҷы-хәыҷла ратмосферақәа акосмос ахь иаршәуеит<ref name="Erosion by Wind" />. Акороналтә капан ҭыжьрақәеи урҭ иреиԥшу ацәырҵрақәеи амҳалдызтә мҽхакы рыԥсахуеит, Амра ахҟьа аҟынтәи амаҭәашьар рацәагьы ҭыргоит — сааҭк ала 10<sup>9</sup>—10<sup>10</sup> тонна раҟара<ref>''Schrijver, Carolus J.; Zwaan, Cornelis'' (2000). [https://books.google.com/books?id=QnfR5jwUQRsC Solar and stellar magnetic activity] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140702085444/https://books.google.com/books?id=QnfR5jwUQRsC |date=2014-07-02 }}. Cambridge University Press. ISBN 0-521-58286-5.</ref>. Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы аҽадҳәаланы, ари амаҭәашьар еиҳарак Адгьыл атмосфера хыхьтәи аполиус азааигәаратәи ашьаҭақәа рахь иақәшәоит — уаҟа абри аидҳәалара иахылҵуеит [[Полярное сияние|аполиартә лашарақәа]], еиҳарак [[Магнитный полюс|амҳалдызтә полиусқәа]] рзааигәара иубарҭо.
[[Космические лучи|Акосмостә шәахәақәа]] Амратә система анҭыҵынтәи иаауеит. Агелиосфереи, маҷк еиҵаны, апланетатә мҳалдызтә мҽхакқәеи Амратә система адәныҟатәи аныррақәа хәҭакахьала ирцәыхьчоит. [[Межзвёздная среда|Аеҵәабжьаратә ҭыԥаҿы]] акосмостә шәахәақәа рыжәпареи Амра амҳалдызтә мҽхакы амчреи аамҭа цацыԥхьаӡа еиҭасуеит — убри аҟнытә Амратә системаҿы акосмостә шәахәаркра аҩаӡара еснагь еиԥшӡам, ацәхьаҵрақәа рымҽхак ииашаны еилкаамзаргьы<ref name="Langner et al 2005" />.
Апланетабжьаратә ҭыԥ, зегьы ианреиҵаха, [[Космическая пыль|акосмостә саба]] аҟны иҟоу адиск асахьа змоу ҩ-ҭыԥк ирышьақәгыларҭоуп. Актәи — азодиактә сабатә ԥсҭҳәа — Амратә система аҩныҵҟатәи ахәҭаҿы иҟоуп; убри ауп [[зодиакальный свет|азодиактә лашара]] зыхҟьогьы. ИҞалап, уи цәырҵзар апланетақәа рнырра иахҟьаны астероидтә маҟа аҩныҵҟатәи аидысларақәа рыла<ref name="Zodiacal Cloud" />. Аҩбатәи ахәҭаа 10 инаркны {{s|40 а.ц.}} инаӡоит, насгьы, иҟалап, [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] аҩныҵҟатәи аобиектқәа рыбжьара еиԥшыз аидысларақәа рышьҭахь ицәырҵзар<ref name="Shortlist stars" /><ref name="Dust beyond Jupiter" />.
=== Амратә система аҩныҵҟатәи ахәҭа ===
Аҩныҵҟатәи ахәҭаҿы иҟоуп адгьылтә гәыԥ апланетақәеи астероидқәеи. Еиҳарак [[Силикаты (минералы)|асиликатқәеи]] аметаллқәеи рыла ишьақәгылоу аҩныҵҟатәи арегион аобъектқәа Амра иазааигәоуп, ари асистема зегьы иреиҵоу ахәҭоуп — уи арадиус еиҵоуп Иупитери Сатурни рорбитақәа рыбжьара иҟоу абжьаӡара аасҭа.
==== Адгьылтә гәыԥ апланетақәа ====
[[Файл:Terrestrial planet size comparisons.jpg|мини|Адгьылтә гәыԥ апланетақәа. Армарахьтә арӷьарахь: [[Меркури|Меркури]], [[Венера|Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]], [[Марс|Марс]] (ашәагаақәа амасштаб иақәшәоит, апланетабжьаратә бжьаӡарақәа — мап)]]
{{main|Адгьылтә гәыԥ апланетақәа}}
Амра иазааигәоу ԥшьы-планетак, адгьылтә гәыԥ апланетақәа ҳәа изышьҭоу, еиҳарак ихьанҭоу ахәҭаҷқәа рыла ишьақәгылоуп, [[спутники в Солнечной системе|рымҩанызақәа]] рхыԥхьаӡара маҷуп (0—2), [[Кольца планет|амацәазқәа]]гьы рымаӡам. Урҭ еиҳарак ишьақәгылоуп аҭәара зцәыуадаҩу аминералқәа — [[Мантия Земли|рмантиеи]] [[Земная кора|рцәеи]] шьақәзыргыло асиликатқәа реиԥш — насгьы [[Ядро Земли|ргәыцә]] шьақәзыргыло аметаллқәа — [[железо|аихеи]] [[никель|аникели]] реиԥш — рыла. Урҭ апланетақәа рҟынтәи хԥа — Венера, Адгьыл, Марс — [[атмосфера]] рымоуп; зегьы ирымоуп [[Ударный кратер|аидысларатә кратерқәеи]] [[Тектоника|атектоникатә]] релиеф аҷыдарақәеи — [[рифт|арифттә]] ҭагәаҩарақәеи [[вулкан|авулканқәеи]] реиԥш иҟоу<ref>{{Cite web |url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html |title=Солнечная система |access-date=2010-03-16 |archive-date=2011-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110907062645/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://sunsys.narod.ru/mars.htm |title=Марс |access-date=2010-03-16 |archive-date=2010-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100206085544/http://sunsys.narod.ru/mars.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://space.rin.ru/articles/html/117.html |title=Поверхность Марса |access-date=2020-06-26 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806165637/https://space.rin.ru/articles/html/117.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://space.rin.ru/articles/html/54.html |title=Поверхность Венеры |access-date=2020-06-26 |archive-date=2020-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929022457/https://space.rin.ru/articles/html/54.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://galspace.spb.ru/index9.html |title=Венера — кривое зеркало Земли |access-date=2010-03-16 |archive-date=2010-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100824055215/http://galspace.spb.ru/index9.html |url-status=live }}</ref><ref>Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение. С. 73—75.</ref>.
===== Меркури =====
[[Файл:Mercury in natural color.png|мини|Меркури]]
{{main|Меркури}}
Меркури (Амра аҟынтәи {{s|0,4 а.ц.}}) Амра зегь реиҳа иазааигәоу, асистемаҿгьы зегь реиҳа ихәыҷу планетоуп (Адгьыл акапан аҟнытә 0,055). Апланета амҩанызақәа амаӡам. Ахҟьа арелиеф аҷыдаҟазшьақәа, аидысларатә кратерқәа рыдагьы — шә-километрала еиҵыху иҟьаҟьоу аҵәҩанқәа рацәоуп. Иҟоуп агәаанагара, урҭ цәырҵит ҳәа апланета аҭоурых алагамҭазтәи аӡхыҵратә деформациақәа ирыхҟьаны — Меркури аҵәҩан иаԥну агьежьреи Амра акәшареи рпериодқәа ррезонанс ианҭамгылацыз аамҭазы<ref name="Schenk" />. Меркури даара иҭацәу атмосфера амоуп — уи шьақәгылоуп амратә ԥша апланета ақәыԥшылара аҟынтәи «иҭнажьыз» атомқәа рыла<ref name="Bill Arnett" />. Меркури аихатә гәыцә ду аҟазаареи ацәа ҵаӷареи макьана иазхаша аилыркаара рымаӡам. Иҟоуп агипотеза: иласу аелементқәа рыла ишьақәгылаз апланета адәахьтәи ашьаҭақәа еидыслара дуӡӡак иахҟьаны икыдыршшаан — убри ала апланета ашәагаагьы маҷхеит ҳәа<ref name="Collisional stripping" />. Мамзаргьы Амра қәыԥш ашәахәаркра амаҭәашьар инагӡоу аккрециа иаԥырхагахар алшон<ref name="Partial volatilization" />.
===== Венера =====
[[Файл:Venus globe.jpg|мини|Венера (атмосфера ада ахәаԥшышьа аиҭашьақәыргылара, арадартә фотоҭыхра ашьаҭала иҟаҵоу)]]
{{main|Венера}}
Венера шәагаала Адгьыл иазааигәоуп (Адгьыл акапан 0,815), насгьы, Адгьыл еиԥш, аихатә гәыцә иакәыршаны асиликаттә хҩа жәпеи атмосфереи амоуп (убри иахҟьаны Венера лассы-лассы Адгьыл «аеҳәшьа» ҳәа иашьҭоуп). Иҟоуп аҩныҵҟатәи агеологиатә активра ашаҳаҭрақәагьы. Аха Венера аӡы ахыԥхьаӡара Адгьыл аҿы иҟоу аасҭа акырӡа имаҷуп, атмосферагьы 90-нтә еиҳа ижәпоуп. Венера амҩанызақәа амаӡам. Ари ҳсистемаҿы зегь реиҳа иԥхо планетоуп — ақәыԥшылара аԥхарра 400°C иреиҳауп. Ас еиԥш иҳараку аԥхарра еиҳа изыхҟьаз [[парниковый эффект|апарниктә еффект]] ауп — акарбон адиоксид ала ибеиоу атмосфера жәпа иахылҿиааз<ref name="Climate on Venus" />. Венера иахьатәи агеологиатә активра адырга наӡақәа амаӡам, аха атмосфера жәпа аԥсыҽхара иацәызыхьчаша амҳалдызтә мҽхакы ахьамам азы, иҟалап атмосфера авулкантә ԥжәарақәа рыла лассы-лассы аҽханарҭәаауеит ҳәа агәаанагара иашазаргьы<ref name="Paul Rincon" />.
===== Адгьыл =====
{{main|Адгьыл}}
[[Файл:The Earth seen from Apollo 17.jpg|мини|Адгьыл]]
Адгьыл адгьылтә гәыԥ апланетақәа рҟынтәи зегь реиҳа идуу, насгьы зегь реиҳа еилаӷәӷәоу планетоуп. Адгьыл аҿы [[тектоника плит|аплитақәа ртектоника]] ыҟоуп. Адгьыл ада даҽаџьара аԥсҭазаара аҟазаара азҵаара аартны иаанхоит<ref name="life" />. Адгьылтә гәыԥ апланетақәа рыбжьара Адгьыл иналукааша планетоуп (раԥхьаӡа инаргыланы, [[гидросфера|агидросфера]] абзоурала). Адгьыл [[Атмосфера|атмосфера]] егьырҭ апланетақәа ратмосферақәа зынӡа иреиԥшым — уи иалоуп зхы иақәиҭу [[кислород|аҵәыҵәри]]<ref name="Earths Atmosphere" />. Адгьыл иамоуп аԥсабаратә мҩанызак — [[Амза|Амза]], Амратә система адгьылтә гәыԥ апланетақәа рымҩаныза ду заҵәы.
===== Марс =====
{{main|Марс}}
[[Файл:Mars Hubble.jpg|мини|Марс]]
Марс Адгьыли Венереи раасҭа ихәыҷуп (Адгьыл акапан 0,107). Иара иамоуп еиҳарак [[диоксид углерода|арацәаҵәыҵәтә рчы]]ла ишьақәгылоу атмосфера, ақәыԥшылараҿтәи ақәыӷәӷәара 6,1 [[бар (единица измерения)|мбар]] (адгьылтә аҟнытә 0,6%)<ref name="Mars Atmosphere" />. Ахҟьаҿы авулканқәа ыҟоуп, урҭ рҟынтә иреиҳау — [[Олимп (Марс)|Олимп]] — адгьылтә вулканқәа зегьы раасҭа идууп, ҳаракырала 21,2 км рҟынӡа инаӡоит<ref>''Ж. Ф. Родионова, Ю. А. Илюхина.'' [http://www.ipages.ru/index.php?ref_item_id=4262&ref_dl=1 Новая карта рельефа Марса] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20131203010433/http://www.ipages.ru/index.php?ref_item_id=4262&ref_dl=1 |date=2013-12-03 }}</ref>. Арифттә ҭаҳарақәа ([[долины Маринер|Маринер идәҳәыԥшқәа]]), авулканқәа ирыцны, ииасыз агеологиатә усура шаҳаҭра азыруеит, еиуеиԥшым адыррақәа рыла, аҵыхәтәантәи 2 миллион шықәса рыҩныҵҟагьы аҭыԥ змаз<ref name="David Noever" />. Марс ақәыԥшылара аҟаԥшьра зыхҟьо уи агрунт аҟны [[Гематит|аихатә оксид]] рацәаны иахьыҟоу ауп<ref name="Kids Eye" />. Апланета иамоуп ҩ-мҩанызак — [[Фобос]], [[Деймос|Деимос]]. Урҭ ирҭаслымыз астероидқәа роуп ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="Satellites of Mars" />. Иахьатәи амш азы (Адгьыл ашьҭахь) Марс Амратә системаҿы зегь реиҳа инарҵауланы иҭҵаау планетоуп.
==== Астероидқәа рмаҟа ====
{{main|Астероидқәа рмаҟа}}
[[Файл:InnerSolarSystem ab.png|мини|[[Пояс астероидов|Астероидтә маҟа]] (шкәакәа) иара убас [[Троянские астероиды Юпитера|Троиатәи астероидқәа]] (иаҵәа)]]
[[Файл:Asteroids_in_Gaia_data_release_3_ESA24305910.png|мини|[[Gaia]] ахԥатәи акаталог аҵыхәтәантәи аверсиа ({{lang-en|Data Release 3}}, Gaia DR3) адыррақәа рыла 150 000 еиҳаны астероидқәа рорбитақәа — Амратә система аҩныҵҟатәи ахәҭақәа инадыркны Иупитер ахьыҟоу иҟоу Троиатәи астероидқәа рҟынӡа, еиуеиԥшым аԥштәытә кодқәа рыла. Агәҭаны иҟоу агьежь ҩежь Амра аанарԥшуеит. Ажәҩанԥштәы иаанарԥшуеит Амратә система аҩныҵҟатәи ахәҭа, Адгьыл азааигәара иҟоу астероидқәа — Марси адгьылтә гәыԥ апланетақәеи рорбитақәа ирхысуа — ахьыҟоу. Марси Иупитери ирыбжьоу амаҟа хада шьацԥшшәылоуп. Иупитер атроиаа ҟаԥшьқәоуп.]]
[[Файл:Asteroids_on_13_June_2022_with_Gaia_ESA24306000.png|мини|Астероидцыԥхьаӡа 2022 шықәса рашәарамза 13 рзы иахьыҟаз ҭыхуп. Астероидцыԥхьаӡа асегмент ала иаарԥшуп, уи 10 мшы рыҩныҵҟа аныҟәара аанарԥшуеит. Аҩныҵҟатәи ацәеижьқәа Амра иаакәыршаны еиҳа ирласны ицоит (агәҭаны иҟоу агьежь ҩежь хәыҷы). Ажәҩанԥштәы иаанарԥшуеит Амратә система аҩныҵҟатәи ахәҭа, Адгьыл азааигәара иҟоу астероидқәа — Марси адгьылтә гәыԥ апланетақәеи рорбитақәа ирхысуа ахьыҟоу. Марси Иупитери рыбжьара иҟоу амаҟа хада шьацԥштәуп. «Аԥсҭҳәа» патырқалԥштәқәа ҩба Иупитер атроиатәи астероидқәа ирышьашәалоит.]]
Амратә системаҿы зегь реиҳа ирылаҵәоу [[малые тела Солнечной системы|ацәеижь хәыҷқәа]] роуп [[Астероид|астероидқәа]].
Астероидтә маҟа аорбита ааннакылоит Марси Иупитери рыбжьара, Амра аҟынтәи 2,3 инаркны {{s|3,3 а.ц.}} рыбжьара. [[гипотезы о существовании планеты между Марсом и Юпитером|Марси Иупитери рыбжьара апланета аҟазаара иазку агипотезақәа]] ықәыргылан, аха аҵыхәтәаны ишьақәырӷәӷәамхеит (иаҳҳәап, агипотетикатә планета [[Фаэтон (планета)|Фаетон]]) — уи Амратә система ашьақәгылара раԥхьатәи аетапқәа рзы еилаҳаит, аԥҽыхақәа астероидқәаны иҟалеит, урҭ астероидтә маҟа шьақәдыргылеит. Иахьатәи ахәаԥшышьақәа рыла, астероидқәа Амратә система ашьақәгылара иацәынхаз роуп ([[планетозималь|апланетозималқәа]]), урҭ Иупитер агравитациатә ныррақәа ирыхҟьаны цәеижь дук аҳасабала аҽеидкылара рылымшеит<ref name="Petit" />.
Астероидқәа ршәагаақәа метрқәак инаркны шә-километрақәак рҟынӡа инаӡоит. Астероидқәа зегьы [[малые тела Солнечной системы|Амратә система ацәеижь хәыҷқәа]] ҳәа иԥхьаӡоуп, аха уажәы астероидқәа ҳәа иԥхьаӡоу цәеижьқәак — иаҳҳәап, [[(4) Веста|Вестеи]] [[(10) Гигея|Гигеиеи]] — [[гидростатическое равновесие|агидростатикатә еиҟарара]] ныҟәыргоит ҳәа иаарԥшхар, апланета ссақәа ҳәа еиҭаԥхьаӡахар ҟалоит<ref name="Planet Definition" />.
Амаҟаҿы иҟоуп километрак аҵкыс еиҳау адиаметр змоу аобиектқәа жәа-нызқьла, иҟалап миллионла<ref name="Twice asteroids" />. Ус шакәугьы, амаҟа астероидқәа зегьы рыкапан еизакны Адгьыл акапан азықьхәҭак аҵкыс еиҳаӡам ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="Krasinsky2002" />. Здиаметр 100 мкм инаркны 10 м рҟынӡа иҟоу [[Астрономический объект|ажәҩантә цәеижьқәа]] [[метеороид|аметеороидқәа]] ҳәа ирышьҭоуп<ref name="Meteoroid" />. Еиҳа ихәыҷу ахәҭаҷқәа [[космическая пыль|акосмостә саба]] ҳәа иԥхьаӡоуп.
===== Астероидқәа ргәыԥқәа =====
Астероидқәа рорбитақәа рҟазшьақәа инарықәыршәаны агәыԥқәеи аҭаацәарақәеи рыла еихшоуп. [[Спутник астероида|Астероид амҩанызақәа]] — егьырҭ астероидқәа орбитала ирыкәшо астероидқәа роуп. Урҭ апланетақәа рымҩанызақәа реиԥш еилыкка иалкааӡам — зны-зынла урҭ рҩыза аҟара идууп. Астероидтә маҟаҿы иҟоуп иара убас амаҟа хада акометақәа, иҟалап урҭ Адгьыл аҿтәи аӡы иахыҵхырҭаны иҟазҭгьы<ref name="Earths Water" />.
[[Троянские астероиды Юпитера|Троиатәи астероидқәа]] Иупитер Лагранж иҭыԥқәа [[Точки Лагранжа#L4 и L5|L{{sub|4}}, L{{sub|5}}]] рҿы иҟоуп (агравитациатә ҭышәынтәалара змоу, апланета анырра ахьыҟоу арегионқәа — урҭ апланета аорбитала иара иацныҟәоит); атермин ''«троиаа»'' егьырҭ апланетақәа ма амҩанызақәа Лагранж иҭыԥқәа рҿы иҟоу астероидқәа рзгьы ахархәара амоуп (Иупитер атроиаа рыда, еицырдыруеит [[Троянские астероиды Земли|Адгьыл]], [[Троянские астероиды Марса|Марс]], [[Троянские астероиды Урана|Уран]], [[Троянские астероиды Нептуна|Нептун]] рытроиаа). [[Семейство Хильды|Хильда аҭаацәара]] иаҵанакуа астероидқәеи Иупитери [[Щели Кирквуда|2:3]] арезонанс рымоуп — даҽакала иуҳәозар, Иупитер Амра ҩынтә ианакәшо аамҭа иалагӡаны урҭ хынтә Амра иакәшоит<ref name="Barucci" />.
Иара убасгьы аҩнуҵҟатәи Амратә системаҿы иҟоуп астероидқәа ргәыԥқәа, урҭ рорбитақәа Меркури инаркны Марс аҟынӡа инеиуеит. Урҭ рҟынтәи жәпакы рорбитақәа аҩныҵҟатәи апланетақәа рорбитақәа ирхьысуеит<ref name="MorbidelliAstIII" />.
===== Церера =====
{{Main|Церера}}
Церера {{s|(2,77 а.ц.)}} — [[карликовая планета|планета сс]]оуп, насгьы астероидтә маҟаҿы зегь реиҳа идуу цәеижьуп. Церера адиаметр 1000 км маҷк еиҵоуп, насгьы ахатә гравитациа анырра ала асфератә форма аиқәырхаразы иазхоу акапан амоуп. Аартра ашьҭахь Церера планетак аҳасабала иԥхьаӡан, аха анаҩстәи ахылаԥшрақәа Церера азааигәара астероидқәа рацәаны раарԥшра ахьахылҿиааз азы, 1850-тәи ашықәсқәа рзы астероидқәа ирхыраԥхьаӡалеит<ref name="History of Asteroids" />. 2006 шықәсазы уи даҽазнык апланета сса ҳәа иԥхьаӡахеит.
=== Амратә система адәахьтәи ахәҭа ===
Амратә система адәахьтәи арегион аҿы иҟоуп арчытә гигантқәеи урҭ рымҩанызақәеи, иара убасгьы транснептунтәи аобиектқәа, астероид-комета-арчытә Коипер имаҟа, Иԥсаҟьоу адиск, иара убас Оорт иԥсҭҳәа. Апериод кьаҿ змоу акометақәа жәпакы, иара убас [[Кентавры (астероиды)|астероид-центаврқәа]] рорбитақәагьы ари арегион иалсуеит. Ари арегион аобиект ӷәӷәақәа, Амра иахьацәыхароу, убри аҟынтә рыԥхарра еиҳа иахьылаҟәу иахҟьаны, [[Аӡы|аӡы]], [[аммиак]], [[метан|аметан]] рҵаақәа рымоуп. Иҟоуп агипотезақәа — адәахьтәи арегион аҿы апланета [[Тюхе (гипотетическая планета)|Тиухе]], иҟалап, даҽа «[[Планета X|Планетақәак X]]», иара убасгьы Амра аеҵәа-мҩаныза [[Немезида (звезда)|Немезида]] — рыҟазаара иазку.
==== Апланета-гигантқәа ====
[[Файл:Gas planet size comparisons.jpg|мини|upright=1.5|Апланета-гигантқәа. Армарахьтә арӷьарахь: [[Иупитер|Иупитер]], [[Сатурн|Сатурн]], [[Уран|Уран]], [[Нептун|Нептун]] (ашәагаақәа амасштаб ала, апланетабжьаратә бжьаӡарақәа — мап)]]
{{Main|Апланета-гигантқәа}}
Аԥшь-планета-гигантк — [[газовая планета|арчытә гигантқәа]] ҳәагьы изышьҭоу — зегьы еицны Амра иакәшо аорбитақәа рыла иныҟәо аматериа акапан 99% рымоуп. Иупитери Сатурни еиҳарак аӡрии агелии рыла ишьақәгылоуп; Урани Нептуни реилазаараҿы аҵаа еиҳаны иҟоуп. Убри аҟнытә астрономцәа шьоукы урҭ хазтәи категориак— «аҵаатә гигантқәа» иаларҵоит<ref name="Giant Planets" />. Аԥшь-планета-гигантк зегьы [[Кольца планет|амацәазқәа]] рымоуп, аха Сатурн амацәазтә система заҵәык ауп Адгьыл аҟынтәи имарианы иубарҭоу.
