Авикипедиа abwiki https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Амедиа Цастәи Ахцәажәара Алахәыла Алахәыла ахцәажәара Авикипедиа Авикипедиа ахцәажәара Афаил Афаил ахцәажәара Амедиавики Амедиавики ахцәажәара Ашаблон Ашаблон ахцәажәара Ацхыраара Ацхыраара ахцәажәара Акатегориа Акатегориа ахцәажәара TimedText TimedText talk Амодуль Амодуль ахцәажәара Event Event talk Аԥсны Аҳәынҭқарра абираҟ 0 3417 176564 169326 2026-11-07T23:31:53Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176564 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Flag of the Republic of Abkhazia.svg|border|thumb|230px|Аԥсуа бираҟ (Автор — Валери Гамгиа. Апропорциа — 1:2)]] '''Аԥсны аҳәынҭқарратә бираҟ''' — [[Аԥсны Аҳәынҭқарра]] аофициалтә ҳәынҭқарратә символуп. == Ахҳәаа == Аԥсны Аҳәынҭқарра абираҟ зкәакьҭа иашоу аш иалхуп. Аԥсны Аҳәынҭқарра абираҟ ашәага-загақәа - ауреи аҭбаареи 2:1 ҳәа аизыҟазаашьа рымоуп. Аш аурала ашьацԥшшәылеи ашкәакәеи рыла зҽеиҭнызыԥсахло ацәаҳәақәа ануп, урҭ рахьынтәи ԥшьба иаҵәоуп, хԥа – шкәакәоуп. Хыхьла илбаауа актәии ҵаҟатәи аҵыхәтәантәии ацәаҳәақәа шьацԥшшәылоуп. Аиаҵәа-шкәакәа цәаҳәақәа – Аԥсны злахәылаз Ашьхаруатә республика (1918ш.) абираҟ аелементқәа ируакуп. Ашьац ԥшшәы аԥсҭазаара иасимволуп, ашкәакәа – атәыла ԥхьаҟатәи аԥеиԥш бзиа. Хыхьтәи армарахьтәи акәакь аҟны абираҟ ахәы иазааигәаны иануп абираҟ аурала зоура 0,38, зыҭбаара х-цәаҳәак ираҟароу иҟаԥшьыхәхәароу акәакьҭа иаша. Аԥшьыркца агәҭаны иарбоуп хыхьынтә ҵаҟала иаарту арҕьа маҿа шкәакәа. Анапы ахахьала иаҿыкәыршоуп хәба-хәба кәакьҭа змоу аеҵәа шкәакәақәа быжьба. Иаарту анапи аеҵәа шкәакәақәа быжьбеи Апсуа ҳәынҭқарра (VII-X ашә.) абираҟ иаҿырԥшуп. Аҟаԥшь – арратә фырхаҵара иасимволуп, иаарту амаҿа – аҭынчреи, агәаартреи, асасдкылареи ирсимволуп. Аԥшшәахәы ҟаԥшь ианубаало анапы шкәакәа – Апсуа аҳра аан аиҿкаара зауз, XII шәышықәса инареиҳаны изхыҵуа аԥсуа ҳәынҭқарра иасимволуп. Анапы ахахьы иану хә-кәакьҭак змоу абыжь-еҵәак Аԥсны аҭоурых дгьылқәа быжьба ирдыргоуп: Саӡтәыла (Џьигеҭиа), Бзыҧ, Гәыма, Абжьыуаа, Самырзаҟан, Дал-Ҵабал, [[Ԥсҳәы]]-[[Аибӷа]]. Дара ирыҵаркуан апсуаа ретникатә ҵакырадгьыл: аӡиас Хәасҭа (аубыхцәа рҳәаа) инаркны аӡиас Егры (агырцәа рҳәаа) аҟынӡеи, Амшын еиқәа аҟынтәи Кавказтәи ашьхақәа рҟынӡеи. == Аҭоурых == [[Афаил:Abjasia-vella.svg|left|thumb|120px|Абасгаа рбираҟ]] Аԥсуа бираҟқәа еиҳа ижәытәӡоу рсахьақәа рнуп Кәыдры ахаҿы Гәараԥ ашьха ишьҭоу далаа ркульттә хаҳә аҿы. Ишәдыру еиԥш, анапы акульт ажәытәтәи ажәларқәа аӡәырҩы рыҩныҵҟа ахархәара аман... Аԥсны, ари зыӡбахә ҳәоу Гәараԥ ашьхаҿы ишьҭоу акульттә хаҳә аҿы адагьы асахьа ануп [[Афон Ҿыц|Афон ҿыц]] иҟоу аҳаԥы Агца аҟны. Аҵарауаа изларҳәо ала, абираҟ ахьыӡ VIII-IX-X-XI–тәи ашәышықәсақәа раан Аԥсуа ҳәынҭқарра иаҵанакуаз атопонимқәа рҿы иуԥылоит, иаҳҳәап, “Анаԥа” ахьыӡ аҟны... Абаза бызшәаҿы иҟоуп абираҟ ахьыӡқәа ҩба – “абираҟ” иара убас “анапы”. XIII–тәи ашәышықәса алагамҭазы Аԥсны амшын аԥшаҳәа лассы рхы иадырхәо иалагеит ақ. Генуиа аҟнытә италиатәи ахәҳахәҭцәа: идыргылоит ахәаахәҭратә факториақәа, абаашқәа. Танаиси (Азови) Себастополиси (Аҟәеи) рыбжьара генуеаа зынӡа иаԥырҵеит 39 колониеи, факториеи, ҳаблеи. Аҟәа аҭыԥан иаԥҵан аҩыратә хыҵхырҭақәа рыҟны еиуеиԥшымкәа зыхьӡ аагоу афакториа: Себастополис, Санастополи, Сканосколполи, Сант-Себастиан, Севаст. Ақалақь ауааԥсыра рхыԥхьаӡара ари аамҭазы 2000-2500–ҩык рҟынӡа ыҟан. Ара иҟан атәыҭиирҭа џьармыкьа, акафедралтә католикатә ныхабаа, аконсул итәарҭа, абанкқәа рхаҭарнакцәа, аҳаза алхыҩцәа уҳәа уб. егь. Ақалақь иахаргылоу зегь раасҭа изаатәу абираҟ асахьа арбоуп аиталиауаҩ Пиотр Висконти ихсаалаҿы 1320 ш. (шәахә. алада). Абри ашықәсан ари абираҟ асахьа аҩызаҵәҟьа ҭихуеит аҭоурыхҭҵааҩ, асенатор Санудо... 1320 шықәса инаркны 1327 шықәсанӡа шьҭа аџьар ҟаԥшьи уи аганқәа рҿы агьежь хәыҷқәа ԥшьбеи зныз аш шкәакәа Аҟәа иахашәыршәыруан. 1385 шықәсазы Аҟәа иахагылаз анапы асахьа зныз абираҟ ҭихуеит Гвильельма Солери. Анапы абираҟ ахәы ашҟа ихоуп. Инеиҭак-ааиҭакуа Аҟәа иахагылаз абираҟ анапы асахьа анҵара, аԥсуаа иааиԥмырҟьаӡакәа ақәылаҩцәа ирҿагыланы имҩаԥыргоз ақәԥареи аиааирақәа ргареи иазҳәазар ҟалоит. == Абжьарашәышықәсазтәи абираҟқәа == Аҟәа – Мрагыларатәи Амшынеиқәаҿықә аҟны акырӡа зҵазкуа хәаахәҭратә баӷәазаны, иара убас генуеаа аколонизациа ззыруаз амшын аԥшаҳәаҿы хадара зуаз ҭыԥны иҟалоит. Ақалақь XIV-XIV-тәи ашәышықәсақәа раантәи ахсаалақәа рыҟны, иаҳҳәап, абжьарашәышықәсазтәи амшынтә хсаалақәеи, иара убас амшынҿықәқәа рыхҳәаанҵақәа (алоциа ҳәа изышьҭоу) жәпакы рыҟны иарбоуп. Урҭ реиҳарак рҿы иаарԥшуп аԥшшәы змоу усҟантәи ақалақьқәеи аҳәынҭқаррақәеи рбираҟқәа. Убарҭ ақалақьқәа ирылоуп Аҟәагьы. Уи иеиуеиԥшым аамҭакәа раан еиуеиԥшым абираҟқәа ахашәыршәыруан. Аҟәа иахагылаз италиатәи (генуеатәи) абираҟқәа руакы иамаз аԥшшәқәа ҵакык-ҵакык рыман. 1428 шықәсазы Аҟәа еиҭа иахашәыршәыруеит иаарту анапсыргәгыҵа зну абираҟ. Ари абираҟ арбоуп алаҭин хсаалаҿы, “58 ҳәынҭқарра рбираҟ” ҳәа хьӡысгьы иамоуп. Иара еиқәзыршәазз Жохас де Виллдестес иоуп. 1428 шықәсазы абри аҩызаҵәҟьа абираҟ асахьа ирхиоит Иакуб Бертран. 1439 шықәсазы ицәырҵуеит Габриел де Валсеква иеиқәиршәаз ахсаала, уи аҿы Себастополис еиҭа иахаргылоуп генуеатәи абираҟ. Ари иаҳәоит генуеаа рымчхара шыӷәӷәахаз атәы, хара имгакәа урҭ рылшарақәа ԥызкуаз аԥсуа ҳәынҭқар имчхара шеиҭашьақәыргылазгьы. Кавказ рнапаҿы аагаразы ақәԥара мҩаԥысуан мчы змаз ҩ-ҳәынҭқаррак рыбжьара – Ҭырқәтәылеи Ирани. Ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра иабзоураны иршеит рымчхара аҳра ахьауаз, рнапаҵаҟа иҟалоз аҭыԥқәа. Убас Ҭырқәтәыла анапаҵаҟа иҟалеит Мраҭашәаратәи Кавказ зегьы, Аԥсынгьы убрахь иналаҵаны. Абри инаркны Аԥсны Ҭырқәтәыла иампыҵанархаларц иалагоит (уи аҵыхәанӡа анагара шзалымшазгьы). 1571 шықәсазы Аҟәа ицәырҵуеит амзаҿа зну аҭырқәа бираҟ ҟаԥшь. 1578 шықәсазы Себастополис аҭырқәа ир иртәеит. Уи атәы рҳәоит ақалақь аҩныҵҟа адамра хаҳәқәа ирну аҩырақәа. 20-тәи ашәышықәса 60-тәи ашықәсқәа рзы аԥсуа поет, Ҭырқәтәылатәи аҵарауаҩ [[Беигәаа, Омар Баирам-иԥа|Омар Беигәа]] иԥшаауеит Стамԥылтәи архив Ҭоԥканы аҟны ажәытә сахҭан хсаалақәа рыхҳәаа – аҭырқәа хсаалаҩҩы Ҳаџьы Абуласан (мамзаргьы Ҳаџьы Ебульхассан) ихсаалақәа. Иара абри ашықәсан 1578 шықәсазы ақалақь иаха-иргылоит амзаҿақәа хԥа рсахьа зну абираҟ еиқәаҵәа. Ақалақьгьы хьӡыс иарҭеит Сухум-кале. == XIX шәышықәса == [[Афаил:Flag of the Mountain Republic.svg|мини|225x225пкс|"Ашьхаруаа рреспублика" абираҟ]] [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи аимпериа]] анхыбгала анаҩс Аԥсны зҽеидызкылаз Кавказ ашьхарыуа жәларқәа Реидгылеи Алада-Мрагыларатәи Аидгылеи иалалеит. 1918 шықәса лаҵарамза 11 рзы Баҭым имҩаԥысыз жәларбжьаратәи аҭынчратә конференциаҿы иаԥҵан “Ашьхарыуаа рреспублика”. Даӷьысҭани, Ачечен-Игәуштәи, Ауаԥстәыла, Аҟабарда тәыла, Аҟарач-балкартә тәылақәа реиԥш ари афедерациа иалалеит Аԥсынгьы. Абасала, еиҭашьақәыргылан 1864 шықәсазы ихырбгалаз Аԥсуа ҳәынҭқарра. Ашьацԥшәи ашкәакәеи еиҭныԥсахло инашьҭу быжь-цәаҳәак (ашьацԥшшәы змоу ԥшьба, ашкәакәақәа хԥа) Кавказ ажәларқәа рыхдырраҿы аԥсылманреи (ашьацԥшшәы) ақьырсианреи (ашкәакәа) реи-нырнаалара, реиҿамгылара иадыргоуп. Аԥсны, ижәытәӡоу қьырсиан тәылак аҳасабала егьырҭ аҩ-тәылак (Ауаԥстәылеи Ҟабардеи) надкыланы, Ашьхарыуаа р-Республика абираҟ аҿы цәаҳәа шкәакәала иарбан. Ашьхарыуаа р-Республика Ҭырқәтәыла иазханаҵеит, уи шықәсык ауп нҵырас иаиуыз. [[Зураб Шервашиӡе]] аҳра аниуаз аԥсуаа изныкымкәа аҭырқәцәа Аҟәа иалырцарц иалагахьан, аха аҵыхәтәан, урҭ ара еиҭа аҽышьақәырӷәӷәара рылшеит. Аҭырқәцәа Зураб днықәганы, XVIII–тәи ашәышықәсазы 80-тәи ашықәсқәа раан амчраҿы инеиз Қьелешьбеи Чачба иаҳра азхарҵеит. Қәҿиарала имҩаԥигаз аибашьра ашьҭахь аҭырқәа ир ржәыларақәа аанкыланы, Қьелешьбеи Аԥсны аҳәаақәа еиҭашьақәиргылеит. Уи ицирхыраауан бџьарла, аҳәала, кьарахәла ибзианы иеибыҭаз абжьаратә аамсҭцәеи анхацәа “цқьақәеи”. Еснагь аибашьра иазыҟаҵаз ар рхыԥхьаӡара наӡон 500-ҩык рҟынӡа. Аибашьразы ашәарҭа аныҟаз Қьелешьбеи аамҭа кьаҿк ала илшон бџьарла еиқәных 25 нызықьҩык ар рыргылара. Уи иман артиллериеи, аҽsуааи, иӷәӷәаз амшын ари (аӡсҭар). 600- ҩык рыҟнынӡа аҳәынҭқар ишхәар (галер) иааԥмырҟьаӡакәа Баҭым инаркны Анаԥанӡа Амшынеиқәа аԥшаҳәа рыхьчон, насгьы Ԥуҭи Баҭыми рбаашқәа хылаԥшҩыс иахагылаз иара иашьеиԥацәа, Чачаа ракәын. Қьелешьбеи ихаан, иара иԥеиҳаб Асланбеи ианиасакьаҳәамҭаз, [[Аԥсны|Аԥсни]] Аҟәеи ирхагылан абри абираҟ. Аԥсны Османтәи Ҭырқәтәылеи Аурыс ҳәынҭқари рполитикатә интересқәа ирыҵаркит. Иалагеит аурыс-аҭырқәа еибашьра, аурыс-кавказтә еибашьра, уи иахҟьаны ажәлар арыцҳара инҭагылеит. Иҟалеит амҳаџьырра. Кавказтәи аибашьра анеилга ашьҭахь мызкы анааҵ, 1864 шықәса рашәарамзазы аҳра зуаз аурыс имчра [[Аԥсҳара|Аԥсуа аҳра]] хнарбгалан, иқәнаргылеит “аамҭалатәи жәлар-русбарҭа”. Абри инаркны Аԥсны Урыстәылатәи аимпериа Аҟәатәи арратә ҟәша ҳәа ахьыӡ ԥсахын. 1866 шықәса ԥхынгәымза 26 рзы Лыхны ақыҭа имҩаԥысуаз быжь-нызықьҩык злахәыз жәлар реизараҿы аԥсуа жәлар ықәгылеит аурыс иколониалтә политика иаҿагыланы. Уи иамҽханакит Калдахәара ақыҭа инаркны Ҵабал, Дал, Аҟәа. 20 нызықьҩык рҟынӡа абџьар кны игылт. Ахыҵхырҭақәа рыҟны ишарбо ала, ажәлар реизараҿы ицәырган абираҟқәа. Убас, Аҟәа Баалоу ашьхаҿы абџьар шьҭыхны иқәгылаз рахь иааргеит “аамысҭа” бираҟқәеи “анхацәа” рбираҟқәеи ҳәа изышьҭаз. Анхацәа рбираҟ икын Гәмаа ақыҭантәи Џьыгра Аҩӡба. Изларҳәо ала, ари абираҟ ҟаԥшьын, аҳәа асахьа қәҵаны ианын. == XX шәышықәса == 1921 шықәса хәажәкырамза анҵәамҭазы Никәала Ақырҭаа напхгара зиҭоз аԥсуа отриад 9-тәи Ар Ҟаԥшьаа рыцхыраарала абџьар шьҭыхны ԥсоу ахықәан Қырҭтәыла аменшевиктә еиҳабыра рыр иаҿагылеит. Аԥхьа игылан “Кьаразаа”... Хәажәкырамза 4 рзы Аҟәа ахы иақәиҭтәын. Анаҩс, Очамчыреи Гали – Аԥсны ахьынӡанаӡааӡо Асовет мчра шьақәыргылан. Баҭым имҩаԥысит Кавказбиуро Ацентртә Комитет аҭакзыԥхықәу аусзуҩцәа злахәыз аизара – аилацәажәара. Ара Аԥсны аиҳабыра “ихьыԥшым ареспублика” Аԥснытәи ССР аԥҵаразы иҟарҵаз ажәалагала рыдыркылеит. Хәажәкырамза 31 рзы Аԥсны Аревком Ленини егьырҭ асоветтә республикақәа зегьи адырра рырҭеит Аԥсны советтә республиканы ишрылаҳәаз атәы. 1922 шықәса жәабранмзазы имҩаԥысит Аԥсны Асоветқәа I Реизара ду. Ара ишьақәырӷәӷәан Қырҭтәылеи Аԥсни рыбжьара “ҷыдалатәи аидгыларатә еиқәшаҳаҭра”. Қырҭәыла Аԥсны иақәыӷәӷәо ишалагазгьы, ари аиқәшаҳаҭраҿы аҩ- республикак рзинеиҟарара арбахеит. 1922 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Аԥснытәи ССР ахаҭарнак инапы аниҵеит ССР Аидгыла ашьақәгыларазы Аиқәшаҳаҭра. 1924-25 шықәсазы ишьақәырӷәӷәан Аԥснытәи ССР Агерби Афлаги. === Асоветтәи период === 1931 шықәса жәабран мзазы Сталини Бериеи, Орџьоникиӡеи уҳәа “ирыбзоураны” Аԥсны Асоветтә Қырҭтәыла иалаҵан автономиак аҳасабала. Ари аԥсуа ҳәынҭқарра анаԥыххаз аамҭазоуп, абызшәа ахархәара азин ыҟамызт, активла аԥсуа жәлар ассимилиациа рзура апроцесс мҩаԥысуан (Қырҭтәыла еиуеиԥшым арегионқәа рыҟнытә ақырҭқәа ааганы Аԥсны индырхон), иԥсахын атопонимика, аԥсуа жәлар даҽаџьарантә иааз жәларуп ҳәа рылаҳәаны, рыԥсадгьыл аҿы изинданы иҟаҵан. Аԥснытәи аобкоми Қырҭтәыла ацентртә комитети рхыбрақәа рҿы Аԥсны икнаҳан амаганеи ажьаҳәеи, “ижәҩанԥшшәу ацәаҳәа зылдаз амра” асахьеи зныз абираҟ ҟаԥшь. Ашьҭахь урҭ рыҵаҟа “Аԥсны АССР” ҳәа ианҵан. ХХ–тәи ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭази 90-тәи ашықәсқәа рылагамҭази Аԥсны амилаҭ – хақәиҭратә ҵысра аан иазгәаҭоуп (Аԥсны аҳәынҭқарратә статус архынҳәра иасимволхаз) анапы асахьа зну абираҟ ҟаԥшь еиҭа ашьақәгылара. 1922 шықәса ԥхынгәымза 23 рзы Аԥсны Иреиҳаӡоу асовет иаднакылеит асимволика ҿыци Аԥсны Ареспублика ҳәа ахьӡи. Абираҟ авторс дамоуп Валера Гамгьиа. Абираҟ: аурыла ианҵоуп ҭбаарыла еиҟароу ашьацԥшшәи аԥшшәы шкәакәеи змоу, еиҭныԥсахло быжь-цәаҳәак. Урҭ рахьтә 4 шьацԥшшәуп, 3 шкәакәоуп. Ахәы инадкыланы арымарахьтәи акәакь аҿы хыхьла иануп иҟаԥшьыхәхәароу акьакьҭаиаша, зышәагаа абираҟ аура иадкыланы 0,38 иаҟароу, аҭбаара ах-цәаҳәак еидкыланы иаҟароу. Иҟаԥшьыхәхәароу акьакьҭаиаша агәҭаны аҩадаҟа ахы рханы иануп арӷьа напы иатәу иаарту анапсыргәыҵа шкәакәаны. Анапсыргәыҵа ахыхь иаакәыршаны хә-кәақьҭак змоу быжь-иаҵәа шкәакәак ануп. Зыҵа ҟаԥшьу иаарту анапсыргәыҵа шкәакәа – Аԥсны Аҳәынҭқарра иасимволуп. Иара Аԥсуа ҳәынҭқарра (VIII-X–тәи ашәышықәсақәа) ахаан ишьақәгылеит. 12 шәышықәса аҵанакуеит. Ари аҩыза абираҟ асахьа ануп генуеатәи амшын хсаалақәа рҿы 13-тәи 14–тәиашәышықәсақәа рзы. Анапсыргәыҵа шкәакәа зну иҟаԥшьыхәхәароу абираҟ абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы Аԥсны иахьатәи аҳҭнықалақь Аҟәа аҭыԥаҿы ишьҭаз ақалақь Себастополис иахашәыршәыруан. Анапсыргәыҵа ахыхь иаакәыршаны ианҵоу хә-кәақьҭак змоу аеҵәақәа быжьба – Аԥсны ихадароу аҳаблақәа быжьба ирдыргоуп: Саӡен (Џьигеҭиа), Бзыԥ, Гәмаа, Абжьыуа, Самырзаҟан, Дал-Ҵабал, Ԥсҳәы-Аибӷа. Убри аан абираҟ ашәагааи, аеҵәақәа рхыԥхьаӡареи, ашьацԥшшәи аԥшшәы шкәакәеи змоу ацәаҳәақәа реиҭныԥсахлара уҳәа, Нхыҵ Кавказтәи Ареспублика (Ашьхарыуаа р-Республика ҳәа изышьҭоу) аҭоурыхтә бираҟ аҷыдарақәа угәаладыршәоит. == Иахьатәи аамҭа == Иеиуеиԥшым аамҭақәа раан атәым қәылаҩцәа изныкымкәа Аԥсны дара рбираҟ ахаргылара шрылшозгьы, аԥсуаа ашәышықәсақәа иргәылганы еиқәырханы иааргон рхатә символқәа... Аҳәынҭқарреи уи адыргақәеи, иаҳҳәап, аҳәынҭқарратә бираҟ, цәырҵуеит ажәлар рмилаҭтә хдырра аҩаӡара акырӡа ианышьҭыҵлак, иара убас ажәлар акны аҽеидкылара анрылша, аҭоурыхтә ԥеиԥш агәра рго ианыҟала. Аԥсуа жәлар абарҭ аетапқәа зегьы ирхысит, уажәы иааиз аамҭа ҿыц ашә инылагылеит, ауаатәҩса рҭоурых иагәылганы иаанагоз амҩа ԥхьаҟа иацҵо. Ҳара ҳбираҟқәа –хьӡи-ԥшеи змоу ҳабацәеи ҳабдуцәеи ҳареи аимадара ҳабжьазҵо иԥшьоу дыргақәоуп. Аԥсуа бираҟқәа зықьҩыла ҳабиԥарақәа ршьеи рыԥхӡашеи рхьыршоуп! Зқьышықәсала аԥсуа анацәа рыхшара ирықәныҳәаны идәықәырҵон, аӷа иҿагыланы ақәԥараҿы хьӡи-ԥшеи рыманы Аиааира ргаразы. Урҭ ҭахон ԥхьаҟатәи аԥсҭазааразы, иахьатәи амш азы – Аԥсуа баагәара Ду амҵан, Трахеии Ҵабали рымҵан византиаа ианрабашьуаз, Анаҟәаԥиа ашьапаҿы арабцәа ианрабашьуаз, Аҟәа абаа азааигәара аҭырқәцәа ианрабашьуаз, Афон Ҿыци, Драндатәи аныхабааи рымҵан ақырҭуа қәылаҩцәа ианырҿагылаз, актәи аҩбатәи адунеитә еибашьраҿы Европа иеиуеиԥшым атәылақәа рыҟны, мраҭашәаратәи мрагыларатәи аганқәа рҿы 1992-1993 шықәсқәа раан... Имариам урҭ ҳҭоурых ду иагәылоу ахҭысқәа зегьы реиқәыԥхьаӡара, Аԥсуа еибашьҩы иԥсҭазаара ахҭынҵаны иахьатәи амш ахьихьчаз. Леони, Қьелешьбеии, Нестори, Владислави рыр ирылҵыз, аамҭақәа, азқьышықәсақәа зегьы Реибашьҩы. Хашҭра рықәым ҳаԥсадгьыл ахақәиҭра зхы ақәызҵаз Аԥсны аҵеицәа! Ауаатәҩса рҭоурых иақәлоуп ҳажәлар знысыз амҩа. Имариам, ҳажәлар зну амҩа, иахьагьы ԥсахра ақәӡамкәа иаарту анапсыргәыҵа асимвол имҩақәҵаганы изку. Иахьа – насыԥ зцыз ари адырга аҭоурых аҿы аиаша ашьақәгылара иасимволхеит. Абасала, азқьышықәсақәа рнаҩсгьы анапы асимвол ҳажәлар еиқәырханы иаанагоит. Уи ҳаԥхьаҟа аиааира ҿыцқәа рахь ирыԥхьоит! ==Азхьарԥшқәа== *[https://web.archive.org/web/20250120101747/http://era-abkhazia.org/news/abaza.php?elem=2314] [[Акатегориа:Аԥсны Аҳәынҭқарра асимволқәа]] [[Акатегориа:Абираҟқәа]] st9vmmjy38m62jf8deno8mu9pc073rq Венера 0 3881 176568 172626 2026-11-07T23:37:57Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176568 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Венера|Венера (мифологиа)}} {{Акарточка Апланета | ахьӡ = Венера | асимвол = Venus symbol (bold).svg | bg = #CCbb99 | ахкы = апланета | асахьа = Venus_from_Mariner_10.jpg | асахьа ашәагаа = 280 | асахьа ахҵара = Венера иубарҭоуи аультрафиолеттәи лашараҿы, [[Автоматическая межпланетная станция|АПС]] «[[Маринер-10]]», жәабранмза 7, 1974 шықәсазы иҭнахыз | аепоха = J2000.0 | аперигели = 107 476 259 км<br>0,71843270 [[Астрономическая единица|а.ц.]] | афели = 108 942 109 км<br>0,72823128 [[Астрономическая единица|а.ц.]] | аҵәҩанбжа ду = 108 208 930 км<br>0,723332 [[Астрономическая единица|а.ц.]] | аексцентриситет = 0,0068 | асидертә период = 224,701 [[Сутки#Международная система единиц (СИ)|мшыҵх]]<ref>{{Cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html|title=Venus Fact Sheet|author=David R. Williams|date=2018-09-27|publisher=NASA|lang=en|access-date=2020-07-16|archive-date=2018-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180511140851/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html|url-status=live}}</ref> | асинодтә период = 583,92 мшыҵх | аорбитатә ццакыра = 35,02 км/с | аорбита анаара = 3,86° (амратә екватор иаҿырԥшны); 3,39458° (аеклиптика иаҿырԥшны); 2,5° (аинварианттә ҟьаҟьара иаҿырԥшны) | иҩеиуа аиқәҳәала акыдхалара = 76,67069° | аперицентр аргумент = 54,85229° | амҩанызақәа = [[Спутники Венеры|нет]] | абжьаратәи арадиус = 6051,8 ± 1,0 км<ref name="Archinal_2011"/> 0,9499 дгьылтә | ақәӡара = 4,60{{e|8}} км²<br>0,902 дгьылтә | аҭаӡара = 9,38{{e|11}} км³<br>0,857 дгьылтә | акапан = 4,8675{{e|24}} кг<ref name="nssdc"/><br>0,815 дгьылтә | ажәпара = 5,24 г/см³<ref name="nssdc"/> | зхы иақәиҭу акаҳара аццакра = 8,87 м/с²<br>0,904 [[Ускорение свободного падения|g]] | актәи акосмостә ццакыра = 7,328 км/с | аҩбатәи акосмостә ццакыра = 10,363 км/с | аҵәира аццакра = 6,52 км/сааҭ | аҵәира апериод = 243,023±0,002 мшы<ref>{{статья|заглавие=Rotation period of Venus estimated from Venus Express VIRTIS images and Magellan altimetry|том=217|номер=2|страницы=474—483|bibcode=2012Icar..217..474M|doi=10.1016/j.icarus.2011.09.026|язык=en|тип=journal|автор=Mueller, N. T.; Helbert, J.; Erard, S.; Piccioni, G.; Drossart, P.|год=2012|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|issn = 0019-1035}}</ref> | аҵәҩан анаара = 177,36°<ref name="nssdc"/> | прямое восхождение = 18ш 11м 2с<br>272,76°<ref name="Archinal_2011"/> | склонение = 67,16°<ref name="Archinal_2011"/> | альбедо = 0,67 (агеометриатә), 0,77 (Бонда)<ref name="nssdc" /> | иубарҭоу аеҵәатә ҳаракыра = −4,6<ref name="nssdc" /> | угловой диаметр = {{nowrap|9,7"–66,0"}}<ref name="nssdc" /> | аԥхарра хыхьтәи = 737К<ref name="nssdc"/><ref name="compare">{{cite web|title=Space Topics: Compare the Planets: Mercury, Venus, Earth, The Moon, and Mars|publisher=Planetary Society|url=https://www.planetary.org/topics/compare_the_planets/terrestrial.html|url-status=dead|access-date=2007-04-12|archive-url=https://www.webcitation.org/616VoDl1i?url=https://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html|archive-date=2011-08-21}}</ref>(464°C) | ақәыӷәӷәара = 9,3 МПа (93 бар) | аилазаара = ~96,5% а[[Оксид углерода(IV)|рацәари адиоксид]] (CO<sub>2</sub>)~3,5% [[азот]] (N<sub>2</sub>)0,018% а[[Оксид серы(IV)|тыҩша адиоксид]] (SO<sub>2</sub>)0,007% [[аргон]] (Ar)0,003% а[[Аӡы|ӡы афақь]] (H<sub>2</sub>O)0,0017% а[[Оксид углерода(II)|рацәари амонооксид]] (CO)0,0012% а[[гелий|гели]] (He)0,0007% а[[неон]] (Ne) а[[хлороводород|хлорӡри]] ашьҭақәа (HCl), а[[фтороводород|фторӡри]] (HF), а[[криптон]] (Kr), а[[ксенон]] (Xe), уҳәа убас иҵегьы. | атмосфера-ref = <ref name="ESS_2014_Venus_atm"/> | асахьа ашәагаа = 270px | приплюснутость = 0 }} '''Венера''' — [[Солнечная система|Амратә система]]ҿы [[Амра|Амра]] ацәыхарарала аҩбатәи, насгьы шәагаала афбатәи аҭыԥ ааннакылоит, [[Меркури|Меркури]]и, [[Адгьыл|Адгьыл]]и, [[Марс]]и ирыцны, [[планеты земной группы|адгьылтә планетақәа ргәыԥ]] аҭаацәара иаҵанакуеит. [[Древний Рим|Ажәытәӡатәи римтәи]] абзиабара анцәахәы [[Венера|Венера]] лыхьӡ ахҵоуп<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Venus-planet|title=Venus|website=Encyclopædia Britannica|access-date=2019-07-26}}</ref>. Аҟазшьақәа жәпакы ирыхҟьаны — иаҳҳәап, акапан, ашәагаа — Венера Адгьыл «аеҳәшьа» ҳәа иԥхьаӡоуп<ref>{{книга|автор=Галкин И. Н.|заглавие=Внеземная сейсмология|год=1988|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|место=М.|серия=[[Планета Земля и Вселенная]]|isbn=502005951X|страниц=195|тираж=15000|страницы=165}}</ref>. Венера ашықәс 224,7 дгьылтә мшы иаҟароуп. Иара Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы рҟынтәи иреиҳау [[период вращения|аҵәира аамҭа]] амоуп (бжьаратәла 243 дгьылтә [[Сутки|мши-ҵхи]] раҟара, 243,0212 ± 0,00006 мшыҵх<ref>{{cite web|url=https://ftimes.ru/285422-astronomy-utochnili-znachenie-dliny-dnya-na-venere.html|title=Астрономы уточнили значение длины дня на Венере|author=Сергей Кузнецов|website=Ftimes.ru|date=2019-10-21}}</ref>) насгьы апланетақәа реиҳарак рыҵәира ахырхарҭа иаҿагыло ахырхарҭала иҵәиуеит. Венера ԥсабаратә [[Спутник (космос)|мҩанызақәа]] амам. Адгьыл ажәҩан аҿы лашарала Венера Амреи [[Амза|Амзеи]] рышьҭахь ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит. Иара арлашара [[Видимая звёздная величина|иубаратәы иҟоу аеҵәатә ҩаӡара]]нӡа инаӡоит −4,6<sup>м</sup>, насгьы уахынла иубарҭоу [[Тень|агагақәа]] рыҟаҵаразы иазхартә иҟоуп. Венера уарла-шәарла ҽынлагьы блала ианубарҭахо ҟалалоит{{Аиасра|Астрономиатә ҟазшьарбақәа}}. Венера 96% инареиҳаны [[Углекислый газ|аҵәыҵәри адиоксид]] ала ишьақәгылоу [[Атмосфера Венеры|атмосфера]] жәпа амоуп. Апланета ахҟьаҿы иҟоу [[Атмосферное давление|атмосфератә қәыӷәӷәара]] Адгьыл аҿы иҟоу аасҭа 92-нтә еиҳауп, насгьы инықәырԥшшәа 900 метра аҵаулараҿы иҟоу аӡы ақәыӷәӷәара иаҟароуп. Ақәыӷәӷәара ҳаракы иахҟьаны, атмосфера аҿықә азааигәара иҟоу арацәари адиоксид уажәшьҭа ирчӡам, аха агрегациатә ҭагылазаашьала [[Сверхкритический флюид|суперкритикатә ӡ]]уп, убри аҟнытә атмосфера ари ахәҭа асуперкритикатә ҵәыҵәри акарбон ала иҟоу «ӡыбжа-газбжатә» океануп. Венера аҿықә абжьаратәи аԥхарра 735 K (+462°C) ауп, убри аҟнытә Амратә системаҿы иара зегь реиҳа ицоу планетоуп, Меркури Амра еиҳа ишазааигәоугьы. Венера ӷәӷәала аныԥшратә цәаҩақәа змоу аԥҭақәа рыла ихҟьоуп, уи абзоурала апланета ахҟьа ишиашоу иубарҭаӡам. Ахҟьаҿы аҳауа аԥхарра ҳаракы [[Парниковый эффект|аԥхарратә еффект]] иахҟьоит{{Аиасра|Атмосфера}}. Ажәҩан аҿы зегь реиҳа илашо аобиектқәа иреиуаны, Венера ауаатәыҩсатә культураҿы акыр зҵазкуа элементны иҟалеит{{Аиасра|Акультураҿы}}. Ари раԥхьатәи апланета ауп, аҩбатәи азқьышықәса алагамҭазы ажәҩан аҿы зныҟәара гәаҭахаз. Адгьыл зегь реиҳа иазааигәоу апланета аҳасабала, Венера зааӡатәи [[Освоение космоса|апланетабжьаратәи аҭҵаарақәа]] рзы хықәкы хадас иҟан. Иара убасгьы ари раԥхьатәи планетоуп, зааигәа-сигәа Адгьыл аҿы иҟоу акосмостә ӷба («[[Маринер-2]]», 1962 шықәсазы) неиз, насгьы уи ахҟьа иқәтәаз («[[Венера-7]]», 1970 шықәсазы). Венера аԥсҭҳәа жәпақәа ирыхҟьаны иубарҭоу алашарала уи аҿықә абара залшом, убри аҟнытә ас еиԥш иҟоу уи аҿықә ахсаалақәа 1991 шықәсазы [[Магеллан (космический аппарат)|акосмостә ӷба «Магеллан»]] Венера азааигәара аорбита ианҭала ашьҭахь ауп ианыҟалаз, уи Венера аҿықә хаҭабзиара ҳаракыла арадиолокациатә ҭҵаарақәа мҩаԥнагеит. Венера аҿықәан еиҳа иуадаҩу аусқәа рынагӡара иазку апроектқәа ыҟоуп, [[планетоход|апланетаныҟәагақәа]] рхархәаралагьы уахь иналаҵаны, аха урҭ Венера ахҟьаҿы иҟоу аҭагылазаашьа уадаҩқәа рԥырхагоуп{{Аиасра|Аҭоурых аҭоурыхҭҵаара}}. == Азеиԥш дырраҭара == [[Файл:Venus_Rotation_Movie.gif|мини|Игьежьуа Венера амодель]] Венера Амреи абжьаратәи рыбжьаӡара 108 миллион [[Километр|км]] (0,723 [[Астрономическая единица|AU]]) ыҟоуп. Венера инаркны Адгьыл аҟынӡа абжьаӡара 38 инаркны 261 миллион км рҟынӡа аҽаԥсахуеит. Уи [[орбита|аорбита]] агьежь иазааигәоуп — [[эксцентриситет|аексцентриситет]] 0,0067 мацара ауп. Амра аакәырша аҵәира аамҭа 224,7 дгьылтә мшқәа ираҟароуп; абжьаратәи аорбитатә ццакыра — {{s|35 км/с}}. Аорбита [[эклиптика|аеклиптикатә]] ҟьаҟьарахь анаара 3,4° ауп. Венера шәагаала Адгьыл даара иазааигәоуп. Апланета арадиус 6051,8 км ыҟоуп (Адгьыл аҟынтәи 95%), акапан 4,87{{e|24}} кг (Адгьыл аҟынтәи 81,5%), абжьаратәи аилаӷәӷәара — 5,24 г/см³. [[Ускорение свободного падения|Зых иақәиҭу акаҳара аццакра]] {{s|8,87 м/с²}} ыҟоуп, [[вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] — {{s|10,36 км/с}}<ref name="nssdc"/>. Венера [[Планеты земной группы|Адгьыл еиԥшу]] апланета ҳәа иахәаԥшуеит, зны-зынлагьы «Адгьыл аиаҳәшьа» ҳәа азырҳәоит, избан акәзар урҭ аҩ-планетак шәагаалеи еилазааралеи еиԥшуп<ref name=":0">{{Cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/venus/overview|title=Venus|website=NASA Solar System Exploration|access-date=2021-12-26|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019035311/https://solarsystem.nasa.gov/planets/venus/overview/|url-status=live}}</ref>. Аха аҩ-планетак рҿы иҟоу аҭагылазаашьақәа даараӡа еиԥшым<ref name=":0" />. Адгьыл еиԥшу апланетақәа рҟынтә зегь реиҳа ижәпоу Венера [[Атмосфера|атмосфера]] еиҳарак [[Диоксид углерода|аҵәыҵәри адиоксид]] ала ишьақәгылоуп. Апланета аҿықә зегьы [[Серная кислота|атыҩшатә ҵәыҵәра]] [[облака|аԥҭақәа]] ирҵәахуеит, урҭ [[Видимое излучение|иубаратәы иҟоу алашара]]ҿы иалԥшӡом. Венера аԥсҭҳәа жәпақәа рыҵаҟа иҟоу азы аимак-аиҿакқәа XX-тәи ашәышықәсазы иҟан. Убри аамҭазы [[атмосфера Венеры|Венера атмосфера]] [[Дециметровые волны|дециметрк иҟоу арадио цәқәырԥақәа]] рзы иҵәцоуп, урҭ рыцхыраарала апланета [[рельеф|арелиеф]] ҭҵаахеит<ref>{{статья|автор=Ржига О. Н.|часть=Радиолокационная астрономия|заглавие=Физика космоса: Маленькая энциклопедия|год=1986|ответственный=Редкол.: [[Сюняев, Рашид Алиевич|Р. А. Сюняев]] (Гл. ред.) и др|издание=2-е изд|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|тираж=70000|страницы=552—559|страниц=783|ссылка=http://www.astronet.ru/db/FK86/|archive-date=2022-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401053637/http://www.astronet.ru/db/FK86/}}</ref>{{rp|554}}. [[Файл:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|left|Аиҿырԥшратә шәагаақәа (армарахьтә арӷьарахь) [[Меркури|Меркури]], Венера, [[Адгьыл|Адгьыл]], [[Марс]] ртәы]] Венера аҿы иҟоу [[Атмосферное давление|атмосфератә қәыӷәӷәара]] Адгьыл аҿы иҟоу атмосфератә қәыӷәӷәара аасҭа 92-нтә еиҳауп. Иҳаҩсыз 22 шықәса ирылагӡаны Венера аҿықә инҭырҳәыцааны ахсаалаҟаҵарақәа мҩаԥган — ҷыдала [[Магеллан (космический аппарат)|«Магеллан» апроект]] ала. Венера ахҟьаҿы еилыкка иубаратәы иҟоуп [[вулканизм на Венере|авулкантә усура]] адыргақәа, насгьы атмосфера [[Сера|атыҩша]] алоуп. Венераҿы авулкантә усура иахьагьы ишымҩаԥысуа ала адыргақәа ыҟоуп<ref>{{статья|автор=Filiberto J., Trang D., Treiman A. H., Gilmore M. S.|заглавие=Present-day volcanism on Venus as evidenced from weathering rates of olivine|ссылка=https://advances.sciencemag.org/content/6/1/eaax7445|издание=Science Advances|год=2020|месяц=1|число=03|том=6|номер=1|doi=10.1126/sciadv.aax7445|язык=en|archive-date=2020-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200525221621/https://advances.sciencemag.org/content/6/1/eaax7445/}}</ref>. Уамашәа иубаратәы [[Ударный кратер|акратерқәа]] рхыԥхьаӡара амаҷра Венера ахҟьа шқәыԥшу атәы аҳәоит: уи 500 миллион шықәса раҟара ахыҵуеит<ref name="ESS_2014_Venus_sur" />. Венера аҟны [[Тектоника плит|аплитатә тектоника]] ыҟаӡам (иҟалап, уи [[литосфера|алитосфера]], аӡы ахьыҟам иахҟьаны мыцхәы [[Вязкость|иҷабуазар]], убри аҟнытә иахьынӡахәҭоу еиҭамҵуазар), аха еиҵоу [[Тектоника|атектоникатә]] ҵысрақәа рышьҭақәа рацәоуп<ref name="Basilevsky_2003" />. Венера аҵәҩан иакәшаны игьежьуеит, 177,36° рыла аорбиталтә ҟьаҟьарахь инааны, уи иахҟьаны, аеклиптика [[Полюс эклиптики|аҩадатәи аполиус]] аҟынтәи уанахәаԥшуа, апланета мрагыларахьтә мраҭашәарахь иҵәиуеит, даҽакала иуҳәозар, апланетақәа реиҳарак ахьыҵәиуа ахырхарҭа иаҿагыло ахырхарҭа ала. Зныктәи аҵәҩан акәшара аамҭала 243 дгьылтә мши-ҵхи ираҟароуп<ref name="nssdc" />. Абарҭ аныҟәарақәа реилаҵара апланетаҿы амратә мшы аҵакы 116,8 дгьылтә мшқәа ираҟаранатәуеит<ref name="Venus">{{cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/625665/Venus|title=Venus|first=Steven W.|last=Squyres|author-link=Steven W. Squyres|website=Encyclopædia Britannica Online|date=2016|access-date=2016-01-07|archive-date=2015-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430000949/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/625665/Venus|url-status=live}}</ref>. Венера адгьыл иаҿырԥшны 146 мшы рыла аҵәҩан иаакәыршаны зныктәи ареволиуциа ҟанаҵоит, насгьы [[синодический период|асинодтә аамҭа]] 584 мши-ҵхи ираҟаароуп, даҽакала иуҳәозар, ԥшьынтә еиҳауп<ref group="комм.">Адгьыл аҵәира акәакьтә ццакыра 0,986 градус/ҽны, Венера аҵәира 1,481 градус/ҽны. Аҵыхәтәантәи акәакьтә ццакыра 2,467 градус/ҽны. Мамзаргьы аикәагьежьра — 145,92 мшыҵх.</ref><ref name="nssdc" />. Убри аҟнытә, ҵаҟатәи еилалара цыԥхьаӡа (даҽакала иуҳәозар, Адгьыл иахьынӡауа ианазааигәахо аамҭазы) Венера Адгьыл ахь еснагь ганкахьала иԥшуеит. Макьаназы идырым, ари машәыршақәа иҟалоу, мамзаргьы Адгьыли Венереи рыбжьара [[Приливные силы|аӡхаларатә еинырра]] аус ауа. == Венера Амратә системаҿы == === Астрономиатә ҟазшьарбақәа === Венера — лашарала Амреи [[Амза|Амзеи]] рышьҭахь [[Адгьыл|Адгьыл]] ажәҩан аҿы ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит; уи амҽхак −4,6<sup>м</sup> инаӡоит<ref name="nssdc" />. Венера Адгьыл аасҭа [[Амра|Амра]] еиҳа иахьазааигәоу азы, Амра 47,8° еиҳаны ахаангьы иацәыхарахом (Адгьыл аҿы иҟоу анаԥшҩы изы)<ref group="комм.">Адәахьтәи агьежь аҟны иҟоу ҭыԥк аҟынтәи аҩныҵҟатәи агьежь ахь ахькьысра ҭаҳхуазар, усҟан r/R=sin(a), уаҟа а — агьежь маҷ ахь ицо ахькьысреи ари акәаԥи аҩгьежьыки рыгәҭақәеи ирылсны ицо ацәаҳәеи рыбжьара акәакь ауп. Адгьыл аперигели 147 098 нызқь км ыҟоуп, Венера афели — 108 942 нызқь км. Абри аҟынтәи иаҳбоит Амреи Венереи рыбжьара иреиҳау акәакь arsin (108 942/147 098)=47,8° шакәу</ref>. Убри азоуп Венера амра агылара аламҭалазы, мамзаргьы амра анҭашәалак ԥыҭрак ашьҭахь изубарҭоу, ишаԥу еиԥш уи «шарԥыеҵәа» ҳәа, иара убас «хәылԥыеҵәа» ҳәа иашьҭоуп<ref name="ephemeris">{{cite web|last=Espenak|first=Fred|date=1996|url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/venus2.html#ve2006|title=Venus: Twelve year planetary ephemeris, 1995–2006|website=NASA Reference Publication 1349|publisher=NASA/Goddard Space Flight Center|access-date=2006-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20000817181616/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/venus2.html|archive-date=2000-08-17}}</ref>. [[Файл:Venus-pacific-levelled.jpg|thumb|left|Венера еснагь еиҳа илашоуп зегь раасҭа илашоу аеҵәақәа раасҭа (Амра ада). Ари афотоҿы Венера [[Аокеан ҭынч|Аокеан ҭынч]] аӡқәа рҿы ианыԥшуеит.]] Венера аилкаара мариоуп, избанзар уи еиҳа икәеицеиуа аеҵәақәа раасҭа еиҳа кырӡа илашоуп. Апланета алызкаауа даҽа ҷыдарас иамоу аԥштәы шкәакәа еизада ауп. Венера, [[Меркурий (планета)|Меркури]] еиԥш, ажәҩан аҿы Амра иацәыхараны иадҵуам. [[Элонгация (астрономия)|Аиҵыхраан]], Венера ҳаеҵәа 47° еиҳаны ацәыхарахара алшаӡом<ref name="ephemeris"/>. Меркури еиԥш, Венерагьы шьыжьымҭани хәылбыҽхеи ианубарҭоу аамҭақәа амоуп; ажәытәан [[Фосфор (мифология)|шьыжьтәии]] [[Геспер|хәылбыҽхатәи]] «Венерақәа» еҵәак акәымкәа, еиуеиԥшым еҵәақәоуп ҳәа ирыԥхьаӡон<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&pg=PA307|заглавие=Lore and Science in Ancient Pythagoreanism|издательство=[[Издательство Гарвардского университета|Harvard University Press]]|страницы=307|isbn=978-0-674-53918-1|язык=en|автор=Burkert, Walter|год=1972|access-date=2017-10-05|archive-date=2024-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301160556/https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&pg=PA307#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref>. [[телескоп|Ателескоп]] ала, уи хәыҷызаргьы, иубарҭоуп [[Фазы Венеры|апланета адиск афаза аԥсахрақәа]]. Раԥхьаӡа акәны уи гәеиҭеит 1610 шықәсазы [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]]<ref name="sch1262"/>. [[Файл:2012_Venus_Transit.gif|мини|Венера Амра иахагьежьуеит]] === Амра адиск иқәланы аныҟәара === [[Файл:2004 Venus transit UV.ogv|thumb|left|Венера Амра адиск аҟны. Авидео]] [[Файл:Transit of Venus animation.ogg|thumb|left|Анимациа. Венера аҿықә амодель ҟаҵоуп. Анаҩс — Венера инаркны Адгьыл аҟынӡа иубарҭоу абжьаӡара. Анҵәамҭа — Венера Амра адиск иаҩсны ацара]] {{main|Венера Амра адиск иахысны аиасра}} Венера Адгьыл аасҭа Амра еиҳа иахьазааигәоу азы, Венера Амра адиск [[прохождение (астрономия)|ианхыҵуа]] Адгьыл аҟынтәи иубарҭоуп. Ари аҭагылазаашьаҿы, апланета лашарбага дуӡӡак аҵаҟа диск еиқәаҵәа хәыҷык аҳасабала иааԥшуеит. Аха ари ахҭыс лассы-лассы иҟало акәым: ҩ-шәышықәсаки бжаки рыҩныҵҟа ԥшьынтә иҟалоит — ҩба ԥхынҷкәынмзазы, ҩба рашәарамзазы. Аҵыхәтәантәи ҟалеит рашәарамза 6, 2012 шықәсазы<ref>{{cite web|url=http://cosmiclog.nbcnews.com/_news/2012/06/05/12056397-venus-transit-a-last-minute-guide|last1=Boyle|first1=Alan|title=Venus transit: A last-minute guide|website=NBC News|date=2012-06-05|access-date=2016-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618160933/http://cosmiclog.nbcnews.com/_news/2012/06/05/12056397-venus-transit-a-last-minute-guide|archive-date=2013-06-18}}</ref>. Анаҩстәи ахысра ҟалоит ԥхынҷкәынмза 11, 2117 шықәсазы<ref>{{cite web|last=Espenak|first=Fred|date=2004|url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalog/VenusCatalog.html|title=Transits of Venus, Six Millennium Catalog: 2000 BCE to 4000 CE|website=Transits of the Sun|publisher=NASA|access-date=2009-05-14|archive-date=2019-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502194403/https://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalog/VenusCatalog.html|url-status=live}}</ref>. Венера Амра адиск ала аиасра раԥхьаӡакәны ԥхынҷкәынмза 4, 1639 шықәсазы игәарҭеит англыз астроном [[Хоррокс, Джереми|Иеремиа Хоррокс]]и (иаргьы афеномен аныҟалаша амш заа иҳәахьан) уи иҩыза [[Уильям Крабтри|Уилиам Крабтри]]и. Ахылаԥшрақәа рыбзоурала урҭ ирылшеит Венера ашәагаақәа рыхәшьара аиӷьтәра, насгьы Адгьыл аҟынтәи Амра аҟынӡа иҟоу абжьаӡара раамҭа иақәшәо ииашаны аәьақәыргылара<ref name="UCL-book2">{{книга|автор=Paul Marston|заглавие=Jeremiah Horrocks - young genius and first Venus transit observer|год=2004|язык=en|издательство=University of Central Lancashire|страницы=14—37}}</ref>. Анаҩстәи аиасра рашәарамза 6, 1761 шықәсазы иҟалоит ҳәа иԥхьаӡан, насгьы адунеи астрономцәа зегьы ргәы хыҭхыҭуа иазыԥшын. Адунеи аҿы еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҟынтәи уи ахылаԥшра аҭахын [[параллакс|апараллакс]] аилкааразы, уи абзоурала англыз астроном [[Галлей, Эдмунд|Едмунд Галле]] иаԥиҵаз аметод ахархәарала Адгьыли Амреи рыбжьара иҟоу абжьаӡара еилкаахар ауан<ref name="lom-769">''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 769 (Примечания к работе 9).</ref>. [[Файл:Lomonosov's drawings for his opening of Venus atmosphere 1761.jpg|thumb|right|[[М. В. Ломоносов|М. В. Ломоносов]] иҭыжьымҭа «Венера Амраҿы ацәырҵра...» аҟынтә. 1761]] Ари аиасра ахылаԥшрақәа мҩаԥган 40 ҭыԥ рҟны 112-ҩык алархәны. Урыстәыла адгьылҵакыраҿы урҭ реиҿкаара инапы алакын [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Уасил-иԥа Ломоносов]]. Уи иџьабаа иалҵшәаны иҟалеит [[Попов, Никита Иванович|Никита Иуан-иԥа Попов]] [[Иркутск|Иркутск]]ҟа, [[Румовский, Степан Яковлевич|Сҭеԥан Иаков-иԥа Румовски]] [[Новоселенгинск|Селенгинск]]ҟа аекспедициақәа рахь рдәықәҵара. Иара убасгьы уи илшеит Санкт-Петербургтәи Академиатә обсерваториаҿы [[Красильников, Андрей Дмитриевич|Андреи Дмитри-иԥа Красильников]]и [[Курганов, Николай Гаврилович|Николаи Гаврил-иԥа Курганов]]и ралахәхарала ахылаԥшрақәа реиҿкаара, уи адиректор [[Эпинус, Франц Ульрих Теодор|Франц Епинус]] аурыс ҵарауаа ахылаԥшрақәа рахь рынашьҭра шиҭахымызгьы. Ахылаԥшыҩцәа дҵас ирымаз Венереи Амреи реиқәшәара аамҭа икылкааны азгәаҭара акәын — рдискқәа рыҵкарқәа лабҿаба реихькьысра<ref name="lom-769" />. Ломоносов ихаҭа, афеномен афизикатә ган зегь реиҳа аинтерес змаз, иҩнатә обсерваториаҿы ихьыԥшым ахылаԥшрақәа мҩаԥигон. Иара ҷыдала ахшыҩзышьҭра риҭеит аконтактқәа ирыцыз аоптикатә еффектқәа, урҭ рыӡбахә иҳәеит аусумҭа «Венера Амраҿы ацәырҵра, Санкт-Петербургтәи Аҭҵаарадыррақәа римператортә Академиаҿы лаҵарамза 26, 1761 шықәсазы игәаҭаз» аҟны, урысшәала икьыԥхьыз ԥхынгәымза 4, 1761 шықәсазы, иара уи ашықәсан нанҳәамзазы анемец бызшәахьы еиҭагаз<ref>''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 767—768 (Примечания к работе 9).</ref>. Еффектк ҟалеит Венера адиск раԥхьаӡакәны Амра адиск иалакьысаанӡа: «... ҳаззыԥшыз аҭалара амратә ҵкар еилкаамхеит, насгьы ԥыҭрак еиқәтәеит»<ref name="lom-367">''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 367.</ref>. Аеффект еиҭаҟалеит Венера амратә диск ианацрыҵуазгьы: «... Венера ашьҭахьтәи аҵыхәа Амра аҵыхәтәантәи акьысра аҭыҵырҭаҿыҵәҟьагьы иара убас маҷк еиҟәыҭханы амратә ҵкар еилкааӡамкәа иҟан». Ломоносов ихаҭа ари аеффект «Венера атмосфера амратә регион ахь аҭалара» иадҳәалоуп ҳәа иԥхьаӡеит<ref name="lom-368">''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 368.</ref>, аха [[Лазарев, Александр Иванович (физик)|Александр Иван-иԥа Лазарев]] 1978 шықәсазы иҳәеит уи зыхҟьо Венера атмосфера аҟынтәи Амра асаркьатә ныԥшылара шакәу, ачараазратә кәакь анмаҷу иҟало<ref name=":2">{{Статья|автор=[[Лазарев, Александр Иванович (физик)|Лазарев А. И.]]|заглавие=Второе «явление Ломоносова»|год=1978|язык=ru|издание=Земля и Вселенная|тип=журнал|номер=4|страницы=33—35}}</ref>. Раԥхьа даҽа еффекткгьы убаратәы иҟан, Венера Амра адиск инагӡаны ианҭалоз аамҭазы ицәырҵыз «ахцәхәыц еиԥш ипоу аццеира» еиԥш. Ломоносов ишинарбаз ала, аццеира Амра иҭамлацыз Венера адиск ахәҭак аҟәнаҭхеит<ref name="lom-367" />, аха уи агәаанагара ииашамызт (иҵегьы анаԥшҩцәа жәпаҩык 1874, 1882 шықәсқәа рзы Венера анаҩстәи Амра ахысрақәа раангьы убасҵәҟьа агха ҟарҵеит). Абри аеффект еиҳа ииашаны ахылаԥшра ҟаҵан Венера амратә диск аҟынтәи амҩахыҵра алагамҭазы<ref>''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 770 (Примечания к работе 9).</ref>. Ломоносов иазгәеиҭеит Венера аҩныҵҟантәи амратә диск аҵкарахь ианнеиуаз иалҵыз «Амра аҵкараҿ акылчаара, уи Венера еиҳа-еиҳа иазааигәахацыԥхьаӡа еиҳа еиӷьны иааԥшуан»<ref name="lom-368" />. Ари еффект Ломоносов ииашаны еиликааит, Венера атмосфераҿы амра ашәахәа аԥҽра иалҵшәоуп ҳәа, шәагаала Адгьыл атмосфера иаҵамхоз<ref>''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 368—370.</ref><ref name=":2" />. Ашьҭахь уи «[[Явление Ломоносова|Ломоносов ицәырҵра]]» ҳәа ахьӡ аҭан<ref name=":2" /><ref>{{Книга|автор=Зверева С. В.|заглавие=В мире солнечного света|год=1988|часть=Явление Ломоносова|место=Л.|издательство=Гидрометеоиздат|страницы=115—116|страниц=160|isbn=5-286-00078-9}}</ref>. Венереи Амреи реиқәшәара аамҭақәа ирыцыз оптикатә еффектқәа 1761 шықәсазы ахысра аамҭазы егьырҭ ахылаԥшыҩцәагьы иазгәарҭон, ҷыдала Степан Румовски, [[Шапп д’Отерош|Шапп д'Отерош]], [[Бергман, Торберн Улаф|Тоберн Бергман]]. Аха Ломоносов иоуп раԥхьаӡа урҭ рыҟазаара Венера атмосфера еилаӷәӷәа ала аилыркаара ҟазҵаз<ref>''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 771—772 (Примечания к работе 9).</ref>. === Амҩанызақәа === {{main|Венера амҩанызақәа}} [[Файл:ClementineObservesTheMoonSolarCoronaAndVenus.jpg|thumb|справа|Венера Амра азааигәара, Амза иаҵәахыз. «[[Клементина (космический аппарат)|Клементина]]» аппарат аҭыхымҭа]] Венера [[Меркури|Меркури]] еиԥш [[естественный спутник|аԥсабаратә мҩанызақәа]] змам планетоуп<ref name="icarus202">{{статья|заглавие=A Survey for Satellites of Venus|том=202|номер=1|страницы=12—16|doi=10.1016/j.icarus.2009.02.008|bibcode=2009Icar..202...12S|arxiv=0906.2781|автор=Sheppard, Scott S.; Trujillo, Chadwick A.|месяц=7|год=2009|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref>. XIX-тәи ашәышықәсазы иҟан агипотеза, ажәытәан Венера амҩаныза Меркури акәын, анаҩс уи Венера «иацәыӡит» ҳәа<ref name="Язев">''С. А. Язев''. «Лекции о Солнечной системе: Учебное пособие», — СПб: Лань, 2011, С. 57-75. ISBN 978-5-8114-1253-2</ref><ref>{{Cite web|url=http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=1&num=593|title=Бывший спутник Венеры?|access-date=2019-12-02|archive-date=2017-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620154653/http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=1&num=593|url-status=live}}</ref>. [[1976|1976]] шықәсазы [[Том ван Фландерн]]и Р. С. Харрингтони ахыԥхьаӡаратә симуляциақәа рхы рхы иархәаны ари агипотеза Меркури аорбита ацәхьаҵра дуқәа ([[эксцентриситет|аексцентриситет]]) ибзианы ишҳаилнаркаауа аадырԥшит, иара убас иаадырԥшит Амра акәшара арезонанстә ҟазшьа, иара убас Меркурии Венереи [[Момент силы|рыгьежьратә импульс]] ацәыӡра. Иара убас реилыркаара ҟаҵоуп Аамратә системаҿы ихадоу агьежьра иаҿагылоу агьежьра Венера аиура, апланета ахҟьа арԥхара, насгьы атмосфера жәпа ацәырҵра<ref>{{статья|автор=T. C. van Flandern, R. S. Harrington|заглавие=A Dynamical Investigation of the Conjecture that Mercury is an Escaped Satellite of Venus|том=28|год=1976|страницы=435—440|doi=10.1016/0019-1035(76)90116-0|bibcode=1976Icar...28..435V|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref>. [[Спутники Венеры|Венера амҩанызақәа]] рыԥшаара иазкны анкьа ирацәаны аҳәамҭақәа ҟаҵан, аха урҭ еснагь имцу ашьаҭа роууан. Раԥхьаӡатәи арҭ реиԥш аҳәамҭақәа [[XVII век|XVII-тәи ашәышықәса]] иаҵанакуеит. [[1770|1770]] шықәсанӡа 120 шықәсатәи аамҭа ацыԥҵәаха иалагӡаны, зегьы ианреиҵаха 20-ҩык астрономцәа 30-нтә инареиҳаны амҩаныза шырбаз ала адырра ҟарҵеит. 1770 шықәсазы Венера амҩанызақәа рыԥшаара зегьы шамахамзар иаанкылан — еиҳарак уаанӡатәи ахылаԥшрақәа рылҵшәақәа дырҩеигь раиура ахьрылымшоз, насгьы [[1761]], [[1769|1769]] шықәсқәа рзы [[прохождение Венеры по диску Солнца|Венера Амра адиск иаҩсны ацараан]] амҩанызақәа рыҟазааразы шьақәырӷәӷәарак ахьыԥшаамыз азы. Венера (Марси Адгьыли реиԥш) иамоуп [[квазиспутник|аквази-мҩаныза]], [[астероид]] [[(524522) Зоозве]], убасала Амра иакәшо, иареи Венереи рыбжьара [[орбитальный резонанс|аорбиталтә резонанс]] ҟаларатәы, уи иахҟьаны агьежьра аамҭа ацыԥҵәахақәа жәпакы раангьы апланета иазааигәаны иаанхоит<ref>[http://www.astro.utu.fi/tuorla/new/venusqs.shtml Discovery of the first quasi-satellite of Venus] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160303235035/http://www.astro.utu.fi/tuorla/new/venusqs.shtml |date=2016-03-03 }} {{In lang|en}}</ref>. == [[Планетология|Апланетологиа]] == === Ахҟьеи аҩнуҵҟатәи ашьақәгылашьеи === {{main|Венера агеологиа}} [[Файл:Venus structure.jpg|thumb|left|180px|Венера аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа]] Венера аҿықә аҭҵааразы алшара ҟалеит [[радиолокация|арадиолокациатә методқәа]] рыҿиара абзоурала. Еиҳа инарҭбаау ахсаала ҟанаҵеит америкатәи акосмостә ӷба «[[Магеллан (космический аппарат)|Магеллан]]», апланета ахҟьа 98% зымҽхазкыз. Ахсаалаҟаҵарала Венера аҟны аҳаракыра дуқәа аарԥшуп. Урҭ рҟынтә зегь реиҳа идуу [[Земля Иштар|Иштар Лыдгьыл]]и [[Земля Афродиты|Афродита Лыдгьыл]]и роуп, шәагаала адгьыл аматерикқәа ирыҿурԥшыртә иҟоу. Венераҿы [[Ударный кратер|акратерқәа]] маҷуп. Апланета аҿықә аиҳарак геологиала иқәыԥшуп (500 миллион шықәса раҟара). Апланета аҿықә 90% ихьшәашәаз [[базальт|абазальттә]] [[лава]] ала ихҩоуп. 2009 шықәсазы иҭыҵит Венера аладатәи агьежьбжа ахсаала, аппарат «[[Венера-экспресс|Венера-експресс]]» ахархәарала еиқәыршәаз. Ари ахсаала аҟынтәи адыррақәа рышьаҭала ажәытәан Венера аӡытә океанқәеи атектоникатә усура ӷәӷәеи ыҟан ҳәа агипотезақәа цәырҵит<ref>{{cite web|url=http://www.rian.ru/science/20090714/177403770.html|title=На Венере в прошлом были океаны и вулканы — учёные|date=2009-07-14|publisher=[[РИА Новости]]|archive-url=https://www.webcitation.org/616VpANeW?url=https://ria.ru/science/20090714/177403770.html|archive-date=2011-08-21}}</ref>. Венера аҩныҵҟатәи аилазаашьа амодельқәа акымкәа иҟаҵоуп. Урҭ рҟынтә зегь реиҳа аиаша иазааигәоу инақәыршәаны, Венера хы-хҩак амоуп. Актәи — ацәа ауп, уи 16 км рҟынӡа ажәпара амоуп. Анаҩс иҟоуп амантиа, 3300 км рҟынӡа зыҵаулара наӡоу асиликаттә хҩа, аихатә гәыцә змоу аҳәаа аҟынӡа инеиуеит, уи акапан апланета зегьы акапан аԥшьбатәи ахәҭа шьақәнаргылоит. Апланета ахатә мҳалдызтә ҭыԥ ахьыҟам азы, аихатә гәыцә аҿы еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа рныҟәара ыҟам ҳәа ԥхьаӡатәуп — амҳалдызтә ҭыԥ зырҿио афымцатә ток, убри аҟнытә, агәыцә аҿы аматериа аныҟәара ыҟам, даҽакала иуҳәозар, уи икьакьаӡа иҟоуп. Апланета агәҭаны аилаӷәӷәара 14 г/см³ инаӡоит. Венера арелиефтә хәҭаҷқәа реиҳарак аҳәса рыхьӡқәа рыхҵоуп, апланетаҿы [[горы Максвелла|иреиҳау ашьхеибаркыра]] алаҳамҵозар, [[Земля Иштар|Иштар Лыдгьыл]] аҿы [[плато Лакшми|Лакшмитәи ашьхеибаркыра]] азааигәара иҟоу, [[Максвелл, Джеймс Клерк|Джеимс Максвелл]] ихьӡ зыхҵоу. ==== Арелиеф ==== [[Файл:PIA00083-cropped.jpg|thumb|180px|Венера аҟны а[[Ударный кратер|ҿасратә кратер]]]] [[Файл:Mgn f45n019 1.gif|thumb|200px|left|Акосмостә ӷба «[[Магеллан (космический аппарат)|Магеллан]]» иҟанаҵаз алаватә цәқәырԥақәа ррадартә ҭыхымҭа Венера аҟны]] 1970-тәи ашықәсқәа рзы Автоматикатә планетабжьаратә станциа «[[Пионер-Венера-1]]» арадар Венера аҿықә 150–200 км рыла ахаҭабзиара змаз асахьа ҭнахит. Асоветтә зондқәа «[[Венера-15]]», «[[Венера-16]]», 1983–1984 шықәсқәа рзы арадар ахархәарала 1–2 км рыла аҩадатәи агьежьбжа аиҳарак [[картография Венеры|ахсаала ҟарҵеит]], раԥхьаӡакәны [[список тессер на Венере|атессерақәеи]] [[список венцов на Венере|агәыргьынқәеи]] анҵаны. 1989 шықәса инаркны 1994 шықәсанӡа америкатәи «Магеллан» еиҳа инарҭбааны (300 м рыла) апланета аҿықә ахсаала ҟанаҵеит. Уаҟа иаарԥшын зқьыла ажәытәтәи авулканқәа, алава зҭыҵуаз, шәкыла акратерқәа, [[арахноид|арахноидқәа]], [[горы|ашьхақәа]]. Хыхьтәи ахҟьа (ацәа) даара иҵаӷоуп; аҳауа аԥхарра ӷәӷәа иахҟьаны иԥсыҽу, уи алава адәахьы ацәцара уамак изаԥырхагахом. Венератәи аконтинентқәа ҩба — [[Земля Иштар|Иштар Лыдгьыл]]и [[Земля Афродиты|Афродита Лыдгьыл]]и —ҭбаарала Европа аасҭа имаҷым, аха урҭ раасҭа оурала [[каньоны Парнгэ|Парнге аҩхаақәа]] еиҳауп, [[Ненцы|аненеццәа]] рҟны абна аҳкәажә лыхьӡ зху, Венера арелиеф аҟны иреиҳау хәҭаҷны иҟоу. Аокеантә ҭаҳарақәа иреиԥшу алаҟәырақәа Венера аҿы адгьыл афбатәи ахәҭа мацара ауп иааныркыло. Иштар Лыдгьыл аҿы иҟоу [[Горы Максвелла|Максвелл ишьхақәа]] абжьаратәи аҩаӡара аасҭа 11 км рыла иҳаракуп. Максвелл ишьхақәеи, [[Область Альфа|Альфа]], [[Область Бета|Бета]] ррегионқәеи роуп Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла ахьӡҵаратә ԥҟарақәа ирыҵанамкуа. Венера егьырҭ аҭыԥқәа зегьы аҳәса рыхьӡқәа рыҭоуп, аурыс хьӡқәагьы уахь иналаҵаны: ахсаалаҿы иуԥылоит [[Земля Лады|Лада Лыдгьыл]], [[Равнина Снегурочки|Асҭыԥҳа лыдәкаршәра]], [[каньон Бабы-Яги|Баба-Иага леиҩхаа]]<ref>{{cite web|lang=en|url=https://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/miscellaneous/planetary/magellan/venus_gazetteer.txt|title=Venus gazetteer|archive-url=https://web.archive.org/web/20070829160637/http://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/miscellaneous/planetary/magellan/venus_gazetteer.txt|archive-date=2007-08-29|url-status=dead}}</ref>. Аҿасратә кратерқәа — Венератәи аландшафт аҿы уарла-шәарлатәи елементуп: урҭ 1000 цыра раҟара роуп апланета зегьы аҿы иҟоу. Арӷьарахьтәи асахьаҿы Адывар акратер, здиаметр {{s|30 км}} раҟара. Аҩныҵҟатәи ахәҭа ишәыз ахрақәа рыла иҭәуп. Акратер иаакәыршаны иҟоу «ахәҵәқәа» шьақәгылоуп уи ашьақәгылараан иҟалаз атҟәацра иҭнацаз ахра ахәашақәа рыла. ==== Аноменклатура аҷыдарақәа ==== Аԥсҭҳәақәа Венера аҿықә блала ахәаԥшра аҟнытә иахьырҵәахуа азы, уи [[Радиолокация|радиолокациатә]] знеишьала мацара ауп аҭҵаара шыҟало. Раԥхьатәи Венера ахсаалақәа еиқәыршәан 1960-тәи ашықәсқәа рзы, Адгьыл аҟынтәи [[Радиолокация|арадиолокациа]] амҩаԥгара шьаҭас иҟаҵаны. Арадио адиапазон аҿы илашо, зышәага шәкылеи зқьылеи километрла иҟаз ахәҭақәа инықәырԥшәа ахьӡқәа роуит, уи аамҭазы ас еиԥш иҟаз адыргаҟаҵаратә системақәа акымкәа-ҩбамкәа иҟан, ас еиԥш инарҭбааны ахархәара рыманы акәымкәа, ҭыԥ-ҭыԥла аҵарауаа ргәыԥқәа ахархәара зырҭоз. Џьоукы рхы иадырхәон абырзен алфавит аҟнытә анбанқәа, даҽа џьоукы — алаҭын нбанқәеи аԥхьаӡацқәеи, џьоукых — [[римские цифры|римтәи аԥхьаӡацқәа]], егьырҭ — афымцатехникеи арадионџьнырреи рҿы аус зуаз еицырдыруа аҵарауаа рыхьӡқәа ([[Гаусс, Карл Фридрих|Гаус]], [[Герц, Генрих Рудольф|Герц]], [[Попов, Александр Степанович|Попов]]). Арҭ адыргақәа (акы-ҩба рыда) уажәы аҭҵаарадырратә хархәара рцәыӡит, аха урҭ уажәгьы астрономиа иазку алитератураҿы иуԥылоит. Аҷыдаҟазшьақәа рахь иаҵанакуеит Альфа арегион, Бета арегион, [[Максвелл, Джеймс Клерк|Максвелл]] ишьхақәа, урҭ қәҿиарала еиҿырԥшны еилкаан акосмостә радиолокациала ироуз ишьақәырӷәӷәоу адыррақәа рыла<ref name="Имя">{{cite web|url=http://www.galatreya.ru/astrology/archives/IMENABOGIN/|title=Имена на карте Венеры (galatreya.ru)|archive-url=https://web.archive.org/web/20111012070454/http://www.galatreya.ru/astrology/archives/IMENABOGIN/|archive-date=2011-10-12|url-status=dead}}</ref><ref name="Род">{{Cite web|url=http://selena.sai.msu.ru/Rod/Publications/Map_ven/Map_ven.htm|title=''Ж. Ф. Родионова'' «Карты Венеры»|access-date=2011-11-13|archive-date=2011-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110908224405/http://selena.sai.msu.ru/Rod/Publications/Map_ven/Map_ven.htm|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Venus quadrangle layout.gif|thumb|right|Венера ахсаала абӷьыцқәа рыла аихшара асхема (доусы рзы алфавит-цифратә хьӡи алаҭын хьӡи рыла арбагақәа ҟаҵоуп иалкаау арелиефтә хәҭаҷқәа рыла)]] Венера ахҟьа арадиолокациа адыррақәа рыла раԥхьатәи ахсаала еиқәнаршәеит [[Геологическая служба США|ЕАА Агеологиатә усбарҭа]] [[1980|1980]] шықәсазы. Ахсаалаҟаҵаразы арадиозонд «[[Пионер-Венера-1]]» еизнагаз адыррақәа хархәара рыҭан, Венера аорбитаҿы 1978 шықәса инаркны 1992 шықәсанӡа аус зуаз. Апланета аҩадатәи агьежьбжа ахсаалақәа (ахҟьа ахԥатәи ахәҭа) еиқәдыршәеит [[1989|1989]] шықәсазы ({{s|1:5 000 000}}) [[Геологическая служба США|Америкатәи Агеологиатә усбарҭеи]] [[Институт геохимии и аналитической химии им. В. И. Вернадского РАН|В. И. Вернадски ихьӡ зху Асоветтә геохимиеи аналитикатә химиеи Ринститути]] еицхырааны. Асовет радиозондқәа «[[Венера-15]]», «[[Венера-16]]» рҟынтәи адыррақәа рхы иадырхәеит. Венера аҿықәантәи ахсаала инагӡаны (аладатәи аполиартә регионқәа аламҵакәа) еиҳа инарҭбааны еиқәнаршәеит [[1997|1997]] шықәсазы ({{s|1:10 000 000}}, {{s|1:50 000 000}}) [[Геологическая служба США|Америкатәи агеологиатә усбарҭа]]. Уи аан арадиозонд «[[Магеллан (КА)|Магеллан]]» аҟынтәи адыррақәа хархәара рыҭан<ref name="Имя" /><ref name="Род" />. Венера арелиеф ахәҭаҷқәа ахьӡқәа рыҭара аԥҟарақәа рыдыркылеит [[1985|1985]] шықәсазы [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] XIX ассамблеиа Хадаҿы, [[Автоматическая межпланетная станция|автоматикатә планетабжьаратә станциақәа]] рыла Венера арадиолокациатә ҭҵаарақәа рылҵшәақәа ахҳәаа аныҟаҵаха ашьҭахь. Аноменклатураҿы аҳәса рыхьӡқәа мацара рхархәара азы аӡбамҭа рыдыркылеит (хыхь зыӡбахә ҳәаз х-ҭоурыхтә ҷыдарақәак аламҵаӡакәа)<ref name="Имя" />: * Венера аҟны иҟоу [[Ударный кратер|акратер]] дуқәа ԥсра зқәым еицырдыруа аҳәсақәа рыжәлақәа хьӡыс ирхырҵоит, акратер хәыҷқәа ракәзар — аҳәса рыхьӡқәа рхырҵоит. Адуқәа рҿырԥштәқәа: [[Ахматова, Анна Андреевна|Ахматова]], [[Барсова, Валерия Владимировна|Барсова]], [[Барто, Агния Львовна|Барто]], [[Волкова, Анна Фёдоровна|Волкова]], [[Голубкина, Анна Семёновна|Голубкина]], [[Данилова, Мария Ивановна|Данилова]], [[Дашкова, Екатерина Романовна|Дашкова]], [[Ермолова, Мария Николаевна|Ермолова]], [[Ефимова, Нина Яковлевна|Ефимова]], [[Клёнова, Мария Васильевна|Клионова]], [[Мухина, Вера Игнатьевна|Мухина]], [[Обухова, Надежда Андреевна|Обухова]], [[Орлова, Любовь Петровна|Орлова]], [[Осипенко, Полина Денисовна|Осипенко]], [[Потанина, Александра Викторовна|Потанина]], [[Кашеварова-Руднева, Варвара Александровна|Рудниова]], [[Русланова, Лидия Андреевна|Русланова]], [[Федорец, Валентина Александровна|Федорец]], [[Яблочкина, Александра Александровна|Иаблочкина]]. Ахәыҷқәа рҿырԥштәқәа: Аниа, Гульнара, Џьина, Џьоди, Исако, Катиа, Олиа, Света, Таниа, Хадича, Есмеральда, уҳәа убас иҵегьы<ref>{{cite web|url=http://planetarium-kharkov.org/?q=imena-kharkovchan-vo-vselennoy|title=Имена харьковчан во Вселенной. Астероиды, кратеры на планетах &#124; Харьковский планетарий|publisher=planetarium-kharkov.org|access-date=2019-09-19|archive-date=2020-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925122120/http://planetarium-kharkov.org/?q=imena-kharkovchan-vo-vselennoy|url-status=live}}</ref>.<ref name="Имя" /><ref name="Род" /> Венера икратертәым арелиефтә формақәа амифтә, ажәабжьтә, алегендатә ҳәсақәа рыхьӡқәа рхырҵоит: аҳаракырақәа еиуеиԥшым ажәларқәа рынцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа рыҭоуп, арелиефтә лбаарақәа — еиуеиԥшым амифологиақәа рҟынтәи егьырҭ аперсонажцәа рыхьӡқәа рыхҵоуп: * адгьылқәеи ашьхеибаркырақәеи абзиабареи аԥшӡареи рынцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа роууеит; [[Список тессер на Венере|атессерқәа]] — алахьынҵа, анасыԥ, аманшәалара рынцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа; ашьхақәа, [[купол (планетная номенклатура)|акуполқәа]], аҭыԥқәа еиуеиԥшым анцәахәыҳәсақәа, адауҳәсақәа, атитанидқәа рыхьӡқәа рхырҵоит; ақәцәқәа — амшын нцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа; албаарҭақәа — аҩнтәи ахәышҭаара анцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа; агәыргьынқәа — амарымажареи адгьылқәаарыхреи рынцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа; акыҷырақәа — аҳәса рперсонажцәеи ажәҩан анцәахәыҳәсақәеи рыхьӡқәа, амифқәа рҟны ажәҩани алаашареи ирыдҳәалоу; * [[Борозда (планетная номенклатура)|Аҭаԥҟарсҭақәеи]] ацәаҳәақәеи аҳәса еибашьцәа рыхьӡқәа рыхҵоуп, аҩхаақәа — Амза, ашәарыцара, абна ирыдҳәалоу амифологиатә персонажқәа рыхьӡқәа рыхҵоуп<ref name="Имя" /><ref name="Род" />. ==== Аиндукциатә мҳалдызасфера ==== Венера аиндукциатә [[магнитосфера|мҳалдызасфера]] иамоуп аҿасратә цәқәырԥа, амҳалдызхҟьа, [[Магнитопауза|амҳалдызаанҿас]], насгьы амҳалдызҵыхәа, афымцатә хҟьа змоу<ref name="Russell993">{{статья|автор=Russell, C.T.|заглавие=Planetary Magnetospheres|год=1993|издание=Rep. Prog. Phys.|том=56|номер=6|страницы=687—732|doi=10.1088/0034-4885/56/6/001|bibcode=1993RPPh...56..687R}}</ref><ref name="Zhang2007">{{статья|заглавие=Little or no solar wind enters Venus’ atmosphere at solar minimum|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/654|издание=Nature|том=450|страницы=654—656|doi=10.1038/nature06026|bibcode=2007Natur.450..654Z|pmid=18046399|номер=7170|язык=en|тип=journal|автор=Zhang, T.L.; Delva, M.; Baumjohann, W.; et al.|год=2007}}</ref>. Амраҵаҟатәи акәаԥаҿ аҿассратә цәқәырԥа 1900 км аҩадараҿы иҟоуп (0,3R<sub>v</sub>, уа R<sub>v</sub> —Венера арадиус). Ари абжьаӡара ршәеит 2007 шықәсазы [[Солнечная активность|амра аусура]] еиҵаӡа азааигәара<ref name="Zhang2007" />. Уи амаксимум азааигәара ари агылара акырынтә еиҵахар алшоит<ref name="Russell993" />. [[Магнитопауза|Амҳалдызаанҿас]] 300 км ааҳаракыраҿы иҟоуп<ref name="Zhang2007" />. Аионосфера аҩадатәи аҳәаа ([[ионопауза|аионаанҿас]]) 250 км азааигәара иҟоуп. Амҳалдызаанҿаси аионаанҿаси рыбжьара амҳалдызтә ԥынгыла ыҟоуп — [[Плазма|амратә плазма]] Венера атмосфера ҵауланӡа анеира иаԥырхагоу амҳалдызтә ҭыԥ аҭыԥантәи арӷәӷәара, иаҳҳәап, амратә усура аминимум азааигәара ианадамхагьы. Аԥынгылаҿы амҳалдызтә ҭыԥ арбага 40 [[Тесла (единица измерения)|нТл]] инаӡоит<ref name="Zhang2007" />. Амҳалдызасфера аҵыхәа апланета жәа-радиуск рҟынӡа еиҵыхуп. Ари Венера амҳалдызасфераҿы зегь реиҳа аус зуа хәҭоуп — араҟа [[магнитное пересоединение|амчтә цәаҳәақәа реиҭеидҳәалареи]] ахәҭаҷқәа рырццакреи мҩаԥысуеит. Амҳалдызасфераҿы иҟоу а[[электрон|електрон]]қәеи а[[ион|ион]]қәеи рымчхарақәа 100 [[Электронвольт|еВ]], насгьы 1000 еВ раҟара шьақәнаргылоит<ref name="Barabash2007" />. [[Файл:МагнитосфераВенеры.svg|thumb|center|Венереи амратә ԥшеи реидҳәалара. Иаарԥшуп аиндукциатә мҳалдызасфера ахәҭақәа]] Венера ахатә мҳалдызтә ҭыԥ аԥсыҽра иахҟьаны, [[солнечный ветер|амратә ԥша]] уи [[Экзосфера|аекзосфера]] аҵауларанӡа инаӡоит, уи [[Диссипация атмосфер планет|атмосфера ацәыӡ маҷқәа]] ахылҿиаауеит<ref>{{cite web|title=2004 Venus Transit information page|url=https://sunearth.gsfc.nasa.gov/sunearthday/2004/vt_venus_planetary_2004.htm|url-status=dead|access-date=2026-07-14|archive-date=2013-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510125726/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/sunearthday/2004/vt_venus_planetary_2004.htm}}, Venus, Earth, and Mars, NASA</ref>. Ацәыӡқәа еиҳарак иҟалоит амҳалдызҵыхәа ала. Уажәтәи аамҭазы атмосфера иалҵуа аионқәа рыхкы хадақәа рахь иаҵанакуеит O<sup>+</sup>, H<sup>+</sup> иара убас He<sup>+</sup>. Аӡри аионқәеи аҵәыҵәрии реизыҟазаашьа 2 раҟара ыҟоуп (даҽакала иуҳәозар, и[[Стехиометрия|стеехиометриатә]]уп), уи еиԥмырҟьаӡакәа аӡы ацәыӡра атәы аҳәоит<ref name="Barabash2007">{{статья|заглавие=The loss of ions from Venus through the plasma wake|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/650|издание=Nature|том=450|страницы=650—653|doi=10.1038/nature06434|bibcode=2007Natur.450..650B|pmid=18046398|номер=7170|язык=en|тип=journal|автор=Barabash, S.; Fedorov, A.; Sauvaud, J.J.; et al.|год=2007}}</ref>. === Атмосфера === {{main|Венера атмосфера}} [[Файл:Venus_-_August_24_2016.png|thumb|[[Акацуки (космический аппарат)|Акацуки]] 2016 азы иҭнахыз Венера [[Условный цвет|инықәырԥшу аԥшшәа]]ҿы, а[[Инфракрасное излучение|инфраҟаԥшьтә спектр]]и а[[Ультрафиолетовое излучение|ультрафиолеттә спектр]]и (ацәқәырԥа аура 365, 283 нм).]] Венера атмосфера еиҳарак [[углекислый газ|аҵәыҵәри адиоксид]] (96,5%), [[азот]] (3,5%) рыла ишьақәгылоуп. Егьырҭ арчқәа рыхәҭаа даара имаҷуп: [[Оксид серы(IV)|атыҩша адиоксид]] — 0,018%, [[аргон]] — 0,007%, аӡы афақь — 0,003%, егьырҭ ахәҭақәа зегьы еилаҵаны рхыԥхьаӡара иҵегьы еиҵоуп<ref name="ESS_2014_Venus_atm" />. 2011 шықәсазы, аппарат «[[Венера-экспресс|''Venus Express'']]» аус адызулоз аҵарауаа Венера азааигәара [[озоновый слой|аозонтә хҟьа]] рыԥшааит, уи 100 километрак аҳаракыраҿы иҟоуп<ref name="lenta.ru">{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/10/07/ozone/|title=У Венеры нашли озоновый слой: Наука и техника: Lenta.ru|access-date=2017-03-08|archive-date=2014-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140421214330/http://lenta.ru/news/2011/10/07/ozone/|url-status=live}}</ref>. Аиҿырԥшразы, Адгьыл аозонтә хҟьа 15-20 километра аҳаракыраҿы иҟоуп, насгьы уа иҟоу аозонтә концентрациа магнитудала кырынтә еиҳауп<ref name="lenta.ru" />. ==== Аиҿкаашьа ==== Венера атмосфера аилазаашьаҿы анаҩстәи ахҩақәа алкаауп<ref name="Patzold2007">{{статья|заглавие=The structure of Venus’ middle atmosphere and ionosphere|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/656|издание=Nature|том=450|страницы=657—660|doi=10.1038/nature06239|bibcode=2007Natur.450..657P|pmid=18046400|номер=7170|язык=en|тип=journal|автор=Patzold, M.; Hausler, B.; Bird, M.K.; et al.|год=2007}}</ref>: * ''аекзосфера'' — атмосфера хыхьтәи аҳәаа, апланета адәахьтәи ахҩа 220-350 км аҳаракыраҿы; * ''атермосфера'' — 120-220 км рыбжьара иҟоу аҳәааҿы иҟоуп; * ''амезоаанҿасра'' — 95-120 км рыбжьара иҟоуп; * ''хыхьтәи амезосфера'' — 73-95 км рыбжьара аҳәааҿы; * ''ҵаҟатәи амезосфера'' — 62-73 км рыбжьара аҳәааҿы; * ''атропоаанҿасра'' —50 км маҷк еиҳау, 65 км маҷк еиҵоу аҳәааҿы иҟоуп; Адгьыл аҿықәан иҟоу аҭагылазаашьақәа реиҳа иахьырзааигәоу аҭыԥ * ''атропосфера'' — Венера атмосфера зегь реиҳа ижәпоу ахәҭа, зегь реиҳа илаҟәу аҵыхәтәантәи ахәҭа, [[CO2|CO<sub>2</sub>]] ала ишьақәгылоу, ақәыӷәӷәара дуи аҳауа аԥхарреи ирыхҟьаны иҟоу «аокеан» ауп. [[Термосфера|Атермосфера]] иҵаӷоу, ӷәӷәала аионизациа зызу атмосфера ахҩа ауп. Адгьыл атермосферазы еиԥш, Венера атермосферазгьы еиуеиԥшым аҳауаԥхарра аиҭашәарақәа ҷыдаҟазшьоуп. Атермосфера уахынлатәи аган аԥхарра 100 К (−173 °C) рҟынӡа инаӡоит. Ҽынлатәи аганаҿ аԥхарра 300–400 К (27 инаркны 127 °C) рҟынӡа еизҳауеит<ref name="Bertaux2007" />. Венера [[Мезосфера|амезосфера]] 65-120 км рыбжьара аҳаракыраҿы иҟоуп. Венера амезосфераҿы ҩ-ҩаӡарак алкаазар ауеит<ref name="Patzold2007" />: * хыхьтәи ({{s|73—95 км}}); * ҵаҟатәи (62-73 км)<ref name="Patzold2007" />. Амезосфера хыхьтәи аҩаӡараҿы 95 км аҳаракыраҿы аҳауа аԥхарра 165 К (−108 °C) раҟара ыҟоуп. Амезосфера ҵаҟатәи аҩаӡараҿы аҳауа аԥхарра еснагь 230 К (−43 °C) шьақәнаргылоит. Ари аҩаӡара аԥсҭҳәақәа хыхьтәи рҳәаа иашьашәалоит<ref name="Bertaux2007">{{статья|заглавие=A warm layer in Venus’ cryosphere and high-altitude measurements of HF, HCl, H<sub>2</sub>O and HDO|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/646|издание=Nature|том=450|страницы=646—649|doi=10.1038/nature05974|bibcode=2007Natur.450..646B|pmid=18046397|номер=7170|язык=en|тип=journal|автор=Bertaux, Jean-Loup; Vandaele, Ann-Carine; Korablev, Oleg; et al.|год=2007}}</ref>. [[Файл:Venusatmosphere-ru.svg|thumb|center|Аҳауа аԥхарра аҳаракыра ахьыԥшра]] [[Тропопауза|Атропоаанҿасра]] — атропосфереи амезосфереи рыбжьара иҟоу аҳәаа — {{s|50}} маҷк еиҳауи 65 км маҷк еиҵои аҭыԥ аҿы иҟоуп<ref name="Patzold2007" />. Асоветтә зондқәа («[[Венера-4]]» инаркны «[[Венера-14]]» аҟынӡа), иара убас америкатәи «[[Пионер-Венера-2]]» рҟынтәи адыррақәа рыла, 52,5 км инаркны 54 км рҟынӡа иҟоу атмосфератә хҟьа аҭыԥ аҿы аҳауа аԥхарра 293 К (+20 °C) инаркны 310 К (+37 °C) рҟынӡа иҟоуп, насгьы 49,5 км аҳаракыраҿы ақәыӷәӷәара Адгьыл аҟны [[Уровень моря|амшын аҩаӡараҟны]] иҟоу ақәыӷәӷәара иаҟарахоит<ref name="Patzold2007" /><ref name="Profiles">{{cite web|url=http://www.datasync.com/~rsf1/vel/1918vpt.htm|title=Venus Atmosphere Temperature and Pressure Profiles|publisher=Shade Tree Physics|archive-url=https://www.webcitation.org/655sQyHm7?url=http://www.datasync.com/~rsf1/vel/1918vpt.htm|archive-date=2012-01-31}}</ref>. [[Тропосфера|Атропосфера]] апланета аҿықәан иалагоит, насгьы 65 км аҟынӡа инаӡоит<ref name="Basilevsky2003">{{статья|заглавие=The surface of Venus|издание=Rep. Prog. Phys.|том=66|номер=10|страницы=1699—1734|doi=10.1088/0034-4885/66/10/R04|ссылка=http://www.iop.org/EJ/abstract/0034-4885/66/10/R04|bibcode=2003RPPh...66.1699B|автор=Basilevsky, Alexandr T.; Head, James W.|год=2003|url-status=dead}}</ref><ref name="Patzold2007" />. Ицоу ахҟьа азааигәара аԥшақәа ԥсыҽуп, аха атропосфера хыхьтәи ахәҭаҿгьы аҳауа аԥхарреи ақәыӷәӷәареи адгьылтә рбагақәа рҟынӡа илаҟәуеит, аԥша аццакра 100 м/с рҟынӡа иацлоит<ref name="Svedhem2007">{{статья|заглавие=Venus as a more Earth-like planet|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/656|издание=Nature|том=450|страницы=629—632|doi=10.1038/nature06432|bibcode=2007Natur.450..629S|pmid=18046393|номер=7170|автор=Svedhem, Hakan; Titov, Dmitry V.; Taylor, Fredric V.; Witasse, Oliver|год=2007|язык=en}}</ref>. Ахҟьаҿы иҟоу атмосфера аилаӷәӷәара {{s|67 кг/м<sup>3</sup>}}, даҽакала иуҳәозар Адгьыл аҿы иҟоу аӡы аилаӷәӷәара аҟынтәи 6,5%<ref name="Basilevsky2003" />. Венера аҿықәан иҟоу атмосфератә қәыӷәӷәара 92 бар раҟара ҟалоит, уи Адгьыл аҿы 910 метра аӡы аҵаҟа аҵаулараҿы иҟоу ақәыӷәӷәара иаҟароуп. Абас еиԥш иҟоу ақәыӷәӷәара ҳарак аҟны аҵәыҵәри адиоксид (уи акритикатә ҭыԥ — 31 °C, 73,8 бар) агрегациатә ҭагылазаашьала уаҳа ирчӡам, аха [[Сверхкритический флюид|суперкритикатә ӡ]]уп. Абасала, атропосфера ҵаҟатәи 5 км зыбжак ӡу зыбжак рчу аокеан ца [[Оксид углерода(IV)|CO<sub>2</sub>]] ауп. Абраҟа аԥхарра 740 К (467 °C) ыҟоуп<ref name="Basilevsky_2003" />. Уи Амра ҩынтә еиҳа иазааигәоу [[Меркурий (планета)|Меркури]] аҿықәантәи аԥхарра аасҭа еиҳауп. Венераҿы ас еиԥш аҳауа аԥхарра аҳаракра мзызс иамоу аҵәыҵәри адиоксиди аԥсҭҳәа жәпақәеи ирхылҿиаауа [[парниковый эффект|аԥхарратә еффект]] ауп. Апланета ԥшьаала ишыгьежьуагьы, апланета ҽынлатәи уахынлатәи аганқәа рыбжьара аԥхарра аиԥшымзаара (иара убас аекватори аполиусқәеи рыбжьара) {{s|1—2 K}} раҟара ыҟоуп — атропосфера аԥхарратә инерциа убриаҟынӡа идууп<ref name="Basilevsky_2003" />. ==== [[Атмосферные явления|Атмосфератә цәырҵрақәа]] ==== ===== Аԥшақәа ===== [[Общество Макса Планка|Макс Планк ихьӡ зху Аилазаара]] Амратә система аҭҵааратә Институт аусзуҩы Дмитри Титов (Германиа) апланета атмосфера иадҳәалоу иӡбам апроблемақәа ртәы иҳәеит<ref name="титов">{{Cite web|url=http://sch1262.ru/planets/venera.html|title=Венера — сведения|access-date=2011-08-08|archive-date=2011-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20111111163043/http://sch1262.ru/planets/venera.html|url-status=dead}}</ref>: {{Ацитата алагара}}Шамахамзар уи атмосфера зегьы ԥшацәгьа дуӡӡак аҿы иҟоуп: уи аԥсҭҳәақәа хыхьтәи рҳәааҿы секундкахь 120-140 метра (432-504 км/сааҭ) аццакра аманы апланета иаакәшоит. Ҳара макьана зынӡаск иаҳзеилкаауам уи шыҟало, насгьы ари амч ду змоу аныҟәара иаҵгәо закәу. Даҽа ҿырԥштәык: Венера аҟны еиҳарак атыҩша злоу арчы атыҩша адиоксид шакәу еилкаауп. Аха акомпиутер аҿы атмосфератә химиа амодель аҟаҵара ҳаналагалак, усҟан еилаҳкаауеит геологиатә аамҭа кьаҿк иалагӡаны атыҩша адиоксид ахҟьа «иафар» шахәҭоу. Ари арчы ыӡыр ахәҭоуп, еиԥмырҟьаӡакәа изырҭәуа ыҟамзар. Еиҳарак уи авулкантә усура иадырҳәалоит.{{Ацитата алгара}} Асуперротациатә ԥшақәа ирыхҟьаны Венера атмосфера адгьылтә мшқәа 4 рыла инагӡаны еикәагьежьуеит<ref>{{Cite web|url=https://www.universetoday.com/17606/understanding-the-superotation-winds-of-venus/|title=Understanding the «Superotation» Winds of Venus|access-date=2017-09-16|archive-date=2017-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917032326/https://www.universetoday.com/17606/understanding-the-superotation-winds-of-venus/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.popmech.ru/science/8075-priroda-vetra-superrotatsiya/|title=Природа ветра: Суперротация|access-date=2017-09-16|archive-date=2017-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917032231/https://www.popmech.ru/science/8075-priroda-vetra-superrotatsiya/|url-status=live}}</ref>. Венера атмосфера хыхьтәи ахәҭақәа рҿы уахынлатәи аганаҿ азонд [[Venus Express|''Venus Express'']] [[стоячие волны|игылоу ацәқәырԥақәа]] гәанаҭеит<ref>[https://earthsky.org/space/venus-mysterious-night-side-revealed Venus’ mysterious night side revealed] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200811164501/https://earthsky.org/space/venus-mysterious-night-side-revealed |date=2020-08-11 }}, September 16, 2017</ref><ref>{{cite web|url=https://www.astronews.ru/cgi-bin/mngold.cgi?page=news&news=10253|title=Наблюдения ночной стороны Венеры позволяют глубже понять атмосферу планеты|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917032155/http://www.astronews.ru/cgi-bin/mngold.cgi?page=news&news=10253|archive-date=2017-09-17}}</ref>. ===== Аԥсҭҳәақәеи аԥхарратә еффекти ===== {{See also|Аԥхарратә еффект}} <div class="tright" style="clear:right;"> <div style="border:1px solid #c8ccd1; background:#f8f9fa; padding:3px; width:226px;"> [[Файл:Venus_-_December_23_2016.png|220px|center]] <div style="font-size:88%; text-align:center; padding:2px 0;">{{date|23|12|2016}}</div> [[Файл:Venus_-_October_24_2018.png|220px|center]] <div style="font-size:88%; text-align:center; padding:2px 0;">Жьҭаарамза 24, 2018 шықәса</div> [[Файл:Venus - February 27 2021 (52458187897).png|220px|center]] <div style="font-size:88%; text-align:center; padding:2px 0;">Жәабранмза 27, 2021 шықәса</div> <div style="font-size:88%; text-align:center; padding:3px 2px 0;"><small> Венера афотосахьақәа [[Условный цвет|иазааигәоу аԥшшәала]], а[[Ультрафиолетовое излучение|ультрафиалеттә спектр]] ( ацәқәырԥақәа роура 365, 283 нм), [[Акацуки (космический аппарат)|Акацуки]] иҟанаҵаз</small></div> </div> </div> Аԥсҭҳәақәа рыхҟьа ыҟоуп {{s|48—65 км}} аҳаракыраҿы. Венера аԥсҭҳәақәа даара ижәпоуп, насгьы урҭ [[Оксид серы(IV)|атыҩшатә рч]]и [[Серная кислота|атыҩшатә ҵәыҵәра]] ацәыкәбарқәеи рыла ишьақәгылоуп<ref name="Krasnopolsky">{{статья|заглавие=Chemical composition of the atmosphere of Venus|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1981-08-13_292_5824/page/610|издание=Nature|том=292|номер=5824|страницы=610—613|bibcode=1981Natur.292..610K|doi=10.1038/292610a0|автор=Krasnopolsky, V.A.; Parshev V.A.|год=1981|язык=en}}</ref>. Иҟоуп егьырҭ ахәҭақәагьы рыҟазаара ашьҭақәагьы<ref name="ESS_2014_Venus_atm" />. Убас, иаҳҳәап, идыруп аԥсҭҳәа ахәҭаҷқәа ахлор шрылоу. Урҭ рыԥштәы хҩежьааа зыхҟьо атыҩша мамзаргьы [[Хлорид железа(III)|ахлортә еиха]] ахьрылоу акәзар ауеит<ref name="Basilevsky_2003" />. Аԥсҭҳәатә хҟьа ажәпара зеиԥшроу ала амра алашара имаҷу ахәҭак мацара ауп ахҟьаҿы изынаӡо, насгьы Амра азенит аҿы ианыҟоу, алашара аҩаӡара 1000-3000 [[люкс|лиукс]] мацара ауп ишьақәнаргыло<ref name="Venera-8">{{cite web|url=http://www.laspace.ru/rus/venera8.php|url-status=dead|title=Венера-8|publisher=Научно-производственное объединение им. С.А. Лавочкина|access-date=2011-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111133011/http://www.laspace.ru/rus/venera8.php|archive-date=2012-01-11}}</ref>. Аиҿырԥшразы, Адгьыл аҿы ашәшьы аныҟоу амш азы алашара 1000 лиукс шьақәнаргылоит, амш анеилгоу, амра аныԥхо аамҭазы агагаҿы 10-25 нызқь лиукс ҟалоит<ref name="radfaq">Paul Schlyter. [http://stjarnhimlen.se/comp/radfaq.html#10 Radiometry and photometry in astronomy FAQ] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20131207065000/http://stjarnhimlen.se/comp/radfaq.html#10 |date=2013-12-07 }} (2006)</ref>. Ахҟьаҿы ацәаакыра 0,1% еиҵоуп<ref name="Koehler">{{статья|bibcode=1982S&W....21..282K|заглавие=Results of the Venus sondes Venera 13 and 14|издание=Sterne und Weltraum|том=21|страницы=282|автор=Koehler, H. W.|год=1982}}</ref>. Аԥсҭҳәақәа рыжәпареи [[Альбедо|рырлашара ӷәӷәеи]] ирыхҟьаны, апланета иаиууа [[Солнечная энергия|амратә мчхара]] зегьы Адгьыл иаиууа амчхара аҵкыс еиҵоуп. Аԥсҭҳәа жәпақәа ирыхҟьаны [[видимое излучение|иубарҭоу алашарала]] аҟны ахылаԥшра залымшо иҟалоит. Урҭ ҵәцоуп а[[радиоволны|радио]]тәи а[[Микроволновое излучение|микроцәқәырԥа]]тәи диапазонқәа рҿы мацара, иара убасгьы а[[Инфракрасное излучение|инфраҟаԥшь]] иазааигәоу аҭыԥқәа рҿы<ref name="Shalygin_2013">{{книга|автор=Shalygin E.|заглавие=Study of the Venus surface and lower atmosphere using VMC images|ссылка=https://www.mps.mpg.de/3183913/Dissertation_2013_Shalygin__Eugene1.pdf|место=Berlin|год=2013|страницы=9|страниц=127|isbn=978-3-942171-71-7|archive-date=2016-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307131052/https://www.mps.mpg.de/3183913/Dissertation_2013_Shalygin__Eugene1.pdf}}</ref>. «[[Галилео (КА)|''Galileo'']]» Венера ианавсуаз аамҭазы NIMS а[[инфракрасное излучение|инфраҟаԥшь]]тә [[спектрометр]] ала афотоҭыхра мҩаԥгахеит, аӡәгьы дшақәымгәыӷуаз ала еилкаахеит 1,02, 1,1, 1,18 микрон [[длина волны|аура змоу ацәқәырԥақәа]] рыҩаӡараҿы асигнал аҿықәтәи а[[топография|топографиа]] иадҳәалоуп, даҽакала иуҳәозар, уи иақәшәо аиҭаҟаларақәа рзы иҟоуп «аԥенџьырқәа», услыԥшны Венера ахҟьа убарҭоу. А[[ультрафиолетовое излучение|ультрафиолеттә лашара]]ҿы аԥсҭҳәақәа рыхҩара ацәаҳәа лашақәеи ацәаҳәа лашьцақәеи ирылху амозаика еиԥш иааԥшуеит, урҭ аекваторахь имаҷу акәакь ала еиҵыхуп. Урҭ рхылаԥшрақәа иаадырԥшуеит аԥсҭҳәақәа рыхҩа ԥшьымш рыҩныҵҟа мрагыларахьтәи мраҭашәарахь ишыгьежьуа (аԥсҭҳәақәа рыхҩа аҩаӡараҿы аԥшақәа иасуа аццакра {{s|100 м/с}} ирымоу шьақәнаргылоит). Аҵәыҵәри адиоксидтә арчытә океани атыҩшатә ҵәыҵәра иалху аԥсҭҳәа жәпақәеи апланета аҿықәан [[парниковый эффект|аԥхарратә еффект]] ӷәӷәа ҟарҵоит. Урҭ Венера ақәыԥшылара Амратә системаҿы зегь реиҳа ицаны иҟарҵоит, Венера [[Амра|Амра]] ҩынтә еиҳа ихараны ишыҟоугьы, насгьы [[Меркурий (планета)|Меркури]] аасҭа ԥшьынтә еиҵаны амчхара шаиууагьы<ref name="ESS_2014_Venus_atm" />. Иара ахҟьа абжьаратәи аԥхарра 740 К (467°C) инаӡоит. Уи а[[Свинец|тса]] аҭәара аԥхарра аасҭа еиҳауп ({{s|600 К}}, 327°C), иара убас а[[Олово|олово]] ({{s|505 К}}, 232°C) а[[цинк]] ({{s|693 K}}, 420°C) рырҭәара аԥхарра аасҭагьы. Атропосфера жәпа иахҟьаны уахынлтәи ҽынлатәи аганқәа рыԥхарра аивгарақәа маҷуп, Венера аҟны [[солнечные сутки|амра амшқәа]] кырӡа ишаугьы: Адгьыл аҿы иҟоу амшқәа раасҭа 116,8-нтә еиҳа иауп<ref name="Basilevsky2003" />. ===== Адыдқәеи амацәысқәеи ===== Автоматикатә космостә станциақәа рҟынтәи ахылаԥшрақәа рыла Венера атмосфераҿы афымцатә усура гәаҭан, уи а[[гроза|дыдқәеи]] а[[молнии|мацәысқәеи]] ҳәа аҟазшьарба рыҭазар ҟалоит. Арҭ афеноменқәа раԥхьаӡакәны аппарат «[[Венера-2]]» ала игәаҭан арадиоеимадараҿы аԥырхагақәа раҳасабала. А[[видимое излучение|оптикатә диапазон]] аҿы ацәывҵҷҷаарақәа, амацәыс еиԥшыз, «[[Венера-9 и Венера-10|Венера-9]]», {{s|-10}} астанциақәеи, «[[Вега (АМС)|Вега-1]]», {{s|-2}} аеростаттә зондқәеи иҭарҩит. Афымцамҳалдызтә ҭыԥи арадиоимпульсқәеи рҿы аномалиатә еизҳарақәа, иҟалап урҭгьы амацәыс иахҟьазаргьы, «Пионер-Венера», иара убас албааратә аппарат «Венера-11», {{s|-12}} рыла иԥшаан<ref>''Кондратьев К. Я., Крупенио Н. Н., Селиванов А. С.'' Планета Венера. Л.: Гидрометеоиздат, 1987. С. 176, 219.</ref>, 2006 шықәсазы аӷба «[[Венера-Экспресс|Венера-експресс]]» Венера атмосфераҿы а[[Геликон (физика)|геликонқәа]] аԥшааит, урҭ амацәыс иалҵшәахаз ауп ҳәа аилыркаара ҟаҵахеит. Урҭ лассы-лассы иахьымлашо амш аусура аҟазшьа угәаланаршәоит. Амацәысқәа реиҭаҟалара зегьы ианреиҵаха Адгьыл аҿы иҟоу аиҭаҟалара абжак шьақәнаргылоит<ref name="Russell2007">{{статья|заглавие=Lightning on Venus inferred from whistler-mode waves in the ionosphere|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/660|издание=Nature|том=450|страницы=661—662|doi=10.1038/nature05930|bibcode=2007Natur.450..661R|pmid=18046401|номер=7170|язык=en|тип=journal|автор=Russell, C.T.; Zhang, T.L.; Delva, M.; et al.|год=2007}}</ref>. Аҵарауаа ргәаанагарала Венера аԥсҭҳәақәа Адгьыл аҿы иҟоу аԥсҭҳәақәа рыпринцип ала амацәысқәа раԥҵара рылшоит. Аха Венера амацәысқәа убри ала иџьашьахәуп, [[Иупитер|Иупитер]], [[Сатурн]], насгьы (еиҳарак) Адгьыл амацәысқәа реиԥш аӡытә ԥсҭҳәақәа иахьрыдҳәалам ала<ref name="Russell2007" />. Урҭ цәырҵуеит атыҩшатә ҵәыҵәра иалху аԥсҭҳәақәа рҿы<ref>{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/venus-20071128.html|title=NASA Scientist Confirms Light Show on Venus|access-date=2019-12-02|archive-date=2021-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210504071618/https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/venus-20071128.html|url-status=dead}}</ref>. ===== Ақәақәа ===== Венера атропосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҿы, аамҭа-аамҭала атыҩшатә ҵәыҵәра иалху ақәоурақәа ҟалалоит, урҭ атмосфера ҵаҟатәи ахәҭақәа рҿы аҳауа аԥхарра ахьыҳараку иахҟьаны, ахҟьаҿы инаӡаанӡа ифақьхоит (ари афеномен [[вирга]] ҳәа иашьҭоуп)<ref name="BBC">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4335628.stm|title=Planet Venus: Earth's 'evil twin'|publisher=BBC News|date=2005-11-07|access-date=2017-03-01|archive-date=2009-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090718082154/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4335628.stm|url-status=live}}</ref>. ==== Аҳауа ==== [[Файл:Venus2 mag big.png|thumb|left|200px|Венера атопографиатә хсаала]] {{main|Венера аклимат}} Аҳасабрақәа иаадырԥшуеит аԥхарратә еффект ыҟамызҭгьы, Венера аҿықәан иреиҳау аԥхарра 80°C еиҳамхар шалшоз. Аиашазы, Венера аҿықәан аҳауа аԥхарра (апланета абжьаратәи арадиус аҩаӡараҿы) 750 К (477 °C) ыҟоуп, насгьы уи есыҽнытәи аҽеиҭакрақәа зынӡа имаҷуп. [[Давление|Ақәыӷәӷәара]] 92 атм ҟалоит, а[[газ|рчы]] аилаӷәӷәара ҩ-еишьҭагылак рыла еиҳауп [[Атмосфера Земли|Адгьыл атмосфера]] аҟны аасҭа. Абарҭ афактқәа рышьақәыргылара аҵарауаа аӡәырҩы ргәы канажьит, урҭ ргәы иаанагон ҳара ҳапланета кырӡа иеиԥшу апланетаҿы аҭагылазаашьақәа [[каменноугольный период|ахаҳәрацәатә аамҭазы]] Адгьыл аҿы иҟаз аҭагылазаашьақәа ирзааигәоуп, убри аҟнытә, абри аҩыза а[[Абиосфера]] ыҟазар ауеит ҳәа. Аԥхарра раԥхьатәи агәаҭарақәа, азныказы, арҭ агәыӷрақәа нарыгӡарашәа иҟан, аха ашьақәырӷәӷәарақәа (албааратә аппаратқәа рхархәаралагьы уахь иналаҵаны) иаадырԥшит, Венера ахҟьа азааигәара иҟоу аԥхарратә еффект аҵыхәала аӡы аҟазаара ҟалашьа шамам. Апланета атмосфераҿы абри аеффект, ахҟьа ӷәӷәала аԥхарахьы иназго, ара[[углекислый газ|цәаҵәыҵәтә рч]]и а[[водяной пар|ӡы афақь]]и ирыбзоураны иҟалоит, урҭ ишыз Венера ахҟьа иоунажьуа а[[Инфракрасные лучи|инфраҟаԥшьтә (аԥхарратә) шәахәақәа]] ӷәӷәала илбаардоит. Аԥхарреи ақәыӷәӷәареи раԥхьаӡа иргыланы еилеиуеит аҳаракыра еизҳацыԥхьаӡа. Иреиҵаӡоу аҳауа аԥхарра — 150-170 К (-125... -105°C) — еилкаауп {{s|60—80 км}} аҩадараҿы<ref>{{cite web|url=http://www.college.ru/astronomy/course/content/chapter4/section3/paragraph2/theory.html|url-status=dead|title=Колледж.ру|access-date=2008-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225101114/http://www.college.ru/astronomy/course/content/chapter4/section3/paragraph2/theory.html|archive-date=2008-12-25}}</ref>, анаҩс еиҳа иҳаракхацыԥхьаӡа аҳауа аԥхаррагьы еизҳауеит, {{s|90—120 км}} аҳаракыраҿы 310-345 К (35-70°C) рҟынӡа инаӡаны<ref>{{Cite web|url=http://www.rian.ru/science/20071129/90077395.html|title=Агентство РИА|access-date=2008-06-16|archive-date=2008-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080601042019/http://www.rian.ru/science/20071129/90077395.html|url-status=live}}</ref>. Аԥша, даара иԥсыҽу апланета аҿықә азааигәара ({{s|1 м/с}} еиҳамкәа), аекватор арегион аҿы 50 км инареиҳаны аҳаракыраҿы {{s|150—300 м/с}} нӡа еизҳауеит. Ажәытәӡа зны Венера убриаҟара ишит ҳәа иԥхьаӡоуп, Адгьыл аҟны иҟоу иреиԥшу уи иамаз аокеанқәа зегьы ҭабаратәы, аплита асахьақәа змоу абахәқәа змоу ацәҳәыратә пеизаж ааныжьны. Агипотезақәа руак излаҳәо ала амҳалдызтә ҭыԥ аԥсыҽра иахҟьаны аӡы афақь (амратә шәахәаркрақәа рыла елементқәа рыла еиҟәшахаз) амратә ԥша апланетабжьаратәи акосмос ахь иаманы ицеит. Ишьақәырӷәӷәоуп апланета атмосфера уажәгьы 2:1 еизыҟазаашьала аӡрии аҵәыҵәрии шацәыӡуа<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Caught_in_the_wind_from_the_Sun|title=Caught in the wind from the Sun|website=www.esa.int|access-date=2021-12-26|archive-date=2021-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226093224/https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Caught_in_the_wind_from_the_Sun|url-status=live}}</ref>. === Амҳалдызтә ҭыԥ === Венера ахатәы [[магнитное поле|мҳалдызтә ҭыԥ]] даара иԥсыҽуп<ref name="Russell993" /><ref name="Zhang2007"/>. Уи зыхҟьо шьақәыргылам, аха иҟалап уи апланета иццакым аҵәира мамзаргьы а[[Планетарная мантия|мантиа]]ҿы а[[Конвекция|конвекциа]] ахьыҟам иадҳәалазар. Убри аҟнытә, Венера иамоуп аиндукциатә [[Магнитосфера|мҳалдызасфера]] мацара, [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] аионтә хәҭаҷқәа рыла ишьақәгылоу<ref name="Russell993"/>. Ари апроцесс аԥынгыла иаакәыршаны ицо амчқәа рцәаҳәақәа реиԥш ҳхаҿы иааҳгар ҳалшоит — абри аҭагылазаашьаҿы Венера. == Аҭоурых аҭоурыхҭҵаара == === Аоптикатә телескопқәа рыцхыраарала аҭҵаара === Раԥхьаӡакәны аоптикатә телескоп ала Венера дахәаԥшит [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] 1610 шықәсазы. Галилеи ишьақәиргылеит Венера афазақәа шаԥсахуа. Ганкахьала, уи ишьақәнарӷәӷәеит Амра аҟынтәи ианыҷҷало алашара ала ишылашо (иаԥхьанеиуаз аамҭазы астрономиаҿы уи еилкаамызт). Даҽа ганкахьалагьы, афазақәа рыԥсахрақәа реишьҭагылашьа агелиоцентртә система иашьашәалон: [[Птолемей|Птолеми]] итеориаҿы, Венера «ҵаҟатәи» апланета аҳасабала еснагь Адгьыл еиҳа иазааигәан, Амра аасҭа, насгьы «Венера ҭәы» ҟалашьа амамызт<ref name="sch1262">{{Cite web|url=http://sch1262.ru/planets/venera.html|title=Венера {{!}} Планеты Земной Группы|access-date=2011-08-08|archive-date=2011-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20111111163043/http://sch1262.ru/planets/venera.html|url-status=dead}}</ref>. 1639 шықәсазы англыз астроном [[Джереми Хоррокс|Џьереми Хоррокс]] раԥхьаӡакәны Венера Амра адиск иқәланы ишцоз ибеит<ref name="UCL-book">{{книга|заглавие=Jeremiah Horrocks - young genius and first Venus transit observer|издательство=University of Central Lancashire|страницы=14—37|язык=en|автор=Paul Marston|год=2004}}</ref>. Венера атмосфера ааиртит [[Ломоносов, Михаил Васильевич|М.В. Ломоносов]] Венера [[Прохождение Венеры по диску Солнца|Амра адиск иқәланы ианцоз]] [[Рашәарамза 6|рашәарамза 6]], [[1761|1761]] шықәсазы (ҿыцла)<ref>{{статья|ссылка=https://pubs.aip.org/physicstoday/article-abstract/66/2/64/414321/Replicating-the-discovery-of-Venus-s-atmosphereThe|автор=Shiltsev V., Nesterenko I., Rosenfeld R.|заглавие=Replicating the discovery of Venus’s atmosphere|год=2013|язык=en|издание=Physics Today|месяц=2|том=66|выпуск=2|страницы=64—65|issn=0031-9228|doi=10.1063/PT.3.1894|access-date=2013-05-15}}</ref>. === Акосмостә ӷбақәа рыла аҭҵаарақәа === {{Main|Венера аҭҵаара}} [[Файл:Venera 13 Venus surface images.gif|мини|справа|220px|Албааратә аппарат «[[Венера-13]]» ала иҭыху Венера ақәыԥшылара афотосахьа]] Венера рҽазҵәылхны иҭырҵаауан асоветтәии америкатәии акосмостә ӷбақәа 1960-1980-тәи ашықәсқәа рзы. Раԥхьаӡатәи Венера аҭҵаара иазкыз аппарат, 1961 шықәса жәабранмза 12 рзы идәықәҵаз асоветтә «[[Венера-1]]» акәын; ари аҽазышәара лҵшәадахеит. Уи ашьҭахь, апланетахь идәықәҵан асоветтә аппаратқәа рсериақәа «[[Венера (космическая программа)|Венера]]», «[[Вега (КА)|Вега]]», иара убас америкатәи «[[Маринер (КА)|Маринер]]», «[[Пионер-Венера-1]]», «[[Пионер-Венера-2]]». 1975 шықәсазы акосмостә ӷбақәа [[Венера-9 и Венера-10|«Венера-9», «Венера-10»]] Венера ахҟьа раԥхьатәи афотосахьақәа Адгьыл ахь иаарышьҭит; 1982 шықәсазы «[[Венера-13]]», насгьы «[[Венера-14]]» Венера ахҟьаҟынтәи аԥштәы змоу асахьақәа аарышьҭит<ref group="комм.">Асоветтә ландерқәа рыла ироуз, насгьы Дон Митчел ҳаамҭазтәи иметодқәа рыла аус задулаз Венера аҿықә апанорамақәа [http://mentallandscape.com/V_DigitalImages.htm абраҟа] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100927194255/http://mentallandscape.com/V_DigitalImages.htm |date=2010-09-27 }}.</ref>. Аха Венера ақәыԥшылараҿы аҭагылазаашьа убас иҟоуп, акосмостә ныҟәагақәа зегьы ҩ-сааҭк еиҳаны апланетаҿы аус рзымуӡеит. 1990-тәи ашықәсқәа инадыркны Венера аҭҵаарахьы иҟаз азҿлымҳара маҷк иеихсыӷьит, еиҳаракгьы Марс иаҿҳарԥшуазар. Аҵыхәтәантәи 30 шықәса ирылагӡаны Венера аус зуаз х-космостә аппарат заҵәык ракәын: америкатәи «[[Магеллан (космический аппарат)|Магеллан]]» (1989-1994), европатәи «[[Венера-экспресс|Венера-експресс]]» (2006-2014), иара убас иапониатәи «[[PLANET-C|Акацуки]]». Уи адагьы, Венера лассы-лассы ахархәара амоуп Амратә система аҩныҵҟатәии адәахьтәии егьырҭ апланетақәа рахь амҩаҿы а[[Гравитационный манёвр|гравитациатә маневрқәа]] рзы. Убас Венера иавсны ицахьан, ирымҩатәны уи ҭырҵаахьан америкатәи аппаратқәа «[[Галилео (космический аппарат)|Галилео]]» (1989 шықәсазы Иупитерҟа амҩа иқәыз), «[[Кассини (космический аппарат)|Кассини]]» (1997 шықәсазы Сатурнахь амҩа иқәыз), «[[Мессенджер (космический аппарат)|Мессенџьер]]» (2006, 2007 шықәсқәа рзы Меркури ашҟа амҩа иқәыз), иара убас амратә зонд «[[Паркер (солнечный зонд)|Паркер]]» (2018, 2019 шықәсқәа рзы). Аҵыхәтәантәи ари аҩыза аԥыррақәа иҵегьы шықәсқәак имҩаԥнагалоит. Уи адагьы дук хара имгакәа Венера азааигәара инамҩатәны аҭҵааразы агравитациатә маневрқәа ҟанаҵалоит европа-иапониатәи Меркури амҩаныза [[BepiColombo]] (уажәнатә Венера ҩынтә иахыԥраахьеит 2020 шықәса жьҭаарамзази 2021 шықәса нанҳәамзази), иара убасгьы европатәи амратә [[Solar Orbiter]] (идәықәҵоуп 2020 шықәса жәабранмза 10 рзы, Венера лассы-лассы ахыԥраара азԥхьатәаҭоуп аеклиптика иаҿырԥшны аорбита анаара ацҵаразы)<ref>{{cite web|url=https://www.space.com/solar-orbiter-atlas-v-rocket-launch-success.html|title=Solar Orbiter launches on historic mission to study the sun's poles|lang=en|website=www.space.com|access-date=2020-02-11|archive-date=2020-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210100625/https://www.space.com/solar-orbiter-atlas-v-rocket-launch-success.html|url-status=live}}</ref>. Уажәтәи аамҭазгьы Венерахь азҿлымҳара ыҟоуп, акосмостә агентрақәакгьы венератәи акосмостә ӷбақәа рыпроектқәа рнапы рылакуп. Иаҳҳәап, [[Роскосмос]] артәагатә аппарат змоу «[[Венера-Д]]» апрограмма иаҿуп<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/science/20120407/620510655.html|title=РФ запустит зонд к Венере не раньше 2024 г, к Меркурию — после 2031 г|access-date=2019-12-02|archive-date=2018-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20181120095438/https://ria.ru/science/20120407/620510655.html|url-status=live}}</ref>, [[Индийская организация космических исследований|Индиа]] — аорбитатә ӷба «[[Шукраян-1|Шукраиан-1]]»<ref>{{cite web|url=http://www.isro.gov.in/announcement-of-opportunity-ao-space-based-experiments-to-study-venus|title=Announcement of Opportunity (AO) for Space Based Experiments to Study Venus|date=2017-04-19|website=ISRO.gov.in|access-date=2017-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913183153/http://www.isro.gov.in/announcement-of-opportunity-ao-space-based-experiments-to-study-venus|archive-date=2017-09-13|url-status=dead}}</ref>, НАСА — апроектқәа [[DAVINCI+]] и [[VERITAS (космический аппарат)|VERITAS]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7597|title=NASA Selects Four Possible Missions to Study the Secrets of the Solar System|date=2020-02-13|publisher=NASA/JPL|access-date=2020-03-23|archive-date=2020-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316085626/https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7597|url-status=live}}</ref>, ЕКА — аппарат [[EnVision]]<ref>{{cite web|url=https://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/ESA_selects_three_new_mission_concepts_for_study|title=ESA selects three new mission concepts for study|access-date=2018-05-10|archive-date=2019-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191013052421/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/ESA_selects_three_new_mission_concepts_for_study|url-status=live}}</ref>. Абарҭ апроектқәа зегьы («Шукраиан-1» аламҵаӡакәа, здәықәҵара 2028 шықәсазы иазԥхьагәаҭоу) реиҿкаара зааӡатәи астадиаҿы иҟоуп, урҭ рынагӡара аҿҳәара — 2020-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа. ==== Аишьҭагылашьа ==== Венера иазку адыррақәа зырҳаз акосмостә ӷбақәа қәҿиаралатәи рдәықәҵарақәа рсиа<ref>{{Cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/chronology_venus.html|title=Chronology of Venus Exploration (NASA)|access-date=2019-12-02|archive-date=2020-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200224035803/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/chronology_venus.