Авикипедиа abwiki https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Амедиа Цастәи Ахцәажәара Алахәыла Алахәыла ахцәажәара Авикипедиа Авикипедиа ахцәажәара Афаил Афаил ахцәажәара Амедиавики Амедиавики ахцәажәара Ашаблон Ашаблон ахцәажәара Ацхыраара Ацхыраара ахцәажәара Акатегориа Акатегориа ахцәажәара TimedText TimedText talk Амодуль Амодуль ахцәажәара Event Event talk Казан аметрополитен астанциақәа рсиа 0 4737 176237 111500 2026-11-02T00:27:53Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 176237 wikitext text/x-wiki Ари [[Казан аметрополитен]] астанциақәа рсиоуп. [[Казан аметрополитен]] — [[аметрополитен]] асистема [[Казан|Казанаҟны]] ([[Ҭаҭарстан]] аҳтнлқалақь) ауп. == Амахәҭеи уи астанциақәеи == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" |- | style="background:red" colspan="5" align="center"| <span style="color:white;">'''Ацентртә махәҭа'''</span> |- ! style="background:red" width=150 | <span style="color:white;">Астанциа ахьӡ</span> ! style="background:red" width=140 | <span style="color:white;">Аартра амш</span> ! style="background:red" width=100 | <span style="color:white;">Астанциа ахкы</span> ! style="background:red" width=100 | <span style="color:white;">Астанциа аҿаԥшылара</span> | style="background:#FF6347" width=100 rowspan=19 | {{Ацентртә махәҭа (Казан)|right}} |- |- align="center" | [[Авиастроительнаиа (метро)|Авиастроительнаиа]] ({{lang-ab|Аҳаирпланргараҩтә}}, {{lang-tt|Авиатөзелеш}}) | [[Лаҵарамза 9]], [[2013]] ш. | Ихыгьагьоу, астанциа ӷӷа | [[Афаил:Aviatozelesh_qazan_metro.jpg|100px]] |- |- align="center" | [[Северныи вокзал (метро)|Северныи вокзал]] ({{lang-ab|Аҩадатәи вокзал}}, {{lang-tt|Төньяк вокзалы}}) | [[Лаҵарамза 9]], [[2013]] ш. | Агәашьатә, астанциа ӷӷа | [[Афаил:Северный_вокзал.jpg|100px]] |- |- align="center" | [[Иашьлек (метро)|Иашьлек]] ({{lang-tt|Яшьлек}}) | [[Лаҵарамза 9]], [[2013]] ш. | Ихыгьагьоу, астанциа ӷӷа | [[Афаил:Яшьлек_и_русич.jpg|100px]] |- |- align="center" | [[Козиа слобода (метро)|Козиа слобода]] ({{lang-tt|Кәҗә бистәсе}}) | [[Ԥхынҷкәынмза 30]], [[2010]] ш. | Агәашьатә, астанциа ӷӷа | [[Афаил:KAZAN_METRO_kozia_sloboda.jpg|100px]] |- |- align="center" | [[Кремлиовскаиа (метро)|Кремлиовскаиа]] ({{lang-ru|Кремлёвская}}) ({{lang-tt|Кремль}}) | [[Нанҳәамза 27]], [[2005]] ш. | Ихыгьагьоу астанциа ӷӷа | [[Афаил:Kazan Metro Kremlyovskaya Station.jpg|100px]] |- |- align="center" | [[Габдулла Тукаи Ашҭа (метро)|Габдулла Тукаи Ашҭа]] ({{lang-tt|Габдулла Тукай Мәйданы}}) | [[Нанҳәамза 27]], [[2005]] ш. | Агәашьатә, астанциа ӷӷа | [[Афаил:Kazan Metro Ploshchad Tukaya Station.jpg|100px]] |- |- align="center" | [[Суконнаиа слобода (метро)|Суконнаиа слобода]] ({{lang-tt|Сукно бистәсе}}) | [[Нанҳәамза 27]], [[2005]] ш. | Агәашьатә, астанциа ӷӷа | [[Афаил:Kazan Metro Sukonnaya Sloboda Station.jpg|100px]] |- |- align="center" | [[Аметиево (метро)|Аметиево]] ({{lang-tt|Әмәт}}) | [[Нанҳәамза 27]], [[2005]] ш. | Анышәхыхьтәи, метромост | [[Image:Kazan Metro Ametiyevo Station.jpg|100px]] |- |- align="center" | [[Горки (метро)|Горки]] ({{lang-tt|Горки}}) | [[Нанҳәамза 27]], [[2005]] ш. | Ихыгьагьоу астанциа ӷӷа | [[Афаил:Kazan Metro Gorki Station.jpg|100px]] |- |- align="center" | [[Проспект Победы (метро, Казань)|Проспект Победы]] ({{lang-tt|Җиңү проспекты}}) | [[Ԥхынҷкәынмза 29]], [[2008]] ш. | Агәашьатә, астанциа ӷӷа | [[Афаил:Kazan_Metro_ProspektPobedy_08-2016.jpg|100px]] |- |- align="center" | [[Дубравнаиа (метро)|Дубравнаиа]] ({{lang-tt|Дубравная}}) | [[Нанҳәамза 30]], [[2018]] ш. | Ихыгьагьоу астанциа ӷӷа | [[Афаил:Станция_метро_Дубравная_30августа.jpg|100px]] |- |} ==Ахьарԥшқәа== * [http://www.kazantransport.ru/?page=content&DocID=1738 Аофициалтә адаҟьа «МУП Организатор Пассажирских Перевозок» aур.] * [https://web.archive.org/web/20110830035258/http://k-metro.ruz.net/ Неофициальный сайт казанского метрополитена] [[Акатегориа:Казан аметрополитен астанциақәа| ]] gfn7trmk803gh3yhe974kyi80uw4ku5 Гьаргь ацқьа ихьӡала Елыр иҟоу ауахәама 0 26491 176236 157659 2026-11-02T00:12:15Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 176236 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Ilori church.JPG|мини|Елыртәи ауахәама]] '''Гьаргь ацқьа ихьӡала Елыр иҟоу ауахәама''' ({{lang-ka|ილორის წმინდა გიორგის ეკლესია}}) — [[Аԥсны]] XI ашәышықәса иаҵанакәа архитектуратә баҟа, иргылоуп [[Елыр]] ақыҭа агәҭаны. Абжьарашәышықәсақәа рхаан абри ауахәама акрызҵазкәаз ақырҭуа ныҳәарҭан. Илԥшааху изышәареи зхаҭабзиара ҳараку анагӡашьеи абзоурала, абри ауахәама абжьарашәышықәсақәа раан Қырҭтәыла арегионқәа рсахьаркыратә хырхарҭақәа аазырԥшуаз аргыламҭақәа иреиуп. 2006 шықәса абҵара 7 рзы, Қырҭтәыла ахада идҵа ала, ауахәама анашьан амилаҭтә ҵакы змоу иеиҭамҵуа акультуратә баҟа акатегориа<ref>{{Cite web |url=https://matsne.gov.ge/ka/document/view/99220 |title=საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665, 2006 წლის 7 ნოემბერი, ქ. თბილისი, კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ |access-date=2020-12-31 |archive-date=2019-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190701154918/https://matsne.gov.ge/ka/document/view/99220 |url-status=dead }}</ref>. [[Афаил:ილორის ტაძარი.JPG|мини|слева|Гьаргь ацқьа ихьӡала Елыра игылоу ауахәама ]] == Аҭоурых-архитектуратә ахцәажәара == Елыратәи Гьаргь ацқьа ихьӡ зху ауахәама иаамҭаркуп XI ашәышықәса. Ауахәама беан ақьырсианратә ацқьарақәа рыла. Ахыннатә уи Одышь амрагылара-аладахьтәи аганахь ауахәама- аберҭыԥқәа ауахәаматә маҭәақәа ркасса, уаҟа даараӡа ирацәаны ауахәаматә ацқьарақәеи акыр иаԥсаз амаҭәақәеи ахьышьҭаз акәын, урҭ ируакуп Бедиатәи аҿагьы. Елыратәи Гьаргь ацқьа ихьӡ зху ауахәама адҩылақәа ҟаҵоуп ақырҭуа аҩыра аҿиара аҳракырақәа рыхԥагьы рыла: ахалагарҭатә, нусхури, мхедрули (арратә) рыла анҵамҭақәа. Убри аҟнытә, адҩылақәа раамҭаркра ала, ианызҵоз аӡәы иакәзар ҟалоит. XI ашәышқәса инаркны ицәахуп аџьоуҳар зну аԥенџьыр аҿаԥшылара, аԥынгыла, афронтон иаакәыршаны аџьоуҳарла иҟаҵоу аиашакәакьа ахаҳә аџьар зну, амрагыларатә афасад аҟны Гьаргь ацқьа арелефтә исахьа. == Ҳаамҭазтәи аҭагылазаашьа == Иахьатәи аҭагылазаашьала, ақырҭуа ауахәама аурыс аҟәырч ахадыргылеит, адәахьылатә анаҿаԥшылареи, аҩнуҵҟа ахәҭаки ашкәакәа ԥштәыла иршәит, амрагыларатәи аган, ақырҭуа адҩыларақәа ахьыҟаз, зегьы аныхны ҿыц ишьыхуп. Елыратә ауахәама ианашьоуп амилаҭтә ҵакы змоу астатус. <ref>{{Cite web |url=http://www.rustavi2.com/news/news_textg.php?id_news=39396&pg=1&im=main&ct=0&wth= |title=ოკუპანტებმა ქართული ტაძარი შეურაცხყვეს // Rustavi 2 Broadcasting Company |accessdate=2010-11-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101120060618/http://www.rustavi2.com/news/news_textg.php?id_news=39396&pg=1&im=main&ct=0&wth= |archivedate=2010-11-20 }}</ref><ref>[http://www.newsru.com/religy/22nov2010/ilori.html В Тбилиcи озабочены ситуацией с грузинскими храмами в Абхазии // NEWSru.com]</ref> == Ажәытәра == [[1868]] шықәсазы абаҟа ибит, дахцәажәеит Димитри Бақраӡе. [[1888]] шықәсазы Аԥсны аекспедициала дыҟан А.М. Павлинов. Аекспедициа инаҵакны игәаҭан Елыратә аныхагьы, уаҟа иҟаз ацқьарақәагьы. Иазгәаҭатәуп аекспедициа аан иҭыхыз афотоқәа ишьҭоуп аурыс архитеқтортә афотограф апионер Иване Баршьевски иеизга аҟны. Аекспедициа аан иҭаҩын Елыратә ауахәама аҟны ишьҭаз аҿақәа ҩба, аҳәыҳә сахьа зныз ауахәаматә маҭәахәы, иара убас Гьаргь ацқьа ҩба, Онофри ацқьа ҩба, ҳазшази, Гьаргь ацқьа аџьашьахәытә ичаԥаз аныхақәа ҩбеи, иара убас Гьаргь ацқьа ичаԥаз аныха-кареди, уи Елыратәи Гьаргь ацқьа ихьӡ зху ауахәама ихадаӡаз анцәаихаҵаратә ареклиқвиа акәын. == Аиубилеитә монета == [[Афаил:Abkhazia 1 apsar Steel 2016 Elyr Church b.png|мини|Гьаргь ацқьа ихьӡала Елыра игылоу ауахәама ]] 2009 шықәса абҵара 23 рзы, Гьаргь ацқьа иныҳәамш азгәаҭаразы, Қырҭтәыла амилаҭтә банк иҭнажьит Гьаргь ацқьа иуахәама иазку, 10 лари аноминал змоу, араӡнытә, гәаларшәагатә, аколлекциатә монета. Аноминал: 10 лари Акапан: 28.28 гр., адиаметр: 38.61мм, Аилазаара: Ag.925 , Ахаҭабзиара: иреиҳаӡоу –„Proof“ Ахыԥхьаӡара: 1500 цыра. Амонета ҟаҵан 2009 шықәсазы, финлиандиатәи ахьиҭирҭаҿы. Аҭыжьра алимит: 3000 цыра. Амонета адизаин авторцәа роуп: Мамука Гонгаӡеи (ареверс) Ҭемур Аԥхаӡеи (аверс). Аверс: адизаин акомпозициа ҟаҵоуп XVII ашәышықәсазы италиатәи абер Кристофоро де Кастелли иҟаиҵаз асахьақәа рышьаҭала – Гьаргь ацқьа ихьӡала Елыра иҟоу ауахәамеи, Елыр ақыҭеи, аҽыуааи. Акомпозициа ҟаҵоуп Кавказтәи ашьхақәа рқәыԥшылараҿы. Амонета ладахьтәи арӷьаратәи ахәҭаҿы ақәҩыра ҟаҵоуп „Қырҭтәыла“ , иара убас, аҭыжьра ашықәс «[[2009]]». Ареверс: Амонета агәҭаны иарбоуп Гьаргь ацқьа иуахәама уажәтәи аԥшра, уи ҵаҟатәи агәҭанытә ахәҭаҿы римтәи ацифрала иарбоуп ауахәама аргылара арыцхә «XI–шәш.». Амонета агежь армарахьтәи ахәаҭаҿы иануп аноминал азгәазҭо ацифра «10» ақәҩыра «лари», агежь хыхьтәи ахәҭаҿы иаарԥшуп Қырҭтәыла агерб, уааҵәҟьа иҟоуп ақәҩыра. <ref>{{Cite web |url=http://www.nbg.gov.ge/index.php?m=414 |title=10 ლარის ნომინალის საკოლექციო მონეტა // საქართველოს ეროვნული ბანკის ოფიციალური ვებ-გვერდი |accessdate=2010-11-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131115150200/http://www.nbg.gov.ge/index.php?m=414 |archivedate=2013-11-15 }}</ref> ==Алитература== * ''ახალაძე ლ.'', აფხაზეთის ეპიგრაფიკა, როგორც საისტორიო წყარო: ლაპიდარული და ფრესკული წარწერები, I, თბ.,[[2005]], გვ.96-108 * ''ხორავა ბ.'', ილორის წმინდა გიორგის ეკლესია, ჟურნ. „რიწა“, [[2015]], № 1. * ''მიბჩუანი თ.'', აფხაზეთი, ნაწ. I, თბ.,[[2003]], გვ. 215-217 * ''მაკალათია ს.'', სამეგრელოს ისტორია და ეთნოგრაფია, თბ., [[1941]], გვ.348-349 * ''კასტელი, დონ კრისტოფორო დე'', ცნობები და ალბომი საქართველოს შესახებ, თბ., [[1976]], გვ.450 * ქართველთა უძველესი ეკლესია ილორში, სახალხო გაზეთი.