Авикипедиа
abwiki
https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0
MediaWiki 1.48.0-wmf.3
first-letter
Амедиа
Цастәи
Ахцәажәара
Алахәыла
Алахәыла ахцәажәара
Авикипедиа
Авикипедиа ахцәажәара
Афаил
Афаил ахцәажәара
Амедиавики
Амедиавики ахцәажәара
Ашаблон
Ашаблон ахцәажәара
Ацхыраара
Ацхыраара ахцәажәара
Акатегориа
Акатегориа ахцәажәара
TimedText
TimedText talk
Амодуль
Амодуль ахцәажәара
Event
Event talk
Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рзанааҭ ала
14
41470
176337
143509
2026-11-07T11:45:27Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Ауаа рзинқәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
176337
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Human rights by issue}}
{{DEFAULTSORT:уаа рзинқәа рзанааҭ ала}}
[[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа|.занааҭ]]
[[Акатегориа:Акатегориақәа азанааҭқәа рыла]]
[[Акатегориа:Аетика апроблемақәа|*уаа рзинқәа]]
r5ohjtops17xrfecwepjsiast8yfmza
Акатегориа:Европатәи аҭаацәарақәа
14
46051
176323
152551
2026-11-07T10:38:10Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Европа иҟоу аҭаацәара]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Европа иҟоу аҭаацәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
176323
wikitext
text/x-wiki
'''[[Европа]]тәи аҭаацәарақәа'''.
[[Акатегориа:Аевропауаа|ҭаацәарақәа]]
[[Акатегориа:Ажәлақәа]]
[[Акатегориа:Европа иҟоу аҭаацәа|-ҭаацәарақәа]]
8q2kht2bz1ifly9zsa4gemun7feyxzh
Агарвал, Нил
0
53040
176307
165867
2026-11-06T12:29:36Z
Fraxinus.cs
8381
176307
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Нил Агарвал''' (диит {{date|||1998}}) — [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|америкатәи]] программист, ахәмаррақәа рыҟаҵаҩ. Уи еицырдыруеит исаит neal.fun ала, уа еиуеиԥшым абраузертә хәмаррақәа мҩаԥнагоит, иаҳҳәап, ''[[The Password Game]]'', ''Draw a perfect circle'', ''[[Infinite Craft]]''. Ихәмаррақәа рҟынтәи аӡәырҩы интернеттәи аконвенциақәа рпародиа ҟарҵеит, мамзаргьы арҵаратә хәмаррақәаны иҟан.
==Еицырдыруа ахәмаррақәа==
*''[[The Password Game]]''
*''[[Infinite Craft]]''
*''[[Stimulation Clicker]]''
*''[[Internet Roadtrip]]''
{{Stub}}
[[Акатегориа:1998 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Америкатәи ахәмаррақәа рыҟаҵаҩцәа]]
d4tcmfaquq2vohd2rw38322n9pwwdle
176308
176307
2026-11-06T13:51:44Z
Fraxinus.cs
8381
Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Ахәмарра]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
176308
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Нил Агарвал''' (диит {{date|||1998}}) — [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|америкатәи]] программист, ахәмаррақәа рыҟаҵаҩ. Уи еицырдыруеит исаит neal.fun ала, уа еиуеиԥшым абраузертә хәмаррақәа мҩаԥнагоит, иаҳҳәап, ''[[The Password Game]]'', ''Draw a perfect circle'', ''[[Infinite Craft]]''. Ихәмаррақәа рҟынтәи аӡәырҩы интернеттәи аконвенциақәа рпародиа ҟарҵеит, мамзаргьы арҵаратә хәмаррақәаны иҟан.
==Еицырдыруа ахәмаррақәа==
*''[[The Password Game]]''
*''[[Infinite Craft]]''
*''[[Stimulation Clicker]]''
*''[[Internet Roadtrip]]''
{{Stub}}
[[Акатегориа:1998 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Америкатәи ахәмаррақәа рыҟаҵаҩцәа]]
[[Акатегориа:Ахәмарра]]
q1zl36hr3pcji90u047yfyoki915o9l
176309
176308
2026-11-06T13:52:06Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Нил Агарвал]] в [[Агарвал, Нил]] без оставления перенаправления
176308
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Нил Агарвал''' (диит {{date|||1998}}) — [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|америкатәи]] программист, ахәмаррақәа рыҟаҵаҩ. Уи еицырдыруеит исаит neal.fun ала, уа еиуеиԥшым абраузертә хәмаррақәа мҩаԥнагоит, иаҳҳәап, ''[[The Password Game]]'', ''Draw a perfect circle'', ''[[Infinite Craft]]''. Ихәмаррақәа рҟынтәи аӡәырҩы интернеттәи аконвенциақәа рпародиа ҟарҵеит, мамзаргьы арҵаратә хәмаррақәаны иҟан.
==Еицырдыруа ахәмаррақәа==
*''[[The Password Game]]''
*''[[Infinite Craft]]''
*''[[Stimulation Clicker]]''
*''[[Internet Roadtrip]]''
{{Stub}}
[[Акатегориа:1998 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Америкатәи ахәмаррақәа рыҟаҵаҩцәа]]
[[Акатегориа:Ахәмарра]]
q1zl36hr3pcji90u047yfyoki915o9l
Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Америкатәи ашәҟәыҩҩцәа
14
57935
176326
176293
2026-11-07T10:42:43Z
Fraxinus.cs
8381
176326
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|{{Title century}}th-century writers from the United States}}
{{Category series navigation}}
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла|Америка]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи Америка инхоз ауаа рзанааҭ ҳасабала|шәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи ашәҟәыҩҩцәа ашәышықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы Америкатәи алитература|шәҟәыҩҩцәа]]
tef3tzc68q5ywv5g66b4gekxl9yzoq8
Neal.fun
0
57936
176311
176296
2026-11-06T13:53:02Z
Fraxinus.cs
8381
Перенаправление изменено с [[Нил Агарвал]] на [[Агарвал, Нил]]
176311
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Агарвал, Нил]]
6xj68mnom0y2izgwqseefknpghlaeux
Рамсес II
0
57940
176312
176305
2026-11-06T13:57:54Z
Fraxinus.cs
8381
+[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 14-тәи ашәышықәсазы ииз]]; +[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 13-тәи ашәышықәсазы иԥсыз]]; +[[Акатегориа:Ажәытәӡатәи Мысратәи амумиақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
176312
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аҳ
|атитул = Мысра [[Фараон|афараон]]
|амаҵура = Мысра [[Фараон|афараон]]
|ахьӡ = Рамсес II
|адинастиа = [[XIX династия|XIX адинастиа]]
|афото = Luxor temple24.JPG
|афото ахҵара = [[Луксорский храм|Луксортәи]] аныҳәарҭаҿы иҟоу Рамсес II истатуиа ахы. Мысра
|анапхгара =
* 1304—1237 (67 шықәса) — [[Редфорд, Дональд|Д. Редфорд]] излаиҳәо ала
* 1294—1227 (67 шықәса) — A.H.Gardiner излаиҳәо ала
* 1292—1225 (67 шықәса) — J.R.Baines излаиҳәо ала
* 1290—1224 (66 шықәса) — Е. Хорнунг, D.Arnold, A.Eggebrecht изларҳәо ала
* 1290—1223 (67 шықәса) — Р. Паркер, J.Kinnaer изларҳәо ала
* 1279—1213 (66 шықәса) — И. фон [[Бекерат, Юрген фон|Бекерат]], K. A. Китчен, [[Краусс, Рольф|Р. Краусс]], [[Хельк, Вольфганг|В. Хельк]], J.Malek, F.Maruéjol, S.Quirke, Т. Шнайдеру, I.Shaw, [[Ситек, Дариуш|Д. Ситеку]], P.Vernus, J.Yoyotte изларҳәо ала
* 1279—1212 (67 шықәса) — Е. Ф. Вент, P.A.Clayton, A.M.Dodson, N.Grimal, [[Пиччоне, Питер|П. Пиччон]] изларҳәо ала
|аб = [[Сети I]]
|ан = [[Туя (XIX династия)|Туиа]]
|аҳәса =
* 1) [[Нефертари Меренмут]]
* 2) [[Меритамон]]
* 3) [[Иситнофрет]]
* 4) [[Бент-Анат]]
* 5) [[Небеттави]]
* 6) [[Хенутмира]]
* 7) [[Маатхорнефрура]]
|ахәыҷқәа = '''аԥацәа:''' [[Амонхерхопшеф]], [[Хаэмуас|Хаемуас]], [[Мернептах]]
|аԥсыжра аҭыԥ = [[KV7]] (Аҳцәа рырха)
|аԥхьа иҟаз = [[Сети I]]
|аҭынха = [[Мернептах]]
}}
'''Рамсес Ду II''' ''(иара убасгьы — Рамзес II)'' Ажәытәтәи Мысра [[XIX династия|XIX-тәи адинастиа]] иаҵанакуаз [[фараон|фараонын]], инықәырԥшны излаҳдыруала аҳра иуан ҳера ҟалаанӡа [[1279 год до н. э.|1279]]–[[1213 год до н. э.|1213]] шықәсқәа рзы («иаазыркьаҿу» ҳәа изышьҭоу ассириа-мысратәи аамҭеишьҭагыла инақәыршәаны). Ажәытәтәи Мысра инарылукааша афараонцәа дыруаӡәкын. Иара ихаан Мысраҿыцтәи аҳра амчра еизҳаит, иӷәӷәахеит.
[[Сети I]] Аҳкәажә [[Туя (XIX династия)|Туиеи]] рԥа иакәын. Иара ԥыжәарала ианаршьон аҳаҭыртә хьӡы А-нахту, даҽакала иуҳәозар, ''«Аиааирагаҩ»''. Абаҟақәеи амсырқьаадышқәеи рыҟны лассы-лассы ихьӡ ҳәоуп Сесу ма Сессу ҳәа. Ус ажәлар рыҟны иарҳәон. Ҳәарада, ари [[Манефон]] иҳәамҭақәа рҿы анаҩстәи ала иаҳԥыло хьӡуп: ''«Сетозис, даҽакала Рамезес ҳәа изыхьӡу»''. Аеллинцәа рҿы ари ахьӡ алегендатә ҳәамҭақәа изларҳәо ала, адунеи зегьы иахыҵәаз аиааирагаҩ – афырхаҵа [[Сезострис]] ахь ииасит.
Мысреи [[Нубия|Нубиеи]] ирацәоуп еиуеиԥшымкәа еиқәханы иҟоу ибаҟақәа. 15 еибашьра мҩаԥигеит. Урҭ еилгеит Мысра аиааирала ([[Битва при Кадеше|Кадештәи]] аибашьра аламҵакәа). Ақалақь [[Пер-Рамсес]] ашьаҭаркҩы ҳәа дыԥхьаӡоуп.
== Аҳра алагамҭа ==
[[Афаил:Egypte louvre 124 enfant.jpg|thumb|Рамсес II ихаҿсахьа, дхәыҷны, ақәыԥшра ахцәырҳәы иманы, [[Лувр]]]]
=== Аҳ итәарҭахь анеира ===
Рамсес II аҳра дахагылеит [[шему|Шему]] (даҽакала иуҳәозар, Аарҩараамҭа) асезон ахԥатәи амза 27-тәи амш аҽны. Уи аамҭазы аҳ қәыԥш ҩажәаҟа шықәса ихыҵуан.
Рамсес II ихьӡ зху абаҟақәеи адокументқәеи шырацәоугьы, 66 шықәса инареиҳаны иныҟәигаз аҳра аҭоурых атәы ахыҵхырҭақәа рҿы иаҳԥылоит ирацәамкәа. Иаҳра ашықәсқәа зегьы рыӡбахә зҳәо адокументқәа шыҟоугьы, урҭ еиуеиԥшӡам: адинтә ҟазшьа змоу абаҟақәа инадыркны, Деир ел-Мединатәи ацхаҭрақәа рҟынӡа.
=== Нубиааи ливиааи раиааира ===
Уаанӡа еснагь ишыҟаз аиԥш, афараонцәа рыԥсахра инамаданы, рнапаҵаҟа иҟоу ажәларқәа ирҭаххар алшон еибашьрала ақәгылара. Рамсес иаҳра раԥхьатәи амзқәа рыҟнытә еиқәханы иҟоуп асахьа. Уаҟа афараон изнаргоит [[ханаан|ханаантәи]] атҟәацәа. Аха урҭ ахҭысқәа реиҳа иуадаҩын [[Нубия|Нубиа]] иҟалаз ақәгылара ахәаҽра. Уи аус афараон хаҭала далахәын. Абасала атәыла зегьы ирҭынчит.
Ари аибашьраан, ауаа маҷны иахьынхо [[Ирам|Ирем]] атәылаҿацә иахьаҵанакуа мацара иршьит 7-нызқьҩык ауааԥсыра. Нубиа иҟаз Рамсес иҭыԥбаҩ илиршеит иаҳ амчра аниоу раԥхьатәи амзақәа рзы амал рацәаны аизгара, уи азы Рамсес дизбзиахеит, аҳамҭақәа ианеишьеит. Иҟалап, аҳраура напы анаиркы алагамҭазҵәҟьа, Рамсес ливиаагьы дырҿагылазар. Ишыҟазаалакгьы, мраҭашәаратәи игәылацәа дшыриааиз атәы зҳәо, иаҳраура раԥхьатәи амзқәа рахь иаҵанакуа асахьа еиқәырханы иҟоуп.
=== Шерданаа рхырҵәара ===
Иаҳра 2-тәи ашықәс иахымгакәа Рамсес дыриаит «амшынжәларқәа» ируаку ҳәа иԥхьаӡаз [[шерданы|шерданаа]] (анаҩс дара роуп ҳәа иԥхьаӡоуп адгьылбжьаха [[Сардиния|Сардиниа]] иқәынхаз). Мысратәи аҩырақәа рҿы иануп аӷа иӷбақәа рыӡбахәи, урҭ шыцәаз рхырҵәареи атәы. Абри ала ҳара иаҳҳәар ҳалшоит арҭ ахҭысқәа мҩаԥысуан амшын аҿы, мамзаргьы Нил аӡиас иаҵанакуа ҭыԥк аҿы ҳәа. Иара убасгьы еилаҳкаауеит ҟазшьала иӷьеҩыз шерданаа ианақәымгәыӷуаз ишрықәлаз.
Итҟәаны иргаз шерданаа Мысратәи ар иахырԥхьаӡалеит. Анаҩстәи асахьақәа рҿы иаҳбоит урҭ Шьамтәылеи [[Палестина (историческая область)|Палестинеи]] Рамсес иеибашьцәа раԥхьа игыланы ишықәԥоз<ref>{{cite web|url=http://www.eclectichistorian.net/Griffzungenschwert|title=The Naue Type II Sword|access-date=2008-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080720183900/http://www.eclectichistorian.net/Griffzungenschwert/|archive-date=2008-07-20|url-status=dead}}</ref>.
=== Аҩныҵҟатәи аусқәа рҿы ақәҿиарақәа ===
Еиуеиԥшым аихьӡарақәа ааирԥшит атәыла аҩныҵҟатәи аусқәа рҿгьы. Рамсес иаҳра актәи ашықәс абҵарамзазы, [[Амон]] актәи аныхаԥааҩы иҭыԥ анҭацәы, иара ибзианы изыҟаз, уаанӡа анцәахәы [[Онурис]] (Ан-Хара) актәи аныхаԥааҩы ҳәа иҟаз Небуненеф уи амаҵура дазикит. Рамсес иаҳра ахԥатәи ашықәс азы, Вади Алаки ахьыҵхырҭаҿы 6-метрак адгьыл аҵаҟа ирыԥшааит изыргәаҟуаз аӡы. Уи ахьы аҵхра иаҳагьы иармариеит.