===== Иупитер =====
[[Файл:Jupiter from Voyager 2.jpg|мини|Иупитер]]
{{Main|Иупитер}}
Иупитер акапан Адгьыл акапан аасҭа 318-нтә еиҳауп, насгьы егьырҭ апланетақәа зегьы еицҵаны рыкапан аасҭа 2,5-нтә еиҳауп. Уи еиҳарак [[водород|аӡрии]] [[Гелий|агелии]] рыла ишьақәгылоуп. Иупитер аҩныҵҟатәи аԥхарра ҳаракы иахҟьаны атмосфераҿы абжа-иааиԥымҟьо аԥшаҵәыҩтә структурақәа рацәаны иҟалоит, иаҳҳәап, аԥсҭҳәақәа рцәаҳәақәеи [[Большое красное пятно|Ашәыта ҟаԥшь Ду]]и реиԥш иҟоу.
Иупитер иамоуп [[Спутники Юпитера|97 мҩаныза]]<ref>{{Cite news|title=American Astronomer Finds Two New Moons Around Jupiter. His Record May Never Be Beaten.|url=https://www.iflscience.com/american-astronomer-finds-two-new-moons-around-jupiter-his-record-may-never-be-beaten-80096|website=IFLScience|access-date=2026-03-28|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251104043719/https://www.iflscience.com/american-astronomer-finds-two-new-moons-around-jupiter-his-record-may-never-be-beaten-80096|archive-date=2025-11-04}}</ref>. Иреиҳаӡоу ԥшьба — [[Ганимед (спутник)|Ганимед]], [[Каллисто (спутник)|Каллисто]], [[Ио (спутник)|Ио]], [[Европа (спутник)|Европа]] — адгьылтә гәыԥ апланетақәа иреиԥшуп абас еиԥш иҟоу ацәырҵрақәа рыла, иаҳҳәап, авулкантә усуреи аҩныҵҟатәи арԥхареи<ref name="Galilean Satellites" />. Ганимед — Амратә системаҿы зегь реиҳа идуу амҩаныза — шәагаала Меркури иаԥнагоит.
===== Сатурн =====
[[Файл:Natural color global view of Saturn and its rings.jpg|мини|Сатурн]]
{{Main|Сатурн}}
Инарҭбаау [[Кольца Сатурна|амацәазтә система]]ла еицырдыруа Сатурн атмосфереи амҳалдызасфереи рыструктурала маҷк Иупитер иеиԥшуп. Сатурн аҭаӡара Иупитер аҭаӡара 60% иаҟаразаргьы, акапан (Адгьыл акапанқәа 95) Иупитер акапан ахԥатәи ахәҭак аҵкыс еиҵоуп; убас ала, Сатурн Амратә системаҿы зегь реиҳа еилаӷәӷәам апланета ауп (иара абжьаратәи аилаӷәӷәара аӡи [[бензин|абылтәи]] реилаӷәӷәарақәа раасҭагьы еиҵоуп).
Сатурн иамоуп [[Спутники Сатурна|ишьақәырӷәӷәоу 285 мҩаныза]]<ref>{{статья|автор=Григорий Студнев|заглавие=Кольца Сатурна оказались обломками двух лун|ссылка=https://siriusmag.ru/articles/1762-kolca-saturna-okazalis-oblomkami-dvuh-lun/|издание=Журнал «Сириус»|год=9 октября 2023|archive-date=2024-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240827063551/https://siriusmag.ru/articles/1762-kolca-saturna-okazalis-oblomkami-dvuh-lun/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecsrjournal.in/saturn-welcomes-11-new-moons-raising-total-count-to-285/|title=Saturn Welcomes 11 New Moons, Raising Total Count to 285|lang=en-US|first=Pooja|last=Shah|website=The CSR Journal|date=2026-03-18|access-date=2026-03-28}}</ref>; урҭ рҟынтәи ҩба — [[Титан (спутник)|Титан]]и [[Энцелад (спутник)|Енцелад]]и — агеологиатә усура адыргақәа аадырԥшуеит. Аха ари аусура Адгьыл аҿы иҟоу иеиԥшӡам, избан акәзар уи еиҳарак [[Криовулканизм|аҵаа аусура]] иахҟьоуп<ref name="Cryovolcanism" />. Шәагаала [[Меркури|Меркури]] иаԥызгго Титан — Амратә системаҿы атмосфера еилаӷәӷәа змоу мҩаныза заҵәуп.
===== Уран =====
[[Файл:Uranus Voyager2 color calibrated.png|мини|Уран]]
[[Файл:Neptune Voyager2 color calibrated.png|мини|Нептун]]
{{Main|Уран (апланета)|l1=Уран}}
Уран акапан Адгьыл акапан аасҭа 14-нтә еиҳауп, апланета-гигантқәа рыбжьара зегь реиҳа иласу ауп. Егьырҭ апланетақәа рыбжьара уи налукаартә иҟазҵо — «аган иқәианы» иахьыгьежьуа ауп: Уран аекватор аҟьаҟьара аорбита аҟьаҟьарахь 98° рҟынӡа еиҵыхуп<ref name="Seidelmann2007">{{статья |заглавие=Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 |издание=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy|Celestial Mech. Dyn. Astr.]] |том=90 |страницы=155—180 |doi=10.1007/s10569-007-9072-y |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y |язык=en |тип=journal |автор=Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al. |год=2007 |archive-date=2019-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519224523/http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y }}</ref>. Егьырҭ апланетақәа игьежьуа аӷырӷынқәа ирыҿурԥшыр ҟалозар, Уран еиҳарак икәымпылуа ампыл угәаланаршәоит. Иара егьырҭ арчытә гигантқәа раасҭа кырӡа еиҳа ихьшәашәоу агәыцә амоуп, насгьы акосмосахь аԥхарра даара имаҷны иҭнажьуеит<ref name="Hawksett" />.
Уран аҟны иаартуп [[Спутники Урана|27 мҩаныза]]; зегь реиҳа идуқәоу — [[Титания (спутник)|Титаниа]], [[Оберон (спутник)|Оберон]], [[Умбриэль (спутник)|Умбриел]], [[Ариэль (спутник)|Ариел]], [[Миранда (спутник)|Миранда]].
===== Нептун =====
{{Main|Нептун}}
[[Нептун|Нептун]], Уран аасҭа маҷк ишеиҵоугьы, акапан ала еиҳауп (Адгьыл акапанқәа 17), убри аҟнытә еиҳа еилаӷәӷәоуп. Иара аҩныҵҟатәи аԥхарра еиҳаны иҭнажьуеит, аха Иупитери Сатурни реиԥш ирацәаны акәымкәа<ref name="Podolak" />.
Нептун иамоуп [[Спутники Нептуна|еицырдыруа 14 мҩаныза]]. Зегь реиҳа идуу — [[Тритон (спутник)|Тритон]] — геологиала аԥсы ҭоуп, аӡытә азот [[гейзер|агеизерқәа]] аманы<ref name="Geysers on Triton" />. Тритон [[Ретроградное движение|иаҿагыло ахырхарҭала иныҟәо]] мҩаныза ду заҵәуп. Иара убас Нептун иацуп «[[Троянские астероиды Нептуна|Нептун атроиаа]]» ҳәа изышьҭоу [[астероид|астероидқәа]] — урҭи иареи 1:1 [[Орбитальный резонанс|арезонанс]] рымоуп.
===== Ажәбатәи апланета =====
{{Main|Ажәбатәи апланета}}
2016 шықәса ажьырныҳәамза 20 рзы Калифорниатәи атехнологиатә институт астрономцәа [[Браун, Майкл (астроном)|Маикл Браун]]и [[Батыгин, Константин|Константин Батыгин]]и ирҳәеит Амратә система аҵкараҿы, Плутон аорбита анҭыҵ, ажәбатәи апланета ыҟазар шалшо. Апланета акапан ала Адгьыл аасҭа жәантә рҟынӡа еиҳауп, Амра иацәыхароуп [[Нептун|Нептун]] аасҭа 20-нтә рҟынӡа еиҳаны (90 миллиард километра), насгьы Амра {{num|10 000}}—{{num|20 000}} шықәса рыла иакәшоит<ref>https://www.caltech.edu/news/caltech-researchers-find-evidence-real-ninth-planet-49523 Caltech Researchers Find Evidence of a Real Ninth Planet</ref>. Маикл Браун игәаанагарала, ари апланета ииашаҵәҟьаны аҟазаара алшара « 90% раҟара» ыҟоуп<ref>{{Cite news|title = New evidence suggests a ninth planet lurking at the edge of the solar system|url = https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/01/20/new-evidence-suggests-a-ninth-planet-lurking-at-the-edge-of-the-solar-system/|newspaper = The Washington Post|date = 2016-01-20|access-date = 2016-01-20|issn = 0190-8286|lang = en|first1 = Joel|last1 = Achenbach|first2 = Rachel|last2 = Feltman|archive-date = 2019-09-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20190921152211/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/01/20/new-evidence-suggests-a-ninth-planet-lurking-at-the-edge-of-the-solar-system/}}</ref>. Макьаназы аҵарауаа ари агипотезатә планета «Ажәбатәи апланета» ҳәа мацара иашьҭоуп<ref>{{Cite web |url=https://dni.ru/tech/2016/1/20/326049.html |title=Обнаружена новая планета Солнечной системы |access-date=2020-06-26 |archive-date=2020-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809112207/https://dni.ru/tech/2016/1/20/326049.html |url-status=live }}</ref> ({{lang-en|Planet Nine}}).
==== Акометақәа ====
{{Main|Акомета}}
[[Файл:Comet c1995o1.jpg|мини|upright|[[C/1995 O1 (Хейла — Боппа)|Хеил — Бопп]] ркомета]]
Акометақәа — Амратә система ацәеижь хәыҷқәа роуп, абжьааԥны ршәагаа километрақәак ыҟоуп, еиҳарак иԥыруа амаҭәашьарқәа (аҵаақәа) рыла ишьақәгылоуп. Урҭ рорбитақәа [[эксцентриситет|аексцентриситет]] ду рымоуп — закәанла, рперигели аҩныҵҟатәи апланетақәа рорбитақәа рыҩныҵҟа иҟоуп, рафели — Плутон анҭыҵ ихараны. Акомета Амратә система аҩныҵҟатәи ахәҭахьы иҭаланы Амра ианазааигәахо, уи аҵаатә қәыԥшылара аҭабара, [[ионизация|аионизациа]] аиура иалагоит — убас иҟалоит [[Кома (комета)|акома]]: арчи асабеи рыла ишьақәгылоу ихәхәоу аԥсҭҳәа, лассы-лассы Адгьыл аҟынтәи [[Невооружённый глаз|блала]] иубарҭоу.
Апериод кьаҿ змоу акометақәа рпериод 200 шықәса аҵкыс еиҵоуп. Апериод ду змоу акометақәа рпериод зқьышықәсала иҟазар алшоит. Апериод кьаҿ змоу акометақәа рхыҵхырҭа Коипер имаҟа ауп ҳәа иԥхьаӡоуп, апериод ду змоу акометақәа — иаҳҳәап, [[C/1995 O1 (Хейла — Боппа)|акомета Хеил — Бопп]] — рхыҵхырҭа [[облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] ауп ҳәа иԥхьаӡоуп. Акометақәа рҭаацәарақәа рацәаны — иаҳҳәап, [[Околосолнечные кометы Крейца|Креиц иамразааигәаратәи акометақәа]] — цәеижьк аилаҳара иахҟьаны ишьақәгылеит<ref name="Cometary fragmentation" />. Агиперболатә орбитақәа змоу кометақәак Амратә система анҭыҵынтәи иаазар ауеит, аха урҭ рорбита иашақәа рышьақәыргылара уадаҩуп<ref name="hyperbolic" />. Акометажәқәа — иԥыруа змаҭәашьарқәа реиҳарак ҭабахьоу — лассы-лассы астероидқәа ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="Comets aging" />.
==== Акентаврқәа ====
{{Main|Ацентаврқәа (астероидқәа)}}
Акентаврқәа — аҵаатә, акометақәа иреиԥшу аобиектқәа роуп, рорбита аҵәҩанбжа ду Иупитер атәы аасҭа еиҳауп {{s|(5,5 а.ц.)}}, Нептун атәы аасҭа еиҵоуп {{s|(30 а.ц.)}}. Еицырдыруа акентаврқәа рҟынтәи иреиҳау — [[(10199) Харикло|Харикло]] — адиаметр 250 км рҟынӡа ыҟоуп<ref name="spitzer" />. Раԥхьа иаартыз акентавр — [[(2060) Хирон|Хирон]] — акомета (95P) ҳасабалагьы иԥхьаӡоуп, избан акәзар Амра ианазааигәахо, акометақәа реиԥш, акома аиууеит<ref name="Chiron biography" />.
[[Файл:Pluto and Charon from Hubble.jpg|мини|Плутони Харони]]
==== Атранснептунтә обиектқәа ====
{{Main|Транснептунтәи аобиект}}
Нептун анҭыҵтәи аҭыԥҭаӡара — мамзаргьы «атранснептунтәи аобиектқәа ррегион» — уажәгьы еиҳарак иҭҵааӡам. Иҟалап уи иаҵанакуа ацәеижь хәыҷқәа мацара ракәзар, еиҳарак ахаҳәи аҵааи рыла ишьақәгылоу. Ари арегион зны-зынла «адәахьтәи Амратә система» иаларҵоит, аха еиҳарак ари атермин ахархәара аиуеит астероидтә маҟа анҭыҵ инаркны Нептун аорбита аҟынӡа иҟоу аҭыԥҭаӡаразы.
===== Коипер имаҟа =====
{{Main|Коипер имаҟа}}
[[Файл:Outersolarsystem objectpositions labels comp-ab.png|мини|слева|Еицырдыруа Коипер имаҟа аобиектқәа (иаҵәа), адәахьтәи апланетақәа ԥшьба ирҿырԥшны иаарԥшу. Амасштаб [[Астрономическая единица|астрономиатә цырақәа]] рыла иаарԥшуп. Асахьа аҵаҟатәи аҭыԥ лашьца — адгьылтә хылаԥшҩы изы [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] афон аҿы иҟоу аҭыԥ ауп: уи аеҵәақәа рылашара иахҟьаны, лашарала имаҷу аобиектқәа реиҩдыраара залшахом.]]
Коипер имаҟа — Амратә система ашьақәгылараантәи ареликтқәа ррегион — астероидтә маҟа иеиԥшу аԥҽыхақәа рмаҟа ду ауп, аха еиҳарак аҵаа ала ишьақәгылоуп<ref name="Physical" />. Амра аҟынтәи 30 инаркны {{s|55 а.ц.}} рыбжьара ишьҭоуп. Еиҳарак Амратә система ацәеижь хәыҷқәа рыла ишьақәгылоуп, аха Коипер имаҟа иреиҳау аобиектқәа рацәаны — иаҳҳәап, [[(50000) Квавар|Квавар]], [[(20000) Варуна|Варуна]], [[(90482) Орк|Орк]] — рпараметрқәа инарҵауланы рышьақәыргылара ашьҭахь апланета ссақәа ҳәа еиҭаԥхьаӡахар алшоит. Ахәшьарақәа рыла, Коипер имаҟа аобиектқәа 100 000 инареиҳаны рдиаметр 50 км еиҳауп, аха амаҟа зегьы акапан Адгьыл акапан ажәабатәи, мамзаргьы ашәктәи ахәҭак мацара иаҟароуп<ref name="Delsanti" />. Амаҟа иаҵанакуа аобиектқәа жәпакы амҩанызақәа рацәаны рымоуп<ref name="Satellites KBO" />, насгьы аобиектқәа реиҳарак рорбитақәа аеклиптикатә хықә анҭыҵ иҟоуп<ref name="Trojan" />.
Коипер имаҟа инықәырԥшшәа еиҩшахар ҟалоит «[[Классический объект пояса Койпера|аклассикатә]]» обиектқәеи [[Резонансные транснептуновые объекты|арезонанстә обиектқәеи]] (еиҳарак [[плутино|аплутино]]) рыла<ref name="Physical" />. Арезонанстә обиектқәа Нептуни дареи [[орбитальный резонанс|аорбитатә резонанс]] рымоуп (иаҳҳәап, Нептун ах-екәшарак цыԥхьаӡа ҩ-екәшарак ҟаҵаны, мамзаргьы ҩба цыԥхьаӡа — акы). Амра реиҳа иазааигәоу арезонанстә обиектқәа Нептун аорбита иахысыр рылшоит. Коипер имаҟа аклассикатә обиектқәа Нептуни дареи аорбитатә резонанс рымаӡам, Амра аҟынтәи 39,4 инаркны {{s|47,7 а.ц.}} рҟынӡа абжьаӡараҿы иҟоуп<ref name="M. W. Buie" />. Аклассикатә Коипер имаҟа аелементқәа киубивано ҳәа иԥхьаӡоуп — раԥхьаӡа иаартыз аобиект [[(15760) Альбион]] аиндекс аҟынтәи (QB<sub>1</sub> «киу-би-ван» ҳәа иҳәатәуп); урҭ ирымоуп агьежьтә орбитақәа ирзааигәоу орбитақәа, аеклиптикахь анаара акәакь маҷла<ref name="Beyond Neptune" />.
====== Плутон ======
{{Main|Плутон}}
Плутон — [[карликовая планета|планета ссоуп]], насгьы Коипер имаҟа аҟны еицырдыруа аобиектқәа рҟынтәи иреиҳау ауп. 1930 шықәсазы иаартра ашьҭахь ажәбатәи апланета ҳәа иԥхьаӡан; аҭагылазаашьа аҽаԥсахит 2006 шықәсазы, апланета аформалтә еилкаара анрыдыркыла. Плутон иамоуп ибжьаратәу аорбитатә ексцентриситет, аеклиптикатә хықә ахь 17 градус анаара аманы, насгьы уи зны Амра иазааигәахоит {{s|29,6 а.ц.}} абжьаӡара аҟынӡа (усҟан Нептун аасҭагьы Амра иазааигәоуп), зны иацәыхарахоит {{s|49,3 а.ц. рҟынӡа}}
Плутон иреиҳау амҩаныза [[Харон (спутник)|Харон]] аҭагылазаашьа еилкаам: уи Плутон амҩаныза ҳәа иԥхьаӡазаалоу, мамзаргьы апланета сса ҳәа еиҭаԥхьаӡахоу. Плутон — Харон асистема [[центр масс|акапантә центр]] урҭ рыхҟьақәа рынҭыҵ иахьыҟоу азы, урҭ ҩ-планетатә системак аҳасабала ирыхәаԥшзар ауеит. Еиҳа ихәыҷу ԥшь-мҩанызак — [[Никта (спутник)|Никта]], [[Гидра (спутник)|Гидра]], [[Кербер (спутник)|Кербер]], [[Стикс (спутник)|Стикс]] — Плутони Харони ирыкәшоит.
Плутон Нептуни иареи 3:2 аорбитатә резонанс рымоуп — Нептун Амра хынтә иакәша цыԥхьаӡа Плутон ҩынтә иакәшоит; ацикл зегьы 500 шықәса аҵанакуеит. Зорбитақәа ари аҩыза арезонанс змоу Коипер имаҟа аобиектқәа [[плутино|аплутино]] ҳәа ирышьҭоуп<ref name="Fajans et al 2001" />.
====== Хаумеа ======
{{Main|Хаумеа}}
Хаумеа — [[карликовая планета|планета ссоуп]]. Иара даараӡа еиҵыху аформа амоуп, насгьы ахатә ҵәҩан иаакәыршаны агьежьра апериод 4 сааҭ рҟынӡа ыҟоуп. [[Спутники Хаумеа|Ҩ-мҩанызак]]и, ааба иреиҵамкәа атранснептунтәи аобиектқәеи Хаумеа аҭаацәара иахәҭакуп — ари аҭаацәара амиллиард шықәсқәа раԥхьа аҵаатә ԥҽыхақәа рыла ишьақәгылеит, аидыслара ду Хаумеа аҵаатә мантиа анеиланарбга ашьҭахь. Апланета сса аорбита анаара ду амоуп — 28°.
====== Макемаке ======
{{Main|Макемаке}}
[[Макемаке]] — раԥхьаӡа иарбан 2005 FY<sub>9</sub> ҳәа, 2008 шықәсазы ахьӡ аиуит, насгьы апланета сса ҳәа ирылаҳәахеит<ref name="Dwarf Planets" />. Уажәазы уи Коипер имаҟаҿы иубарҭоу алашара ала Плутон ашьҭахь аҩбатәи обиектуп. Еицырдыруа [[Классический объект пояса Койпера|аклассикатә Коипер имаҟа аобиектқәа]] рҟынтәи иреиҳау ауп (Нептуни иареи ишьақәырӷәӷәоу арезонанс рымаӡам). Иара адиаметр Плутон адиаметр аҟынтәи 50 инаркны 75% рҟынӡа иаҟароуп, аорбита анаара — 29°<ref name="Buie" />, [[эксцентриситет|аексцентриситет]] — 0,16 рҟынӡа. Макемаке аҟны иаартуп мҩанызак: [[S/2015 (136472) 1]]<ref>[https://ria.ru/20160427/1421215219.html «Хаббл» обнаружил луну у карликовой планеты Макемаке] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190110184013/https://ria.ru/20160427/1421215219.html |date=2019-01-10 }} // РИА Новости, 27 апреля 2016.</ref>.
[[Файл:EightTNOs-ab.svg|thumb|center|700px]]
====== Орк ======
{{Main|(90482) Орк}}
====== Квавар ======
{{Main|Квавар}}
===== Иԥсаҟьоу адиск =====
{{Main|Иԥсаҟьоу адиск}}
Иԥсаҟьоу адиск хәҭакала Коипер имаҟа иақәшәоит, аха уи аҳәаақәа рынҭыҵгьы хараӡа инаскьоит, насгьы, ишырыԥхьаӡо ала, апериод кьаҿ змоу акометақәа ирхыҵхырҭоуп. Агәаанагара злаҟоу ала, иԥсаҟьоу адиск аобиектқәа еиқәымшәо аорбитақәа рахь иршәын Нептун агравитациатә нырра ала, Амратә система ашьақәгылара зааӡатәи астадиаҿы уи амиграциа аамҭазы: аконцепциақәа руак шьаҭас иамоуп Нептуни Урани уажәы иахьыҟоу аасҭа Амра иазааигәаны ишьақәгылеит, нас уажәтәи рорбитақәа рахь ииасит ҳәа агәаанагара<ref>''Thommes, Edward W.; Duncan, Martin J.; Levison, Harold F.'' [https://arxiv.org/abs/astro-ph/0111290 The formation of Uranus and Neptune among Jupiter and Saturn (2001)] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200617005700/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0111290 |date=2020-06-17 }}.</ref><ref>''Hahn, Joseph M.'' [https://arxiv.org/abs/astro-ph/0507319v1 Neptune’s Migration into a Stirred-Up Kuiper Belt: A Detailed Comparison of Simulations to Observations. Saint Mary’s University (2005)] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200724183319/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0507319v1 |date=2020-07-24 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=http://news.cosmoport.com/2003/11/28/4.htm |title=Загадка образования астероидного пояса Койпера |access-date=2010-03-16 |archive-date=2012-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204222742/http://news.cosmoport.com/2003/11/28/4.htm |url-status=live }}</ref>. Иԥсаҟьоу адиск аобиектқәа жәпакы (SDO) рперигели Коипер имаҟа аҩныҵҟа иҟоуп, аха рафели Амра иацәыхараны {{s|150 а.ц. рҟынӡа}} инаскьар алшоит. Аобиектқәа рорбитақәагьы аеклиптикатә хықә ахь анаара ду рымоуп, лассы-лассы уи ахагәҵәытә ҩаӡара рҟынӡагьы. Астрономцәа џьоукы иԥсаҟьоу адиск Коипер имаҟа иарегионуп ҳәа ирыԥхьаӡоит, насгьы иԥсаҟьоу адиск аобиектқәа «иԥсаҟьоу Коипер имаҟа аобиектқәа» ҳәа ирышьҭоуп<ref name="Big KBOs" />. Астрономцәа шьоукгьы акентаврқәа аҩныҵҟахьы иԥсаҟьоу Коипер имаҟа аобиектқәа ҳәа ирыԥхьаӡоит — адәахьы иԥсаҟьоу адиск аобиектқәа ирыцны<ref name="Centaurs and SDO" />.