-[[1912]] (25 ივლ.), გვ. 3 * ქართული ლაპიდარული წარწერების კორპუსი, II.: დასავლეთ საქართველოს წარწერები. ნაკვ. I (IX-XIII სს.), თბ., [[1980]], გვ.159-161 * საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობა. აფხაზეთი, ტ. I, თბ., [[2007]], გვ. 16-17 * საქართველოს სულიერი საგანძური, თბ., [[2005]], გვ.182-184 * ''როგავა გ.'', რელიგია და ეკლესია აფხაზებში, თბ., [[2007]], გვ. 157-158 * ''როგავა გ.'', აფხაზეთის ისტორიის საკითხები, თბ., [[2009]], გვ.158 * ''ქობალია ნ.'', „ყურესა მცირესა დაშთომილ ვართ...“, გაზ. „კომუნისტი“, 1990 (8 აგვ.), გვ. 4 * კულტურული მემკვიდრეობა აფხაზეთში, თბ., [[2015]] * კულტურული მემკვიდრეობა აფხაზეთში, მეორე შევსებული გამოცემა, თბ., [[2020]], გვ. 120 * ხვისტანი რ., „ენგურ-მოქვისწყალის აუზის (აფხაზეთი) ქრისტიანული ხუროთმოძღვრული ძეგლები“, თბ., [[2015]]. - გვ. 73-74. ==Азхьарԥшқәа== * https://www.youtube.com/watch?v=w9wz4_Jzcfw * [http://pirweli.com.ge/index.php?option=com_content&task=view&id=59465 საქართველო აფხაზეთში ილორის ეკლესიის მიმართ განხორციელებული ვანდალიზმის გამო საერთაშორისო ორგანიზაციებს ოფიციალურად მიმართავს // Information Agency 'PirWeli']{{Dead link|date=აგვისტო 2023 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.presa.ge/new/?m=society&AID=2202 ოკუპანტები ეგზარხოსების გზას აგრძელებენ // Presa.ge]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://pirweli.com.ge/index.php?option=com_content&task=view&id=60673&Itemid=1 რუსეთის საპატრიარქო ილორის წმინდა გიორგის სახელობის ეკლესიის საკითხის შესასწავლად სპეციალურ ჯგუფს შექმნის // Information Agency 'PirWeli']{{Dead link|date=აგვისტო 2023 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.interpressnews.ge/ge/konfliqtebi/161496-afkhazuri-mkhare-zhenevis-molaparakebebze-iloris-tadzris-mdgomareobis-shesakheb-fotomasalebs-tsaradgens.html აფხაზური მხარე ჟენევის მოლაპარაკებებზე ილორის ტაძრის ფოტოებს წარადგენს // InterPressNews 03-03-2011] {{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://pirweli.com.ge/index.php?option=com_content&task=view&id=82781&Itemid=1 ილორის წმინდა გიორგის სახელობის ტაძრის შემდეგ რუსული რესტავრაცია ბედიის მონასტერსაც ემუქრება // Information Agency 'PirWeli']{{Dead link|date=აგვისტო 2023 |bot=InternetArchiveBot }} ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} [[Акатегориа:Аԥсны ауахәамақәа]] i8y7is49zuhn032dcquzofo80af99ic Нарҭаа репос 0 27241 176238 169343 2026-11-02T00:53:09Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 176238 wikitext text/x-wiki '''Нарҭаа репос''' – Нхыҵ Кавказ ажәларқәа рыҟны аишьцәа-аԥелуанцәа ракәын, Нарҭаа ирыхҭысызи рҭоурыхи атәы зҳәо аҳәамҭақәа шьаҭас ирымоуп. Уи аԥсуа-адыга жәларқәа, ауаԥсаа, аваинахцәа, абалкарцәа, аҟарачқәа уҳәа ирымоу ҳәамҭақәоуп. Иара убасгьы ашәануаагь хаз игоу ациклқәа ахьрымоу ыҟоуп. Ажәа «аепос» ажәытә бырзен бызшәа аҟынтә иаауеит. Алитератураҿы ихадоу ажәабжьеиҭаҳәаратә жанрқәа [[3 (ахыԥхьаӡара)|хԥа]] ируакуп. Аепос автор дамам. Уи аԥҵара иалахәуп ажәлар зегьы. Убри аҟнытә афырхацәа ирызку алегендақәеи амифқәеи инарываргыланы, уи иагәылоуп ажәытәан ажәлар рыԥсҭазаашьа зеиԥшраз азы аматериал. ==Нарҭаа рыхьӡқәа еиуеиԥшым абызшәақәа рҿы== {| class="standard" align="center" |+ ! |ауаԥс. ! |адыг. / ҟаб. ! |аԥсуа. / абаза ! |аингәыш. ! |ачечен. ! |аҟарач.-балк. |----- | [[Сосруко|Сослан]] | Саусэрыкъо / Сосрыкъуэ | [[Сасрыква|Сасрыҟәа]] / Сосрыкъва | [[Сеска Солса]] | [[Сеска Солса]] | Сосурукъ |----- | [[Шатана|Сата́на]] | Сэтэнай-Гуащэ / Сэтэней-Гуащэ | Саҭанеи Гәашьа / Сатаней-Гваща | [[Села-Сата|Села Сата]] | [[Села-Сата|Стела Сата]] | Сатанай |----- | [[Батрадз|Батырадз / Батраз]] | Пэтэрэз / Батэрэз | Цәыцә / Батараз | Хамчий Патарз | Хамчий Патриж | Батыраc |----- | [[Сырдон|Сырдон / Сирдон]], сын Гатага | Батэкъу / Батэкъуэ | Баҭаҟәа / Батакъва | [[Боткий Ширтка]] | Батиг Шурда | Шырдан |----- | [[Ацамаз|Ацӕмӕз]] | Ащамэз / Ащэмэз | Шьамаз / Ащамаз | Ачамаз | Ачамза | Ачемез |----- | [[Урызмаг|Уырызмӕг / Орӕзмӕг]] | Озырмэс / Уэзырмэс | - / Уазырмас | Урузман | Орзми | Ёрюзмек |----- | [[Хамыц|Хӕмыц / Хӕмиц]] | Хъымыщ / Хъымыщ | Хмышь / Хъмыщ | Хамча | Хамчи | Хымыч |----- | Саууай | Шъэуей / Щэуей | - / Щауей | [[Киндий Шоа]] | - | Къарашауай |} ==Нарҭаа репос ашьақәгылара== Амч дуи афырхаҵареи злаз, адауцәа ирабашьуаз, хьыӡрацара ицоз аишьцәа ирызку амифқәа змоу Кавказ ажәларқәа рацәоуп. Раԥхьаӡа иргыланы аԥсуа-адыга жәларқәа, ашәуаа, аубыхцәа, адыгаа, аҟабардақәа, ачерқьесцәа, иара убас ауаԥсаа. Аҵарауаа шьоукы ргәаанагарала, ашәуаа рнарҭтә епос еиҳа иҵаулоу ашьаҭақәа амоуп. Нарҭаа ирызку ажәабжьқәа уԥылоит иара убасгьы аҟарачқәеи абалкарцәеи рҟны. Уарлашәарла иҟоуп аваинах фольклор аҿгьы – ачечен жәлари аингуш жәлари рҟны. Арҭ ажәларқәа иаԥырҵаз ажәабжьқәа зегьы рсиужетқәа реиҳарак шеиԥшугьы, досу репос иара ахатә ҷыдарақәа амоуп. Уи зыхҟьаз ҳәа иазгәарҭо ажәабжьеиҭаҳәаҩцәа досу рыжәлар рзы рдунеиҳәаԥшышьеи разхаҵарақәеи ирыдҳәаланы иахьеиҭарҳәоз акәзаргьы ҟалоит. Нарҭаа репос бызшәалеи етникатә хылҵшьҭарлеи еигәыцхәым ажәларқәа иахьырзеиԥшу – иџьашьатәу фактуп. Уи амаӡа аарԥшра акыршықәса раахыс афольклористцәа дуқәа аартра иашьҭоуп, аха иахьа уажәраанӡагьы урҭ иаку гәаанагарак ахь изымааицт. Шьоукы ргәаанагарала, аепос аԥырҵеит Кавказтәи абызшәатә ҭаацәара иатәу ажәларқәа, ауаԥсаа уи ахьрымоу акәзар – даҽазныкгьы ишьақәнарӷәӷәоит урҭ Кавказ ишашьагәыҭу, џьарантә иқәнагалаз аскифцәеи асарматцәеи ишырхылҵшьҭрам. Даҽа шьоукы изларыԥхьаӡо ала, Аахыҵ-Кавказтәи аҭоурыхқәа еиқәдырхеит ажәытә ирантәи ашьагәыҭ, иара ажәа «нарҭ» ахаҭагьы ирантәи ахылҵшьҭра амоуп, индоевропатәи абызшәақәа рҟынтәи иаауеит, иагьаанагоит «афырхаҵа». Убри аан аҵарауаа аԥсуа-адыга жәларқәа репос ижәытәӡатәиу атрадициақәеи азхаҵарақәеи рышьҭамҭа шаныԥшуа, архаикатә цәаҩа шахоу азы еиқәшаҳаҭхоит, ауаԥс ҳәамҭақәа ракәзар, хықәкыла аус рыдулан, иҭәышәынтәалоу аҭоурых ашьақәыргылара хықәкыс иҟаҵаны. Нарҭаа репос ҿион, иагьышьақәгылон Кавказ ашьхақәа рҿы зқьышықәсала. Аҭҵааҩцәа реиҳараҩык изларыԥхьаӡо ала, иара ҿио иалагеит ҳера ҟалаанӡа VIII–VII ашәышықәсақәа рзы. Егьырҭ аҵарауаа ирҳәоит Нарҭаа ражәабжьқәа рхыҵхырҭа ыҟоуп ҳәа ҳера ҟалаанӡа III азқьышықәсаҿы. Аха, ишыҟазаалак, гәаанагарак ҿыӷәӷәала иуҳәар алшоит: Нарҭаа репос иит Кавказ адинхаҵарақәа ақьырсианреи амсылманреи рцәырҵранӡа акыр шыбжьаз. Уи аршаҳаҭуеит Нарҭаа аишьцәа дуқәа ирызку ажәабжьқәа ирныԥшуа аполитеизм. Нарҭаа ирызку аҭоурыхқәа циклны еидыркылон. Урҭ еидҳәалан ирзеиԥшу асиужет, ма ахронологиа ала. Аамҭа цацыԥхьаӡа Нарҭаа ирызкыз амифқәа зегьы реицҵарала ишьақәгылеит иаку аепос. Ари апроцесс хыркәшахеит ҳәа иԥхьаӡоуп абжьаратәи ашәышықәсазы – XII–XIII ашәышықәсақәа рзы. Ари аамҭазы Кавказ ицәырҵхьан ақьырсианреи аԥсылманреи, уи рныԥшуеит хронологиала иҵыхәтәантәиу Нарҭаа ражәабжьқәагьы. Ижәытәӡатәиу аҭоурыхқәа рҟны архаикатә дунеихәаԥшышьа ааԥшуазар, аҵыхәтәантәиқәа рҿы – иуԥылоит амонотеисттә динхаҵарақәа иртәу асимволқәеи атрибутқәеи. Уи адагьы, ажәабжьеиҭаҳәаҩцәа лассы-лассы рҭоурыхқәа ҳаамҭа иақәшәо иҟарҵон, ирзыӡырҩуа иаҳа аинтерес ддыркырц азы. Нарҭаа репос жәлар рҿаԥыцтә ҳәамҭақәа ирбаҟаны иахьыҟоу анаҩсгьы, ианыԥшуеит иара аԥызҵаз ажәлар рсоциал-економикатәи ркультуратәи ҿиарақәа еиуеиԥшым апериодқәа: аматриархат аамҭақәа инадыркны афеодалтә-класстә еизыҟазаашьақәа рышьақәгыларанӡа. Убри азоуп Нарҭаа репос – жәлар рнапы иҵыҵыз автографуп ҳәа захырҳәаауа. ==Нарҭаа репос еиуеиԥшым ажәларқәа рҳәамҭақәа рҟны == Нарҭаа репос ихадоу темас иамоуп апатриотизм, аԥсадгьыл ахьчараҿы агәымшәареи ахаҵареи раарԥшра. Уи аамҭазгьы, Нарҭаа ртәыла аҟны аибашьцәа реиҳа ҳаҭыр рықәуп анхацәагьы: ажьицәа, адгьылқәаарыхҩцәа, арахә рыхьчаҩцәа. Урҭ, афырхацәа реиԥшҵәҟьа рыӡбахә ашәақәа ирылоуп. Убасгьы, аепос аҟны – аҳәса пату рықәҵара, аиҳабацәа рыхӡыӡаара, ҿыц еиҵагыло абиԥара рааӡара уҳәа атемақәа аарԥшуп. Иҷыдоу аҭыԥ аепос аҟны иаанакылоит – аҽы. Нарҭаа рзы уи ҩыза бзиоуп, иара аҽы зтәу иеиԥшҵәҟьа амч алоуп. Нарҭаа рҳәамҭақәа рҟны, аҽы ауаҩы игәрагара иалагоит иара ихаҵареи иашарала ихы шныҟәигои анааирԥшлак ашьҭахь. Нарҭаа репос – изхылҿиааз ажәлар рҭоурых иацаԥхоуп, убасгьы иацаԥхоуп урҭ ркультура, дацла ажәытәрахь ицо. === Аԥсуаа рҟны Нарҭаа репос === Нарҭаа репос ижәытәӡатәиу фольклортә баҟаны иахьыҟоу адагьы, аԥсуа жәлар зқьышықәсала ишьақәгылоз рыбзазашьа аҭҵаараҿы аҭоурыхдырцәа ирыхәо хәызмаӡам материалуп. Аԥсуаа рҟны Нарҭаа репос аҭҵаара иалагеижьҭеи рацәакгьы ҵуам, анаукатә ҭҵаарақәа хацыркын XIX ашәышықәсазы. 1940 шықәсазы раԥхьаӡакәны икьыԥхьын Нарҭаа ирызку аԥсуаа рҳәамҭақәа [[4 (ахыԥхьаӡара)|ԥшьба]]. 