== Ахьӡ ==
{{Иҵәаху аидкыла алагамҭа|title = Рамсес II ихьӡқәа<ref>''[[Бекерат, Юрген фон|Von Beckerath J.]]'' Handbuch der ägyptischen Königsnamen (нем.). — S. 152—177.</ref>|titlebgcolor = #FFE39B}}
{| style="border: 1px solid DarkGray; border-collapse: collapse; width: 100%"
|- style="background: #FFE39B; text-align: center"
| colspan="2" | '''Ахьӡ ахкы'''
| style="border-left: 1px solid DarkGray; border-right: 1px solid DarkGray" colspan="2" | '''Аиероглифтә ҩыра'''
| '''Атранслитерациа — аурыс бжьы ахаҵара — Аиҭага'''
|- style="border-bottom: 1px solid DarkGray; border-top: 1px solid DarkGray"
| colspan="5" style="background: #FFFFFF; border-right:1px solid #FFFFFF; border-left:1px solid #FFFFFF; height:6px" |
|-
| rowspan="28" style="text-align: center; border-right:1px solid #FFFFFF" | '''«Ахортә хьӡы»'''<br>(ахор еиԥш)
| rowspan="28" style="border-right:1px solid DarkGray" | <hiero>G5</hiero>
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-C10-U6</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt mrj-Mȝˁt'' - ка-нахт мери-Маат —<br>''«Аиаша бзиа избо ацә ӷәӷәа»''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-Aa11:X1-C10-N36</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-C177</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-C10-U6-V30:W4-Z3-W19-X1:I9:Z1:I9-Q3:X1-V28-C18C</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt mrj-Mȝˁt nb-ḥȝbw-sd-mj-jt.f-Ptḥ-Tȝṯnn'' —<br>''«Аиаша бзиа иабо ацә ӷәӷәа, [[хеб-сед]] аныҳәақәа реиҳабы, иаб Птах иеиԥшу»''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-C2-U6</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt mrj-Rˁ''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-C2-Q3:X1-Q3:X1-Z9:D40-N25:X1*Z1:V30-T28-S33*S33:I9</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt mrj-Rˁ ptpt-ḫȝst-nb(t)-ḫr-ṯbwj.f''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-V28-D36:Z4-D2-C10</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt ḥˁj-ḥr-Mȝˁt''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-S29-N29-A28-R19-X1:O49</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt sqȝj-Wȝst''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-S42-F9*F9:D40</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt sḫm-pḥtj''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-F12-S29-F9:F9</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt wsr-pḥtj''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-G36:F9*F9</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt wr-pḥtj''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-X1:U15-H8:Z1</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt zȝ-Jtm''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-D34-D2:Z1-F23:I9</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt ˁḥȝ-ḥr-ḫpš.f''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-G36:D21-n*xt-Z2:D40-D34-D2-F23:I9</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt wr-nḫtw ˁḥȝ-ḥr-ḫpš.f''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-O29V-M23:X1-M17*M17:Z2</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt ˁȝ-nsyt''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-O29:F7*X1:Z2</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt ˁȝ-šfjt''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-U39-C10</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt wṯz-Mȝˁt''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-F12-T16</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt wsr-ḫpš''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-M44-F16:F16</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt spd-ˁbwj''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-N29-A28-S1</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt qȝj-ḥḏt''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-V28-A24-N17:V30</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt ḥwj-tȝ-nb''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-S24:O34:D40-N19:N21*N21</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt ṯz-tȝwj''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-mn: n:Y1-F34:Z1-S42-F9*F9:X1*X1:D40</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt mn-jb sḫm-pḥtj''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-G36:D21-W4:Z2-N36:N19:N21*N21</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt wr ḥȝbw-sd mrj-tȝwj''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-S29-D46:N21*Z9:D40-S22:X1*X1-G4</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt sḏ-Sṯtjw''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-N35:N5:Z1-:A40-S29-D46:N21*Z9:D40-S22-X1-G4-Z2ss::</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt n-Rˁ sḏ-Sṯtjw''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-E1:N35-S38-S38-S38-C2</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-n-ḥqȝw''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>G36:D21-W4-Z1:TWO-W19-C18C </hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wr-ḥȝbw(-sd)-mj-Tȝtnn''
|- style="border-bottom: 1px solid DarkGray; border-top: 1px solid DarkGray"
| colspan="5" style="background: #FFFFFF; border-right:1px solid #FFFFFF; border-left:1px solid #FFFFFF; height:6px" |
|-
| rowspan="9" style="text-align: center; border-right:1px solid #FFFFFF" | '''«Небти ахьӡ»'''<br>(ҩбаны иҟоу агәыргьынқәа Реиҳабы иеиԥш)
| rowspan="9" style="border-right:1px solid DarkGray" | <hiero>G16</hiero>
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>G20-V31:I6-X1:O49-G45-I9:Z7:D40-N25:X1*Z2ss</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style= "border-bottom:1px solid DarkGray" | ''mk-Kmt wˁf.-ḫȝswt''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>Aa15:D36:V31-I6:X1*O49-G45-I9:D40-N25:X1*Z2ss-C2-F31-S29-R8A-W11:D21-U17:Y1-N19:N21*N21</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style= "border-bottom:1px solid DarkGray" | ''mk-Kmt wˁf.-ḫȝswt Rˁ-msj-nṯrw grg-tȝwj'' — ''атәымтәылақәа зҭынхаз Мысра ауаҩы гәымшәа, анцәахәқәа рхылҵшьҭра, ҩ-дгьылк рахь аԥҟара назгаз''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>S29-O43B:Q3-A53-R8-X1:D21:Z4-Y1:N35-L1:D21-A40</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style= "border-bottom:1px solid DarkGray" | ''šzp-nṯrj-n-Ḫprj''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>G36:D21-F7:X1-G20-V31:I6-X1:O49............</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style= "border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wr-šfjt mk-Kmt'' — <br>уер-шефит-мек-Кемет —<br>''«Ҳаҭыр зқәу Мысра ахьчаҩ»''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>S29-Y5:N35:Aa1*U22-Y5:N35:W24*W24*W24-Aa15:O45*X1-M24-N35:X1:I9-M17-Y5:N35:D37-M23-G43-D2-X1:W11*O1:I9</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style= "border-bottom:1px solid DarkGray" | ''smnḫ-mnw-m-Jpt-rsj(t)-n-jt.f-Jmn-dj-sw-ḥr-nst.f''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>V71-:Z4-A28-Y1V-D2:Z1-Aa11:X1-C10-W19-N27:X1*Z4-O1:O1</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style= "border-bottom:1px solid DarkGray" | ''ḥˁj-ḥr-Mȝˁt-mj-ȝḫtj''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>D34-D40:N35-C11-Z1:Z2-E22-S42-G17-F34::</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style= "border-bottom:1px solid DarkGray" | ''ˁḥȝ-n-ḥḥw mȝj-sḫm-jb''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>D34-D40:D2*Z1-F23:D40:I9-Aa15:D36:V31-A12*Z3:I9</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style= "border-bottom:1px solid DarkGray" | ''ˁḥȝ-ḥr-ḫpš.f mk-mšˁw.f''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>S29-Aa1:A15:D40-F22:D54-M23-W25-N35:F22-Z7*Z4:N17</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style= "border-bottom:1px solid DarkGray" | ''sḫr-pḥw-sw jnj-pḥwj-tȝ''
|-style="border-bottom: 1px solid DarkGray; border-top: 1px solid DarkGray"
| colspan="5" style="background: #FFFFFF; border-right:1px solid #FFFFFF; border-left:1px solid #FFFFFF; height:6px" |
|-
| rowspan="10" style="text-align: center; border-right:1px solid #FFFFFF" | '''«Ахьтәы хьӡы»'''<br>(Ахьтәы хор еиԥш)
| rowspan="10" style="border-right:1px solid DarkGray" | <hiero>G8</hiero>
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>F12-S29-M4-M4-M4-O29:D40:Z2</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wsr-rnpwt ˁȝ-nḫtw'' —<br>''«Шықәсыла иӷәӷәоу, аиааирақәа рыла идуу»''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>F12-S29-M4:I8:N33-M4:I8:N33-M4:I8:N33-O29:D36:Y1-n*xt-G45-Z3</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>O29:F23-U6-M17-M17-N19:N21*N21</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''ˁȝ-ḫpš mry-tȝwj'' — аa-хепеш мери-тауи —<br>''«Аҩ-тәылак рҿы ахаԥшьгара злоу, бзиа ирбо»''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>F12-F23:N36-N19:N21*N21</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wsr-ḫpš mrj-tȝwj''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>S42-W19-Z11-R19-A40</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wḫȝ-mj-jmj-Wȝst''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>V28-V28-Z4:D54-:X1-G25-Aa1:Z2ss-S3-F31-S29-S29</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''ḥḥ-ȝḫwt-n-msj-sw''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>S42-Aa15:D40-F23-D46:D21:D40-T10:X1*Z2ss-Z2ss:Z2ss</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''sḫm-ḫpš dr-pḏt-9''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>G36:D21-N35:M3-:X1-G45-Aa1:Z2ss-D2:Z1-N25:V30:X1</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wr-nḫtw-ḥr-ḫȝst-nbt''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>G36:D21-I9:F40*X1:Z7*Z2-S42-F9*F9:D40</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wr-fȝw sḫm-pḥtj''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>G45-I9:Z7:D40-N25:X1*Z2ss-D46:D21:D40-D58-N37:X1*Z7-A14:Z2</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wˁf.-ḫȝswt dr-bšṯw''
|- style="border-bottom: 1px solid DarkGray; border-top: 1px solid DarkGray"
| colspan="5" style="background: #FFFFFF; border-right:1px solid #FFFFFF; border-left:1px solid #FFFFFF; height:6px" |
|-
| rowspan="15" style="text-align: center; border-right:1px solid #FFFFFF" | '''«Аҳ итәарҭатә хьӡы»'''<br>(Хыхьтәии Ҵаҟатәии Мысра аҳ иеиԥш)
| rowspan="15" style="border-right:1px solid DarkGray" | <hiero>nswt*bity</hiero>
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-F12-C10-O34</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | '' wsr-Mȝˁt-Rˁ'' — усер-маат-[[Ра]] —<br>''«Ра аиашарала иӷәӷәоу»''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-F12-S29-C10</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-C177-O34</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-C178</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-C178-N5*X1:D17</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wsr-Mȝˁt-Rˁ tjt-Rˁ''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-C178-S38-R19</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wsr-Mȝˁt-Rˁ ḥqȝ-Wȝst'' — усер-маат-Ра хека-Уасет —<br>''«Ра аиашарала иӷәӷәоу, Фивы анапхгаҩы»''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-C178-N5:F44</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wsr-Mȝˁt-Rˁ jwˁ-Rˁ''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-C178-N5*Z1:U7</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wsr-Mȝˁt-Rˁ mrj-Rˁ''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-F12-C10-U21:N35-N5::</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wsr-Mȝˁt-Rˁ stp.n-Rˁ''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-F12-H6-U21:Z1*N5:N35</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>Ca1-N5-F12-U5:D40-X1-H6-N5:U21-:N35-Ca2</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-F12-C10-V30:F23</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wsr-Mȝˁt-Rˁ nb-ḫpš''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-F12-C10-O34:V30-F23</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-F12-C10-U21:N35-N5::-F9:X1*Z4-C2-W19</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wsr-Mȝˁt-Rˁ stp.n-Rˁ pḥtj-mj-Mnṯw''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>C59A-U21:N35-N5::</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wsr-Mȝˁt-Rˁ''
|- style="border-bottom: 1px solid DarkGray; border-top: 1px solid DarkGray"
| colspan="5" style="background: #FFFFFF; border-right:1px solid #FFFFFF; border-left:1px solid #FFFFFF; height:6px" |
|-
| rowspan="20" style="text-align: center; border-right:1px solid #FFFFFF" | '''«Ахатәы хьӡы»'''<br>([[Ра]] аԥа иаҳасабала)
| rowspan="20" style="border-right:1px solid DarkGray" | <hiero>G39-N5::</hiero>
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>C59-C12I-N36:F31s*S29s*S29s</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''Rˁ-msj-sw mrj-Jmn'' — [[Ра]]-меси-су мери-[[Амон]] —<br>''Ра иахылҵыз, Амон бзиа иабо''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>M17-Y5:N35:N36-N5:Z1-F31-S29-M23</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>M17-Y5:N35:N36-C2-F31-S29-M23</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-M17-Y5:N35:U7-F31-S29-M23</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-C12-F31-S29-S29-U6</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>M17-Y5:N35:N36-C2-F31s*S29s:O34</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-M17-Y5:N35:N36-F31-S29-S29</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>U6-C12-C2-F31-S29-M23</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>M17-Y5:N35:N36-C2-F31-O34:O34</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>C12-C2-N36-F31-S29-M23</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>Ca1-N5-F31-S29-M23-:Z7-U6-M17-Y5:N35-G7-Ca2</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>C12-C2-N36-F31s:O34-S38-R8-O28</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''Rˁ-msj-sw mrj-Jmn nṯr-ḥqȝ-Jwnw'' — [[Ра]]-меси-су мери-[[Амон]] нетер-хека-Иуну—<br>''Ра иахылҵыз, Амон бзиа иабо, [[Гелиополь (Древний Египет)|Гелиополь]] инцәатәу анапхгаҩы''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>C12-C2-N36-F31-R8-S38-O28-O34:O34</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>Ca1-N5-F31-S29-M23-:Z7-U6-M17-Y5:N35-G7-R8-S38-:N29-G7-O28-Z1-Ca2</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>C12-C2-N36-F31-S29-M23-U7:D21:X1*Z4-W19-C98B</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''Rˁ-msj-sw mrj-Jmn mrwtj-mj-Jtm''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>U6-C12-C2-F31-S29-M23-G36-Y5:W24*W24*W24</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''Rˁ-msj-sw mrj-Jmn wr-mnw''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>C12H:N36-N5:Z1-F31s*S29s:O34</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''Rˁ-msj-sw mrj-Jmn''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>Ca1-S29-S29-:Z4-M23-:Z7-U6-M17-Y5:N35-G7-Ca2</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''ss(j)-sw mrj-Jmn''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>Ca1-S29-S29-:X1-M23-:Z7-Ca2</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''ss-sw''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>Ca1-S29-:X1-M23-:Z7-Ca2</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''s-sw''
|-
|}
{{Иҵәаху аидкыла алгамҭа}}
[[Диодор Сицилийский|Диодор Сицилиатәи]] Рамсес II '''Осимандии''' (ажәытә бырз. бызшәала Ὀσυμανδύας) ҳәа ихьӡ иҳәоит. Уи ахыршлоуп Рамсес иаҳратә хьӡы Усер-маат-Ра (мамзаргьы «Uashmuariya», асемитцәа рҿы ишырыҩуаз аиԥш)<ref>{{Cite web|url=http://simposium.ru/ru/node/9859#_ftnref13|title=1.42-68. Египет: первые цари {{!}} Симпосий Συμπόσιον|publisher=simposium.ru|lang=ru|access-date=2018-04-25|archive-date=2015-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150920202225/http://simposium.ru/ru/node/9859#_ftnref13|url-status=live}}</ref>.
== Хеттааи дареи реибашьра ==
=== Актәи аныҟәара ===
Абасала аҳәынҭқарра рӷәӷәаны, Рамсес [[хетты|хеттаа]] драбашьырц аҽазыҟаҵара далагеит. Рамсес иаҳра ахәбатәи ашықәс азы имҩаԥысуаз Кадештәи аибашьрала ихыркәшахаз акампаниа Рамсес «аҩбатәи аекспедициа» ҳәа дашьҭан, уи инықәырԥшны иҳаилнаркаауеит 4-тәи ашықәс азы [[Бейрут|Беирут]] аҟнытә аҩадахьы Нахр-ель-Келб иқәдыргылаз астела зызку, актәи акампаниа агәаларшәара акәзар ҟалап ҳәа. Атекст зегьы ыӡит ҳҳәар ҳалшоит, аха атҟәаҩы дзаԥцаны иааиуа аҳ иахь знапы зырххо [[Ра-Хорахти]] исахьа иҳанаҳәоит аибашьра иадҳәалоу хҭыск шыҟаз.