====== Ерида ======
{{Main|Ерида}}
Ерида ({{s|68 а.ц.}} бжьаратәла) — еицырдыруа иԥсаҟьоу адиск аобиектқәа рҟынтәи иреиҳау ауп. Раԥхьаӡа уи адиаметр 2400 км ҳәа иахьыхәшьадыз азы — даҽакала иуҳәозар, Плутон атәы аасҭа 5% иеиҵамкәа еиҳаны — уи аартра «апланета» ҳәа хықәкыла иԥхьаӡатәу азы аимак-аиҿак цәырнагеит. Иара еицырдыруа апланета ссақәа зегь реиҳа идуқәоу иреиуоуп<ref name="Eris" />. Ерида иамоуп мҩанызак — [[Дисномия (спутник)|Дисномиа]]. Плутон еиԥш, уи аорбита даараӡа еиҵыхуп — аперигелии {{s|38,2 а.ц.}} (инықәырԥшшәа Плутони Амреи рыбжьаӡара аҟара) афелии {{s|97,6 а.ц.}} аманы; насгьы аорбита ӷәӷәала (44,177°) аеклиптикатә хықәахь еиҵыхуп.
====== Гун-гун ======
{{Main|(225088) Гун-гун}}
====== Farout (Ихароу) ======
{{main|2018 VG18}}
[[2018 VG18|Farout (Ихароу)]] — [[транснептуновый объект|атранснептунтәи обиект]]уп, [[Амра|Амра]] аҟынтәи 120 а. ц. рыла абжьаӡараҿы иҟоу. 2018 шықәса абҵарамзазы иаартын Карнеги аҭҵаарадырратә институт аҟынтәи адоктор [[Шеппард, Скотт|Скотт Шеппард]] напхгара зиҭоз америкатәи астрономцәа рыла. Амратә системаҿы зегь реиҳа ихараны иҟоу еицырдыруа аобиектқәа иреиуоуп. Farout Плутон аасҭа акырӡа еиҵоуп: адиаметр — 500 км раҟара амоуп. Иара иамоуп агравитациа амч аобиект асфератә форма анаҭартә иазхо акапан. Абри зегьы иабзоураны «Ихароу» [[Карликовая планета|апланета сса]] ҳәа ахьӡ аиур алшоит<ref name="Популярная механика">{{cite web|url=https://www.popmech.ru/editorial/475142-samyy-dalniy-obekt-solnechnoy-sistemy/|title=Самый дальний объект Солнечной системы|date=2019-04-21|access-date=2019-04-21|archive-date=2019-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421212134/https://www.popmech.ru/editorial/475142-samyy-dalniy-obekt-solnechnoy-sistemy/|url-status=live}}</ref>.
====== Farfarout ======
{{Main|2018 AG37}}
=== Ихароу аҭыԥқәа ===
Амратә система ахьынҵәо, аеҵәабжьаратә ҭыԥ ахьалаго азҵаара иаахҵәаны иӡбам. Урҭ рыӡбараан ҩ-факторк хадара рымоуп: амратә ԥшеи амратә [[гравитация|гравитациеи]]. Амратә ԥша адәахьтәи аҳәаа агелиопауза ауп — уи анҭыҵ амратә ԥшеи аеҵәабжьаратәи аматериеи еилалоит, дара-дара еилаӡҩоит. Агелиопауза Плутон аасҭа инықәырԥшшәа ԥшьынтә еиҳа ихараны иҟоуп, насгьы [[Межзвёздная среда|аеҵәабжьаратә ҭыԥҭаӡара]] иалагамҭаны иԥхьаӡоуп<ref name="Voyager" />. Аха ишырыԥхьаӡо ала, Амра агравитациа агалактикатә аасҭа иахьеиҳау арегион — [[сфера Хилла|Хилл исфера]] — зқьынтә еиҳа ихараны инаскьоит<ref name="Littmann" />.
==== Агелиосфера ====
{{Main|Агелиосфера}}
Амратә система акәша-мыкәша аеҵәабжьаратә ҭыԥ хәҭа-хәҭала еиԥшым. Ахылаԥшрақәа иаадырԥшуеит Амра [[Местное межзвёздное облако|Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа]] иалсны инықәырԥшшәа {{s|25 км/с}} аццакырала ишныҟәо, насгьы иааиуа 10 нызқь шықәса рыҩныҵҟа уи ааныжьра шалшо. [[солнечный ветер|Амратә ԥша]] Амратә системеи [[межзвёздная среда|аеҵәабжьаратәи аматериеи]] реидҳәалараҿы ихадоу ароль нанагӡоит.
Ҳара ҳапланетатә система ыҟоуп [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] даараӡа ираӷоу «атмосфера» аҟны — уи [[солнечная корона|амратә гәыргьын]] иалҵны ццакыра дула иаауа, еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа рыцәқәырԥа ауп (еиҳарак [[водород|аӡритәи]] [[гелий|агелитәи]] [[плазма]]). Адгьыл аҿы иԥхьаӡоу амратә ԥша абжьаратәи аццакыра {{s|450 км/с}} иаҟароуп. Ари аццакыра [[магнитогидродинамические волны|амҳалдызгидродинамикатә цәқәырԥақәа]] рыларҵәара аццакра аасҭа еиҳауп, убри аҟынтә аԥынгылақәа ианрықәшәо, амратә ԥша аплазма ахы мҩаԥнагоит абжьы аццакра иаҩсуа арчы аҩар еиԥш. Амра иацәыхарахацыԥхьаӡа амратә ԥша аилаӷәӷәара ԥсыҽхоит, насгьы иааиуеит аамҭа, уи аеҵәабжьаратәи аматериа ақәыӷәӷәара аанкылара аналымшо. Аидыслара апроцесс аан аиасратә ҭыԥқәак шьақәгылоит.
Раԥхьа амратә ԥша аццакра еиҵанатәуеит, еиҳа еилаӷәӷәахоит, иԥхахоит, [[Турбулентность|еилаҩынтуа]] иҟалоит<ref name="fahr" />. Ари аиасра аамҭа ''аҿасратә цәқәырԥа аҳәаа'' ҳәа иашьҭоуп ({{lang-en|termination shock}}), уи Амра аҟынтәи инықәырԥшшәа {{s|85—95 [[астрономическая единица|а.ц.]]}} абжьаӡараҿы иҟоуп<ref name="fahr" /> («[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]»<ref name="Voyager 1" />, «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]»<ref name="Asymmetric shock" /> акосмостә станциақәа ироуз адыррақәа рыла — урҭ абри аҳәаа иахысит 2004 шықәса ԥхынҷкәынмзазы, иара убас 2007 шықәса нанҳәамзазы).
Даҽа убриаҟара {{s|40 а.ц.}} инахыганы, амратә ԥша аеҵәабжьаратәи аматериа иагәыдлоит, насгьы зынӡа иаангылоит. Аеҵәабжьаратә ҭыԥи Амратә система аматериеи еиҟәызыҭхо ари аҳәаа ''агелиопауза'' ҳәа иашьҭоуп<ref name="Voyager" />. Формала уи аԥышҭарч еиԥшуп — Амра аныҟәара иаҿагыло аганахь еиҵыху. Агелиопауза иҳәаақәнаҵо акосмос аҭыԥ ''агелиосфера'' ҳәа иашьҭоуп.
«[[Вояджер|Воиаџьер]]» аппаратқәа рдыррақәа рыла, аладатәи аганахьтәи аҿасратә цәқәырԥа аҩадатәи аасҭа еиҳа иазааигәан (инарышьашәаланы 73-и 85-и астрономиатә цырақәа). Уи зыхҟьаз ҵаҵӷәыла еилкааӡам; раԥхьатәи агәаанагарақәа рыла, агелиопауза асимметриа [[Млечный Путь|Агалактика]] аеҵәабжьаратә ҭыԥ аҿы иҟоу даара иԥсыҽу амҳалдызтә мҽхакқәа рнырра иахҟьар алшоит<ref name="Asymmetric shock" />.
Агелиопауза егьи аганахь, Амра аҟынтәи инықәырԥшшәа убриаҟара {{s|230 а.ц.}} абжьаӡараҿы, «[[Головная ударная волна|аҿасратә цәқәырԥа хада]]» (bow shock) иацны, Амратә система иаҿасуа аеҵәабжьаратәи аматериа акосмостә ццакырақәа рҟынтәи аанкылара мҩаԥысуеит<ref name="Suns Heliosphere" />.
Макьаназы космостә ӷбакгьы агелиопауза иҭымҵӡац, убри аҟнытә [[Местное межзвёздное облако|аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәаҿы]] иҟоу аҭагылазаашьақәа ииашаҵәҟьаны рдырра залшаӡом. «[[Вояджер|Воиаџьер]]қәа» агелиопауза иахысуеит ҳәа иԥхьаӡоуп 2014-и 2027-и ашықәсқәа рыбжьара, насгьы иаарышьҭуеит ҳәа акрызҵазкуа адыррақәа арадиациа аҩаӡарақәеи амратә ԥшеи ирызкны<ref name="Interstellar Mission" />. Иахьынӡаҭаху еилкаам агелиосфера Амратә система акосмостә шәахәақәа рҟынтәи шаҟа ибзианы иахьчо. [[НАСА]] ԥарала ацхыраара знаҭо агәыԥ «Vision Mission» амиссиа аконцепциа аԥнаҵеит — азонд агелиосфера аҳәаахь адәықәҵара<ref name="Interstellar Explorer" /><ref name="Interstellar space" />.
2011 шықәса рашәарамзазы ирыларҳәеит: «Воиаџьерқәа» рыҭҵаарақәа ирыбзоураны еилкаахеит Амратә система аҳәааҿтәи [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] ашәаҟьа иеиԥшу аструктура шамоу. Уи зыхҟьо — амҳалдыз змоу аматериеи акосмостә обиект хәыҷқәеи аҭыԥантәи амҳалдызтә мҽхакқәа шьақәдыргылоит, урҭ аԥышҭарчқәа ирҿурԥшыр ауеит<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/06/10/bbls/|title=«Вояджеры» нашли на границе Солнечной системы магнитные пузыри|date=2011-06-10|work=Lenta.ru|access-date=2011-06-12|archive-date=2011-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110613204240/http://lenta.ru/news/2011/06/10/bbls/|url-status=live}}</ref>.
==== Оорт иԥсҭҳәа ====
{{Main|Оорт иԥсҭҳәа}}
[[Файл:Kuiper belt - Oort cloud-ab.svg|мини|Оорт иԥсҭҳәа ыҟазарц шалшо аазырԥшуа асахьа]]
Агипотетикатә Оорт иԥсҭҳәа — аҵаатә обиектқәа (триллионк рҟынӡа) рыла ишьақәгылоу сфератә ԥсҭҳәоуп, апериод ду змоу [[Комета|акометақәа]] ирхыҵхырҭаны иҟоу. [[Амра|Амра]] аҟынтәи Оорт иԥсҭҳәа адәахьтәи аҳәаақәа рҟынӡа абжьаӡара иаҟароуп {{s|50 000 а.ц. инаркны}} (инықәырԥшшәа 0,75 [[световой год|лашара шықәса]]) {{s|100 000 а.ц. рҟынӡа}} (1,5 лашара шықәса). Иҟоуп агәаанагара, аԥсҭҳәа шьақәзыргылоу аобиектқәа Амра азааигәара ишьақәгылеит, нас Амратә система аҿиара раԥхьатәи аетап аан [[газовая планета|апланета-гигантқәа]] рыгравитациатә еффектқәа ирыбзоураны хараӡа акосмос ахь иԥсаҟьахеит ҳәа. Оорт иԥсҭҳәа аобиектқәа даара иласымкәа иныҟәоит, насгьы асистема аҩныҵҟатәи аобиектқәа ирҷыдарам аидҳәаларақәа роур рылшоит: имаҷны аҭыԥ змоу дара-дара реидысларақәа, ааигәара ииасуа аеҵәа агравитациатә нырра, агалактикатә [[Приливные силы|ҭаларатә мчқәа]] русура<ref name="Collisional evolution" /><ref name="Oort Cloud" />. Иҟоуп иара убас ишьақәырӷәӷәам агипотезақәа — Оорт иԥсҭҳәа аҩныҵҟатәи аҳәаа аҟны (30 нызқь а. ц.) апланета-арчытә гигант [[Тюхе (гипотетическая планета)|Тиухе]] аҟазаара иазкны, насгьы, иҟалап, даҽа «[[Планета X|Планетақәа X]]» аԥсҭҳәаҿы — уахь иаҵанакуеит [[Гипотеза о пятом газовом гиганте|иҭцаз ахәбатәи арчытә гигант иазку агипотеза]]гьы.
===== Седна =====
{{Main|(90377) Седна}}
Седна ({{s|525,86 а.ц.}} бжьаратәла) — идуу, [[Плутон]] иеиԥшу, ицәыҟьаԥшьу обиектуп; иара иамоуп идуӡӡоу, даараӡа еиҵыху аеллипстә орбита — аперигели аҿы инықәырԥшшәа {{s|76 а.ц.}} инаркны афели аҿы {{s|1000 а.ц.}} аҟынӡа — насгьы 11 500 шықәса рҟынӡа апериод. [[2003|2003 шықәсазы]] Седна аазыртыз [[Браун, Майкл (астроном)|Маикл Браун]] иҳәоит: уи иԥсаҟьоу адиск ма Коипер имаҟа ирыхәҭаны иҟалар залшом, избан акәзар уи аперигели даара ихароуп — Нептун амиграциа анырра ала уи аилыркаара залшом. Иареи егьырҭ астрономцәеи ирыԥхьаӡоит ари аобиект зынӡа иҿыцу популиациак аҿы раԥхьаӡа иаартыз ауп ҳәа; уи апопулиациа иалахәзар ауеит аперигели {{s|45 а.ц.}}, афели {{s|415 а.ц.}}, насгьы 3420 шықәса аорбитатә период змоу аобиектгьы 2000 CR<sub>105</sub><ref name="Jewitt Sedna" />. Браун ари апопулиациа «Оорт иҩныҵҟатәи иԥсҭҳәа» ҳәа дашьҭоуп, избан акәзар уи, иҟалап, Оорт иԥсҭҳәа ашьақәгылара апроцесс иеиԥшу процесск ала ишьақәгылазар — Амра акырӡа еиҳа иазааигәаны акәзаргьы<ref name="Brown Sedna" />. Седна апланета сса ҳәа иазхаҵазар ауан, уи аформа хирла ишьақәыргылазҭгьы.
=== Аҳәааҿтәи аҭыԥқәа ===
{{see also|Авулканоидқәа|Немезида (аеҵәа)}}
Ҳара ҳ-Амратә система аиҳараӡак макьаназ еилкааӡам. Ахәшьарақәа рыла, Амра агравитациатә мҽхакы [[Список ближайших звёзд|иакәыршаны иҟоу аеҵәақәа]] рыгравитациатә мчқәа иреиҳауп инықәырԥшшәа ҩ-лашара шықәса рҟынӡа абжьаӡараҿы {{s|(125 000 а.ц.)}}. Аиҿырԥшразы: Оорт иԥсҭҳәа арадиус ҵаҟатәи ахәшьарақәа уи убри {{s|50 000 а.ц.}} аҵкыс ихараны иқәдыргылаӡом<ref name="T. Encrenaz" />. Седна еиԥш иҟоу аобиектқәа раартра шыҟалазгьы, макьаназ иҭҵааӡам Коипер имаҟеи Оорт иԥсҭҳәеи рыбжьаратәи аҭыԥ (радиусла жәа-нызқьла а. ц.), иара убас Оорт иԥсҭҳәа ахаҭа, насгьы уи анҭыҵ иҟазарц иалшогьы. Иҟоуп ишьақәырӷәӷәам агипотеза — аҳәааҿтәи аҭыԥ аҿы (Оорт иԥсҭҳәа адәахьтәи аҳәаақәа рынҭыҵ) Амра аеҵәа-мҩаныза [[Немезида (звезда)|Немезида]] аҟазаара иазку.
Меркурии Амреи рыбжьара иҟоу арегион аҭҵаарагьы иацҵоуп — гипотетикала иҟазар зылшо [[Вулканоиды|авулканоид]]-астероидқәа рыԥшаара ақәгәыӷрала; аха уа апланета ду [[Вулкан (планета)|Вулкан]] ыҟоуп ҳәа иқәыргылаз агипотеза мап ацәкхеит<ref name="Vulcanoids" />.
== Апланетақәеи апланета ссақәеи рпараметр хадақәа реиҿырԥшратә еиҵаҩра ==
Ҵаҟа иаагоу апараметрқәа зегьы — аилаӷәӷәареи, Амра аҟынтәи абжьаӡареи, амҩанызақәеи рыда — Адгьыл иамоу еиԥшу адыррақәа ирҿырԥшны иарбоуп.
{| class="standard sortable" style="text-align:center"
! scope="col" data-sort-type="number" style="width:12.5%"| [[Планета|Апланета]] ([[карликовая планета|апланета сса]])
! scope="col" data-sort-type="number" style="width:12.5%"| Адиаметр,<br>иаҿырԥшны
! scope="col" data-sort-type="number" style="width:12.5%"| Акапан,<br>иаҿырԥшны
! scope="col" data-sort-type="number" style="width:12.5%"| Аорбитатә радиус, [[астрономическая единица|а.ц.]]
! scope="col" data-sort-type="number" style="width:12.5%"| [[Сидерический период|Акәшара апериод]], адгьылтә шықәсқәа
! scope="col" data-sort-type="number" style="width:12.5%"| [[Сутки|Уахи-ҽни]],<br>иаҿырԥшны
! scope="col" data-sort-type="number" style="width:12.5%"| Аилаӷәӷәара, {{s|кг/м³}}
! scope="col" data-sort-type="number" style="width:12.5%"| [[Спутник (космос)|Амҩанызақәа]]
|-
| [[Меркури|Меркури]]
| 0,382
| 0,055
| 0,38
| 0,241
| 58,6
| 5427
| [[Спутники Меркурия|0]]
|-
| [[Венера|Венера]]
| 0,949
| 0,815
| 0,72
| 0,615
| 243<ref name="negative">Венера, Уран и Плутон вращаются вокруг своей оси в противоположную по сравнению с орбитальным движением сторону.</ref>
| 5243
| [[Спутники Венеры|0]]
|-
| [[Адгьыл|Адгьыл]]<ref>Абсолютные значения приведены в статье ''[[Адгьыл]]''.</ref>
| 1,0
| 1,0
| 1,0
| 1,0
| 1,0
| 5515
| [[Амза|1]]
|-
| [[Марс|Марс]]
| 0,53
| 0,107
| 1,52
| 1,88
| 1,03
| 3933
| [[Спутники Марса|2]]
|- class="bright"
| [[Церера]]
| 0,074
| 0,00015
| 2,76
| 4,6
| 0,378
| 2161
| 0
|-
| [[Иупитер|Иупитер]]
| 11,2
| 318
| 5,20
| 11,86
| 0,414
| 1326
| [[Спутники Юпитера|98]]
|-
| [[Сатурн|Сатурн]]
| 9,41
| 95
| 9,54
| 29,46
| 0,426
| 687
| [[Спутники Сатурна|274]]<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/science/2025/mar/11/astronomers-discover-128-new-moons-orbiting-saturn|title=128 new moons found near Saturn|lang=en|date=2025-03-11|url-status=live}}</ref>
|-
| [[Уран|Уран]]
| 3,98
| 14,6
| 19,22
| 84,01
| 0,718<ref name="negative" />
| 1270
| [[Спутники Урана|29]]<ref>{{Cite web|url=https://mir24.tv/news/16643420/teleskop-dzhejms-uebb-obnaruzhil-novyj-sputnik-urana-on-stal-29-m-po-schetu|title=Найден 29й спутник Урана|lang=ru|date=February 2025|url-status=live}}</ref>
|-
| [[Нептун|Нептун]]
| 3,81
| 17,2
| 30,06
| 164,79
| 0,671
| 1638
| [[Спутники Нептуна|16]]<ref>{{Cite web|url=https://starwalk.space/ru/news/planet-neptune-explore-the-farthest-planet-from-the-sun|title=Спутники планеты Нептун|lang=ru|url-status=live}}</ref>
|- class="bright"
| [[Плутон]]
| 0,186
| 0,0022
| 39,2<ref name="semimajor">Большая полуось</ref>
| 248,09
| 6,387<ref name="negative" />
| 1860
| [[Спутники Плутона|5]]
|- class="bright"
| [[Хаумеа]]
| data-sort-value="0,11"| ~0,11 <ref>Хаумеа имеет форму ярко выраженного эллипсоида, указан примерный средний радиус</ref>
| 0,00066
| 43<ref name="semimajor" />
| 281,1
| 0,163
| data-sort-value="2600"| ~2600
| [[Спутники Хаумеа|2]]
|- class="bright"
| [[Макемаке]]
| 0,116
| ~0,0005 <ref>Исходя из предполагаемой оценки плотности</ref>
| 45,4<ref name="semimajor" />
| 306,28
| 0,324
| data-sort-value="1700"| ~1700 <ref>{{cite web|title=Предположительно: Dwarf Planet Makemake Lacks Atmosphere (21 November 2012)|url=http://www.eso.org/public/news/eso1246/|access-date=2016-01-24|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118211929/http://www.eso.org/public/news/eso1246/|url-status=live}}</ref>
| [[S/2015 (136472) 1|1]]
|- class="bright"
|[[Эрида|Ерида]]
| 0,182
| 0,0028
| 67,8<ref name="semimajor" />
| 558,04
| 1,1
| 2520
| [[Дисномия (спутник)|1]]
|}
[[Файл:Planets line.svg|мини|upright=3|none|
Амра аҟынтәи апланетақәа рҟынӡа абжьаӡарақәа:
1) [[Меркури|Меркури]]
2) [[Венера|Венера]]
3) [[Адгьыл|Адгьыл]]
4) [[Марс|Марс]]
— [[Пояс астероидов|Астероидтә маҟа]] —
5) [[Иупитер|Иупитер]]
6) [[Сатурн|Сатурн]]
7) [[Уран|Уран]]
8) [[Нептун|Нептун]]
— [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]]
]]
{{clear}}
[[Файл:Solar system scale-2.jpg|мини|upright=3|center|Апланетақәеи Амреи ршәагаақәа инықәырԥшшәа реизыҟазаашьа. Апланетабжьаратә бжьаӡарақәа амасштаб ала иҟаӡам. Амра армарахь иарбоуп]]
== Ашьақәгылареи аеволиуциеи ==
{{Main|Амратә система ашьақәгылареи аеволиуциеи}}
[[Файл:Solar evolution ab.png|thumb|upright=3|frameless|center|Амра аԥсҭазааратә цикл. Амасштаби аԥштәқәеи дырганы иаагоуп. Аамҭатә шкала амиллиард шықәсқәа рыла иаагоуп (инықәырԥшшәа)]]
Уажәазы зегьы ирыдыркыло агипотеза инақәыршәаны, Амратә система ашьақәгылара иалагеит 4,6 миллиард шықәса раԥхьа — игиганту аеҵәабжьаратә [[Молекулярное облако|рчы-сабатә ԥсҭҳәа]] ахәҭа хәыҷык агравитациатә еиҵацалара ала. Ари алагамҭатә ԥсҭҳәа лашара шықәсқәак ршәагаа амазҭгьы, насгьы еҵәақәак рзы ихылҵшьҭраны иҟазҭгьы ҟалап<ref name="Arizona" />.