1988 шықәсазы иҭыжьын ашәҟәы «Нарҭ Сасрыҟәеи 99-ҩык иашьцәеи». Нарҭаа репос аҭҵаараҿы иналукааша аҭыԥ ааникылоит академик Шьоҭа Салаҟаиа – раԥхьаӡатәи ипрофессионалтәу аԥсуа фольклорист-нарҭҭҵааҩы, аепосҭҵааҩы. Иара убасгьы зыхьӡ нагоу афольклорҭҵааҩы, хықәкыла Нарҭдырра знапы алаку, Кавказ афольклорҭҵаараҿы злагала рацәоу академик Зураб Џьапуа. Аԥсуа Нарҭтә епос ҭызҵааз еицырдыруа ҵарауаҩуп, зегь раԥхьаӡа иргыланы, иранҭҵааҩы Василии Абаев. Аԥсуаа рҿы Нарҭаа репос аԥҵоуп прозалеи ажәеинраала аформалеи. Аха, прозала иаԥҵоу ажәабжьқәа акыр еиҳауп. Еицырдыруа аԥсуа ҵарауаҩ Шьалуа Инал-иԥа иҩуан: «…Аепос хазы игоу афрагментқәа аԥхьарца ианҵаны ашәаны ирҳәоит. Аха иашәаны ҳаамҭанӡа иааӡаз аепос ахәҭақәа – абжьи амузыкеи ахьузеидымхуа, даараӡа имаҷуп (иҟоуп иҷыдоу Нарҭаа рмелодиа), зны-зынлагьы акәашара ацуп (иаҳҳәап «Нарҭаа лан лашәа» аҟны ишыҟоу еиԥш). Аԥсуаа изларыԥхьаӡо ала, Нарҭаа – ҭаацәароуп, шәҩык аишьцәеи раҳәшьазаҵә Гәындеи, урҭ зегьы зхылҵыз ран Саҭанеи-Гәашьеи назлоу. Абри аҭаацәара ду жәларык ирсимволуп. Аԥсуа Нарҭтә епос афырхаҵа хада Нарҭ Сасрыҟәа иоуп. Сасрыҟәа иҭоурыхқәа аепос иагәыцәуп. Сасрыҟәа ихаҿсахьа идеалыртәуеит, уи иашьцәа еиқәирхоит аҵх еиқәара ианалахаз, ахьҭа иакны. Дхысны аеҵәа кыдиԥаан, иашьцәа алашара дирбеит, нас адауцәа амца рымҵиԥаан, иашьцәа ириҭеит. Афырхаҵарақәа ҟаиҵоит, ахымхәацәа дрыцхраауеит, аиашара шьақәирӷәӷәоит. Сасрыҟәа ихала агәылшьап шьны, иашьцәа адауԥҳәыс лымгәарҭа аҟынтә иҭыганы рыԥсқәа еиқәирхоит. Сасрыҟәа днашԥан ҳәа иашьцәа еиҳабацәа драҭәаршьаӡомызт, дрывадыргылаӡомызт. Уи адагьы имч-илшарала дахьреиӷьыз азы иҵашьыцуан, егьараан рыԥсқәа шеиқәирхахьазгьы. Аҵыхәтәан аишьцәа аџьныш ҭакәажә лҟны Сасрыҟәа иԥсырҭа ахьыҟаз еилкааны даԥырырхуеит. ахаҿсахьа хадақәа дыруаӡәкуп Саҭанеи-Гәашьагьы – имажәуа, ҟәыӷара згым Нарҭаа зегьы ран. Дҟәышуп, дгызмалуп, анхамҩаҿгьы илзымдыруа ҳәа акгьы ыҟаӡам. Нарҭаа еснагь лабжьагажәа иаҳәоит, ирабжьылгогьы еснагь хра аманы иҟоуп. Уи лажәа иқәныҟәоз лԥацәа, лыбзоурала акырынтә аԥсра иахыԥахьан. Шьалуа Инал-иԥа Саҭанеи-Гәашьа лхаҿсахьазы иҳәеит: «Саҭанеи — зегь рыла ихазыноу аԥҳәыс лхаҿсахьоуп, мрада дкаԥхоит, мзада дкаҷҷоит. Саҭанеи лоуп Нарҭаа рыжәла хацзыркыз, уи ахаҿгьы игылоу, ахәышҭаарамца еиқәырханы иаазго, аҩнаҭа ныҟәызго, иҟалаша здыруа, жәлар рырҵаҩысгьы иҟоу». Саҭанеи пату ду лықәырҵоит Нарҭаа зегьы, дара рыбжьара зегьы иреиҳаӡоу астатус змоугьы лара лоуп. Егьырҭ аҳәса рхаҿсахьақәа уи аҟара ирацәаны иуԥылом Нарҭаа рҳәамҭақәа рҟны. Аҭыԥҳацәа еиҳарак афырхацәа еимакырҭас ироуаз мзызхон. Нарҭаа рыдагьы аепос асиужетқәак рҟны ицәырҵуеит анҭыҵтәи афырхацәагьы. Аинтерес аҵоуп убас иааз афырхаҵа Нарџьхьоу изку аепизод, уидымҵаирсуеит Нарҭаа раҳәшьазаҵә Гәында-ԥшӡа. Абар аепос аҟны ишаарԥшу аишьцәа ашәҩык раҳәшьазаҵә лхаҿсахьа: «Лара Гәында илыхьӡын, ԥшралеи сахьалеи дыблахкыган азы Гәында-ԥшӡа ҳәа илышьҭан. Нарҭаа раҳәшьа рнапы дықәыргыланы дырбон, уамакала илыхӡыӡаауан. Ахан хьыҵәцараҿы дынхон Гәында-ԥшӡа. Лшьапы ахаан адгьыл иқәымкьысцызт. Лашьцәа шәарах баҩлашала ддырчон. Аҭыԥҳа лцәеижь ашәаӡа еиԥш ипашәын, иԥшқан. Лоуразоуроу длаша - лашон. Уаҩытәыҩсатә бызшәала еиҭаҳәашьа узаҭомызт Гәында лыԥшӡара». Нарџьхьоу Нарҭаа дреиуам, аха иӷәӷәаралеи игәымшәаралеи урҭ дрыҵахом. Аиха хаԥыцқәа имоуп, зынџьырла дҭаԥахны дҿоуҳәаргьы, еиҩҵәҵәаны инықәиҵоит, иԥаҵақәа аџыр иалхуп. Хәажәарԥыс изҳәаны итәаз Гәында-ԥшӡа дымҵаирсуеит Нарџьхьоу. Зыԥҳа лынасыԥ иаӷрагылаз Нарџьхьоу дахьлырхәырц Саҭанеи - Гәашьа уи дхаҳәылтәуеит, Хәжәарԥыс иакәзар – дхәажәхоит. Нарҭаа рпантеон аҟны иҟоуп анцәахәқәа, иаҳҳәап – адади амацәыси ранцәахәы Афы, абнақәеи ашәарахи рынцәахәы – Аергь –Ажәеиԥшьаа, убас егьырҭгьы. Ус шакәугьы, аполитеисттә еилкаара инақәыршәаны, дара нцәақәоуп ҳәа узҳәаӡом. Нарҭаа аҭыԥ ԥшьақәа ҳәа акгьы рымаӡам, анцәахәқәа рыхьӡала ашьтәашьрагьы ҟарҵаӡом. Уи аамҭазы, дара агәра ргоит еилкаашьа змам, амч – адоуҳа шыҟоу, рангьы Саҭанеи-Гәашьа уи шлымоу. === Адыгаа репос === Адыгаа ражәабжьқәа реизгаҩыс иҟаз рахьтә иалкааны иӡбахә уҳәар ауеит Кази Атажукин, уи акыр шықәса инеиԥынкыланы хаз - хазы иҟаз аҭоурыхқәа рциклқәа реизакра илшеит. Адыгаа репос аизгараҟны уадаҩрас иҟаз аетникатә гәыԥқәа еиҭарҳәоз ажәабжьқәа дара-дара аиқәымшәарақәа ахьрымаз ауп. Адыгаа рнарҭ епос аҭҵааҩцәа излашьақәдырӷәӷәо ала, абазақәеи адыгааи рҭоурых аромантикатәи амифтәи шьаҭа аҭаны иаарԥшуп. Адыгаа рнарҭдырра аҟны ихадоу хаҿуп - афырхаҵа Биданыҟәа ихаҿсахьа. Иара даара иҟәыӷоу, аҽынкылара злоу, аиҳабацәа пату рықәызҵо, зхала афырхаҵарақәа ҟазҵо иоуп. Диит иара Нарҭ Бадына иҩнаҭаҟны, аха Нарҭаа дрылармааӡеит, избанзар, дара иара даныхәыҷыз ишьра иашьҭан. Ус шакәызгьы, Биданыҟәа иоуп Нарҭаа еснагь аӷас ирымаз – чинтааи иныжи ириааиз. Иашьцәа Нарҭаа – анцәақәа ирабашьуаз реиԥш акәымкәа, иара анцәа ицәшәара рыхшыҩ азышьҭра дашьҭан. Биданыҟәа ибзоурала даара иџьбараз Нарҭаа рзакәан, иажәыз, зхы иамыхәоз Нарҭаа ацаҟьа аҟынтәи рыршәра иазкыз аԥыхын, уи алагьы иара иаб Бадын иԥсы еиқәырхан. Биданыҟәа адыгаа рнарҭдырраҿы архаикатә фырхаҵоуп. === Аваинахцәа репос === Ачеченцәеи аингәышцәеи рҳәамҭақәа рыҭҵааҩцәа даарылукаауеит еицырдыруа аҵарауаҩ Ахмед Малсагов. Аваинахцәа репос Нарҭаа репос ауп ҳәа узазҳәом иааизакны. Жәаҳәарада, аваинах жәлар рҳәамҭақәа рҟны Нарҭаа уԥылоит, аха ара дара афырхацәа иашақәа ираӷацәоуп, иқәылаҩцәоуп, анцәа иҿагыло уаауп. Аингәышцәеи ачеченцәеи репосқәа аиԥшымзаара рымоуп. Ачеченцәа рмифологиаҿы Нарҭаа – ортсхоицаа еснагь иҵоурам хаҿсахьақәоуп, аингәышцәа рнарҭдырра аҟны иԥелуанцәоуп, урҭ аваинахцәа ирхылаԥшуеит, аӷацәеи аԥсымыцқьақәеи рҟынтә ирыхьчоит. === Аҟарачқәеи абалкарцәеи репос === Аҟарачқәеи абалкарцәеи рҟны ажәабжьҳәаҩцәа халкжер - чи ҳәа ирышьҭан. Урҭ Нарҭаа ирызкыз ажәабжьқәа ишырҳәо еиԥш, ҿык аҟынтә ҿык иҭалон. Аҟарачқәеи – абалкарқәеи иртәу Нарҭаа репосгьы иахьа уажәраанӡа аагара зыбзоуроу ажәлар роуп, урҭ ргәынкылара иабзоуроуп шәкыла аҭоурыхқәа. Аҟарачқәа рнарҭ епос аҟны атиуркцәа рышьҭа даара ианыԥшуеит. Аҟарачқәеи абалкарцәеи рнарҭ епос аҟны зегь зымчу нцәахәуп – Теири, уи ажәҩангьы, амрагьы дрынцәахәуп атиурк хылҵшьҭра змоу ажәларқәа рҟны. Теири иԥа иоуп ажьира анцәахәы Дебет, мамзаргьы Нарҭаа раб ҳәа изышьҭаз. Дебет иоуп 19-ҩык аԥацәа змаз, урҭ Аликоваа рабшьҭраҿы раԥхьатәи Нарҭаа ракәхеит. Дебет иԥеиҳаб Алауган иоуп Нарҭаа рыжәла ахацыркҩыҵәҟьа. Уи быжьҩык иашьцәа, Нарҭаа рхылҵшьҭрақәа Схуртуковаа ирылҵыз Иориузмек иҭаирхеит, иаҳа еиҵыбӡа, Содзук иакәзар, дыхьчахеит. == Изусҭцәада Нарҭаа? == Нарҭаа – зоуреи зыҭбаареи дуу, амч ду злоу фырхацәоуп. Зныктәи аҳәаҟьарала хра дук еиҩырсоит, знык ианыԥалак атыша ду иахыԥоит, ахыци ахәымпали рыла икылкааны ихысуеит, аҳәа акраҿы ирацлабуа дыҟам. Ганкахьала – ргәы ҭбаауп, игәымшәақәоуп, ифырхацәоуп. Даҽа ганкахьала – ауаҩытәыҩсатә цәаҩақәа рыцәтәымым: ашьыцра, ахыбаара, агәыԥжәара. Иара уи аамҭазы, рыиашьара ӷәӷәала еидҳәаланы иакуп. Аишьцәа раамҭа аиҳарак хьыӡрацарала имҩаԥыргоит: адауцәа-ауаажьыфацәеи, аҭакәажә омагеи, атәымқәылаҩцәеи, амаҭ дуқәеи ирабашьуан. Иқәыланы амал еидыркылоит, уаҩ дыззымиааиуа абаашқәа ргоит, анхарҭа-хыҵакырҭа змам ауаа рыхьчоит… Аибашьраҿы хьӡи-ԥшеи раагарала иҭәуп рыԥсҭазаара зегьы. Убас иҟоу хьыӡрацарақәа рыла ишьақәгылоуп Нарҭаа репос ихадоу асиужетқәа. Ажәа «нарҭ» хыҵхырҭас иамоу азы агәаанагарақәа рацәоуп. Аҵарауаа шьоукы ари ажәа ахурритцәа рҭыԥхьыӡ Нахриа иадҳәалоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Егьырҭ изларыԥхьаӡо ала, ари ажәа аԥсуа хылҵшьҭра амоуп. Даҽа шьоукы ишьақәдырӷәӷәоит ажәа «нарҭ» амонголтә шьагәыҭ амоуп ҳәа – амонгол ажәа «нара» иаанагоит «амра», уи аҵыхәтәан иацлеит ауаԥс суффикс «т» – ахьыӡҟақәа рҿы арацәа хыԥхьаӡара арбага (ари аморфема ахархәарала иахьагьы ауаԥс бызшәаҿгьы ажәлақәа шьақәгылоит). Аха аҵарауаа реиҳараҩык ргәаанагарала, зегь реиҳа аҵабырг иазааигәоуп атермин аиран хылҵшьҭра амазаара. Аинтерес зҵоу акоуп, Нарҭаа рҳәамҭақәа рҟны адунеии ауаҩи шыҟалаз ҳәа рыӡбахә ахьҳәам, егьырҭ ажәларқәа репосқәа ракәзар, рдунеихәаԥшышьа инақәыршәаны адунеи аҟны аԥсҭазаара шышьақәгылаз атәы ҳәоуп. Нарҭаа ракәзар, адунеи аҟазаара рыдыркылоит аханатә иаԥу акеиԥш, убриоуп рдунеихәаԥшышьа шьаҭас иамоугьы. ==Ахархәара змоу алитература== *АԤСУАА РФОЛЬКЛОР ҬЫРҚӘТӘЫЛАТӘИ АНҴАМҬАҚӘА. З. ЏЬ. ЏЬАПУА ИРЕДАКЦИАЛА. I аҭыжьымҭа. Н А Р Ҭ А А. Аҟәа, НААР-2014 ==Азхьарԥшқәа== *https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/NARTSKI_NARTOVSKI_EPOS.html {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210205133532/https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/NARTSKI_NARTOVSKI_EPOS.html |date=2021-02-05 }} *http://apsnyteka.org/file/abkhazsky_folklor_dzhapua_turetskie_zapisi_I_narty_2014.pdf *https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/152217/ *https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/NARTSKI_NARTOVSKI_EPOS.html {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210205133532/https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/NARTSKI_NARTOVSKI_EPOS.html |date=2021-02-05 }} *https://web.archive.org/web/20061104143041/http://biblio.darial-online.ru/text/narts/index_rus.shtml *https://abaza.org/abk/apsua-nartt-epos-ilegendartu-zhlar-raptsamta *http://apsnyteka.org/1841-dzhapua_z_nartsky_epos_abkhazov_1995.html *http://apsny.ru/religion/nart.php *http://cult-lib.ru/doc/dictionary/myths-of-the-world/articles/87/narty.htm {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20250223155656/http://cult-lib.ru/doc/dictionary/myths-of-the-world/articles/87/narty.htm |date=2025-02-23 }} *http://adyghe.ru/menu/%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B0%D1%8F-%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F/401-nartskij-epos *https://www.litres.ru/hasan-cechoev/nart-orsthoyskiy-epos-vaynahov/chitat-onlayn/ *http://www.elibrary.az/docs/JURNAL/jrn2015_447.pdf {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210926072045/https://www.elibrary.az/docs/JURNAL/jrn2015_447.pdf |date=2021-09-26 }} *http://www.iriston.com/nogbon/print.php?newsid=1254 *https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/NARTSKI_NARTOVSKI_EPOS.html {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210205133532/https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/NARTSKI_NARTOVSKI_EPOS.html |date=2021-02-05 }} [[Акатегориа:Нарҭаа репос]] muhiizpwaxcr9lgi4io3955plq2y8gg Абиблиотека 0 57854 176227 176148 2026-11-01T22:23:06Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 176227 wikitext text/x-wiki '''Абиблиотека''' ({{lang-el|βιβλίον}} «ашәҟәы» + {{lang-el2|θήκη}} «аҵәахырҭа»<ref>{{Акьыԥхьра|книга |ответственный=Гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]] |заглавие=[[Советский энциклопедический словарь]] |издание=4-е изд |место=М. |издательство=Советская энциклопедия |год=1988 |страниц=1600 }}</ref>) — ауаажәларра рхы иадырхәарц азы акьыԥхьтәи [[Письменность|анапылаҩыратәи]] аусумҭақәа еизызго, изҵәахуа, иара убас аилыркаара-библиографиатә усурақәа мҩаԥызго [[учреждение|аусбарҭа]] ауп. Абиблиотека аусзуҩы «[[библиотекарь|абиблиотекаусзуҩы]]» ҳәа ишьҭоуп. Иахьатәи аамҭазы ашәҟәқәа еиҳа-еиҳа иԥхьаӡацыркны аелектронтә ныҟәгагақәа рҿы иҵәахуп; шәҟәқәак ркьыԥхьӡом, насгьы урҭ қьаадла иҟаӡам. == Аҭоурых == Абиблиотекақәа раԥхьаӡа акәны ицәырҵит [[Древний Восток|Ажәытә Мрагылараҿы]]. Ҳера ҟалаанӡа 3-тәи азқьышықәса актәи азбжазы уадақәак аанызкылоз анҵамҭақәа зныз анышәаԥшьтә ҭаӡҩыра хәыҷқәа рыҵәахырҭа (абиблиотека ма [[архив]]) ыҟан [[Шумеры|Шумертәи]] ақалақь [[Ниппур]] аныхабааҿы. Убарҭ иреиԥшу, ҳ. ҟ. 2-тәи азқьышықәса иаҵанакуа [[Ассирия|Ассириатәи]] анышәаԥшьтә ҭаӡҩыра хәыҷқәа реизгақәа [[Амарна]] ([[Мсыр]]) ирыԥшааит<ref name="Britannica">{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic/library|Library|2025-03-18|author=[[Фрэнсис, Фрэнк|Frank C. Francis]], Salman Haider, Douglas John Foskett, Leigh S. Estabrook}}</ref>. Мсыртәи [[Фивы (Египет)|Фив]] азааигәара иҟоу акардамақәа руак аҿы [[Второй переходный период|II аиасратә аамҭа]] (ҳ. ҟ. XVIII-XVII ашәышықәсақәа) иаҵанакуа [[папирус|амсырқьаадышқәа]] зҭаз аиашьык рыԥшааит. [[Новое царство|Аҳра Ҿыц]] аамҭазы [[Рамсес II]] еизигеит 20 000 мсырқьаадыш. Зегь реиҳа еицырдыруа Ажәытәӡатәи Мрагыларатәи абиблиотека — ҳ. ҟ. VII ашәышықәсазы [[Ассирия|Ассириатәи]] аҳ [[Ашшурбанипал]] [[Ниневия|Ниневиа]] иаҳҭынраҿы иҟаз асалҩыратә ҭаӡҩыра хәыҷқәа реизга ауп. Ашшурбанипал иеизгаҿы 25-нызқь раҟара ҭаӡҩыра хәыҷқәа ыҟан, урҭ инеиԥынкыланы еизыргон иаҳра иаҵанакуаз еиуеиԥшым аныхабаақәа рҟынтәи<ref name="Britannica" />. Аҭаӡҩыра хәыҷқәа реиҳарак азиндырратә информациа иазкуп. Китаитәи [[Империя Хань|аимпериа Хан]] (ҳ. ҟ. 206 ш. инаркны) [[Цинь Шихуанди|Цин Шихуанди]] ихаан иҟаз, уажәтәи адинастиа раҳра иадҳәалам анҵамҭақәа рыҵәахра алзмыршоз ақәиҭымтәра анаԥыхха ашьҭахь, алитературатә усумҭақәа реизгара иалагеит: ажәытә ҩыратә баҟақәа рыԥшаара рҽазыршәон, аҩымҭақәа раԥҵареи архивқәа реиҿкаареи алыркаауан. Иара убас иаԥҵан абиблиотека [[Каталогизация (библиотеки и музеи)|аизакхьӡынҵарақәа]] раԥхьатәи асистемақәа. Абиблиотекатә ус аҿиара иацхрааит II ашәышықәсазы иалагаз аҳәынҭқарратә [[Бюрократия|биурократиатә аппарат]] ашьақәгылара<ref name="Britannica" />. [[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәылаҿы]] жәытәнатә аахыс аныхабаақәа рҿы абиблиотекақәеи архивқәеи ыҟан, ҳ.ҟ. IV ашәышықәсазы афилософиатә школқәа рыҿиара иабзоураны идинтәым мчра еиуеиԥшым аструктурақәа рнапаҵаҟа иҟаз ашәҟәқәа реизгақәа еиҿыркаауа иалагеит. Мраҭашәаратәи атәылақәа раԥхьаҟатәи ркультура анырра арҭеит [[Эпикуреизм|Епикури]] [[Платонизм|Платони]] рышколқәа рбиблиотекақәа, еиҳаракгьы — [[Перипатетики|перипатетикцәа]] рышкол абиблиотека<ref name="Britannica" />. Уи ашәышықәсазы атиран [[Клеарх (ученик Платона)|Клеарх]] [[Гераклея Понтийская|Понттәи Гераклеиа]] раԥхьаӡатәи ауаажәларратә библиотека аԥиҵеит<ref>{{книга|часть=Библиотека |заглавие=Словарь античности |ответственный=Пер. с нем. / Сост. Й. Ирмшер в сотр. с Ренате Йоне ; Редкол.: В. И. Кузищин (отв. ред.) и др |место={{М.}} |издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]] |год=1989}}</ref>. Антикатә шәҟәы азы [[Александрийская библиотека|Александриатәи абиблиотека]] центр дуны иҟалеит. Уи аиҿкаара игәы иҭеикит ҳ. ҟ. III ашәышықәсазы [[Птолемей I|Птолемеи I]], уи иԥа, [[Птолемей II|Птолемеи II]], [[Деметрий Фалерский|Деметри Фалертәи]] ицхыраарала иаб игәҭакы неигӡеит. Абиблиотека аԥҵаҩцәа хықәкыс ықәдыргылеит абырзен литература аҩымҭақәа зегьы реизгара еиҳа зхаҭабзиара еиӷьыз асиақәа рҿы; насгьы дара рҽазыршәон ари аизга наҟ-наҟ икьыԥхьхо алитературатә хҳәаақәа рҿы ахархәара аиуртә еиԥш асистемаркра азура<ref name="Britannica" />. Александриатәи абиблиотека [[эллинизм|аеллинистикатә]] дунеи зегь азы аҵарадырра центрны иҟан. Уи акомплекс [[Александрийский мусейон|Мусеион]] иахәҭакын<ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Библиотека}}</ref>. Акомплекс иаҵанакуан анхарҭақәа, арҵаратә залқәа, аботаникатәи азоологиатәи баҳчақәа, аобсерваториеи абиблиотекеи<ref name="LibraryRu">{{cite web|url=https://www.library.ru/3/event/history/ancient.php |title=Библиотеки в эпоху античности и в эпоху эллинизма |website=Library.ru |access-date=2025-03-22}}</ref>. Ԥыҭрак ашьҭахь уи иацҵан арҵаразы рхы иадырхәоз амедицинатәи астрономиатәи амыругақәа, аԥстәқәа, рцәаҳақәа, ахаҭәарақәеи абиустқәеи. Мусеион аизга иаҵанакуан аныхабааҿы иҟаз 200 000 мсырқьаадыши ашкол аҿы иҟаз 700 000 документи. Мусеиони Александриатәи абиблиотека аиҳараки инарзынаԥшуа ҳера аныҟала 270 шықәсазы ықәхын. Антикатә аамҭазы Александриатәи абиблиотека иацлабуан [[Аттал I Сотер|Аттал I Сотери]] уи ишьҭрамадаҩ [[Эвмен II|Евмен II]] аҳра аныруаз [[Малая Азия|Азиа Маҷ]] иҟаз [[Пергамская библиотека|Пергам еиҿкааз аизга]]. [[Птолемей Филадельф|Птолемеи Филаделф]] амсырқьаадыш Мсырнтәи алгара азин анриимҭа абиблиотека афонд арҿыцразы акәхап изаԥырҵаз [[пергамент|апергамент]]. Ҳера ҟалаанӡа 133 шықәсазы аҳ [[Аттал III]] абиблиотека аизгеи [[Пергамское царство|Пергам аҳреи]] [[Римская республика|Рим ажәлар]] ишырзаанхо уасиаҭны иаанижьит, анаҩс [[Плутарх]] ишиҳәо ала, [[Марк Антони|Марк Антони]] 200-нызқь томны иҟаз ари аизга [[Клеопатра]] ҳамҭас илиҭеит, лара уи Александриатәи абиблиотека иалҭеит<ref name="Britannica" />. [[Афаил:Celsus-Bibliothek.jpg|thumb|left|[[библиотека Цельса|Цельс ихьӡ зху ажәытәӡатәи Римтәи абиблиотека]] ахыжәжәарақәа ([[Эфес (город)|Ефес]])]] Рим абиблиотекатә ус аҿиара аиуит Бырзентәылан имҩаԥысуаз ампыҵахаларақәа рыла. Ҳ. ҟ. 86 шықәсазы [[Луций Корнелий Сулла|Сулла]] [[Афины]] ианеимиҵәа ашьҭахь [[Аристотель]] ибиблиотека иалаз ашәҟәқәа рыхҩылаақәа Рим инанагеит, насгьы ҳ. ҟ. 60 шықәса инарзынаԥшуа [[Андроник Родосский|Андроник Родосстәии]] [[Тираннион|Тиранниони]] ари абиблиотека иалаз ашәҟәқәа зегьы рыхҩылаақәа Рим еиқәдыршәахьан. Уинахыс Рим иҟан хыԥхьаӡара рацәала ахатәы шәҟәытә еизгақәа, ахатәы библиотека амазаара модахеит. Усҟантәи аамҭазы ашәҟәеизгаҩцәа дуқәа дыруаӡәкын [[Луций Лициний Лукулл|Луци Лицини Лукулл]], уи ибиблиотека ду еиҳарак арратә ныҟәарақәа рҟынтәи иаагаз ашәҟәқәа рыла еиқәыршәан. [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] игәы иҭан Рим ауаажәларратә библиотека аԥҵара, уи инапы ианиҵеит ҳаамҭанӡа еиқәымхаз аусумҭа ''De bibliothecis'' автор [[Марк Теренций Варрон|Марк Теренци Варрон]]. Аха уи иԥсы ҭанаҵы арҭ апланқәа рынагӡара иахьымӡеит, хәышықәса рышьҭахь раԥхьатәи ауаажәларратә библиотека ашьаҭа икит алитература ахылаԥшҩы [[Гай Азиний Поллион|Азини Полион]]. Анаҩс, Римтәи аимператорцәа аӡәырҩы ауаажәларратә библиотекақәа аԥырҵон<ref name="Britannica" />, IV ашәышықәсазы аимпериа аҵакырадгьыл аҿы урҭ рхыԥхьаӡара 30 раҟара ыҟан<ref name="LibraryRu" />. Уинахыс [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Мрагыларатәи Римтәи аимпериа]] ашәҟәыҵәахырҭа центрны иҟалеит, уа азқьышықәсақәа рыҩныҵҟа еиқәханы иаанхеит (зны-зынла еилацалоу аиҭаҳәақәа раҳасабала, ма [[Эпитома|епитны]]) антикатә усумҭақәа жәпакы<ref name="Britannica" />. [[Исламский мир|Аԥсылмантә дунеи]] аҿы раԥхьатәи абиблиотекақәа иԥшьоу атекстқәа рыла ишьақәгылан, урҭ еиҿыркаауан [[Мечеть|аџьаамақәа]] рҿы. [[Муавия ибн Абу Суфьян|Муавиа]], [[Омейяды|Омеииадаа]] рдинастиа раԥхьатәи аҳалиф, Александриатәи абиблиотека аҟынтәи адыррақәа ҿырԥштәыс иганы, VII ашәышықәса анҵәамҭазы, анаҩс иара ишьҭрамадаҩцәа рышәҟәқәа реизгақәа рзы шьаҭас иҟалаз апринципқәа рыла ихатә библиотека еиҭеикзар ҟалап. [[Аль-Валид I ибн Абдул-Малик|Валид I]] ихаан, аҳалифцәа рбиблиотекаҿы [[астрология|астрологиа]], [[алхимия|алхимиа]], амедицина, арратә ус реиԥш иҟоу атемақәа ирызкыз ашәҟәқәа шәкыла атомқәа ыҟан, насгьы ари аҳәынҭқар ихаан далхын раԥхьатәи сахиб аль-масахиф — ашәҟәқәа рхылаԥшҩы. Аԥсылманцәа [[Целлюлозно-бумажное производство|ақьаад аҟаҵашьа]] атехнологиа акитаицәа ианырҿырҵаа анапылаҩыратә текстқәа реиҭарҿиара апроцесс ахә акырӡа икаҳаит, уи ашәҟәқәа реизгақәа ршәагаа ишиашоу анырра анаҭеит. Аҵак ду змоу абиблиотекақәа аԥҵахеит [[Багдад]] ([[Харун ар-Рашид|Ҳарун ар-Рашид]], [[Абдуллах аль-Мамун|аль-Мамун]] рхаан), [[Каир|Ҟаир]] ([[Фатимидский халифат|Фатимидтәи аҳалиф]] [[Маад аль-Мустансир Биллах|аль-Мустансир]] ихаан), Александриа, [[Кордовский