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kocmoc.info/dss.htm|url-status=dead|title=Космические пуски и события СССР и России (kocmoc.info)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103162105/http://www.kocmoc.info/dss.htm|archive-date=2012-01-03}}</ref>: {| class="wikitable sortable" ! Атәыла мамзаргьы акосмостә агентра ! Ахьӡ ! Адәықәҵара ! Азгәаҭа |- | {{Флагификация|ЕАА}} || [[Маринер-2]] || data-sort-value="1962-08-27" | Нанҳәамза 27, 1962 || Аԥырраан аҭҵаарақәа |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-4]] || data-sort-value="1967-06-12" | Рашәарамза 12, 1967 || Албааратә аппааратла атмосфера аҭҵаара |- | {{Флагификация|ЕАА}} || [[Маринер-5]] || data-sort-value="1967-06-14" | Рашәарамза 14, 1967 || Аԥырраан аҭҵаарақәа |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-5]] || data-sort-value="1969-01-05" | Ажьырныҳәамза 5, 1969 || Албааратә аппааратла атмосфера аҭҵаара |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-6]] || data-sort-value="1969-01-10" | Ажьырныҳәамза 10, 1969 || Албааратә аппааратла атмосфера аҭҵаара |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-7]] || data-sort-value="1970-08-17" | Нанҳәамза 17, 1970 || Раԥхьатәи қәҿиаралатәи апланета ахҟьаҿы атәара тата |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-8]] || data-sort-value="1972-03-27" | Хәажәкырамза 27, 1972 || Итатоу атәара |- | {{Флагификация|ЕАА}} || [[Маринер-10]] || data-sort-value="1973-11-04" | Абҵарамза 4, 1973 || Меркуриҟа амҩан ахыԥраара, иамҩатәны аҭҵаара |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-9]] || data-sort-value="1975-06-08" | Рашәарамза 8, 1975 || Атәара татеи Венера иԥсабаратәым амҩанызеи. Аиқәаҵәа-шкәакәала иҭыху раԥхьатәи ахҟьа афотосахьақәа. |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-10]] || data-sort-value="1975-06-14" | Рашәарамза 14, 1975 || Атәара татеи Венера иԥсабаратәым амҩанызеи. Аиқәаҵәа-шкәакәала иҭыху ахҟьа афотосахьақәа. |- | {{Флагификация|ЕАА}} || [[Пионер-Венера-1|Апионер-Венера-1]] || data-sort-value="1978-05-20" | Лаҵарамза 20, 1978 || Венера иԥсабаратәым амҩаныза, арадиолокациатә альтиметриа |- | {{Флагификация|ЕАА}} || [[Пионер-Венера-2|Апионер-Венера-2]] || data-sort-value="1978-08-08" | Нанҳәамза 8, 1978 || Албааратә аппаратқәа ԥшьба рыла атмосфератә ҭҵаара |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-11]] || {{nobr|Цәыббрамза 9, 1978}} ||rowspan="2"| Венера ахаԥраара, албааратә аппарат атәара тата |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-12]] || {{nobr|Цәыббрамза 14, 1978}} |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-13]] || data-sort-value="1981-10-30" | Жьҭаарамза 30, 1981 || Венера ахаԥырра, албааратә аппарат атәара тата. Ахҟьаҿы абжьы раԥхьатәи аҭаҩра, агрунт акылҵәара, уи ахимиатә еилазаара харантәи аҭҵаара, раԥхьаӡатәи аԥштәы змоу апанораматә сахьа аашьҭра |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-14]] || data-sort-value="1981-11-04" | Абҵарамза 4, 1981 || Венера ахаԥырра, албааратә аппарат итатоу атәара. Агрунт акылҵәара, насгьы уи ахимиатә еилазаара харантәи аҭҵаара, аԥшшәы змоу апанораматә сахьа аашьҭра |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-15]] || data-sort-value="1983-06-02" | Рашәарамза 2, 1983 ||rowspan="2"| Венера иԥсабаратәым амҩаныза, 30% ақәыԥшылара арадиолокациатә хсаала аԥҵара |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-16]] || data-sort-value="1983-06-07" | Рашәарамза 7, 1983 |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Вега-1]] || data-sort-value="1984-12-15" | Ԥхынҷкәынмза 15, 1984 ||rowspan="2"| Атмосфера аҭҵаара азонд-аеростат ала, агрунт акылҵәареи уи ахимиатә еилазаара харантәи аҭҵаареи (Вега-2 мацара), аппарат Галлеи икометахь аԥырра |- | {{Флагификация|СССР}} || [[Вега-2]] || data-sort-value="1984-12-21" | Ԥхынҷкәынмза 21, 1984 |- | {{Флагификация|ЕАА}} || [[Магеллан (космический аппарат)|Магеллан]] || data-sort-value="1989-05-04" | Лаҵарамза 4, 1989 || Венера иԥсабаратәым амҩаныза, ахҟьа арадолокациатә хсаала ҭбаа аԥҵара |- | {{Флагификация|ЕАА}} || [[Галилео (КА)|Галилео]] || data-sort-value="1989-10-18" | Жьҭаарамза 18, 1989 || Иупитерҟа амҩан ахаԥраара, иамҩатәны аҭҵаарақәа |- | {{Флагификация|ЕАА}} || [[Кассини-Гюйгенс|Кассини-Гиугенс]] || data-sort-value="1997-10-15" | Жьҭаарамза 15, 1997 || Сатурнҟа амҩан ахаԥраара, иамҩатәны аҭҵаарақәа |- | {{Флагификация|ЕАА}} || [[MESSENGER|Мессенџьер]] || data-sort-value="2004-08-03" | Нанҳәамза 3, 2004 || Меркуриҟа амҩан ахыԥраара, иамҩатәны аҭҵаара |- | [[Европейское космическое агентство|ЕКА]] || [[Венера-экспресс|Венера-експресс]] || data-sort-value="2005-11-09" | Абҵарамза 9, 2005 || Венера иԥсабаратәым амҩаныза |- | {{Флагификация|Иапониа}} || [[PLANET-C|Акацуки]] || data-sort-value="2010-05-21" | Лаҵарамза 21, 2010 || Венера иԥсабаратәым амҩаныза |- | {{Флагификация|ЕАА}} || [[Паркер (солнечный зонд)|Паркер]] || data-sort-value="2018-08-12" | Нанҳәамза 12, 2018 || Аперигели аиҵагаларазы агравитациатә маниоврқәак, амҳалдызасфера аҿасратә цәқәырԥа инамҩатәны аҭҵаара |} == Акультураҿы == {{Main|Венера акультураҿы}} Апланета Венера ажәларқәа жәпакы еиԥшым ҩ-жәҩантә цәеижьк реиԥш ирыдыркылон: акы — Венера шьыжьымҭан, аҩбатәи — ахәылбыҽха. Ари зыхҟьо апланета ашьыжьи ахәылбыҽхеи мацара иахьубарҭоу ауп, еснагь Амра иазааигәаны иахьыҟоу, ҽынла «илашацәоит», уахынла [[Горизонт|адгьылтә блабара]] анҭыҵ иҟоуп<ref>''М.Э. Рут'' Русская народная астронимия, Свердловск, 1987, стр.5</ref>. Еиуеиԥшым аорбитатә динамика иахҟьаны адгьыл аҟны иҟоу анаԥшҩы изы Венера еиҳа кыраамҭа «ишарԥыеҵәаны» иаанхоит (мраҭашәаратәи а[[Элонгация (астрономия)|иҵыхра]] ашьҭахь), «ихәылԥыеҵәаны» аасҭа (мрагыларатәи ашьҭахь). Мрагыларатәи аиҵыхра аҟынтәи мраҭашәаратәи ашҟа амҩан апланетеи Амреи «ҵаҟатәи реиԥшьра» ҳәа хьӡыс измоу адубалар ауеит (Венера Амра аасҭа иааигәоуп), иара убас Амра ажәҩан аҟны иубарҭоу шықәсыктәи аныҟәара иаҿырԥшны уи [[ретроградное движение|шьҭахьлатәи аныҟәара]]. Ажәытә бырзен астрономиаҿы ихадоу аартрақәа иреиуоуп апланета Венера иадҳәалоу — «[[Геспер]] ауп [[Фосфор (мифология)|Афосфор]]». Ари «[[Нижние планеты|ҵаҟатәи]]» апланета Амра азааигәара еснагь иахьыҟоу абзоурала, амра агылара аламҭалазы уи зегь раасҭа илашоу еҵәаны иҟалоит («Шьыжьтәи аеҵәа» ҳәа — «Фосфор» / «Еосфор» ҳәа), мамзаргьы амра анҭашәалак ашьҭахь аамҭа кьаҿк («Ахәылбыҽхатәи аеҵәа» — «Геспер» ҳәа)<ref>в разгар дня Венера «засвечивается» Солнцем, ночами скрывается за горизонтом вместе с ним</ref>. [[Плиний Старший|Плинии]] [[Аристоксен|Аристоксен]]и изларҳәо ала, «Хәылбыҽхатәи» еиԥш «Ашьыжьтәи» ҳәа изышьҭоу «аеҵәақәа» раартра [[Пифагор]] идҳәалоуп, егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — [[Парменид]]<ref>{{Книга|автор=[[Жмудь, Леонид Яковлевич|Жмудь Л. Я.]]|заглавие=Наука, философия и религия в раннем пифагореизме|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5860500661|место=СПб.|издательство=ВГК-Алетейя|год=1994|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5860500661/page/n125 250]—252|isbn=5-86050-066-1|ссылка часть=http://www.sno.pro1.ru/lib/zhmud/15.htm|часть=Греческая астрономия и Восток}}</ref>. {{Main|Ажәытәтәи Бырзентәыла астрономиа}} Венера [[Марс]] ашьҭахь [[Солнечная система|Амратә система]] апланетақәа рыбжьара аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит, алитературеи егьырҭ аҟазаратә жанрқәеи рҿы инанагӡо ароль ала<ref name="Gremlev">{{статья|автор=Павел Гремлёв|заглавие=Сестра Земли и планета бурь. Венера в представлении фантастов|ссылка=https://www.mirf.ru/Articles/art4134.htm|издание=[[Мир фантастики]]|год=2010, июнь|номер=82|archive-date=2014-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706030120/http://mirf.ru/Articles/art4134.htm}}</ref><ref>{{книга|автор=[[Brian Stableford]]|часть=Venus|заглавие=Science Fact and Science Fiction. An Encyclopedia|ссылка=https://archive.org/details/sciencefactscien00stab_405|издательство=Routledge, Taylor & Francis Group|год=2006|страницы=[https://archive.org/details/sciencefactscien00stab_405/page/n407 381]—382|страниц=758|isbn=0-415-97460-7}}</ref><ref>[https://sf-encyclopedia.com/entry/venus Venus] // The Encyclopedia of Science Fiction</ref>. XX-тәи ашәышықәса актәи азбжазы/агәҭаны Венера аҿықә аҭагылазаашьа макьана инықәырԥшшәагьы еилкаамызт. Еснагь аԥсҭҳәақәа рыла ихҩоу апланета ахҟьа оптикатә телескопла ахәаԥшразы алшара ахьыҟамыз ашәҟәыҩҩцәеи арежиссиорцәеи аусуразы аҭагылазаашьа бзиа рзаԥнаҵеит. Уи аамҭазтәи аҵарауаа жәпаҩыкгьы Венереи Адгьыли рпараметрқәа реиԥшра шьаҭас иҟаҵаны, апланета ахҟьаҿы иҟоу аҭагылазаашьақәа Адгьыл аҿы иҟоу аҭагылазаашьақәа ирзааигәазар ауп ҳәа агәра ргон. Амра аҟынӡа абжьаӡара еиҳа иахьмаҷыз ҳасаб азуны, Венера еиҳа кырӡа иԥхарроуп ҳәа агәаанагара ыҟан, аха агәра ганы иҟан уаҟа аӡы ыҟазарц шалшо, убри аҟнытә а[[Абиосфера]] — иҟалап еиҳа иҳараку аԥстәқәагьы ацны — иҟазар ауеит ҳәа. Уи аганахьала апопулиарттә культура иаԥнаҵеит агәаанагара Венера адунеи Адгьыл «[[мезозойская эра|мезозоитәи аамҭа]]» еиԥшуп ҳәа — ицәааку атропикатә дунеи, а[[Динозавры|гәылшьаԥ дуӡӡақәа]] зқәынхо<ref name="Gremlev"/>. XX-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазыраԥхьатәи АПС Венера ианынаӡа, еилкаахеит урҭ агәаанагарақәа иҟаҵәҟьоу аҭагылазаашьа зынӡагьы ишеиԥшым. Ишышьақәыргылахаз ала Венера ахҟьаҿы иҟоу аҭагылазаашьа адгьылтә ԥсҭазаара еиԥшу аԥсҭазаара аҟазаара алыршара моу, атитани аџыри ирылху автоматикатә роботқәагьы кырӡа ԥынгыла рызнауеит<ref name="Gremlev"/>. === Венера амифологиаҿы === ==== Ажәытәӡатәи асемиттә мифологиаҿы ==== Ажәытәтәи асемитцәарҟны атермин ''ˈa''с̱''тар'' апланета Венера ҩ-аспектк рахьтә акала иаанарԥшуан, ''ˈA''с̱''тар'' (шьыжьтәи аеҵәа, ахаҵатә персонаж) ҳәа ииаганы, насгьы ''ˈA''с̱''тарт'' (хәылбыҽхатәи аеҵәа, аԥҳәыстә персонаж)<ref>''Шифман И. Ш., Лундин А. Г.'' Астар // Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах / Гл. ред. С. А. Токарев. Т. 1 (А—К). М.: Советская Энциклопедия, 1991. С. 115.</ref><ref>''Шифман И. Ш.'' Астарта // Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах / Гл. ред. С. А. Токарев. Т. 1 (А—К). М.: Советская Энциклопедия, 1991. С. 115—116.</ref><ref>''Leick G.'' A dictionary of Ancient Near Eastern mythology. New York: Taylor & Francis, 2003. P. 96.</ref>. Абри ахьӡ аҟынтәи иаауеит аккадцәа рынцәахәԥҳәыс [[Иштар|Ишҭар]] лыхьӡгьы<ref>''Афанасьева В. К., Дьяконов И. М.'' Иштар // Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах / Гл. ред. С. А. Токарев. Т. 1 (А—К). М.: Советская Энциклопедия, 1991. С. 595.</ref>. ==== Вавилон аҟны ==== {{Аҵакырацәара|Дилбат|Дилбат (аҵакы)}} [[Вавилон|Вавилонтәи]] астрономцәа апланета Венера даара азҿлымҳара арҭон. Астрономиатә текст ҭаԥыҟҟақәа рҿы уи ''Дилбат'' ахьӡын, насгьы анцәахәԥҳәыс [[Иштар]] илыдкылан<ref name="pannekoek-35">''Паннекук А.'' История астрономии. Ч. 1: Астрономия в Древнем Мире. М.: Наука, 1966. С. 35 (Глава 3. Знания о небе в Древнем Вавилоне).</ref><ref>Альберт Олмстед. История персидской империи. Глава: Религия и календарь. [https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22+%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&source=bl&ots=noq16Ri0Ky&sig=ACfU3U1LZ0YbPV3CCazewu1XJHrKewLVfA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjppMfsop7kAhUoxosKHQ3xBCgQ6AEwD3oECAgQAQ#v=onepage&q=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22%20%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&f=false ссылка на текст] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20211006064518/https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22+%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&source=bl&ots=noq16Ri0Ky&sig=ACfU3U1LZ0YbPV3CCazewu1XJHrKewLVfA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjppMfsop7kAhUoxosKHQ3xBCgQ6AEwD3oECAgQAQ#v=onepage&q=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22%20%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&f=false |date=2021-10-06 }}</ref>. <!-- <ref name="Саггс" />.--> Анаҩстәи апериод иаҵанакуа атекстқәа рҿы уи Амзеи [[Амра|Амреи]] ирыцны [[Триада (философия)|триадак]] шьақәдыргылоит. Џьоукы ргәаанагарала вавилонтәи астрономцәа ирдыруан, иреиҳау алашара аамҭазы ҵаҟатәи аиԥшьра ашьҭахь мамзаргьы аԥхьа Венера амагана аԥшра шамоу<ref name="pannekoek-35" />. Ари агәаанагара инақәыршәаны вавилонтәи астрономцәа Венера абриаҟара азҿлымҳара ахьарҭоз уи аҷыдара ауп изыдҳәалоу, избанзар уи аҷыдара Амза иаҳәшьаны иҟанаҵон. Убри аҟнытә, ажәытәтәи акультқәа рзы, вавилонтәи астрономцәа Венера лымкаала иацклаԥшуан, насгьы еиҳа ихьшәоу аамҭазы (ҳера ҟалаанӡа 1500-1000 шықәсқәа рзы) астрологиатә зԥхьагәаҭарақәа рыҟаҵаразы уи абжьаӡреи ацәырҵреи раамҭақәа рымҽхак ахархәара рҽазыршәон<ref>''Паннекук А.'' История астрономии. Ч. 1: Астрономия в Древнем Мире. М.: Наука, 1966. С. 36 (Глава 3. Знания о небе в Древнем Вавилоне).</ref>. ==== Ажәытәтәи Бырзентәыла ==== Афилософиатә школ зеиԥшроу еиԥш ажәытә бырзентә культураҿы апланетақәа ирызкны ҩ-гәаанагара хадак алкаазар ауеит — аԥсабара аматериалтә обиект аҳасабала (ажәҩантә сфераҿы ирӷәӷәоу ажәҩантә лашарбага), мамзаргьы анцәахәы ихаҭара аҳасабала. Убас ала, ажәытә бырзенцәа ркультураҿы апланета Венера лашарбагак еиԥш, мамзаргьы нцәахәык еиԥш иаарԥшын<ref>''Grant E.'' A History of Natural Philosophy From the Ancient World to the XIX century. New York: Cambridge University Press, 2007. P. 7—8.</ref><ref>''Панченко Д. В.'' Фалес, солнечные затмения и возникновение науки в Ионии в начале VI в. до н. э. // Hyperboreus. 1996. Т. 2, № 1. С. 78—80.</ref><ref>''Ван дер Варден.'' Пробуждающаяся наука. Математика древнего Египта, Вавилона и Греции / Пер. с голл. И. Н. Веселовского. М., 1959. С. 178.</ref><ref>''Ван дер Варден.'' Пробуждающаяся наука. Математика древнего Египта, Вавилона и Греции / Пер. с голл. И. Н. Веселовского. М., 1959. С. 179.</ref><ref>''Van der Waerden B. L.'' The Earliest Form of the Epicycle Theory // Journal of the History of Astronomy. 1974. Vol. 5. P. 177—178.</ref><ref>''Ван дер Варден.'' Пробуждающаяся наука II. Рождение астрономии. М.: Наука, 1991. С. 312.</ref>. [[Цицерон]] излаиҳәо ала, ажәытә бырзенцәа ашьыжьтәи аеҵәа «[[Фосфор (мифология)|Фосфор]]» ҳәа иашьҭан (ажәытә бырз. бызшәала Φωσφόρος — «алашара аазго») Амра аԥхьа ианцәырҵуаз, насгьы «Еосфор» ҳәа (ажәытә бырз. бызшәала ἑωσφόρος — «ашәаԥшьаагаҩ»), уи ашьҭахь ианцәырҵуаз<ref name="ciceron">''[[Цицерон]].'' [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#053 О природе богов II 53] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190807143750/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#053 |date=2019-08-07 }}: <blockquote>звезда Венеры, что называется по-гречески Φωσφόρος; (а по-латыни Lucifer), когда она восходит перед Солнцем, и Ἕσπερος, когда выходит после него.</blockquote></ref>. Ажәытәан урҭ еиуеиԥшым апланетақәа ҳәа иԥхьаӡан. Ахәылбыҽхатәи аеҵәеи Ашьыжьтәи аеҵәеи лашарбагак шакәу анышьақәыргылаха ([[Плиний Старший|Плинии]] излаиҳәо ала, ари аартра [[Пифагор]] итәын, даҽа хыҵхырҭақәак рыла — [[Парменид]])<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://mary-hr5.livejournal.com/1472819.html|title=Веспер - вечерняя звезда (Венера)|author=Пишет mary_hr5mary_hr5 mary_hr5|website=mary-hr5.livejournal.com|access-date=2021-12-26|archive-date=2021-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226195554/https://mary-hr5.livejournal.com/1472819.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://chrdk.ru/other/naming_planets|title=Владимир Куликов. Астрономический нейминг: планеты|access-date=2019-08-03|archive-date=2019-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190803175024/https://chrdk.ru/other/naming_planets|url-status=live}}</ref>, Фосфор [[Геспер|Гесперус]] диеиԥшыншьалан (ажәытә бырзен бызшәала Ἓσπερος; Ахәылԥа) — Венера, Хәылԥыеҵәа еиԥш иааԥшуа<ref name=":1" />; ==== Ажәытәӡатәи Рим аҟны ==== Иули Гигин иҩит ҳәа зыӡбахә ҳәоу антикатәи атрактат «Астрономиа» аҿы{{Ref+|Автор изкны иаадыруа ихьӡ заҵәык ауп, уи ихьӡҵәҟьа акәымзаргьы ҟалоит. «Астрономиа» автор [[Гай Юлий Гигин|Гаи Иули Гигин]], [[Гигин Громатик|Гигин Громатик (адгьылшәаҩы)]] рыдкылара, мамзаргьы ажәытәтәи аизга «Fables» ({{Lang-la|Fabulae}}) адкылара — уамак агәра угартә иҟам (''Гигин Юлий.'' Астрономия / Пер. с латин. и коммент. А. И. Рубана. М.: Алетейя, 1997. С. 5—6).|комм.}} Венера [[Юнона|Иунона]] лыеҵәа ахьӡуп, иара убас [[Люцифер|Луцифер]], насгьы [[Геспер|Гесперус]] ҳәагьы, лымкаала иазгәаҭоуп арҭ ахьӡқәа рыҩбагьы планетак ишатәу<ref>''Гигин Юлий.'' Астрономия / Пер. с латин. и коммент. А. И. Рубана. М.: Алетейя, 1997. С. 84—85 (книга 1, 42.4).</ref>. ==== Маиаа рҟны ==== Венера [[майя (цивилизация)|Маиа]] ацивилизациа астрономцәа рзы зегь реиҳа ихадоу астрономиатә обиектын. Уи амзар [[Дрезденский кодекс|Дрездентәи акодекс]] 24-29-тәи адаҟьақәа рҿы иԥшаазар ауеит<ref>''Кинжалов Р. В.'' Культура древних майя. Л.: Наука, 1971 (Научные знания. Часть 1).</ref>. Урҭ апланета ''Ноҳ Ек'' — «Аеҵәа Дуӡӡа», мамзаргьы «Шуш Ек» — «Ашхырцәаӷь Аеҵәа» ҳәа иашьҭан<ref>{{книга|автор=Morley, Sylvanus G.|заглавие=Древние майя|оригинал=The Ancient Maya|издание=5-е изд|издательство=Stanford Univ. Press|год=1994|isbn=9780804723107}}</ref>. Урҭ агәра ргон Венера анцәахәы [[Кукулькан]] (ажәытәтәи Абжьаратәи Америка егьырҭ ахәҭақәа рҿы Гукумац ма [[Кетцалькоатль|Кетцалькоатл]] ҳәагьы изышьҭаз) ихаҿра аанарԥшуеит ҳәа. Маиаа [[Рукописи майя|рнапылаҩырақәа]] рҿы Венера аныҟәарақәа рцикл нагӡаны еиҭаҳәоуп<ref name="Dresden">{{cite web|url=https://www.volny.cz/paib/dresden_codex.htm|title=Дрезденский кодекс — книга астрономии майя|author=Böhm, Bohumil; Böhm, Vladimir|access-date=2009-01-10|archive-url=https://www.webcitation.org/669rr0wA4?url=https://www.volny.cz/paib/dresden_codex.htm|archive-date=2012-03-14}}</ref>. === Аоккультизм === А[[оккультизм|оккультизм]] аҿы Венера а[[Сфирот|сфра]] Нецах иадҳәалоуп. (шәахә.[[Халдейский ряд (астрология)|Халдеитәи ацәаҳәа]])<ref>{{книга|заглавие=Гранатовый сад|часть=Глава третья. Сефирот|автор=Регарди И.|isbn=5-94698-044-0|год=2005|место=М.|издательство=Энигма|страниц=304}}</ref>.<!-- ===== В мифологии народов доколумбовой Америки ===== === Обозримое будущее === ==== Терраформирование Венеры ==== {{main|Терраформирование Венеры}} [[Файл:TerraformedVenus.jpg|thumb|right|240px|Терраформированная Венера]] Венера — кандидат на [[терраформирование]]. По одному из планов предполагалось распылить в атмосфере Венеры [[Генетически модифицированный организм|генетически модифицированные]] [[цианобактерии]], которые, перерабатывая [[углекислый газ]] (составляющий 96 % атмосферы Венеры) в [[кислород]], значительно уменьшили бы [[парниковый эффект]] и понизили бы температуру на планете. Однако для [[фотосинтез]]а необходима вода, которой на Венере практически нет (даже в виде паров в атмосфере). Поэтому для реализации такого проекта необходимо в первую очередь доставить на Венеру воду — например, посредством бомбардировки её водно-аммиачными астероидами или иным путём. --> == Шәахә. иара уб. == * [[Жизнь на Венере|Венераҿы аԥсҭазаара]] * [[Венера (космическая программа)|Венера (акосмостә программа)]] * [[Терраформирование Венеры|Венера атерраформашьақәгылара]] * [[Люцифер|Лиуцифер]] * [[Денница|Шарԥыеҵәа]] * [[Вечерница (мифология)|Хәылԥыеҵәа]] * [[Фосфор (мифология)|Афосфор]] * [[Геспер]] * [[Правило Тициуса — Боде|Тициус-Боде иԥҟара]] == Азгәаҭақәа == '''Акомментариқәа''' {{Reflist|33em|group=комм.}} '''Ахыҵхырҭақәа''' {{Reflist|27em|refs= <ref name="Archinal_2011">{{статья |заглавие=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2009 |том=109 |номер=2 |страницы=101—135 |bibcode=2011CeMDA.109..101A |doi=10.1007/s10569-010-9320-4 |ссылка=http://aa.usno.navy.mil/publications/reports/Archinaletal2011a.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907030802/http://aa.usno.navy.mil/publications/reports/Archinaletal2011a.pdf |archive-date=2015-09-07 |язык=en |тип=journal |автор=Archinal, B. A.; A'Hearn, M. F.; Bowell, E. et al. |год=2011 |издательство=[[Springer Nature]] |издание=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy]] }} ({{cite web |title = Erratum |url = http://aa.usno.navy.mil/publications/reports/Archinaletal2011b.pdf |archive-url = https://web.archive.org/web/20150907074216/http://aa.usno.navy.mil/publications/reports/Archinaletal2011b.pdf |archive-date = 2015-09-07 |url-status = dead }}, {{bibcode|2011CeMDA.110..401A}})</ref> <ref name="nssdc">{{cite web |url = https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html |title = Venus Fact Sheet |publisher = NASA |last = Williams |first = David R. |date = 2016-02-29 |access-date = 2016-03-10 |archive-url = https://www.webcitation.org/6ftO4K7lC?url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html |archive-date = 2016-03-10 }}</ref> <ref name="ESS_2014_Venus_atm">{{книга |часть =Venus: atmosphere |автор =Taylor F. W., Hunten D. M. |заглавие =Encyclopedia of the Solar System |ответственный=T. Spohn, D. Breuer, T. Johnson |издательство =Elsevier |издание =3 |год =2014 |pages =305–322 |allpages =1336 |isbn =9780124160347 |ссылка часть =https://books.google.com/books?id=0bEMAwAAQBAJ&pg=PA305 }}</ref> <ref name="ESS_2014_Venus_sur">{{книга |часть =Venus: Surface and Interior |автор =Smrekar S. E., Stofan E. R., Mueller N. |заглавие =Encyclopedia of the Solar System |ответственный=T. Spohn, D. Breuer, T. Johnson |издательство =Elsevier |издание =3 |год =2014 |pages =323–342 |allpages =1336 |isbn =9780124160347 |ссылка часть =https://books.google.com/books?id=0bEMAwAAQBAJ&pg=PA323 }}</ref> <ref name="Basilevsky_2003">{{статья |заглавие=The surface of Venus |издание=Reports on Progress in Physics |том=66 |номер=10 |страницы=1699—1734 |doi=10.1088/0034-4885/66/10/R04 |bibcode=2003RPPh...66.1699B |автор=Basilevsky, Alexandr T.; Head, James W. |год=2003 }}</ref> }} == Алитература == * {{статья |автор= [[Афанасьева, Вероника Константиновна|Афанасьева В. К.]], [[Дьяконов, Игорь Михайлович|Дьяконов И. М.]] |заглавие= Иштар |ответственный= [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]] |издание= Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах |место= М. |издательство=Советская Энциклопедия |год= 1991 |том= 1 (А—К) |страницы= 595 |isbn=5-85270-016-9 |ref=Афанасьева, Дьяконов}} * {{статья |автор= [[Шифман, Илья Шолеймович|Шифман И. Ш.]], [[Лундин, Авраам Григорьевич|Лундин А. Г.]] |заглавие= Астар |ответственный= [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]] |издание= Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах |место= М. |издательство=Советская Энциклопедия |год= 1991 |том= 1 (А—К) |страницы= 115 |isbn=5-85270-016-9 |ref=Шифман, Лундин}} * {{статья |автор= [[Шифман, Илья Шолеймович|Шифман И. Ш.]] |заглавие= Астарта |ответственный= [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]] |издание= Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах |место= М. |издательство=Советская Энциклопедия |год= 1991 |том= 1 (А—К) |страницы= 115—116 |isbn=5-85270-016-9 |ref=Шифман}} * {{Книга|автор=Гигин Юлий|заглавие=Астрономия|ответственный=Пер. с латин. и коммент. {{s|А. И. Рубана}}. Вступ. ст. {{s|А. В. Петрова}}.|место=М.|издательство=Алетейя|год=1997|страниц=220|isbn=5-89329-017-8|серия=Античная библиотека. Античная история|ref=Гигин}} * {{книга|автор=[[Кондратьев, Кирилл Яковлевич|Кондратьев К.Я.]], Крупенио Н.Н., Селиванов А.С.|заглавие=Планета Венера|издательство=[[Гидрометеоиздат]]|место=Л.|год=1987|страниц=276|ref=Кондратьев, Крупенио, Селиванов}} * {{статья |автор = Короновский Н. Н. |заглавие = Морфология поверхности Венеры |ссылка = http://window.edu.ru/resource/214/21214/files/0401_057.pdf |издание = Соросовский образовательный журнал |год = 2004 }} * {{статья|автор=[[Бурба, Георгий Александрович|Бурба Г. А.]]|заглавие=Венера: русская транскрипция названий|ссылка=http://www.planetology.ru/burbanomen.php|издание=Лаборатория сравнительной планетологии ГЕОХИ, май 2005 г|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091217195219/http://www.planetology.ru/burbanomen.php|archive-date=2009-12-17}} * {{книга |автор=Ван дер Варден |заглавие=Пробуждающаяся наука. Математика древнего Египта, Вавилона и Греции |место=М. |год=1959 |страниц=456 |ответственный=Пер. с голл. И. Н. Веселовского |ref=Ван дер Варден}} * {{книга |автор=Ван дер Варден |заглавие=Пробуждающаяся наука II. Рождение астрономии |место=М. |год=1991 |издательство=Наука |ref=Ван дер Варден}} * {{книга|автор=[[Кинжалов, Ростислав Васильевич|Кинжалов, Р. В.]]|заглавие=Культура древних майя|ссылка=https://www.indiansworld.org/maya_culture_kinzhalov.html#.VRHDfuEY3rI|место=Л.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1971|ref=Кинжалов}} * {{Книга|ref=Ломоносов|ссылка=https://runivers.ru/lib/book6882/192833/|автор=[[Ломоносов, Михаил Васильевич|Ломоносов М. В.]]|заглавие=Полное собрание сочинений|ответственный=ред. [[Кравец, Торичан Павлович|Т. П. Кравец]], [[Ченакал, Валентин Лукич|В. Л. Ченакал]]|год=1955|место=М.; Л.|издательство=Издательство Академии наук СССР|том=4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744-1765 гг.|страниц=834|archive-date=2025-11-11|access-date=2026-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20251111074606/https://runivers.ru/lib/book6882/192833/|url-status=dead}} * {{книга|автор=[[Паннекук, Антон]]|часть=Часть 1. Астрономия в Древнем Мире|заглавие=История астрономии|ответственный=Перевод с английского Невской Н. И., под редакцией [[Кукаркин, Борис Васильевич|Кукаркина Бориса Васильевича]] и [[Куликовский, Пётр Григорьевич|Куликовского Петра Григорьевича]]|место=М.|издательство=Наука|год=1966|ref=Паннекук}} * {{статья|автор = Панченко Д. В. |заглавие =Фалес, солнечные затмения и возникновение науки в Ионии в начале VI в. до н. э |издание = Hyperboreus |ссылка = http://bibliotheca-classica.org/sites/default/files/panchenko_1.pdf |том = 2 |номер = 1 |год = 1996 |страницы = 47—124 |ref = Панченко |archive-url = https://web.archive.org/web/20150218022358/http://bibliotheca-classica.org/sites/default/files/panchenko_1.pdf |archive-date = 2015-02-18}} * {{книга |автор = Grant E.|заглавие = A History of Natural Philosophy From the Ancient World to the XIX century|место = New York|издательство = Cambridge University Press|ref = Grant|год = 2007}} * {{статья|автор = Van der Waerden B. L.|заглавие = The Earliest Form of the Epicycle Theory|издание = Journal of the History of Astronomy|язык = en|ссылка = http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1974JHA.....5..175V&amp;db_key=AST&amp;data_type=HTML&amp;format=&amp;high=45e26860ef28046|год = 1974|том= 5|ref = Van der Waerden|страницы= 175—185}} * {{книга|автор = Leick G. |заглавие = A dictionary of Ancient Near Eastern mythology |ссылка = |место = New York |издательство = Taylor & Francis |год = 2003 |allpages = 241 |isbn= 0-203-02852-X |ref=Leick}} == Азхьарԥшқәа == * {{cite web |title = Информация о Венере |url = http://xtronomy.altnet.ru/solarsyst/venus.htm |archive-url = https://web.archive.org/web/20080604090454/http://xtronomy.altnet.ru/solarsyst/venus.htm |archive-date = 2008-06-04 |url-status = dead }} // на [[Архив Интернета|web.archive.org]] * [https://astrogalaxy.ru/050.html Солнечная система. Планеты Солнечной системы. Венера] * ''Бурба Г. А.'' [http://www.meteorites.ru/menu/press/burba-ven.html Кривое зеркало Земли] // «[[Вокруг света (журнал)|Вокруг света]]», 2003, № 6 * {{cite web |title = Известия Науки — новая карта Рельефа Венеры |url = http://www.inauka.ru/space/article91603.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20090423054129/http://www.inauka.ru/space/article91603.html |archive-date = 2009-04-23 |url-status = dead }} * [http://www.iki.rssi.ru/press/vex.doc «Венера-Экспресс»: итоги основной миссии] * ''Родионова Ж. Ф.'' [http://www.delphis.ru/journal/article/venera-blizhaishaya-k-nam-planeta «Венера — ближайшая к нам планета»] // «Дельфис» № 39, 2004 * ''Алексей Левин, Дмитрий Мамонтов'' [https://elementy.ru/lib/430681 «Планета оранжевых сумерек»] // «[[Популярная механика]]» № 11, 2008 * [https://www.youtube.com/watch?v=wZyCky5W8Z8 Видео. Венера манит] // Телестудия Роскосмоса * [http://www.mentallandscape.com/C_CatalogVenus.htm Снимки, сделанные советскими космическими аппаратами]{{In lang|en}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{Астатиа бзиа}} {{DEFAULTSORT:венера}} [[Акатегориа:Венера| ]] [[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа илбааз аппаратқәа зҭааз]] [[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]] [[Акатегориа:Адгьылтә гәыԥтә планетақәа]] n66e1xiklocadj4pkyczk067qy5wvvp Амза 0 4108 176543 172609 2026-11-07T23:23:58Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176543 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Амза|Амза (аҵакы)}} {{Акарточка Апланета | ахьӡ = Амза | асимвол = Moon decrescent symbol (bold).svg | фон = #a0ffa0 | ахкы = Амҩаныза | асахьа = FullMoon2010.jpg | дата открытия-ref = Ухы иузархәом | аепоха = [[J2000.0]] | аперигели = - | афели = - | апсида = агеи | периапсида = {{Ахыԥхьаӡара|363104|Км}}<br>({{Ахыԥхьаӡара|356400}}—{{Ахыԥхьаӡара|370400|Км}}) | апоапсида = {{Ахыԥхьаӡара|405696|Км}}<br>({{Ахыԥхьаӡара|404000}}—{{Ахыԥхьаӡара|406700|Км}}) | аҵәҩанбжа ду = {{Ахыԥхьаӡара|384399|Км}}<br>0,00257 а.е. | аексцентриситет = 0.0549 (ибжьаратәу)<ref name="surdin" /> | асидертә период = 27.321661 мшы 27 мшы 7 сааҭки 43 минуҭи 11.5 секунди | асинодтә период = 29.530588 мшы 29 м 12 с 44.0 мин | аорбитатә ццакыра = 1.023 км/с (бжьаратәла)<ref name="surdin">{{книга | заглавие = Солнечная система | ответственный = Ред.-сост. [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]] | место = М. | издательство = Физматлит | год = 2008 | страницы = 69 | isbn = 978-5-9221-0989-5}}</ref> | аорбита анаара = 5,145° (4,983–5,317°) [[Эклиптика|еклиптика]] иаҿ.6,668° (6,517-6,85°) амза аекватор иаҿ. 18,3—28,6° Адгьыл [[Экватор|аекватор]] иаҿ.<ref name="AK" /><ref name="AK" /><ref name="AK">{{книга | заглавие = Астрономический Календарь. Постоянная часть | ответственный = Редактор Абалакин В. К. | место = М. | издательство = Наука, главная редакция физико-математической литературы | год = 1981 | страницы = 555}}</ref> | иҩеиуа аиқәҳәала акыдхалара = (агхара) 1 аикәшара 18.6 шықәса рахь | аперицентр аргумент = (аизҳара) 1 аикәшара 8.85 шықәса рахь | амҩаныза зтәу = [[Адгьыл|Адгьыл]] |амҩанызақәа = - | аекватортә радиус = 1738.14 км0.273 адгьылтә | аполиартә радиус = 1735,97 км0,273 адгьылтә | абжьаратәи арадиус = 1737,10 км0,273 адгьылтә | агьежь ду аикәшара = 10 917 км | ақәӡара = 3.793·10<sup>7</sup> км<sup>2</sup>0.074 адгьылтә | аҭаӡара = 2.1958·10<sup>10</sup> км<sup>3</sup>0.020 мамзаргьы адгьыл аҟнытә 1/50 | акапан = 7.3477·10<sup>22</sup> кг 0.0123 мамзаргьы 1/81 адгьылтә | ажәпара = 3.3464 г/см<sup>3</sup> | зхы иақәиҭу акаҳара аццакра = 1.62 м/с<sup>2</sup> 0.165 г | актәи акосмостә ццакыра = 1.68 км/с | аҩбатәи акосмостә ццакыра = 2.38 км/с | аҵәира апериод = [[Синхронный спутник|еиқәыршәоуп]] (еснагь ганкала Адгьыл ахь иаарԥшуп) | аҵәҩан анаара = 1.5424° (еклиптикатә хықә иаҿырԥшны) | альбедо = 0,12 | иубарҭоу аеҵәатә ҳаракыра = -2.5/-12.9-12.74 (амза анҭәу) | температура 1 имя = Аекватор аҟны аҳауаҟәандара<ref>{{статья|заглавие=Near-Surface Temperatures on Mercury and the Moon and the Stability of Polar Ice Deposits|том=141|номер=2|страницы=179—193|bibcode=1999Icar..141..179V |doi=10.1006/icar.1999.6175|язык=en|тип=journal|автор=A. R. Vasavada, D. A. Paige, S. E. Wood|год=1999|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|url=http://faculty.washington.edu/sew2/publications/Vasavada-etal-1999-ice-mercury-moon.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150824082850/http://faculty.washington.edu/sew2/publications/Vasavada-etal-1999-ice-mercury-moon.pdf|archive-date=2015-08-24|url-status=dead| issn = 0019-1035}}</ref> | температура 1 минимум = 100 К (-173°С) | температура 1 средняя = 220 К (-53°С) | температура 1 максимум = 390 К (117°С) | аилазаара = '''даараӡа иҵаӷоуп, иҟоуп [[водород|аӡри]], [[гелий|агелиум]], [[неон|анеон]], [[аргон|аргон]] рышьҭақәа<ref>[[Атмосфера Луны]].</ref> | аполиартә еидыӷәӷәалара = 0,00125 }} '''Амза''' — [[Адгьыл|Адгьыл]] [[естественный спутник|аԥсабаратә мҩаныза]] заҵәы ауп. [[Амра|Амра]] зегь раасҭа иазааигәоу апланета амҩаныза, избан акәзар Амра иазааигәаӡоу апланетақәа ([[Меркурий|Меркури]]еи [[Венера|Венер]]еи) урҭ рымаӡам. Амра ашьҭахь адгьыл [[небо|ажәҩанҵакыра]]ҿы иреиҳау аобиект<ref group="комм.">Абраҟа, алашара ҳәа изышьҭоу [[звёздная величина|аеҵәатә шәагаа]] ауп, даҽакала иуҳәозар, ажәҩантә цәеижь аҟынтәи иаауа алашаратә цәқәырԥа зегьы (насгьы, уи иахҟьаны, уи иаԥнаҵо [[освещённость|алашара]]), афизикатә ҵакыла [[яркость|алашара]] акәымкәа – аобиект [[телесный угол|акәакь ӷәӷәа]] азы алашаратә цәқәырԥа аҵакы. Аҵыхәтәантәи азы аеҵәақәеи Венереи еиҳа аҵакы рымоуп, аха Амза аҭагылазаашьаҿы, еиҳа ихадоу ароль нанагӡоит Адгьыл азааигәара, убри аҟнытә, уи акәакьтә шәагаа аиҳахара.</ref>, насгьы Амратә системаҿы ахәбатәи иреиҳау [[Спутники в Солнечной системе|аԥсабаратә мҩаныза]]. Адгьыли Амзеи рыбжьара абжьаратә бжьаӡара {{Ахыԥхьаӡара|384467|км}} ({{Ахыԥхьаӡара|0,00257|[[Астрономическая единица|а.е.]]}}, ~30 Адгьыл адиаметрқәа). Адгьыл ажәҩанҵакыраҿы Амза ҭәы иубарҭоу [[Видимая звёздная величина|аеҵәатә шәагаа]] −12.71<sup>м</sup> ыҟоуп. Амш аныбзиоу аамҭазы Адгьыл ахҟьа азааигәара Амза анҭәу иахылҵуа [[Освещённость|алашара]] 0,25 [[Люкс|лиукс]] ыҟоуп.<ref>Михайлов, Виноградов, 1974, ад. 61.</ref> Амза цәырҵит 4,5 миллиард шықәса раԥхьашәа, [[Возраст Земли|Адгьыл аасҭа маҷк ихьшәаны]]. [[Происхождение Луны|Амза ахылҵшьҭра]] иадҳәаланы гәаанагарақәак ыҟоуп, аха урҭ рахьтә акгьы ахимиатә еилазаара аҷыдарақәа зегьы, насгьы аҩганктәи аныҟәара ҳаилнаркаауам. Еиҳа еицырдыруа агипотеза ишаҳәо ала Амза шьақәгылеит Адгьыли шәагаала [[Марс|Марс]] еиԥшу апланета [[Тейя (гипотетическая планета)|Теиеи]] «[[Модель ударного формирования Луны|Реиҿасра ду]]» ашьҭахь иаанхаз аԥҽыхақәа рҟынтәи. 2004 шықәсазы афизик [[Горькавый, Николай Николаевич|Николаи Горкави]] жәабала инадыркны шәкыла акилометрқәа рҟынӡа ашәагаа змоу акосмостә цәеижьқәа рыла Адгьыл акыраамҭа астероидқәа рықәҳара иахҟьаны Амза ашьақәгыларазы амодель ҟаиҵеит. Агипотеза ҿыц иҳаилнаркаауеит иқәыхгаз аидыслара ашьҭахь Адгьыл аӡы зыцәымӡыз, насгьы Амза аполиусқәа рҿы аӡы ахьынтәаауа.<ref>{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004DDA....35.0711G|автор=N. N. Gorkavyi|заглавие=The New Model of the Origin of the Moon|год=2004-05-01|том=35|страницы=07.11}}</ref> Амза ауп [[Аполлон-11|ауаа зҭааз]] адгьыл анҭыҵтәи [[Астрономический объект|астрономиатә обиект]] заҵә. == Ахьӡ == «Луна» ажәытәӡатәи аурыс ажәоуп, уи 969 шықәса иазку [[Лаврентьевская летопись|Лавренти ишықәсҩыра]]ҿы аҩыратә ахыҵхырҭақәа рҿы иуԥылоит.<ref>{{книга|заглавие=Словарь русского языка XI—XVII веков. Вып. 8|год=1981|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|часть=Луна¹|ответственный=[[Академия наук СССР]], [[Институт русского языка имени В. В. Виноградова РАН|Институт русского языка]]; ред. колл., гл. ред. [[Филин, Федот Петрович|Ф. П. Филин]]|страницы=305|ссылка=https://etymolog.ruslang.ru/doc/xi-xvii_8.pdf|тираж=14000|access-date=2024-02-04|archive-date=2024-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240128145521/https://etymolog.ruslang.ru/doc/xi-xvii_8.pdf|url-status=live}}</ref> Аурыс ажәа "Луна" х- slav < х- ie. louksnā́ “илашоу” аҟынтәи(аҟазшьарба аҳәса рыкласс*''louksnós''), убри индоевропатәи аформа иазхьаԥшуеит lat. lūna «луна».<ref>{{книга|автор=Фасмер М.|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=2|ссылка=http://etymolog.ruslang.ru/vasmer.php?id=533&vol=2|место=М.|издание=Прогресс|год=1964—1973|страницы=533|archive-date=2014-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307110521/http://etymolog.ruslang.ru/vasmer.php?id=533&vol=2}}</ref> [[Абырзенцәа|Аеллинцәа]] Адгьыл амҩаныза ''[[Селена|Селена]]'' (ажәытә бырз. бызшәала Σελήνη) ҳәа иашьҭан, [[древние египтяне|ажәытәтәи мысраа]] — [[Ях|Иах]] (''Ииах''), [[вавилоняне|вавилонаа]] - ''[[Син (мифология)|Син]]''; [[Иапониа|Иапониа]] Амза «Цуки» ҳәа иашьҭоуп, уи иашьашәало ​​анцәахәы — «[[Цукиёми|Цукиоми]]».<ref>{{книга | автор = Коростовцев, Михаил Александрович | заглавие = Религия древнего Египта | место = М. | издательство = Наука | год = 1976 | том = 3 | страниц = 336 }}</ref><ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Син, божество}}</ref><ref name="enryo">{{cite web|url=http://www.enryo.ro/carti/Japanese%20mythology%20A%20to%20Z.pdf|title=Japanese Mythology A to Z|publisher=|author=Jeremy Roberts|access-date=|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20120907071914/http://www.enryo.ro/carti/Japanese%20mythology%20A%20to%20Z.pdf|archive-date=2012-09-07|url-status=live}}</ref> == Амза ажәҩантә цәеижьк аҳасабала == === Аорбита === {{main|Амза аорбита}} [[Файл:Moon before sunset.jpg|мини|слева|Амза амра ҭашәаанӡа]] Жәытәнатә аахыс ауаа Амза аныҟәара аарԥшреи аилыркаареи рҽазыршәон. Аамҭа цацыԥхьаӡа, еиҳа-еиҳа ииашоу атеориақәа цәырҵуан. Иахьатәи аҳасабрақәа шьаҭас ирымоу [[Браун, Эрнест Уильям|Браун]] итеориа ауп. [[XIX век|19]]-[[XX век|20]]-тәи ашәышықәсақәа реилысымҭазы иаԥҵаз уи аамҭазы иҟаз ашәага-загақәа рыла ииашаны Амза аныҟәара аанарԥшуан. Убри аан 1400 инареиҳаны атерминқәа (атригонометриатә функциақәа рзы [[коэффициент|акоеффициент]]қәеи аргументқәеи) аҳасабрақәа рҿы ахархәара роууан. Ҳаамҭазтәи [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырра]] иалшоит Амза аныҟәара ҳасаб азура, насгьы уи аҳасабрақәа еиҳагьы икылкааны ргәаҭара. Алазертә диапазон аметодқәа рыла Амза аҟынӡа абжьаӡара сантиметрқәак рыла агха ҟаҵаны иршәоит. Ашәарақәа рымацара ракәымкәа, Амза ахьыҟоу атеориатә зԥхьагәаҭарақәагьы абас еиԥш икылкааны ииашоуп; арҭ реиԥш аҳасабрақәа рзы рхы иадырхәоит жәа-нызқьла атерминқәа змоу арбагақәа, насгьы иҵегьы ииашаны иаарԥштәызар, ахархәара зҭазар алшо атерминқәа рхыԥхьаӡара ҳәаа амаӡам.<ref>''В. Е. Жаров'', 2002. [http://www.astronet.ru/db/msg/1190817/node35.html Сферическая астрономия. 5.6. Пульсарная шкала времени] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20121005071856/http://www.astronet.ru/db/msg/1190817/node35.html |date=2012-10-05 }}.</ref> Актәи азааигәара, ҳара ҳҳәар ҳалшоит Амза [[эллипс|аеллиптикатә]] орбитала [[эксцентриситет|ексцентриситет]] 0.0549 аманы иныҟәоит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит , насгьы агеоцентртә орбита [[большая полуось|аҵәҩанбжа ду]] 384,399 км аманы (аҵәҩанбжа ду асистема «Адгьыл — Амза» акапан агәҭахьы иазааигәаны 379,730 км ауп). Амза аныҟәараҵәҟьа кырӡа иуадаҩуп, уи аԥхьаӡараан еиуеиԥшым аганқәа рацәаӡаны хшыҩзышьҭра рыҭалатәуп, иаҳҳәап, Адгьыл аилацалара, насгьы Амза Адгьыл аасҭа 2,2-нтә рыла еиҳаны амч аманы изыдзырхало Амра анырра ӷәӷәа<ref group="комм.">[[Солнечная масса|Амра акапан]] 333 нызқь цыра Адгьыл акапан ауп, насгьы [[Астрономическая единица|Адгьыл аҟынтәи Амра аҟынӡа абжьаӡара]] 150 миллион км / 384 нызқь км ≈ 390 нтә еиҳауп Адгьыл аҟынтәи Амза аҟынӡа абжьаӡара аасҭа. Уи инақәыршәаны, Амза ианыруа Амреи Адгьыли рыгравитациатә мчқәа реизыҟазаашьа 333 000 / 390<sup>2</sup> ≈ 2,2 нтә раҟара ҟалоит.</ref>. Амза Адгьыл иакәшаны аныҟәара еиҳа ииашаны иазхәыцзар ауеит аныҟәарақәа рацәаны реицылара аҳасабала:<ref>{{Акьыԥхьра|книга |автор=[[Дагаев, Михаил Михайлович|Дагаев М. М.]] |заглавие=Солнечные и лунные затмения |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1978 |страницы=50—54}}</ref> * 27,32166 мши-ҵхи рыла [[эллипс|еллиптикатә]] орбитала [[Адгьыл|Адгьыл]] акәшара — «[[месяц#Сидерический (звёздный) месяц|асидертә мза]]» ҳәа изышьҭоу ауп (даҽакала иуҳәозар, аныҟәара аеҵәақәа ирҿырԥшны ишәоуп); * амза аорбита аҟьаҟьара агьежьра: уи аиқәҳәалақәа (орбитеи аеклиптикеи ахьеиқәшәо ​​аҭыԥқәа) мраҭашәараҟа инаскьоит, 18,6 шықәса рыла аикәшара наӡа ҟаҵаны. Ари аныҟәара [[Прецессия|прецессионтәуп]]; * амзатә орбита аҵәҩан ду агьежьра ([[Линия апсид|апсид цәаҳәақәа]]) 8,8 шықәса апериод аманы (хыхь зыӡбахә ҳәаз аиқәҳәалақәа рныҟәара ахырхарҭа иаҿагыло аган ала имҩаԥысуеит, даҽакала иуҳәозар, аперигеи аурара еизҳауеит); * амза аорбита [[эклиптика|аеклиптика]] ахь 4°59′ инаркны 5°19′ рҟынӡа анаара аамҭа-аамҭала аҽыԥсахра; * амза аорбита ашәага-загақәа аамҭа-аамҭала рҽыԥсахра: аперигеи - 356,41 инаркны 369,96 нызқь км рҟынӡа, апогеи - 404,18 нызқь км рҟынӡа; * [[Приливное ускорение|Ацәқәырԥааиратә ццакыра]] амзыз ала Амза ԥеиҳа-еиҳа Адгьыл аҟынтәи ахарахара (шықәсык ахь 38 мм), убас ала уи аорбита ашьшьыҳәа атлара иаҿу [[спираль|спиральуп]].<ref>{{cite web|url=http://curious.astro.cornell.edu/about-us/37-our-solar-system/the-moon/the-moon-and-the-earth/111-is-the-moon-moving-away-from-the-earth-when-was-this-discovered-intermediate|title=Is the Moon moving away from the Earth?|publisher=Ask the Astronomer ([[Корнелльский университет|Cornell University]])|date=2015-07-18|access-date=2015-10-16|lang=en|archive-date=2015-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20151004171433/http://curious.astro.cornell.edu/about-us/37-our-solar-system/the-moon/the-moon-and-the-earth/111-is-the-moon-moving-away-from-the-earth-when-was-this-discovered-intermediate|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.seeker.com/when-the-moon-becomes-earths-nemesis-1767675191.html|title=When the Moon Becomes Earth's Nemesis|publisher=Discovery.com|date=2013-07-26|quote=In the case of the moon, it is moving away from us at a rate of 3.78 centimeters (1.5 inches) per year|access-date=2015-10-16|lang=en|archive-date=2017-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306200103/http://www.seeker.com/when-the-moon-becomes-earths-nemesis-1767675191.html|url-status=live}}</ref><ref>''Алексей Левин''. [https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/430606/Prekrasnaya_Selena Прекрасная Селена] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180305063653/https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/430606/Prekrasnaya_Selena |date=2018-03-05 }} // Популярная механика, № 5, 2008.</ref> Амза еснагь азганк ала Адгьыл иаҿаԥшуеит; Амза егьи аган Адгьыл аҟынтәи иубарҭаӡам. Амза Адгьыл иахьынӡакәшо аамҭаҵәҟьа иҭагӡаны иара аҵәҩангьы знык иакәшоит, уи машәыршәа еиқәшәаз акы акәым, аха Амза ахәҭак Адгьыл ахь ахырхарҭа шьақәзыргыло [[Синхронное вращение|ацәқәырԥааиратә шьҭкаара]] иаҿыҵгоуп, уи алагьы Адгьыл акәшареи агьежьреи еиқәнаршәоит. Убасҵәҟьа, [[кордовая авиамодель|ашьаҳага змоу аҳаирплан амодел]] аԥырсал агәҭа иаакәыршаны иԥыруеит, насгьы егьи амҵәыжәҩа ахаангьы уахь иархаӡом.<ref name="scientificamerican">{{cite web|last=Murtagh|first=Jack|title=The SAT Problem That Everybody Got Wrong|url=https://www.scientificamerican.com/article/the-sat-problem-that-everybody-got-wrong/|website=[[Scientific American]]|date=2023-06-20|access-date=2024-02-02|lang=en|archive-date=2024-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123120607/https://www.scientificamerican.com/article/the-sat-problem-that-everybody-got-wrong/|url-status=live}}</ref> Ҵабыргны, Амза Адгьыл акәшара аеллиптикатә орбита абзоурала еиҟарамкәа иахьымҩаԥысуа азы, [[либрация|алибрациа]] иахҟьаны, Адгьыл аҟынтәи амза ахҟьа абжа маҷк еиҳаны иубарҭоуп.<ref>{{Cite web|title=In Depth {{!}} Earth's Moon|url=https://solarsystem.nasa.gov/moons/earths-moon/in-depth|website=NASA Solar System Exploration|access-date=2022-09-05|archive-date=2022-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220829124336/https://solarsystem.nasa.gov/moons/earths-moon/in-depth/|url-status=live}}</ref> === Азеиԥш еиҿкаара === 1609 шықәсазы Галилео Галилеи ателескоп ахархәарала раԥхьаӡа акәны Амзаҿы агагақәа аниба, ашьхақәеи акратерқәеи ыҟоуп ҳәа алкаа ҟаиҵеит. Ихылаԥшрақәа шьаҭас иҟаҵаны, Галилеи агәра ганы дыҟан Амза Адгьыл еиԥшу ихаҳәырку жәҩантә цәеижьуп ҳәа. Иахьатәи аконцепциақәа рыла, Амза, ацәеи амантиеи (астеносфера) рыла ишьақәгылоуп, урҭ рҟазшьақәа еиԥшым, ԥшьы-хкҟьак шьақәдыргылоит, иара убас Амза злашьақәгылоу хәҭақәоуп амантиеи агәыцәи рыбжьара аиасратә зона, насгьы агәыцә ахаҭа, адәахьала иҟьатоуи ҩнуҵҟала икьакьои ахәҭақәа змоу. [[Атмосфера Луны|Атмосфереи]] [[Гидросфера Луны|агидросфереи]] шамахамзар иҟаӡам. Амза ахҟьа [[реголит|реголит]]ла ихҟьоуп — аметеоритқәа амза аҿықә ианаҿасуа иҟало асаба ҵаӷеи ахаҳәтә ԥҽыхақәеи реилаӡҩа. Аметеоритқәа ркаҳара иахылҿиаауа аиҿасра-тҟәацратә процессқәа анышә арпыпреи аиларҩынтреи иацхраауеит, убри аамҭазы анышә ахәҭақәа еилаӡуа, еиларӷәӷәо. Ареголит ахҟьа ажәпара метрак инаркны жәабала аметрақәа рҟынӡа иҟоуп.<ref name="автоссылка1">{{Статья |ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2000JE001396 |автор=James G. Williams, Dale H. Boggs, Charles F. Yoder, J. Todd Ratcliff, Jean O. Dickey |заглавие=Lunar rotational dissipation in solid body and molten core |год=2001 |язык=en |издание=Journal of Geophysical Research: Planets |том=106 |выпуск=E11 |страницы=27933—27968 |issn=2156-2202 |doi=10.1029/2000JE001396 |archive-date=2021-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205103515/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2000JE001396 |url-status=live }}</ref><ref name=":0">{{Статья |ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2013JE004559 |автор=James G. Williams, Alexander S. Konopliv, Dale H. Boggs, Ryan S. Park, Dah-Ning Yuan |заглавие=Lunar interior properties from the GRAIL mission |год=2014 |язык=en |издание=Journal of Geophysical Research: Planets |том=119 |выпуск=7 |страницы=1546—1578 |issn=2169-9100 |doi=10.1002/2013JE004559}}</ref><ref>{{книга | автор = Галкин И. Н., Шварев В. В. | заглавие = Строение Луны | издательство = Знание | место = М. | год = 1977 | isbn = ?; ББК 526 Г16 | страниц = 64 | серия = Новое в жизни, науке, технике. Серия «Космонавтика, астрономия», 2. Издается ежемесячно с 1971 г. }}</ref> {| class="wikitable" |+ GRAIL адыррақәа рыла Амза агеологиатә хҟьақәа<ref name=":0" /> |- | Аҩныҵҟатәи агәыцә кьакьа |style="text-align:right"| 0-230 км |- | Адәахьтәи агәыцә ҟьата |style="text-align:right"| 230-325 км |- | Аиасратә зона |style="text-align:right"| 325-534 км |- | Амантиа |style="text-align:right"| 534-1697 км |- | Ацәа |style="text-align:right"| 1697-1737 км |} Иубарҭоу аган бжьаратәла 3,2 км рыла акапан агәы иазааигәоуп, наҟтәи аган аасҭа, акапан агәы афигура агәахьы анаскьара инықәырԥшшәа 1,68–1,93 км ҟалоит. Иубарҭоу агьежьбжаҿы ахҟьа абжьаратәи ажәпара 8–12 км рыла еиҵоуп. Аекватортә хҟьа бжьаратәла 9,5 км рыла еиҳауп аполиусқәа рҟны аасҭа.<ref>{{Статья |автор=D. E. Loper, C. L. Werner |заглавие=On lunar asymmetries 1. Tilted convection and crustal asymmetry |ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2000JE001441 |язык=en |год=2002 |том=107 |выпуск=E6 |doi=10.1029/2000je001441 |издание=Journal of Geophysical Research |archive-date=2021-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814143030/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2000JE001441 |url-status=live }}</ref> <!-- <u>Ядро</u> 20:26 29 июля 2014 BFM.ru Учёные: ядро Луны окружено горячей жидкостью Постоянные изменения в гравитационном поле спутника, в ходе которых ядро как бы скользит внутри Луны, возможны именно благодаря этому слою, который выступает в качестве смазки. 19:04 29 июля 2014 Новости УрФО Учёные: Ядро Луны окружено жидким слоем Учёные составили компьютерную модель Луны Группа учёных — геофизиков, в которую вошли китайские, японские и американские эксперты, провели исследование, в результате которого пришли к выводу, что ядро Луны окружено жидким 12:20 29 июля 2014 Lenta.ru В недрах Луны нашли жидкость Жидкий слой представляет собой тонкую вязкую среду между астеносферой — нижней мантией спутника Земли — и ядром Луны, который покрывает ядро неравномерным образом<ref>{{cite web|url = http://news.yandex.ru/yandsearch?cl4url=www.naurfo.ru%2Fnews%2F20101&lr=5&rpt=story|title = Учёные: Ядро Луны окружено жидким слоем|author = BFM.ru, Новости УрФО, Lenta.ru|date=2014-07-29|publisher = }}</ref>.--> ==== Ахҟьаҿы аҭагылазаашьа ==== [[Файл:STS-107 Shuttle Mission Imagery STS107-E-05695 STS107-E-05697.gif|мини|Акосмостә ӷба “[[Колумбия (шаттл)|Колумбиа]]” ацифратә камерала 2003 шықәса ажьырныҳәа 26 рзы иҭнахыз Амза аԥштәы змоу асахьақәа.<ref>{{cite web |url=https://spaceflight.nasa.gov/gallery/images/shuttle/sts-107/html/s107e05695.html |title=STS-107 Shuttle Mission Imagery: STS107-E-05695 |author=NASA |access-date=2017-10-18 |archive-date=2016-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530001831/http://spaceflight.nasa.gov/gallery/images/shuttle/sts-107/html/s107e05695.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://spaceflight.nasa.gov/gallery/images/shuttle/sts-107/html/s107e05697.html |title=STS-107 Shuttle Mission Imagery: STS107-E-05697 |author=NASA |access-date=2017-10-19 |archive-date=2016-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530014043/http://spaceflight.nasa.gov/gallery/images/shuttle/sts-107/html/s107e05697.html |url-status=dead}}</ref>]] [[Атмосфера Луны|Амза атмосфера]] кырӡа иҵаӷоуп. Хыхь Амра ианамырлашо, уа иҟоу арчқәа рыхәҭаа 25 хәҭак/см3 еиҳахом (Адгьыл азы ари ахыԥарбага 2,7·10<sup>19</sup> хәҭак/см<sup>3</sup> ауп), амра ангылалакь ашьҭахь ҩ-еишьҭагылак рыла еизҳауеит агрунт арчы ацәыӡра инамаданы. Атмосфера аԥсыҽхара Амза ахҟьаҿы аҳауаҟәандара аиҭаԥара дуқәа ҟанаҵоит ([[Лунная ночь (время суток)|уахынла]] −173°C инаркны амраҵаҟатәи аҭыԥ аҿы +127°C рҟынӡа), заҟа ирлашоу еиԥш; абри аҭагылазаашьаҿы метрак аҵаулараҿы иҟоу ахрақәа рҟәандара еиҭакрада иҟоуп, −35°C. Атмосфера шамахамзар иахьыҟам инамаданы, Амзаҿы ажәҩан еснагь еиқәаҵәоуп, еҵәала иҭәуп, Амра алаԥшҳәаа аханы ианыҟоугьы. Аха ҽынлатәи афотоҭыхымҭақәа рҿы аеҵәақәа убарҭаӡам, избанзар урҭ раарԥшразы Амра иарлашо амаҭәарқәа мыцхәы ирлашаны иҟазҵо [[экспозиция (фото)|аекспозициа]] аҭаххон.<ref>Шевченко, 1990, ад. 614.</ref> 3,5 миллиардҟа шықәса раԥхьа, алава ахыҵра дуқәа аныҟаз аамҭазы, амза атмосфера еиҳа еилацалан. Аҳасабрақәа иаадырԥшуеит алава иалҵуа иԥыруа амаҭәашьарқәа ([[монооксид углерода|CO]], [[сера|S]], [[Аӡы|H<sub>2</sub>O]]) адгьыл аҿы иҟоу [[Атмосфера (единица измерения)|ақәыӷәӷәара]] аҟынтәи 1% змоу атмосфера шьақәдыргылар шрылшоз. Уи алаӡҩахара аамҭа 70 миллион шықәса раҟара аҭахын ҳәа агәаанагара ыҟоуп.<ref name="Needham_2017"/> [[Файл:1967 CPA 3546.jpg|мини|right|"Амзаҿы. Адгьыл шьҭыҵуеит" СССР аԥошьҭатә марка, 1967 шықәса<ref>{{книга |автор = Маковецкий П. В. |заглавие = Смотри в корень! Задача № 36 — Детективно-астрономо-филателистический сюжет |ссылка = http://n-t.ru/ri/mk/sk036.htm |ответственный = |место = М. |издательство = Наука |год = 1976 |страниц = |страницы = |isbn = |ref = |archive-date = 2010-12-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101208073201/http://n-t.ru/ri/mk/sk036.htm }}</ref>]] Адгьылтә дырган Амза ажәҩан аҿы шамахак имҵысӡакәа икнаҳауп. Адгьыл амза алаԥшҳәаа ахыхьтәи аҩадареи азимути рыла (7° ҟынӡа) есымзатәи аҽеиҭакра маҷқәа рҿыҵга [[Либрация|алибрациақәа]] рҿыҵга еиԥшуп. Адгьыл акәакьтә шәагаа Амза аҟынтәи уанахәаԥшуа амза ашәагаа Адгьыл аҟынтәи уанахәаԥшуа аасҭа 3,7-нтә рылаеиҳауп, насгьы [[Адгьыл|Адгьыл]] ихнаҩо ажәҩантә сфера [[Стерадиан|аҭбаара]] 13,5-тә рыла еиҳауп Амза иаҵанакуа аҭыԥҭаӡара аасҭа. Амза аҟынтәи иубарҭоу Адгьыл арлашара аҩаӡара, Адгьыл аҿы иубарҭоу [[Фазы Луны|амзатә фазақәа]] рырбагақәа ирҿагылоуп: [[полнолуние|амза анҭәу]], Адгьыл алашара змам ахәҭа Амза аҟынтәи иубарҭоуп, иара убасгьы Амза алашара змам ахәҭа Адгьыл аҟынтәи иубарҭоуп. Адгьыл ианыҷҷаало алашара ала арлашара закәанла 41-нтә еиҳаны иӷәӷәазароуп, Амза [[Лунный свет (астрономия)|алашарала]] Адгьыл арлашара аасҭа, аха аус аҟны уи 15-нтә рыла мацара еиҳауп; Адгьыл аҿы реиҳа иубарҭоу [[звёздная величина|аеҵәатә ҳаракыра]] Амзаҿы инықәырԥшшәа −16<sup>м</sup> ауп.<ref>Средний радиус Земли — 6371,0 км, а средний радиус Луны — 1737,1 км; соотношение равно ≈ 3,678.</ref><ref>{{nobr|(6371,0 / 1737,1)<sup>2</sup> ≈ 13,54}}.</ref><ref>Геометрическое альбедо Земли равно 0,367, а Луны — 0,12. Соотношение альбедо умножаем на соотношение площадей видимых дисков Земли и Луны: {{nobr|(0,367 / 0,12) ⋅ (6371,0 / 1737,1)<sup>2</sup> ≈ 41,12}}.</ref><ref>«Фотометрические измерения („[[Луноход-2|Лунохода-2]]“) привели к несколько неожиданным результатам относительно яркости лунного неба. В частности, было показано, что в дневное время лунное небо загрязнено определённым количеством пыли, и что при свете Земли в [[Лунная ночь (время суток)|ночное время]] лунное небо в 15 раз ярче, чем небо на Земле при полной Луне» — ''[[Маров, Михаил Яковлевич|М. Я. Маров]], У. Т. Хантресс'' Советские роботы в Солнечной системе: технологии и открытия. — {{М.}}: Физматлит. — 2017. — С. 263.</ref><ref>Соотношение яркости 41,12 соответствует разности видимых звёздных величин {{nobr|−2,5 ⋅ lg(41,12) ≈ −4,035}}; если звёздная величина Луны при наибольшей яркости равна −12,7, то звёздная величина Земли при наибольшей яркости составит −16,7</ref> Амза ахҟьа амра ашәахәа 5-18% мацара ауп ианыԥшуа (ажәытә асфальт еиԥш). Амзаҿы аԥштәқәа реиԥшымзаарақәа даара имаҷуп; уи ахҟьа акаҳуа-цәыш мамзаргьы аиқәаҵәа-каҳуажә аԥштәхәқәа амоуп (1970 шықәсазтәи арбагақәа).<ref>Первые итоги определения физико-механических свойств грунтов Луны / под ред. проф. д-ра техн. наук [[Булычёв, Василий Георгиевич|В. Г. Булычёва]]. — {{М.}}: Госстрой СССР. — 1970. — С. 8.</ref> 2017 шықәсазы амза ахҟьа иреиӷьу аколориметриатә сахьақәа ҟаҵахеит акосмостә ныҟәага [[LRO]] зкәакьҭа ҭбаау амультиспектралтә камера WAC ала, иубарҭоуи аультрафиолеттәи аҟәшақәа рҿы аспектр адиапозонқәа быжьба рҟны иҭызхуа(ахсаала ахҳәаа). Аԥштәқәа реиҟәшаратә сахьақәа рҿы, Аилгара Амшын агәҭантәи ахәҭа, Ақәа Амшын мрагыларатәи ахәҭа, Ахьҭа Амшын, Аристарх ишьхеибаркыра рыԥштәы цәыҟаԥшьуп. Аҭынчра Амшын, Ацқьара Амшын аперифериатә хәҭа, Арацәара Амшын аҩадатәи ахәҭа, Ақәа Амшын мраҭашәаратәи ахәҭа, Аԥшацәгьақәа Рымшын амраҭашәаратәи аладатәи ахәҭақәа ажәҩангәыԥштәы рымоуп. Амза хазы игоу ахәҭақәа рыԥштәы аҷыдарақәа зегьы аԥхьаҟа ишьақәырӷәӷәахеит. Хазы игоу ахҟьа ахәҭақәа рыԥшшәқәа рҷыдарақәа абла шамахамзар еилнаргаӡом. Иаабац аԥштәызхоу афотоҭыхра ахархәарагьы иаҭаху алҵшәа ҟанаҵаӡом – амза ахҟьа тонк мацара аманы иааԥшуеит.<ref>[http://target.lroc.asu.edu/q3/# Интерактивная, масштабируемая карта Луны. Активировать слой «WAC Hapke-Normalized Color» или «WAC Color test»] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170624010105/http://target.lroc.asu.edu/q3/ |date=2017-06-24 }}.</ref><ref>{{статья |автор=H. Sato et al. |заглавие=Resolved Hapke parametermaps of the Moon |ссылка= |язык=en |издание=Journal of Geophysical Research: Planets |тип=журнал |год=2014 |месяц= |число= |том=119 |номер= |страницы=1775—1805 |doi=10.1002/2013JE004580 |issn=}}</ref><ref>Шкуратов, 2006, ад. 173.</ref><ref>Шевченко, 1983, ад. 93.</ref> Аспектр аҟны ацәқәырԥа кьаҿқәа рыхәҭаҿы ахҟьатәи [[альбедо|альбедо]] аиҵахара иахҟьаны Амза маҷк ицәҩеижьны иааԥшуеит.<ref>Шкуратов, 2006, ад. 165.</ref> <gallery mode="packed" heights="140px"> ISS-42 Moon on the Earth's atmosphere.jpg|Амза МКС аҟынтәи 2015 шықәса хәажәкыра 8 Moon on earth horizon.jpg|Амза МКС аҟынтәи 2005 шықәса, жәабран 24 Full moon partially obscured by atmosphere.jpg|Амза акосмостә ӷба “[[Спейс шаттл|Спеис шаттл]]” аҟынтәи 1999 шықәса ԥхынҷкәынмза 21 </gallery> === Агравитациатә ҭыԥҭаӡара === ==== Ахьанҭара амч ==== {{Main|Амза агравитациа}} Амза ахҟьаҿы иҟоу [[Сила тяжести|ахьанҭара амч]] Адгьыл аҿы иҟоу аҟнытә 16.5% шьақәнаргылоит (6-нтә еиҳа иԥсыҽуп). ==== Агравитациатә мчы-лшара ==== {| class="standard" align="right" |+ Асектортәи атессералтәи агармоникатә коеффициентқәа<ref>[http://vadimchazov.narod.ru/text_htm/xsru08.htm Орбитальные эфемериды Солнца, Луны и планет. 8. Начальные условия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110205212911/http://vadimchazov.narod.ru/text_htm/xsru08.htm |date=2011-02-05 }}.</ref> | ''C''<sub>3,1</sub> = −0,000030803810 | ''S''<sub>3,1</sub> = −0,000004259329 |- | ''C''<sub>3,2</sub> = −0,000004879807 | ''S''<sub>3,2</sub> = −0,000001695516 |- | ''C''<sub>3,3</sub> = −0,000001770176 | ''S''<sub>3,3</sub> = −0,000000270970 |- | ''C''<sub>4,1</sub> = −0,000007177801 | ''S''<sub>4,1</sub> = −0,000002947434 |- | ''C''<sub>4,2</sub> = −0,000001439518 | ''S''<sub>4,2</sub> = −0,000002884372 |- | ''C''<sub>4,3</sub> = −0,000000085479 | ''S''<sub>4,3</sub> = −0,000000718967 |- | ''C''<sub>4,4</sub> = −0,000000154904 | ''S''<sub>4,4</sub> = −0,000000053404 |} Амза [[Гравитационный потенциал|агравитациатә мчы-лшара]] ишаԥу ала аицҵақәа хԥа реицҵалыҵ еиԥш ианырҵоит:<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1169697/node33.html Астронет: 7.3 Гравитационное поле Луны] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080514194340/http://www.astronet.ru/db/msg/1169697/node33.html |date=2008-05-14 }}.</ref> : <math>W = V + Q + \delta W,</math> Уаҟа — ацәқәырԥааиратә мчы-лшара, —ацентрифугатә мчы-лшара, — адхаларатә мчы-лшара. Адхаларатә мчы-лшара абжьааԥны еиҟәшоит азоналтә, асектортә, атессералтә гармоникақәа рыла: : <math>\begin{align} V &= \frac{GM}{r} \left[1 - \sum_{n=2}^{\infty} J_n\left(\frac{R}{r}\right)^n P_n(\sin\vartheta)\right. + \\ &\qquad{} + \left.\sum_{n=2}^{\infty} \sum_{m=1}^n \left(\frac{R}{r}\right)^n (C_{nm} \cos m\lambda + S_{nm} \sin m\lambda) P_n^m(\sin\vartheta)\right], \end{align}</math> уаҟа — иаԥшьу [[Многочлены Лежандра|Лежандр иполином]], — [[гравитационная постоянная|агравитациатә константа]], Амза акапан, —[[долгота|ахарареи]] [[широта|аҭбаараареи]]. ==== Адгьыл аҿы аӡхалареи аӡылаҟәреи ==== {{Main|Аӡхалареи аӡылбаареи|Аӡхаларатә мчқәа}} Амза [[Гравитация|агравитациатә]] нырра Адгьыл аҿы азҿлымҳара зҵоу цәырҵрақәак арҿиоит. Урҭ рахьтә реиҳа еицырдыруа — [[Прилив и отлив|амшынтә ӡхаларақәеи, аӡылаҟәрақәеи]]. Адгьыл еиҿаԥшуа аганқәа рҿы ҩ-кылчаарак ҟалоит (актәи азааигәара) — Амза иаҿаԥшуа аганахь ала, насгьы уи иаҿаԥшуа аганахь ала. [[Мировой океан|Адунеи аокеанқәа]] рҿы ари аеффект еиҳа иалкааны иубарҭоуп, ацәа кьакьа аҟны аасҭа (аӡы акылчаара еиҳауп). Аӡхалара [[Амплитуда|амплитуда]] (аӡхалареи аӡылаҟәреи рыҩаӡарақәа реиҟарамра) иаарту аокеантә ҭыԥҭаӡарақәа рҟны ирацәаӡам, 30–40 см ыҟоуп. Аха аԥшаҳәақәа рзааигәара, аҵа ӷәӷәа анырра амзыз ала, аӡхыҵратә цәқәырԥа аҳаракра еизнарҳауеит, иаабац аԥша ацәқәырԥақәа реиԥш. Амза Адгьыл акәшара ахырхарҭа ҳасаб азуны, аокеан аҟны аӡхаларатә цәқәырԥа ацашьа асахьа ҭыхзар ауеит. Аӡхалара ӷәӷәақәа еиҳа аҭыԥ рымоуп аматерикқәа мрагыларахьтәи рыԥшаҳәақәа рҟны . Адгьыл аҿы иреиҳау аӡхаларатә цәқәырԥақәа рамплитуда Канадатәи аӡхықәчаԥа [[Фанди|Фанди]] иубарҭоуп, урҭ 18 метра иҟоуп. Аглобус азы [[Амра|Амра]] адхаларатә мчы амҽхак Амза адхаларатә мчы аасҭа 200-нтә ишеиҳаугьы, Амза иаԥнаҵо [[приливные силы|аӡхаларатә мчқәа]] Амра иаԥнаҵо амчқәа раасҭа ҩынтә еиҳауп. Ари зыхҟьо аӡхаларатә мчқәа зхьыԥшу [[гравитационное поле|агравитациатә ҭыԥҭаӡара]] амҽхак мацара ахьакәым, уи аилазаара аиуеиԥшымрагьы иахьахьыԥшу ауп. Аҭыԥҭаӡара ахыҵхырҭа аҟынтәи абжьаӡара еизҳацыԥхьаӡа, аиԥшымра еиҳа ирласны еиҵахоит, аҭыԥҭаӡара ахаҭа амҽхак аасҭа. Амра Амза аасҭа 400-нтә Адгьыл иацәыхараны иахьыҟоу азы, амра агравитациа иахылҿиаауа аӡхаларатә мчқәа еиҳа иԥсыҽуп.<ref>{{cite web|url=http://fiz.1september.ru/articlef.php?ID=200601015|title=Морские приливы|author=Проф. [[Некрасов, Алексей Всеволодович|А. В. Некрасов]]|archive-url=https://www.webcitation.org/68ughMJ9C?url=http://fiz.1september.ru/articlef.php?ID=200601015|archive-date=2012-07-04|access-date=2009-07-17|url-status=dead}}</ref> === Амҳалдызтә мҽхакы === Иҟоуп агәаанагара, апланетақәа [[магнитное поле планет|рымҳалдызтә мҽхакы]] ахыҵхырҭа [[Тектоника|атектоникатә усура]] ауп ҳәа. Иаҳҳәап, Адгьыл аҿы амҽхак ҟанаҵоит агәыцә аҟны ирҭәоу [[металл|аметалл]] [[магнитное динамо|аныҟәара]]; [[Марс (планета)|Марс]] аҟны — [[Марс (планета)#Магнитное поле|аԥхьантәи аусура]] ахылҟьа-ҿылҟьақәа. 1959 шықәсазы «Луна-1» иаанарԥшит Амзаҿы еилазаашьак змоу амҳалдызтә мҽхакы шыҟамыз. [[Массачусетский технологический институт|Массачусетстәи атехнологиатә институт]] аҿы аҵарауаа имҩаԥыргаз аҭҵаарақәа рылҵшәақәа ишьақәдырӷәӷәоит уи иҟьатоу агәыцә шамаз агипотеза. Ари Амза ахылҵшьҭра иазку зегь реиҳа еицырдыруа агипотеза аҳәаақәа ирҭаӡоит: 4,5 миллиардҟа шықәса раԥхьа Адгьыли [[Марс|Марс]] иаҟараз акосмостә цәеижьи реиҿасра Адгьыл аҟынтәи ирҭәаз аматериа дуӡӡа ахәҭа «ҭнаҟьеит», анаҩс уи Амза алҵит. Експериментла ашьақәырӷәӷәара алыршахеит Амза аҟазаара раԥхьатәи аамҭацыԥҵәахазы Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы еиԥшыз амҳалдызтә мҽхакы шамаз.<ref name="Vn"/><ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2009/01/16/moon/ |title=Учёные раскрыли тайну магнитного поля Луны |access-date=2020-06-23|lang=ru|archive-date=2021-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210622232203/https://lenta.ru/news/2009/01/16/moon/ |url-status=live }}</ref>{{rp|24}} Амза [[Гравитационное поле|агравитациатә ҭыԥҭаӡареи]] аҩныҵҟатәи аиҿкаареи рыҭҵааразы, иара убасгьы уи аԥхарратә ҭоурых аиҭашьақәыргыларазы апрограмма [[Gravity Recovery and Interior Laboratory|GRAIL]] иаанарԥшит Амза аҩныҵҟатәи икьакьоуи адәахьтәи аихатәи агәыцә ахәҭақәа шамоу (аихатәи асидерофилтәи ахәҭаҷқәа рыла ишьақәгылоу). Амза даара иԥсыҽу амҳалдызтә мҽхакы шьақәгылоит амзатә породақәа рҿы иаанхаз амагнитизм, иара убас агәыцә ианыруа аӡхаларатә мчқәа рыбзоурала.<ref name="автоссылка1" /> === Ахылаԥшра === {{Main|Амза афазақәа|Алибрациа|Арлашьцара|Астрономиатә рефракциа|Асупермза}} [[Файл:Moon phases internal ab.svg|мини|центр|700пкс|Амза афазақәеи, Амреи Адгьыли ирҿырԥшны иахьыҟоу аҭыԥи реимадара, Адгьыл [[Северное полушарие|Аҩадатәи ахәҭак]] аҟынтәи уахәаԥшуазар. Амза “[[Сидерический период|асидералтә мза]]” анҵцәамҭа инаркны “асинодатә мза” анҵәамҭанӡа иахьынӡаҵәиуа акәакь иаҵәа ԥштәылаа иалкаауп.]] [[Файл:Blue Moon over Perth 31DEC2009.jpg|мини|Австралиатәи ари аҭыхымҭаҿы Амза 180 градус рҟынӡа иргьежьуеит, уи [[южное полушарие|Аҩадатәи агьежьбжа]] аҷыдаҟазшьа ауп. Амза [[Угловой размер#В астрономии|акәакьтә диаметр]] Амра адиаметр даара иазааигәоуп, [[Градус (геометрия)|градусбжак]] аҟара шьақәнаргылоит]] Амза ахаҭа илашаӡом, амра алашара аныҷҷаалоит аҟароуп аҟнытә, убри аҟнытә, Адгьыл аҟынтәи иубарҭоуп Амра иарлашо амза ахҟьа ахәҭа мацара (амзаҿа иазааигәоу Амза афазақәа рҿы, даҽакала иуҳәозар, актәи аԥшьбарак алагамҭеи аҵыхәтәантәи аԥшьбарак анҵәамҭеи рҟны, даара иҭшәоу амагана аан «[[пепельный свет Луны|Амза ацәыцә лашара]]» ҳбар ауеит — Адгьыл ианыҷҷаалаз Амра ашәахәақәа рыла уи арлашара маҷ). Амза Адгьыл иакәыршоу [[Орбита|аорбита]] иқәланы еикәшоит, убри аҟнытә Адгьыл—Амзеи Адгьыл—Амреи ахырхарҭақәа рыбжьара иҟоу акәакь аҽаԥсахуеит, ҳаргьы [[фазы Луны|амза афазақәа]] рыԥсахра ҳбоит. Амза ҿа агыларақәа рыбжьара иҟоу аамҭацыԥҵәаха бжьаратәла 29,5 мшы (сааҭ 709) ыҟоуп, уи ''[[Месяц#Синодический (лунный) месяц|асинодикатә мза]]'' ҳәа иашьҭоуп. Асинодикатә мза аамҭа асидералтә мза аасҭа иахьеиҳау Адгьыл Амра иакәшаны аныҟәара иҳаилнаркаауеит: Амза аеҵәақәа ирҿырпшны Адгьыл инагӡаны ианакәшо, уи аамҭазы Адгьыл ахатә орбита 1/13 ахәҭа иахысуеит, Амза дырҩеигь Адгьыли Амреи рыбжьара иҟаларазы , уи даҽа ҩ-ҵхыки ҩахаки аҭаххоит. [[Файл:Lunation animation April 2007.gif|мини|слева|Амзатә [[либрация|либрациақәа]]]] Амза ахатә ҵәҩан ишакәшогьы, еснагь Адгьыл ахь ганкы мацарала иԥшуеит, даҽакала иуҳәозар, Амза Адгьыл акәшареи иара ахатә ҵәҩан акәшареи [[Синхронный спутник|еиқәшәоит]]. Ари асинхронизациа зыхҟьо Адгьыл Амза ахҩаҿы иҟанаҵоз [[прилив|аӡхаларақәа]] реиқәыӷәӷәара ауп. Амеханика азакәанқәа рыла, Амза Адгьыл агравитациатә ҭыԥҭаӡараҿы убас ала иҭагӡоуп, амзатә [[эллипсоид|еллипсоид]] аҵәҩанбжа ду Адгьыл ахь ирхазартә еиԥш.<ref>Э. В. Кононович и В. И. Мороз. ''Общий курс астрономии'' — {{М.}}: УРСС. — 2001 г. — С. 119.</ref> 1635 шықәсазы [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] иааиртыз [[Либрация|алибрациа]] афеномен абзоурала амза ахҟьа 59% аҟынӡа ацклаԥшразы алшара ыҟоуп. Амза аорбита [[эксцентриситет|аексцентриситет]] иахҟьаны Адгьыл иакәшоит еиҭасуа акәакьтә ццакыра аманы ([[Перигей|перигеи]] азааигәара еиҳа иццакны иныҟәоит, [[Апогей|апогеи]] азааигәара еиҳа ԥшьаала), аха амҩаныза ахатә ҵәҩан иакәшаны агьежьра ҭышәынтәалоуп. Уи абзоурала Адгьыл аҟынтәи Амза [[Обратная сторона Луны|егьфрахьтәи аган]] мраҭашәаратәии мрагыларатәии аҵкарқәа убарҭоуп (аоптикатә либрациа ҳаракырарала). Уи адагьы, Амза агьежьра аҵәҩан аорбита аҟьаҟьарахь анаара иахҟьаны, Амза наҟтәи аган аладатәии аҩадатәии аҵкарқәа Адгьыл аҟынтәи иубарҭоуп (аоптикатә либрациа [[Широта|аҭбаарарала]]). Уахыки-ҽнакитәи, мамзаргьы [[параллакс|апараллактикатә]] либрациа 1° аҟынӡа ҟалоит амш аҩныҵҟа еиуеиԥшым аамҭақәа рзы адгьыл аҿы иалкаау ҭыԥк аҿы Амза аҭеиҭыԥш ахьеиԥшым азы. Иаҳҳәап, Адгьыл аекватор аҿы, Амза анҭәу, уи аҟьаҟьара аԥхьатәи аҵкар анаҩс иҟоу ахәҭа хәыҷы убарҭоуп, ианҭашәо акәзар — ашьҭахьтәи аҵкар анаҩс иҟоу ацҵаратә хәҭа хәыҷы.<ref>{{книга|часть=§4.11. Вращение и либрации Луны|издание=7-е изд|ответственный=Под ред. [[Иванов, Всеволод Владимирович|В. В. Иванова]]|заглавие=[[Кононович, Эдвард Владимирович|Кононович Э. В.]], [[Мороз, Василий Иванович|Мороз В. И.]] Общий курс астрономии: Учебное пособие|издательство=ЛЕНАНД|год=2019|место=М.|серия=Классический университетский учебник|страницы=123, 124|isbn=978-5-9710-6081-9}}</ref> Иҟоуп иара убасгьы афизикатә либрациа, амҩаныза аиҟаратәратә ҭыԥ иакәшаны аҵысра иахҟьаны, [[Центр тяжести|агравитациатә гәыцә]] аиҭаҵрала, иара убасгьы Адгьыл аҟынтәи [[Приливные силы|аӡхаларатә мчқәа]] русура иахҟьаны. Ари афизикатә либрациа амҽхак харарала шықәсык ала 0.02° амоуп, иара убас ҭбаарарала фышықәса аамҭатә цыԥҵәахала 0.04° амоуп. [[Рефракция астрономическая|Адгьыл атмосфераҿы аԥҽра]] иахҟьаны, Амза [[горизонт|алаԥшҳәаа]] ахаҿы илаҟәны уанахәаԥшуа, уи адиск еидҟьаԥсланы иааԥшуеит. [[Файл:Speed of light from Earth to Moon.gif|мини|820пкс|центр|Адгьыл аҟынтәи ишьҭу алашара Амза аҟынӡа анаӡаразы иаҭаху аамҭа (1.255 секунд). Асахьа ҟаҵоуп амасштаб ала]] Амза ахҟьаҿы иҟоу адгьыл еиҟарам азы, [[чётки Бейли|Беили иҭеисԥыҳә]] [[Солнечное затмение|амра атыҩкраан]] иубарҭоуп. Ус акәымкәа, [[Лунное затмение|Амза Адгьыл агага ианақәшәо]], даҽа оптикатә еффектк ҳбар ҳалшоит: уи ҟаԥшьхоит, Адгьыл атмосфера иалаԥсоу алашара ала иахьырлашахо иахҟьаны. “[[Суперлуние|Асупермза]]” – астрономиатә цәырҵроуп, Амза [[Перигей|аперигеи]] ианахысуа аамҭеи уи афаза анҭәуи еиқәшәоит — амза аҭәра Адгьыл ԥсыхәа ахьынӡамоу ала азааигәахара иақәшәоит, уи иахҟьаны Адгьыл аҿы Амза адиск акәакьтә шәагааи уи алашара ашәахәеи абжьааԥны аасҭа еиҳауп. Еиҳа имаҷны иуԥылоит атермин «амикромза», Амза [[Апогей|апогеи]] аҿы ианыҟоу, даҽакала иуҳәозар, Адгьыл зегь раасҭа иацәыхараны ианыҟоу. Адгьыл аҟынтәи иԥшуа изы, «асупермза» аамҭазы Амза адиск акәакьтә шәагаа 14% рыла еиҳауп «амикромза» аамҭазы аасҭа, насгьы ашәахәа алашарагьы еиҳауп 30% рыла.<ref>{{Cite news|url=https://www.space.com/34515-supermoon-guide.html|title=Supermoon 2018: When and How to See January's Two Full Moons|work=[[Space.com]]|access-date=2018-01-10|archive-date=2019-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190530223812/https://www.space.com/34515-supermoon-guide.html|url-status=live}}</ref><ref name="PhillipsNASA2011">{{cite web |url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2011/16mar_supermoon/ |title=Super Full Moon |last=Phillips |first=Tony |date=2011-03-16 |work=Science@NASA Headline News |publisher=NASA |access-date=2013-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507035348/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2011/16mar_supermoon/ |archive-date=2012-05-07}}</ref> == Аселенологиа == {{Main|Аселенологиа}} {{See also|Амза аминералогиа}} [[Файл:MoonLP150Q grav 150-ru.jpg|мини|300пкс|Амза аҿықәаҿ иҟоу арадиалтә [[гравитационная аномалия|гравитациатә аномалиа]]]] Ашәагааи аилазаашьеи рыбзоурала, Амза зны-зынла [[Меркурий (планета)|Меркури]], [[Венера (планета)|Венера]], [[Земля (планета)|Адгьыл]], [[Марс (планета)|Марс]] реиԥш адгьылтә планетақәа ргәыԥ иахырыԥхьаӡалоит. Амза агеологиатә еиҿкаара ҭҵаауа, Адгьыл аиҿкаареи аҿиареи ирызкны акыр ирацәаны еилукаар улшоит. Амза ацәа ажәпара бжьаратәла 68 км ыҟоуп, амзатә Акризисқәа рымшын аҵаҟа 0 км инаркны [[Королёв (лунный кратер)|Королиов икратер]] аҩадатәи ахәҭаҿы егьирахьтәи аган аҟны 107 км рҟынӡа аҽыԥсахуа. Ацәа аҵаҟа иҟоуп амантиа, насгьы, иҟалап аихаӡа асульфидтә гәыцә хәыҷгьы ыҟазар (радиусла 340 км раҟара, насгьы Амза акапан аҟынтәи 2% акапан аманы). Уамашәа иубаша, Амза акапанқәа ргәыцә агеометриатә гәыцә аҟынтәи Адгьыл аганахь ахырхарҭала 2 км раҟара абжьаӡара аманы иҟоуп. [[Кагуя|Кагуиа]] амиссиа алҵшәақәа рыла ишьақәыргылан, [[Море Москвы|Москватәи Амшын]] Амза зегьы азы зегь реиҳа иԥсыҽу ацәа шамоу – 600 метра ажәпара змоу абазальттә лава ахҟьа ҵаҟа 0 метра аҟара.<ref>{{статья|заглавие=Crustal thickness of the Moon: Implications for farside basin structures|том=36|doi=10.1029/2009GL039708|язык=en|тип=journal|автор=Ishihara, ''et al''|месяц=10|год=2009|издание=Geophysical Research Letters}}</ref><ref>{{статья|заглавие=The Kaguya Mission Overview|язык=en|doi=10.1007/s11214-010-9678-3|автор=Manabu Kato, ''et al''|число=25|месяц=8|год=2010|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|издание=[[Space Science Reviews]]}}</ref> «[[Лунар орбитер (программа)|Лунар Орбитер]]» амҩанызақәа рыццакра ашәарақәа ирыбзоураны Амза агравитациатә хсаала аԥҵара алыршахеит. Уи ацхыраарала, зеиԥшыҟам амзатә обиектқәа аарԥшын, [[маскон|амасконқәа]] ҳәа хьӡыс изҭаз (англыз быз. mass concentration аҟынтәи) — урҭ зеилацалара ҳараку аматериа акапанқәа роуп. Амза [[Магнитное поле планет|амҳалдызтә мҽхакы]] амаӡам, уи ахҟьаҿы иҟоу ашьхатә породақәак амагнитизм ацәынхақәа шрымоугьы, Амза аҿиара зааӡатәи ашьаҿақәа раан амҳалдызтә мҽхакы амазар шалшоз узырбо. Атмосферагьы амҳалдызтә мҽхакгьы амамкәа, Амза ахҟьа ишиашоу [[солнечный ветер|амратә ԥша]] анырра иақәшәоит. 4 миллиард шықәса рыҩныҵҟа амратә ԥша аҟынтәи аӡритә ионқәа амзатә реголит иалалон. Абасала, «Аполлон» амиссиақәа рыла иаагаз ареголит аҿырԥштәқәа амратә ԥша аҭҵааразы даара акры зҵазкуа материалны иҟалеит. === Аҳаԥқәа === [[Файл:Marius hills pit.png|thumb|Мариус ихәқәа рҭыԥаҿы аилаҳара]] 2009 азы, Иапониатәи [[Кагуя|Кагуиа]] азонд амза ахҟьаҿы [[холмы Мариуса|Мариус]] ҳәа изышьҭоу авулкантә шьхеибаркыра азааигәара иҟоу акылҳара аԥшааит, ахҟьа аҵаҟа иҟоу атоннел ахь уназго ҳәа иԥхьаӡоу. Аҭыҩра адиаметр 65 метра раҟара иҟоуп, аҵауларагьы 80 метра инарзынаԥшуа.<ref name="Лента, тоннель">[https://lenta.ru/news/2009/10/23/moon «На Луне нашли вход в подземный тоннель»] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200809142713/https://lenta.ru/news/2009/10/23/moon |date=2020-08-09 }} — [[Лента.ру]] (26.10.2009)</ref> Аҵарауаа ргәы ишаанаго ала, арҭ реиԥш иҟоу атоннелқәа Амзаҿы авулканқәа аныҟаз аамҭазы иҟалаз [[лавовая трубка|алаватә ҭҳәаақәа]] ракәзар алшоит. Ари ахшыҩзышьҭра шьақәнарӷәӷәоит амҩаныза аҿықәан еикәаҵәиуа аԥҟарсҭақәа рыҟазаара — алаватә ӡиасқәа злалхәашьуаз рцарҭақәа. Ас еиԥш иҟоу атоннелқәа аколонизациазы хархәара рыҭазар ауеит, амра ашәахәақәеи иарку аҭыԥҭаӡарақәеи рҟынтәи рыхьчара абзоурала, уаҟа аԥсҭазааразы ихымԥадатәу аҭагылазаашьақәа реиқәырхара еиҳа имариоуп. [[Марс (планета)|Марс]] аҿгьы ас еиԥш иҟоу акылҳарақәа ыҟоуп.<ref name="Лента, тоннель"/><ref name="Лента, тоннель"/> === Асеисмологиа === {{Main|Амзаҵысра}} «[[Аполлон-12|Аполлон 12]]», «[[Аполлон-14|Аполлон 14]]», «[[Аполлон-15|Аполлон 15]]», «[[Аполлон-16|Аполлон 16]]» рекспедициақәа Амзаҿы иаанрыжьыз ԥшь-[[сейсмограф|сеисмограф]]к [[Сейсмическая активность|асеисмикатә усура]] шыҟоу аадырԥшит. Аҵарауаа иҟарҵаз аҵыхәтәантәи аҳасабрақәа рыла, амза агәыцә еиҳарак аихарҭәала ишьақәгылоуп. [[Аӡы|Аӡы]] ахьыҟам иахҟьаны, амза ахҟьа аиҭаԥарақәа акыраамҭа имҩаԥысуеит, сааҭк еиҳаны ицалар алшоит.<ref>{{статья |автор=Г. Латем, И. Накамура, Дж. Дорман, Ф. Дьюнебье, М. Юинг, Д. Ламлейн |заглавие=Результаты пассивного сейсмического эксперимента по программе «Аполлон» |lang=ru|издание=Космохимия Луны и планет. Труды Советско-Американской конференции по космохимии Луны и планет в Москве (4—8 июня 1974 года) |ответственный=Академия наук СССР, Национальное управление по аэронавтике и исследованию космического пространства США |место={{М.}} |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1975 |страницы=299—310}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rian.ru/science/20110108/318863206.html |title=В недрах Луны есть раскаленное металлическое ядро, считают учёные |date=2011-01-08 |publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2011-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110112012631/http://www.rian.ru/science/20110108/318863206.html|archive-date=2011-01-12|url-status=live}}</ref> Амзаҵысрақәа ԥшь-гәыԥк рыла еихшазар ҟалоит: * Аӡхаларатәқәа, мызкахьы ҩынтә ицәырҵуа, [[Амра|Амреи]] [[Адгьыл|Адгьыли]] [[Приливные силы|рыӡхаларатә мчқәа]] ирыхҟьо; * атектоникатә — аамҭа-аамҭала иҟам, Амза [[грунт|адгьыл]] аҿы аныҟәарақәа ирыхҟьо; * аметеориттә — [[метеорит|аметеоритқәа]] ркаҳара иахҟьо; * аԥхарратә - урҭ зыхҟьо [[Амра|амра]] агылараан амза ахҟьа иаразнак ӷәӷәала аԥхароуп. Ауаа ахьынхо астанциақәа рзы зегь реиҳа ашәарҭара зҵоу атектоникатә амзаҵысрақәа роуп. НАСА асеисмографқәа 5 шықәса ирылагӡаны амзаҵысрақәа 28 ҭарҩит. Урҭ рахьтә џьоукы-џьоукы 5,5 [[Магнитуда землетрясения|амагнитуда]] аҟынӡа инаӡоит, насгьы 10 минуҭк инареиҳаны имҩаԥысуеит. Аиҿырԥшразы: Адгьыл аҿы, арҭ реиԥш иҟоу адгьылҵысрақәа 2 минуҭк еиҳамкәа имҩаԥысуеит.<ref>[https://livescience.ru/content/view/920/143/ Лунотрясения] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200806110531/https://livescience.ru/content/view/920/143/ |date=2020-08-06 }}.</ref><ref>[https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2006/15mar_moonquakes/ Moonquakes] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180223071855/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2006/15mar_moonquakes/ |date=2018-02-23 }}{{In lang|en}}.</ref> === Аӡы аҟазаара === Амзаҿы аӡы аҟазаара иазку адыррақәа раԥхьаӡа акәны [[1978|1978 ашықәс]] азы асовет ҭҵааҩцәа ажурнал «[[Геохимия (журнал)|Геохимиа]]» аҿы иркьыԥхьит. Ари афакт шьақәыргылахеит 1976 шықәсазы «[[Луна-24]]» азонд ала иаагаз аҿырԥштәқәа ранализ ала. Аӡаҿы иԥшааз ахыԥхьаӡара 0,1% шьақәнаргылеит.<ref>{{статья|автор=Ахманова М. В., Дементьев Б. В., Марков М. Н.|заглавие=Вода в реголите Моря Кризисов («Луна-24»)?|язык=ru|издание=Геохимия|год=1978|номер=2|страницы=285—288|nodot=1}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2012/05/30/lunarwater/|title=Американский учёный признал приоритет СССР в обнаружении воды на Луне|date=2012-05-30|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2012-05-31|url-status=live|archive-date=2012-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20120531203858/http://lenta.ru/news/2012/05/30/lunarwater/}}</ref> 2008 шықәсазы, [[Институт Карнеги|Карнеги иинститути]] [[Брауновский университет|Браунтәи Ауниверситети]] рҟынтәи америкатәи агеологцәа ргәыԥ Амза агрунт аҿырԥштәқәа рҿы амҩаныза аҟазаара раԥхьатәи астадиақәа рзы ирацәаны иҭыҵыз [[Аӡы|аӡы]] ашьҭақәа рыԥшааит. Анаҩс, уи аӡы аиҳарак ифақьны акосмос ахь ицеит.<ref>{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/sci/tech/newsid_7500000/7500902.stm |title=Би-би-си {{!}} На Луне была и есть вода |access-date=2008-07-11 |archive-date=2014-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140420042601/http://news.bbc.co.uk/hi/russian/sci/tech/newsid_7500000/7500902.stm |url-status=live }}</ref> Урыстәылатәи аҵарауаа иаԥырҵаз, LRO азонд аҿы иқәдыргылаз [[LRO]] LEND ҳәа изышьҭоу амыруга рхы иархәаны, Амзаҿы еиҳарак аӡри ахьырацәоу аҭыԥқәа рыԥшааит. Абарҭ адыррақәа шьаҭас иҟаҵаны, НАСА, [[LCROSS]] азонд ала Амза аихсразы аҭыԥ алнахит. Аԥышәара ашьҭахь, [[НАСА|НАСА]] аԥышәара ашьҭахь, 2009 шықәса абҵара 13 рзы, НАСА [[Южный полюс Луны|аладатәи аполиус]] азааигәара иҟоу [[Кабео (кратер)|Кабео]] акратер аҿы аҵаа еиԥшу аӡы аартра азы адырра ҟанаҵеит.<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/russian/science/2009/11/091113_water_moon.shtml |title=Джонатан Эймос. Научный отдел Би-Би-Си. «На Луне нашли „значительное количество“ воды» |lang=ru|access-date=2009-11-14 |archive-date=2011-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719174331/http://www.bbc.co.uk/russian/science/2009/11/091113_water_moon.shtml |url-status=live }}</ref> Индиатәи амзатә ӷба [[Чандраян-1|Чандраиан-1]] аҿы иқәыргылоу Mini-SAR арадар иаанацҳаз адыррақәа рыла, аҩадатәи аполиус арегион аҿы зынӡа 600 млн тонна аӡы аарԥшын, урҭ реиҳарак амзатә акратерқәа ирыҵаҵәаху аҵаа ԥҟақәа роуп. Иааидкыланы 40- кратер раҟара рҿы аӡы рыԥшааит, урҭ рдиаметр 2-15 км рҟынӡа аҽаԥсахуеит. Уажәазы аҵарауаа ирыԥшааз аҵаа аӡы шакәу лакҩакра рымаӡам.<ref>{{cite web |url=http://cybersecurity.ru/space/88564.html |title=«На Луне найдены более 40 водных ледяных кратеров» |lang=ru|access-date=2010-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501003338/http://cybersecurity.ru/space/88564.html |archive-date=2011-05-01 |url-status=dead }}</ref> == Апородақәа рхимиа == Амза агрунт аилазаара Амза амшынтәи аматериктә раионқәа рҟны акырӡа еиԥшым. Амзатә породақәа рҿы аӡы маҷуп. Амза иара убас аихеи иԥыруа ахәҭаҷқәеи рыла иӷаруп. Амза агрунт иблыз [[Пистон (оружие)|ахәшә]] афҩы амоуп.<ref>{{статья|автор=[[Галимов, Эрик Михайлович|Э. Галимов]]|заглавие=Научная мысль как планетное явление|издание=[[Наука и жизнь]]|год=2018|номер=1|страницы=19|язык=ru}}</ref> [[Файл:Lunar Thorium concentrations.jpg|мини|300px|Амза аҿықәан [[Торий|аториум]] аконцентрациа ахсаала ''[[Lunar Prospector]]''адыррақәа рыла.]] {| class="wikitable sortable" |+Амзатә [[реголит|реголит]] ахимиатә еилазаашьа [[процент|наӡынла]].<ref name="Kosm">{{статья|автор=А.Цимбальникова, М.Паливцова, И.Франа, А.Машталка|заглавие=Химический состав фрагментов кристаллических пород и образцов реголита «Луны-16» и «Луны-20»|издание=Космохимия Луны и планет. Труды Советско-Американской конференции по космохимии Луны и планет в Москве (4—8 июня 1974 года)|ответственный=Академия наук СССР, Национальное управление по аэронавтике и исследованию космического пространства США.|место={{М.}}|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1975|страницы=156—166}}</ref> |- !Ахәҭаҷқәа ||“Луна-20” инанагеит||“Луна-16” инанагеит |- |[[Кремний|Si]] ||20,0 ||20,0 |- |[[Титан (элемент)|Ti]]||0,28||1,9 |- |[[Алюминий|Al]]||12,5 ||8,7 |- |[[Хром|Cr]]||0,11||0,20 |- |[[Железо|Fe]]||5,1||13,7 |- |[[Магний|Mg]]||5,7||5,3 |- |[[Кальций|Ca]]||10,3||9,2 |- |[[Натрий|Na]]||0,26||0,32 |- |[[Калий|K]]||0,05||0,12 |} Амзатә реголит аҟны иара убас аоксидқәа ирылоу аҵәыҵәригьы рацәоуп, аоксидқәа зегь раасҭа иаларҵәоу рыхкы [[диоксид кремния|ашьанҵа адиоксид]] ауп — 42,8%. АМС «[[Луна-20]]» аматериктә раион аҟынтәи агрунт аанагеит, «[[Луна-16]]» амшынтә аҟынтәи.<ref name="Kosm"/><ref>{{Cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188396/text#hFTB2erIbhNfmP0cRPJozw |title=Геофизические и геохимические особенности Луны. |lang=ru|access-date=2008-07-22 |archive-date=2008-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012010759/http://www.astronet.ru/db/msg/1188396/text#hFTB2erIbhNfmP0cRPJozw |url-status=live }}</ref> == Аселенографиа == {{Main|Аселенографиа}} [[Файл:Moondisk main visible details.png|мини|слева|300px|Амзатә диск аҿы ихадоу адетальқәа, блала иубарҭоу: Z — «[[лунный заяц|амзатә жьа]]», A — [[Тихо (лунный кратер)|акратер Тихо]], B — [[Коперник (лунный кратер)|акратер Коперник]], C — [[Кеплер (лунный кратер)|акратер Кеплер]], 1 — [[Океан Бурь|Аԥшацәгьақәа рокеан]], 2 — [[Море Дождей|Ақәақәа Рымшын]], 3 — [[Море Спокойствия|Аҭынчра Амшын]], 4 — [[Море Ясности|Аилгара Амшын]], 5 — [[Море Облаков|Аԥҭақәа Рымшын]], 6 — [[Море Изобилия|Амшхәыбзазара Амшын]], 7 — [[Море Кризисов|Акризисқәа Рымшын]], 8 — [[Море Влажности|Ацәаакра Амшын]]]] [[Файл:MoonTopoGeoidUSGS-ru.jpg|мини|300px|Амза атопографиа, амзатә [[геоид|геоид]] иаҿырԥшны ахҟьа аҳаракра, Адгьыл аҟнытә иубарҭоу аган — арымарахьала]] Амза ахҟьа ҩ-хкык рыла еихшазар алшоит: # Ижәытәӡоу ашьхатә ҵакыра («амзатә материкқәа»), # еиҳа еиҟароу, еиҳа иқәыԥшу [[лунные моря|амзатә мшынқәа]]. Амзатә «мшынқәа», Амза ахҟьа 16% рҟынӡа зҵазкуа, ажәҩантә цәеижьхәҭақәа рынҟьара иахҟьаны иҟалаз акратер дуӡӡақәа роуп, анаҩс урҭ алава ӡыҭы иҵаанарҟәрылеит. Ахҟьа аиҳарак реголитла ихҩоуп. Амза уи «амшын» ашьақәыргылараан агравитациатә момент анырра абзоурала , амзатә зондқәа зыҵаҟа еиҳа еилацалоу, ихьанҭоу апородақәа рыԥшааз, Адгьыл иаҿаԥшуа амҩаныза аганахьала еизгоуп. Адгьыл ахь иаарԥшу аганаҿ иҟоу акратерқәа реиҳарак аҭҵаарадырра аҭоурых аҿы еицырдыруа ауаа рыхьӡқәа рыхҵоуп, иаҳҳәап [[Тихо Браге|Тихо Браге]], [[Коперник|Коперник]], [[Птолемей|Птолемеи]]. Ашьҭахьтәи аган аҿы иҟоу арелиефтә детальқәа еиҳа ҳаамҭазтәи ​​ахьӡқәа рымоуп, иаҳҳәап, [[Аполлон (лунный кратер)|Аполлон]], [[Гагарин (лунный кратер)|Гагарин]], [[Королёв (лунный кратер)|Королиов]]. Амза анҭыҵтәи аган аҟны иҟоуп аҭаҳара ду [[Бассейн Южный полюс — Эйткен|Аӡҭачы Аладатәи аполиус — Еиткен]], 2,250 км адиаметри, 12 км аҵаулареи змоу —ари Амратә системаҿы иреиҳау ӡҭачуп, аидыслара иахылҿиааз. Иубарҭоу аган амраҭашәаратәи ахәҭаҿы иҟоу [[Море Восточное|Мрагыларатәи Амшын]] (Адгьыл аҟынтәи иубарҭоу) амацәазрацәа змоу акратер иаҿырԥштәы бзиоуп. Иара убас, амзатә рельеф ихадам адеталь хәыҷқәагьы алыркаауеит – акуполқәа, абахәқәа, [[Список борозд на Луне|аҭаԥҟарсҭақәа]] — еикәаҵәиуа адәҳәыԥш еиԥшу арелиеф лбаага ҭшәақәа. {{Main|Амза арелиеф ахәҭаҷқәа рсиа}} === Акратерқәа рхыҵхырҭа === [[Файл:Кратер2.jpg|мини|300пкс|[[Ударный кратер|Аиҿасратә кратер]] — акосмостә цәеижь аҿы даҽа еиҵоу цәеижьк акаҳара иахҟьаны ицәырҵуа аҭаҽылара ауп.]] Амза аҟны [[Лунный кратер|акратерқәа]] ахьынтәиаанагаз аилкаара аҽазышәарақәа 1780-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа инаркны иалагеит. Иҟан ҩ-гипотеза хадак – [[вулкан|авулкантәи]] [[метеорит|аметеориттәи]]. Аҩ-гипотезак аазыртыз ҳәа дыԥхьаӡатәуп [[Гук, Роберт|Роберт Гук]], 1667 шықәсазы амоделтә ԥышәарақәа мҩаԥызгоз. Урҭ руак аҟны иара арыц анышәаԥшь ҟьата ианиршәлон, егьи аҟны ахәша еиларшны ахҟьа дахәаԥшуан.<ref>''Бронштэн В. А.'' Метеоры, метеориты, метеороиды.</ref><ref>{{Книга |автор= |заглавие=Лунариум |ответственный=Е. Парнов, Л. Самсоненко |год=1976 |издание=2-е |место=М. |издательство=Молодая гвардия |страницы=297—298 |страниц=304 |isbn=}}</ref> 1780-тәи ашықәсқәа рзы анемец астроном [[Шрётер, Иоганн Иероним|Иоханн Шриотер]] иқәиргылаз [[вулкан|авулкантә]] теориа инақәыршәаны, амза акратерқәа ахыҵра ӷәӷәақәа ишьақәдыргылеит. Аха 1824 шықәсазы даҽа немец астрономк, [[Груйтуйзен, Франц фон|Франц фон Груитхуизен]], [[метеорит|аметеоритқәа]] ртеориа шьақәиргылеит, уи инақәыршәаны, ажәҩантә цәеижь Амза ианаҿасуа, амҩаныза ахҟьа ҭаҽылоит, убри алагьы акратер ҟалоит. 1920-тәи ашықәсқәа рҟынӡа, аметеоритқәа ргипотеза иаҿагылон акратерқәа рформа гьежь, избанзар аиҿасра кьаҳәқәа ииашоу ахҟьа аахарақәа раасҭа еиҳазар ауп, ус анакәха , акратерқәа аметеоритқәа ирхылҿиаазҭгьы урҭ [[эллипс|аеллипс]] аформа рымазар акәын. 1924 шықәсазы Зеландиа Ҿыцтәи аҵарауаҩ Чарльз Џьиффорд [[космическая скорость|акосмостә ццакырала]] иныҟәо аметеорит апланета ахҟьа аахара раԥхьаӡакәны иҵоуроу ахҳәаа азыҟаиҵеит. Алҵшәақәа рыла, ас еиԥш иҟоу аҿасраан, аметеорит аиҳарак аҿасра аҭыԥ аҿы иҟоу апорода иацны [[испарение|ифақьхоит]], насгьы акратер аформа акаҳара акәакь иадҳәалам. Иара убасгьы аметеориттә гипотеза иадгылоит амза акратерқәа рхыԥхьаӡара рдиаметр иахьахьыԥшу, иара убас [[метеорные тела|аметеортә цәеижьқәа]] рхыԥхьаӡара ршәага-загақәа иахьырхьыԥшу. 1937 шықәсазы ари атеориа азеиԥш ҭҵаарадырратә ԥшра аиҭеит асовет студент [[Станюкович, Кирилл Петрович|Кирилл Станиукович]], анаҩс аҭҵаарадыррақәа ирдокторхаз, ипрофессорхаз. «Аԥжәаратә теориа» иара ихаҭеи аҵарауаа ргәыԥи 1947 шықәса инаркны 1960 шықәсанӡа аԥҵара иаҿын, анаҩс уи аус адулара егьырҭ аҵарауаагьы иацырҵеит. 1964 шықәса инаркны америкатәи акосмостә ӷбақәа Рейнџер имҩаԥыргаз Адгьыл амҩанызахь аԥыррақәа, иара убасгьы [[Солнечная система|Амратә система]] егьырҭ апланетақәа рҟны акратерқәа раартра ([[Марс|Марс]], [[Меркурий|Меркури]], [[Венера|Венера]]), Амзаҿы акратерқәа ахьынтәаанагаз иазкны шәышықәсатәи аимак-аиҿак еилдыргеит. Иҟоу убри ауп, иаарту авулкантә кратерқәа (иаҳҳәап, Венера) амзатә кратерқәа даараӡа иреиԥшым, Меркури акратерқәа иреиԥшуп, урҭгьы ажәҩантә цәеижьқәа реидысларақәа ирхылҿиааит. Убри аҟнытә, [[метеорит|аметеоритқәа]] ртеориа уажәы зегьы ирыдыркылаз акәны иԥхьаӡоуп. === "Амшынқәа" === {{Main|Амза Амшын}} Амзатә мшынқәа зны [[базальт|абазальттә]] [[лава|лавала]] иҭәыз алаҟәыра ҟьаҟьақәа роуп. Аханатә арҭ аформациақәа иаабац мшынқәаны иԥхьаӡан. Анаҩс, уи агәаанагара анхырбгалаха, ахьӡ шыҟаз иаанхеит, ирмыԥсахӡеит. Амзатә мшынқәа амза иубаратәы иҟоу аҭыԥҭаӡара 40% ааныркылоит. [[Файл:Moon nearside LRO color mosaic.png|мини|300px|Амза иубарҭоу аган (КА «[[Lunar Reconnaissance Orbiter]] аҭыхымҭақәа рмозаика)]] [[Файл:Moon farside LRO color mosaic.png|мини|right|300px|LRO адыррақәа рыла [[Обратная сторона Луны|Амза егьирахьтәи аган]]]] {| class="wikitable sortable" ! ! Аурыс хьӡы || Жәларбжьаратәи ахьӡ<ref>{{книга | автор = [[Дагаев, Михаил Михайлович|Дагаев М. М.]] | часть = Введение | заглавие = Лабораторный практикум по курсу общей астрономии | издание = 2-е изд | место = М. | издательство = Высшая школа | год = 1972 | страницы = 309 | страниц = 424 }}</ref> ! Амза аган |- | 1 | [[Океан Бурь|Аԥшацәгьақәа Рокеан]] || Oceanus Procellarum | Иубарҭоу |- | 2 | [[Залив Зноя|Ашоурацәгьа Аӡҭагала (аҭынчымра)]] || Sinus Aestuum | Иубарҭоу |- | 3 | [[Залив Радуги|Ацәаҟәа Аӡҭагала]] || Sinus Iridum | Иубарҭоу |- | 4 | [[Залив Росы|Аӡаӡа Аӡҭагала]] || Sinus Roris | Иубарҭоу |- | 5 | [[Залив Центральный|Агәҭантәи Аӡҭагала]] || Sinus Medium | Иубарҭоу |- | 6 | [[Море Влажности|Ацәаакыра Аӡҭагала]] || Mare Humorum | Иубарҭоу |- | 7 | [[Море Восточное|Мрагыларатәи Амшын]] || Mare Orientalis | Иубарҭоу |- | 8 | [[Море Дождей|Ақәаршҩқәа Рымшын]] || Mare Imbrium | Иубарҭоу |- | 9 | [[Море Изобилия|Абзаҳәра Амшын]] || Mare Foecunditatis | Иубарҭоу |- | 10 | [[Море Краевое|Аҵкартә Мшын]] || Mare Marginis | Иубарҭоу |- | 11 | [[Море Кризисов|Акризисқәа Рымшын (Ашәарҭарақәа)]] || Mare Crisium | Иубарҭоу |- | 12 | [[Море Мечты|Агәыхәтәы Амшын]] || Mare Ingenii | егьирахьтәи |- | 13 | [[Море Москвы|Москватәи Амшын]] || Mare Mosquae | егьирахьтәи |- | 14 | [[Море Нектара|Анектар Амшын]] || Mare Nectaris | Иубарҭоу |- | 15 | [[Море Облаков|Аԥҭақәа Рымшын]] || Mare Nubium | Иубарҭоу |- | 16 | [[Море Паров|Афақьқәа Рымшын]] || Mare Vaporum | Иубарҭоу |- | 17 | [[Море Пены|Ашәах Амшын]] || Mare Spumans | Иубарҭоу |- | 18 | [[Море Смита|Смит Амшын]] || Mare Smythii | Иубарҭоу |- | 19 | [[Море Спокойствия|Аҭынчра Амшын]] || Mare Tranquillitatis | Иубарҭоу |- | 20 | [[Море Холода|Ахьҭа Амшын]] || Mare Frigorum | Иубарҭоу |- | 21 | [[Море Южное (Луна)|Аладатәи Амшын]] || Mare Australe | Иубарҭоу |- | 22 | [[Море Ясности|Аилгара Амшын]] || Mare Serenitatis | Иубарҭоу |} === Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа === [[Файл:Mainlunarcorerus.jpg|мини|слева|300px|Амза аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа]] Амза — хкырацәалатәи цәеижьуп, насгьы геохимиала еиԥшым ацәа, амантиа, агәыцә амоуп. Аҩныҵҟатәи агәыцә ахҩа еихала ибеиоуп, арадиус 240 км амоуп, адәахьтәи агәыцә ҟьата еиҳарак аихаӡа ҟьатала ишьақәгылоуп, арадиус 300–330 км рҟынӡа амоуп. Агәыцә иаакәыршаны 480-500 километра раҟара арадиус змоу хәҭа-хәҭала ирҭәоу аҳәаатә хҟьа ыҟоуп. Ари аилазаашьа 4,5 миллиард шықәса раԥхьа Амза ашьақәгылара ашьҭахь адунеизегьтәи амагматә океан аҟынтәи афракциатә кристаллизациа иахылҿиааит ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Амза ацәа бжьаратәла 50 км аҟынӡа ашәпара амоуп.