Ҳгәаанагарала, иаҳра 4-тәи ашықәс азы [[Палестина (историческая область)|Палестинеи]] [[Финикия|Финикиеи]] ирыҵаркуа агаҿа инапаҵаҟахь иааигаразы Рамсес раԥхьаӡа акәны дақәлеит Ԥхьаҟатәи Азиа. Уи аҭахын анаҩс Хеттаа қәҿиарала драбашьразы. Аныҟәара аҳәаақәа ирҭагӡаны Рамсес игеит ақалақь [[Бейрут|Берит]], днаӡеит агәаларшәагатә стела ахьаанижьыз аӡиас Елевтерос (Ель-Кебира, «Алаӡиас») аҟынӡа. Нахр-ель-Келб [[амурру]] аимшьҭрақәа ахьықәынхоз шаҳаҭра ауеит аҳ Амурр [[Бентешина|Бентешин]] мысраа рнапаҵаҟа дшыҟаз. Еиҳараӡакгьы уи зыхҟьаз хеттаа рқәыларақәа рхыԥхьаӡара иахьацлаз акәзар ҟалап, избанзар мысраа рыҟазаара изеиԥшразаалак иалнаршон аҭышәынтәалара. Убри ахҭыс иахҟьаны Рамсес II хеттаа раҳ [[Муваталли II]] аибашьра рыбжьалеит. Ари атәы бзианы иаҳбоит Бентишин иԥа [[Шаушкамува|Шаушкамувеи]] Муваталли иԥа [[Тудхалия IV|Тудхалиа]] IV рнапы зҵарҩыз аиқәшаҳаҭра атекст аҟнытә.
=== Кадештәи аибашьра ===
==== Мысратәи ар ====
Иаҳра 5-тәи ашықәс ааԥынразы Рамсес 20-нызқьҩык инареиҳаны иҟаз ар еизганы, аҳәааҿы игылаз абаа Чилу аҟнытә аҩбатәи акампаниа хациркит. Ианықәҵ амш инаркны 29 мшы рышьҭахь, [[Амон]], [[Ра]], [[Птах]], [[Сет (мифология)|Сет]] рыхьӡқәа зхыз, 5-нызқьҩык рҟынӡа аибашьцәа злаз рырхәҭақәа ԥшьба [[Кадеш]] ақалақь аҟынӡа знык ала иахьнеишаз ҭыԥк аҿы ар ргыларҭа еиҿыркааит. Ханаан бызшәала «афеирымцәа» («неарим») ҳәа изышьҭаз, инарылукааша аибашьцәа рыла афараон еиҿикааз агәыԥқәа руак амшын аԥшаҳәа иаваршәны идәықәырҵеит. Урҭ дҵас ирыман Кадеш иахьаҵанакуа егьырҭ архәҭақәеи дареи реиԥылара.
Адырҩаҽны, шьыжьымҭан, зықьҩыла ишьақәгылаз мысраа рыр Шабтун (анаҩс ауриацәа [[Рибла]] ҳәа изышьҭаз) аҟны [[Эль-Аси|Оронт]] ируа иалагеит. Мысраа рыр агыларҭахь иаарышьҭыз аԥшыхәцәа мцны игәарарҵеит ахеттцәа аҩадаҟа ихараны, [[Халеб|Халебҟа]] ихьаҵит ҳәа. Рамсес аӡы ирыз архәҭа заҵәык («Амион») иманы, егьырҭ дырзымԥшкәа Кадешҟа ддәықәлеит.
==== Хеттаа рыр ====
Аҩадахьы, [[Оронт (река)|Оронти]] уи армарахьтәи аӡымахәҭеи ахьеилало аҭыԥ хәыҷ аҟны еиҿартәан Кадеш аҭӡқәеи абааи. Аӡнырцә акаршәраҿы, абааҟнытә аҩада-мрагыларахь, ақалақь иаҵәахуан ианаҭаххо аибашьразы ақәгылара иазыхиаз Хеттаа раҳра аибашьцәеи урҭ рҩызцәеи.
Мысратәи ахыҵхырҭақәа излаарыцҳауала, хеттәи ар ирыман хҩык-хҩык аибашьцәа зықәтәаз 3500 ҽыуардыни 17 нызқьҩык аршьаҟауааи. Аибашьцәа рзеиԥш хыԥхьаӡара 28-нызқьҩык рҟынӡа инаӡон. Аха хеттаа рыр иузеилмырго еилаԥсан, еиҳараӡакгьы қьырала иаархәаз ракәын. Хеттәи аибашьцәа рыдагьы уаҟа ицәырган [[Малая Азия|анатолиааи]] шьамтәылауааи раҳрақәа зегьы: [[Арцава]], Лукка, [[Киццуватна]], Араванна, Евфраттәи [[Шьамтәыла]], [[Каркемиш]], [[Халеб|Халаб]], [[Угарит]], [[Нухашше]], [[Кадеш]], еиҭаҵуа ахылҵшьҭрақәа уҳәа убас иҵегьы. Арҭ еиуеиԥшым аимшьҭрақәа рыҟнытә иалҵыз аибашьцәа зегьы дара рыр ԥызацәа рыманы инеит, ус анакәха, [[Муваталлис II|Муваталли]] даара ицәыуадаҩын напхгара рыҭара.
Аҳ [[Хеттское царство|Хатти]] Муваталли изыманшәалаӡамызт иаарту аидыслараҿы мысырааи иареи реибашьра. Ас еиԥш иҟаз, збызшәа еибамкуаз ар урықәгәыӷны, аибашьра бзианы издырҵахьаз, иаку анапхгара змаз ар рҿагылара шәарҭан. Анаҩстәи жәаф шықәса ицоз аиҿагылара иаанарԥшит Хатти ир иаарту адәаҿы имҩаԥысуаз аибашьрақәа шырҭахымыз, еиӷьаршьон Шьамтәылатәи абаақәа рыҩныҵҟа аҽыҵәахра. Ишыҟазаалакгьы, ҵҩа змам Рамсес II ибаҟақәа руак аҿы иадымхаргьы Кадеш амҵан аибашьра ашьҭахь ақалақьтә ҭӡамцқәа рынҭаҵ Хатти аҳра рабашьра арбаӡам. Аха Кадештәи аибашьра ахаҭагьы ишьақәнарӷәӷәоит хеттаа рырратә мчы аасҭа амцҳәареи иаалырҟьаны ақәылареи еиҳа ишрықәгәыӷуаз.
==== Аибашьра ====
Оронт ианыр, архәҭа «Ра» аӡы арырҭахь имнеицыз егьырҭ архәҭақәа («Птаха», «Сета») ирзымԥшӡеит, афараони дареи реиԥыларазы аҩадаҟа рхы дырхеит. Уи аамҭазы, Кадеш аладахьы, мысраа рылаԥш иҵамшәо, еизеит аӷа иҽыуардынтә ар реиҳарак. Дара Оронт заа ирзар акәхап, избанзар мысраа ирызгәамҭаӡеит.
Аибашьра иазхиамыз, аныҟәаратә еишьҭагылашьала амҩа иқәыз архәҭа «Ра» аӷа иҽыуардынқәа рықәлан, еиԥхьдырттеит. Иара убасгьы ирықәлеит агыларҭа аиҿкаара иаҿыз архәҭа «Амон» аибашьцәа. Мысратәи аибашьцәа рыхәҭак бналеит, рыхәҭак афараон днарылакны аӷацәа рыкәшеит. Мысраа ацәыӡ дуқәа роуит. Рамсес илшеит икәша-мыкәша иҟаз агвардиа еидкыланы, иааикәыршаны ахыхьчара. Ҳәарада Рамсес даҵахон, аха ицхрааит хҭыск. Аӡиас ӷьеҩ Орон измырыз ахеттцәа рыршьаҟа аҽыуардынқәа ирыцхрааратәы алшара рмоуит. Рамсес аразҟы иман, иаалырҟьаны аибашьра адәаҿы иаацәырҵит агаҿа иаваланы иаауаз мысраа даҽа рырхәҭак. Зегьы рымч еибыҭаны ирылшеит амра ҭашәаанӡа ахыхьчара. Усҟан Кадеш иаадгылеит архәҭа «Птаха».
Хетта Оронт ирны ихьаҵыр акәхеит. Аӡы ианыруаз ацәыӡқәа роуит. Убри аибашьраҿы иҭахеит хеттаа раҳ Муваттали иашьцәа ҩыџьа, иаӡәымкәа арԥызацәа, егьырҭ хеттаи урҭ рыдгылаҩцәеи рахь иаҵанакуаз аибашьцәа хатәрақәа. Адырҩаҽны, шьыжьнаҵы Рамсес еиҭа хеттаа дрықәлеит, аха уи аидыслараҿгьы илымшаӡеит аӷа аҵыхәанӡа ииааира. Ишыҟазаалакгьы, хыҵхырҭак иадымхаргьы иаҳәаӡом афараон Кадеш игеит ҳәа. Шьакәарада иаанхаз аиӷацәа уаҳа аибашьра рылымшо иаанхеит.
Хеттаа раҳ Муваталли афараон аинышәара идигалеит, уи Рамсес алшара инаҭеит хьыӡла-ԥшала дхьаҵны, Мысраҟа ахынҳәразы. Хеттаа раҳ иакәзар, [[Амурру|Амурра]] инапаҿы аагара хықәкыс иҟаҵаны, қәҿиарала иусқәа ирыциҵеит, аҵыхәтәаны анапхгаҩы Бентешин дықәигеит. Уимоу, хеттаа алада инаскьаны, уаанӡа Мысра иатәыз Убе (даҽакала иуҳәозар [[Дамаск]] аоазис) рнапаҿы иааргеит.
[[Афаил:Egypt Abou Simbel6.jpg|мини|Рамсес иаӷацәа драбашьуеит. Абу Симбел аныҳәарҭа арелиеф]]
==== Кадештәи аибашьра иазку ахыҵхырҭақәа ====
Кадештәи аибашьра Рамсес II даара анырра инаҭеит, адҵа ҟаиҵеит ахҭыси уи узырбо апонораматә «иллиустрациақәеи» ҟаҵаны, [[Абидос]], [[Карнак]], [[Луксор]], [[Рамессеум]], Аду-Симбел уҳәа егьырҭ аныхатә комплексқәа рҿы аҭӡы икыдырҵарц.
Иҟалаз атәы зҳәо ахыҵхырҭа хадақәа хԥаны иҟоуп. Урҭ еиуеиԥшым: алирикатә ажәахьаҵрақәа рацәаны излоу, ахҭысқәа инарҵауланы иахьаарԥшу – «[[Поэма Пентаура|Пентаур ипоема]]»; аибашьра ахҭысқәа ирызку ажәабжь кьаҿ – «Ажәахә»; арелиефтә композициақәа ирызку ахҳәаақәа. Иара убасгьы, кадештәи аибашьра атәы рҳәоит хеттаа рдокументқәагьы.
=== Дапур агара ===
[[Афаил:Ramses IIs seger över Chetafolket och stormningen av Dapur, Nordisk familjebok.png|thumb|Дапур агара. Ремессеум аҭӡамц аҿы арелиеф|альт=]]
Хеттаа анаҩс рабашьра шымҩаԥсуаз атәы зҳәо ахыҵхырҭақәа рацәаӡам, ирнугьы ахьынӡаиашоу адырра уадаҩуп. Иаҳра 5-тәи ашықәс ашьҭахь Рамсес II Азиа имҩаԥигоз аибашьрақәа зегьы еиҳараӡакгьы изыхҟьаз Хеттаа раҳра аӷәӷәахареи, Шьамтәылатәи аҩадатә ган ӷас аҟалареи, [[Амурру]] ацәыӡреи роуп. Иаҳра 8-тәи ашықәс азы Рамсес еиҭа Ԥхьаҟатәи Азиа дҭалеит. Уи аибашьра иалҵшәаны [[Дапур]] инапаҿы иааигеит. Иҷкәынцәа ицырхрааны, Рамсес астратегиатә ҵакы змаз ари абаа амацәаз иҭаикит, аҵыхәтәаны агарагьы илшеит.
[[Рамессеум]] аҭӡқәа рҿы иаарԥшу Дапур агара, ихьӡ шьҭызхуаз лшамҭа дуны иԥхьаӡон Рамсес. Кадештәи «аиааира» ашьҭахь ари агәымшәара аҩбатәи аҭыԥ анаишьон. Мысратәи атекстқәа инарықәыршәаны, «Амуру атәылаҿы, ақалақь [[Тунип]] азааигәара» иҟоу Дапур уи аамҭазы Хетттәи аимпериа иалалахьазар акәхарын, избанзар «[[Хеттское царство|Хатти]] атәылаҿы» иҟоу ҳәа аӡбахә ахьҳәоу ахыҵхырҭақәагьы ыҟоуп. Абжьааԥны ишаԥу еиԥш, ажәылара иаԥхьанеиуан аҟьаҟьараҿы, абаа амҵан аибашьра. Дук хара имгакәа абаа ахаҭа ргеит, Рамсес иахь дцәырҵит аҳ Хатти ихаҭарнак. Уи афараон изы ҳамҭас иааигеит ацәҵыс, ицыз аҳәса ракәзар рнапаҿы иркын Рамсес изкыз аӡшьарҭрақәеи, ача зҭаз акалаҷкәырқәеи.
=== Сириеи Финикиеи раҵархара ===
Рамсес II ихаан, мысраа рырратә ҟазара ҩышә шықәса раԥхьа «Мысратәи адунеизегьтәи аҳәынҭқарра» ашьаҭа зкыз [[Тутмос III|Тутмос]] III итехника иаҿҳарԥшуазар, акыр ԥхьаҟа ицеит. Иара еиҳа еиӷьишьон ақалақьқәа амла иаркны ргара, насгьы лассы-лассы ихықәкы анагӡара анилымшалакгьы, игәы ԥжәаны иааикәыршаны иҟаз абаҳчақәеи амхурсҭақәеи ықәихуан. Уи ахаҭыԥан, Рамсес II иеибашьрақәа жәыларала имҩасуан, еиԥмырҟьаӡакәа абаа дуқәеи амаҷқәеи ргарахьы ииасит. Шьамтәыла-Палестина мысраа зықәшәаз аҭагылазаашьа уадаҩ ҳаназхәыцуа, еилаҳкаауеит ишилымшоз аамҭа рацәа ақәырӡны абаақәа амацәаз рҭакра.
Ремессеум аҭӡамц аҿы еиқәхеит Азиа иахьаҵанакуа «Иаҳаракыра инапаҿы иааигаз» ақалақьқәа рсиа. Аҭыԥхьыӡқәа жәпакы уаҩҵас еиқәымхаӡеит, иҟоуп иалкааны иахьыҟаз ҳәа иаҳзымдыруагьы. Ҳгәаанагарала [[Малая Азия|Анатолиа]] уахьналало ишьҭоу атәыла Кеде аҿы зеиӷьыҟам аҳҭынра надкыланы ахырӷәӷәарҭала ихьчаз ақалақь ргеит. Иара убри аамҭазы акәхап рнапаҿы иааганы иандырҳәы Финикиатәи агаҿа ишьҭоу [[Акко (город)|Акко]], Аладатәи Ливан аҳәааҿы ишьҭоу Иеноам, иара убасгьы [[Рамессеум]] асиаҿы иануп егьырҭ аҩада-палестинатәи ақалақьқәагьы. [[Кадеш]] агара аӡбахә џьаргьы иҳәамзаргьы, Рамсес уи ақалақь аҩадахьы хараӡа дцаны аиааирақәа игон. Уи иаҳнарбоит ари ақалақь Мысраа ишыргаз.
Иара убасгьы Рамсес инапаҿы иааигеит ақалақь [[Тунип]], уаҟа иара ихатә статуиа иргылеит. Аха Рамсес Мысраҟа даныхынҳә, [[хетты|ахеттцәа]] ҩаԥхьа Тунип ааныркылеит. Уи иахҟьаны иаҳра 10-тәи ашықәс азы Рамсес ҩаԥхьа ари ақалақь мчыла агара иқәшәеит. Арҭ ахҭысқәа раан Рамсес еиҭа акы дақәшәеит; Рамсес кәылӡыда аибашьра иқәшәеит, аха уи агәымшәара ҳалацәажәаратәы алшара ҳазҭо адыррақәа ыҟаӡам, еиқәхаз ахыҵхырҭақәа рҿы иану еиԥшӡам. Ари ахҭыс аӡбахә ануп Нахр ель-Келб архаҿы иҟоу астела атекст аҿы.
=== Аибашьра ацҵара ===
Рамсес [[Шьамтәыла]] данеибашьуаз аамҭазы, мамзаргьы уи ашьҭахь [Ханаан] аилаҩынҭрақәак ҟалеит ҳәа агәаанагара ыҟоуп. [[Карнак]] иҟоу, арыцхә зымҳәо асценаҿы иаҳбоит [[Аскалон]] ақалақь шыргаз. Иаҳра 18-тәи ашықәсазы Рамсес деибашьуан [[Бейт-Шеан|Беит-Шеан]] ақалақь акәша-мыкәша. Иаҳра 11-тәи 20-тәи ашықәсқәа рыбжьара Рамсес инапы алакын Палестина Мысратәи анапхгара арӷәӷәара. [[Луксор]], Карнак, [[Абидос]] иҟоу аҭӡқәа рҿы иаарԥшуп зрыцхә еилкаам аибашьратә кампаниақәа.