халифат|Омеииадтәи Испаниа]] ауаажәларратә библиотекақәа рсистема цәырҵит, урҭ аус руан [[Кордова]], [[Толедо]], [[Гранада]]. Арҭ абиблиотекақәа рҟынтәи араб бызшәала иҟаз аусумҭақәа акатоликатә Европа иалало иалагеит XII ашәышықәса инаркны — европаа Византиа абиблиотекақәа ирыбзоураны антикатә аамҭазтәи ашәҟәытә ҭынха ҩаԥхьа ианышьҭыркаа<ref name="Britannica" />. [[Афаил:Bibliothek_St._Florian.jpg|thumb|right|190px|[[Монастырь Святого Флориана|Ацқьа Флориан иберҭыԥ]] ажәытәӡатәи абиблиотека ([[Австриа|Австриа]]), ара 30 000 рҟынӡа шәҟәы ыҟоуп]] [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] рзы Европа ақьырсиантә хәҭаҿы ашәҟәқәа ирхыҵхырҭаны иҟан [[монастырь|аберҭыԥтә]] библиотекақәа, уаҟа аус руан [[скрипторий|аскрипториақәа]] (''шәахә., хаҭала, [[Библиотеки эпохи Каролингов|Каролингаа репоха абиблиотекақәа]]''). Уаҟа Иԥшьоу аҩырақәеи [[Отцы Церкви|Ауахәама Абацәа]] русумҭақәеи рымацара ракәымкәа, антикатә авторцәа русумҭақәагьы хырҩаалон, раԥхьатәи ауниверситетқәа анцәырҵ ашьҭахь астудентцәа-аберцәа азиндырра, амедицина, антикатә философиа ирызкыз рхатә лекциақәа рыла аберҭыԥтә библиотекақәа хадырҭәаауа иалагеит<ref name="Britannica" />. Аманускриптқәа рыхә ахьыцәгьаз, насгьы урҭ рыҟаҵара аџьабаа ду ахьацыз иахҟьаны, ашәҟәқәа абиблиотекатә шәҟәықәҵарҭақәа [[книги на цепях|ирыдҿарҳәалон адаҷқәа рыла]]. Ашәҟәқәа рыхә ахьҳаракыз иахҟьаны аберҭыԥқәеи ауниверситетқәеи рнаҩс ахатә еизгақәа рхыԥхьаӡара даара имаҷын, урҭ еиҳарак акралцәа, иреиҳаӡоу аристократиа, ауахәаматә иерархцәа ракәын изтәыз. Афранцыз крал [[Карл V (король Франции)|Карл V]] иитәыз ас еиԥш иҟаз ахатәы коллекциақәа руак, анаҩс [[Национальная библиотека Франции|Франциа Амилаҭтә библиотека]] аизга шьаҭас иазыҟалеит<ref name="Britannica" />. [[Аиҭарҿиара|Аренессанс]] аепоха аан [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара]] аусзуҩцәа аберҭыԥқәа рҿы еиқәханы иҟаз абырзентәи алаҭынтәи текстқәа ирышьҭашәарыцон ҳәа уҳәар ҟалоит<ref>{{Акьыԥхьра |1=книга |автор=Попов |автор имя=А. В. |часть=Архивы и библиотеки |часть подзаголовок=общее и особенное в сохранении исторической памяти |год=2017 |место=М. |заглавие=Роль архивов в информационном обеспечении исторической науки |издательство=Этерна |вид=сб. статей |ответственный=Aвт.-сост. Е. А. Воронцова; отв. ред. В. Ю. Афиани, Ю. А. Петров |страниц=992 |страницы=190–197 |isbn=978-5-480-00382-6 |удк=930.2+069+008+004 |ббк=79 |ссылка=http://ranar.spb.ru/files/visual/pdf/IVT.pdf |архив дата=2022-01-20 |архив=https://web.archive.org/web/20220120165921/http://ranar.spb.ru/files/visual/pdf/IVT.pdf }}</ref>. Аиҭарҿиара арккаҩцәа шьоукы рхатә ҭҵаарадырратә библиотекақәа анаҩс ауаажәларратә библиотекақәа шьаҭас иазыҟалеит: иаҳҳәап, ашәҟәеизгаҩ [[Никколо Никколи]] иеизга ашьаҭала [[Флорентийская республика|Флоренциа]] [[Сан-Марко (Флоренция)|Сан-Марко абиблиотека]] аԥҵан; Флоренциа аҳәынҭқар [[Медичи, Лоренцо|Лоренцо Зеиӷьыҟам]] [[Библиотека Лауренциана|ихатәы библиотека]] 1571 шықәсазы ажәлар рзы иаартын. Англиа [[Реформация в Англии|Генрих VIII идинтә реформа]] ашьҭахь аберҭыԥқәа адыркит, насгьы «ажәытә дыррақәа» ирыдҳәалаз ашәҟәқәа абиблиотекақәа ирымырхуа иалагеит; ажәытә манускриптқәа реиқәырхара ауаа беиақәа рзы усны иҟалеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан [[архиепископ Кентерберийский|Кентербертәи архиепископ]] [[Мэттью Паркер|Меттиу Паркер]], [[Елизавета I]] лхатә бжьгаҩаса [[Сесил, Уильям, 1-й барон Бёрли|Уилиам Сесил]], [[Роберт Коттон]], [[Томас Бодли]]. Уинахыс урҭ реизгақәа [[Британская библиотека|Британиатәи амузеи]], [[Кембриджская университетская библиотека|Кембриџьтәи]] ([[библиотека Паркера|Паркер ибиблиотека]]), Оксфордтәи ([[Бодлианская библиотека|Бодлиантәи абиблиотека]]) рбиблиотекақәа ирыхәҭакхеит. Германиа ақалақьтәи ауниверситеттәи библиотекақәа жәпакы [[Лютер, Мартин|Мартин Лиутер]] ихаан иаԥҵан, уи ибзоураны аберҭыԥқәа рықәгараан ииасхьоу аамҭа ашәҟәытә мазара мыӡит<ref name="Britannica" />. [[Ручной типографский станок|Акьыԥхьтә уасҭага]] аԥҵареи [[Книгопечатание|ашәҟәкьыԥхьра]] аҿиареи абиблиотекақәа рҭеиҭыԥши русуреи рҿы аиҭакра дуқәа аларгалеит, уажәы урҭ еиҳа-еиҳа архивқәа иреиԥшымхеит. Абиблиотекатә фондқәа ирласӡаны еизҳауа иалагоит. Аҵарадырра аларҵәарала [[Новое время|Аамҭа Ҿыц]] азы абиблиотекақәа рахь инеиуаз аҭааҩцәа рхыԥхьаӡарагьы еиҳахоит<ref>{{Акьыԥхьра|статья |автор=Попов |автор имя=А. В. |заглавие=О периодизации истории архивов |год=2017 |издание=Мир Евразии |тип=журн |номер=4 (39) |страницы=44–49 |issn= |удк=651.53 |ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=32322942}}</ref>. Хәыҷы-хәыҷла ашәҟәқәа адаҷқәа рыла адҿаҳәалара иаҟәыҵит, абиблиотекатә фондқәа реизҳара иабзоураны аизгақәа реиҿкаара ҳаамҭазтәи аформа иазааигәахеит, аҭӡамцқәа ирываршәны акыӷәреихагылақәа ирҭагылаз ашәҟәқәа аԥхьаҩ урҭ рыхьӡқәа ибаратәы еиԥш ианҭагылоу; раԥхьаӡа ари ахархәара ахьаиуз афранцыз ҭоурыхҭҵааҩ, абиблиофил [[Ту, Жак Огюст де|Жак Огиуст де Ту]] ихатәы библиотекаҿы акәзар ҟалап, XVI ашәышықәса анҵәамҭеи — XVII ашәышықәса алагамҭеи рзы. 1627 шықәсазы иҭыҵит [[Ноде, Габриэль|Габриел Ноде]] иусумҭа ''Advis pour dresser une bibliothèque'', уи аҭҵаарадырратә библиотекақәа рфондқәа реиҿкаара иахьатәи асистемахь аиасра аанарԥшит. Абиблиотекатә ус даҽа реформаторс дҟалеит 1856 шықәса инаркны 1866 шықәсанӡа Британиатәи абиблиотека напхгара азҭоз [[Антонио Паницци]]. Паницци ихаан абиблиотекатә еизгақәа реизакхьӡынҵара ихадоу апринципқәа шьақәыргылан, аԥхьарҭатә залқәеи аҭааҩцәа ишиашо рхы иадырхәо ашәҟәытә фондқәа рыхәҭақәеи рыпланҟаҵараҿы аиҭакрақәа алагалан; иара иидеиақәа [[Библиотека Конгресса|Аконгресс абиблиотекаҿгьы]] (Еиду Америкатәи Аштатқәа) нагӡахеит. XIX ашәышықәса анҵәамҭазы аҭыԥантәи анапхгара ауаажәларратә ԥарақәа рыла ауаа зегьы еицырзеиԥшу абиблиотекақәа раԥҵара апрактика цәырыргеит<ref name="Britannica" />. Аинформациа аныҟәгагақәа егьырҭ ахкқәа ҿиацыԥхьаӡа, насгьы урҭ рхархәара рылаҵәацыԥхьаӡа (аҩынгьы уахь иналаҵаны), ашәҟәқәа инарываргыланы абиблиотекақәа рколлекциа [[Грампластинка|агрампластинкақәа]], акинофильмқәа, авидеофильмқәа, [[Магнитная лента|амагнитофонтә ныҟәгагақәа]], [[компакт-диск|акомпакт-санҭырқәа]] рыцло иалагеит. [[Периодические издания|Аамҭа-аамҭалатәи аҭыжьымҭақәа]] ақьаад аҿы акәымкәа еиҳарак [[Микрофиша|амикрофишқәа]] — аплионкаҿы афотоқәҭыхқәа рҿы иҵәахуп, урҭ аизакхьӡынҵара рызузар ҟалоит, насгьы рыхәаԥшра мариоуп<ref name="Britannica" />. 1960 шықәсқәа инадыркны абиблиотекақәа акомпиутер ахь, ацифрахь риагара апроцесс мҩаԥысуеит. 2010 шықәса алагамҭазы абиблиотекақәа рҿы иҟан 130 миллион рҟынӡа ашәҟәқәа рыхьӡқәа (Google ишаҳәо ала)<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2010/08/06/books |title=Google сосчитал книги всех библиотек мира |access-date=2010-09-07 |archive-date=2010-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808030307/http://lenta.ru/news/2010/08/06/books/ |url-status=live }}</ref>. == Ахкқәа == === Амилаҭтәи арегионалтәи библиотекақәа === [[Афаил:British Museum Reading Room Panorama Feb 2006.jpg|мини|центр|550px|[[Британский музей|Британиатәи амузеи]] Аԥхьарҭатә уада 1997 шықәсанӡа [[Британская библиотека|Британиатәи абиблиотека]] ахы ианархәон]] '''[[Национальная библиотека|Амилаҭтә библиотека]]''' [[государство|ҳәынҭқаррак]] иҭнажьыз ма иҭнажьуа, мамзаргьы уи иадҳәалоу, аԥхьаҩцәа ирҭаххар зылшо, икьыԥхьуи, уи иеиԥшуи аалыҵқәа зегьы реиқәырхареи рхархәара алыршареи иазынархоуп. Аҳәынҭқарратә ҩаӡараҟны еизаку абиблиотекақәа адунеи атәылақәа реиҳарак рҿы иҟоуп. Ас еиԥш иҟоу абиблиотекақәа руснагӡатәқәа рахь иаҵанакуеит, иара убас амилаҭтә библиографиа аиқәыршәареи, [[Библиографическая база данных|абиблиографиатә информациа амилаҭтә центр]] адгылара аҭареи. Амилаҭтә библиотека афонд ахаҭәаара алыршаразы атәылақәа жәпакы рҿы рхы иадырхәоит [[обязательный экземпляр|ихымԥадатәиу аекземплиар]] асистема<ref name="Britannica" />. Еиҳа еицырдыруа, ихаҭәаау рахь иаҵанакуеит [[Национальная библиотека Франции|Франциа Амилаҭтә библиотека]], [[Британская библиотека|Британиатәи абиблиотека]], [[Библиотека Конгресса|Аконгресс абиблиотека]] (Еиду Америкатәи Аштатқәа) [[Российская государственная библиотека|Урыстәылатәи аҳәынҭқарратә библиотека]] (анкьа Ленин ихьӡ зху). Аҭоурых дуи амҽхак ала ибеиоуи иреиуоуп [[Королевская библиотека Бельгии|Бельгиа Акралтә библиотека]] (Альбертина, иаԥҵан 1837 шықәсазы), [[Королевская национальная библиотека Нидерландов|Нидерландтәи акралтә милаҭтә библиотека]] (иаԥҵан 1798 шықәсазы), [[Австрийская национальная библиотека|Австриатәи Амилаҭтә библиотека]] (иаԥҵан 1493 шықәсазы), [[Национальная библиотека Индии|Индиа амилаҭтә библиотека]] ([[Калькутта]], иаԥҵан 1904 шықәсазы), [[Национальная библиотека Австралии|Австралиа амилаҭтә библиотека]], [[Национальная библиотека Китая|Китаи амилаҭтә библиотека]], [[Национальная парламентская библиотека (Япония)|Иапониа амилаҭтә парламенттә библиотека]]<ref name="Britannica" />. Урыстәыла амилаҭтә библиотека афункциақәа нарыгӡоит [[Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина|Б. Н. Ельцин ихьӡ зху Аҳәынҭқарра Ахада ибиблиотекеи]] [[Российская национальная библиотека|Урыстәылатәи Амилаҭтә библиотекеи]] (рыҩбагьы [[Санкт-Петербург]] иҟоуп)<ref>{{cite web|url=https://base.garant.ru/103585/a573badcfa856325a7f6c5597efaaedf/ |title=Федеральный закон от 29 декабря 1994 г. N 78-ФЗ «О библиотечном деле» (с изменениями и дополнениями). Глава V. Особые условия сохранения и использования культурного достояния народов Российской Федерации в области библиотечного дела (ст.