<ref>[http://www.nasa.gov/topics/moonmars/features/lunar_core.html Лунное ядро (NASA)] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120111112210/http://www.nasa.gov/topics/moonmars/features/lunar_core.html |date=2012-01-11 }}{{In lang|en}}.</ref><ref>[http://www.nature.com/ngeo/journal/v2/n2/full/ngeo417.html Кристаллизация лунного океана магмы] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110412152036/http://www.nature.com/ngeo/journal/v2/n2/full/ngeo417.html |date=2011-04-12 }}{{In lang|en}}.</ref> Амза — [[Ио (спутник)|Ио]] ашьҭахь [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] зегь реиҳа еилацалоу мҩанызоуп. Аха, Амза аҩныҵҟатәи агәыцә хәыҷуп, уи арадиус 350 км рҟынӡа иҟоуп; ари Амза арадиус аҟнытә ~20% мацара ауп, егьырҭ Адгьыл еиԥшу ацәеижьқәа рҟны ~50% еиԥшымкәа. {{-}} [[Файл:Terrestial Planets internal ab.svg|мини|center|920пкс|Амза аиҿкаашьеи [[Планеты земной группы|адгьылтә планетақәеи]] реиҿырԥшра]] == Ахсаала == Амзатә ландшафт ахатәала иҷыдоуп, егьырҭ иреиԥым. Амза еиуеиԥшым ашәагаа змоу акратерқәа рыла ихҩоуп —здиаметр маҷӡоу инадыркны шә-километрак инаӡоу рҟынӡа. Аҵарауаа краамҭаӡа Амза харатәи аган иазку адыррақәа роууамызт. Уи алыршахеит [[космический аппарат|акосмостә ӷбақәа]] анцәырҵ инаркны мацара. Уажәшьҭа амҩаныза аҩ-гемисферак рзы даара инарҭбаау ахсаалақәа ҟаҵоуп. Инарҭбааны амзатә хсаалақәа ҟаҵоуп ҳаԥхьаҟа ауаҩы Амзаҿы итәареи аколонизациеи рҽазыҟаҵаразы – амзатә базақәа, ателескопқәа, атранспорт иманшәаланы рыргыларазы, аминералқәа рыԥшааразы, уҳәа убас иҵегьы. == Ахылҵшьҭра == {{Main|Амза ахыҵхырҭа}} [[Файл:Evolution of the lunar orbit.svg|мини|Иҳаҩсыз 4,5 миллиард шықәса ирылагӡаны амза аорбита аеволиуциа<ref>Ross M. N., Schubert G. Evolution of the lunar orbit with temperature- and frequency-dependent dissipation // J. Geophys. Res. — 1989. — Vol. 94, № B7. — P. 9533—9544. — doi:10.1029/JB094iB07p09533.</ref>]] Амза ашьақәгылара иазку раԥхьатәи аҭҵаарадырратә теориа 1878 шықәсазы иқәиргылеит Британиатәи астроном [[Дарвин, Джордж Говард|Џьорџь Хоуард Дарвин]]. Ари атеориа инақәыршәаны, Амза Адгьыл иацрыҵит [[магма|амагматә]] еилаӡҩа асахьа аманы, [[центробежная сила|ацентрифугатә мчқәа]] рныррала. Уи зыԥсахуа "ампыҵхалара атеориа" излаҳәоз ала Амза хазы игоу [[Планетезималь|планетезималк]] аҳасабала иҟан, Адгьыл агравитациатә мҽхакы иагәылахаланы. Аицшьақәгыларатә теориа ишҳанаҳәо ала, Адгьыли Амзеи аамҭаказы еицышьақәгылеит апородақәа рыԥҽыха хәыҷқәа рыла. Аполлон амиссиа иаанагаз агрунт анализ иаанарԥшит амзатә дгьыл аилазаара Адгьыл аилазаара акырӡа ишеиԥшым. Уи адагьы, ҳаамҭазтәи акомпиутертә модельқәа иаадырԥшит ацентрифугатә мчқәа рныррала амассивтә цәеижь Адгьыл аҟынтәи аҟәыҭхахара ҟалашьа шамамыз. Абасала, аханатәтәи ах-теориак рҟынтә акгьы зышьақәырӷәӷәамхеит.<ref name="h49" /><ref name="h49" /><ref name="h56" /><ref name="h49">Хейзен, 2017, ад. 49.</ref><ref name="h56">Хейзен, 2017, ад. 56.</ref> 1984 азы, Гаваитәи апланетартә ҭҵаарадырратә конференциаҿы зегьы еицҿакны Амза ашьақәгыларазы атеориа шьҭырхит, [[теория Гигантского столкновения|Аидыслара Дуӡӡа атеориа]] ҳәа хьӡыс изауз. Атеориа излаҳәо ала, Амза шьақәгылеит 4,6 миллиард шықәса раԥхьа, Адгьыл [[Тейя (гипотетическая планета)|Теиа]] ҳәа хьӡыс изҭаз ажәҩантә цәеижь ианаҿас ашьҭахь. Аиҿасра ишиашоу агәҭаны акәымкәа, кәакьла (иацәхасны) иҟалеит. Уи иахҟьаны, иақәҳаз аобиект амаҭәашьарқәа рӷьырак, насгьы адгьыл амантиа амаҭәашьарқәа рыхәҭак Адгьыл азааигәаратәи аорбитахь иаршәит. Абарҭ аԥҽыхақәа рҟынтәи, апрото-Мза аҽеизнаган, 60,000 км арадиус аманы (уажәы ~384 нызқь км) аорбита иақәланы аикәшара иалагеит. Ааха иахҟьаны Адгьыл аҵәира аццакра иаразнак ӷәӷәала иазҳаит (5 сааҭк рыҩнуҵҟа зныктәи аҵәира) иара убасгьы иубарҭоу аҵәира аҵәҩан анаара аиуит. Ари атеориагьы [[Происхождение Луны#Гипотеза столкновения|агхақәа]] шамоугьы, иахьазы ихадоу ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="возраст луны">{{cite web |url=https://lenta.ru/news/2011/08/18/moon/ |title=Астрономы определили точный возраст Луны |lang=ru|date=2011-08-18 |publisher=Лента.ру |access-date=2011-08-19 |archive-date=2011-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110918072801/http://lenta.ru/news/2011/08/18/moon/ |url-status=live }}</ref><ref>[http://selfire.com/2008/09/1535/ Рождение Луны] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20090909155142/http://selfire.com/2008/09/1535/ |date=2009-09-09 }}. selfire.com.</ref><ref>[https://rg.ru/2014/06/06/luna-site-anons.html Германские учёные о составе лунных пород] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200808142308/https://rg.ru/2014/06/06/luna-site-anons.html |date=2020-08-08 }}.</ref><ref>Хейзен, 2017, ад. 62.</ref> Апланетақәа еидцәысларала реиҿасра атеориа ашьақәырӷәӷәара аарԥшра алшоит: * Амза амантиа адиаметр азеиԥш адиаметр аҟынтәи 80% шьақәнаргылоит. Абжьааԥны ас еиԥш иҟоу акосмостә цәеижьқәа рҟны уи 50% шьақәнаргылоит; * мантия Луны преимущественно содержит каменные породы. Амза агрунт агәаҭақәа рҿы иҟоу иҭышәынтәалоу арадиогентә изотоп [[Вольфрам-182|вольфрам-182]] (аамҭа кьаҿк аҩнуҵҟа зыԥсы ҭоу [[Гафний-182|агафни-182]] аилабгара иахылҿиаауеит), 2005 шықәсазы Германиатәи Британиадутәи аҵарауаа-аминералогцәа ишьақәдыргылеит асиликаттәи аметаллтәи ахҩақәа рыла аиҟәшара ақәра 4 миллиардки 527 миллиони шықәса (± 10 миллион шықәса), 2011 шықәсазы уи ақәра 4.36 млрд шықәса ыҟан (±3 млн) ҳәа иԥхьаӡан, 2015 —шықәсазы 4.47 млрд шықәса, 2017 ашықәсазы — 4.51 млрд шықәса.<ref>[http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/310/5754/1671 Hf-W Chronometry of Lunar Metals and the Age and Early Differentiation of the Moon] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20070927223249/http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/310/5754/1671 |date=2007-09-27 }} // Science.</ref><ref name="возраст луны" /><ref>[http://www.oreanda.ru/other/Uchenye_uznali_tochnyy_vozrast_Luny_po_meteoritam/article896136/ Учёные узнали точный возраст Луны по метеоритам] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150419052009/http://www.oreanda.ru/other/Uchenye_uznali_tochnyy_vozrast_Luny_po_meteoritam/article896136/ |date=2015-04-19 }}. Ореанда-Новости.</ref><ref>[https://tass.ru/kosmos/3934349 Ученые оценили возраст Луны в 4,51 млрд лет] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20201025115859/https://tass.ru/kosmos/3934349 |date=2020-10-25 }}.</ref> 2020 шықәсазы, аҵарауаа Амза ақәра 4.425 миллиард шықәса ±25 миллион шықәса ҳәа ахә ршьеит. [[циркон|Ациркон]] хазы игоу арыцқәа рықәрақәа ирыхәаԥшуа, мамзаргьы апородақәа шеибгоу рықәрақәа ирыхәаԥшуа иахьыԥшуп аҵарауаа ргәаанагарақәагьы реиԥшымзаара, 4,35 инаркны 4,51 миллиард шықәса уажәаԥхьанӡа. 2024 шықәса ԥхынҷкәын мзазы икьыԥхьыз аҭҵаараҿы 4,43-4,53 миллиард шықәса ирыҵаркыз аамҭатә цыԥҵәаха аанарԥшит.<ref>{{Cite web |url=https://rg.ru/2020/07/14/vozrast-luny.html |title=Астрономы скорректировали возраст Луны — Российская газета|lang=ru|access-date=2021-11-25 |archive-date=2021-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211125125301/https://rg.ru/2020/07/14/vozrast-luny.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/science/news/2024/12/19/24662450.shtml|title=Луна оказалась гораздо старше, чем считалось ранее|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-12-20|access-date=|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227134008/https://www.gazeta.ru/science/news/2024/12/19/24662450.shtml|url-status=live}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://www.nature.com/articles/s41586-024-08231-0|автор=Francis Nimmo, Thorsten Kleine, Alessandro Morbidelli|заглавие=Tidally driven remelting around 4.35 billion years ago indicates the Moon is old|год=2024|язык=en|издание=[[Nature]]|том=636|выпуск=8043|страницы=598–602|issn=1476-4687|doi=10.1038/s41586-024-08231-0|archive-date=2024-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20241220175021/https://www.nature.com/articles/s41586-024-08231-0}}</ref> == Аҭҵаара == {{Main|Амза аҭҵаара}} [[Файл:Moon Dedal crater.jpg|мини|слева|200px|[[Дедал (лунный кратер)|Дедал акратер]], [[диаметр|адиаметр]]: 93 км, аҵаулара: 3 км (NASA афото)]] Амза жәытәнатә аахыс ауаа азҿлымҳара рызцәырнагон. Ҳера ҟалаанӡа [[II век до н. э.|II ашәышықәсазы]] [[Гиппарх|Гиппарх]] аеҵәатә жәҩан аҿы Амза аныҟәара ҭиҵааит, [[Эклиптика|аеклиптика]] иаҿырԥшны амза аорбита анаара, Амза ашәагааи Адгьыл аҟынӡа абжьаӡареи шьақәиргылеит, иара убасгьы аныҟәара аҷыдарақәа жәпакы алиԥшааит. Ҳера ҟалаанӡа III ашәышықәсазы [[Аристарх Самосский|Самостәи Аристарх]] Амза адиаметр аилкааразы амза атыҩкра аамҭа ихы иаирхәеит. Иара иҳасабрақәа рыла, Амза адиаметр Адгьыл адиаметр аԥшьбатәи ахәҭа иаҟароуп — даҽакала иуҳәозар, иааизакны 3700 км, уи ииашоу аҵакы иақәшәоит.<ref>{{статья |автор=Трифонов Е. Д. |заглавие=Как измерили Солнечную систему |издание=[[Природа (журнал)|Природа]] |номер=7 |год=2008 |страницы=18—24 |ссылка=http://www.ras.ru/FStorage/Download.aspx?id=9e94d047-3346-443c-91fa-d3fb1049edae |archive-url=https://web.archive.org/web/20130422150733/http://www.ras.ru/FStorage/Download.aspx?id=9e94d047-3346-443c-91fa-d3fb1049edae |archive-date=2013-04-22 |язык=ru |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |url-status=live }}</ref><ref>Асфог, 2021, ад. 113.</ref> [[телескоп|Ателескопқәа]] рыӡбара иалнаршеит амза арелиеф еиҳа исссоу ахәҭақәа реиҩдыраара. Раԥхьатәи амзатә хсаалақәа руак ҟаиҵеит [[Джованни Риччиоли|Џьованни Риччиоли]] 1651 шықәсазы, иара ахьӡқәагьы риҭеит аҭыԥ лашьца дуқәа, «амшынқәа» ҳәа рыхьӡҵаны, иахьа уажәраанӡагьы ҳхы иаҳархәо. Арҭ [[топоним|аҭыԥхьӡқәа]] ирныԥшуан акыр зхыҵуа агәаанагара, Амзаҿы амш аҭагылазаашьа Адгьыл аҿы иҟоу еиԥшуп ҳәа, насгьы аҭыԥ лашьцақәа амзатә ӡыла иҭәуп ҳәа, аҭыԥ лашақәа бахҵәароуп ҳәа иԥхьаӡан. Иага ус иҟазаргьы 1753 шықәсазы Хорватиатәи астроном [[Руджер Бошкович|Руџьер Бошкович]] Амза атмосфера шамам шьақәирӷәӷәеит. Аус злоу убри ауп, аеҵәақәа Амза ианырҵәахлак, урҭ иаразнак иӡуеит, аха Амза атмосфера амазҭгьы, усҟан аеҵәақәа хәыҷы-хәыҷла иҭаалон, атмосфера ыҟамзар, Амза ахҟьаҿы аӡгьы зыҟалаӡом, избан акәзар уи иаразнак ифақьхон. Уи Џьованни Риччоли инапы лас ала, [[Ударный кратер|акратерқәа]] еицырдыруа аҵарауаа рыхьӡқәа [[планетная номенклатура|рыҭара]] иалагеит: [[Платон|Платон]], [[Аристотель|Аристотель]], [[Архимед|Архимед]] инадыркны [[Вернадский, Владимир Иванович|Вернадски]], [[Циолковский, Константин Эдуардович|Циолковски]], [[Павлов, Иван Петрович|Павлов]] рҟынӡа. Амза аҭҵаараҿы етап ҿыцны иҟалеит астрономиатә хылаԥшрақәа рҿы афотоҭыхра ахархәара, [[XIX век|XIX-тәи ашәышықәса]] азбжа инаркны. Уи абзоурала Амза аҿықә еиҳа инҭыршәшәааны аҭҵааразы алшара ҟалеит, еилыкка иҟоу афотосахьақәа рыла. Урҭ реиԥш иҟоу афотосахьақәа ҭырхит [[Рю, Уоррен де ла|Уоррен де ла Риу]] (1852) иара убас [[Резерфорд, Льюис Моррис|Лиуис Резерфорд]] (1865). 1896-1904 шықәсқәа рыбжьара, [[Леви, Морис (астроном)|Морис Леви]], [[Пюизё, Пьер Анри|Пьер Пиуизио]], [[Ле Морван, Шарль|Шарль Ле Морван]] иҭрыжьит еилыкка иҟоу «Амза афотосахьатә атлас».<ref>{{cite web |url=https://www.cairn.info/revue-de-la-bibliotheque-nationale-de-france-2013-2-page-36.htm |title=L’Atlas photographique de la Lune, de MM. Loewy et Puiseux |lang=fr |website=Cairn.info |url-status=dead |access-date=2017-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107004546/https://www.cairn.info/revue-de-la-bibliotheque-nationale-de-france-2013-2-page-36.htm |archive-date=2017-11-07 }}</ref> === Акосмостә ӷбақәа рыла аҭҵаара === {{See also|Автоматтә планетабжьаратә станциа|Апланетабжьаратәи акосмостә ныҟәагақәа рсиа#Амза|XX-тәи ашәышықәсазы Амзахь идәықәҵаз рсиа|XXI-тәи ашәышықәсазы Амзахь идәықәҵаз рсиа}} Акосмостә аамҭа аналагаз аахы Амза иазку ҳдыррақәа иаагәоуҭаратәы ирызҳаит. Амза агрунт злаҟоу еилкаахеит, аҵарауаа уи аҿырԥштәқәа роуит, насгьы ашьҭахьтәи аган ахсаалагьы еиқәыршәахеит. Асоветтә планетабжьаратә станциа «[[Луна-2]]» раԥхьаӡакәны Амза аҟынӡа инаӡеит [[1959|1959 шықәсазы]] [[Цәыббрамза 13|цәыббрамза 13]] аҽны. Раԥхьаӡакәны Амза иаарҳәу аган бахеит 1959 шықәсазы, Асовет станциа «[[Луна-3]]» ианахыԥраауаз Адгьыл аҟынтәи иубарҭам уи аҿықә ахәҭа ҭнахит. Раԥхьаӡа акәны Амза аҿықәан атәара тата мҩаԥнагеит 1966 шықәса жәабранмза 3 азы Асовет планетабжьаратә станциа «[[Луна-9]]». Амза раԥхьатәи иԥсабараатәым амҩаныза акәны 1966 шықәсазы иҟалеит асовет станциа «[[Луна-10]]». Раԥхьаӡакәны Амза иакәшаны Адгьыл ахь ахынҳәра мҩаԥнагеит 1968 шықәсазы асовет космостә ӷба «[[Зонд-5]]». Аӷбаҿы иҟан акәуақәеи ахәаҷа-маҷақәеи, урҭ Амзахь апланетабжьаратәи аԥырра ҟаҵаны қәҿиарала Адгьыл ахь ихынҳәыз раԥхьаӡатәи ԥсы зхоу ԥстәқәаны иҟалеит. ==== Ауаҩы дызлахәу аԥыррақәа ==== [[Файл:Youtubeastronautsonmoonot3.gif|мини|Аполлон 16 Амзаҿы]] {{See also|Амзатә еиԥхныҩлара}} 1960-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы еилкаан [[США|Еиду Америкатәи аштатқәа]] акосмос анапахьы аагараҿы [[СССР|Асовет Еидгыла]] ашьҭахь ишыҟаз. [[Кеннеди, Джон Фицджеральд|Џь.Кеннеди]] алаҳәара ҟаиҵеит 1970 шықәсанӡа Амзаҿы ауаҩы дтәоит ҳәа. Ауаҩы дызҭоу аԥырра аҽазыҟаҵаразы [[НАСА]] акосмостә программақәа жәпакы нанагӡеит: «[[Рейнджер (программа)|Рейнџьер]]» (1961—1965) — аҿықә афотоҭыхра, «[[Сервейер (программа)|Сервеиер]]» (1966—1968) — атәара татеи аҭыԥ афотоҭыхреи, «[[Лунар орбитер (программа)|Лунар орбитер]]» (1966—1967) — Амза аҿықә икылыршәшәаны аарԥшра. 1965-1966 шықәсақәа рзы иҟан НАСА апроект [[Проект MOON-BLINK|MOON-BLINK]], Амза аҿықәан иаабац еиԥшым ацәырҵрақәа (аномалияқәа) рыҭҵааразы. Аусура нанагӡеит Trident Engineering Associates ([[Аннаполис (Мэриленд)|Аннаполис]], [[Мэриленд|Мериленд]] аштат),1965 шықәса рашәарамза 1 азы Goddard Space Flight Center ([[Гринбелт (Мэриленд)|Гринбелт]], [[Мэриленд|Мериленд]] аштат) акомпаниеи дареи напызҵарҩыз аконтракт NAS 5-9613 аҳәаақәа ирҭагӡаны.<ref>[http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19660030253_1966030253.pdf Проект в архиве] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110627005810/http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19660030253_1966030253.pdf |date=2011-06-27 }}.</ref><ref>[http://www.nasa.gov/ Официальный веб-сайт] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20070714191601/http://www.nasa.gov/ |date=2007-07-14 }}{{In lang|en}}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nasaimages.org/ |url-status=dead |title=База фото- и видеоматериалов NASA |access-date=2012-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121113061127/http://www.nasaimages.org/ |archive-date=2012-11-13}}</ref> Ауаҩы дызлахәыз [[Пилотируемый космический полёт|Амзахь аԥырразы]] Америкатәи апрограмма «[[Аполлон (программа)|Аполлон]]» ҳәа хьӡыс иаман. Раԥхьатәи атәара ҟалеит 1969 шықәса ԥхынгәымза 20 рзы; аҵыхәтәантәи - 1972 шықәса ԥхынҷкәынмзазы, 1969 шықәса ԥхынгәымза 21 азы Амза аҿы раԥхьаӡа зшьапы ықәзыргылаз уаҩхеит америкауаҩ [[Армстронг, Нил|Нил Армстронг]], аҩбатәи [[Олдрин, Эдвин|Едвин Олдрин]]; агәыԥ ахԥатәи ахаҭарнак [[Коллинз, Майкл (астронавт)|Майкл Коллинз]] аорбиталтә модуль аҿы даанхеит. 1972 шықәса ԥхынҷкәынмзазы, «Аполлон 17» астронавтцәа акапитан [[Сернан, Юджин|Джин Сернани]] адоктор [[Шмитт, Харрисон|Харрисон Шмитти]] аҵыхәтәан Амзаҿы итәаз (иахьа уажәраанӡа) ауаа ракәхеит. Абасала, Амза заҵәык ауп ауаҩы дызҭаахьоу ажәҩантә цәеижь; насгьы раԥхьатәи жәҩантә цәеижьуп, зҿырԥштәқәа Адгьыл ахь иааргаз (Америка 380 килограм, СССР - 324 грамм Амза [[реголит|агрунт]]).<ref>{{cite web |url = http://anomalniy-mir.ru/luna/moskva-skolko-stoit-gramm-luny.html |url-status=dead |title = Москва: сколько стоит грамм Луны?|lang=ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20130925115028/http://anomalniy-mir.ru/luna/moskva-skolko-stoit-gramm-luny.html |archive-date = 2013-09-25 |website = anomalniy-mir.ru}}</ref> ==== Амзаныҟәақәа ==== СССР Амза ахҟьаҿы аҭҵаарақәа мҩаԥнагон арадиомҩақәҵара змаз ахаҭаныҟәаратә аппаратқәа ҩба рыла: «[[Луноход-1]]», 1970 шықәса лаҵарамзазы Амзахь идәықәҵаз, «[[Луноход-2]]» — 1973 шықәса ажьырныҳәазы. «Луноход-1» 10,5 дгьылтә мза аус ауан, «Луноход-2» — 4,5 дгьылтә мза (даҽакала иуҳәозар, хә-мзатә мши ԥшьы-[[Лунная ночь (время суток)|мзатә ҵхи]]), уи аамҭа иалагӡаны 42,1 км иахысит (2014 шықәса ԥхынгәымза 28-нӡа, ари абжьаӡара адгьыл анҭыҵтәи (ауаҩы иҟаиҵаз) аппаратқәа рзы рекордны иаанхеит, 45,16 км ирхысыз марсныҟәаҩ «[[Оппортьюнити|Оппортиунити]]» ари арекорд иаԥнагаанӡа). Аҩ-мыругакгьы еизыргеит, Адгьыл ахь иагьаарышьҭит хыԥхьаӡара рацәала амзатә грунт иазку адыррақәа, насгьы амзатә рельеф ахәҭаҷқәеи апанорамақәеи рфотосахьақәагьы.<ref>{{cite web |url=http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2013/06211627-opportunity-lunokhod-record.html |title=Is Opportunity near Lunokhod's distance record? Not as close as we used to think! |publisher=The Planetary Society |author=[[Emily Lakdawalla]] |date=2013-06-21 |access-date=2013-06-26 |lang=en |archive-date=2013-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130625004519/http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2013/06211627-opportunity-lunokhod-record.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nature.com/news/space-rovers-in-record-race-1.13229 |last=Witze |first=Alexandra |title=Space rovers in record race |publisher=Nature News |date=2013-06-19 |access-date=2013-06-26 |lang=en |archive-date=2013-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130627060417/http://www.nature.com/news/space-rovers-in-record-race-1.13229 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://marsrovers.jpl.nasa.gov/mission/status.html |title=Update: Spirit and Opportunity |date=2014-06-24 |lang=en |access-date=2014-07-03 |archive-date=2014-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140704050225/http://marsrovers.jpl.nasa.gov/mission/status.html |url-status=dead}}</ref><ref name="Vn">{{книга |автор=И. Н. Галкин |заглавие=Внеземная сейсмология |место={{М.}} |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1988 |серия=[[Планета Земля и Вселенная]] |страниц=195 |isbn=502005951X |страница=26}}</ref> ==== Анаҩстәи аҭҵаара ==== {{Main|Аҩбатәи амзатә еиԥхныҩлара}} Асоветтә станциа «[[Луна-24]]», 1976 шықәса нанҳәамзазы амзатә грунт аҿырԥштәқәа Адгьыл ахь ианаанага ашьҭахь, анаҩстәи амашьына — Иапониатәи амҩаныза «[[Hiten|Хитен]]» — Амзахь иԥрит 1990 шықәсазы мацара. Анаҩс идәықәҵан америкатәи космостә ныҟәагақәа ҩба — [[Клементина (космический аппарат)|Clementine]], 1994 шықәсазы, нас [[Lunar Prospector]], 1998 шықәсазы. [[Европейское космическое агентство|Европатәи акосмостә агентра]] раԥхьатәи ахатәы [[автоматическая межпланетная станция|автоматтә планетабжьаратә станциа]] (АМС) «[[Смарт-1]]» 2003 шықәса цәыббрамза 28 азы идәықәнаҵеит. 2007 шықәса цәыббрамза 14 рзы [[Иапониа|Иапониа]] Амза аҭҵааразы аҩбатәи АМС «[[Кагуя|Кагуиа]]» дәықәнаҵеит. 2007 шықәса жьҭаарамза 24 рзы [[КНР|Китаи]] амзатә еицлабра иалалеит – раԥхьатәи Китаитәи амзатә мҩаныза «[[Чанъэ-1|Чан'е-1]]» ажәҩанахь ишьҭыхын. Ари, насгьы анаҩстәи астанциақәеи рыцхыраарала, аҵарауаа амза аҿықә игәылҭәаау ахсаала ҟарҵоит, уи ԥхьаҟа [[Колонизация Луны|Амза аколонизациа]] апроект ду анагӡараҿы ҵәатәы шьаҟахар алшоит. [[2008|2008 шықәса]] [[Жьҭаарамза 22|Жьҭаарамза 22]] рзы Индиа раԥхьатәи акосмостә ӷба «[[Чандраян-1|Чандраиан-1]]» рышьҭит. 2010 шықәсазы Китаи аҩбатәи акосмостә ӷба «[[Чанъэ-2|Чан,е-2]]» харгалеит.<ref>[http://www.membrana.ru/lenta/?7777 Китай запустил свой первый лунный спутник] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20090318065620/http://www.membrana.ru/lenta/?7777 |date=2009-03-18 }}. MEMBRANA, 24 октября 2007.</ref> [[Файл:584392main M168000580LR ap17 area.jpg|мини|“Аполлон 17” аекспедициа ахьтәаз аҭыԥ. Иубарҭоуп албааратә модуль, аҭҵааратә еиқәыршәагақәа [[ALSEP]], [[Лунный автомобиль|амашьына]] абарбалқәа рышьҭақәа, астронавтцәа ршьапышьҭақәа. Акосмостә ӷба [[Lunar Reconnaissance Orbiter|LRO]] аҟынтәи асахьа, 2011ш.]] [[2009|2009 шықәса]] [[Рашәарамза 18|рашәара 18]] рзы, NASA амзатә орбитатә зондқәа, [[Lunar Reconnaissance Orbiter]] (LRO) иара убас [[Lunar Crater Observation and Sensing Satellite]] (LCROSS)дәықәырҵеит. Амҩаныза рхы иадырхәоит амза аҿықә иазку адыррақәа реизгареи, аӡи, ԥхьаҟатәи амза аекспедициақәа рымҩаԥгара ианаалоу аҭыԥқәеи рыԥшааразы. [[Аполлон-11]] аԥырра ҩынҩажәа шықәса ахыҵра иазкны, [[автоматическая межпланетная станция|автоматтә планетабжьаратәи астанциа]] LRO иҷыдоу адҵа нанагӡеит – адгьылтә экспедициақәа мзатә модульқәа ахьтәо аҭыԥқәа рфотоҭыхра мҩаԥнагеит. Ԥхынгәы 11-и 15-и рыбжьара, LRO раԥхьаӡакәны амзатә модульқәа рорбитатә сахьақәа, атәаратә ҭыԥқәа, аекспедициақәа иаанрыжьыз аиқәыршәагақәа, уимоу агәаргәалеи, аровер, адгьылтә ԥстәқәа рышьҭақәа уҳәа, иҭыхны Адгьыл ахь иаанашьҭит. Ари аамҭа иалагӡаны, атәарҭатә ҭыԥқәа фба рҟынтәи хәба рфотоҭыхымҭақәа ҟаҵан: аекспедициақәа “[[Аполлон-11|Аполлон-11]]”, “[[Аполлон-14|-14]]”, “[[Аполлон-15|-15]]”, “[[Аполлон-16|-16]]”, “[[Аполлон-17|-17]]”. Анаҩсшәа КА LRO акосмостә ӷба еиҳагьы инарҭбааны афотосахьақәа ҭнахит, уаҟа [[Лунный автомобиль|амзатә машьына]] ашьҭақәа зну атәарҭатә модульқәеи аиқәыршәагақәеи рымацара ракәымкәа, астронавтцәа рхаҭақәа ршьапышьҭақәагьы еилыкка иубарҭоуп. 2009 шықәса жьҭаарамза 9 рзы, LCROSS ҳәа изышьҭоу акосмостә аппарати аццакратә блок “[[Центавр (разгонный блок)|Центаври]]” амза аҿықәан [[Кабеус (кратер)|Кабеус акратер]] ахь рҽықәрыжьит, уанӡа амза [[Южный полюс Луны|аладатәи аполиус]] аҟынтәи 100 км раҟара абжьоуп, убри аҟнытә иааиԥмырҟьаӡакәа ашәшьыраҿы иҟан. Абҵарамза 13 азы, НАСА иаанацҳаит ари аԥышәара абзоурала Амзаҿы [[Аӡы|аӡы]] шыԥшаахаз.<ref>{{cite web |url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2004/dec/HQ_04407_lunar_orbiter.html |lang=en |first=Donald |last=Savage |author2=Gretchen Cook-Anderson |date=2004-12-22 |title=NASA Selects Investigations for Lunar Reconnaissance Orbiter |publisher=NASA News |archive-url=https://web.archive.org/web/20041223224041/http://www.nasa.gov/home/hqnews/2004/dec/HQ_04407_lunar_orbiter.html |archive-date=2004-12-23 |access-date=2006-05-18 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.nasa.gov/mission_pages/LRO/multimedia/lroimages/lroc_20091028_apollo.html |title = Apollo 17 Lunar Module Landing Site |publisher = NASA |access-date = 2023-04-23 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20091114154837/http://www.nasa.gov/mission_pages/LRO/multimedia/lroimages/lroc_20091028_apollo.html |archive-date = 2009-11-14 |url-status = dead }}</ref><ref name="NK_LRO_1stResults">''Соболев И.'' LRO: первые итоги // [http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/ Новости космонавтики] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120124175803/http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/ |date=2012-01-24 }}. — 2009. — Т. 19. — № 10 (321). — С. 36—38. — ISSN 17260345.</ref><ref name="Moon_Detail">[http://www.newsru.com/world/07sep2011/fotomoon.html NASA опубликовало ФОТО Луны высокой четкости, на которых видны следы астронавтов и места посадки «Аполлонов»] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130925123105/http://www.newsru.com/world/07sep2011/fotomoon.html |date=2013-09-25 }}. NEWSru.com.</ref><ref>{{cite web |author = Jonas Dino |date = 2009-11-13 |url = http://www.nasa.gov/mission_pages/LCROSS/main/prelim_water_results.html |title = LCROSS Impact Data Indicates Water on Moon |publisher = NASA |access-date = 2023-04-23 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20091115103735/http://www.nasa.gov/mission_pages/LCROSS/main/prelim_water_results.html |archive-date = 2009-11-15 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |author= |date = 2009-11-13 |url=https://www.interfax.ru/russia/109975|title=НАСА обнаружило воду в кратере Луны |publisher=Интерфакс |access-date=2009-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306172010/https://www.interfax.ru/russia/109975|archive-date=2016-03-06|url-status=live}}</ref> 2013 шықәса ԥхынҷкәынмзазы [[Китаи|Китаитәи]] амзарныҟәа “[[Юйту]]” амзаҿы ақәтәара 1976 раахыс раԥхьаӡа акәны Амзаҿы [[Мягкая посадка|итатаз]] тәарахеит, Асоветеидгылатәи “[[Луна-24]]” ашьҭахь. Уи адагьы, ари 40 шықәса инареиҳаны раахыс Амзаҿы аус зуаз раԥхьаӡатәи планетаныҟәаҩын, насгьы Китаитәи жәлар рреспублика Амза ақәтәара тата зылшаз ахԥатәи ҳәынҭқаррахеит, Асоветеидгылеи Еиду Америкатәи аштатқәеи рышьҭахь. 5 шықәса рышьҭахь, 2019 шықәса ажьырныҳәамза 3 рзы, аҩбатәи Китаитәи амзаныҟәа “[[Юйту-2|Иуту-2]]” злахәыз атәарҭатә модуль “[[Чанъэ-4|Чанге-4]]” раԥхьаӡа акәны [[Обратная сторона Луны|Амза харатәи аган]] аҿы итәеит. Атәарҭатә модуль аҿы иҷыдоу абиологиатә ԥышәа мҩаԥган [[Акартош|акартофель]], [[Резуховидка|арабидопсис]], [[рапс|арапс]], [[хлопчатник|аласа]] (аласа мацара ауп иҿиаз) раарыхразы, [[Дрозофилы|ашәыртә мчыбжьқәа]] рааӡараҿы, иара убасгьы [[дрожжи|аӡаӡамҵқәа]] рырҿиаразы.<ref>{{cite web |url=https://tass.ru/kosmos/5998694 |title=СМИ: аппарат «Чанъэ-4» завершил первый биологический эксперимент на Луне |website=ТАСС |date=2019-01-15 |access-date=2019-02-06 |archive-date=2019-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203110945/https://tass.ru/kosmos/5998694 |url-status=live }}</ref> ==== Хаҭалатәи апроектқәа ==== Уажәтәи аамҭазы хаҭалатәи анаплакқәагьы Амза аҭҵаара рҽазыркуеит. [[Google Lunar X PRIZE|Google Lunar X PRISE]] амзарныҟәа хәыҷы аԥҵаразы адунеизегьтәи аицлабра алаҳәара ҟанаҵеит, уи атәылақәа 11 рҟынтәи агәыԥқәа 16 рҽаладырхәит, Урыстәылатәи [[Селеноход]]гьы уахь иналаҵаны. 2010 шықәсазы иалагаз, уи 2017 шықәсазы ихыркәшахараны иҟан, аха 2018 шықәсанӡа ишацҵазгьы, аиаиааиз деилкаамкәа иаанҵәеит: аицлабра аҳәаақәа ирҭагӡаны аппараткгьы Амзахь уаҳагьы идәықәҵамызт. Урыстәылатәи аӷбақәа рыла Амза акәша-мыкәша аԥыррақәа рыла [[космический туризм|акосмостә туризм]] аиҿкаара азԥхьагәаҭоуп — раԥхьаӡа иргыланы ирҿыцыз “[[Союз (космический корабль)|Соиуз]]” ала, анаҩс аԥҵара иаҿу “[[Орёл (космический корабль)|Орел]]” ҳәа изышьҭоу асериа иаҵанакуа акосмостә ӷбақәа рылагьы. == Анапахьы аагара == [[Файл:Aldrin Apollo 11 original.jpg|мини|300px|[[Эдвин Олдрин|Едвин Олдрин]] Амзаҿы, ԥхынгәымза 1969 шықәса (НАСА афото)]] === Жәларбжьаратәи азинтә статус === Амза анапахьы аагара иадҳәалоу азинтә зҵаарақәа реиҳарак ӡбахеит 1967 шықәсазы Амзеи егьырҭ ажәҩантә цәеижьқәеи уахь иналаҵаны, аҳәынҭқаррақәа акосмос аҭҵаареи аҵакыра ахархәареи аганахьала русура еиҿызкаауа [[Договор о космосе|апринципқәа рзы Аиқәшаҳаҭра]] ала. 1979 шықәсазтәи [[Соглашение о деятельности государств на Луне и других небесных телах|Амза иазку Аиқәшаҳаҭра]] Амза азакәантә статус аанарԥшуеит.<ref name="Outer Space Treaty">[[s:Договор о принципах деятельности государств по исследованию и использованию космического пространства|Текст договора]] в Викитеке.</ref> === Аколонизациа === {{Main|Амза аколонизациа}} Амза зегь реиҳа иааигәоу, еиӷьынгьы иҭҵаау жәҩантә цәеижьуп, насгьы ауаҩытәыҩсатә колониа аԥҵаразы иманшәалоу ҭыԥны иԥхьаӡоуп. [[НАСА]] акосмостә программа “[[Созвездие (космическая программа)|Еҵәаџьаа]]” аԥҵара иаҿын, уи аҳәаақәа ирҭагӡаны акосмостә техника ҿыцқәа аԥҵалахоит, иара убас еиқәыршәалахоит иахәҭоу аинфраструктурагьы, [[МКС]] ахь акосмостә ӷба ҿыц аԥырразы, иара убасгьы Амзахь аԥыррақәа, Амзаҿы иаамҭалатәым абаза аԥҵара, ҳаԥхьаҟа [[Пилотируемый полёт на Марс|Марсҟа аԥыррақәа]]. Аха, Еиду Америкатәи аштатқәа рыпрезидент [[Обама, Барак|Барак Обама]] [[2010|2010 шықәса]] [[Жәабранмза 1|жәабранмза 1]] азы иҟаиҵаз аӡбарала 2011 шықәсазы апрограмма афинанстә цхыраара аанкылан.<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/index.html Официальная страница проекта «Созвездие»] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100412052653/http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/index.html |date=2010-04-12 }}{{In lang|en}}.</ref><ref>[http://www.rian.ru/economy/20100202/207286880.html НАСА свернёт полёты шаттлов и лунную программу] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100204205058/http://www.rian.ru/economy/20100202/207286880.html |date=2010-02-04 }} // rian.ru.</ref> 2017 шықәсазы апрограмма “[[Артемида (космическая программа)|Артемида]]” шьақәырӷәӷәахеит. Аплан инақәыршәаны, агәыԥ 2026 шықәсазы Амзахь ицароуп, 2027 шықәсазы — Амза иқәтәароуп. Уи ашьҭахь, 2028 шықәса инаркны амҩанызахь аԥыррақәа есышықәсатәихараны иҟоуп. Урыстәылатәи аҵарауаа амзаҿы атәара ахьалшо аҭыԥқәа 14 алыркааит. Атәарҭа ҭыԥқәа рыцыԥхьаӡа ашәагаа 30х60 км рымоуп. Иҟалараны иҟоу амзатә базақәа аексперименттә етап аҿы иҟоуп, ҷыдала, аметеоритқәа анраахалак акосмостә ныҟәагақәа рхала рҽышьақәыргыларазы раԥхьатәи аԥышәара маншәалақәа мҩаԥган. Ҳаԥхьаҟа, Урыстәыла Амза аполиусқәа рҿы акриогентә (аҳауаҟәандаралаҟәра) хылҵәара ахархәара азԥхьагәанаҭоит, иԥыруа [[Органические вещества|аорганикатә хәҭаҷқәа]] злоу агрунт Адгьыл ахь аагаразы. Ари аметод [[реголит|ареголит]] аҟны ирҵаау аорганикатә еицыларақәа рфақьхара аԥхьырҟәҟәаара алнаршоит.<ref>{{cite web |url=https://utro.ru/news/2010/11/22/938837.shtml |title=Россия определилась с местом строительства межпланетных станций на Луне |author=РСН |date=2010-11-22 |publisher=Ytro.Ru |lang=ru |access-date=2010-11-22 |url-status=live |archive-date=2010-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125135842/http://www.utro.ru/news/2010/11/22/938837.shtml }}</ref><ref>{{cite web |url=http://top.rbc.ru/society/25/11/2010/505157.shtml |title=Учёные придумали затыкать дыры на Луне пробками |date=2010-11-25 |publisher=РБК |lang=ru |access-date=2010-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620015802/http://top.rbc.ru/society/25/11/2010/505157.shtml |archive-date=2013-06-20 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.interfax.ru/society/news.asp?id=168116 |url-status=dead |title=Россия будет искать на Луне водяной лед и летучие вещества на глубине полметра |date=2010-12-07 |publisher=Интерфакс |lang=ru |access-date=2010-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101210021637/http://www.interfax.ru/society/news.asp?id=168116 |archive-date=2010-12-10}}</ref> === Агәҩара зҵоу аиқәшаҳаҭрақәа === {{Main|Амзатәи Ацҳаражәҳәарҭа}} Иҟоуп Амзаҿы адгьылқәа зҭиуа акомпаниақәа. Аԥара азы, аахәаҩ Амза аҿықәан ҭыԥк «шитәу» зҳәо асертификат иоуеит. Иҟоуп агәаанагара, ас еиԥш иҟоу асертификатқәа уажәы азинтә мчы рымам ҳәа, избан акәзар 1967 шықәсазы напызҵаҩыз [[Договор о принципах деятельности государств по исследованию и использованию космического пространства|аҳәынҭқаррақәа акосмос аҭҵаареи ахархәареи рзы русура еиҿызкаауа апринципқәа рзы Аиқәшаҳаҭра]] аԥҟарақәа еиларгоит (Аиқәшаҳаҭра II ахәҭа инақәыршәаны, Амзагьы уахь иналаҵаны, акосмос “амилаҭтә хатәра” аӡәгьы дақәиҭым). Ари Аиқәшаҳаҭраҿы аҳәынҭқаррақәа русура мацара ауп иарбоу, хаҭалатәи ауаа русура иаламкьысӡакәа, убри ауп аиҿкаарақәа ари аҭагылазаашьаҿы рхы иадырхәаз. == Амза алаԥшхырԥага == [[Файл:Grua y Luna.jpg|мини|]] [[Файл:Luna saliendo del Mar.jpg|мини|слева]] {{main|Амза алаԥшхырԥага}} Амза алаԥшхырԥага – [[Оптическая иллюзия|абла ажьароуп]], аус злоу Амза ажәҩан аҿы иҳаракны ианыҟоу аасҭа алаԥшҳәааҿы [[горизонт|илаҟәны]] ианыҟоу еиҳа идуны иахьубо ауп. Аиашазы, Амза акәакьтә шәагаа алаԥшҳәаа ахыхь ицацыԥхьаӡа аҽаԥсахӡом (мамзаргьы, маҷк егьи аганахь аҽеиҭанакуеит: алаԥшҳәаа азааигәара азенит аҿы иҟоу аасҭа маҷк «еиҵоуп», избан акәзар, абри аҭагылазаашьаҿы избо иҟынтәи Амза аҟынӡа абжьаӡара Адгьыл арадиус аҵкыс еиҳауп’). Иахьазы, ари [[Зрительное восприятие|аблабаратә гха]] еиуеиԥшым аҿыҵгақәа рыла иҳаилзыркаауа агипотезақәа ыҟоуп. Анаԥшҩы Адгьыл ахҟьаҟынтәи [[Невооружённый глаз|ибла акгьы амҭаӡакәа иибо]] ҳәа игәы иаанаго Амза адиск ашәагаақәа рҽыԥсахра адагьы, Амза алаԥшҳәаа ахыхь акәакь маҷ ала аҟазаараан , уахынла Амза иубарҭоу адиск ҩежьушәа иааԥшуеит, амра агылареи аҭашәареи раан — агәилԥшшәы амоушәа. == Аамҭакьаҿлатәи амзатә цәырҵрақәа == {{main|Аамҭакьаҿлатәи амзатә цәырҵрақәа}} Аамҭакьаҿлатәи амзатә цәырҵрақәа ҳәа изышьҭоу еиуеиԥшым аамҭа кьаҿлатәи аҭыԥантәи аномалияқәа роуп, амза аҭеиҭыԥши уи акәша-мыкәшеи, амза аҿы аанҿасра змам зҽызыԥсахуа апроцессқәа ирыхҟьаны. == Анавигациаҿы == 1766 шықәса инаркны [[Гринвичская обсерватория|Гринвичтәи Аҳратә Обсерваториа]] есышықәсатәи “Амшынтә альманах” ҭнажьуеит. Альманах аҿы анавигациазы зегь реиҳа апрактикатә ҵакы рыманы иҟан амзатә диск агәы инаркны иалху азодиактә дискқәа рҟынӡа акәакьтә бжьаӡарақәа реихшанҵақәа. аеҵәақәа ма амратә диск агәҭанӡа (ҽынлатәи ашәарақәа рзы), хԥа-хԥа сааҭ рыбжьаҵаны ашықәс зегьы азы ишьақәыргылоу. Урҭ аихшанҵақәа амшынуаа ирылнаршон XX-тәи ашәышықәса алагамҭанӡа ахарара акәакьтә минуҭк аҟынӡа икылкааны ашьақәыргылара (амзатә бжьаӡарақәа рметод).<ref>{{книга |автор=Шевченко М. Ю. |заглавие=Луна. Наблюдая за самым знакомым и невероятным небесным объектом|язык=ru|ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство=АСТ |год=2020 |том= |страниц=192 |страницы=115 |isbn=978-5-17-119739-1 |ref=Шевченко }}</ref> == Акультураҿы == [[Файл:Nuremberg chronicles f 76r 3.png|мини|200px|Амреи Амзеи. («[[Нюрнбергская хроника|Нирнбергтәи ахроника]]» [[Шедель, Хартман|Хартман Шедел]] иҩымҭа, 1493)]] [[Плутарх|Плутарх]] идиалог «Амзатә диск аҿы иубарҭоу ахаҿы» (I—II-тәи ашәышықәсақәа) усҟантәи аамҭазы Амза аԥсабареи аҟазшьақәеи ирызкны еиуеиԥшым атеориақәа аанарԥшуеит; аҵыхәтәаны Плутарх [[Платоновская Академия|Платон иакадемиеи]] [[Ксенократ Халкидонский|Ксенократи]] ирыдыркылаз атеориахь дхьаԥшуеит, Амзаҿы [[Демон|ашьамдгьыл]] ԥшаауа.<ref>Другое название «Беседа о лице, видимом на диске луны» («[[Филологическое обозрение]]» т. VI, кн. 2; 1894)</ref><ref>Плу­тарх / Антич­ные писа­те­ли. Сло­варь. — СПб.: Изда­тель­ство «Лань», 1999.</ref> === Амифологиаҿы === {{See also|Амза анцәахәы|Амза (анцәаԥҳәыс)}} === Аҟазараҿы === {{main|Амза аҟазараҿы}} [[Файл:Albert_Aublet_-_Selene.jpg|мини|200px|[[Обле, Альбер|Альберт Обле]]. Селена (1880)]] Амза изныкымкәа апоетцәеи ашәҟәыҩҩцәеи, асахьаҭыхҩцәеи амузыкантцәеи, арежиссиорцәеи асценаристҩцәеи ргәазҭанаҵахьеит Адгьыл аԥсабаратә мҩаныза заҵә иадҳәалоу аусумҭақәа раԥҵаразы. Амза амаӡа, уззымнеиуа аԥшӡара, абзиабара ирсимволны иаарԥшызар ауеит. Амза аҿырԥшра ажәытәтәи алитератураҿы ахархәара аманы иҟан: [[Песнь песней Соломона|Соломон Иашәаҿы]] ([[1-е тысячелетие до н. э.|ҳера ҟалаанӡа 1-тәи азқьышықәса]]) иануп (Песн. 6:10): {{Ацитата алагара}} Дызусҭада абри, ашамҭа еиԥш илашо, амза еиԥш иблахкыгоу, амра еиԥш илашоу, абираҟқәа зку архәҭақәа реиԥш иџьбароу? {{Ацитата алгара}} Амза иазку раԥхьатәи [[Луна в научной фантастике|афантастикатә усумҭа]] (жәеинраалала), ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс еицырдыруа, ажәытә берзен шәаҳәаҩы [[Орфей|Орфеи]] иоуп изтәу ҳәа иԥхьаӡоуп: {{Ацитата алагара}} Иара (Зевс) даҽа дгьылкгьы ҟаиҵеит, ҳәаа змам, имԥсуа ауаа [[Селена|Селена]] ҳәа изышьҭоу, адгьылтә уаа Амза ҳәа изышьҭоу. Уаҟа ашьхақәа рацәоуп, ақалақьқәа рацәоуп, анхарҭақәа рацәоуп. {{oq|grc|Μήσατο δ' ἄλλην γαῖαν ἀπείριτον, ἥν τε σελήνην Άθάνατοι κλῄζουσιν, ἐπιχθόνιοι δέ τε μήνην, Ἣ πόλλ' οὔρε ἔχει, πόλλ' ἄστεα, πολλά μέλαθρα.}} {{Ацитата алгара|источник=[[Прокл Диадох|Апрокл]]. Платон иҩымҭа Тимеи ахҳәаа.<ref>{{книга|автор=Proclus|ответственный=Carl Ernst Christoph Schneider|заглавие=Procli commentarius in Platonis Timaeum graece|место=[[Вроцлав|Vratislaviae]]|издательство=Eduardus Trewendt|год=1847|ссылка=https://books.google.com/books?id=ckhCAQAAMAAJ&pg=PA363|pages=363,685||}}</ref>}} Уажәтәи аамҭазы арҭ ацәаҳәақәа Пифагор ишьҭанеиҩы Керкопс ҳера ҟалаанӡа 5-тәи ашәыш. иҩит ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="BZL">''А. И. Первушин'' «Битва за Луну: Правда и ложь о „лунной гонке“», — СПб: Амфора, 2007, С. 14—29. ISBN 978-5-367-00543-1.</ref> Амзахь аныҟәара атема афольклори аклассикатә литературеи рҿы аларҵәара аман, ахықәкы азнеиразы мыруганы ицәырҵуеит инашанатәу (аҟәыд ахәҵәы), аԥша ӷәӷәа, ақьаадтә [[монгольфьер|монгольфиер]]. Амзахь аԥырразы раԥхьаӡатәи атехникатә шьақәырӷәӷәара змоу апроект, [[Жюль Верн|Жиуль Верн]] ироманқәа «[[С Земли на Луну прямым путём за 97 часов 20 минут|Адгьыл аҟынтәи Амзахь ушиашоу 97 сааҭи 20 минуҭи рыла]]» (1865) , «[[Вокруг Луны|Амза акәшара]]» (1870) рҟны далацәажәеит. Амза атема XX-тәи ашәышықәса зегьы иалагӡаны афантастцәеи афутурологцәеи рзы ихадаз атемақәа иреиуан. Ареволиуциа ҟалаанӡатәи аурыс литератураҿы Амза акаршәрақәеи ахаҳә бахәрақәеи змоу жәҩантә цәеижьк аҳасабала иаарԥшын, уи жәҩангәыԥшәы зхыз ашьаци ашәҭ шкәакәа дуқәеи рыла ихҟьоуп.<ref>''Первушин А.'' [http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/pervushin/filmogr-luna/01.html Лунные хроники] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20171104121605/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/pervushin/filmogr-luna/01.html |date=2017-11-04 }} // Если. № 7 (161), 2006. С. 126.</ref><ref>''[[Маслов, Алексей Николаевич|Маслов А. Н.]]'' Музей восковых фигур. — 1914.</ref> ==Шәахә. иара уб.== * [[Солнечное затмение|Амраҭашәара]] * [[Лунный заяц|Амзатә жьа]] == Азгәаҭақәа == '''Акомментариқәа''' {{Reflist|2|group=комм.}} '''Ахыҵхырҭақәа''' {{Reflist|2|refs= <ref name="Needham_2017">{{статья | заглавие = Lunar volcanism produced a transient atmosphere around the ancient Moon | том = 478 | страницы = 175—178 | doi = 10.1016/j.epsl.2017.09.002 | bibcode = 2017E&PSL.478..175N | язык = en | тип = journal | автор = Needham D. H., Kring D. A. | год = 2017 | издательство = [[Elsevier]] | издание = Earth and Planetary Science Letters | url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X17304971 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171006045733/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X17304971 | archive-date = 2017-10-06 | url-status = live }}</ref> }} == Алитература == {{refbegin|2}} ;Ашәҟәқәа * {{Акьыԥхьра|книга|автор=Болдуин Р.|заглавие=Что мы знаем о Луне? Пер. с англ. К. А. Любарского; Послесл. А. А. Гурштейна.|место=М.|издательство=[[Мир (издательство)|Мир]]|год=1967|страниц=173}} * {{Акьыԥхьра|книга|автор=Жарков В.Н., Паньков В.Л., Калачников А.А., Оснач А.И.|заглавие=Введение в физику Луны|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1969|страниц=312}} * {{Акьыԥхьра|книга|автор=|заглавие=Физика и астрономия Луны. Под. ред. Копала З., Лейкина Г. А. Пер. с англ.|место=М.|издательство=[[Мир (издательство)|Мир]]|год=1973|страниц=318}} * {{Акьыԥхьра|книга|автор=Петров В.П|ответственный=Петров В.П., Юревич П.П|заглавие=Здравствуй, Луна!|язык=ru|место=Л.|издательство=[[Лениздат]]|тираж=24500|год=1967|страниц=191|nodot=1}} * {{Акьыԥхьра|книга |автор=Шевченко В.В. |заглавие=Луна и её наблюдение|язык=ru|место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1983 |серия=Библиотека любителя астрономии |тираж=100000 |страниц=192 |isbn2= |ref=Шевченко}} * {{Акьыԥхьра|книга|автор=Уманский С.П.|заглавие=Луна — седьмой континент|язык=ru|место=М.|издательство=[[Знание (издательство, Москва)|Знание]]|тираж=45000|год=1989|страниц=117|isbn=5-07-000408-5}} * {{Акьыԥхьра|книга |автор =Шингарёва К. Б., Бурба Г. А. |ответственный =Отв. ред. [[Гурштейн, Александр Аронович|А. А. Гурштейн]] и Ю. И. Ефремов |заглавие =Лунная номенклатура: Обратная сторона Луны, 1961—1973 гг. |ссылка = |место =М. |издательство =Наука |год =1977 |страниц =54 |ref = }} * {{Акьыԥхьра|книга |автор =Шингарёва К. Б., Краснопевцева Б. В. |ответственный =отв. ред. Т. И. Мартынова |заглавие =Солнечная система. Луна |вид=атлас |ссылка = |место =М. |издательство =ДИК |год =2011 |страниц =48 |страниц б/н=1 |иллюстрации=цв., карты, текст, табл., диагр., профили, ил. |серия=Солнечная система |isbn=978-5-8213-0573-2 |ref = }} * {{Акьыԥхьра|книга |автор=Шкуратов Ю. Г. |заглавие=Луна далёкая и близкая |ответственный= |ссылка=http://dspace.univer.kharkov.ua/bitstream/123456789/4667/2/...Shkuratov_Moon_near_far_2.pdf |место=Харьков |издательство=Харьковский нац. университет им. В. Н. Каразина |год=2006 |том= |страниц=182 |страницы= |isbn= 966-623-370-3 |ref=Шкуратов}} * {{Акьыԥхьра|книга| автор = [[Хейзен, Роберт Миллер|Роберт Хейзен]] | заглавие = История Земли: От звёздной пыли — к живой планете: Первые 4 500 000 000 лет | оригинал = Robert Hazen. The Story of Earth. The First 4.5 Billion Years, from Stardust to Living Planet | место = М. | издательство = Альпина Нон-фикшн | год = 2017 | allpages = 364 | isbn = 978-5-91671-706-8 | тираж = | ref = Хейзен}} * {{Акьыԥхьра|книга|автор=[[Асфог, Эрик|Эрик Асфог]]|заглавие=Когда у Земли было две Луны. Планеты-каннибалы, ледяные гиганты, грязевые кометы и другие светила ночного неба. |язык=ru|оригинал=Erik Ian Asphaug. When the Earth Had Two Moons: Cannibal Planets, Icy Giants, Dirty Comets, Dreadful Orbits, and the Origins of the Night Sky |издательство= Альпина нон-фикшн |год= 2021|место = М. |страниц= 474 |isbn= 978-5-00139-262-0 |ref= Асфог}} * {{Акьыԥхьра|книга |автор= [[Эйлер, Леонард|Эйлер Л.]] |заглавие=Новая теория движения Луны. Пер. с латинского акад. [[Крылов, Алексей Николаевич|Крылова А.Н.]] |издательство= Изд-во АН СССР|место = М.-Л.|год= 1937 |страниц= 248}} * {{Акьыԥхьра|книга |автор=Heiken G. H., Vaniman D. T., French B. M. |заглавие=Lunar Sourcebook. A User's Guide to the Moon |nodot= |язык=en |ответственный= |ссылка=https://www.lpi.usra.edu/publications/books/lunar_sourcebook/ |место=New York, USA |издательство= Cambridge University Press |год=1991 |том= |страниц=739 |isbn= 0-521--33444-6 |ref=Heiken }} ;Астатиақәа * {{Акьыԥхьра|книга|часть=Луна|часть ответственный=[[Михайлов, Александр Александрович (астроном)|Михайлов А. А.]], [[Виноградов, Александр Павлович|Виноградов А. П.]]|заглавие=[[Большая Советская Энциклопедия]]|издание=3-е изд|год=1974|том=15 : Ломбард — Мезитол|ответственный=гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]]|место=М.|издательство=[[Советская Энциклопедия]]|страницы=60—63|тираж=629000|ref=Михайлов, Виноградов}} * Шевченко В. В. Луна // [http://femto.com.ua/articles/part_1/1995.html Физическая энциклопедия]. — Т. 2. — С. 613—615. {{refend}} ;Акиносахьақәа * [https://www.youtube.com/watch?v=taZ_2yKchuU Фильм ИКИ РАН о лунной пыли, 2019 год] * [https://www.youtube.com/watch?v=G6hAxty22kU Что не так с Луной на самом деле?] // Космос Просто == Шәахә. иара уб. == * [[Кассини, Джованни Доменико|Кассини]] изакәанқәа == Азхьарԥшқәа == * [http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/LUNA.html Луна] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110220054226/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/LUNA.html |date=2011-02-20 }} — статья из энциклопедии «Кругосвет» * [http://astrotourist.info/fazy-luny-v-2011-godu Фазы Луны, перигеи и апогеи, покрытия звёзд и затмения]{{In lang|en}} * [http://selena.sai.msu.ru/Home/SolarSystem/moon/moon.htm Данные о Луне] ([[ГАИШ]]) * ''[[Бурба, Георгий Александрович|Бурба Г.]]'' [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/549/ Большая одиссея] * [http://planetarium-kharkov.org/?q=color-moon Цветная фотография Луны]{{In lang|en}} * [http://www.shvedun.ru/fotomoon.htm Фотографии Луны, сделанные с наземных телескопов] * [http://sourceforge.net/projects/virtualmoon Virtual Moon Atlas Software (GPL)]{{In lang|en}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:мза}} [[Акатегориа:Амза| ]] [[Акатегориа:Апланетақәа рымҩанызақәа]] [[Акатегориа:Апланетатә мҩанызатә системақәа]] [[Акатегориа:Акосмос]] [[Акатегориа:Амратә система]] [[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа, акосмостә аппаратқәа зҭааз]] 1cxzw71ttqaz32c77gswj50kxggtivb Микеланџьело 0 4528 176580 172619 2026-11-07T23:51:56Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176580 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Микеланџьело|Микеланџьело (аҵакы)}} {{Акарточка артист | ахьӡ = Микеланџьело Буонарроти | афото = Miguel Ángel, por Daniele da Volterra (detalle).jpg | ахҵара = [[Даниэле да Вольтерра|Даниеле да Вольтерра]]. Микеланџьело ипортреҭ. Адеталь. 1545ш инарзынаԥшуа. Амҿы, ахәша. Метрополитен амузеи, Ниу-Иорк | аира аҭыԥ = [[Капрезе-Микеланджело|Акапрезе]], [[Тоскана]], [[Флорентийская республика|Флоренциатәи ареспублика]] | аԥсра аҭыԥ = [[Рим]], [[Лацио]], [[Папская область|Апапацәа ртәылаҿацә]] | атәылауаҩра = [[Флорентийская республика|Флоренциатәи Ареспублика]], [[Папская область|Апапацәа ртәылаҿацә]] | Азанааҭ = [[художник|Асахьаҭыхҩы]], [[архитектор]], [[скульптор|аскульптор]], [[поэт|апоет]], [[генеральный подрядчик|аподриадҟаҵаҩ хада]] | амеценат = [[Лоренцо Великолепный|Лоренцо Иблахкыгоу]], [[Юлий II|Иули II]], [[Лев X|Лео X]], [[Павел III]] | аԥсра зыхҟьаз = | аԥсыжра аҭыԥ = | анхарҭа = | амилаҭра = | алма-матер = | аусураҭаҩ = | арҿиара дуқәа = | инырит = | анашьамҭақәа = | амазара = | апартиа = | адин = | аԥҳәыс = | ахаҵа = | ацынхаҩы = | ахәыҷқәа = | абызшәақәа = | амаҵура = | аcаит = }} '''Микеланџьело Буонарроти''', мамзаргьы '''Микеланьоло, Микеланџьело'''<ref>{{Книга|автор=[[Дживелегов, Алексей Карпович|Дживелегов А. К.]]|заглавие=Микельанджело|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=1957|страниц=255|серия=Жизнь замечательных людей}}</ref>; ахьӡ наӡаны '''Микеланџьело ди Лодовико ди Леонардо ди Буонарроти Симони''' (аиталиан бызшәала Michelangelo di Lodovico di Leonardo di Buonarroti Simoni; [[Хәажәкырамза 6|Хәажәкырамза 6]], [[1475]]ш, [[Капрезе-Микеланджело|Капрезе]], [[Флорентийская республика|Флоренциатәи ареспублика]] — [[Жәабранмза 18|жәабранмза 18]], [[1564]]ш, [[Рим]]){{Аиасра|био}} — [[изобразительное искусство Италии|италиатәи]] [[Скульптура|аскульптор]], [[Живопись|асахьаҭыхҩы]], [[архитектор]]{{Аиасра|работы}}, ахәыцҩы{{Аиасра|мыслитель}}. [[Высокое Возрождение|Иреиҳау Аиҭарҿиареи]]{{Аиасра|оценки}} раԥхьатәи [[барокко|абароккои]] раамҭақәа ирыҵаркуа иреиҳаӡоу аҟазацәа дыруаӡәкын, «Римтәи [[Архитектура барокко|абарокко архитектура]] аб» ҳәа иара иоуп ирыԥхьаӡо<ref>{{Книга|автор=Вёльфлин Г.|заглавие=Ренессанс и барокко|год=2004|место=СПб.|издательство=Азбука-классика|страницы=245}}</ref>. Уи иусумҭақәа иара иԥсы анҭазгьы Аиҭарҿиара аамҭазтәи аҟазара иреиҳаӡоу еихьӡарақәаны иԥхьаӡан<ref name="brit">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/379957/Michelangelo/|title=Michelangelo|work=Encyclopædia Britannica|lang=en|access-date=2012-01-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgDvbw5?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/379957/Michelangelo/|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref><ref>Wallace, 2011, с. 5.</ref>. Микеланџьело ԥшьынҩажәи жәба шықәса инарзынаԥшуа иниҵит — епоха дук, Иреиҳау Аиҭарҿиара аамҭа инаркны [[Контрреформация|Аконтрреформациа]] аҟазара ахыҵхырҭақәа рҟынӡа. Ари апериод аҩнуҵҟа жәахаҩык [[Список римских пап и антипап|Римтәи апапацәа]] рҽырыԥсахит- урҭ рҟынтә жәҩык рзаказқәа наигӡеит. Иԥсҭазаареи иусуреи ирызку адокументқәа рацәаны еиқәханы иҟоуп — ихааныз ауаа рышаҳаҭрақәа, Микеланџьело ихаҭа исалам шәҟәқәа, аиқәшаҳаҭрақәа, ихатәи изанааҭтәи анҵамҭақәа. Микеланџьело иара убас Мраҭашәаратәи Европа аҟазара раԥхьаӡатәи ахаҭарнак ҳәа дыԥхьаӡоуп<ref name="brit" />. “Иусумҭақәа зегьы — игениалтәу ахаҭара змоу аҟаза индивидуалтә сахьаркыратә стиль иаҿырԥштәқәоуп. Ари Италиа Иреиҳау Аиҭарҿиара аамҭа иазҷыдоу цәырҵроуп. Иара аҟазара аҭоурых аҿы раԥхьаӡатәи ҟазоуп, аҩызцәеи игәаанагара еицеиюызшоз ауааи имаӡамкәа, аҿыханҵатә ҟазараҿы изышьццылахьаз, иаабац агәаанагарақәа рыԥсахра зҽазызшәаз”<ref>Власов, 1997, с. 54.</ref>. Микеланџьело раԥхьатәи иофициалтә биограф [[Вазари, Джорджо|Џьорџьо Вазари]], иналукааша иҩымҭа “[[Жизнеописания наиболее знаменитых живописцев, ваятелей и зодчих|Еицырдыруа асахьаҭыхҩцәеи, арыԥшьшьаҩцәеи, аргылаҩцәеи рыԥсҭазаара ахцәажәара]] ” аҟны Микеланџьело даликаауан, “дгениуп, далхуп... адгьылтә феномен акәымкәа, жәҩантәи феноменуп” ҳәа изиҳәон. Вазари излеиҳәоз ала, Микеланџьело «еиԥшу мҩак аҿы еидкыланы иҟаз азынџьырқәеи ашьамҭлаҳәқәеи ԥиҵәеит», ахәҭакахьала еицырдыруа «Давид» иҳаҭәара «ҳаамҭазтәии ажәытәӡатәии, абырзенцәеи римтәии рҳаҭәарақәа зегьы рыхьӡ-рыԥша рымнахит»<ref>Вазари, 1970, с. 312.</ref>. “Иҟазараҿы Микеланџьело ииашаҵәҟьаны Флоренциатәны даанхеит, Џьоттои Мазаччиои зыԥсахаз ашьҭрамадаҩны. Иусумҭақәа рҿы Флоренциатәи ашкол асахьаркыратә стиль акульминациа аҟынӡа инеигеит, аха уи аамҭазынгьы иара ахы мап ацәнакуашәа иҟан”<ref>Власов, 1997, с. 54.</ref>. Одним из самых впечатляющих произведений художника является роспись [[Потолок Сикстинской капеллы|потолка Сикстинской капеллы]] в [[Ватикан]]е. [[Гете, Иоӷанн Вольфганг фон|И. В. фон Гёте]] писал: «Не увидев Сикстинской капеллы, трудно составить себе наглядное представление о том, что может сделать один человек»<ref>''«…Ohne die Sixtinische Kapelle gesehen zu haben, kann man sich keinen anschauenden Begriff machen, was ein Mensch vermag»'' ({{книга|автор =Dorothea Scholl. |заглавие =Von den «Grottesken» zum Grotesken: die Konstituierung einer Poetik des Grotesken in der italienischen Renaissance |ссылка =https://books.google.com.ua/books?id=UPAmrjmGDhsC&dq=goethe+michelangelo&source=gbs_navlinks_s |издательство =LIT Verlag Münster |год =2004 |страниц =768 |страница =363 }}){{In lang|de}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wisdomportal.com/Enlightenment/Goethe.html|title=Johann Wolfgang von Goethe, Italian Journey (1786-1788), August 23, 1787|lang=en|access-date=2012-01-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgFp60Q?url=http://www.wisdomportal.com/Enlightenment/Goethe.html|archive-date=2013-06-20|url-status=dead}}</ref>. Среди его архитектурных свершений — проект перестройки [[Собор Святого Петра|собора Святого Петра]] в Риме и его величественного купола, лестница [[Библиотека Лауренциана|библиотеки Лауренциана]] во Флоренции, римская площадь Кампидольо (Капитолия). Еиҳа еицырдыруа искульптуратә усумҭақәа иреиуоуп [[Давид (Микеланджело)|Давид]] ибаҟа, [[Бахус (Микеланджело)|Бахус]] ибаҟа, раԥхьатәи «[[Пьета (Микеланджело)|Ватикантәи Пиета]]» [[Пьета|Пиета]] атемала иҟаҵаз уи ашьҭахьтәиқәа [[шедевр|ашедеврқәа]] (Қьырса иҵәыуара), насгьы [[Гробница Юлия II|Апапа Иули II иҳаҭгәын]] азы [[Моисей (Микеланджело)|Моисеи]] «[[Рабы Микеланджело|Атәцәеи]]» рбаҟақәа. Асахьаҭыхыҩ ду ирҿиамҭаҿы ихадароу ауаҩы ихаҭа иоуп, иара иусқәа, ифырхаҵарақәа. Микеланџьело ауаҩы ицәеижь аформақәа нцәахәҵас дырзыҟан, иԥсыи итемперамент ӷәӷәӷеи рыхҭынҵаны аус иуан<ref>Власов, 1997, с. 55.</ref>. {{Ацитата алагара}} Микеланџьело иҟазаратә индивидуалраҿы Леонардо диеиԥшымызт... Уи апеизажи апортреҭи мап рцәикуан. Ҵыхәаԥҵәара змам аҵабырг еиуеиԥшым, ацәаныррақәеи ахәыцрақәеи рбеиара зегьы иара ауаҩытәыҩсатә фигурала иааирԥшуан, насгьы иара мацара аҟны... Микеланџьело идунеи атитанцәа дуқәа рдунеи акәын, ҳәаа змам ауаҩы иҟазаратә лшарақәа аазырԥуаз, иқәԥара афырхаҵаратә пафос, игәаҟрақәа рытрагедиатә ҵаулара зныԥшуаз. Иара иархитектуратә хаҿқәагьы, рдинамикеи, рформақәа рыҩныҵҟатәи аиҿагылареи, аскульптуратә пластикала иҭәуп, уи азы иара дымшәаӡакәа аклассикатә тектоника азакәанқәа еилеигон». <ref>Гращенков, 1966, с. 166.</ref>{{Ацитата алгара}} == Ирҿиара аетап хадақәа == [[Файл:Atto di nascita Michelangelo.jpg|thumb|right|200px|<center>Микеланџьело иира ашәҟәы акопиа</center>]] === ихәыҷра ашықәсқәа === {{Anchor|Анысымҩа}}Микеланџьело диит [[Хәажәкырамза 6|хәажәкырамза 6]], [[1475|1475]] шықәсазы [[Капрезе-Микеланджело|Капрезе]], [[Тоскана]], [[Ареццо]] аҩадахьы, иӷарыз Флоренциатәи аамсҭа Лодовико Буонарроти<ref name="chaskor">{{Cite web |url=http://www.chaskor.ru/article/istoriya_davida_-_ot_florentsii_do_moskvy__27067 |title=История Давида – от Флоренции до Москвы |access-date=2022-06-02 |archive-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602033158/http://www.chaskor.ru/article/istoriya_davida_-_ot_florentsii_do_moskvy__27067 |url-status=dead }}</ref> иҭаацәараҿы (аиталиан бызшәала Lodovico (Ludovico di Leonardo Buonarroti Simoni) (1444–1534шш), иара уи аамҭазы 169-тәи [[подеста|аподестас]] дыҟан<ref>Tolnay, 1943, с. 11.</ref>. Абиԥарақәак рыҩныҵҟа Буонарроти-Симони рҭаацәара ахаҭарнакцәа [[Флоренция|Флоренциа]] абанкирцәа маҷқәа иреиуан, аха Лодовико ибанк афинансттә ҭагылазаашьа ахьчара илымшеит, убри аҟынтә зны-зынла аҳәынҭқарратә маҵзураҭыԥқәа ааникылон<ref name="brit"/><ref>Брион, 2002, с. 6.</ref>. Идыруп, Лодовико иаристократиатә хылҵшьҭра дшазыгәдууз, избан акәзар Буонарроти-Симони рҭаацәареи амаркграфиниа [[Матильда Тосканская|Матильда Каноссатәии]] шьала-дала еизааигәан ҳәа рҳәон, аха уи шьақәзырӷәӷәоз адокументтә дырра-арақәа ҳә акагьы ыҟамызт. Иҵаҩы [[Кондиви, Асканио|Асканио Кондиви]] Микеланџьело ихаҭа уи агәра игон ҳәа азгәеиҭон, иашьа иԥа Леонардо иахь ииҩуаз асалам шәҟәқәа рҿы иҭаацәара раристократиатә хылҵшьҭра атәы игәалаиршәалон<ref>Condivi, 1999, с. 5.</ref>. Уильиам Уоллес иҩуан<ref>WilliamE. Wallace,''[https://www.amazon.com/Michelangelo-Artist-Man-his-Times/dp/0521111994 Michelangelo: The Artist, the Man, and his Times] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20161027192435/https://www.amazon.com/Michelangelo-Artist-Man-his-Times/dp/0521111994 |date=2016-10-27 }}'', Cambridge University Press{{In lang|en}}</ref>: {{Ацитата алагара}}"Микеланџьело иаԥхьа, даара имаҷҩын абас еиԥш иҟоу ахылҵшьҭра ҳамоуп ҳәа зҳәоз аҟазацәа. Асахьаҭыхҩцәа агербқәа рымацара ракәымкәа, ажәлақәаҵәҟьагьы рымамызт. Урҭ раб, рзанааҭ, ма рықалақь рыхьӡқәа рырҭон, урҭ рыбжьара иҟан Микеланџьело иаамҭазы инхоз еицырдыруаз [[Леонардо да Винчи]], [[Джорджоне|Џьорџьоне]]."{{Ацитата алгара}} [[Каза Буонарроти|Каса Буонарроти]] имузеи ([[Флоренция|Флоренциа]]) аҿы иҵәаху Лодовико иҩымҭақәа инарықәыршәаны, Микеланџьело диит "(...) ашәахьа шьыжьымҭан, ишарԥазхаанӡа 4 ма 5 сааҭ раԥхьа." Ари ашәҟәынҵаҿы иара убасгьы иарбоуп хәажәкыра 8 рзы Сан Џьованни –ди- Капрезе ауахәамаҿы дшырнаҭыз, насгьы дызнаҭыз рхьӡқәагьы<ref>Wallace, 2011, с. 63.</ref>. {| class="wikitable collapsible collapsed" !colspan="3"|Микеланџьело дызнаҭыз |- ! Ихьӡ урысшәала !! Италиа бызшәала ихьӡ !! Азгәаҭа |- | Дон Даниелло ди Сер Буонагуида || ''Don Daniello di Ser Buonaguida'' || Флоренциантә, Сан Џьованни аухәама апап |- | Дон Андреа ди... || ''Don Andrea di …''*|| Поппинтә, Диччиано аберҭыԥ аҟынтәи апап (италиан бызшәала: Диччиано) |- | Џьованни ди Наури || ''Giovanni di Naurii'' || Капрезентә |- | Иакопо ди Франческо|| ''Jacopo di Francesco'' || Казурионтә (италиан бызшәала: Казурио)** |- | Марко ди Џьорџьо || ''Marco di Giorgio'' || Капрезентә |- | Џьованни ди Биаџьо || ''Giovanni di Biaggio'' || Капрезентә |- | Андреа ди Биаџьо || ''Andrea di Biaggio'' || Капрезентә |- | Франческо ди Иакопо дель Андуино || ''Francesco di Jacopo del Anduino''** || Капрезентә |- | Сер Бартоломео ди Санти дель Лансе || ''Ser Bartolomeo di Santi del Lanse''** || Анотариус |- !colspan="3"|* <small>''Идырым''</small> ** <small>''иаԥ хьаас и                          ҳамоу''</small> |- |} Микеланџьело ахаангьы иан Франческа ди Нери дель Миниато ди Сиена лыӡбахә иҳәаӡомызт, лара заа аҭаацәара далалеит, насгьы лара лассы-лассы лцәа лтәымқәа дахьыҟалоз азы лгәабзиара уашәшәырахан, Микеланџьело фышықәса анихыҵуаз лыԥсҭазаара далҵит, иашьеи иаби иареи ирыбжьаз асалам шәҟәқәа рҿы зныкгьы иан лыӡбахә имҳәацызт<ref name="cc">{{книга|автор =Charles Clément. |заглавие =Michelangelo |издательство =S. Low, Marston, Searle, & Rivington, ltd. |год =1892 | страниц=5 |ссылка=https://books.google.com.ua/books/about/Michelangelo.html?id=G-sDAAAAYAAJ&redir_esc=y|язык=en}}</ref><ref>Брион, 2002, с. 9.</ref>. Лодовико Буонарроти дбеиамызт, имаз амазара маҷ аҟынтәи иоуаз ахашәала ихәыҷы рацәа рныҟәгаразы аарла изхон. Уи азы, Микеланџьело ааӡаҩ ԥҳәыс длиҭар акәхеит, Сеттиниано зыхьӡыз ақыҭан инхоз «скарпелино» иԥҳәыс. Уаҟа, хаҵеи-ԥҳәыси Тополино ирааӡаз ахәыҷы аԥхьареи аҩреи иҵаанӡа анышәаԥшь аус адулареи ахҵәага ахархәареи иҵеит. Ишыҟазаалакгьы, Микеланџьело ихаҭа аамҭақәак рышьҭахь иҩыза, инысымҩа зҩуаз [[Вазари, Джорджо|Џьорџьио Вазари]] абас иеиҳәон: {{Ацитата алагара}}“Сбаҩхатәраҿы бзиарак ыҟазар, уи зыбзоурахаз сахьиз аретинатәи шәыдгьыл аҳауа ауп, насгьы абаҟақәа злаҟасҵо аԥҟагақәеи ажьаҳәеи сзааӡаз лыхш иалысхит” ҳәа.<ref>Вазари, 1970, с. 298.</ref><ref>Tolnay, 1943, с. 11.</ref>{{Ацитата алгара}} [[Файл:Michelangelo Buonarroti - Codex Vallardi 2491 r.jpg|thumb|right|170px|{{center|Амҵәыжәҩақәа змоу агәылшьап зықәгылоу ашлем зхаз аибашьҩы ихы. Ақьаад, акалам, ачернила. Лувр, Париж}}]] Микеланџьело Лодовико аҩбатәи иԥа иакәын. Фриц Ерпели иашьцәа аниз ашықәсқәа азгәеиҭеит: Лионардо (италиан бызшәала: Lionardo) — 1473 ш, Буонаррото (италиан бызшәала: Buonarroto) — 1477ш, Џьовансимоне (италиан бызшәала: Giovansimone) - 1479 ш иара убас Џьизмондо (италиан бызшәала: Gismondo) — 1481ш. Иан дыԥсит 1485 шықәсазы, иԥҳәыс лыԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь ԥшьышықәса анҵы, Лодовико аҩынтәраан аҭаацәара далалеит. Микеланџьело ианԥса Лукрециа Убальдини лакәхеит<ref>Роллан, 1992, с. 91.</ref>. Иаарласны Микеланџьело Флоренциа иҟаз Франческо Галатеа да Урбино (италиан бызшәала: Франческо Галатеа да Урбино) ишкол ахь ддәықәырҵеит, аха арԥыс аҵаразы гәацԥыҳәара дук ааирԥшӡомызт: иара еиҳа еиӷьишьон асахьаҭыхҩцәа рыҿцәажәара, аиконақәеи афрескақәеи рықәҭыхра<ref>Condivi, 1999, с. 9.</ref>. === Иҿара. Раԥхьатәи аусумҭақәа === [[Файл:Studio romanelli, da Emilio zocchi, michelangelo giovane scolpisce la testa di fauno 04.jpg|thumb|right|170px|Чезаре   Ӡокки. Микеланџьело қәыԥш [[Голова Фавна|афавн ахы]] ҭаԥиҟоит, ақәҭыхра, аоригинал ыӡхьеит.]] [[Файл:Museo Conforti, Ponton di Sant'Ambrogio di Valpolicella. Tondo Pitti 1.jpg|thumb|200px|справа|Тондо Питти. 1503-1505 шықәсқәа рзы. Амармалташь. Барџьелло, Флоренциа]] [[Файл:Michelangelo's Pietà, St Peter's Basilica (1498–99).jpg|thumb|200px|left|Пиета. 1499ш. Амармалташь. Аԥшьа Пиотр иныхабаа, Ватикан]] [[Файл:'David' by Michelangelo Fir JBU002.jpg|thumb|200px|left|Давид. 1501-1504 шықәсқәа рзы. Амармалташь. Академиа агалериа, Флоренциа]] [[Файл:Michelangelo, ignudo 17.jpg|thumb|200px|left|Иниудо. Сикстинтәи акапелла аплафон аҿы иҭыху аҭӡынҵа ахәҭаҷ. 1511ш]] 1488 шықәсазы аб иԥа игәазыҳәарақәа дрықәшаҳаҭхан, асахьаҭыхҩы [[Доменико Гирландайо|Доменико Гирландаио]] иҟазарҭа ҵаҩыс даиҭеит<ref>Вазари, 1970, с. 299.</ref>. Абраҟа Микеланџьело иоуит асахьаҭыхра ихадоу амаҭәарқәеи атехникеи рҵаразы алшара; [[Джотто ди Бондоне|Џьотто]], [[Мазаччо]] реиԥш иҟоу Флоренциатәи асахьаҭыхҩцәа русумҭақәа карандашьла иҟаиҵаз иақәҭыхымҭақәа уи аамҭа иаҵанакуеит; абарҭ акопиақәа рҿы Микеланџьело изы иҟазшьарбагоу аформақәа рскульптуратә ԥшра ааԥшит<ref>{{cite web|url=http://www.mikelangelo.ru/txt/1skulptor.shtml|title=Скульптура — светоч живописи|lang=ru|access-date=2012-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130911231941/http://www.mikelangelo.ru/txt/1skulptor.shtml|archive-date=2013-09-11|url-status=live}}</ref>. Иара иҭыхымҭа «[[Мучения святого Антония|Аԥшьа Антони игәаҟрақәа]]» ([[Шонгауэр, Мартин|Мартин Шонгауер]] иҭыхымҭа шьаҭас иҟаҵаны) уи аамҭа иаҵанакуеит. Микеланџьело Гирландаио иҟазарҭаҿы шықәсык аҵара иҵон. Шықәсык ашьҭахь, Микеланџьело [[Сан-Марко (Флоренция)|Сан-Марко]] абаҳчақәа рҿы иҟаз [[Бертольдо ди Джованни|Бертольдо ди Џьованни]] исахьаҭыхратә школ ахь диасит, уи еиҿикааит [[Медичи, Лоренцо|Зеиԥш ыҟам Лоренцо Медичи]], уи Микеланџьело қәыԥш илаз аҟыбаҩ ибеит. 1490 шықәса инаркны 1492 шықәса рҟынӡа Микеланџьело [[Медичи]] иаҳҭынраҿы дыҟан, [[Палаццо Медичи-Риккарди|Медичи ипалаццо]] аҿы дынхон<ref>Микеланджело. Поэзия. Письма. Суждения современников, 1983, с. 6.</ref>. Платон иакадемиа иаҵанакуаз афилософцәеи иареи еибадырит ([[Фичино, Марсилио|Марсилио Фичино]], [[Полициано, Анджело|Анџьело Полициано]], [[Пико делла Мирандола, Джованни|Пико делла Мирандола]]). Диҩызахеит [[Лев X|Џьованни]] (Лоренцо аҩбатәи иԥа, аԥхьаҟа Апапа Лев X) иара убас [[Климент VII|Џьулио Медичи]] ([[Джулиано Медичи]] изакәантәым иԥа, ахьаҟатәи Апапа Климент VII<ref>Wallace, 2011, с. 30.</ref>). Иҟалап, абри аамҭазы, жәибжь шықәса раҟара анихыҵуаз, заатәи иусумҭақәа аԥиҵазар: ''[[Мадонна у лестницы|Мадонна амардуанаҿ]]'', ''[[Битва кентавров|Акентаврқәа реибашьра]]''. Медичи данԥсы [[1492|1492]] шықәсазы, Микеланџьело иҩныҟа дхынҳәит. 1494-1495 шықәсқәа рзы Микеланџьело [[Болонья|Болоние]] дынхон, Аԥшьа Доминик ахыргьагьазы аскульптурақәа ҟаиҵон. Болоние иара ибеит [[Никколо дель Арка|Никколо делль 'Арка]] итерракотатә скульптурақәа, "[[Оплакивание Христа (Никколо дель Арка)|Қьырса иҵәыуара]]" агәыԥ иаҵанакуаз, насгьы, иҟалап, урҭ рыдраматәи рекспрессивтәи ҟазшьақәа гәникылазар. Иҟалап, Болониетәи ицәаныррақәа аныԥшзар [[Пьета (Микеланджело)|Ватикантәи Пиета]]ҿы Қьырса ихы-иҿи инапқәеи раарԥшраҿгьы. 1495 ш азы, Доминикантәи ақьырсианра аларҵәаҩ [[Джироламо Савонарола]] напхгара ахьыҟаиҵоз Флоренциаҟа дхынҳәит, иаԥиҵеит аскульптурақәа «Аԥшьа Иоанн», «[[Спящий Амур (Микеланджело)|Ицәо Купидон]]». 1496 шықәсазы акардинал [[Рафаэль Риарио|Рафаель Риарио]] Микеланџьело иҟаиҵаз амармалташьтә Купидон ааихәеит, насгьы аҟаза [[Рим]]ҟа дааиԥхьеит, уахь Микеланџьело рашәарамза 25 рзы дцеит. 1496-1501 шықәсқәа рзы иара [[Бахус (Микеланджело)|Бахус]] искульптуреи [[Пьета (Микеланджело)|Ватикантәи Пиете]] аԥиҵеит. Ари аҟаза заатәи, иналукааша иусумҭақәа иреиуоуп. [[Пьета|Пиета]] ҟаиҵеит аскульптор 24 шықәса анихыҵуаз 1499 шықәсазы. Азаказ изҭази иареи ирыбжьаз аиқәышаҳаҭра аусурақәа рхырқәшаразы шықәсык акәын инаҭоз. Микеланџьело амаҭәахәқәа ралхра даара дацклаԥшуан, убри аҟынтә жәымзы [[Каррара]] дыҟан, инаало [[Каррарский мрамор|амармалташь]] аблок алхны Римҟа иааигарц азы. Ари аусумҭа ахазынара авторра азҵаара аимак-аиҿак цәырнагеит, нас аҟаза ԥагьа Анцәа Иан лгәы иахганы игаз амаҟаҿы алаҭын бызшәала аҩыра ҭаԥиҟеит: “MICHEL.AGELVS BONAROTVS FLORENT.FACIEBAT” (Флоренциатәи Микеланџьело Буонарроти инаигӡеит) ҳәа<ref> Балдини У. Микеланджело-скульптор. Полное собрание скульптур. — М.: Планета, 1979. — С. 79 </ref>. Иахьазы ари ашедевр [[Ватикан]] иҟоу [[Собор Святого Петра|Аԥшьа Пиотр иныхабаа]] аҟны хазы игоу акапеллаҿы иҵәахуп. [[1501|1501]]ш. азы Микеланџьело ҩаԥхьа Флоренциаҟа дхынҳәит, Пикколомини аныҳәарҭеи [[Давид (Микеланджело)|Давид]] ибаҟеи рзы аскульптурақәа ҟаиҵеит. [[Рашәарамза 8|Рашәарамза 8]], [[1504|1504]] шықәсазы [[Флоренция|Флоренциа]] ақалақь [[Площадь Синьории|Пиацца делла Синьориа]] ашҭаҿы ажәлар рҿаԥхьа иқәдыргылаз аформа мацара акәӡамызт узыршанхоз, иџьашьатәын абиблиатә фырхаҵа дҟьантазӡа даазырԥшыз асахьаҭыхҩы қәыԥш игәаӷьра. Уи ақалақь ауааԥсыра раӷьырак иргәамԥхеит, аха егьа ус иҟазаргьы, усҟан ареспублика аӷацәа ирҿагылаз Флоренциаа ргәадура иахаҿсахьаны иҟалеит. [[1503|1503]] шықәсазы «Жәаҩаюык ацҳаражәҳәаҩцәа» аԥҵан, [[Санта-Мария-дель-Фьоре|Санта –Мариа- дель Фиоре]] аныхабаа азы «Аԥшьа Матфеи» аус адулара далагеит. 1503-1506 шықәсқәа рзы Микеланџьело х-[[тондо]]к аԥиҵеит (игьежу аформатала ихҭыху асахьақәа): “[[Мадонна Дони]]” ҳәа изышьҭоу, насгьы арелиефтә тондоқәа “[[Тондо Таддеи|Таддеи Мадоннеи]]”, “[[Тондо Питти|Питти Мадоннеи]]”. 1498-1501 шықәсқәа рыбжьара Микеланџьело даҽа скульптуратә [[шедевр|шедевркгьы]] аԥиҵеит: «[[Мадонна Брюгге|Мадонна Бриугге]]». [[1504|1504]] шықәсазы аҟаза [[палаццо Веккьо|палаццо Веккио]] иҟоу хәышәҩык рхеилак азал азы “[[Битва при Кашине (Микеланджело)|Кашинтәи аибашьра]]” ҳәа изышьҭоу афреска аԥҵаразы азаказ иоуит, уи синьориа аӡбарала [[Леонардо да Винчи]] диацлабны иҭихыр акәын. === Иҭәымҭа === [[1505|1505]] шықәсазы Микеланџьело [[Рим]]ҟа диԥхьеит Апапа [[Юлий II|Иули II]]. Наӡаӡатәи ақалақь аҿы Микеланџьело зегьы ддыршанхеит: [[Колизей|Колизеи]] амҽхак, [[Пантеон (Рим)|апантеон]] аҳаракыра, [[Римский форум|римтәи афорумқәа]]. Иаанханы иҟоуп ажәытәӡатәи архитектура, агәашәқәа, аколоннақәа, акапителқәа, аҳамԥқәа, рыхәҭаҷқәа ртәы зну исахьақәа ркопиақәа 280<ref>Власов, 1997, с. 54.</ref>. Апапа Иули зеиԥшыҟам хәыцрак изцәырҵит: ақьырсиантә дунеи аныҳәарҭа хада, [[Собор Святого Петра|Аԥшьа Пиотр иныхабаа]] агәҭаны [[мавзолей|имавзолеи]] ду аргылара: Микеланџьело дҵас ииҭеит ибаҟа апроект аус адиуларц — иуадаҩу архитектуратә еиҿкаара, аҩныҵҟа акапелла змоу, жәабала аскультурақәа рыла ирԥшӡоу<ref> Переписка Микель-Анджело Буонарроти и жизнь мастера, написанная его учеником Асканио Кондиви. — СПб.: Шиповник, 1914 </ref>. Ас еиԥш иҟоу зеиԥшыҟам апроект азы амармалташь алхразы [[Каррара]] аа-мзы дыҟан. Агәымшәара змаз аҟаза игәы иақәшәон аргылара дуқәа рыҟаҵара; урҭ рҿы иара зеиԥшыҟам ихатәы идеиақәа рынагӡаразы алшарақәа ибон. 1505 инаркны 1545 шықәса рҟынӡа, уи аҳаҭгәын аус идиулон, уи азы еишьҭагылаз хә-версиак еиқәиршәеит, иналукааша Моисеи искульптура аԥиҵеит, ҩыџьа атәцәа рбаҟақәа ҟаиҵеит. Аҵыхәтәаны, апапа ари апроект ахь аинтерес ицәыӡит. Уи агәҭак ҿыц изцәырҵит — Аԥшьа Пиотр иныхабаа аиҭашьақәыргылара иҭаххеит, Микеланџьело иусурақәа рыхәԥса ашәара мап ацәикит, аахәаҩи аҟазеи еисит, аусурагьы хыркәшамкәа иаанхеит. Заҳаҭыр ладырҟәыз аҟаза зегь ааныжьны, Римынтә Флоренциаҟа дыбналеит<ref>Гращенков, 1966, с. 168.</ref>. Римтәи апапеи иареи реинышәара ҟалеит [[Болонья|Болоние]] 1506 шықәсазы, абҵарамза мзазы. Микеланџьело апапа иџьазтә ҳаҭәара аҟаҵара дҵас ииҭеит, уи 1507 шықәсазы уи аус адиулон (ԥыҭрак ашьҭахь иара ықәыргеит). Жәабран мза, 1508 ашықәсазы Микеланџьело ҩаԥхьа Флоренциаҟа дхынҳәит. Лаҵарамзазы, апапа идҵала, еиҭа Римҟа дхынҳәит, азаказ ҿыц анагӡаразы. 1508 инаркны 1512 шықәса рҟынӡа аҟаза Ватикан [[Сикстинская капелла|Сикстинтәи акапелла]] аплафон аҿы «аскульптуратә фигура дуӡӡақәа» ҭихуан. Акапелла аҩныҵҟа шыҭбаамызгьы, иара аҭуан аҟны ихьыԥшым аԥҵамҭа ҟаиҵеит, алшара ду змаз аахәаҩ ииҭахызи амонументалтә сахьаҭыхра аҭахрақәеи ирықәымшәоз. Асахьаҭыхҩы афантастикатә, хақәиҭрала иҟаҵаз, аҭуан аҿы «иԥыруа» иҭыхыз, афигура дуқәа зныз архитектуратә каркас, ауаҩы идоуҳа амч дуқәа аҳра ахьыруаз ихыҭхәыцаау адунеи ахь ииаигеит. Афреска хәҭа рацәалатәи композициак, адунеи аншаз инаркны аӡхыҵра ду аныҟала аҿынӡа ауаатәыҩса рҭоурых аанарԥшуеит, иара хышә инареиҳаны ахаҿсахьақәа ануп<ref>Власов, 1997, с. 56.</ref>. [[1513|1513]] рзы Микеланџьело зыжәҩахыр дыҵакны дызмаз, Апапа Иули II иԥсҭазаара далҵит. Флоренциатәи Џьованни Медичи иакәхеит Римтәи апапа ҿыц [[Лев X|Лео X]] ҳәа иҟарҵаз. Микеланџьело аиқәшаҳаҭра ҿыц инапы аҵаиҩит Иули II иҳаҭгәын аус адулара ацҵаразы. Аха мзызқәак ирыхҟьаны, апроект ду хыркәшамхеит. Асканио Кондиви иажәақәа рыла, ҩынюажәа шықәса инеиуаз ари «аҳаҭгәын атрагедиа» «Микеланџьело иԥсҭазаара азгьы итрагедианы иҟалеит»<ref>Гращенков, 1966, с. 169.</ref>. [[Файл:Michelangelo Buonarroti tomb.JPG|thumb|Микеланџьело Буонарроти инышәынҭра ахаҳә Флоренциа Санта-Кроче ауахәама аҿы. 1570ш. Џьорџьо Вазари иҟаиҵаз Микеланџьело ипроекти ибаҟеи]] [[1514|1514]] шықәса ԥхынгәымзазы Микеланџьело ҩаԥхьа [[Флоренция|Флоренциа]]ҟа дхынҳәит. Медичи [[Базилика Сан-Лоренцо (Флоренция)|Сан-Лоренцотәи]] рҭаацәаратә уахәама аԥхьатәи аган аԥҵаразы адҵа иоуит. [[1516]]-[[1519|1519]] шықәсқәа рыбжьара Сан-Лоренцо ауахәама азы амармалташь аиуразы [[Каррара|Каррареи]] [[Пьетрасанта|Пиетрасантеи]] рышҟа акырынтә дцеит. Аха ари аусгьы рыцҳарала ихыркәшахеит. 1520 шықәсазы аԥара ахьыҟамыз иахырҟьаны апапа идҵала аусқәа зегьы иаалырҟьан иаанкылан. Мызқәак рышьҭахь, аҟаза даҽа заказк иоуит: ари ауахәамаҿы Медичи рҭаацәаратә ԥсыжырҭа ҿыц иргылар акәын. Уи ҳаамҭазы [[капелла Медичи|Медичи ркапелла]] ҳәа иашьҭоуп. Иара убас Сан-Лоренцо абазилика иадыз [[Библиотека Лауренциана|Лауренцианатәи абиблиотека]] апроект ҟаиҵон, иагьиргылон. 1527 шықәсазы Медичи Флоренциа даналырца, абарҭ аусурқәа аанкылан: гәыла апатриот, ареспубликанец Микеланџьело ажәлар реиҿкаара далалеит, [[Сан-Миньято|Сан-Миниато]], [[Пиза]], [[Ливорно]], [[Феррара]] рырӷәӷәарҭақәа рхылаԥшҩы хадас дҟаҵан, аха иусура ааныжьны [[Уанаҿа|Венециа]]ҟа дцеит, уантә [[Франциа|Франциа]]ҟа дцарц азы, аха дааиԥхьхәыцаан иқалақь гәакьахь дхынҳәит, уи [[Осада Флоренции|аимпериатә арқәхәҭақәа анақәлоз]] аамҭазы акыр дацхрааит. Флоренциа аилыбгара аҟаза ашәарҭара ду изаанагон, аха уи иҟазара ахь ирымаз аҳаҭыри, Апапа [[Климент VII]] Медичи ркапелла ахыркәшаразы имаз агәазыҳәареи роуп деиқәзырхаз. 1534 шықәсазы Флоренциа наӡаӡа иааныжьны Римҟа дцеит<ref>Гращенков, 1966, с. 170.</ref>. 1534-1541 шықәсқәа рзы, Сикстинтәи акапеллаҿы, аҟаза ихиркәшеит драмала иҭәыз «[[Страшный суд (Микеланджело)|Аҵыхәтәантәи аӡбара]]» захьӡыз афреска ду, иара убас Ватикан [[Капелла Паолина|Паолинатәи акапелла]] аҟны асахьақәа ҭихит (1542-1550шш). 1546 ш азы [[Сангалло, Антонио да (младший)|Антонио да Сангалло]] данԥсы ашьҭахь, Микеланџьело Рим архитектор хадас дҟалеит. Микеланџьело иархитектуратә усумҭақәа рыԥшӡареи рыссирреи рыла удыршанхоит — [[Капитолий (холм)|Акапитолиатәи ашҭа аансамбль]], Рим игылоу [[Собор св. Петра|Ватикантәи аныхабаа]] апсида, акупол. [[1546|1546]] азы, Апапа Павел III изы, иара ихиркәшеит [[Палаццо Фарнезе]] (афасад хада аҩбатәи аихагыла, агәараҭа аганахьала афасад ахԥатәи аихагыла, акорниз) насгьы акапитолиа ашҭа апроект ҟаиҵеит; апроект аԥсҭазаара аларҵәаразы акыр аамҭа аус руан, аха аҟаза иԥсы ахьынӡаҭаз уи хыркәшамхеит. Аха, ҳәарада, зегь реиҳа ихадоу адҵа, иԥсы ҭанаҵы изгәакьаз Флоренциаҟа ихынҳәраҿы иԥырхагаз, Микеланџьело Аԥшьа Пиотр иныхабаа архитектор хадас иҟаҵара акәхеит. Римтәи Апапа абас игәра шигоз аниба, Микеланџьело агәазыҳәара бзиа ааирԥшырц азы аусԥҟаҿы иазгәарҭарц иҭаххеит,аргыларақәа рҿы аус ахьиуа Анцәа иахь имоу абзиабара ишабзоуроу, насгьы иус ахәԥса шимго атәы. === Иԥсреи анышә иамадареи === Микеланџьело иԥсҭазаара далҵит [[Жәабранмза 18|жәабранмза 18]], [[1564|1564]] шықәсазы Рим, 89 шықәса анихыҵуаз. Микеланџьело иԥсра мышқәак шагыз, иашьа иԥа Леонардо Римҟа дааит, уи жәабранмза 15 рзы Микеланџьело иҟаиҵаз аҳәарала Федерико Донати асаламшәҟәы изиҩит<ref>Роллан, 1992, с. 195.</ref>. Иԥсра шаҳаҭцәас иаман [[Томмазо деи Кавальери|Томмазо деи Кавалиери]], [[Даниеле да Вольтерра]], Диомеде Леоне, аҳақьымцәа Федерико Донати, Герардо Фиделиссими, иара убас имаҵуҩы Антонио Францезе<ref>Роллан, 1992, с. 196.</ref>. Дыԥсаанӡа аԥхьа, иара ишиҟазшьаз еиԥш иаазыркьаҿны ауасиаҭ аанижьит: «Сыԥсы Анцәа исҭоит, сцәеижь адгьыл, смал сҭынхацәа»<ref>Вазари, 1970, с. 402.</ref>. Апапа [[Пий IV|Пии IV]] иҭахын Микеланџьело Рим анышә дамаидарц, Аԥшьа Пиотр иныхабаа аҿы аҳаҭгәын ргыланы<ref>{{cite web|url=http://www.mikelangelo.ru/txt/24end.shtml|title=«Последний день жизни, первый день покоя!» (18 февраля 1564)|access-date=2012-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20131006175224/http://www.mikelangelo.ru/txt/24end.shtml|archive-date=2013-10-06|url-status=live}}</ref>. Жәабранмза 20, 1564 шықәсазы Микеланџьело иԥсыбаҩ аамҭала [[Санти-Апостоли|Санти- Апостоли]] абазиликаҿы ишьҭан. Хәажәкырамза алагамҭазы аскульптор иԥсыбаҩ маӡала Флоренциаҟа ииаргеит, 1564 шықәса ԥхынгәымза 14 азы [[Макиавелли, Никколо|Макиавелли]] иҳаҭгәын азааигәара, [[Санта-Кроче (Флоренция)|Санта-Крочетәи]] аухәама аҿы пату ду иқәҵаны анышә дамардеит<ref>Вазари, 1970, с. 419.</ref><ref>Эрпель, 1990, с. 15.</ref>. == Аҭеиҭыԥш == [[Файл:Michelangelo engrave.jpg|thumb|right|150px|<center>Микеланџьело ипортреҭ зну агравиура 1545ш. иҵаҩы Асканио Кондиви ииҩыз ашәҟәы «Микеланџьело Буонарроти иҩымҭақәеи Аҟаза иԥсҭазаареи» аҟынтә. — Санкт-Петербург: Шиповник, 1914ш. </center>]] [[Файл:DSC02316 Daniele Da Volterra - Ritratto di Michelangelo (1564) - Foto Giovanni Dall'Orto, 6-jan-2006.jpg|thumb|left|150px|<center>[[Даниеле да Вольтерра]]. Микеланџьело ибиуст. Аҟаза даныԥсы ихырхыз амаска ала иҟаҵоуп. 1564ш. Аџьаз. Кастелло Сфорцеско, Милан<small></small></center>]] Микеланџьело иаанимыжьӡеит документла иарбоу хатәы портреҭк, аха, аҵарауаа рыҭҵаарақәа рыла, иусумҭақәа рҟны иҟазар алшоит аҟаза ихаҿсахьақәа, урҭ рыбжьара — «[[Святой Прокл|Аԥшьа Прокл Болониатәи]]», Олоферн ихы «Иудифи Олоферни» афрескаҿы Сикстинтәи акапелла аҭуан аҟны, Аԥшьа Варфоломеи ихырхыз ацәа иану ахаҿы («[[Страшный суд (Микеланджело)|Аҵыхәтәантәи аӡбара]]» афреска), «Пиета II» аҿы иҟоу Аԥшьа Никодим<ref>{{cite web|url=http://www.michelangelomodels.com/m_portraits.html|title=What did Michelangelo Looked like?|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgji4aD?url=http://www.michelangelomodels.com/m_portraits.html|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. Иҟоуп Микеланџьело ипортреҭқәак, урҭ рҟны — [[Себастьяно дель Пьомбо|Себастиано дель Пиомбо]] иусумҭақәа (1520ш раҟара), [[Буджардини, Джулиано|Џьулиано Буџьардини]], [[Конте, Якопино дель|Иакопино дель Конте]] (1544-1545, [[Уффици|Уффици агалереиа]]), [[Венусти, Марчелло|Марчелло Венусти]] (капитолиа иҟоу амузеи), Франциско д'Оланда (1538-1539), [[Бонасоне, Джулио|Џьулио Бонасоне]] (1546) уҳәа егьырҭгьы. Иара ихаҿсахьа иҵаҩы Асканио Кондиви игәалашәарақәа рышәҟәы аҿгьы иааԥшуеит, икьыԥхьын 1553 шықәсазы, 1561ш азы [[Леони, Леоне|Леоне Леони]] аскульптор исахьа зну амонета ҭижьит<ref>{{cite web|url=http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_image.aspx?image=ps364193.jpg&retpage=22634|title=Lead medal of Michelangelo, by Leone Leoni|work=The British Museum|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgii2DC?url=http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_image.aspx?image=ps364193.jpg|archive-date=2013-06-20|url-status=dead}}</ref>. Микеланџьело иҭеиҭыԥш даналацәажәоз, [[Роллан, Ромен|Ромен Роллан]] шьаҭас иалихит Контеи д’Олланди рпортреҭқәа<ref>Роллан, 1992, с. 87—88.</ref>: “Микеланџьело ибжьаратәыз аура иман, ижәҩахырқәа ҭбаан, ицәеижь ӷәӷәан (...). Ихы гьежьын, илахь аԥшьганкгьы еиҟаран, акыҷырақәа рыла иҭаԥыҟҟаны иҟан. Ихцәы еиқәаҵәан, иҳәуан. Илақәа ҟәазмызт, аҩабжьа ԥшшәы рыман, аха рыԥшшәы рыԥсахуан, иԥынҵа иашан, агәҭа маҷк иалкьыкьын, иԥышәқәа ҵаӷан, ҵаҟатәи еиҳа еиҳан. Афавн ижакьа еиԥшын ижакьа хәыҷ, иӡамҩақәа ҭашәашәан. Аҭоурыхтә сахьақәа реиҳарак рҿы аскульптор ду иԥынҵа ҟьаҟьа зегьы рылаԥш иҵашәоит. Џьорџьио Вазарии Бенвенуто Челлинии еиҭарҳәаз аҭоурых ала (еиуеиԥшым аверсиақәа), Микеланџьело иԥынҵа ҭаԥҵәеит [[Торриджано, Пьетро|Пиетро Торриџьанои]] иареи реибапҟараан<ref>Вазари Дж. Жизнеописание Торриджано, флорентийского скульптора // Жизнеописания наиболее знаменитых живописцев, ваятелей и зодчих [https://litresp.ru/chitat/ru/%D0%92/vazari-dzhordzho/zhizneopisaniya-naibolee-znamenitih-zhivopiscev-vayatelej-i-zodchih/95] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20240502150447/https://litresp.ru/chitat/ru/%D0%92/vazari-dzhordzho/zhizneopisaniya-naibolee-znamenitih-zhivopiscev-vayatelej-i-zodchih/95 |date=2024-05-02 }}</ref>. Иара убасгьы иҟоуп агәаанагара, Микеланџьело [[Рафаэль Санти|Рафаель]] иҭыхымҭа "[[Афинская школа|Афинатәи ашкол]]" аҿы даарԥшуп<ref>{{cite web|url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2899%2909070-4/fulltext|title=Michelangelo's gout in a fresco by Raphael|author=Carlos Hugo Espinel|date=1999-12-18|publisher=The Lancet|work=Volume 354, Issue 9196|pages=2149—2151|lang=en|doi=10.1016/S0140-6736(99)09070-4|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgks9GN?url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(99)09070-4/fulltext|archive-date=2013-06-20|url-status=live| issn=0140-6736}}</ref> ҳәа, аха ари аҵыхәтәанынӡа еилкаам<ref>{{cite web|url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2805%2972230-3/fulltext|title=Michelangelo's gouty knee|author=Wolfgang Kuehn|date=2000-03-25|publisher=The Lancet|work=Volume 355, Issue 9209|page=1104|lang=en|doi=10.1016/S0140-6736(05)72230-3|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgm9Y8G?url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(05)72230-3/fulltext|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. Микеланџьело данԥсы ашьҭахь, [[Даниеле да Вольтерра]] аскульптор имаскеи ибаҟеи ҟаиҵеит<ref>Роллан, 1992, с. 87—88.</ref>. == Ирҿиаратә метод == {{Anchor|Аусумҭақәа}}Микеланџьело игени Аиҭарҿиара аамҭа аҟазараҿы мацара акәӡам анырра ахьыҟанаҵаз, уи адунеизегьтәи акультура аҿгьы ашьҭа ааннажьит. XVI ашәышықәсазы Џь. Вазари аҟаза изкны гәацԥыҳәарала иҩуан: {{Ацитата алагара}}Иара иҟазара аҩаӡара рымам ажәытәтәиқәагьы иахьатәиқәагьы аҟазацәа. Иара имаз аидеиақәа рызхәыцреи, рызнеишьеи даара иҳаракын, ауаҩы инапала урҭ рыҟаҵара залшомызт, убри аҟынтә лассы-лассы иаԥҵамҭақәа хмыркәшаӡакәа иаанижьуан, уи моу зынӡагьы иқәихуан. Убас, иԥсра аламҭалазы инапала иҟаиҵаз инагӡамыз асахьақәа рацәаны иблит, иџьабаа атәы аӡәгьы имбартә азы,игени шԥишәоз амҩақәа рзеилымкаарц азы.<ref>Вазари, 1970, с. 296.</ref>{{Ацитата алгара}} Микеланџьело иҟазаратә усура еиҳарак Италиатәи ақалақьқәа ҩба ирыдҳәалоуп: Флоренциеи Рими. Аха, иара иҭынха џьашьахәуп, игенигьы парадоксалтәуп. Иҭыхымҭақәа рҿы, ари аҟаза ахаангьы [[пейзаж|апеизажқәеи]] [[портрет|апортреҭқәеи]] ааирԥшӡомызт, егьырҭ ишыҟарҵоз еиԥш. Вазари иазгәеиҭон, Микеланџьело апортреҭқәа рзы азаказқәа идикыломызт, избанзар урҭ рҿы «инаӡоу аԥшӡара аарԥшра алшомызт». Иара дзызҿлымҳаз аформа мацара акәын: иҭихуан афигурақәа, ахқәа, ацәеижьқәа, хазы-хазы анапқәеи ашьапқәеи. Микеланџьело асахьаҭыхраҿи, аҿыханҵаҿи, архитектураҿи еснагь скульптор мацараны дыҟан, убри алагьы Флоренциатәи ашкол асахьаҭыхҩцәа зегьы рҟазшьа ҷыдақәа абсолиут аҟынӡа ишьҭихуан:. [[Беренсон, Бернард|Бернард Беренсон]], анемец -австриатәи ашкол атеоретикцәа дырхьыԥшны, уи аҟазшьа «аформа анырратә ҵакы» ҳәа ахьӡиҵеит<ref>Власов, 1997, с. 54.</ref>. “Микеланџьело ажәытәӡатәи авторцәа дрыԥхьон,ахәҭакахьала ажәытәӡатәи аколоссқәа ртәы (ҷыдала, Витруви архитектор [[Дейнократ|Деинократ]] изку иажәабжь), зны, А. Кондиви ишазгәеиҭоз ала, Каррара ашьха ақәцә дахәаԥшуа, ари фигура дуӡӡак алхзар шԥабзиахоз ҳәа иҳәеит. Микеланџьело ауаҩы илшара аҳәаақәа дырҭыҵырц азы иҽԥишәон. Иара хықәкыла еиҳа иуадаҩу аганқәеи афигурақәа рҽыԥсахшьеи дрышьҭан адоуҳа аметафтизика аартразы... Иусумҭақәа иаадырԥшуеит асахьаҭыхратә антропоморфизм иреиҳаӡоу аҩаӡара, уи ашьаҭа ажәытәӡатәи аамҭазы иҳан, иара убасҟангьы уи мап ацәыркуан. Ари аарԥшышьа змам акы ауп...”<ref>Власов, 1997, с. 54—55.</ref> Микеланџьело раԥхьаӡа акәны ажәытәӡатәи аамҭазы ишыҟаз еиԥш, идеалтәу аформаеи, абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы иҟаз адоуҳатә еилаҩашьареи реидкылара хымԥада иҭаххеит. Иара [[Дворжак, Макс|Макс Дворжак]] иеилкаара ихы иархәаны, «аԥсыи аматериеи рыбжьара иҟоу аиҿагылара» аарԥшра иҽазишәеит. Аҟаза ари атема иаразнак изымԥшааит; уи раԥхьатәи иусумҭақәа рҿы иаарԥшымызт. «Ажәытәӡатәи аамҭа ацәеижьтә идеали Иреиҳау Аиҭарҿиара аамҭазы иҟаз ақьырсиантә ҟазара ҿыц адоуҳатә пафоси ирыбжьоу аҟазаратә еиҿагылара Сикстинтәи аплафон аҟны инагӡаны иааирԥшит»<ref>Власов, 1997, с. 55.</ref>. Исахьаркыратә хәыцшьала дшыскульпторызгьы, Микеланџьело 1508-1512 шықәсазы Апапа Иули II изаказала Ватикан [[Сикстинская капелла|Сикстинтәи акапелла]] аплафон аҟны «атитантә аскульптуратә фигурақәа» рсахьақәа ҭихит. Адунеи аҿы аналогқәа змам ари аусумҭаҿы Микеланџьело Анцәа иҿагылара иазааигәаз игәымшәаратә идеиа наигӡеит: аҟазара аԥҵаҩы ихаҭа иацлабра алшоит, уи иҟаҵәҟьо акәымкәа, имԥсуа ауниверсалтә формахь анеиразы аҽазнашәалар ауп, насгьы адунеи аԥҵараҿы Анцәа иацлаблароуп. Акапелла аҩныҵҟа шдыумызгьы, иара аҭуан зынӡа ихьыԥшым аԥҵамҭаны иҟаиҵеит, амч ду змоу аахәаҩ иҭахрақәеи амонументалтә сахьаҭыхра аҭахрақәеи ирықәымшәо. Асахьаҭыхҩы афантастикатә, хақәиҭрала «иԥыруа» афигура дуқәа зну архитектуратә каркас, иԥсахит ауаҩытәыҩсатә доуҳа амч аҳра ахьауа ихыҭхәыцаау адунеи ала. Убас ала, Иҳараку Аиҭарҿиара аҟазара акырӡа ԥхьаҟа днахеит, иаамҭа аԥхьаҟа инаскьаган иргылеит<ref>Власов, 1997, с. 56.</ref>. "Микеланџьело иҟазара Аиҭарҿиара алагамҭеи, аизҳареи, аҵыхәтәеи аанарԥшит"<ref>Власов, 1997, с. 60.</ref>. “Ари аҟаза иааирԥшит Аиҭарҿиара аҵакы иаша... акультура аҵакы ирӷәӷәеит, уи атенденциақәеи аиқәымшәарақәеи алогикатә хыркәшараҟынӡа инаигеит... Леонардои Рафаели дызлареиԥшмыз, иара дызхылҵыз ахәыцшьа астиль иԥсахит, уи аҳәаақәа дырҭыҵит. Иара ишәышықәса иаҩихит, уи моу Аиҭарҿиара ахаҭагьы»<ref> Баткин Л. М. Об истоках трагического в Высоком Возрождении // Микеланджело и его время. Сборник статей. — М.: Искусство, 1978. — С. 142—143</ref>. 1509 шықәсазы (Иҳараку Аиҭарҿиара анышәҭуаз аамҭазы) Микеланџьело Сикстинтәи аҭуан маҷк «иааиртит», абнақәа рыхәҭак ықәганы.Абри атәы анраҳа, «Рим ауааԥсыра зегьы акапеллахь инеит» ҳәа, [[Грабарь, Игорь Эммануилович|И. Е. Грабар]] иҩуан, иҟалап, маҷк иахирҟьацәазаргьы, «зегьы еилыркааит хьаас ирымаз, ргәы иҭаҵәахыз... насгьы астиль ҿыц — Абарокко — аԥҵан»<ref> Грабарь И. Э. Барокко // О русской архитектуре. — М.: Наука, 1969. — С. 315 </ref>.Џь. Вазари, ажәа «Барокко» макьана ишизымдыруазгьы, уи астиль «иџьашьахәу, иҳамбац, иҿыцу» ҳәа ахьӡиҵеит. Микеланџьело, ихатә стиль амчреи аекспрессиеи рыла, асахьаҭыхреи акомпозициеи рзы еицырдыруа агәаанагарақәа зегьы иԥсахит<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Барокко // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. II, 2004. — С. 56 </ref>. Апапа Иули II икардама азы иҟаҵаз Моисеи ибаҟа иазкны М. Дворжак иҩуан: «Абра ҳара иаабо зынӡа иԥсабаратәым,, мамзаргьы итрансценденталтәым,ари адунеи иатәым идеалым: уи ауаҩы илоу анцәа иҟәырҷаха апофеоз ауп, агәаӷь ӷәӷәа акт апофеоз ауп, уи аԥынгылақәа амам,ауаа анырра рынаҭоит, аӷацәа ашьаҟьоит».<ref>Дворжак, 1978, с. 22.</ref> == Идоуҳатә ԥшаара, ипоезиеи ихатә ԥсҭазаареи == [[Файл:Dreamofhumanlife.jpg|thumb|200px|справа|Ауаҩытәыҩса иԥсҭазаара азхәыцрақәа. Ақьаад, италиатәи акарандашь. Курто аҟазаратә институт, Лондон]] [[Файл:Studies for the Libyan Sibyl (recto); Studies for the Libyan Sibyl and a small Sketch for a Seated Figure (verso) MET DP826907.jpg|thumb|200px|left|Ливиатәи Сивилла. Аҽазыҟаҵаратә ҭыхымҭа. 1510 ш. инарзынаԥшуа. Ақьаад, асангина. Метрополитен амузеи, Ниу-Иорк]] [[Файл:Michelangelo, ignudo 18.jpg|thumb|200px|left|Иниудо. 1511ш. Сикстинтәи акапелла аплафон асахьанҵа ахәҭаҷ.]] {{Anchor|Ахәыцҩы}}Еилкаам Микеланџьело изааигәаз ауаҩы диман ҳәа. (Кондиви уи «амонах еиԥш дыԥшьан » ҳәа иԥхьаӡон); исексуалра иазку агәаанагарақәа ипоезиа иадҳәалоуп. Микеланџьело хышә инареиҳаны асонетқәеи амадригалқәеи иҩит. Иҵаулоу [[Романтическая любовь|аромантикатә цәаныррақәа]] аазырԥшуа иусумҭа [[Томмазо деи Кавальери|Томмазо деи Кавалиери]] изкын, уи ҩажәихԥа шықәса ихыҵуан Микеланџьело 1532 шықәсазы данибаз. Усҟан Микеланџьело ихаҭа ихыҵуан ҩынҩажәи быжь шықәса. Ари ацикл, аӡәы даҽаӡәы изикыз, зааӡатәи иусумҭа ду акәхеит; Иара Шекспир иқәыԥшра ссир иазку исонетқәа раасҭа ҩынҩажәижәаба шықәса рыла еиҳабуп: <blockquote> : Схы-сҿы хьшәашәа амца акызшәа збоит : Уи харантә сабылуеит, аҵаа еиԥш иҟоу ахьҭа сызныжьны; : Исныруа амч ҩнапы ԥшӡак ханарҭәаауеит : Имырҵысӡакәа аибакапанрақәа зегьы еиҭанагоит.</blockquote> Кавалиери аҭак ҟаиҵеит: «Аҭоуба ҟасҵоит абзиабара шусҭо. Ахаан сара хаҵак уара уаасҭа бзиа дсымбац, ахаан аӡәы иҩызара абас сеиламҳац» ҳәа. Кавалиери Микеланџьело иԥсы ҭанаҵы дшизааигәаз даанхеит. 