Луксортәи арельефқәа рҿы иуԥылоит [[Моав]] атәылаҿацә иахьаҵанакуа имҩаԥысуаз аибашьратә кампаниа аӡбахә; иара убасгьы иаҳдыруеит Рамсес дшеибашьуаз Иԥсу Амшын аладахьала ишьҭоу [[Идумея|Едом]]. Уаҟа иара иҿагылан шасу аимшьҭрақәа. [[Тивериадское озеро|Геннисареттәи]] аӡҭачы аҟнытә амрагыларахь Рамсес иқәиргылеит ари аҭыԥ дшаҭааз атәы зҳәо ахаҳә. Рамессеум асиаҿы рыӡбахә ҳәоуп Бет-Анат, Канах, Мером – абиблиатә традициала [[Галилея|Галилеиа]] иҟоу ақалақьқәа. Рамсес иҩырақәа инарықәыршәаны, иара дыриааины инапаҿы иааигеит Нахарина (Евфрат ааигәара иҟоу адгьылҿацәқәа), Ҵаҟатәи Ричену (Аҩ. Шьамтәыла), [[Арвад]], Кефтиу (адгьылбжьаха [[Кипр (остров)|Кипр]]), [[Катна|Катну]].
Иагьа ирацәаны аиааирақәа рыла ихьӡ аҳаҭыр шьҭихзаргьы, Тутмос III иргылаз «адунеизегьтәи» аҳәынҭқарра ду аиҭашьақәыргылара залымҵӡеит: Рамсес иаԥшьгамҭақәа зегьы рҿы ԥынгылас иман зымч кәадаз Шьамтәыла-Палестинатәи анапхгаҩцәа адгылара рызҭоз [[Хеттское царство|Хатттәи]] аҳра. Аҵыхәтәаны, Аҩадатәи Шьамтәыла, уимоу [[Амурру]] аҳрагьы Хатти аҳраҿы иаанхеит. Мысратәи ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала, агаҿа иахьаҵанакуаз афараон илшеит иаҳра аҳәаақәа [[Симира|Симиранӡа]] реиҵыхра.
== Мысреи Хеттаа раҳреи ирыбжьарҵаз аҭынчратә еиқәшаҳаҭра ==
{{Несколько изображений|зона=right|направление=horizontal|подпись=Армарахьтә: Богазкиоитәи архив аҟынтә аиқәшаҳаҭра ахәҭа зну аҩыранҵа. Сҭампыл [[Археологический музей Стамбула|археологиатә музеи]].<br>Арӷьарахьтә: Аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аиероглифтә текст. [[Карнакский храм|Карнактәи]] аныҳәарҭа|изобр1=Treaty of Kadesh.jpg|ширина1=130|изобр2=Karnak Ägyptisch-Hethitischer Friedensvertrag 06.jpg|ширина2=160}}Рамсес II иаҳра инықәырԥшны 10-тәи ашықәс азы Муваталли данԥсы, Мысреи Хатти реизыҟазаашьақәа акырӡа еиӷьхеит. Муваталли иԥа Урхи-Тешуб аҳра идикылеит [[Мурсили III]] ҳәа ахьӡ шьҭыхны, аха хара имгакәа иаб иашьа [[Хаттусили III]] амчра имхны, Мысреи Хатти аҭынчра рыбжьаиҵеит.
Иҟалап еснагь еиндаҭлоз аиӷацәа реинышәара иацхраазар [[Ассирия|Ассириа]] ҳәынҭқарра ӷәӷәак аҳасаб ала ашьақәгылареи, уи иацааиуаз агәҭынчымрақәеи.
Рамсес II иаҳра 21-тәи ашықәс аӡынра алагамҭазы, Мысра аҳҭнықалақь [[Пер-Рамсес]] аиҭагаҩ дицны даҭааит Хаттусили ицҳаражәҳәаҩ. Уи даазышьҭыз иаҳ ихьӡала афараон ииҭеит араӡнытә ӷәыцәмаҟьа. Уаҟа асалҩырала иҭаԥҟаны ианын Хатти аҳи аҳкәажәи рынцәахәқәа иргәылакны изныз амҳәар ала ишьақәырӷәӷәаз аиқәшаҳаҭра атекст. Анаҩс аԥшәмацәа ари аиқәшаҳаҭра мысратәи абызшәахьы еиҭаргеит, инаунагӡартәит [[Карнак|Карнаки]] [[Рамессеум|Рамессеуми]] рыҭӡқәа рҿы.
Афараон Хаттусили изы иишьҭыз аиқәшаҳаҭра атекстгьы усҟантәи аамҭазы жәларбжьаратәи ҳәа иԥхьаӡаз аккад бызшәала иҩын, асалҩырала еиқәыршәан. Уи ацыԥҵәахақәа еиқәханы иҟоуп [[Богазкёйский архив|Богазкиоитәи]] архив аҿы. Хадаратәла, ари аиқәшаҳаҭра зызкыз еилаӡо аганқәа рмазара аиқәырхара акәын. Иара убасгьы уаҟа ианын ганк аӷацәа ақәлар, мамзаргьы ажәлар аҳ иҿагылар егьи аган аршьаҟауааи аҽыуардынқәеи рыла ацхыраара ҟанаҵоит ҳәа. Аҩганк еиқәшаҳаҭхеит ибналаны иркуа, изтәу рахь идырхынҳәлоит ҳәа. Ари аиқәшаҳаҭра, адипломатиатә ԥҟарақәа рыла ибжьаҵоу, ҳаамҭанӡа еиқәхаз раԥхьатәи еиқәшаҭроуп<ref>{{Книга|автор=А. А. Вигасин, М. А. Дандамаев, М. В. Крюков, В. И. Кузищин, В. М. Массон, Д. Г. Редер, С. С. Соловьёва, Д. В. Деопик|заглавие=История древнего Востока|ответственный=В. И. Кузищин|издание=Издание 2е|место=Москва|издательство=Высшая школа|год=1988|страницы=185|страниц=416|isbn=5-06-001205-0}}</ref>.
Аиқәшаҳаҭра анапаҵаҩра иахҟьама, мамзаргьы Рамсес II игәабзиара аицәахара иахҟьама уажәшьҭа аҳәара уадаҩуп, аха афараон иеибашьратә ныҟәарақәа абри ала рҵыхәтәа ԥҵәеит. Ҩ-тәылак рыбжьара ихацыркхеит активла адипломатиатә шәҟәеимдара. Богазкиоитәи архив аҿы иаарԥшын Аҳ Хаттусили III иԥшәмаԥҳәыс [[Пудухепа|Пудухепеи]] ирзырхоу Рамсес II, уи иҭаацәа, авизир Пазер рышьҭымҭақәа. Мысратәи аҳақьымцәа лассы-лассы хеттаа раҳҭынрахьы ирышьҭуан.
== Рамсес хетттәи аҳкәажәцәа ԥҳәысс ишигоз атәы ==
Аиқәшаҳаҭра иалҵшәаны, анапаҵаҩра ашьҭахь 13 шықәса ааҵуаны, афараон иаҳра 34-тәи ашықәс азы, Рамсес II ԥҳәысс дигеит [[Маатхорнефрура]] (''«Амра аԥшӡара збо»'', даҽакала иаҳҳәозар афараон ԥҳәыс) ҳәа мысратәи ахьӡ шьҭызхыз [[Хаттусили III|Хаттусили]] иԥҳа. Ари дипломатиатә еибагаран. Абжьааԥны, ус ианыҟоу аԥҳәыс ҿыц афараон ҳәаанырцәынтәи иааганы идикылаз, аҩбатәи аҭыԥ аанызкылоз аҳәсақәа реиԥш иаанхон, аха Маатхорнефрура афараон «иԥҳәыс дуӡӡа» лакәхеит<ref>{{Книга|автор=Dodson, Aidan, 1962-|заглавие=The complete royal families of Ancient Egypt|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/59265536|ответственный=|издание=|место=London|издательство=Thames & Hudson|год=2004|страницы=140|страниц=320|isbn=0500051283|isbn2=|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520135225/https://www.worldcat.org/oclc/59265536}}</ref>.
Аҳкәажә [[Хаттуса|Хаттусантәи]] дықәҵит лани ачаландарқәеи лыцны. Аихраҵагас лара илыцырҵеит: ахьы, араӡны, абҩа, арахә, ауасақәа, атәцәа. Аҳәааҿы амҩахь ирыцныҟәаразы дара ирԥылеит афараон имаҵурауаа, [[Ханаан]] иагәылганы Мысраҟа инаскьаргеит. Аҳкәажә [[Пер-Рамсес]] днеит 1245 шықәса жәабранмзазы<ref name="автоссылка1">{{Книга|автор=Wilkinson, Toby A. H.|заглавие=The rise and fall of ancient Egypt : the history of a civilisation from 3000 BC to Cleopatra|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/619919217|ответственный=|издание=|место=London|издательство=Bloomsbury|год=2010|страницы=340—341|страниц=646|isbn=9780747599494|isbn2=}}</ref>. Мысра аганахьала аҳкәажә длыцын «аҳ иԥа [[царский сын Куша|Куша]]». Хатти аҳ иԥҳа ''«иҳаракыра дизнаргеит, иҳаракыра игәы дақәшәеит»''. Арҭ ахҭысқәа ртәы зҳәо, Абу Симбел иҟоу астела арелиефқәа рҿы, Хаттусили III даарԥшуп иԥҳа длыцны Мысраҟа днаскьеигошәа; ииашаҵәҟьаны, [[Богазкёйский архив|Богазкиои архив]] аҿы еиқәхеит Рамсес II иабхәа Мысра даҭаарц ааԥхьара зну ашәҟәы, аха иара даау-дмаау ииашацәҟаны еилкааӡам.
Хаттусилис III аҩбатәи иԥҳагьы Рамсес диԥҳәысхеит. Ари аибагара аныҟалаз амш ииашаҵәҟьаны еилкааӡам, аха уи ҟалеит Хетттәи аҳ дыԥсаанӡа, инықәырԥшшәа Рамсес II иаҳра 42-тәи ашықәс азы.
== Адунеизегьтәи ахәаахәҭра арҭбаара ==
Мысреи Азиеи рыбжьара ҩынҩажәеижәаба шықәса инареиҳаны аҭынчра аныбжьала, арегион аҿы ахәҳахәҭратә активра аҩаӡара иацлеит. [[Угарит]] аиԥш иҟоу ақалақьқәа жәпакы рзы ари апериод зеиԥшыҟам аизҳареи аекономикатә еизҳазыӷьареи ираамҭахеит. Уи инаркны Мысреи Азиеи реизыҟазаашьақәа шьаҭанкыла рҽырыԥсахит. Уаанӡа Мысратәи аибашьратә кампаниақәа ирылахәыз аибашьцәа рмал рыманы [[Нил]] аԥшаҳәахьы ихынҳәуазҭгьы, уажәы урҭ рҟынтә шьоукы Шьамтәыла-Палестинатәи ақалақьқәа рҿы нхара ҳәа иаанхо иалагеит. Ишыҟазаалакгьы, абри аҩыза аҭагылазаашьа аҭыԥ шамаз ҳдыруеит Рамсес III (XX адинастиа) ихаан.
== Аргыларатә усурақәа ==
=== Пер Рамсес ашьаҭаркра ===
[[Афаил:Ramesses-Ptah-Sekhmet.jpg|thumb|слева|Рамсес II, [[Птах]], [[Сехмет]] рстатуиақәа. Мысратәи амузеи]]
Рамсес иаҳра ҟазшьас иамоуп зымҽхак ҭбаау аргыларатә усурақәа. Хеттааи иареи реибашьра иахҟьаны Рамсес ирезиденциа [[Дельта Нила|Дельта]] аҩада-мраҭашәаратәи ахәҭахьы ииаигеит. Уаанӡа агиксосцәа ҳҭнықалақьс ирымаз ҳәа иԥхьаӡоу ақалақь [[Аварис]] ахьыҟаз аҭыԥан идыргылазар ҟалап [[Пер-Рамсес]] (ахьӡ наӡа: Пи-Риа-масе-са-Маи-Амана, «Амон бзиа иибо Рамсес иҩны»). Пер-Рамсес аныха ахьгылоу, еизҳазыӷьо қалақь дуны иҟалеит. Ари аныҳәарҭа апилон дуқәа ирхагылан агранит иалху, 27 метра инареиҳаны аҳаракыра змаз, 900 тоннак иҟаз Рамсес ибаҟа ду. Ари абаҟа убарҭан Дельта иаакәыршаны икаршәыз аҟьаҟьараҟнытә, акыр километра шыбжьазгьы.
Иара убасгьы Рамсес ҷыдала дацклаԥшуан Мысреи Азиеи еимаздоз [[Вади-Тумилат]]. Уи аамҭазы устәиала Иашоу аӡиа Дуи Амаҷи рахь Нилтәи аканал ала уназго мрагыларатәи амҩа ылырххьан. [[Суэцкий перешеек|Суецктәи]] адгьылбжьында ашҟа уназго амҩа абжараҿы Рамсес иргылеит [[Пифом|Апифом]], мамзаргьы «Атум иҩны», даҽакала «ашьҭаҵарҭашҭа». Вади-Тумилат Мраҭашәаратәи ахәҭаҿы иара иациҵеит Рамсес иаб зыргылара далагаз ақалақь. Уи Тель-ель Иехудие ҳәа ахьӡ рдыруеит, ишьҭоуп [[Гелиополь (Египет)|Гелиополь]] аҟнытә аҩадарахь ала. Иара убасгьы Рамсес аныхақәа иргылеит [[Мемфис (Египет)|Мемфис]] иахьаҵанакуа, аха урҭ рыҟнытә иаанхаз ахыжәжәарақәа роуп, дара урҭгьы маҷуп. Гелиопольтәи аргыламҭақәа рыҟнытә зынӡа акгьы еиқәымхаӡеит. Рамсес аргыларатә усурақәа мҩаԥигон [[Абидос|Абидосгьы]]. Уаҟа иара зеиӷьыҟам ала иргылеит иаб иныха, аха уи азмырхаӡакәа иара убасгьы [[Сети I|Сети]] аныха иацәыхарамкәа ихазы иргылеит аԥсырҭынчгатә ныха. Даҽа ԥсаҭатә ныхак Рамсес идҵала идыргылеит [[Фивы (Египет)|Фивы]]. Архитектор Пенра иргылаз ари аныха ([[Рамессеум]] ҳәа изышьҭоу) иаакәыршаны қьырмытла аҭӡы шьҭыхын. Урҭ рыҩныҵҟа игылан ашьҭаҵарҭақәа, анхамҩатә ргыламҭақәа, хыԥхьаӡарала ирацәаз аныхаԥааҩцәеи амаҵуцәеи рзы анхарҭақәа. Рамессеум апилонқәа рҿаԥхьа агранит иалхны игылаз астатуиа Пер-Рамсес иҟаз аиҳа маҷк икьаҿын, аха 1000 тонна иҟан. Рамсес [[Луксорский храм|Луксортәи]] аныха ирҿыцит, еиҵыхны иациҵеит ашҭа дуи апилонқәеи. Иара убасгьы [[Карнак|Карнактәи]] аныхаҿы ихиркәшеит [[Гипостильный зал|Агипостилтә]] зал аргылара. Уи ахыбра амҽхак уамашәа иубаратәы иҟоуп, избанзар анкьа идыргылахьоуи, ҳаамҭазы идыргылои ирҿурԥшыр – акырӡа идууп. Ари ахыбра амҿхак 5000 м<sup>2</sup> ыҟан. Гипоксалтәи азал абжьаратәи аҩналарҭа аганқәа рҿы игылаз 12 гәашьа 21 метра иҳаракын, урҭ ирхагылаз ақәқәеи ([[архитрав|архитравқәа]]) ақәырҟьақәеи алаҵаны иуԥхьаӡозар, зеиԥшла 24 метра иҳаракын. Ари аҩыза агәашьа ахықә аҿы иакуан 100-ҩык ауаа. Абжьаратәи аҩныларҭа аганқәа зегьы рҿы 7-цәаҳәак иаркны игылаз егьырҭ 126-гәашьа раҳаракыра 13 метра ыҟан.