Аиҵацалара апроцесс аан арчы-сабатә ԥсҭҳәа ашәагаақәа маҷхон, насгьы, [[закон сохранения момента импульса|акәакьтә момент аиқәырхара азакәан]] инақәыршәаны, аԥсҭҳәа агьежьра аццакра еизҳауан. Агәҭа — акапан аиҳарак ахьеизаз — иаакәыршаны иҟаз адиск аасҭа еиҳа-еиҳа иԥхон<ref name="Arizona" />. Агьежьра иахҟьаны, аԥсҭҳәа аиҵацалара аццакырақәа агьежьратә ҵәҩан иазымариашоу аганахьи иахагәҵәыту аганахьи еиԥшымызт — уи иахҟьаны аԥсҭҳәа ҟьаҟьахеит, насгьы ишьақәгылеит адиаметр инықәырԥшшәа {{s|200 а.ц.}} убриаҟара иҟоу [[Протопланетный диск|апротопланетатә диск]]<ref name="Arizona" />, агәҭаны иԥхоу, еилаӷәӷәоу [[Протозвезда|апротоеҵәа]] аманы<ref name="Protostar" />. Иҟоуп агәаанагара, [[Звёздная эволюция|аеволиуциа]] ари астадиаҿы Амра [[Звезда типа T Тельца|T Ацәҵыс иахкы еҵәаны]] иҟан ҳәа. [[T Тельца|T Ацәҵыс]] ахкы аеҵәақәа рыҭҵаара иаанарԥшуеит: урҭ лассы-лассы ирыкәыршоуп 0,001—0,1 [[Солнечная масса|амратә капан]] змоу апротопланетатә дискқәа, анаҟәра акапан аиҳараӡак ишиашоу аеҵәаҿы еизаны<ref name="Kitamara" />. Апланетақәа ари адиск аҟынтәи [[Аккреция|аккрециа]] амҩала ишьақәгылеит<ref name="Planet Formation" />.
50 миллион шықәса рыҩныҵҟа апротоеҵәа агәҭаҿы [[водород|аӡри]] ақәыӷәӷәареи аилаӷәӷәареи [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциа]] алагаразы иазхартә иҳаракхеит<ref name="Yi2001" />. Аԥхарра, ареакциа аццакра, ақәыӷәӷәара, аилаӷәӷәара еизҳауан [[гидростатическое равновесие|агидростатикатә еиҟарара]] аиура аҟынӡа — аԥхаратә мчхара агравитациатә еиҵацалара амч иаҿагыланы. Ари аетап аҟны Амра инагӡаны [[главная последовательность|аишьҭагылара хада]] иаеҵәаны ҟалеит<ref name="Formation of Stars" />.
Иахьа ишаадыруа ала, Амратә система ыҟазаауеит Амра [[Диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Герцшпрунг — Рассел рдиаграмма]] аишьҭагылара хада анҭыҵ аҿиара иалагаанӡа. Амра аӡритә былтәы аҭаҵәахқәа злабылуа ала, агәыцә иаҵагылоу иалҵуа амчхара анҵәарахьы ахы хоуп — уи Амра еиҵанацалоит. Уи аҩныҵҟатәи ақәыӷәӷәара еизнарҳауеит, агәыцә арԥхоит — убас ала абылтәы абылра арццакуеит. Иалҵшәаны, Амра 1,1 миллиард шықәса цыԥхьаӡа инықәырԥшшәа жәа процент рыла еиҳа илашахоит<ref name="Fiery future" />, насгьы иааиуа 3,5 миллиард шықәса рыҩныҵҟа даҽа 40% рыла еиҳа илашахоит<ref name="sun_future">{{статья
|заглавие=Our Sun. III. Present and Future
|издание=[[The Astrophysical Journal]]
|том=418
|страницы=457—468
|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S
|access-date=2007-03-31
|язык=en
|автор=Sackmann, I.-J.; Boothroyd, A. I.; Kraemer, K. E.
|год=1993
|тип=journal
|издательство=[[IOP Publishing]]
|archive-date=2015-11-04
|archive-url=https://web.archive.org/web/20151104075722/http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S
}}</ref>.
Инықәырԥшшәа 7<ref name="Richard Pogge"/> миллиард шықәса рышьҭахь амратә гәыцә аҿы иҟоу [[водород|аӡри]] зегь рыла [[гелий|агели]] ахь ииасуеит — уи [[Главная последовательность|аишьҭагылара хада]] афаза хнаркәшоит; Амра [[субгигант]]хоит<ref name="Richard Pogge"/>. Даҽа 600 миллион шықәса рышьҭахь Амра адәахьтәи ахҟбақәа уажәтәи рышәагаақәа 260-нтә рыла еиҳахоит — Амра [[Красный гигант|агигант ҟаԥшь]] астадиахь ииасуеит<ref name="Schroder_2008"/>. Ахҟьа аҵакыра даараӡа иахьеизҳауа иахҟьаны, уи аишьҭагылара хада аҿы ианыҟаз аасҭа акырӡа еиҳа ихьшәашәахоит {{s|(2600 К)}}<ref name="Schroder_2008"/>. Амра иаразнак аҽанарҭбаалак, иазааигәоу апланетақәа Меркурии Венереи лбаанадараны иҟоуп ҳәа иԥхьаӡоуп<ref>{{cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/683|title=Звездочёты расчленили солнечную смерть|publisher=Membrana.ru|access-date=2013-02-27|archive-date=2013-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20130109101556/http://www.membrana.ru/particle/683|url-status=dead}}</ref>. Адгьыл, иҟалап, адәахьтәи амратә хҩақәа рыла албаадахара иацәынхаргьы<ref name="sun_future" />, аха уеизгьы зынӡа ԥсҭазаарада иаанхоит — [[обитаемая зона|анхарҭатә зона]] Амратә система адәахьтәи аҳәаақәа рахь иахьиасуа азы<ref name="astrogalaxy"/>.
Аҵыхәтәаны, атермикатә ҭышәынтәаламрақәа рыҿиара иахҟьаны<ref name="Schroder_2008"/><ref name="astrogalaxy">{{cite web|url=https://astrogalaxy.ru/277.html|title=Солнце. О будущем нашего Солнца|author=Г. Александровский|date=2001|publisher=Астрогалактика|lang=ru|access-date=2013-02-07|archive-date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116060720/http://astrogalaxy.ru/277.html|url-status=live}}</ref>, Амра адәахьтәи ахҩақәа иакәыршаны иҟоу аҭыԥҭаӡарахь иршәхоит — [[Планетарная туманность|апланетатә наҟәра]] шьақәыргыло; уи агәҭаны иаанхоит еҵәатә гәыцә хәыҷык амацара — [[белый карлик|асса шкәакәа]]: уамакала еилаӷәӷәоу аобиект, Амра аханатәтәи акапан абжа змоу, аха шәагаала Адгьыл иаҟароу<ref name="Richard Pogge" />. Ари анаҟәра Амра шьақәзыргылаз аматериал ахәҭак аеҵәабжьаратә ҭыԥахь иархынҳәуеит.
=== Амратә система аҭышәынтәалара ===
{{Main|Амратә система аҭышәынтәалара}}
Уажәазы еилкааӡам Амратә система [[Устойчивость (динамические системы)|ҭышәынтәалоу]]-иҭышәынтәаламу. Иаарԥшызар ауеит: иҭышәынтәаламзаргьы, асистема аилабгара иазку аамҭа кыр идуӡӡоуп<ref>''Э. Д. Кузнецов.'' [http://virlib.eunnet.net/win/metod_materials/wm3/dynamics.htm Структура, динамика и устойчивость Солнечной системы] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20121120005127/http://virlib.eunnet.net/win/metod_materials/wm3/dynamics.htm |date=2012-11-20 }}</ref>.
== «Аартреи» аҭҵаареи ==
Ауаҩы ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәарақәа рыхәаԥшра зхатә ҵәҩан иакәшо, аорбитала иныҟәо Адгьыл ақәыԥшылара аҟынтәи мацара иахьилшоз, шәышықәса рацәала Амратә система аструктура аилкаара иаԥырхаган. [[Движение Солнца и планет по небесной сфере|Амреи апланетақәеи иубарҭоу рныҟәара]] имҵысуа Адгьыл иакәшо ииашоу рныҟәарақәа ракәны ирыдыркылон.
=== Ахылаԥшрақәа ===
Адгьыл аҟынтәи блала иаабар ҳалшоит Амратә система абарҭ аобиектқәа:
* Амра
* Меркури ([[Угловое расстояние|акәакьтә бжьаӡара]] 28,3° рҟынӡа Амра иацәыхараны — амра аҭашәара ашьҭахь иаразнак, мамзаргьы амра агылара аламҭалазы)
* Венера (акәакьтә бжьаӡара 47,8° рҟынӡа Амра иацәыхараны — амра аҭашәара ашьҭахь иаразнак, мамзаргьы амра агылара аламҭалазы)
* Марс
* Иупитер
* Сатурн
* Уран (иубарҭоу ацырцырра адиапазон 5,32—5,9 [[Звёздная величина|еҵәатә шәагаа]] — уи, убла ҵарызар, насгьы ажәҩан [[Световое загрязнение|алашаратә хәашьра]] амамзар, блала абара аҳәаа иазааигәоуп)
* Амза
* акометақәа (имаҷымкәа — Амра ианазааигәахо, рырчы-сабатә усура ианеизҳауа)
* Адгьыл азааигәара иҟоу астероидқәа (имаҷны; иаҳҳәап, астероид [[(99942) Апофис]] 2029 шықәса мшаԥымза 13 рзы Адгьыл ианазааигәахо иубарҭоу ашәахәа 3,1<sup>m</sup> амазаауеит)
Иара убас блала иубар улшоит [[метеор|аметеорқәа]] — урҭ Амратә система ацәеижьқәа мацара ракәымкәа, еиҳарак [[метеороид|аметеороидқәа]] ирыхҟьо оптикатә атмосфератә цәырҵрақәаны иҟоуп.
Абинокль ма оптикатә телескоп хәыҷы ала иубарҭоуп:
* [[солнечные пятна|амра ашәытақәа]]
* Ио, Европа, Ганимед, Каллисто (Иупитер иреиҳау амҩанызақәа 4 — [[галилеевы спутники|Галилеитәи амҩанызақәа]] ҳәа изышьҭоу)
* Нептун
* Титан (Сатурн зегь реиҳа идуу амҩаныза)
Аоптикатә телескоп иахәҭоу ардура аманы иубарҭоуп:
* Венереи Меркурии [[фазы Венеры|рфазақәа]]
* Ашәыта ҟаԥшь Ду
* Сатурн амацәазқәеи урҭ рыбжьара иҟоу [[щель Кассини|Кассини икылаареи]]<ref>''Важоров Э. В.'' [http://www.classes.ru/all-astronomy/books-astronomy-description-100118.htm Наблюдения звездного неба в бинокль и подзорную трубу] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100527073433/http://www.classes.ru/all-astronomy/books-astronomy-description-100118.htm |date=2010-05-27 }}</ref>
* [[Рея (спутник)|Реиа]], [[Япет (спутник)|Иапет]], [[Тефия (спутник)|Тетис]], [[Диона (спутник)|Диона]] (Сатурн амҩанызақәа)
Иара убас аоптикатә телескоп ала зны-зынла иубар улшоит [[кратковременные лунные явления|аамҭа кьаҿ змоу амзатә цәырҵрақәа]], насгьы Меркурии Венереи Амра адиск [[Прохождение (астрономия)|рахысра]].
[[H-альфа#Фильтр Hα|H<sub>α</sub> афильтр]] змоу оптикатә телескоп ахархәарала Амра [[Хромосфера|ахромосфера]] уахәаԥшыр улшоит.
=== Агеоцентртәи агелиоцентртәи системақәа ===
Ҳ. ҟ. III ашәышықәсазы [[гелиоцентрическая система|агелиоцентртә система]] дақәныҟәон [[Аристарх Самосский|Самостәи Аристарх]].
Анаҩс акыраамҭа аҳра ауан [[Геоцентрическая система мира|агеоцентртә]] модель: уи инақәыршәаны, имҵысуа Адгьыл адунеи агәҭаны игылоуп, насгьы ажәҩантә цәеижьқәа зегьы даара иуадаҩу азакәанқәа рыла уи иакәшоит. Ари асистема зегь реиҳа инагӡаны иаԥиҵеит антикатәи аҳасабҩы, астроном [[Клавдий Птолемей|Клавди Птолемеи]] — уи иалнаршон иубарҭоу ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәарақәа даара ииашаны ахҳәаа рзура.
Амратә система ииашоу аструктура аилкаараҿы зегь реиҳа акрызҵазкуа аҿиара ҟалеит XVI ашәышықәсазы — польшатәи астроном ду [[Коперник, Николай|Николаи Коперник]] [[гелиоцентрическая система мира|адунеи ''агелиоцентртә'' система]] анаԥиҵа<ref name="Copernicus" />. Уи шьаҭас иаман абарҭ аҳәамҭақәа:
* адунеи агәҭаны Амра ыҟоуп, Адгьыл акәымкәа;
* асфератә форма змоу Адгьыл ахатә ҵәҩан иакәшаны игьежьуеит — уи агьежьра иҳаилнаркаауеит ажәҩантә цәеижьқәа зегьы есыҽнытәи рныҟәара еиԥш иубарҭоу;
* Адгьыл, егьырҭ апланетақәа зегь реиԥш, мҩагьежьла Амра иакәшоит — уи акәшара иҳаилнаркаауеит иаҳбарҭоу Амра аеҵәақәа рыбжьара аныҟәара;
* аныҟәарақәа зегьы аарԥшуп еиԥшрыла иҟоу агьежьтә ныҟәарақәа реилаҵа аҳасабала;
* Апланетақәа иаҳнарбо [[прямое движение планеты|риашамҩатәи]] [[попятное движение планеты|рыхынҳәратәи]] ныҟәарақәа урҭ иртәқәам — Адгьыл иатәуп.
Агелиоцентртә системаҿы Амра планетак аҳасабала аԥхьаӡара иаҟәыҵит — Адгьыл [[спутники в Солнечной системе|амҩанызас]] иҟоу [[Амза|Амза]]гьы иара убас. Иаарласны иаартын [[галилеевы спутники|Иупитер амҩанызақәа 4]] — уи абзоурала Адгьыл Амратә системаҿы иҷыдоу аҭыԥ шамоу азгәаҭара аҟәыхын.
Апланетақәа рныҟәара атеориатә хҳәаа рзыҟаҵара алыршахеит [[XVII век|XVII ашәышықәса]] алагамҭазы [[законы Кеплера|Кеплер изакәанқәа]] раартра ашьҭахь; [[классическая теория тяготения Ньютона|агравитациа азакәанқәа]] рышьақәыргылара анаҩс, апланетақәеи, урҭ рымҩанызақәеи, ацәеижь хәыҷқәеи рныҟәара ахыԥхьаӡаратә хҳәаа зыгәра угартә иҟоу шьаҭак ахь ииаган.
1672 шықәсазы [[Кассини, Джованни Доменико|Џьованни Кассини]]и [[Рише, Жан|Жан Рише]]и [[Марс|Марс]] апараллакси апланета аҟынӡа абжьаӡареи шьақәдыргылеит, уи абзоурала Адгьыл аорбита апараметрқәа инарҵауланы рышьақәыргылара алыршахеит, насгьы [[астрономическая единица|астрономиатә цыра]] аҵакы адгьылтәи [[единицы измерения расстояния|абжьаӡаратә цырақәа]] рыла даара ииашаны аԥхьаӡара алыршахеит.
=== Аҭҵаарақәа ===
{{Main|Амратә система апланетақәеи амҩанызақәеи раартра аҭоурых}}
{{see also|Амратә система аҭҵаара аҭоурых}}
Амратә система аилазаара апрофессионалтә ҭҵаара аҭоурых иалагеит 1610 шықәсазы — [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] ителескоп ала Иупитер иреиҳау аҩанызақәа 4 анааиртыз<ref>''Galilei, Galileo.'' Sidereus Nuncius, Thomam Baglionum (Tommaso Baglioni), Venice (March 1610), pp. 17—28 (q.v.)</ref>. Ари аартра агелиоцентртә система аиашара ашьақәырӷәӷәарақәа ируакын. 1655 шықәсазы [[Гюйгенс, Христиан|Христиан Гиуигенс]] Сатурн зегь реиҳа идуу амҩаныза Титан ааиртит<ref>''Huygens, Christiaan.'' De Saturni luna observatio nova, Adriaan Vlacq, Den Haag, 5 March 1656.</ref>. XVII ашәышықәса анҵәамҭанӡа [[Кассини, Джованни Доменико|Кассини]] Сатурн даҽа ԥшь-мҩанызак ааиртит<ref>''Cassini, Giovanni D.'' Découverte de deux nouvelles planètes autour de Saturne, Sébastien Mabre-Cramoisy, Paris, 1673. Translated as A Discovery of two New Planets about Saturn, made in the Royal Parisian Observatory by Signor Cassini, Fellow of both the Royal Societys, of England and France; English’t out of French. Philosophical Transactions, Vol. 8 (1673), pp. 5178—5185.</ref><ref>Кассини опубликовал эти два открытия 22 апреля 1686 (An Extract of the Journal Des Scavans. of April 22 st. N. 1686. Giving an account of two new Satellites of Saturn, discovered lately by Mr. Cassini at the Royal Observatory at Paris. Philosophical Transactions, Vol. 16 (1686—1692), pp. 79—85.)</ref>.
XVIII ашәышықәса астрономиаҿы акрызҵазкуа хҭысла иалкаахеит: раԥхьаӡакәны ателескоп ацхыраарала иаартын уаанӡа еилкаамыз апланета Уран<ref>{{cite web|author=Dunkerson, Duane.|title=Uranus — About Saying, Finding, and Describing It|work=Astronomy Briefly|url=http://www.thespaceguy.com/Uranus.htm|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT4Vpn3?url=http://www.thespaceguy.com/Uranus.htm#|archive-date=2011-08-11|access-date=2010-03-16|url-status=dead}}</ref>. Иаарласны Џь. Гершель, апланета ҿыц раԥхьаӡа иаазыртыз, Уран амҩанызақәа ҩбеи Сатурн амҩанызақәа ҩбеи ааиртит<ref>''Herschel, William.'' On the Discovery of Four Additional Satellites of the Georgium Sidus. The Retrograde Motion of Its Old Satellites Announced; And the Cause of Their Disappearance at Certain Distances from the Planet Explained, Philosophical Transactions of the Royal Society of London, Vol. 88, pp. 47—79, 1798.</ref><ref>''Herschel, William.'' On George’s Planet and its satellites, Philosophical Transactions of the Royal Society of London, Vol. 78, pp. 364—378, 1788.</ref>.
XIX ашәышықәса иалагеит астрономиатә аартра ҿыц ала: иаарԥшын раԥхьатәи апланета иеиԥшу аобиект — астероид [[Церера]] (2006 шықәсазы апланета сса астатус ахь ииаган). 1846 шықәсазы иаартын аабатәи апланета — Нептун. Нептун аартын «акалам аҵыхәаҿы»: даҽакала иуҳәозар, раԥхьа теориала иазгәаҭан, анаҩс ателескоп ала иаарԥшын — Англиеи Франциеи рҿы хаз-хазы<ref>''Airy, George Biddell.'' [http://articles.adsabs.harvard.edu/full/seri/MNRAS/0007/0000121.000.html Account of some circumstances historically connected with the discovery of the Planet exterior to Uranus] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20151106115929/http://articles.adsabs.harvard.edu/full/seri/MNRAS/0007/0000121.000.html |date=2015-11-06 }}, Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, Vol. 7, No. 9 (13 November 1846), pp. 121—152.</ref><ref>[http://articles.adsabs.harvard.edu/full/seri/MNRAS/0007/0000153.000.html Account of the Discovery of the Planet of Le Verrier at Berlin] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20151106115930/http://articles.adsabs.harvard.edu/full/seri/MNRAS/0007/0000153.000.html |date=2015-11-06 }}, Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, Vol. 7, No. 9 (13 November 1846), pp. 153—157.</ref><ref>''Elkins-Tanton L. T.'' Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System. — New York: Chelsea House, 2006. — P. 64. — (The Solar System). — ISBN 0-8160-5197-6.</ref>.
1930 шықәсазы [[Томбо, Клайд Уильям|Клаид Томбо]] Плутон ааиртит, уи Амратә система ажәбатәи апланета ҳәа ахьӡ аиуит. Аха 2006 шықәсазы Плутон апланета астатус ацәыӡит, насгьы ипланета ссаны «иҟалеит»<ref>''Tombaugh, Clyde W.'' [http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1946ASPL....5...73T The Search for the Ninth Planet, Pluto, Astronomical Society of the Pacific Leaflets] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20151106115942/http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1946ASPL....5...73T |date=2015-11-06 }}, Vol. 5, No. 209 (July 1946), pp. 73—80.</ref>.
XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы Иупитер, Сатурн, Уран, Нептун, Плутон рымҩаныза дуқәеи зынӡа ихәыҷқәази ирацәаны иаартхеит<ref>[http://cbat.eps.harvard.edu/iauc/04100/04168.html#Item1 Marsden, Brian G.; Satellites and Rings of Uranus] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110725035956/http://cbat.eps.harvard.edu/iauc/04100/04168.html#Item1 |date=2011-07-25 }}, IAUC 4168 (27 January 1986)</ref><ref>[http://cbat.eps.harvard.edu/iauc/04100/04165.html#Item6 Marsden, Brian G.; Satellites of Uranus] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110725035941/http://cbat.eps.harvard.edu/iauc/04100/04165.html#Item6 |date=2011-07-25 }}, IAUC 4165 (17 January 1986)</ref><ref>[http://cbat.eps.harvard.edu/iauc/04100/04164.html#Item1 Marsden, Brian G.; Satellites of Uranus] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110725035927/http://cbat.eps.harvard.edu/iauc/04100/04164.html#Item1 |date=2011-07-25 }}, IAUC 4164 (16 January 1986)</ref><ref>[http://cbat.eps.harvard.edu/iauc/06700/06764.html#Item1 Marsden, Brian G.; Satellites of Uranus] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110725040127/http://cbat.eps.harvard.edu/iauc/06700/06764.html#Item1 |date=2011-07-25 }}, IAUC 6764 (31 October 1997)</ref>. Ари аҭҵаарадырратә аартрақәа рсериаҿы зегь реиҳа ихадоу ароль нарыгӡеит «Воиаџьерқәа» рмиссиақәа — америкатәи [[Автоматическая межпланетная станция|автоматтә планетабжьаратә станциақәа]].
XX—XXI ашәышықәсақәа рҳәааҿы иаартын Амратә система ацәеижь хәыҷқәа жәпакы — уахь иналаҵаны апланета ссақәа, аплутино, иара убас урҭ рҟынтәи акы-ҩба рымҩанызақәеи апланета-гигантқәа рымҩанызақәеи.
[[транснептуновый объект|Атранснептунтә планетақәа]], агипотезатәқәагьы уахь иналаҵаны, аинструменттәи аҳасабратәи ԥшаарақәа ирыцҵоуп.
2013 инаркны 2019 шықәсанӡа аҵарауаа аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵра ахыҵхырҭақәа ирызку адыррақәа рацәаны ранализ ҟарҵеит, насгьы 316 [[Малая планета|планета хәыҷык]] рыԥшааит, урҭ рҟынтәи 139 ҿыцқәан<ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2020/03/12/planets/ |title=В Солнечной системе нашли больше сотни планет |access-date=2020-03-13 |archive-date=2020-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200313065734/https://lenta.ru/news/2020/03/12/planets/ |url-status=live }}</ref>.