1542 ш рзы Микеланџьело Чеккино деи Браччи дибеит, уи шықәсык ашьҭахь иԥсҭазаара далҵит, уи анаҩс Микеланџьело анышәынҭратә епиграммақәа ҩынҩыжҽи ааба иҩит. Микеланџьело ибзиабаратә ажәеинраалақәа рсиужетқәа урҭ зызкыз ламысдарала рхы ианадырхәозгьы ыҟан: иҟазараҿы натурас имаз Фебо ди Поџьио абзиабаратә жәеинраала анизик аҭакс аԥара даҳәеит, натурас имаз даҽаӡәгьы, Герардо Перини, диҵаӷьычит. Иара убасгьы идыруп, аҟаза ду иусумҭақәа рҿы ахаҵа ицәеижь нцәахәык еиԥш дшазнеиуаз, уи апластикеи аԥшӡареи. Зны-зынла ада, аҳәса рсахьа ҭихуамызт. Иазгәаҭатәуп, Сикстинтәи акапелла аҭуан аҿы асивиллақәа раарԥшразы аҽазыҟаҵаратә сахьақәа рҿы Микеланџьело зцәа-зжьы хтыз ахацәа рнатурақәа ихы ишаирхәоз, аҵыхәтәантәи астадиаҿы мацара акәын урҭ «еилаҳәаны» аҳәса рҿаԥшылара анриҭоз<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Сикстинская капелла в Ватикане // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. III, 2008. — С. 757 </ref>. [[мужской гомоэротизм|Ахацәа ргомоеротика]] ҳәа изышьҭоу аҟаза дуӡӡа анаҩстәи ибиографиеи ирҿиара аилкаареи аҿы агәыҩбара цәырнагон. Микеланџьело иашьа иԥа имаҭа Микеланџьело Буонарроти аиҵбы 1623 шықәсазы аҟаза иажәеинраалақәа, урҭ зызкыз ахацәа рхаҿқәа аҳәса рахь ииаганы иҭижьит. Џьон Аддингтон Симондс урҭ 1893 шықәсазы англыз бызшәахьы ианиеиҭеига ашьҭахь ауп, ахацәа ишрызкыз анеиҭашьақәдыргылаз. Иахьатәи аамҭазы, аҵарауаа шьоукы, ахаҿытә хьыӡцынхәрақәа шеиҭашьақәдыргылазгьы, ажәеинраалақәа "адоуҳатә диалог ажанр рымоуп, уаҟа аеротикатә поезиа ицқьоу ацәаныррақәа аанарԥшуеит " ҳәа рыԥхьаӡоит<ref> Поэзия Микеланджело в переводе А. М. Эфроса. — Москва- Берлин: Директ-Медиа, 2015 </ref>. Иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи аамҭазы Микеланџьело апоетесса, аԥҳәыс еиба, амаркиза [[Колонна, Виттория|Витториа Колонна]] лахь [[Платоническая любовь|адоуҳатә ҟазшьа змаз абзиабара]] иман. Дара 1537 шықәсазы Рим еибадырит, усҟан лара ҩынҩажәи быжьба шықәса лхыҵуан Витториа ҽыԥныҳәа лымамызт, лхымҩаԥгашьеи лдинхаҵареи рыла дылыркаауан. Дара рҩыџьа асонетқәа рыбжьан, лара лыԥсҭазаара далҵаанӡагьы аимадара дырӡуамызт. Арҭ асонетқәа реиҳарак урҭ рҩыџьагьы зызҳәыцуаз адоуҳатә зҵаарақәа ракәын изызкыз. Кондиви игәалаиршәоит Микеланџьело ииҳәаз. Уи иажәақәа рыла, иԥсҭазаараҿы даара дахьхәны дыҟан аԥҳәыс еиба лхаҿы, лнапы шикыз еиԥш, иахьгәыдимкылаз. Апоетесса хынҩажәа шықәса зхыҵуаз Микеланџьело иҩызара ду даԥсахеит. Лара заҵәык лакәхеит аҳәса рҟынтә Микеланџьело ихьӡ зыдҳәалоу. Аҵарауаҩ Нортон иҳәеит “лара лахь ииҩуаз ажәеинраалақәа... зны-зынла Кавалиери қәыԥш изикуаз асонетқәа раиҩдыраара уадаҩуп, иара Микеланџьело ихаҭагьы зны-зынла иажәеинраалақәа ажәлар ирылаирҵәаанӡа ажәа “синиор “ «синиора” ала иԥсахуан”<ref>{{Cite web|url=http://rictornorton.co.uk/michela.htm|title=The Passions of Michelangelo|publisher=rictornorton.co.uk|access-date=2017-09-08|archive-date=2008-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20081026021843/http://rictornorton.co.uk/michela.htm|url-status=live}}</ref>. Аамҭа анца ашьҭахь, иажәеинраалақәа акьыԥхьрахь инеиаанӡа иашьа иԥа имаҭа ацензура иахижьит. 1541 шықәсазы, лашьа Асканио Колонна Аапа [[Павел III]] дахьиҿагылаз иахҟьаны, Витториа Орвиетои Витербои дцеит. Аха уи асахьаҭыхҩи лареи реизыҟазаашьақәа ирԥырхагамхеит, дара ԥаса еиԥш еибабон, асалам шәҟәқәа рыбжьан. Лара Римҟа дхынҳәит 1544 шықсазы. {{Врезка |Выравнивание = right |Без разрывов = 1 |Заголовок = <center>Асонет No 60</center> |Содержание = <poem> ''Иреиҳау агенигьы хшыҩҵакык изацҵом ''амармалташь ахаҭа иҭаҵәахны иамоу ''убри ауп ҳаргьы ''Ахшыҩ иазыӡыҩруа анапы иаҳнарбо. ''Агәырӷьара сазыԥшума, агәҭынчымра сгәы иақәыӷәӷәома, ''Иҟәыӷоу, адонна бзиа, — бахь ''Зуал сықу, ахьымӡӷгьы хьанҭоуп сара сзы, ''Сара сҟыбаҩ ишшәыхәҭоу еиԥш шәҳаранамкуазар. ''Абзиабара амч акәым, шәыԥшӡара акәым, ''Ма шәыхьшәашәара, ма шәгәыԥжәара, ма шәтәамбара ақәыӷәӷәара ''Срыцҳарақәа дара роуп изхароу, - ''Избанзар, аԥсреи арыцҳашьареи еилалеит ''Шәгәаҿы — аха сгени рыцҳа ''Бзиабарала, аԥсра алхра заҵәык алшоит. </poem> |Подпись = «Микеланџьело» }} Еицырдыруа аҟаза инысымҩа зыҩуаз ишазгәарҭоз ала, “арҭ ҩыџьа ауаа хазынақәа рысалам шәҟәқәа абиографиатә интерес мацара акәмызт ирымаз, дара уи аепоха иаҭоурыхтә баҟаны иаанхеит, насгьы ирониала иҭәу, иҵаулоу ахшыҩҵакқәа реимдара иаҿырԥштәхеит<ref>''Бриллиант С. М.'' [http://michelangelo.ru/5/tezaurus/244/statia_6113.html Микеланджело] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20081019010541/http://michelangelo.ru/5/tezaurus/244/statia_6113.html |date=2008-10-19 }} серия ЖЗЛ</ref>. Аҵарауаа Микеланџьело Витториа илзикуаз асонетқәа рзы ирыҩуан: «Рдоуҳатә еизыҟазаашьақәа Микеланџьело ипоезиа абзиабаратә-философиатә ҟазшьа дырҵаулеит,акристаллизациа аҟынӡа инаргеит. Уи 1530- тәи ашықәсқәа зегьы Микеланџьело идоуҳатә мҩақәҵага лроль назыгӡоз амаркиза лпоезиагьы иааныԥшит. Дара ражәеинраалақәа, «ркорреспонденциа» аамҭак азы ирыцынхоз ауаа азҿлымҳара арҭон; Иҟалап зегь раасҭа еицырдыруаз 60-тәи асонет акәзар, уи иҷыдоу аҵакы арҭон<ref name="стих">{{Cite web|url=http://lib.web-malina.com/getbook.php?bid=3252&page=8|title=Стихи в переводе А.М. Эфроса - Микеланжело Б.|author=|website=|date=|publisher=lib.web-malina.com|access-date=2017-09-08|archive-date=2007-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20070819225546/http://lib.web-malina.com/getbook.php?bid=3252&page=8|url-status=live}}</ref>; Виктториеи Микеланџьелои реицәажәарақәа акыр аус адуланы, иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иркьыԥхьыз апортугалтә сахьаҭыхҩы [[Оланда, Франсиско де|Франсиско де Оланда]] ианҵамҭақәа рҿы иаанхеит<ref>''Francisco De Holanda.'' Dialogues with Michelangelo. Pallas Athene, 2006, ISBN 1-84368-015-7</ref>. <gallery class="center" widths="180px" heights="200px"> Brügge-Liebfrauenkirche-Brügger Madonna DSC0229.jpg|[[Мадонна Брюгге|Бриуггетәи Мадонна]]. 1503ш. иназынаԥшуа. Амармалташь. Анцәа иан луахәама, Бриугге, Бельгиа Tondo Doni, por Miguel Ángel.jpg|[[Мадонна Дони|Тондо Дони]] 'Moses' by Michelangelo JBU140.jpg|Моисеи. 1513-1516 шықәсқәа рзы. Амармалташь. [[Сан-Пьетро-ин-Винколи|Сан-Пиетро-ин- Винколи]] ауахәама, Рим Pieta Bandini Opera Duomo Florence n01.jpg|[[Флорентийская Пьета|Флоренциатәи Пиета]]. 1547-1555 шықәсқәа рзы. Амармалташь. Аҟазаратә аԥҵамҭақәа рмузеи, [[Флоренция|Флоренциа]] Michelangelo pietà rondanini.jpg|[[Пьета Ронданини|Пиета Ронданини]]. 1564ш. [[Замок Сфорца|Кастелло Сфорцеско]] имармалташь, [[Милан]] Il tribolo, aurora da michelangelo, 1534-37, 01.jpg|Н. Триболо. Ашьыжь (Аврора). Медичи ркапелла аскульптуразы амоделло. 1534-1537 шықәсқәа рыбжьара. Атеррокота. Барџьелло, Флоренциа </gallery> [[Файл:Микеланджело в своей студии.jpg|thumb|240px|справа|[[Делакруа, Эжен|Е. Делакруа]]. Микеланџьело иҟазарҭаҿы. 1850ш. Ақатәа, ахәша аканвас аҿы. Фабр имузеи, Монпелие]] === Еиҳа еицырдыруа ирҿиамҭақәа === {{main|Микеланџьело иусумҭақәа рсиа}} * '''[[Мадонна у лестницы|Мадонна амардуан аҿы]].''' Амармалташь, [[1491]]ш иназынаԥшуа [[Флоренция|Флоренциа]], [[Каза-Буонарроти|Каза -Буонарроти]]. * '''[[Битва кентавров|Акентаврқәа реибашьра]].''' Амармалташь, 1492 ш. иназынаԥшуа, Флоренциа, Буонарроти имузеи. * '''[[Пьета (Микеланджело)|Пиета]].''' Амармалташь, [[1498]]-[[1499]] шықәсқәа. [[Ватикан]], [[Собор Святого Петра|Аԥшьа Пиотр иныхабаа]]. * '''[[Мадонна Брюгге|Мадоннеи аԥшқеи]].''' Амармалташь, 1501ш иназынаԥшуа, [[Брюгге|Бриугге]], [[Церковь Богоматери (Брюгге)|Нотр-Дам ауахәама]]. * '''[[Давид (Микеланджело)|Давид]].''' Амармалташь, 1501-1504 шықәсқәа, Флоренциа, [[Академия изящных искусств (Флоренция)|Аҟазара лыԥшаах академиа]]. * '''Мадонна Таддеи.''' Амармалташь, [[1502]]-1504шш. инарзынаԥшуа, [[Лондон]], [[королевская академия художеств|Аҟазара акралцәа ракадемиа]]. * '''[[Мадонна Дони]].''' [[1503]]-1504шш. Флоренциа, [[галерея Уффици|Уффици агалереиа]]. * '''[[Тондо Питти|Мадонна Питти]].''' 1504-[[1505]]шш. инарзынаԥшуа, Флоренциа, [[Барджелло|Барџьелло амилаҭтә музеи]]. * '''Матфеи Ацҳаражәҳәаҩ.''' Амармалташь, 1506 ш,Флоренциа, Аҟазара лыԥшаах Академиа. * '''[[Сикстинская капелла|Сикстинтәи акапелла]] аҭуан аҭӡынҵа.''' 1508-1512 шықәсқәа, Ватикан. ** [[Сотворение Адама (фреска)|Адам ишара]] * ''' [[Рабы Микеланджело|Аԥсра иаҿу атәы]].''' Амармалташь, [[1513]] ш инарзынаԥшуа, [[Париж]], [[Лувр]]. * '''[[Моисей (Микеланджело)|Моисеи]].''' [[1515]] ш. инарзынаԥшуа, Рим, [[Сан-Пьетро-ин-Винколи|Сан-Пиетро -ин- Винколи]] ауахәама. * '''Атлант.''' Амармалташь, [[1519]] шықәсазы инаркны 1530-1534шш. инарзынаԥшуа. Флоренциа, Аҟазара лыԥшаах Академиа. * '''[[Капелла Медичи|Медичи ркапелла]]''', [[1520]]-1534 шықәсқәа. * '''Мадонна.''' [[Флоренция|Флоренциа]], [[капелла Медичи|Медичи ркапелла]]. Амармалташь, [[1521]]-1534 шықәсақәа рзы. * [[Библиотека Лауренциана|Лауренциантәи ибиблиотека]]. 1524-[[1534]]шш, [[1549]]-[[1559]] шықәсқәа. Флоренциа. * '''Агерцог Лоренцо икардама.''' Медичи ркапелла, 1524-[[1531]]шықәсқәа, Флоренциа, [[Сан-Лоренцо (Флоренция)|Сан-Лоренцо]] аныхабаа. * ''' Агерцог Џьулиано икардама.''' Медичи ркапелла, [[1526]]-[[1533]] шықәсқәа, Флоренциа, Сан-Лоренцо аныхабаа. * '''[[Скорчившийся мальчик|Зыԥсҭазаара иалҵыз аҷкәын]].''' Амармалташь, [[1530]]-[[1534]] шықәсқәа, Урыстәыла, [[Санкт-Петербург]], [[государственный Эрмитаж|Аҳәынҭқарратә Ермитаж]]. * '''[[Брут (Микеланджело)|Брут]].''' Амармалташь, [[1539]] шықәса ашьҭахь. Флоренциа, амилаҭтә музеи Барџьелло. * '''[[Страшный суд (Микеланджело)|Аҵыхәтәантәи аӡбара]].''' Сикстинтәи акапелла, 1535-[[1541]]шш, Ватикан * '''Иули II икардама.''' [[1542]]-[[1545]]шш. Рим, Сан-Пиетро-ин- Винколи аухәама. * '''[[Флорентийская Пьета|Флоренциатәи Пиета]] (Пиета Бандини, мамзаргьы Пиети Никодими).''' Амармалташь, [[1547]]-[[1555]] шықәсқәа. Флоренциа, [[Опера-дель-Дуомо (Флоренция)|Опера- дель- Дуомо амузеи]]. * '''[[Пьета Палестрины|Пиета Палестрина]].''' 1555 ш инарзынаԥшуа, [[Академия изящных искусств (Флоренция)|Академиа агалереиа]], [[Флоренция|Флоренциа]]. * '''[[Пьета Ронданини|Пиета Ронданини]].''' 1552-1564шш, амармалташь. [[Милан]], [[Замок Сфорца|Кастелло Сфорцеско]].<ref>Последнее, незаконченное скульптурное произведение Микеланджело.</ref> 2007 шықәсазы [[Ватикан]] архивқәа рҿы Микеланџьело аҵыхәтәантәи иусумҭа ԥшаан: Аԥшьа Пиотр иныхабаа [[купол|акупол]] ахәҭаҷқәа руак аҭыхымҭа. Асангина ала инагӡаз "Рим игылоу Аԥшьа Петр иныхабаа акупол аколлонақәа руак ахәҭаҷ» асахьа акәын. Иара еицырдыруа аҟаза аҵыхәтәантәи иусумҭоуп ҳәа иԥхьаӡоуп, 1564 шықәсазы иԥсҭазаара далҵаанӡа иҭихит<ref>{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_7134000/7134950.stm |title=Найден «последний эскиз» Микеланджело |access-date=2008-10-19 |archive-date=2007-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213020812/http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_7134000/7134950.stm |url-status=live }}</ref>. Ари раԥхьатәи хҭысым уаанӡа ирзымдыруаз Микеланџьело иусумҭақәа архивқәеи амузеиқәеи рҿы ианырыԥшааз. Убас, 2002 шықәсазы, Ниу-Иорктәи [[Смитсоновский музей дизайна Купер Хьюитт|Смитсониантәи адизаин амузеи]] аҵәахырҭақәа рҿы, [[Эпоха Возрождения|Аиҭарҿиара аамҭазтәи]] идырым авторцәа русумҭақәа рыбжьара, даҽа ҭыхымҭакгьы рыԥшааит: шәагаала 45х25 см иҟаз ақьаад бӷьыц аҿы, аҟаза иҭихит [[менора|аменора]] — аиудеиаа иртәу бжьы-ҟәшак змоу ацәашьҭаргыларҭа. 2015 шықәса алагамҭазы, иԥшаан раԥхьатәи, иҟалап иара акзаҵәык акәзаргьы, иахьанӡа иаанхаз Микеланџьело иҟаиҵаз аџьазтә скульптура- апантерақәа ирықәтәо ҩыџьа ауаа рыла иаԥҵоу акомпозициа<ref>{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/science/2015/02/02_a_6397281.shtml|title=Микеланджело передал привет спустя 500 лет. Найдена единственная не мраморная скульптурная композиция Микеланджело|author=Колпаков, Г.|quote=Учёные сумели даже установить примерную дату создания бронзовой пары — между 1506 и 1508 годами|date=2015-02-02|publisher=Газета. Ру|access-date=2015-02-02|archive-date=2015-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205011925/http://www.gazeta.ru/science/2015/02/02_a_6397281.shtml|url-status=live}}</ref>. === Апоезиатә рҿиара === {{Anchor|Апоет}} [[Файл:Michelangelo painting God.JPG|thumb|right|200px|Микеланџьело исонети иавтошаржи зныз исаламшәҟәы ацыԥҵәаха: аҟаза Сикстинтәи акапелла аҭуан асахьақәа аниҵоит. 1510ш. [[Каза-Буонароти|Каза- Буонароти]], Флоренциа]] [[Файл:Michael Angelo and Vittoria Colonna (Schneider).jpg|thumb|left|<center> Г. Шнайдер. Витториеи Микеланџьелои «[[Моисей (Микеланджело)|Моисеи]]» аскульптура аҿы. 1894 </center>]] Микеланџьело ипоезиа Аиҭарҿиара аепоха акультура аҿырԥштәы лашақәа иреиуоуп ҳәа ԥхьаӡоуп<ref>Wallace, 2011, с. 40—41.</ref>. Иахьа уажәраанӡа еиқәханы иҟоуп хышә инарзынаԥшуа Микеланџьело иажәеинраалақәа. Атема хадақәа- ауаҩы ихьӡ-иԥша азышәаҳәара, агәкаҳара, аҟаза изаҵәра роуп. Аҟаза бзиа ибоз апоетикатә формақәа- амадригал, асонет. [[Роллан, Ромен|Р. Роллан]] излеиҳәо ала, Микеланџьело дшыхәыҷыз ажәеинраалақәа рыҩра далагеит, аха урҭ рахьтә еиқәхаз рацәам, избан акәзар 1518 ш. азы иара заатәи иажәеинраалақәа реиҳарак иблит, анаҩс даҽа хәҭак, иԥсра маҷк шагыз иқәихит<ref>Роллан, 1992, с. 112—113.</ref>. [[Варки, Бенедетто|Бенедетто Варки]], Донато Џьаннотто, Џьорџьо Вазари уҳәа убас егьырҭгьы русумҭақәа рҿы ажәеинраалақәак кьыԥхьын<ref>Роллан, 1992, с. 154—155.</ref>. Луиџьи Риччии Џьанноттои Микеланџьело идыргалеит иреиӷьу иажәеинраалақәа алихразы. 1545 шықәсазы Џьаннотто Микеланџьело иажәеинраалақәа раԥхьатәи реизга аҭыжьразы аҽазыҟаҵарақәа дрылагеит, аха уи аус ҿиартә еиԥш изыҟамлеит- Луиџьи 1546 шықәсазы дыԥсит, Витториа -1547 шықәсазы<ref>Роллан, 1992, с. 154—155.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mcah.columbia.edu/arthumanities/pdfs/arthum_michel_reader.PDF|format=PDF|title=Вибрані поезії Мікеланджело (з коментарем)|access-date=2012-01-22|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgYYbaR?url=http://www.mcah.columbia.edu/arthumanities/pdfs/arthum_michel_reader.PDF|archive-date=2013-06-20|url-status=dead}}</ref>. Абасала, автор иԥсы ахьынӡаҭаз, иажәеинраалақәа реизгақәа ҭыҵӡомызт, раԥхьатәи аизга 1623 шықәсазы иашьа иԥа Микеланџьело Буонарроти (аиҵбы) иоуп иҭзыжьыз, «Микеланџьело иажәеинраалақәа, иашьа иԥа еизигаз» ҳәа хыс иаҭаны, «Џьунтина» захьӡыз Флоренциатәи акьыԥхьырҭаҿы<ref>{{cite web|url=https://library.duke.edu/rubenstein/scriptorium/mazzoni/exhibit/treasures/B56.html|title=Rime, Michelangelo Buonarroti (1623)|access-date=2012-01-22|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgZCa3y?url=https://library.duke.edu/rubenstein/scriptorium/mazzoni/exhibit/treasures/B56.html|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. Ари аҭыжьымҭа нагӡамызт, насгьы иашамрақәакгьы аман<ref>Роллан, 1992, с. 112—113.</ref>. 1863 шықәсазы Чезаре Гуасти (италиан бызшәала Chesare Guasti) иҭижьит аҟаза иажәеинраалақәа раԥхьатәи ииашоу реизга, аха уи хронологиала еишьҭагыламызт<ref name="Ryan">The Poetry of Michelangelo: An Introduction, Christopher Ryan (London, 1998). pp. 7-9.</ref>. 1897 шықәсазы анемец ҟазараҭҵааҩ Карл Фреи «Адоктор Карл Фреи еизигаз, ахҳәаа ззиуз Микеланџьело иажәеинраалақәа» захьӡыз аусумҭа ҭижьит.([[Берлин]])<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/diedichtungende01freygoog|title=Die Dichtungen des Michelagniolo Buonarroti Herausgegeben Und mit Kritiscem Apparate Versehen von Dr. Carl Frey|access-date=2012-01-22|lang=de|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgZt18K?url=http://archive.org/details/diedichtungende01freygoog|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. Ензо Ное Џьирард иҭыжьымҭа (Италиа. Ақ. Бари 1960ш, х-хәҭакны ишьақәгылан, Фреи иҭыжьымҭа аҵкыс акырӡа еиӷьын, ажәеинраалақәа еиҳа еиӷьыз ахронологиала еишьҭагылан<ref name="Ryan" />. Микеланџьело ипоезиатә рҿиара ҭиҵаауан, ахәҭакахьала, анемец шәҟәыҩҩы [[Ланг, Вильгельм|Вильгельм Ланг]]. Уи ари атема ала адиссертациа ихьчеит, аусумҭа акьыԥхь иабеит [[1861|1861]] шықәсазы<ref>{{cite web|url=http://openlibrary.org/works/OL5658966W/Michel_Angelo_Buonarroti_als_Dichter|title=Michel Angelo Buonarroti als Dichter.|author=Lang, Wilhelm.|date=1861|work=|publisher=Mäcken in Stuttgart .|access-date=2012-11-02|lang=de|archive-url=https://www.webcitation.org/6BvTDs7Mc?url=http://openlibrary.org/works/OL5658966W/Michel_Angelo_Buonarroti_als_Dichter|archive-date=2012-11-04|url-status=live}}</ref>. ==== Амузыкаҿы ахархәара ==== Иара иԥсы анҭазгьы иажәеинраалақәа рыхәҭак амузыка алырхит. Микеланџьело иаамҭазы еицырдыруаз акомпозиторцәа дыруаӡәкуп [[Аркадельт, Якоб|Иакоб Аркаделт]] (''«Deh dimm»'' ''Amor se l’alma''" и ''«Io dico che fra voi»'')<ref>[[Си, Альберт|Albert Seay]]. ''Arcadelt and Michelangelo'', Renaissance news vol. 18, 4 (1965) p.299—301{{In lang|en}}</ref>, Бартоломео Тромбончино, Констанца Феста (Микеланџьело иажәеинраалазы иӡыз амадригал)<ref>{{cite web |url=https://books.google.com.ua/books?id=R97JZiFl2P4C&dq=composers+michelangelo+festa&source=gbs_navlinks_s |author=Costanzo Festa |editor=Richard J.&nbsp;Agee |title=Counterpoints on a cantus firmus |publisher=A-R Editions, Inc |year=1997 |page=xi |lang=en |access-date=2012-02-04 |archive-date=2017-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171002215220/https://books.google.com.ua/books?id=R97JZiFl2P4C&dq=composers+michelangelo+festa&source=gbs_navlinks_s |url-status=live }}</ref>, Жан де Конс (уигьы — Консилиум)<ref>{{cite web|url=http://earlymusichicago.org/composers_renaissance_c.htm#Jean%20Conseil|title=Early MusiChicago: Jean Conseil|lang=en|access-date=2012-01-22|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgbkfrm?url=http://earlymusichicago.org/composers_renaissance_c.htm#Jean%20Conseil|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. Иажәақәа ирылхны амузыка рыҩхьан [[Штраус, Рихард|Рихард Штраус]] (хә-ашәак рыла ишьақәгылоу ацикл — актәи Микеланџьело иажәақәа рыла, егьырҭ -Адольф фон Шак, 1886ш)<ref>{{cite web|url=http://www.classicalarchives.com/work/100925.html#tvf=tracks&tv=about|title=Richard Strauss. 5 Lieder, Op.15, TrV148|author=James Leonard, Rovi|access-date=2012-02-04|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgcZTMc?url=http://www.classicalarchives.com/work/100925.html#tvf=tracks&tv=about|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>, [[Вольф, Хуго|Хуго Вольф]] (авокалтә цикл «Микеланџьело иашәақәа», 1897ш)<ref>{{cite web|url=http://journals.uvic.ca/index.php/me/article/view/2265/1493|title=Grasping Toward the Light: A Reassessment of Wolf’s Michelangelo- Lieder|format=PDF|author=Iain Gillis|date=|work=Musicological Explorations. Vol 11 (2010)|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgdSZhm?url=http://journals.uvic.ca/index.php/me/article/view/2265/1493|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref> иара убас [[Бриттен, Бенджамин|Бенџьамин Бриттен]] (ашәақәа рцикл «Микеланџьело исонетқәа быжьба», 1940ш)<ref>{{cite web|url=http://www.classicalarchives.com/work/55868.html#tvf=tracks&tv=about|title=Benjamin Britten. 7 Sonnets of Michelangelo, Op.22 (song cycle)|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgeW0N7?url=http://www.classicalarchives.com/work/55868.html#tvf=tracks&tv=about|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. ԥхынгәымза 31, 1974 шықәсазы [[Шостакович, Дмитрий Дмитриевич|Дмитри Шостакович]] абаси афортепианои рзы асиуита иҩит (опус 145). Асиуита шьаҭас иамоуп аҟаза исонетқәа ааба, иажәеинраалақәа хԥа. (Абрам Ефрос еиҭага)<ref>{{cite web|url=http://live.shostakovich.ru/composition/336/|title=Дмитрий Шостакович. Сюита на слова Микеланджело Буонарроти для баса и фортепиано. Перевод А. Эфроса|lang=ru|access-date=2012-02-04|url-status=dead|archive-date=2013-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20130702200820/http://www.shostakovich.ru/}}</ref>. 2006 шықәсазы, апатын [[Дейвис, Питер Максвелл|Питер Максвелл Деивис]] ихиркәшеит ''«Tondo di Michelangelo»'' (абаритони афортепианои рзы) аусумҭа. Аҩымҭа еиднакылеит Микеланџьело исонетқәа ааба. Апремиера ҟалеит жьҭаарамза 18, 2007 шықәсазы<ref>{{cite web|url=http://www.schott-music.com/shop/Sheet_Music/show,231583.html|title=Sir Peter Maxwell Davies. Tondo di Michelangelo|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWggvFQw?url=http://www.schott-music.com/shop/Sheet_Music/show,231583.html|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref> 2010 шықәсазы Австриатәи акомпозитор Метиу Диуи ''«Il tempo passa: music to Michelangelo»'' (абаритон, альт, афортепиано рзы) захьӡыз аусумҭа аԥиҵит. Уаҟа Микеланџьело иажәеинраалақәа англыз бызшәахьы еиҭагоуп. Аусумҭа адунеизегьтәи апремиера мҩаԥысит ажьырныҳәамза 16, 2011 шықәсазы<ref>{{cite web|url=http://www.australianmusiccentre.com.au/product/il-tempo-passa-based-on-the-poetry-of-michelangelo|title=Il tempo passa: based on the poetry of Michelangelo / Matthew Dewey|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWghoMiX?url=http://www.australianmusiccentre.com.au/product/il-tempo-passa-based-on-the-poetry-of-michelangelo|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. Иналукааша аҟаза имоҭа иԥа- ашәҟәыҩҩы [[Микеланджело Буонарроти Младший|Микеланџьело Буонарроти аиҵбы]] (Микеланџьело иль Џьоване). Микеланџьело ҩажәи фба шықәса рыҩныҵҟа ҵаҩыс имаз, иҩызаз, ицхраауаз иакәын [[Амадори, Франческо|Франческо Амадори да Урбино]], дицхраауан дагьиҵыҩын [[Монторсоли, Джованни-Анджело|Џьованни -Анџьело Монторсоли]]. == Агәаларшәара == '''Асахьаркыратә литератураҿы''' * "[[Бельведерский торс (повесть)|Бельведертәи ахәамц]] " (1936 ш, [[Алданов, Марк Александрович|Марк Алданов]]). * "[[Камень и боль|Ахаҳәи ахьааи]]" (1942ш, [[Шульц, Карел|Карел Шульц]]) * "Агәаҟрақәеи агәырӷьарақәеи" (1961ш, [[Стоун, Ирвинг|Ирвинг Стоун]]) '''Акино аҿы''' * «Микеланџьело иԥсҭазаара» (1964ш. асериал маҷ, Италиа). * [[Аԥсеизгареи аекстази]] (Агәаҟреи аекстази, Еиду Америкатәи Аштатқәа — Британиа, 1965ш) — арежиссиор [[Рид, Кэрол|Керол Рид]]. * Акино "Микеланџьело иааԥынра" (Италиа — Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1990ш) — арежиссиор Џьерри Лондон. [[Марк Франкель]] ароль хада наигӡон.. * Ателесериал аҩбатәи асезон "[[Тюдоры (телесериал)|Атиудорцәа]]" (2008ш), Микеланџьело ироль наигӡоит — Джеимс МакХеил. * [[Мацкявичюс, Гедрюс|Г. Мацкиавичиус]] [[Спектакль|испектакль]] “Аиааира” (2010)ш. * [[Документальный фильм|Ад/ф]] "Микеланџьело асупериаҵәа" (анг. Michelangelo Superstar). * Ад/ф «Микеланџьело. Инымҵәаӡо» (италиан бызшәала: Michelangelo — Infinito) (Италиа — Ватикан, 2018ш) — арежиссиор Емануеле Имбуччи. * Акиносахьа "[[Грех (фильм, 2019)|Агәнаҳа]]" (Урыстәыла, 2019ш, арежиссер [[Кончаловский, Андрей Сергеевич|Андреи Кончаловски]]), Микеланџьело ироль наигӡоит — [[Тестоне, Альберто|Альберто Тестоне]]. '''Афилателиаҿы''' * 1964 шықәсазы Асовет Еидгылаҿы [[Почта СССР|аԥошьҭа]] амарка ҭрыжьит: Адунеизегьтәи акультура аусзуҩцәа. Микеланџьело (1475–1564шш), италиатәи аскульптор, асахьаҭыхҩы, архитектор, апоет, ахәыцҩы. Армарахь ала -Флоренциа иҟоу Лауренциантәи абиблиотека аҿаԥхьа аԥсхыхра иаҿу атәы искульптура. Арӷьарахь- Микеланџьело Сикстинтәи акапелла акартон асахьанҵа аус идиулоит. * 1975 ш азы Асовет Еидгыла [[Почта СССР|аԥошьҭаҟны]] Микеланџьело диижьҭеи 500 шықәса аҵра аҳаҭыразы еиуеиԥшым амаркақәа рсериа ҭрыжьит. <gallery> Файл:1975 CPA 4438 Stamp Maxicard.jpg|[[Картмаксимум]] “Микеланџьело. [[Автопортрет|Автопортреҭ]]. [[Лувр]]. [[Париж]]”, [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]], 1975ш ([[Каталог почтовых марок СССР|CFA]] [ [[Марка (акционерное общество)|АО "Марка"]] ] No 4438). [[Гашение первого дня|Актәи амш аԥыхра]]: «Микеланџьело даниз инаркны 500 шықәса ҵит», [[Москва]], [[Почтамт|Аԥошьҭамт]], 27.02.1975 Файл:1975 CPA 4438.jpg|Асовет Еидгыла амарка. Микеланџьело ихатә портреҭ (Лувр, Париж). Асахьаҭыхҩы: Г. Комлев. Файл:1975 CPA 4432-4434 Minisheet with autograph of engraver Mayorova.jpg Файл:1975 CPA 4433.jpg Файл:1975 CPA 4432.jpg Файл:1975 CPA 4434.jpg Файл:1975 CPA 4435-4437 Minisheet.jpg Файл:1975 CPA 4435.jpg Файл:1975 CPA 4436.jpg Файл:1975 CPA 4437.jpg Файл:The Soviet Union 1964 CPA 3027 stamp (World Cultural Figures. Michelangelo (1475-1564), Italian sculptor, painter, architect and poet).jpg|Асовет еидгыла Аԥошьҭа, 1964ш </gallery> '''Анумизматикаҿы''' * 2015 шықәсазы [[Банк России|Урыстәылатәи Абанк]] 25 мааҭ иҟоу араӡын гәаларшәагатә ԥараҿырпы ҭнажьит. <gallery> Файл:Памятная монета Банка России «Сокровищница мировой культуры. Творения Микеланджело Буонарроти».jpg| Урыстәыла агәалашәаратә монета, 2015ш. Микеланџьело Буонарроти иаԥҵамҭақәа. </gallery> == Азгәаҭақәа == {{Reflist|32em}} == Алитература == {{refbegin|2}} '''На русском языке''' * [[Сомов, Андрей Иванович|Сомов А. И.]] Микеланджело Буонарроти // [[Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]] : в 86 т. — СПб., 1890—1907. * {{книга|автор =Брион Марсель |заглавие =Микеланджело / Пер.&nbsp;с&nbsp;фр. Г.&nbsp;Г.&nbsp;Карпинского |оригинал ={{lang-fr|Michel-Ange}} |место =М. |издательство =Молодая гвардия |год =2002 |isbn =5-235-02487-7 |ссылка =http://belpaese2000.narod.ru/Teca/Cinque/Michela/ZSL/mic0.htm |ref = Брион}} * {{книга|автор =[[Вазари, Джорджо|Вазари Д.]] |заглавие = Жизнеописания прославленных живописцев, скульпторов и архитекторов |оригинал ={{lang-it|Le Vite de’piu eccelenti Pittori, Scultori e Architetti}} |ответственный= |издание= |место =К. |издательство =Искусство |год =1970 |страниц =520 |страницы = 296—429, 497—507 |ссылки =ftp://lib.sumdu.edu.ua/Materiali_do_kyrsiv/Vazari.pdf |isbn= |isbn2= |ref = Вазари}} * {{Книга|ref=Власов|автор=[[Власов, Виктор Георгиевич|В. Г. Власов]].|заглавие=Стили в искусстве. В 3-х т|год=1997|часть=Микеланджело Буонарроти, Микеланьоло ди Лодовико ди Лионардо ди Буонаррото Симони|место=СПб.|издательство=Кольна|том=3. — Словарь имён|страницы=54—64|isbn=5-88737-010-6}} * {{Книга|ref=Гращенков|автор=[[Гращенков, Виктор Николаевич|В. Н. Гращенков]].|заглавие=Микеланджело // Мастера искусства об искусстве|год=1966|место=М.|издательство=Искусство|том=Второй|страницы=166—174}} * {{книга|автор =Эрпель Фриц. |заглавие = Микеланджело / Пер.&nbsp;с нем.&nbsp;Сергея Данильченко |место =Берлин |издательство =Хеншель |год =1990 |страниц =72 |isbn =3-362-00044-4 |ref = Эрпель}} * {{книга|автор = Дажинa В. Д.|заглавие= Микеланджело. Рисунок в его творчестве|место= М.|издательство = [[Искусство (издательство)|Искусство]]|год = [[1987|1987]]|страниц = 215}} * {{Книга|ref=Дворжак|автор=Дворжак, М.|заглавие=История итальянского искусства в эпоху Возрождения. Курс лекций|год=1978|место=М.|издательство=Искусство|том=II|страницы=17—44}} * {{книга | автор = {{comment|Махов А. Б.|Александр Борисович}} | заглавие = Микеланджело | место = М. | издательство = [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]] | год = 2014 | серия = [[Жизнь замечательных людей]] | страниц = 598[10] | isbn = 978-5-235-03689-5 | тираж = | ref = }} * {{книга |заглавие = Микеланджело. Поэзия. Письма. Суждения современников |ответственный = сост. [[Гращенков, Виктор Николаевич|В. Н. Гращенков]] |место = М. |год = 1983 |страниц = 176 | ref = Микеланджело. Поэзия. Письма. Суждения современников }} * {{книга |заглавие = Микеланджело. Жизнь. Творчество |ответственный = Сост. В. Н. Гращенков; вступительная статья В. Н. Лазарева |место = М. |издательство = [[Искусство (издательство)|Искусство]] |год = [[1964|1964]] }} * {{книга |автор = |заглавие = Микеланджело и его время |ответственный = Сборник статей. Под ред. [[Ротенберг, Евсей Иосифович|Е. И. Ротенберга]], [[Гершензон-Чегодаева, Наталья Михайловна|Н. М. Гершензон-Чегодаевой]] |место = {{М.}} |издательство = [[Искусство (издательство)|Искусство]] |год = [[1978|1978]] |страниц = 272 |тираж = 25000 }} * {{книга |автор = [[Ротенберг, Евсей Иосифович|Ротенберг Е. И.]] |заглавие = Микеланджело |место = М. |издательство = [[Искусство (издательство)|Искусство]] |год = [[1964|1964]] |страниц = 180 }} * [[Ирвинг Стоун]], «Муки и радости», big-library.info/?act=read&book=26322 * {{книга |автор = Ромен Роллан |заглавие = Жизнь Микеланджело |серия = |место = |издательство = |год = 1992 |страниц = |ссылка = https://libs.ru/book/396929/ |ref = Роллан |archive-date = 2023-01-28 |access-date = 2026-07-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230128014529/https://libs.ru/book/396929/ |url-status = dead }} * {{книга|заглавие = Титан (Микеланджело)|ответственный = Сост. Г.С. Кушнеровская|место = М.|издательство = [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год = [[1977|1977]]|тираж=100000}} * ''Дунина М. В.'' [http://actual-art.org/files/sb/09/Dunina.pdf Микеланджело-воспитатель: особенности творческой индивидуальности и система преподавания] // [[Актуальные проблемы теории и истории искусства]]: сб. науч. статей. Вып. 9 / Под ред. А. В. Захаровой, С. В. Мальцевой, Е. Ю. Станюкович-Денисовой. — МГУ имени М. В. Ломоносова / СПб.: НП-Принт, 2019. С. 634—643. * {{книга |автор = [[Кузьмина Марина Тимофеевна|М. Т. Кузьмина]] |заглавие = Микеланджело Буонарроти (К 500-летию со дня рождения) |ответственный = |место = {{М.}} |издательство = [[Знание (издательство, Москва)|Знание]] | серия = Искусство |год = 1975 |страниц = 56 |тираж = 150000 }} '''На других языках''' * {{книга |ref=Condivi |заглавие=The Life of Michelangelo |год=1999 |ссылка=https://books.google.com/books?id=sWNZ7njz2MkC |издательство=Pennsylvania State University Press |isbn=0-271-01853-4 |автор=[[Кондиви, Асканио|Condivi, Ascanio]]; Alice Sedgewick }} * {{книга |автор = Wallace, William E. |заглавие = Michelangelo: Skulptur, Malerei, Archtektur |место = [[Кёльн|Köln]] |издательство = Monte von DuMont |год = 2011 |ref = Wallace }} * {{книга |автор = Tolnay K. |заглавие = Michelangelo |место = Princeton |год = 1943 |ref = Tolnay }} * {{книга |автор = [[Жиль Нере|Gilles Néret]] |заглавие = Michelangelo |серия = Basic Art |место = [[Кёльн|Köln]] |издательство = [[Taschen]] |год = [[1999|1999]] |страниц = 96 }} * Edith Balas, «Michelangelo’s Medici Chapel: a new Interpretation», Philadelphia, 1995 * James Beck, Antonio Paolucci, Bruno Santi, «Michelangelo. The Medici Chapel», London, New York, 2000 * [[Козицкий, Владислав|Władysław Kozicki]], Michał Anioł, 1908. Wydawnictwo Gutenberg — Print, Warszawa {{refend}} == Азхьарԥшқәа == {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:буонарроти}} [[Акатегориа:1475 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 6 рзы ииз]] [[Акатегориа:1564 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Жәабранмза 18 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Италиатәи асахьаҭыхҩцәа]] [[Акатегориа:Италиатәи аскульпторцәа]] [[Акатегориа:Италиатәи архитекторцәа]] 3o30xhxh5ru06k4z653dhev2rblr08h Адин 0 4654 176536 174868 2026-11-07T23:20:17Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176536 wikitext text/x-wiki '''Адин''' ({{lang-la|religiō}} рҟынтәи — «ҭоубалеи гәрагаралеи еидҳәалоу»; «аныха», «адинхаҵара», religare— «аидҳәалара», ligare— «аидҳәалара») — [[сверхъестественное|иԥсабартәым]] џьара акы [[Вера|агәрагарала]] ишьақәгылоу агәаанагарақәа рсистема, [[Ахшыҩырҵара|аморалтә]] нормақәеи, ахымҩаԥгашьа аҷыдарақәеи, [[обряд|ақьабзқәеи]], акульттә хымҩаԥгашьеи ауаа гәыԥла [[Организация|реидкылара]] уахь иналаҵаны. ([[Христианская церковь|Ауахәама]], [[умма|аумма]], [[сангха|асангха]], [[Идейная община|адинытә еилазаара]]).<ref name="автоссылка1">Этимологический словарь Шанского Н. М.</ref><ref>{{Книга|автор=|заглавие=Новая философская энциклопедия: в 4 т.|ответственный=под ред. В. С. Степина|год=2010|часть=Религия|ссылка часть=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH01c5f2fc7c579f33e84aabc5?p.s=TextQuery|язык=ru|издание=|место=М.|издательство=Мысль|том=3|страницы=436|страниц=692|столбцы=2|isbn=978-2-244-01115-9|isbn2=978-2-244-01118-0|тираж=5000}}</ref><ref>{{Книга|автор=|заглавие=Философский энциклопедический словарь|ответственный=под ред. Л. Ф Ильичева, П. Н. Федосеева, С. М. Ковалева, В. Г. Панова|год=1983|часть=Религия|язык=ru|издание=|место=М.|издательство=Советская Энциклопедия|страницы=576|страниц=840|столбцы=2|isbn=|тираж=150000}}</ref><ref name="автоссылка1" /><ref name="Кругосвет">''Елена Казарина'' {{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/RELIGIYA.html}}</ref> Иара убас, атермин «адин» еилкаахар ауеит абас еиԥш иҟоу аҵакқәа рыла «асубиективтә-хатәы» (адин индивидуалтә «гәрагарак», «динхаҵарак» аҳасабала) насгьы «обиективтә-зеиԥш» (адин институционалтә цәырҵрак аҳасабала — «агәрагара», «анцәа имҵахырхәара», «адинхаҵара») ҳәа.<ref>Аринин, 1998, с. 15.</ref> Адунеи аарԥшразы адинтә система ([[мировоззрение|адунеихәаԥшышьа]]) адинтә гәрагара шьаҭас иамоуп, насгьы ауаҩы ауаҩытәыҩсатә доуҳатә дунеи иареи ирыбжьоу аизыҟазаашьақәа ирыдҳәалоуп, уи иадҳәалан ауаҩы дыррақәак имоуп, иԥсҭазаара уахь ирхоит. Агәрагара рӷәӷәахар алшоит [[Религиозный опыт|амистикатә ԥышәала]].<ref name="Кураев">{{книга |автор = [[Кураев, Андрей Вячеславович|Кураев А. В.]], [[протодиакон]], [[кандидат философских наук|к. ф. н.]] |заглавие = Уроки сектоведения |ссылка = http://kuraev.ru/index.php?option=com_remository&Itemid=54&func=fileinfo&id=21 |место = СПб. |издательство = Формика |год = 2002 |страниц = 448 |isbn = 5-7754-0039-9 |archive-date = 2009-11-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20091101135443/http://kuraev.ru/index.php?option=com_remository&Itemid=54&func=fileinfo&id=21 }} «(Религиозных) целей существует две: 1) контакт с надчеловеческим духовным миром („высшими силами“); 2) преодоление смерти, понимаемое как следствие состоявшегося „контакта“»</ref><ref name="Доусон">{{книга |автор=[[Доусон, Кристофер Генри|Доусон К. Г.]] |заглавие=Религия и культура |место=СПб. |год=2000 |страницы=62}}</ref> Адин азы ҷыдала аҵакы рымоуп [[добро и зло|абзиеи ацәгьеи]], [[нравственность|ацәаҩашәа]], аԥсҭазаара ахықәки аҵаки реиԥш иҟоу аилкаарақәа. [[Мировая религия|Адунеи адинқәа]] реиҳарак ирыдҳәалоу адинтә гәрагарақәа ауаа ианырҵеит иԥшьоу атекстқәа рҿы, урҭ агәра зго рдунеихәаԥшра инақәыршәаны ииашаҵәҟьаны [[Бог|Анцәа]], ма анцәахәқәа ирҳәамҭан, иреиҳау адоуҳа змоу ауаа, ма арҵаҩцәа дуқәа, иԥшьоуи иԥшьоу адыррақәа змоуи ианырҵеит ҳәа иԥхьаӡоуп. Адинхаҵаратә еилазаарақәа реиҳарак рҿы [[духовенство|адиннапхгаҩцәа]] (адинхаҵара амаҵзцҩцәа) ихадоу аҭыԥ ааныркылоит.<ref>Баёв, 2011.</ref> Атәылақәа реиҳарак рҿы адин ихадоу аҭыԥ ааннакылоит; изызҵааз реиҳараҩык адинқәа руак иаҵанакуеит ҳәа рхы рыԥхьаӡоит.<ref>{{книга|автор=Г. Д. Левин|часть=Материализм|заглавие=Энциклопедия эпистемологии и философии науки|ответственный=Составление и общая редакция. [[Касавин, Илья Теодорович|И. Т. Касавин]]|место=М.|издательство=«Канон+» РООИ «Реабилитация»|год=2009|страницы=472—473|страниц=1248|isbn=978-5-88373-089-3|тираж=800}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman |title=Левада-Центр/Пресс-выпуски/В России 74 % православных и 7 % мусульман |access-date=2015-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121231020830/http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman |archive-date=2012-12-31 |url-status=dead }}</ref> == Адин аилкаара == {{Main|Адин аилкаара}} Адин ҳәа изышьҭоу аиҿагылара зцу, иуадаҩу зҵаароуп, убри аҟнытә аҵарауаа еиқәшаҳаҭханы акы азааира рылшом. Аӡәырҩы ахәыцҩцәа адин рхатә знеишьала иазнеиуеит. Убри аҟнытә, еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, уи 250 инареиҳаны аилкаарақәа амоуп, даҽа гәаанагарақәак рыла — 1000 рҟынӡа.<ref name="ESBE" /><ref>{{Cite web|lang=|url=https://religiousstudies.in/proekt/1000-definicij-religii-enciklopediya/|title=1000 дефиниций религии — Энциклопедия|author=|website=Академическое религиоведение {{!}} Проект|publisher=Кафедра философии и религиоведения [[ВлГУ]]|access-date=2020-07-25|archive-date=2020-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725165848/https://religiousstudies.in/proekt/1000-definicij-religii-enciklopediya/|url-status=dead}}</ref><ref>НФЭ, 2010. «Можно даже констатировать, что адекватное формально-логическое определение религии дать вообще невозможно ... Каждый крупный мыслитель (и светский, и религиозный), как правило, предлагает собственное, так или иначе отличающееся от уже имеющихся определение религии»</ref><ref name="sfn-e46944">Марченко, 2014.</ref><ref>НФЭ, 2010. «Каждый крупный мыслитель (и светский, и религиозный), как правило, предлагает собственное, так или иначе отличающееся от уже имеющихся определение религии»</ref><ref>Марченко, 2014. «Насчитывают более 250 определений религии»</ref><ref>Аринин, 2014, с. 7.</ref> Адин еиуеиԥшым аилкаарақәа ыҟоуп, урҭ еихшазар ауеит хкыла. Адин аилкаара ашьақәыргыларазы раԥхьатәи знеишьоуп «иуниверсалтәу аҳәамҭа», «иашаҵәҟьоу [[Дефиниция|аҳәаақәҵара]]» аԥҵара аҽазышәара. Аҩбатәи ишьақәнарӷәӷәоит, еиуеиԥшым ауаажәларрақәа рҿы «динны» иԥхьаӡоу асоциалтә цәырҵрақәа, ҭҵаарадыррала иҭаҩу «аспектқәа» рыла мацара аарԥшра шалшо. Аҩ-знеишьакгьы акритика рыгым.<ref>Аринин, 2014, с. 13—14.</ref> Адин аилкаарақәак: * еиҳа зымчу иҟынтәи адыргақәа рыла агәрагара аарԥшра;<ref>[[Фома Аквинский]], «[[Сумма теологии]]», Том VIII. [https://azbyka.ru/otechnik/konfessii/summa-teologii-tom-8/48 Вопрос 94. Об идолопоклонстве] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190306043227/https://azbyka.ru/otechnik/konfessii/summa-teologii-tom-8/48 |date=2019-03-06 }}</ref> * еиҳа зымчу рымҵахырхәара аиҿкаара. Адин еиҳау амчқәа ыҟоуп ҳәа агәрагара анаҩсангьы, урҭ амчрқәа рахь иҷыдоу аизыҟазаашьақәа бжьанаҵоит; убри аҟнытә, урҭ амчқәа рахь ирхоу агәазыҳәара ауп;<ref name="ESBE">[[Трубецкой, Сергей Николаевич|Трубецкой С. Н.]] Религия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона Т. 26 А. — СПб., 1899. — С. 539—544</ref> * адоуҳатә шьақәгылашьа, адунеи ауаҩы иара ихаҭреи рахь имоу иҷыдоу азыҟазаашьа ауп, уи шьаҭас иамоуп [[Инобытие|даҽа дунеик]] еиҳа ԥыжәара аҭара, абжьааԥнытәи аҵабырг аҟазаара аасҭа;<ref>Забияко, 2008, с. 1069.</ref> * Иҳараку, ауаҩы имч зқәымхо агәрагара шьаҭас измоу ауаҩытәыҩсатә нормақәеи адоуҳатә мазарақәеи рсистема.<ref> Харари Ю. Н. Sapiens. Краткая история человечества / Юваль Ной Харари; пер. с англ. Л.Сумм. — М,: Сидбад, 2019. — 530 с., с. 256.</ref> == Ажәа «адин» аетимологиа == Ажәытәан ажәа «адин» хыҵхырҭас иамаз аганахьала еиуеиԥшым агәаанагарақәа ыҟан ({{lang-la|religio}} — «аламыс», «адинхаҵара», «анцәахаҵара» «[[Религиозный культ|акульт]] обиект»). Абасала, I ашә. ҳера ҟалаанӡазтәи еицырдыруа римтәи ацәажәаҩ, ашәҟәыҩҩы, аполитик [[Марк Туллий Цицерон|Цицерон]] агәра ганы дыҟан ажәа алатинтә ҟаҵарба «relegere» («еиҭа аизгара, даҽазнык алацәажәара, даҽазнык азхәыцра, иҷыдоу ахархәаразы ааныжьра») аҟынтәи иааит ҳәа, уи аҵакы еиҭарсны «ахаҵкы акамыршәра», ма «акы ҷыдала азҿлымҳара аҭаны, ҳаҭыр ақәҵара» ауп иаанаго. Убри аҟынтә [[Марк Туллий Цицерон|Цицерон]] адин ҵакыс иамоуп ҳәа иазиԥхьаӡон еиҳа иҳараку амчрақәеи Анцәеи ҳаҭыр рықәҵара.<ref name="Osipov" /><ref name="sfn-8591ba">Элбакян, 2001, с. 488.</ref><ref name="sfn-8591ba" /><ref name="sfn-d35849">Жуковский, Копцева, Пивоваров, 2006, с. 8.</ref><ref name="sfn-e46944" /> Еицырдыруа мраҭашәаратәи ақьырсиантә шәҟәыҩҩы, ацәажәаҩ [[Лактанций|Лактанции]] (инықәырԥшны 250-325шш.) иԥхьаӡон ажәа «адин» алатинтә ҟаҵарба «religare» (аидҳәалара, аԥахра) аҟынтә иааит ҳәа, убри аҟынтә адин ауаҩи [[Бог|Анцәеи]] реидҳәала ауп ҳәа дахәаԥшуан.<ref name="Osipov" /><ref name="sfn-8591ba" /><ref name="sfn-d35849" /><ref name="sfn-e46944" /> Аԥшьа [[Аврелий Августин|Августин]]гьы адин аҵакы убасҵәҟьа еиликаауан, аха иара игәы излаанагоз ала ажәа «адин» аҟаҵарба «reeligere» аҟынтәи иаауеит, даҽакала иуҳәозар, «аиҭеидгылара», насгьы адин ахаҭа иаанагоит аидгылара, зны ибжьаӡыз ауаҩи Анцәеи реидгылара аиҭарҿыцра.<ref name="Osipov" >{{книга|ссылка=http://www.wco.ru/biblio/books/osip14/Main.htm|заглавие=Путь разума в поисках истины|автор=[[Осипов, Алексей Ильич|Осипов А. И.]]|издательство=Издание Сретенского монастыря|место=М.|год=2002|archive-date=2011-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110906062114/http://www.wco.ru/biblio/books/osip14/Main.htm}}</ref> Иахьатәи аҭҵааҩцәа лассы-лассы иақәшаҳаҭхоит ажәа «адин» аҟаҵарба «religare» аҟынтә иааит ҳәа иҟоу агәаанагара.<ref>{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/etymology/religion|title=Religion|author=|work=Online Etymology Dictionary|publisher=|archive-url=https://www.webcitation.org/67yHiciY4?url=http://dictionary.reference.com/etymology/religion|archive-date=2012-05-27|access-date=2011-11-24|url-status=live}}</ref><ref name="sfn-d35849" /><ref name="sfn-e46944" /> Егьырҭ акультурақәа рҿы, алатин бызшәала «religio» ҳәа изышьҭоу афеномен иақәшәо ​​ атерминқәа раԥхьатәи рҵакқәа еиԥшым. [[Асанскрит бызшәа|Санскриттәи]] абызшәала уи иақәшәо ​​атермин — «[[Дхарма|dharma]]» («дхар» аҟынтә — «ашьақәырӷәӷәара», «адгылара», «ахьчара») — ҵакыс иамоуп арҵара, аҟазшьа бзиа, аморалтә ҟазшьа, аҭакԥхықәра, [[справедливость|аиашара]], азакәан, аҿырԥштәы, адунеихәаԥшышьа уҳәа убас иҵегьы. Еиҳараӡак ари ажәа рхы иадырхәоит жәлар рыԥсҭазаашьа иадкыланы, уи ҳәаақәызҵо аԥҟарақәа роуп зыӡбахә ҳәоу. Илыԥшааху аилазаараҿы ацәырҵрақәа рганахьала ахархәара амоуп санскриттәи «[[Мокша (философия)|moksa]]», уи иаанаго есыҽнытәи аԥсҭазаара ааныжьны, аиреи аԥсреи реибаркыра аҟынтәи ахақәиҭтәра аҽазышәара ауп.<ref name="sfn-e46944" /> Аԥсылман дин аҿы ахархәара амоуп «din», уи раԥхьаӡа амчра ҳәа аанагон — ахьыԥшызаара, аҵасқәа, анаҩс ахархәара иалагеит ҳәаа змам Аллаҳ имчра аҿаԥхьа ахырхәара аҵакы аманы, Анцәа аҽизкра, адинтә мҩақәҵарақәа рынагӡара, агәрагара аиӷьтәра. Убри аҟнытә, «din», ҵакыс иаиоуа иалагеит: «[[иман|иман]]» (агәрахаҵара, аҟаҵарба «агәра агара»), «[[ислам|Аԥсылманра]]» (Анцәа аҽизкра, ахынраалара, адинтә мҩақәҵарақәа рынагӡара), «[[ихсан|ихсан]]» (аҽазҵәылхра, ламысла, гәыкала агәрагара аиӷьтәра).<ref name="sfn-e46944" /> Европатәи акультураҿы «адин» ҳәа изышьҭоу азы [[Акитаи бызшәа|акитаи бызшәаҿы]] ажәа «chiao» рхы иадырхәоит. Аиапон бызшәала, «сиуке» — «арҵара».<ref name="sfn-e46944" /> Ажәытә [[Ажәытә славиан бызшәа|славиан]] бызшәаҿы ажәақәа «ахаҵара», «агәрахаҵара» рхы иадырхәон, аурыс бызшәаҿы ажәа «адин» XVIII ашә. алагамҭа инаркны ауп ахархәара анаиу.<ref name="sfn-e46944" /> === Аҵакы аеволиуциа === {{Main|Адин аилкаара#Аҵакы аеволиуциа}} «Адин» аилкаара аконцепциа адунеи аҿы иҟоу адинқәа реиҳарак раасҭа иҿыцуп. Ари ажәа мраҭашәаратәи адинқәа изхымԥо русшәҟәқәа рҿы ахархәара амамызт — [[Еврейская библия|Ауриа р-Библиа]]ҿы, [[Новый Завет|Ауасиаҭ Ҿыц]] аҿы, [[Коран|Аҟәырҟан]] аҿы. Алаҭын ажәа «religio» ҵакыс иамоуп «адинхаҵара», уи ахархәара аиуит алаҭын бызшәала Абиблиа раԥхьатәи аиҭагаҿы. [[Вестфальский мир|Вестфалиатәи аҭынчра]] анышьақәыргылаха ашьҭахь (1648) {{lang-la|religio}} ахархәара аиуит адинхаҵара аанарԥшырц азы, абри аҵакы аманы аурыс бызшәа иаланагалеит XVIII ашәышықәсазы.<ref>Аринин, 2014, с. 6—19.</ref><ref>Harrison, 2015, с. 7. «Before the seventeenth century, the word "religion" and its cognates were used relatively infrequently. Equivalents of the term are virtually nonexistent in the canonical documents of the Western religions — the Hebrew Bible, the New Testament, and the Qur'an»</ref><ref name="sfn-5878f0">Аринин, 2014, с. 19.</ref><ref name="sfn-b0d8ae">Harrison, 2015, с. 7—8.</ref><ref name="sfn-5878f0" /><ref name="sfn-b0d8ae" /> == Афункциақәа == * «Аиҿкааратә». Адин ауааи асоциалтә гәыԥқәеи рхымҩаԥгашьа еиҿнакаауеит, насгьы ауаҩы ихақәиҭразы аҳәаақәа шьақәнаргылоит. * «Адунеихәаԥшышьатә». Адин адунеи асахьеи уа ауаҩы иааникыло аҭыԥи шьақәнаргылоит, ишьақәнарӷәӷәоит аԥыжәара змоу амазарақәа рсистема. * «Акомпенсациатә». Адин ауаҩы ицхраауеит асоциалтәи апсихологиатәи стрессқәа риааираҿы, насгьы агәҭынчра изаанагоит. * «Аимадаратә». Адин адинхаҵаратә еилазаареи, ма аиҿкаареи рыҩнуҵҟа агәра зго реимадара шьақәнаргылоит. * «Аинтеграциатә». Динхаҵарала еидкыло ауаажәларра рзы адин аинтеграциеи асоциалтә ҭышәынтәалареи рзы факторны иҟалар алшоит. Даҽа ганкахьалагьы, адин ауаа реиҟәыҭхараҿы иӷәӷәоу факторны иҟалар алшоит, уи шьақәзырӷәӷәо акәны иҟоуп адинқәа ирыхҟьаны аҳәынҭқаррақәа рыбжьара аибашьреи, аграждантә еибашьрақәеи. * «Акультуратә». Адин асоциалтә-культуратә ҭынха аиқәырхареи арҿиареи иацхраауеит, убри аамҭазы иара ахаҭа ауаатәыҩса икультура иахәҭакны иҟоуп.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://megabook.ru/article/%D0%A0%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D1%8F|title=Религия — Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия — статья|website=Энциклопедия Кирилла и Мефодия|access-date=2023-07-03|archive-date=2023-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230703091040/https://megabook.ru/article/%D0%A0%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D1%8F|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.husain-off.ru/bibl/bog11/b_33.html|title=Боголюбов Л.Н. Обществознание. 11 класс. Профильный уровень|access-date=2019-03-25|archive-date=2019-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324185631/http://www.husain-off.ru/bibl/bog11/b_33.html|url-status=live}}</ref> == Аилазаашьа == Адин аилазаашьаҿы абарҭ ахәҭақәа алыркаауеит:<ref>Религиоведение, 2014.</ref> * «адинтә хдырра», шьақәгылазар ауеит, иаабац (хаҭалатәи азнеишьа), аконцептуалтә ([[Бог|Анцәа]] изкну аҵара, аԥсҭазаашьа анормақәа, уҳәа уб. иҵ.); * «адинтә усура», акульттәи акульт нҭыҵтәи ҳәа еиҟәшоуп; * «адинтә зыҟазаашьақәа» (акульт, акульт нҭыҵтәи); * «адинтә еиҿкаарақәа». == Ахкқәа == [[Древнеегипетская религия|Ажәытәтәи Мысра]], [[История индуизма|Индиа]], [[Ажәытәӡатәи Еллынтәыла амифологиа|Бырзентәыла]], [[Древнеримская религия|Рим]], [[Мифология ацтеков|ацтекцәа]], [[Религия Майя|маиаа]], [[Германо-скандинавская мифология|ажәытәтәи агерманцәа]], [[Славянская религия|ажәытәтәи Урыстәыла]] рдинқәа рҿы анцәахәқәа рацәаны иҟан. ([[политеизм|политеизм]]). [[Монотеизм|Амонотеизм]] — [[зороастризм|зороастризм]], [[иудаизм|аиудеизм]], [[Ақьырсианра|ақьырсианра]], [[ислам|аԥсылманра]], [[сикхизм|асикхизм]] уҳәа егьырҭ адинқәа рзы иҷыдоу ҟазшьоуп. Хыхь зыӡбахә ҳәаз адинқәа рхаҵаҩцәа ргәаанагарала, урҭ рцәырҵра Анцәа аԥааимбарцәа рахь иҟаиҵаз анырра иалҵшәоуп.<ref>{{книга|заглавие=Маски авторитарности: очерки о гуру. Монотеизм: универсальная абстракция|автор=Крамер Д., Олстед Д.|издательство=«[[Прогресс-Традиция]]»|место=М.|год=2002|страниц=408|isbn=5-89826-031-5}}{{Cite web |url=http://polbu.ru/kramer_authoritarian/ch60_all.html |title=Архивированная копия |access-date=2009-01-21 |archive-date=2013-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131115091821/http://polbu.ru/kramer_authoritarian/ch60_all.html |url-status=unfit }}</ref> [[Пантеизм|Апантеизм]] — инақәыршәаны Адунеи (аԥсабара) Анцәеи еиԥшуп ҳәа иазнеиуеит. Апантеизм еиуеиԥшым ажәытәтәи адинтәи афилософиатәи школқәа ([[стоики|Астоикцәа]], уҳәа уб. иҵ.) рҿи абжьаратәи аамҭақәа рҵарақәа (шәахә. [[Спиноза|Аспиноза]], уҳәа уб. иҵ.) рҿи аларҵәара рыман. Апантеизм аелементқәа рацәаны иаҳԥылоит амырҭаҭратәи имырҭаҭратәыми ахаҵарақәа рҿы, иара убасгьы иахьатәи [[Религиозный синкретизм|асинкретизмтәи]] оккультизмтәи ҵарақәа рҿы: [[теософия|атеософиа]], [[Агни-йога|Агни-иога]], уҳәа уб. иҵ. Иҟоуп иара убас «Анцәа дызмам адинқәа» (Мраҭашәаратәи адинҭҵааратә школқәа жәпакы рҿы ари ахшыҩҵак иарҭо аҵакы ала) — абстракттә [[идеал|идеал]] агәра агара: [[конфуцианство|аконфуцианизм]], [[даосизм|адаоизм]], [[буддизм|абуддизм]], [[джайнизм|аджаинизм]]. Ас еиԥш иҟоу адинқәа адин ахкқәа аетикатә динқәа ҳәа ирышьҭоуп.<ref>{{cite web |url=http://www.humanities.edu.ru/db/msg/46684 |title=Религия как связь с Богом |author=[[Пивоваров, Даниил Валентинович|Пивоваров Д. В.]] |work=Философия религии. Курс лекций. Часть первая. Лекция 3 |access-date=2009-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429224936/http://www.humanities.edu.ru/db/msg/46684 |archive-date=2009-04-29 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Книга|автор=Энтони Гидденс|заглавие=Социология|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5354010934|ответственный=под ред. В. Д. Мазо; пер. с англ. А. В. Беркова, В. П. Мурата, И. В. Ольшевского, И. Д. Ульяновой, А. Д. Хлопина|год=2005|язык=ru|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Едиториал УРСС|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5354010934/page/n465 466], 622|страниц=632|isbn=5-354-01093-4 (рус.)|isbn2=0-7456-2311-5 (англ.)}}</ref> === Аклассификациа === {{Main|Адинхаҵаратә еиҿкаарақәа рсоциологиатә классификациақәа}} Иҟоуп хәнызқь инареиҳаны адинқәа. Адинҭҵааҩы [[Васильева, Елена Николаевна (религиовед)|Е.Н.Васильева]] иазгәалҭоит, адинқәа иҭбаау рыклассификациа аԥҵараҿы проблема хадас иҟоуп урҭ реиуеиԥшымра, ҷыдала, ҳара иаҳдыруа адинқәа убриаҟара еиԥшым, ихаз-хазуп, урҭ рзы шьаҭак аԥшаара залшом, даҽакала иуҳәозар, зегьы еицырзеиԥшу аҷыдарақәа рыԥшааруа уадаҩуп; Уи адагьы, адинқәа динамикала иҿио обектқәоуп, убри аҟынтә адинқәа рыклассификациаҿы, урҭ ҿиацыԥхьаӡа, хымԥада аԥсахрақәа алагалахоит; насгьы, зегьы раасҭа ихадоу, адин аилкаара — [[Религиоведение|адинҭҵаараҿы]] зегь реиҳа иуадаҩу усуп, уи азы аҵарауаа рыбжьара уажәгьы иаку гәаанагарак ыҟам.<ref name="Васильева" /><ref name="Кругосвет - Классификация религий">{{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/RELIGIYA.html|заглавие=Религия}} ''«В наше время существует более пяти тысяч религий. Для систематизации этого многообразия обычно выделяют типы религий по некоторым общим признакам. Бытуют различные типологические схемы»''.</ref><ref name="Васильева">{{Статья|автор=[[Васильева, Елена Николаевна (религиовед)|Васильева Е. Н.]]|заглавие=Проблемы классифицирования религий по конфессиональным различиям|ссылка=https://www.researchgate.net/publication/282075930_Problemy_klassificirovania_religij_po_konfessionalnym_razliciam|издание=European Journal of of Science and Theology|год=2014-01-01|том=10|страницы=38—43|archive-date=2018-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180812021640/https://www.researchgate.net/publication/282075930_Problemy_klassificirovania_religij_po_konfessionalnym_razliciam}}</ref><ref>Религиоведение, 2014, с. 220. «В прошлом существовало и поныне существует множество религий (как отмечалось ранее, их насчитывают около пяти тысяч и даже больше)»</ref> Адинқәа реихшараан еиуеиԥшым азнеишьақәа ыҟоуп, урҭ рҟынтәи зегьы еицеиԥшны ирыдыркылаз ыҟам:<ref name="Кругосвет - Классификация религий" /><ref name="sfn-b77c00">Религии народов мира, 2013.</ref><ref>Религиоведение, 2014, с. 220. «Предложены разные типологические схемы и соответственно различают религии «языческие и откровенные», «естественные и богооткровенные», «натуралистические и супранатуралистические», «естественные и этические», «зависимости и свободы», «политеистические, генотеистические и монотеистические» и т. д.»</ref><ref>Аванесов, Проблема типологии религий. «В настоящее время в религиоведении всё ещё не существует общепринятой типологии (классификации) религий. Предлагаются многочисленный варианты систематизации религиозных форм; каждый из таких вариантов опирается на тот или иной критерий, представленный как наиболее предпочтительный и продуктивный. … Итак, существующие варианты типологии религий страдают серьёзными недостатками и зачастую не отражают реального положения дел в области религиозной жизни»</ref> * «Анормативтә знеишьа» ааԥшуеит адинқәа «аҵабырги», «амци» ҳәа реихшараан. Ари зегь реиҳа ижәытәӡоу классификациоуп, аха аобективра аныԥшуа иҟам.<ref name="sfn-b77c00" /> * «Аеволиуциатә знеишьа» адинқәа рыҿиаратә етапқәа рыла еиҟәнашоит, ауаҩы изҳара иаҿырԥшзар ауеит. Абасала, [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Г. Гегель]] адинқәа еихшоит Адоуҳа ашьақәгылраҿы инарыгӡоз ароль ала: ** «Аԥсабаратә динқәа» (илаҟәу аҿиаратә ҩаӡараҿы иҟоуп): аџьнышра, Китаи, Индиа рдинқәа (абуддизмгьы уахь иналаҵаны), Мысра, Персиа, Сириа ажәытәтәи рдинқәа. ** «Адоуҳа-хаҭалатәи адинқәа» (ибжьаратәу аҩаӡараҿы иҟоуп): Аиудаизм, ажәытә бырзентәи, ажәытә римтәи рдинқәа. ** «Абсолиут- хаҭалатәи адин» (иреиҳау аҩаӡараҿы иҟоуп): ақьырсианра.<ref name="sfn-b77c00" /><ref>Аванесов, Проблема типологии религий.</ref> Абри еиԥш иҟоу аклассификациа ҳадигалоит аиашадинхаҵаратә динҭҵааҩы [[А. Мень|А. Мен]], уи дазааиуеит абас еиԥш иҟоу алкаа, адинқәа зегьы ақьырсиан ԥхьатәи аҭоурых ауп, уи аҽазыҟаҵара ауп.<ref name="sfn-b77c00" /> * «Агеографиатә знеишьа» адинқәа рыбжьара иҟоу аҭоурыхтәи агенетикатәи еимадарақәа хшыҩзышьҭра рнаҭоит. Ахәҭакахьала иалыркаауеит, «мраҭашәаратәи» ([[Ақьырсианра|ақьырсианра]], аԥсылманра, [[иудаизм|аиудаизм]]) насгьы «мрагыларатәи» ([[буддизм|абуддизм]], [[джайнизм|аџьаинизм]], [[сикхизм|асикхизм]], [[даосизм|атаоизм]], [[конфуцианство|аконфуцианизм]], [[синтоизм|асинтоизм]]). Иара убасгьы иалукаар ҟалоит Африкеи, Америкеи, Океаниеи, егьырҭ арегионқәеи рдинқәа.<ref name="sfn-b77c00" /> * «Аморфологиатә знеишьа», уи аҩнуҵҟа адинқәа еихшоуп аҵаки, аформеи, акульт аҟазшьеи, [[Нравственность|амораль]] ахь ирымоу азнеишьеи, уҳәа убас рыла. Изымҵаныҳәо аобиект инақәыршәаны адин шоит «амонотеизм» (анцәазаҵәра), «политеизм» (анцәарацәара) «генотеизм» (анцәақәа р[[иерархия|иерархиа]], иреиҳаӡоу Анцәа) «атеисттә динқәа» (иаҳҳәап, заатәи абуддизм, [[саентология|асиентологиа]]), «супратеизм» ([[Шанкара|Шанкара]] [[Монизм|амонисттә]] индуизм, еллинисттә [[космизм|космизм]]). Ари азнеишьа ашьаҭаркҩы [[Тайлор, Эдуард Бернетт|Е. Таилор]] иоуп.<ref name="Кругосвет" /><ref name="sfn-b77c00" /> * «Агенетикатә знеишьа» адинқәа рхылҵшьҭра хшыҩзышьҭра азнауеит, урҭ еиҩшоит «иԥсабаратәу (ажәлартә)», «иаарту адинқәа (ахатәы динқәа)» ҳәа. Актәиқәа аԥааимбарцәа ирыбзоураны акәымкәа, ауаажәларраҿы ицәырҵуеит, урҭ рахь иаҵанакуеит аҭоурыхԥхьатәи ахылҵшьҭратәи динқәа, еиуеиԥшым амилаҭтә динқәа, [[синтоизм|асинтоизм]], ма [[индуизм|аиндуизм]] реиԥш иҟоу. «Иаату адинқәа» ашьаҭаркҩы ихаҭара иадҳәалоуп, насгьы иԥсабаратәым аатра ма ахаҿы ааира афакт иазкуп; урҭ рахь иаҵанакуеит [[зороастризм|азороастризм]], абуддизм, ақьырсианра, аԥсылманра.<ref name="Кругосвет" /><ref name="sfn-b77c00" /> * «Аҭоурыхтә знеишьа» адин ауаажәларреи аетникеи рыҿиара аҩаӡара иаднаҳәалоит. Иҟоуп «ахылҵшьҭратә» динқәа (заатәиқәа, урҭ рахь иаҵанакуеит [[анимизм|анимизм]], [[тотемизм|атотемизм]], [[Религиозный фетишизм|афетишизм]], [[магия|анашана]]), «амилаҭтә» ([[индуизм|аиндуизм]], [[иудаизм|аиудаизм]], [[синтоизм|асинтоизм]], [[конфуцианство|аконфуцианизм]], уҳәа уб. иҵ.), «адунеитә» (амилаҭԥхьатәи, ақьырсианреи аԥсынманреи уҳәа уахь иналаҵаны). Хазы акатегориахь иаҵанакуеит «[[Синкретизм религиозный|асинкретисттә]]» динқәа, урҭ еиуеиԥшым акультурақәа ирыҵанакуа еиуеиԥшым адинтә елементқәа реилалара иабзоураны ишьақәгылеит (иаҳҳәап, афро-қьырсиантә уахәамақәа). Иазгәаҭатәуп еиуеиԥшым аамҭақәа рзы динк аҵанакуазар шауа амилаҭтә, адунеитәи, мамзаргьы ахылҵшьҭратә.<ref name="Кругосвет" /><ref name="sfn-b77c00" /><ref>Религиоведение, 2014, с. 220. «С учётом историко-стадиальных этапов развития этносов выделяют родоплеменные и народностно-национальные религии. От этих типов отличают мировые религии»</ref><ref>Аванесов, Проблема типологии религий. «Представляясь наиболее простой, очевидной и удобной, данная классификация страдает существенными недостатками. «Количественная» (внешняя, поверхностная) мерка не может ничего сообщить о «качестве» религии, о её сущности и главных принципах. В этом случае оказываются принадлежащими к одному классу такие принципиально различающиеся по содержанию религии, как христианство и буддизм; с другой стороны, такие однотипные религии, как иудаизм и ислам, оказываются помещёнными в разные группы. Кроме того, существуют такие религии, которые не могут быть названы ни национальными, ни мировыми в точном смысле слова (например, конфуцианство, сложившееся как национальная религия Китая, но затем получившее распространение также в Японии и Корее)»</ref> * «Аишьҭагылашьатә знеишьа» — «иԥсхьоу адинқәа» (ажәытәан иҟаз) «зыԥсы ҭоу адинқәа» (уажәы иҟоу) ҳәа аихшарала ишьақәгылоуп. Иахьатәи адинқәа рҟны, хазы категорианы иалыркаауеит «[[новые религиозные движения|иҿыцу адинтә еиҿкаарақәа]]».<ref name="Кругосвет о живой религии">{{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/RELIGIYA.html|заглавие=Религия}} ''«Религии подразделяются на „мёртвые“ и „живые“ (современные). К первым относятся исчезнувшие религии, например, верования древних индейцев, египтян, которые оставили после себя множество легенд, мифов и памятников древней культуры»''.</ref><ref name="sfn-b77c00" /> * «Асоциалтә знеишьа» — адин адунеии ауаҩи рахь иамоу азнеишьа аанарԥшуеит. Иалыркаауеит «адунеи здызкыло» «адунеи мап ацәызкуа», «адунеи шьақәзырӷәӷәо». Иҟоуп иара убас «аиқәырхаратә динқәа», уаҟа ӷәӷәала иҿианы иҟоуп [[Сотериология|аиқәырхаратәи ахҿыхратәи знеишьақәа]], уи инақәыршәаны ауаҩы данԥслак ашьҭахь иеиқәырхара алыршахоит, аха уи ҭагылазаашьақәак ирхьыԥшуп. Насгьы, [[спасение|аиқәырхара]]тә динқәа, аиқәырхаратә лҵшәа аҟазшьеи ахырхарҭеи шьаҭас иҟаҵаны, х-гәыԥкны еихшоуп:<ref name="sfn-b77c00" /> ** «[[Аскеза|Аскетизм]] адинқәа» аиқәырхара егьи адунеи аҿы (анырцә)ирбоит, урҭ ргәаанагарала, ауаҩы адгьыл аҿы имам, иоур злымшо ахьиоуа ҭыԥуп. Аскетизм мҩа, даҽакала иуҳәозар, адунеитә мазарақәеи агәахәарақәеи мап рыцәкра, адгьылтә ԥсҭазаараҿы амчреи азакәанқәеи риааира роуп. Ари акатегориахьы иаҵанакуеит ақьырсианра.<ref name="sfn-b77c00" /> ** «[[эскапизм|Аескапизм]] адинқәа» (анг. быз. аҟынтә. «escape» — абналара, ахеиқәырхара, ахақәиҭхара) ахеиқәырхара алыршахоит ахақәиҭра аҭагылазаашьаҿы ҳәа иазнеиуеит, аматериалтә дунеи бзиарак аанагар алшом ҳәа агәра ганы, убри аҟнытә ари адунеи аҿы ахақәиҭра ада узышьҭалаша акагьы ыҟам (ари аҭагылазаашьа лассы-лассы иашьҭоуп [[Нирвана|агәыраҳаҭра]], зегь азеиԥшзаара, [[Атараксия|атараксиа]] ҳәа). Ари акатегориахь иаҵанакуеит абуддизм.<ref name="sfn-b77c00" /> ** «[[Гетерономия (философия)|Агетерономиа]] адинқәа» (ажәытә бырзен бызшәа аҟынтә ἕτερος — «егьырҭ», νόμος — «азакәан») ишьақәдырӷәӷәоит Анцәа адунеи аҿы иҟоу амч зегьы имоуп ҳәа, убри аҟнытә, ахеиқәырхаразы, ауаҩы Анцәа ишьақәиргылаз азакәанқәеи аԥҟарақәеи дрықәныҟәар ихәҭоуп. Арҭ адинқәа рахь иаҵанакуеит аиудизм, насгьы аԥсылманра.<ref name="sfn-b77c00" /> * «Афеноменологиатә знеишьа» адинқәа ауаҩы иԥсҭазаараҿы иузеиҟәымҭхо феноменны иԥхьаӡоуп. Еиҳа еицырдыруа ҳәа иԥхьаӡоуп Голландиатәи аҵарауаҩ [[Ван дер Леув, Герард|Г. Ван дер Леу]] иҟаиҵаз афеноменологиатә классификациа, уи анаҩстәи адинқәа рыхкқәа аликааит: «азаҵәреи доуҳала аизҳареи» рдинқәа (Ажәытәтәи Китаи XVIII ашә. иҟаз адеизми), «ақәԥара» адинқәа (зороастризм), «аҭынчра» адинқәа (иарбан динзаалакгьы рҿы иахԥылоит амистицизм аформа аманы) «агәҭынчымзаара», мамзаргьы «атеизм» (уигьы иҷыдоу формақәа амоуп, аха адинқәа зегьы рҿы иаҳԥылоит), «амчреи аформеи» рдин (Ажәытәтәи Бырзентәыла); «ҵыхәаԥҵәара змами аскетизми» рдинқәа (Индиа адинқәа); «[[Шуньята|аҭацәреи]] арыцҳашьареи» рдин (абуддизм); «агәазыҳәареи азыӡырҩреи» рдин (аиудаизм); «аҳаракыреи аԥхашьареи» рдин (аԥсылманра); «абзиабара» адин (ақьырсианра).<ref name="sfn-b77c00" /> * «Аетнолингвистикатә знеишьа» еиқәиршәеит [[Религиоведение|адиныҭҵаара]]ҿы [[Сравнительный метод|аиҿырԥшратә метод]] ашьаҭаркҩы [[Мюллер, Фридрих Макс|Макс Миуллер]] уи агәра ганы дыҟан «абызшәеи, адинхаҵареи, амилаҭи» рыбжьара аимадара ыҟоуп ҳәа, уахь иԥхьаӡон «аритә (индоевропатәи) адинқәа» аславианцәа, анемеццәа, акельтцәа, аџьамцәа, абырзенцәа, аримлианцәа рдинқәа Индиаа рдинқәа нарылаҵаны, Абиблиа амчра шьаҭас измоу Мрагылара Ааигәа адинқәа (аиудаизм, ақьырсианра, аԥсылманра) «семиттәи ([[Авраамические религии|абраамтәи]]) адинқәа» ҳәа ирышьҭоуп.<ref name="sfn-b77c00" /> * «Астатистикатә знеишьа» шьаҭас иамоуп [[Эмпирические данные|аемпирикатә дыррақәа]], иаҳҳәап: ахаҵаҩцәа рхыԥхьаӡара, урҭ ауааԥсыра зегьы рҟынтәи заҟа процент ыҟоу, рықәреи ахаҵатә аԥҳәыстә еилазаареи, ргеографиатә еихшара. Уи еиҳарак рхы иадырхәоит, адинқәа рышьҭанеицәа рхыԥхьаӡарала реихшараан. Ари азнеишьа уадаҩраны иамоуп адинхаҵаратә критериа ахьаԥҵатәу.<ref name="sfn-b77c00" /> * «Аҳәынҭқарратә-закәантә знеишьа» иалнакаауеит аҳәынҭқарра «зыдгыло», аҳәынҭқарра «зыдгылам» , иара убасгьы аҳәынҭқарра «неитралла» изызнеиуа адинқәа. Иҟоуп [[государственная религия|аҳәынҭқарратә статус змоу адинқәа]], насгьы аҳәынҭқарратә документқәа рыла зыстатус шьақәырӷәӷәам адинқәа.<ref name="sfn-b77c00" /> * «Аиҿкааратә знеишьа» шьаҭас иамоуп аиҿкааратә ҩаӡара инақәыршәаны адинқәа реихшара «ӷәӷәала ацентрализациа зызу», «иԥсыҽны ацентрализациа зызу», «адецентрализациа зызу» ҳәа. Адинтә еиҿкаарақәа рыҩаӡара инақәыршәаны еихшоуп «ауахәамақәа», «асектақәа», «акультқәа» ҳәа. Иҟоуп адинтә еиҿкаарақәа рышьақәгылара апроцесс аан ах-етапк ирхысыз: «ахаризматикатә культ» инаркны «асекта» ахь, анаҩс «ауахәама» ахь. {{Main|Адинхаҵаратә еиҿкаарақәа рсоциологиатә классификациақәа}} ** «[[Церковь (институт)|Ауахәама]]» зегь реиҳа ихаҭәаахьоу динтә еиҿкаара хкыуп, социалтә институтуп, авторитартә аиерархиатә напхгара амоуп, занааҭла иазыҟазҵо адиннапхгаҩцәа ыҟоуп, адинытә мораль анормақәа рсистема еилыкка ишьақәгылоуп, иамоуп узхымԥо аԥҟарақәа, амазарақәа, асанкциақәа. Иалкаау динтә ҭагылазаашьак аҿы ииз ауахәама даднаҳәалоит. Лассы-лассы ауахәама аҳәынҭқарратә мчра иадҳәалоуп ([[государственная религия|аҳәынҭқарратә уахәама]]).<ref name="sfn-b77c00" /> ** «[[Секта|Асекта]]» ҳәа изышьҭоу ауахәама иацәхьаҵыз динтә еиҿкаароуп. Уи ианыԥшуеит ахатәы динхаҵара, адунеи егьырҭ адинқәеи рҟәыҭхара, насгьы урҭ ргәрагара ада ииашоу акы ыҟам ҳәа азнеира. Асекта ахь аҵанакра адинхаҵара аиҭакра иалҵшәоуп.<ref name="sfn-b77c00" /> ** «[[Харизматический культ|Акульт (ахаризматикатә культ)]]» — ахаризматә ҟазшьа змоу ауаҩы икәша аҽеидкылара абзоурала ицәырҵыз динтә еиҿкаароуп. Акульт иамаӡам иҿиахьоу адинтә доктрина, уи шьаҭас иамоуп акульт анапхгаҩы анцәа иҟазшьа имоуп ҳәа агәрагара, насгьы иалкаау алахәылацәа рыҟазаара.<ref name="sfn-b77c00" /> * «Аирархиатә знеишьа» Урыстәылатәи адинҭҵааҩы [[Пучков, Павел Иванович|П.И.Пучков]] адинқәа реихшараан ихы иаирхәеит. Аиерархиа аҩадатәи аҩаӡараҿы иҟоуп П. И. Пучков «адинқәа (ажәа аҵакы ҭшәала)» мамзаргьы «адин ҷыдақәа» ҳәа зыхьӡиҵо ауаажәларрақәа (иаҳҳәап, ақьырсианра, аԥсылманра, аиндуизм, уҳәа убас иҵегьы). Аҩбатәи аҩаӡараҿы иҟоуп «ахырхарҭақәа» — , акыр шықәса раахыс ишьақәгылахьоу, еиуеиԥшым адинқәа рыҟәша дуқәа (иаҳҳәап, [[протестантизм|апротестантизм]], [[православие|аиашадинхаҵара]], [[католицизм|акатолицизм]], [[шиизм|ашиизм]]). Ахԥатәи аҩаӡара «амҩасра», урҭ егьырҭ аиҿкаарақәа раасҭа еиҳа аҩныҵҟала еизааигәоуп (иаҳҳәап, [[баптизм|абаптизм]], [[алавизм|алавизм]]). Аҵыхәтәантәи, аԥшьбатәи аҩаӡара «[[Деноминация (религия)|аденоминациа]]» еиднакылоит адогмақәеи акультқәеи рыла иузеиҩымдыраауа, лассы-лассы еицырзеиԥшу анапхгара змоу адинтә еилазаарақәа (иаҳҳәап, [[Южная баптистская конвенция|Аахыҵтәи абаптисттә конвенциа]], [[Католическая церковь|Римтәи-акатоликтә уахәама]], [[Русская православная церковь|Урыстәылатәи аиашахаҵаратә уахәама]]).<ref name="sfn-b77c00" /> * «Адогматикатә (адинҵаратә) знеишьа» адинқәа еицырзеиԥшу адинҵаратә принципқәа рыла еихшоуп. Ас еиԥш аклассификациа ахкқәа рацәоуп: ** Иреиҳау Аԥсы (Анцәа) ауаҩы дшизыҟоу. Иаҳҳәап, [[буддизм|абуддизм]] аҿы Анцәа дыҟоуп, аха ауаҩы дизааигәахом, дахьирхәӡом, мамзаргьы аџьшьара ииҭом. Ақьырсианраҿы Анцәа дыҟоуп, ауаҩы диацәажәар илшоит, насгьы илшоит дахьирхәлар, ма аџьшьара ииҭалар. [[баптизм|Абаптизм]] аҿы Анцәеи ауаҩы рыԥсы акы ауп. [[ислам|Аԥсылманра]]ҿы Анцәа еснагь ауаҩы изааигәара дыҟоуп, еснагь напхгара изиуеит, есминуҭ ихымҩаԥгашьа ахәшьара аиҭоит.<ref name="sfn-b77c00" /> ** Адинҵараҿы идинтәыми адоуҳатәии ҳәа аиҟәыҭхара алышара. [[Хантингтон, Сэмюэл Филлипс|Семиуел Хантингтон]] ашәҟәы «[[Столкновение цивилизаций|Ацивилизациақәа реиҿагылара]]» аҟны ишазгәеиҭаз ала, акатолицизми апротестантизми рҿы Анцәеи акесари, ауахәаматәи иуахәаматәыми, адоуҳатәи аматериалтәи еиҟәыҭхоуп; аиндуизм аҿгьы идинтәыми адоуҳатәи амчрақәа еиҟәыҭхоуп, аха идинтәым амч акомпетенциа ԥкуп адин ахьчарала. Аԥсылманра, аламаизм, аконфуцианизм, асинтоизм рҿы адоуҳатәи идинтәыми амчқәа еиҟәыҭхаӡом. Семиуел Хантингтон ишиҳәаз ала, «аԥсылманраҿы Анцәа акесар иоуп, Китаи Иапониеи — акесар д-Нцәоуп».<ref name="sfn-b77c00" /> ** Ҳазшаз Анцәа дыҟоуп, ма дыҟаӡам ҳәа агәаанагара ала. «Аметафизикатә динқәа» рҿы (урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[Ақьырсианра|ақьырсианра]], [[иудаизм|аиудаизм]], [[ислам|аԥсылманра]], [[сикхизм|асикхизм]], уҳәа убас иҵ.) ирҳәоит Ҳазшаз-Анцәа ҳдунеи шишаз, ауаҩгьы уахь дналаҵаны. «Аемпирикатә динқәа» рҿы ([[буддизм|абуддизм]], [[даосизм|адаоизм]], [[джайнизм|аџьаинизм]], [[синтоизм|асинтоизм]], [[конфуцианство|аконфуцианизм]], уҳәа убас иҵ.) Ҳазшаз-Анцәа иҟазаара мап ацәыркуеит, мамзаргьы уи ихадоу ароль наигӡом ҳәа иахәаԥшуеит.<ref name="sfn-b77c00" /> ** Ауаҩытәыҩса иԥсҭазаара аҵаки ахықәкиқәеи реилыркаарала, адунеии ауаҩи напхгара рызҭо амчқәа инарықәыршәаны адинхаҵарақәа традициала еиҩыршоит «амырҭаҭратә», «атеисттә» ҳәа. *** «[[Теизм|Атеисттә]]» (абырзен быз. аҟынтә Θεός — «[[Бог|Анцәа]]») адинқәа «агәаартратә динқәа» ҳәа ицәырҵит, урҭ шьаҭас ирымоуп ԥсы зхоу акы — Анцәа адунеи аҿы амчра зегьы ахьимоу.<ref name="sfn-b77c00" /> *** «[[Язычество|Амырҭаҭратә]]» динхаҵарақәа цәырҵит шәышықәсалатәи ауаатәыҩса рҭоурых («иԥсабаратәу адинхаҵарақәа») апроцесс аан, адунеи аҿы иреиҳаӡоу принципны ирыԥхьаӡоит адунеитә иашара апринцип, уи инақәыршәаны ауаҩы иоуа аџьшьарақәеи дзықәшәо ахьырхәрақәеи анс акә, арс акә иқәнаганы дақәшәоит. Ари аҩыза аиашара анагӡара алыршахоит, акы, аиашара адунеизегьтәи азакәан иабзоураны. Иҩбахазгьы, иерархиала, ма еилататаны ишьақәгылоу Анцәақәа ргәазыҳәарала, иреиҳаӡоу Анцәа далархәны, ма иара ида, «[[Дуализм (религия)|дуалистикала]]» (анцәа бзиақәеи анцәа цәгьақәеи), «[[Монизм|амонистикала]]» (нцәахаҵаратә лагамҭак ала), мамзаргьы «[[Плюрализм (философия)|аплиуралистла]]» (аус еицызуа афакторқәа жәпакы). Амырҭаҭраҿы еиҳарак иаҳәоит анцәақәа рацәаҩны рымчра («[[политеизм|аполитеизм]]») атәы, аха дазхарҵар алшоит нцәа заҵәыкгьы («[[монотеизм|амонотеизм]]»), аҵыхәтәантәи аан амчра зегьы иара имам, егьырҭ адунеитә мчқәа рыла иԥкуп.<ref name="sfn-b77c00" /> == Ацәырҵра == {{Main|Акогнитивтә динҭҵаарақәа}} [[Файл:The Evolution of Religion.jpg|thumb|700 px|Адинхаҵара аеволиуциа]] Ирацәоуп адинқәа рыцәырҵра иазку атеориақәа, уахь иаҵанакуеит:<ref>[http://www.nntu.nnov.ru/RUS/fakyl/VECH/metod/hist_relig/chapter01.htm Возникновение религии. Древнейшие формы религиозных верований] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20131006124816/http://www.nntu.nnov.ru/RUS/fakyl/VECH/metod/hist_relig/chapter01.htm |date=2013-10-06 }} // ''Чайковский А. Е., Капочкина Н. А., Кудрявцев М. С.'' История религий. Учебное пособие. — Нижний Новгород: [[Нижегородский государственный технический университет]], ''2001''.</ref><ref>[https://books.google.com.ua/books?hl=ru&lr=&id=Tk_aXfs3NM8C&oi=fnd&pg=PA5&dq=происхождение+религии&ots=ydejjSmOII&sig=xCbySS-Oqj_-AGe_7VSN2LqdeVk&redir_esc=y#v=onepage&q=концепции%20о%20происхождении%20религии&f=false История религий] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220316042255/https://books.google.com.ua/books?hl=ru&lr=&id=Tk_aXfs3NM8C&oi=fnd&pg=PA5&dq=%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%B8&ots=ydejjSmOII&sig=xCbySS-Oqj_-AGe_7VSN2LqdeVk&redir_esc=y#v=onepage&q=концепции%20о%20происхождении%20религии&f=false |date=2022-03-16 }}, [[Крывелёв, Иосиф Аронович]]</ref><ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskoe-izuchenie-religii-v-duhovno-akademicheskoy-traditsii-v-dorevolyutsionnoy-rossii/viewer Историческое изучение религии в духовно-академической традиции в дореволюционной России] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20191229105336/https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskoe-izuchenie-religii-v-duhovno-akademicheskoy-traditsii-v-dorevolyutsionnoy-rossii/viewer |date=2019-12-29 }}, [[Антонов, Константин Михайлович (философ)|Антонов, Константин Михайлович]]</ref> * «Адинхаҵаратә ([[Ақьырсианра|ақьырсиантә]])»: ауаҩы Анцәа дишеит, [[грехопадение|агәнаҳа]] ҟаиҵаанӡа дышиашоу диацәажәон. Агәнаҳа ашьҭахь, [[Бог в христианстве|Анцәеи]] ауаҩи реимадара ԥҵәан, аха Анцәа ихы ааирԥшуан [[Откровение|агәаартрақәа]] рҿы, амаалықьцәеи, [[пророк|аԥааимбарцәеи]], Ацәа ицәырҵреи рыла. Ауаҩы, иара убас, имоуп алшара иимбо Анцәа изхьаԥшра ([[молитва|аматнеирақәа]] рҿы) ма, абжьаҟазацәа рыла дышиашоу ихы имадара. [[Политеизм|Аполитеизм]] раԥхьатәи [[монотеизм|амонотеизм]] маҷ-маҷ ацәхьаҵра иалҵшәоуп ҳәа иԥхьаӡоуп. * «Абжьаратә», гагкахьала, ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырратә дыррақәеи ауаажәларратә цәаныррақәеи ҵаргәас ирымоуп, даҽа ганкахьалагьы, адунеии ауаҩи Анцәа ишишаз иазку [[авраамические религии|авраамтәи адинқәа]] рпостулат хада иаҵанакуа, уи ашьҭахь (еиҳарак агәнаҳа аныҟала иахҟьаны) ауаҩы зынӡа ихашҭит иара иацәажәара, уимоу иара дшыҟоугьы. Уи ҿыц Анцәа иахь амҩа иԥшаар акәхеит, убри аҟынтә динс иҟоу зегьы Анцәа иахь узырхынҳәра амҩа аԥшаара ауп. Ари ахәаԥшышьа [[прамонотеизм|апрамонотеизм]] аконцепциа иақәшәон, уи инақәыршәаны адин ауаатәыҩсатә еилазаараҿы еснагь иҟан, уи адагьы, раԥхьаӡа амонотеизм аформа аман, анаҩс ажәларқәа жәпакы рҿы уи ыӡит, атотемизми, амырҭаҭра, егьырҭ имонотеизмтәым адинқәа рахь ииасит. Апрамонотеизм аконцепциа шьақәиргылеит Шотландиатәи аҵарауаҩ, ашәҟәыҩҩы Е. Ланг, анаҩс уи 12-томк рыла ишьақәгылоу акатоликатә ԥшьаҩы, антрополог, алингвист [[Шмидт, Вильгельм (этнограф)|У. Шмидт]] иҩымҭа «Анцәа изку аидеиа ахыҵхырҭа» аҿы иацҵан. Аха ԥыҭрак ашьҭахь акритика азун. [[Крывелёв, Иосиф Аронович|И. А. Крывелев]] излеиҳәо ала, Вильгельм Шмидт иусумҭаҿы агхақәа ыҟоуп. Шмидт данԥсы ашьҭахь, иҵаҩцәа, [[Журнал Антропос|ажурнал «Anthropos»]] акәша рҽеидыркылоит, иусумҭа аревизиа азура рҽазыршәеит, аха мап ацәыркит , апрамонотеизм акәымкәа, [[пратеизм|апратеизм]] динхаҵара хадас иҟоу ҳәа иԥхьаӡаны.<ref>''[[Шмидт, Вильгельм (этнограф)|W. Schmidt.]]'' Der Ursprung der Gottesidee. V.1-12. 1912—1955</ref><ref>Jensen, Adolf E., ''Myth and Cult among Primitive Peoples''.</ref><ref>''[[Элиаде, Мирча|Eliade Mircea]]'', «The Quest for the 'Origins' of Religion». — P. 162; ''[[Элиаде, Мирча|Eliade Mircea]]'', Patterns in Comparative Religion. — P. 54—58</ref><ref>Jacques Waardenburg, ''Reflections on the Study of Religion'' [https://books.google.ru/books?id=51BCQyxdclMC&lpg=PA221&ots=LTGsfqp42D&dq=urmonotheismus%20rejected&hl=ru&pg=PA221#v=onepage&q=urmonotheismus&f=false p. 221] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20171005051038/https://books.google.ru/books?id=51BCQyxdclMC&lpg=PA221&ots=LTGsfqp42D&dq=urmonotheismus%20rejected&hl=ru&pg=PA221#v=onepage&q=urmonotheismus&f=false |date=2017-10-05 }}.</ref><ref>''[[Крывелёв, Иосиф Аронович|Крывелёв И. А.]]'' Прамонотеизм // [[Большая советская энциклопедия]].</ref> * «[[Эволюция|Аеволиуциатә]]»: иԥсабаратәым џьара акы агәрагара цәырҵуеит ахшыҩ аҿиара иҷыдоу аҩаӡараҿы, иаҳбо аԥсабаратә феноменқәа рационалла ахҳәаа аҟаҵара ахьалымшо азы. Аҭоурыхԥхьатәи ауаҩы ацәырҵрақәа зегьы аҵаҵӷәы змоу цәырҵран иԥхьаӡон, аԥсабаратә мчқәа рцәырҵра адоуҳа агәаҳәара иарҿиоз акакәны дахәаԥшуан, уи ауаҩы иаҵкыс еиҳа иӷәӷәоу хшыҩлатәи принципуп. Ауаҩы ицәаныррақәеи иусқәеи еиҳа иҳараку амчра иадырҳәалон, насгьы урҭ амчқәа реизыҟазаашьақәа рмодель ауаатәыҩсатә еилазаара иақәшәо аиҿкаара иаҿырԥшын. Абри ахәаԥшышьала, адин еиҳа имариоу аформақәа рҟынтәи еиҳа иуадаҩу аформақәа рахь инеит: раԥхьа иҟан апреанизм, анаҩс [[анимизм|анимизм]], [[тотемизм|атотемизм]], [[политеизм|аполитеизм]], аҵыхәтәан [[монотеизм|амонотеизм]] (шәахә. [[Антропология религии|адин антропологиа]]). Уи адагьы, адинтә хдырра аҿиара ауаажәларраҿы аморалтә принципқәа арӷәӷәеит, уи алагьы аҭышәынтәалара еизнарҳаит, уи, анаҩс, аиндаҭларатә ԥыжәара анаҭон, насгьы ауаажәларрақәа рыбжьара аԥсабаратә алхрала ирӷәӷәахеит. Hervey C. Peoples егьырҭ иколлегацәеи рҳәамҭала, ауаатәыҩсатә еилазаарақәа рҿы еиуеиԥшым адинтә хәаԥшышьақәа рылаҵәара иаанарԥшуеит аеволиуциатә ҟазшьа шрымоу. Аха заатәи адунеихәаԥшышьақәа рҷыдарақәеи, урҭ рыҿиара аишьҭаргылашьеи аҭҵаарадырра иаздыруам.<ref>Dhavamony Mariasusai. Phenomenology of religión. [[Папский Григорианский университет|Editrice Pontificia Università Gregoriana]], 1973. — P. 60—64 — ISBN 88-7652-474-6</ref><ref name="HG" /><ref name="HG">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4958132/ Hunter-Gatherers and the Origins of Religion] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190808214159/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4958132/ |date=2019-08-08 }}, Human Nature. 2016; 27: 261—282, Hervey C. Pavel Duda, Frank W. Marlowe</ref> : Адинтә гәрахаҵарақәа зегьы рыруадаҩра агәаанагара раԥхьаӡа акәны иалазгалаз [[Эдуард Тайлор|Е. Таилор]] иоуп, уи адин раԥхьатәи аформа [[анимизм|анимизм]] ауп ҳәа агипотеза шьақәиргылеит. Анаҩс, Таилор ихәыцрақәа ирыцҵахеит [[Фрэзер, Джеймс Джордж|Џь. Фреизер]] ([[магия|анашана]] адин раԥхьатәи иахыҵхырҭаны), Р. Маретти, Л. И. [[Штернберг, Лев Яковлевич|Штернберги]] ([[аниматизм|аниматизм]] аамҭа, аԥсабара зегьы аԥсы аҭалара), [[Леви-Брюль, Люсьен|Л. Леви-Бруль]] (аҭоурыхԥхьатәи алогикаԥхьатәи [[мистицизм|амистицизм]]) русумҭақәа рҿы. Иахьатәи аамҭазы анашанеи, адини, аҭҵаарадырреи револиуциатә еишьҭагылара атеориа мап ацәыркуеит. Даҽа ганкахьалагьы, иахьатәи аҭҵаарақәа иаадырԥшуеит адинқәеи агәрагарақәеи рыҿиара аеволиуциатә ҟазшьа шамоу: [[анимизм|анимизм]] инаркны [[монотеизм|амонотеизм]] ахь. Убри аамҭазы, еиҟәыҭханы иҟоу [[пантеон|апантеонқәа]] рцәырҵра, насгьы [[Спас Вседержитель|Зегьы зымчу Анцәа заҵәык]] иоуп ҳәа аконцепциа ауаажәларра рсоциалтә еволиуциа иақәшәон: ашәарыцаҩ-еизгаҩцәа реиҟарара инаркны (75-100 нызқь шықәса ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа) ақыҭанхамҩатә цивилизациақәа рсоциалтә стратификациа аҟынӡа (7-10 нызқь шықәса ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа).<ref name="Britannica ">[http://britannica.com/biography/James-George-Frazer Sir James George Frazer] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190430051507/http://britannica.com/biography/James-George-Frazer |date=2019-04-30 }} // [[Энциклопедия Британника|Encyclopædia Britannica Online]]. Encyclopædia Britannica Inc., 2015.{{oq|en|the evolutionary sequence of magical, religious, and scientific thought is no longer accepted}}</ref><ref name="HG" /><ref name="HG" /> Иара убас, [[марксизм|Марксизм]] ашьаҭаркҩцәагьы иаԥырҵеит аконцепциа, уи инақәыршәаны адин иашьаҭоуп ауаҩы ииашаҵәҟьоу имчыдара, есыҽнытәи иԥсҭазаараҿы иаҳԥыло, раԥхьаӡа аԥсабаратә, нас асоциалтә феноменқәа рҿаԥхьа ихала иусқәа рырманшәалара шилымшо ала иааԥшуа. Аларҵәара амоуп еицырдыруа ахшыҩҵара «[[опиум народа|адин ажәлар ропиум ауп]]».<ref>''«Религия — это вздох угнетённой твари, сердце бессердечного мира, подобно тому как она — дух бездушных порядков. Религия есть опиум народа»'' — ''[[Маркс, Карл|Маркс К.]], [[Энгельс, Фридрих|Энгельс Ф.]]'' Сочинения, т. 1, с. 415.</ref><ref>Семёнов, 2002.</ref> Иахьа [[палеолит|апалеолит]] аамҭа иазкны иҳаму адыррақәа рыла, ари апериод анҵәамҭазы, ажәытәуаа адин, мамзаргьы адоуҳатә еизыҟазаашьақәа ҳәа ҳзышьҭоу дырҿиеит. Ус шакәу ҳдырбоит усҟантәи аамҭазы ирымаз ауаҩы анышә иамадара иадҳәалоу ақьабзи аҳаԥқәа рҿы ахаҳәқәа рҟны иҭырхыз асахьақәеи. Иҟалап ауаа агәра ргозҭгьы аԥсабараҿы Анцәақәа, ма анцәахәқәа нхоит ҳәа, мамзаргьы еиуеиԥшым амаҭәарқәеи аҭыԥқәеи, иаҳҳәап, ахрақәа, ма абнақәа, рхаҭақәа рыԥсы ҭоуп ҳәа. Адинтә гәрахаҵарақәеи аҵасқәеи — ҳхаҿы иааҳгар ҳалшоит — асоциалтә еиҿкаара шьақәдыргылеит, ауаажәларрақәа еидкыло, урҭ русура алҵшәа еиӷьыртәит.<ref name="McClellan">{{Книга| автор=McClellan| ссылка=https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC&printsec=frontcover| заглавие=Science and Technology in World History: An Introduction| место=Baltimore, Maryland| издательство=[[Johns Hopkins University Press]]| год=2006| isbn=0801883601| archive-date=2020-02-06| archive-url=https://web.archive.org/web/20200206025809/https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC&printsec=frontcover#PPA11}} [https://books.google.ru/books?id=aJgp94zNwNQC&lpg=PP1&hl=ru&pg=PA11#v=onepage&q&f=false Page 11] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180313092234/https://books.google.ru/books?id=aJgp94zNwNQC&lpg=PP1&hl=ru&pg=PA11#v=onepage&q&f=false |date=2018-03-13 }}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=3tS2MULo5rYC&pg=PA162&dq=Uniquely+Human+cognitive-linguistic+base&ei=nNUeR9fmBo74pwKwtKnMDg&sig=3UsvgAnE5B-vzb55I6W6OqqhJy4|заглавие=Uniquely Human|автор=Phillip Lieberman|isbn=0674921836|год=1991|archive-date=2015-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403045303/https://books.google.com/books?id=3tS2MULo5rYC&pg=PA162&dq=Uniquely+Human+cognitive-linguistic+base&ei=nNUeR9fmBo74pwKwtKnMDg&sig=3UsvgAnE5B-vzb55I6W6OqqhJy4}}</ref><ref name="Kusimba 2003 285">{{Книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=xCa5zfefWVUC&printsec=frontcover&vq=Middle+Paleolithic&rview=1&source=gbs_summary_r |заглавие=African Foragers: Environment, Technology, Interactions |автор=Kusimba, Sibel |год=2003 |издательство=Rowman Altamira |isbn=075910154X |pages=285 |archive-date=2015-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403055936/https://books.google.com/books?id=xCa5zfefWVUC&printsec=frontcover&vq=Middle+Paleolithic&rview=1&source=gbs_summary_r#PPA133,M1 }}</ref><ref name="ScienceDaily">[https://web.archive.org/web/20061209060050/http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061130081347.htm World’s Oldest Ritual Discovered — Worshipped The Python 70,000 Years Ago] // ScienceDaily, 30.11.2006</ref> Аҵарауаа шьоукы зынӡаск мап ацәыркуеит адинхаҵара ҟалаанӡатәи аамҭа ыҟан ҳәа агәаанагара, ргәаанагара шьақәдырӷәӷәарц азы ирҳәоит «ҳаамҭазтәи аетнографиа иаздырӡом жәларыкгьы, аимшьҭракгьы адинтә традициа змам, адинхаҵара ҟалаанӡатәи ажәлар» ҳәа.<ref>Зубов, 2006.</ref> Аха аҵарауаа даҽа џьоукы ргәы иаанагоит, адин ауаҩы иҟазшьаҷыдоуп ҳәа ишьақәдырӷәӷәо акритика аҿаԥхьа имчыдоуп ҳәа. Урҭ ргәаанагарала, адинхаҵара ҟалаанӡатәи аамҭа акырӡа ицон, [[неандерталец|анеандерталец]] дшьақәгылаанӡа. Урҭ рҟынтә џьоукы ргәы иаанагоит адинытә гәаанагарақәеи аҵасқәеи рыҟазаара аазырԥшуа адыргақәа рацәаны, насгьы агәра угартә ицәырҵит хыхьтәи апалеолит аамҭазы мацара ҳәа (40-18 нызқь шықәса раԥхьа). Адинхаҵаратә ҵасқәа рцәырҵра аамҭа аилкаара ӷәӷәала иадҳәалоуп уаанӡа «ишьақәгылаз ауааи» ([[архантроп|архантропцәеи]] [[палеоантроп|апалеоантропцәеи]]) аҭоурыхԥхьатәи ауаа ҳаамҭазтәи иреиԥшқәаз (анеоантропцәа, [[Homo sapiens|Homo sapiens]]) реиԥшымзаареи реиҟәыҭхареи ралкаара апроблема, урҭ иреиуан хыхьтәи апалеолит иаҵанакуаз ауаа, [[кроманьонец|акроманионцәа]] ҳәа изышьҭаз.<ref name="Regnarmir" /><ref name="Regnarmir">Глава 1. Археологические памятники истории религии // ''[[Токарев, Сергей Александрович|Токарев С. А.]]'' Религия в истории народов мира. — М.: [[Политиздат]], 1964. — 559 с.</ref><ref>[http://www.verigi.ru/?book=210&chapter=4 Глава 1 / Проблема дорелигиозной эпохи] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140202132535/http://www.verigi.ru/?book=210&chapter=4 |date=2014-02-02 }} // ''[[Угринович, Дмитрий Модестович|Угринович Д. М.]]'' Искусство и религия. — М.: [[Политиздат]], [[1982|1982]].</ref> Франциатәи антрополог [[Буайе, Паскаль|Паскаль Буаие]] иазгәеиҭоит адинхаҵареи/мамзаргьы иԥсабаратәым амчқәа рыгәрагара Адгьыл аҿы иҟоу ажәларқәеи аимшьҭрақәеи зегьы рҿы ишыҟоу, аха аԥстәқәа рыбжьара уи ыҟам. Шықәсы рацәала имҩаԥигоз аҭҵаарақәа рыла, Буаиер алкаақәа ҟаиҵоит, адинқәеи, [[суеверия|амцхаҵарақәеи]], егьырҭ иԥсабаратәым амчқәа рыгәрагареи рыцәырҵра амзызқәа ауаҩытәыҩсатә хкык иаҳасабала ихәыцшьа афизиологиа ауп изыбзоуроу ҳәа.<ref>Буайе, 2016, с. 12.</ref> Иахьа адин ацәырҵра, аҿиара, аусура азакәанқәа [[религиоведение|адинҭҵаара]] иамаҭәаруп, урҭ XIX  ашә. [[История|аҭоурых]], [[Археология|археологиа]], [[Социальная философия|асоциалтә философиа]], [[Социология|асоциологиа]] уҳәа аҭҵаарадыррақәа жәпакы реилаҵәараҿы ихьыԥшым дырратә усхкны ашьақәгылара иалагеит. == Адинхаҵареи амифологиеи == Адини [[мифология|амифологиеи]] реизыҟазаашьа азҵаара еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла аус зуаз аҭҵааҩцәа еиԥшымкәа иахәаԥшуан. [[Мифологическая школа (этнография)|Амифологиатә школ]] макьана ишиашоу ари азҵаара шьҭнахуамызт, избанзар динны уи аамҭазы иԥхьаӡаз иуадаҩыз адинхаҵрақәа ракәын — ақьырсианра, аԥсылманра, аиудаизм, уҳәа убас иҵ., амифологиа ажәытә поезиа ҳәа иԥхьаӡан. Амифологиатә школ амифологиеи ажәлар рдинхаҵарақәеи еиҟәнаҭхомызт.<ref name="sfn-4204f9">Токарев, 1988.</ref> Аилкаара «амиф» раԥхьаӡа акәны ақьырсиантә ҵарадырраҿы ахархәара аиҭеит адин аҭоурыхҭҵааҩы, алибералтә динҭҵааҩ [[Штраус, Давид Фридрих|Д. Штраус]] («Иаса иԥсҭазаара», 1835), уи [[Исторический Иисус Христос|аҭоурыхтә Иаса]] ихаҿсахьа амифтә шьаҭақәа рҟынтәи ирыцқьарц иҽазишәеит. [[эволюционная школа|Аеволиуциатә школ]] аетнографцәа амифологиеи адинхаҵареи еизааигәартәит. [[Тайлор, Эдуард Бернетт|Е. Теилор]] агәра ганы дыҟан амифологиа шьаҭас иамоу [[анимизм|анимизмтә]] дунеихәаԥшышьа ауп ҳәа, уи адин аҵакы шьаҭас иамоуп ҳәа. Ари ахәаԥшышьа аеволиуцианистцәеи аетнографцәеи еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла еиҭаркит. [[Харузин, Николай Николаевич|Н. Н. Харузин]] амифологиа аҭоурыхԥхьатәи ауаҩы идунеихәаԥшышьа иахәҭакны иадиҳәалон, адинхаҵарақәа рдыррақәа рзы ихадароу хыҵхырҭаны иԥхьаӡон, избан акәзар амифологиатә материал акультқәа рҿы ахархәара амоуп. [[Бринтон, Даниел Гаррисон|Д. Бринтон]]гьы агәра ганы дыҟан амифологиа ахаҭа динтәуп ҳәа, аха, иара излаиҳәо ала, амифологиа аҟынтәи иаауа адин акәӡам, адин аҟынтәи амифологиа ауп иаауа, амиф иашақәа ракәзар, адинхаҵарақәа шьаҭас ирымоу анцәатәра иалҵшәоуп. К. Преусс иазгәеиҭеит амиф акульт аҿы ихымԥадатәиу хәҭакны ишыҟоу. [[Ранович, Абрам Борисович|А. Б. Ранович]] излеиҳәо ала, амифологиа еснагь адин аелементқәа ируакуп.<ref>''[[Ранович, Абрам Борисович|Ранович А. Б.]]'' Мифология // в кн.: Литературная энциклопедия. Т. 7. М., 1934.</ref><ref name="sfn-4204f9" /> XIX ашәышықәса анҵәамҭазы амифологиеи адини реиҟәыҭхара, мамзаргьы урҭ реиҿырԥшра рҽазыршәон. Хықәкыс иҟаз адин амифологиатә хәҭа амхреи, «игәызиану ма иччархәу» ажәабжьқәа рҟынтәи ахақәиҭтәра акәын. Абасала, Ф. Џьевонс иҩуан амиф адинхаҵара акәӡам, адин ахыҵхырҭа акәымкәа, амиф аҭоурыхԥхьатәи философиоуп, ҭҵаарадырроуп, насгьы хәҭакахь ала асахьаркыратә фантастикоуп ҳәа. Уи амифқәа алнахуеит, иара иақәымшәо мап ацәнакуеит. С. Реинак амифологиа ажәабжьқәа реизга мацара акәны дахәаԥшуан, адин акәзар, ацәаныррақәеи аусқәеи азҷыдаҟазшьоуп.<ref>Jevons F. В. An introduction to the history of religion. 2 ed. L., 1902. P. 264—266.</ref><ref>''Рейнак С.'' Орфей. Всеобщая история религий / пер. с франц. в. 1. М., 1919. С. 9—10.</ref><ref name="sfn-4204f9" /> [[прамонотеизм|Апротомонотеизм]] атеориа адгылаҩцәа ([[Лэнг, Эндрю|Е. Ланг]], [[Шмидт, Вильгельм (этнограф)|У. Шмидт]], урҭ рышьҭанеицәа) рҽазыршәон еиҳа еилыхха адини амифологиеи аҳәаа рыбжьаҵара. Адин амифологиатә мотивқәа змам, аморалтә дунеихәаԥшышьа заҵәык зныԥшуа ала иаадырԥшуан. Арҭ амотивқәа рҩыза ыҟамызт ажәытәтәи аҭоурыхԥхьатәи динхаҵараҿы ҳәа. Апрамонотеизм атеориа ашьаҭаркҩы Ленг адин аҿы ҩ-хырхарҭак ртәы дазааҭгылоит — адинтәи амифтәи. Актәи, абнауаа рыбжьарагьы, адоуҳақәа ргәыҟаҵаразы аҵасқәа амаӡам, аҩбатәи ҭәуп анашанеи амцҳәареи рыла. Венатәи ашкол ахада Шмидт ишьақәирӷәӷәон адинхаҵараҿы амифологиатә хәҭақәа ихьшәақәоу роуп ҳәа, урҭ ажәҩан аҿы иҟоу иҳараку, ицқьоу Анцәа ихаҿра моралла иԥхасҭартәуеит ҳәа.<ref>[[Лэнг, Эндрю|Lang A.]] Myth, ritual and religion. V. 1—2. L., 1887.</ref><ref>Lang A. The making of religion. 3 ed. L.-[a. o.], 1909.</ref><ref name="sfn-4204f9" /><ref name="sfn-4204f9" /> Авторцәа ԥыҭҩык амиф адини еиҟәырыҭхон актәи аҵакы арҭшәарала. [[Вундт, Вильгельм|В.Вундт]] агәра ганы дыҟан адин ахьыҟоу анцәахәқәа рахь агәрагара ахьыҟоу мацара ауп ҳәа, амифологиа акәзар адоуҳақәа, аџьнышқәа, ауааи аԥстәқәеи рыԥсы агәрагара амҽханакуеит, уи адин алагамҭа мацара ауп ҳәа. П. Еренреих излеиҳәо ала, амифологиа раԥхьаӡа адинхаҵаратә ҟазшьа амамызт, анаҩстәи аҿиаратә стадиақәа раан ауп уи адинхаҵара ианадҳәалаха.<ref>''[[Вундт, Вильгельм|Вундт В.]]'' Миф и религия. СПб., 1913.</ref><ref name="sfn-4204f9" /> Апротомонотеизм атеоретикцәа ирҿагылон [[марксист|амарксистцәа]], урҭ адин иҽеим цәырҵраны ирыԥхьаӡоит, амифологиа иҵоуроу культуратә мазарак аҳасабала иахәаԥшуеит, насгьы амифологиеи адини реилалара уи ԥхасҭанатәуеит. [[Тренчени-Вальдапфель, Имре|И. Тренчени-Валдапфель]] агәра ганы дыҟан адин уи ауаҩы имаӡоу амчқәа инапахьы иаагара иацхраауа реакционтә мчроуп ҳәа, амифологиа акәзар, иҵоуроу афырхацәеи анцәақәа рхаҿсахьа ссирқәеи ауаҩы иеиӷьтәразы иреиҳаӡоу ҩаӡарак аҳасабала ицәырҵуа прогрессивтә мчуп ҳәа. Иара игәаанагарала, аҭоурыхԥхьатәи ауаажәларраҿы амифологиа адинхаҵара иахәҭакын, аха ашьҭахь, аклассдатәи акласстәи ауаажәларра аҽеиҭакраан, амиф адинхаҵара иацәыхарахеит. Амифологиа афантазиа иапрогрессивтә хәҭаны иҟалеит, уа ауаҩы ихдырра адин иаҿагыланы ақәԥара иалагеит, уи ауаҩы адәныҟатәи адунеи дшахьыԥшу ала ацәанырра инаҭон. [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]] иазгәеиҭоит Тренчени-Валдапфель иҟаиҵаз алкаақәа еиҳарак шьаҭас ишрымоу иҿиахьоу ихьшәоу амифологиа, еиҳарак абырзентә мифологиа мацара.<ref>''[[Тренчени-Вальдапфель, Имре|Тренчени-Вальдапфель И.]]'' Мифология / пер. с венг. М., 1959.</ref><ref name="sfn-4204f9" /><ref name="sfn-4204f9" /> Иахьатәи аҭҵаарадырраҿы амифологиеи адинхаҵареи ӷәӷәала еимадоуп ҳәа иҟоу агәаанагара аԥыжәара амоуп, убри аан урҭ хьыԥшымкәа иаанхоит. Амифқәа рышьақәгылара адинтә ҟазшьа ҳәа акгьы алам, уи шьақәдырӷәӷәоит [[Австралийская мифология|Австралиатәи амифқәа]], Океаниа амифқәа, Африкеи Америкеи рыжәларқәа рмифқәа. Урҭ рҟынтә зегь реиҳа имариоу ауаҩы иааикәыршаны иҟоу аԥсабара аилазаашьа иазку азҵаарақәа рҭак ҟарҵоит. Аха амифқәа асоциалтә ԥсҭазаара ацәырҵрақәа, аҵасқәа, аҟазшьатә нормақәа (ақәреи хаҵара-ԥҳәысла ҳәа аихшара, аҭынхара, абшьҭрақәа реизыҟазаашьақәа уҳәа убас иҵегьы) ари аилыркаара асоциалтә практика арқьиоит, мифологиатә ҵаҵӷәуп, санкциоуп, иԥшьоуп. Иԥшьоу асоциалтә нормақәа хымԥадатәины иҟалоит. Амиф зегь реиҳа ихадоу асоциалтә-нормативтә функциа нанагӡоит. Асоциалтә практика ҵаҵӷәыс иамоуп, иԥшьахоит амифтә жәытәрахь ухьазырԥшуа ала, амифтә абшьҭрақәа, [[культурный герой|акультуратә фырхацәа]], иарбоу ақьабз, мамзаргьы асоциалтә норма анышьақәдыргыла аамҭазы. Амифқәеи адинтә қьабзқәеи еидҳәалахоит. Амиф адинытә церемониа ҳаилнаркаауеит, ашьаҭа анаҭоит. Амифи аҵасқәеи рыбжьара иҟоу аидҳәалара аҵарадырраҿы акыр аамҭа аимак-аиҿак цәырнагеит: раԥхьатәи иарбану, амиф акәу, аҵас акәу. Аҳәынҭқарратә уаажәларраҿы анцәахәқәа зегь раԥхьаӡа иргыланы асоциалтә мчра аадырԥшуа иалагоит.