[[Афаил:Abu Simbel Main Temple (2346939149).jpg|мини|Абу Симбел аныхабаа]]
[[Нубия|Нубиа]], Абу Симбел иҟоу ацаҟьақәа руак иаҿаԥҟоуп аҳаԥытә ныха. Аныҳәарҭа иамоу аҩналарҭа апилон асахьа аҭаны иҭаԥҟоуп, 20 метра иҟоу Рамсес истатуиақәа рыла ирԥшӡоуп. Уи аҩыза архитектуратә ӡбамҭа иаанарԥшуеит афараон имч-илша. Насҭха иҭаԥҟоуп даҽа ҳаԥытә ныхак, уи афараон иԥҳәыс – аҳкәажә [[Нефертари Меренмут]] илызкуп.
Аха аргыларақәа раан Рамсес ирбгон атәыла ажәытәӡатәи абаҟақәа. Ус, афараон [[Тети]] (VI-тәи [[VI династия|адинастиа]]) ихыбрақәа еимыхны ргыларатә маҭәахәыс рхы иадырхәон Мемфис иҟаз Рамсес иныха аргылараан. Иара убасгьы ирҳәит [[Эль-Лахун|Ель-Лахун]] иҟаз [[Сенусерт II|Сенусерт]] II ипирамида, иаакәыршаны иҟаз ашҭачаԥа ԥхасҭеитәит, уаҟа иқәгылаз аргыламҭақәа рбганы – [[Гераклеополь]] ихазы иргылоз аныхабаазы аргыларатә маҭәахәы алихит. Дельта иахьаҵанакуаз иара ихы иаирхәеит Абжьаратә аҳра абаҟақәа. [[Луксорский храм|Луксорсктәи]] аныха аиҵыхразы аҭыԥ анизымха, Рамсес ижны еиҟараитәит [[Тутмос III|Тутмос]] III иныҳәарҭа, уи зларгылаз амаҭәахәқәа ракәзар дызҿыз аус анагӡара иазикит.
Аибашьрақәеи аныхақәа ргыланы рныҟәгареи ирыхҭнырҵоз ахарџь аџьажәлар хнарҵәон, аха иҳараку ахылҵшьҭра змаз ауааи аныхаԥааҩцәеи рмал иаҳагьы иацнаҵон. Аӷарцәа ахәура иҭалон, бжьаратәла инхоз ауаа маҷ-маҷ рекономикатә лшарақәа хьысҳахон. Рамсес аԥара рыҭаны ихы иаирхәон ақьырауаа, уи иахҟьаны икәадахеит атәыла арратә лшарақәа.
Мысратәи ацивилизациа иҳаракӡоу аизҳазыӷьара аамҭақәа ируакуп ҳәа иԥхьаӡоу инапхгараан иргылоуп хыԥхьаӡара рацәала аныхатә комплексқәеи амонументалтә ҟазаратә рҿиамҭақәеи. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп иуникалтәу Нубиа ацаҟьа ныхақәа. Дара ҳԥылоит [[Абу-Симбел|Абу-Симбель]], Вади ес-Себуа, мраҭашәаратәи Амара, Бет-ель-Вали, Дерре, Герф Хуссеин, Аниба, Каве, [[Бухен]], [[Джебель-Баркал|Гебель-Баркал]]. Хаҭала Мысра иаҳԥыло афараон иргыларатә программа акәзар – амҽхак еиҳагьы уаршанхоит: [[Мемфис (Египет)|Мемфис]] иҟоу аныхақәеи еицырдыруа аколоссқәеи; [[Луксор]] иҟоу аныха ашҭеи, аҳ иколоссқәеи аобелиски рыла иҩычоу раԥхьатәи апилон; [[Рамессеум]] – Фива, Нил мраҭашәаратәи аԥшаҳәаҿы иҟоу аԥсыжратә комплекс; Абидос иҟоу аныха, [[Карнак]] иҟоу [[Амон]]-Ра аныха [[Большой гипостильный зал|агипостильтә]] зал ду аргылара ахыркәшара, аҩычара. Иара убас, Рамсес II ибаҟақәа ҳԥылоит [[Эдфу|Едфа]], Армант, [[Ахмим]], [[Гелиополь (Египет)|Гелиополь]], [[Бубастис]], Атрибис, Гераклеополь. Рамсес II ихаан иргылоуп Синаи, Серабит-ель-Хадим иҟоу [[Хатхор]] анцәахәы лныха ахәҭак. Рамсес II Мысра еиуеиԥшым акәакьқәа рҿы иргылеит иара ихаҭа изкыз астатуиақәеи аныхақәеи рацәаны. Иахьазы зегь раасҭа идууп атәыла аладатәи ахәҭаҿы, Абу-Симбель иҟоу, зыҳаракыра 20 метра инаӡо Рамсес II дыртәаны дахьыҟоу истатуиақәа ԥшьба.
== Аҭаацәара ==
[[Афаил:Louxor Nefertari 0805.jpg|мини|Луксор ақалақь аҿы иҟоу Рамсес II иколосс ашьапаҿы игылоу Нефертари Меренмут лстатуиа]]
=== Рамсес иҳәсақәеи ихәыҷқәеи ===
* '''[[Нефертари Меренмут]]''' — Рамсес ихала инапхгара актәи ашықәс азы аҳкәажә хадас иԥхьаӡаз раԥхьатәи закәанла иԥшәмаԥҳәыс лоуп (аныхаԥааҩ Амон Небуненеф иҳаҭгәын аҿы иану аҩыра ишышьақәнарӷәӷәо ала)<ref>{{Книга|автор=Kitchen, K. A.|заглавие=Pharaoh triumphant : the life and times of Ramesses II King of Egypt|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/9835142|ответственный=|издание=|место=Warminster|издательство=Aris & Phillips|год=1982|страницы=|страниц=272|isbn=0856682152|isbn2=}}</ref>. Уи аҳҭынратә ҭаацәарақәа руак датәын, шьҭрала Фивтәиин. Рамсеси Фивантәи ҭауад-аамсҭа рхаҭарнаки реибагара аполитикатә аҵакы аман, избанзар Рамсес ишьҭра [[Дельта Нила|Дельта]] иатәын, Мысратәи аристократиеи иареи аиуаратә еимадарақәа рымамызт. [[XVIII династия|XVIII]] адинастиа аҟынтәи афараон Еиеи лареи реигәыцхәра азы агәаанагарақәа ыҟоуп, аха уи азы ииашоу аршаҳаҭгақәа ҳамам<ref name=":3">{{Книга|автор=John K. McDonald|заглавие=House of Eternity: The Tomb of Nefertari|ссылка=https://books.google.ru/books?id=upRQAgAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru|ответственный=|издание=|место=|издательство=Getty Publications|год=1996|страницы=15|страниц=124|isbn=9780892364152|isbn2=|archive-date=2018-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216163530/https://books.google.ru/books?id=upRQAgAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false}}</ref>. Нефертари Меренмут хеттаа раҳкәажә [[Пудухепа|Пудухепеи]] лареи аиҩызаратә шәҟәқәа рыбжьан, аҳамҭақәа еимырдон<ref>{{Книга|автор=|заглавие=The Cambridge Ancient History|ссылка=https://books.google.ru/books?id=n1TmVvMwmo4C&printsec=frontcover&hl=ru|ответственный=|издание=|место=|издательство=Cambridge University Press|год=1970|страницы=81|страниц=1172|isbn=9780521086912|isbn2=|archive-date=2018-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216031526/https://books.google.ru/books?id=n1TmVvMwmo4C&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref name=":0">{{Книга|автор=Dodson, Aidan|заглавие=The complete royal families of Ancient Egypt|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/59265536|ответственный=|издание=|место=London|издательство=Thames & Hudson|год=2004|страницы=|страниц=320|isbn=0500051283|isbn2=|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520135225/https://www.worldcat.org/oclc/59265536}}</ref><ref>{{Книга|автор=|заглавие=Journal of the American Research Center in Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?id=fwQOAQAAMAAJ&q=Nefertari+Ay+knob&dq=Nefertari+Ay+knob&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjr1oez6KLfAhVGCywKHVxKAl4Q6AEIVDAG|ответственный=|издание=|место=|издательство=American Research Center in Egypt|год=1984|страницы=60|страниц=240|isbn=|isbn2=|archive-date=2018-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216031438/https://books.google.ru/books?id=fwQOAQAAMAAJ&q=Nefertari+Ay+knob&dq=Nefertari+Ay+knob&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjr1oez6KLfAhVGCywKHVxKAl4Q6AEIVDAG}}</ref>. Инықәырԥшшәа ҳ.ҟ<ref name=":2">{{Книга|автор=Tyldesley, Joyce|заглавие=Chronicle of the Queens of Egypt|ссылка=https://archive.org/details/chronicleofqueen00tyld|ответственный=|издание=|место=|издательство=Thames & Hudson|год=2006|страницы=|страниц=|isbn=0-500-05145-3|isbn2=}}</ref><ref name=":1">{{Книга|автор=Joann Fletcher|заглавие=The Story of Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?id=MwXABQAAQBAJ&pg=PT272&dq=Meritamen+Ramses%27s+daughter&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiu2MyIjLTXAhUDDJoKHatsDLIQ6AEIMDAB|ответственный=|издание=|место=|издательство=Hodder & Stoughton|год=2015|страницы=|страниц=552|isbn=9781444785159|isbn2=|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031011035/https://books.google.ru/books?id=MwXABQAAQBAJ&pg=PT272&dq=Meritamen+Ramses%27s+daughter&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiu2MyIjLTXAhUDDJoKHatsDLIQ6AEIMDAB#v=onepage&q=Meritamen%20Ramses's%20daughter&f=false}}</ref>. 1255 (Рамсес II иаҳра 24-26 шықәсқәа рыбжьара) аныҳәаан [[Абу-Симбел]] ауахәамақәа ҩба рыргылара ахыркәшара аҳаҭыр азы, уи иныхабаа маҷ лара илызкын. Аҳ иԥҳа еиҳабы [[Меритамон]] длыԥсахит ичмазаҩхахьаз лан аҳкәажә Нефертари, уи лыԥсҭазаара далҵит иара убри ашықәс азы<ref name=":1" />. Рамсеси Нефертари рыҷкәынцәа раб иаҟарагьы рызнымҵаӡеит, аҳра иахамгылеит<ref name=":3" />. Нефертари ихәыҷқәа ҳәа иԥхьаӡоуп:<ref name=":3" /><ref name=":2" />
** '''Амонхирвенемеф''' — аҷкәын дшыхәыҷыз дыԥсит;
** '''[[Амонхерхопшеф]],''' Рамсес II иԥацәа рсиақәа зегьы рҿы аханы дануп. [[Рамессеум]], Луксор, Дерра рҟынтәи ауахәаматә сиақәеи, иара убас Туринтәи астатути рҿы дарбоуп.
** '''[[Парахерунемеф]]''' деицырдыруеит еиуеиԥшым ахьӡынҵақәа рҟынтә, хаҭала иуҳәозар Абу Симбел аныҳәарҭаҿы иҟоу аҭаҩрақәа рҟынтә. Иҟоуп ихьӡ зну аскарабеигьы.
** '''[[Меритамон]]''' — Рамсес II иԥҳа лоуп. Луксортәи асиаҿы аԥшьбатәи аҭыԥ ааннылкылоит, Абу Симбел асиаҿы ахәбатәи аҭыԥ аҿы дануп. Лара, [[Бент-Анат]] леиԥш, Аҳкәажәцәа рҭыԥ аҟны анышә дамардеит, насгьы «аҳ иԥҳәыс ду» ҳәа лан данԥсы ашьҭахь атитул лыман<ref>{{Книга|автор=Farid Atiya|заглавие=Ancient Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?id=lEBiDW0JyyQC&pg=PA240&dq=Who+is+who+in+ancient+egypt+meritamun&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwju2I6jlrTXAhXoDZoKHbMfChoQ6AEINjAC|издательство=American Univ in Cairo Press|год=2006|страниц=308|isbn=9789771736349|archive-date=2018-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216031457/https://books.google.ru/books?id=lEBiDW0JyyQC&pg=PA240&dq=Who+is+who+in+ancient+egypt+meritamun&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwju2I6jlrTXAhXoDZoKHbMfChoQ6AEINjAC#v=onepage&q=meritamun&f=false}}</ref><ref>{{Книга|автор=Delia Pemberton, Joann Fletcher|заглавие=Treasures of the Pharaohs: The Glories of Ancient Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=YRXlAAAAMAAJ&dq=merit-amun+nefertari&focus=searchwithinvolume&q=meritamun|ответственный=|издание=|место=|издательство=Duncan Baird|год=2004|страницы=150|страниц=234|isbn=9781844830480|isbn2=|archive-date=2017-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20171111041747/https://books.google.ru/books?hl=ru&id=YRXlAAAAMAAJ&dq=merit-amun+nefertari&focus=searchwithinvolume&q=meritamun}}</ref>. Уи лхаҿсахьа Абу Симбель аҟны еиқәхеит, [[Танис]] астатуиа рыԥшааит.
** '''Хенуттави''' — Рамсес II абжьбатәи иԥҳа лоуп.
** '''Мерира''' (Рамери) — Рамсес II 11-тәи иԥа иоуп.
** '''Мериатум''' — Рамсес II 16-тәи иԥа иоуп.
** '''Сети''' — Рамсес II ажәабатәи иԥа, аҳкәажә [[Нефертари Меренмут]] лԥа, Рамсес II иаҳра 53-тәи ашықәсазы иԥсы ҭан. Уи Дапур ицоз аибашьраан, насгьы Карнактәи аибашьратә сценақәа рҿы даарԥшуп.
** иҟалап егьырҭ лхәыҷқәа ракәзар '''Бакетмут''', '''Нефертари''', '''[[Небеттави]]'''.
* Нефертари Меренмут лыдагьы Рамсес II аҩбатәи изакәантә ԥҳәыс лакәзар ҟаларын '''[[Иситнофрет]]'''. Иситнофрет лхәыҷқәеи лареи абаҟақәа жәпакы рҿы дануп. Лԥацәеи лареи уажәы Париж иҵәаху аскульптуратә гәыԥ аҿы дцәыргоуп.[[Афаил:Bentanat Louxor.jpg|200px|thumb|Рамсес II иԥҳа — [[Бент-Анат]]|альт=]]
** '''[[Бент-Анат]]''' — Рамсес II иԥҳа еиҳабы лакәын, иԥҳацәа Луксортәи рсиа ахаҿы данын. Уи лхаҿсахьақәа Синаи, Танис, Карнак, Абу Симбел ақалақьқәа рҿы иқәыргылан. Лнышәынҭра шьҭоуп Аҳкәажәцәа рырха, Фивы мраҭашәаратәи ахәҭаҿы. Бент-Анат аҳ иԥҳәыс хадас дҟалеит лаб иаҳра 25-тәи ашықәсазы, лан данԥсы ашьҭахь. Иҟоуп агәаанагара, Бент-Анат афараон иҟнытә аԥҳа длыхшеит ҳәа – Бент-Анат аиҵбы, уи дарбоуп [[QV71]] аҳаҭгәын аӡҭамц аҿы<ref>{{Книга|автор=Gay Robins|заглавие=Women in Ancient Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?id=UTSA88SVHCMC&pg=PA205&dq=Meritamun&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwi65rb1irTXAhUEDJoKHTt-B8AQ6AEIUzAG|издательство=Harvard University Press|год=1993|страниц=212|isbn=9780674954694|archive-date=2017-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20171111041548/https://books.google.ru/books?id=UTSA88SVHCMC&pg=PA205&dq=Meritamun&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwi65rb1irTXAhUEDJoKHTt-B8AQ6AEIUzAG#v=onepage&q=Meritamun&f=false}}</ref><ref>{{Книга|автор=Charlotte Booth|заглавие=People of ancient Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=BMotAQAAIAAJ&dq=meritamun+nefertari&focus=searchwithinvolume&q=meritamun|ответственный=|издание=|место=|издательство=Tempus|год=2007|страницы=173|страниц=312|isbn=|isbn2=|archive-date=2017-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110230826/https://books.google.ru/books?hl=ru&id=BMotAQAAIAAJ&dq=meritamun+nefertari&focus=searchwithinvolume&q=meritamun}}</ref>.