== Аколонизациа ==
{{Main|Атерраформаҟаҵара|Акосмос аколонизациа|Амза аколонизациа|Марс аколонизациа|Венера аколонизациа}}
Аколонизациа апрактикатә ҵакы шьақәыргылоуп ауаатәыҩса абжьааԥнытәи рыҟазаареи рыҿиареи реиқәыршәара аҭахра ала. Аамҭа цацыԥхьаӡа Адгьыл ауааԥсыра рхыԥхьаӡара аизҳара, аекологиатәи аклиматтәи ԥсахрақәа ирыхҟьаны иҟалар алшоит аҭагылазаашьа, анхара ианаалоу аҵакырадгьыл азымхара адгьылтә цивилизациа анаҩстәи аҟазаареи аҿиареи ашәарҭара ианҭанаргыло. Иара убас Амратә система егьырҭ аобиектқәа рҿы анхара аҭахра ауаҩы иусура иахҟьаргьы ауеит: апланетаҿтәи аекономикатә мамзаргьы агеополитикатә ҭагылазаашьа; массала ауаа ықәызхуа абџьар ахархәара иахҟьоу адунеизегьтәи ахлымӡаах; апланета аԥсабаратә ресурсқәа рынҵәара, уҳәа егьырҭгьы.
Амратә система аколонизациа аидеиа аҳәаақәа ирҭагӡаны иахәаԥштәуп «атерраформа» ҳәа изышьҭоу ({{lang-la|terra}} — адгьыл, {{lang-la2|forma}} — аԥшра) — апланета, амҩаныза, мамзаргьы даҽа космостә цәеижьк аклиматтә ҭагылазаашьақәа рыԥсахра, атмосфера, аԥхарра, аекологиатә ҭагылазаашьақәа адгьылтә ԥстәқәеи аҵиаақәеи рынхаразы ианаало аҩаӡарахь рнагара. Иахьа ари азҵаара еиҳарак атеориатә интерес амоуп, аха ҳаԥхьаҟа апрактикаҿгьы аҿиара аиур алшоит.
Адгьыл аҟынтәи аколонистцәа рынхаразы зегь раԥхьа ианаалоу обиектқәаны ирыԥхьаӡоит Марси Амзеи<ref>{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |title=Sibling Rivalry: A Mars/Earth Comparison |access-date=2010-03-26 |archive-date=2012-02-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229132402/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |url-status=live }}</ref>. Егьырҭ аобиектқәагьы ауаа рынхаразы рыԥсахра алшоит, аха уи акырӡа еиҳа иуадаҩхоит урҭ апланетақәа рҿы иҟоу аҭагылазаашьақәа ирыхҟьаны, иара убас егьырҭ афакторқәа жәпакы ирыхҟьаны (иаҳҳәап, амҳалдызтә мҽхакы аҟамзаара, даараӡа ахарара, мамзаргьы — Меркури аҭагылазаашьааҟны — Амра азааигәара ду). Апланетақәа рколонизациеи ртерраформареи раан хшыҩзышьҭра аҭатәуп анаҩстәи: зых иақәиҭу акаҳара арццакра ашәагаа<ref name="link1">{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |title=Lunine, Raymond, Quinn High-resolution simulations of the final assembly of Earth-like planets 2: water delivery and planetary habitability |access-date=2010-03-26 |archive-date=2012-02-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229132402/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |url-status=live }}</ref>, иаауа амратә мчхара аҭаӡара<ref>{{Cite web |url=http://www.solstation.com/habitable.htm |title=Stars and Habitable Planets |access-date=2010-03-26 |archive-date=2020-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604005802/http://www.solstation.com/habitable.htm |url-status=live }}</ref>, аӡы аҟазаара<ref name="link1" />, арадиациа аҩаӡара (арадиациатә фон)<ref>{{Cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed?cmd=Retrieve&list_uids=11536831&dopt=AbstractPlus |title=Sheldon, Kasting, Whittet Ultraviolet radiation from F and K stars and implications for planetary habitability. Orig Life Evol Biosph. (August, 27, 1997) |access-date=2017-10-03 |archive-date=2016-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923021053/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed?cmd=Retrieve&list_uids=11536831&dopt=AbstractPlus |url-status=live }}</ref>, ақәыԥшылара аҟазшьа, апланета астероидқәеи Амратә система егьырҭ ацәеижь хәыҷқәеи рыдсылара ашәарҭара аҩаӡара.
== Агалактикатә орбита ==
[[Файл:Milky Way Spiral Arm Abkhazian.svg|right|thumb|[[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] аструктура. Амратә система ахьыҟоу аҭыԥ аарԥшуп акәаԥ ҩежь ду ала]]
Амратә система [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] — аспиральтә [[Галактика|галактика]] — иахәҭакуп: уи адиаметр 30 нызқь [[парсек]] рҟынӡа ыҟоуп (мамзаргьы 100 нызқь [[световой год|лашара шықәса]]), насгьы инықәырԥшшәа 200 миллиард еҵәа аҵанакуеит<ref name="fn9" />. Амратә система агалактикатә диск асимметриа аҟьаҟьара азааигәара иҟоуп (20—25 парсек рыла еиҳа иҳаракуп — даҽакала иуҳәозар, уи аҩадатәи аганахь), агалактикатә центр аҟынтәи инықәырԥшшәа 8 нызқь парсек (27 нызқь лашара шықәса)<ref name="distance2" /> рыла ихараны (Агалактика агәҭеи аҵкари рҟынтәи шамахамзар еиҟароу абжьаӡарала) — [[рукав Ориона|Орион имаӷра]] аҿықәаҿы<ref name="Structure Milky Way" />; ари Аҭыԥантәи [[Галактический рукав|агалактикатә маӷрақәа]] ируакуп, Асар Рымҩа Ахысҩы имаӷреи Персеи имаӷреи рыбжьара иҟоу.
Амра агалактика агәҭа иакәшоит [[Ящичная орбита|аиашьчыктә орбитала]], инықәырԥшшәа убриаҟара {{s|254 км/с}} аццакырала<ref>{{cite web|url=http://www.bogachevv.ru/2011/04/образование-галактик/|title=Образование галактик|date=2011-04-17|publisher=Теории. Богачев В. И.|access-date=2011-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731082348/http://www.bogachevv.ru/2011/04/%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA/|archive-date=2013-07-31|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.astronomynotes.com/ismnotes/s7.htm|title=Deriving the Galactic Mass from the Rotation Curve|publisher=Interstellar Medium and the Milky Way|lang=en|access-date=2011-10-11|archive-url=https://www.webcitation.org/64vJThJVF?url=http://www.astronomynotes.com/ismnotes/s7.htm|archive-date=2012-01-24|url-status=live}}</ref> (2009 шықәсазы еиҭашьақәырӷәӷәоуп), насгьы инагӡоу еикәшарак инықәырԥшшәа 230 миллион шықәса рыла иҟанаҵоит<ref name="Cosmic Year" />. Ари аамҭа ''[[Галактический год|агалактикатә шықәс]]'' ҳәа иашьҭоуп<ref name="Cosmic Year" />. Аорбитала агьежьтә ныҟәара адагьы, Амратә система агалактикатә ҟьаҟьара иаҿырԥшны авертикалтә ҵысрақәа мҩаԥнагоит — уи иахысуеит убриаҟара {{s|30—35 миллион}} шықәса цыԥхьаӡа, зны аҩадатәи, зны аладатәи агалактикатә гьежьбжаҿы иҟалауа<ref>{{Cite web |url=http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=402 |title=Ask an astronomer |access-date=2006-10-30 |archive-date=2009-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091012184558/http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=402 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.astr.ua.edu/keel/galaxies/diskdyn.html |title=Dynamics in Disk Galaxies |access-date=2006-10-30 |archive-date=2006-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061205013451/http://astr.ua.edu/keel/galaxies/diskdyn.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.astro.utu.fi/%7Ecflynn/galdyn/lecture9.html |title=Galactic Dynamics |access-date=2006-10-30 |archive-date=2006-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061009215948/http://www.astro.utu.fi/%7Ecflynn/galdyn/lecture9.html |url-status=live }}</ref>. Амратә [[Апекс (астрономия)|апекс]] (аеҵәабжьаратә ҭыԥҭаӡара иаҿырԥшны Амра аныҟәара аццакра авектор ахырхарҭа) [[Геркулес (созвездие)|Геркулес аеҵәаџьаа]] аҿы иҟоуп — илашо аеҵәа [[Вега]] алада-мраҭашәарахьтәи аганахь<ref name="Vega" />.
Амратә система арццакра иахылҵуеит ихароу агалактиканҭыҵтәи ахыҵхырҭақәа асистема змоу [[Собственное движение|рхатә ныҟәарак]] (Амратә система аццакыра аҽанаԥсахуа урҭ [[Аберрация света|раберрациа]]гьы аҽаԥсахуеит азы); ахатә ныҟәара арццакра авектор иацны ахы хоуп, насгьы ари авектор иахагәҵәыту аҟьаҟьараҿы иубарҭоу ахыҵхырҭақәа рзы амаксимум аҟынӡа инаӡоит. Ажәҩан аҿы ахатә ныҟәарақәа абри реихшара — амплитуда 5,05(35) кәакьтә микросекунда шықәсык ахь иаҟароу — 2020 шықәсазы ишәан [[Gaia]] аколлаборациа ала. Иашьашәалоу арццакра авектор абсолиуттә шәагаа ала 2,32(16){{e|−10}} м/с² иаҟароуп (мамзаргьы {{nobr|7,33(51) км/с}} миллион шықәса рахь); уи хоуп [[Экваториальная система координат|аекватортә координатқәа]] {{nobr|{{math|[[Прямое восхождение|α]]}} {{=}} (269,1 ± 5,4)°}}, {{nobr|{{math|[[Склонение (астрономия)|δ]]}} {{=}} (−31,6 ± 4,1)°}} змоу акәаԥ ахь —Ахысҩы иеҵәаџьаа аҿы иҟоу. Арццакра ахәҭа аиҳарак — Агалактика агәҭахь арадиус иацны ихоу арццакра ауп ({{nobr|{{math|''w<sub>R</sub>''}} {{=}} −6,98(12) км/с}} миллион шықәса рахь); агалактикатә ҟьаҟьарахь ихоу арццакра акомпонент {{nobr|{{math|''w<sub>z</sub>''}} {{=}} −0,15(3) км/с}} миллион шықәса рахь ыҟоуп. Арццакра авектор ахԥатәи акомпонент — агалактикатә екватор аҟьаҟьараҿы Агалактика агәҭахьы ахырхарҭа иаперпендикулиару — ахылаԥшратә гха иазааигәоуп ({{nobr|{{math|''w''<sub>φ</sub>}} {{=}} +0,06(5) км/с}} миллион шықәса рахь)<ref>{{cite journal |author=Klioner S. A. et al. ([[Gaia]] Collaboration)|arxiv=2012.02036|title=''Gaia'' Early Data Release 3 |journal=Astronomy & Astrophysics |year=2020|volume=649 |pages=A9 |doi=10.1051/0004-6361/202039734 }}</ref>.
Амратә система агалактикаҿы иахьыҟоу Адгьыл аҿы [[Аԥсҭазаара|аԥсҭазаара]] [[Эволюция|аеволиуциа]] ианыруазаргьы ҟалоит. Амратә система аорбита гьежьуп ҳәа уҳәартә иҟоуп, насгьы уи аццакра аспиральтә маӷрақәа рыццакра [[Коротационная окружность|иаҟароуп]] — уи иаанагоит урҭ даара имаҷны ишрылсуа. Уи Адгьыл ианаҭоит аԥсҭазаара аҿиаразы аеҵәабжьаратә ҭышәынтәалара аамҭа дуқәа, избан акәзар аспиральтә маӷрақәа рҿы ишәарҭахар зылшо [[Сверхновая звезда|асуперҿыц еҵәақәа]] рацәаны еизакуп<ref name="astrobiology" />. Амратә система иара убас акырӡа иацәыхароуп агалактикатә центр аеҵәақәа рыла иҭәу агәыларақәа рҟынтәи. Ацентр азааигәара ааигәа игылоу аеҵәақәа рыгравитациатә ныррақәа Оорт иԥсҭҳәа аобиектқәа дырҩынтыр рылшон, насгьы акометақәа рацәаны Амратә система аҩныҵҟахь идәықәырҵар рылшон — уи Адгьыл аҿы аԥсҭазааразы акатастрофатә лҵшәақәа змоу аидысларақәа аанагар алшон. Агалактикатә центр иаду ашәахәахылҵра ӷәӷәагьы даараӡа еиҿкаау аԥсҭазаара аҿиара ианыруазар алшон<ref name="astrobiology" />. Аҵарауаа шьоукы агипотеза ықәдыргылоит: Амратә система аҭыԥ бзиаҿы ишыҟоугьы, иҳаҩсыз {{s|35 000}} ашықәсқәа рзгьы Адгьыл аҿы аԥсҭазаара асуперҿыц еҵәақәа рнырра аҵаҟа иҟан ҳәа — урҭ арадиоактивтә саба ахәҭаҷқәеи акомета иеиԥшу аобиект дуқәеи дыршәлар рылшон<ref name="Supernova" />.
Даремтәи ауниверситет Аҳасабырҭатә космологиа аинститут аҵарауаа рыҳасабрақәа рыла, 2 миллиард шықәса рышьҭахь [[Большое Магелланово облако|Магеллан иԥсҭҳәа Ду]] Асар Рымҩа иадсылоит — уи иахҟьаны Амратә система ҳ-Галактика аҟынтәи агалактикабжьаратә ҭыԥҭаӡарахь иҭцахар алшоит<ref>''Marius Cautun'' et al. [https://academic.oup.com/mnras/article/483/2/2185/5181341 The aftermath of the Great Collision between our Galaxy and the Large Magellanic Cloud] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190108013613/https://academic.oup.com/mnras/article/483/2/2185/5181341 |date=2019-01-08 }}, 13 November 2018</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.astronews.ru/cgi-bin/mng.cgi?page=news&news=20190107003234 |title=Галактическое столкновение вытолкнет Солнечную систему из Млечного пути |access-date=2019-10-12 |archive-date=2019-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190108200833/https://www.astronews.ru/cgi-bin/mng.cgi?page=news&news=20190107003234 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://naked-science.ru/article/astronomy/bolshoe-magellanovo-oblako |title=Большое Магелланово облако может выкинуть Солнечную систему из Млечного Пути |access-date=2019-10-12 |archive-date=2019-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012195207/https://naked-science.ru/article/astronomy/bolshoe-magellanovo-oblako |url-status=live }}</ref>.
=== Ааигәа-сигәа ===
[[Файл:Universe Reference Map Part 2 ab.png|thumb|left|Иааигәаӡоу аеҵәақәа]]
Амратә система иашьашәалоу агалактикатә ааигәа-сигәара [[Местное межзвёздное облако|Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа]] ҳәа еицырдыруеит. Ари — ираӷоу арчы азона [[Местный пузырь|Аҭыԥантәи аԥышҭарч]] аҿы еиҳа еилаӷәӷәоу хәҭакуп — [[Межзвёздная среда|аеҵәабжьаратә ҭыԥ]] аҿтәи ҭацәроуп, инықәырԥшшәа 300 лашара шықәса аура змоу, аԥслымӡ сааҭ аформа змоу. Аԥышҭарч аԥхарра ҳарак змоу аплазма ала ирҭәуп — уи агәаанагара ҳанаҭоит аԥышҭарч аамҭакьаҿк аԥхьа иҟалаз [[Сверхновая|суперҿыц еҵәақәак]] рыԥжәарақәа ирыхҟьаны ишьақәгылеит ҳәа<ref name="Near-Earth Supernovas" />.
Амра аҟынтәи жәа-лашара шықәса {{s|(95 триллион км)}} ирҭагӡаны аеҵәақәа [[Список ближайших звёзд|рацәаӡам]].
Амра зегь реиҳа иазааигәоу — ах-еҵәатә система [[Альфа Центавра|Альфа Центавр]] ауп, инықәырԥшшәа 4,3 лашара шықәса рыла ицәыхароу. Альфа Центавра A-и B-и — еизааигәоу ҩ-еҵәатә системоуп, урҭ ахәҭақәа рҟазшьақәа рыла Амра иазааигәоуп. [[красный карлик|Асса ҟаԥшь]] хәыҷы Альфа Центавра C ([[Проксима Центавра]] ҳәагьы еицырдыруа) урҭ ирыкәшоит 0,2 лашара шықәса рыла бжьаӡарала, насгьы уажәазы A-и B-и рпара аасҭа маҷк ҳара иаҳзааигәоуп. Проксима иамоуп аекзопланета: [[Проксима Центавра b]].
Анаҩстәи иазааигәоу аеҵәақәа — асса ҟаԥшьқәа роуп: [[звезда Барнарда|Барнард иеҵәа]] (5,9 лашара шықәса), [[Вольф 359]] (7,8 лашара шықәса), [[Лаланд 21185]] (8,3 лашара шықәса). Жәа-лашара шықәса ирҭагӡаны иреиҳау аеҵәа — [[Сириус]] ауп (8,6 лашара шықәса): аишьҭагылара хада аеҵәа лаша, Амра акапан ҩынтә иаҟароу акапан змоу; уи иацуп аҩыза — Сириус B захьӡу [[Белый карлик|асса шкәакәа]]. Жәа-лашара шықәса ирҭагӡаны иаанхаз асистемақәа — асса ҟаԥшьқәа рыҩ-система [[Лейтен 726-8|Леитен 726-8]] (8,7 лашара шықәса), насгьы хазы игылоу асса ҟаԥшь [[Росс 154]] (9,7 лашара шықәса)<ref name="10 light years" />. Зегь реиҳа иазааигәоу [[коричневый карлик|асса каҳуаԥштәқәа]] рсистема — [[Луман 16]] — 6,59 лашара шықәса рыбжьаӡараҿы иҟоуп. Зегь реиҳа иааигәоу, хазы игылоу, Амра иеиԥшу аеҵәа — [[Тау Кита]] — 11,9 лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоуп. Уи акапан Амра акапан аҟнытә инықәырԥшшәа 80% иаҟароуп, а́́лашара — амратә аҟнытә 60% мацара<ref name="Tau Ceti" />.
[[Файл:Earth's Location in the Universe (JPEG).jpg|thumb|center|800px|[[Адунеи|Адунеи]] [[Метагалактика|иубарҭоу]] ахәҭаҿы Адгьыли Амратә системеи ахьыҟоу адиаграмма. (''[[:Файл:Earth's Location in the Universe SMALLER (JPEG).jpg|Альтернативатә сахьа абаразы абра шәақәыӷәӷәа]]'')]]
== Шәахә. иара уб. ==
{{Div col|3}}
* [[Движение Солнца и планет по небесной сфере|Ажәҩантә сфераҿы Амреи апланетақәеи рныҟәара]]
* [[Спутники в Солнечной системе|Амратә системаҿы иҟоу амҩанызақәа]]
* [[Астрономические символы|Астрономтә символқәа]]
* [[Правило Тициуса — Боде|Тициус — Боде рыԥҟара]]
* [[Список планетоподобных объектов|Апланета еиԥшу аобиектқәа рсиа]]
* [[Список объектов Солнечной системы по размеру|Амратә система аобиектқәа рсиа шәагаала]]
* [[Фаэтон (планета)|Фаетон (апланета)]]
* [[История исследования Солнечной системы|Амратә система аҭҵаара аҭоурых]]
* [[Шведская Солнечная система|Швециатәи Амратә система]]
{{Div col end}}
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2|refs=
<ref name="Podolak">{{cite web
|author = Podolak, M.; Reynolds, R. T.; Young, R.
|date = 1990
|url = http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P
|title = Post Voyager comparisons of the interiors of Uranus and Neptune
|publisher = NASA Ames Research Center
|access-date = 2009-11-22
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GPD2P7?url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="M Woolfson">{{статья
| автор = M. Woolfson.
| заглавие = The origin and evolution of the solar system
| язык = en
| издание = Astronomy & Geophysics
| год = 2000
|том= 41
|страницы= 1.12
| doi = 10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x
}}</ref>
<ref name="Harold F. Levison">{{cite web
|author = Harold F. Levison, Alessandro Morbidelli.
|date = 2003
|url = https://www-n.oca.eu/morby/stuff/NATURE.pdf
|title = The formation of the Kuiper belt by the outward transport of bodies during Neptune's migration
|access-date = 2009-11-23
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617F07bx3?url=http://www.oca.eu/morby/stuff/NATURE.pdf
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Jupiter-Family Comets">{{статья
|автор = Harold F. Levison, Martin J Duncan.
|заглавие = From the Kuiper Belt to Jupiter-Family Comets: The Spatial Distribution of Ecliptic Comets
|ссылка = http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103596956377
|язык = en
|издание = [[Icarus (журнал)|Icarus]]
|год = 1997
|выпуск = 1
|том = 127
|страницы = 13—32
|doi = 10.1006/icar.1996.5637
|издательство = [[Elsevier]]
|archive-date = 2015-03-19
|archive-url = https://web.archive.org/web/20150319085229/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103596956377
}}</ref>
<ref name="Dawn">{{cite web
|date = 2005
|url = http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html <!--deadlink-->
|title = Dawn: A Journey to the Beginning of the Solar System
|work = Space Physics Center: UCLA
|access-date = 2009-11-24
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GLJ6fS?url=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Overview">{{cite web
|url = http://nineplanets.org/overview.html
|title = An Overview of the Solar System
|work = The Nine Planets
|access-date = 2009-12-02
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GOaHb6?url=http://nineplanets.org/overview.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="New Horizons">{{cite web
|author = Amir Alexander.
|date = 2006
|url = http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html <!--deadlink-->
|title = New Horizons Set to Launch on 9-Year Voyage to Pluto and the Kuiper Belt
|work = The Planetary Society
|access-date = 2009-12-02
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GPdwkM?url=http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="FinalResolution">{{cite web
| title = The Final IAU Resolution on the definition of «planet» ready for voting
| url = http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0602/
| publisher = International Astronomical Union
| date = 2006-08-24
| access-date = 2009-12-05
| lang = en
| archive-date = 2017-02-27
| archive-url = https://web.archive.org/web/20170227151601/https://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0602/
| url-status = live
}}</ref>
<ref name="Dwarf Planets">{{cite web
|date = 2008-11-07
|url = http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets#DwarfPlanets
|title = Dwarf Planets and their Systems
|work = Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN)
|publisher = U.S. Geological Survey
|access-date = 2009-12-05
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/610c8g3sc?url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets#DwarfPlanets#DwarfPlanets
|archive-date = 2011-08-17
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Definition Committee">{{cite web
|author = Ron Ekers.
|url = http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/
|title = IAU Planet Definition Committee
|publisher = International Astronomical Union
|access-date = 2009-12-05
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20090603001603/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/
|archive-date = 2009-06-03
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="IAU0804">{{cite web
|date=2008-06-11
|url = http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0804/
|title = Plutoid chosen as name for Solar System objects like Pluto
|publisher = International Astronomical Union
|access-date = 2009-12-05
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GR9qOX?url=http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0804/
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Sun Facts">{{cite web
|url = http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric
|title = Sun: Facts & Figures
|publisher = NASA
|access-date = 2009-11-14
|lang = en
|archive-date = 2008-01-02
|archive-url = https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="Jack B. Zirker">{{книга
|автор = Jack B. Zirker.
|заглавие = Journey from the Center of the Sun
|ссылка = https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk_f4e3/page/120
|издательство = Princeton University Press
|год = 2002
|pages = 120—127
|isbn = 9780691057811
|язык=en}}</ref>
<ref name="Visible light">{{cite web
|date = 2003
|url = http://www.straightdope.com/columns/read/2085/why-is-visible-light-visible-but-not-other-parts-of-the-spectrum
|title = Why is visible light visible, but not other parts of the spectrum?
|publisher = The Straight Dome
|access-date = 2009-11-14
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617EsBOK5?url=http://www.straightdope.com/columns/read/2085/why-is-visible-light-visible-but-not-other-parts-of-the-spectrum
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="sun">{{cite web
|author = Ker Than.
|title = Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single
|url = http://www.space.com/1995-astronomers-wrong-stars-single.html
|work = Space.com
|date = 2006-01-30
|access-date = 2009-11-14
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617EslKwJ?url=http://www.space.com/1995-astronomers-wrong-stars-single.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Smart">{{cite journal
|author = Smart, R. L.; Carollo, D.; Lattanzi, M. G.; McLean, B.; Spagna, A.