<ref name="sfn-4204f9" /> Амифологиа адинхаҵарақәа рҵаказы аматериал ҳнаҭоит, аха уи адин аҿы зегь реиҳа ихадоу елементуп. [[Робертсон-Смит, Уильям|У. Робертсон-Смит]] иҩуан ажәытәтәи адинқәа шьаҭас ирымаз ахаҵарақәеи адогмақәеи ракәым, ауаажәларра ахаҭарнакцәа хымԥада излахәу аҵасқәеи аритуалқәеи роуп ҳәа. Адинқәа жәпакы рҿы амифологиатә компонент ихадоу аҭыԥ ааннакылом, насгьы ихымԥадатәиим. Убас, змифологиа еиуеиԥышмкәа еиларсуа, ҩаӡара ҳаракыла иҿиаз ажәытә бырзенцәа рҿы амифқәа адин аҵакы шьақәдыргыломызт. Амифқәа рыгәрагара хымԥадатәины иҟамызт. Аҵара змаз амифқәа рҿы иҳәоу мап ацәыркыр рылшрон, аха анцәахәқәа — ақлалақь ахылаԥшцәа, ҳаҭыр рықәырҵон, насгьы адинтә қьабзқәа нарыгӡон. Динқәак рҿы амифологиатә ган улаԥш иҵашәо ароль нанагӡом, насгьы уи иҟоуп ҳәа узҳәом, иаҳҳәап, [[конфуцианство|аконфуцианизм]] аҿы. Амифологиеи адини еицырзеиԥшу афантазиа ахаҿытәра, убри аҟнытә, аҿиара раԥхьатәи астадиақәа рҿы, амифологиа адин аусхкы ахь иаҵанакуеит. Амифологиаҿы ицәырҵуа ахҭысқәа ииасхьоу аамҭа ([[мифическое время|амифологиатә епоха]]) иаҵанакуеит. Адин аҿы иҟоуп [[культовые мифы|акульттә мифқәа]] адин-нашанатә ҵасқәа ирыдҳәалоу, уаҟа ақьабз шьақәырӷәӷәоуп амифологиа иазҷыдароу азнеишьала: аҵас ашьақәгылара ажәытә мифологиатә аамҭахь иаҵанакуеит, амифтә персонажқәа ирыдҳәалоуп, насгьы амиф ахаҭа, аҵас еиԥш, иԥшьоу, имаӡоу акы акәны иҟалоит. Адин-нашанатә ритуалқәа ирылаҵаны, амифқәа адинтә гәрахаҵарақәа рҵакы ихадоу хәҭакны иҟоуп. Адунеи адинқәа рҿы аҿиара ихьшәоу аамҭазы, амифқәа динтә догманы иҟалоит. Аха жәларқәак рыбжьара (ажәытә бырзенцәа, уҳәа убас иҵ.) амифологиатә фантазиа аҿиара иабзоураны афилософиатә идеиақәа амифологиатә формала рцәыргара рылшеит. Аҭоурыхтә ҿиара заатәии ихьшәоуи астадиақәа рҿгьы амифологиа зны-зынла адин иахьыԥшымкәа ашьақәгылара алшон.<ref name="sfn-4204f9" /> == Адини адемографиеи == Адинҭҵааҩы [[Силантьев, Роман Анатольевич|Р. А. Силантиев]] иазгәеиҭоит, атрадициатә динқәа зегьы ахшара рацәа ишадгылоу, аҽԥыргара иаҿагылоуп, насгьы арыцқьареи аконтрацепциеи ирықәыӡбоит. Убри аҟынтә, адин агәра зго ауааԥсыра рыбжьара ахшараиура еиҳауп атеистцәа рыбжьара аасҭа: иаҳҳәап, Израиль ахшараиура еиҳа ирацәоуп ауриа-аортодоксцәа рыбжьара, уа ҭаацәарак аҿы хәҩык еиҵаны ахәыҷқәа ахьрымоу маҷуп. Аԥсылманцәа рзы ахшара рацәа ҷыдароуп. Адинхаҵара ахьеиқәхаз ақьырсиантә тәылақәа рҿы ахшараиура аԥсылманцәа рҿы аасҭа еиҵам: ҿырԥштәыс иаагозар, [[Республика Босния и Герцеговина|Босниеи Герцеговинеи]] рҿы, аиашадинхаҵаратә сербцәа рҟны ахшараиура еиҳауп [[Босняки|аԥсылман-бошниакцәа]] рҟны аасҭа. Украинеи Урыстәылатәии аиашахаҵаратә диннапхгаҩцәа рҭаацәарақәа рҿы хҩык-ԥшьҩык иреиҵаны ахәыҷқәа змоу ахьаҳԥылоу маҷуп, жәаҩык жәохәҩык ахәыҷқәа змоу аҭаацәарақәа епархиацыԥхьаӡа иуԥылоит. Убри аҟнытә, адемографиатә кризис шьаҭас иамоу ақьырсиантә мазарақәа рыӡра ауп, Европа аԥсылманра зиааиуа ақьырсианра ахаҭа акәӡам, адинхаҵара зцәыӡыз ақьырсианра ашьҭахьтәи аилазаара ауп.<ref>[[Силантьев, Роман Анатольевич|Силантьев Р. А.]] [http://www.demoscope.ru/weekly/2003/0109/analit06.php Отношение религии к демографии] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210209005717/http://www.demoscope.ru/weekly/2003/0109/analit06.php |date=2021-02-09 }}. // [[Демоскоп Weekly]]. № 109—110. 14 —27 апреля 2003</ref> Урыстәыла ахшараиура аиҵахара мзыз хадас иамоуп аиашахаҵаратә дин ацәыӡра ауп ҳәа далацәажәоит асоциологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, Адемографиатә ҭҵаарақәа ринститут адиректор, апортал Демографиа.ру аредактор хада [[Белобородов, Игорь Иванович|И.И.Белобородов]].<ref>Шевченко М. [http://www.nanya.ru/stati/2011/08/22/327622-demografiya-rossii/ Демография России] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180303050401/http://www.nanya.ru/stati/2011/08/22/327622-demografiya-rossii/ |date=2018-03-03 }} // Няня.ru, 22.08.2011</ref> Бжьаратәны иаҳгозар, адин змоу ауаа рыбжьара ахшараиура еиҳауп, атеистцәа рыбжьара аасҭа. Аха, арегионқәа зегьы рҿы еиԥшым: [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи]], [[Северная Европа|Аҩадатәи]], [[Южная Европа|Аладатәи Европа]] атәылақәа рҿы адинхаҵара афактор аҭаацәараҿы ахәыҷқәа рхыԥхьаӡараҿы анырра ду амазар, [[Восточная Европа|Мрагыларатәи Европа]] атәылақәа рҿы аҭҵаарақәа иаадырԥшит адинхаҵареи ахшараиуреи шеихьыԥшым.<ref>{{статья|заглавие=Газеты пишут о религиозности и рождаемости. Помогает ли РПЦ повысить рождаемость|ссылка=http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0557/gazeta025.php|издание=[[Демоскоп Weekly]]|тип=сайт|год=3—16 июня 2013|номер=557—558|archive-date=2017-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816033220/http://demoscope.ru/weekly/2013/0557/gazeta025.php}}</ref> Урыстәыла, [[Малева, Татьяна Михайловна|Т.М.Малеве]]и [[Синявская, Оксана Вячеславовна|О.В.Синиавскаие]]и апроект РиДМиЖ (GGS), аҳәаақәа ирҭагӡаны имҩаԥыргаз аҭҵаарақәа рыла, ахшараиура еиҳа ирацәоуп аԥсылманра ныҟәызго амилаҭқәа рыбжьара, егьырҭ адинқәа рҿы ахшараиура еиҳа еиҵоуп, адин ахаҵара змоуи ахаҵара змами ахшараиура аганахьала еиԥшымзаарак рымам.<ref>{{статья|автор=Забаев И.В., Мелкумян Е.Б., Орешина Д.А., Павлюткин И.В., Пруцкова Е.В.|заглавие=Влияние религиозной социализации и принадлежности к общине на рождаемость. Постановка проблемы|ссылка=http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0553/analit03.php|издание=[[Демоскоп Weekly]]|тип=сайт|год=1—19 мая 2013|номер=553—554|archive-date=2018-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180202041551/http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0553/analit03.php}}</ref> Аиашадинхаҵаратә [[ПСТГУ|Иԥшьоу Тихоновсктәи агуманитартә университет]] адинҭҵааратә факультет адини афилософиеи ркафедра арҵаҩы, асоциологиа амагистр Е. В. Пруцкова лажәақәа рыла, адинхаҵареи аиреи рыбжьара иҟоу аидҳәалара шьақәыргылахоит раԥхьатәи адинтә социализациа аҟазаареи аҟамзаареи инарықәыршәаны.<ref>Пруцкова Е. В. [http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0549/pdf/pruckova.pdf Рождаемость в Европе: значение религиозной социализации] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170506142130/http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0549/pdf/pruckova.pdf |date=2017-05-06 }} // [[Демоскоп Weekly]], 549, 1-4.</ref> Аха ауааԥсыреи аҿиареи ирызкыз Адунеизегьтәи аконференциаҿы (Каир, цәыббрамза 1994) ажәахәқәа ишаадырԥшуа ала, адинытә гәыԥқәа рҿы арыцқьареи аҭаацәара аԥҵаразы агәҭакқәеи рганахьала ирымоу азнеишьа еиԥшӡам.<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0175/arxiv01.php Демография и религия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180215204726/http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0175/arxiv01.php |date=2018-02-15 }} // [[Демоскоп Weekly]]. — № 175—176. 25 октября — 7 ноября 2004 год.</ref> == Адинхаҵареи ауаажәларреи == {{Main|Адинхаҵареи ауаажәларреи}} Астатиаҿы анаҩстәи азҵаарақәа рыӡбахә ҳәоуп: * [[Религия и общество#Религия и наука|Адини аҭҵаарадыреи]] (аҵарауаа рыбжьара адинхаҵареи, адини аҵарадырра аҩаӡареи уахь иналаҵаны) * [[Религия и общество#Религия и преступность|Адини ацәгьоурақәеи]] * [[Религия и общество#Религия и здоровье|Адини агәабзиареи]] * [[Религия и общество#Религия и социальное благополучие|Адини асоциалтә бзазареи]] * [[Религия и общество#Религия и политика|Адини аполитикеи]] == Адини ацәаҩашәеи == {{Main|Амораль#Аморали адинхаҵареи}} == Адини адунеи аҿы иҟоу агәрахаҵарақәеи == {{Main|Адинқәа рсиа}} [[Файл:Map of state religions.svg|thumb|400 px|Аофициалтә динқәа змоу аҳәынҭқаррақәа: {{legend|#0000FF|[[Ақьырсианра|Ақьырсианра]]}} {{legend|#158706|[[Ислам|Аԥсылманра]]}} {{legend|#EBCF16|[[Буддизм|Абуддизм]]}}]] <imagemap> Файл:ReligijneSymbole.svg|thumb|[[Адинтә символқәа]] rect 0 0 300 300 [[Христианство]] rect 300 0 600 300 [[Иудаизм]] rect 600 0 900 300 [[Индуизм]] rect 900 0 1200 300 [[Бахаи]] rect 0 300 300 600 [[Ислам]] rect 300 300 600 600 [[Фетишизм]] rect 600 300 900 600 [[Даосизм]] rect 900 300 1200 600 [[Синтоизм]] rect 0 600 300 900 [[Буддизм]] rect 300 600 600 900 [[Сикхизм]] rect 900 600 1200 900 [[Джайнизм]] rect 0 900 300 1200 [[Айявари]] default [[Файл:ReligijneSymbole.svg]] </imagemap> === Архаикатә хаҵарақәа, аритуалқәеи ақьабзқәеи === Аҵарадырра иалнакаауеит ихадароу агәрахаҵарақәа, урҭ рҟазшьаҷыдоуп [[Охотники и собиратели|ашәарыцаҩ-еизгаҩцәа]]: [[анимизм|анимизм]], [[Жизнь после смерти|аԥсра ашьҭахь аԥсҭазаара агәрагара]], [[шаманизм|ашаманизм]], [[культ предков|ахылҵшьҭра акульт]], [[Политеизм|иреиҳау анцәахәқәа ркульт]].<ref name="HG" /> ==== Анашана ==== {{Main|Анашана}} Анашана — ахәыцратә система ахцәажәаразы рхы иадырхәо еилкаароуп, ахҭысқәа анырра рыҭаразы, аматериа аҭагылазаашьаҿы ииашоу анырреи, ма иубарҭам анырреи рыҟаҵаразы ауаҩы маӡалатәи амчқәа рахь дзхьанарԥшуеит; иалкаау ахықәкы анагӡаразы [[сверхъестественное|иԥсабаратәым]] амчқәа ицхраауеит.<ref name="Britannica2">{{cite web|author=Karen Louise Jolly|url=http://www.britannica.com/print/topic/356655|title=Magic|work=[[Encyclopædia Britannica]]|publisher=Encyclopædia Britannica Inc|archive-url=https://www.webcitation.org/67yHqQVLR?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/356655/magic|archive-date=2012-05-27|access-date=2012-10-05|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ethnonet.ru/etnografiya/religioznye-verovanija-predpolagaemyj-genezis-i/|title=Религиозные верования. Предполагаемый генезис и история.|author=[[Марков, Геннадий Евгеньевич|Марков Г. Е.]]|work=Этножурнал|access-date=2012-10-05|url-status=live|archive-date=2012-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120526041529/http://www.ethnonet.ru/lib/0503-02.html}}</ref> ==== Атотемизм ==== {{Main|Атотемизм}} Атеисттә гәаанагара змоу аҵарауаа аӡәырҩы атотемизм ажәытәӡатәи ауаатәыҩса рдинқәа иреиуоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Атотемизм ашьҭақәа ҳԥылоит адинқәа зегьы рҿы, уимоу аҵасқәеи, аҳәамҭақәеи, амифқәеи рҿгьы. Атотемизм — ауаҩи иааҳакәыршаны иҟоу адунеии еимадоуп ҳәа иазнеиуеит, ихыҭҳәаау аиуаратә еидҳәалара ҳԥылоит ауаҩи аԥсабаратә обиекти-[[тотем|атотеми]] рыбжьара: аԥстәы, аҵиаа, зыԥсы ҭам амаҭәар, аԥсабаратә цәырҵра.<ref>{{cite web|url=http://www.ecsocman.edu.ru/text/19279617/|title=Тотемизм|publisher=Федеральный образовательный портал — экономика, социология, менеджмент|url-status=dead}}</ref> ==== Анимизм ==== {{Main|Анимизм}} Уи аҵакы хадас иамоуп аԥсы, [[дух (мифология)|адоуҳақәа]] шыҟоу агәрагара, насгьы аԥсабара зегьы аԥсы ҭоуп ҳәа агәрагара. Англыз етнограф, акультураҭҵааҩы [[Тайлор, Эдвард Бернетт|Едвард Таилор]] агәра ганы дыҟан анимизм иарбанзаалак адин иаҟазшьоуп, насгьы уи ашьаҭа шьақәнаргылоит ҳәа. ==== Афетишизм ==== {{Main|Адинтә фетишизм}} Еиуеиԥшым иԥсабаратәым амчқәа змоу амаҭәарқәа рыгәрагара. ==== Аниматизм ==== {{Main|Аниматизм}} Аԥсабара, ма уи ахәҭақәеи ацәырҵрақәеи аԥсы рхоуп ҳәа агәра агара. ==== Ашаманизм ==== {{Main|Ашаманизм}} Аԥсы идунеи анырра аҭара. [[шаман|Ашаман]] имҩаԥиго аимадара. === Антикатәи адунеи адинтә синкретизм === ==== [[Древнеегипетская религия|Ажәытәтәи Мысра адинхаҵара]] ==== [[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысраа]] рдин шьақәгылеит аҭоурыхԥхьатәи-ахылҵшьҭратә цуҭаҿы, 3000 шықәса ирылагӡаны Мрагыларатәи атеологиатә системақәа рахь аҿиаратә мҩа ду ианысит: афетишизми атотемизми рҟынтәи [[политеизм|аполитеизмтәи]] амонотеисттәи хәыцрақәа рҟынӡа. Ажәытәтәи Мысратәи адинхаҵара иаҵанакуан [[теогония|атеогониеи]] [[космогония|акосмогониеи]], акультқәеи амифқәеи, нырцәтәи аԥсҭазаара иазку агәаанагарақәа, [[клир|адиннапхгаҩцәа]] ([[Жречество Древнего Египта|аныхаԥаара]]) реиҿкаара, ауаажәларраҿы урҭ рҭыԥқәа, [[фараон|афараон]] [[обожествление|нцәахәыс иҟаҵара]] уҳәа уб. иҵ. Ажәытәтәи Мысратәи адин традициала [[Политеизм|аполитеист]] ҳәа иԥхьаӡоуп, аха Ажәытәтәи Мысраҿы иҟан [[Генотеизм|агенотеисттә]] ҟазшьа змаз акультқәа, аамҭа кьаҿк азы иҟан [[атонизм|атонизм]]гьы (XIV ашә. ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа), уи [[Монолатрия|амонолатриа]] аҟазшьақәа роуп. Ари афакт зны-зынла ахшыҩҵакқәа еиланарҩашьоит; џьоукы ажәытәтәи Мысратәи адинхаҵараҿы иҵәаху амонотеизмтә ҟазшьа иазку атеориақәа аԥырҵоит, Мысреи Израильи рдинқәа рыбжьара аимадара шьақәдыргылоит.<ref>{{Книга|автор=Jan Assmann|заглавие=The Search for God in Ancient Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ACkeJSSIvQYC&printsec=frontcover&dq=The+Search+for+God+in+Ancient+Egypt&q=&hl=ru|издательство=Cornell University Press|год=2001|страницы=11|страниц=292|isbn=9780801487293|archive-date=2019-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119230951/https://books.google.ru/books?id=ACkeJSSIvQYC&printsec=frontcover&dq=The+Search+for+God+in+Ancient+Egypt&q=&hl=ru#v=onepage&q=The%20Search%20for%20God%20in%20Ancient%20Egypt&f=false}}</ref><ref>{{Книга|автор=Rosalie David|заглавие=Handbook to Life in Ancient Egypt|ссылка=https://archive.org/details/handbooktolifein00aros|издательство=Facts on File Inc.|год=1998|страницы=[https://archive.org/details/handbooktolifein00aros/page/125 125]}}</ref><ref>{{Книга|автор=Wilkinson, Richard H.|заглавие=The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt|ссылка=https://archive.org/details/completegodsgodd00wilk|издательство=Thames & Hudson|год=2003|страницы=[https://archive.org/details/completegodsgodd00wilk/page/n236 236]—240}}</ref> ==== Ажәытә Бырзентәылеи аурымцәеи рдинхаҵарақәа ==== {{Main|Ажәытәӡатәи абырзенцәа рмифологиа|Ажәытә аурымцәа рдин}} [[Древняя Греция|Ажәытә бырзенцәа]] ирыман хыԥхьаӡара рацәала ауаа иреиԥшыз анцәақәа рпантеон ду (Зевс, Аполлон, Афродита, уҳәа уб. иҵ.), абжанцәақәа (афырхацәа), апантеон аҩнуҵҟа аиерархиа ӷәӷәа ыҟан. Ажәытә бырзенцәа рынцәахәқәеи рыбжанцәақәеи ауаа рхы шымҩаԥырго еиԥш рхы мҩаԥыргоит, урҭ рхымҩаԥгашьақәа инарықәыршәаны еиуеиԥшым ахҭысқәа ҟалоит. Ажәытә бырзенцәа ирыман ауаатәыҩсатә нцәахәқәа ([[Зевс|Зевс]], [[Аполлон (мифология)|Аполлон]], [[Афродита|Афродита]], уҳәа убас иҵегьы) р[[Пантеон (боги)|пантеон]] ду, аха ӷәӷәала иалкааны, [[полубог|анцәабжақәа]] (афырхацәа), насгьы уи апантеон аҩнуҵҟа иҟан иӷәӷәоу [[иерархия|аиерархиа]]. Ажәытә бырзенцәа рынцәахәқәеи рынцәабжақәеи ауаа рхы шымҩаԥырго еиԥш рхы мҩаԥыргоит, насгьы урҭ русқәа инарықәыршәаны хҭысқәак ҟалоит. Ауаҩԥшра змоу Анцәақәа рҟазшьа иаанарԥшуеит, аӡәы урҭ ргәы ақәшәара шилшо аматериалтә мчы ала — аҳамҭақәа (ауаҩытәыҩса ԥсаҭатәс иҟаҵареи егьырҭ аԥсаҭатәқәеи уахь иналаҵаны), агәрагарала (даҽакала иуҳәозар, анцәа иахь рхы нарханы [[молитва|иҳәара]], уахь иалоуп ахырҽхәара, ма ажьара) мамзаргьы иҷыдоу аусқәа рынаӡарала. === Авраамтә динқәа === {{Main|Авраамтә динқәа}} [[Тора|Хәы-шәҟәык]] рҟны зыӡбахә ҳәоу ахыркҩы [[Авраам|Авраам]] ақьырсианреи, аԥсылманреи, аиудаизми рҿы иааԥшуа атрадициа ашьаҭаркҩыс дыԥхьаӡоуп. ==== Аиудеиатә дин ==== Агәаанагара злаҟоу ала «[[Иудаизм|аиудеиа]]» ашьақәгылара иаҿын XIX ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа инаркны, [[Ханаан|Ханаана]] адгьылҵакыреи [[Мсыр|Мысра]] аҩадатәи ахәҭаҿи (уажәы Мысра, [[Шьамтәыла|Сириа]], [[Ливан|Ливан]], [[Израиль|Израиль]], [[Иорданиа|Иорданиа]] ртәылақәа). Аиудаизм [[монотеизм|амонотеизм]] рыланаҳәеит, уи еиҳагьы инарҵауланы иднарҵон Анцәа ауаҩы иара диеиԥшны дишеит ҳәа. Ари адинтә еилазаара ауаҩытәыҩса иԥсҭазаара аганқәа зегьы аҵанакуеит. Аиудаизм зныкала иагьдинтәиуп иагьмилаҭтәиуп, насгьы ауаҩы есыҽнытәи иԥсҭазаара зегьы еиҿызкаауа аԥҟарақәа рықәныҟәара хымԥадатәиуп ҳәа шьақәзырӷәӷәо хыдҵоуп ([[Галаха|Галаха]]). Аиудаизм адунеитә динхаҵаразы иаҭаху ҟазшьақәак амаӡам: [[вера|ахаҵаҩцәа]] реиҳараҩык иании инаркны ари адин ахь иаҵанакуеит, аха изҭаху аиудаизм идикылар ауеит, уи азы дахысыроуп аиудаизм ахь аиасра апроцесс ([[гиюр|гиюр]]). ==== Ақьырсианра ==== «[[Ақьырсианра|Ақьырсианра]]» цәырҵит I ашә. ҳашықәсԥхьаӡара азы [[Палестина (историческая область)|Палестина]], уи аамҭазы [[Римская империя|Аурымцәа римпериа]] анапаҵаҟа иҟан, раԥхьаӡа ауриаа рыбжьара, Ажәытәӡатәи аиудаизм амессиантә еиҿкаарақәа рконтекст аҿы. Раԥхьатәи жәашықәсақәа ирылагӡаны егьырҭ ахәҭақәа рҿи, насгьы егьырҭ амилаҭқәа рыбжьареи еиҳа инарҭбааны аларҵәара аиуит. Ақьырсианразы «иҟаӡам [[эллин|абырзенцәагьы]] аиудеиаагьы»<ref>Гал. 3:28.</ref>, уи иаанагоит [[Христианин|дқьырсианхар]] илшоит дарбанзаалак, милаҭ еилых ҟамҵакәа. Убри аҟнытә, милаҭтә динхаҵараны иҟоу аиудаизм еиԥш акәымкәа, ақьырсианра [[мировая религия|адунеизегьтәи динхаҵараны]] иҟалеит. Ақьырсианраҿы зегь реиҳа ихадоу аҿыцрақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡатәуп агәаанагареи ахыҭҳәааи ракәымкәа иҟаҵәҟьоу агәрагара, Анцәа иуаҩхара, насгьы Иара [[Искупительная жертва#В Новом Завете|иԥсреи]] [[Воскресение Иисуса Христа|иԥсҭалареи]] агәрахаҵара. Анцәа иуаҩхара мҩаԥысуеит [[Иаса Қьырса|Иаса Қьырса]] ихаҿала, [[Ветхозаветные пророчества о Христе|Ажәытә уасиаҭ ҿаҳәатәы]] (пророчество) анагӡара арҵабыргуа. Ақьырсианраҿы иҟоуп аиудаизм иазҷыдаҟазшьоу зԥхьанҵақәак («[[Десять заповедей|Жәа-уасиаҭк]]», «[[Заповеди любви|Абзиабаратә уасиаҭ]]», «[[Золотое правило нравственности|Ацәаҩашәа ахьтәы ԥҟара]]»). Аха ақьиара [[Благодать|азылԥхара]] абзоурала, ақьырсианра егьырҭ, еиҳа имаҷны аҵакы змоу адинтә ԥкрақәа рацәаны иамнахаит («зныҟәгара уадаҩыз аидара»). «Азакәан», «азылԥхара», «Анцәа ицәшәара», «абзиабара» рдиалектика ақьырсианра аҭоурых зегьы аҿы актуалра аманы иаанхоит, еиуеиԥшым аформақәа аанахәалар алшоит («[[Слово о законе и благодати|Азакәани азылԥхареи ирызку ажәа]]», «[[Либеральное христианство|Алибералтә қьырсианра]]», «[[Афундаментализм|Афундаментализм]]»). ==== Аԥсылманра ==== «[[Ислам|Аԥсылманра]]» VII ашә. ҳашықәсԥхьаӡаразы ицәырҵит, уи аамҭазы [[язычество|амарҭаҭра]] аҳра ахьауаз [[Аравийский полуостров|Аравиитәи адгьылбжьаха]] бжаҿы. Адинҭҵааҩцәа рацәаҩны (иаҳҳәап, [[Люксенберг, Кристоф|Лиуксенберг, Кристоф]]) изларыԥхьаӡо ала [[Мухаммед|Муҳаммад]] аиудизми ақьырсианреи рҟынтәи иамаиԥсахыз рацәоуп. VII ашә. ҳашықәсԥхьаӡаразы ақьырсианра аларҵәара ахьамаз адгьылҵакырақәа рымҽхак ҭбаан, [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи амшын]] аҩадатәи аԥшаҳәагьы уахь иналаҵаны; Аравиитәи адгьылбжьаха бжаҿы уи ашьҭанеицәа рацәаҩӡамызт. Ақьырсиантә ҳәынҭқарра заҵәык [[Иемен|Емен]], Муҳаммад даниз аамҭазы ефиоптәи [[монофизитство|амонофизитцәа]] рнапхгара аҵаҟа иҟан, анаҩс аԥсылманра анышьақәгылоз аамҭазы [[зороастризм|зороастриантәи]] аџьамцәа рнапхгара аҵаҟа иҟалеит. Аха Аравиитәи аимшьҭрақәеи акланқәеи шәышықәсала ауриацәеи ақьырсианцәеи ирыванхон, насгьы амонотеизм иазку аидеиақәа ибзианы ирдыруан. Убас, Муҳаммад иԥҳәыс Хадиџьа лаб иашьа иԥа [[Варака ибн Навфаль|Варака]] дқьырсианын. Амонотеистцәа мамзаргьы амонотеисттә ҟазшьа змоу ауаа «Ҳанифцәа» ҳәа ирышьҭан. Урҭ [[Авраам|Авраам]] идин иқәныҟәоит ҳәа иԥхьаӡон. Аԥсылманра уаанӡатәи амонотеисттә динқәа зегьы рышьаҭаркҩцәа ԥааимбарцәаны иазханаҵоит. === Индиатәи адинқәа === {{Main|Индиатәи адинқәа}} [[Индийский субконтинент|Индиатәи аконтинент]] хәҭаҿы ицәырҵыз адинқәа. Индиатәи адинқәа рахь иаҵанакуеит [[индуизм|аиндуизм]], [[джайнизм|аџьаинизм]], [[буддизм|абуддизм]], [[сикхизм|асикхизм]] уҳәа убас егьырҭгьы. Индиатәи адинқәа рконцепциа хада [[дхарма|адхарма]] агәрагара ауп, зегьы зымҽхазкуа аҟазаара азакәан. Индиатәи адинқәа зегьы ([[сикхизм|асикхизм]] аламҵакәа) ихадоу концепцианы ирыдыркылоит аиҭаирақәа р[[Карма|каматә]] еишьҭагыла. === Адунеи адинқәа === {{Main|Адунеи адин}} Адунеи адинқәа рахь ирыԥхьаӡоит [[буддизм|абуддизм]], [[Ақьырсианра|ақьырсианра]], [[ислам|аԥсылманра]] (аишьҭагылашьа ианцәырҵыз инақәыршәаны иҟаҵоуп). Адунеи адинқәа рахь иԥхьаӡахарц азы, адин адунеи зегь аҿы ашьҭанеицәа рацәаны иамазар ауп, убри аамҭазы иарбанзаалак [[Национальность|амилаҭтә]], мамзаргьы аҳәынҭқарратә еилазаара иадҳәаламзар ауп. Уи адагьы, адин адунеитә динхаҵарақәа раҳасабала ианахәаԥшуа, уи аҭоурых аҿы иҟанаҵо анырреи, аларҵәара амҽхак зеиԥшроуи хшыҩзышьҭра азухоит. === Ашьҭанеицәа рхыԥхьаӡара [[конфессия|динхаҵарала]] аихшара === {{Main|Адин дуқәа рыгәразго рхыԥхьаӡара}} {{Main|Ақьырсианцәа рхыԥхьаӡара}} Ақьырсиантә даҟьа «Laborers Together» адыррақәа инарықәыршәаны, [[2011 год|2011 шықәсазы]], динла адунеи ауааԥсыра еихшоуп абас:<ref name="sgm">{{cite web|url=http://www.sent2all.com/Status%20Of%20Global%20Mission%202011.pdf|title=Status of Global Mission 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/67yHtEzQq?url=http://www.sent2all.com/Status%20Of%20Global%20Mission%202011.pdf|archive-date=2012-05-27|url-status=dead|access-date=2011-11-24}}</ref> [[Файл:Prevailing world religions map rus.png|thumb|450x450px|Ахсаала иаанарԥшуеит адунеи аҿы иреиҳау адинхаҵарақәеи урҭ рконфессиа хадақәеи ахьрылаҵәоу]] * [[христиане|Ақьырсианцәа]] — 2.31 миллиард («33%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә); * [[мусульмане|Аԥсылманцәа]] — 1.58 миллиард («23%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә); * [[индуизм|Аиндузим]] ныҟәызго — 0,95 миллиард («14%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә); * [[буддист|Абуддистцәа]] — 0.47 миллиард («6.7%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә); * Китаитәи атрадициатә динқәа ныҟәызго — 0.46 миллиард («6.6%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә); * [[сикхи|асикхцәа]] — 24 миллионҩык («0.3%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә); * [[иудеи|аиудеиаа]] — 15 миллионҩык («0.2%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә); * аҭыԥантәи агәрагарақәа ныҟәызго — 0.27 миллиард («3.9%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә); * адинхаҵара змам — 0,66 миллиард («9,4%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә); * атеистцәа — 0.14 миллиард («2%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә). XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы динхаҵарала ашьҭанеицәа рхыԥхьаӡара шрылаҵәаз иазку адыррақәа ҭыҵит [[ЭСБЕ|Брокгаузи Ефрони ренциклопедиатә жәар]] аҟны иану астатиа «Адин» аҿы.<ref name="ESBE"/> == Адин акультураҿы == Хыԥхьаӡара рацәала алитературатә, амузикатә, асахьаркыратә ҟазарақәа рҿы ауаа рдини рдинхаҵаратә аобиектқәеи ирызкны ирымоу агәаанагарақәа аарԥшуп == Акритика == {{Main|Адин акритика азура}} {{Main|Атеизм|Агностицизм|Антитеизм|Ақьырсианра акритика азура|Аԥсылманра акритика азура|Аиудаизм акритика азура|Абуддизм акритика азура}} Адин акритика иаҵанакуеит аидеиақәа рыкритика, урҭ ареалтә ԥсҭазаара иахьынӡақәшәо, адинтә хымҩаԥгашьа акритика, урҭ рсоциалтә-политикатә лҵшәақәа. Адинҭҵааҩы Томас Твид иҩуан адин хаҭалатәи аҩаӡараҿы аҵакы аҭара анаҩсангьы, амч ду змоу адинқәа ауаажәларра анырра рынаҭоит ҳәа, насгьы иалшоит уи анырра хра амазар, мамзаргьы иамамзар. Адин еиуеиԥшым [[дискриминация|азинеиҟарамра]] зыхьчо мчны иҟан, насгьы асоциалтә ԥсахрақәа рыҟаҵара угәазырԥхо мчны аус ауан.<ref>Beckford, 2003, с. [https://archive.org/details/socialtheoryreli00beck/page/n11 2].</ref><ref>Fitzgerald, 2003, с. 235.</ref><ref name="sfn-2f4eef">Tweed, 2020, с. 48.</ref> Европатәи алыԥшаахи абжьаратәи акласси рахь иаҵанакуаз ақьырсианцәа еиуеиԥшым аинтеллектуалтә ааԥхьарақәа аныҟала, адоуҳатә кризис иаланагалеит. 1840-1900 шықәсқәа рзы Европа ауааԥсыра шьоукы рдинхаҵара аанрыжьит [[теория Дарвина|Дарвин ибиологиеи]] [[геология|агеологиа]] ҿыци рнырра иахҟьаны, урҭ адунеи ашьақәгылареи уи ақәреи ирызкны абиблиатә гәаанагарақәа ирҿагылон; Абиблиа аҭҵаараҿы [[историко-критический метод|иреиҳау акритика]] ҳәа иашьҭоуп аҭоурыхтәи алитературатәи хырхарҭа ҿыц, уи Аԥшьаҩыра Анцәа идоуҳала иҩуп ҳәа агәаанагара иаҿагылон; аиҿырԥшратә ҭҵаара, ақьырсианра егьырҭ адинқәа ирҿдырԥшуан, ирыԥшаауан иахьеиқәҿырҭуа. Агәрахаҵаҩцәа шьоукы рдин рыхьчарц рҽазыршәон, атрадициатә дин иҿыцу аҭагылазаашьаҿы ҟазарыла еиҭахәаԥшуан. Убас, гәыԥҩык адиндырҩцәеи ахәыцҩцәеи адунеи бжьымшы рыла ишшаз иазку абиблиатә ҳәамҭа ҿыцла иазнеит, арҭ амшқәа аеволиуциатә аамҭақәа реиԥш иахәаршит. XX ашәышықәса алагамҭазы, арҭ ахәыцҩцәа аеволиуциа Анцәа арҿиаразы ихы иаирхәон ҳәа ирыԥхьаӡо иалагеит.<ref>Tweed, 2020.</ref> [[Научный атеизм|Аҭҵаарадырратә атеизм]] [[марксистско-ленинская философия|марксисттәи ленинтәи адунеихәаԥшышьа]] иахәҭаны иҟалеит. Уи шьаҭас иамаз [[диалектический материализм|адиалектикатәи]] [[исторический материализм|аҭоурыхтәи материализм]] аҳәаақәа ирҭагӡаны адунеии ауаҩи рыхәаԥшра акәын. Афилософиатә ҭҵаарадырра аҳасабала адин хыҵхырҭас иамоу аиҭаҳәарази, адин аҭҵаарадырратә критикази, аҭҵааратә атеизм адиалектикатәи аҭоурыхтәи материализм апринципқәа ирылҵуеит. Марксизм аклассикцәеи Асовет философцәа ргәыԥ дуи атеизм [[материализм|аматериализм]] иацәыхараны, ихьыԥшым ҭҵаарадырраны ирыԥхьаӡомызт, аха Сталин ишьҭахьтәи аамҭазы, «аҭҵаарадырратә атеизм» «ииашоу ҭҵаарадырра заҵәык» ауп ҳәа ирылаҳәан, насгьы иҷыдоу философиатә дисциплинаны, ихьыԥшым ҭҵаарадырраны, зхатәы проблематикеи амаҭәари змоу акакәны иҟалеит.<ref>Thrower, 1983.</ref><ref>Шахнович, 2022.</ref> XX ашәышықәсазы адунеизегьтәи аибашьрақәеи, [[Атомные бомбардировки Хиросимы и Нагасаки|атомтә бомбақәа рыԥжәареи]], [[Холокост|ауриқәа рнырҵәареи]] ирыхҟьаны, адин аҵакы ашьақәыргыларазы иамоу афункциа ҿыц акритика азун. [[Освенцим|Освенцим]] аҿы еиқәхаз [[Визель, Эли|Ели Визель]] дналаҵаны ауриаа ԥыҭҩык, [[избранный народ|иалихыз ажәлар]] зыхьчар акәыз Абиблиатә нцәа иқәыӡбон. Визель игәалашәарақәа еидызкыло амемуар «[[Ночь (книга)|Аҵх]]» аҿы иҩуан ахәыҷқәа былра ианыргоз «иҭынчыз ажәҩан иаҵәа аҵаҟа урҭ лҩаха ианаҵачуаз» игәаҿы ицәырҵыз аҿагыларатә цәанырра атәы. Уи аамҭазы, иҩуан иара, «дыршьит сара сынцәа, иршьыит сыԥсы».<ref name="sfn-2f4eef" /> XXI ашәышықәса алагамҭазы [[новый атеизм|атеизм ҿыц]] ахаҭарнакцәа адин акритика азыруит. Ари аиҿкаара авторцәа «атеизм ԥшьҩык аҽыуаа» ҳәа ирышьҭоуп ([[Докинз, Ричард|Ричард Доукинс]], [[Хитченс, Кристофер|Кристофер Хитченс]], [[Деннет, Дэниел|Дениел Деннетт]], [[Харрис, Сэм|Сем Харрис]]). Ашәҟәқәеи, аҵаратә статьақәеи, ажәахәқәеи рҿы иаарԥшу адинтә жәабжьқәа рыкритика иазку ргәаанагарақәа еиуеиԥшым аҵаратә усхкқәа рҿы аимак-аиҿакқәа цәырнагеит, насгьы еицырдыруа амассса-информациатә хархәагақәа рҿы ирацәаны рыӡбахә рҳәеит. Афилософ Сем Харрис иҩымҭа «[[Конец веры|Агәрахаҵара аҵыхәтәа]]» аҿы адины иамоу иҽеим аҟазшьақәа, ақәымчрагьы уахь иналаҵаны, дрылацәажәеит. Афилософ Дениел Деннет иҩымҭа «Азықәра арбгара» аҿы «иџьашьахәу акы агәрагара зҳамоу» ҳәа азҵаара ықәиргылеит. Абиолог Ричард Доукинс ишәҟәы «[[Бог как иллюзия|Анцәа лаԥшхырԥагаҩы иаҳасабала]]» аҿы адинхаҵара иадҳәалоу еиуеиԥшым аганқәа рыӡбахә иҳәеит. Ажурналист, аполемист Кристофер Хитченс иҩымҭаҿы «[[Бог не любовь|Анцәа зегьы илшом]]» аҿы ишьақәирӷәӷәон адинтә мчрақәа ауаҩы иаҳаҭыр еиларгоит ҳәа, насгьы адинытә еиҿкаарақәа рҿы иҟоу акоррупциа атәы иҩуан.<ref>The Oxford Handbook on Atheism, 2016.</ref> === Адини аҭҵаарадырреи === Ихьшәоу [[викторианская эпоха|Викториантәи аамҭазы]], «аҭҵаарадырреи адини реибашьра» иазкны аусумҭақәа аԥырҵон, насгьы акультура арҭ аҩ-ганк еснагь еиҿагылазароуп ҳәа агәаанагара ыҟан. Аха анаҩс [[история науки|аҭҵаарадырра аҭҵааҩцәа]] уи аҩыза агәаанагара иацәхьаҵит. Аконфликттә тезис, имариоу азнеишьала, уажәы зегьы ирылаҵәахьеит Мраҭашәаратәи аҭҵаарадырра ареалтә ҭоурыхҭҵаара иазку ииашам аинтеллектуалтә шьаҭоуп ҳәа. Аҭҵаарадырра аҭҵааҩы [[Брук, Джон Хедли|Джон Брук]] иҩуан, атрадициатә формақәа рҿы аиҿагыларатә тезис акырӡа илаҟәын ҳәа. Гари Фернгрен излаиҳәо ала, аконфликттә тезис аасҭа акомплекстә тезис аԥхьагылара аманы ишыҟоу азы Брук игәаанагара аҭҵаарадырра апрофессионалтә ҭҵааҩцәа рыбжьара инарҭбааны азхаҵара аиуит, аха атрадициатә позициа егьырҭ аганқәа рҿгьы ишыӷәӷәоу иаанхоит, еиҳаракгьы ауаажәларратә хдырраҿы.<ref>Shapin, 1996, с. 195.</ref><ref>Russell, 2002, с. 7.</ref><ref>Brooke, 1991, с. 42.</ref><ref>Ferngren, 2002, с. x.</ref> Адин иаԥнаҵоит [[Космогония|акосмогониеи]] (адунеи ахылҵшьҭра) антропологиеи (ауаҩы ихылҵшьҭра) рԥҟарақәа, урҭ иахьатәи аҭҵаарадырратә идеиақәа ирҿагылоуп. Уи аганахьала иахьатәи аҭҵаарадырра адинтә позициақәа жәпакы акритика рызнауеит. Ҿырԥштәыс иаагозар [[креационизм|акреационизми]] [[эволюция|аеволиуциа атеориеи]] ирыбжьоу аиҿагылара ([[критика эволюционизма|аеволиуциа акритика]]). Адинқәа зны-зынла [[закон природы|аԥсабара азакәанқәа]] ирҿагыло, мамзаргьы ирықәымшәо атезисқәа шьақәдырӷәӷәоит. Адинтә усумҭақәа жәпакы рҿы зыӡбахә ҳәоу аџьашьахәқәа аԥсабара азакәанқәа ишрықәшәо ала ахәшьара аҭара рылшоит. Адинхаҵаратә текстқәа акритика азырур рылшоит ҳаамҭазтәи аҭоурыхтә ҭҵаарадырра агәаанагарақәа иахьынӡарықәшәо инаҿырԥшны. Иаҳҳәап, асоветтә [[Библеистика|библиаҭҵааҩцәа]] Абиблиаҿы ҭыԥқәак еиҿагыло, ма еиқәымшәо афактқәеи ажәабжьқәеи злоу акакәны иахәаԥшуеит (иаҳҳәап, [[Новый Завет|Ауасиаҭ Ҿыци]] [[Аевангелие|Аевангелиақәа]] ԥшьбеи атексқәа реиԥшымзаареи, урҭ [[герменевтика|реилыркаара]] азҵаареи). Абиблиатә критикцәа арҭ аҭыԥқәа шеилыркаауеи адинҭҵааҩцәеи адинадгылаҩцәеи ртрадициатә динхаҵаратә еилкаара акыр иреиԥшымхар алшоит. Адинҭҵааҩцәа рыхәҭак (алибералтә хырхарҭа) ари акритика иақәшаҳаҭхар рылшоит, убри аан егьырҭ (хадаратәла аконсерваторцәа) ари акритика аҭҵаарадырратә ҩаӡара критикала ахәшьара арҭар рылшоит.<ref>{{Книга|автор=[[Бюкай, Морис]]|заглавие=[[Библия, Коран и наука]]|издательство=Éditions Seghers|год=1976|isbn=966-95604-6-2}}</ref> Аҭҵаарадырреи адини реиқәшәара иазку азҵаара аимак-аиҿа зцу теманы иҟоуп. Аҵарауааи адиндырҩцәеи лассы-лассы еиҿагыло агәаанагарақәа рҳәоит. «Аиқәшәара иазку агәаанагарақәа» {{Ацитата алагара}}Зеиԥшыҟам ахшыҩҵак иԥшааит ҳаиԥыларақәа зегьы раасҭа иналукааша алахәылаҩ, Адунеи аинфлациа ҳаамҭазтәи атеориа аԥҵаҩцәа иреиуоу, Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа академик [[Старобинский, Алексей Александрович|Алексеи Старобински]]. Иара иҳәеит: «Анцәа даҳзылԥхеит аҭҵаарадырраҿы иара ҳизхьамԥшларц». Даҽакала иуҳәозар, аҵарауаҩ аԥсабара аниҭҵаауа, Анцәа ииашаҵәҟьаны иҟаиҵаз ашьҭақәа рыԥшаара аҭахӡам. Аха ауаҩи уи ихдырреи ртәы ҳаналацәажәо, Анцәа ихьӡ мҳәакәа ҳзаҩсуам. Академик Старобински иҳәеит Анцәа дыҟоуп ҳәа, аҭоурых аҿы ауаа рацәа рдинхаҵара шьаҭас иҟаҵаны рхы мҩаԥыргон, зны-зынлагьы даара иҳаракыз русқәа рҿы иааԥшуан, рҭахрақәа раҵкыс аӡә иҭахрақәа аԥхьа идыргылон.{{Ацитата алгара |источник={{Cite web|url=http://kommersant.ru/doc/3275710|title=Я бы не делил учёных на атеистов и не атеистов|author=Елена Кудрявцева}} «Ажурнал “Огониок”», мшаԥымза 24, 2017}} «Аиқәымшәара иазку агәаанагара» * Еицырдыруа америкатәи агенетик [[Койн, Джерри Аллен|Д. А. Коин]] аҭҵаарадырратә хәаԥшышьеи адинтә дунеихәаԥшышьеи зынӡа ишеиқәымшәо атәы иҳәон.<ref>Койн, 2016.</ref> === Адинтә ԥышәа критикала азхәыцра === {{Main|Адинтә ԥышәа}} Иҟоуп агәаанагара, адин-мистикатә ԥышәа [[эпилепсия|алаԥсратә]] симптомқәеи, [[Шизофрения|ашизофрениеи]], [[деменция|агәхашҭреи]], алаԥшҵашәареи реиԥш иҟоу ачымазарақәа рԥышәа аҟынтәи иаауеит ҳәа. [[Галлюцинация|Алаԥшҵашәара]] цәырҵуеит [[Центральная нервная система|агәҭантәи анервтә система]] аҳәаатә ҭагылазаашьақәа рҿы, алаԥшҵашәара ахҟьоит аусура мыцхәы, [[Температура тела|ашоура]] амазаара, [[голодание|амлакра]], мамзаргьы мыцхәы [[Пост (религия)|ачгара]] уҳәа убас егьырҭ ахҭысқәа.<ref>''Jeffrey L. Salver, M.D.; John Rabin, M.D.'' — The neural substrates of religious experience.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.absolutology.org.ru/brain_myst.htm|title=Мозг и религиозный опыт|author=Берснев Павел|access-date=2010-12-26|url-status=dead|archive-date=2011-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110925135512/http://absolutology.org.ru/brain_myst.htm}}</ref> ЛСД апсихикаҿы иҟанаҵо анырра ԥызшәоз апсихиатр [[Гроф, Станислав|Станислав Гроф]] излаиҳәо ала, «Аԥсреи аиреи рԥышәа, Адунеи ма Анцәеи дареи ракзаара, ақаҷааатә феноменқәа рԥылара, ма ЛСД асеансқәа рҿы аҭыԥ змаз «иҳаҩсыз аиҭаирақәа» рԥышәа адунеи адин дуқәа иԥшьоу рҩырақәеи ажәытә цивилизациақәа рмистикатә текст маӡақәеи рҿы иарбоу ахҭысқәа иааџьаушьартә иреиԥшуп». Убри аан, апсихика аԥсахрақәа рҿы иҳауз аԥышәа Гроф абас ахәшьара аиҭоит: «Ахолотроптә ҭагылазаашьақәа рҿы, ҳара иаҳныруеит аҟазаара даҽа ганқәак, уи даараӡа интенсиву, уимоу уаршанхартә иҟазар алшоит».<ref>[[Гроф, Станислав|Гроф С.]] [http://psylib.org.ua/books/grofs01/index.htm Области человеческого бессознательного] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140201213825/http://psylib.org.ua/books/grofs01/index.htm |date=2014-02-01 }}. — М.: Издательство трансперсонального института, 1994. — 278 с.</ref><ref>''[[Гроф, Станислав|Гроф С.]]'' Космическая игра / Пер. с англ. Ольги Цветковой — М.: Издательство Трансперсонального Института, 1997. — '''С. 16''' — 256 с.</ref> Еиуеиԥшым адинхаҵарақәа еиуеиԥшымкәа иазнеиуеит аекстатикатәи амистикатәи лаԥшҵашәарақәеи агәҭыхақәеи. Адинхаҵарақәа зегьы ари аҩыза аԥшаара иадгылом, иарбанызаалак амистикатә ԥышәа агәрагара ишиашоу ишьақәнарӷәӷәоит ҳәа ирыдыркылоит. Иаҳҳәап, [[богословие|адинҭҵаара]] апрофессор [[Осипов, Алексей Ильич|А.И. Осипов]] игәаанагарала, «адоуҳатә ԥсҭазаараҿы аԥышәа змоу иԥшьоу абацәеи азықәԥаҩцәеи зегьы хьаҳәхьачарада ақьырсиан игәиҽанырҵоит даланагалар шалшо, даҽакала иуҳәозар, [[Духовная прелесть|адоуҳатә хжьара]], уи аан ауаҩы инерв-ԥсихикеи, лассы-лассы иаҩысҭаатә гәҭакқәеи идырҿио иҟам-иным абара Анцәа изааиртыз акакәны идикылоит».<ref name="Osipov"/> == Шәахәаԥш иара убас == * [[Апатеизм|Апатизм]] * [[Атеизм]] * [[Бог|Анцәеи]] [[Дьявол|Аџьныши]] * [[Вера|Агәрагара]] * [[Государственная религия|Аҳәынҭқарратә динхаҵара]] * [[Метатеология|Аметатеологиа]] * [[Молитва|Анцәаиҳәара]] * [[Определение религии|Адин аилкаара]] * [[Поклонение|Ашьапкра]] * [[Религиоведение|Адинҭҵаара]] * [[Религиозность|Адинхаҵара]] * [[Религиозный бред|Адинтә патара]] * [[Религиозный фанатизм|Адинтә фанатизм]] * [[Религия и шизофрения|Адини ашизофрениеи]] * [[Сверхъестественное|Иԥсабаратәым амч]] * [[Спасение|Аиқәырхара]] * [[Теизм|Атеизм]] * [[Теистический эволюционизм|Атеисттә еволиуционизм]] * [[Теология|Атеологиа]] * [[Афилософиа|Афилософиа]] * [[Дорелигиозная эпоха|Адинхаҵара ҟалаанӡатәи аамҭа]] {{clear}} == Азгәаҭақәа == '''Примечания''' {{Notelist}} '''Сноски''' {{Reflist|2}} == Алитература == === Адин аилкаара === '''на русском языке''' * [[Трубецкой, Сергей Николаевич|Трубецкой С. Н.]] Религия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона * {{Cite web|url=https://ido.tsu.ru/other_res/hischool/filreliggii/22.htm|title=Лекции по философии религии. Часть 2. Предмет философии религии. Этимология термина «религия» |author= [[Аванесов, Сергей Сергеевич|Аванесов С. С.]]|publisher= Институт дистанционного образования, [[Томский государственный университет]]|access-date=2018-09-26}} * ''Аллес Г.'' [http://religious-life.ru/2013/02/religion/ Религия] // Интернет-издание «Религиозная жизнь» (перевод статьи из The Encyclopedia of Religion. Macmillan Reference, 2005) * {{книга|автор= |заглавие= 750 определений религии: история символизаций и интерпретаций|ответственный= [[Аринин, Евгений Игоревич|Аринин Е. И.]] (редактор)|ссылка= http://e.lib.vlsu.ru/bitstream/123456789/3871/1/01379.pdf|издательство= [[Владимирский государственный университет]] им. А. Г. и Н. Г. Столетовых|год= 2014|страниц= 460|часть= |isbn= 978-5-9984-0546-4|ref= Аринин|archive-date= 2016-10-20|access-date= 2026-07-14|archive-url= https://web.archive.org/web/20161020080512/http://e.lib.vlsu.ru/bitstream/123456789/3871/1/01379.pdf|url-status= dead}} * {{БСЭ3|статья=Религия |автор=[[Гараджа, Виктор Иванович|Гараджа В. И.]] |том=21|ref=Гараджа}} * {{БРЭ|статья=Религия |том=28|страницы=374|год=2015|ref=БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/3505105|архив=https://web.archive.org/web/20221110154349/https://bigenc.ru/religious_studies/text/3505105|архив дата=2022-11-10}} * {{Источник/НФЭ|Религия|[[Митрохин, Лев Николаевич|Митрохин Л. Н.]]|url=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH01c5f2fc7c579f33e84aabc5}} * {{книга|автор=[[Яблоков И. Н.]], [[Давыдов, Иван Павлович|Давыдов И. П.]]|заглавие= Философия права. Курс лекций. Учебное пособие|том=2|ответственный=[[Марченко, Михаил Николаевич|Марченко М. Н.]] (отв. редактор) |ссылка часть= https://books.google.ru/books?id=gyD9AgAAQBAJ&pg=PT127&dq=латинским+religio&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiS0OPK7czdAhVswYsKHXyqBbUQ6AEIJzAA#v=onepage&f=false|издательство= Проспект|год= 2014|страниц=555|часть= Лекция 22 «Религия и право»|isbn= 9785392017744|ref= Марченко}} '''на других языках''' * ''Asad, Talal.'' [http://www.iupui.edu/~womrel/Rel433%20Readings/01_SearchableTextFiles/Asad_ConstructionOfReligionAnthroCategory.pdf The Construction of Religion as an Anthropological Category] // Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity and Islam. Baltimore, 1993. P. 27—54.{{In lang|en}} * {{статья |автор=[[Пивоваров, Даниил Валентинович|Pivovarov D. V.]] |заглавие=On Universal Definition of Religion |ссылка=http://elib.sfu-kras.ru/bitstream/2311/16613/1/03_Pivovarov.pdf |издание=[[Journal of Siberian Federal University]]. Humanities & Social Sciences|год=2015|том=8 |номер=1 |страницы=52—63|ref=Pivovarov}} * {{книга |автор= Harrison, Peter |заглавие=The Territories of Science and Religion |ссылка= https://books.google.ru/books?id=Z1KIoAEACAAJ&hl |издательство= [[University of Chicago Press]] |год=2015 |allpages= 300 |серия= |isbn=9780226184487 |ref=Harrison}} === Адинхаҵареи адинҭҵаареи рҭоурых === * {{БРЭ |автор=[[Антонов, Константин Михайлович (философ)|К. М. Антонов]] |статья= Религия |ссылка=https://bigenc.ru/c/religiia-1a8735/?v=10382434 |архив=https://web.archive.org/web/20260219134848/https://bigenc.ru/c/religiia-1a8735?v=10382434|архив дата=2024-02-19 |год=2024 |ref=Антонов}} * {{БРЭ |автор=[[Резвых, Пётр Владиславович|П. В. Резвых]], [[Аверинцев, Сергей Сергеевич|С. С. Аверинцев]], А. В. Константинов |статья= Миф |ссылка=https://bigenc.ru/c/mif-4ca5dd/?v=3811951 |архив=https://web.archive.org/web/20260222191812/https://bigenc.ru/c/mif-4ca5dd?v=3811951 |архив дата=2026-02-22 |год=2022 |ref=Резвых, Аверинцев, Константинов}} * {{Cite web|url = https://ido.tsu.ru/other_res/hischool/filreliggii/pril.htm|title=Лекции по философии религии. Приложение. Проблема типологии религий |author= [[Аванесов, Сергей Сергеевич|Аванесов С. С.]]|publisher= Институт дистанционного образования, [[Томский государственный университет]]|access-date=2018-09-26|ref = Аванесов, Проблема типологии религий}} * {{книга |автор=[[Аринин, Евгений Игоревич|Аринин Е. И.]] |заглавие=Философия религии. Принципы сущностного анализа: Монография|место=Архангельск |издательство=[[Поморский государственный университет имени М. В. Ломоносова|Издательство ПГУ им. М. В. Ломоносова]] |год=1998|страницы=295 |isbn=5-88086-168-6|ref=Аринин}} * {{статья |автор=[[Баёв, Павел Анатольевич|Баёв П. А.]] |ссылка=http://ecsocman.hse.ru/socis/msg/35402580.html |заглавие=Церковь и служитель культа в медийном дискурсе отечественного социума |издание=[[Социологические исследования (журнал)|Социологические исследования]] |год=2011 |номер=2 |страницы=118—127 |ref=Баёв |archive-url=https://web.archive.org/web/20180228223933/http://ecsocman.hse.ru/socis/msg/35402580.html |archive-date=2018-02-28 |url-status=bot: unknown }} * {{книга|автор=[[Буайе, Паскаль|Буайе П.]]|заглавие= Объясняя религию: Природа религиозного мышления|оригинал= Pascal Boyer: "Et l'Homme Crea Les Dieux:Comment expliquer la religion"|место = М.|издательство= [[Альпина Нон-фикшн]]|год = 2016|страниц= 496|isbn= 978-5-91671-632-0|ref=Буайе}} * {{книга |автор= [[Горохов, Станислав Анатольевич|Горохов С. А.]], [[Христов, Тодор Тодорович|Христов Т. Т.]]|заглавие= Религии народов мира. Учебное пособие |ссылка= https://books.google.ru/books?id=1_pSAgAAQBAJ |место=М.|издательство= «Проспект» |год= 2013 |страниц = 584|isbn= 9785392139170 |ref= Религии народов мира}} * {{книга |автор=[[Жуковский, Владимир Ильич|Жуковский В. И.]], [[Копцева, Наталья Петровна|Копцева Н. П.]], [[Пивоваров, Даниил Валентинович|Пивоваров Д. В.]] |заглавие=Визуальная сущность религии: монография|место=Красноярск|издательство=[[Красноярский государственный университет|Краснояр. гос. университет.]]|год=2006|страниц=460 |isbn= 5-7638-0628-X|ref=Жуковский, Копцева, Пивоваров}} * {{книга |автор=[[Забияко, Андрей Павлович|Забияко А. П.]] |часть=Религия|ссылка часть= |заглавие=[[Энциклопедия религий]] |ответственный=Под ред. [[Забияко, Андрей Павлович|А. П. Забияко]], [[Красников, Александр Николаевич|А. Н. Красникова]], [[Элбакян, Екатерина Сергеевна|Е. С. Элбакян]] |место=М. |издательство=[[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]], Гаудеамус |год=2008 |страницы=1069—1073|страниц=1520 |серия=Summa |isbn=978-5-8291-1084-0, ISBN 978-5-98426-067-1 |тираж=3000|ref=Забияко}} * {{книга |автор=[[Зубов, Андрей Борисович|Зубов А. Б.]] |заглавие=История религии. Курс лекций. Книга первая |место=М. |издательство= [[МГИМО-Университет]] |год=2006 |страниц=436 |isbn= 5-9228-0243-7|ref=Зубов}} * Семёнов, 2002. {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_305.html|title=Возникновение религии и её первая, исходная форма — магия|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|publisher=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 1|archive-url=|archive-date=|year=2002}} * {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_372.html|title=Основные этапы эволюции первобытной религии|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|publisher=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 2|archive-url=|archive-date=|ref=Семёнов1|year=2003}} * {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_393.html|title=Тотемизм, первобытная мифология и первобытная религия|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|publisher=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 3|archive-url=|archive-date=|ref=Семёнов2|year=2003}} * {{книга |автор= {{comment|Тихонова Г. Ю.|Галина Юрьевна Тихонова — кандидат философских наук, доцент кафедры социальных коммуникаций Томского политехнического университета}}, {{comment|Гиниятова Е. В.|Елена Владимировна Гиниятова — кандидат философских наук, аналитик отдела Интернет-коммуникаций Томского политехнического университета}}|заглавие= Религиоведение: учебное пособие |ссылка= http://portal.tpu.ru:7777/SHARED/g/GALINAT/tt/hj/Tab1/РЕЛИГИОВЕДЕНИЕ%20пособие.pdf |ответственный= |место = Томск |издательство= [[Томский политехнический университет|Издательство Томского политехнического университета]] |год= 2013|страниц = 203|ref= Религиоведение (Тихонова, Гиниятова)}} * [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]]. [https://www.peoplesmyths.com/r/religiya-i-mifologiya.html Религия и мифология] // Мифы народов мира. Энциклопедия. Т. 2 * {{статья |автор=[[Шахнович, Марианна Михайловна|Шахнович М. М.]] |заглавие=Концепт «научный атеизм»: история его конструирования и введения в философию и политическую практику (1954—1964) |издание=Вестник Санкт-Петербургского университета. Философия и конфликтология |год=2022 |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/kontsept-nauchnyy-ateizm-istoriya-ego-konstruirovaniya-i-vvedeniya-v-filosofiyu-i-politicheskuyu-praktiku-1954-1964 |том=38 |выпуск=3 |страницы=436—448 |doi=10.21638/spbu17.2022.314 |ref=Шахнович}} * {{книга|ссылка часть=http://scepsis.ru/library/id_48.html|часть=Религия и наука|заглавие=Эйнштейн А. Собрание научных трудов|том=IV|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1967|страницы=126—129|автор=[[Еинштеин, Алберт|Эйнштейн А.]]|ref=Эйнштейн}} * {{книга |автор=[[Элбакян, Екатерина Сергеевна|Элбакян Е. С.]]|часть=Религия |заглавие=Философский словарь |ответственный=Под ред. [[Фролов, Иван Тимофеевич (философ)|И. Т. Фролова]] |издание=7-е изд., перераб. и доп |место=М. |издательство=[[Республика (издательство)|Республика]] |год=2001 |страницы=488 |ref=Элбакян}} * {{книга |заглавие= Религиоведение: учебник для бакалавров |ответственный= [[Яблоков, Игорь Николаевич|Яблоков И. Н.]] |издательство= Юрайт |год= 2014 |место= М.|страниц = 479 |isbn= 978-5-9916-2985-0 |ref= Религиоведение}} '''на других языках''' * {{книга |автор=[[Бекфорд, Джеймс|Beckford, James A.]] |заглавие=Social Theory and Religion |ссылка=https://archive.org/details/socialtheoryreli00beck |год=2003 |издательство=[[Cambridge University Press]] |место=Cambridge |страниц=252 |isbn=978-0-521-77431-4 |язык=en |ref=Beckford}} * {{книга |автор=[[Брук, Джон Хедли|Brooke, J. H.]] |год=1991 |заглавие=Science and Religion: Some Historical Perspectives |ссылка=https://archive.org/details/sciencereligions0000broo |издательство=[[Cambridge University Press]] |язык=en |ref=Brooke}} * {{книга |автор=Ferngren, Gary |часть=Introduction |заглавие=Gary Ferngren (editor). Science & Religion: A Historical Introduction |ссылка=https://archive.org/details/sciencereligionh0000unse_p3x7 |место=Baltimore |издательство=[[Johns Hopkins University Press]] |год=2002 |ISBN=0-8018-7038-0 |язык=en |ref=Ferngren}} * {{книга |автор=Fitzgerald, Timothy |заглавие=The Ideology of Religious Studies |ссылка=https://books.google.com/books?id=R7A1f6Evy84C |место= New York |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2003 | isbn = 978-0195347159 |язык=en |ref=Fitzgerald}} * {{книга|ссылка=https://books.google.co.id/books?id=v2yiyLLOj88C&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|заглавие=Religions of the world: a comprehensive encyclopedia of beliefs and practices|ответственный=[[Мелтон, Джон Гордон|J. Gordon Melton]] and Martin Baumann (ed.)|издание=2nd Ed|место=Santa Barbara/Denver/Oxford|издательство=ABC-Clio|год=2010|том=1—6|страниц=3200|isbn=978-1-59884-203-6}} * {{книга |часть=Chapter 16, "New Atheism" |заглавие=The Oxford Handbook on Atheism |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2016 |ISBN=978-0199644650 |язык=en |ref=The Oxford Handbook on Atheism}} * {{книга |автор=Russell, Colin A. |часть=The Conflict Thesis |заглавие=in Gary Ferngren (editor). Science & Religion: A Historical Introduction |ссылка=https://archive.org/details/sciencereligionh0000unse_p3x7 |место=Baltimore |издательство=[[Johns Hopkins University Press]] |год=2002 |ISBN=0-8018-7038-0 |язык=en |ref=Russell}} * {{книга |автор=[[Шейпин, Стивен|Shapin, S.]] |год=1996 |заглавие=The Scientific Revolution |издательство=[[University of Chicago Press]] |язык=en |ref=Shapin}} * {{книга |автор=Thrower, James |год=1983 |заглавие=Marxist-Leninist 'Scientific Atheism' and the Study of Religion and Atheism in the USSR |ссылка=https://archive.org/details/marxistleninists0000thro |место=Berlin |издательство=[[Walter de Gruyter]] & Co. Religion and Reason (Vol. 25) |страниц=500 |isbn=90-279-3060-0 |язык=en |ref=Thrower}} * {{книга |автор=Tweed, Thomas A. |заглавие=Religion: A Very Short Introduction |ссылка=https://archive.org/details/religionveryshor0000twee |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2020 |ISBN=9780190064693 |язык=en |ref=Tweed}} === Апологетика === * {{книга |ссылка часть=http://ec-dejavu.ru/r/Religion_China.html |автор=[[Маслов, Алексей Александрович|Маслов А. А.]] |часть=Религия в Китае |заглавие=Китай: Укрощение драконов. Духовные поиски и сакральный экстаз |место=СПб.|издательство=[[Алетейя (издательство)|Алетейя]] |год=2003 |страницы=15—29 }} * {{книга |ссылка=http://www.alexandrmen.ru/books/index.html |заглавие=История религии: В поисках Пути, Истины и Жизни |автор=[[Мень А. В.]] |место=М.|издание=(в 7 томах) |год=1991—1992 }} * {{книга |ссылка=http://www.alexandrmen.ru/books/histrel/histrel.html |заглавие=История религии (учебник в 2 томах) |автор=[[Мень А. В.]] |место=М. |год=1997 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060715183616/http://www.alexandrmen.ru/books/histrel/histrel.html|archive-date=2006-07-15}} (Том 1. В поисках Пути, Истины и Жизни. Том 2. Пути христианства). * {{cite web|url=http://www.wco.ru/biblio/books/osip1/Main.htm|title=Путь разума в поисках истины|author=[[Осипов, Алексей Ильич|Осипов А. И.]]|date=1997|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118033402/http://www.wco.ru/biblio/books/osip1/Main.htm|archive-date=2012-01-18|access-date=2010-11-07|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.philosophy.ru/library/tolstoy/what_is_religion.html|title=Что такое религия и в чём сущность её?|author=[[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстой Л. Н.]] Толстовский листок — Толстой и о Толстом: выпуск первый / сост. В. А. Мороз. — изд. 2-е. — М.: Мамонтовский Дом; Музей русской народной живописи, 1995. — 116 с. — (Запрещённый Толстой). — Содерж.|archive-url=|archive-date=|access-date=2007-08-23|url-status=live}} * {{cite web|url=http://jnana.ru/science/torch.html|title=Религии мира. Опыт запредельного. Трансперсональные состояния и психотехника|author=[[Торчинов, Евгений Алексеевич|Торчинов Е. А.]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514201654/http://jnana.ru/science/torch.html|archive-date=2012-05-14|access-date=2008-11-29|url-status=dead}} * ''[[Флоренский П. А.]]'' Собрание сочинений. Философия культа (опыт православной антроподицеи). — М.: [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]], 2004. (Серия «Философское наследие». — Т. 133). * {{статья |автор=Елена Кудрявцева |заглавие=Я бы не делил учёных на атеистов и не атеистов |ссылка=http://kommersant.ru/doc/3275710 |издание=Огонёк |тип=журнал |год=2017 |месяц=4 |число=25 |ref=Кудрявцева}} «Астрофизик Максим Зельников о протестах учёных против лженауки и веры в сверхъестественное». === Акритика === * White, E. D. {{cite web |url=http://englishatheist.org/white/contents.html |title=A History of the Warfare of Science with Theology in Christendom}} 2 vols. ([[1896|1896]]){{In lang|en}} (на русском языке: {{книга |автор=[[Уайт, Э. Д.]] |заглавие=Борьба религии с наукой |ответственный=Пер. Д. Л. Вейса |место=Москва — Ленинград |год=1932}}). * {{cite web|url=http://www.ftarchives.net/cassels/sr/contents.htm|title=Supernatural Religion: An Inquiry into the Reality of Divine Revelation|author=Walter Richard Cassels|archive-url=https://www.webcitation.org/67fyvarnp?url=http://www.ftarchives.net/cassels/sr/contents.htm|archive-date=2012-05-15|access-date=2009-03-27|url-status=live}}, London, [[1902|1902]]. ({{cite web|url=https://archive.org/details/supernaturalreli02cassiala|title=в pdf, djVu|archive-url=https://www.webcitation.org/67fywKZfX?url=http://archive.org/details/supernaturalreli02cassiala|archive-date=2012-05-15|access-date=2017-10-02|url-status=live}}){{In lang|en}} («Сверхъестественная религия: исследование реальности божественного откровения»). * {{книга |ссылка=http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/DraHist.html |заглавие=History of the Conflict Between Religion and Science |автор=[[John William Draper]] |место=New York |издательство=D. Appleton |год=1874|язык=en}} («История борьбы между религией и наукой»). * [[Хитченс, Кристофер|Hitchens, C. E.]] [http://evolbiol.ru/large_files/hitchens.pdf ''God Is Not Great: How Religion Poisons Everything]'' ISBN 0-446-57980-7 (на русском языке: {{книга |автор=[[Хитченс, Кристофер|Хитченс К.]] |заглавие=[[Бог — не любовь]]: Как религия всё отравляет |ответственный=Пер. с англ |место=М. |издательство=ООО «Альпина нон-фикшн» |год=2012 |страниц=365 |isbn=978-5-91671-092-2}})''. * {{книга| автор= Джерри Койн | заглавие= Вера против фактов: Почему наука и религия несовместимы | оригинал= A. Jerrry Coyne Faith Versus Fact: Why Science and Religion Are Incompatible | место= М. | издательство = Альпина Паблишер | год= 2016 | allpages= 384 | серия= | isbn= 978-5-9614-5817-6 |ref=Койн}}. * «Унаследуют ли верующие землю? Демография и политика в XXI веке», политический социолог Эрик Кауфман. {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:дин}} [[Акатегориа:Адин| ]] t8vkiuae8yny3tq293gtka64xkoarl0 Амра 0 5634 176544 172611 2026-11-07T23:24:28Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 6 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176544 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Амра|Амра (аҵакы)}} {{Акарточка |амаҭәар_астил = width:18em; |ахы астил = background-color:#ffffc0; |ахьӡ астил = font-weight: normal; |хыхьтәи = Амра [[Файл:Sun symbol (black).svg|20px|☉]] |афото = [[File:Sun_white.jpg|280px]]<br> Иубарҭоу алашараҿы амра [[Солнечные пятна|ашәытақәа]] аманы [[Потемнение к краю|аҵкараҿ ицәиқәаҵәааны]] иҟаз амра асахьа, 2013 шықәса<br> [[File:The_Sun_by_the_Atmospheric_Imaging_Assembly_of_NASA%27s_Solar_Dynamics_Observatory_-_20100819.jpg|280px]]<br> Амра [[Условный цвет|инықәырԥшу аԥштәы]] змоу асахьа, [[Ультрафиолетовое излучение|аультрафиолеттә спектр]] (ацәқәырԥа аура 30.4 нм), 2010 шықәса |ахы1 = Ихадоу аҷыдарақәа |ахьӡ2 = [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟнытә абжьаратә бжьаӡара |атекст2 = 1,496{{e|11}} [[метр|м]] (8.31 [[Световая минута|лашаратә минуҭ]])<ref name="nssdc"/> 1 [[Астрономическая единица|а. д.]] |ахьӡ3 = [[Параллакс Солнца|Ибжьаратәу ахиааларатә параллакс]] |атекст3 = 8,794" |ахьӡ4 = [[Видимая звёздная величина|Иубарҭоу аеҵәатә шәагаа]] (V) |атекст4 = −26,74<sup>m</sup><ref name="nssdc"/> |ахьӡ5 = [[Абсолютная звёздная величина|Абсолиуттә еҵәатә шәагаа]] |атекст5 = 4,83<sup>m</sup><ref name="nssdc"/> |ахьӡ6 = [[Спектральный класс|Аспектралтә класс]] |атекст6 = [[Спектральная классификация звёзд|G2V]] |ахы7 = [[Орбита|Аорбита]] апараметрқәа |ахьӡ8 = [[Млечный Путь|Агалактика]] агәҭантәи абжьаӡара |атекст8 = 2,5{{e|20}} [[метр|м]]<br>(26 000 [[Световой год|лашара шықәса]]) |ахьӡ9 = [[Млечный Путь|Агалактика]] аҟьаҟьара аҟнытә абжьаӡара |атекст9 = 4,6{{e|17}} [[метр|м]]<br>(48 [[Световой год|лашара шықәса]]) |ахьӡ10 = Аикәагьежьра [[Галактика|агалактикатә]] аамҭа |атекст10 = 2,25—2,50{{e|8}} [[Ашықәс|шықәса]] |стиль_метки11 = vertical-align:top; |ахьӡ11 = [[Скорость|Аццакра]] |атекст11 = 2.2{{e|5}} м/с (Агалактика агәҭа акәша-мыкәша аорбитаҿы) 19.4 км/с (ааигәатәи [[звезда|еҵәақәа]] ирҿырԥшны)<ref>{{Cite web |url=http://www.iau.org/public_press/themes/place_in_cosmos/ |title=Defining our Place in the Cosmos — the IAU and the Universal Frame of Reference |access-date=2009-02-14 |archive-date=2009-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221114747/http://www.iau.org/public_press/themes/place_in_cosmos/ |url-status=live }}</ref><ref name="nssdc"/> |ахы12 = Афизикатә ҟазшьақәа |стиль_метки13 = vertical-align:top; |ахьӡ13 = Абжьаратә диаметр |атекст13 = 1,392{{e|9}} [[метр|м]] (109 [[Адгьыл|Адгьыл]] адиаметрқәа)<ref name="nssdc"/> |ахьӡ14 = Аекватортә [[радиус]] |атекст14 = 6,9551{{e|8}} м<ref name="sse">{{cite web |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |title=Sun: Facts & figures |work=Solar System Exploration |publisher=NASA |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCIBXzd?url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun |archive-date=2011-08-10 |access-date=2009-05-14 |url-status=dead }}</ref> |ахьӡ15 = Аекватор аикәыршара аура |атекст15 = 4,37001{{e|9}} м<ref name="sse"/> |ахьӡ16 = Аполиартә еидыӷәӷәалара |атекст16 = 9{{e|−6}} |стиль_метки17 = vertical-align:top |ахьӡ17 = Ахҟьа [[Площадь|аҵакыра]] |атекст17 = 6.07877{{e|18}} [[Аквадраттә метр|м2]] (11,918 [[Адгьыл|Адгьыл]] аҵакырақәа)<ref name="sse"/> |стиль_метки18 = vertical-align:top; |ахьӡ18 = [[Объём|Аҭаӡара]] |атекст18 = 1.40927{{e|27}} [[Кубический метр|м3]] (1,301,019 Адгьыл аҭаӡарақәа)<ref name="sse"/> |стиль_метки19 = vertical-align:top; |ахьӡ19 = [[Масса|Акапан]] |атекст19 = 1.9885{{e|30}} [[Акилограмм|кг]] (332,940 Адгьыл акапанқәа)<ref name="nssdc"/> |ахьӡ20 = Ибжьаратәу [[плотность|аилаӷәӷәара]] |атекст20 = 1,409 г/см³<ref name="sse"/> |ахьӡ21 = Аекватор аҟны зхы иақәиҭу [[Ускорение свободного падения|акаҳара аццакра]] |атекст21 = 274,0 м/с² (27,96 [[Ускорение свободного падения|''g'']])<ref name="nssdc"/><ref name="sse"/><ref name="sse"/> |ахьӡ22 = [[Вторая космическая скорость|Аҩбатәи акосмостә ццакыра]] (ахҟьазы) |атекст22 = 617.7 км/с (55.2 адгьылтә)<ref name="sse"/> |ахьӡ23 = [[Эффективная температура|Аус зуа ахҟьа аԥхарра]] |атекст23 = 5780 К<ref name="FK86-Sun"/> |ахьӡ24 = [[Солнечная корона|Агәыргьын]] [[Температура|аԥхарра]] |атекст24 = 1 500 000 К |ахьӡ25 = Агәыцә [[Температура|аԥхарра]] |атекст25 = 15 700 000 К |стиль_метки26 = vertical-align:top; |ахьӡ26 = [[Светимость|Арлашара]] |атекст26 = 3,828{{e|26}} [[ватт|Вт]](~3,75{{e|28}} [[люмен|Лм]])<ref name="nssdc"/> |ахьӡ27 = [[Энергетическая яркость|Амчхаратә лашара]] |атекст27 = 2,009{{e|7}} [[ватт|Вт]]/(м²·[[стерадиан|ср]]) |ахы28 = [[Вращательное движение|Агьежьра]] аҟазшьақәа |стиль_метки29 = vertical-align:top; |ахьӡ29 = [[Наклон оси вращения|Агәҵәы анаара]] |атекст29 = 7.25° ([[Эклиптика|еклиптикатә]] хықә иазкны) 67.23° ([[Галактика|Агалактикатә]] хықә иазкны)<ref name="nssdc"/><ref name="sse"/> |ахьӡ30 = [[Прямое восхождение|Аҩадатәи аполе ишиашоу ахалара]] |атекст30 = 286.13°(19 сааҭ 4 минуҭ 30 с)<ref name="iau-iag">{{cite web |url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |title=Report Of The IAU/IAG Working Group On Cartographic Coordinates And Rotational Elements Of The Planets And Satellites: 2000 |author=P. K. Seidelmann; V. K. Abalakin; M. Bursa; M. E. Davies; C. de Bergh; J. H. Lieske; J. Oberst; J. L. Simon; E. M. Standish; P. Stooke; P. C. Thomas. |date=2000 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCIcHwA?url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |archive-date=2011-08-10 |access-date=2012-10-18 |url-status=live }}</ref> |ахьӡ31 = Аҩадатәи аполиус [[склонение (астрономия)|анаара]] |атекст31 = +63,87°<ref name="iau-iag"/> |ахьӡ32 = Иубарҭоу адәахьтәи ахҟьақәа рыҵәира [[Сидерический период|асидералтә аамҭа]] (аҭбаара 16° аҟны) |атекст32 = 25.38 [[сутки|мшы]] (25 мшы 9 сааҭ 7 минуҭ 13 секунд)<ref name="nssdc"/><ref name="iau-iag"/> |ахьӡ33 = (аекватор аҟны) |атекст33 = 25.05 мшы<ref name="nssdc"/> |ахьӡ34 = (аполиусқәа рҿы) |атекст34 = 34.3 мшы<ref name="nssdc"/> |ахьӡ35 = Иубарҭоу адәахьтәи ахҟьақәа рыҵәира аццакыра (екватор аҟны) |атекст35 = 7284 км/сааҭ |ахы36 = [[фотосфера|Афотосфера]] аилазаара<ref>{{cite web |title = The Sun's Vital Statistics |url = http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html |publisher = [[Stanford Solar Center]] |access-date = 2008-07-29 |archive-url = https://www.webcitation.org/6BOkQXma3?url=http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html |archive-date = 2012-10-14 |url-status = live }}</ref><ref>{{книга |заглавие=A New Sun: The Solar Results From Skylab |ссылка=https://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm |издательство=[[НАСА|National Aeronautics and Space Administration]] |год=1979 |страницы=37 |id=NASA SP-402 |ref=Eddy |автор=Eddy, J. |archive-date=2021-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210730024856/https://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm }}</ref> |ахьӡ37 = [[Водород|Аӡри]] |атекст37 = 73,46 % |ахьӡ38 = [[Гелий|Агели]] |атекст38 = 24,85 % |ахьӡ39 = [[Кислород|Аҵәыҵәри]] |атекст39 = 0,77 % |ахьӡ40 = [[Углерод|Акарбон]] |атекст40 = 0,29 % |ахьӡ41 = [[Железо|Аиха]] |атекст41 = 0,16 % |ахьӡ42 = [[Неон|Анеон]] |атекст42 = 0,12 % |ахьӡ43 = [[Азот]] |атекст43 = 0,09 % |ахьӡ44 = [[Кремний|Ашьанҵа]] |атекст44 = 0,07 % |ахьӡ45 = [[Магний|Амагни]] |атекст45 = 0,05 % |ахьӡ46 = [[Сера|Атыҩша]] |атекст46 = 0,04 % |Сфера Хилла=1-2 лашаратә шықәса }} '''А́мра'''<ref>{{Аԥсуа-аурыс жәар (2005)}}</ref> ([[Астрономические символы|астрономиатә символ]] ☉) [[Галактика|ҳгалактика]] [[Звезда|аеҵәақәа]] иреиуоуп ([[Млечный Путь|Асар Рымҩа]]) насгьы [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] еҵәа заҵәуп. Ари асистемаҿы иҟоу егьырҭ аобиектқәа Амра иакәшоит: [[Планета|апланетақәеи]] урҭ [[Спутники в Солнечной системе|рымҩанызақәеи]], [[Карликовая планета|апланета хәыҷқәеи]] урҭ рымҩанызақәеи, [[астероид|астероидқәа]], [[метеороид|аметеороидқәа]], [[Комета|акометақәа]], [[космическая пыль|акосмостә саба]]. [[Спектральные классы звёзд|Аспектралтә еихшара]] инақәыршәаны, Амра G ахкы иаҵанакуеит ([[жёлтый карлик|асса ҩежь]]), насгьы акласс хәыҷы 2V, мамзаргьы [[Спектральная классификация звёзд|аспектралтә класс]] хаҭәаа G2V. Амра абжьаратәи [[плотность|аилаӷәӷәара]] {{Ахыԥхьаӡара|1,4|г/см³}} (аӡы аасҭа 1,4-нтә еиҳауп) ауп. Амра аҿықә ([[фотосфера|афотосфера]]) [[Эффективная температура|аҳауаҟәандара]] 5780 [[кельвин|Кельвин]] ({{Ахыԥхьаӡара|5506 °С}}) ыҟоуп.<ref name="FK86-Sun"/> Убри аҟнытә, Амра иахылҵуа алашара шкәакәоуп, аха ҳапланета аҿықә азааигәара Амра алашара [[жёлтый|аҩежь]] ԥшшәы аанахәоит, еиҳа иӷәӷәаны аспектр ацәқәырԥа кьаҿқәа рыхәҭа [[Атмосфера Земли|адгьыл атмосфера]] ала [[Рэлеевское рассеяние|албаадара]] иахҟьаны (ажәҩан цқьаҿы, ажәҩан иахылҵуа иԥсаҟьоу алашара жәҩангәыԥшшәы ианацлалак, амрахәага дырҩеигь алашара шкәакәа ҟанаҵоит). Амра [[Электромагнитное излучение|ашәахәақәа]] [[Адгьыл|Адгьыл]] аҿы [[Аԥсҭазаара|аԥсҭазаара]] алнаршоит (алашара хымԥадатәиуп [[фотосинтез|афотосинтез]] мамзаргьы [[Световая фаза|алашара афаза]] раԥхьатәи ашьаҿақәа рзы) насгьы [[климат|аҳауа]] шьақәнаргылоит. [[Светимость Солнца|Амра алашара]] (секундк аҩнуҵҟа Амра иахылҵуа амчхара зегьы еицҵаны) 3.82726 Вт ыҟоуп. Амра шьақәгылоуп [[водород|аӡри]] (аӡри ахәҭа X ≈ 73%), [[Гелий|агели]] ( агели Y ≈ 25%), егьырҭ еиҵоу аконцентрациа змоу [[Химический элемент|аелементқәеи]] рыла (ҵаҟа, абри аконтекст аҿы агели аасҭа ихьанҭоу аелементқәа зегьы аметаллқәа ҳәа ирышьҭоуп, астрофизикаҿы ишаԥу еиԥш); урҭ рмасса зегьы Z ≈ 2%.<ref name=bas08>{{статья |автор=Basu S., Antia H. M. |заглавие=Helioseismology and Solar Abundances |издание=Physics Reports |год=2008 |том=457 |выпуск=5—6| страницы=217—283 |doi=10.1016/j.physrep.2007.12.002 |arxiv=0711.4590|ссылка = https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0370157307004565?via%3Dihub |archive-url=https://web.archive.org/web/20080127120536/http://front.math.ucdavis.edu/0711.4590 |archive-date=2008-01-27 |язык=en |issn=0370-1573 }}</ref> Еиҳарак [[Распространённость химических элементов|еицырдыруа]] аӡри агелиуми раасҭа ихьанҭоу аелементқәа рахь иаҵанакуеит, рырацәара аиҵахарала еишьҭаргыланы [[кислород|аҵәыҵәри]], [[углерод|акарбон]], [[неон|анеон]], [[азот|азот]], [[железо|аиха]], [[магний|амагни]], [[кремний|ашьанҵа]], [[сера|атыҩша]], [[аргон|аргон]], [[алюминий|алиумини]], [[никель|аникель]], [[натрий|анатри]], [[кальций|акальци]]. Милионк аӡри атомқәа ирықәшәоит 98 000 [[Атом гелия|агели атомқәа]], 851 аҵәыҵәри атомқәа, 398 акарбон атомқәа, 123 анеон атомқәа, 100 азот атомқәа, 47 аиха атомқәа, 38 амагни атомқәа, 35 ашьанҵа атомқәа, атыҩша атомқәа 16, алиумини атомқәа хԥа, аникели, анатри, акальци ратомқәа ҩба-ҩба, иара убас егьырҭ аелементқәа маҷӡаны.<ref name=bas08/><ref name="manuel1983">{{статья|автор=Manuel O. K., Golden H.|заглавие=Solar Abundances of the Elements|издание=Meteoritics|год=1983|том=18|выпуск=3|страницы=209—222|ссылка=http://web.umr.edu/~om/archive/SolarAbundances.pdf|doi=10.1111/j.1945-5100.1983.tb00822.x|arxiv=|язык=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20050301082444/http://web.umr.edu/~om/archive/SolarAbundances.pdf|archive-date=2005-03-01|url-status=dead}}.</ref> [[Масса Солнца|Амра акапан]] ''M''<sub>☉</sub> = (1.98847 ± 0.00007){{e|30}}кг, уи Амратә система зегьы акапан аҟнытә 99.866% ауп.<ref name="FK86-Sun">Лившиц М. А.. [http://www.astronet.ru/db/msg/eid/FK86/sun Солнце] // Физика космоса. Аенциклопедиа. — Ад. 37—49.</ref><ref>{{cite web|title=2014 Astronomical Constants|url=http://asa.usno.navy.mil/static/files/2014/Astronomical_Constants_2014.pdf|access-date=2022-04-02|archive-date=2013-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110215339/http://asa.usno.navy.mil/static/files/2014/Astronomical_Constants_2014.pdf|url-status=dead}}</ref> Амратә спектр иаҵанакуеит [[Ионизация|аионизациа зызуи]] инеитралтәуи [[металл|аметаллқәа]] рцәаҳәақәа, иара убас аӡри агелиуми. [[Галактика|Ҳгалактикаҿы]] ([[Млечный Путь|Асар Рымҩа]]) 200-400 миллиард еҵәа ыҟоуп.<ref>{{Cite web |url=http://www.universetoday.com/guide-to-space/milky-way/how-many-stars-are-in-the-milky-way/ |title=How Many Stars are in the Milky Way? |access-date=2021-11-06 |archive-date=2010-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100502073142/http://www.universetoday.com/guide-to-space/milky-way/how-many-stars-are-in-the-milky-way/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.universetoday.com/22285/facts-about-the-milky-way/ |title=10 Interesting Facts About the Milky Way — Universe Today |access-date=2017-08-23 |archive-date=2010-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100502073142/http://www.universetoday.com/guide-to-space/milky-way/how-many-stars-are-in-the-milky-way/ |url-status=live }}</ref> Убри аан, ҳгалактикаҿы иҟоу аеҵәақәа рҟынтәи 85% Амра аасҭа еиҵаны илашоу еҵәақәоуп (еиҳарак [[красный карлик|асса ҟаԥшьқәа]]). Егьырҭ аеҵәақәа реиԥш, Амрагьы аӡри аҟынтәи агелиум ахь [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә синтез]] амҩала амчхара аиууеит. Амра аҭагылазаашьаҿы, амчхара 99% инареиҳаны [[протон-протонный цикл|апротон-протонтә цикл]] ала иҭыҵуеит, аха [[главная последовательность|аишьҭагылашьа хадаҿы]] реиҳа идуу аеҵәақәа рзы, агелиум асинтез азы ихадоу амҩа [[CNO-цикл|CNO-ацикл]] ауп. Амра зегь раасҭа Адгьыл иазааигәоу еҵәоуп. Амреи Адгьыли рыбжьара абжьаратәи абжьаӡара — 149,6 млн [[Километр|км]], иааизакны [[астрономическая единица|астрономиатә цыра]] иаҟароуп, насгьы [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟынтәи [[угловой размер|иубарҭоу акәакьтә диаметр]], [[Амза|Амза]] аҟны еиԥш, градусбжак маҷк инеиҳауп (31-32 [[Угловая минута|кәакьминуҭ]]).<ref name="nssdc">{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |title=Sun Fact Sheet |publisher=NASA |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCI3rR8?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |archive-date=2011-08-10 |access-date=2013-08-12 |url-status=live }}</ref> Амра аҟынӡа Асар Рымҩа агәы аҟынтәи 26 000 лашара шықәса раҟара абжьоуп, насгьы 225-250 миллион шықәса рҟынтәи [[Галактический год|знык]] [[Ящичная орбита|аиашьчиктә орбитала]] уи иакәшоит.<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2008/12/10/blackhole/|title=Астрономы взвесили чёрную дыру в центре Млечного Пути|work=Lenta.ru|access-date=2010-05-01|url-status=live|archive-date=2016-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530135758/https://lenta.ru/news/2008/12/10/blackhole/}}</ref><ref name="Kerr">{{статья |автор=Kerr F. J., Lynden-Bell D. |заглавие=Review of galactic constants |издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |год=1986 |том=221 |страницы=1023—1038 |язык=en |ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1986MNRAS.221.1023K&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf |издательство=[[Oxford University Press]] |archive-date=2017-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902015643/http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1986MNRAS.221.1023K&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf }}</ref> Амра [[Орбитальная скорость|аорбитатә ццакыра]] {{s|217 км/с}} — абасала, 1400 дгьылтә шықәса ирылагӡаны [[световой год|алашаратә шықәса]] иахысуеит, насгьы Адгьылтә мши-ҵхи 8 рыла [[Астрономическая единица|астрономиатә цырак]] ҟанаҵоит. Амра ҳазҭагылоу аамҭазы [[Галактика|Ҳгалактика]] [[Рукав Ориона|Орион имаӷра]] аҩныҵҟатәи аҵкараҿ иҟоуп, [[Рукав Персея|Персеи имаӷреи]] [[Рукав Стрельца|Ахысҩы имаӷреи]] рыбжьара, насгьы [[Местное межзвёздное облако|Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратәи аԥсҭҳәа]] иалсны ицоит — иҳараку аилаӷәӷәара змоу, еиҵоу аилаӷәӷәара змоу [[Местный пузырь|Аҭыԥантәи аԥышҭарч]] аҟны иҟоу —иԥсаҟьоу [[Межзвёздный газ|аеҵәабжьаратәи арчы]] азонаҿы. Иахьазы 17 лашара шықәса ирылагӡаны [[Список ближайших звёзд|еиҳа иааигәоу 50 еҵәатә система]] иаҵанакуеит ҳәа идыру аеҵәақәа рҟынтәи, Амра реиҳа илашақәоу рхыԥхьаӡараҿы аԥшьбатәи аҭыԥ ааннакылоит (уи [[абсолютная звёздная величина|аеҵәатә шәагаа]] +4.83<sup>м</sup>). == Азеиԥш дырраҭара == [[Файл:Sun_(Sol).gif|мини|Игьежьуа Амра амодель]] Амра [[Звёздное население|аеҵәатә еилазаара]] актәи ахкы иаҵанакуеит. Амратә система ацәырҵра иазку реиҳа иаларҵәоу атеориақәа руак иаҳәоит уи ашьақәгылара зыхҟьаз [[Сверхновая звезда|асуперҿыц еҵәак]], мамзаргьы акы аасҭа еиҳаны рыԥжәара ауп ҳәа. Ари агәаанагара шьаҭас иамоуп, ҷыдала, Амратә система аматериаҿы [[золото|ахьи]] [[Уран (элемент)|аурани]] акырӡа ирацәаны иахьыҟоу, уи атҟәацра иахҟьаны иҟалаз [[эндотермические реакции|аендотермиатә реакциақәа]] ирыхҟьаны иҟалар алшоз, мамзаргьы аҩбатәи абиԥара аеҵәа дуӡӡа алыҵ ала [[нейтрон|анеитронқәа]] рылбаадара иахылҵыз [[Ядерная реакция|аелементқәа ргәыцәтә ԥсахра]] иахҟьаны. [[Файл:Sun Earth Comparison.png|мини|слева|300пкс|Адгьыли Амреи (ашәагаақәа ризыҟазаашьа еиқәзырхо афотомонтаж)]] Амра аҟынтәи иаауа ашәахәақәа [[Адгьыл|Адгьыл]] аҿы иҟоу амчхара ахыҵхырҭа хада ауп. Уи амч [[Солнечная постоянная|амратә константа]] ала иалкаауп – ашәахәаркра [[мощность|амч]], ацыратә ҵакыра иалсны ицо, амра ашәахәақәа ииашоу акәакь ала ирԥыло иара убас Амра аҟынтәи [[Астрономическая единица|астрономиатә цырак]] абжьаӡараҿы иҟоу (Адгьыл аорбитаҿы), [[Атмосфера Земли|адгьылтә атмосфера]] анҭыҵ. Ари аконстанта инықәырԥшу {{s|1,37 кВт/м²}} иаҟароуп. [[Атмосфера Земли|Адгьыл атмосфера]] ианалсуа, амра ашәахәақәа амчхара {{s|370 Вт/м²}} ацәыӡуеит, насгьы адгьыл аҿықәанӡа {{s|1000 Вт/м²}} инеиуа (амш аныбзиоу, насгьы Амра [[Зенит (астрономия)|азенит]] аҿы ианыҟоу) ауп. Ари амчхара еиуеиԥшым иԥсабаратәу, иара убас иԥсабаратәым апроцессқәа рҿы ахархәара амазар алшоит. Убас, [[Аҵиаақәа|аҵиаақәа]], [[фотосинтез|афотосинтез]] ала рхы иархәаны, [[кислород|аҵәыҵәри]] злыҵуа [[Органические вещества|аорганикатә еилаҵақәа]] рсинтез ҟарҵоит. Амра ашәахәақәа рыла ишиашоу арԥхара ма [[фотоэлемент|афотохәҭаҷәа]] рыла амчхара аиҭакра ахархәара аҭазар алшоит [[Электроэнергия|афымцамч]] аԥҵаразы ([[Солнечная энергетика|амратә фымцастанциақәа]] рыла) мамзаргьы хра злоу даҽа уск анагӡаразы. Анкьагьы афотосинтес абзоурала ауп [[нефть|анефти]] егьырҭ [[Ископаемое топливо|иҵырхуа абылтәы]] ахкқәеи ирымоу амчхарагьы аарԥшра шрылшаз. [[Файл:Comparison sun seen from planets internal ab.svg|мини|слева|300пкс|Амратә система еиуеиԥшым ацәеижьқәа рааигәа-сигәа аҟынтәи иубо Амра ашәагаақәа]] Амра аҟынтәи иаауа [[Ультрафиолетовое излучение|аультрафиолеттә шәахәаркра]] [[антисептики|антисептикатә]] ҟазшьа амоуп, уи [[Аӡы|аӡи]] еиуеиԥшым амаҭәарқәеи [[дезинфекция|ррыцқьаразы]] ахархәара алнаршоит. Уи иара убас ауаҩы ицәа [[загар|ареиқәоит]], насгьы егьырҭ [[Абиологиа|абиологиатә]] ныррақәагьы ҟанаҵоит, иаҳҳәап ацәеижь аҟны [[витамин D|авитамин D]] аиура иацхраауеит. Амратә спектр аультрафиолеттә хәҭа анырра Адгьыл атмосфера аҿы иҟоу [[Озоновый слой|аозонтә хҟьа]] даара иарԥсыҽуеит, убри аҟнытә адгьыл аҿы иҟоу аультрафиолеттә шәахәаркра алассы-лассхара еиуеиԥшым [[широта|аҟьаҟьарарақәа]] рҟны еиҭасуеит. Амра [[полдень|шьыбжьон]] алаԥшҳәаа ахаҿы иахьыҟоу акәакь еиуеиԥшым [[Адаптация (биология)|абиологиатә адаптациақәа]] ирныруеит, иаҳҳәап, адунеи еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы ауаҩы ицәа аԥштәы ианыруеит.<ref>''Barsh G. S.'', 2003, [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=212702 What Controls Variation in Human Skin Color?] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210313184320/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=212702 |date=2021-03-13 }}, PLoS Biology, v. 1, p. 19.</ref> Адгьыл аҟынтәи иаҳбо Амра ажәҩантә сфера иқәланы [[Положение Солнца|изнысуа амҩа]] [[Ашықәс|ашықәс]] иалагӡаны аҽаԥсахуеит. Ашықәс зегьы иалагӡаны ажәҩан аҿы хазы игоу аамҭак азы Амра иааннакыло аҭыԥ знысуа амҩа [[аналемма|аналемма]] ҳәа иашьҭоуп, насгьы ахыԥхьаӡара 8 аформа амоуп, [[Аҩада|аҩада]]-[[Алада|аладатәи]] аҵәҩан иаваршәны еиҵыху. Еиҳа иубарҭоу Амра ажәҩан аҿы иахьыҟоу аҽеиҭакра 47° [[амплитуда|амплитуда]] змоу аҩада-аладатәи аҵысра ауп ([[эклиптика|аеклиптикатә]] ҟьаҟьара 23.5° [[небесный экватор|ажәҩантә екуатор]] аҟьаҟьарахь анаара иахҟьаны). Иҟоуп ари авариациа даҽа ахәҭакгьы, [[Амрагылара|мрагылара]]-[[Амраҭашәара|мраҭашәаратәи]] аҵәҩан иаваршәны игоу, [[Адгьыл|Адгьыл]] [[орбита|аорбитатә]] ныҟәараан [[перигелий|аперигелион]] иазааигәахацыԥхьаӡа аццакра аизырҳара, [[афелий|афелион]] иазааигәахацыԥхьаӡа аццакра агхара ҟазҵо. Абарҭ аныҟәарақәа рҟынтәи актәи (аҩада-алада) [[времена года|ашықәсс аамҭақәа]] рыԥсахра мзызс иамоуп. [[Адгьыл|Адгьыл]] [[афелий|афели]] акәаԥ иахысуеит ԥхынгәымза алагамҭазы, насгьы Амра иацәыхараны 152 млн км хара ицоит, [[перигелий|аперигели]] акәаԥ — ажьырныҳәамза алагамҭазы, Амра иазааигәахоит 147 млн км абжьаӡарала.<ref>{{Cite web |url=http://www.windows.ucar.edu/tour/link%3D/physical_science/physics/mechanics/orbit/perihelion_aphelion.html%26edu%3Dhigh |title=Windows to the Universe |access-date=2020-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026143732/http://www.windows.ucar.edu/tour/link%3D/physical_science/physics/mechanics/orbit/perihelion_aphelion.html%26edu%3Dhigh |archive-date=2007-10-26 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1235387 |title=Перигелий и афелий |work=Астронет |access-date=2009-07-05 |url-status=live |publisher=[[Астронет]] |archive-date=2011-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110926202245/http://www.astronet.ru/db/msg/1235387 }}</ref> Иубарҭоу Амра адиаметр 3% рыла аҽаԥсахуеит абарҭ аҩ-рыцхәк рыбжьара. Абжьаӡара аиԥшымра 5 миллион км рҟынӡа ахьыҟоу азы, Адгьыл афели аҟны аԥхарра 7% рҟынӡа еиҵаны иаиуеит. Абасала, аӡынра аҩадатәи ахәҭаҿы маҷк иԥхоуп, аладатәи ахәҭаҿы аасҭа, аԥхынра маҷк еиҳа ихьшәашәоуп. Амра — амҳалдызтә усура змоу еҵәоуп. Иара [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] ӷәӷәа амоуп, уи [[Напряжённость магнитного поля|амчра]] аамҭа цацыԥхьаӡа аҽеиҭанакуеит, насгьы [[Одиннадцатилетний цикл солнечной активности|11 шықәса]] рахь знык ахырхарҭа аԥсахуеит, [[Солнечный максимум|амратә максимум]] аамҭазы. Амра амҳалдызтә мҽхакы ахкырацәара еиуеиԥшым аеффектқәа рхылҿиаауеит, урҭ зегьы еицҵаны [[Солнечная активность|амратә усура]] ҳәа иашьҭоуп, уахь иаҵанакуеит [[солнечные пятна|амратә шәытақәа]], [[солнечные вспышки|амратә цәырҟьарақәа]], [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] аҽеиҭакрақәа, уҳәа убас иҵегьы. Адгьыл аҟны акәзар иахылҿиаауеит [[Полярное сияние|аполиартә лашаарақәа]] иҳаракуи ибжьаратәуи аҟьаҟьарарақәа рҟны, насгьы [[Геомагнитная буря|агеомҳалдызтә ԥшатлакә]], [[электросвязь|аимадара ахархәагақәеи]] [[Электроэнергетика|амымцамчхара]] аиагаратә хархәагақәеи русура иаԥырхагахоит. Убасҵәҟьа ԥсызхоу ацәеижьқәагьы иҽеимкәа ирныруеит (амҳалдызтә ԥшатлакәқәа зԥырхагоу ауаа ахыхь рнаҭоит, рхы ҽеимкәа ирбо иҟанаҵоит).<ref>{{cite news|url=http://eco.ria.ru/documents/20091030/191289322.html|title=Магнитные бури: природа и влияние на человека. Справка|date=2009-10-30|publisher=РИА Новости|access-date=2012-06-07|archive-date=2012-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621034153/http://eco.ria.ru/documents/20091030/191289322.html}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.iki.rssi.ru/books/2010tarusa-med.pdf |title=Бреус Т. К. Космическая и земная погода и их влияние на здоровье и самочувствие людей. В книге «Методы нелинейного анализа в кардиологии и онкологии. Физические подходы и клиническая практика». УНИВЕРСИТЕТ КНИЖНЫЙ ДОМ, Москва 2010 (pdf, 6,3Mb) |access-date=2012-06-07 |archive-date=2010-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613095856/http://www.iki.rssi.ru/books/2010tarusa-med.pdf |url-status=live }}</ref> Иҟоуп агәаанагара, Амратә система ашьақәгылареи аҿиареи рҿы амратә усура ароль ду нанагӡеит ҳәа. Иара убас уи адгьыл атмосфера аиҿартәышьагьы ианыруеит. == Аԥсҭазааратә цикл == {{Main|Амратә система ашьақәгылареи аеволиуциеи|Аеҵәатә еволиуциа}} Амра [[Металличность|ахԥатәи абиԥара]] ([[Звёздные популяции|апопулиациа I]]) иаҵанакуа еҵәа қәыԥшуп, аметалл рацәаны измоу, даҽакала иуҳәозар, актәии аҩбатәии абиԥарақәа рҟынтәи аеҵәақәа рцәынхақәа рыла ишьақәгылаз (апопулиациақәа III, II). Уажәтәи Амра ақәра (еиҳа ииашаны иуҳәозар, уи ыҟоижьҭеи заҟаамҭа ҵуа), [[звёздная эволюция|аеҵәақәа револиуциа]] [[компьютерное моделирование|акомпиутертә модельқәа]] рыла иԥхьаӡоу, 4,5 миллиард шықәса раҟара ыҟоуп.<ref name="NASA">{{cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/sun/indepth|title=Sun: In Depth|author=|date=|work=Solar Systen Exploration|publisher=[[NASA]]|access-date=2016-09-18|lang=en|archive-date=2016-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918234701/http://solarsystem.nasa.gov/planets/sun/indepth|url-status=dead}}</ref> Иҟоуп агәаанагара, Амра 4.5 миллиард шықәса раԥхьа ишьақәгылеит ҳәа, [[туманность|амолекулатә ӡри аԥсҭҳәа]] [[гравитация|агравитациа]] аныррала ирласны аилаӷәӷәара (иара убасгьы, иҟалап, амолекулатә ӡрии егьырҭ ахимиатә элементқәа ратомқәеи реилаԥсаратә ԥсҭҳәа) [[Галактика|Агалактика]] ҳара ҳахәҭаҿы [[звёздное население|актәи ахкы]] аеҵәа аҟалара ахылҿиааит ҳәа.<ref name="NASA"/> {{s|[[Звезда типа T Тельца|Т Ақәса]].}} Амра еиԥш [[масса|идуу]] аеҵәа [[главная последовательность|ихадоу аишьҭагылаҿы]] иҟазароуп иааизакны 10 миллиард шықәса раҟара.<ref> {{книга |заглавие=The search for life in the universe |ссылка=http://books.google.com/?id=Q17NmHY6wloC&pg=PA96 |страницы=96 |издательство=[[University Science Books]] |год=2001 |isbn=9781891389160 |ref=Goldsmith |автор=Goldsmith, D.; Owen, T. }}</ref> Абасала, Амра уажәы аԥсҭазааратә цикл агәҭаны иҟоуп. Уажәтәи аамҭазы, амра агәыцәаҿ [[термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] мҩаԥысуеит, урҭ [[водород|аӡри]] [[гелий|агели]] ахь ииаргоит. Ессекунд, 4 миллион [[тонна|тонна]] рҟынӡа [[вещество|аматериа]] Амра агәыцәаҿ [[энергия|амчхарахь]] ииасуеит, уи иахҟьаны амратә шәахәаркра аеквиваленттә хыԥхьаӡареи [[нейтрино|амратә неитриноқәа]] рыцәқәырԥеи ҟалоит.[[Файл:Solar-evolution internal ab.svg|780пкс|центр]] Амра хәыҷы-хәыҷла [[термоядерная реакция|аӡритә былтәы]] ннахцыԥхьаӡа, уи еиҳа-еиҳа ишуеит, насгьы алашара еиҳа иҭынчна, аха хымԥада иацло иалагоит. 5.6 миллиард шықәса ақәраҿ ианынаӡалак, уажәтәи аамҭа аҟнытә 1.1 миллиард шықәса рышьҭахь, ҳара ҳаеҵәа 11% рыла еиҳа илашахоит уажәы аасҭа.<ref name="sun_future">{{статья |заглавие=Our Sun. III. Present and Future |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=418 |страницы=457—468 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S |access-date=2007-03-31 |язык=en |автор=Sackmann, I.-J.; Boothroyd, A. I.; Kraemer, K. E. |год=1993 |тип=journal |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2015-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104075722/http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S }}</ref> Ари апериод аҟны, [[Красный гигант|агигант ҟаԥшь]] астадиа аамҭа аҟынӡа, Адгьыл аҿы аԥсҭазаара аӡра ма шьаҭанкыла аԥсахра ҟалар алшоит, Амра ашәахәа ацлареи аӡы афақь иахылҿиаауа аԥхарратә еффекти ирыхҟьаны апланета аҿықәаҿ аҳауаҟәандара аизҳара иахҟьаны.<ref>{{cite web |url=http://www.km.ru/nauka/1D702E09E82911D39730000000000000 |title=Печальное будущее Земли |publisher=KM.ru |access-date=2013-03-28 |archive-url=https://www.webcitation.org/6FbsMkTlL?url=http://www.km.ru/nauka/1D702E09E82911D39730000000000000 |archive-date=2013-04-03 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.membrana.ru/particle/775 |title=Далёкая звезда осветила планы спасения Земли от смерти Солнца |author=Леонид Попов |quote=Пред лицом красного гиганта, в которого превратится Солнце, на нашей планете останется не так уж много следов техногенной цивилизации. Да и то – ненадолго. Поглощение и испарение ждёт Землю. Если люди далёкого будущего не предпримут грандиозный опыт по перемещению своего мира. |publisher=Membrana.ru |access-date=2013-03-28 |url-status=dead |archive-date=2013-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060615/http://www.membrana.ru/particle/775 }}</ref> Абри аамҭазы, Амра иреиҳаӡоу ахықәтә ҳауаҟәандара иазнеиуеит (5800К) иаҳхысызи иаҳԥеиԥшуи рҟны аеволиуциа аамҭа зегьы иалагӡаны [[Белый карлик|асса шкәакәа]] афаза аҟынӡа; егьырҭ амардуанқәа рҟны афотосфера аҳауаҟәандара еиҳа еиҵахоит.<ref name=Schroeder /><ref>{{Cite news |first=D. |last=Carrington |title=Date set for desert Earth |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/specials/washington_2000/649913.stm |publisher=BBC News |access-date=2007-03-31 |date=2000-02-21 |archive-date=2012-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120710142744/http://news.bbc.co.uk/2/hi/sci/tech/specials/washington_2000/649913.stm }}</ref> Иахьатәи аҵакы ала аԥсҭазаара нҵәаргьы, апланетаҿы аԥсҭазаара амшынқәеи аокеанқәеи рыҵаҿы иаанхар алшоит.<ref name="Richard Pogge">{{cite web| author = Pogge, Richard W.| date = 1997| url = http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html| title = The Once and Future Sun| publisher = The Ohio State University| format = lecture notes| access-date = 2009-12-27| lang = en| archive-url = https://www.webcitation.org/617GfSSv2?url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html| archive-date = 2011-08-22| url-status = live}}</ref> Аа-миллиард шықәса ақәра аҟынӡа ианынаӡалак (уажәтәи аамҭа инаркны 3.5 миллиард шықәса рышьҭахь), Амра ашәахәалашара 40% рыла еизҳауеит. Уи аамҭазы, Адгьыл аҿы иҟоу аҭагылазаашьақәа [[Венера|Венера]] аҿы уажәы иҟоу аҭагылазаашьақәа иреиԥшхар ауеит: апланета аҿықәантәи аӡы зынӡа иӡуеит, ифақьханы акосмос ахь ицоит. Иҟалап, уи адгьыл аҿы иҟоу аԥсҭазааратә формақәа зегьы ннарҵәаргьы. Амра агәыцә иҭоу аӡритә былтәы блыцыԥхьаӡа, уи адәахьтәи ахҩа еиҵыҵлоит, агәыцә акшзар — еиҵалалоит, иагьшлоит.<ref name="sun_future"/><ref name="Richard Pogge"/> Амра ақәра 10,9 миллиард шықәса ианнеилак (иахьатәи аамҭа инаркны 6,4 миллиард шықәса рышьҭахь), агәыцәаҿ иҟоу аӡри нҵәоит, насгьы уи иахылҵуа агелиум, арҭ аҭагылазаашьақәа рҟны атермогәыцәтә былра злымшо, аиҵаӷәӷәареи аилаӷәӷәахареи иалагоит, уаанӡа “икнаҳаны” изкыз агәыцә аҟнытә иаауаз амчхара анҵәара иахҟьаны. Аӡри абылра иацҵахоит агәыцә адәахьтәи ахҟьа ҵаӷаҿы. Ари аҩаӡараҿы Амра арадиус 1,59 ''R''<sub>☉</sub> инаӡоит, насгьы ашәахәалашара иахьатәи аамҭа аасҭа 2,21-нтә еиҳахоит.<ref name="Richard Pogge"/> Анаҩстәи 0.7 миллиард шықәса ирылагӡаны, Амра еиҳа ирласны аҽарҭбаалоит (2.3 ''R''<sub>☉</sub> рҟынӡа), шамахак еиԥымҟьо алашара еиқәырхо, насгьы уи аԥхарра 5500 К рҟынтәи 4900К аҟынӡа илаҟәуеит. Ари афаза анҵәамҭан, 11,6 млрд шықәсанӡа инаӡаны (уажәтәи аамҭа инаркны 7 млрд шықәса рышьҭахь) Амра [[субгигант|субгигантхоит]].<ref name="Richard Pogge"/> Инықәырԥшшәа 7.6—7.8 миллиард шықәса рышьҭахь, 12.2 миллиард шықәса анахыҵуа, [[Солнечное ядро|Амра агәыцә]] убри аҟара аҽаршуеит, иаакәыршаны иҟоу ахҩаҿы аӡри абылра иаланаргартә аҟынӡа. Уи иахҟьаны аеҵәа адәахьтәи ахҩақәа ирласны рыҽдырҭбаауеит, убас ала Амра ианиз инаркны иахьыҟаз [[главная последовательность|аишьҭагылара хада]] ааннажьуеит, насгьы [[красный гигант|игигант ҟаԥшьхоит]], [[диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Герцшпрунг-Расселл игигант ҟаԥшьқәа рдиаграмма]] [[Вершина ветви красных гигантов|ақәцәахь]] ииасны.<ref name="Richard Pogge"/> Ари афазаҿы Амра арадиус иахьатәи аамҭа иаҿырԥшны 256-нтә иазҳауеит.<ref name="Schroder2008">{{статья |заглавие=Distant future of the Sun and Earth revisited |издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |том=386 |страницы=155—163 |doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.386..155S |bibcode=2008MNRAS.386..155S |arxiv=0801.4031 |язык=en |автор=K. P. Schroder, Robert Connon Smith |год=2008 |тип=journal |издательство=[[Oxford University Press]] |archive-date=2013-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727120155/http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.386..155S }}</ref> Аеҵәа аҽырҭбаара иахҟьаны уи алашара ӷәӷәала еизҳауеит (2700 хынтә) насгьы ахҟьа 2650 К аҟынӡа ихьшәашәоит. Ишаабо ала, зҽеиҵызхуа Амра адәахьтәи ахҟьақәа уи аамҭазы уажәтәи Адгьыл аорбитаҿы инаӡоит.<ref name="Schroder2008"/> Аха, аҭҵаарақәа ишаадырԥшуа ала, уаанӡагьы, аҿықә аҵакыра аизҳарала [[солнечный ветер|амра аԥша]] аӷәӷәахара иахҟьаны, Амра амасса 28% инареиҳаны иацәыӡуеит, уи иахҟьаны Адгьыл Амра еиҳа иацәыхараны иҟоу аорбитахь ииасуеит, убас ала амра адәахьтәи аплазматә хҟьақәа рыла албаадахара иацәцоит.<ref name="Schroder2008"/><ref name="Richard Pogge"/> 2008 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаарақәа ишаадырԥшуа ала, Адгьыл Амра илбаанадараны иҟоуп, избан акәзар Амра аҵәира аццакра иагханы уи анаҩс адәахьтәи ахҩа [[Приливные силы|аӡхаларатә нырра]] анаҭоит, Адгьыл аорбита дырҩеигь Амра азааигәахарахь иназго .<ref name=Schroeder>{{статья |заглавие=Distant future of the Sun and Earth revisited |издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |том=386 |номер=1 |страницы=155 |doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |arxiv=0801.4031 |ref=Schröder |bibcode=2008MNRAS.386..155S |язык=en |автор=Schröder, K.-P.; Smith, R.C. |год=2008 |тип=journal |издательство=[[Oxford University Press]] }} See also {{Cite news |last=Palmer |first=J. |title=Hope dims that Earth will survive Sun's death |url=http://space.newscientist.com/article/dn13369-hope-dims-that-earth-will-survive-suns-death.html?feedId=online-news_rss20 |work=[[New Scientist]] |year=2008 |access-date=2008-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080317001540/http://space.newscientist.com/article/dn13369-hope-dims-that-earth-will-survive-suns-death.html?feedId=online-news_rss20 |archive-date=2008-03-17 }}</ref><ref> ''Guillemot, H.; Greffoz, V.'' (Mars 2002). Ce que sera la fin du monde{{In lang|fr}}. Science et Vie № 1014.</ref><ref name="Schroder2008" /> Адгьыл Амрала албаадахара иацәцаргьы, иқәу [[гидросфера|аӡы]] зегьы арчы аҭагылазаашьахь ииасуеит, иӷәӷәаӡоу [[солнечный ветер|амратә ԥша]] уи [[Атмосфера Земли|атмосфера]] кыднаҳәоит.<ref name=minard09>{{cite news | first=Anne | last=Minard | date=2009-05-29 | title=Sun Stealing Earth's Atmosphere | work=National Geographic News | url=http://news.nationalgeographic.com/news/2009/05/090529-sun-stealing-atmosphere.html | access-date=2009-08-30 | archive-date=2017-11-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171101072719/https://news.nationalgeographic.com/news/2009/05/090529-sun-stealing-atmosphere.html }}</ref> Амра аҟазаара ари афаза 10 миллион шықәса раҟара ицалоит.