ст. 16 — 18.1). Статья 18. Национальные библиотеки Российской Федерации |website=НПП «Гарант» |access-date=2025-03-22}}</ref>. [[Афаил:Bibliotheque_alencon_670px.jpg|thumb|250px|[[Алансон]] (Франциа) иҟоу арегионалтә библиотека, 1800 шықәсазы иргылоуп]] Иаку амилаҭтә библиотека змам, аха уи аҭыԥан формала ари астатус змоу абиблиотекақәа рсистема иахьыҟоу атәылақәа иреиуоуп — Италиа, Германиа. Тәылақәак рҿы (Израиль, Исландиа) амилаҭтә библиотека афункциақәа нанагӡоит ауниверситеттә библиотека, даҽа тәылақәак рҿы (Венгриа, Румыниа) — аҭҵаарадыррақәа ракадемиа абиблиотека<ref name="Britannica" />. '''Арегионалтә библиотекақәа''' амилаҭтә библиотека рыҿгақәа рроль нарыгӡоит, уи еиҳарак атәыла ихароу арегионқәа рзы актуалра аҵоуп. Урыстәыла ароль ду нарыгӡоит [[Новосибирск|Новосибирски]] [[Хабаровск|Хабаровски]] ррегионалтә библиотекақәа, амилаҭтә библиотекақәа инарываргыланы ихымԥадатәиу аекземплиар аиура азин рымоуп<ref>{{статья |ссылка=https://www.rba.ru/content/activities/section/12/mag/mag02/bra.php?papka=12&id_sec=11 |заглавие=Федеральный обязательный экземпляр документов: вопросы количества и распределения |автор=Брагинец В. В., Шилов В. В. |издание=Библиотечные фонды: проблемы и решения: электронный журнал-препринт |год=2001 |номер=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250926110650/https://www.rba.ru/content/activities/section/12/mag/mag02/bra.php?papka=12&id_sec=11 |archive-date=2025-09-26 |url-status=dead}}</ref>. === Ауаажәларратә библиотека === [[Афаил:Seattle_Central_Library,_Seattle,_Washington_-_20060418.jpg|thumb|left|190px|[[Сиэтл|Сиетл]] иҟоу Абиблиотека хада (арх.: [[Колхас, Рем|Рем Колхас]], 2005)]] '''Ауаажәларратә библиотекақәа''' еиҳа ахархәара змоу, еицырдыруа ашәҟәқәа рыла аԥхьаҩцәа еиқәдыршәоит. Ауаажәларратә библиотекақәа аклиентцәа ашәҟәқәа рыдагьы аудионҵамҭақәа, авидеонҵамҭақәа, анотақәа рырҭар рылшоит; Швециеи Еиду Британиеи реиԥш иҟоу атәылақәа рҿы — аҿыханҵатә ҟазара арҿиамҭақәагьы рыҭара рылшоит; ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа раан арҿиамҭа аамҭала аҩны ахархәаразы изоурц зҭаху ахархәаҩ абжьааԥны аԥара аанижьуеит<ref name="Britannica" />. [[Муниципальная библиотека|Амуниципалтә библиотека]] — [[Местное самоуправление|амуниципалтә мчрақәа]] рхатәраҿы ма рнапхгараҿы иҟоу абиблиотека ауп<ref name="fr">[http://www.enssib.fr/le-dictionnaire/bibliotheques-municipales Bibliothèques municipales] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140903011920/http://www.enssib.fr/le-dictionnaire/bibliotheques-municipales |date=2014-09-03 }}, определение, 2013</ref><ref name="ru">{{Cite web |url=https://base.garant.ru/103585/1b93c134b90c6071b4dc3f495464b753/ |title=Федеральный закон «О библиотечном деле». Статья 4. Основные виды библиотек |access-date=2020-11-21 |archive-date=2020-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129054806/https://base.garant.ru/103585/1b93c134b90c6071b4dc3f495464b753/ |url-status=live }}</ref>. Амуниципалтә библиотекақәа еиҳарак [[Специализированная библиотека|иҷыдоу]] ҳәа иԥхьаӡаӡам, урҭ рҿы [[Детская библиотека|ахәыҷқәеи]] [[Юношеская библиотека|ақәыԥшцәеи]] рзы аҟәшақәа иҟазар ауеит, насгьы иашьашәалоу амуниципалтә еиҿкаара ауааԥсыра рымаҵ аура иазынархоуп (тәылақәак рҿы зны-зынла аҭыԥантәи ауааԥсыра иреиуам ашәҟәқәа рыҭара азин рырҭаӡом). Амуниципалтә библиотекақәа ирҷыдаҟазшьоуп аҭыԥантәи атематика иазку аматериалқәа реизгақәа рыҟазаара. Ауааԥсыра рацәа ахьынхо анхарҭаҭыԥқәа рҿы ауаажәларратә библиотекақәа рсистема иаҵанакыр алшоит иара убас аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа рбиблиотекақәа злашьақәгылоу апринципқәа рыла еиҿкаау аилыркаагатә библиотекақәагьы<ref name="Britannica" />. === [[Академическая библиотека|Академиатәи]] ашколтәи библиотекақәа === [[Афаил:Школьная библиотека, г. Южно-Сахалинск, Гимназия №1.jpg|thumb|right|[[Южно-Сахалинск|Алада-Сахалинск]] иҟоу агимназиа №1 абиблиотека]] '''Ауниверситеттә, аинституттә, [[школьная библиотека|ашколтә]] библиотекақәа''' зегь раԥхьаӡа иргыланы изызку аҵаратә процесс азы ихымԥадатәиу литературала аҵаҩцәа реиқәыршәара ауп, насгьы афонд аилазаашьала иҷыдоу ирзааигәоуп. Убасҵәҟьа ҳҳәар ҳалшоит ''ахылаԥшратә'' библиотекақәа рзгьы. Аха ахылаԥшратәи аинституттәи библиотекақәа иҷыдоу абиблиотекақәа излареиԥшым, урҭ зегьы рзы еицырзеиԥшны иҟам, аинституттәи ахылаԥшратәи библиотекақәа дара ирышьашәалоу аҵараиурҭа ма ахылаԥшырҭа иаҵанакуа аԥхьаҩцәа рымаҵ руеит. Аха ари апринцип анагӡара амилаҭтә традициеи хықәкылатәи асоциокультуратә ҭагылазаашьақәеи ирхьыԥшуп: иаҳҳәап, Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы ауниверситеттә библиотекақәак рфондқәа изҭаху зегьы рхы иадырхәар рылшоит. Ауаажәларратә библиотекақәеи ашколқәеи еицырзеиԥшу хылаԥшырҭак иахьатәу атәылақәа рҿы, абиблиотекатә маҵзура иаҵанакыр алшоит ашколтә библиотекақәа рзы аматериалқәа реизгареи истандарту аус рыдулареи (иара убас абиблиографиатәгьы) еизакны знапы алаку ашколтә ҟәша, анаҩс урҭ хаз игоу ашколқәа рахь ирышьҭуеит. Ари аҩыза апрактика Даниа, насгьы Еиду Британиа регионқәак рҿы ахархәара амоуп<ref name="Britannica" />. Аҵараиурҭақәа рбиблиотекақәа ирызҷыдароуп аҵаҩцәа аҵаратә курс аҳәаақәа ирҭагӡаны, аамҭа кьаҿк иалагӡаны ҭыжьымҭак еиҳа ирацәаны рхы ианадырхәо. Ҭоурыхла ари аус аӡбара хәҭакала иацхраауан иҷыдоу аҟәшақәа раԥҵара, урҭ аҟәшақәа ирыҵанакуаз алитература аамҭа кьаҿк иалагӡаны (сааҭқәак рҟынӡа) акәын ишрырҭоз. Аелектронтә ресурсқәа рыҿиара иабзоураны хыԥхьаӡара рацәала аҵаҩцәа иалкаау материалк аамҭакала рхы иадырхәалартә еиԥш алшара роуит<ref name="Britannica" />. === [[Частная библиотека|Ахатәы библиотекақәа]] === {{Main|Ахатәы библиотека}} Ахатәы ашәҟәытә еизгақәа рцәырҵра аӡәы ма ҭаацәарак рџьабаа ишадҳәалоугьы, урҭ лассы-лассы ажәлар рзгьы аҵакы рымоуп. Ауаажәларратә библиотекақәа жәпакы, ҷыдала Европа иҟоу, ибеиоу ахатә библиотека ашьаҭала иаԥырҵон. Ахатәы библиотекақәа рҿы иҟазар ауеит шамахамзар ауаажәларратә ма ахылаԥшратә библиотекақәа рҿы иуԥымло зымҽхаки зхаҭабзиареи, иара убас реиқәырхареи рыла иуникалтәу атема ҭшәақәа ирызку аматериалқәа реизгақәа. Ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа рҿы урҭ абиблиографиатә дыррақәа рзы акыр зҵазкуа ароль нарыгӡоит, еиҳарак абиблиотекақәа зтәу рышәҟәқәа аҵарауаа-специалистцәа рхы иадырхәаларц азин рырҭозар. [[Британская энциклопедия|Британиатәи аенциклопедиаҿы]] аҭҵаарадырратә ҵакы змоу ахатәы библиотека ҳәа ҿырԥштәык аҳасабала иаагоуп [[Фолджер, Генри|Генри Фолџер]] иеизга, уи иеизгаҿы иҟан [[Первое фолио|Шекспир иҩымҭақәа раԥхьатәи реизга]] — 70 екземплиар иреиҵамкәа<ref name="Britannica" />. === Егьырҭ ахкқәа === Абиблиотекақәа ыҟоуп: * Аҳәынҭқарратә * Абиуџьеттә * Амуниципалтә * Ахатәы * Хаҭалатәи (аҭаацәаратә) * Арҵагатә уҳәа уб. иҵ. Ауниверсалтә библиотекақәа рсоциалтә хкқәа: * [[Библиотека для слепых|Алашәцәа рзы]] * Ахәыҷтәы * [[Юношеская библиотека|Ақәыԥштә]] * Аусхкытә * уҳәа убас егьырҭгьы Иҷыдоу аусхкытә библиотекақәа ыҟоуп: * Амедицинатә * Ақыҭанхамҩатә * Атехникатә * Асахьаркыратә * уҳәа убас егьырҭгьы '''[[Специализированная библиотека|Иҷыдоу абиблиотекақәа]]''' еизыргоит иалкаау хкык змоу (анотатә ҭыжьымҭақәа, алашәцәа рзы ашәҟәқәа, аҳәынҭқарратә стандартқәа, апатентқәа, [[Библиотека пальмовых листьев|апальма абыӷьқәа рҿы иҩу аҿаҳәатәқәа]], уҳәа уб. иҵ.) мамзаргьы тематикак иадҳәалоу аҭыжьымҭақәа. Иҷыдоу абиблиотекақәа рҭаххара зны-зынла изыхҟьо ашәҟәқәа рыҵәахреи рхархәареи рзы иҷыдоу аҭагылазаашьақәа роуп, аха еиҳарак уи зыдҳәалоу уадак аҿы ирацәаны ашәҟәқәа реизгареи, усбарҭак аҿы еиуеиԥшым аусхкқәа рыла здырра ҳараку аспециалистцәа русура аиқәыршәареи роуп. Урыстәыла аҵыхәтәантәи ажәашықәсақәа рзы ароль ду нанагӡо иалагеит [[Всероссийская государственная библиотека иностранной литературы имени М. И. Рудомино|Урыстәылазегьтәи аҳәынҭқарратә аҳәаанырцәтәи алитература абиблиотека]], уи абиблиотеказы иперифериоу афункциақәа ахахьы иагеит, уи иабзоураны акультуратә центр дуны иҟалеит. '''[[Библиотека для слепых|Алашәцәа рзы абиблиотекақәа]]''' [[слепота|алашәцәеи]] цқьа изымбо аԥхьаҩцәеи аинформациа роурц алшара рнаҭоит. Ас еиԥш иҟоу абиблиотекақәа рҿы иҟоуп [[шрифт Брайля|Браиль ирелиефтәу ишрифт]] ала иҩу ашәҟәқәеи еиуеиԥшым аныҟәгагақәа рҿы иҟоу [[аудиокнига|аудиошәҟәқәеи]]. Урыстәыла алашәцәа рзы иреиҳау библиотекоуп — [[Российская государственная библиотека для слепых|алашәцәа рзы Урыстәылатәи аҳәынҭқарратә библиотека]]. Ирелиефтәу ашрифт ала иҩу ашәҟәқәеи аудиошәҟәқәеи рыдагьы уа иҟоуп алашәцәа еиуеиԥшым амаҭәарқәа рҭеиҭыԥш еилыркаарц азы ирелиефтәу-игәылҭәаау модельқәа рыла еиқәыршәоу аколлекциа ду<ref>[http://www.rgbs.ru/ru/std/info/general/ Общие сведения о библиотеке на официальном сайте] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20081011014652/http://www.rgbs.ru/ru/std/info/general/ |date=2008-10-11 }}</ref>. == Аусура == [[Афаил:Schlagwortkatalog.jpg|thumb|left|Абиблиотека аизакхьӡынҵа]] Аԥхьаҩцәа рымаҵ ауразы абиблиотекақәа русура ихадоу ҩ-формак рыла имҩаԥысуеит. Абиблиотекатә [[абонемент]] аԥхьаҩ азин инаҭоит, [[формуляр читателя|иҷыдоу аформулиар]] аҿы