|date = 2001
|url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S
|title = The Second Guide Star Catalogue and Cool Stars
|journal = Perkins Observatory
|bibcode = 2001udns.conf..119S
|access-date = 2009-11-14
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617EtosoF?url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Early Sun">{{статья
|автор = Nir J. Shaviv.
|заглавие = Towards a Solution to the Early Faint Sun Paradox: A Lower Cosmic Ray Flux from a Stronger Solar Wind
|ссылка = http://arxiv.org/abs/astroph/0306477v2
|язык = en
|издание = Journal of Geophysical Research
|год = 2003
|том = 108
|страницы = 1437
|doi = 10.1029/2003JA009997
|archive-date = 2014-08-26
|archive-url = https://web.archive.org/web/20140826054913/http://arxiv.org/abs/astroph/0306477v2
}}</ref>
<ref name="Two Groups">{{статья
| автор = T. S. van Albada, Norman Baker.
| заглавие = On the Two Oosterhoff Groups of Globular Clusters
| ссылка = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1973-10-15_185_2/page/476
| язык = en
| издание =[[The Astrophysical Journal]]
| год = 1973
|том= 185
|страницы= 477—498
| doi = 10.1086/152434
| издательство= [[IOP Publishing]]
}}</ref>
<ref name="Metallicity">{{cite journal
|author = Charles H. Lineweaver.
|date = June 2001
|title = An Estimate of the Age Distribution of Terrestrial Planets in the Universe: Quantifying Metallicity as a Selection Effect
|journal = Icarus
|volume = 151
|issue = 2
|pages = 307–313
|doi = 10.1006/icar.2001.6607
|arxiv = astro-ph/0012399
|lang = en
}}</ref>
<ref name="Voyager">{{cite web
|url = http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html
|title = Voyager Enters Solar System's Final Frontier
|publisher = NASA
|access-date = 2009-11-14
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617Evtz3J?url=http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Schenk">''Schenk P., Melosh H. J.'' (1994). Lobate Thrust Scarps and the Thickness of Mercury’s Lithosphere. Abstracts of the 25th Lunar and Planetary Science Conference, 1994LPI….25.1203S{{In lang|en}}</ref>
<ref name="Bill Arnett">{{cite web
|author = Bill Arnett.
|date = 2006
|url = http://nineplanets.org/mercury.html
|title = Mercury
|work = The Nine Planets
|access-date = 2009-11-16
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617ExDcl0?url=http://nineplanets.org/mercury.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Collisional stripping">''Benz, W.; Slattery, W. L.; Cameron, A. G. W.'' (1988). Collisional stripping of Mercury’s mantle. Icarus, v. 74, p. 516—528.{{In lang|en}}</ref>
<ref name="Partial volatilization">''Cameron, A. G. W.'' (1985). The partial volatilization of Mercury. Icarus, v. 64, p. 285—294.{{In lang|en}}</ref>
<ref name="Climate on Venus">{{cite web|author=Mark Alan Bullock.|title=The Stability of Climate on Venus|publisher=Southwest Research Institute|year=1997|url=http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf|access-date=2009-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614202751/http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf|archive-date=2007-06-14|url-status=dead}}</ref>
<ref name="Paul Rincon">{{cite web
|author = Paul Rincon.
|date = 1999
|url = http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/Science2_1999.pdf
|title = Climate Change as a Regulator of Tectonics on Venus
|work = Johnson Space Center Houston, TX, Institute of Meteoritics, University of New Mexico, Albuquerque, NM
|access-date = 2009-11-16
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20070614202807/http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/Science2_1999.pdf
|archive-date = 2007-06-14
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="life">{{cite web
|url = http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/a204/etlife/SciAm99b.pdf
|title = Is There Life Elsewhere in the Universe?
|publisher = Jill C. Tarter and Christopher F. Chyba, University of California, Berkeley
|access-date =
|lang = en
|url-status = live
|archive-url = https://www.webcitation.org/6DAOz74Yr?url=http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/a204/etlife/SciAm99b.pdf
|archive-date = 2012-12-25
}}</ref>
<ref name="Earths Atmosphere">{{cite web
|author = Anne E. Egger, M.A./M.S.
|url = http://www.visionlearning.com/en/library/Earth-Science/6/The-Composition-of-Earths-Atmosphere/107
|title = Earth's Atmosphere: Composition and Structure
|work = VisionLearning.com
|access-date = 2009-11-16
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617EywI3z?url=http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?c3=
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Mars Atmosphere">{{книга
|автор = David C. Gatling, Conway Leovy.
|часть = Mars Atmosphere: History and Surface Interactions
|заглавие = Encyclopedia of the Solar System
|ответственный = Lucy-Ann McFadden et al
|год = 2007
|pages = 301—314
|язык=en}}</ref>
<ref name="David Noever">{{cite web
|author = David Noever.
|date = 2004
|url = http://www.astrobio.net/news-exclusive/modern-martian-marvels-volcanoes/
|title = Modern Martian Marvels: Volcanoes?
|work = Astrobiology Magazine
|access-date = 2009-11-16
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617EzLQQk?url=http://www.astrobio.net/exclusive/1360/modern-martian-marvels-volcanoes
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Kids Eye">{{cite web
|url = http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Kids
|title = Mars: A Kid's Eye View
|publisher = NASA
|access-date = 2009-11-16
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617F0gePG?url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Satellites of Mars">{{cite web
|author = Scott S. Sheppard, [[Джуитт, Дэвид|David Jewitt]], and Jan Kleyna.
|date = 2004
|url = http://iopscience.iop.org/1538-3881/128/5/2542/fulltext/
|title = A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness
|work = The Astronomical Journal
|access-date = 2009-11-16
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GKlAKQ?url=http://iopscience.iop.org/1538-3881/128/5/2542/fulltext
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Petit">{{статья
|автор = Petit, J.-M.; Morbidelli, A.; Chambers, J.
|заглавие = The Primordial Excitation and Clearing of the Asteroid Belt
|ссылка = http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf
|язык = en
|издание = [[Icarus (журнал)|Icarus]]
|год = 2001
|том = 153
|страницы = 338—347
|doi = 10.1006/icar.2001.6702
|издательство = [[Elsevier]]
|archive-date = 2007-02-21
|archive-url = https://web.archive.org/web/20070221085835/http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf
}}</ref>
<ref name="Planet Definition">{{cite web
|date = 2006
|url = http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/
|title = IAU Planet Definition Committee
|publisher = International Astronomical Union
|access-date = 2009-11-30
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20090603001603/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/
|archive-date = 2009-06-03
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="Twice asteroids">{{cite web
|date = 2002
|url = http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/New_study_reveals_twice_as_many_asteroids_as_previously_believed
|title = New study reveals twice as many asteroids as previously believed
|work = ESA
|access-date = 2009-11-30
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GQh5ux?url=http://www.esa.int/esaCP/ESAASPF18ZC_index_0.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Krasinsky2002">{{статья
|автор = Krasinsky G. A.; Pitjeva, E. V.; Vasilyev, M. V.; Yagudina, E. I.
|заглавие = Hidden Mass in the Asteroid Belt
|ссылка = http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2002Icar..158...98K&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=4326fb2cf906949
|язык = en
|издание = [[Icarus (журнал)|Icarus]]
|год = July 2002
|выпуск = 1
|том = 158
|страницы = 98—105
|doi = 10.1006/icar.2002.6837
|издательство = [[Elsevier]]
|archive-date = 2020-03-25
|archive-url = https://web.archive.org/web/20200325122840/http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2002Icar..158...98K&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=4326fb2cf906949
}}</ref>
<ref name="Meteoroid">{{статья
|автор = Beech, M.; Duncan I. Steel.
|заглавие = On the Definition of the Term Meteoroid
|ссылка = http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1995QJRAS..36..281B&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=44b52c369007834
|язык = en
|издание = Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society
|год = September 1995
|выпуск = 3
|том = 36
|страницы = 281—284
|archive-date = 2020-05-28
|archive-url = https://web.archive.org/web/20200528041455/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1995QJRAS..36..281B?high=44b52c369007834&db_key=AST&data_type=HTML&format=
}}</ref>
<ref name="Earths Water">{{cite web
|author = Phil Berardelli.
|date = 2006
|url = http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html
|title = Main-Belt Comets May Have Been Source Of Earths Water
|work = SpaceDaily
|access-date = 2009-12-01
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GSJmkK?url=http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Barucci">{{книга
|автор = Barucci M. A.; Kruikshank, D. P.; Mottola S.; Lazzarin M.
|часть = Physical Properties of Trojan and Centaur Asteroids
|заглавие = Asteroids III
|место = Tucson, Arizona, USA
|издательство = University of Arizona Press
|год = 2002
|pages = 273—287
|язык=en}}</ref>
<ref name="MorbidelliAstIII">{{статья
|автор = A. Morbidelli, W. F. Bottke Jr., Ch. Froeschlé, P. Michel.
|заглавие = Origin and Evolution of Near-Earth Objects
|ссылка = http://www.boulder.swri.edu/~bottke/Reprints/Morbidelli-etal_2002_AstIII_NEOs.pdf
|язык = en
|ответственный = W. F. Bottke Jr., A. Cellino, P. Paolicchi, and R. P. Binzel
|издание = Asteroids III
|издательство = University of Arizona Press
|год = 2002
|выпуск = January
|страницы = 409—422
|archive-date = 2017-08-09
|archive-url = https://web.archive.org/web/20170809014123/http://www.boulder.swri.edu/~bottke/Reprints/Morbidelli-etal_2002_AstIII_NEOs.pdf
}}</ref>
<ref name="History of Asteroids">{{cite web
|url = http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc
|title = History and Discovery of Asteroids
|format = DOC
|publisher = NASA
|access-date = 2009-12-01
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GT0oDh?url=http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Giant Planets">{{cite web
|author = Jack J. Lissauer, David J. Stevenson.
|date = 2006
|url = http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/ppv_preprints/sec7-1.pdf
|title = Formation of Giant Planets
|publisher = NASA Ames Research Center; California Institute of Technology
|access-date = 2009-11-21
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GLs8LT?url=http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/djs/lissauer
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Galilean Satellites">{{cite web
|author = Pappalardo, R T.
|date = 1999
|url = http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm99&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm99%2Ffm99&maxhits=200&=%22P11C-10%22
|title = Geology of the Icy Galilean Satellites: A Framework for Compositional Studies
|work = Brown University
|access-date = 2009-11-22
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20070930165551/http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm99&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm99%2Ffm99&maxhits=200&=%22P11C-10%22
|archive-date = 2007-09-30
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="Cryovolcanism">{{cite journal
|author = J. S. Kargel.
|date = 1994
|url = https://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00613296
|title = Cryovolcanism on the icy satellites
|journal = U.S. Geological Survey
|volume = 67
|issue = 1–3
|pages = 101–113
|doi = 10.1007/BF00613296
|access-date = 2009-11-22
|lang = en
|archive-date = 2014-07-05
|archive-url = https://web.archive.org/web/20140705173516/http://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00613296
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Hawksett">{{cite journal
|author = Hawksett, David; Longstaff, Alan; Cooper, Keith; Clark, Stuart.
|date = 2005
|url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H
|title = 10 Mysteries of the Solar System
|journal = Astronomy Now
|bibcode = 2005AsNow..19h..65H
|access-date = 2009-11-22
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GO9MTb?url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Geysers on Triton">{{cite web
|author = Duxbury, N. S., Brown, R. H.
|date = 1995
|url = http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full
|title = The Plausibility of Boiling Geysers on Triton
|work = Beacon eSpace
|access-date = 2009-11-22
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20090426005806/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full
|archive-date = 2009-04-26
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="Cometary fragmentation">{{статья
| автор = Sekanina, Zdenek.
| заглавие = Kreutz sungrazers: the ultimate case of cometary fragmentation and disintegration?
|nodot=1
| язык = en
| издание = Publications of the Astronomical Institute of the Academy of Sciences of the Czech Republic
| год = 2001
|том= 89
|страницы= 78—93
}}</ref>
<ref name="hyperbolic">{{статья
|автор = M. Królikowska.
|заглавие = A study of the original orbits of ''hyperbolic'' comets
|ссылка = http://www.aanda.org/index.php?option=com_article&access=standard&Itemid=129&url=%2Farticles%2Faa%2Ffull%2F2001%2F34%2Faa1250%2Faa1250.right.html
|язык = en
|издание = [[Astronomy and Astrophysics]]
|год = 2001
|выпуск = 1
|том = 376
|страницы = 316—324
|doi = 10.1051/0004-6361:20010945
|издательство = [[EDP Sciences]]
|archive-date = 2017-11-11
|archive-url = https://web.archive.org/web/20171111213415/https://www.aanda.org/index.php?option=com_article&access=standard&Itemid=129&url=%2Farticles%2Faa%2Ffull%2F2001%2F34%2Faa1250%2Faa1250.right.html
}}</ref>
<ref name="Comets aging">{{cite journal
|author = Fred L. Whipple.
|url = https://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00049540
|title = The activities of comets related to their aging and origin
|journal = Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy
|date = March 1992
|volume = 54
|issue = 1–3
|pages = 1–11
|doi = 10.1007/BF00049540
|access-date = 2010-02-07
|lang = en
|archive-date = 2014-07-05
|archive-url = https://web.archive.org/web/20140705175653/http://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00049540
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="spitzer">''Stansberry J., Grundy W., Brown M., Cruikshank D., Spencer J., Trilling D., Margot J.-L.'' Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope. — 2007. — {{arXiv|astro-ph/0702538}}</ref>
<ref name="Chiron biography">{{cite web
|author = Patrick Vanouplines.
|date = 1995
|url = http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm <!--deadlink-->
|title = Chiron biography
|work = Vrije Universitiet Brussel
|access-date = 2009-12-05
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GUJkFH?url=http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="Physical">{{книга
|автор = Stephen C. Tegler.
|часть = Kuiper Belt Objects: Physical Studies
|заглавие = Encyclopedia of the Solar System
|ответственный = Lucy-Ann McFadden et al
|год = 2007
|pages = 605—620
|язык=en}}</ref>
<ref name="Delsanti">{{cite web
|author = Audrey Delsanti and [[Джуитт, Дэвид|David Jewitt]].
|date = 2006
|url = http://www.ifa.hawaii.edu/publications/preprints/06preprints/Delsanti_06-009.pdf
|title = The Solar System Beyond The Planets
|work = Institute for Astronomy, University of Hawaii
|access-date = 2009-12-07
|lang = en
|url-status = live
|archive-url = https://www.webcitation.org/6Bto3WHqf?url=http://www.ifa.hawaii.edu/publications/preprints/06preprints/Delsanti_06-009.pdf
|archive-date = 2012-11-03
}}</ref>
<ref name="Satellites KBO">{{cite journal
|author = M. E. Brown, M. A. van Dam, A. H. Bouchez, D. Le Mignant, R. D. Campbell, J. C. Y. Chin, A. Conrad, S. K. Hartman, E. M. Johansson, R. E. Lafon, D. L. Rabinowitz, P. J. Stomski, Jr., D. M. Summers, C. A. Trujillo, P. L. Wizinowich.
|date = 2006
|title = Satellites of the Largest Kuiper Belt Objects
|journal = The Astrophysical Journal
|volume = 639
|pages = L43–L46
|doi = 10.1086/501524
|arxiv = astro-ph/0510029
|lang = en
}}</ref>
<ref name="Trojan">{{статья
|автор = Chiang et al.
|заглавие = Resonance Occupation in the Kuiper Belt: Case Examples of the 5:2 and Trojan Resonances
|ссылка = http://iopscience.iop.org/1538-3881/126/1/430/fulltext/
|язык = en
|издание = [[The Astronomical Journal]]
|год = 2003
|выпуск = 1
|том = 126
|страницы = 430—443
|doi = 10.1086/375207
|издательство = [[IOP Publishing]]
|archive-date = 2014-07-04
|archive-url = https://web.archive.org/web/20140704032521/http://iopscience.iop.org/1538-3881/126/1/430/fulltext/
}}</ref>
<ref name="M. W. Buie">{{cite web
|author = M. W. Buie, R. L. Millis, L. H. Wasserman, J. L. Elliot, S. D. Kern, K. B. Clancy, E. I. Chiang, A. B. Jordan, K. J. Meech, R. M. Wagner, D. E. Trilling.
|date = 2005
|url = http://www.citebase.org/fulltext?format=application%2Fpdf&identifier=oai%3AarXiv.org%3Aastro-ph%2F0309251 <!--deadlink-->
|title = Procedures, Resources and Selected Results of the Deep Ecliptic Survey
|work = Lowell Observatory, University of Pennsylvania, Large Binocular Telescope Observatory, Massachusetts Institute of Technology, University of Hawaii, University of California at Berkeley
|access-date = 2009-12-07
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20120118131015/http://www.citebase.org/fulltext?format=application%2Fpdf&identifier=oai%3AarXiv.org%3Aastro-ph%2F0309251
|archive-date = 2012-01-18
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="Beyond Neptune">{{cite web
|author = E. Dotto, M. A. Barucci; M. Fulchignoni.
|date = 2006-08-24
|url = http://sait.oat.ts.astro.it/MSAIS/3/PDF/20.pdf
|title = Beyond Neptune, the new frontier of the Solar System
|access-date = 2009-12-07
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GVccdb?url=http://sait.oat.ts.astro.it/MSAIS/3/PDF/20.pdf
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Big KBOs">{{cite web
|author = [[Джуитт, Дэвид|David Jewitt]].
|date = 2005
|url = http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/big_kbo.html
|title = The 1000 km Scale KBOs
|work = University of Hawaii
|access-date = 2009-12-08
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GW9Hw3?url=http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/big_kbo.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Centaurs and SDO">{{cite web
|url = http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/Centaurs.html
|title = List Of Centaurs and Scattered-Disk Objects
|work = IAU: Minor Planet Center
|access-date = 2010-12-29
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GWbZYE?url=http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/Centaurs.html#
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Littmann">{{книга
|автор = Mark Littmann.
|заглавие = Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System
|ссылка = https://archive.org/details/planetsbeyonddis00mlit
|издательство = Courier Dover Publications
|год = 2004
|pages = [https://archive.org/details/planetsbeyonddis00mlit/page/n92 162]—163
|isbn = 9780486436029
|язык=en}}</ref>
<ref name="Eris">{{cite web
|author = Mike Brown.
|date = 2005
|url = http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/
|title = The discovery of <s>2003 UB313</s> Eris, the <s>10th planet</s> largest known dwarf planet
|work = CalTech
|access-date = 2009-12-09
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GX5YzD?url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/#
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Fajans et al 2001">{{статья
|автор = J. Fajans; L. Frièdland.
|заглавие = Autoresonant (nonstationary) excitation of pendulums, Plutinos, plasmas, and other nonlinear oscillators
|ссылка = http://scitation.aip.org/content/aapt/journal/ajp/69/10/10.1119/1.1389278
|язык = en
|издание = American Journal of Physics
|год = October 2001
|выпуск = 10
|том = 69
|страницы = 1096—1102
|doi = 10.1119/1.1389278
|archive-date = 2014-08-08
|archive-url = https://web.archive.org/web/20140808052124/http://scitation.aip.org/content/aapt/journal/ajp/69/10/10.1119/1.1389278
}}</ref>
<ref name="Buie">{{cite web
|author = Marc W. Buie.
|url = http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136472.html
|title = Orbit Fit and Astrometric record for 136472
|publisher = SwRI (Space Science Department)
|access-date = 2009-12-10
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GXiBzg?url=http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136472.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="fahr">{{статья
|автор = Fahr, H. J.; Kausch, T.; Scherer, H.
|заглавие = A 5-fluid hydrodynamic approach to model the Solar System-interstellar medium interaction
|ссылка = http://aa.springer.de/papers/0357001/2300268.pdf
|язык = en
|издание = [[Astronomy and Astrophysics]]
|год = 2000
|том= 357
|страницы= 268
|издательство = [[EDP Sciences]]
|archive-url = https://web.archive.org/web/20170808135422/http://aa.springer.de/papers/0357001/2300268.pdf
|archive-date = 2017-08-08
}} См. иллюстрации 1 и 2.</ref>
<ref name="Voyager 1">{{статья
| автор = Stone, E. C.; Cummings, A. C.; McDonald, F. B.; Heikkila, B. C.; Lal, N.; Webber, W. R.
| заглавие = Voyager 1 explores the termination shock region and the heliosheath beyond
| язык = en
| издание = Science (New York, N.Y.)
| год = September 2005
| выпуск = 5743
|том= 309
|страницы= 2017—2020
| doi = 10.1126/science.1117684
}} {{cite journal|pmid=16179468 |date=2005 |last1=Stone |first1=E. C. |last2=Cummings |first2=A. C. |last3=McDonald |first3=F. B. |last4=Heikkila |first4=B. C. |last5=Lal |first5=N. |last6=Webber |first6=W. R. |title=Voyager 1 explores the termination shock region and the heliosheath beyond |url=https://archive.org/details/sim_science_2005-09-23_309_5743/page/2017 |journal=Science |volume=309 |issue=5743 |pages=2017–2020 |doi=10.1126/science.1117684 }}</ref>
<ref name="Asymmetric shock">{{статья
| автор = Stone, E. C.; Cummings, A. C.; McDonald, F. B.; Heikkila, B. C.; Lal, N.; Webber, W. R.
| заглавие = An asymmetric solar wind termination shock
| ссылка = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-07-03_454_7200/page/70
| язык = en
| издание = Nature
| год = July 2008
| выпуск = 7200
|том= 454
|страницы= 71—4
| doi = 10.1038/nature07022
}} {{cite journal|pmid=18596802 |date=2008 |last1=Stone |first1=E. C. |last2=Cummings |first2=A. C. |last3=McDonald |first3=F. B. |last4=Heikkila |first4=B. C. |last5=Lal |first5=N. |last6=Webber |first6=W. R. |title=An asymmetric solar wind termination shock |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-07-03_454_7200/page/71 |journal=Nature |volume=454 |issue=7200 |pages=71–74 |doi=10.1038/nature07022 }}</ref>
<ref name="Suns Heliosphere">{{cite web
|author = P. C. Frisch (University of Chicago).
|date = 2002-06-24
|url = http://apod.nasa.gov/apod/ap020624.html
|title = The Sun's Heliosphere & Heliopause
|work = Astronomy Picture of the Day
|access-date = 2010-02-07
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GY9p3E?url=http://apod.nasa.gov/apod/ap020624.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Interstellar Mission">{{cite web
|date = 2007
|url = http://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html
|title = Voyager: Interstellar Mission
|publisher = NASA Jet Propulsion Laboratory
|access-date = 2009-12-12
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/610bznZTJ?url=http://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html
|archive-date = 2011-08-17
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Interstellar Explorer">{{cite journal
| author = McNutt R. L., Jr. |display-authors=etal
| year = 2006
| title = Innovative Interstellar Explorer
| journal = Physics of the Inner Heliosheath: Voyager Observations, Theory, and Future Prospects
| volume = 858
| publisher = AIP Conference Proceedings
| pages = 341–347
| url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2006AIPC..858..341M
| access-date = 2009-12-12
| doi = 10.1063/1.2359348
| bibcode = 2006AIPC..858..341M
| archive-date = 2008-02-23
| archive-url = https://web.archive.org/web/20080223133244/http://adsabs.harvard.edu/abs/2006AIPC..858..341M
| url-status = live
|lang=en}}</ref>
<ref name="Interstellar space">{{cite web
|author = Anderson, Mark.
|date = 2007-01-05
|url = https://www.newscientist.com/article/mg19325850.900
|title = Interstellar space, and step on it!
|work = New Scientist
|access-date = 2009-12-12
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GYchae?url=http://www.newscientist.com/article/mg19325850.900
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Collisional evolution">{{cite journal
|author = Stern SA, Weissman PR.