<ref name="Richard Pogge"/> Агәыцә аҟны аҳауаҟәандара 100 млн К аҟынӡа ианынаӡалак, [[гелиевая вспышка|агелиитә мцахәыҵҟьара]] ҟалоит, насгьы [[Гелий|агели]] аҟынтәи [[углерод|акарбони]] [[кислород|аҵәыҵәри]] рсинтез атермогәыцәтә реакциа иалагоит.<ref name="Richard Pogge"/> Амра, амчхара ахыҵхырҭа ҿыц анаиулак, ашәагаа 9,5-нтә ''R''<sub>☉</sub> еиҵахоит.<ref name="Richard Pogge"/> 100-110 миллион шықәса рышьҭахь, агелиум аҭаҵәахқәа анынҵәалак, аеҵәа адәахьтәи ахҩақәа ирласны рҽырҭбаара еиҭаҟалоит, насгьы уи дырҩеигь игигант ҟаԥшьны иҟалоит.<ref name="Richard Pogge"/> Амра аҟазаара ари аамҭазы амч ду змоу амцахәыҵҟьарақәа аҭыԥ рымазаауеит, зны-зынла уи алашара уажәтәи аҩаӡара аасҭа 5200-нтә еиҳахалоит.<ref name="astrogalaxy">{{cite web |url=https://astrogalaxy.ru/277.html |title=Солнце. О будущем нашего Солнца |author=Г. Александровский |date=2001 |publisher=Астрогалактика |lang=ru |access-date=2013-02-07 |url-status=live |archive-date=2013-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116060720/http://astrogalaxy.ru/277.html }}</ref> Уи ҟалоит, избан акәзар уаанӡа кьыс змамыз агели ацәынхақәа атермогәыцәтә реакциа иалалалоит азы.<ref name="astrogalaxy"/> Амра абри аҩыза аҭагылазаашьаҿы иҟазаауеит 20 миллион шықәса раҟара.<ref name="Richard Pogge"/> Амра амасса иахьынӡаҭаху иазхом уи аеволиуциа [[сверхновая звезда|асупернова]] аԥжәарала ихыркәшахарц азы.<ref name="Richard Pogge"/> Амра агигант ҟаԥшь афаза ианахыслак ашьҭахь, аԥхарратә пульсациақәа ирыхҟьаны уи адәахьтәи ахҩа кылжәахоит, насгьы уи [[планетарная туманность|апланетартә наҟәрақәа]] шьақәнаргылоит.<ref name="Richard Pogge"/> Ари анаҟәра агәҭаны иаанхоит Амра агәыцә иалҵыз [[белый карлик|аса шкәакәа]], даара ицоу, еилаӷәӷәоу аобиект,ашәагаала апланета Адгьыл иаҿурԥшыртә иҟоу. Аханатә ари асса шкәакәа аҿықә аҟәандара 120,000 К рҟынӡа амазаауеит, насгьы амратә лашара 3500 аҟынӡа инаӡоит, аха аммиллион-миллиард шықәсқәа рыҩныҵҟа ихьшәашәалоит, иагьҭаалоит. Ари аԥсҭазааратә цикл зыкапан маҷуи ибжьаратәуи аеҵәақәа рзы иҷыдоу акы акәны иԥхьаӡоуп.<ref name="Richard Pogge"/> == Аструктура == === Амра аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа === [[Файл:Sun poster internal ab.svg|thumb|right|350px|Амра аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа адиаграмма]] ==== Амратә гәыцә ==== {{Main|Амратә гәыцә}} Атермогәыцәтә реакциақәа ахьымҩаԥысуа Амра агәҭантәи ахәҭа, арадиус 150-175 нызқь км рҟынӡа змоу (даҽакала иуҳәозар, Амра арадиус аҟнытә 20-25%), амратә гәыцә ҳәа иашьҭоуп. Агәыцә аҟны иҟоу аматериа аилаӷәӷәара инықәырԥшшәа 150,000 кг/м3 ыҟоуп (150-нтә еиҳауп [[Аӡы|аӡы]] аилаӷәӷәара аасҭа, насгьы ~6.6-нтә еиҳауп Адгьыл аҿы иҟоу зегьы раасҭа еилаӷәӷәоу [[металл|аметалл]] - [[осмий|осмиум]] аилаӷәӷәара аасҭа), агәыцә агәҭаны аҟәандара 14 млн [[кельвин|К]] еиҳауп.<ref name="Garcia2007"> {{статья |заглавие=Tracking solar gravity modes: the dynamics of the solar core |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2007-06-15_316_5831/page/1590 |издание=[[Science]] |том=316 |номер=5831 |страницы=1591—1593 |pmid=17478682 |doi=10.1126/science.1140598 |ref=García |bibcode=2007Sci...316.1591G |язык=en |тип=journal |автор=García, R.; et al. |год=2007 }}</ref><ref name="Basu"> {{статья |заглавие=Fresh insights on the structure of the solar core |bibcode=2009ApJ...699.1403B |номер=699 |doi=10.1088/0004-637X/699/2/1403 |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=699 |страницы=1403 |ref=Basu |язык=en |автор=Basu ; Chaplin, William J.; Elsworth, Yvonne; New, Roger; Serenelli, Aldo M. et al. |год=2009 |тип=journal |издательство=[[IOP Publishing]] }}</ref> SOHO амиссиа имҩаԥнагаз адыррақәа ранализ иааанарԥшит [[SOHO (космический аппарат)|SOHO]] амиссиа [[Вращение Солнца|ахатә ҵәҩан акәшара]] аццакра кырӡа ишеиҳау, ахҟьаҿы аасҭа.<ref name="Garcia2007"/><ref name="Bonnano">''Bonanno, A.; Schlattl, H.; Patern, L.'' (2002). The age of the Sun and the relativistic corrections in the EOS (PDF). Astronomy and Astrophysics 390: 1115—1118.</ref> Агәыцә аҿы имҩаԥысуеит [[Протон-протонный цикл|апротон-протонтә термогәыцәтә реакциа]], уи иахҟьаны ԥшь-[[протон|протонк]] рҟынтәи [[гелий-4|агелиум-4]] ҟалоит.<ref>{{статья |страницы=21 |издание=Physics in Collision |заглавие=Nuclear Processes at Solar Energy |ссылка=https://archive.org/details/arxiv-astro-ph0308537 |bibcode=2003phco.conf...21B |arxiv=astro-ph/0308537 |ref=Broggini |автор=Broggini, Carlo |число=26 |месяц=6 |год=2003 }}</ref> Убри аан, ессекунд 4,26 миллион тонна аматериа радиацианы иҟалоит, аха уи аҵакы маҷуп Амра амасса - 2{{e|27}} тоннак иаҿырԥшны. Агәыцә еиуеиԥшым аҭыԥқәа ирылҵуа амч Амра агәҭаҟынӡа ирыбжьоу абжьаӡара иахьыԥшуп. Атеориатә хәшьарақәа инарықәыршәаны, агәыцә аҟныҵәҟьа уи {{s|276,5 Вт/м³}} наӡоит.<ref>[https://fusedweb.llnl.gov/CPEP/Chart_Pages/5.Plasmas/Sunlayers.html Table of temperatures, power densities, luminosities by radius in the Sun] {{Асаит архивтәра|url=http://webarchive.loc.gov/all/20011129122524/http%3A//fusedweb%2Ellnl%2Egov/cpep/chart_pages/5%2Eplasmas/sunlayers%2Ehtml |date=2001-11-29 }}. Fusedweb.llnl.gov (1998-11-09). Retrieved on 2011-08-30.</ref> Абасала, ауаҩы икапанҵакыра (0,05 м³) иақәшәоит аԥхарралыҵ 285 КДж/ҽны (1192 кДж/ҽны), уи зыԥсы ҭоу, иҿыхоу ауаҩы иҷыдоу иԥхарралыҵ аасҭа кырӡа еиҵоуп. Амра зегьы иҭнажьуа аԥхарра ҩ-еишьҭагылак рыла еиҵоуп. Абас еиԥш иҟоу имаҷу амчхара аҭыҵра абзоурала, «абылтәы» (аӡри) аҭаҵәахқәа азхоит атермогәыцәтә реакциа миллиард шықәсала аиқәырхаразы. Агәыцә — Амраҿы атермогәыцәтә реакциа аҟынтәи амчхареи аԥхарреи ахьыҟало ҭыԥзаҵәуп, аеҵәа егьи ахәҭа уи амчхарала ирԥхоуп. Агәыцә амчхара зегьы еишьҭагыланы ахҟьақәа иргәылсуеит, [[фотосфера|афотосфера]] аҟынӡа, уи аҟантәи амра ашәахәақәеи [[кинетическая энергия|акинетикатә мчхареи]] рхаҿра аманы иҭыҵуеит.<ref name="Zirker2002-15">{{книга |заглавие=Journey from the Center of the Sun |ссылка=https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk_f4e3/page/15 |год=2002 |издательство=[[Princeton University Press]] |isbn=9780691057811 |страницы=15—34 |ref=Zirker |автор=Zirker, Jack B. }}</ref><ref name="Phillips1995-47">{{книга |заглавие=Guide to the Sun |год=1995 |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=9780521397889 |страницы=47—53 |ref=Phillips |автор=Phillips, Kenneth J. H. }}</ref> ==== Арадиациатә еиҭагара азона ==== {{Main|Арадиациатә еиҭагара азона}} Агәыцә ахыхь, уи агәҭантәи амратә радиусқәа 0,2-0,25 инаркны 0,7 рҟынӡа рыбжьара, арадиациатә еиҭагаратә зона ыҟоуп. Ари аҳәааҵакыраҿы амчхара аиагара еиҳарак радиациеи [[фотон|афотонқәа]] рылбаадареи рхархәарала имҩаԥысуеит. Убри аангьы аплазматә хҟьа иҭнажьуа фотонцыԥхьаӡа ахырхарҭа аплазма илбаанадаз иарбан фотонқәоу зынӡа иадҳәалаӡам, убри аҟнытә уи ашәахәа ахьыҟоу анаҩстәи аплазматә хҟьахьы инеир алшоит, мамзаргьы ҵаҟатәи ахҟьақәа рахьгьы ихынҳәыр ауеит. Убри иахҟьаны, зныкымкәа-ҩынтәымкәа иҭыҵуа афотон (аханатә агәыцә аҟны иҟалаз) [[Конвективная зона|аконвективтә зона]] ианазнеиуа аамҭа ацыԥҵәаха, Амра иахьатәи амодельқәа рыла, 10 нызқь шықәса инаркны 170 нызқь шықәса рҟынӡа ақәшәар алшоит (зны-зынла иаҳԥыло амиллион шықәсқәа рхыԥхьаӡара мыцхәны иԥхьаӡоуп).<ref>{{cite web |url = http://sunearthday.nasa.gov/2007/locations/ttt_sunlight.php |title = The 8-minute travel time to Earth by sunlight hides a thousand-year journey that actually began in the core |publisher = NASA |access-date = 2009-05-14 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/64scmqfqS?url=http://sunearthday.nasa.gov/2007/locations/ttt_sunlight.php |archive-date = 2012-01-22 |url-status = dead }}</ref> Ари азонаҿы аҳауаҟәандара аиҭашәара ахҟьаҿы 2 миллион К инаркны аҵаулараҿы 7 миллион К рҟынӡа инаӡоит. Убри аамҭазы, ари азонаҿы амакроскоптә конвекциатә ныҟәарақәа ыҟаӡам, уи иаҳәоит аҟәандара<ref name="NASA1">{{cite web |url=https://solarscience.msfc.nasa.gov/interior.shtml |title=NASA/Marshall Solar Physics |publisher=Solarscience.msfc.nasa.gov |date=2007-01-18 |access-date=2009-07-11 |archive-url=https://www.webcitation.org/64scnTI4e?url=https://solarscience.msfc.nasa.gov/interior.shtml |archive-date=2012-01-22 |url-status=live}}</ref> адиабатикатә градиент арадиалтә еиҟаратәратә градиент аасҭа ишеиҳау. Аиҿырԥшразы, асса ҟаԥшьқәа рҿы ақәыӷәӷәара аматериа аилалара изаԥырхагахаӡом, аконвекциатә зона агәыцә аҟынтәи иаразнак иалагоит. Ари азонаҿы ахәҭаҷ аилаӷәӷәара 0,2 (ахҟьаҿы) инаркны 20 (аҵаулараҿы) г/см3 рҟынӡа аҽаԥсахуеит.<ref name=Sobolev> {{Книга |автор = Соболев В. В. |заглавие = Курс теоретической астрофизики |издание = 3-е изд |место = М. |издательство = Наука |год = 1985 |страницы = 170—172 |страниц = 504 }}</ref><ref name="NASA1"/> ==== Амра аконвективтә зона ==== [[Файл:Highest_resolution_photo_of_Sun_(NSF)_as_of_January_20,_2020.jpg|thumb|right|[[Гранулы (физика Солнца)|Амратә гранулақәа]] ([[Солнечный телескоп Иноуэ|DKIST]] ателескоп аҭыхымҭа, 2020 шықәса, ажьырныҳәамза)]] [[Файл:DKIST-First-Sunspot.jpg|thumb|right|Агранулиациа зкәыршоу [[Солнечное пятно|амратә шәыта]] асахьа ([[Солнечный телескоп Иноуэ|DKIST]] ателескоп аҭыхымҭа, 2020 шықәса, ажьырныҳәамза)]] {{Main|Аконвективтә зона}} Амра аҿықә азааигәара, аматериа аԥхарреи аилаӷәӷәареи азымхо иалагоит аиҭашәахәаркрала амчхара инагӡаны аиагара азы. Аплазма аикәарҳәратә еилалара мҩаԥысуеит, нас амчхара ахҟьахьы (афотосферахь) аиагара ҟалоит еиҳарак ахәҭаҷ ахаҭа аныҟәарақәа рыла. Ганкахьала, афотосфера аҟны иҟоу ахәҭа, аҿықәаҿ ихьшәашәо, аконвективтә зона аҵауларахь иҭалоит. Даҽа ганкахьала, ҵаҟатәи ахәҭаҿы иҟоу ахәҭа арадиалтәи аиагаратә зона аҟынтәи ашәахәаркра аиуны хыхьҟа ихалоит, насгьы аҩ-процесскгьы крызҵазкуа аццакра рыманы имҩаԥысуеит Амчхара аиагара ари аҩыза аметод [[Конвекция|аконвекциа]] ҳәа иашьҭоуп, 200,000 км рҟынӡа иҟоу Амра ахҟьаҵаҟатәи ахҟьа — уи ахьыҟало аконвективтә зона ҳәа иашьҭоуп. Ахҟьа уазааигахацыԥхьаӡа [[температура|аҳауаҟәандара]] еиҵахоит бжьаратәла 5800 К аҟынӡа, арчы аилаӷәӷәара [[воздух|Адгьыл аҳауа]] аилаӷәӷәара аҟнытә 1/1000 аҟынӡа еиҵаны иҟалоит.<ref name="NASA1"/> Иахьатәи адыррақәа рыла, амратә процессқәа рфизикаҿы аконвективтә зона иааннакыло аҭыԥ ҷыдала иӷәӷәоуп, избан акәзар уи аҟны ауп амратә материа еиуеиԥшым аныҟәарақәа ахьцәырҵуа.<ref>{{книга |часть=Solar Physics: From the Deep Interior to the Hot Corona |заглавие=From the Sun to the Great Attractor |ссылка=http://books.google.com/books?id=rk5fxs55_OkC&pg=PA22 |страницы=22 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |год=2000 |isbn=9783540410645 |ref=Mullan |автор=Mullan, D. J. |ответственный=Page, D., Hirsch, J. G. |archive-date=2014-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710101042/http://books.google.com/books?id=rk5fxs55_OkC&pg=PA22 }}</ref> Аконвективтә зонаҿы иҟоу [[Термик|атермоцәқәырԥақәа]] ахҟьаҿы [[Гранулы (физика Солнца)|агранулақәеи]] (атермикқәа рықәцәақәа) [[супергрануляция|асупергранулиациеи]] рхылҿиаауеит. Ацәқәырԥақәа рымҽхак бжьаратәла {{s|1—2 км/с}}, насгьы иреиҳау арбагақәа {{s|6 км/с}} инаӡоит. Агранула аԥсҭазаара аамҭа 10-15 минуҭ ыҟоуп, уи аамҭала арчы зныкҟьара агранула акәшара аамҭа иашьашәалоит. Убри аҟнытә, аконвективтә зона аҿы иҟоу атерммикқәа [[Ячейки Бенара|Бенард ииачеикақәа]] рышьақәгылара иацхраауа аҭагылазаашьақәа еиԥшым аҭагылазаашьақәа рҿы иҟоуп. Иара убас, ари азонаҿы аныҟәарақәа [[Магнитное динамо|амҳалдызтә динамо]] аеффект цәырнагоит, уи инақәыршәаны, иуадаҩу ашьақәгылашьа змоу [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] дырҿиоит.<ref name="NASA1"/> === Амра атмосфера === [[Файл:Granulation_Quiet_Sun_SST_25May2017.webm|thumb|Амра аҿықәан агранулақәа рныҟәара, аҭыхымҭа Швециатәи амратә телескоп]] [[Файл:171879main LimbFlareJan12 lg.jpg|thumb|right|Амратә оптикатә телескоп (СОТ) амҩаныза Hinode аҿы иҭыху Амра ахҟьеи агәыргьыни рсахьа. Иҟаҵоуп ажьырныҳәамза 12, 2007 шықәсазы]] [[Файл:The Sun by the Atmospheric Imaging Assembly of NASA's Solar Dynamics Observatory - 20100819.jpg|thumb|right|2010 шықәса нанҳәамза 19 рзы аспектр аультрафиолеттә регион аҿы Амра «имцу аԥштәқәа » рыла иҭыху афотосахьа. Амратә динамика аобсерваториала иҟаҵаз]] ==== Афотосфера ==== {{Main|Афотосфера}} Афотосфера (алашара зхылҵуа ахҟьа) иаԥнаҵоит иубарҭоу Амра аҿықә. Уи ажәпара [[Оптическая толщина|оптикатә жәпара]] инықәырԥшшәа 2/3 цырак еиԥшуп. Иҵабыргу ашәагаақәа рыла, афотосфера ажәпара 100 инаркны 400 км рҟынӡа инаӡоит, еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла.<ref>{{книга |год=1996 |заглавие=Modern Astrophysics |издательство=[[Addison-Wesley]] |автор=Carroll and Ostlie. }}</ref><ref name="NASA2"/> Амра аоптикатә (иубарҭоу) шәахәаркырақәа рыхәҭа хада афотосфера аҟынтәи ауп ишаауа, аха еиҳа иҵаулоу ахҟьақәа рҟынтәи ашәахәаркрақәа уажәшьҭа ҳара ҳҟынӡа изааӡом. Аҳауа аԥхарра 6600 К инаркны 4400 К рҟынӡа илаҟәуеит, афотосфера адәахьтәи аҵкар иазааигәахацыԥхьаӡа.<ref name="nssdc"/><ref name="nssdc"/> Афотосфера мчызмоу аԥхарра иааизакны 5772 К ыҟоуп.<ref name="nssdc" /> Уи ԥхьаӡазар ҟалоит [[Закон Стефана — Больцмана|Стефан-Болцман изакәан]] ала, уи инақәыршәаны ацәеижь еиқәаҵәа арадиациатә мчхара ацәеижь аԥхарра аԥшьбатәи аҩаӡара ишиашоу иаҟароуп.<ref name="NASA2">{{cite web |url=https://solarscience.msfc.nasa.gov/surface.shtml |title=NASA/Marshall Solar Physics |publisher=Solarscience.msfc.nasa.gov |access-date=2011-10-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/64sco8oDG?url=https://solarscience.msfc.nasa.gov/surface.shtml |archive-date=2012-01-22 |url-status=live}}</ref> Ари аҭагылазаашьақәа рҿы аӡри шамахамзар инеитралтәны иаанхоит. Афотосфера иаԥнаҵоит иубарҭоу Амра аҿықә, уи ала Амра ашәагаа, Амра аҟынтәи абжьаӡара, уҳәа убас егьырҭгьы алкаара ҟалоит. Афотосфераҿы иҟоу арчы еиҳа иҵаӷоуп аҟынтә, уи аҵәира аццакыра акырӡа еиҵоуп, ацәеижь кьакьақәа рыҵәира аццакра аасҭа. Убри аамҭазы, аекватортәи аполартәи ахәҭақәа рҿы арчы еиҟарамкәа иныҟәоит – аекватор аҿы 24 мшы рыла иҭагьежьуеит ҟанаҵоит, аполиусқәа рҿы – 30 мшы рыла.<ref name="NASA2" /> ==== Ахромосфера ==== {{Main|Ахромосфера}} [[Файл:HI6563 fulldisk.jpg|thumb|right|'''[[H-альфа|H<sub>α</sub>]]''' афильтр змоу [[телескоп|ателескоп]] ала иҭыху Амра асахьа еилыкка иаанарԥшуеит уи [[Хромосфера|ахромосфера]]]] Ахромосфера (ажәытә бырзен бызшәа аҟынтә χρῶμα – аԥштәы, σφαῖρα - ампыл, асфера) — афотосфера иакәыршоу, 2000 [[километр|км]] рҟынӡа ашәпара змоу Амра адәахьтәи ацәа. Амратә атмосфера ари ахәҭа ахьӡ ахыҵхырҭа аԥштәы ҟаԥшь иадҳәалоуп, уи зыхҟьо [[серия Бальмера|Балмер иеишьҭагыла]] аҟынтәи Н-альфа ҟаԥшь [[водород|аӡри]] [[Эмиссионный спектр|ашәахәаркра ацәаҳәа]] ахромосфера иубаратәы иҟоу аспектр аҿы аԥыжәара ахьамоу ауп.<ref name="Abhyankar1977"/> Ахромосфера аҩадатәи аҳәаа иалкаау аҿықә еиҟара амаӡам; еиԥмырҟьаӡакәа уи аҟынтәи [[Спикулы|спикула]] ҳәа изышьҭоу ицоу аҭҟьарақәа мҩаԥысуеит. Аамҭак ааҩныҵҟа иубарҭоу аспикулақәа рхыԥхьаӡара бжьаратәла 60-70 нызқь рҟынӡа инаӡоит.<ref>§ 1, Two Dynamical Models for Solar Spicules, Paul Lorrain and Serge Koutchmy, ''Solar Physics'' '''165''', № 1 (April 1996), p. 115—137, [https://doi.org/10.1007/BF00149093 doi:10.1007/BF00149093], {{bibcode|1996SoPh..165..115L}}.</ref> Убри азы, XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭан, италиатәи астроном [[Секки, Анджело|Секки]], [[телескоп|ателескоп]] ала ахромосфера дахәаԥшуа, уи амца зку [[прерия|апрериақәа]] ирҿирԥшит. Ахромосфера аҳауаҟәандара еизҳауеит аҳаракыра иазҳацыԥхьаӡа 4000 инаркны 20,000 К рҟынӡа (10,000 К еиҳаны аҳауаҟәандара ахьыҟоу аҭыԥқәа еиҳа имаҷуп).<ref name="Abhyankar1977">{{статья |заглавие=A Survey of the Solar Atmospheric Models |издание=Bull. Astr. Soc. India |том=5 |bibcode=1977BASI....5...40A |страницы=40—44 |ссылка=http://prints.iiap.res.in/handle/2248/510 |ref=Abhyankar |автор=Abhyankar, K. D. |год=1977 |archive-date=2020-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512151641/http://prints.iiap.res.in/handle/2248/510 }}</ref> Ахромосфера аилаӷәӷәара рацәаӡам, убри аҟнытә [[яркость|ашәахәа]] азхом иаабац аҭагылазаашьақәа рҿы ахылаԥшразы. Аха [[солнечное затмение|амра зегь рыла ианҭашәо]], [[Амза|Амза]] илашо афотосфера анаҵәахуа, уи ахыхь иҟоу ахромосфера убарҭахоит, насгьы иҟаԥшьны икаҷҷоит. Уи адагьы, иҷыдоу ацәаҳәа ҭшәақәа змоу аоптикатә фильтрқәа рыла ианакәызаалакгьы рыхәаԥшра ҟалоит. Хыхь зыӡбахә ҳәаз 656,3 [[нанометр|нм]] ацәқәырԥа аура змоу Н-альфа ацәаҳәа анаҩсгьы, афильтр еиқәыршәазар ауеит Ca II K (393,4 нм) ацәаҳәеи Ca II H (396,8 нм) ацәаҳәеи рҟны. Абарҭ ацәаҳәақәа рҿы иубарҭоу ахромосфератә еиҿкаара хадақәа рахь иаҵанакуеит:<ref>Кочаров, 1994, с. 592—593.</ref> * Амра аҿықә зегьы хызҩо, 30 нызқь км адиаметр змоу [[супергрануляция|супергрануляциатә]] иачеикақәа ирыкәшо ацәаҳәақәа рыла ишьақәгылоу [[хромосферная сетка|ахромосфератә еихда]]; * [[флоккулы|афлоккулқәа]] – аԥсҭҳәа еиԥшу илашоу ашьақәгыларақәа, еиҳарак амҳалдызтә мҽхакыӷәӷәақәа ахьыҟоу аҭыԥқәа рҿы иҟоу – зыԥсы ҭоу ҭыԥқәа, лассы-лассы [[солнечные пятна|амра ашәытақәа]] ирыкәшо; * [[Протуберанец|Ахәыцқәеи]] ахәыцссақәеи — еиуеиԥшым аҭбаареи аиҵыхреи змоу ацәаҳәа еиқәаҵәақәа роуп, афлоккулқәа реиԥш, лассы-лассы активтә ҭыԥқәа рҿы иҟоу. ==== Агәыргьын ==== {{Main|Амратә гәыргьын}} [[Файл:Solar eclipse 1999 4.jpg|thumb|right|1999 шықәсазтәи [[Солнечное затмение|амшмыхәлаан]] [[Солнечная корона|амра агәыргьын]].]] [[Файл:Sun's Quiet Corona.jpg|thumb|right|Амра асахьа мшаԥы 9, 2013 шықәса. NASA/SDO аиллиустрациа]] Агәыргьын — Амра аҵыхәтәантәи адәахьтәи ахҩа ауп. Агәыргьын еиҳарак еиқәыршәоуп [[солнечный ветер|амратә ԥша]] шьақәзыргыло шәнызқьла, уимоу миллион километра инареиҳаны ҳкосмос ахь ицо [[Протуберанец|ацәырҵрақәеи]] амчхаратә ԥжәарақәеи рыла. Ибжьаратәу агәыргьынтә ҳауаҟәандара 1 инаркны 2 миллион К рҟынӡа шьақәнаргылоит, насгьы иреиҳау, хазы игоу ҭыԥқәак рҿы, 8 инаркны 20 миллион К рҟынӡа. Аҳауаҟәандара шыҳаракугьы, уи абла иабартә иҟалоит амра зынӡаск ианҭашәо аамҭазы, избанзар агәыргьын аҟны аматериа аилаӷәӷәара маҷӡоуп, убри аҟнытә уи алашарагьы рацәаӡам. Ари ашьаҭа зеиԥшыҟам ала арԥхара ӷәӷәа [[магнитное пересоединение|амҳалдызтә еиҭеидҳәалареи]] [[ударная волна|аинҟьаратә цәқәырԥақәа]] рнырреи ирыхҟьоит (шәахәаԥш агәыргьын арԥхара апроблема).<ref name="Erdelyi2007">{{статья |заглавие=Heating of the solar and stellar coronae: a review |издание=[[Astronomische Nachrichten|Astron. Nachr.]] |том=328 |номер=8 |страницы=726—733 |doi=10.1002/asna.200710803 |ref=Erdèlyi |bibcode=2007AN....328..726E |язык=en |автор=Erdèlyi, R.; Ballai, I. |год=2007 |тип=journal}}</ref><ref name="Erdelyi2007"/> Агәыргьын аформа амра аусуратә цикл афаза иаҿыԥшны аҽаԥсахуеит: зегь раасҭа аус анауа аамҭазы уи аформа гьежьуп, зегь раасҭа аусура анмаҷу — амра аекватор иаваршәны еиҵыхуп. Агәыргьын аԥхарра даараӡа иахьыҳараку азы, уи [[ультрафиолетовое излучение|аультрафиолеттәи]] [[рентгеновское излучение|арентгентәи]] ашәахәақәа рыбжьаӡараҿы иӷәӷәоу ашәахәақәа ҭнажьуеит. Урҭ ашәахәаркрақәа адгьыл атмосфера изалсӡом, аха ауаа [[космический аппарат|акосмостә ӷбақәа]] рыла урҭ рыҭҵааразы алшара роуит. Агәыргьын еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы ашәахәаркрақәа еиҟарамкәа иҟалоит. Иҟоуп ицоу зыԥсы ҭоуи иҭынчуи аҭыԥқәа, иара убасгьы 600,000 [[кельвин|К]] аԥхарра лаҟә змоу [[корональные дыры|акороналтә кылҵәарақәа]], урҭ рҟынтәи амҳалдызтә цәаҳәақәа акосмос ахь инеиуеит. Ари («иаарту») амҳалдызтә конфигурациа ахәҭаҷқәа Амра ԥынгылада ацәцара рылнаршоит, убри аҟынтә амратә ԥша еиҳарак акороналтә кылҳарақәа рҟынтәи иҭыҵуеит.<ref name="Russell2001">{{книга |заглавие=Space Weather (Geophysical Monograph) |год=2001 |издательство=[[Американский геофизический союз|American Geophysical Union]] |часть=Solar wind and interplanetary magnetic filed: A tutorial |ответственный=Song, Paul; Singer, Howard J. and Siscoe, George L. |isbn=978-0875909844 |страницы=73—88 |ссылка=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/SolWindTutorial.pdf |ref=Russell |автор=Russell, C. T. |archive-date=2018-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001131951/http://www-ssc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/SolWindTutorial.pdf }}</ref> Амратә гәыргьын иубарҭоу [[Видимый спектр|аспектр]] еиуеиԥшым х-компонентк рыла ишьақәгылоуп, урҭ L, K, F компонентқәа ҳәа ирышьҭоуп (мамзаргьы, L-гәыргьын, K-гәыргьын, F-гәыргьын; L-компонент даҽа хьӡык амоуп Е-гәыргьын. К-компонент —еиԥымҟьо акорона аспектр. Аемиссиатә L-компонент убаратәы иҟоуп Амра иубарҭоу аҵкар аҟынтәи аҳаракыра 9-10 рҟынӡа(Амра [[угловой размер|акәакьтә адиаметр]] — 30′ раҟара) насгьы уи аҩадахьы, Фраунгофер испектр убаратәы иҟоуп, [[фотосфера|афотосфера]] аспектр еиԥшу. Уи амратә гәыргьын F-компоненту шьақәнаргылоит. 20′ рҟынӡа аҳаракыраҿы F-компонент агәыргьын аспектр аҿы аҳра ауеит. Аҳаракыра 9-10 аҩнуҵҟатәии адәахьтәии агәыргьынқәа еиҟәызшо ҳәааны иахәаԥшуеит.<ref name="FE SolK">{{книга |заглавие=[[Физическая энциклопедия]] |часть=Солнечная корона |ответственный=Гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]] |том=4. Пойнтинга — Робертсона — Стримеры |место=М. |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]] |год=1994 |страниц=704 |isbn=5852700878 |страницы=579—580 |ссылка=http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3743.html |archive-date=2012-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322144137/http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3743.html }}</ref> 20 [[нанометр|нм]] еиҵоу ацәқәырԥа аура змоу Амра ашәахәаркрақәа зегьы агәыргьын иахылҵуеит. Уи иаанаго убри ауп, иаҳҳәап, аларҵәара змоу Амра афотосахьақәа рҟны абарҭ ацәқәырԥа аурақәа рҿы 17.1 нм (171), 19.3 Å (193 Å) иубарҭоуп амратә гәыргьын мацара уи ахәҭаҷқәа шамоу, ахромосфереи афотосфереи ракәзар — иубарҭаӡам. Амра аладатәи аҩадатәи аполиусқәа шамахак еснагь ирымоу [[корональные дыры|агәыргьынтә кылҳарақәа]] ҩба, иара убас егьырҭ, аамҭала уи ахҟьаҿы ицәырҵло, шамахамзар зынӡаск арентгентә шәахәаркра аурыжьӡом.<ref name="FE SolK"/> ==== Амра аԥша ==== {{Main|Амра аԥша}} [[Файл:Animati3.gif|thumb|right|Амратә ԥша аныррала Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы аԥсахра]] [[солнечная корона|Амратә гәыргьын]] адәахьтәи ахәҭа аҟынтәи, [[солнечный ветер|амратә ԥша]] аауеит - [[ион|аионизациа зызу ахәҭааҷқәа]] рыцәқәырԥа (еиҳарак апротонқәа, аелеқтронқәа, α-хәҭаҷқәа), еиҳа-еиҳа аилаӷәӷәара иагхо [[гелиосфера|агелиосфера]] аҳәаақәа рҟынӡа зҽалазырҵәо. Амратә ԥша ҩ-компоненткны еиҟәыршоит – иҭынчу амратә ԥша, иццаку амратә ԥша ҳәа. Иҭынчу амратә ԥша аццакра инықәырԥшшәа {{s|400 км/с}} амоуп, насгьы аҟәандареи {{s|1,4—1,6{{e|6}} К}}, еилазаашьалагьы иазааигәаны агәыргьын иашьашәалоит. Иццакуа амратә ԥша раҟара {{s|750 км/с}} аццакра амоуп, насгьы аԥхарра 8{{e|5}} К рҟынӡа, еилазаашьала афотосфера амаҭәашьар еиԥшуп. Иҭынчу амратә ԥша ҩынтә еиҳа еилаӷәӷәоуп, насгьы иццакуа аԥша аасҭа ҩынтә еиҳа еиҵаны иҭышәынтәалоуп. Иҭынчу амратә ԥша еиҳа иуадаҩу аилазаашьа амоуп, атурбулентра ахьыҟоу аҭыԥқәа зцу.<ref>{{статья |заглавие=On the sources of fast and slow solar wind |издание=Journal of Geophysical Research |том=110 |номер=A7 |страницы=A07109.1—A07109.12 |doi=10.1029/2004JA010918 |bibcode=2005JGRA..11007109F |язык=en |автор=Feldman, U.; Landi, E.; Schwadron, N. A. |год=2005 |тип=journal }}</ref><ref name="kallenrode"/> <!-- Нужны АИ на каждое предл. Влияние солнечного ветра на объекты в солнечной системе порой настолько разрушительны, что Меркурий потерял всю свою атмосферу и окутан только радиацией. От Венеры простирается кометный след, вследствие того, что солнечный ветер уносит часть венерианской атмосферы, которая в сто раз толще земной атмосферы. Магнитное поле Земли постоянно противоборствует солнечному ветру, сохраняя целостность земной атмосферы, и свидетельством того полярные сияния, повышение потенциала электростатического поля и озоновые дыры в озоновом слое. Марс потерял 1/3 своей атмосферы из-за солнечного ветра. И даже за Плутоном зафиксировано влияние солнечного ветра, сталкивающимся с межзвёздным газом. Все это выяснилось из наблюдений станции Маринер-2, зафиксированных в 16 с лишним тысяч снимков и множества проведённых опытов, из полученных данных от [[Маринер-10]], а также из программы наблюдений станций [[Вояджер-1]] и [[Вояджер-2]] в дальних областях и на границе Солнечной системы--> Бжьаратәла, Амра аԥша иацны секундк ахь 1,3{{e|36}} хәҭаҷк ҭнажьуеит.<ref name="kallenrode">{{книга |год=2004 |заглавие=Space Physics: An Introduction to Plasmas and |ссылка=https://archive.org/details/springer_10.1007-978-3-662-09959-9 |издательство=Springer |isbn=3540206175 |ref=Kallenrode |язык=en |автор=Kallenrode, May-Britt }}</ref> Убри аҟнытә, Амра акапан зегьы ацәыӡра(иалкаау ашәахәаркра хкы азы) шықәсык ахьтә 2-3{{e|−14}} амратә масса шьақәнаргылоит. 150 миллион шықәса ирылагӡаны иҟало ацәыӡ Адгьыл амасса иаҟароуп.<ref>{{cite web |last = Suess |first = Steve |date = 1999-06-03 |url = http://solarscience.msfc.nasa.gov/suess/SolarProbe/Page1.htm |title = Overview and Current Knowledge of the Solar Wind and the Corona |work = The Solar Probe |publisher = NASA/Marshall Space Flight Center |access-date = 2008-05-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080610125820/http://solarscience.msfc.nasa.gov/suess/SolarProbe/Page1.htm |archive-date = 2008-06-10 |url-status = dead }}</ref><ref>{{книга |год=1995 |заглавие=An Introduction to Modern Astrophysics |издание=revised 2nd |издательство=Benjamin Cummings |isbn=0201547309 |страницы=409 |ref=Carroll |автор=Carroll, Bradley W.; Ostlie, Dale A. }}</ref> Адгьыл аҿы иҟоу [[Адгьыл|Адгьыл]] аԥсабаратә цәырҵрақәа жәпакы амратә ԥша аԥырхагақәа ирыдҳәалоуп, [[Геомагнитная буря|агеомҳалдызтә ԥшацәгьақәеи]] [[Полярное сияние|аполиартә лаашаарақәеи]] уахь иналаҵаны.<ref>{{книга |год=2000 |заглавие=Solar and stellar magnetic activity |ссылка=https://archive.org/details/solarstellarmagn0000schr |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=0521582865 |ref=Schrijver |автор=Schrijver, Carolus J.; Zwaan, Cornelis }}</ref> Раԥхьаӡатәи амратә ԥша аҟазшьақәа ишиашоу ршәарақәа ҟаҵан 1959 шықәса ажьырныҳәамзазы, [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|Асоветтә]] [[Автоматическая межпланетная станция|станциа]] «[[Луна-1]]» ала. Ахылаԥшрақәа мҩаԥган [[Сцинтилляторы|асцинтиллиациатә]] хҩылаагеи арчытә ионизациа адетектори рыла.<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/database/MasterCatalog?sc=1959-012A |title=Luna 1 |publisher=[[NASA]] National Space Science Data Center |access-date=2007-08-04 |archive-url=https://www.webcitation.org/61882RTrC?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/masterCatalog.do?sc=1959-012A |archive-date=2011-08-22 |url-status=dead}}</ref><ref>{{книга |ссылка=http://www.kosmofizika.ru/history/npi42.htm |автор=Ю. И. Логачев. |часть=II. Лунная программа |заглавие=40 лет космической эры в НИИЯФ МГУ |место=М. |год=2001 |archive-date=2007-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070914084414/http://www.kosmofizika.ru/history/npi42.htm }}</ref> Хышықәса рышьҭахь, абри аҩыза ашәарақәа мҩаԥыргеит америкатәи аҵарауаа «[[Маринер-2]]» ҳәа изышьҭоу астанциа рхы иархәаны.<ref>{{статья |заглавие=Solar Plasma Experiment |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1962-12-07_138_3545/page/1094 |издание=Science |том=138 |страницы=1095—1097 |язык=en |автор=M. Neugebauer and C. W. Snyder |год=1962}}</ref> 1990-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, [[SOHO (космический аппарат)|SOHO]] амҩанызаҿы иҟаз аультрафиолеттә гәыргьынтә спектрометр (UVCS) ахархәарала, амратә ԥша ццакы амратә полиусқәа рҟны ахьцәырҵуа аҭыԥқәа рхылаԥшрақәа мҩаԥган. <!-- Скорость солнечного ветра зависит от широты Солнца <math>v(\phi) = k \cdot sin^2 \phi</math> В плазму солнечного ветра вморожено магнитное поле Солнца, и вследствие вращения Солнца вокруг своей оси магнитное поле приобретает спиральную форму Самые известные модели солнечного ветра: — Модель Паркера — Двужидкостные модели (Two-fluid models) — Кинетические теории --> == Амра амҳалдызтә мҽхакқәа == === Амра амҳалдызтә ммҽхаакқәа рхылҵшьҭреи рыхкқәеи === [[Файл:Mass eject.png|thumb|left|[[Корональные выбросы массы|Амрахь амасса агәыргьынтә ҭыцҟьаарақәа]]. Аплазматә цәаҳәақәа амҳалдызтә мҽхакы аҵәҩанқәа ирываргыланы еиҵыхуп]] Амратә [[плазма|плазма]] иахьынӡаҭаху [[электрическая проводимость|афымцамҩангара]] амоуп азы, уи аҿы [[электрические токи|афымцатә токқәа]], насгьы уи иахҟьаны [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакқәа]] цәырҵыр алшоит. Амратә фотосфераҿы ишиашоу иубаратәы иҟоу амҳалдызтә мҽхакқәа ҩ-хкык рыла еихыршоит, рмасштаб заҟароу инақәыршәаны. Амасштаб ду змоу (''азеиԥш'' мамзаргьы ''адунеизегьтәи'') амҳалдызтә мҽхакы Амра ашәагаа иаҟароу иаҟазшьоу ашәагаа змоу, афотосфера аҩаӡараҿы абжьаратәи амчхара амоуп, [[гаусс (единица измерения)|гауссқәак]] рҟынӡа. Амратә усура ацикл аминимум аҿы, уи [[Диполь (электродинамика)|адипольтә]] еиҿкаара амоуп, аха амратә полиусқәа рҿы аҭыԥ амчра ҳаракӡоуп. Анаҩс, амратә усура ацикл амаксимум иазааигәахацыԥхьаӡа, аполиусқәа рҿы аҭыԥ аӷәӷәарақәа хәыҷы-хәыҷла иагхоит, насгьы ацикл максимум ашьҭахь шықәсык-ҩышықәса рышьҭахь акымзарак акы ҟалоит (“амратә мҳалдызтә мҽхакы аиҭарсра” ҳәа изышьҭоу). Ари афазаҿы, Амра амҳалдызтә мҽхакы зегьы зынӡа иӡуам, аха уи аилазаашьа адипольтә акәымкәа, [[квадруполь|аквадруполтә]] ҟазшьа аанахәоит. Уи ашьҭахь, амратә диполь аинтенсивра ҩаԥхьа еизҳауеит, аха уи аамҭазы уи даҽа поляритетк амазаауеит. Абасала, Амра азеиԥш мҳалдызтә мҽхакы аԥсахрақәа рцикл наӡа зегьы, адырга аԥсахра ҳасаб азуны, амра аусура 11 шықәсатәи ацикл аамҭа ҩынтә ишьҭыхны иаҟароуп — инықәырԥшшәа 22 шықәса («Хеил изакәан»). Амреи змасштаб маҷу (''аҭыԥантәи'') аполеқәеи еиҳа иҳараку аполеқәа рымчреи еиҵоу аиҭаҟалареи рыла иалкаауп. Зегь раасҭа иӷәӷәоу амҳалдызтә мҽхакқәа (азықь гауссқәа рҟынӡа) амратә цикл иреиҳау аамҭазы [[солнечные пятна|амратә шәытақәа]] ргәыԥқәа рҿы иубаратәы иҟоуп. Абри аан, ибжьааԥнытәу аҭагылазаашьа ҳәа иԥхьаӡоуп, ашәытақәа рымҳалдызтә мҽхакы агәыԥ мраҭашәаратәи (“ахы”) ахәҭаҿы иҟоу, иреиҳау ашәытагьы уахь иналаҵаны (“агәыԥ аԥхьагылаҩ” ҳәа изышьҭоу), Амра иашьашәало аполиус аҟны амҳалдызтә мҽхакы зегьы аполиаритет ианақәшәо (“p-полиаритет), мрагыларатәи (аҵыхәатә) ахәҭаҿы — уи иаҿагылоуп (f-полиаритет»). Абасала, амра ашәытақәа рымҳалдызтә мҽхакқәа, еиҳарак, абиполиартә ма амультиполиартә шьақәгылашьа рымоуп. Афотосфераҿгьы амҳалдызтә мҽхакы ауниполиартә ҭыԥқәагьы убаратәы иҟоуп, урҭ, амратә шәытақәа ргәыԥқәа реиԥш акәымкәа, аполиусқәа ирзааигәаны иҟоуп, насгьы амҳалдызтә мҽхакы амчра акырӡа еиҵоуп (гауссқәак), аха аҭыԥҭаӡареи аԥсҭазаара аамҭеи еиҳауп (Амра еикәшарақәак рҟынӡа). Аҵарауаа реиҳараҩык еицырзеиԥшу ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, амратә амҳалдызтә мҽхакы [[Конвективная зона|аконвективтә зона]] ҵаҟатәи ахәҭаҿы иҟалоит [[магнитное динамо|агидромҳалдызтә конвективтә динамо]] амеханизм ахархәарала, анаҩс [[магнитная плавучесть|амҳалдызтә ӡсара]] аныррала афотосферахь ихылоит. Уи амеханизм ауп амратә мҳалдызтә мҽхакы 22-шықәсатәи ациклра алзыршогьы. Иҟоуп иара убасгьы раԥхьатәи (даҽакала иуҳәозар, Амра иаццәырҵыз) ,мамзаргьы даара акыр зхыҵуа амҳалдызтә мҽхакы аконвективтә зона аҵаҟа - арадиациатә зонеи Амра агәыцәи рҿы ишыҟаз узырбо ҷыдарақәак.<ref>{{статья |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-data_query?bibcode=2006MNRAS.370..845R&link_type=ARTICLE&db_key=AST&high=4701082b0028646 |заглавие=Radiative zone solar magnetic fields and g modes |издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |том=370 |страницы=845—850 |язык=en |автор=Rashba, T. I.; Semikoz, V. B.; Valle, J. W. F. |год=2006 |тип=journal |издательство=[[Oxford University Press]] }}</ref> === Амра аусуреи амра ацикли === {{main|Амра аусура}} Амраҿы иӷәӷәоу амҳалдызтә мҽхакқәа рышьақәгылара иахылҿиаауа ацәырҵрақәа реизга “амратә усура” ҳәа иашьҭоуп. Абарҭ амҽхакқәа [[фотосфера|афотосфера]] аҿы [[солнечные пятна|амратә шәытақәа]] реиԥш иааԥшуеит, насгьы [[солнечные вспышки|амратә цәыҵҟьарақәа]], ирццаку ахәҭаҷқәа рыцәқәырԥақәа рыҟалара, Амра аҟынтәи иаауа афымцамҳалдызтә шәахәаркрақәа рыҩаӡарақәа рыԥсахрақәа, [[корональные выбросы массы|амасса агәыргьыынтә ҭыжьрақәа]], [[солнечный ветер|амратә ԥша]] аԥырхагақәа, агалактикатәи [[Космические лучи|акосмостәи ацәқәырԥақәа]] реиҭныԥсахлара реиԥш иҟоу ацәырҵрақәа дырҵысуеит. Амра аусура [[геомагнитная активность|агеомагниттә усура]] аҽеиҭакрақәа ирыдҳәалоуп ([[Геомагнитная буря|амагниттә ԥшацәгьақәагьы]] уахь иналаҵаны), урҭ Адгьыл аҟынӡа инеиуа апланетабжьаратә ҭагылазаашьаҿы иҟоу аԥырхагақәа ирыхҟьоуп, урҭгьы Амраҿы иҟоу активтә цәырҵрақәа ирыхҟьоуп. Амра аусура аҩаӡара еиҳа иеиҳаны еицырдыруа арбагақәа иреиуоуп [[число Вольфа|Вольф ихыԥхьаӡара]], уи Амра иубаратәы иҟоу асферабжаҿы иҟоу амратә шәытақәа рхыԥхьаӡара иадҳәалоуп. Амратә усура иааизакны аҩаӡара аамҭа цыԥҵәахала аҽаԥсахуеии, инықәырԥшшәа 11 шықәса раҟара аамҭа зҵазкуа (“амратә усуратә цикл” мамзаргьы “жәеизашықәсатәи ацикл” ҳәа изышьҭоу). Ари апериод ииашаҵәҟьаны еиқәырхаӡам, XX-тәи ашәышықәсазы 10 шықәса иазааигәан, аха аҵыхәтәантәи 300 шықәса ирылагӡаны уи 7 шықәса инаркны 17 шықәса рҟынӡа еиҭасуан. Амратә усура ациклқәа ишаԥу еиԥш еишьҭагыло ахыԥхьаӡарақәа рықәрыҩуеит, иалхыз раԥхьатәи ацикл инаркны, змаксимум 1761 шықәсазы иҟаз. 2000 шықәсазы [[23-й цикл солнечной активности|23-тәи амра ацикл]] амаксимум ыҟан. Иҟоуп иара убасгьы еиҳа кыраамҭа имҩаԥысуа амратә усура авариациақәагьы. Убас, [[XVII век|XVII-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы амра аусура, ҷыдала уи жәеизашықәсатәи ацикл даараӡа иԥсыҽхеит ([[минимум Маундера|Маундер иминимум]]). Иара уи ааамҭазы, Европа бжьаратәла ашықәстәи аҳауаҟәандарақәа реиҵахара азгәаҭан ([[Малый ледниковый период|Аҵаара ааамҭацыԥҵәаха имаҷ]] ҳәа изышьҭоу), иҟалап уи зыхҟьаз амра аусура Адгьыл [[климат|аклимат]] ианаҭаз анырра акәзар. Иҟоуп иара убасгьы агәаанагара, адунеи [[глобальное потепление|аглобалтә ԥхарра]] зыдҳәалоу [[XX век|XX-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы иазгәаҭаз адунеи аҿы амра аусура аизырҳара ауп ҳәа. Аха, иага ус акәзаргьы, ас еиԥш иҟоу аеффект амеханизмқәа макьана иахьынӡахәҭоу еилкаам. Ахылаԥшрақәа рҭоурыхаҿ иреиҳау амратә шәытақәа ргәыԥ ҟалеит 1947 шықәса мшаԥымзазы амра аладатәи агьежьбжаҿы. Иреиҳау уи аура 300,000 км ыҟан, иреиҳау аҭбаара — 145,000 км, иреиҳау аҭыԥҵакыра Амра асферабжа аҭыԥҵакыра миллионтәи ахәҭаҷқәа 6000 иреиҳан (АМА), уи [[Адгьыл|Адгьыл]] аҿықә 36-нтә раҟара еиҳан.<ref>{{статья |автор = Бернштейн П. |заглавие = От Солнца до Земли |ссылка = http://kvant.mirror1.mccme.ru/1984/06/ot_solnca_do_zemli.htm |ответственный = |автор издания = |издание = [[Квант (журнал)|Квант]] |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1984 |номер = 6 |страницы = 12—18 |issn = 0130-2221 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120315181924/http://kvant.mirror1.mccme.ru/1984/06/ot_solnca_do_zemli.htm |archive-date = 2012-03-15}}</ref> Амра ҭашәаанӡатәи асааҭқәа рзы агәыԥ блала имарианы иубарҭан. [[Пулковская обсерватория|Пулковотәи аобсерваториа]] акаталог инақәыршәаны, ари агәыԥ (1947 шықәсазтәи No 87) 1947 шықәса хәажәкыра мза 31 инаркны мшаԥы 14-нӡа Адгьыл аҟынтәи иубарҭоу Амра асферабжа иқәланы ицон, уи иреиҳау аҭыԥҭаӡара 6761 аҭыԥҵакыра миллионтәи ахәҭаҷ (АМА) шьақәнаргылеит, агәыԥ иреиҳау ашәыта аҭыԥҵакыра иреиҳау арбага — 5055 ама; Агәыԥ аҿы ашәытақәа рхыԥхьаӡара 172-нӡа инаӡон.<ref>[http://www.gao.spb.ru/database/csa/groups_r.html Группы солнечных пятен] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130614170542/http://www.gao.spb.ru/database/csa/groups_r.html |date=2013-06-14 }} // Интерактивная база данных по солнечной активности в системе Пулковского «Каталога солнечной деятельности».</ref> === Амра зҽызыԥсахуа еҵәак аҳасабала === Амра амҳалдызтә усура аамҭа-аамҭала аҽахьаԥсахуазы, уи иацны [[светимость|алашарагьы]] (мамзаргьы [[Солнечная цикличность|Амратә циклра]]) аҽаԥсахуеит аҟнытә, [[Переменная звезда|еиҭасуа еҵәаны]] иԥхьаӡатәуп. Иреиҳау [[Солнечная активность|аусура]] аныҟоу ашықәсқәа раан, Амра еиҳа илашоуп, еиҵаӡоу аусура ашықәсқәа раан аасҭа. [[Солнечная постоянная|Амратә константа]] аԥсахрақәа рамплитуда 0.1% инаӡоит (абсолютнтә еизшәарақәа рыла уи {{s|1 Вт/м²}}, амратә константа абжьаратәи арбага — {{s|1361,5 Вт/м²}}).<ref>{{Cite web |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2010/05feb_sdo.htm |title=Sidebar: «Solar Constant» is an Oxymoron |access-date=2010-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323165735/http://science.nasa.gov/headlines/y2010/05feb_sdo.htm |archive-date=2010-03-23 |url-status=dead }}</ref> Иара убас, аҵарауаа шьоукы Амра еиҵоу активра змоу еиҭасуа аеҵәақәа рыкласс иахырыԥхьаӡалоит [[Переменная типа BY Дракона|BY Агәылшьаԥ еиԥшу]].<ref>[http://www.springerlink.com/content/p678227267r6l16t/ Statistics of BY Draconis variables]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=Февраль 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Арҭ реиԥш иҟоу аеҵәақәа рыхҟьа ашәытақәа рыла ихҩоуп (аҭбаара зегьы аҟынтәи 30% рҟынӡа), насгьы аеҵәақәа рыгьежьра абзоурала урҭ рыцырцыррагьы аҽеиҭакрақәа убарҭоуп. Амраҿы ас еиԥш иҟоу аҽеиҭакра даара иԥсыҽуп.<ref>{{Cite web |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1983iue..prop.1475L |title=Studies of Spots & Plages in by Draconis-Type Variable Stars |access-date=2009-11-17 |archive-date=2017-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170926140840/http://adsabs.harvard.edu/abs/1983iue..prop.1475L |url-status=live }}</ref> == Апланетатә система == {{main|Амратә система}} Амра хыԥхьаӡара рацәала иара еиҵоу ажәҩантә цәеижьқәа акәшоит, иаҳҳәап: * Аа-[[планета|планета]] дуқәаки ([[Меркурий|Меркури]], [[Венера|Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]], [[Марс|Марс]], [[Юпитер|Иупитер]], [[Сатурн|Сатурн]], [[Уран (планета)|Уран]], [[Нептун|Нептун]]) урҭ [[спутник планеты|рымҩанызақәеи]]. * [[астероид|Астероидқәеи]] [[Карликовая планета|апланета ссақәеи]] рацәаны, [[пояс астероидов|астероидтә маҟеи]] [[пояс Койпера|Коипер имаҟеи]] рҟны зҽеизызго. * [[Комета|Акометақәа]]. Абарҭ ацәеижьқәа рҟынтә зегь реиҳа ихараны иҟоу, Амра аҟынтә 100 а. ц. раҟара абжьаӡараҿы иҟоуп. Амратә система иара убасгьы иахырыԥхьаӡалоит даҽа 1000-нтә раҟара еиҳа ихараны иҟазар акәу [[облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәагьы]]. Амратә система аобиектқәа зегьы Амра аныҟалаз аамҭазы ишьақәгылеит, Амра злашьақәгылаз арчысабатә ԥсҭәҳәа аҟынтәи. == Амреи Адгьыли == {{see also|Амра ашәахәаркрақәа}} [[Файл:Earth Eastern Hemisphere.jpg|thumb|[[Космическое пространство|Акосмос]] аҟынтәи [[Адгьыл|Адгьыл]] аԥшраҵәҟьагьы — зегьынџьара амра ашәахәаркра апланета ианаҭо анырра иалҵшәоуп]] [[Файл:Летнее солнце просвечивает через деревья. Kezapäiväine paštab puidme.jpg|thumb|Аԥхынтәи амра каххаа абна иалԥхоит]] Амра аҟынтәи иаауа афымцамҳалдызтә шәахәаркра аспектралтә диапазон даараӡа иҭбаауп - [[радиоволны|арадио цәқәырԥақәа]] инадыркны [[рентгеновские лучи|арентгентә шәахәақәа]] рҟынӡа - аха уи иреиҳау аинтенсивра ахьыҟоу [[видимый свет|иубаратәы иҟоу алашараҿы]] ауп ([[спектр|аспектр]] аҩежь-иаҵәатә хәҭа).<ref>{{Cite web |url=http://www.kosmofizika.ru/spravka/sun.htm |title=Радиоизлучение Солнца |access-date=2015-12-14 |archive-date=2016-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218135257/http://www.kosmofizika.ru/spravka/sun.htm |url-status=dead }}</ref> Ауааи, [[Аԥстәы|аԥстәқәеи]], [[Аҵиаақәа|аҵиаақәеи]] рзы амра ашәахәа даараӡа акраҵанакуеит. Урҭ рҟынтәи еиҳарак рзы алашара [[Циркадный ритм|ациркадтә ритм]] аԥсахуеит. Абасала, ҭҵаарақәак изларҳәо ала, ауаҩы 1000 [[люкс|лиукс]] инареиҳаны аинтенсивра змоу алашара анырра инаҭоит, насгьы уи аԥштәгьы аҵакы амоуп.<ref name="semj">{{Cite web |last=Semjonova |first=Milena |title=Healthy Lighting, from a lighting designer's perspective |url=http://www.enlighter.org/images/2009/01/healthyLighting.pdf |date=2003 |publisher=Milena Lighting Design |archive-url=https://www.webcitation.org/5msWeBvJ8?url=http://www.enlighter.org/images/2009/01/healthyLighting.pdf |archive-date=2010-01-18 |access-date=2009-04-11 |url-status=dead}}</ref><ref>{{статья |заглавие=Melanopsin forms a functional short-wavelength photopigment |издание=Biochemistry |том=42 |номер=44 |страницы=12734—12738 |pmid=14596587 |doi=10.1021/bi035418z |язык=en |тип=journal |автор=Newman, L. A.; Walker, M. T.; Brown, R. L.; Cronin, T. W.; Robinson, P. R. |месяц=11 |год=2003}}</ref> Адгьыл есышықәса бжьаратәла амра лашара маҷны изоууа ахәҭақәа рҟны, иаҳҳәап, [[тундра|атундра]], ишьақәгылоит аҳауаҟәандара лаҟәы (аӡын -35°C рҟынӡа), аҵиаақәа реизҳара аамҭа кьаҿ, [[биоразнообразие|абиоеиуеиԥшымра]] маҷ, насгьы аҵиаа кьаҿқәа.<ref name="berkeley">{{cite web |title=The Tundra Biome |work=The World's Biomes |url=https://ucmp.berkeley.edu/glossary/gloss5/biome/tundra.html |access-date=2011-11-06 |archive-url=https://www.webcitation.org/64sct8H3A?url=https://ucmp.berkeley.edu/glossary/gloss5/biome/tundra.html |archive-date=2012-01-22 |url-status=dead}}</ref> Аҵиаа абӷьы иаҵәақәа рҿы [[хлорофилл|ахлорофилл]] ҳәа изышьҭоу апигмент иаҵәа ыҟоуп. Ари апигмент [[фотосинтез|афотосинтез]] аамҭазы алашара амчхара ацәҟьа аҳасабала аус ауеит, афотосинтез —алашаратә мчхара ахархәарала [[диоксид углерода|акарбон адиоксиди]] [[Аӡы|аӡи]] рҟынтәи аорганикатә маҭәашьарқәа реилаҵара еиланаршуа ареакциақәа рцикл. Афотосинтез аалыҵқәа иреиуоуп [[кислород|аҵәыҵәри]].<ref>{{книга |заглавие=Oxford dictionary of biochemistry and molecular biology |ссылка=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_e9s4 |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |место=Oxford [Oxfordshire] |год=1997 |страницы=[https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_e9s4/page/508 508] |isbn=0-19-854768-4 |язык=en |автор=Smith, A. L.}}</ref> Абасала, афотосинтез Адгьыл аҿы аԥсҭазаара аҟазаара алнаршоит. Аԥстәқәа рыԥсы ҭоуп аҵиаақәа ахьырфо абзоурала, урҭ Амра амчхара ахимиатә еилаҵақәа рымчхара аҳасабала еизыргоит, насгьы урҭ иҭрыжьуа аҵәыҵәри рыԥсыԥлагаҩагарала.<ref>{{статья |заглавие=Genomes at the interface between bacteria and organelles |издание=[[Philosophical Transactions of the Royal Society B|Philosophical transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological sciences]] |том=358 |номер=1429 |страницы=5—17; discussion 517—8 |pmid=12594915 |pmc=1693093 |doi=10.1098/rstb.2002.1188 |issn=0962-8436 |язык=en |тип=journal |автор=Douglas A. E., Raven J. A. |месяц=1 |год=2003}}</ref> Адгьыл ахҟьеи [[воздух|аҳауа]] ҵаҟатәи ахәҭақәеи — [[тропосфера|тропосфероуп]], [[облака|аԥсҭҳәақәа]] ахьышьақәгыло, егьырҭ аметеорологиатә цәырҵрақәа ахьыҟало, ишиашоу Амра аҟынтәи амчхара роуеит. Атмосфера-Адгьылтә системахь еиҳарак амчхара аҭалара амра ашәахәақәа рыла еиқәыршәоуп 0,1 инаркны 4 мкм рҟынӡа аспектртә диапазон аҿы. Убри аангьы, 0,3 мкм инаркны 1,5–2 мкм аҟынӡа Адгьыл атмосфера амра ашәахәақәа рзы шамахамзар зынӡаск иҵәцоуп. Аспектр аультрафиолеттә ҭыԥ аҿы (0,3 мкм еиҵоу ацәқәырԥақәа рзы) ашәахәаркрақәа еиҳарак 20–60 км аҳаракраҿы иҟоу [[Озоновый слой|аозонтә хҟьа]] илбаанадоит. Арентгентә шәахәаркрақәеи агамма-шәахәаркрақәеи Адгьыл ахҟьаҟынӡа шамахамзар изнеиуам. Адгьыл атмосфера анҭыҵ 1 астрономтә еизак ахьынӡаҟоу амра ашәахәаркра амчхара аилаӷәӷәара {{s|1367 Вт/м²}} ([[солнечная постоянная|амратә константа]]) аҟара.<ref>Курт В. Г.. [http://www.astronet.ru/db/msg/1189983 Прозрачность земной атмосферы] // Физика космоса. Аенциклопедиа. — Ад. 505—507.</ref> 2000-2004 шықәсқәа рзтәи адыррақәа рыла, аамҭеи адгьыл аҿықәи рҟны бжьаратәла ишьҭыху, ари ацәқәырԥа {{s|341 Вт/м²}} ишьақәнаргылоит, мамзаргьы 1.7417{{e|9}} Вт адгьыл ахҟьа зегьы хаҭәааны иуԥхьаӡозар ([[светимость Солнца|Амра алашара]] наӡа 2.21-нтә раҟара еиҳауп).<ref name="Kiehl">''Kevin E. Trenberth, John T. Fasullo, and Jeffrey Kiehl'', March 2009: [http://www.cwr.uwa.edu.au/~machado/trenberth,etal,2009.pdf Earth’s global energy budget]. {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120325095255/http://www.cwr.uwa.edu.au/~machado/trenberth,etal,2009.pdf |date=2012-03-25 }}. — Bulletin of the American Meteorological Society, '''90''', 311—323.</ref><ref name="encyclo">Физическая энциклопедия. В 5 томах. — М.: Советская энциклопедия. Главный редактор А. М. Прохоров. 1988.</ref><ref>Центральное сечение земного шара ({{math|''S'' {{=}} π''R''<sup>2</sup>}}), на которое приходится тепловой поток от Солнца, в 4 раза меньше площади поверхности ({{math|''S'' {{=}} 4π''R''<sup>2</sup>}}), откуда средний тепловой поток на единицу поверхности Земли в 4 раза меньше солнечной постоянной: 341 Вт/м² ≈ 1367/4.</ref> Уи анаҩсангьы, амратә гәыргьын аҟынтәи аццакра {{s|300—1200 км/с}} аманы адәахьтәи акосмос ахь ицо([[солнечный ветер|амратә ԥша]]) аионизациа зызу ахәҭаҷқәа рыцәқәырԥа (еиҳарак агели-ӡритә плазмахь) Адгьыл атмосферахь иҭалоит. Апланета аполиусқәа рзааигәара иҟоу аҭыԥқәа жәпакы рҿы, уи [[полярные сияния|аполиартә лашарақәа]] ахылҿиаауеит ("аҩадатәи алашарақәа"). Иара убас, амратә ԥша иадҳәалоуп егьырҭ аԥсабаратә цәырҵрақәа рацәаны, урҭ рхыԥхьаӡараҿы [[Геомагнитная буря|аамҳалдызтә ԥшацәгьақәагьы]]. Амҳалдызтә ԥшацәгьақәа адгьыл иқәынхо ацәеижьқәа ирнырлар рылшоит. Арҭ реиԥш иҟоу аныррақәа ҭызҵаауа [[Биофизика|абиофизика]] аҟәша [[Гелиобиология|агелиобиологиа]] ахьӡуп.<ref>{{статья |автор = Schwenn R. |заглавие = Space Weather: The Solar Perspective |ссылка = http://solarphysics.livingreviews.org/open?pubNo=lrsp-2006-2&page=articlese1.html |издание = Solar Physics |год = 2010 |язык = en |archive-date = 2011-09-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110927073624/http://solarphysics.livingreviews.org/open?pubNo=lrsp-2006-2&page=articlese1.html }}</ref> Иара убас ԥсы зхоу ацәеижьқәа рзы акырӡа аҵанакуеит амра [[Ультрафиолетовое излучение|аультрафиолеттә диапазон аҿы ашәахәаркра]]. Убас, аультрафиолет аныррала ихымԥадатәу [[витамин D|авитамин D]] ҟалоит. Уи ацәмаҷра аан, ачымазара ӷәӷә - [[рахит|арахит]] цәырҵуеит.<ref>[http://vitamind.ucr.edu/history.html History of Vitamin D]. {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20111128033458/http://vitamind.ucr.edu/history.html |date=2011-11-28 }} University of California, Riverside, Vitamin D Workshop.</ref><ref>[http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000376.htm Osteomalacia] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100306114937/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000376.htm |date=2010-03-06 }} // MedlinePlus Medical Encyclopedia.</ref> Аультрафиолеттә шәахәақәа рыҟамзаара иахҟьаны, инормоу акальциум аиура еилагахар алшоит, уи иахҟьаны ашьа зҭаныҟәо адассақәа рыԥсыҽра еизҳауеит, ахәҭаҷқәагьы хьысҳахоит. Аха аультрафиолет кыраамҭа анырра аныҟанаҵоу [[Меланома|амеланома]] арҵысуеит, иара убас еиуеиԥшым ацәа [[Карцинома|акьыба]] ахкқәа цәырнагоит, насгьы ажәра арццакуеит, аканҵыҵырақәа ҟанаҵоит. Адгьыл имыцхәу ашәахәаркрақәа рҟынтәи [[озоновый слой|аозон ахҟьа]] иахьчоит, уи ыҟамызҭгьы аԥсҭазаара зынӡагьы аокеанқәа рҳәаа ахысра залшомызт ҳәа агәаанагара ыҟоуп.<ref>{{статья |автор = И. К. Ларин |заглавие = Химия озонового слоя и жизнь на Земле |ссылка = http://www.hij.ru/arhiv/hj0007.html |издание = Химия и жизнь — XXI век |год = 2000 |номер = 7 |страницы = 10—15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100511061415/http://www.hij.ru/arhiv/hj0007.html |archive-date = 2010-05-11 |язык = ru }}</ref> === Амшмыхәлақәа === {{main|Амшмыхәла}} [[Файл:2017 Solar Eclipse Weiser Idaho.jpg|thumb|right|[[Солнечное затмение|Амшмыхәла]] наӡа аамҭазы [[Солнечная корона|амра агәыргьын]] аицылара аамҭа кьаҿ аҩнуҵҟа иубар алшоит]] Амшмыхәлақәа рыӡбахә ажәытәӡатәи ахыҵхырҭақәа рҿгьы иуԥылоит. Аха еиҳарак арыцхәқәа зну ахҳәаақәа ыҟоуп Мраҭашәаратәи Европа абжьаратәи аамҭақәа ирыҵаркуа ахроникақәеи анналқәеи рҿы.<ref>{{книга |заглавие=Book VII |ссылка=http://www.bostonleadershipbuilders.com/herodotus/book07.htm |страницы=37 |ref=Herodotus |автор=Herodotus |archive-date=2008-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819152623/http://www.bostonleadershipbuilders.com/herodotus/book07.htm }}</ref> Иаҳҳәап, [[Максимин Трирский|Триртәи Максимин]] амшмыхәла аӡбахә ҳәо, иҩуан: «538 шықәса, жәабран 16 рзы, асааҭ акы инаркны ахԥатәи асааҭ аҟынӡа амшмыхәла ыҟан» ҳәа.<ref>Annales Sancti Maximini Trevirensis. MGH, SS. Bd. IV. Hannover. 1841.</ref> [[Файл:Nils van der Burg - eclipse and pin-hole (by-sa).jpg|thumb|right|Аҵлақәа рыбӷьқәа рышәшьыраҿы амра атлара асахьа рацәаны, абӷьқәа рыбжьара иҟоу абжьажь хәыҷқәа ирылсуа алашара иаԥнаҵо акамера-обскура аеффект иахылҿиааз]] Ари ацәырҵра ҟалоит [[Амза|Амза]] Адгьыл аҿы иҟоу анаԥшҩы иҟынтәи Амра инагӡаны ма хәҭак ала иахьаҵәахуа (иармашьцоит) азы. Амшмыхәла ҟалоит [[новолуние|амзаҿақәа]] раан мацара, Амза Адгьыл иаҿаԥшуа аган анырлашам, насгьы Амза ахаҭа анубарҭам. Амшмыхәлақәа ҟалар алшоит амза ҿа агылара [[Узлы Луны|амзатә еиқәҳәалақәа]] ҩба руак азааигәара ианыҟалоу (Амзеи Амреи иубарҭоу рорбитақәа реиқәшәара ​​акәаԥқәа), урҭ руак ахьтә 12 градус еиҳамкәа.<ref>{{cite web |url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEpath/SEpath.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527091958/https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEpath/SEpath.html |archive-date=2010-05-27 |title=CENTRAL SOLAR ECLIPSES: 1991—2050 |author=Fred Espenak |publisher= |access-date=2012-01-15 |url-status=live}} На анимационной схеме видно, что полные затмения могут быть видны только на части поверхности Земли.</ref> Астрономиатә классификациа инақәыршәаны, амшмыхәла Адгьыл ахҟьа џьара хәҭак аҟынтәи иҭәны иубарҭазар, уи иҭәу ҳәа иашьҭоуп. Амшмыхәла ҭыԥкаҿ мацара акәзар иахьубо (ус ҟалалоит Амза агага [[конус|аконус]] адгьыл ахҟьа иазааигәаны ианцо, аха ианаламкьысуа), ҭыԥлатәи амшмыхәла ҳәа иԥхьаӡоуп. Анаԥшҩы Амза иахылҵуа [[Тень|агагаҿы]] даныҟоу, уи ихаҭәаау амшмыхәла ибарҭоуп. [[полутень|агагабжа]] аҳаблаҿы даныҟоу, уи хәҭактәи амшмыхәла ибоит.<ref>{{cite web |title=Solar Eclipses |publisher=University of Tennessee |url=http://csep10.phys.utk.edu/astr161/lect/time/eclipses.html |archive-url=https://www.webcitation.org/64scseg3U?url=http://csep10.phys.utk.edu/astr161/lect/time/eclipses.html |archive-date=2012-01-22 |access-date=2012-01-15 |url-status=live}}</ref> Ихаҭәаауи ихәҭактәуи амшмыхәлақәа рыдагьы, иҟоуп иара убас «амацәазтә мышмыхәлақәагьы». Уахьахәаԥшуа, амацәазтә мышмыхәлараан Амза Амра адиск иқәланы ицоит, аха диаметрла Амра аасҭа еиҵахоит, убри аҟнытә зынӡаск изаҵәахӡом. Ари ацәырҵра Амза аорбита аеллиптикра иахҟьо акәакьтә шәагаақәа рыԥсаххара иахылҿиаауеит.<ref>{{cite web |author=P. Tiedt |title=Types of Solar Eclipse |url=http://www.eclipse.za.net/html/eclipse_types.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809082959/http://www.eclipse.za.net/html/eclipse_types.html |archive-date=2011-08-09 |url-status=dead |access-date=2006-08-08 }}</ref> Адгьыл аҿы шықәсык аҩнуҵҟа 2 инаркны 5 рҟынӡа амшмыхәлақәа ҟалар алшоит, урҭ рҟынтә ҩба еиҳамкәа — ихаҭәаау мамзаргьы имацәазтәу.<ref name="totality">{{книга |заглавие=Totality: Eclipses of the Sun |ссылка=https://archive.org/details/totalityeclipses00litt_809 |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |год=2008 |страницы=[https://archive.org/details/totalityeclipses00litt_809/page/n34 18]—19 |isbn=0199532095 |ref=Littmann |язык=en |автор=Littmann, Mark; Fred Espenak, Ken Willcox.}}</ref><ref>Пять солнечных затмений наблюдалось в 1935 году. {{книга |ссылка часть=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEcat5/SE1901-2000.html |часть=Five Millennium Catalog of Solar Eclipses |ссылка=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/eclipse.html |заглавие=NASA Eclipse Web Site |ref=[[NASA]] |автор=[[НАСА|National Aeronautics and Space Administration]] |день=6 |месяц=9 |год=2009 |archive-date=2021-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211113202056/https://eclipse.gsfc.nasa.gov/eclipse.html }}</ref> Бжьаратәла шәышықәса рыҩныҵҟа 237 мшымыхәла ҟалоит, урҭ рҟынтә 160 — хәҭактәиуп, 63 — хаҭәаауп, 14 — мацәазтәуп.<ref name="Meeus">{{книга |заглавие=Mathematical astronomy morsels |издательство=Wilmann-Bell, Inc |год=1997 |isbn=0943396 |автор=Meeus J. }}</ref> Адгьыл ахҟьа иалкаау кәаԥк аҟны афаза ду аҿы амшмыхәлақәа ассы-лассы иуԥылаӡом, еиҳагьы имаҷуп ихаҭәаау амшмыхәлақәа рхыԥхьаӡара. Убас, Москва адгьылҵакыраҿы XI-тәи ашәышықәса инаркны XVIII-тәи ашәышықәсанӡа 0,5 еиҳау афаза змаз амшмыхәлақәа 159 цыра ҟалеит, урҭ рҟынтә 3 мацара роуп ихаҭәааз (08/11/1124, 03/20/1140 иара убас 06/7/1415). Ихаҭәаау даҽа мшымыхәлак ҟалеит 1887 шықәса нанҳәамза 19 рзы. Амацәазтә мшымыхәла Москва иубарҭан мшаԥымза 26, 1827 шықәсазы. 0,96 афаза змаз амшмыхәла ӷәӷәаӡа ҟалеит 1945 шықәса ԥхынгәымза 9 аҽны. Анаҩстәи ихаҭәаау амшмыхәла Москва иҟалараны иҟоуп 2126 шықәса жьҭаарамзаа 16 рзы.<ref>''[[Святский, Даниил Осипович|Святский Д. О.]]'' Астрономия Древней Руси / Автор предисловия, комментариев, дополнений — [[Городецкий, Михаил Леонидович|М. Л. Городецкий]]. — М.: Русская панорама, 2007.</ref><ref>[https://astrogalaxy.ru/141.html Солнечные затмения в Москве с 1975 по 2075 год]</ref> Ихаҭәаау амшмыхәлақәа Амра агәыргьыни акәша-мыкәшатәи аҭагылазаашьеи удырбоит, уи иаабац аҭагылазаашьақәа рҿы даараӡа иуадаҩуп (1996 шықәса инаркны, астрономцәа [[SOHO (космический аппарат)|SOHO амҩаныза]] аусура абзоурала ҳаеҵәа акәшаа-мыкәша иааҟәымҵӡакәа аҭҵааразы аалшара шроузгьы). 1868 шықәса нанҳәамза 18 рзы [[Индиа|Индиа]] имҩаԥысыз ихаҭәаау амшмыхәла аан, [[Французы|афранцыз]] ҭарауаҩ [[Жансен, Пьер Жюль Сезар|Пиер Жансен]] раԥхьаӡаакәны Амра [[Хромосфера|ахромосфера]] ҭиҵаан [[Химический элемент|ахимиатә хәҭаҷ]] ҿыц [[Электромагнитный спектр|аспектр]] иоуит. Ари ахәҭаҷ Амра ахьӡала [[Гелий|агели]] ҳәа ҳьӡыс иарҭеит.<ref>{{статья |автор= Kochhar, R. K. |заглавие= French astronomers in India during the 17th — 19th centuries |ссылка= http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1991JBAA..101...95K/0000099.000.html |автор издания= |издание= Journal of the British Astronomical Association |тип= |место= |издательство= British Astronomical Association |год= 1991 |выпуск= |том= 101 |номер= 2 |страницы= 95—100 |isbn= |язык= en |archive-date= 2011-08-16 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110816090953/http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1991JBAA..101...95K/0000099.000.html }}</ref> 1882 шықәса лаҵарамза 17 рзы, амшмыхәлаан [[Мсыр|Мысра]] иҟаз анаԥшҩцәа Амра иазааигәаны ииаҟьоз акомета гәарҭеит.<ref name="Marsden1967">{{статья |заглавие=The sungrazing comet group |издание=[[The Astronomical Journal]] |том=72 |номер=9 |страницы=1170—1183 |bibcode=1967AJ.....72.1170M |doi=10.1086/110396 |язык=en |автор=[[Марсден, Брайан|Marsden, Brian G.]] |год=1967 |тип=journal |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref> == Амреи егьырҭ аеҵәақәеи == {| class="wikitable" style="float:right" |+ !Ахьӡ !Абжьаӡара, алаш. шықәсқәа |- |[[Проксима Центавра|Проксима Центавр]] |4,2421 ± 0,0016 |- |[[α Центавра A|а Центавр А]] |4,3650 ± 0,0068 |- |[[α Центавра B|α Центавр В]] |4,3650 ± 0,0068 |- |[[Звезда Барнарда|Барнард иеҵәа]] |5,9630 ± 0,0109 |- |[[Луман 16]] |6,588 ± 0,062 |- |[[WISE 0855–0714]] |7,27 ± 0.13 |- |[[Вольф 359]] |7,7825 ± 0,0390 |- |[[Лаланд 21185]] |8,2905 ± 0,0148 |- |[[Сириус A|Сириус А]] |8,5828 ± 0,0289 |- |[[Сириус B|Сириус Б]] |8,5828 ± 0,0289 |} === Амра зегь реиҳа иазааигәоу аеҵәақәа === {{main|Ааигәа иҟоу аеҵәақәа рсиа}} Амра зегь реиҳа иазааигәоу х-еҵәак рҟынӡа инықәырԥшшәа 4,3 [[световой год|лашара шықәса]] раҟара абжьоуп (270 нызқь а.ц. раҟара). Урҭ [[Альфа Центавра|Альфа Центавр]] аеҵәатә система шьақәдыргылоит, иуадаҩу атраекториақәа рыла дара-дара еикәшо ицоит. Уажәтәи аамҭазы [[Проксима Центавра|Проксима Центавр]] зегь реиҳа иааигәоуп. === Амра аҩбарақәа === {{main|Амра аналогқәа}} Иахьазы идыру Амра “аҩбарақәа” ԥыҭк ыҟоуп, урҭ [[Солнечная масса|капанла]], [[Светимость|лашарала]], [[Цветовая температура|ԥхаррала]](±50 К), [[Металличность|металлрала]] (±12%), қәрала (±1 млрд шықәса), ҳаеҵәа аналог наӡақәа роуп ҳҳәар ауеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы:<ref>{{статья |заглавие=Solar-Type Stars: Basic Information on Their Classification and Characterization |издание=Solar Analogs: Characteristics and Optimum Candidates |ссылка=http://www.lowell.edu/users/jch/workshop/drs/drs-p1.html |access-date=2008-02-26 |язык=en |тип=journal |автор=D. R. Soderblom; J. R. King. |год=1998 |archive-date=2009-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090524191244/http://www.lowell.edu/users/jch/workshop/drs/drs-p1.html }}</ref> * [[Бета Гончих Псов|Агонч Лақәа Рбета]]; * [[18 Скорпиона|18 Мариал]]; * [[37 Близнецов|37 Еиԥшқәа]]; * [[HD 44594]]; * [[HIP 56948]]. == Амра аныҟәара == Иазааигәаӡоу аеҵәақәа ирҿырԥшны Амра 19,2 км/с раҟара аццакра аманы [[экваториальные координаты|аекватортә координатқәа]] α = 270°, δ = 30° ([[Геркулес (созвездие)|Геркулес]] иеҵәақәа реилазаараҿ) ахьыҟоу аҭыԥ ахь ицоит.<ref>[https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/431572/Kuda_letit_Solntse Куда летит Солнце?]</ref> Аха уи аццакра [[Галактический центр|Агалактика агәы]] иаҿырԥшны Амра аццакра аасҭа акырӡа еиҵоуп. [[Галактика|Агалактика]] асинхронтә еикәагьежьра ([[Коротационная окружность|акоротациа]]) азона иацны, Амра аеллиптикатә орбитала агәы иаакәыршаны иҵәиуеит, 225-250 миллион шықәса рыла зныктәи аҭаҵәира ҟаҵо. Убри аан ацәаҳәатә ццакыра 220–240 км/с ыҟоуп. Уи ахырхарҭа ԥшьаала акәзаргьы аҽаԥсахуеит (иаҿагылоу аган аала аҽаԥсахуеит аамҭа азбжак анҵлак ашьҭахь - 125 миллион шықәса раҟара).<ref>{{Cite web |url=http://www.grani.ru/Society/Science/m.103981.html |title=Жизни на Земле угрожают «галактические нырки» |access-date=2021-03-26 |archive-date=2010-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100923004627/http://grani.ru/Society/Science/m.103981.html |url-status=live }}</ref> Уажәтәи аамҭазы, ари авектор [[Лебедь (созвездие)|еҵәаџьаа]] рахь ирхоуп. Агалактика агәы акәша-мыкәша аныҟәара адагьы, Амра иара убас агалактика аҟьаҟьара иаҿырԥшныгьы иҵысуеит, ес-30-35 миллион шықәса уи иахысуа (егьырҭ аҳасабрақәа рыла, 20-25 миллион шықәса цыԥхьаӡа), насгьы зны аладатәи агалактикатә гьежьбжаҿы, зны аҩадатәи аҟны иҟаалоит. Акоротациатә зона аҿы аҟазаара Амра аспиральтә маӷрақәа рылсра ааамҭақәа рыбжьаӡара еизнарҳауеит.<ref>{{статья |заглавие=The galactic habitable zone in barred galaxies |doi=10.1017/S1473550406003065 |издание=International Journal of Astrobiology |том=5 |номер=4 |страницы=325 |bibcode=2006IJAsB...5..325S |язык=en |автор=Sundin, M. |год=2006 |тип=journal}}</ref> Иара убас, Амра, Агалактика зегьы иацны, [[Местная группа|Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ]] агәы иаҿырԥшны еиҭаҵуеит.<ref>Чернин А. Д., Звёзды и физика, М.: Наука, 1984, с. 152—153</ref> 11969 шықәсазы раԥхьаӡакәны [[реликтовое излучение|ареликттә шәахәаркраҿы]] адипольтә компонент алкаан: уи аҟәандара ажәҩан зегьы аҿы еиԥшымхаӡеит.<ref>Название связано с тем, что [[температура излучения]], как функция точки на небесной сфере, раскладывается в ряд по [[сферические функции|сферическим функциям]]. Дипольная компонента соответствует <math>l = 1</math>.</ref> [[Лев (созвездие)|Алымм еҵәаџьаа]] аганахьала уи абжьаратәи аҩаӡара 0,1% ала еиҳан, егьи аганахьала 0,1% рыла еиҵан.<ref>{{Cite web |url=http://www.astro.ucla.edu/~wright/CMB-dipole-history.html |title=''Wright E. L.'' History of the CMB Dipole Anisotropy |access-date=2021-03-26 |archive-date=2010-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100625040301/http://www.astro.ucla.edu/~wright/CMB-dipole-history.html |url-status=live }}</ref> Ари [[Эффект Доплера|Доплер иеффект]] иалҵшәоуп, уи ҟалоит Амра ареликттә фон иаҿырԥшны 370 км/с раҟара аццакра аманы Алым еҵәаџьаа аганахь ианцо аамҭазы. Ари аныҟәара шьақәгылоуп Амра Агалактика агәҭа иаҿырԥшны аныҟәареи, Агалактика Аҭыԥантәи агәыԥ амасса агәҭа иаҿырԥшны аныҟәареи, Аҭыԥантәи агәыԥ ахатә ныҟәареи реицыларала.<ref> {{статья |заглавие=Dipole Anisotropy in the COBE Differential Microwave Radiometers First-Year Sky Maps |ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1993-12-20_419_2_0/page/n1 |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=419 |страницы=1—6 |doi=10.1086/173453 |id={{arXiv|astro-ph/9312056}} |язык=en |тип=journal |автор=Kogut, A.; et al. |год=1993 |издательство=[[IOP Publishing]] }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap090906.html |title=APOD: 2009 September 6 — CMBR Dipole: Speeding Through the Universe<!-- Заголовок ссылки сгенерирован ботом --> |access-date=2021-03-26 |archive-date=2011-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110116170638/http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap090906.html |url-status=live }}</ref> Аҵыхәтәантәи аццакра, ҳаамҭазтәи адыррақәа рыла, 627±22 км/с шьақәнаргылоит, насгьы [[галактические координаты|агалактикатә координатқәа]] змоу акәаԥахь ирхоуп ([[Гидра (созвездие)|ари акәаԥ Гидра еҵәаџьаа]] аҟны иҟоуп).<ref>{{Cite web |url=http://www.astromyth.ru/Astronomy/Movement.htm |title=Куда мы движемся? |access-date=2021-03-26 |archive-date=2013-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208072016/http://www.astromyth.ru/Astronomy/Movement.htm |url-status=live }}</ref> Агалактика агәҭа акәша-мыкәшахь амҩан, Амра ҳазҭагылоу аамҭазы иԥсыҽу арчы ца аҵакыра иалсны ицоит, [[Местный пузырь|Аҭыԥантәи аԥышҭарч]] ҳәа еицырдыруа, насгьы уаҟа иҟоу [[Местное межзвёздное облако|Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥҭа]], [[OB-ассоциация Скорпиона — Центавра|Амариал-Центавр Ассоциациа]] ҳәа хьӡыс измоу аеҵәашьақәгыларатә ҳәаа аҟынтәи иҭнажьуа. Амра аҵыхәтәантәи 5, мамзаргьы 10 миллион шықәса рыҩныҵҟа Аҭыԥантәи аԥышҭарч арегион иалсны ацара иаҿуп, уи Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратәи аԥсҭҳәа иҭалеит 44-150 нызқь шықәса рыбжьара, насгьы даҽа 10-12 нызқь шықәса рыҩныҵҟа уи аҳәаақәа рҟны иаанхоит ҳәа агәаанагара ыҟоуп.<ref>{{cite web|title=Local Chimney and Superbubbles|url=http://www.solstation.com/x-objects/chimney.htm|website=SolStation.com|publisher=Sol Company|access-date=2022-01-01|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118172741/http://www.solstation.com/x-objects/chimney.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Местное межзвёздное облако|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1246819|website=Астронет|date=2009-08-10|access-date=2022-01-01|archive-date=2022-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220101124828/http://www.astronet.ru/db/msg/1246819|url-status=live}}</ref> == Амра аҭҵаара == === Амра зааӡатәи ахылаԥшрақәа === [[Файл:Solvognen DO-6865 2000.jpg|thumb|right|Трундхолмтәи [[Солнечная повозка|амра акәырҷыжь]] — [[праиндоевропейская религия|апратоиндоевропатәи адинхаҵара]] иаҷыдоу амра акәырҷыжь иақәтәаны аныҟәара агәрагара аанарԥшуеит ҳәа иԥхьаӡоу скульптуроуп]] [[Файл:Sun-bonatti.png|thumb|upright|Сол, Амра, 1550 шықәсазтәи [[Бонатти, Гвидо|Гуидо Бонатти]] иҭыжьымҭа «Астрономиа ашәҟәқәа» аҟынтә]] Ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс ауаатәыҩса Амра ароль хада азгәарҭон — алашареи аԥхарреи зцу ажәҩан икыду адиск лаша. Аҭоурыхԥхьатәи, насгьы [[античность|антикатәи]] акультурақәа жәпакы рҿы Амра нцәахәыс иршьон. [[Древний Египет|Мысрааи]], [[инки|аинкцәеи]], [[ацтеки|ацтекцәеи]] рцивилизациақәа рдинхаҵарақәа рҿы Амра акульт аҭыԥ ду ааннакылон. Ажәытәтәи абаҟақәа рацәаны Амра иадҳәалоуп: иаҳҳәап, [[мегалиты|амегалитқәа]] ииашаны иаадырԥшуеит аԥхынтәи [[солнцестояние|амрагылара]] аҭыԥ (абри аҩыза амегалит дуқәа руак ыҟоуп [[Набта-Плайя|Набта-Плаиа]] ([[Мсыр|Мысра]]) иара убас [[Стоунхендж|Стоунхенџь]] ([[Британиаду|Еиду Британиа]])), [[Чичен-Ица|Чичен Ица]] ([[Мексика|Мексика]]) иҟоу апирамидақәа убасе ипш иргылоуп, ааԥынтәи ҭагалантәи [[равноденствие|амшеиҟарарақәа]] раан Адгьыл аҟынтәи агага апирамида иахьҳәазалартәеиԥш. [[Древняя Греция|Ажәытә бырзен]] [[астроном|астрономцәа]], Амра есышықәса [[эклиптика|аеклиптика]] иаваршәны аныҟәара иахылаԥшуа, Амра [[планета|апланетақәа]] быжьба иреиуоуп ҳәа ирыԥхьаӡон ({{lang-grc|ἀστὴρ πλανήτης}} — аеҵәа ҟьала). Бызшәақәак рҿы [[неделя|амчыбжь амшқәа]] руак, апланетақәа реиԥш, Амра иазкуп. === Иахьатәи аҭҵаарадырратә еилкаара аҿиара === Раԥхьаӡа Амра ҵарадырратә хшыҩзышьҭрала ахәаԥшра зҽазызшәаз дыруаӡәкын абырзен философ [[Анаксагор из Клазомен|Анаксагор]]. Иара иҳәон Амра [[греческая мифология|абырзен мифологиа]] ишаҳнарҵо еиԥш [[Гелиос|Гелиос]] иҽыуардын акәымкәа, «[[Пелопоннес|Пелопоннес]] аасҭа шәагаала идуу» ирҭәоу аихатә мпыл дуӡӡа шакәу. Ари аеретиктә ҵаразы иара ашьра иқәҵаны абахҭа дҭаркит, [[Перикл|Перикл]] иҽалархәра абзоурала мацара ихы дақәиҭтәын. Амра апланетақәа зыкәшо гәаҭоуп ҳәа агәаанагара рҳәеит [[Аристарх Самосский|Самосстәи Аристархи]] [[История Индии|ажәытәтәи Индиатәи аҵарауааи]] (шәахә. адунеи [[Гелиоцентрическая система мира|Агелиоцентртә система]]). Ари атеориа [[Коперник, Николай|Коперник]] аԥсы еиҭаҭеиҵеит [[XVI век|XVI-тәи ашәышықәсазы]]. [[Аристарх Самосский|Самосстәи Аристарх]] иоуп раԥхьаӡа акәны Адгьыли [[Амза|Амзеи]] рыбжьара абжьаӡара аԥхьаӡара зҽазызшәоз, актәи мамзаргьы аҵыхәтәантәи аԥшьбарак [[Фазы Луны|афазаҿы]] Амреи Амзеи рыбжьара иҟоу акәакь ашәарала, насгьы уи иақәшәо зкәакь иашоу а​​х[[прямоугольный треугольник|кәакь]] аҟынтәи Адгьыли Амзеи рыбжьара абжьаӡареи Адгьыли Амреи рыбжьара абжьаӡареи реизыҟазаашьа шьақәыргыланы. Аристарх излаиҳәо ала, Амра аҟынӡа иҟоу абжьаӡара Амза аҟынӡа иҟоу аасҭа 18-нтә еиҳауп.<ref name="Priroda0708">{{статья |автор=Трифонов Е.Д. |заглавие=Как измерили Солнечную систему |издание=[[Природа (журнал)|Природа]] |номер=7 |год=2008 |страницы=18—24 |ссылка=http://www.ras.ru/FStorage/Download.aspx?id=9e94d047-3346-443c-91fa-d3fb1049edae |язык=ru |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |archive-date=2013-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130422150733/http://www.ras.ru/FStorage/Download.aspx?id=9e94d047-3346-443c-91fa-d3fb1049edae }}</ref> Аиашазы, Амра аҟынӡа иҟоу абжьаӡара Амза аҟынӡа иҟоу аасҭа 394-нтә еиҳауп. Аха Амза аҟынӡа абжьаӡара Гиппарх антикатә аамҭазы ииашаны ишьақәиргылеит, насгьы уи Самосстәи Аристарх ииҳәаз даҽа методк ихы иаирхәеит.<ref name="Priroda0708"/> Китаитәи астрономцәа [[Хань (династия)|Хан адинастиа]] ахаан аахыс шәышықәсала [[солнечные пятна|амра ашәытақәа]] ирыцклаԥшуан. Ашәытақәа раԥхьаӡакәны иҭыхын 1128 шықәсазы [[Иоанн Вустерский|Иоанн Вустертәи]] ихроникаҿы. 1610 шықәсазы Амра аинструменталтә ҭҵаара аамҭа алагоит. [[телескоп|Ателескоп]] аԥҵара, насгьы Амра ахылаԥшразы иҷыдоу уи ахкы — [[гелиоскоп|агелиоскоп]] ахәыцра — [[Галилей, Галилео|Галилеи]], [[Хэрриот, Томас|Томас Херриот]], [[Шейнер, Кристоф|Кристоф Шеинер]] уҳәа егьырҭ аҵарауаагьы амра ашәытақәа рыхәаԥшра рылнаршеит.<ref name="solargreat">{{cite web|title=Great Moments in the History of Solar Physics|url=http://www.astro.umontreal.ca/~paulchar/sp/great_moments.html|access-date=2010-02-26|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20050311141524/http://www.astro.umontreal.ca/~paulchar/sp/great_moments.html|archive-date=2005-03-11}}</ref> Излаадыруа ала, Галилеи аҵарауаа рыҟнытә зегь раԥхьа ашәытақәа амратә структура иахәҭакны иазхеиҵеит, Шеинер иакәзар, урҭ Амра аҿаԥхьа ииасуа апланетақәа ҳәа иԥхьаӡон. Ари агәаанагара Галилео илнаршеит Амра аҵәира аԥшаареи уи аамҭа аԥхьаӡареи. Ашәытақәеи урҭ рҟазшьақәеи раартра раԥхьатәи аҭыԥ ааннакылон Галилеои Шеинери рыбжьара жәашықәсала аҭыԥ змаз аимак-аиҿакгьы, аха, иҟалап, раԥхьатәи ахылаԥшреи раԥхьатәи акьыԥхьреи урҭ рҩыџьагьы иртәымзар.<ref>{{cite web|title=Great Galileo’s «Letters on Sunspots»|url=http://www.astro.umontreal.ca/~paulchar/sp/images/3letters.html|access-date=2010-02-26|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091123110928/http://www.astro.umontreal.ca/~paulchar/sp/images/3letters.html|archive-date=2009-11-23}}</ref> Апараллакс аметод ахархәарала Адгьыл аҟынтәи Амра аҟынӡа абжьаӡара раԥхьаӡа акәны еиҳа иазхоуҵартә иҟоу ахәшьара ҟарҵеит [[Кассини, Джованни Доменико|Џьованни Доменико Кассинии]] [[Рише, Жан|Жан Ришеи]]. 1672 шықәсазы, Марс Адгьыл ӷәӷәала ианаҿагылаз, урҭ аамҭаказы Марс ахьыҟаз ршәеит [[Париж|Парижгьы]], Франциатәи Гвиана аҳҭнықалақь [[Кайенна|Каиеннагьы]]. Игәаҭаз апараллакс 24′′ шьақәнаргылеит. Абарҭ ахылаԥшрақәа рылҵшәақәа рыла, Адгьыл аҟынтәи Марс аҟынӡа абжьаӡара ԥшаан, уи еиҭаԥхьаӡан Адгьыл аҟынтәи Амра аҟынӡа абжьаӡарахьы — 140 миллион км. [[XIX век|XIX-тәи ашәышықәса]] алагамҭазы, Ватикан астроном хада, Аб [[Секки, Анджело|Пиетро Анџьело Секки]], [[спектроскопия|аспектроскопиа]] еиԥш иҟоу астрономиатә ҭҵаарадырраҿы аҭҵаара ахырхарҭа, амра алашара злашьақәгылоу аԥштәқәа реихшарала ашьаҭа икит. Абасала, абри аҩыза амҩала аеҵәақәа реилазаара ҭҵаазар шалшо еилкаахеит, [[Фраунгофер, Йозеф|Франгофергьы]] Амра аспектр аҿы [[спектр поглощения|албаадаратә цәаҳәақәа]] ааиртит. Аспектроскопиа абзоурала Амраҿы аелемент ҿыц аарԥшын, ажәытә бырзентәи Амра анцәахәы Гелиос иаҳаҭыр азы [[Гелий|агелиум]] ҳәа хьӡыс изырҭаз. Акыраамҭа амра ачхара ахыҵхырҭақәа еилкаамкәа иҟан. 1848 шықәсазы [[Роберт Майер|Роберт Маиер]] иҟаиҵаз [[метеорит|аметеоритқәа]] ргипотеза излаҳәоз ала Амра аметеоритқәа ркаҳара иабзоураны ишуеит. Аха, абас еиԥш зхыԥхьаӡара рацәоу аметеоритқәа ркаҳарала Адгьылгьы даараӡа ишуазаарын; уи адагьы, адгьыл агеологиатә ҟәша еиҳарак аметеоритқәа рыла ишьақәгылахон; аҵыхәтәан, Амра акапангьы еизҳалар акәын, уи апланетақәа рныҟәара анырра анаҭараны иҟан. Убри аҟнытә, XIX-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы аҵарауаа гәыԥҩык аҵабырг еиҳа иазааигәоу акәны ирыԥхьаӡон [[Гельмгольц, Герман Людвиг Фердинанд|Гельмгольц]] (1853) иара убас [[Томсон, Уильям (лорд Кельвин)|алорд Кельвин]] иаԥырҵаз атеориа, Амра иҭынчу [[гравитация|агравитациатә]] еиҵацалара абзоурала ишуеит ҳәа зҳәоз («[[механизм Кельвина — Гельмгольца|Кельвин-Гельмгольц рмеханизм]]»). Абри амеханизм шьаҭас измоу аҳасабрақәа рыла, Амра ақәра зегьы ианреиҳаха 20 миллион шықәса ыҟоуп, насгьы Амра анҿыцәаауа аамҭа — 15 миллион шықәса иреиҳамкәа рышьҭахь.<ref name="esbe">{{ВТ-ЭСБЕ|Энергия Солнца}}</ref><ref>{{статья |заглавие=On the Age of the Sun’s Heat |издание=Macmillan’s Magazine |том=5 |страницы=288—293 |ссылка=http://zapatopi.net/kelvin/papers/on_the_age_of_the_suns_heat.html |автор=Sir William Thomson. |год=1862 |archive-date=2006-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060925190954/http://zapatopi.net/kelvin/papers/on_the_age_of_the_suns_heat.html }}</ref> Аха ари агипотеза ахаҳәқәа рықәра иазку агеологиатә дыррақәа ирҿагылон, кырӡа еиҳа иҳараку арбагақәа аазырԥшуаз.<ref name="esbe" /> Убас, иаҳҳәап, [[Дарвин, Чарльз|Чарльз Дарвин]] вендтәи [[Эдиакарий|аизгақәа]] реилабгара 300 миллион шықәса иреиҵамкәа ирылагӡаны ишымҩаԥысуаз азгәеиҭеит.<ref>«in all probability a far longer period than 300 million years has elapsed since the latter part of the Secondary period.» [http://darwin.thefreelibrary.com/The-Origin-of-Species/9-1] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080509122542/http://darwin.thefreelibrary.com/The-Origin-of-Species/9-1 |date=2008-05-09 }}</ref> Ус шакәугьы, [[ЭСБЕ|Брокгаузи Ефрони ренциклопедиа]] [[геология|агравитациатә]] модель заҵәык ауп иалыршазарц зылшоны иаԥхьаӡо.<ref name="esbe" /> [[XX век|XX-тәи ашәышықәсазы]] ауп ари апроблема ииашоу аӡбашьа анаԥшаахаз. [[Резерфорд, Эрнест|Резерфорд]] раԥхьаӡа иргыланы убри аиԥш агәаанагара иҳәеит, Амра аҩныҵҟатәи амчхара ахыҵхырҭа [[радиоактивный распад|арадиоактивтә ԥхасҭахара]] ауп ҳәа.<ref>{{cite web |author = Darden, Lindley. |date = 1998 |title = The Nature of Scientific Inquiry |publisher = Macmillan’s Magazine |url = http://www.philosophy.umd.edu/Faculty/LDarden/sciinq/ |archive-url = https://www.webcitation.org/60qCQIKZ4?url=http://www.philosophy.umd.edu/Faculty/LDarden/sciinq/ |archive-date = 2011-08-10 |access-date = 2008-01-03 |url-status = live }}</ref> 1920 шықәсазы [[Эддингтон, Артур Стэнли|Артур Еддингтон]] иҳәеит Амра аҩнуҵҟа ақәыӷәӷәареи аԥхарреи убриаҟара иҳаракуп ҳәа, уа [[термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциа]] ҟало аҟынӡа, аӡри агәыцәқәа ԥшьба ([[протон|апротонқәа]]) [[Гелий-4|агелиум-4]] агәыцәахь еилалартәеиԥш.<ref>{{cite web |date = 2005-06-15 |access-date = 2007-08-01 |title = Studying the stars, testing relativity: Sir Arthur Eddington |publisher = ESA Space Science |url = http://www.esa.int/esaSC/SEMDYPXO4HD_index_0.html |archive-url = https://www.webcitation.org/60qCQMxY4?url=http://www.esa.int/esaSC/SEMDYPXO4HD_index_0.html |archive-date = 2011-08-10 |url-status = live }}</ref> Аҵыхәтәантәи амасса зыхиақәиҭу апротонқәа ԥшьба рмассақәа зегьы еицҵаны иахьреиҵоу азы, уи ахәҭак, амассатә гра амзыз ала, абри ареакциаҿы афотонтә [[Энергия|мчхарахь]] ииасуеит. Амра аилазаараҿы [[водород|аӡри]] еиҳарак аԥыжәара шамоу шьақәлырӷәӷәеит 1925 шықәсазы [[Пейн-Гапошкина, Сесилия Хелена|Сесилиа Пеин]]. Атермогәыцәтә еилаҵара атеориа 1930-тәи ашықәсқәа рзы иаԥырҵеит астрофизикцәа [[Субраманьян Чандрасекар|Субраманиан Чандрасекари]] [[Бете, Ханс Альбрехт|Ханс Бетеи]]. Бете амра амчхара ахыҵхырҭақәа ҳәа иԥхьаӡоу атермогәыцәтә реакциа хадақәа ҩба иԥхьаӡеит.<ref name="Bethe">{{статья |заглавие=On the Formation of Deuterons by Proton Combination |ссылка=https://archive.org/details/sim_physical-review_1938-11-15_54_10/page/n86 |издание=[[Physical Review]] |том=54 |страницы=862—862 |язык=en |тип=journal |автор=Bethe, H. |год=1938 }}</ref><ref name="Bethe2">{{статья |заглавие=Energy Production in Stars |ссылка=https://archive.org/details/sim_physical-review_1939-03-01_55_5/page/n9 |издание=[[Physical Review]] |том=55 |страницы=434—456 |язык=en |автор=Bethe, H. |год=1939 |тип=journal }}</ref> Маргарет Бербиџь 1957 шықәсазы иҭлыжьыз аусумҭа "[[звезда|Аеҵәақәа]] рҿы иҟоу аелементқәа рсинтез", Адунеи аҿы иҟоу аелементқәа реиҳарак аеҵәақәа рҿы имҩаԥысуа ануклеосинтез ишахылҿиааз аанарԥшит.<ref>{{статья |заглавие=Synthesis of the Elements in Stars |издание=[[Reviews of Modern Physics]] |том=29 |номер=4 |страницы=547—650 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1957RvMP...29..547B |язык=en |автор=E. Margaret Burbidge; G. R. Burbidge; William A. Fowler; F. Hoyle. |год=1957 |тип=journal |archive-date=2008-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227151613/http://adsabs.harvard.edu/abs/1957RvMP...29..547B }}</ref> 1905 шықәсазы, [[Маунт-Вилсон|Маунт-Уилсон]] аобсерваториаҿы [[Хейл, Джордж Эллери|Џьорџь Еллери Хеил]] раԥхьатәи амратә телескоп иргылан, Галилеи иааиртыз амратә шәытақәа рхыҵхырҭа азҵаара аҭак аԥшаара иҽазикит. Џьорџь Хеил ишьақәиргылеит амра ашәытақәа [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] иахҟьаны ишыҟало, избанзар уи ахҟьа аԥхарра ланарҟәуеит. Амра аҿықәан иҟоу амҳалдызтә мҽхакоуп амратә ԥшақәа зхылҿиаауа — амратә гәыргьын аҟынтәи шә-нызқь километрала акосмос ахь аплазма аҭҟәацра. 2020 шықәса ажьырныҳәамзазы, ЕАА Амилаҭтә ҭҵаарадырратә фонд ателескоп аҭоурых аҿы зегь реиҳа ииашоу Амра афотоҭыхымҭақәа ҟанаҵеит. Урҭ рҟны еилыкка иубарҭоуп аплазма злацо «аиачеикақәа».<ref>{{Cite web|url=https://www.nso.edu/inouye-solar-telescope-first-light/|title=Inouye Solar Telescope: First Light|publisher=NSO - National Solar Observatory|lang=en|access-date=2020-02-02|archive-date=2020-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202231711/https://www.nso.edu/inouye-solar-telescope-first-light/|url-status=live}}</ref> === Амра акосмостә ҭҵаарақәа === [[Атмосфера Земли|Адгьыл атмосфера]] акосмос аҟынтәи иаауа [[электромагнитное излучение|афымцамҳалдызтә шәахәаркра]] ахкқәа рацәаны иааннакылоит. Уи адагьы, ззын атмосфера кырӡа иҵәцоу иубарҭоу аспектр ахәҭаҿгьы акосмостә обиектқәа рфотосахьақәа иахьыҵысуа аҟнытә еиҵаҟьахалар рылшоит, убри аҟнытә арҭ аобиектқәа аҳаракыра дуқәа рҟны рыцклаԥшра еиҳа иманшәалоуп (ашьхаратә [[обсерватория|абсерваториақәа]] рҟны, атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рахь ишьҭыху амыругақәа рхархәарала уҳәа), мамзаргьы акосмос аҟынтәи. Амра ацклаԥшраҿгьы ари азнеишьа иашоуп. Амра аҭыхымҭа бзиа аиура аҭахызар, уи [[ультрафиолетовое излучение|аультрафиалети]] [[рентгеновское излучение|арентгентә шәахәаркреи]] ҭҵаатәызар, [[солнечная постоянная|амратә константа]] кылкааны ишәатәызар, усҟан ацклаԥшрақәеи аҭыхрақәеи [[аэростат|аеростатқәа]], [[ракета|аракетақәа]], амҩанызақәа, [[космический аппарат|акосмостә станциақәа]] рҟынтәи имҩаԥыргоит. Аиашазы, раԥхьаӡа акәны Амра атмосфера анҭыҵтәи ахылаԥшрақәа ҟаҵан аҩбатәи иԥсабаратәым Адгьыл амҩаныза «[[Спутник-2|Спутник-2]]» ала 1957 шықәсазы.<ref>[http://www.tesis.lebedev.ru/about_experiments_fian.html Космические эксперименты ФИАН<!-- Заголовок ссылки сгенерирован ботом -->] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20141013222403/http://www.tesis.lebedev.ru/about_experiments_fian.html |date=2014-10-13 }}.</ref> Ахылаԥшрақәа 1 инаркны 120 Å-нӡа аспектртә диапазонқәа рҟны имҩаԥган, аорганикатәи аметаллтәи рыцқьагақәа рхархәарала иалкааны.<ref>{{книга |заглавие=Introduction to Plasma Physics |автор=Alexander Piel |часть=The Solar Wind |год=2010 |издательство=Springer |allpages=420 |pages=7 |ссылка=http://books.google.com/books?id=wWlQ4Qz5hcwC&pg=PA7 |isbn=9783642104909 |10= |archive-date=2014-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140628031624/http://books.google.com/books?id=wWlQ4Qz5hcwC&pg=PA7 }}</ref> [[солнечный ветер|Амратә ԥша]] експериментла иԥшаан 1959 шықәсазы акосмостә ӷбақәа «[[Луна-1|Луна-1]]», «[[Луна-2|Луна-2]]» рҿы аионтә цәҟьақәа рыла, урҭ рҟны имҩаԥысуаз аԥышәарақәа напхгара рзиуан [[Грингауз, Константин Иосифович|Константин Грингауз]].<ref>{{статья |автор=Завидонов И. В. |заглавие=Как американцы искали ветра в поле, а нашли радиационный пояс и как русские искали радиационный пояс, а нашли солнечный ветер, или физические эксперименты на первых искусственных спутниках Земли и открытие её радиационных поясов |год=2002 |выпуск=XXVII |издание=[[Историко-астрономические исследования]] |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |страницы=201—222 |ссылка=ftp://ftp.izmiran.rssi.ru/pub/izmiran/space-around-us/Children/DOC/ZAVIDONOV/Zavidonov/VeterVPole.htm|url-status=dead}}</ref><ref>''Алексей Левин.'' [http://www.inauka.ru/astrophisics/article66054/print.html Ветреное светило таит немало загадок]. {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080205115936/http://www.inauka.ru/astrophisics/article66054/print.html |date=2008-02-05 }}.</ref> Амратә ԥша ҭызҵааз егьырҭ акосмостә ӷбақәа рахь иаҵанакуеит [[NASA]] иаԥнаҵаз асериа «[[Пионер (программа)|Пионер]]» амҩанызақәа, аномерқәа 5—9 рыманы, 1969 шықәса инаркны 1968 шықәсанӡа идәықәҵаз. Арҭ амҩанызақәа Адгьыл аорбита иазааигәаны Амра иахьакәшоз амратә ԥша аҟазшьақәа хәҭа-хәҭала иашәеит. 1970-тәи ашықәсқәа рзы, [[США|Еиду Америкатәи аштатқәеи]] [[Германиа|Германиеи]] еицырзеиԥшу апроект аҳәаақәа ирҭагӡаны, амҩанызақәа «[[Гелиос-I|Гелиос-I]]», «[[Гелиос-II|Гелиос-II]]» ажәҩанахь ишьҭыхын. Урҭ [[перигелий|зперигели]] [[Меркурий|Меркури]] аорбита аҩнуҵҟа иҟаз [[орбита|агелиоцентртә орбитаҿы]] иҟан, Амра аҟынтәи 40 миллион км раҟара абжьаны. Арҭ амыругақәа амратә ԥша иазку адырра ҿыцқәа реизгара рылшон. 1973 шықәсазы Америкатәи акосмостә станциа [[Скайлэб|Скаилеб]] аҿы иҟоу акосмостә амратә обсерваториа Apollo Telescope Mount аусура иалагеит. Ари аобсерваториа ахархәарала, амра аиҭасратә региони [[солнечная корона|амратә гәыргьын]] аультрафиолеттә шәахәаркреи динамикатә режимла раԥхьаӡакәны ирыхәаԥшын. Уи ахархәарала иара убас [[корональные выбросы массы|агәыргьынтә массатә ҭыцҟьаарақәеи]] [[корональные дыры|агәыргьынтә кылҳарақәеи]] аарԥшын, иахьа уажәшьҭа ишаҳдыруа еиԥш, амратә ԥша кырӡа иадҳәалоу. 1980 шықәсазы НАСА [[Solar Maximum Mission|Solar Maximum Mission (SolarMax)]]ҳәа изышьҭоу акосмостә зонд Адгьыл азааигәатәи аорбитахь иқәнаргылеит, уи амратә активра ӷәӷәа аамҭазы амра ацәывҵҷҷаарақәа рҟынтәи [[ультрафиолетовое излучение|аультрафиолеттә]], [[рентгеновское излучение|арентгентә]], [[гамма-излучение|агамма-шәахәаркрақәа]] рхылаԥшразы иҟаҵан. Аха, адәықәҵара ашьҭахь мызқәак анҵы, аелектроника аусура аиқәымшәара иахҟьаны, азонд апассивтә режим ахь ииасит. 1984 шықәсазы, ашаттл «[[Челленджер (шаттл)|Челленџьер]]» аҿы иҟаз акосмостә експедициа STS-41C азонд апроблема ӡбаны дырҩеигь аорбитахь идәықәнаҵеит. Уи ашьҭахь, 1989 шықәса рашәарамзазы атмосфера иҭалаанӡа аӷба зқьыла амратә корона асахьақәа аиуит. Иара убасгьы уи иҟанаҵаз ашәарақәа рыбзоурала еилкаахеит шықәсыки бжаки рыҩныҵҟа Амра аәшахәаркра зегьы 0.01% мацара рыла аҽшаԥсахыз.<ref>{{Cite web |url=http://web.hao.ucar.edu/public/research/svosa/smm/smm_mission.html |title=Solar Maximum Mission Overview |access-date=2012-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060405183758/http://web.hao.ucar.edu/public/research/svosa/smm/smm_mission.html |archive-date=2006-04-05 |url-status=dead }}</ref> <!-- Европейская космическая лаборатория «Спейслаб» тоже освящена новейшей техникой для изучения нашей дневной звезды. --> 1991 азы иаԥырҵаз «[[Yohkoh|Yohkoh]]» {{нихонго||ようこう|ё:ко:|«солнечный свет»}} ҳәа изышьҭоу амҩаныза арентгентә диапазон аҿы амра ашәахәаркрақәа рыцклаԥшра мҩаԥнагеит. Уи иарҳаз адыррақәа аҵарауаа ирыцхрааит еиуеиԥшым амратә цәывҵҷҷаарақәа рыхкқәа ралкаара, насгьы иаадырԥшит агәыргьын еиҳа аусура ахьыҟоу аҭыԥқәа ианацәыхароугьы, уаанӡа ишазхәыцуаз аҵкыс адинамика еиҳа ишыӷәӷәоу. «Иоко» амра ацикл зегьы аҩнуҵҟа аус уны, 2001 шықәсазтәи амшмыхәлаан апассивтә режимахь ииасит, Амра аганахь ахырхарҭа анацәыӡ. 2005 шықәсазы амҩаныза атмосфера иҭалан, еилабгеит.<ref>[http://www.jaxa.jp/press/2005/09/20050913_yohkoh_e.html Result of Re-entry of the Solar X-ray Observatory Yohkoh (SOLAR-A) to the Earth’s Atmosphere] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130810150641/http://www.jaxa.jp/press/2005/09/20050913_yohkoh_e.html |date=2013-08-10 }}.</ref> [[Европейское космическое агентство|Европатәи акосмостә Агентреи]] [[NASA|НАСА-и]] еицхырааны еиҿыркааз SOHO (''SOlar and Heliospheric Observatory'') апрограмма амратә ҭҵаарақәа рзы даара акраҵанакуеит. 1995 шықәса ԥхынҷкәынмза 2 рзы идәықәҵаз акосмостә ӷба [[SOHO (космический аппарат)|SOHO]] аус ауеит жәашықәса инареиҳаны, иазԥхьагәаҭаз ҩышықәса рҭыԥан (2009 шықәсазтәи адыррақәа рыла). Уи убриаҟара хәарҭара аланы иҟалеит, анаҩстәи, еиԥшу [[Обсерватория солнечной динамики|SDO]] (Solar Dynamics Observatory) ҳәа изышьҭоу акосмостә ныҟәага 2010 шықәса жәабранмза 11 азы идәықәҵан.<ref>{{cite web |url=https://aif.ru/society/news/46469 |title=«Самый передовой солнечный зонд» запустили в США |date=2010-02-12 |publisher=[[Аргументы и факты]] |lang=ru |access-date=2010-04-24 |url-status=live |archive-date=2010-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100216185122/http://www.aif.ru/society/news/46469 }}</ref> SOHO [[точки Лагранжа|Лагранж икәаԥаҿ]] Адгьыли Амреи рыбжьара иҟоуп, иандәықәҵаз аахыс ацәқәырԥақәа роурақәа еиуеиԥшым рдиапазонқәа рыла Амра асахьақәа Адгьылахь иаанашьҭуеит. Амра аҭҵааразы иамоу ихадоу адҵадагьы, SOHO хыԥхьаӡара рацәала [[комета|акометақәа]] ҭнаҵааит, еиҳарак кырӡа имаҷқәоу, Амра иазааигәахацыԥхьаӡа иҵабо.<ref>[https://sungrazer.nrl.navy.mil/ SOHO Comets] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200613011055/https://sungrazer.nrl.navy.mil/ |date=2020-06-13 }}.</ref> [[Файл:174719main LEFTREDSouthPole304.jpg|thumb|right|240px|[[STEREO]] амиссиа иҭнахыз амра аладатәи аполиус асахьа. Асахьа ҵаҟатәи арыӷьарахьтәи ахәҭаҿы амасса аҭыцҟьаара убарҭоуп]] Абарҭ амҩанызақәа зегьы Амра [[эклиптика|аеклиптикатә]] хықә аҟынтәи ирбарҭан, убри аҟнытә уи аполиусқәа ирцәыхараны иҟоу аҭыԥқәа ракәын еиҳа инарҭбааны иҭырҵаауаз. Акосмостә зонд «[[Улисс (космический аппарат)|Улисс]]» 1990 шықәсазы идәықәҵан Амра аполиартә регионқәа рыҭҵааразы. Раԥхьаӡара иара [[Юпитер|Иупитер]] азааигәара [[гравитационный манёвр|агравитациатә маневр]] ҟанаҵеит, аеклиптикатә хықә аҟынтәи аҭыҵразы. Насыԥла, иара убасгьы уи иалшеит 1994 шықәсазы [[D/1993 F2 (Шумейкеров — Леви)|Шумеикерцәа ркомета — Леви 9]]-и Иупитери реиҿасра абара. Иазԥхьагәаҭаны иамаз аорбитахь ианцәырҵ ашьҭахь, уи агелиоҭбаара ҳаракқәа рҟны амратә ԥшеи [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] амчхареи рыҭҵаара аҽазнакит. Излеилкаахаз ала, арҭ аҭбаарақәа рҿы амратә ԥша аццакыра {{s|750 км/с}} иззыԥшыз аасҭа еиҵоуп, насгьы урҭ рҟны [[галактические космические лучи|агалактикатә космостә шәахәақәа]] зыԥсаҟьо амҳалдызтә мҽхак дуқәа ыҟоуп.<ref>{{cite web |url=http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/mission_primary.html|title=Primary Mission Results |work=Ulysses |publisher=NASA JPL |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCQXUPw?url=http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/mission_primary.html |archive-date=2011-08-10 |access-date=2012-05-18 |url-status=dead}}</ref> Амра [[фотосфера|афотосфера]] аилазаара [[спектроскопия|аспектроскоптә]] методқәа рыла ибзианы иҭҵаауп, аха Амра иҵаулоу аҟәшаҿы иҟоу аелементқәа реизыҟазаашьа иазку адыррақәа рхыԥхьаӡара акырӡа еиҵоуп. Амра аилазаашьа иазку ишиашоу адыррақәа риуразы акосмостә зонд [[Genesis (КА)|Genesis]] дәықәҵан. Уи 2004 шықәсазы Адгьыл ахь ихынҳәит, аха атәараан ааха аиуит, арццакратә дҵаҭаҩқәа руак аусура ахьеиқәымшәаз иахҟьаны, насгьы уи аҵыхәала апарашиут ахьымаатыз азы. Ааха ӷәӷәа шаиузгьы, ихынҳәуа амодуль аҭҵааразы хра злоу амратә ԥша аҿырԥштәқәа ԥыҭк Адгьыл ахь иаанагеит. 