иарбаны, аамҭала абиблиотека аҟынтәи аҭыжьымҭа аиура. Даҽа ҭагылазаашьак аан аԥхьаҩ ашәҟәы аԥхьара алшара ахьимоу абиблиотекаҿы мацара ауп (еиҳарак [[Читальный зал|аԥхьарҭатә уадаҿы]]). Библиотекақәак рҿы абонемент мацара мамзаргьы аԥхьарҭатә уада мацара аус руеит; егьырҭ рҿы арҭ амаҵзура аформақәа еицырзеиԥшны ахархәара рымоуп, аха аҵәахра акқәа зегьы рзы арҭ аҩформк рхархәаразы алшара ыҟам. Ибзианы иҿиоу атәылақәа рҿы ашколқәеи ауниверситетқәеи рбиблиотекақәа ирышьашәалоу аҵараиурҭақәа ркомпиутертә центрқәа ирыдҳәалоуп, уи аҵаҩцәа абиблиотекаҿы мацара акәымкәа, егьырҭ аҭыԥқәа рҿы ишыҟоугьы аелектронтә ресурсқәа рхархәара алнаршоит<ref name="Britannica" />. [[Афаил:Belgorod library, open library project 05.jpg|thumb|Ашәҟәыҵәахырҭа [[Белгородская государственная универсальная научная библиотека|Белгородтәи аҳәынҭқарратә универсалтә ҭҵаарадырратә библиотекаҿы]]]] Абиблиотеказы акрызҵазкуа даҽа ҟазшьарбагоуп уи афонд аилазаара. Еиҳарак аҭыжьымҭақәа рыхәҭак (аԥхьаҩцәа еиҳа ирҭаху) ''иаартны'' иҟоуп, насгьы аԥхьаҩ хаҭала ашәҟәықәҵарҭақәа рҿы урҭ ибар илшоит, аха аҭыжьымҭақәа реиҳарак ''ашәҟәыҵәахырҭаҿы'' ауп иахьыҟоу, уантәи абиблиотека аизакхьӡынҵала иҿаҵатәуп, нас ԥыҭраамҭак ашьҭахь иуоуеит. Абиблиотекатә ус аҿиараҿы акыр зҵазкуа етапны иҟалеит афондқәа реимдара апрактика алагалара. Абиблиотекақәа жәпакы еицырзеиԥшу аизакхьӡынҵақәа рымоуп, уи иабзоураны абиблиотека ахархәаҩцәа ирылшоит системак иаҵанакуа иарбанзаалак абиблиотекахь аматериалқәа аҿаҵара<ref name="Britannica" />. Зны-зынла лассы-лассы иуԥымло, иԥхасҭоу, мамзаргьы аҳәынҭқарратә маӡақәа злоу аҭыжьымҭақәа рыҭара ҳәааркхоит, усҟан аԥхьаҩ иҷыдоу аҳәара ҟаиҵароуп, ма азин иоуроуп; [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла]] ари апрактика еиҳарак ахархәара аман, насгьы [[спецхран|иҷыдоу аҵәахырҭа]] аҳасабала аҭоурых ианылеит<ref>[http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/glasnost.htm Glasnost im sowjetischen Bibliothekswesen]{{In lang|de}} {{Wayback|url=http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/glasnost.htm |date=20120207045650 }}</ref>. Амилаҭтәи академиатәи библиотекақәа рҿы, ишаԥу еиԥш, иҟоуп [[манускрипт|ажәытәнапылаҩырақәеи]] [[Инкунабула|аинкунабулақәеи]] реизгақәа, урҭ рыҵәахразгьы иҷыдоу аҭагылазаашьақәа аԥырҵоит<ref name="Britannica" />. [[Афаил:Yokohama City Library bookmobile.jpg|left|thumb|Иапониа, [[Иокогама]] иҟоу [[Передвижная библиотека|еиҭаҵуа абиблиотека]]]] [[Передвижная библиотека|Еиҭаҵуа абиблиотекақәа]] ихароу араионқәа рҿы инхо ауааԥсыра, абыргцәа рыҩнқәа рҿы инхо ауаа ашәҟәқәеи [[Интернет|Аинтернети]] рхархәара дырманшәалоит. Ашәҟәқәеи аимадаратә хархәагақәеи рнагаразы автобусқәеи автофургонқәеи ({{lang-en|bookmobile}}, {{lang-es|bibliobús}}) рхы иадырхәоит, тәылақәак рҿы (иаҳҳәап, [[Зимбабве]]) [[ишак|аҽадақәа]] рхы иадырхәоит<ref>[http://www.ifla.org/V/press/pr0225-02.htm «Donkeys help provide Multi-media Library Services»] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20070114191340/http://www.ifla.org/V/press/pr0225-02.htm |date=2007-01-14 }} (International Federation of Library Associations and Institutions, 25.02.2002)</ref>. Иахьатәи абиблиотекатә практика иара убас иаҵанакуеит аинформациа алхны аларҵәара амаҵзура, уи аҳәаақәа ирҭагӡаны абиблиотека аамҭа-аамҭала ахархәаҩцәа адырра рнаҭоит изызҿлымҳау атемақәа рыла аматериал ҿыцқәа шааиз<ref name="Britannica" />. Ашәҟәқәа атемақәа рыла реихшаразы абиблиотекақәа рхы иадырхәоит ашәҟәы ахьҭыҵыз атәыла азы истандарттәу аклассификациатә система, уи аиндекс ашәҟәы алагамҭаҿы иркьыԥхьуеит. Атәыла дуқәа рҿы ас еиԥш иҟоу асистемақәа рҿырԥштәқәа: [[Библиотечно-библиографическая классификация|Абиблиотека-библиографиатә классификациа]] (Урыстәыла), Китаитәи абиблиотекатә классификациа (Китаи), [[классификация Библиотеки Конгресса|Аконгресс абиблиотека аклассификациа]] (Еиду Америкатәи Аштатқәа). Урыстәылатәи аҭоурыхҭҵааҩ, алитератураҭҵааҩ, арккаҩы, агуманист [[Дмитрий Лихачёв|Дмитри Лихачиов]] иҳәон<ref>{{Cite web|url=http://council.gov.ru/events/news/55739/|title=Поздравление Председателя Совета Федерации В. Матвиенко с Днем библиотек|lang=ru|website=Совет Федерации Федерального Собрания Российской Федерации|date=2015-05-27|access-date=2024-09-11}}</ref>: {{Ацитата алагара}} Ихырҵәагоу машәырцәгьак иахҟьаны аҵараиуреи акультуреи рцентрқәа зегьы адгьыл ианыӡаар, абиблиотекақәа рыда адунеи аҿы акгьы аанымхар — адунеигьы ауаатәыҩсагьы аиҭарҿиаразы алшара роуеит. {{Ацитата алгара}} == Шәахә. иара уб. == [[Афаил:Long Room Interior, Trinity College Dublin, Ireland - Diliff.jpg|thumb|[[Библиотека Тринити-колледжа (Дублин)|Дублинтәи Тринити-коллеџь абиблиотека]] азал хәхәа (XVIII ашәышықәса)]] * [[Викитека|Авикитека]] * [[Крупнейшие библиотеки мира|Адунеи аҿы иреиҳау абиблиотекақәа]] * [[Национальная библиотека|Амилаҭтә библиотека]] * [[Передвижная библиотека|Еиҭаҵуа абиблиотека]] * [[Электронная библиотека|Аелектронтә библиотека]] * [[Всемирная цифровая библиотека|Адунеизегьтәи аԥхьаӡацтә библиотека]] * [[Международная федерация библиотечных ассоциаций и учреждений|Абиблиотекақәа рассоциациақәеи русҳәарҭақәеи жәларбжьаратәи рфедерациа]] * [[Общероссийский день библиотек|Абиблиотекақәа Урыстәылазегьтәи рымш]] * [[Библиотека 2.0|Абиблиотека 2.0]] * [[Общественный книжный шкаф|Ауаажәларратә шәҟәықәҵарҭа]] * [[Библиотека вещей|Амаҭәарқәа рбиблиотека]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == ; урысшәала {{refbegin|2}} * Абрамов К. И. История библиотечного дела в СССР. 3-е изд. — {{М.}}, 1980 * Абрамов К. И. История библиотечного дела в России: В 2 ч. — {{М.}}, 2000—2001 * {{ВТ-ЕЭБЕ|Библиотека}} Попов А. В. Архивы и библиотеки: общее и особенное в сохранении исторической памяти // Роль архивов в информационном обеспечении исторической науки. — {{М.}}: Издательство Этерна, 2017. — С. 190—197 * {{ВТ-ЭСБЕ|Библиотека}} * Библиотеки России на пороге XXI века: цифры и факты. — {{М.}}, 2002 * {{книга |автор = [[Володин, Борис Фёдорович|Володин Б. Ф.]] |часть = |ссылка часть = |заглавие = [[Всемирная история библиотек]]<!-- http://magazines.gorky.media/znamia/2003/8/rav.html --> |ссылка = |ответственный = |издание = |место = СПб. |издательство = Профессия |год = 2004 |страницы = |страниц = 464 |серия = Библиотека |isbn = 5-93913-073-9 |тираж = 3000 }} (в пер.) * Земсков А. И., Шрайберг Я. Л. Электронные библиотеки. — {{М.}}, 2003 * Карташов Н. С., Скворцов В. В. Общее библиотековедение: В 2 ч. — {{М.}}, 1996—1997 * Майстрович Т. В. Электронный документ как объект библиотечного дела. — {{М.}}, 2004 * Мотульский Р. С. Общее библиотековедение. — {{М.}}, 2004 * Основы законодательства Российской Федерации о культуре: Закон Российской Федерации.— {{М.}}, 2000 * Справочник библиотекаря. 2-е изд. — {{СПб}}, 2001 * Стандарты по библиотечному делу. — {{СПб}}, 2000 * Столяров Ю. Н. Библиотека: структурно-функциональный подход. — {{М.}}, 1981 * Столяров Ю. Н. Электронное библиотековедение // Научные и технические библиотеки. 2005. № 2 * {{БРЭ |статья= Библиотека|автор= [[Столяров, Юрий Николаевич|Столяров Ю. Н.]]|том= 3|страницы= 455—458|год= 2005|ref=Столяров|ссылка= https://old.bigenc.ru/education/text/1865455|архив= https://web.archive.org/web/20230103225714/https://bigenc.ru/education/text/1865455|архив дата= 2023-01-03}} * Федеральный закон Российской Федерации «О библиотечном деле» // Библиотека и закон: Справочник. — {{М.}}, 1996. Вып. 1 * Федеральный закон Российской Федерации «Об обязательном экземпляре документов» // Библиотека и закон: Справочник. — {{М.}}, 1996. Вып. 1 * Шрайберг Я. Л. Мировые тенденции развития библиотечно-информационной сферы и их отражение на пространстве СНГ. — {{М.}}, 2004 * Шрайберг Я. Л. Современные тенденции развития библиотечно-информационных технологий. — {{М.}}, 2004. * Энциклопедия Майкрософт® [[Encarta]]® 2006. © 1993—2006 [[Microsoft|Microsoft Corporation]]. {{refend}} ; Егьырҭ абызшәақәа рыла * ''Das Bertelsmann Lexikon'' в 24 томах. [[Штутгарт]], 2000. * {{книга|ссылка= |заглавие=Encyclopedia of Library and Information Sciences |ответственный=Edited ByJohn D. McDonald, Michael Levine-Clark |издание=Fourth Edition |язык=en |год=2017 |место= |издательство=CRC Press |isbn=9781315116143 |страниц=6106 |ref=Encyclopedia of Library and Information Sciences}} * {{книга|ссылка=https://www.google.ca/books/edition/Libraries_and_Society/HxdtAgAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PR3&printsec=frontcover |заглавие=Libraries and Society: Role, responsibility and future in an age of change |ответственный=Edited by David Baker and Wendy Evans |язык=en |год=2011 |место=Witney, Oxford |издательство=Chandos Publishing |isbn=978-1-84334-131-4 |страниц=472 |ref=Libraries and Society}} * {{книга|ссылка=https://www.google.ca/books/edition/Libraries_in_Transformation/xbUvEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PP1&printsec=frontcover |заглавие=Libraries in Transformation: Navigating to AI-Powered Libraries |автор=Meesad P., Mingkhwan A. |язык=en |год=2024 |издательство=Springer |isbn=978-3-031-69216-1 |страниц=447 |ref=Meesad & Mingkhwan}} == Азхьарԥшқәа == * [http://www.library.ru/ Всероссийский информационно-справочный портал Library.Ru] {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:библиотека}} [[Акатегориа:Абиблиотекақәа| ]] [[Акатегориа:Аҵәахырҭақәа рыхкқәа]] [[Акатегориа:Абиблиотекатә ҭҵаарадырра]] gx2gao6d7r4sn7ltrsi6wi87x8t0f03 Алахәыла:Mr. Ibrahem/Апентобарбитал 2 57903 176226 2026-11-01T21:57:10Z Mr. Ibrahem 11924 Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1504220|Pentobarbital]] to:ab 176226 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |verifiedrevid =464198399 |image =Pentobarbital 2d.svg |width =115 |image2 =Pentobarbital ball-and-stick.png <!