|date = 2001
|url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11214311?dopt=Citation
|title = Rapid collisional evolution of comets during the formation of the Oort cloud
|journal = Space Studies Department, Southwest Research Institute, Boulder, Colorado
|volume = 409
|issue = 6820
|pages = 589–591
|doi = 10.1038/35054508
|pmid = 11214311
|access-date = 2009-12-16
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GZLZSU?url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11214311?dopt=Citation
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Oort Cloud">{{cite web
|author = Bill Arnett.
|date = 2006
|url = http://nineplanets.org/kboc.html
|title = The Kuiper Belt and the Oort Cloud
|work = The Nine Planets
|access-date = 2009-12-16
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GZpNSU?url=http://nineplanets.org/kboc.html#
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Jewitt Sedna">{{cite web|author=[[Джуитт, Дэвид|David Jewitt]].|date=2004|url=http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/sedna.html|title=Sedna — 2003 VB<sub>12</sub>|work=University of Hawaii|access-date=2009-12-21|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/617GaOXyF?url=http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/sedna.html|archive-date=2011-08-22|url-status=live}}</ref>
<ref name="Brown Sedna">{{cite web
|author = Mike Brown.
|url = http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/sedna/
|title = Sedna
|work = CalTech
|access-date = 2009-12-21
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GarMbB?url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/sedna/#
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="T. Encrenaz">{{книга
|автор = T. Encrenaz, JP. Bibring, M. Blanc, MA. Barucci, F. Roques, PH. Zarka.
|заглавие = The Solar System: Third edition
|издательство = Springer
|год = 2004
|pages = 1
|язык=en}}</ref>
<ref name="Solar Wind">{{cite web
|url = http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml
|title = Solar Physics: The Solar Wind
|work = Marshall Space Flight Center
|access-date = 2009-12-26
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GbYha2?url=http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Vulcanoids">{{cite web
|author = Durda D. D.; Stern S. A.; Colwell W. B.; Parker J. W.; Levison H. F.; Hassler D. M.
|date = 2004
|url = http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike://ap/is/2000/00000148/00000001/art06520&unc=ml
|title = A New Observational Search for Vulcanoids in SOHO/LASCO Coronagraph Images
|access-date = 2009-12-23
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/611NgUFr7?url=http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike%3A%2F%2Fap%2Fis%2F2000%2F00000148%2F00000001%2Fart06520
|archive-date = 2011-08-18
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="SunFlip">{{cite web
|author = Tony Phillips.
|date = 2001-02-15
|url = http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast15feb_1/
|title = The Sun Does a Flip
|work = Science@NASA
|access-date = 2009-12-26
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20110618104803/http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast15feb_1/
|archive-date = 2011-06-18
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="Star Poles">{{cite web
|date = 2003-04-22
|url = http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/
|title = A Star with two North Poles
|work = Science@NASA
|access-date = 2009-12-26
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GckZmk?url=http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="Solar cycle">{{статья|автор=Riley, Pete; Linker, J. A.; Mikić, Z.|заглавие=Modeling the heliospheric current sheet: Solar cycle variations|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2002JGRA..107.1136R|язык=en|издание=Journal of Geophysical Research (Space Physics)|год=2002|выпуск=A7|том=107|страницы=SSH 8-1|doi=10.1029/2001JA000299|url-status=dead|archive-date=2017-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170901033914/http://adsabs.harvard.edu/abs/2002JGRA..107.1136R}} ([http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf Статья полностью] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20090814052347/http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf |date=2009-08-14 }})</ref>
<ref name="Erosion by Wind">{{статья
|автор = Richard Lundin.
|заглавие = Erosion by the Solar Wind
|ссылка = http://www.sciencemag.org/content/291/5510/1909.full
|язык = en
|издание = Science
|год = 2001
|выпуск = 5510
|том = 291
|страницы = 1909
|doi = 10.1126/science.1059763
|archive-date = 2014-08-24
|archive-url = https://web.archive.org/web/20140824151417/http://www.sciencemag.org/content/291/5510/1909.full
}}</ref>
<ref name="Langner et al 2005">{{статья
|автор = U. W. Langner; M. S. Potgieter.
|заглавие = Effects of the position of the solar wind termination shock and the heliopause on the heliospheric modulation of cosmic rays
|ссылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AdSpR..35.2084L
|язык = en
|издание = Advances in Space Research
|год = 2005
|выпуск = 12
|том = 35
|страницы = 2084—2090
|doi = 10.1016/j.asr.2004.12.005
|издательство = [[Elsevier]]
|archive-date = 2008-02-21
|archive-url = https://web.archive.org/web/20080221175441/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AdSpR..35.2084L
}}</ref>
<ref name="Zodiacal Cloud">{{cite web
|date = 1998
|url = http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html
|title = Long-term Evolution of the Zodiacal Cloud
|access-date = 2009-12-26
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20060929030040/http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html
|archive-date = 2006-09-29
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="Shortlist stars">{{cite web
|date = 2003
|url = http://sci.esa.int/home/29471-esa-scientist-discovers-a-way-to-shortlist-stars-that-might-have-planets/
|title = ESA scientist discovers a way to shortlist stars that might have planets
|work = ESA Science and Technology
|access-date = 2009-12-26
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617Gdll1N?url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=29471
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Dust beyond Jupiter">{{статья
| автор = M. Landgraf; J.-C. Liou; H. A. Zook; E. Grün.
| заглавие = Origins of Solar System Dust beyond Jupiter
| ссылка = http://iopscience.iop.org/1538-3881/123/5/2857/fulltext/
| язык = en
| издание =[[The Astronomical Journal]]
| год = May 2002
| выпуск = 5
|том= 123
|страницы= 2857—2861
| doi = 10.1086/339704
| издательство= [[IOP Publishing]]
}}</ref>
<ref name="Arizona">{{cite web
|url = http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html
|title = Lecture 13: The Nebular Theory of the origin of the Solar System
|work = University of Arizona
|access-date = 2009-12-27
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GeDn2a?url=http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Protostar">{{статья
| автор = Jane S. Greaves.
| заглавие = Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems
| ссылка = http://www.sciencemag.org/content/307/5706/68.full
| язык = en
| издание = Science
| год = 2005
| выпуск = 5706
|том= 307
|страницы= 68—71
| doi = 10.1126/science.1101979
}}</ref>
<ref name="Kitamara">{{cite journal
| author = M. Momose, Y. Kitamura, S. Yokogawa, R. Kawabe, M. Tamura, S. Ida
| year = 2003
| title = Investigation of the Physical Properties of Protoplanetary Disks around T Tauri Stars by a High-resolution Imaging Survey at lambda = 2 mm
| journal = The Proceedings of the IAU 8th Asian-Pacific Regional Meeting, Volume I
| editor = Ikeuchi S., Hearnshaw J., Hanawa T.
| volume = 289
| publisher = Astronomical Society of the Pacific Conference Series
| bibcode = 2003ASPC..289...85M
| url = http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?2003ASPC..289...85M&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf
| access-date = 2009-12-27
| archive-date = 2017-09-01
| archive-url = https://web.archive.org/web/20170901020758/http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?2003ASPC..289...85M&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf
| url-status = live
|lang=en}}</ref>
<ref name="Planet Formation">{{статья
| автор = Boss, A. P.
| заглавие = Chondrule-forming Shock Fronts in the Solar Nebula: A Possible Unified Scenario for Planet and Chondrite Formation
| язык = en
| издание =[[The Astrophysical Journal]]
| год = 2005
|том= 621
|страницы= L137
| doi = 10.1086/429160
| издательство= [[IOP Publishing]]
}}</ref>
<ref name="Yi2001">{{статья
| автор = Sukyoung Yi; Pierre Demarque; Yong-Cheol Kim; Young-Wook Lee; Chang H. Ree; Thibault Lejeune; Sydney Barnes.
| заглавие = Toward Better Age Estimates for Stellar Populations: The <math>Y^{2}</math> Isochrones for Solar Mixture
| ссылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/2001ApJS..136..417Y
| язык = en
| издание =[[The Astrophysical Journal]]
| год = 2001
| том = 136
|страницы= 417
| doi = 10.1086/321795
| издательство= [[IOP Publishing]]
}} {{arXiv|astro-ph|0104292}}</ref>
<ref name="Formation of Stars">{{статья
|автор = A. Chrysostomou, P. W. Lucas.
|заглавие = The Formation of Stars
|ссылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/2005ConPh..46...29C
|язык = en
|издание = Contemporary Physics
|год = 2005
|том = 46
|страницы = 29
|doi = 10.1080/0010751042000275277
|archive-date = 2016-02-05
|archive-url = https://web.archive.org/web/20160205135603/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005ConPh..46...29C
}}</ref>
<ref name="Fiery future">{{cite web
|author = Jeff Hecht.
|date = 1994
|url = https://www.newscientist.com/article/mg14219191.900-science-fiery-future-for-planet-earth.html
|title = Science: Fiery future for planet Earth
|work = NewScientist
|access-date = 2009-12-27
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617Ges03y?url=http://www.newscientist.com/article/mg14219191.900-science-fiery-future-for-planet-earth.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Schroder_2008">{{статья
|автор = K.-P. Schröder, Robert Cannon Smith.
|заглавие = Distant future of the Sun and Earth revisited
|ссылка = http://mnras.oxfordjournals.org/content/386/1/155.full.pdf+html
|язык = en
|издание = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]
|год = 2008
|том = 386
|страницы = 155—163
|doi = 10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x
|bibcode = 2008MNRAS.386..155S
|издательство = [[Oxford University Press]]
|archive-date = 2014-09-03
|archive-url = https://web.archive.org/web/20140903121624/http://mnras.oxfordjournals.org/content/386/1/155.full.pdf+html
}}</ref>
<ref name="Richard Pogge">{{cite web
|author = Pogge, Richard W.
|date = 1997
|url = http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html
|title = The Once and Future Sun
|format = lecture notes
|access-date = 2009-12-27
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GfSSv2?url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="fn9">{{cite web
|author = English, J.
|title = Exposing the Stuff Between the Stars
|url = https://www.ucalgary.ca/ras/CGPSpress/Map1
|publisher = Hubble News Desk
|year = 2000
|access-date = 2009-12-28
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/64vJU9cwM?url=http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html
|archive-date = 2012-01-24
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="distance2">{{статья
| автор = F. Eisenhauer et al.
| заглавие = A Geometric Determination of the Distance to the Galactic Center
| язык = en
| издание =[[The Astrophysical Journal]]
| год = 2003
| выпуск = 2
|том= 597
|страницы= L121—L124
| doi = 10.1086/380188
| издательство= [[IOP Publishing]]
}} [https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...597L.121E 2003ApJ...597L.121E]</ref>
<ref name="Structure Milky Way">{{cite journal
|author = R. Drimmel, D. N. Spergel.
|date = 2001
|title = Three-dimensional Structure of the Milky Way Disk: The Distribution of Stars and Dust beyond 0.35 ''R'' <sub>⊙</sub>
|url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2001-07-20_556_1/page/180
|journal = The Astrophysical Journal
|volume = 556
|pages = 181–202
|doi = 10.1086/321556
|arxiv = astro-ph/0101259
|lang = en
}}</ref>
<ref name="Cosmic Year">{{cite web
|author = Stacy Leong.
|date = 2002
|url = http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml
|title = Period of the Sun's Orbit around the Galaxy (Cosmic Year)
|work = The Physics Factbook
|access-date = 2009-12-28
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GgQWCh?url=http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Vega">{{cite web
|author = C. Barbieri.
|date = 2003
|url = http://dipastro.pd.astro.it/planets/barbieri/Lezioni-AstroAstrofIng04_05-Prima-Settimana.ppt <!--deadlink-->
|title = Elementi di Astronomia e Astrofisica per il Corso di Ingegneria Aerospaziale V settimana
|work = IdealStars.com
|access-date = 2009-12-28
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20050514103931/http://dipastro.pd.astro.it/planets/barbieri/Lezioni-AstroAstrofIng04_05-Prima-Settimana.ppt
|archive-date = 2005-05-14
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="astrobiology">{{cite web
|author = Leslie Mullen.
|date = 2001
|url = http://www.astrobio.net/news-exclusive/galactic-habitable-zones/
|title = Galactic Habitable Zones
|work = Astrobiology Magazine
|access-date = 2009-12-28
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GhU44b?url=http://www.astrobio.net/exclusive/139/galactic-habitable-zones
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Supernova">{{cite web
|date = 2005
|url = http://phys.org/news6734.html
|title = Supernova Explosion May Have Caused Mammoth Extinction
|work = Physorg.com
|access-date = 2009-12-28
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GiAIfX?url=http://www.physorg.com/news6734.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Copernicus">{{статья
|автор = WC Rufus.
|заглавие = The astronomical system of Copernicus
|ссылка = http://adsabs.harvard.edu/full/1923PA.....31..510R
|язык = en
|издание = Popular Astronomy
|том = 31
|страницы = 510
|archive-date = 2018-11-06
|archive-url = https://web.archive.org/web/20181106183904/http://adsabs.harvard.edu/full/1923PA.....31..510R
}}</ref>
<ref name="Near-Earth Supernovas">{{cite web
|url = http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/06jan_bubble/
|title = Near-Earth Supernovas
|publisher = NASA
|access-date = 2009-12-29
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GitIL7?url=http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/06jan_bubble/
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="10 light years">{{cite web
|url = http://www.solstation.com/stars/s10ly.htm
|work = SolStation
|title = Stars within 10 light years
|access-date = 2009-12-29
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GjSJUv?url=http://www.solstation.com/stars/s10ly.htm
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Tau Ceti">{{cite web
|url = http://www.solstation.com/stars/tau-ceti.htm
|title = Tau Ceti
|work = SolStation
|access-date = 2009-12-29
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617Gjub79?url=http://www.solstation.com/stars/tau-ceti.htm
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Podolak2000">{{статья
|автор = M. Podolak; J. I. Podolak; M. S. Marley.
|заглавие = Further investigations of random models of Uranus and Neptune
|ссылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/2000P%26SS...48..143P
|язык = en
|издание = Planet. Space Sci
|год = 2000
|том = 48
|страницы = 143—151
|doi = 10.1016/S0032-0633(99)00088-4
|archive-date = 2007-10-11
|archive-url = https://web.archive.org/web/20071011123825/http://adsabs.harvard.edu/abs/2000P%26SS...48..143P
}}</ref>
<ref name="Podolak1995">{{статья
|автор = M. Podolak; A. Weizman; M. Marley.
|заглавие = Comparative models of Uranus and Neptune
|ссылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P
|язык = en
|издание = Planet. Space Sci
|год = 1995
|выпуск = 12
|том = 43
|страницы = 1517—1522
|doi = 10.1016/0032-0633(95)00061-5
|archive-date = 2007-10-11
|archive-url = https://web.archive.org/web/20071011162739/http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P
}}</ref>
<ref name="zeilik">{{книга
|автор = Michael Zellik.
|заглавие = Astronomy: The Evolving Universe
|ссылка = https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil
|издание = 9th ed
|издательство = Cambridge University Press
|год = 2002
|pages = [https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil/page/240 240]
|isbn = 0521800900
|язык=en}}</ref>
<ref name="Placxo">{{книга
|автор = Kevin W. Placxo; Michael Gross.
|заглавие = Astrobiology: a brief introduction
|ссылка = https://books.google.com/books?id=2JuGDL144BEC&pg=PA66
|издательство = JHU Press
|год = 2006
|pages = 66
|isbn = 9780801883675
|archive-date = 2014-07-02
|archive-url = https://web.archive.org/web/20140702095753/https://books.google.com/books?id=2JuGDL144BEC&pg=PA66
|язык=en}}</ref>
<ref name="Bouvier">''Bouvier, Audrey and Meenakshi Wadhwa.'' [http://www.nature.com/ngeo/journal/v3/n9/full/ngeo941.html The age of the Solar System redefined by the oldest Pb—Pb age of a meteoritic inclusion] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20111011115236/http://www.nature.com/ngeo/journal/v3/n9/full/ngeo941.html |date=2011-10-11 }}. ''Nature Geoscience,'' Nature Publishing Group, a division of Macmillan Publishers Limited. Published online 2010-08-22, retrieved 2010-08-26, [https://doi.org/10.1038/NGEO941 doi:10.1038/NGEO941]</ref>
<ref name="JPLbodies">{{cite web
|title = How Many Solar System Bodies
|publisher = NASA/JPL Solar System Dynamics
|url = http://ssd.jpl.nasa.gov/?body_count
|access-date = 2012-11-09
|archive-url = https://www.webcitation.org/6CgL8IIcK?url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?body_count
|archive-date = 2012-12-05
|url-status = live
}}</ref>
}}
== Алитература ==
* Энциклопедия для детей. Том 8. Астрономия — Аванта+, 2004. — 688 с. — ISBN 978-5-98986-040-1.
* Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение, 2004. — 224 с.: ил. — ISBN 5-09-013370-0.
* Я познаю мир. Космос/ Гонтарук Т. И. — М.: АСТ, Хранитель, 2008. — 398 с. — ISBN 5-17-032900-8, 978-5-17-032900-7.
* Белые пятна Солнечной системы/ Волков А. В. — М.: Ниола-Пресс, 2008. — 319 с. — ISBN 978-5-366-00363-6.
* Миграция небесных тел в Солнечной системе/ С. И. Ипатов. — Едиториал УРСС. — 2000. — ISBN 5-8360-0137-5.
* Небо Земли/ Томилин А. Н. — Л.: Детская литература, 1974. — 328 с.
* Баренбаум А. А. Галактика, Солнечная система, Земля. Соподчиненные процессы и эволюция //М.: ГЕОС. — 2002.
== Азхьарԥшқәа ==
* {{cite web|url=http://www.space.com/56-our-solar-system-facts-formation-and-discovery.html|title=Our Solar System: Facts, Formation and Discovery|work=Space.com|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/64vJUhH5E?url=http://www.space.com/56-our-solar-system-facts-formation-and-discovery.html/|archive-date=2012-01-24|access-date=2013-09-08|url-status=live}}
* [https://web.archive.org/web/20120511215722/http://www.phrenopolis.com/perspective/solarsystem/ Иллюстрация планет Солнечной системы и Солнца, в масштабе]{{In lang|en}}
* {{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html|title=Солнечная система|work=[[Кругосвет]]|archive-url=https://www.webcitation.org/617Gku0ti?url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html|archive-date=2011-08-22|access-date=2010-03-16|url-status=live}}
* {{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202484 |author=В. С. Уральская (ГАИШ) |title=Современные знания о строении и составе Солнечной системы |publisher=[[Астронет]] }}
* {{cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview|publisher=NASA’s Solar System Exploration|title=Our Solar System: Overview|access-date=2020-06-26|archive-date=2015-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107060506/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview|url-status=dead}}
* [http://www.solarsystemscope.com/ Наглядная модель Солнечной системы] на solarsystemscope.com{{In lang|en}}
* [https://space.jpl.nasa.gov Симулятор Солнечной системы] от НАСА{{In lang|en}}
* {{cite web|url=http://www.jpl.nasa.gov/solar-system/|title=Solar System|publisher=NASA|lang=en|access-date=2013-12-31|archive-date=2013-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921080518/http://www.jpl.nasa.gov/solar-system/|url-status=dead}}
* [https://joshworth.com/dev/pixelspace/pixelspace_solarsystem.html Интерактивная карта Солнечной системы (1 пиксель = диаметр Луны = 3474,8 км)]
* [https://www.vesti.ru/nauka/article/2486115 Солнечная система сформировалась почти мгновенно? (основной этап формирования Солнечной системы завершился всего за 200 тысяч лет)] // [[Вести.ру|Вести]] — Наука, 16 ноября 2020
* {{cite web|url=https://mirax.space/solnechnaya-sistema/vse-o-nashei-planetnoi-sisteme|author=Певецкий А.А.|title=Солнечная система|publisher=[[mirax.space]]|access-date=2026-08-20|archive-date=2025-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108230053/https://mirax.space/solnechnaya-sistema/vse-o-nashei-planetnoi-sisteme|url-status=dead}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:мратә система}}
[[Акатегориа:Апланет системақәа]]
[[Акатегориа:Амратә система| ]]
[[Акатегориа:Апланетологиа]]
6iidgkt06492dgw36m2w1iaqwpby85t
Акатегориа:Ҟрымтәи аибашьра
14
57857
176150
2026-10-29T16:28:43Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Crimean War}} {{Cat main}} [[Акатегориа:1850-тәи ашықәсқәа раан аконфликтқәа]] [[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи Британиаду аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:Франциа аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Бырзентәыла аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Италиа аибашьрақәа]] Акат...»
176150
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Crimean War}}
{{Cat main}}
[[Акатегориа:1850-тәи ашықәсқәа раан аконфликтқәа]]
[[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи Британиаду аибашьратә ҭоурых]]
[[Акатегориа:Франциа аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Бырзентәыла аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Италиа аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Османтәи аимпериа аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Британиаду аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Аурыс-ҭырқәа еибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Қырҭтәыла аҿатә ҭоурых]]
[[Акатегориа:1850-тәи ашықәсқәа раан Османтәи аимпериа иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазы Урыстәылатәи аимпериа аибашьратә ҭоурых]]
[[Акатегориа:1850-тәи ашықәсқәа раан Урыстәылатәи аимпериа иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:Ҟрым аибашьратә ҭоурых]]
[[Акатегориа:Мсыр аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Британиадуи Урыстәылеи арратә еизыҟазаашьақәа]]
[[Акатегориа:Урыстәылеи Франциеи арратә еизыҟазаашьақәа]]
pseuyh976j5byxsd2mksj8ab63jhtxi
Акатегориа:1850-тәи ашықәсқәа раан аконфликтқәа
14
57858
176151
2026-10-29T16:29:28Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}}s conflicts}} {{Decade conflicts category header}}»
176151
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|{{Title year}}s conflicts}}
{{Decade conflicts category header}}
kbcm454ueg0qnnffr35ncue1s6ez5n2
Акатегориа:1850-тәи ашықәсқәа раан Урыстәылатәи аимпериа иҟалаз ахҭысқәа
14
57859
176153
2026-10-29T16:31:57Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Russian Empire in the {{Title year}}s}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|{{Title country}}]] [[Акатегориа:Урыстәыла аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]] Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа {{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоур...»
176153
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Russian Empire in the {{Title year}}s}}
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|{{Title country}}]]
[[Акатегориа:Урыстәыла аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа {{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]]
[[Акатегориа:Азиа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|{{Title country}}]]
[[Акатегориа:Европа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|{{Title country}}]]
mo6dpnatntvg4hyt9u0m00zrud2dx34
Акатегориа:Азиа 1850-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых
14
57860
176154
2026-10-29T16:33:21Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Asia in the {{Title year}}s}} {{Category series navigation}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:{{Title decade}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Азиа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла|{{title year}}]] Акатегориа:Азиа {{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых|{{title year...»
176154
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Asia in the {{Title year}}s}}
{{Category series navigation}}
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:{{Title decade}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Азиа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла|{{title year}}]]
[[Акатегориа:Азиа {{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых|{{title year}}]]
l3gbuvg1nxoxjm49uyx41ki37yw29ap
Акатегориа:1850-тәи ашықәсқәа раан Османтәи аимпериа иҟалаз ахҭысқәа
14
57861
176155
2026-10-29T16:34:12Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Europe in the {{Title year}}s}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category series navigation}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла|{{title year}}]] Акатегориа:Европа {{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи а...»
176155
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Europe in the {{Title year}}s}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category series navigation}}
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Европа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла|{{title year}}]]
[[Акатегориа:Европа {{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых|{{title year}}]]
cfokuti0k3uzn0xi96dft9dopzav57w
176157
176155
2026-10-29T16:36:26Z
Fraxinus.cs
8381
176157
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Ottoman Empire in the {{Title year}}s}}
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|{{Title country}}]]
[[Акатегориа:Ҭырқәтәыла аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Османтәи аимпериа {{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]]
[[Акатегориа:Азиа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|{{Title country}}]]
[[Акатегориа:Европа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|{{Title country}}]]
90nvo8pqmhtdrq3w8jad6igwqn39j8z
176160
176157
2026-10-29T16:40:15Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Ҭырқәтәыла аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Османтәи аимпериа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
176160
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Ottoman Empire in the {{Title year}}s}}
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|{{Title country}}]]
[[Акатегориа:Османтәи аимпериа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Османтәи аимпериа {{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]]
[[Акатегориа:Азиа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|{{Title country}}]]
[[Акатегориа:Европа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|{{Title country}}]]
kpunzecv4r2gzjr9invsyya7sd7m2si
Акатегориа:Европа 1850-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых
14
57862
176156
2026-10-29T16:34:19Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Europe in the {{Title year}}s}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category series navigation}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла|{{title year}}]] Акатегориа:Европа {{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи а...»