** '''[[Рамсес (царевич)|Рамсес]]''' — Рамсес II аҩбатәи иԥа иоуп. Уажәы Париж иҵәаху аскульптуратә гәыԥ хәыҷы аҿы иани иашьа Хаемуаси дрыцны дануп, иара убас дануп Асуан, Гебель ель-Силсил ақалақьқәа рҿы иҟоу астелақәа рҿы. Уи Абу Симбел аныҳәарҭаҿгьы дуԥылоит. Иашьа Хаемуас иԥа идҵала, иԥсрашьҭахь идыргылеит астатуиа. Рамсес II иаҳра 26-тәи ашықәсазы [[Серапеум]] иҭарҵеит Рамсес исахьачаԥа [[ушебти]].
** '''[[Хаэмуас|Хаемуас]]''' — Рамсес II аԥшьбатәи иԥа, акыр аамҭа иаб иаҳҭынраҿы зегь реиҳа анырра змаз уаҩын. Уи Мемфис [[Верховный жрец Птаха|Птах]] аныхаԥааҩ хадас амаҵ иуан, насгьы Рамсес II иаҳра 30-тәи ашықәсазы анаҩс аҳра имыздо ҳәа дыԥхьаӡан. Уи Рамсес II ихәыҷқәа рсиақәа рыхԥагьы рҿы дануп. Данқәыԥшыз Шьамтәыла имҩаԥысуаз аибашьрақәа дрылахәын, уи азы шаҳаҭра руеит Рамессеуми Карнаки иҟоу асахьақәеи атекстқәеи. Мемфис ақалақь аҿы Птах аныхаԥааҩ хадас Хаемуас дшыҟаз шьақәдырӷәӷәоит Рамсес II иаҳра 16-тәи, 26-тәи, 30-тәи ишьақәыргылам даҽа шықәсаки рзы иԥшьоу [[Апис]] ацәқәа анышә рамадара иадҳәаланы иҟаҵаз [[ушебти]] асахьачаԥақәа рыла. Рамсес II иаҳра 30-тәи 40-тәи (мамзаргьы 42-тәи) ашықәсқәа рҟынӡа, Хаемуас иаб «ҩажәижәабатәи» [[Хеб-сед|аиубилеиқәа]] ԥшьба (иҟалап хәба) напхгара рзиуан. Рамсес II иаҳра 55-тәи ашықәсазы Птах аныхаԥааҩ хада имаҵураҿы иҟаз Хаемуас изинқәа ииасит иашьа Мернептах иахь. Идыруп Хаемуас изку аушебти иара убас аҳаҭгәынқәа, еиуеиԥшым амаҭәахәқәа (агәы икыдырҵо арԥшӡагақәа, амулетқәа). Урҭ ԥшаауп Серапеум аҿы Апис ацәқәа рнышәынҭрақәа рҿы. [[Британский музей|Британиатәи]] амузеи аҿы иҟоуп зеиӷьыҟамкәа еиқәхаз Хаемуас истатуиа.
** '''[[Мернептах]]''' — Рамсес II 13-тәи иԥа иоуп. Рамсес II иаҳра 55-тәи ашықәсазы, Хаемуас иҭыԥан Мемфис иҟоу [[Птах]] аныхаԥааҩ хадас дҟалеит. Уи ашықәс азы иара аҳра здызкылаша ҳәа дазхарҵеит. Рамсес II данԥсы ашьҭахь, уи фараонс дҟалеит.
* '''[[Маатхорнефрура]]''' («[[Ра]] аԥшӡара збо»; лхеттә хьӡы еилкаам) Рамсес II ахԥатәи изакәантә ԥҳәыс лоуп, хетта раҳ [[Хаттусили III]] аҳкәажә [[Пудухепа|Пудухепеи]] рыԥҳа еиҳабы лоуп. Рамсес иаҳра 33-тәи ашықәсазы адипломаттә еибагара акт шықәсқәак раԥхьа аҳәынҭқаррақәа ирыбжьарҵаз аҭынчратә еиқәшаҳаҭра арӷәӷәеит<ref>{{Книга|автор=Tyldesley, Joyce A.|заглавие=Ramesses : Egypt's greatest pharaoh|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/45437460|ответственный=|издание=|место=London|издательство=Penguin|год=2001|страницы=|страниц=225|isbn=0140280979|isbn2=}}</ref>. Лара Пер Рамсес дааит 1245 шықәса жәабранмзазы<ref name="автоссылка1" />. Версиак инақәыршәаны, Маатхорнефрура дынхон ''Mer-wer'' (иахьатәи Гуроб) ауадалықь аҿы, даҽа версиак инақәыршәаны, афараон иҟнытә ахшаа дынлоу, хара имгакәа дыԥсит<ref>{{Cite web|url=http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/gurob/papyri/maathorneferu.html|title=Papyrus from Gurob|publisher=www.digitalegypt.ucl.ac.uk|access-date=2018-04-27|archive-date=2012-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20120908201617/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/gurob/papyri/maathorneferu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|автор=Tyldesley, Joyce A.|заглавие=Egypt's golden empire : the age of the New Kingdom|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/47036840|ответственный=|издание=|место=London|издательство=Headline Book Pub|год=2001|страницы=|страниц=304|isbn=0747251606|isbn2=}}</ref>. Маатнефрура лаб Хаттусили III дицны Абу Симбелтәи аныҳәарҭа ду аҩныҵҟатәи азал аладатәи аган аҿы иҭаԥҟоу астела дануп, Рамсес II иааигәара дцәыргоуп Танис иҟоу аколоссқәа руак аҿы.
* Рамсес II закәанла аԥшьбатәи иԥҳәыс лакәхеит Хаттусили III даҽа иԥҳак, аха уи лыхьӡ еилкааӡам.
* '''[[Хенутмира]]''' («[[Ра]] иеиԥшу») — Рамсес II иаҳәшьа еиҵба, ма иԥҳа лоуп. Ари агипотеза шьақәнарӷәӷәоит Хенутмира лхаҿсахьа лара лан, иара убасгьы Рамсес II иан лбаҟаҿы иахьану<ref name=":0" /><ref>{{Книга|автор=Schneider, Thomas|заглавие=Lexikon der Pharaonen|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/49884678|ответственный=|издание=|место=Düsseldorf|издательство=Albatros|год=2002|страницы=270|страниц=327|isbn=3491960533|isbn2=}}</ref>. Лара Туиа аҳкәажә лакәын, абаҟа [[Список музеев Ватикана|Ватикантәи]] амузеи аҿы иҟоуп. Еиқәхаз ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала, Хенутмира лроль маҷын, аԥацәа лымамызт, насгьы ақәра рацәа лызнымҵеит. Илызку арелиефқәа маҷуп, еиҳаракгьы Рамсес II изку, ихьшәоу астатуиақәа рҿы. Лашьа-лхаҵа иаҳра ԥшьынҩажәатәи ашықәсқәа рзы, лара дыԥсит, анышә дамардеит Аҳкәажәцәа рырха ([[QV75]]). [[XXII династия|XXII]] адинастиаан ирцәыргаз, ашьхарыхьшь ахы зну Хенутмира дызҭоу аграниттә саркофаг Каиртәи амузеи аҿы иҵәахуп (JE 60137).
* Излаҳдыруала, Рамсес II иуадалық аҿы иҟан [[Вавилон]] аҳ иԥҳаи Зулапи (Аҩадатәи Шьамтәыла) анапхгаҩы иԥҳаи.
* Рамсес иԥацәеи иԥҳацәеи реиҳараҩык ранацәа рыхьӡқәа ҳаздыруам.
** ◦ '''Монтухерхепшеф''' — Рамсес II ахәбатәи иԥа иоуп, Азиа имҩаԥысуаз аибашьратә кампаниақәа дрылахәын. Искарабеи Берлин иҵәахуп. Бубастис иҟоу абаҟа иара итәитәит. Ментухерхопшеф аҽқәеи аҽыуардынқәеи ркомандаҟаҵаҩ иакәын.
** '''Небенхару''' — Рамсес II афбатәи иԥа иоуп, Дапур ақалақь иакәшаны иантәоз аибашьра далахәын.
** '''Мериамун''' — Рамсес II абжьбатәи иԥа иоуп, Рамсессеуми Луксори иӡбахә ҳәоуп, Дапур аибашьраан асахьа дануп.
** '''Аменемуа''' — Рамсес II аабатәи иԥа иоуп, Дерратәи аныҳәарҭаҿы Сетимуа ҳәа ахьӡ иҭаны дарбоуп. Дапур аибашьра далахәын.
** Иара убасгьы рыхьӡ еиқәхеит аҳ иԥацәа '''Сетепенра''' (10-тәи аԥа), '''Рамери''' (11-тәи аԥа), '''Хорхерунемеф''' (12-тәи аԥа) уҳәа убас егьырҭгьы.
** '''[[Небеттави]]''' — Рамсес II иԥҳа лоуп. Абу Симбел иҟоу Рамсес иколосс азааигәара дануп. Уи лнышәынҭра шьҭоуп Аҳкәажәцәа рырха ([[QV60]]). Иара убасгьы лара «аҳ иԥҳәыс» ҳәа атитул лыман, иҟалап лаб ԥҳәысс димазар. Ашьҭахь уи даҽаӡәы диԥҳәысхеит, избанзар лыԥҳа Истмах аҳ иԥҳа ҳәа дыԥхьаӡамызт.
Абидос аныҳәарҭа аԥхьатәи аҭӡамц аҿы иануп Рамсес иԥацәа 119-ҩык рыхьӡқәа (59-ҩык аԥацәеи 60-ҩык аԥҳацәеи). Уи ала еилаҳкаауеит иаҳдыруа иҳәсақәа рнаҩсан афараон ауадалықҳәсацәа рацәаны ишимаз. Еиуеиԥшым агәаанагарақәа рыла – 111-ҩык аԥацәеи 67-ҩык аԥҳацәеи иман.
=== Рамсес II ишьҭра ===
== Аҳра алҵшәақәа ==
Дельта Нил аӡиас аҩада-мраҭашәаратәи аган аҿы (хылҵшьҭрала иҭаацәара убри аҭыԥ иҭыҵит), Рамсес II аҳҭнықалақь ҿыц [[Пер-Рамсес]] (иахьатәи Кантир, Телль ед-Даба) иргылеит. Аханатә уа иҟан иаб [[Сети I]] ижәытә аҳҭынра. [[XIX династия (Древний Египет)|XIX]]—XX адинастиа иаҵанакуаз аҳцәа рзы ари ақалақь хадара злоу тәарҭаны ирыман. Аха атәыла адинтә ҳҭнықалақь Тебас иаанхеит, насгьы аҳцәа рнышәынҭрақәа Аҳцәа рырха иҟаз ахрақәа рҿы иҭаԥҟаны иҟарҵон. Рамсес II ([[KV7]]) идамрачаԥа аргылара хыркәшамызт, уажәазы уи аҭагылазаашьа даара иҽеим, избанзар адгьыл иҵыҵуа аӡи ақәыршҩи ирыхҟьаны анырра бааԥсы аиуеит; наџьнатә аахыс анышәынҭрақәа зырҳәуаз аӷьычцәа ирыхҟьаны Рамсес иԥсыбаҩ рацәак уа иаанымхеит.
Рамсес II ихаан еиҳарак ҳаҭыр рықәырҵон Амон, Ра, Птах, Сет ркультқәа; аха уи аамҭазы ауп атәыла адинтә ԥсҭазаараҿы еиҳа-еиҳа ианыԥшуаз Азиатәи анырра иалҵшәаны аибашьреи Мысраа ирҿагылаз амшынтә мчқәеи ирыдҳәалоу атәым нцәахәқәа Мысратәи апантеон ахь ианаларҵа.
Иаҳра аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы Рамсес II «[[Ра-Хорахте]] иԥсду» ҳәа анцәахәыс дҟаҵан, убас ала адгьыл аҿы амра анцәахәы иоуп ҳәа ауаа ихы рылаиҳәеит. Рамсес II дыԥсит иаҳра 67-тәи ашықәсазы, иаԥхьаҟа иԥсит 12-ҩык иԥацәа, урҭ рҟынтә ҩыџьа – арратә напхгаҩы Аменхерхепшефи [[Хаэмуас|Хаемуаси]] – акыраамҭа Рамсес иашьҭахь аҳра имыздаша ҳәа атитул ныҟәыргон. Мысратәи аҳра дахагылеит афараон 13-тәи иԥа [[Мернептах]], иара аҳкәажә Иситнофрет I дылхылҵит, уи аамҭазы иқәрабжарахь днеихьан. Уи Рамсес II иашьҭахь XIX адинастиа хара изызнамгаз ихылҵ рыҟнытә раԥхьа аҳра иахагылаз фараонуп.
Рамсес II иаҳра ашьҭахь зқьышықәса анҵы, иара икульт Мемфиси Абидоси еизҳаит. Ажәытәтәи Мысреи антикеи ирыҵаркуа алакәқәеи алегендақәеи рҿы аҳ иԥацәеи иареи рхаҿсахьа акырӡа аҵакы аиуит. Инықәырԥшшәа ҳ.ҟ. 300 шықәса рзы Хонсу анцәахәы иныхаԥааҩцәа, рныҳәарҭа ахьӡ рыхьчарц азы, анцәахәы иԥшьаҭыԥ аҿы [[Стела Бентреш|астела]] ду дыргылеит. Уи атекст иаҳәон Хонсу ихәшәтәратә статуиа Бахтантәылаҟа аныҟәара, ари асахьа шьаҭас иаман Рамсес II азиатәи ихьыӡрацарақәеи хетта раҳ иԥҳацәа ԥҳәысс ишааигази.
2008 шықәса цәыббрамзазы, [[Каир]] амраҭашәаратәи аганахь ала [[Айн-Шамс|Аин-Шамс]] иахьаҵанакуа ажрақәа раан, Мысратәи [[Археологиа|археологцәа]] ргәыԥ афараон Рамсес II иныҳәарҭа ахыжәжәарақәа рыԥшааит, насгьы уи аҭыԥ аҿы Рамсес II истатуиа ду аԥҽыхақәа рбеит<ref>{{Cite web|url=http://vz.ru/news/2008/9/16/208240.html|title=Храм фараона Рамсеса II обнаружен в Каире|publisher=[[Взгляд (интернет-газета)|Взгляд]]|lang=ru|access-date=2018-10-01|archive-date=2018-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623061826/https://vz.ru/news/2008/9/16/208240.html|url-status=live}}</ref>.
== Аԥсрашьҭахьтәи алахьынҵа ==
[[Афаил:RAMmummy.jpg|thumb|Рамсес II иԥсыбаҩ.]]
Ажәытәан, Рамсес иԥсыбаҩ аныхаԥааҩцәа хәынтә анышә иамардеит (ԥшьынтә еиҭа анышә иамардеит) анышәынҭрақәа зырҳәуаз аӷьычцәа ирыхҟьаны. Раԥхьа иара идамрачаԥаҟынтәи иаб Сети I идамрахьы диаргеит. Усҟан иԥсыбаҩ аҳкәажә [[Имхапи]] лдамрачаԥа иамардеит. Аха уигьы дырҳәит. Анаҩс урҭ афараон [[Аменхотеп I|Аменхотеп]] I идамрачаԥахь ииаргеит.
Аҵыхәтәаны, Рамсес иԥсыбаҩи егьырҭ зыԥсыжырҭақәа дырҳәыз афараонцәа ([[Тутмос III|Тутмос]] III, Рамсес III) рыԥсыбаҩи еидкыланы аныхаԥааҩцәа ирҵәахит [[Херихор|Херихора]] (иахьатәи Деир ель-Бахри) иҟоу ахра иаҿаԥҟоу аҵәахырҭаҿы<ref name="ReferenceA">{{книга
|автор = Эрих Церен.
|заглавие = Библейские холмы
|ответственный = пер. с нем. Н. Шафрановой
|издание = 2-е
|место = М
|издательство = Терра
|год = 2003
|страниц = 464
|серия = Боги и учёные
|isbn = 5-275-00797-3
|тираж = не указ.
}}</ref>.