-- Names --> |pronounce = |tradename =Nembutal, others |synonyms =Pentobarbitone |IUPAC_name =5-Ethyl-5-(1-methylbutyl)-2,4,6(1''H'',3''H'',5''H'')-pyrimidinetrione <!-- Clinical data --> |class =[[Barbiturate]]<ref name=AHFS2020 /> |uses =[[Status epilepticus]], [[acute agitation]], short term management of [[trouble sleeping]], surgery<ref name=AHFS2020 /> |side_effects =Sleepiness, vomiting, headache, [[delirium]], [[drug abuse|abuse]], [[respiratory arrest]],[[anaphylaxis]]<ref name=AHFS2020 /> |interactions =<!-- notable interactions --> |pregnancy_AU =C |pregnancy_US =D<ref name=AHFS2020 /> |breastfeeding = |routes_of_administration=[[Oral administration|By mouth]], [[Intravenous therapy|IV]], [[Intramuscular injection|IM]], [[Rectal administration|rectal]]; also intraperitoneal & intracardiac (for [[animal euthanasia]]) |onset =< 1 min (IV), < 25 min (IM)<ref name=AHFS2020 /> |duration_of_action=15 min (IV)<ref name=AHFS2020 /> |defined_daily_dose= |typical_dose = <!-- External links --> |Drugs.com ={{drugs.com|monograph|pentobarbital}} |MedlinePlus =a682416 <!-- Legal data --> |legal_AU =S8 |legal_CA =Schedule IV |legal_DE =Anlage III |legal_UN =Psychotropic Schedule III |legal_UK =Class B |legal_US =Schedule II |legal_status =Rx-only |licence_US =Pentobarbital <!-- Pharmacokinetic data --> |bioavailability =70–90% (by mouth); 90% (rectal) |protein_bound =20–45% |metabolism =[[Liver]] |elimination_half-life=15–48 hours |excretion =[[Kidney]] <!-- Chemical and physical data --> |C =11 |H =18 |N =2 |O =3 |SMILES =O=C1NC(=O)NC(=O)C1(C(C)CCC)CC |StdInChI =1S/C11H18N2O3/c1-4-6-7(3)11(5-2)8(14)12-10(16)13-9(11)15/h7H,4-6H2,1-3H3,(H2,12,13,14,15,16) |StdInChI_Ref ={{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChIKey =WEXRUCMBJFQVBZ-UHFFFAOYSA-N |StdInChIKey_Ref ={{stdinchicite|correct|chemspider}} |drug_name =Pentobarbital }} Еицырдыруа агантәи аныррақәа иреиуоуп ацәара, агәаҵәара, ахыхьаа. Иӷәӷәоу агантәи аныррақәа рахь иаҵанакуеит аделириум, ацәгьахәыцра, аԥсыԥлагара аанкылара, анафилаксиа.<ref name=AHFS2020>{{cite web |title=Pentobarbital Monograph for Professionals |url=https://www.drugs.com/monograph/pentobarbital.html |website=Drugs.com |access-date=11 December 2020 |language=en |archive-date=30 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180630161914/https://www.drugs.com/international/pentobarbital.html |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180630161914/https://www.drugs.com/international/pentobarbital.html |date=30 June 2018 }}</ref> Ацәаӷәараан ахархәара бзиаӡам.<ref name=AHFS2020 /> Уи барбитураттәи ахәшәқәа рҭаацәара иаҵанакуеит.<ref name=AHFS2020 /> Уи аус ауеит ахшыбаҩ аҿы ГАМК аусура аизырҳарала.<ref name=AHFS2020 /> 3r77xf7l6f220n7i2jcr0z9dvds8kqh 176228 176226 2026-11-01T23:18:22Z Mr. Ibrahem 11924 Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1504220|Pentobarbital]] to:ab 176228 wikitext text/x-wiki <ref name="AHFS2020">z </ref> k7w1yd30c80hin474gh8ks6tasfx9bn 176229 176228 2026-11-01T23:38:52Z Mr. Ibrahem 11924 Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1504220|Pentobarbital]] to:ab 176229 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |verifiedrevid =464198399 |image =Pentobarbital 2d.svg |width =115 |image2 =Pentobarbital ball-and-stick.png <!-- Names --> |pronounce = |tradename =Nembutal, others |synonyms =Pentobarbitone |IUPAC name =5-Ethyl-5-(1-methylbutyl)-2,4,6(1''H'',3''H'',5''H'')-pyrimidinetrione <!-- Clinical data --> |class =[[Barbiturate]]<ref name=AHFS2020>{{cite web |title=Pentobarbital Monograph for Professionals |url=https://www.drugs.com/monograph/pentobarbital.html |website=Drugs.com |access-date=11 December 2020 |language=en |archive-date=30 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180630161914/https://www.drugs.com/international/pentobarbital.html |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180630161914/https://www.drugs.com/international/pentobarbital.html |date=30 June 2018 }}</ref> |uses =[[Status epilepticus]], [[acute agitation]], short term management of [[trouble sleeping]], surgery<ref name=AHFS2020 /> |side effects =Sleepiness, vomiting, headache, [[delirium]], [[drug abuse|abuse]], [[respiratory arrest]],[[anaphylaxis]]<ref name=AHFS2020 /> |interactions =<!-- notable interactions --> |pregnancy AU =C |pregnancy US =D<ref name=AHFS2020 /> |breastfeeding = |routes of administration=[[Oral administration|By mouth]], [[Intravenous therapy|IV]], [[Intramuscular injection|IM]], [[Rectal administration|rectal]]; also intraperitoneal & intracardiac (for [[animal euthanasia]]) |onset =< 1 min (IV), < 25 min (IM)<ref name=AHFS2020 /> |duration of action=15 min (IV)<ref name=AHFS2020 /> |defined daily dose= |typical dose = <!-- External links --> |Drugs.com ={{drugs.com|monograph|pentobarbital}} |MedlinePlus =a682416 <!-- Legal data --> |legal AU =S8 |legal CA =Schedule IV |legal DE =Anlage III |legal UN =Psychotropic Schedule III |legal UK =Class B |legal US =Schedule II |legal status =Rx-only |licence US =Pentobarbital <!-- Pharmacokinetic data --> |bioavailability =70–90% (by mouth); 90% (rectal) |protein bound =20–45% |metabolism =[[Liver]] |elimination half-life=15–48 hours |excretion =[[Kidney]] <!-- Chemical and physical data --> |C =11 |H =18 |N =2 |O =3 |SMILES =O=C1NC(=O)NC(=O)C1(C(C)CCC)CC |StdInChI =1S/C11H18N2O3/c1-4-6-7(3)11(5-2)8(14)12-10(16)13-9(11)15/h7H,4-6H2,1-3H3,(H2,12,13,14,15,16) |StdInChI Ref ={{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChIKey =WEXRUCMBJFQVBZ-UHFFFAOYSA-N |StdInChIKey Ref ={{stdinchicite|correct|chemspider}} |drug name =Pentobarbital }} n3gy3tz8h1qn0g9ss6o6444wpdk5emb 176230 176229 2026-11-01T23:42:54Z Mr. Ibrahem 11924 Содержимое страницы заменено на «<ref name="AHFS2020">z </ref>» 176230 wikitext text/x-wiki <ref name="AHFS2020">z </ref> k7w1yd30c80hin474gh8ks6tasfx9bn 176231 176230 2026-11-01T23:45:54Z Mr. Ibrahem 11924 176231 wikitext text/x-wiki .<ref name=WHO_2017>{{cite web |title=Plague |url=http://www.who.int/ith/diseases/plague/en/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170319114939/http://www.who.int/ith/diseases/plague/en/ |archive-date=19 March 2017 |access-date=14 March 2017 |website=www.who.int}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170319114939/http://www.who.int/ith/diseases/plague/en/ |date=19 March 2017 }}</ref> <ref name=WHO2017>z</ref> <ref name=WHO2017>z</ref> 34m8kbp0kfckeyo4q2pfefrjergvijl 176232 176231 2026-11-01T23:46:01Z Mr. Ibrahem 11924 176232 wikitext text/x-wiki .<ref name=WHO_2017>{{cite web |title=Plague |url=http://www.who.int/ith/diseases/plague/en/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170319114939/http://www.who.int/ith/diseases/plague/en/ |archive-date=19 March 2017 |access-date=14 March 2017 |website=www.who.int}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170319114939/http://www.who.int/ith/diseases/plague/en/ |date=19 March 2017 }}</ref> <ref name=WHO2017>z</ref> <ref name=WHO2017></ref> 26e3x9mmys8ba5cf55upgg08guh9uo6 176233 176232 2026-11-01T23:46:31Z Mr. Ibrahem 11924 176233 wikitext text/x-wiki * .<ref name=WHO_2017>{{cite web |title=Plague |url=http://www.who.int/ith/diseases/plague/en/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170319114939/http://www.who.int/ith/diseases/plague/en/ |archive-date=19 March 2017 |access-date=14 March 2017 |website=www.who.int}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170319114939/http://www.who.int/ith/diseases/plague/en/ |date=19 March 2017 }}</ref> * <ref name=WHO2017>z</ref> * <ref name=WHO2017></ref> g12mt89kizod1ud4qp3shxbkshmli7n 176234 176233 2026-11-01T23:47:09Z Mr. Ibrahem 11924 176234 wikitext text/x-wiki *.<ref name=WHO_2017>{{cite web |title=Plague |url=http://www.who.int/ith/diseases/plague/en/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170319114939/http://www.who.int/ith/diseases/plague/en/ |archive-date=19 March 2017 |access-date=14 March 2017 |website=www.who.int}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170319114939/http://www.who.int/ith/diseases/plague/en/ |date=19 March 2017 }}</ref> * <ref name=WHO2017>z</ref> * <ref name=WHO2017> </ref> hwo19p6777hsd466u6cqisra9v8h7hu 176235 176234 2026-11-01T23:48:08Z Mr. Ibrahem 11924 176235 wikitext text/x-wiki *.<ref name=WHO_2017>{{cite web |title=Plague |url=http://www.who.int/ith/diseases/plague/en/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170319114939/http://www.who.int/ith/diseases/plague/en/ |archive-date=19 March 2017 |access-date=14 March 2017 |website=www.who.int}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170319114939/http://www.who.int/ith/diseases/plague/en/ |date=19 March 2017 }}</ref> * <ref name=WHO2017>z</ref> * <ref name=new> </ref> dg829sfjeqgd46ieq4pzlkbqd01wiz4