176156
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Europe in the {{Title year}}s}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category series navigation}}
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Европа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла|{{title year}}]]
[[Акатегориа:Европа {{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых|{{title year}}]]
cfokuti0k3uzn0xi96dft9dopzav57w
Акатегориа:Османтәи аимпериа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла
14
57863
176158
2026-10-29T16:38:23Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Ottoman Empire by decade}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Атәылақәа рҭоурых ажәашықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:Османтәи аимпериа аҭоурых аамҭақәа рыла]] [[Акатегориа:Азиа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:Европа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]...»
176158
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Ottoman Empire by decade}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Атәылақәа рҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Османтәи аимпериа аҭоурых аамҭақәа рыла]]
[[Акатегориа:Азиа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Европа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Аимпериақәа рҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
em6u4avcmzlec8jcreriicvwrcoxayq
176159
176158
2026-10-29T16:39:50Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Ҭырқәтәыла аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]] в [[Акатегориа:Османтәи аимпериа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]] без оставления перенаправления
176158
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Ottoman Empire by decade}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Атәылақәа рҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Османтәи аимпериа аҭоурых аамҭақәа рыла]]
[[Акатегориа:Азиа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Европа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Аимпериақәа рҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
em6u4avcmzlec8jcreriicvwrcoxayq
176162
176159
2026-10-29T16:42:42Z
Fraxinus.cs
8381
нoвый ключ copтиpoвки для [[Акатегориа:Османтәи аимпериа аҭоурых аамҭақәа рыла]]: "жәашықәсақәа" [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
176162
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Ottoman Empire by decade}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Атәылақәа рҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Османтәи аимпериа аҭоурых аамҭақәа рыла|жәашықәсақәа]]
[[Акатегориа:Азиа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Европа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Аимпериақәа рҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
27ugg5w8uff4fh5ahcg33zqojegcjut
Акатегориа:Османтәи аимпериа аҭоурых аамҭақәа рыла
14
57864
176161
2026-10-29T16:42:12Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « [[Акатегориа:Османтәи аимпериа аҭоурых| аамҭақәа]] [[Акатегориа:Аҭоурыхтә тәылақәа аамҭақәа рыла]]»
176161
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Османтәи аимпериа аҭоурых| аамҭақәа]]
[[Акатегориа:Аҭоурыхтә тәылақәа аамҭақәа рыла]]
5hp3ds6qwk9dk8mbf5q52itq76w6ned
Акатегориа:Османтәи аимпериа 19-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых
14
57865
176163
2026-10-29T16:47:16Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Navseasoncats}} [[Акатегориа:Османтәи аимпериа аҭоурых ашәышықәсақәа рыла|{{Title century}}]] [[Акатегориа:Азиа {{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]] [[Акатегориа:Европа {{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]] Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых атәыла...»
176163
wikitext
text/x-wiki
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:Османтәи аимпериа аҭоурых ашәышықәсақәа рыла|{{Title century}}]]
[[Акатегориа:Азиа {{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]]
[[Акатегориа:Европа {{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых атәылақәа рыла]]
8ht8h5labm4l51461pg4qcgae51ddb4
Акатегориа:Османтәи аимпериа аҭоурых ашәышықәсақәа рыла
14
57866
176164
2026-10-29T16:50:39Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commonscat|Ottoman Empire by century}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Османтәи аимпериа аҭоурых аамҭақәа рыла|шәышықәсақәа]] [[Акатегориа:Аҭоурыхтә тәылақәа рҭоурых ашәышықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:Аимпериақәа рҭоурых ашәышықәсақәа рыла]] Акатегориа:Азиа аҭо...»
176164
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Ottoman Empire by century}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Османтәи аимпериа аҭоурых аамҭақәа рыла|шәышықәсақәа]]
[[Акатегориа:Аҭоурыхтә тәылақәа рҭоурых ашәышықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Аимпериақәа рҭоурых ашәышықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Азиа аҭоурых ашәышықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Африка аҭоурых ашәышықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Европа аҭоурых ашәышықәсақәа рыла]]
j8amjbvukzs11enlm7rvxwioz14qupi
Акатегориа:Ҟрым аибашьратә ҭоурых
14
57867
176165
2026-10-29T16:55:25Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Акатегориа:Ҟрым иҟаз арбџьармчқәа|аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:Ҟрым аҭоурых|аибашьратә]] [[Акатегориа:Урыстәыла аибашьратә ҭоурых аҭыԥқәа рыла]] [[Акатегориа:Украина аибашьратә ҭоурых аҭыԥқәа рыла]]»
176165
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Ҟрым иҟаз арбџьармчқәа|аибашьратә ҭоурых]]
[[Акатегориа:Ҟрым аҭоурых|аибашьратә]]
[[Акатегориа:Урыстәыла аибашьратә ҭоурых аҭыԥқәа рыла]]
[[Акатегориа:Украина аибашьратә ҭоурых аҭыԥқәа рыла]]
bizm5yesamcc6io77ql66pdtpec128s
Акатегориа:Урыстәыла аибашьратә ҭоурых аҭыԥқәа рыла
14
57868
176166
2026-10-29T16:57:04Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} аибашьратә ҭоурых| ]] [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аҭыԥқәа рыла| аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых аҭыԥқәа рыла]]»
176166
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:{{Title country}} аибашьратә ҭоурых| ]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аҭыԥқәа рыла| аибашьратә ҭоурых]]
[[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых аҭыԥқәа рыла]]
esjokdvpuptuwm7q659ky0zferk92ua
Акатегориа:Украина аибашьратә ҭоурых аҭыԥқәа рыла
14
57869
176167
2026-10-29T16:57:38Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} аибашьратә ҭоурых| ]] [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аҭыԥқәа рыла| аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых аҭыԥқәа рыла]]»
176167
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:{{Title country}} аибашьратә ҭоурых| ]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аҭыԥқәа рыла| аибашьратә ҭоурых]]
[[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых аҭыԥқәа рыла]]
esjokdvpuptuwm7q659ky0zferk92ua
Акатегориа:Украина аҭоурых аҭыԥқәа рыла
14
57870
176168
2026-10-29T16:58:23Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commonscat|History of Ukraine by location}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аҭоурых аҭыԥқәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых| ҭыԥқәа]]»
176168
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|History of Ukraine by location}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Аҭоурых аҭыԥқәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых| ҭыԥқәа]]
suzk7xj7ssacy7y8b2x0xrzvt9mt7at
Акатегориа:Ҟрым аҭоурых
14
57871
176169
2026-10-29T17:00:40Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|History of Crimea}} * [[Ҟрым]] аҭоурых. [[Акатегориа:Ҟрым|ҭоурых]] [[Акатегориа:Украина аҭоурых арегионқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа аҭоурых арегионқәа рыла]] [[Акатегориа:Урыстәыла аҭоурых аҭыԥқәа рыла]]»
176169
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|History of Crimea}}
* [[Ҟрым]] аҭоурых.
[[Акатегориа:Ҟрым|ҭоурых]]
[[Акатегориа:Украина аҭоурых арегионқәа рыла]]
[[Акатегориа:Европа аҭоурых арегионқәа рыла]]
[[Акатегориа:Урыстәыла аҭоурых аҭыԥқәа рыла]]
108z551x21oyebtv4s550nxygkx5uag
Акатегориа:Украина аҭоурых арегионқәа рыла
14
57872
176171
2026-10-29T17:05:57Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commonscat|History of Ukraine by region}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Европа аҭоурых арегионқәа рыла|+]] [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аҭыԥқәа рыла|регионқәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурыхтә регионқәа|*]] [[Акатегориа:{{Title country}} арегионқәа ркатегориақәа]]»
176171
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|History of Ukraine by region}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Европа аҭоурых арегионқәа рыла|+]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аҭыԥқәа рыла|регионқәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурыхтә регионқәа|*]]
[[Акатегориа:{{Title country}} арегионқәа ркатегориақәа]]
g2pa8cr8yu3p556dgbm8brszrz068d6
Акатегориа:Украина арегионқәа ркатегориақәа
14
57873
176172
2026-10-29T17:06:56Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Categories of Ukraine by region}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} арегионқәа| категориақәа]] [[Акатегориа:Акатегориақәа 1-тәи аҩаӡара административтә шаразы атәылақәа рыла]]»
176172
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Categories of Ukraine by region}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:{{Title country}} арегионқәа| категориақәа]]
[[Акатегориа:Акатегориақәа 1-тәи аҩаӡара административтә шаразы атәылақәа рыла]]
31mqyyi5i9hjwboll6f9livvc89pn7v
Акатегориа:Украина арегионқәа
14
57874
176173
2026-10-29T17:09:37Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Regions of Ukraine}} [[Акатегориа:{{Title country}} агеографиа|регионқәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} административтә еихшарақәа|регионқәа]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} арегионқәа атәылақәа рыла]]»
176173
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Regions of Ukraine}}
[[Акатегориа:{{Title country}} агеографиа|регионқәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} административтә еихшарақәа|регионқәа]]
[[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} арегионқәа атәылақәа рыла]]
1e7m1fi05d3xvf66ezq36gn7noqpnhp
Акатегориа:Украина административтә еихшарақәа
14
57875
176174
2026-10-29T17:10:45Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Subdivisions of Ukraine}} {{cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}} агеографиа|административтә еихшарақәа]] [[Акатегориа:Административтә еихшарақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа радминистративтә еихшарақәа]]»
176174
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Subdivisions of Ukraine}}
{{cat main}}
[[Акатегориа:{{Title country}} агеографиа|административтә еихшарақәа]]
[[Акатегориа:Административтә еихшарақәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа радминистративтә еихшарақәа]]
dexl4gr3p20jgyhx87vtq19e9yvtr4o
Акатегориа:Украина аҭоурыхтә регионқәа
14
57876
176175
2026-10-29T17:15:56Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Historical regions of Ukraine}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Урыстәыла арегионқәа|*ҭоурыхтә]] [[Акатегориа:Иаԥыхыз {{Title country}} ахәҭақәа|регионқәа]] [[Акатегориа:Аҭоурыхтәи адгьылҭыԥқәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} арегионқәа|ҭоурыхтә]] Акатегориа:{{Title country}} а...»
176175
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Historical regions of Ukraine}}
{{Cat main}}
[[Акатегориа:Урыстәыла арегионқәа|*ҭоурыхтә]]
[[Акатегориа:Иаԥыхыз {{Title country}} ахәҭақәа|регионқәа]]
[[Акатегориа:Аҭоурыхтәи адгьылҭыԥқәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} арегионқәа|ҭоурыхтә]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурыхтә географиа|*регионқәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} агеографиатә регионқәа|*аҭоурыхтә]]
i00ywljnpbx4gkq1uy24x5twuqb3ats
Акатегориа:Иаԥыхыз Украина ахәҭақәа
14
57877
176176
2026-10-29T17:16:54Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Former subdivisions of Ukraine}} [[Акатегориа:{{Title country}} административтә еихшарақәа|*]] [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурыхтә географиа]] [[Акатегориа:Уаанӡатәи {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыхәҭақәа|{{Title country}}]] Акатегориа:Атәылақәа рҭоурыхтә хәҭақәа|{{Titl...»
176176
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Former subdivisions of Ukraine}}
[[Акатегориа:{{Title country}} административтә еихшарақәа|*]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурыхтә географиа]]
[[Акатегориа:Уаанӡатәи {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыхәҭақәа|{{Title country}}]]
[[Акатегориа:Атәылақәа рҭоурыхтә хәҭақәа|{{Title country}}]]
cbger16bumizsfk7panpnd5dxxew2zp
Акатегориа:Украина агеографиатә регионқәа
14
57878
176177
2026-10-29T17:20:35Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Акатегориа:{{Title country}} арегионқәа|географиатә]] [[Акатегориа:{{Title country}} агеографиа|регионқәа]] [[Акатегориа:Агеографиатә регионқәа]]»
176177
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:{{Title country}} арегионқәа|географиатә]]
[[Акатегориа:{{Title country}} агеографиа|регионқәа]]
[[Акатегориа:Агеографиатә регионқәа]]
4ob5ydoch90mdjn6ipwidk77i0y9581
Акатегориа:Ҟрым иҟаз арбџьармчқәа
14
57879
176178
2026-10-29T17:22:12Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Military in Crimea}} [[Акатегориа:Ҟрым|арбџьармчқәа]] [[Акатегориа:Украина арбџьармчқәа]] [[Акатегориа:Урыстәыла арбџьармчқәа]]»
176178
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Military in Crimea}}
[[Акатегориа:Ҟрым|арбџьармчқәа]]
[[Акатегориа:Украина арбџьармчқәа]]
[[Акатегориа:Урыстәыла арбџьармчқәа]]
fsck7g7z7h65xnjx31gxxg3v0ubuknn
Акатегориа:Британиадуи Урыстәылеи арратә еизыҟазаашьақәа
14
57880
176179
2026-10-29T17:24:28Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « [[Акатегориа:Британиадуи Урыстәылеи реизыҟазаашьақәа|*арратә еизыҟазаашьақәа]] [[Акатегориа:Британиаду аҩганктәи арратә еизыҟазаашьақәа|Урыстәылеи]] [[Акатегориа:Урыстәыла аҩганктәи арратә еизыҟазаашьақәа|Британиаду]]»
176179
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Британиадуи Урыстәылеи реизыҟазаашьақәа|*арратә еизыҟазаашьақәа]]
[[Акатегориа:Британиаду аҩганктәи арратә еизыҟазаашьақәа|Урыстәылеи]]
[[Акатегориа:Урыстәыла аҩганктәи арратә еизыҟазаашьақәа|Британиаду]]
3n2owwyqur0ex0jcyw2wuipeglsc5vk
Акатегориа:Британиаду аҩганктәи арратә еизыҟазаашьақәа
14
57881
176180
2026-10-29T17:25:41Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Military relations of the United Kingdom}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҩганктәи аизыҟазаашьақәа| арратә]] [[Акатегориа:Аҩганктәи арратә еизыҟазаашьақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} арбџьармчқәа|ҩганктәи]]»
176180
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Military relations of the United Kingdom}}
[[Акатегориа:{{Title country}} аҩганктәи аизыҟазаашьақәа| арратә]]
[[Акатегориа:Аҩганктәи арратә еизыҟазаашьақәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} арбџьармчқәа|ҩганктәи]]
cc0oh980zy4gpsm2mqtzb1mnlq8xzqc
Акатегориа:Британиадуи Урыстәылеи реизыҟазаашьақәа
14
57882
176181
2026-10-29T17:27:45Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commonscat|Relations of Russia and the United Kingdom}} [[Афаил:United_Kingdom_Russia_Locator.png|100px|мини|слева]] [[Акатегориа:Британиаду аҩганктәи аизыҟазаашьақәа|Урыстәылеи]] [[Акатегориа:Урыстәыла аҩганктәи аизыҟазаашьақәа|Британиаду]]»
176181
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Relations of Russia and the United Kingdom}}
[[Афаил:United_Kingdom_Russia_Locator.png|100px|мини|слева]]
[[Акатегориа:Британиаду аҩганктәи аизыҟазаашьақәа|Урыстәылеи]]
[[Акатегориа:Урыстәыла аҩганктәи аизыҟазаашьақәа|Британиаду]]
fta6pdzekmd751x73evxawxufm8jukp
Акатегориа:Урыстәылеи Франциеи арратә еизыҟазаашьақәа
14
57883
176182
2026-10-29T17:29:18Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « [[Акатегориа:Урыстәылеи Франциеи реизыҟазаашьақәа|*арратә еизыҟазаашьақәа]] [[Акатегориа:Урыстәыла аҩганктәи арратә еизыҟазаашьақәа|Франциа]] [[Акатегориа:Франциа аҩганктәи арратә еизыҟазаашьақәа|Урыстәылеи]]»
176182
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Урыстәылеи Франциеи реизыҟазаашьақәа|*арратә еизыҟазаашьақәа]]
[[Акатегориа:Урыстәыла аҩганктәи арратә еизыҟазаашьақәа|Франциа]]
[[Акатегориа:Франциа аҩганктәи арратә еизыҟазаашьақәа|Урыстәылеи]]
8vtl0u43hib3ondugrb98npkdbch9za
Акатегориа:Франциа аҩганктәи арратә еизыҟазаашьақәа
14
57884
176183
2026-10-29T17:30:18Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Military relations of France}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҩганктәи аизыҟазаашьақәа| арратә]] [[Акатегориа:Аҩганктәи арратә еизыҟазаашьақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} арбџьармчқәа|ҩганктәи]]»
176183
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Military relations of France}}
[[Акатегориа:{{Title country}} аҩганктәи аизыҟазаашьақәа| арратә]]
[[Акатегориа:Аҩганктәи арратә еизыҟазаашьақәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} арбџьармчқәа|ҩганктәи]]
tesq48le2npvceb4nyui6eabkphmmfm
Акатегориа:Урыстәылеи Франциеи реизыҟазаашьақәа
14
57885
176184
2026-10-29T17:31:49Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Relations of Russia and Sweden}} [[Афаил:France_Russia_Locator.svg|100px|мини|слева]] [[Акатегориа:Урыстәыла аҩганктәи аизыҟазаашьақәа|Франциеи]] [[Акатегориа:Франциа аҩганктәи аизыҟазаашьақәа|Урыстәылеи]]»
176184
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Relations of Russia and Sweden}}
[[Афаил:France_Russia_Locator.svg|100px|мини|слева]]
[[Акатегориа:Урыстәыла аҩганктәи аизыҟазаашьақәа|Франциеи]]
[[Акатегориа:Франциа аҩганктәи аизыҟазаашьақәа|Урыстәылеи]]
abc9xyz9gc3qyl2hgg3qmz7znds5jgx
176185
176184
2026-10-29T17:32:00Z
Fraxinus.cs
8381
176185
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Relations of Russia and France}}
[[Афаил:France_Russia_Locator.svg|100px|мини|слева]]
[[Акатегориа:Урыстәыла аҩганктәи аизыҟазаашьақәа|Франциеи]]
[[Акатегориа:Франциа аҩганктәи аизыҟазаашьақәа|Урыстәылеи]]
6o47zftpb8pbusu7ik9y4svacugtozw
Акатегориа:Ҟрымтәи аибашьраан аурысцәа
14
57886
176186
2026-10-29T17:39:20Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Акатегориа:Ҟрымтәи аибашьраан ауаа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи ауаа аибашьрақәа рыла]] [[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи аимпериа инхоз ауаа аибашьрақәа рыла]]»
176186
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Ҟрымтәи аибашьраан ауаа]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи ауаа аибашьрақәа рыла]]
[[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи аимпериа инхоз ауаа аибашьрақәа рыла]]
edevf9xgutfav6fv6atrlgfywsm0bsv
Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи аимпериа инхоз ауаа аибашьрақәа рыла
14
57887
176187
2026-10-29T17:39:55Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи ауаа аибашьрақәа рыла|.Урыстәылатәи]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи аимпериа инхоз ауаа| аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Урыстәыла инхоз ауаа аибашьрақәа рыла]] Акатегориа:Урыстә...»
176187
wikitext
text/x-wiki
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи ауаа аибашьрақәа рыла|.Урыстәылатәи]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи аимпериа инхоз ауаа| аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Урыстәыла инхоз ауаа аибашьрақәа рыла]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи ауаа аибашьрақәа рыла]]
64llvz8nfuv54e8gmbaiyu9hlsh1krj
Акатегориа:Урыстәылатәи апублицистцәа
14
57888
176188
2026-10-29T17:43:05Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Акатегориа:{{Title country}}тәи ажурналистцәа|публицистцәа]] [[Акатегориа:Апублицистцәа атәылақәа рыла]]»
176188
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:{{Title country}}тәи ажурналистцәа|публицистцәа]]
[[Акатегориа:Апублицистцәа атәылақәа рыла]]
elbcbuobgh1sehx25959r8qrzavfce1
Акатегориа:Апублицистцәа атәылақәа рыла
14
57889
176189
2026-10-29T17:44:11Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:публицистцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ажурналистцәа атәылақәа рыла| публицистцәа]] [[Акатегориа:Апублицистцәа| тәылақәа]]»
176189
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:публицистцәа атәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Ажурналистцәа атәылақәа рыла| публицистцәа]]
[[Акатегориа:Апублицистцәа| тәылақәа]]
68xe24gq4nd4z44vwphrpod0xyann86
Акатегориа:Апублицистцәа
14
57890
176190
2026-10-29T17:47:34Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commonscat|Opinion journalists}} {{DEFAULTSORT:публицистцәа}} [[Акатегориа:Апублицистика]] [[Акатегориа:Ажурналистцәа ахкқәа рыла]]»
176190
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Opinion journalists}}
{{DEFAULTSORT:публицистцәа}}
[[Акатегориа:Апублицистика]]
[[Акатегориа:Ажурналистцәа ахкқәа рыла]]
ckvq1snbyxiljk9vbrgjvhdaugq4991
Акатегориа:Апублицистика
14
57891
176191
2026-10-29T17:48:56Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Opinion journalism}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:публицистика}} [[Акатегориа:Ажурналистика ахкқәа]]»
176191
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Opinion journalism}}
{{Cat main}}
{{DEFAULTSORT:публицистика}}
[[Акатегориа:Ажурналистика ахкқәа]]
4ekv1bt2t6lun2ki4r1gymoo800mokl
176192
176191
2026-10-29T17:49:47Z
Fraxinus.cs
8381
Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Исахьаркырам алитература]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
176192
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Opinion journalism}}
{{Cat main}}
{{DEFAULTSORT:публицистика}}
[[Акатегориа:Ажурналистика ахкқәа]]
[[Акатегориа:Исахьаркырам алитература]]
cje761t06hlqp7cnr2xomf6ztr7tzzv
Акатегориа:Урыстәылатәи авегетарианизм активистцәа
14
57892
176193
2026-10-29T17:52:05Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Акатегориа:{{Title country}}тәи активистцәа|вегетарианизм]] [[Акатегориа:Авегетарианизм активистцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} авегетарианизм активистцәа]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}} авегетарианизм активистцәа]]»
176193
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:{{Title country}}тәи активистцәа|вегетарианизм]]
[[Акатегориа:Авегетарианизм активистцәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} авегетарианизм активистцәа]]
[[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}} авегетарианизм активистцәа]]
1o1su1vrjx6h9wt6j4kzq53wsggdvuz
Акатегориа:Авегетарианизм активистцәа атәылақәа рыла
14
57893
176194
2026-10-29T17:59:38Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:вегетарианизм активистцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Авегетарианизм активистцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рылеи атәылақәа рылеи]]»
176194
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:вегетарианизм активистцәа атәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Авегетарианизм активистцәа| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рылеи атәылақәа рылеи]]
1f156j5ianz1k6ezp8ruhqz4mi0tbsl
Акатегориа:Авегетарианизм активистцәа
14
57894
176195
2026-10-29T18:31:36Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « {{DEFAULTSORT:вегетарианизм активистцәа}} [[Акатегориа:Афатә активистцәа]] [[Акатегориа:Авегетарианцәа|активистцәа]] [[Акатегориа:Аҵысрақәа ирыдҳәалоу ауаа]]»
176195
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:вегетарианизм активистцәа}}
[[Акатегориа:Афатә активистцәа]]
[[Акатегориа:Авегетарианцәа|активистцәа]]
[[Акатегориа:Аҵысрақәа ирыдҳәалоу ауаа]]
krr6o367uj6bqumjyq41ckt89e6s5k0