XIX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы, ари аҵәахырҭа рыԥшааит ашеих Абд-ел-Расул напхгара ззиуаз арабтәи аԥсыжырҭарҳәҩцәа рҭаацәара, урҭ ԥыҭ-ԥыҭла убрантәи зыхә ҳараку амаҭәахәқәа европатәи атуристцәа ираадырхәон. Уи Мысратәи аиҳабыра рҟынӡа инеит<ref name="ReferenceA"/>. Мысратәи Ажәытә ҭынхақәа рмаҵзура иҷыдоу аоперациа мҩаԥнагеит, урҭ амаҭәарқәа ахьынтәаауаз еилыркааит, уи иахҟьаны, ашеих иааирԥшыр акәхеит ахра иаҿаԥҟоу, [[DB-320|Деир-ель-Бахри]] 320 ҳәа изышьҭоу адгьылҵаҟатәи аҵәахырҭа ахьыҟаз. Уи ҳ.ҟ. XI ашәышықәсазы Аҳ Херихор идҵала идыргылеит.
Абасала 1881 шықәсазы идырҳәыз егьырҭ аҳцәа рыԥсыбаҩқәа рыбжьара ирыԥшааит афараон иԥсыбаҩ, аҭҵаарагьы иалагеит.
Каиртәи [[Музей человека (Париж)|амузеи]] аҿы, афараон иԥсыбаҩ ахьыҵәахыз, аҵарауаа игәарҭеит аҳауахь ицәыргоу абҩақәа аԥырхага ду шрырҭо акәыкәбаақәа, убри аҟнытә дара Парижтәи Ауаҩы имузеи ахь идәықәырҵарц рыӡбеит. 1976 шықәса цәыббрамза 26 рзы Рамсес II иԥсыбаҩ зҭаз арратә ҳаираплан Ле Бурже аҳаиртә баӷәазаҿы итәеит. Ареис иаԥылеит Ауниверситетқәа рзы аҳәынҭқарратә маӡаныҟәгаҩ Алиса Соние-Сеитеи арратә гәыԥи. Парижтәи аетнологиатә музеи аҟны иҟоу ицқьоу ауада ҷыдаҿы аҵарауаа мызла афараон иԥсыбаҩқәа реиқәырхаразы аҭҵаарақәа мҩаԥыргон. Урҭ инарықәыршәаны Рамсес иоура маҷмызт (1,7 <abbr>м), ицәеижь шкәакәан, [[Витилиго|алеикодерма]] иман, ихахәы ҟаԥшьын аха аԥсыбаҩ ахцәы ҟаԥшьра зыхҟьаз, аеумеланин (апигмент еиқәа) иаҳа ирласны иахьыԥхасҭахо акәзаргьы ҟалоит<ref>{{Cite news|title=The Mummy of Ramses II is Flown To Paris for Treatment of Decay|author=|url=https://www.nytimes.com/1976/09/27/archives/the-mummy-of-ramses-ii-is-flown-to-paris-for-treatment-of-decay.html|work=The New York Times|date=1976-09-27|access-date=2018-10-01|language=en|archive-date=2018-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180928232047/https://www.nytimes.com/1976/09/27/archives/the-mummy-of-ramses-ii-is-flown-to-paris-for-treatment-of-decay.html}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ramesses rides again|author=Stephanie Pain|url=https://www.newscientist.com/article/mg18424736-400-ramesses-rides-again/|work=New Scientist|date=2004-11-10|access-date=2018-10-01|language=en|archive-date=2018-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001220534/https://www.newscientist.com/article/mg18424736-400-ramesses-rides-again/}}</ref>. Ианакәзаалакгьы, уи анҵыра иаҳа имаҷуп, афеомеланин (апигмент ҟаԥшь) иаҿҳарԥшуазар. Ари аҩыза ацәырҵра аԥсыбаҩқәа зегьы еицырзеиԥшуп<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://antropogenez.ru/interview/640/#:~:text=%22%D0%A0%D1%8B%D0%B6%D0%B8%D0%B5%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8B%22%20%D0%BC%D1%83%D0%BC%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B5%D0%B2%20%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D1%8F%D1%81%D0%BD%D1%8F%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F,%D0%B2%20%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B5,%20%D0%B8%20%D0%B3%D0%B4%D0%B5%20%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE.|title="Рыжие" мумии встречаются где угодно - Антропогенез.РУ|website=antropogenez.ru|access-date=2020-11-16|archive-date=2021-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117124622/https://antropogenez.ru/interview/640/#:~:text=%22%D0%A0%D1%8B%D0%B6%D0%B8%D0%B5%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8B%22%20%D0%BC%D1%83%D0%BC%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B5%D0%B2%20%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D1%8F%D1%81%D0%BD%D1%8F%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F,%D0%B2%20%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B5,%20%D0%B8%20%D0%B3%D0%B4%D0%B5%20%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE.|url-status=live}}</ref>. Уи адагьы, иԥшааз аԥсыбаҩ Африкатәи [[Берберы|бербераа]] иаҳа ирзааигәоу амшынбжьаратә хкы иаҵанакуан<ref>{{Книга|автор=[[Дерош-Ноблькур, Кристина|Christiane Desroches Noblecourt]]|заглавие=Ramsès II|ответственный=France Loisirs|издание=|место=Paris|издательство=Broché|год=1992|страницы=50|страниц=|isbn=2-7242-7128-9|isbn2=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6445192d/f141.image|title=Bulletin de l'Académie nationale de médecine|author=Académie nationale de médecine (France). Auteur du texte|date=1987-01-06|publisher=Gallica|lang=fr|access-date=2018-10-01|archive-date=2018-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715153117/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6445192d/f141.image|url-status=live}}</ref>.
== Егьырҭ афактқәа ==
* Аҩыра зныз Рамсес истатуиақәа руак анырԥшаа [[Шелли, Перси Биш|Перси Шелли]] игәазҭанаҵеит «[[Озимандия (Шелли)|Озимандиас]]» зыхьӡу ажәеинраала (1817) аԥҵара (шәахәаԥш [[Бальмонт, Константин Дмитриевич|Константин Балмонт]] еиҭеигаз асонет [[:s:Озимандия. Сонет (Шелли; Бальмонт)/ПСС 1903 (ДО)|атекст]])<ref>Р. В. Shelly, The Poetical Works, edited by N. B. Forman, 4 vols, London, 1876—1877, v. 3.</ref><ref>[[:s:Озимандия. Сонет (Шелли; Бальмонт)|Примечание]] [[Константин Дмитриевич Бальмонт|К. Д. Бальмонта]] // Сочинения Шелли. Перевод с английского К. Д. Бальмонта. Выпуски 1—4. СПб., 1893—1896.</ref>.
* Рамсес дарыман, насгьы ихахәы ҟаԥшьын ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref name="Reference">{{книга
|автор = Эд Райт.
|заглавие = Великие левши в истории мира
|ответственный = пер. с англ.: А.А. Батраков
|место = М.
|издательство = Ниола-Пресс
|год = 2010
|страниц = 256
|isbn = 978-5-366-00442-8
|тираж = 4000
}}</ref>.
* Инықәырԥшны Рамсес II диит жәабранмза 21, аҳра дахагылеит жьҭаарамза 20. Абу Симбел аныҳәарҭаҿы абарҭ амшқәа рзы алашара Рамсес истатуиа агәыргьыни игәышԥи ирықәԥхоит. Аха ари афакт аимак ацуп, избанзар 1964-1968 шықәсқәа рзы [[Абу-Симбел]] еиҭаргеит.
* Агәаанагарақәа руак инақәыршәаны Рамсес II иудеиаа Мысра ианықәҵуаз аамҭазы напхгара иуан<ref>''Тантлевский И. Р.'' Введение в Пятикнижие. М.: РГГУ, 2000. С. 191—194.</ref>.
== Рамсес II акультураҿы ==
* Рамсес II ''[[Sid Meier's Civilization]]'' зыхьӡу ахәмарреи уи асериа анаҩстәи ахәҭақәеи рҿы даҳԥылоит Мысратәи ацивилизациа аԥхьагылаҩ иаҳасабала.
* Рамсес II [[Блок, Александр Александрович|Александр Блок]] ипьеса «Рамсес» аҟны ахаҿсахьа хадацәа дыруаӡәкуп, уи автор иԥсы ахьынӡаҭаз икьыԥхьыз аҵыхәтәантәи шәҟәуп, афараон [[Фивы (Египет)|Фивы]] ақалақь акрыҭиратә ашҭа дшаҭааз атәы аҳәоит.
* «Анцәахәқәа рхылҵ» зыхьӡу ашәҟәқәа рсериаҿы Рамсес Ду Фаустцәа рҭаацәара аҟынтәи ахаҿсахьа хадацәа рабду иоуп.
* Рамсес II – [[Эберс, Георг|Г. Еберс]] ироман «[[Уарда]]» аҟны ахаҿсахьа хадацәа дыруаӡәкуп.
* Англыз шәҟәыҩҩы, апоет, аессеист [[Шелли, Перси Биш|Перси Шелли]] исонет «[[Озимандия (сонет)|Озимандиас]]».
* [[Нэнси Дрю (серия игр)|Ненси]] Дриу илызку акомпиутертә хәмарра «Ибжьаӡыз аҳкәажә лҳаҭгәын» асиужет аҟны Рамсес II иԥҳәыс [[Нефертари Меренмут]] лҳаҭгәынчаԥаҿы ажрақәа рҭоурых шьаҭас иҟаҵоуп.
* Амузыкаҿы, хаҭала иаҳҳәозар, [[Майя Котовская|Маиа Котовскаиа]] (апсевдоним [[Канцлер Ги|Аканцлер]] Ги) лҩымҭаҿи, арок-гәыԥ «[[Канцлер Ги|Брэган’Дэрт]]» арҿиараҿи иҟоуп Рамсес II изку алирикатә баллада (альбом «Лирика» (2017)).
* Рамсес II иԥҳәыс [[Нефертари Меренмут|Нефертари Меренмути]] иареи ирызку ажәабжь маҷк иԥсахны уаԥхьар улшоит Манхуа «Аԥслымӡи амшыни рашәа: афараон иуадалықԥҳәыс» аҟны.
* Рамсес II — [[Мур, Алан|Алан Мури]] [[Гиббонс, Дэйв|Деив Гиббонси]] рграфикатә роман «Ахьчаҩцәа» аҟынтәи [[Озимандия (Хранители)|Адриан Веидт]] идолс имоуп, иара убасгьы [[Снайдер, Зак|Зак Снаидер]] иҭихыз акино аҟны. Афараон ибырзен хьӡы – Озимандиас, Веидт псевдонимс ишьҭихуеит анаҩс фырхаҵа-вигилантс дахьықәгыло.
* Ароман лаша ''[[Fate/Prototype: Fragments of Sky Silver]]'' зыхьӡу [[ранобэ|аранобе]] аҿы Рамсес II Раидер имаҵзуҩы иаҳасабала Озимандиас ҳәа ахьӡ аманы дцәырҵуеит. Иара убасгьы Рамсес дааԥхьазар ҟалоит маҵуҩыс уи акласс иаҵанакуа ахәмарра ''[[Fate/Grand Order]]'' аҟны.
== Акинематографиа ==
* 1923 — [[Сесил Б. Де Милль|Сесиль Демилл]] ифильм «Жәа-уасиаҭк» аҿы Рамсес II ироль наигӡеит [[Де Рошфор, Шарль|Шарль Де Рошфор]].
* 1956 — Демилл ихаҭа ҿыц иҭихыз, зыхьӡ еиԥшу аусумҭаҿы Рамсес II ироль наигӡеит Иул [[Бриннер, Юл|Бриннер]].
* 1978 — Рамсес II [[саркофаг|исаркофаг]] музеитә експонатны ицәыргоуп «Ну погоди!» 12-тәи аҭыжьымҭаҿы.
* 1998 — Рамсес II амультфильм «Мысра аҳәынҭқар» аҟны антагонист хадас дыҟоуп.
* 2014 — Рамсес II афильм «Ахыҵра: Аҳцәеи анцәахәқәеи» антагонист хадас дыҟоуп. Рамсес II ироль наигӡеит Џьоел Ергертон.
* 2015/16 — Бразилиатәи абиблиатә теленовелла «Жәа-уасиаҭк» аҿы Рамсес [[Моисей|Моисеи]] иааигәара дызҳауеит, Нефертари лыбзиабаразы диацлабуеит, анаҩс Мысратәи ашьрақәҵарақәа рҿагылара иҽазишәоит. Рамсес ироль наигӡеит актиор Сержиу Мароне.
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* История Древнего Востока. Зарождение древнейших классовых обществ и первые очаги рабовладельческой цивилизации. Часть 2. Передняя Азия. Египет / Под редакцией [[Бонгард-Левин, Григорий Максимович|Г. М. Бонгард-Левина]]. — М.: [[Главная редакция восточной литературы]] издательства «[[Наука (издательство)|Наука]]», 1988. — 623 с. — 25 000 экз.
* {{книга|автор=Стучевский И. А.|заглавие=Рамсес II и Херихор|ссылка=http://www.egyptology.ru/scarcebooks.htm#Stuchevskij|место=М.|год=1984}}
* [http://replay.waybackmachine.org/20080511203747/http://www.genealogia.ru/projects/lib/catalog/rulers/1.htm Древний Восток и античность]. // [http://replay.waybackmachine.org/20080511203747/http://www.genealogia.ru/projects/lib/catalog/rulers/0.htm Правители Мира. Хронологическо-генеалогические таблицы по всемирной истории в 4 тт.] / Автор-составитель [[Эрлихман, Вадим Викторович|В. В. Эрлихман]]. — Т. 1.
* ''[[Бекерат, Юрген фон|Von Beckerath J.]]'' Handbuch der ägyptischen Königsnamen (нем.). — München: Deutscher Kunstverlag, 1984. — 314 p. — (Münchner ägyptologische Studien). — ISBN 3422008322.
* {{Cite web|url=http://magru.net/pubs/1807/Synovya_Chernoy_Zemli|title=Сыновья Черной Земли|author=Сергей Шаповалов|publisher=Magru|access-date=2016-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917234621/http://magru.net/pubs/1807/Synovya_Chernoy_Zemli|archive-date=2016-09-17|url-status=dead}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://ru-egypt.com/sources/63 Мирный договор между Рамсесом II и хеттским царём Хаттусили III]
* [http://ru-egypt.com/library/53 Матье М. Э. Коронация Рамсеса II]
* [http://www.lib.uchicago.edu/cgi-bin/eos/eos_page.pl?DPI=100&callnum=DT57.C2_vol59&object=168 Фотографии мумии Рамсеса II]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 14-тәи ашәышықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 13-тәи ашәышықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Ажәытәӡатәи Мысра афараонцәа|Рамсес 02]]
[[Акатегориа:Ажәытәӡатәи Мысратәи амумиақәа]]
96b6rryt5ivcz1klnedne3nnsry0vvu
Акатегориа:Ажәытәӡатәи Мысра афараонцәа
14
57942
176313
176306
2026-11-06T14:01:53Z
Fraxinus.cs
8381
176313
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Pharaohs}}
{{Cat main|Афараон}}
[[Акатегориа:Ажәытәӡатәи Мысра|фараонцәа]]
[[Акатегориа:Африкатәи аимператорцәа]]
1vy93tgc3nzhyjp3164lbdps0bzf201
176314
176313
2026-11-06T14:02:06Z
Fraxinus.cs
8381
176314
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Pharaohs}}
{{Cat main|Афараон}}
{{DEFAULTSORT:жәытәӡатәи Мысра афараонцәа}}
[[Акатегориа:Ажәытәӡатәи Мысра|фараонцәа]]
[[Акатегориа:Африкатәи аимператорцәа]]
s1rohmec7u5jm2wlzx8q1wlbd845igq
Нил Агарвал
0
57943
176310
2026-11-06T13:52:34Z
Fraxinus.cs
8381
Перенаправление на [[Агарвал, Нил]]
176310
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Агарвал, Нил]]
ji38o0xq42lb2a2bqlfor033wutfke2
Акатегориа:Африкатәи аимператорцәа
14
57944
176315
2026-11-06T14:03:06Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Акатегориа:Аимператорцәа|*]] [[Акатегориа:Африка иҟаз амонархцәа| императорцәа]] [[Акатегориа:Африкатәи ахадацәа|* императорцәа]]»
176315
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Аимператорцәа|*]]
[[Акатегориа:Африка иҟаз амонархцәа| императорцәа]]
[[Акатегориа:Африкатәи ахадацәа|* императорцәа]]
sev3xpvojs5jt3pqm65jl22wrp6zwwt
Акатегориа:Африка иҟаз амонархцәа
14
57945
176316
2026-11-06T14:04:15Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Африкатәи ахадацәа|*монархцәа]] [[Акатегориа:Амонархцәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Африкауаа|монархцәа]] [[Акатегориа:Африкатәи аҳцәа рҭаацәарақәа| монархцәа]] [[Акатегориа:Африкатәи анапхгаҩцәа| монархцәа]]»
176316
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Африкатәи ахадацәа|*монархцәа]]
[[Акатегориа:Амонархцәа аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Африкауаа|монархцәа]]
[[Акатегориа:Африкатәи аҳцәа рҭаацәарақәа| монархцәа]]
[[Акатегориа:Африкатәи анапхгаҩцәа| монархцәа]]
dg753to8en67jwm17eq9yf2p9hhi68u
176319
176316
2026-11-07T10:33:08Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Африкатәи аҳцәа рҭаацәарақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Африкатәи аҳҭынратә ҭаацәарақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
176319
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Африкатәи ахадацәа|*монархцәа]]
[[Акатегориа:Амонархцәа аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Африкауаа|монархцәа]]
[[Акатегориа:Африкатәи аҳҭынратә ҭаацәарақәа| монархцәа]]
[[Акатегориа:Африкатәи анапхгаҩцәа| монархцәа]]
ots5gbbgtak606im4p4lu7nq7qkp15o
Акатегориа:Африкатәи ахадацәа
14
57946
176317
2026-11-06T14:05:16Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Category see also|Азиатәи аԥыза-министрцәа}} [[Акатегориа:Аҳәынҭқаррақәа рхадацәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Африкатәи аполитикатә усзуҩцәа|*хадацәа]]»
176317
wikitext
text/x-wiki
{{Category see also|Азиатәи аԥыза-министрцәа}}
[[Акатегориа:Аҳәынҭқаррақәа рхадацәа аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Африкатәи аполитикатә усзуҩцәа|*хадацәа]]
0de59v6wax52ykcyyfrzln6snmrs9x5
Акатегориа:Африкатәи аполитикатә усзуҩцәа
14
57947
176318
2026-11-06T14:06:07Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Political office-holders in Africa}} [[Акатегориа:Аполитикатә усзуҩцәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Африкатәи аполитикцәа| политикатә усзуҩцәа]]»
176318
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Political office-holders in Africa}}
[[Акатегориа:Аполитикатә усзуҩцәа аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Африкатәи аполитикцәа| политикатә усзуҩцәа]]
1isu79ege2cc26jm8p6uh81i9ft8xsm
Акатегориа:Африкатәи аҳҭынратә ҭаацәарақәа
14
57948
176320
2026-11-07T10:34:06Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|African royal families}} [[Африка]]тәи аҳҭынратә ҭаацәарақәа. [[Акатегориа:Африкатәи адинастиақәа| ҳҭынратә ҭаацәарақәа]] [[Акатегориа:Аҳҭынратә ҭаацәарақәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Африкатәи аҳцәа рҭаацәарақәа| ]]»
176320
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|African royal families}}
[[Африка]]тәи аҳҭынратә ҭаацәарақәа.
[[Акатегориа:Африкатәи адинастиақәа| ҳҭынратә ҭаацәарақәа]]
[[Акатегориа:Аҳҭынратә ҭаацәарақәа аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Африкатәи аҳцәа рҭаацәарақәа| ]]
740l9bk13aa4cn0crdzljh0js8qi6s1
Акатегориа:Африкатәи аҳцәа рҭаацәарақәа
14
57949
176321
2026-11-07T10:34:54Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Африка иҟоу амонархиақәа|.аҳцәа рҭаацәарақәа]] [[Акатегориа:Аҳцәа рҭаацәарақәа аконтинентқәа рыла]]»
176321
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Африка иҟоу амонархиақәа|.аҳцәа рҭаацәарақәа]]
[[Акатегориа:Аҳцәа рҭаацәарақәа аконтинентқәа рыла]]
9s16y19sk1n0i7fs7eoan4f4y7zbu4l
Акатегориа:Африкатәи адинастиақәа
14
57950
176322
2026-11-07T10:36:33Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Dynasties of Africa}} [[Акатегориа:Адинастиақәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Африкатәи аҭаацәарақәа| ]] [[Акатегориа:Африка аҭоурых|династиақәа]]»
176322
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Dynasties of Africa}}
[[Акатегориа:Адинастиақәа аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Африкатәи аҭаацәарақәа| ]]
[[Акатегориа:Африка аҭоурых|династиақәа]]
ss0nbzhro7jlbwnao9ckgsnuawnmflq
Акатегориа:Африкатәи аҭаацәарақәа
14
57951
176324
2026-11-07T10:38:50Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «'''[[Африка]]тәи аҭаацәарақәа'''. [[Акатегориа:Африкауаа|ҭаацәарақәа]] [[Акатегориа:Ажәлақәа]] [[Акатегориа:Африка иҟоу аҭаацәа|-ҭаацәарақәа]]»
176324
wikitext
text/x-wiki
'''[[Африка]]тәи аҭаацәарақәа'''.
[[Акатегориа:Африкауаа|ҭаацәарақәа]]
[[Акатегориа:Ажәлақәа]]
[[Акатегориа:Африка иҟоу аҭаацәа|-ҭаацәарақәа]]
j7xradf603upvmwapjggqzn2k9l9uh3
Акатегориа:Африкатәи анапхгаҩцәа
14
57952
176325
2026-11-07T10:40:17Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Category see also|Африкатәи аполитикатә усзуҩцәа}} [[Акатегориа:Африкатәи ахадацәа|*напхгаҩцәа]] [[Акатегориа:Африкатәи аполитика иадҳәалоу ауаа|*напхгаҩцәа]] [[Акатегориа:Анапхгаҩцәа аконтинентқәа рыла|+]]»
176325
wikitext
text/x-wiki
{{Category see also|Африкатәи аполитикатә усзуҩцәа}}
[[Акатегориа:Африкатәи ахадацәа|*напхгаҩцәа]]
[[Акатегориа:Африкатәи аполитика иадҳәалоу ауаа|*напхгаҩцәа]]
[[Акатегориа:Анапхгаҩцәа аконтинентқәа рыла|+]]
dnvsp89w23u8sfspi2d8w0getizkf7z
Акатегориа:Америкатәи ашәҟәыҩҩцәа ашәышықәсақәа рыла
14
57953
176327
2026-11-07T10:44:41Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Writers from the United States by century}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Америка инхоз ауаа рзанааҭлеи ашәышықәсақәа рылеи|шәышықәсақәа]] [[Акатегориа:Америкатәи ашәҟәыҩҩцәа| шәышықәсақәа]] [[Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи]]»
176327
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Writers from the United States by century}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Америка инхоз ауаа рзанааҭлеи ашәышықәсақәа рылеи|шәышықәсақәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи ашәҟәыҩҩцәа| шәышықәсақәа]]
[[Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи]]
ilnt4q8g1cxzqcru8m5itzuerzx6p7m
Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазы Америкатәи алитература
14
57954
176328
2026-11-07T10:47:23Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commonscat|{{Title century}}th-century literature of the United States}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:Америкатәи алитература аҭоурых]] [[Акатегориа:{{Title country}} {{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых|литература]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы иҟаз алитература|Америка]]»
176328
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|{{Title century}}th-century literature of the United States}}
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:Америкатәи алитература аҭоурых]]
[[Акатегориа:{{Title country}} {{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых|литература]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы иҟаз алитература|Америка]]
g7oaqel1k9xahypwe5o6fgpuj937v8e
176329
176328
2026-11-07T10:47:42Z
Fraxinus.cs
8381
176329
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|{{Title century}}th-century literature of the United States}}
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:Америкатәи алитература аҭоурых]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа {{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых|литература]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы иҟаз алитература|Америка]]
iycliufj9m77xynql5qtey8e7c5ioml
Акатегориа:Америкатәи алитература аҭоурых
14
57955
176330
2026-11-07T10:49:21Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}}тәи алитература|ҭоурых]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа ркультуратә ҭоурых|литература]] [[Акатегориа:Алитература аҭоурых атәылақәа рыла]]»
176330
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:{{Title country}}тәи алитература|ҭоурых]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа ркультуратә ҭоурых|литература]]
[[Акатегориа:Алитература аҭоурых атәылақәа рыла]]
hq8j9er5smp97uislqbjodmpii8zy1t
Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа ркультуратә ҭоурых
14
57956
176331
2026-11-07T10:56:20Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Cultural history of the United States}} [[Акатегориа:{{Title country}} ркультура|культуратә ҭоурых]] [[Акатегориа:Акультуратә ҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҭоурых атематикала|культуратә ҭоурых]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} акультуратә ҭоурых]]»
176331
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Cultural history of the United States}}
[[Акатегориа:{{Title country}} ркультура|культуратә ҭоурых]]
[[Акатегориа:Акультуратә ҭоурых атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҭоурых атематикала|культуратә ҭоурых]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} акультуратә ҭоурых]]
7eox7s4twu03kdjcbabo2x6u84n8z52
Акатегориа:Аҩадатәи Америка акультуратә ҭоурых
14
57957
176332
2026-11-07T10:58:12Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « {{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америка акультуратә ҭоурых}} [[Акатегориа:Акультуратә ҭоурых аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи акультура]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка аҭоурых атематикала|культуратә ҭоурых]]»
176332
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америка акультуратә ҭоурых}}
[[Акатегориа:Акультуратә ҭоурых аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Аҩада-америкатәи акультура]]
[[Акатегориа:Аҩадатәи Америка аҭоурых атематикала|культуратә ҭоурых]]
qiva3r2ypg0bt2cin7kqu5o2scvntwc
Акатегориа:Америка иашьагәыҭу ажәларқәа рзинқәа рзы активистцәа
14
57958
176333
2026-11-07T11:25:51Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «Ари акатегориа зызку америкатәи ажәларқәа ртәылауаҩратәи ауаҩытәыҩсатәи зинқәа рыхьчаразы аус зуаз иарбанзаалак ахылҵшьҭра змоу ауаа рзы ауп. [[Акатегориа:Ашьагәыҭуаа рзинқәа рзы активистцәа]] [[Акатегориа:Аиҵарақәа рзинқәа рзы активистцәа]] Акате...»
176333
wikitext
text/x-wiki
Ари акатегориа зызку америкатәи ажәларқәа ртәылауаҩратәи ауаҩытәыҩсатәи зинқәа рыхьчаразы аус зуаз иарбанзаалак ахылҵшьҭра змоу ауаа рзы ауп.
[[Акатегориа:Ашьагәыҭуаа рзинқәа рзы активистцәа]]
[[Акатегориа:Аиҵарақәа рзинқәа рзы активистцәа]]
[[Акатегориа:Америка иашьагәыҭу ажәларқәа|зинқәа рзы активистцәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу ашьагәыҭуаа рзинқәа|зинқәа рзы активистцәа]]
qekijea4b6hccejdq45c60qdi0pnpua
Акатегориа:Ашьагәыҭуаа рзинқәа рзы активистцәа
14
57959
176334
2026-11-07T11:39:09Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commonscat|Indigenous rights activists}} {{DEFAULTSORT:шьагәыҭуаа рзинқәа рзы активистцәа}} [[Акатегориа:Антирасизм активистцәа]] [[Акатегориа:Аиҵарақәа рзинқәа рзы активистцәа]] [[Акатегориа:Ашьагәыҭуаа рзинқәа|активистцәа]]»
176334
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Indigenous rights activists}}
{{DEFAULTSORT:шьагәыҭуаа рзинқәа рзы активистцәа}}
[[Акатегориа:Антирасизм активистцәа]]
[[Акатегориа:Аиҵарақәа рзинқәа рзы активистцәа]]
[[Акатегориа:Ашьагәыҭуаа рзинқәа|активистцәа]]
cnl80oq700o0npf9urrbqviod1vtvea
Акатегориа:Антирасизм активистцәа
14
57960
176335
2026-11-07T11:41:28Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « [[Акатегориа:Антирасизм|:активистцәа]] [[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рыла]] [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа]]»
176335
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Антирасизм|:активистцәа]]
[[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рыла]]
[[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа]]
t0sfgoooy9fc7x7km3w87ru1tsdifim
Акатегориа:Аиҵарақәа рзинқәа рзы активистцәа
14
57961
176336
2026-11-07T11:42:33Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа]] [[Акатегориа:Аиҵарақәа рзинқәа|активистцәа]]»
176336
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа]]
[[Акатегориа:Аиҵарақәа рзинқәа|активистцәа]]
qpmh9jvi1roov55nww36rdntlqm8stm
Акатегориа:Ашьагәыҭуаа рзинқәа
14
57962
176338
2026-11-07T11:46:02Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Indigenous rights}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:шьагәыҭуаа рзинқәа}} [[Акатегориа:Антиимпериализм]] [[Акатегориа:Ашьагәыҭуаа рполитика|зинқәа]] [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рзанааҭ ала]] [[Акатегориа:Ашьагәыҭуаа|зинқәа]]»
176338
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Indigenous rights}}
{{Cat main}}
{{DEFAULTSORT:шьагәыҭуаа рзинқәа}}
[[Акатегориа:Антиимпериализм]]
[[Акатегориа:Ашьагәыҭуаа рполитика|зинқәа]]
[[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рзанааҭ ала]]
[[Акатегориа:Ашьагәыҭуаа|зинқәа]]
52v1giarrhpscobkybov96pmxz8ajf3
Акатегориа:Америка иашьагәыҭу ажәларқәа
14
57963
176339
2026-11-07T11:48:54Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Cat main}} [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рыжәларқәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы инхо ашьагәыҭуаа|.]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ашьагәыҭуаа|.]]»
176339
wikitext
text/x-wiki
{{Cat main}}
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рыжәларқәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы инхо ашьагәыҭуаа|.]]
[[Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ашьагәыҭуаа|.]]
qmuppjnjzj6jc8ni5jma6s7qj6sjrdr
Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы инхо ашьагәыҭуаа
14
57964
176340
2026-11-07T11:51:02Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons cat|Native American people of the United States}} [[Акатегориа:{{Title country}} рыжәларқәа|/]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} инхо ашьагәыҭуаа|+]]»
176340
wikitext
text/x-wiki
{{Commons cat|Native American people of the United States}}
[[Акатегориа:{{Title country}} рыжәларқәа|/]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} инхо ашьагәыҭуаа|+]]
q2vec16g69xoh5xt9y95lgeoakwnmlv
Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ашьагәыҭуаа
14
57965
176341
2026-11-07T11:53:22Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Indigenous peoples of North America}} {{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америка инхо ашьагәыҭуаа}} [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи ажәларқәа|-шьагәыҭуаа]] [[Акатегориа:Америкатәи ашьагәыҭуаа|-ҩадатәи Америка]]»
176341
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Indigenous peoples of North America}}
{{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америка инхо ашьагәыҭуаа}}
[[Акатегориа:Аҩада-америкатәи ажәларқәа|-шьагәыҭуаа]]
[[Акатегориа:Америкатәи ашьагәыҭуаа|-ҩадатәи Америка]]
fuz2nuudilkdeu6ksdulwxt41jyu9cc
Акатегориа:Америкатәи ашьагәыҭуаа
14
57966
176342
2026-11-07T11:56:30Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Indigenous peoples of the Americas}} [[Акатегориа:Америкатәи ажәларқәа| шьагәыҭуаа]] [[Акатегориа:Ашьагәыҭуаа арегионқәа рыла]]»
176342
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Indigenous peoples of the Americas}}
[[Акатегориа:Америкатәи ажәларқәа| шьагәыҭуаа]]
[[Акатегориа:Ашьагәыҭуаа арегионқәа рыла]]
qw6t5j06uisob0ltag4nnbmjue5f625
Акатегориа:Ашьагәыҭуаа арегионқәа рыла
14
57967
176343
2026-11-07T11:57:35Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:шьагәыҭуаа арегионқәа рыла}} [[Акатегориа:Ашьагәыҭуаа| регионқәа]] [[Акатегориа:Амилаҭқәа арегионқәа рыла| шьагәыҭуаа]]»
176343
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:шьагәыҭуаа арегионқәа рыла}}
[[Акатегориа:Ашьагәыҭуаа| регионқәа]]
[[Акатегориа:Амилаҭқәа арегионқәа рыла| шьагәыҭуаа]]
21r8gjjx5ew9qi9bmwje5pmnn5i9mji