2006 шықәса цәыббрамза 22 рзы амратә обсерваториа [[Hinode|Hinode]] (Solar-B) Адгьыл аорбитахь идәықәҵан. Аобсерваториа аԥҵан аобсерваториа Yohkoh (Solar-A)ахьеиҿкааз Иопониатәи ISAS аинститут аҟны, х-мыругак рыла еиқәыршәаны: SOT – амратә оптикатә телескоп, XRT – арентгентә телескоп, EIS – ультрафиолеттә диапазон асахьаарԥшратә [[спектрометр|спектрометр]]. Hinode хықәкы хадас иамоуп амратә гәыргьын аҿы имҩаԥысуа активтә процессқәа рыҭҵаара, насгьы урҭ Амра амҳалдызтә мҽхакы аилазаашьеи адинамикеи ишрыдҳәалоу ашьақәыргылара.<ref>{{cite web |url=http://solarb.msfc.nasa.gov/|title=Hinode (Solar-B) |publisher=NASA |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCQpCLW?url=http://solarb.msfc.nasa.gov/ |archive-date=2011-08-10 |access-date=2014-01-17 |url-status=live}}</ref> 2006 шықәса жьҭаарамзазы амратә обсерваториеи [[STEREO|STEREO]] аусура иалагеит. Уи еиԥшу ҩ-космостә ныҟәагак рыла ишьақәгылоуп, урҭ рҟынтә акы еснагь Адгьыл ашьҭахьҟа иаанхоит, егьи уи иаԥысуеит. Уи абзоурала Амра астереосахьақәеи амратә феноменқәеи, иаҳҳәап, [[корональные выбросы массы|амасса агәыргьынтә ҭыцҟьаарақәа]], раарԥшра алыршахоит. 2009 шықәса ажьырныҳәамзазы Урыстәылатәи амҩаныза «[[Коронас-Фотон|Коронас-Фотон]]» [[Тесис|Тесис]] ҳәа изышьҭоу акосмомостә телескоптә комплекс ацҵаны идәықәҵан. Аобсерваториа аилазаараҿы иҟан еиуеиԥшым ателескопқәеи аҵыхәтәантәи аультрафиолеттә диапазон аспектрогелиографқәеи, иара убасгьы аионизациа зызу агелиумтә цәаҳәа HeII 304 A аҿы аус зуа алаԥшҳәаа ҭбаа [[коронограф|акоронограф]]. «Тесис» амисссиа дҵас иаман реиҳа адинамика зҵоу амратә процеесқәа рыҭҵаара ([[Корональные выбросы массы|ацәывҵҷҷаарақәеи амасса агәыргьынтә ҭыцҟьаарақәеи]]), иара убас [[Геомагнитная буря|агеомҳалдызтә еилагарақәа]] заа разԥхьагәаҭара хықәкыс измоу уахыҽнытәи амратә усура ацклаԥшра.<ref>{{cite web |url=http://www.tesis.lebedev.ru/ |title=Тесис — космическая обсерватория |work=Тесис |access-date=2007-12-17 |url-status=live |archive-date=2011-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809050904/http://www.tesis.lebedev.ru/ }}</ref> 2010 шықәса жәабранмза 11 рзы, Еиду Америкатәи аштатқәа амратә обсерваториа ҿыц [[Обсерватория солнечной динамики|SDO]] (Solar Dynamic Observatory), агеостационартә орбитахь идәықәырҵеит.<ref>{{cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sdo/main/index.html |title=Solar Dynamic Observatory |publisher=NASA |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCRvMC0?url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sdo/main/index.html |archive-date=2011-08-10 |access-date=2010-02-13 |url-status=live}}</ref> === Амра ахылаԥшреи аблабаразы ашәарҭареи === [[Файл:Solntse v dymke 2010.07.30.JPG|thumb|Алҩа аԥарда иалсны]] [[Файл:Full cycle of a Sunset on the high plains of the Mojave Desert.jpg|thumb|[[Мохаве (пустыня)|Мохаве]] ацәҳәыраҿы [[Закат|амраҭашәара]]]] [[Файл:Hazy summer sunrise over the Mojave desert.jpg|thumb|Амрагылара]] [[Файл:D85 1116 Sunset in Thailand photographed by Trisorn Triboon.jpg|thumb|Аԥхын Таиланд амраҭашәара]] [[Файл:Солнце светит сквозь тучи.jpg|thumb|Амра аԥсҭҳәақәа рышьҭахь]] Амра ибзианы ахылаԥшразы, иҟоуп иҷыдоу, [[солнечный телескоп|амратә телескопқәа]] ҳәа изышьҭоу, адунеи ахьынӡанаӡааӡо еиуеиԥшым [[обсерватория|аобсерваториақәа]] рҿы иқәыргылоу. Амра ахылаԥшрақәа рзы иҷыдоу ҟазшьак ыҟоуп, уи Амра [[яркость|ашәахәалашара]] аҳаракра иадҳәалоуп, убри аҟнытә, амратә [[светосила|рылашаратә мчы]] маҷхар алшоит. Еиҳа ихадоуп асахьа иахьынӡауала [[масштаб|амасштаб]] ду аиура, насгьы уи ахықәкы анагӡаразы, амратә телескопқәа [[фокусное расстояние|афокустә бжьаӡара]] дуӡӡақәа рымоуп (аметрқәеи аметрқәа жәабалеи). Ас еиԥш иҟоу аиҿартәышьа аргьежьра мариам, аха уи аҭахныгьы иҟаӡам. Амра ажәҩан аҿы иахьыҟоу маҟа ҭшәала иԥкуп, иреиҳау уи аҭбаара 46 градус ауп. Убри аҟынтә амра ашәахәақәа асаркьақәа рхархәарала иқәыргылоу ателескопахь идырхоит, анаҩс аекранахь ииаргоит, мамзаргьы афильтр лашьцақәа рыла ирыхәаԥшуеит. Амра иҟоу аеҵәақәа рыҟнытә хараӡа зегь раасҭа амчхара змоу акәым, аха уи [[Адгьыл|Адгьыл]] иазааигәоуп аҟнытә ҳара ҳзы даараӡа илашоит — иҭәу [[Амза|Амза]] аасҭа 400 000-нтә илашаны. Убри азы ҽынла Амра блала ахәаԥшра даара ишәарҭоуп, насгьы иҷыдоу [[светофильтр|афильтр]] ада абинокль ала ма ателескоп ала ахәаԥшра зынӡагьы иҟалом– уи аблабара рхынҳәышьа змам ааха анаҭар алшоит (асетчаткеи ароговица ахҩеи рыбылра, [[Палочки (сетчатка)|алабыҵәқәа]] рыԥхасҭахара, [[слепота|алашаратә лашәра]]).<ref> {{статья |заглавие=Chorioretinal temperature increases from solar observation |издание=Bulletin of Mathematical Biophysics |том=33 |номер=1 |страницы=1—17 |doi=10.1007/BF02476660 |ref=White |язык=en |тип=journal |автор=White, T. J.; Mainster, M. A.; Wilson, P. W.; Tips, J. H. |год=1971 }}</ref><ref> {{статья |заглавие=The Human Fovea After Sungazing |издание=[[Transactions of the American Academy of Ophthalmology and Otolaryngology]] |том=79 |страницы=OP788—95 |pmid=1209815 |номер=6 |ref=Tso |автор=Tso, M. O. M.; La Piana, F. G. |год=1975 }}</ref> Ихьчам блала Амра ахылаԥшра аблабара ааха амҭа закәа алыршахоит [[восход|амра ангыло]] мамзаргьы [[закат|аҭашәамҭаз]](усҟан Амра ацырцырра зқьынтә иԥсыҽхоит) мамзаргьы ҽынла алашара афильтрқәа рхархәарала. [[бинокль|Абинокль]] ма [[телескоп|ателескоп]] ала аматеориатә хылаԥшрақәа амҩаԥгараангьы [[объектив|аблақәа]] рҿаԥхьа иқәыргылоу изырлашьцо арыцқьагақәа рхархәара аҭахуп, мамзаргьы аблақәа рҿаԥхьа иқәдыргыло [[Призма Гершеля|Гершель исал]]. Аха еиӷьуп даҽа знеишьак ахархәара — амра асахьа ателескоп ала аекран шкәакәаҿы аарԥшра. Азҿлымҳаратә телескоп хәыҷы алагьы [[солнечные пятна|амра ашәытақәа]] абас еиԥш иҭҵаазар ауеит, амш аныбзиоу Амра аҿықәан агранулиациақәеи [[солнечный факел|ацәашьымцақәеи]] ҳбар ҳалшоит. Аха абри аҭагылазаашьаҿы ателескоп ахаҭа ааха аиура ашәарҭара ыҟоуп, убри аҟынтә ари аметод ахархәара аԥхьа ателескоп азы иҟоу амҩақәҵарақәа рыԥхьара аҭахуп. Хықәкыла, Амра ацклаԥшра ари аметод аан [[Рефлектор (телескоп)|ателескоп-рефлекторқәеи]] [[Катадиоптрический телескоп|акатадиоптрикатә телескопқәеи]] ааха рыҭара ашәарҭара ыҟоуп. Уи адагьы, иарбанзаалак ателескоп ала иҷыдоу афильтр ада ишиашоу Амра ахәаԥшра ҟалаӡом, насгьы иҟалаӡом асахьа аекран аҿы аарԥшраан ателескоп акыраамҭа еиԥҟьарада Амрахь ирханы акрагьы.<ref>{{книга |заглавие=Solar Sketching: A Comprehensive Guide to Drawing the Sun |автор=Erika Rix, Kim Hay, Sally Russell, Richard Handy |издательство=Springer |страницы=119—120 |ссылка=https://books.google.com/books?id=7pCKCgAAQBAJ&pg=PA119 |часть=Chapter 4. Solar Projection |archive-date=2016-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702150740/https://books.google.com/books?id=7pCKCgAAQBAJ&pg=PA119 }}</ref> == Атеориатә проблемақәа == === Амратә неитриноқәа рыпроблема === {{Main|Амратә неитриноқәа рыпроблема}} Амра агәыцәаҿ имҩаԥысуа [[Ядерные реакции|агәыцәтә реакциақәа]] ирыхҟьаны хыԥхьаӡара рацәала [[нейтрино|аелектронтә неитриноқәа]] ҟалоит. Убри аан, 1960-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа инаркны иааиԥмырҟьаӡакәа имҩаԥысуа анеитриноқәа рыцәқәырԥа ашәарақәа иаадырԥшит иҭарыҩуа амратә електронтә неитриноқәа рхыԥхьаӡара ҩынтә-хынтә еиҵаны ишыҟоу, Амраҿы апроцессқәа аазырԥшуа [[стандартная солнечная модель|амратә модель шьақәгыла]] иазԥхьагәанаҭаз аасҭа. Аексперименти атеориеи рыбжьара иҟоу ари аиқәымшәара «амратә неитриноқәа рыпроблема» ҳәа хьӡыс иарҭеит, насгьы 30 шықәса инареиҳаны амратә физика амаӡақәа иреиуан. Аҭагылазаашьа иҵегьы иаруадаҩуеит анеитриноқәа аматериа даара иԥсыҽны иаус ахьацнауа, насгьы Амра аҟынтәи иаауа амч еиԥш иҟоу анеитриноқәа рцәырҵра ииашаны изшәо [[нейтринный детектор|анеитринотә детектор]] аԥҵара — техникала иуадаҩу, насгьы зыхә цәгьоу дҵоуп (шәахә. [[Нейтринная астрономия|Анеитринотә астрономиа]]). Амратә неитриноқәа рызҵаара аӡбаразы ҩ-мҩак алхын. Актәи, Амра амодель убасала иԥсахзар, атермогәыцәтә усура иахгартә еиԥш (ус анакәха [[температура|аԥхаррагьы]]) уи агәыцә аҟны, насгьы, уи иахҟьаны, Амра иҭнажьуа анеитриноқәа рыцәқәырԥа армаҷразы. Аҩбатәи, агәаанагара ҟалар ауеит, Амра агәыцә иҭнажьуа аелектронтә неитриноқәа рыхәҭак, Адгьыл ахь ианцо, егьырҭ [[Поколение (физика элементарных частиц)|абиԥарақәа]] рнеитриноқәа рахь ииасуеит ҳәа, иаабац адетекторқәа ирзымыԥшаауа (миуонтәии тау-неитринои). Иахьазы еилкаауп аҩбатәи амҩа еиҳа ишашоу.<ref name="Haxton">{{статья |ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1995ARA%26A..33..459H&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf |заглавие=The Solar Neutrino Problem |издание=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |том=33 |страницы=459—504 |язык=en |автор=Haxton, W. C. |год=1995 |тип=journal |archive-date=2021-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210811223721/http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1995ARA%26A..33..459H&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf }}</ref> Неитрино хкык аҟынтәи даҽа хкык ахь аиасра ҟаларц азы — даҽакала иуҳәозар, [[нейтринные осцилляции|анеитринотә осциллиациақәа]] ҳәа изышьҭоу ҟаларц азы — анеитрино [[масса|амасса]] акымзарак акы еиԥшымзароуп. Уажәы уи ус шакәу еилкааны ишьақәыргылоуп. 2001 шықәсазы [[SNO|Садберитәи анеитринотә обсерваториаҿы]] амратә неитрино ахкқәа рыхԥагьы ҭаҩхеит, насгьы урҭ рыцәқәырԥа наӡа астандарттә амратә модель ишақәшәо ​​шьақәыргылахеит. Убри аамҭазы, Адгьыл аҟынӡа инаӡо анеитриноқәа рхыԥхьаӡара аҟнытә ахԥатәи ахәҭа мацара ауп иелектронтәқәаны иҟоу. Ари ахыԥхьаӡара атеориа иақәшәоит, уи иаанарԥшуеит аелеқтронтә неитриноқәа даҽа [[Поколение (физика элементарных частиц)|абиԥарак]] рнеитриноқәа рахь рыиасра [[вакуум|авакуум]] аҿгьы («анеитринотә осциллиациақәа») еиԥш, амратә материаҿгьы («[[эффект Михеева — Смирнова — Вольфенштейна|Михеев-Смирнов-Вольфенштеин реффект]]»). Абасала ала, амратә неитриноқәа рызҵаара уажәтәи аамҭазы иӡбоуп.<ref name="Schlattl">{{статья |заглавие=Three-flavor oscillation solutions for the solar neutrino problem |издание=[[Physical Review|Physical Review D]] |том=64 |ссылка=https://arxiv.org/abs/hep-ph/0102063 |номер=1 |язык=en |тип=journal |автор=Schlattl, Helmut. |год=2001 |archive-date=2020-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612105844/https://arxiv.org/abs/hep-ph/0102063 }}</ref> === Агәыргьын арԥхара апроблема === Иубарҭоу Амра ахҟьа ахыхь ([[фотосфера|афотосфера]]), 6000 [[кельвин|К]] рҟынӡа аԥхарра змоу, иҟоуп [[солнечная корона|амратә гәыргьын]], аԥхарра 1,000,000 К инареиҳаны. Иаарԥшызар алшоит афотосфера аҟынтәи [[теплопередача|аԥхарра ишиашоу ацара]] агәыргьын асҟак иҳару аԥхарра аҟынӡа анагаразы ишазымхо. Иҟоуп агәаанагара, агәыргьын арԥхаразы амчхара афотосфераҵаҟатәи аконвективтә зона [[турбулентность|атурбуленттә ныҟәарақәа]] рыла еиқәыршәоуп ҳәа. Убри аан, агәыргьынахь амчхара аиагара аилыркааразы ҩ-механизмк ҟаҵоуп. Актәи, ацәқәырԥатә рыԥхара — [[звук|абжьи]] [[магнитогидродинамика|амҳалдызгидродинамикатә]] [[волна|цәқәырԥақәеи]], атурбуленттә конвективтә зонаҿы иҟало, агәыргьынахь инеины уаҟа рҽырыԥсаҟьоит, урҭ рымчхара агәыргьынтә плазмаҿы аԥхарра амчхарахь ииасуеит. Альтернативатә механизм — амҳалдызтә рԥхара ауп, амҳалдызтә мчхара еиԥмырҟьаӡакәа афотосфератә ҵысрақәа ирыбзоураны иҟало, иҭыҵуеит [[магнитное пересоединение|амҳалдызтә мҽхакы аиҭеимадара]] абзоурала, [[солнечная вспышка|амратә цәывҵҷҷаара]] дуқәа мамзаргьы хыԥхьаӡара рацәала ацәывҵҷҷаара хәыҷқәа рсахьа аманы.<ref>''Alfvén H.'' Magneto-hydrodynamic waves, and the heating of the solar corona. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. v. 107, p. 211 (1947).</ref> Уажәазы ​​еилкааны иҟам иарбан цәқәырԥа хку агәыргьын арԥхаразы еиҳа иманшәалоу амеханизм алзыршо. Иаарԥшызар алшоит ,ацәқәырԥақәа зегьы, амҳалдызгидродинамикатә [[Альвеновские волны|альвентәқәа]] рыда, агәыргьын аҟны инаӡаанӡа ишыԥсаҟьахо ма ишанбаалахо, аха альвентә цәқәырԥақәа агәыргьын аҟны [[Диссипация энергии|рыԥсаҟьара]] уадаҩуп.<ref>{{Cite web |url=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1981ApJ...246..331S&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf |title=Sturrock P. A., Uchida Y. Coronal heating by stochastic magnetic pumping, Astrophysical Journal, v. 246, p. 331 (1981) |access-date=2022-08-06 |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901230311/http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1981ApJ...246..331S&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf |url-status=live }}</ref> Убри аҟнытә, иахьатәи аҵарауаа еиҳарак рыхшыҩ азырышьҭуеит амратә цәывҵҷҷаарақәа рыла арԥхара амеханизм. Агәыргьынтә рԥхара ахыҵхырҭа акандидатқәа иреиуоуп еиԥмырҟьаӡакәа ицәырҵуа амцабз маҷқәа, аха ари азҵаараҿы аҵыхәтәантәи алкаа иаша макьаназы иҟаҵамхац.<ref>{{Cite web |url=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1988ApJ...330..474P&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf |title=Parker E. N. Nanoflares and the solar X-ray corona. Astrophysical Journal, v. 330, p. 474 (1988) |access-date=2022-08-06 |archive-date=2017-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902010122/http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1988ApJ...330..474P&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf |url-status=live }}</ref> == Солнце в мировой культуре == === [[Адин|Адинхаҵареи]] [[Мифология|амифологиеи]] рҿы === {{main|Амратә мифқәа}} Егьырҭ аԥсабаратә цәырҵрақәа жәпакы реиԥш, ауаатәыҩсатә [[цивилизация|цивилизациа]] [[История|аҭоурых]] иалагӡаны, Амра [[культура|акультурақәа]] жәпакы рҿы изымҵахырхәоз акы акәны иҟан. Амра акульт ыҟан [[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысра]], [[Ра|Ра]] ҳәа захьӡыз амратә нцәахәы дахьыҟаз.<ref>{{cite web |url = http://www.egyptianmyths.net/re.htm |title = Re (Ra) |work = Ancient Egypt: The Mythology |access-date = 2010-08-28 |archive-url = https://www.webcitation.org/64scu356k?url=http://www.egyptianmyths.net/re.htm |archive-date = 2012-01-22 |url-status = live }}</ref> Абырзенцәа Амра анцәахәыс [[Гелиос|Гелиос]] дрыман, алегенда излаҳәо ала, есыҽны [[Колесница|зуардын]] иақәтәаны ажәҩанаҿ имҩасуаз. [[славянская мифология|Ажәытәтәи аурыс гәрагаратә пантеон]] аҿы иҟан ҩыџьа амра анцәахәқәа - [[Хорс|Хорс]] (амра ахаҿсахьа), [[Даждьбог|Даждбог]]. Уи адагьы, егьырҭ ажәларқәа реиԥш, [[славяне|аславианцәа]] рныҳәатә-ритуалтәи цикл шықәсыктәи амратә цикл иадҳәалан, насгьы уи ихадоу аамҭақәа ([[солнцестояние|амрагыларақәа]]) [[Коляда (мифология)|Колиада]] ([[Овсень|Овсен]]), [[Купала|Купала]] реиԥш иҟоу аперсонажцәа рыла иаарԥшын.<ref>Мифы народов мира. М., 1991—92. В 2 т. Т. 1. С. 271. ''Любкер Ф.'' Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т. 2. С. 99. Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека I 2, 2 далее</ref> Ажәларқәа реиҳарак рҟны амратә нцәахәы дхаҵаны даарԥшын (иаҳҳәап, англыз бызшәаҿы ахатәы [[местоимение|хьыӡцынхәра]] «he» —«иара» Амра азы ахархәара аиуеит), аха [[Скандинавия|Скандинавиатәи]] [[мифология|амифологиаҿы]] Амра (Сул) аԥҳәыс лхаҿы лымоуп. [[Восточная Азия|Мрагыларатәи Азиа]], ҷыдала [[Виетнам|Виетнам]], Амра адырга 日 ала иаарԥшуп (китаитәи [[пиньинь|пиньин]] rì), аха иҟоуп даҽа символкгьы 太阳 (таи ианг) ҳәа изышьҭоу. Абарҭ [[Виетнам|виетнамтәи]] ашьаҭатә ажәақәа рҿы, ажәақәа nhật, thai dương иаадырԥшуеит Мрагыларатәи Азиаҿы, [[Амза|Амзеи]] Амреи еиҿагылоу ҩба ракәны ишырыԥхьаӡоз — [[инь и ян|иньи ианьи]]. Вьетнамаа, китаиаа реиԥш ажәытәан урҭ аԥсабара ихадоу амчқәа ҩба ракәны ирыԥхьаӡон, Амза инь иадҳәалоуп ҳәа иԥхьаӡан, Амра иань иадҳәалоуп ҳәа.<ref>''Osgood, Charles E.'' From Yang and Yin to and or but. — Language 49.2 (1973): 380—412.</ref> === Аоккультизм аҿы === [[Каббала|Каббалаҿы]] Амра Тифферет [[Сфирот|асфира]] иадҳәалоуп (Шәахә. иара убас [[Халдейский ряд (астрология)|Халдеиатәи амаҭа]]).<ref>{{книга|заглавие =Гранатовый сад |часть=Глава третья. Сефирот |автор =Регарди И. |isbn =5-94698-044-0 |год =2005 |место =М. |издательство=Энигма |страниц=304}}</ref> [[Астрология|Астрологиаҿы]] уи адоуҳа, ахдырра, иара убас ацәеижь аԥсҭазааратә мчқәа ирыдҳәалоуп. Астрологиаҿы, ауаа зегьы досу рира амш аҽны азодиактә еҵәаџьаа рыбжьара Амра иааннакыло аҭагылазаашьа инақәыршәаны [[Знаки зодиака|азодиактә дырга]] рыҭоуп.<ref>{{Cite web |url=http://xn----itbbdwiegebisy1c.xn--p1ai/chastichka-solnca-v-kazhdom-iz-nas/?ckattempt=1 |title=Источник |access-date=2018-07-12 |archive-date=2020-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814164030/http://xn----itbbdwiegebisy1c.xn--p1ai/chastichka-solnca-v-kazhdom-iz-nas/?ckattempt=1 |url-status=live }}</ref> === [[Языки мира|Адунеи абызшәақәа]] рҟны === Аҩыратә хыҵхырҭақәа рҟны аурыс ажәа «солнце» «слнцу» ҳәа аформа аманы иара убас [[Остромирово Евангелие|Остромиртәи Аевангелие]] (1057) аҟны иуԥылоит.<ref>{{книга|заглавие=Словарь русского языка XI—XVII веков. Вып. 26|год=2002|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|часть=Солнце|ответственный=[[Российская академия наук]], [[Институт русского языка имени В. В. Виноградова РАН|Институт русского языка имени В. В. Виноградова]]; ред. колл., гл. ред. [[Богатова, Галина Александровна|Г. А. Богатова]]|страницы=129|ссылка=https://etymolog.ruslang.ru/doc/xi-xvii_26.pdf|тираж=1770|isbn=5-02-022655-6|access-date=2024-02-05|archive-date=2024-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240205082537/https://etymolog.ruslang.ru/doc/xi-xvii_26.pdf|url-status=live}}</ref> [[Индоевропатәи абызшәақәа|Индоевропатәи абызшәақәа]] жәпакы рҿы Амра ''сол'' шьагәыҭс измоу ажәала иаарԥшуп. Абасала, ажәа ''сол'' ҵакыс иамоуп "Амра" [[Алаҭын бызшәа|лаҭын бызшәала]], иара убас иахьатәи [[Апортугал бызшәа|апортугал]], [[Аиспан бызшәа|аиспан]], [[Аисланд бызшәа|аисланд]], [[Адат бызшәа|даниатәи]], [[Анорвег бызшәа|норвегиатәи]], [[Ашвед бызшәа|швециатәи]], [[каталанский язык|акаталон]], [[Галисийский язык|агалисиатә]] бызшәақәа рҟны. [[Англыз бызшәа|Англыз бызшәаҿы]], ажәа ''Sol'' зны-зынла (еиҳарак аҭҵаарадырратә ҵакаҿы) Амра аарԥшразы ахархәара аиуеит, аха ажәа аҵакы хада римтәи анцәахәы ихьӡ аҟынтәи иаауеит. [[Аџьам бызшәа|Аперс бызшәала]], ''sol'' ҵакыс иамоуп «амратә шықәса».<ref>William Little (ed.) ''Oxford Universal Dictionary'', 1955.</ref><ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/Sol Sol] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110512160917/http://www.merriam-webster.com/dictionary/Sol |date=2011-05-12 }}, Merriam-Webster online, accessed July 19, 2009.</ref> Амра аҳаҭыразы ахьӡ ахҵоуп [[Перу|Перу]] аҳәынҭқарра [[валюта|аԥара]] ([[новый соль|соль ҿыц]]), уаанӡа «инти» ҳәа хьӡыс измаз (ус [[Империя Инков|инкаа]] [[Мифология инков|рмифологиаҿы]] ихадоу аҭыԥ аанызкылоз амра анцәахәы ихьӡын), [[кечуа (язык)|акечуа бызшәа]] аҟынтәи еиҭаганы «амра» аанагоит.<ref>[https://www.finversia.ru/publication/currency/peruanskii-sol-47640 Перуанский соль]</ref><ref>Conrad and Demarest, 1984, с. 108.</ref> :''Иара убас шәахәаԥш: [[Амреи амзеи анбанқәа]]'' === Амра иазку ақалақьтә легендақәа === 2002 шықәсазы, насгьы уи иашьҭанеиуаз ашықәсқәа рзы, [[СМИ|акьыԥхьтә хархәагақәа]] рҟны ажәабжь цәырҵит, 6 шықәса рышьҭахь Амра ԥжәоит ҳәа зҳәоз (даҽакала иуҳәозар, [[сверхновая звезда|супернованы]] иҟалоит ҳәа). Аинформациа ахыҵхырҭа ҳәа дыԥхьаӡан «[[Недерланд|голландиатәи]] астрофизик адоктор Пирс ван дер Меер (Piers van der Meer), [[Европейское космическое агентство|Европатәи акосмостә агентра]] аексперт». Аиашазы, ЕАА аҟны уи ахьӡ змоу аусзуҩы ҳәа аӡәгьы дыҟам.<ref>{{Cite web |url=http://ieee.orbita.ru/aps/Addendum_Hugens.htm |title=Голландский астрофизик полагает, что до взрыва Солнца осталось лет шесть |access-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930095059/http://ieee.orbita.ru/aps/Addendum_Hugens.htm |archive-date=2007-09-30 |url-status=dead }}</ref> Аԥхьатәи ажәабжь ҭыҵит агәҩара зҵоу аинформациа акьыԥхьра бзиа избо агазеҭ «[[Weekly World News|Weekly World News]]» аҿы.<ref>{{Cite web |url=http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=285 |title=Curious About Astronomy: Will the sun go supernova in six years and destroy Earth (as seen on Yahoo)? |access-date=2007-01-29 |archive-date=2006-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061205015315/http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=285 |url-status=dead }}</ref> == Шәахә. иара уб. == * [[Эрикссон-Глоб|Ерикссон-Глоб]] — "Амра" [[Шведская Солнечная система|Швециатәи Амратә системаҿы]] * [[Солнечная энергия|Амратә мчхара]] * [[Солнечная система|Амратә система]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2}} == Алитература == * {{книга|автор=[[Аббот, Чарлз Грили|Аббот Ч.]] |заглавие=Солнце |ответственный=Перевод с английского Н. Я. Бугославской; под редакцией [[Перепёлкин, Евгений Яковлевич|Е. Я. Перепёлкина]] |место=Москва—Ленинград |страниц=462 |год=1936 |издательство=[[Физматлит|ОНТИ]]}} * {{книга|заглавие=Солнечная система. В 2 томах |год=1957 |том=1 : Солнце |ответственный=Под ред. [[Койпер, Джерард Петер|Дж. Койпера]]; пер. с англ.; редактор тома [[Крат, Владимир Алексеевич|В. А. Крат]] |место=М. |издательство=[[Издательство иностранной литературы]] |страниц=609}} * {{книга|автор=Колтун М. М. |заглавие=Солнце и человечество |место=М. |издательство=[[Детская литература (издательство)|Детская литература]] |год=1981 |страниц=127 |тираж=100000 | | |}} * {{книга|автор=Степанян Н. Н. |заглавие=Наблюдаем Солнце |место=М. |страниц=128 |год=1992 |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |isbn=5-02-014358-8}} * {{Акьыԥхьра|книга |часть=Солнце |часть ответственный=[[Дубов, Эмиль Ефимович|Э. Е. Дубов]] |заглавие=[[Большая Советская Энциклопедия]] |издание=3-е изд |год=1976 |том=24, кн. I : Собаки — Струна |ответственный=гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]] |место=М. |издательство=[[Советская Энциклопедия]] |страницы=150—154 |тираж=631000}} * Кочаров Г. Е.. [http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3751.html Солнце] // Афизикатә енциклопедиа. — Атом 4. — Ад. 589—598. * {{книга|автор=[[Шкловский, Иосиф Самуилович|Шкловский И. С.]] |заглавие= Звезды: их рождение, жизнь и смерть |издание=3-е изд |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |место=М. |год=1984 |часть=§9. Проблемы нейтринного излучения Солнца |страницы=110—117 |тираж=100000}} * {{книга |заглавие=Chasing the Sun: the Epic Story of the Star that Gives us Life |ссылка=https://archive.org/details/chasingsunepicst0000cohe_l0j7 |издательство=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1-4000-6875-3 |ref=Cohen |язык=en |автор=Cohen, Richard |год=2010}} * {{книга |автор = Conrad, Geoffrey W. and Arthur A. Demarest |том = |заглавие = Religion and Empire: The Dynamics of Aztec and Inca Expansionism |ссылка = https://archive.org/details/religionempiredy0000conr |место = Cambridge; New York |издательство = Cambridge University Press |год = 1984 |страниц = 266 |isbn = 9780521318969 |тираж = |ref = Conrad and Demarest }} * {{книга|автор=Michael Stix |заглавие=The Sun. An Introduction |издательство=Springer |год=2002 |издание=2nd Edition |isbn=3-540-42886-0}} * {{статья |заглавие=Solar interior: Helioseismology and the Sun's interior |издание=Astronomy & Geophysics |том=45 |номер=4 |страницы=21—25 |язык=en |тип=journal |автор=Thompson, M. J. |год=2004}} == Азхьарԥшқәа == * {{cite web|url=http://usap.org.ua/sun-activity/|title=Солнечная активность|work=USAP|archive-url=https://www.webcitation.org/60qCSOslc?url=http://usap.org.ua/sun-activity/|archive-date=2011-08-10|access-date=2011-06-24|url-status=dead}} * {{cite web|url=https://xras.ru/sun_vocabulary.html|title=Энциклопедия Солнца|work=Тесис|access-date=2015-07-09|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/eid/FK86/sun |title=Солнце |work=Астронет |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCU6V5Q?url=http://www.astronet.ru/db/msg/eid/FK86/sun |archive-date=2011-08-10 |access-date=2007-09-09 |url-status=live |publisher=[[Астронет]] }} * [http://blog.artnn.ru/2007/08/19/solntse-i-zemlya-edinyie-kolebaniya/ Солнце и Земля. Единые колебания] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160314034437/http://blog.artnn.ru/2007/08/19/solntse-i-zemlya-edinyie-kolebaniya/ |date=2016-03-14 }} * [https://astrogalaxy.ru/042a_Sun.html Солнце. Солнечная система. Общая астрономия] * {{cite web|url=http://www.popmech.ru/article/3618-puteshestvie-iz-tsentra-solntsa/|title=Путешествие из центра Солнца|work=Популярная механика|access-date=2011-11-26|url-status=dead|archive-date=2011-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110901080235/http://www.popmech.ru/article/3618-puteshestvie-iz-tsentra-solntsa/}} * {{cite web|url=https://sdo.gsfc.nasa.gov/assets/img/latest/latest_4096_0171.jpg|title=Солнце сейчас, фотография из обсерватории солнечной динамики NASA|work=sdo.gsfc.nasa.gov|archive-url=https://www.webcitation.org/60qCazU6r?url=https://sdo.gsfc.nasa.gov/assets/img/latest/latest_4096_0171.jpg|archive-date=2011-08-10|access-date=2011-03-22|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNTSE.html|title=Солнце|author=Эдвард Кононович|publisher=Энциклопедия Кругосвет|access-date=2013-10-26|archive-url=https://www.webcitation.org/6MTvgoe8K?url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNTSE.html|archive-date=2014-01-08|url-status=live}} * [https://apod.nasa.gov/apod/ap100806.html The Not So Quiet Sun] (APOD, 6 августа 2010) <!-- {{Избранная статья|Астрономия}}--> {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:мра}} [[Акатегориа:Амратә система]] [[Акатегориа:Аеҵәақәа]] [[Акатегориа:Атермогәыцәтә реакциақәа]] [[Акатегориа:Амра| ]] [[Акатегориа:Асса ҩежьқәа]] [[Акатегориа:Аультрафиолеттә шәахәаркрақәа рхыҵхырҭақәа]] [[Акатегориа:Аеҵәақәа алфавитла]] 3dzlwz441nmvj7ynpopdzcyd51c8dji Ӷарибашьвили, Иракли Тариел-иԥа 0 5980 176588 170507 2026-11-08T00:33:12Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176588 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик}} '''Иракли Тариел-иԥа Ӷарибашвили''' ({{lang-ka|ირაკლი ღარიბაშვილი}}; {{date|28|6|1982}}) — [[Қырҭтәыла]] аԥыза-министр ([[2013]]-[[2015]], [[2021]]-[[2024]]). ==Абиографиа== 1988-1999 шш. - [[Дедоԥлисҵҟаротәи араион]] №1 абжьаратә школ. 1999-2004 шш. - [[Иу. Џьавахьишвили ихьӡ зху Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет]], жәларб жьаратәи азини жәларб жьаратәи еизыҟзаашьақәеи рфакультет, азанааҭ - жәларбжьаратәи еизыҟазаашьақәа. 2002-2004 шш. - [[Сорбонатәи ауниверситет]], аполитикатә ҭҵаарадыррақәа рфакультет (азанааҭ - жәларбжьаратәи еизыҟазаашьақәа) [[Париж]], [[Франциа]]. 2005 ш. - [[Иу. Џьавахьишвили ихьӡ зху Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет]], амагистратура - жәлар бжьаратәи еизыҟазаашьақәа. [[мшаԥымза 6]], [[2021]] ш.: Ӷарибашвили акоронавирус идбалан.<ref>[https://1tv.ge/ab/news/qmr%d2%adtmla-a%d4%a5mza-ministr-akoronavirws-idbalan/ Қырҭтәыла Аԥыза-министр акоронавирус идбалан] </ref> ==Аҭаацәаратә ҭагылазаашьа== Дҭаацәароуп, ҩыџьа ахшара имоуп. ==Азхьарԥшқәа== * [https://web.archive.org/web/20170111084313/http://gov.ge/index.php?lang_id=ABK&sec_id=432 ԤЫХЬAТӘИ АԤЫЗA–МИНИСТРЦӘA] * [https://www.facebook.com/GaribashviliOfficial Facebook] ==Ахьарԥшқәа== {{reflist}} {{авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Қырҭтәыла аԥыза-министрцәа]] [[Акатегориа:Қырҭтәылатәи аполитикцәа]] [[Акатегориа:1982 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Рашәарамза 28 рзы ииз]] 7fpo09g5j5zdqm6s4mjnlmdwmx2fvum Наполеон Бонапарт 0 9229 176581 175798 2026-11-07T23:54:39Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176581 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик|ахатәы хьӡы=Napulione Buonaparte, Napoleone di Buonaparte|аира арыцхә={{date|15|8|1769}}|аԥсра арыцхә={{date|5|5|1821}}|аԥсра зыхҟьаз=аца акьыба|атәылауаҩра=Франциа|аԥҳәыс=Жозефина Богарне (1796 ш.–1809 ш.), Австриатәи Мариа-Луиза (1810 ш.–1821 ш.)|ацынхаҩы=Мариа Валевскаиа, Полин Фуре, Emilie Kraus von Wolfsberg, Elisabeth de Vaudey, Елеонора Дениуель де ла Плень, Джузеппина Грассини, Альбина де Монтолон|ани аби=Летициа Рамолино, Карло Буонапарте|ахәыҷқәа=Наполеон II, Шарль Леон, Александр Жозеф Флориан Колонна-Валевски, Оиген Мегерле фон Миульфельд, Жиуль Бартелеми Сен-Илер|ауацәа=Елиза Бонапарт, Лиудовик I Бонапарт, Каролина Бонапарт, Полина Бонапарт, Жозеф Бонапарт , Лиусьен Бонапарт , Жером Бонапарт, ихьӡыдоу аԥҳа, Бонапарте (аишьцәеи аиаҳәшьцәеи), Камилло Боргезе (аԥшәма иашьа, ма аԥшәмаԥҳәыс лашьа), Стефаниа Богарне (ииааӡоз аԥҳа), Евгени Богарне (ииааӡоз аԥа), Наполеон III (иашьа иԥа)|анхарҭа=Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха (1815 ш.–1821 ш.), Аиаччо (1769 ш.–1779 ш.), Париж (1792 ш.–1814 ш.), Ельба (1814 ш.–1815 ш.)|алма-матер=Арратә школ|аусура=аполитик, аҳәынҭқарратә усзуҩы, афицар, арҿиамҭақәа реизгаҩ, аимператор, асуверен, арратә активист, ар рԥыза, аҳ, ар рфицар|адин=акатоликра, адеизм|анашьамҭақәа=Аслан аорден акавалер Виуртембергтәи агәыргьын орден Аиашара орден Серафимцәа рорден Лиудвиг иорден|абызшәақәа=Афранцыз бызшәа, акорсик бызшәа|аԥсыжра аҭыԥ=Ацқьа Лиудовик иныхабаа Аинвалидцәа рыҩны Анышәынҭра арха|ахьӡ=Наполеон Бонапарт|афото=Andrea Appiani, , Kaiserliche Schatzkammer Wien - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821) als König von Italien - GG 2346 - Kunsthistorisches Museum.jpg|анаԥынҵамҭа=Napoleon signature.svg}}'''Наполеон I Бонапарт''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}. [napoleˈɔ bɔnɑˈpaˈt], {{lang-co|Napulione Buonaparte}}, {{lang-it|Napoleone Buonaparte}}; [[нанҳәамза 15]], [[1769]], [[Аиаччо]], [[Корсика]] — [[лаҵарамза 5]], [[1821]], [[Лонгвуд]], [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха]]) — [[афранцызцәа римператор]] ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. Empereur des Français) 1804 — 1814, 1815 ашықәсқәа рзы, иахьатәи [[афранцыз ҳәынҭқарра]] ашьаҭа зкыз аҳәынҭқарратә усзуҩы, [[ар рԥыза]], [[Мраҭашәара]] <ref name=":0">{{cite web|title=Napoleon I|url=https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|publisher=Britannica|access-date=2017-05-29|lang=en|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112122322/https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|url-status=live}}</ref> аҭоурых аҿы еиҳа иналукааша аусзуҩцәа дыруаӡәкуп. Наполеоне Буонапарте (ус ихы иазиҳәон 1796 шықәсанӡа){{sfn|Чандлер|2011|с=31}} ипрофессионалтә арратә маҵзура хациркит 1785 шықәсазы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы. [[Афранцыз револиуциа Ду]] ашықәсқәа рзы, ԥхынҷкәынмза 18, 1793 шықәсазы, Тулон анырга ашьҭахь, [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. [[Вандемьер 13]], 1795 шықәсазтәи ақәгылара ашьаҽраан ихадоу ароль анынаигӡа ашьҭахь, [[Адиректориа|Адиректориаҿы]] [[Адивизиатә еинрал|адивизиатә еинралс]], иара убас атыл арратә мчрақәа реиҳабыс дҟалеит. Хәажәкырамза 2, 1796 шықәсазы [[Италиатәи ар]] ркомандаҟаҵаҩыс дҟаҵан. 1798 — 1799 ашықәсқәа рзы [[Мсырҟа арратә експедициа|Мсырҟа ицоз арратә експедициа]] напхгара аиҭон{{Аиасра|Арратә кариера }}. Абҵарамза, 1799 шықәсазы ([[Бриумер]] 18) [[аҳәынҭқарратә аарҳәра|аҳәынҭқарра еилаҩынтара]] мҩаԥигеит, [[актәи консулны]] дҟалеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы аполитикатәи административтәи реформақәа мҩаԥганы, хәыҷы-хәыҷла [[адиктатортә мчра]] аҟынӡа днаӡеит{{Аиасра|Аконсулра }}. Лаҵарамза 18, 1804 шықәсазы [[императорс]] дҟаҵан. Ақәҿиарақәа змаз [[Наполеон иеибашьрақәа]], еиҳаракгьы 1805 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]], 1806 — 1807 шықәсқәа рызтәи [[Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа|Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа,]]1809 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]] аконтинент аҿы Франциа аҳәынҭқарра хаданы аҟаҵара иацхрааит. Аха Наполеони «амшынқәа раҳкәажә» ҳәа изышьҭаз [[Британиаду|Британиа Дуи]] иманшәаламхаз реиндаҭлара ари астатус инагӡаны ашьақәнарӷәӷәара алнаршомызт{{Аиасра|Аимпериа ашьақәгылара }}. Наполеон I [[Урыстәылатәи аимпериа]] данабашьуаз,[[1812 шықәсазтәи аибашьра|1812 шықәсазтәи аибашьраан]], данаҵаха, Европатәи аҳәынҭқаррақәа афранцызҿагыларатә коалициа шьақәдыргылеит. Наполеон [[Леипциг]] амҵан [[Ажәларқәа реибашьра]] данаҵаха, адгылаҩцәа еиду рыр шьҭа дзырҿагыломызт. Акоалициа рыр Париж ианалала ашьҭахь, мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы, аимператор итәарҭа аанижьит, [[Ельба адгьылбжьаха|Ельба адгьылбжьахахь]] дахыргеит{{Аиасра|Аимпериа акризис }}. Афранцыз тәарҭахь дхынҳәит хәажәкырамза, 1815 шықәсазы ([[шәымш]] ҳәа). [[Ватерлоо]] аибашьраҿы данаҵаха, ԥхынгәымза 22, 1815 шықәсазы аимператор [[аҩынтә раан аҳра мап ацәикыр акәхеит|аҩынтә раангьы аҳра мап ацәикыр акәхеит]]{{Аиасра|Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи}}. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы]] дынхон, англызцәа дытҟәаны дрыман, уаҟа ауп [[аца акьыба]] иахҟьаны иԥсҭазаара дахьалҵызгьы. Уи ибаҩ-ишаҩ 1840 шықәса раахыс [[Париж]] [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы иҟоуп{{Аиасра|Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха}}. == Заатәи ашықәсқәа == === Ахылҵшьҭра === {{main|Наполеон иҭаацәа }} Наполеон диит 1769 шықәсазы нанҳәа 15 рзы, [[Корсика]] адгьылбжьахаҿы иҟоу [[Аиаччо]] ақалақь аҿы, [[Карло Мариа Буонапарти]] [[Мариа Летициа Рамолинои]] рҭаацәараҿы. Корсика акыр аамҭа [[Генуатәи Аҳәынҭқарра]] анапхгара аҵаҟа иҟан. 1755 шықәсазы Корсика Генуатәи аҳратәра аҟынтәи ахақәиҭра аиуит, убри аамҭа инаркны [[ихьыԥшым ҳәынҭқаррак]] аҳасабала аҭыԥантәи адгьыл зтәыз [[Паскуале Паоли]] инапхгара аҵаҟа иҟан, уи ицхырааҩ гәакьа Наполеон иаб иакәын. [[Файл:Carlo Maria Bonaparte.jpg|thumb|left|129px|[[Карло Буонапарте]]. [[Жироде-Триозон, Анн-Луи|Жироде-Триозон]] (1806)]] 1768 шықәсазы Генуатәи Аҳәынҭқарра Корсика азинқәа Франциатәи аҳ [[Лиудовик XV]] 40 миллион ливр ҳәа инаҭеит. 1769 шықәса лаҵарамзазы [[Понте-Нуово аибашьраҿы]] Франциатәи ар Корсикатәи ақәгылаҩцәа ириааит. Паоли 340-ҩык ицнагаҩцәеи иареи Англиаҟа нхара ицеит. Наполеон иани иаби Корсика иаанхеит; иара ихаҭа диит абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь хымз анҵы. Паоли 1790-тәи ашықәсқәа рҟынӡа иара изы дҿырԥшыганы дыҟан{{sfn|Тиулар||с=32—34}}{{sfn|Roberts|2014|p=4}}. {{CSS image crop|изобр=Letizia Bonaparte by Robert Lefèvre.jpg|позиция=|подпись=[[Летициа Рамолино]]. [[Лефевр, Робер|Робер Лефевр]] (1813)|ширина=150|общая=168|высота=|верх=9|право=12|низ=9|лево=10}} Буонапарте аҭаацәара аристократиа маҷ иреиуан; Наполеон иабдуцәа ҭоурыхла [[Флоренциа]] инхон, 1529 шықәса инаркны Корсика инхон. Наполеон иаб, [[Карло Буонапарте]], аӡбаратә еилатәаҩыс аус иуан, насгьы амазаразы игәылацәа аӡбаратә ус рыҭаны, есышықәса 22,5-нызқь ливр иоуаз ахашәалахәы еизирҳарц иҽазишәон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}. Наполеон иан, [[Мариа Летициа Рамолино]], даара дыԥшӡан, амчхара лыман; Карлои лареи рҭаацәара аԥҵара еиҿыркааит рҭаацәа. Корсикатәи аҳәаақәеи амҩақәеи рзы зыԥсҭазаара иалҵхьаз аинспектор хада иԥҳа лаҳасабала, Летициа лхаҵа изаалгеит аихраҵага дуи асоциалтә статуси {{sfn|Broers|2014|p=37}}{{sfn|Roberts|2014|p=6}}. Наполеон 13-ҩык ахәыҷқәа рҟынтәи аҩбатәи иакәын, урҭ рахьынтә хәҩык ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит. Наполеон ихаҭа ида, ԥшьҩык иашьцәеи хҩык иаҳәшьцәеи рҭәымҭахь инеит{{sfn|Roberts|2014|p=7}}: * [[Жозеф Бонапарт|Жозеф]] (1768—1844) * [[Люсьен Бонапарт|Лиусиен]] (1775—1840) * [[Элиза Бонапарт|Елиза]] (1777—1820) * [[Луи Бонапарт|Луи]] (1778—1846) * [[Полина Бонапарт|Полина]] (1780—1825) * [[Каролина Бонапарт|Каролина]] (1782—1839) * [[Жером Бонапарт|Жером]] (1784—1860) Аиразы аршаҳаҭгаҿы иаб ижәла "Буонапарте" ҳәа ишыҟазгьы, ахәыҷы "Бонапарте" ҳәа дҭаҩын. Иани иаби ирҭаз ахьӡ Наполеоне лассы-лассы иуԥыло иҟамызт: уи 1478 шықәсазы [[Макиавелли, Никколо|Никколо Макиавелли]] иҩымҭа «[[Флоренциа аҭоурых]]» аҿы иуԥылоит; убасҵәҟьа уи иабдуцәа руаӡәк ихьӡын{{sfn|Roberts|2014|p=3}}. === Ахәыҷреи аҿареи === [[Файл:Ajaccio MN1JPG.jpg|thumb|150px|[[Дом-музей Бонапартов|Casa Buonaparte]] — Наполеон иҩны]] Наполеон ихәыҷраамҭа иазкны иаҳдыруа маҷуп. Данхәыҷыз иара аимҳәа даргәаҟуан, иҟалап уи [[аимҳәаду]] акәын . Иани иашьа еиҳаби [[Жозеф]] изларҳәо ала, Наполеон ирацәаны даԥхьон, еиҳарак аҭоурыхтә литература. Аҩны ахԥатәи аихагылаҿы уада хәыҷык иԥшааит, уантәи лассы-лассы дылбаауамызт, аҭаацәаратә крыфарақәа бжьаижьуан. Наполеон ԥыҭрак ашьҭахь иҳәеит раԥхьаӡа акәны [[Руссо]] иҩымҭа «[[Елоиза Ҿыц]]» жәашықәса анихыҵуаз дшаԥхьаз. Аха, ас еиԥш иҟоу ихьысҳау [[аинтроверт]] ихаҿсахьа иақәшәом даныхәыҷыз "Troublemaker" ( [[Аиталиа бызшәа|аитал.]] «Rabulione» ){{sfn|Roberts|2014|p=8}} ҳәа ирҭаз ахьӡ ҷыда. Наполеон ихатәы бызшәа [[Аиталиа бызшәа|Аиталиан бызшәа]] [[корсикатәи адиалект]] акәын. Иара аиталиан бызшәала аԥхьашьеи аҩышьеи иҵеит алагарҭатә школ аҿы, жәашықәса анихыҵуаз ауп [[афранцыз бызшәа]] аҵара даналага. Иԥсы ҭанаҵы аиталиантәи акцент ӷәӷәа иманы дцәажәон{{sfn|Roberts|2014|p=8}}. Карло Буонапартеи афранцызцәеи русеицуреи Корсика агубернатор аграф [[де Марбеф]] идгылареи рыбзоурала, Карло Буонапарте ҩыџьа иԥацәа Жозефи Наполеони рзы аҳратә [[стипендиақәа]] раиура илшеит. 1777 шықәсазы Карло Корсикатәи аамсҭцәа рҟынтәи Парижҟа депутатс далхын{{sfn|Roberts|2014|p=5}}. 1778 шықәсазы [[Версальҟа]] данцоз, ҩыџьа иԥацәеи, [[Екстәи]] асеминариаҿы астипендиа зауз [[иабхәында]] [[Фешгьы]] игеит. Жозефи Наполеони аамҭала [[Отион]] ақалақь аҿы иҟаз [[арратә лицеи]] иҭарҵеит, еиҳарак афранцыз бызшәа рҵарц азы{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон алицеи аҿы хымз ихигеит, убри аамҭа иалагӡаны иаб иҟаиҵеит Наполеон Бриенна ақалақь аҿы иҟаз акадеттә школ ахь диаргартә (Аҳратә стипендиа аиуразы аамысҭашәаратә хылҵшьҭра ашьақәырӷәӷәара аҭахын)<ref>{{книга | автор = [[Кастело, Андре|André Castelot]] | часть = | заглавие = | оригинал = I. Bonaparte & II. Napoléon | язык = fr | ссылка = | издание = | ответственный = | место = | издательство = Librairie Académique Perrin | год = 1967 & 1968 | том = 1,2 | страницы = 10 | страниц = | isbn = }}</ref>. [[Файл:Napoleon16Jahre.jpg|150px|thumb|left|Наполеон 16 шықәса анихыҵуаз (идырым автор амел еиқәаҵәала иҭихыз асахьа)]] Лаҵарамза, 1779 шықәсазы Наполеон [[Бриенн-ле-Шато]] ақалақь аҿы иҟаз [[акадеттә школ]] (аколлеџь) дҭалеит {{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон аколлеџь аҿы аҩызцәа имамызт, избан акәзар иара иҭаацәара рацәак ибеиамызт, ихатәрамызт, уи адагьы иара дпатриот дуун, насгьы Корсика атәтәҩцәа раҳасабала афранцызцәа ргәаӷ икын. Италиатәи ихьӡ иахҟьаны, иқәлацәа "Аԥынҵа иҭоу ачаз" ҳәа ихьӡырҵеит ( {{lang-fr|La-paille-au-nez}} ). Иҩызцәа шьоукы аҵәы иахьилырхуаз иахҟьаны, иара иҽыԥхьеикит, аԥхьара еиҳаны аамҭа иазикыр акәхеит. Иара дрыԥхьон [[Корнеил]], [[Расин]], [[Вольтер]], зегь реиҳа бзиа иибоз апоет [[Оссиан]] иакәын{{sfn|Roberts|2014|p=13}}. Наполеон еиҳарак [[Аматематика|аматематикеи]] аҭоурыхи бзиа ибон, [[Антикатә аамҭақәа|антикатә аамҭақәеи]], [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]], [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] реиԥш иҟоу аҭоурыхтә хаҿсахьақәеи дрызҿлымҳан. Наполеон аматематика, [[аҭоурых]], [[агеографиа]] рҿы ҷыдала ақәҿиарақәа иоуит; аха [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәеи]] [[Анемец бызшәа|агерман бызшәеи]] рҿы дыԥсыҽын . Уи адагьы, аҩраҿы агхақәа рацәаны ҟаиҵон, аха аԥхьара бзиа иахьибоз иабзоураны, истиль акырӡа еиӷьхеит. Рҵаҩцәақәаки иареи рыбжьара аимак-аиҿак иқәлацәа рыбжьара деицырдыруа дҟанаҵеит, насгьы хәыҷы-хәыҷла урҭ рнапхгаҩыс дҟалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Roberts|2014|p=11}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}. Бриенна даныҟаз Наполеон иӡбеит артиллериа дазҟазахарц. Ари арратә ҟәшаҿы иматематикатә баҩхатәра ихәон, насгьы ара ихылҵшьҭра иахьмырԥшыкәа акариеразы алшара дуқәа иоуан. Аушьҭратә ԥышәарақәа аниҭи ашьҭахь, жьҭаарамза 1784 шықәсазы Наполеон [[Парижтәи арратә школ]] даанахәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=35}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}{{ref+|Уи ашықәс азы Парижтәи арратә школ аҭалара иашьҭан 202-ҩык акадеттә школқәа роушьҭымҭацәа, урҭ рахьынтә 136-ҩык роуп анҵәамҭатә ԥышәара иахысыз, 14-ҩык роуп артиллериа акласс ала иҭалаз {{sfn|Roberts|2014|p=16}}.|К}}. Уаҟа иара иҵон аматематика, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа, аҽықәтәашьа, [[арратә техника]], [[атактика]], иара убас [[Гибер|Гибери]] [[Грибовал|Грибовали]] русумҭақәа дрыԥхьеит. Паолии Корсикеи џьашьахәыс иахьыҟаиҵоз, насгьы Франциа иахьицәымӷыз рыла ирҵаҩцәа иршанхон{{sfn|Roberts|2014|p=15—16}}. Иара дзаҵәын, аҩызцәа имамызт, аха аӷацәа иман. Наполеони [[Пиккар де Фелиппо|Пиккар де Фелиппои]] рыбжьара итәаз [[Пико де Пикадиу]] иҭыԥ аҟынтәи дыбналеит, избан акәзар имаӡаз реиқәԥарақәа раан иара еснагь иқәшәон{{sfn|Манфред|1987|с=30}}. Иааидкыланы Наполеон Корсика дыҟамызт аа-шықәса раҟара. [[Франциа]] аҵара ахьиҵоз иахьҟьаны дыфранцызны дҟалеит — дшыхәыҷыз арахь нхара диасит, насгьы акыр шықәса ара ихигеит, усҟантәи аамҭазы Франциатәи [[акультуратә]] нырра Европа иалалеит, насгьы ишьақәгылоз [[афранцызтә хаҭара]] даараӡа иугәаԥхаратәы иҟан {{sfn|Roberts|2014|p=10}}. == Арратә кариера == === Акариера алагамҭа === {{see also|Тулон амацәаз аҭакра|Вандемьертәи ақәгылара}} [[Файл:Henri Félix Emmanuel Philippoteaux - Portrait of Napoleon Bonaparte.jpg|thumb|200px|Наполеон 1792 шықәсазы. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Феликс-Эмманиуель-Анри Филиппото]] ипортрет (1834)]]1782 шықәсазы Карло Мариа Буонапарте [[амжәаҵлақәа]] рааӡарҭа аартразы [[Аконцессиа|аконцессиеи]] акралтә гранти иоуит ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. pépinière). Хышықәса рышьҭахь Корсика апарламент аконцессиа архынҳәит уи аилаӡарақәа рынамыгӡара ҽыҵгас иҟаҵаны. Буонапарте рҭаацәара ауал рықәны иаанхеит, уи адагьы агрант дырхынҳәыр акәын{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=72}}. Жәабранмза 24, 1785 шықәсазы раб иԥсҭазаара далҵит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=273}}{{sfn|Тюлар||с=36}} Аԥҟара ишаҳәо ала, аҭаацәара реиҳабыс дҟалар акәын аиашьа еиҳабы [[Жозеф]], аха Наполеон уи ихахьы игеит. Цәыббрамза 28 рзы иара аҿҳәараанӡа иҵара хиркәшеит, абҵарамза 3 рзы [[Валанс]] иҟаз артиллериатә [[полк де Ла Фер]] аҿы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы изҟазаратә кариера хациркит{{sfn|Чандлер|2011|с=35—36}} (афицартә патент иамҭаарбан цәыббрамза 1 азы, ачын шьақәырӷәӷәан ажьырныҳәамза 10, 1786 шықәсазы хымзтәи аԥышәаратә ҿҳәара ашьҭахь){{sfn|Itinéraire|2002|p=24—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Ааӡарҭа иадҳәалаз аӡбаратә усқәеи ахарџьқәеи аҭаацәара зынӡа ихдырҵәеит. Цәыббрамза, 1786 шықәсазы Наполеон аулафахәы еиқәырханы аԥсшьара даҳәеит, анаҩс иара иҟаиҵаз аҳәарала аԥсшьара ҩынтә иацҵан{{sfn|Тюлар||с=37}}. Аԥсшьараан Наполеон иҭаацәара русқәа рҭыԥ иқәиҵарц даҿын, иара убас Парижҟагьы дцон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{ref+|Ари аамҭа иаҵанакуеит Наполеон акаҳԥи иареи апарк аҿы реиԥылара аазырԥшуа ианҵамҭа, [[Пале-Роиаль]] иҟалап, усҟан ауп дара раԥхьаӡа акәны цәала-жьыла ианеизааигәаха {{sfn|Roberts|2014|p=22}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}.|К}}. Рашәарамза, 1788 шықәсазы аррамаҵурахьы дхынҳәуеит, иполк ахьиаргаз [[Осон]] дцоит. Иан длыцхраарц азы иулафахәы хәҭак илзынаишьҭуан. Даараӡа дӷарны дынхон, мышкахьы знык акрифон, аха иматериалтә ҭагылазаашьа шбааԥсыз инирԥшуамызт{{sfn|Чандлер|2011|с=37—39}}. Иара убри ашықәс азы Наполеон иҽазишәеит аулафахәы бзиа зшәоз, [[Османтәи аимпериа иабашьразы]] аҳәаанырцәтәи хатәгәаԥхарауаа еизызгоз [[Аурыс императортә ар]] иатәыз афицартә маҵзура аҽҭаҩра. Аха уи аԥхьа иааиз ақәҵара ишаҳәоз ала, аҳәаанырцәуаа анрыдыркылоз рчын ладырҟәуан, уи Наполеон игәамԥхеит<ref name=":1">{{cite web|url=http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|title=Как Наполеон чуть не стал русским офицером|date=2017-08-28|publisher=Сайт «История России»|access-date=2017-08-28|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828232325/http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|url-status=live}}</ref>. Наполеон 1789 шықәсазы ари аҩыза аҳәара шыҟаиҵахьаз, насгьы хыхь иазгәаҭоу иреиԥшу амзызқәа ирыхьҟьаны мап шацәикыз атәы зҳәо аршаҳаҭга ыҟоуп. Ари азҵаара ҭызҵаауаз [[П. Шереметев]] Наполеон аурыс маҵзура далалар шиҭахыз атәы зҳәо ииашоу дыррақәа изымԥшааит, аха иҟоу аршаҳаҭгақәа рышьаҭала ус иҟазҭгьы алшон ҳәа иԥхьаӡоит<ref name=":2">{{статья|автор=[[Шереметев, Павел Сергеевич|П. Шереметев]]|заглавие=Бонапарт и русские в 1789 году и о Заборовском|выпуск=4|год=1910|издание=Летопись Историко-родословного общества в Москве|страницы=3, 4, 19|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325142922/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4}}</ref>. Мшаԥымза, 1789 шықәсазы Наполеон акомандаҟаҵаҩ ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала [[Сиор]] ахь ддәықәҵан амлакра иахҟьаз абунт аанкыларазы{{sfn|Roberts|2014|p=26}}. Ԥхынгәымзазы, [[Бастилиа агарала]] иалагаз [[афранцыз револиуциа]] Наполеон корсикатәи ахақәиҭреи афранцыз хаҭареи рыбжьара акы алихыртә ҟанаҵеит. Ус шакәызгьы, усҟан ааӡарҭа иадҳәалаз апроблемақәа еиҳа дрызхәыцуан имҩаԥысуаз аполитикатә ԥсахрақәа раасҭа{{sfn|Roberts|2014|p=27}}. Наполеон ақәгыларақәа раанкылара дшалахәызгьы, [[Аконституциа аҩызцәа реилазаара]] раԥхьатәи адгылаҩцәа дыруаӡәкын. Аиаччо иашьа [[Лиусьен]] [[иакобинаа]] рыклуб далалеит. Нанҳәамза, 1789 шықәсазы Буонапарте ичымазара иахҟьаны ҩаԥхьа аԥсшьара аниоу, иԥсадгьыл ахь дцеит, уаҟа жәаа мзы дыҟан, иашьцәеи иареи ареволиуциатә мчқәа ирыдгыланы аҭыԥантәи аполитикатә қәԥара активла иалахәын. [[Аԥҵаратә еизара]] адепутат [[Саличетти|Саличеттии]] Наполеони Корсика [[Франциа адепартаментны]] аҟаҵара иадгылеит. Иалцаны иҟаз Паоли еиликаауан уи Франциа амчра еиҳагьы ишыӷәӷәанатәуаз, убри аҟнытә даҿагылон{{sfn|Roberts|2014|p=29—30}}. Ԥхынгәымза, 1790 шықәсазы Паоли адгьылбжьахахь дхынҳәны Корсика Франциа аҟынтәи ахы иақәитәхарц азы аусқәа рымҩаԥгара далагеит. Буонапарте аҭаацәара ареволиуциатә мчра хадақәеи, Корсика ауааԥсыра ирылаҵәаны иҟамыз [[ауахәаматә мазара амилаҭтәра]] ирықәшаҳаҭын{{sfn|Roberts|2014|p=32—33}}. [[Файл:Bonaparte in Garrison at Auxonne.jpg|thumb|200px|Наполеони уи иашьа [[Луи|Луии]] [[Осон]] ианыҟаз. Асахьаҭ. [[Бревиль, Жак Онфруа де|Жак де Бревиль]] (1910)]]Жәабранмза, 1791 шықәсазы Наполеон иашьеиҵбы [[Луи]] диманы амаҵзурахьы дхынҳәит (иашьа иҵаразы Наполен иулафахәы аҟынтәи аԥара ишәон, Луи адашьмаҿы дыцәалар акәхон). Рашәарамза 1, 1791 шықәсазы алеитенант ичын иоун (мшаԥымза 1 инаркны астаршинра иоуит), Валансҟа диаргеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=42}}{{sfn|Roberts|2014|p=34—35}}. Иара убри ашықәс, нанҳәамзазы Корсика дцарц азы ҩаԥхьа аԥсшьара иоуит (ажьырныҳәамза 10, 1792 шықәсанӡа дыхнымҳәыр, [[Адезертир|ддезертирны]] дыԥхьаӡахоит ҳәа еибыҳәаны ԥшьымз аамҭа ирҭеит){{sfn|Roberts|2014|p=36}}. Наполеон Корсика даннеи, дырҩегьых аполитика иҽеиҭеит, ишьақәгылоз [[Амилаҭтә гвардиа|Амилаҭтә гвардиаҿы]] подполковникеиҵбыс дҟалеит{{ref+|Наполеон иалхра ахәдықәҵаразы аоппонентцәа дрықәымчуан, иара убас алхрақәа рымш аҽны хҩык анаԥшцәа рҟынтәи руаӡәк иӷьычра еиҿикааит. Корсика аполитикатә қәԥара уаанӡагьы аџьбарара аныԥшуан, аха Наполеон иҟаиҵаз Паоли агәынамӡара изцәырнагеит. Аха Саличетти Наполеон дидгылеит, убри аҟынтә алхрақәа рылҵшәақәа шьақәырӷәӷәан {{sfn|Roberts|2014|p=37}}.|К}}. Валансҟа иара уаҳа дыхнымҳәит. Паолии иареи аимак анроу, лаҵарамза, 1792 шықәсазы Париж арратә министррахь дцеит. Рашәарамзазы акапитан ичын иуоит (аха Наполеон Амилаҭтә гвардиаҿы иоуз аполковникеиҵбы ичын шьақәдырӷәӷәарц иҭахын). Цәыббрамза, 1785 шықәса инаркны цәыббрамза, 1792 шықәсанӡа Наполеон иааидкыланы ԥшьышықәса раҟара ԥсшьара дыҟан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Наполеон шаҳаҭс дрыман [[рашәара 20|рашәарамза 20]], [[нанҳәа 10|нанҳәамза 10]], [[цәыббра 2|цәыббрамза 2]] рзы Париж имҩаԥысуаз ахҭысқәа, акрал иахҳәара дадгылан, аха акрал иԥсыҽреи уи ихьчаҩцәа рлак-ҩакреи шигәамԥхоз атәы иҳәон{{sfn|Roberts|2014|p=37ff}}. Жьҭаарамза, 1792 шықәсазы Наполеон Корсикаҟа дхынҳәит Амилаҭтә гвардиа аполковникеиҵбы инапынҵақәа рынагӡаразы{{sfn|Roberts|2014|p=40}}. Буонапарте раԥхьаӡатәи иеибашьратә ԥышәа  — [[Сардинтәи акралра]] иаҵанакуаз адгьылбжьахақәа [[Маддалена|Маддаленеи]] [[Санто-Стефано|Санто-Стефанои]] рахь ицоз аекспедицақәа жәабранмза, 1793 шықәсазы. Корсика аҟынтәи иӡхыҵыз адесант ирласӡаны иԥыххаа иқәҵан, аха ҩ-бзарбзанки [[Амортира|амортиреи]] рыла ишьақәгылаз артиллериатә батареиа хәыҷы напхгара азҭоз акапитан Буонапарте далкаахеит: иара илшоз зегь ҟаиҵеит абзарбзанқәа реиқәырхаразы, аха уеизгьы урҭ аҟәараҿы иаанрыжьыр акәхеит{{sfn|Тюлар||с=47}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=54—55}}. 1793 шықәсазы [[Паоли]] [[Аконвент]] аҿаԥхьа ахара идҵан Корсика ареспубликатә Франциа аҟынтәи ахьыԥшымра аиурц дахьашьҭаз азы. Ахарадҵарақәа дрылахәын Наполеон иашьа [[Лиусьен]]. Аҵыхәтәан Буонапарте рҭаацәареи Паолии зынӡа еибаргәааит. Буонапарте рҭаацәара Корсика инагӡоу ахақәиҭтәра иазкыз Паоли икурс иаахтны иаҿагылеит. Рашәарамза, 1793 шықәсазы аполитикатә шәарҭара иахҟьаны, ҭаацәаныла Франица нхара ииасит{{sfn|Тюлар||с=47—48}}. Иара убри амзазы Паоли [[Георг III]] Корсика акрал иоуп ҳәа ирылеиҳәеит {{sfn|Roberts|2014|p=44}}. Наполеон Ареволиуциатә [[Италиатә ар]], анаҩс [[Алада ар]] рҿы амаҵзура иоуит. Рашәарамза анҵәамҭазы иара иҩит иакобинра зныԥшуаз, Аконвет акомиссарцәа [[Саличетии]] [[Робеспьер иашьеиҵбы|Робеспьер иашьеиҵби]] рыбзоурала иҭыжьыз апамфлет [[«Уаххьа Боккер аҿы»]] ({{lang-fr|«Le Souper de Beaucaire»}}). Уи апамфлет иахҟьаны автор ареволиуциатә гәалаҟазаарақәа имоушәа агәаанагарақәа цәырҵит{{sfn|Roberts|2014|p=45—46}}{{sfn|Ленц|2003|с=17}}. [[Файл:Napoleon à Toulon par Edouard Detaille.jpg|thumb|right|200px|Наполеон Тулон даныҟаз. Асахьаҭ. [[Детаиль, Жан Батист Едуард|Е. Детаиль]] (XIX век)]]Англызцәеи ароиалистцәеи [[Тулон]] иаанкыланы ирыман. Тулон амацәаз иҭакны измаз ар рахь днеит Бонапарт цәыббрамза, 1793 шықәсазы. Жьҭаарамзазы [[абаталион]] аиҳабы ичын иоуит ([[амаиор]] ичын иақәшәон). Тулон даныҟаз [[аԥхҭра]] ачымазара ихьит. Ари ачымазара акыршықәса даргәаҟуан{{sfn|Gueniffey|2015|p=190}}{{ref+|Аԥхҭра аекземахь ииасит. Сааҭрацәала ӡыршыла иҽаникәабоз деиӷьхон. 1802 шықәсазы ауп [[Корвизар, Жан-Никола|Корвизар]] Наполеон даныбзиаха {{sfn|Gueniffey|2015|p=691}}{{sfn|Roberts|2014|p=49}}.|К}}. Артиллериа аиҳабыс иҟаҵаз Бонапарт, ԥхынҷкәынмзазы [[арратә операциа]] шьахә мҩаԥигеит. Тулон ргеит, иара ихаҭа 24 шықәса анихыҵуаз Аконвент акомиссарцәа рҟынтәи [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. Ачын ҿыц иоуит ԥхынҷкәынмза 22, 1793 шықәсазы. Жәабранмза, 1794 шықәсазы Аконвент уи ишьақәнарӷәӷәеит{{sfn|Тюлар||с=53—54}}{{sfn|Чандлер|2011|с=46—51}}. Жәабранмза 7 рзы Италиатәи ар артиллерист хадас даныҟарҵа, Наполеон [[Пьемонт акралра]] иаҿагылаз хәымчыбжьтәи акампаниа далахәын, Италиатәи ар аиҳабацәеи аибашьратә хҭысқәа ртеатри драбадырит, Арратә министррахь ажәалагалақәа ишьҭит Италиа ажәылара аиҿкааразы{{sfn|Чандлер|2011|с=53—55}}. Корсикаҟа арратә експедициа аиҿкааразы Наполеон лаҵарамза алагамҭазы [[Ницца|Ниццеи]] [[Антиб|Антиби]] дхынҳәит. Усҟан Наполеон аба, асапын зҭиуаз, зыԥсҭазаара иалҵхьаз амиллионер иԥҳа, жәаф шықәса зхыҵуаз [[Дезире Клари]] длеиҽырбо далагеит. Нанҳәамза, 1794 шықәсазы Дезире [[лаҳәшьа еиҳабы]] Жозеф Буонапарте диццеит. Лара изаалгеит 400-нызқь ливр (убри алагьы Буонапарте аҭаацәара рфинанстә уадаҩрақәа рыӡбеит){{sfn|Roberts|2014|p=53}}. [[Термидориантә аарҳәра]] ашьҭахь Бонапарт Робеспьер еиҵбы дахьидҳәалаз азы дҭаркит (нанҳәамза 9{{ref+|Тиулари, Ленци, Робертси изларҳәо ала — нанҳәамза 9{{sfn|Тиулар||с=56}}{{sfn|Ленц|2003|с=18}}{{sfn|Roberts|2014|p=55}}, Тарле излаиҳәо ала — нанҳәамза 10{{sfn|Тарле|1959|с=34}}, Чандлер игәаанагарала — нанҳәамза 6. Аха ииашаҵәҟьаны нанҳәамза 6 рзы адҵа рнапы аҵарҩит, знапы аҵазҩыз дыруаӡәкын Саличетти. Аҭакра формалтә ҽыҵгас иаиуит Наполеон имаӡоу амиссиа аҳасабала Генуиаҟа ицара аҭагылазаашьақәа ргәаҭара, иара адҵа анирҭа ауп уахь данца. [[Рикор, Жан Франсуа|Рикора]]{{sfn|Чандлер|2011|с=56}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=160—161}}.|К}}, 1794 шықәсазы, ҩымчыбжь дҭакын){{sfn|Itinéraire|2002|p=74}}. Ихы данақәиҭыртә ашьҭахь Паолии абританцәеи Корсика рымихырц азы иҽазыҟаҵара ациҵеит. Хәажәкырамза 3 (даҽа дыррақәак ишырҳәо ала 11 рзы), 1795 шықәсазы Наполеон 15 ӷбеи 16 900-ҩык асолдаҭцәеи рыла ишьақәгылаз аекспедициа даланы Морсель аҟынтәи ддәықәлеит, аха абританиатә ескадра арҭ аӷбақәа ирласны ириааит{{sfn|Itinéraire|2002|p=77—78}}{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Ааԥын, иара убри ашықәс азы [[Вандеиа|Вандеиаҟа]] ддәықәырҵеит [[ақәгылаҩцәа]] раанкыларазы. Париж даннеи, лаҵарамза 25 рзы, Наполеон идырит дартиллеристны дшыҟаз аршьаҟауаа ркомандаҟаҵаҩыс дшыҟарҵаз. Наполеон ари дақәшаҳаҭымхеит игәамбзиарақәа мзызс иҟаҵаны{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Рашәарамзазы Дезиреи иареи еилыҵит. Е. Робертс игәаанагарала, ари зыхҟьаз дара рҭаацәараҿы Буонапарте аӡәы дазхоит ҳәа изыԥхьаӡоз лан лнырра ауп{{sfn|Roberts|2014|p=59}}. Наполеон аулафахәы абжа иоуан, аха арратә министр [[Карно]] ашәҟәқәа изиҩуан Италиатәи ар иазкны. Ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ҳәа акгьы анимамзы, [[Ост-Индиатәи аилахәыра]] амаҵзура аҭаларагьы дазхәыцуан. Иара аамҭа рацәаны иман, убри аҟнытә даҭаауан [[«Акафе де лиа Режанс»]], уа иара [[гәахәа дула ашахмат дасуан]]<ref name=":3">{{книга|автор=Гижицкий, Ежи|заглавие=С шахматами через века|место=Варшава|издательство=Sport i Turystyka|год=1970|страниц=360|страницы=197—198}}</ref>. Нанҳәамза, 1795 шықәсазы ичымазара ашьақәырӷәӷәаразы арратә министрра иднаҵеит амедицинатә комиссиа дахысырц. Иполитикатә дгылаҩцәа рыцхыраарала Наполеон [[Ауаажәларратә еиқәырхара акомитет]]{{sfn|Тарле|1959|с=34}}{{sfn|Чандлер|2011|с=56}} атопографиа аҟәшаҿы амҵура иоуит, усҟантәи аамҭазы уи афранцыз ар рыштаб ароль инанагӡон. Цәыббрамза 15 рзы иара аинралцәа рсиа далхын Вандеиаҟа ацара мап ахьацәикыз азы, аха ирласны деиҭашьақәдыргылеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=82}}{{sfn|Roberts|2014|p=61}}. [[Файл:13Vendémiaire.jpg|thumb|Ақәгылаҩцәа ац. Рох иуахәама абарҵаҿы абзарбзанқәа рыла икыдҵан иршьуеит. [[Монне, Шарль|Ш. Монне]] (XIX век)]]Атермидорианцәа рзы иуадаҩыз аамҭазы [[Баррас]] Наполеон иара ицхырааҩыс дҟаиҵеит, насгьы Наполеон далкаахеит жьҭаарамза 5, 1795 шықәсазы Париж имҩаԥысуаз [[ароиалисттә гылараҿы|ароиалисттә қәгылараҿы]] (Наполеон аҳҭнықалақь амҩақәа рҿы ихы иаирхәеит артиллериатә маскьаҭқәа), адивизиатә еинрал ичын иоуит, атыл ар реиҳабыс дҟаҵан{{sfn|Тарле|1959|с=38—40}}{{sfn|Чандлер|2011|с=61}}. 1785 шықәсазы алеитенант еиҵбы ичын иманы Парижтәи арратә школ иалгаз Буонапарте 10-шықәса рыҩнуҵҟала арратә чынқәа зегьы иоуит. Хәажәкырамза 9, 1796 шықәса, асааҭ 10 рзы Буонапарте официалла ашәҟәы иҭагаламкәа ԥҳәысс дигеит аԥҳәысеиба [[Жозефина]], уи лхаҵа, [[аграф Богарне]], иакобинтә террор аан дыршьит, иара убас лара Франциа усҟантәи ахада [[Баррас]] ицәыбза лакәын. Ачараҿы шаҳаҭцәас иҟан Барасс, Наполеон иадуитант Лемаруа, Тальен хаҵеи ԥҳәси, аҭаца лхәыҷқәа — Евгении Гортензиеи. Амаҳә амаҵура ҿыц ахьиоуз иахҟьаны ачара ҩ-сааҭк дагхеит{{sfn|Roberts|2014|p=71}}. Шьоукы ргәаанагарала, Барасс аинрал қәыԥш ҳамҭас ииҭеит Италиатәи ареспублика ар реиҳабы иҭыԥ (амаҵура ирҭеит хәажәкырамза 2{{sfn|Чандлер|2011|с=62}}{{sfn|Ленц|2003|с=19}}, 1796 шықәсазы), аха уи аҭыԥ Наполеон иҭара ҳәа ажәалагала Карно иоуп иҟазҵаз{{sfn|Тюлар||с=64—65}}. Хәажәкырамза 11 рзы Наполеон ар рахь ддәықәлеит. Амҩан Жозефина лахь ииҩуаз асалам шәҟәаҿы ижәлаҿы анбан «у» (''u'') бжьаижьит, убри алагьы аиталиан «Буонапарте» (''Buonaparte'') афранцыз «Бонапарт» (''Bonaparte'') еиԥш иҟаиҵеит. Убас иара инаҵшьны иазгәеиҭеит италиатәреи корсикантәреи раасҭа афранцызра еиҳа аԥыжәара шаиҭо{{sfn|Roberts|2014|p=72}}. === Италиатәи акампаниа === {{main|Италиатәи акампаниа (1796—1797)}} [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|thumb|150px|left|[[Гро, Антуан Жан|Антуан Жан Гро]]. [[Наполеон Бонапарт на Аркольском мосту|Наполеон Бонапарт Арколтәи ацҳаҿы]] (1796—1797)]] Бонапарт ар реиҳабыс даныҟала, ар иуадаҩу аматериалтә ҭагылазаашьа иҭагылан. Аулафахәы ршәомызт, амунициеи аҭаҵәахқәеи шамахамзар ирырҭомызт. Наполеон ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз дреисны, маҷк иадамхаргьы арҭ апроблемақәа иӡбеит, аха иара еиликаауан аӷа иҵакырадгьыл ахь ишиастәу, убри алагьы ар реиқәыршәара шеиҿкаатәу{{sfn|Broers|2014|p=118—119}}. Бонапарт иоперациатә план шьаҭас иаиуит ажәыларақәа рыласреи акордонтә стратегиа иқәныҟәоз, зыр еиҟарамкәа еиҵызхыз аӷацәа ирҿагыланы амчқәа реизакреи. Иара ихаҭа «агәҭантәи апозициа» ҳәа изышьҭоу астратегиа дықәныҟәон, уи аан идивизиақәа уахыки-ҽнаки рыла еиқәшәар рылшон{{sfn|Roberts|2014|p=132}}. Наполеон ир шмаҷызгьы, иара ир еидикылон ихадоу аидысларақәа рзы, убри алагьы хыԥхьаӡарала аԥыжәара иоуан{{sfn|Roberts|2014|p=82}}{{sfn|Левицкий|1938|с=77}}. Мшаԥымза, 1796 шықәсазы Монтенотте акампаниа аан ажәылара лас абзоурала иара илшеит сардинтәи аинрал Коллии австриатәи аинрал Больиои рыр реиҟәыҭхареи риааиреи{{sfn|Broers|2014|p=119}}{{sfn|Левицкий|1938|с=76—77}}. Сардинтәи акрал афранцызцәа рықәҿиарақәа дрыцәшәеит. Убри аҟнытә мшаԥымза 28 рзы дара аинышәара рыбжьарҵеит, уи алагьы Наполеон қалақьқәак инапы аҵаҟа иҟалеит, иара убас ихы дақәиҭны аӡиас По арразы алшара иоуит. Лаҵарамза 7 рзы иара ари аӡиас дырит, лаҵарамза анҵәамҭанӡа австрицәа Аҩадатәи Италиа абжеиҳарак иахьаҵанакуа иалицеит. Пармтәии Модентәии агерцогцәа ирыдырцалеит аԥара рацәала иаахәаз аинышәара рыбжьарҵарц; Милангьы 20 млн франк иҟоу аконтрибуциа ду ашәеит{{sfn|Broers|2014|p=121—122}}{{sfn|Левицкий|1938|с=78}}. Римтәи папа идгьылқәа афранцыз ар рыла иҭәын; иара ихаҭа 21 млн франк инаӡоз аконтрибуциа ишәар акәхеит, иара убас афранцызцәа хыԥхьаӡара рацәала аҟазара арҿиамҭақәа риҭар акәхеит{{sfn|Левицкий|1938|с=82}}. Наполеон Парижынтәи данца инаркны Жозефина илзынаишьҭуан ирацәаӡаны асалам шәҟәқәа, длыҳәон иара иахь днеирц. Аха убри аамҭазы Жозефина Париж дахьыҟаз дылгәаԥхеит афицар қәыԥш Иполлит Шарль. Жозефина асалам шәҟәқәа рҿы илыҩуан лцәалтәымкәа дахьыҟоу иахҟьаны дышзымнеиуа, лаҵарамза анҵәамҭазы лара зынӡа аҭак аҟаҵара даҟәыҵит, убри алагьы даара Наполеон игәы калыжьит. Аҵыхәтәаны, рашәарамзазы Жозефина Ипполит Шарль, Жозеф, Жиуно дрыцны Италиа дцеит{{sfn|Roberts|2014|p=107}}. Аха арҭ ахҭысқәа Наполеон ар напхгара рзиуратәы иԥырхагамхеит, избанзар ибаҩхатәрақәа ируакын ихатә проблемақәеи изҟазатә усқәеи реиҟәыҭхара: «Сара иашьыкк асыркуеит, егьи аасыртуеит»  — иҳәон иара{{sfn|Roberts|2014|p=103}}. Австрицәа рнапаҿы иаанханы иҟаз Мантуиа абааи Милана ахырӷәӷәарҭеи заҵәык ракәын. Мантуиа амацәаз иҭакын рашәарамза 3 рзы. Рашәарамза 29 рзы Милантәи ахырӷәӷәарҭа ргеит{{sfn|Чандлер|2011|с=98}}. Тирольнтәи иааз Вурмзер австриатәи ир ҿыц аусқәа рзырҽеиуамызт; дара акырынтә ианыманшәаламха ашьҭахь Вурмзер амацәаз аҭакра аҟынтәи ахы иақәиҭитәырц дызҿыз Мантуи абаа аҿы иара ихаҭеи ир рыхәҭаки рҽыҩнаркыр акәхеит. Абҵарамзазы Италиаҟа идәықәҵан Альвинции Давидовичи напхгара зырҭоз ар ҿыцқәа. Абҵарамза 15-17 рзы Аркол имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Альвинци дхьаҵыр акәхеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}. Наполеон афырхаҵара ааирԥшит, абираҟ кны Арколтәи ацҳаҿы ажәыларақәа руак данахагыла. Наполеон идиутант Миурон иара ихьчаразы ихы ақәиҵеит{{sfn|Манфред|1987|с=136}}. [[Файл:Napoleon at the Battle of Rivoli.jpg|thumb|left|Бонапарт Риволи имҩаԥысуаз аибашьраҿы даныҟаз. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Филиппото]] (1845)]]Ажьырныҳәамза 14 — 15, 1797 шықәсазы Риволи имҩаԥысуаз аибашьра ашьҭахь австрицәа ацәыӡ дуқәа роуны Италиа зынӡа иалцан. Ачымазара ӷәӷәақәеи амлакреи иахьыҟаз Матуиа, аҭагылазаашьа цәгьахеит, жәабранмза 2 рзы Вурмзер аӷацәа иҽриҭеит. Жәабранмза 17 рзы Бонапарт Вена ддәықәлеит. Иԥсыҽхахьаз австрицәа рыр уажәшьҭа иара иҿагылара рылшомызт. Мшаԥымза алагамҭазы афранцызцәа Австриа аҳҭнықалақь аҟынтәи 100 километрак инацәыхараны акәын иахьыҟаз, аха Италиатә ар рымчқәагьы кәадахахьан. Мшаԥымза 7 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, мшаԥымза 18 рзы Леобен аҭынчратә еиҿцәажәарақәа иалагеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}{{sfn|Тюлар||с=68}}. Аҭынчратә еиҿцәажәарақәа цонаҵы, Бонапарт Адиректориа изынанашьҭуаз абжьгарақәа ҳасаб рзымукәа ихатә арратәи административтәи цәаҳәа мҩаԥигон. Мшаԥымза 17 рзы Верона иалагаз ақәгылара ҽыҵгас иҟаҵаны, лаҵарамза 2 рзы Венециа аибашьра рылеиҳәеит, лаҵарамза 15 рзы атәыла далалеит. Рашәарамза 29 рзы Ломбардиеи, Мантуи, Моденеи, насгьы егьырҭ еидҳәалоу дгьылқәаки рыла еиқәыршәоу Цизальпинтәи ареспублика ахьыԥшымра азхеиҵеит; иара убри аамҭазы [[Лигуриатәи ареспублика]] ҳәа иахьӡырҵаз Генуиа рымпыҵархалеит{{sfn|Тюлар||с=70}}. Амеханимзмқәеи апропагандеи инарҵауланы рдырраҿы иҟазара аарԥшны, Наполеон ир риааирақәа методикала ихы иаирхәон аполитикатә капитал аԥҵаразы. Рашәарамза 17 рзы иҭыҵуа иалагеит «Италиатәи ар ркурьер», уи ашьҭахь «Франциа Италиатәи ар рыблала», «Бонапарти агәыҳалалра злоу ауааи ржурнал» ҭыҵит. Арҭ агазеҭқәа ар рҿы мацара акәымкәа, Франциагьы инарҭбааны ирылаҵәон{{sfn|Тюлар||с=69}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=175}}. Наполеон ииааирақәа ирылҵшәаны арратә мазара ду иоуит, уи дамеигӡакәа исолдаҭцәа рыдагьы иҭаацәа ирзишон, ихазгьы иаанижьуан. Аԥарақәа рыхәҭак зфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩыз Адиректориа иазынашьҭын. Наполеон Пишегриу ичарҳәра ахьааирԥшыз, насгьы Ожеро Париж дахьдәықәиҵаз рыла фриуктидор 18 (цәыббрамза 3— 4) рзы имҩаԥысуаз ахҭысқәа раан Адиректориа арратә цхыраара аиҭеит. Жьҭаарамза 18 рзы Кампо-Формио Австриеи дареи аҭынчра рыбжьарҵеит, Актәи акоалициа реибашьра еилгеит. Франциа аиааира агеит. Аинаалара анапаҵаҩраан Наполеон зынӡаск дазхьамԥшит Адиректориа рпозициа, аиқәшаҳаҭра иара ишиҭахыз аратификациа азырур акәхеит{{sfn|Ленц|2003|с=26—27}}{{sfn|Тюлар||с=70—71}}. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Франциаҟа дхынҳәит, Париж нхара далагеит иара ихьӡала Аиааира ({{lang-fr|Rue de la Victoire}}) ҳәа иахьӡырҵаз амҩаҿы. Наполеон 52,4-нызқь франк ҳәа аҩны ааихәеит, Жозефина уи арԥшӡаразы даҽа 300-нызқь франк нылхит{{sfn|Roberts|2014|p=155}}. <!-- [[Квадрига святого Марка]]. Лувр Денона. Строительные программы.--> === Мсыртәи аныҟәара === {{main|Мсыртәи аныҟәара }} [[Файл:Napoleon-Gérome.jpg|thumb|Наполеон Мсыр даныҟаз. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1867)]] [[Файл:Jean-Léon Gérôme 003.jpg|thumb|left|[[Бонапарт перед Сфинксом|Бонапарт Сфинкс аҿаԥхьа]]. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1868)]] [[Файл:Louis-François Baron Lejeune 001.jpg|thumb|Ԥхынгәымза 21, 1798 ш. апирамидақәа рааигәара ицоз аибашьра. [[Лежен, Луи-Франсуа|Лежен]] (1808)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Bonaparte visitant les pestiférés de Jaffa.jpg|thumb|left|Наполеон Иаффе даныҟаз амырза зыхьыз ачымазцәа рбара даннеи. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1804)]] [[Файл:Le Parc de la Malmaison sous la neige - panoramio (15).jpg|thumb|[[Мальмезон]]]] Италиатәи акампаниа иалҵшәаны Наполеон Франциа ахьӡ-аԥша ду иоуит. Ԥхынҷкәынмза 25, 1797 шықәсазы иара афизикеи аматематикеи рыкласс ала Аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи рмилаҭтә институт амеханика асекциа лахәылас далхын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}{{ref+|Наполеон [[Лаплас, Пьер-Симон|Лапласа]], [[Бертолле, Клод Луи|Бертолле]], [[Монж, Гаспар|Монжа]] рыцхыраарала атәыла нзыжьыз [[Карно, Лазар|Карно]] иҭыԥ ахь далхын. Иара 312 бжьы рҟынтәи 305 иоуит, егьырҭ ашьҭазааҩцәа 166-и 123-и бжьы роуит{{sfn|Roberts|2014|p=156}}. Наполеон иматематикатә лшамҭақәа иреиуоуп: ҩ-цәаҳәак змоу ҵәаӷәагак ала аԥшьганеиҟараша аҭыхразы имариоу азнеишьа (ари аӡбамҭа аԥыргал мацарала, мамзаргьы ҩ-цәаҳәак змоу аҵәаӷәага мацарала иарбанзаалак [[аԥыргали аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра| аԥыргали ацәаҳәа змам аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра шалшо ашьақәырӷәӷәаразы акрызҵазкуа шьаҿаны иҟалеит]]), иара убас [[Наполеон итеорема|зганқәа еиҟароу ахкәакь иазку атеорема]], ихьӡ зху|К}}. Ажьырныҳәамза 10, 1798 шықәсазы Адиректориа Англиатәи ар реиҳабыс дҟанаҵеит. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵразы аекспедициатә мчқәа еиҿикаауеит ҳәа азԥхьагәаҭан. Аха ақәыларатә мчқәа ринспекциеи аҭагылазаашьа анализ азуреи рышьҭахь, Наполеон аӡхыҵра нагӡашьа амам ҳәа иԥхьаӡаны Египет ампыҵахалара аплан ықәиргылеит, уи аплан Индиа иҟаз Британиатәи апозициақәа ржәылараҿы акрызҵазкуа ԥыԥшырҭаны дахәаԥшуан. Хәажәкырамза 5 рзы Наполеон аекспедициа аиҿкааразы иԥкым-азин иоуит{{sfn|Roberts|2014|p=158}}, активла аҽазыҟаҵара далагеит{{ref+|Иара абри амзазы Наполеон Жозеф иҟынтәи иаҳаит Жозефина Италиатәи акампаниа аахыс Ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз русқәа дышрылахәыз атәы. Лара лыдагьы арҭ аусқәа дрылахәын Ипполит Шарль, лареи иареи усҟангьы маӡала еиқәшәон. Наполеони Жозефи Жозефина лҿахәы лҿырхит, аха лара зегьы мап рцәылкуан{{sfn|Roberts|2014|p=159}}.|К}}. Александр Ду мрагыларатәи иныҟәарақәа раан аҵарауаа шицыз игәалашәо, Наполеон 167-ҩык агеографцәеи, аботаникцәеи, ахимикцәеи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рхаҭарнакцәеи иманы дцеит (урҭ рахьынтә 31-ҩык Аинститут алахәылацәа ракәын){{sfn|Roberts|2014|p=164}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=468}}. Апроблема дуны иҟан Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи акралра афлот аескадра Адгьылбжьаратә мшын иахьалалаз. Аекспедициатә ар (35-нызқьҩык) маӡала Тулон аанрыжьит лаҵарамза 19, 1798 шықәсазы, Нельсони дареи реиԥылара рҽацәырыхьчаны фымчыбжь рыла Адгьылбжьаратә мшын ирит{{sfn|Тюлар||с=76}}. Наполеон раԥхьатәи хықәкыс иқәиргылеит Мальта — Мальтатәи аорден иахьыҟоу аԥшаара. Рашәарамза, 1798 шықәсазы Мальта анырга ашьҭахь Наполеон адгьылбжьахаҿы ԥшь-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агарнизон ааныжьны афлот иманы Мсырҟа ддәықәлеит{{sfn|Чандлер|2011|с=195—196}}. Ԥхынгәымза 1 азы Наполеон ир Александриа азааигәара аӡхыҵра иалагеит, адырҩаҽны ақалақь рымпыҵархалеит. Ар Ҟаирҟа идәықәлеит. Ԥхынгәымза 21 рзы афранцыз ари мамелиукаа раԥхьагылаҩцәа Мурад-беии Ибрагим-беии еизыргаз ари еиԥылеит, апирамидақәа рааигәара аибашьра ҟалеит. Атактикеи арратә ҽазыҟаҵареи рҿы аԥыжәара ду ахьрымаз иабзоураны, афранцызцәа ацәыӡ маҷқәа рыманы мамелиукаа рыр иԥыххаа иқәырҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=196—202}}. Ԥхынгәымза 25 рзы Наполеон идиутант иамхаҳәаз абзоурала Наполеон еиликааит акыраамҭа Париж ауаажәларра уҳәан-сҳәанны ирылаз ишҵабыргыз  — Жозефина лхаҵа длыԥсахуеит. Ари ажәабжь Наполеон даршанхеит. «Убри амомент инаркны ихабзиабара, игәрамгара, амчра агәазыҳәара еиҳа-еиҳа ирызҳауан. Европа зегьы ианырыр акәхеит Бонапарт иҭаацәаратә насыԥдара»{{sfn|Чандлер|2011|с=202—203}}. Нанҳәамза 1 азы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи аескадра Адгьылбжьаратә мшын аҿы ҩымз ирҿыз аԥшаарақәа рышьҭахь Абукиртәи аӡыбжьахалаҿы афранцызцәа рыфлот иахьӡеит. Аибашьра иахҟьаны афранцызцәа рыӷбақәа шамахамзар зегьы рцәыӡит (60 млн франк иҟаз Мальтатәи аконтрибуциа назгоз афлагмантә «Orient» налаҵаны), еиқәхаз Франциаҟа ихынҳәыр акәхеит. Наполеон Мсыр даанхар акәхеит, англызцәа Адгьылбжьаратә мшын рнапахьы иааргеит{{sfn|Roberts|2014|p=177}}. Нанҳәамза 22, 1798 шықәсазы Наполеон 36-ҩык злахәыз Мсыр аинститут аԥҵаразы ақәҵара инапы аҵаиҩит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=36}}. Аинститут аусура алҵшәақәа ируакхеит ҳаамҭазтәи мсырҭҵаара аҿиаразы аҭагылазаашьақәа аԥызҵаз амонументалтә «Мсыр ахҳәаа»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=642}}. Аекспедициа амҩаԥгараан ирыԥшааз Розеттәи ахаҳә ажәытәӡатәи Мсыртәи аҩыра ашифр аартразы алшара рнаҭеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=705}}. Ҟаир анрымпыҵархала ашьҭахь Наполеон Дезеи Давеи напхагара зырҭоз 3-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агәыԥ Хыхьтәи Мсыр ампыҵахаларазы идәықәиҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=205}}, иара ихаҭа убри аамҭазы атәыла инапахьы аагареи, насгьы акыр зылшо ауааԥсыра игәыбылра ркыртә азы активла аусқәа рымҩаԥгара далагеит, қәҿиаралагьы илшеит. Наполеон аԥсылман динмаҵзуҩцәеи иареи еилибакаартә даҿын, аха уеизгьы, жьҭаарамза 21 ауха Ҟаир ақәгылара ҟалеит: 300-ҩык раҟара афранцызцәа ҭахеит, ақәгылара ашьаҽраан, иара уи ашьҭахьгьы 2500-ҩык инареиҳаны ақәгылаҩцәа ршьит{{sfn|Roberts|2014|p=181}}. Абҵарамза анҵәамҭазы Ҟаир иҭынчрахеит; абҵарамза 30 рзы Наполеон арлахҿыхратә баҳча анааиртуаз 20-шықәса зхыҵуаз Полин Фуре длабадырит. Наполеон лара лыԥшәма анапынҵа иҭаны иаразнак Франциа ддәықәиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=182}}. Анлызцәа рныррала Порта Мсыр иҟаз афранцызцәа ржәыларазы аҽазыҟаҵара иалагеит. «Ақәылара — иреиӷьу хыхьчагоуп» ҳәа ипринцип шьаҭас иҟаҵаны{{sfn|Чандлер|2011|с=207}}, жәабранмза 1799 шықәсазы Наполеон [[Шьамтәыла]] дақәлеит. Иара Газеи Иаффеи игеит{{ref+|Наполеон Иаффа даныҟаз агубернатор идигалеит ақалақь ииҭарц, аха агубернатор мап икит, афранцыз [[цҳаражәҳәаҩ]] дыршьит. Ажәылара ашьҭахь ақалақь аанкылан, Наполеон ар азин риҭеит ақалақь еимырҵәарц, ақалақь уааԥсыра рацәаҩны иҭахеит. Анаҩстәи амшқәа рзы зықьҩыла итҟәаны ирымаз аҭырқә солдаҭцәа амшын аԥшаҳәаҿы иршьит{{sfn|Roberts|2014|p=189}}. Афранцызцәа иршьуаз ауааԥсыра [[Абубонтә мырза|абубонтә мырза]] рыларҵеит. Уи Е. Робертс игәаанагарала, иақәнагаҵәҟьаз ашьоуразы ҭоурыхтә ҿырԥшны иҟалеит. Амырза зыхьыз ауаа рҟынтәи 92% рыԥсҭазаара иалҵуан. Ус анакәха, амырза зыхьыз афранцызцәа рус ӡбан. Наполеон ачымазцәа рбара ҳәа аррахәышәтәырҭахь днеит, ари ахҭыс Гро исахьаҿы аарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=190}}.|К}}, аха амшын аҟынтәи Британиатәи афлот еиқәзыршәоз, адгьыл аҿы [[Пикар де Фелиппо]] ирӷәӷәоз Акра изымгеит. Лаҵарамза 20, 1799 шықәсазы афранцызцәа ахьаҵра иалагеит. Наполеон макьана илшон Абукир азааигәара иҟаз (ԥхынгәымза 25) аҭырқәцәа риааира, аха еиликаауан ашьацҳәа дшаҿашәаз. Нанҳәамза 23{{sfn|Тюлар||с=79}}{{sfn|Ленц|2003|с=31}} рзы ир аинрал Клебер изааныжьны, афрегат «[[Миуирон]]» дақәтәаны, [[Бертье]], [[Ланн]], [[Миурат]], [[Монж]], [[Бертолле]] дрыцны маӡала Франциа дцеит. Англыз ӷбақәа дрықәымшәакәа Наполеон Амрагылара ампыҵахалаҩ ҳәа деицырдыруа Франциаҟа дхынҳәит{{sfn|Чандлер|2011|с=207—217}}{{sfn|Тюлар||с=79}}. Жьҭаарамза 16 рзы Наполеон Париж данааи, Жозефина иара даныҟамыз 325-нызқь франк (уалла илгаз) иаԥсаз [[Мальмезон]] аҳҭынра шаалхәаз ибеит. Жозефина лҭыӡшәа ашьҭахь (Наполеон уи ихала иаԥшьигеит ҳәа иԥхьаӡоит Е. Робертс) дара еинышәеит. Жозефина уаҳа лхаҵа длыԥсахӡомызт, аха Наполеон ихаҭа изы ас узҳәом{{sfn|Roberts|2014|p=207}}. == Аконсулра == {{main|Афранцыз консулат }} === Бриумер 18 рызтәи аҳәынҭқарра еилаҩынтреи аамҭалатәи аконсулреи === {{main|Бриумер 18 рызтәи аилаҩынтра |Аамҭалатәи аконсулра }} [[Файл:Matinée du 18 brumaire (Motte).jpg|thumb|left|Бриумер 18 рзы, шьыжьымҭан Наполеони аинралцәеи реиԥылара. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1826)]]Бонапарт ир иманы Мсыр даныҟаз Франциа аиҳабыра акризистә ҭагылазаашьа иақәшәеит. Европатәи акралцәа [[аҩбатәи акоалициа]] шьақәдыргылеит ареспубликатә Франица иаҿагыларц азы. Адиректориа усҟан аус зуаз [[аконституциа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны ареспублика аҭышәынтәалара алнаршомыз, ар ирыҳәон ирыцхраарц азы. Италиа иҟаз [[Суворов]] напхгара зиҭоз аурыс-австриатә ар Наполеон уаанӡа иааникылаз адгьылқәа дырхынҳәит, иара убас урҭ Франциа иақәлар рылшоит ҳәа ашәарҭарагьы ҟалеит. Акризис иахҟьаны 1793 шықәсазтәи атеррор угәалазыршәо ауснагӡатәқәа мҩаԥган. "Иакобинтәи" ашәарҭара аԥырҟәҟәаареи арежимгьы еиҳа иҭышәынтәалахарц ишьақәгылеит ачарҳәцәа ргәыԥ, уи иалан адиректорцәа Сииеси Диукои рхаҭақәагьы. Ачарҳәҩцәа акыр зылшо аруаҩ дырҭахын. Уи азы Наполеон далырхит, избан акәзар иара ииааирақәа рыбзоурала даара деицырдыруан. Ганкахьала, Наполеон иҭахымызт ацәгьоура дақәыркырц (арҭ амшқәа раан иара асаламшәҟәқәа иҩуамызт); даҽаганкахьала, иара аилаҩынтра аҽазыҟаҵара активла далахәын{{sfn|Roberts|2014|p=206ff}}. [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|thumb|Бонапарт Хәышәҩык рхеилак аҿы даныҟаз (1799). [[Бушо, Франсуа|Франсуа Бушо]] исахьаҿы (1840)]]Ачарҳәҩцәа ирылшеит аинралцәа рыбжеиҳараҩык дара ирыдгыларатә еиԥш аҟаҵара. [[Бриумер 18]] (абҵарамза 9, 1799 шықәсазы) рзы ачарҳәаҩцәа рыдгылаҩцәа ахьырацәаз [[Абыргцәа рхеилак]], ҩ-декретк аднакылеит: ҩ-палатак реилатәарақәа Сен-Клу риагареи Бонапарт [[Сена адепартамент]] еиҳабыс иҟаҵареи{{sfn|Roberts|2014|p=218}}. Сииеси, Диукои, Барраси{{ref+|Хыҵхырҭақәак изларҳәо ала, Баррас иҭыԥ аанижьыртә еиԥш иҟазҵаз Талеиран иоуп, избанзар иара аинрал Морои гәыԥҩык аруааи ицны Баррас диқәмақаруан{{sfn|Roberts|2014|p=219}}. Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — уи аџьыбаҭшьы иалҵшәахеит{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}. Даҽа хыҵхырҭақәак рыла — иара Бонапарт диԥырхагахар иҭахымызт, избанзар анкьа Баррас Наполеон изы «[[Пигмалионс]]» дыҟан{{sfn|Gueniffey|2015|p=558}}. Ари зыхҟьазаалакгьы Баррас иҭыԥ ааныжьра ауп ачарҳәаҩцәа рыпланқәа рынагӡара алзыршаз.|К}} иаразнак рҭыԥқәа аанрыжьит, убри алагьы Адиректориа азинмчхарақәа ааныркылан, атәыла аиҳабырада аанрыжьит. Аха абҵарамза 10 рзы иакобинаа рнырра ӷәӷәа ахьыҟаз Хәышәҩык рхеилак ианеиза, адекрет ақәшаҳаҭхара мап ацәнакит. Уи алахәылацәа абџьар кны, ааԥхьарада аилатәара азал иҩналаз Бонапарт икәшеит. Хәышәҩык рхеилак ахантәаҩыс иҟаз [[Лиусьен]] асолдаҭцәа ааиԥхьеит. [[Миурат]] напхгара зиҭоз асолдаҭцәа азал иҩналан, еилатәаз дәылырцеит. Иара убри ауха иалыршахеит Ахеилак алахәылацәа аӡәык-ҩыџьак реизгара (50-ҩык рҟынӡа), иара убас ирылшеит [[аамҭалатәи аконсулра]] аԥҵаразы иахәҭоу адекретқәа «рыдкылареи» [[аконституциа ҿыц]] ашьақәыргыларазы акомиссиа аиҿкаареи{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}{{sfn|Чандлер|2011|с=230—232}}{{sfn|Roberts|2014|p=219—224}}. Бонапарт, Сииес, Диуко аамҭала консулцәаны иҟарҵеит. Диуко Бонапарт «ампыҵахалара азин ала» ахантәаҩра идигалеит, аха Наполеон мап ацәикын, есыҽнытәи аиҭныԥсахлара рыдигалеит. Аамҭалатәи аконсулра хықәкыс иаман аконституциа ҿыц ашьақәыргылареи адкылареи. Бонапарт ибзоураны уи апроект хәымчыбжь рыла ишьақәдыргылеит. Арҭ амчыбжьқәа рыҩныҵҟа Наполеон илшеит Сииес идгылаҩцәа иара идгыларатә еиԥш аҟаҵара, насгьы Сииес еиқәиршәаз апроект акрызҵазкуа ариашарақәа алеигалеит. Сииес 350-нызқь франки Версали Парижи ақалақьқәа рҿы еиҭамҵуа амазара иоуит, убри аҟнытә мап имкит{{sfn|Roberts|2014|p=231—234}}. Апроект ишаҳәоз ала, азакәанԥҵаратә мчра Аҳәынҭқарратә хеилак, Атрибунат, Азакәанԥҵаратә корпус, Асенат рыбжьара ишон, убри алагьы иԥсыҽхон, насгьы ирласны аӡбарақәа заднамкыло иҟалеит. Аха анагӡаратә мчра жәашықәса ҳәа аҿҳәара змаз актәи аконсул Бонапарт инапаҿы иҟан. Аҩбатәии ахԥатәии аконсулцәа (Камбасереси Лебрени) абжьгаҩцәа раҳасабала заҵәык иҟан{{sfn|Englund|2010|p=166—168}}{{sfn|Тюлар||с=90—93}}. Аконсулцәа ралхра мҩаԥысит ԥхынҷкәынмза 12 рзы{{sfn|Lentz|2014|p=152—153}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=174—175}}. Аконституциа ӡырган ԥхынҷкәынмза 13, 1799 шықәсазы, ажәлар уи иақәшаҳаҭхеит Ареспублика VIII шықәсазтәи аплебисцит аҟны (аофициалтә дыррақәа изларҳәо ала, 3-миллионҩык раҟара иақәшаҳаҭхеит, 1,5-нызқьҩык мап ацәыркит, аха аиашазы аконституциа иадгылеит 1,55-миллионҩык раҟара, егьырҭ абыжьқәа еиқәырҽаҽан){{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=514}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=519}}. Жәабранмза 19, 1800 шықәсазы Наполеон Лиуксембургтәи ахан ааныжьны Тиульри нхара далагеит{{sfn|Roberts|2014|p=246}}. === Жәашықәсатәи аконсулра === {{main|Жәашықәсатәи аконсулра }} [[Файл:Debret - Premiere distribution des decorations de la Legion d'honneur.jpg|thumb|Аҳаҭыртә легион аорден раԥхьатәи анашьара. [[Дебре, Жан-Батист|Дебре]] (1812)]] [[Файл:The three consuls by Van Gorp.jpg|thumb|150px|Хҩык аконсулцәа ([[Камбасерес, Жан Жак Режи де|Камбасерес]], Бонапарт, [[Лебрен, Шарль Франсуа|Лебрен]]). [[Ван Горп, Анри-Николя|Ван Горп]] (1803)]] [[Файл:Gérard - Signature du Concordat entre la France et le Saint-Siège, le 15 juillet 1801.jpg|thumb|left|Наполеон Конкордат аратификациа азиуеит. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1801)]] [[Файл:David napoleon.jpg|thumb|150px|[[Наполеон на перевале Сен-Бернар|Наполеон Сен-Бернар икаҵәараҿы]]. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1803)]]Наполеон ахадас даныҟала Франциа Британиа Дуи Австриеи ирабашьуан. 1799 шықәсазы Австриа Суворов Италиатәи арратә иныҟәара абзоурала Аҩадатәи Италиа архынҳәит. Наполеон Италиатәи иныҟәара ҿыц актәи угәаланаршәон. Лаҵарамза, 1800 шықәсазы афранцыз ар жәамш рыла Альпы рыла, иаалырҟьаны Аҩадатәи Италиа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=246—248}}. Ԥхынгәымза 14, 1800 шықәсазы Маренго ицоз аибашьраан Мелас напхгара зиҭоз австрицәа Наполеон ииааирц егьрыгымхеит, аха Дезе иконтржәылара Наполеон ацхыраара инаҭеит (Дезе ихаҭа дҭахеит){{sfn|Чандлер|2011|с=257—259}}. Маренго ицоз аибашьраан аиааира агара Леобен аинышәара иазку аилацәажәарақәа ирылагартә алнаршеит, аха иара убас иаҭахын афранцыз ҳәаақәа ашәарҭара иҭагыламхарц азы ԥхынҷкәынмза 3, 1800 шықәсазы Гогенлинден ицоз аибашьраҿы Моро ииааира{{sfn|Чандлер|2011|с=264—265}}. Жәабранмза 9, 1801 шықәсазы Лиуневильтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит, уи ашьҭахь Франциа Италиа мацара акәымкәа, иара убас Германиагьы аҳра иауа иалагеит. Шықәсык ашьҭахь (хәажәкырамза 27, 1802 шықәсазы) Франциеи Британиа Дуи Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала ихдыркәшеит Аҩбатәи акоалициа реибашьра. Аха Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра Франциеи Британиа Дуи ирыбжьаз аимакқәа иазымыӡбеит, убри аҟнытә уи уақәгәыӷыртә еиԥш иҟамызт{{sfn|Тюлар||с=116—119}}. Аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рыла Англиа иампыҵанахалаз Франица иатәыз аколониақәа иархынҳәыр акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=459}}. Наполеон иколониалтә империа аиҭашьақәыргылареи арҭбаареи иҭахын, убри инамаданы Сан-Ильдефонсо ианыҟаз ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Испаниа Наполеон иԥаҭеит Луизиана{{sfn|Тюлар||с=118}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон 25-нызқьҩык асолдаҭцәа злаз аекспедициа дәықәиҵеит иқәгылаз атәцәа [[Сан-Доминго]] рымихырц. Аекспедициа дахагылан имаҳә [[Леклерк]]. Атәцәа напхгаҩыс дрыман [[Туссен-Лувертиур]]{{sfn|Тюлар||с=142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}. Наполеон иалеигалаз административтә, азинтә ҿыцрақәа иахьатәи аҳәынҭқарра ашьаҭа ркит, урҭ рӷьырак иахьагьы аус руеит. Наполеон раԥхьатәи консулс даныҟала, атәыла аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа шьаҭанкыла иԥсахит; 1800 шықәсазы административтә реформа мҩаԥигеит, аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟаз адепартаментқәа рпрефектцәеи аокругқәа рсупрефектцәеи ринститут аԥиҵеит. Ақалақьқәеи ақыҭақәеи ахадацәа арҭон{{sfn|Тюлар||с=96}}. Административтә реформа иалнаршеит аҭыԥантәи амчратә усбарҭақәа рнапы ианыз, уаанӡа Адиректориа иазымыӡбоз азҵаарақәа рыӡбара — ашәахтәқәа реизгареи арекруттә аизгеи{{sfn|Исдейл|1997|с=86—87}}. 1800 шықәсазы ахьы аҵәахреи аԥара аҭыжьреи рзы иаԥҵан [[Франциа абанк|Франциа]] [[Франциа абанк|абанк]] (ари афункциа иаиуит 1803 шықәсазы){{sfn|Roberts|2014|p=246}}. Раԥхьаӡа абанк напхгара арҭон акционерцәа иалырхуаз 15-ҩык анапхгара алахәылацәа, аха 1806 шықәсазы аиҳабыра анапхгаҩи ([[Крете]]), иара убас ҩыџьа ихаҭыԥуаҩцәеи иарҭеит, 15-ҩык анапхгара алахәылацәа рхыԥхьаӡара иалалеит [[ашәахтәқәа реизгаҩцәа хадақәа]] хҩык{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=163}}. Флореаль 11 Х шықәсазы ({{date|1|5|1802}}) абжьаратәи ашколқәа  — [[алицеиқәа]] рсистема аԥҵан{{sfn|Тюлар||с=246}}. Наполеон ауаажәларра ргәаанагара анырра аҭара шаҟа аҵанакуа ибзиаӡаны идыруан, убри аҟнытә 73 Парижтәи агазеҭқәа рахьынтә 60 аиркит, егьырҭ иаанхаз аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=242}}. [[Фуше]] дызхагылаз аполициа ӷәӷәа{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=316}}, иара убас [[Савари]] напхгара зиҭоз амаҵзура маӡа аԥҵан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=732}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон азакәанԥҵаратә усбарҭақәа рҟынтәи ареспубликатә оппозициа адгылаҩцәа аӡәырҩы ықәигеит{{sfn|Ленц|2003|с=43}}. Хәыҷы-хәыҷла амонархтә напхгараҭара аформақәа рахь ахынҳәра мҩаԥысуан. Аицәажәараан «уара» ҳәа аҳәара иаҟәыҵит, ус рҳәон ареволиуциа ашықәсқәа инадыркны. Наполеон аемигрантцәа рыхәҭак ихынҳәырц азин риҭеит, аха дара аконституциа гәык ала ишазыҟоу аҭоуба шьҭарҵар акәын. Ихынҳәит аливреиақәа, аофициалтә церемониақәа, ахантә шәарыцара, [[Сен-Клу]] имҩаԥыргоз амессақәа. Ареволиуциа ашықәсқәа раан ҳамҭас ирырҭоз хьыӡҳәалатәи абџьар ацынхәрас, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҭахымызгьы, Наполеон иалеигалеит иерархиала еиҿкааз Аҳаҭыртә легион аорден ({{date|19|5|1802}}). Аха «армаратә» оппозициа дшақәлозгьы, Бонапарт ареволиуциа иаанагаз ампыҵахаларақәа реиқәырхара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=131—132}}. 1801 шықәсазы Наполеони Римтәи папеи аконкордат рыбжьарҵеит. Рим афранцыз мчра ҿыц азханаҵеит, акатолицизм афранцызцәа реиҳараҩык рдинхаҵароуп ҳәа иӡбан. Аха ус шыҟазгьы ажәлар адинхаҵара алхразы рхы иақәиҭын. Аԥскәабазцәа раҭареи ауахәама аусуреи аиҳабыра ирхьыԥшын{{sfn|Тюлар||с=110—112}}. Наполеон иусқәа ирыхҟьаны «армаратәи» иҿагылаҩцәа Ареволиуциа ачарҳәҩы ҳәа ишьҭан, аха Наполеон ихаҭа Ареволиуциа аидеиақәа ирыцызҵо аӡә иакәны ихы иԥхьаӡон. Наполеон иакобинаа еиҳа дрыцәшәон ароиалистцәа раасҭа. Иара дзыцәшәоз ридеологиа, амчра амеханизмқәа ахьырдыруаз, иара убас ибзиаӡоу реиҿкаашьа акәын. Ԥхынҷкәынмза 24, 1800 шықәсазы Наполеон Аоперахь дызлацоз Сен-Никез амҩаҿы «џьаҳанымтәи машьына» ҳәа изышьҭаз анԥжәа, иара уи ишьра аҽазышәара иакобинаа рықәхразы ихы иаирхәеит, иҟалаз [[ароиалистцәа]] шырхароу Фуше ишышьақәирӷәӷәазгьы{{sfn|Roberts|2014|p=288—289}}. Наполеон илшеит ареволиуциа ихадоу аихьӡарақәа рышьақәырӷәӷәара (ахатәтәразы азин, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, алшарақәа реиҟарара), иара убас ареволиуциатә анархиа ааникылеит. Афранцызцәа агәра рго иалагеит дара рыԥсҭазаара шыбзиахо, ишманшәалахо Наполеон аҳәынҭқарра ахадас дыҟанаҵы, уи Наполеон ихатә мчра арӷәӷәараҿы анаҩстәи ашьаҿа аҟаҵара иацхрааит — ԥсраҽнынӡатәи аконсулрахь аиасра{{sfn|Чандлер|2011|с=279—280}}. === Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра === {{main|Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра }} [[Файл:Jean Auguste Dominique Ingres 016.jpg|150px|left|thumb|Бонапарт — актәи аконсул. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1803—1804)]] [[Файл:France 1803-04-A 20 Francs.jpg|thumb|1803 шықәсазтәи 20 хьтәы франк — Наполеон актәи аконсул иаҳасабала ]]1802 шықәсазы Наполеон [[аплебисцит]] алҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны Асенат ала асенатус-консульт мҩаԥигеит ԥсраҽнынӡатәи азинмчхарақәа ({{date|2|8|1802}}) имазарц азы. Актәи аконсул азин иуоит Асенат иара ишьҭахь аҳәынҭқарра ахадас иҟало идгалара, уи шьҭрала ииасуа амчра апринцип аиҭашьақәыргылара дазааигәанатәит{{sfn|Тюлар||с=127—129}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=524}}. Мшаԥымза 7, 1803 шықәсазы ақьаад иалхыз аԥара аԥыхын; аԥаратә ак хаданы иҟалеит 100 сантимк рыла ишаз араӡнытә франк; аамҭакала иаларгалон 20, 40 франк иҟаз ахьтәы ԥара. Наполеон иаԥиҵаз аметаллтә франк ахархәара аман 1928 шықәсанӡа{{sfn|Englund|2010|p=187}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=827}}. Наполеон иоуит зфинанстә ҭагылазаашьа бааԥсыз аҳәынҭқарра. Ифинанстә бжьгаҩцәеи иареи ашәахтәқәа реизгареи ахарџьқәеи рсистема шьаҭанкыла ирыԥсахит. Афинанстә система ишахәҭоу еиԥш аусура алыршахеит еиҿагылаз, иара убри аамҭазы аус еицызуаз аминистррақәа ҩба раԥҵарала: афинансқәеи аԥараҵәахырҭеи, урҭ напхгара рырҭон Годени Барбе-Марбуеи{{sfn|Lentz|2014|p=646—647}}. Афинансқәа рминистр абиуџьет алагалақәа инапы ианын, аԥараҵәахырҭа аминистр  — ахарџьқәа; ахарџьқәа азакәан ма аминистрратә қәҵара иақәшаҳаҭхар акәын, урҭ ахылаԥшра ӷәӷәа рырҭон{{sfn|Lentz|2014|p=305}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=800}}. Наполеон адәныҟатәи иполитика ҵакыс иаман Франциа ааглыхреи афинанстә буржуазиеи Европатәи аџьармыкьаҿы ԥхьагылара рыманы рыҟаҵара. Уи иаԥырхаган англыз капитал, избанзар Британиа ду ааглыхратә револиуциа ҟалахьан, убри алагьы дара аԥыжәара рыман. Аҩ-тәылак ирыбжьаз аиндаҭлара иахҟьаны Амьентәи аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рықәныҟәара иаҟәыҵит. Аиқәшаҳаҭра ишаҳәоз ала, англызцәа рыр Мальта иахыргар акәын, аха дара уи мап ацәыркит. Наполеон иакәзар, Ельба, Пьемонт, Парма импыҵаирхалеит, иара убас Швеицариатәи акантонақәеи иареи Абжьаҟазара ашәҟәынҵеи арратә еидгылара иазку аиқәшаҳаҭреи рнапы аҵарҩит. Хырԥашьа змам аибашьра иҽазыҟаиҵо Наполеон Луизиана Еиду Аштатқәа идирхәҳаит. Леклерк дызхагылаз Гаити ицоз аекспедициа еиԥш, Наполеон иколониалтә проектқәагьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=140—142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}{{sfn|Lefebvre|2011|p=148—149}}. Лаҵарамза, 1803 шықәсазы Британиа Дуи Франциеи реизыҟазаашьа убриаҟара ԥхасҭахеит, англызцәа рыцҳаражәҳәаҩ ддырхынҳәыр акәхеит; лаҵарамза 16 рзы Британиатәи абаӷәазақәеи амшыни рҿы афранцыз ӷбақәа рымпыҵахаларазы адҵа ҟаҵан, лаҵарамза 18 рзы Британиа Ду Франциа аибашьра рыланаҳәеит{{sfn|Roberts|2014|p=322—323}}{{ref+|Ч. Исдеил лаҵарамза 18 рзы Франциа Британиа Ду аибашьра рыланаҳәеит ҳәа аирбоит{{sfn|Исдеил|1997|с=39}}. |К}}. Наполеон Британиа акрал иитәыз Ганновер агерцограхь ир дәықәиҵеит. Ԥхынгәымза 4 рзы Ганновер ар ихьаҵит{{sfn|Lentz|2014|p=694}}. Наполеон Булон амҵан иҟаз Па-де-Кале аԥшаҳәаҿы арратә лагер ду аргылара далагеит. Ԥхынҷкәынмза 2, 1803 шықәсазы ари ар «Англиатәи ар» ҳәа хьӡыс иаиуит; 1804 шықәсазы Булони уи акәша-мыкәшеи 1700 инареиҳаны аӷбақәа еизган ар Англиаҟа риагаразы{{sfn|Lefebvre|2011|p=160—162}}. Наполеон иҩныҵҟатәи аполитика хықәкыс иаман ихатә мчра арӷәӷәара ареволиуциақәа алҵшәақәа: аграждантә зинқәа, анхацәа рыдгьылқәа рзы, иара убас ареволиуциа аан амилаҭтә мазара аазхәаз, даҽакала иуҳәозар, аемигрантцәа ирымырхыз адгьылқәеи ауахәамақәеи аазхәаз рхатәтәра азин реиԥш иҟоу алҵшәақәа реиқәырхаразы. Арҭ ампыҵахаларақәа зегьы алнаршар акәын «Наполеон икодекс» ҳәа аҭоурых ианылаз Атәылауаҩратә кодекс (аратификациа азун хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы){{sfn|Тюлар||с=132—133}}. Кадудаль —Пишегриу рчарҳәра анеилкааха ашьҭахь («ХII шықәсазтәи ачарҳәра» ҳәа изышьҭоу) Франциа анҭыҵ иҟаз Бурбонаа рыҩнаҭа апринццәа уи иалахәын ҳәа агәаанагара ҟалеит. Наполеон адҵа ҟаиҵеит Енгиентәи агерцог афранцыз ҳәаа азааигәара иҟаз Еттенхаим дааныркыларц. Агерцог Париж дааганы ааратә ӡбарҭа ашьауӷақәҵарала, хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы дкыдҵаны дыршьит. Кадудаль дыршьит, Пишегриу абахҭаҿы дыԥсны дырбеит, Моро Франциа далырцеит. XII шықәсазтәи ачарҳәра афранцыз уаажәларраҿы агәамҵра цәырнагеит, иҟалаз ахҭысқәа аофициалтә пресса рхы иадырхәеит аԥхьаҩцәа Актәи аконсул ихылҵшьҭратә мчра шхымԥадатәиу ажәлар агәра ддыргарц азы{{sfn|Тюлар||с=134—136}}. == Актәи аимпериа == {{main|Актәи аимпериа |Наполеон иеибашьрақәа }} === Аимпериа ашьақәгылара === [[Файл:Andrea Appiani - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821), als König von Italien - GG 2348 - Kunsthistorisches Museum.jpg|thumb|left|150px|Лаҵарамза 26, 1805 шықәсазы Милан Италиа акрал Наполеон агәыргьын ихеиҵеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}]] [[Файл:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon edit.jpg|thumb|[[Коронация Наполеона|Наполеон агәыргьын ихаҵара]] [[Собор Парижской Богоматери|Нотр-Дам]] аныхабааҿы, {{date|2|12|1804}} Наполеон Жозефина агәыргьын лхеиҵоит. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1805—1807)]]Флореаль 28 ({{date|18|5|1804}}) рзы Асенат (XII шықәсазтәи асенатус-консульт ҳәа изышьҭоу) ақәҵарала ирыдыркылеит аконституциа ҿыц, уи инақәыршәаны Наполеон афранцызцәа римператорны дҟалон, насгьы Аимпериа иреиҳаӡоу асановникцәеи афицар дуқәеи рмаҵурақәа аларгалон, ареволиуциа ашықәсқәа раан иаԥыхыз амаршалтә хьӡы еиҭашьақәдыргылон{{sfn|Манфред|1987|с=403}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=527}}. Иара убри аҽны ачинуаҩ дуцәа фҩык рҟынтәи хәҩык амаҵура иахадыргылеит (аелектор ду (алхҩы), Аимпериа архиканцлер, архиԥараҵәахҩы, аконнетабль, адмирал ду){{ref+|Афбатәи ачинуаҩ ду, [[Богарне, Евгени|аҳәынҭқарра архиканцлер]], жәабранмза 1, 1805 шықәсазы амаҵура дарҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=119}}.|К}}. Ачинуаа дуцәа аимператортә хеилак ду еиҿыркааит. Лаҵарамза 19, 1804 шықәсазы жәааҩык еицырдыруа аинралцәа Франциа амаршалцәаны иҟарҵеит, урҭ рахьынтә ԥшьҩык ҳаҭыр зқәу ҳәа иԥхьаӡан, егьырҭ  — ииашоу{{sfn|Lentz|2002|p=37—38}}. Абҵарамзазы аплебисцит алҵшәақәа рыла асенатус-консульт аратификациа азун. Аплебисцит аихшьаалақәа рыла, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҿагылозгьы, иӡбан агәыргьын ахаҵара атрадициа аиҭарҿиара. Наполеон даара иҭахын ацеремониа Римтәи папа далахәзарц. Папа Наполеон идиҵон Жозефинеи иареи ауахәаматә қьабз ала еибагарц, даҽакала иуҳәозар ашьанара ақьабз мҩаԥыргарц. Ԥхынҷкәынмза 2 ауха акардинал Феш Талеиран, Бертье, Диурок алархәны ашьанара ақьабз мҩаԥигеит{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. Ԥхынҷкәынмза 2, 1804 шықәсазы папа дызлахәыз Парижтәи Анцәаиан луахәамаҿы зеиӷьыҟам церемониа амҩаԥгараан Наполеон афранцызцәа римператор ҳәа ихы агәыргьын ахеиҵеит, анаҩс Жозефинагьы агәыргьын лхеиҵеит{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. Стендаль имшынҵаҿы ари агәыргьын ахаҵара «амцҳәаҩцәа илабҿабоу реидгылоуп» ҳәа ахиҳәааит — «ауаа рразҟы бзиа ахьӡала атираниа агәыргьын ахазҵо адинхаҵара»<ref name=":4">{{Книга|часть=Дневники|автор=Стендаль|заглавие=Собрание сочинений в пятнадцати томах|том=14|место=М.|издательство=Правда|год=1959|страницы=78}}</ref>. Агәыргьынхаҵара иабзоураны иаарԥшхеит Бонапарт аҭаацәареи (Наполеон иашьцәеи иаҳәшьцәеи) Богарне аҭаацәареи (Жозефинеи лыхшареи) ирыбжьаз аиӷара. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина лыҵкы акалҭ акра рҭахымызт. Наполеон иан агәыргьынхаҵара ацеремониа аҭаара зынӡа мап ацәылкит. Аимак-аиҿакқәа раан Наполеон иԥшәмаԥҳәыси лхәыҷқәеи дрыдгылон, аха иашьцәеи иаҳәшьцәеи рахьгьы агәыҳалалра ааирԥшуан (ус шакәугьы, еснагь уи игәыӷрақәа ахьынармыгӡо азы игәынамӡара ааирԥшуан){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина лкалҭ инацәыхараны игылоуп. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Наполеони иашьцәеи иара убас еимаркуан Италиа акралс иҟаҵатәыда, насгьы иара ишьҭахь Франциа аимператорс иҟалода ҳәа. Аҵыхәтәаны ус ирыӡбеит: Наполеон аҩ-гәыргьынк иоуан, иԥсҭазаара далҵыр агәыргьынқәа иуацәа рыбжьара ишахоит. Хәажәкырамза 17, 1805 шықәсазы Наполеон ахадас дахьыҟаз иаҿыгаз Италиатәи ареспублика Италиа акралра ҳәа иҟалеит. Ҿыц еиҿкааз акралраҿы Наполеон акрал ититул иоуит, иԥаԥса Евгени Богарне — акрал ихаҭыԥуаҩ ититул{{sfn|Lentz|2002|p=121}}. Наполеон Аихатә гәыргьын ихы ахаҵара иахьиӡбаз иахҟьаны Австриа иалалеит ҿыц ишьақәгылоз афранцызҿагыларатә коалициа{{sfn|Lentz|2002|p=119}}{{sfn|Чандлер|2011|с=289—290}}. Лаҵарамза, 1805 шықәсазы Лигуриатәи ареспублика Франциа адепартаментқәа ируакхеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}. === Аимпериа аизҳазыӷьара === {{main|Ахԥатәи акоалициа реибашьра |Аԥшьбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|thumb|left|Ульма абџьаршьҭаҵара. [[Тевенен, Шарль|Тевенен]] (1815)]] Мшаԥымза, 1805 шықәсазы Урыстәылеи Британиа Дуи рнапы аҵарҩит ахԥатәи акоалициа ашьаҭа зкыз Петербургтәи аидгылатә еиқәшаҳаҭра{{sfn|Чандлер|2011|с=289}}. Иара убри ашықәс азы Франциеи уи адгылара азҭоз Испаниеи ирҿагыланы Британиа Ду, Австриа, Урыстәыла, Неаполитантәи акралра, Швециа Ахԥатәи акоалициа еиҿыркааит. Акоалициа ашьақәыргылараҿы акрызҵазкуа факторны иҟалеит Британиатәи асубсидиақәа (англызцәа адгылаҩцәа ирзоурыжьит 5 млн фунт стерлинг){{sfn|Исдейл|1997|с=238}}. Афранцыз дипломатиа иалнаршеит иааиуа аибашьраҿы Пруссиа анеитралитет алнахыртә аҟаҵара (Наполеон идҵала Талеиран Фридрих-Вильгельм III ажәа ииҭеит британиаа ирымырхыз Ганновер шииҭо){{sfn|Тюлар||с=151}}. Жьҭаарамза, 1805 шықәсазы Наполеон иаԥиҵеит Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа ({{lang-fr|domaine extraordinaire}}) — ирымпыҵархалаз атәылақәеи аҵакырақәеи рҟынтәи ашәарақәеи аконтрибуциақәеи реизгара иазкыз, Ла Буиери дызхагылаз афинанстә институт ҷыда. Арҭ аԥарақәа еиҳарак анаҩстәи арратә кампаниақәа ирықәдырӡуан<ref name="Domaine">{{статья|автор=Tulard J.|заглавие=Der "Domaine extraordinaire" als Finanzierungsinstrument napoleonischer Expansion|jstor=i40005617|издательство=Geschichte und Gesellschaft|год=1980|band=4|alleseiten=490—499|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120231134/https://www.jstor.org/stable/i40005617}}</ref>. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵра игәы иҭан, аха акоалициа русқәа ирызкны адырра аниоу Булонтәи алагер аҟынтәи Германиаҟа ар дәықәиҵеит. Австриатәи ар жьҭаарамза 20, 1805 шықәсазы Ульм амҵан имҩаԥысуаз аибашьраҿы абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=342}}. Жьҭаарамза 21 рзы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи афлот Трафальгар ицоз аибашьраан испаниа-франциатәи афлот еилаԥыххаа иқәнаҵеит. Ари аҵахара алҵшәақәа рыла Наполеон британиаа амшын аҿы аҳра риҭеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы Наполеон амч рацәаӡаны ақәирӡит, аха амшын аҿы англызцәа риааира илымшеит; Британиатәи адгьылбжьхақәа рахь аӡхыҵры залыршамхеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=145—146}}. Абҵарамза 13 рзы Вена иаарту қалақьуп ҳәа рыларҳәеит, афранцыз ар аҿагылара ӷәӷәа рмоукәа ақалақь ааныркылеит{{sfn|Roberts|2014|p=376}}. [[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|thumb|Наполеон Аустерлица даныҟаз. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1810)]]Урыстәылатәи аимператор Александр I, Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор Франц II ар рахь инеит. Александр I идҵала аурыс ар ахьаҵра ааныркылан, австриаа ирыцны ԥхынҷкәынмза 2, 1805 шықәсазы Аустерлица{{sfn|Чандлер|2011|с=353}} ицоз аибашьраан афранцызцәа ирабашьит, уаҟа дара Наполеон еиҿикааз атактикатә шьацҳәа иаҿашәан, ӷәӷәала иаҵахан, ихьаҵит. Ԥхынҷкәынмза 26 рзы Австриеи Франциеи Петербургтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. 65 млн франк инареиҳаны Австриатәи адгьылқәа рҟынтәи Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа иалалеит: аҳәынҭқарра еибашьрала ахы ныҟәнагон<ref name="Domaine" />. Ар Ду абиуллетенқәа ирыбзоураны афранцыз уаажәларра рҟынӡа иааҩуаз арратә операциақәеи аиааирақәеи ирызку ажәабжьқәа амилаҭ реидкылара иацхраауан{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Ԥхынҷкәынмза 27, 1805 шықәсазы{{sfn|Roberts|2014|p=394}} Наполеон «Бурбонаа рдинастиа Неаполь аҳра аура иаҟәыҵит» ҳәа ирылеиҳәеит, Неаполитантәи акралра, уаанӡатәи аиқәшаҳаҭра хьаас имкыкәа, афранцызҿагыларатә коалициа ахьалалаз азы. Афранцыз ар Неаполь ианнеи акрал Фердинанд I Сициалиаҟа дыбналеит, уи ашьҭахь Наполеон иашьа Жозеф Бонапарт Неаполитантәи акралс дҟаиҵеит{{sfn|Тюлар||с=148—149}}. Хәажәкырамза 30, 1806 шықәсазтәи адекрет ала Наполеон аимператор иҭаацәа рзы аҭауадтә титулқәа алеигалеит. Полинеи лыԥшәмеи ироуит Гвасталла агерцогра роуит, Миурати иԥшәмаԥҳәыси — Берг агерцогра Ду. Бертье Невшатель иоуит{{sfn|Тюлар||с=255}}. Аҳрақәа Беневентои Понтекорвои Талеирани Бернадотти ирырҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=218}}. Наполеон иаҳәшьа Елиза Лукка лоухьан, нас 1809 шықәсазы Наполеон Елиза Тоскана иахьаҵанакуа зегьы дахаиргылеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=714}}. Ԥхынгәымза, 1806 шықәсазы Батавтәи ареспублика аҭыԥан иҟалеит Голландиа акралра. Наполеон Голландиа акралс иашьеиҵбы Лиудовик Бонапарт дҟаиҵеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=220}}. [[Файл:Huldigungderfürsten.jpg|thumb|180px|Аҭауадцәа Реинтәи аидгыла аиҿкаараан ҭоуба руеит. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1820—1830)]]Ԥхынгәы 12, 1806 шықәсазы Наполеони Германиатәи аҳәынҭқаррақәа рхадақәеи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала дара Реинтәи ҳәа хьӡыс иаиуз аидгыла еиҿыркааит, уи Наполеон ипротекторат аҵаҟа иҟан, иара убас хынҩажәанызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ар Наполеон изы иныҟәыргалар акәын. Аидгыла ашьақәгылара амедиатизациа ацын (уи аԥхьа ихьыԥшымыз ахадацәеи аҳра ссақәеи (immediat) рхьыԥшымра рцәыӡит, насгьы еиҳа идуу аҳәынҭқаррақәа урҭ напхгара рзыруа иалагеит). Нанҳәамза 6, 1806 шықәсазы аимператор Франц II ититули Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор изинмчқәеи аанижьит, абасала зқьышықәсалатәи аимпериа адунеи ианыҵит{{sfn|Тюлар||с=149}}{{sfn|Lentz|2002|p=221—223}}. [[Файл:Тильзит. 1807.jpg|thumb|200px|left|Тильзиттәи аиԥылара. [[Госс, Николя|Госс]] (XIX век)]] [[Файл:Charles Meynier - Napoleon in Berlin.png|thumb|Жьҭаарамза 27, 1806 шықәсазы Наполеон Бранденбургтәи агәашә ала Берлин далалоит{{sfn|Lentz|2002|p=266}}. [[Мейнье, Шарль|Меинье]] (1810)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Napoleon on the Battlefield of Eylau - Google Art Project.jpg|thumb|left|Наполеон Еилау ицоз аибашьраҿы. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1807)]]Германиа иҟаз афранцыз позиациақәа ӷәӷәахон. Убри аҟнытә Пруссиа агәы ҭынчмызт. Уи адагьы Наполеон уаанӡа дызқәиргәыӷыз Ганновер анырмоу, Пруссиа Наполеон иҿагылеит. Нанҳәамза 26 рзы ультиматумны ықәдыргылеит Ар ду Реин иахыргарц{{sfn|Тюлар||с=151—152}}. Наполеон ари аультиматум мап ацәкны Пруссиатәи ар дрықәлеит. Заальфельд имҩаԥысуаз раԥхьатәи аибашьра ду аҿы, жьҭаарамза 10, 1806 шықәсазы пруссакаа ԥыххааса иқәҵан{{sfn|Чандлер|2011|с=392}}. Уи ашьҭахь жьҭаарамза 14 рзы Иении Ауерштедти ицоз аибашьра иаҵахеит{{sfn|Тюлар||с=152}}. Иен ицоз аибашьраҿы аиаара анырга ҩымчыбжь рышьҭахь Наполеон Берлин далалеит, анаҩс Штетин, Пренцлак, Магдебург ирласны абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=416—417}}. Пруссиа 159 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәар акәхеит{{sfn|Тюлар||с=154}}. Пруссиа акрал Фридрих-Вильгельм III дахьыбналаз Кионигсберг аҟынтәи Реинтәи Аидгыла алалара дақәшаҳаҭхо, Наполеон диҳәон аибашьра ааникыларц. Аха Наполеон еиҳа-еиҳа илеишәа ирцәгьон, Пруссиа акрал деибашьлар акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=425}}. Иара ицхраарц иааит афранцызцәа Висла арра ирԥырхагахарц азы ҩ-рык ықәзыргылаз Урыстәыла. Наполеон аполиакцәа ахьыԥшымразы иқәԥаларц иадиԥхьалон, ԥхынҷкәынмза 19, 1806 шықәсазы раԥхьаӡа акәны Варшава далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=432}}. Ԥхынҷкәынмза, 1806 шықәсазы Чарново, Пултуск, Голымин рымҵан ицоз аидыслара ӷәӷәақәа раан аӡәгьы аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=434—435}}. Ԥхынҷкәынмза 13 рзы Париж диит Наполеони Елеонора Дениуели рԥа Шарль Леон. Наполеон уи еиликааит Пултуск даныҟаз, ԥхынҷкәынмза 31 рзы. Аԥа иира иаанагон Наполеони Жозефинеи еилыҵыр, Наполеон адинастиа аԥиҵар илшоит ҳәа{{sfn|Itinéraire|2002|p=324—325}}. Пултускнтәи Варшаваҟа даныхынҳәуаз, ажьырныҳәамза 1, 1807 шықәсазы, Блоне аԥошьҭатә станциаҿы Наполеон раԥхьаӡа акәны дибеит ҩажәа шықәса зхыҵуаз Мариа Валевскаиа, лара зықәрахь инеихьаз Польшатәи аграф иԥшәмаԥҳәыс лакәын, Наполеони лареи акыр шықәса бзиа еибабон{{sfn|Roberts|2014|p=435}}{{ref+|Е. Робертс ишиҳәо ала, ҩажәа шықәса рыҩныҵҟала Наполеон иман 21 ма 22 [[Афранцыз императорцәа руадалықҳәса рсиа|цәыбза]]. Ԥхынҷкәынмза, 1804 шықәса инаркны нанҳәамза, 1813 шықәсанӡа иара урҭ ҳамҭас ириҭеит — 480 нызықь франк инареиҳаны{{sfn|Roberts|2014|p=iv}}, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Мариа Валевскаиагьы — 50 нызықь франк, лара аԥара лоуан жьҭаарамза, 1809 шықәсанӡа. Лаҵарамза 4, 1810 шықәсазы лара аԥа длоуит [[Александр Валевски]]{{sfn|Itinéraire|2002|p=416}}{{sfn|Roberts|2014|p=436}}.|К}}. Аӡынтәи акампаниа аидыслара хада ҟалеит Еилау жәабранмза 8, 1807 шықәсазы{{sfn|Тюлар||с=155}}. Аинрал Беннигсен напхгара зиҭоз аурыс ари афранцыз ари рыбжьара ашьаарҵәыратә еибашьраҿы аиааира згаз ҟамлеит, акыршықәса рыҩныҵҟа Наполеон раԥхьаӡа акәны аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=456}}. Афранцызцәа Данциг ааныркылеит лаҵарамза 27, 1807 шықәсазы{{sfn|Чандлер|2011|с=467}}. Ԥхынгәымза 14 рзы аурысцәа Фридлан ицоз аибашьраан ианаҵаха, афранцызцәа Кионигсберг ааныркылартә еиԥш алшара роуит, усҟан дара аурыс ҳәаа ашәарҭара иҭадыргылеит, ԥхынгәымза 7 рзы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Пруссиа анкьа зны Польша иамнахыз адгьылқәа рҿы Наполеон иаԥиҵеит аҳәынҭқарра ҿыц — Варшаватәи агерцогра Ду. Пруссиа иацәыргаз Реини Ельбеи рыбжьара адгьылқәеи Германиатәи аҳәынҭқарра ссақәеи еидыркылан, иаԥырҵеит Вестфальтәи акралра ҿыц, уи дахадыргылеит Наполеон иашьа Жером{{sfn|Тюлар||с=156—157}}. Наполеон Италиатәи акампаниақәа ҩбеи егьырҭ акампаниақәеи рҿы иигаз аиааирақәа рыбзоурала уззымиааиуа ар рԥыза ҳәа ахьӡ иоуит{{sfn|Тюлар||с=161}}. Наполеон уажәшьҭа аминистрцәа, азакәанԥҵаҩцәа, иуацәа, иҩызцәа ирҳәоз дызыӡырҩуамызт. Нанҳәамза 9, 1807 шықәсазы Талеиран адәныҟатәи аусқәа рминистр имаҵура дамхын. Нанҳәамза 19 рзы Атрибунат оурышьҭит. Наполеон иара ихаҭа акралцәаны иҟаиҵаз иуацәеи иҩызцәеи рахь агәынамӡара иман, избанзар дара аимпериа акзаара иазхәыцымкәа, рыдгьылқәа ринтересқәа рыхьчара рҽазыршәон{{sfn|Тюлар||с=241—243}}{{sfn|Манфред|1987|с=516—524}}. Наполеон лассы-лассы ауаа иатәамбакәа дрыхәаԥшуан, насгьы даара дгәамҵуан, зны-зынла иара убриаҟара игәы ԥжәон, игәыԥжәара агыртә чымазара угәаланаршәон{{sfn|Тюлар||с=237}}. Наполеон иҭахын зегьы ихала иӡбаларц, хаҭала зегьы гәеиҭаларц, убри аҟнытә иара иаԥиҵеит иҷыдоу «административтә хеилакқәа», урҭ амуниципалитет аусқәагьы аӡбон. Административтә аппарат шаҟа ԥара ақәдырӡуа ацклаԥшразы 1807 шықәсазы иаԥиҵеит Барбе-Марбуа дызхагылаз Аԥхьаӡаратә палата{{sfn|Тюлар||с=245—246}}. Наполеон ашьыжь асааҭ 7 рзы дгылон, иусқәа ҟаиҵон. Асааҭ 10 рзы — шьыжьхьа ифон, ижәуан ӡыла иӡҩаз шамбертен (ареволиуциа ҟалаанӡа ашықәсқәа раахыс имаз ашьцылара). Шьыжьхьа ашьҭахь асааҭ акынӡа ҩаԥхьа икабинет аҿы аус иуан, нас ахеилакқәа реилатәарақәа дрылахәын. Шьыбжьхьа ифон асааҭ 5 рзы, зны-зынла шьыбжьышьҭахь, асааҭ 7 рзы, шьыбжьхьа ашьҭахь аимператрицеи иареи еицәажәон, иҿыцу ашәҟәқәа дрыԥхьон, уи ашьҭахь икабинет ахь дхынҳәуан. Ҵхабжьон дыцәон, уаха асааҭ хԥа рзы дҿыхон аӡыршы ала иҽикәабарц азы, асааҭ хәба рзы дырҩегьых дыцәон{{sfn|Тюлар||с=238}}. === Аконтиненталтә блокада === {{main|Аконтиненталтә блокада}} [[Файл:France 1807-A 40 Francs.jpg|thumb|1807 шықәсазтәи 40 хьтәы франк — Наполеон император иаҳасабала ]]Лаҵарамза 18, 1806 шықәсазы Британи аиҳабыра адҵа ҟарҵеит Франциатәи ага аблокада иҭаркырц, иара убас Франциа ицоз инеитралтәу аӷбақәа (еиҳарак америкатә) ргәаҭарагьы азин рырҭеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=162}}. Пруссиа данаиааи ашьҭахь, Наполеон абҵарамза 21, 1806 шықәсазы Берлин даныҟаз аконтиненталтә блокада иазкыз адекрет инапы аҵаиҩит{{sfn|Lentz|2002|p=256}}. Убри амомент инаркны Франциеи уи адгылаҩцәеи Англиеи дареи рыхәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа ааныркылеит. Англиа (амшын ҳәынҭқарра ду) азы Европа аколониақәа рҟынтәи иаиуаз атауарқәеи ахатә тауарқәеи рыҭира ахьалшоз ҭыԥ хадан{{ref+|Аконтиненталтә Европа Британиатәи адгьылбжьахақәа рҟынтәи аҳәаа иахыргоз атауарқәа ахԥатәи рыхәҭа рзы, иара убас Британиа ареекспорт азыруаз атауарқәа ахԥатәи аԥшьбарак рзы аҭирҭатә џьармыкьаны иҟан{{sfn|Roberts|2014|p=427}}.|К}}. Аконтиненталтә блокада Англиа аекономика аԥхасҭа анаҭеит: Европатәи атәылақәа шаҟа аблокада иадгылоз аҟара Англиа аба, абамба аконтинент аҿы аҭиразы еиҳа имаҷны алшара аиуан, убри аамҭазы аконтинент аҟынтәи Англиа иаанагоз аӡа-маӡа рыхәқәа шьҭыҵуан. Британиа аҭагылазаашьа акыр еицәахеит ԥхынгәымза,1807 шықәсазы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Урыстәыла аконтиненталтә блокада ианадла ашьҭахь. Европатәи атәылақәа раԥхьа англызцәа маӡалатәи рхәаахәҭра (аконтрабанда) иаԥырхагамызт, аха Наполеон имшала дара уи иаҿагылар акәхеит. 1807 шықәса аҩбатәи азыбжазы Голландиатәи абаӷәӷәазаҿы 40 раҟара Британиатәи аӷбақәа ааныркылеит, Даниа англызцәа дара рыӡқәа алалара азин рымырхит. 1808 шықәса азбжазы ахәқәа реизҳареи ахашәалахәқәа рылаҟәреи ирыхҟьаны Ланкашир иҟалеит ажәлар реилаҩеиласра, афунт стерлинг ахә каҳаит{{sfn|Тюлар||с=165—166}}. Аблокада аконтинентгьы аԥхасҭа анаҭеит. Европатәи аџьармыкьаҿы афранцыз ааглыхра англыз ааглыхра иаԥсахыртә еиԥш иҟамлеит. Абҵарамза, 1807 шықәсазы аҭак ҳасабла Лондон Европатәи абаӷәӷәазақәа аблокада ишҭанакыз атәы рыланаҳәеит{{sfn|Тюлар||с=164}}. Рхатә колониақәа ахьырцәыӡыз, иара убас англыз колониақәеи дареи рхәаахәҭра иахьаанкылаз иахҟьаны Франциатәи абаӷәӷәазатә қалақьқәа Ла-Рошель, Бордо, Марсель, Тулон аԥхасҭа ду роуит{{sfn|Тюлар||с=177—178}}. Ауааԥсыра (аимператор ихаҭагьы, акаҳуа абзиабаҩ ду иаҳасабала) изышьцылахьаз аколониалтә тауарқәа (акаҳуа, ашьақар, ачаи) разымхареи урҭ рыхә ахьыҳаракызи иаргәаҟуан<ref name=":5">{{книга|заглавие=Revisiting Napoleon’s Continental System: Local, Regional and European Experiences|ссылка=https://books.google.ru/books?id=QPvgjwEACAAJ|ответственный=K. B. Aaslestad, J. Joor|место=UK|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|год=2015|pages=11|allpages=290|isbn=978-1-137-34556-1}}</ref>{{sfn|Чандлер|2011|с=426}}. 1811 шықәсазы Делессер анемец аԥҵаҩцәа дырҿыԥшны ашьақар злырхуа аҷархал иалихит зхаҭабзиара ҳараку ашьақар, уи азы Наполеон ианеишьеит Аҳаҭыртә легион аорден, аха атехнологиа ҿыцқәа аларҵәаразы акыраамҭа аҭахын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=808}}. === Пиренеинтәи Ваграмнӡа === {{main|Пиренеи ицоз аибашьрақәа |Ахәбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|Мадрид, лаҵарамза хԥа, 1808 шықәсазы. [[Гойя, Франсиско|Гоииа]] (1814)]] [[Файл:La Rendición de Bailén (Casado del Alisal).jpg|thumb|[[Байленская капитуляция|Баилен имҩаԥысуаз абџьаршьҭаҵара]]. [[Касадо дель Алисаль, Хосе|Хосе Касадо дель Алисаль]] (1864)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|thumb|Ԥхынҷкәын 4, 1808 шықәсазы Мадрид иҟаз абџьаршьҭаҵара. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1810)]]Франциеи Испаниеи 1796 шықәса раахыс еидгылан. 1807 шықәсазы Наполеон Испаниа ацхыраарала Португалиа иадиҵеит аконтиненталтә система иадларц. Португалиа ари адҵа ианақәшаҳаҭымха, жьҭаарамза 27 рзы Наполеони Испаниеи Португалиа ампыҵахалареи ашареи рзы имаӡоу аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны атәыла аладатәи ахәҭа зегь зымчу Испаниа актәи аминистр Годои иоур акәын. Абҵарамза 13, 1807 шықәсазы аиҳабыратә газеҭ Le Moniteur «Браганцаа рыҩнаҭа аҳра аура иаҟәыҵит, уи Англиа зҽадызҳәало зегьы хымԥада ишҭахо арҵабыргуеит» ҳәа ирыланаҳәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=495—496}}. Наполеон Лиссабон идәықәиҵеит 25-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз Жиуно икорпус. Ҩымз рышьҭахь Испаниатәи аҵакырадгьыл икараха ианахыс, абҵарамза 30 рзы Жиуно 2-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Лиссабон днаӡеит. Португалиа апринц-регент Жуан афранцызцәа ишааигәахо аниаҳа, аҳҭнықалақь ааныжьны, иуацәеи иаҳҭынуааи иманы Рио-де-Жанеироҟа дыбналеит. Апринц иҭаацәеи иареи, иара убас Португалиатәи аӷбақәеи ахьицәцаз Наполеон игәы ԥнажәан, ԥхынҷкәынмза 28 рзы адҵа ҟаиҵеит Португалиа 100 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәарц{{sfn|Чандлер|2011|с=497}}{{sfn|Тюлар||с=261}}. Аиқәшаҳаҭра маӡа аилаӡарақәа рыла Годои ихьыԥшым ҭауадны дҟалоит ҳәа дгәыӷуан, убри аҟнытә Испаниа иахьаҵанакуа хыԥхьаӡара рацәала афранцыз ар рыргылара азин риҭеит. Хәажәкырамза 13 рзы Миурат 100-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Бургос дыҟан, Мадрид аганахь дцон. Аиспанцәа ргәы ирҭынчразы Наполеон адҵа ҟаиҵеит Гибралтар амацәаз аҭакра игәы иҭоуп ҳәа уҳәан-сҳәан рыларҵарц. Адинастиа анҭахалак иаргьы дышҭахоз анеиликаа, Годои Испаниатәи акрал Карл IV агәра иирго далагеит Испаниантәи Аладатәи Америкаҟа абналара шхымԥадатәиу. Аха хәажәкырамза 18 ауха «фернандистцәа» ҳәа изышьҭаз Аранхуес еиҿыркааз ақәгылараан иара дахырҳәеит, Карл IV амчра аанижьыртә иҟарҵеит, иара убас акрал иԥа Фердинанд VII акралс дҟарҵеит. Хәажәкырамза 23 рзы Миурат Мадрид далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=476}}{{sfn|Lentz|2002|p=396—397}}. Лаҵарамза, 1808 шықәсазы Наполеон Испаниатәи аҳцәа рҩыџьагьы — аби аԥеи аилыркааразы Баионнаҟа дрыԥхьеит. Наполеон урҭ итҟәаны ианига, амонархцәа рҩыџьагьы агәыргьын рхырхит, аимператор Испаниатәи аҳра дахаиргылеит уаанӡа Неаполитантәи аҳас иҟаз иашьа Жозеф. Неаполитантәи акралс дҟалеит Миурат{{sfn|Тюлар||с=263}}{{sfn|Lentz|2002|p=401—402}}. Хәажәкырамза 1, 1808 шықәсазтәи адекретқәа рыла Наполеон Франциа ҭауади-аамсҭеи ртитулқәеи ргербқәеи еиҭашьақәиргылеит аимпериа аҿаԥхьа рылшамҭақәа разхаҵара асимвол ҳасабала. Аха дара ажәытәан иҟаз атитулқәа иреиԥшымызт, уажәы атитул анрырҭоз адгьылқәа роуӡомызт, иара убас атитул шьҭрала рыхшара рахь ииасуамызт. Аха атитул иацны ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа аулафахәы ҳаракқәа роуан. Аҭауад амаиорат (акапитал ма еснагьтәи ахашәалахәы) иоур, усҟан атитул шьҭрала ииасуан. Ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа рҟынтәи 59 процент аруаа ракәын{{sfn|Тюлар||с=255—257}}. Хәажәкырамза 17 рзы Аимператортә университет аартра иазку адекрет ҭыжьын. Ауниверситет академиақәа рыла аҽашон, насгьы иреиҳау аҵара (абакалавр) аҭара иазкын. Наполеон Ауниверситет аԥҵарала амилаҭтә елита ашьақәыргылара апроцесс инапахьы аагара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=247}}. Наполеон Испаниа аҩныҵҟатәи аусқәа дахьрылалоз иахҟьаны, лаҵарамза 2 рзы ауааԥсыра Мадрид игәамҵуа иалагеит, нас атәыла иахьаҵанакуа зехьынџьара. Аҭыԥантәи амчрақәа (хәынта) афранцызцәа ирҿагылеит. Афранцызцәа дара рзы иҿыцу аибашьра аформа — апартизантә еибашьра иақәшәеит. Ԥхынгәымза 22 рзы Диупони 18-нызқьҩык асолдаҭцәеи Баилен азааигәара аиспанцәа рыҽрырҭеит, убри ала уаанӡа уззымиааиуаз Ар Ду рыхьӡ ааха ӷәӷәа аиҭеит. Аҭыԥантәи аиҳабыреи ауааԥсыреи рыцхыраарала, абританцәа Португалиа иӡхыҵын, Жиуно Вимеира ицоз аибашьра данаҵаха ашьҭахь атәыла далҵыртә еиԥш иҟарҵеит{{sfn|Тюлар||с=263—266}}{{sfn|Чандлер|2011|с=510—512}}. Испаниеи Португалиеи инагӡаны импыҵаирхаларц азы Наполеон Ар Ду амч хадақәа Германиантәи арахь ииаигар акәын, аха уи иаԥырхаган Австриа аганахьала аибашьра алагара ашәарҭара. Австриа ааннакыларц алшон Наполеон идгылаз Урыстәыла. Цәыббрамза 27 рзы Наполени Александр I Ерфурт еиԥылеит, Наполеон Александр I идгылара иоурц иҭахын. Наполеон аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара Талеиран инапы ианиҵеит, аха иара убри аамҭазы маӡала аурыс ҳҭынреи Австриатәи ҳҭынреи дрыдҳәалан. Александр иҭахын Ҭырқәтәыла ршарц, Константинополь Урыстәыла иарҭарц. Наполеон ари данақәшаҳаҭымха, Александр ацхыраара иазкны цқьа акгьы имҳәеит. Иара убас Наполеон ԥҳәысс дигарц иҭахын аҳ иԥҳа Екатерина Павел-иԥҳа, аха арагьы акгьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=266—269}}{{sfn|Чандлер|2011|с=515—517}}<ref name=":6">{{книга |автор=[[Соколов, Олег Валерьевич|Соколов О. В.]]|заглавие=Битва двух империй. 1805—1812 |место={{М.}}—{{СПб.}} |издательство=[[Астрель]], Астрель-СПб|год=2012 |страниц=730 |страницы=255—267|isbn=978-5-271-42347-5}}</ref>. Наполеон дақәгәыӷуан Испаниатәи апроблема иӡбарц Австриа аибашьра иалагаанӡа, убри аҟнытә жьҭаарамза 29 рзы Германиантәи иааиз 160-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз ар иманы қәылара ддәықәлеит. Ԥхынҷкәынмза 4 рзы афранцыз ар Мадрид иалалеит. Ажьырныҳәамза 16 рзы англызцәа Ла-Корунье амҵан Сульт ижәылара ааныркылан, аӷбақәа ирықәтәан, Испаниа аанрыжьит. Ажьырныҳәамза 1, 1809 шықәсазы Наполеон Австриа арратә ҽазыҟаҵарақәа шымҩаԥныго, иара убас еизааигәахаз Талеирани Фушеи еиҵарҟәаҟәоз аусқәа (Наполеон Испаниа дыҟанаҵы дҭахар, Миурат императорс дҟарҵоит ҳәа еибырҳәеит) ирызкыз аацҳамҭа иоуит{{sfn|Тюлар||с=269—272}}. Ажьырныҳәамза 17 рзы иара Валиадолидынтәи Парижҟа ддәықәлеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=372—373}}. Аихьӡарақәа шрымазгьы, Пиренеи ампыҵархалара хыркәшамызт: аиспанцәа апартизантә еибашьра иацырҵон, англызцәа Лиссабон рыхьчон, хымз рышьҭахь Уелсли напхгара зиҭоз англызцәа ҩаԥхьа адгьылбжьахабжаҿы иӡхыҵит<ref name=":7">{{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=The Napoleonic Wars: The Peninsular War 1807—1814|ссылка=https://archive.org/details/napoleonicwars00greg/page/39|год=2002|издательство=Osprey Publishing Limited|allpages=95|pages=39—40|isbn=978-1-84176-370-5}}</ref>. Португалиатәии Испаниатәии аҳцәа рымчра анырцәыӡ, Англиеи аколониақәеи аилахәаахәҭра иалагеит{{sfn|Ливен|2012|с=124}}. Раԥхьаӡа акәны аибашьра Наполеон ахашәалахәы изаанагомызт, уи аҭыԥан ахарџь ҿыцқәеи асолдаҭцәеи иҭахын. Ахарџьқәа рыхҩаразы иԥиам ашәахтәқәа (аџьыкхыш, афатә аалыҵқәеи рзы) ирыцырҵеит, уи ауааԥсыра иргәамԥхеит{{sfn|Тюлар||с=246}}. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз иҳәон: «арыцҳарақәа зегьы мзызс хаданы ироуит Испаниатәи аибашьра мыжда»{{sfn|Чандлер|2011|с=546—548}}{{sfn|Тюлар||с=270—272}}. [[Файл:Lannes mortally wounded at Essling (E. Boutigny).jpg|thumb|right|Наполеон дацәнымхартә еиԥш ихәу Ланн иааигәара. [[Бутиньи, Поль-Эмиль|Бутиньи]] (1894)]]Пресбургстәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы анаҵарҩыз аамҭа иалагӡаны ерцгерцорг Карл австриатәи ар шьаҭанкыла еиҭашьақәиргылеит, акырӡа еиӷьитәит. Германиа ицәырҵыз афранцызҿагыларатә гәалаҟазаарақәа ихы иархәаны, мшаԥымза 3, 1809 шықәсазы Австриа аимператор Франц I Франциа аибашьра рылеиҳәеит. Аибашьра ианалага ашьҭахь Австриа Британиа Ду аҟынтәи 1 млн фунт стерлинг инареиҳаны асубсидиа ҳасабала иаиуит{{ref+|Афранки афунт стерлинги рыбжьара 1 фунтк азы аиҭныԥсахларатә курс 20 франк инаркны 25 франк рҟынӡа иҟан<ref name="Piketty">{{ашәҟәы|автор=[[Пикетти, Тома|Пикетти Т.]]|ахы=[[Акапитал XXI ашәышықәсазы]]|аҭыжьырҭа=[[Ad Marginem]]|аҭыԥ={{М.}}|ашықәс=2015|isbn=978-5-91103-252-4|даҟьа=592|даҟьа=116}}</ref>.|К}}. Наполеон ари аибашьра иҽацәихьчарц иҭахын, аха Урыстәыла ацхыраарада уи илымшеит. Аха хымз рыҩныҵҟа, ажьырныҳәамза, 1809 шықәса инаркны иара илшеит Франциа ар ҿыц ашьақәыргылара. Ерцгерцог Карл аамҭакала Наполеон идгылаз Бавариаҟа аа-корпуск, Италиаҟа ҩ-корпуск, Варшаватәи герцограхь корпуск дәықәиҵеит. Аурыс ар Австриатәи аимпериа амрагыларатәи аҳәаақәа рҿы иҟан, аха еибашьуамызт, убри ала Австриа фронтк аҿы еибашьыртә еиԥш алшара арҭеит (уи Наполеон иԥсахы еибанакит){{sfn|Roberts|2014|p=499—501}}{{sfn|Исдейл|1997|с=233}}. Реинтәи аидгыла аруааи жәа-корпуск рымчи рыла Наполеон Бавариа ажәылара ааникылеит, лаҵарамза 13 рзы Вена игеит. Австрицәа Дунаи аҩадатәи аԥшаҳәахьы ииасын, ацҳақәа дырбгеит. Наполеон иӡбеит Лобау адгьылбжьаха шьаҟас иҟаҵаны аӡиас дырырц. Аха афранцыз ар рыхәҭак адгьылбжьахахь ианиас, егьи рыхәҭак аҩадатәи аԥшаҳәахьы ианиас ашьҭахь, аамҭала иҟарҵаз ацҳа ԥжәеит, ерцгерцог Карл иӡхыҵыз асолдаҭцәа дрықәлеит. Лаҵарамза 21—22 рзы Асперни Есслинги имҩаԥысуаз аидыслараҿы Наполеон даҵахан, дхьаҵит. Аимператор ихаҭа данаҵаха, Европатәи иаӷацәа зегьы ргәы шьҭыҵит. Фымчыбжь инарҵауланы аҽазыҟаҵара ашьҭахь афранцыз ар Дунаи ирны ԥхынгәымза 5—6 рзы Ваграм имҩаԥысуаз аидыслара хадаҿы аиааира ргеит, уи иашьҭанеит ԥхынгәымза 12 рзы Цнаимтәи аинышәара, жьҭаарамза 14 рзы Шионбруннтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Ари аиқәшаҳаҭрала Австриа Адриатәи амшын агаҿа ацәыӡит, уи иахҟьаны Франциа аҵакырадгьылқәа аиуит, урҭ рыла Наполеон Иллиритәи апровинциақәа шьақәиргылеит. Галициа Варшаватәи герцогра Ду иарҭеит, Тарнопольтәи аокруг — Урыстәыла. Австриатәи акампаниа иаанарԥшит Наполеон ир аибашьраҿы уаанӡа иамаз аԥыжәара уажәы ишамам{{sfn|Lentz|2002|p=442}}{{sfn|Тюлар||с=273—279}}{{sfn|Чандлер|2011|с=576—606}}. === Аимпериа акризис === [[Файл:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project 2.jpg|thumb|150px|Аимператор Наполеон Тиуильри иҟаз икабинет аҿы. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1812)]] [[Файл:First French Empire 1812.svg|мини|left|alt=Карта Европы 1812 года. Французская империя больше, чем современная Франция, поскольку включает в себя части современных Нидерландов, Италии и ряда других стран|Актәи аимпериа, 1812 шықәса{{legend|#002395|Наполеон ихаантәи Франциа}}{{legend|#9090FF|Ихьыԥшу аҳәынҭқаррақәа}}]]Раԥхьатәи ашықәсқәа раан ауааԥсыра зегьы — ахатәтәыҩцәа рыдагьы, аӷарцәеи (аусуцәа, ақьаранџьцәа) Наполеон иполитика ргәы иахәон: аекономика аизҳазыӷьара аулафахәы ацнаҵон, уи ацҵара иацҳраауан, иара убас иааиԥмырҟьаӡакәа аррахь иахьаарыԥхьоз. Ажәлар Наполеон аԥсадгьыл аиқәырхаҩыс дырбон, аибашьрақәа рҿы аиааира аныргоз ажәлар ргәы шьҭыҵуан. Наполеон Бонапарт ареволиуциа абзоурала дшьақәгылеит, иааигәара иҟаз амаршалцәеи ар рԥызацәа шьахәқәеи иӷарыз, ихатәрамыз хылҵшьҭра рыман{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Аха хәыҷы-хәыҷла аибашьра ажәлар иарааԥсон, аррахь ааԥхьарақәа ргәы ԥнажәо иалагеит. 1810 шықәса инаркны 1815 шықәсанӡа аекономикатә кризис ыҟан. Европа ицоз аибашьрақәа иҵакыдахеит, урҭ аԥара рацәаны иахьрықәдырӡуаз абуржуазиа иарбыжкуан. Наполеон иаԥиҵаз Аамсҭара ҿыц дақәгәыӷыртә еиԥш иҟамлеит. Франциа ашәарҭара иҭагыламызт, Наполеон адәныҟатәи аполитикаҿы еиҳа-еиҳа ихшыҩ азишьҭуан иԥсҭазаара далҵыр, анархиа ҟамларц, иара убас Бурбонаа дырҩегьых аҳра рмоурц азы идинастиа аинтересқәа рырӷәӷәара{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}. Ажьырныҳәамза 12, 1810 шықәсазы Наполеон идинастиа еиқәирхарц азы Жозефинеи иареи еилыҵит, дара хшара рымамызт. Уи ашьҭахь иара Александр I диҳәеит 15 шықәса зхыҵуаз иаҳәшьеиҵбы Анна Павел-иԥҳа ԥҳәысс лгара азин ииҭарц. Наполеон еиликаауан Александр I ари дшақәшаҳаҭымхо, убри аҟнытә Франц I диҳәеит иԥҳа, австриатәи апринцесса Мариа-Луизеи иареи еибагарц. Мшаԥымза 1, 1810 шықәсазы Наполеони Мариа-Луизеи еибагеит. Хәажәкырамза 20, 1811 шықәсазы дара аԥа дроуит — Наполеон II; Мариа-Луиза афранцыз ҳкәажә Мариа-Антуанетта лашьа имоҭа лакәын, убри аҟнытә лԥа азин иман императорс аҟалара, аха афранцызцәа уи зынӡа иргәаԥхомызт{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}. Жәабранмза, 1808 шықәсазы афранцыз ар [[Рим]] ааныркылеит. Лаҵарамза 17, 1809 шықәсазтәи адекрет ала Римтәи папа иитәыз адгьылқәа зегьы Франциа иадлеит, папа ихаҭа иакәзар, имчра ицәыӡит. Аҭак ҳасабала папа [[Пии VII]] «Ацқьа Пиотр иҭынха арҳәҩцәа» ауахәама иаҟәырыҭхеит. Папа иусԥҟа Рим ихадоу ауахәамақәа ԥшьба рышәқәа рҿы икыдҵан, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа зегьы ирзынашьҭын. Наполеон адҵа ҟаиҵеит папа дҭаркырц, ажьырныҳәамза 1814 шықәсанӡа дытҟәаны диман. Ԥхынгәымза 5, 1809 шықәсазы Франциа арра мчрақәа папа [[Савона|Савонаҟа]] дыргеит, уи ашьҭахь  — Париж амҵан иҟоу [[Фонтебло|Фонтеблоҟа.]] Наполеон ауахәама данаҟәырыҭха ашьҭахь ҳаҭыр иқәрымҵо иалагеит, еиҳарак акатоликатә тәылақәа рҿы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}. Аконтиненталтә блокада Британиа ду аԥхасҭа шанаҭазгьы, инагӡаны англызцәа ириааиртә зыҟамлеит. Рашәарамза З, 1810 шықәса рзы Наполеон Фуше имаҵура дамихит, аимператор инапынҵала акәызшәа имҩаԥигоз, аинышәара иадҳәалаз англызцәеи иареи маӡала реиҿцәажәарақәа ирыхҟьаны. Актәи аимпериа адгылаҩцәеи авассалцәеи, ринтересқәа рыгәхьаа мкыкәа аконтиненталтә блокада иадгылаз, уи ӷәӷәала ақәныҟәара иашьҭамызт, Франциеи дареи рыбжьара аибарххарақәа ирыцлон. Ԥхынгәымза 3, иара убри ашықәс азы Наполеон Голландиа акралс иҟаҵаз иашьа Луи дахиҳәеит аконтиненталтә блокадеи арекрут аизгаразы аҭахрақәеи дахьрықәымныҟәоз азы, Голландиа Франциа иадҵан. Аимператор аконтиненталтә система ахықәкқәа рынагӡара шалнамыршо ихеиҵеит, ах уи мап ацәимкит, Британиа Ду ахәаахәҭразы алицензиа ҷыдақәа ахьрырҭоз «асистема ҿыц» ҳәа изышьҭоу алеигалеит, насгьы алицензиақәа роураан еиҳарак аԥыжәара рыман афранцыз наплакқәа. Ари аӡбамҭа аконтиненталтә буржуазиа рыбжьара еиҳагьы аиӷара цәырнагеит{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}. Еиҳа-еиҳа иубарҭахон Франциеи Урыстәылеи реиҿагыларақәа. Германиа апатриотизмра азҳауан, Испаниа ишцац ицон герилиа{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}. === Урыстәылаҟа аныҟәареи аимпериа аилаҳареи === {{main|1812 шықәсазтәи Аџьынџьтәылатәи еибашьра |Афбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|thumb|[[Московский пожар (1812)|Москва абылра]]. [[Адам, Альбрехт|Адам]] (1841)]] [[Файл:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|Наполеон Москвантәи ихьаҵра. [[Нортен, Адольф|Нортен]] (1851)]]Наполеони [[Александр I]] реизыҟазаашьақәа анаԥырх, Наполеон иӡбеит Урыстәыла дақәларц. Европа еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи Ар Ду аҿы еизгаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа, рашәарамза 1812 шықәсазы аурыс ҳәаа иахысит; урҭ ирҿагылан 193 нызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз, ҩбаны ишаз аурыс мраҭашәаратәи ир {{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}. Наполеон иҭахын аурыс ир ихадоу аидыслараҿы риааира; аха аурысцәа аԥыжәара змаз ар рҽацәырыхьчо атәыла агәахьы ихьаҵуан, рҽеибырҭарц азы, амҩан зегьы еимырҵәон. Ар ду амлакреи, ашоуреи, аҳәынҵәеи, урҭ ирыхҟьаз ачымазарақәеи иаргәаҟуан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; ԥхынгәымза аҽеиҩшамҭазы асолдаҭцәа гәыԥ-гәыԥла абналара иалагеит{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Смоленск амҵан рҽеидкыланы аурыс ир ақалақь ахьчара рҽазыршәеит, аха уи илҵшәадахеит; нанҳәамза 18 рзы Москваҟа еиҭа ихьаҵыр акәхеит. Аурыс иаку ир дахагылеит [[Кутузов, Михаил Илларион-иԥа|М. И. Кутузов]]. Цәыббрамза 7 рзы Москва уалалаанӡа иҟоу Бородино ақыҭаҿы аурысцәа еиҿыркааз аидыслара хада Наполеон аиааира изаанамгеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Аурыс ир ҩаԥхьа ихьаҵыр акәхеит. Цәыббрамза 14 рзы Ар ду Москва иалалеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}. Уи ашьҭахь абылра ҟалеит, ақалақь зегьы иалаблырц егьагымхеит. Наполеон аурыс ҳәынҭқар Александри иареи иаарласны аинышәара рыбжьарҵоит ҳәа дгәыӷуа акыр аамҭа Москва даанхеит; аҵыхәтәан, жьҭаарамза 19 рзы иара ақалақь далҵит алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала. Жьҭаарамза 24 рзы афранцыз ар Малоиарославц амҵан аурысқәа рыхьчара ԥыржәарц иалагеит, аха ирылымшеит, Ар Ду Смоленск ахырхарҭала ихьаҵыр акәхеит ихдырҵәахьаз аҭыԥқәа рыла{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Аурыс ир еицтәароу марш рхы иархәаны афранцызцәа ирышьҭан, аидысларақәа раан еиԥш, апартизанцәа рыцхырааралагьы аӷа ааха ирҭон. Амлакра иаргәаҟуаз Ар Ду асолдаҭцәа арҳәыҩцәаны, ақәымчаҩцәаны иҟалеит; згәы еибакыз ауааԥсырагьы агәымбылџьбара аадырԥшуа иалагеит, арҳәҩцәа рыԥсы шҭаз иржуан{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. Абҵарамза аҽеиҩшамҭазы Наполеон Смоленск далалеит, аха ара афатә ҭаҵәахқәа изымԥшааит. Убри иахҟьаны иара аурыс ҳәаа аганахь дхьаҵыр акәхеит. Абҵарамза 27—28 рзы Березина арра аан, аџьабаа ду адбаланы, илшеит изаанхаз ир аиқәырхара. Еиуеиԥшым амилаҭқәа иреиуаз асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ир, уаанӡатәи аибашьратә доуҳа рымамызт уажәшьҭа, рыԥсадгьыл иацәыхараны, Урыстәыла иахьыҟаз, ар ирласны еиҵахон. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Парижҟа дцеит, избан акәзар Париж аилаҩынтра амҩаԥгара рҽазыршәоит ҳәа иаҳаит, уи адагьы ар ҿыц еизигарц иҭахын. Наполеон аҵыхәтәантәи ибиуллетен аҿы арыцҳара шыҟалаз дақәшаҳаҭхеит, амала уи аурыс ӡынра аџьбарара иахареиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}. Аха аӡын ӷәӷәала аҵаара ианалага иныҟәара анҵәамҭазы ауп. Ар Ду ихадоу ахәҭа иалаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа рҟынтәи Урыстәылантәи ихынҳәит 25 нызқьҩык. Наполеон Урыстәыла даныҟаз иҽқәа зегьы ицәыӡит; ари ацәыӡ ахарҭәаара уаҳа илымшеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}. Наполеон аурыс кампаниаҿы иаҵахара иара изымиааира иазкыз алегенда аҵыхәа ԥнаҵәеит. Аурыс ир шааԥсазгьы, урҭ рԥызацәа Урыстәыла анҭыҵ еибашьра шырҭахымызгьы, Александр I иӡбеит аибашьра Германиа аҵакырадгьылахь ииаргарц. Пруссиа Наполеон иҿагылаз акоалициа ҿыц иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. Мызқәак рыла Наполеон 3 нызқьҩык арԥпарцәеи абыргцәеи рыла ишьақәгылаз ар ҿыц еизигеит, урҭ Германиаҟа амҩа ишықәыз иазыҟарҵеит. Лаҵарамза, 1813 шықәсазы Лиутцени Бауцени ицоз аидысларақәа раан Наполеон аҽыр шизымхозгьы илшеит аиааира агара. Рашәарамза 4 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, Австриа еибашьуаз атәылақәа рыбжьара бжьаҟазас иқәгылеит. Австриа адәныҟатәи аусқәа рминистр Меттерних Дрезден имҩаԥысуаз аиԥыларақәа раан ажәалагала ҟаиҵон абарҭ аилаӡарақәа: Пруссиа аиҭашьақәыргылара, Польша Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара аихшара, австрицәа Иллириа рзырхынҳәра рыла аинышәара рыбжьарҵарц. Аха Наполеон мап ацәикит, избанзар иара имчра аиааирақәеи ампыҵахаларақәеи роуп изызку ҳәа иԥхьаӡон{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. [[Файл:Meissonier - 1814, Campagne de France.jpg|left|thumb|1814 шықәсазтәи акампаниа. [[Месонье, Жан-Луи-Эрнест|Месонье]] (1864)]]Зфинанстә ҭагылазаашьа уадыҩыз Австриа Англиатәи асубсидиақәа ихнахын, нанҳәамза 10 рзы аинышәара анхыркәшаха, афбатәи акоалициа иалалеит. Швециагьы убас иҟанаҵеит. Трахенбергтәи аплан инақәыршәаны адгылаҩцәа Бернадотти, Блиухери, Шварценберги напхгара зырҭоз х-рык еиҿыркааит. Наполеонгьы ир хәҭа-хәҭала ишеит. Дрезден ицоз аидыслара ду аҿы Наполеон адгылаҩцәа дыриааит; аха иара имаршалцәа рхала адҵақәа аныҟарҵоз Кульма, Кацбах, Гросберен, Денневиц ицоз аибашьрақәа ӷәӷәала иаҵахеит. Наполеон ашәарҭара дышҭагылазгьы, 160-нызқьҩык злаз ар иманы Леипциг амҵан 320-нызқьҩык рҟынӡа инаӡоз еиду аурыс, Австриатәи, Пруссиатәи, Шведтәи ар драбашьит (жьҭаарамза 16 — 19, 1813 шықәса). Ари «Ажәларқәа реибашьра» ҳәа изышьҭаз аибашьра адырхаҽны адгылаҩцәа рганахь ииасит Ренье икорпус аҟынтәи асаксцәа, анаҩс Виуртембергтәи аҽыргьы{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Ажәларқәа ребашьра данаҵаха ашьҭахь Германиеи Голландиеи Наполеон ихьыԥшымзт, Швеицариатәи аконфедерациеи, Реинтәи аидгылеи, Италиатәи акралреи еилаҳаит. Афранцызцәа ахьаҵахоз Испаниа Наполеон Испаниатәи Бурбонаа ҩаԥхьа амчра риҭар акәхеит (абҵарамза, 1813 шықәса){{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8">{{статья|ссылка=http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php|автор=Fankhauser A.|заглавие=Mediation|место=Bern|издание=Historisches Lexikon der Schweiz|издательство=HLS|год=2009|archive-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324001132/http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php}}</ref>. Адепутатцәа идгылартә азы, ԥхынҷкәынмза, 1813 шықәсазы, Наполеон Азакәанԥҵаратә корпус аилатәара мҩаԥигеит, аха апалата иоуишьҭит игәы иақәымшәоз ақәҵара ианрыдыркыла ашьҭахь{{sfn|Тюлар||с=319}}. 1813 шықәса анҵәамҭазы аидгылатә ар Реин ирын, Бельгиа иалалан, Парижҟа идәықәлеит. Ажьырныҳәамза 23, 1814 шықәсазы Наполеон аруаа рзы Тиуильри аҵыхәтәантәи ахәылԥаз мҩаԥигеит. Ажьырныҳәамза 25 ашамҭазы Наполеони иԥеи наӡаӡа еиԥырҵит. Наполеон ар рахь иҿааихеит. 250 нызқьҩык адгылаҩцәа рыр Наполеон 80 нызқьҩык арекрутцәа ракәын ирҿаиргылар илшоз. Аидысларақәа рсериаҿы иара хазы игоу адгылаҩцәа реидгылақәа дыриааит. Аха хәажәкырамза 31, 1814 шықәсазы аурыс ҳәынҭқар Александр I, иара убас Пруссиа акрал напхгара зырҭоз акоалициатә ар Париж иалалеит{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. == Атитул == ''Аимператортәи Акралтәи иаҳаракыра Наполеон I, Анцәа илыԥхеи Ареспублика Аконституциеи рыла, Афранцызцәа Римператор, Италиа Акрал, Рим Аимператор, Реинтәи Аидгылеи Данцигтәи ареспубликеи Рпротектор, Швеицариатәи Аконфедерациа Амедиатор, Андорра Аҭауади Ацнапхгаҩи, Аҳаҭыртә Легиони, Аихатә Гәыргьыни, Академиатә пальмақәеи, Аиҭеидылареи Рорден Амагистр Ду'' (лаҵарамза 18, 1804 — мшаԥымза 6, 1814; хәажәкырамза 20 — рашәарамза 22, 1815). ''Ельба Аҭауад'' ({{date|3|5|1814}} — {{date|25|2|1815}}). == Ельба адгьылбжьахеи Шәымши == === Раԥхьаӡа амчра ааныжьреи ахгареи === {{see also|Фонтенбло ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра (1814)|Бурбонаа реиҭашьақәыргылара}} [[Файл:Montfort - Adieux de Napoleon a la Garde imperiale.jpg|200px|thumb|left|Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеони аимператортә гвардиеи еиԥырҵуеит. [[Монфор, Антуан-Альфонс|Монфор]] (XIX век)]] [[Файл:Napoléon à Fontainebleau Delaroche.jpg|thumb|200px|Амчра ааныжьра ашьҭахь Фонтенбло ахан аҿы. [[Поль Деларош|Деларош]] (1845)]] [[Файл:Elba VillaSanMartino.jpg|200px|thumb|Сан-Мартино иҟаз Наполеон ивилла (Ельба).]]Наполеон ақәԥара дазхиан, аха мшаԥымза 3 рзы Асенат амчра иамхра рыланаҳәеит, Талеиран дызхагылаз аамҭалатәи аиҳабыра еиҿнакааит. Амаршалцәа (Неи, Бертье, Лефевр) иабжьыргон иҷкәын изы амчра мап ацәикырц. Мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы Париж амҵан иҟоу Фонтенбло ахан аҿы Наполеон амчра аанижьит{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон дахьаҵахаз, насгьы иара ицнагаҩцәеи иаҳҭынуааи дахьрыԥсахыз (уи иааигәара аӡәык — ҩыџьак амаҵуцәа, аҳақьым, аинрал Коленкур ракәын иаанхаз) азы, мшаԥымза 12-13, 1814 шықәсазы Фонтенбло дахьыҟаз иҽишьырц иӡбеит — Малоиарославц амҵан аибашьра ашьҭахь еснагь иныҟәигоз ашҳам ижәит. Аха ашҳам акраамҭа иахьыҵәахыз иахҟьаны еилабааит, Наполеон деиқәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=714}}{{sfn|Dwyer|2013|p=489—490}}. Наполеон еидгылаз амонархцәеи иареи рнапы зҵарҩыз Фонтенблотәи аиқәшаҳаҭрала Адгьылбжьаратә мшын аҿы иҟоу адгьылбжьаха хәыҷы Ельба иоуит. Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеон Фонтенбло ааныжьны хгара ҳәа дцеит{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон активла иҽазикит Ельба адгьылбжьаха аекономика аҿиара. Фонтенбло аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны, франциатәи аԥараҵәыхырҭа аҟынтәи 2 млн франк ҳәа есышықәсатәи арента ихәҭан. Аха иара аԥара имоуит, насгьы 1815 шықәса алагамҭазы афинанстә ҭагылазаашьа уадаҩ дҭагылеит{{sfn|Roberts|2014|p=729}}. Мариа-Луиза лԥеи лареи Франц I имшала Наполеон иахь имцаӡеит. Жозефина Мальмезон даныҟаз лыԥсҭазаара далҵит лаҵарамза 29, 1814 шықәсазы, ԥыҭрак ашьҭахь Наполеон дызхәышәтәуаз аҳақьым иара ишиеиҳәаз ала, «иара изы агәырҩеи агәҭынчымреи ирыхҟьаны». Наполеон иуацәа рахьтә иани иаҳәшьа Полинеи роуп Ельбаҟа ибара иааиз. Наполеон Франциа имҩаԥысуаз ахҭысқәа дрызҿлымҳаны дрышьклаԥшуан, асасцәа идикылон, насгьы идгылаҩцәеи иареи маӡала ашәҟәқәа еимырдон{{sfn|Манфред|1987|с=669}}{{sfn|Тюлар||с=330—331}}. Мшаԥымза 24, 1814 шықәсазы Кале дыӡхыҵит Англиантәи иааиз Лиудовик XVIII. Бурбонаа ирыцхынҳәит амазареи азин ҷыдеи рырхынҳәра иашьҭаз аемигрантцәа («урҭ акгьы рзеилымкааит, акгьы рхамышҭӡеит»). Рашәарамзазы акрал Франциа аконституциа ҿыц аиҭеит. 1814 шықәсазтәи аконституциа аимпериатә ҭынха иадҳәалаз ирацәаны еиқәнархон, аха амчра аҳәынҭқар изааигәази иареи рнапаҿы иҟан. Ароиалистцәа ажәытә закәанқәа инагӡаны рырхынҳәра рҭахын. Аемигрантцәеи ауахәамеи анкьа ирымырхыз адгьылқәа зымпыҵазкыз, уажәы рмазаразы ргәы ҭынчмызт. Аруаа ар иаалырҟьаны армаҷра ргәамԥхеит{{sfn|Lentz|2004|p=582—589}}{{sfn|Манфред|1987|с=663—667}}. Цәыббрамза, 1814 шықәсазы Венатәи аконгресс аҿы еизаз еидгылаз аҳәынҭқаррақәа рҽеиҩыршеит рнапаҿы иааргаз аҵакырадгьылқәа реихшара азҵаара иахҟьаны{{sfn|Lentz|2010|p=132—135}}. === Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи === {{main|Шәымш|Ватерлоо ицоз аидыслара |Наполеон аҩынтә раан амчра аанижьит }} [[Файл:Beaume - Napoléon Ier quittant l'île d'Elbe - 1836.jpg|200px|thumb|Наполеон Ельба аанижьуеит. [[Бом, Жозеф|Бом]] (1836)]] [[Файл:Belgium-6758 - Napoleon (14152068942).jpg|200px|thumb|Наполеон Ватерлоо даныҟаз (аидыслара ахьцоз аҭыԥ апанорама ахәҭа)]]Аполитикатә ҭагылазаашьа маншәала ихы иархәаны Наполеон Ельба адгьылбжьаха аҟынтәи дыбналеит жәабранмза 26, 1815 шықәсазы. Хәажәкырамза 1 азы Канн ирцәыхарамкәа зықьҩык асолдаҭцәа ицны Жуан аӡыбжьахалаҿы дыӡхыҵын, Гренобль иалсны ицоз амҩала, ароиалистә гәалаҟазаара аԥыжәара ахьамаз Прованс дакәшаны, Парижҟа иҿааихеит. Хәажәәкырамза 7 рзы Гренобль уалалаанӡа ахәбатәи ацәаҳәатә полк Наполеон иахь ииасит агәеизҳара зныԥшуаз иқәгылара ашьҭахь: «Шәимператор шәиеихсны дышәшьыр шәылшоит ишәҭаххар!» Наполеон Гренобль инаркны Парижынӡа данцоз, ажәлар игәырӷьаҵәа иԥылон. Хәажәкырамза 18 рзы Осер азааигәара иара иахь диасит «Бонапарт абыцаҟьа дҭакны даазгоит» ҳәа Лиудовик XVIII ажәа изҭаз Неи. Хәажәкырамза 20 рзы Наполеон Тиульри далалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=830—832}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=567—569}}. Венатәи аконгресс аҿы аҳәынҭқаррақәа реилибамкаарақәа рҭыԥ иқәырҵеит Наполеон аӷбақәа данрықәтәоз аамҭазы{{sfn|Lentz|2010|p=345}}. Наполеон Франциа дыҟоуп ҳәа адырра анроу, хәажәкырамза 13 рзы изинқәа шимырхыз атәы рыларҳәеит{{sfn|Lentz|2010|p=352}}. Хәажәкырамза 25 рзы аҳәынҭқаррақәа абыжьбатәи акоалициа ҿыц ҳәа рҽеидыркылеит, 600 нызқьҩык асолдаҭцәа ықәдыргылоит ҳәа еибырҳәеит{{sfn|Lentz|2010|p=357}}. Наполеон аҭынчмҩа дшашьҭоу баша агәра диргон. Франциа ишьақәгыло иалагеит аԥсадгьыл ахьчаразы ареволиуциатә федерациақәа. Лаҵарамза 15 рзы ҩаԥхьа Вандеиа ақәгылара ҟалеит, абуржуазиа ду амчра ҿыц иазхьамԥшуа иалагеит. Аха Наполеон адәныҟатәии аҩныҵҟатәии аӷацәа рҿагыларазы ажәлар рреволиуциатә гәалаҟазаарақәа ихы иаимырхәеит («Жакериа акралс аҟазаара сҭахӡам»). Алибералтә буржуазиа дақәгәыӷуа, Констан идиҵеит аконституциа ҿыц апроект аԥҵара. Ари аконституциа аплебисцит (аплебисцит иаҭааз маҷҩын) аан рыдыркылеит, насгьы аратификациа азыруит рашәарамза 1, 1815 шықәсазы Лаҵаратәи адәаҿы{{sfn|Тюлар||с=334—337}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=34}}. Аконституциа ҿыц инақәыршәаны Аперцәа рпалатеи Ахарҭарнакцәа рпалатеи еиҿкаан{{sfn|Ellis|2014|p=232}}. Аибашьра еиҭа иалагеит, аха Франциа еибашьыртә еиԥш уажәшьҭа алшарақәа амамызт. Рашәарамза 15 рзы Наполеон Бельгиа далалеит. Уа иара аурысцәеи австриицәеи аиаанӡа Британиатәии (Веллингтон напхгара зиҭоз 90-нызқьҩы асолдаҭцәа) Пруссаитәии (Блиухер напхгара зиҭоз 120-нызқьҩы асолдаҭцәа) ар дыриааирц гәҭакыс иман. Катр-Бреи Линьеи имҩаԥысуаз аибашьрақәа рҿы абританцәеи апруссакцәеи инагӡаны дырзымиааит. Аха рашәарамза 18, 1815 шықәсазы Бельгиа иҟоу ақыҭа Ватерлоо азааигәара Наполеон аибашьра хада даҵахеит. Рашәарамза 21 рзы, ир ааныжьны Парижҟа дхынҳәит{{sfn|Тюлар||с=338—339}}. Рашәарамза 22 рзы Ахаҭарнакцәа рпалата Фуше напхгара зиҭоз аамҭалатәи еиҳабыра еиҿнакааит. Дара ирҭахын Наполеон амчра аанижьырц. Убри аҽныҵәҟьа Наполеон аҩынтә раангьы амчра аанижьит. Рашәарамза 25 рзы Франциа аанижьыр акәхеит. Ԥхынгәымза 15 рзы, Британиа Ду аиҳабыра дақәгәыӷны, Екс адгьылбжьаха азааигәара хатәгәаԥхарала «Беллерофон» ҳәа хьӡыс измаз англыз цәаҳәатә ӷба дақәтәеит. Иара иаӷацәа  — англызцәа  — рҿы аполитикатә ҽыҵәахырҭа иоуеит ҳәа дгәыӷуан{{sfn|Тюлар||с=341—342}}. == Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха == === Ахгара === [[Файл:16 Napoleons exole St Helena June1970.jpg|мини|Иахыргаз Наполеон дахьынхоз Ацқьа Елена лыдгьыбжьахаҿы иҟоу Лонгвуд-Хаус анхара.]] [[Файл:Napoleon sainthelene.jpg|мини|left|Наполеон Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз. [[Зандманн, Франц Жозеф|Зандманн]] (XIX век)]] [[Файл:Napoleon Las Casas.jpg|thumb|Наполеон [[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Каз]] амемуарқәа дизаԥхьоит. [[Орчардсон, Уильям Куиллер|Орчардсон]] (XIX век)]] Аха Британиа аминистрцәа реилазаара даҽакала иаӡбеит: Наполеон дбаандаҩыртәын, Атлантикатәи аокеан аҿы иҟоу [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахахь]] ддәықәырҵеит (абританцәа уи Европа иацәыхараны иахьыҟоу азы иалырхит, избан акәзар Наполеон ҩаԥхьа дрыцәцар ҳәа ишәон). Наполеон ари ақәҵара аниаҳа, абас иҳәеит: «Ари [[Тамерлан]] иеихатә ԥыркы аасҭа еицәоуп! Бурбонаа срырҭар еиҳа еиӷьасшьон». Нанҳәамза 9, 1815 шықәсазы уаанӡатәи аимператор аӷба [[Нортумберленд|"Нортумберленд"]] дақәтәаны Европа аанижьит{{sfn|Roberts|2014|p=779}}{{sfn|Тюлар||с=342—343}}. Наполеон азин иоуит иццаша афицарцәа ралхра; [[Бертран]], [[Монтолон]], [[Лас Каз]], [[Гурго]] алихит; иааидкыланы Наполеон игәыԥ аҿы 26-ҩык ыҟан, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан акамердинер [[Луи-Жозеф Маршан]] . Иӷба иацын 1000-ҩык аруаа зҭаз жәа-ӷбак. Жьҭаарамза 17, 1815 шықәсазы Наполеон [[Џеимстаун]] днеит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=705}} Наполеони афицарцәеи рынхарҭа ҭыԥны иҟалеит [[Лонгвуд-Хаус]] ([[алеитенант-губернатор]] ԥасатәи ирезиденциа), уи [[Лонгвуд]] ақыҭан, ашьха ахәҵаҿы иҟоуп, уаҟа аҳауа цәаакуп, насгьы аклимат бааԥсуп. Аҩны иакәшаны игылан аҟарулцәа, аԥшыхәцәа асигналтә бираҟқәа рыла Наполеон иҟаиҵоз зегьы иазкны адырра ҟарҵон{{sfn|Roberts|2014|p=782}}. Мшаԥымза 14, 1816 шықәсазы иааиз [[Лоу]] агубернатор ҿыц иахырҳәаз аимператор ихақәиҭра еиҳагьы иԥикит. Аиашазы, Наполеон абналара игәы иҭаӡамызт. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахахь даннеи, [[Ост-Индтәи еилахәыра]] асуперинтендант Балкомба иԥҳа, 14-шықәса зхыҵуаз [[Бетсии]] иареи еиҩызцәахеит, хәыҷҵас еицыхәмаруан. Анаҩстәи ашықәсқәа раан адгьылбжьахаҿы иаанкылоз асасцәа идикылон. Рашәарамза, 1816 шықәсазы игәалашәарақәа рыҩра далагеит, урҭ [[«Ацқьа Елена лмемориал»|Ацқьа Елена лмемориал»]] ҳәа хьӡыс аҭаны Лас Каз иҭижьит Наполеон иԥсҭазаара даналҵ ҩышықәса рышьҭах. «Амемуарқәа» ҳәа захьӡу ашәҟәы ХIХ-тәи ашәышықәсан зегь раасҭа изыԥхьоз шәҟәны иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=785—792}}{{sfn|Тюлар||с=346}}. 1820 шықәсазы [[америкатәи]] аконтрабандист Џьонсон иҽазикит ихатә системала иргылаз аӡаҵаҟатәи аӷба ихы иархәаны Наполеон I ихы дақәиҭитәырц. Аргыларазы аԥара еизган, аха убри аамҭазы аимператор иԥсҭазаара далҵит. === Аԥсра === [[Файл:Napoleon sur son lit de mort Horace Vernet 1826.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ихчы иҵхны дышьҭоуп. [[Верне, Орас|Верне]] (1826)]] Жьҭаарамза 1816 шықәса инаркны Наполеон игәабзиара еицәахо иалагеит — адәылҵра, аныҟәара дахьаҟәыҵыз иахҟьаны (Лоуи иареи аимак анроу ашьҭахь, иара аныҟәара мап ацәикит), насгьы есымша игәы каҳаны дыҟан. Жьҭаарамза, 1817 шықәсазы Наполеон иҳақьым [[О'Мира]] [[«агепатит»]] адиагноз изышьақәиргылеит. Раԥхьаӡа иара Европатәи аполитикаҿы аԥсахрақәа ҟалоит, насгьы иара иахь агәыблыра змаз апринцесса [[Шарлотта]] Британиа амчра лоуеит ҳәа дақәгәыӷуан, аха апринцесса лдунеи лыԥсахит абҵарамза, 1817 шықәсазы. 1818 шықәсазы Балкомбаа адгьылбжьаха ааныжьны ицеит, Лоу О’Мир адгьылбжьаха далицеит{{sfn|Roberts|2014|p=791—795}}. [[Файл:Testament_de_Napoléon_Ier._Page_5_-_Archives_Nationales_-_AE-I-13-21a.jpg|thumb|150px|справа|Наполеон иуасиаҭ]] 1818 шықәсазы Наполеон [[адепрессиа]] изцәырҵит, лассы-лассы дычмазаҩхон, сарӷьа ган сыхьуеит ҳәа дашшуан. Ари иаб дызхыԥсааз [[акьыба чымазароуп]] ҳәа игәы иаанагон. 1819 шықәсазы цәыббрамзазы Наполеон иани акардинал Феши иаарышьҭыз аҳақьым [[Антоммарки]] адгьылбжьахахь днеит, аха ачымазаҩ ицхраара илымшеит. Хәажәкырамза, 1821 шықәса Наполеон игәабзиара убриаҟара еицәахеит, иԥсра лассы шааигәахоз еиликаауан. Мшаԥымза 15, 1821 шықәсазы иуасиаҭ иҳәеит. Наполеон иԥсҭазаара далҵит асабша, {{date|5|5|1821}}, асааҭ 17:49 рзы. Даныԥсуаз "Ар ахы!" ҳәа иҳәеит ( {{lang-fr|La tête de l}}'armée! ). Лаҵарамза 6 рзы [[аԥсрашьҭахьтәи сабрада]] ҟаҵан, аха уи ҟазҵаз аҳақьым дызусҭоу иахьагьы идырым{{ref+|Усҟантәи аамҭазы иаԥын еицырдыруа ауаа рыԥсҭазаара ианалҵ ашьҭахь рсабрадақәа рыҟаҵара. Наполеон итәыҵәҟьоу аԥсрашьҭахьтәи сабрадақәа ԥшьба иреиҵамкәа иҟоуп: [[Кабильдо (Орлеан ҿыц)|Кабильдо]], [[Орлеан ҿыц|Орлеан ҿыц]], Ливерпуль амузеи аҿы, Гавана, иара убас [[Чапел-Хилл иҟоу Аҩадатәи Каролина ауниверситет абиблиотекаҿы|Аҩадатәи Каролина ауниверситет]].|group=К}}{{Sfn|Wilson|1975|p=293–295}}. Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы [[Наполеон ицыхцәы]] иаанханы иҟоуп, аха уи иара ишитәыҵәҟьаз иазкны аимак ыҟоуп<ref>https://web.archive.org/web/20210116034152/https://www.nytimes.com/1992/07/12/books/exhuming-a-dirty-joke.html</ref>. Наполеон анышә дамардеит Лонгвуд иацәыхарамкәа, Торбет аӡыхь азааигәара{{sfn|Roberts|2014|p=795—801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=640}}. Наполеон [[ашҳам иҭаны дыршьит]] ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 1960 шықәсазы [[Стен Форсхуфвуд]] аус ицызуази иареи Наполеон ихцәы анҭырҵаа, [[аҳәынаԥшьыга]] рыԥшааит. Аха 1990-2000-тәи ашықәсқәа рзы хыԥхьаӡара рацәала имҩаԥгаз анализқәа иаадырԥшуеит Наполеон ихцәаҿы аҳәынаԥшьыга алазаара есыҽны, уимоу зны-зынла мышкы аҩнуҵҟагьы аҽшаԥсахуаз. Иҟалап уи Наполеон ихцәы аҿышразы аҳәынаԥшьыга злаз аххыра ихы иахьаирхәоз иахҟьазар; иара убас Наполеон ибзиабаҩцәа ҳамҭас ириҭоз ихахәы, усҟантәи аамҭазы иҟаз аҵас ала, аҳәынаԥшьыга злаз аххыраҿы ирҵәахуан{{sfn|Hindmarsh|2007|p=84—85}}. Ашҳам ирҭеит ҳәа атеориа иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәам{{sfn|Hindmarsh|2007|p=70—77}}{{sfn|Roberts|2014|p=796}}. 2007 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаара алҵшәала агастроентерологцәа ишьақәдырӷәӷәеит аимператор иԥсра зыхҟьаз раԥхьаӡатәи аофициалтә версиа – [[аца акьыбачымазара]] ауп (аԥсыбаҩ аҭҵаара ирнаҭаз адыррақәа рыла, аимператор ақьамсарҩақәа ҩба иман, урҭ руак игәаҵәа аҟынӡа инаӡон)<ref>{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11061|title=Причина смерти Наполеона установлена окончательно|publisher=www.membrana.ru|access-date=2017-12-12|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193137/http://www.membrana.ru/particle/11061|url-status=dead}}</ref><ref name="Lugli et al">{{Статья|автор=Alessandro Lugli, Inti Zlobec, Gad Singer, Andrea Kopp Lugli, Luigi M. Terracciano|заглавие=Napoleon Bonaparte's gastric cancer: a clinicopathologic approach to staging, pathogenesis, and etiology|ссылка=https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684|язык=En|издание=Nature Clinical Practice Gastroenterology & Hepatology|год=2007/01|volume=4|issue=1|pages=52–57|issn=1759-5053|doi=10.1038/ncpgasthep0684|archive-date=2019-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929203845/https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684}}</ref>. === Аԥсыбаҩ архынҳәра === [[Файл:Tomb of Napoleon Bonaparte - Crypt of Dôme des Invalides - Paris, France - 25 July 2009.jpg|thumb|150px|Аинвалидцәа рыҩнаҿы иҟоу Наполеон идамра]] [[Файл:Tombeau de Napoleon- detail.JPG|thumb|left|150px|Акрипта аҩналарҭа]]1840 шықәсазы аҳ [[Луи-Филипп I]] Ацқьа Елена лыдгьылбжьахахь [[Бертрани]] [[Гургои]] злаз аделегациа дәықәиҵеит Наполеон иуасиаҭ анагӡаразы — Франциа анышә дамардарц. Уи аделегациа дахагылан Жуанвильтәи принц. Наполеон иԥсыбаҩ акаԥдан [[Шарне]] напхгара зиҭоз [[афрегат]] [[«Бель Пуль»]] ала Франциаҟа ииаган. Ԥхынҷкәынмза 15 рзы акортеж миллионҩык афранцызцәа ишырбоз Париж амҩадуқәа ирывсит. Аԥсыбаҩ анышә иамардеит [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы Наполеон имаршалцәа алархәны{{sfn|Roberts|2014|p=801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=645}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=639}}. Аимператор Наполеон иԥсыбаҩқәа зҭоу акварцит-ԥслымӡхаҳә ҟаԥшь ([[«шокшинтәи апорфир»]]<ref>{{Cite web |url=http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |title=Малиновый кварцито-песчаник. Музей геологии докембрия |access-date=2021-01-20 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127235816/http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |url-status=live }}</ref>) иалху [[аҭоубыҭ]], Висконти иҟаҵамҭа, аныхабаа [[акрипт]] аҿы иҟоуп<ref>{{ВТ-ВЭС|Дом инвалидов в Париже}}</ref>. Акрипта аҩналарҭа рыхьчоит аскипетр, аимператор игәыргьын, [[адержава]] зку аџьазтә фигурақәа ҩба. Адамра иакәыршоуп Наполеон иҳәынҭқарратә усқәа ирызку амармалташьтә барелиефқәа 10, иеибашьратә кампаниақәа ирызку, [[Прадье]] иҟаиҵаз аҳаҭәарақәа 12{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=43}}. == Аҭынха == === Аҳәынҭқарратә напхгараҭара === [[Файл:Bust Napoleon I of France.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ибиуст. [[Канова, Антонио|Канова]] (1802 ш. ашьҭахь)]] Арратә иааирақәеи афранцыз ар рымпыҵахаларақәеи ракәӡам Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иҟоу, аха [[Аҳәынҭқарратә напхгараҭара|аҳәынҭқарратә напхгараҭараҿы]] иеихьӡарақәа роуп. Насгьы арҭ аихьӡарақәа рахьтә ихадақәоу Аконсулра иҭынчыз ашықәсқәа ирықәшәоит. Аҭҵааҩы Џ. Еллис игәаанагарала, уи ус шакәу шьақәурӷәӷәар улшоит баша реиқәыԥхьаӡарала: [[Франциа абанк]] ашьақәгылара ({{date|6|1|1800}}), [[апрефектцәа]] ({{date|17|2|1800}}), [[Аконкордат]] (рнапы аҵарҩит {{date|16|7|1801}}), [[алицеиқәа]] ({{date|1|5|1802}}), [[Аҳаҭыртә легион аорден]] ({{date|19|5|1802}}), афранк жерминаль [[абиметалликатә стандарт]] ({{date|28|3|1803}}), [[Атәылауаҩратә закәанеидкыла]] ({{date|21|3|1804}}){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Арҭ аихьӡарақәа ҳаамҭазтәи адунеи шьақәдыргылеит; Наполеон иахьатәи Европа аб ҳәа дрыԥхьаӡоит{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Е. Робертс излеиҳәо ала: {{Ацитата алагара}}Иахьатәи ҳдунеи ашьақәгылара шьаҭас иазышьҭоу аидеиақәа — америтократиа, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, ахатәтәратә зинқәа, адинхаҵаратә чҳара, иахьатәи асекулиартә ҵара, афинанстә ҭагылазаашьа бзиа, уҳәа убас егьырҭгьы — ихьчеит, еидикылеит, ишьақәирӷәӷәеит, акодификациа рзиуит, географиала ирылеиҵәеит [Бонапарт] Наполеон. Урҭ ирыциҵеит ихшыҩрку, хра злоу аҭыԥантәи ахадара, ақыҭа ақәылаҩцәа раанкылара, аҭҵаарадырреи аҟазареи адгылара рыҭара, афеодализм аԥыхра, Римтәи аимпериа анеилаҳа нахыс имҩаԥырымгоз азакәанқәа акодификациа рзура. {{oq|en|The ideas that underpin our modern world — meritocracy, equality before the law, property rights, religious toleration, modern secular education, sound finances, and so on — were championed, consolidated, codified and geographically extended by Napoleon. To them he added a rational and efficient local administration, an end to rural banditry, the encouragement of science and the arts, the abolition of feudalism and the greatest codification of laws since the fall of the Roman Empire{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.}} {{Ацитата алгара}} Наполеон иҭынха даҽа елементны иҟалеит иара иаԥиҵаз [[Франциа аҳәынҭқарра]] анапхгараҭаратә система — аунификациа зызуз ачынуаа рмардуан ала еизадоу [[авторитартә напхгара]]. Ари асистема елементқәак иахьагьы ахархәара рымоуп [[Ахәбатәи ареспублика]] [[апарламенттә демократиа]]<nowiki/>ҿгьы{{sfn|Ellis|2014|p=234}}. === Аполитикатә хырхарҭақәа === {{see also|Бонапартистцәа}} [[Файл:StatueEquestreNapoleonLaffrey.jpg|thumb|150px|Ахәбатәи ацәаҳәатә полки Наполеони иахьеиԥылаз «аиԥылара адәҳәыԥш» аҿы Гренобль азааигәара иҟоу Лаффре игылоу Наполеон ибаҟа]]Аполитикаҿы Наполеон I абонапортизм аанижьит. Раԥхьаӡа акәны ари ажәа ихьымӡӷу аҵакы аҭаны рхы иадырхәит иара иаӷацәа 1814 шықәсазы, аха 1848 шықәсазы Наполеон III идгылаҩцәа иахьа иамоу аҵакы аиуртә еиԥш иҟарҵеит<ref>{{книга|автор=Bluche F.|заглавие=Le bonapartisme: aux origines de la droite autoritaire (1800—1850)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=vNN4Xx2i7RUC|место={{P.}}|издательство=Nouvelles Editions Latines|год=1980|allpages=366|pages=12}}</ref>. Хаҿыда иалырхуа аиҳабыра шьаҭас измоу ареспубликанизми, амилаҭ рымчра мап ацәызкуа амонархизми инарҷыданы абонапортизм аан амилаҭ ахаҭарнак заҵәык (арратә диктатор) дрымоуп{{sfn|Englund|2010|p=248}}. Аполитикатә хырхарҭак аҳасабала абонапортизм еиҳарак ахатәы хыҵхырҭақәа амоуп («алегитимра») афедерациақәа ({{lang-fr|fédérés}}) «Шәымш» ҳәа изышьҭоу раан ирҭаз адгылара ду аҿы, Наполеон иплебисцитқәа рҿы аасҭа{{sfn|Englund|2010|p=434}}{{sfn|Ellis|2014|p=218}}. «Ацқьа Елена лмемориал» абонапортизм иаԥшьашәҟәны иҟалеит; иара иполитикатә кульминацианы иҟалеит 1848 шықәсазы Лиудовики Гортензиеи рԥа, Наполеон III, аҩбатәи Франциатәи ареспублика ахадас иалхра. XX ашәышықәса алагамҭазы абонапартизм аепоха хыркәшахеит{{sfn|Englund|2010|p=458—459}}. Европа ампыҵахалара еснагь Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иахәаԥшуан, уи џьашьатәӡам аконтинент аполитикатә географиаҿы иҟаиҵаз хнырҳәышьа змам аиҭакрақәа урыхәаԥшыр<ref>{{книга|автор=Woolf S.|заглавие=Napoleon's Integration of Europe|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2002|allpages=319|pages=20}}</ref>. Афранцыз револиуциа аламҭалазы Германиа 300 ҳәынҭқарра рыла ишьақәгылаз конгломератк акәын. Наполеон илшамҭақәа Реинтәи аидгыла, Вестфальстәи акралра, амедиатизациа, асекулиаризациа, Атәылауаҩратә закәанеидкыла алагалара, «бџьарла» ирылаирҵәаз афранцыз культура, уҳәа реиԥш иҟоу Германиа аполитикатә ҽыԥсахрақәа цәырыргеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа арҭ аҽыԥсахрақәа иаку анемец ҳәынҭқарра шьақәдыргылеит{{sfn|Europe|2006|p=957—958}}. Убасҵәҟьа Наполеон ибзоурала Италиа аҩныҵҟатәи аҳәаақәа раԥыхра, иаку азакәанԥҵареи азеиԥш арратә уалԥшьеи ралагалара рисорџьименто азы ауасхыр азышьҭарҵеит{{sfn|Europe|2006|p=1193}}. === Арратә ҟазара === [[Файл:Napoleon in 1806.PNG|thumb|150px|left|Наполеон 1806 шықәсазы. Детаиль (XIX ашәышықәса)]]Наполеон еиҳа деицырдыруеит арратә қәҿиара дуқәа рыла{{sfn|Wars|2006|p=28}}. Афранцыз револиуциа аҟынтә еибашьра зылшоз ар аниоу, иара иалеигалеит имаҷымкәа апринциптә еиӷьтәрақәа, урҭ роуп акампаниақәа рҿы аиааира агара алзыршаз. Арратә литература инарҭбааны аҭҵаара ицхрааит аманиоврреи аихатырреи шьаҭас измоу ихатә знеишьа аԥҵара{{sfn|Wars|2006|p=374—375}}. Иара қәҿиарала ихы иаирхәон еилаԥсоу аибашьратә еиҿкаара (Гибер раԥхьаӡа акәны ирыдигалаз аишьҭагылеи ацәаҳәеи реилаҵа, насгьы Грибоваль иаԥиҵаз амобилтә артиллериеи{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=826}}<ref>{{книга|автор=Соколов О. В.|заглавие=Армия Наполеона|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5939140017|место=СПб. |издательство=Империя |год=1999 |страницы= [https://archive.org/details/isbn_5939140017/page/129 129]|страниц=592|isbn=5-93914-001-7}}</ref>). Карно, Моро, Бриун ридеиақәа шьаҭас иҟаҵаны, Наполеон афранцыз ар корпустә система аҳасабала еиҭеиҿикааит, урҭ зегьы ашьаҟар, аҽыр, артиллериа иаҵанакуан, насгьы акорпусцыԥхьаӡа ахала аусура алшон{{sfn|Wars|2006|p=269}}. Бертьеи Диуроки напхагара зырҭоз аимператортә уада хада ар иаку рнапхгараҭара алнаршон, аԥшыхәратә дыррақәа еизнагон, асистематизациа рызнауан, Наполеон апланқәа рышьақәыргылара иацхраауан, насгьы ар адҵақәа ирзынашьҭуан{{sfn|Wars|2006|p=329ff}}{{sfn|Wars|2006|p=600—601}}. Ахыхьчара аасҭа ажәылара еиҳа аԥыжәара аҭо, Наполеон ааха хада ахырхарҭаҿы имчқәа ирласны иахьеизикуаз ала аӷа дԥыххаа дықәиҵон{{sfn|Wars|2006|p=375}}{{sfn|Левицкий|1938|с=260}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеон истратегиа анализ азураан «Наполеон ижәар» иара ихатә ажәақәа аанагоит: «Сара еснагь зегьы сырзыҟаҵоушәа угәы иаанагозар, уи зыхҟьо акы ҟасҵаанӡа акыраамҭа уи сахьазхәыцуаз ауп; иҟалараны иҟаз заа издыруан. Аҟыбаҩ акәӡам иаалырҟьаны исаҵазҳәо сызқәымгәыӷуа аҭагылазаашьақәа раан исҳәаша, иҟасҵаша — аха уи сыхшыҩзцареи схәыцреи роуп исазҳәо»{{sfn|Тарле|1959|с=27—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. <!--Излишняя самоуверенность. Ученики побили учителя.--> Наполеон иеибашьратә еихьӡарақәа анаҩстәи ашәышықәса арратәи ауаажәларратәи хәыцшьа ашьҭа рнырҵеит. Ч. Исдеил ишааирԥшуа ала, 1866, 1870, 1914 ашықәсқәа рзы ажәларқәа Наполеон дыргәаладыршәо еибашьра ицон, насгьы аибашьра аҵыхәтәа ихадоу еибашьрак аҿы аиааирала ишышьақәыргылахо еснагь иазхәыцуан. Шлиффен иплан — Наполеон ихыркәшаратә маниовр иблахкыгоу анагӡашьа акәын ({{lang-fr|manoeuvre sur les derrières}}). Аибашьра амундир цырцырқәеи амарш ӷьеҩқәеи ирыдырҳәало иалагеит. Хәыҷы-хәыҷла ирхашҭит аибашьра иацу агәаҟрақәа ртәы. Усҟантәи амедицина аҭагылазаашьа ҳасаб азуны уахәаԥшуазар, аибашьра иахҟьаз ахәрақәеи ачымазарақәеи арыцҳара дуқәа рызцәырнагон. Наполеон иеибашьрақәа ирылаӡит 5 миллионҩык иреиҵамкәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан аруааи атәылақәа руааԥсыреи{{sfn|Wars|2006|p=xvii—xviii}}. === Ахылҵ === Е. Робертс ишазгәеиҭо ала, Наполеон аԥа диоурц азы Жозефинеи иареи еилыҵит. Урҭ ишеилыҵызгьы, лара лмоҭа иоуп Франциа аимператорс иҟалаз. Жозефина лхылҵшьҭра Бельгиа, Даниа, Швециа, Норвегиа, Лиуксембург аҳра руеит. Наполеон ихылҵшьҭра џьаргьы аҳра руӡом{{sfn|Roberts|2014|p=537}}. Наполеон иԥазаҵә, Наполеон захьӡыз, ахшара имамкәа дышқәыԥшыз иԥсҭазаара далҵит. Аҭаацәара далаламкәа иоуз ахшара рҟынтәи «Наполеон ижәар» аҿы ҩыџьазаҵәык роуп иарбоу — Александр Валевскии Шарль Леони{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}, аха егьырҭ рызгьы аршаҳаҭгақәа иҟоуп<ref>{{cite web|author=Sabitzer W.|title=Der „Napoléonide“|url=http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|publisher=Öffentliche Sicherheit. Das Magazin des Innenministeriums (Österreich)|lang=de|access-date=2017-03-24|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193017/http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|url-status=live}}</ref>. Колонна-Валевски рышьҭра иахьагьы иҟоуп<ref>{{cite web|title=La Famille Colonna Walewski (branche française)|url=http://www.walewski.org/accueil.htm|lang=fr|access-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507104804/http://www.walewski.org/accueil.htm|archive-date=2017-05-07|url-status=dead}}</ref>. === Ахыҭҳәаақәа === Наполеон икалам иҵыҵит ақәыԥшратә максимализми ареволиуциатә гәалаҟазаарақәеи зныԥшуа еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵаркуа заатәи усумҭақәак («Маттео Буттафуоко иахь асалам шәҟәы», «Корсика аҭоурых»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Абзиабара иазку аиҿцәажәара»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Уаххьа Боккер аҿы», [[«Клиссони Евгениеи»]] уҳәа убас егьырҭгьы){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Иара имаӡаныҟәгаҩцәа дырзаԥхьеит, насгьы ихала иҩит хыԥхьаӡара рацәала асалам шәҟәқәа (урҭ рахьынтә 40-нызқь инареиҳаны еиқәханы иҟоуп){{sfn|Édition de la correspondance}}. Ихьшәоу ашықәсқәа раан Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы дахганы данҟаз, игәҭакқәеи урҭ рынагӡареи ирызку алегенда бзиа аԥҵаразы, Наполеон Тулон амацәаз аҭакра, Вандемьертә қәгылара, Италиатәи акампаниа, Мсыртәи аныҟәара, Маренго ицоз аибашьра, Ельба адгьылбжьахахь ахгара, Шәымш рпериод, иара убас [[Цезари]], [[Тиуренни]], [[Фридрихи]] ркампаниақәа рыхцәажәара ирызку агәалашәарақәа имаӡаныҟәгаҩцәа дырзаԥхьеит<ref>{{книга|заглавие=Correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>: publiée par ordre de l'empereur Napoléon III|издание=32 t|место={{P.}}|издательство=Imprimerie Impériale|год=1858—1869|ref=Correspondance}}, t. XXIX—XXXII</ref>. 1858 — 1869 ашықәсқәа рзы Наполеон III идҵала Наполеон исалам шәҟәқәеи ихьшәаны ииҩыз иҩымҭақәеи 32 том рыла иҭыжьын. Асалам шәҟәқәа рыхәҭак усҟан иҭыжьымызт, иҟоуп еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны аредакциа зызуз. 2004—2018 ашықәсқәа рзы [[«Наполеон ифонд»]] Наполеон исалам шәҟәқәа 15 том рыла иҭнажьит{{sfn|Édition de la correspondance}}. Наполеон исалам шәҟәқәа инагӡоу акритикатә ҭыжьра аҭоурыхҭҵааҩцәа иаамҭеи иареи ҿыцла ирыхәаԥшыртә еиԥш алшара рнаҭеит{{sfn|Broers|2014|p=23}}. Урыс бызшәала иҭыжьуп ароманқәа «Клиссони Евгениеи»<ref>{{cite web|url=http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778/|title=По-русски выходит роман Наполеона|author=|publisher=os.colta.ru|lang=ru|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007135756/http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778|url-status=live}}</ref>, «Уаххьа Бокер аҿы»<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Ужин в Бокере|ссылка=http://www.museum.ru/museum/1812/library/Napoleon/supper.txt|издание=Французский ежегодник. 1986|место={{М.}}|издательство=Наука|год=1988|страниц=|archive-date=2008-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621034757/http://www.museum.ru/museum/1812/Library/Napoleon/supper.txt}}</ref>, ихьшәаны ииҩыз аҩымҭақәа рахьынтә хәҭак<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=О военном искусстве. Избранные произведения.|издательство=Эксмо|год=2003|серия=Антология мысли|страниц=800|isbn=5-699-03899-X}}</ref>, иара убас асалам шәҟәқәак<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Письма к Жозефине|место={{М.}}|издательство=Захаров|год=2011|страниц=304|isbn=978-5-8159-1068-3}}</ref>. === Алегенда === [[Файл:Tuileries vers 1860 (cropped).jpg|thumb|left|[[Тиуильри]] ҩ-хыргьагьак рыбжьара. 1860 шықәса инарзынаԥшуа]] [[Файл:Caricature gillray plumpudding.jpg|thumb|Наполеони [[Питт, Уильям Младший|Питти]] адунеи ршоит. Асахьаҭ. [[Гилрей, Джеймс|Джеимс Гилреи]] (1805)]]Наполеон илегенда Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы акәӡам иахьаԥҵахаз. Бонапарт уи шьаҿа-шьаҿала иаԥиҵон агазеҭқәа (раԥхьа Италиатәи ар реибашьратә бӷьыц, анаҩс иофициалтәу Парижтәи аҭыжьырҭақәа), агәаларшәагатә медалқәа, Ар Ду абиуллетеньқәа, Давиди Грои рсахьақәа, Атриумфалтә хыргьагьа, Аиааирақәа рколоннеи рыла{{sfn|Wars|2006|p=26}}{{sfn|Тюлар||с=344}}. Наполеон икариера иалагӡаны иааџьоушьаратәы ибзианы илшеит ажәабжь бааԥсқәа ибзиоушәа, насгьы ибзиоу ажәабжьқәа итриумфушәа раарԥшра{{sfn|Roberts|2014|p=92}}. «Наполеон иҟазара ажәак ала ааурԥшырц уҭахызар, уи ажәа  — «апропоганда» ауп. Уи аганахьала Наполеон XX ашәышықәсақәа ирыҵанакуаз уаҩын. Иара ихала ихаҿсахьа аԥиҵеит — «ҩ-тәыҩак» змоу ахылԥа, асиуртук цәыш, инапы ҩ-ҳәынҵәрак ирыбжьакын»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Аха Наполеон изку «ахьтәы легенда» аԥҵараҿы ихадароу ароль назыгӡаз Наполеон иеибашьрақәа анынҵәа усда иаанхаз, Актәи аимпериеи «ркапрал хәыҷи» игәхьаазгоз Наполеон исолдаҭцәа ракәын{{sfn|Тюлар||с=345}}. <!--Практический смысл легенды. Не поддерживал военные инновации.--> Ж. Тиулар ишааирԥшыз ала, Наполеон ида алегенда аԥҵара аус адырулон иара иаӷацәагьы. Ахьтәы легенда иаҿагылан алегенда еиқәаҵәа. Англыз карикатураҭыхыҩцәа (Крукшанк, Гилреи, Вудворд, Роулендсон) уамашәажәа бзиа ирбон Наполеон ихаҿсахьа аарԥшра — заатәи ашәышықәсақәа раан ицәеи ижьи еикәыршаны ({{lang-en|Boney}}), ихьшәоу ашықәсқәа раан икьаҿу, ишәпоу хӡыргаҩны ({{lang-en|Fleshy}})<ref>{{книга|автор=Tulard J.|заглавие=L'Anti-Napoléon. La Légende noire de l'Empereur|издательство=René Julliard|год=1965|allpages=260|pages=38}}</ref>. 1813 шықәсазы афранцызцәа 16 шықәса зхыҵуа рԥацәа арра ирыԥхьо ианалага, Наполеон ауаҩжьыфаҩ ҳәа изырҳәо иалагеит{{sfn|Тюлар||с=321}}. Урыстәылеи Испаниеи рдинмаҵзуҩцәа Наполеон Антихрист иеиԥш дырбон{{sfn|Ливен|2012|с=111}}{{sfn|Dwyer|2013|p=441}}. == Наполеон ихаҿсахьа акультура, аҭҵаарадырра, атехника, аҟазара рҿы == {{Main|Наполеон ихаҿсахьа акультураҿы }} === Аҭоурыхҭҵаараҿы === Наполеон Бонапарт изку аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рхыԥхьаӡара шә-нызқь иреиҳауп{{ref+|«Наполеон ижәар» излаҳәо ала, хҩык авторцәа заҵәык ракәын Наполеон ибиблиографиа нагӡаны аиқәыршәара зҽазызшәоз: Ломброзо (1896), Кирхаизен (1902, 1912), Давуа (1910). Кирхаизен иҩхьан ибиблиографиаҿы Наполеон изку 70 нызқь шәҟәи статиеи шеиқәыԥхьаӡоу{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=222}}.|К}}. [[Питер Геил]] ишазгәеиҭаз ала, абиԥарақәа зегьы рхатәы Наполеон изкны ирыҩуеит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа Наполеон иҭоурыхҭҵаара иазҷыдаран зҽызыԥсахуаз х-гәаанагарак. Еиҳа изаатәиу авторцәа Бонапарт ианихцәажәоз иара илаз зеиԥшыҟамыз илшарақәеи имчхареи, аҭоурых азы иуникалреи инаҵшьны иазгәарҭарц иашьҭан, лассы-лассы даара апологетикатә ма акритикатә позициа ааныркылон ([[Лас Каз]], [[Биньон]], [[де Сталь]], [[Арндт]], [[Генц]], [[Хезлитт]], [[Скотт]] уб. иҵ.). Аҩбатәи агәаанагара ахаҭарнакцәа Наполеон изку алкаақәа усҟантәи аҭагылазаашьа иақәдыршәарц, иара иусура «аҭоурыхтә урокқәа» рылырхырц, Бонапарт ихаҿсахьа аполитикатә қәԥара иамыруганы иҟарҵарц рҽазыршәон ([[д' Оссонвиль]], [[Минье]], [[Мишле]], [[Тьер]], [[Кине]], [[Ланфре]], [[Тен]], [[Уссе]], [[Вандаль]] уб. иҵ.). «Ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихықәкқәеи иеихьӡарақәеи рҿы «аидеиа ду» иашьҭан, уи шьаҭас иҟаҵаны иара иахаҭеи иепохеи еилукааратәы иҟаларц азы ([[Сорель]], [[Массон]], [[Буржуа]], [[Дрио]], [[Диунан]] уҳәа егь.){{ref+|Ҳаамҭазтәи атерминқәа рыла иуҳәозар, «ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихымҩаԥгашьа анаҩс игылаз ихадоу «агеополитикатә идеиа» аԥшаара иаҿын. Сорель ус еиԥш иҟоу идеианы иԥхьаӡон Франциа «иԥсабаратәу аҳәаақәа» рышьақәырӷәӷәара аҽазышәара. Буржуа излеиҳәо ала, Наполеон Мрагылара ампыҵахалара ауп хықәкыс имаз. Наполеон изы Римтәи аимпериа шҿырԥшыгаз шьақәирӷәӷәон Дрио{{sfn|Ellis|2014|p=224ff}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=956}}.|К}}{{sfn|Ellis|2014|p=189}}{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}. Аибашьра ашьҭахьтәи аҭҵааҩцәа Наполеон ихаҭареи ирҿиарақәеи ракәӡам еиҳа ахшыҩзышьҭра ззырҭо, дара хықәкыс ирымоу иара иаамҭа иаҵанакуа атемақәа, имчра арежим аҷыдарақәагьы налаҵаны, еиҳа инарҭбааны рыҭҵаара ауп{{sfn|Ellis|2014|p=190}}. === Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы === 1804 шықәсазы Наполеон ихьӡ рыхҵан [[Лецитис]] аҭаацәара иаҵанакуа аҵлақәа рыжәла {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}} Арҭ [[Африкатәи]] аҵлақәа ирызҷыдароуп [[рышәҭқәа]] [[ашәҭыцқәа]] амамзара, аха [[агәыргьын еиԥшу]] аструктура шьақәзыргыло истерилтәу [[х-ҳәрацк]] гьежь амазара<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=kaN-hLL-3qEC|автор=Quattrocchi U.|заглавие=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|издательство=CRC Press|год=1999|isbn=978-0-8493-2677-6|allpages=2270|pages=1766}}</ref>. === Аҟазараҿы === [[Файл:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|150px|left|[[Наполеон на императорском троне|Наполеон аимператор итәарҭаҿы]]. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1806)]] [[Файл:Colonne Vendôme (1).jpg|thumb|150px|[[Вандомская колонна|Аиааирақәа рколонна]]]]Наполеон ихаҿсахьа инарҭбааны иаарԥшуп еиуеиԥшым аҟазара хкқәа — аҿыханҵа, алитература, амузыка, акино, амонументалтә ҟазара рҿы. Амузыкаҿы иара изкын [[Бетховен, Лиудвиг ван|Бетховен]] (Наполеон императорс даныҟала ашьҭахь автор ирҿиамҭа [[«Ахԥатәи асимфониа»]] аҟынтәи Наполеон ихьӡ ықәигеит), [[Берлиоз]], [[Шенберг|Шионберг]], [[Шуман]] рырҿиамҭақәа. Еицырдыруа ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы Наполеон ихаҭареи иусқәеи ирызкны ирыҩуан ([[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстои]], [[Харди]], [[Конан Доиль]], [[Киплинг]], [[Емерсон]] уҳәа). Еиуеиԥшым аидеологиақәеи ахырхарҭақәеи ркинематографистцәа Наполеон изку атематика иазааҭгылеит: [[«Наполеон»]] (Франциа, 1927), [[«Лаҵарамзатәи адәы»]] ([[Италиа]], 1935), [[«Кольберг»]] ([[Германиа]], 1944), [[«Кутузов»]] ([[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]], 1943), [[«Аццышә»]] ([[ПНР]], 1968), [[«Ватерлоо»]] (Италиа — СССР, 1970){{sfn|Тюлар||с=348—349}}; [[Кубрик]] [[ипроект «Наполеон»]] ус инагӡамкәа иаанхеит, аха иахьа уажәраанӡа аинтерес ду узцәырнагоит<ref>{{книга|ссылка=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm|заглавие=Stanley Kubrick's Napoleon. The Greatest Movie Never Made|ответственный=Castle A.|год=2011|издательство=Taschen|allpages=1112|isbn=978-3836523356|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411220510/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm}}</ref>. Абҵарамза, 2023 шықәсазы иҭыҵит арежиссиор [[Ридли Скотт]] [[ифильм «Наполеон»]]. === Амассатә культураҿы === [[Файл:March of the Eagles.jpg|мини|272x272пкс|Наполеон исахьа зну ахәмарра «[[March of the Eagles]]» ахҟьа]]Иҭеиҭыԥши ихымҩаԥгашьеи рҷыдарақәа ирыбзоураны Наполеон иаразнак еилукаауа культуратә персонажуп. [[Амассатә культураҿы]] Наполеон иоура маҷуп ҳәа агәаанагара шьақәгылеит<ref>{{книга|автор=[[Нахимова, Елена Анатольевна|Нахимова Е. А.]]|заглавие=Прецедентные имена в массовой коммуникации|ссылка=https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru|место=Екатеринбург|год=2007|страниц=207|archive-date=2017-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321081259/https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru}}</ref>. Аха еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала иара иоура 167 см инаркны 169 см рҟынӡа инаӡон{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}{{sfn|Hindmarsh|2007|p=79}}<ref name="Lugli et al" /><ref name="nkj.ru">{{cite web|author=Мухлаева И.|url=https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|title=Наполеон. Несколько сакраментальных вопросов|website=[[Наука и жизнь]]|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005645/https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|url-status=live}}</ref><ref name="sg">{{cite web|author=Alisha Cherian|url=http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|title=Fact or Fallacy?|lang=en|website=nlb.gov.sg|date=2014-05-01|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714020600/http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|url-status=live}}</ref>. Усҟантәи Франциа азы ас еиԥш иҟоу аура абжьаратәи аасҭа еиҳан<ref>{{книга|заглавие=Health and Welfare during Industrialization|ссылка=http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html|ответственный=R. H. Steckel, R. Floud|место=Chicago|издательство=University of Chicago|allpages=466|pages=175—177|год=1997|isbn=0-226-77156-3|archive-date=2017-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124085449/http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Max Roser (2016).|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height/|lang=en|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128041452/https://ourworldindata.org/human-height/|url-status=live}}</ref>. Даҽа гәаанагарак ала, 157 см акәын аура имаз<ref name="nkj.ru" /><ref name="sg" /><ref>{{книга | заглавие = The Cornhill Magazine | ссылка = https://books.google.ru/books?id=MH5HAAAAYAAJ&q=Napoleon+height+157&dq=Napoleon+height+157&hl=ru&sa=X&ved=Napoleon+height+157 | ответственный = William Makepeace Thackeray | издательство = Smith, Elder, 1899 | pages = 472 }}</ref><ref name="cm">{{книга | автор = Jiří Malý, Jindřich Matiegka, Hynek J Pele, Artur Brožek, Vladislav Růžička, Česká akademie věd a uměmení | заглавие = Die gleichwertigkeit der europäischen rassen und die wege zu ihrer vervollkommnung | ссылка = https://books.google.ru/books?hl=ru&id=TI5gAAAAIAAJ&dq=Napoleon+157 | ответственный = {{nobr|Karel Weigner}} | издательство = Tschechische akademie der wissenschaften und künste, in generalkommission Verlag Orbis a.-g. | год = 1935 | страницы = 98 | страниц = 163 }}</ref>. Наполеон икәша-мыкәша иҟаз зегьы аплиумаж змаз ахылԥа дуқәа рхан, аха иара ихаз [[ахылԥа хәыҷы]] акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. «Наполеон ижәар» излаҳәо ала, иоура маҷын ҳәа агәаанагара ашьақәгылара убри иахҟьазар алшон. Ари агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны анемец психолог [[Альфред Адлер]] ахархәара аиҭеит атермин [[«Наполеон икомплекс»]], уи иаанаго иҳаракым ауаа агрессиеи амчреи рыла рыбжамҽамра ахарҭәаара иашьҭоуп ҳәа ауп<ref>{{книга|автор=Whitley B., Kite M.|заглавие=The Psychology of Prejudice and Discrimination|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mXSJEjl4uZYC|издательство=Cengage Learning|год=2009|pages=529|allpages=720|isbn=9780495811282}}</ref>. === Амаркаеизгараҿы === Наполеон итематика («анаполеоника») амаркаеизгаратә дунеи аҿы акыр ирылаҵәаны иҟоуп. Аизгаҩцәа аӡәырҩы «анаполеоника» иахырԥхьаӡалоит афранцызцәа римператор исахьа зну амаркақәеи абаҟақәеи рыдагьы, аԥошьҭатә шәатәы адыргақәагьы, иара убас Наполеон иеибашьратә биографиеи, иҳәынҭқарратә усуреи, ихатә ԥсҭазаареи, иҭаацәеи, бзиа иибоз аҳәсеи, ицнагаҩцәеи, иҿагылаҩцәеи, ихьӡ иадҳәалоу амемориалтә ҭыԥқәаеи, [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахахь]] иахгареи ирызку егьырҭ амаркаеизгаратә материалқәагьы<ref>{{Cite web |url=http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |title=Филателистический каталог ''Наполеон Бонапарт и его эпоха'' |access-date=2015-01-12 |archive-date=2015-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112205738/http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |url-status=live }}</ref>. === Аӷбақәа рыхьӡқәа (акаронимика) рҿы === 1796 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа афранцызцәа римператор ихьӡ иадҳәалоу 95-ӷба иреиҵамкәа иазгәаҭан<ref>Рычков С. Ю. [https://yandex.ru/search/?text=Бородинский%20музей%20«Invincible%20Napoleon»%3A%20память%20об%20участнике%20Бородинского%20сражения%20императоре%20Наполеоне%20I%20в%20названиях%20кораблей.%20К%20200-летию%20со%20дня%20смерти%20французского%20императора&lr=21646&clid=9582 «Invincible Napoleon»: память об участнике Бородинского сражения императоре Наполеоне I в названиях кораблей. К 200-летию со дня смерти императора французов. Научный доклад.] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220213161610/https://yandex.ru/search/?text=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%20 |date=2022-02-13 }} // Отечественная война 1812 года. Источники, памятники, проблемы. XXIV Международная научная конференция, Бородино, 7—9 сентября 2020 года.</ref>. == Азгәаҭақәа == '''Ахҳәәақәа''' {{reflist|group=К|2}} '''Ахыҵхырҭақәа''' {{reflist|3}} == Алитература == {{main|Наполеон ибиблиографиа }} {{refbegin|2}} ;Урысшәала * {{книга|автор=Исдейл Ч.|заглавие=Наполеоновские войны|ссылка=|место=Ростов н/Д.|издательство=[[Феникс (издательство)|Феникс]]|год=1997|страниц=544|isbn=5-85880-473-X|ref=Исдейл}} * {{книга|автор=[[Ленц, Тьерри|Ленц Т.]]|заглавие=Наполеон: «Моя цель была великой»|место={{М.}}|издательство=[[Астрель]]|год=2003|страниц=160|isbn=5-271-06827-7|ref=Ленц}} * {{книга|автор=[[Левицкий, Николай Арсеньевич|Левицкий Н. А.]]|заглавие=Полководческое искусство Наполеона|место={{М.}}|издательство=[[Воениздат]]|год=1938|страниц=280|ref=Левицкий}} * {{книга|автор=[[Ливен, Доминик|Ливен Д.]]|заглавие=Россия против Наполеона: борьба за Европу, 1807—1814|ссылка=http://ria.ru/1812_liven/20121003/765207105.html|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2012|страниц=679|isbn=978-5-8243-1583-7|ref=Ливен}} * {{книга|автор=[[Манфред, Альберт Захарович|Манфред А. З.]]|заглавие=Наполеон Бонапарт|место={{М.}}|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1987|страниц=735|ref=Манфред}} * {{книга|автор=[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]|заглавие=Наполеон // Собрание сочинений: в 12 томах|ссылка=http://www.museum.ru/1812/library/tarle/index.html|место={{М.}}|издательство=Издательство АН СССР|год=1959|том=7|страницы=13—433|ref=Тарле}} * {{книга|автор=[[Тюлар, Жан|Тюлар Ж.]]|заглавие=Наполеон, или Миф о «спасителе»|место={{М.}}|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|страниц=362|isbn=978-5-235-03157-9|ref=Тюлар}} — 1-е изд., 1996, — 2-е изд., 1997, — 3-е изд., 2009., — 4-е изд., 2012. * {{книга|автор= [[Чандлер, Дэвид|Чандлер Д.]]|заглавие=Военные кампании Наполеона. Триумф и трагедия завоевателя|место={{М.}}|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2011|страниц=927|isbn=978-5-227-02457-2|ref=Чандлер}} * {{БРЭ|автор=[[Черкасов, Пётр Петрович|П. П. Черкасов]]|2=22|3=25|статья=Наполеон I|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив=https://web.archive.org/web/20230206065456/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив дата=2023-02-06}} ;Англыз бызшәала * {{книга|автор=Broers M.|заглавие=Napoleon. Volume 1. Soldier of Destiny, 1769–1805|ссылка=https://books.google.ru/books?id=v07tAgAAQBAJ|издательство=[[Faber and Faber]]|год=2014|allpages=608|isbn=978-0-571-27344-7|ref=Broers}} * {{книга|автор=Dwyer Ph.|заглавие=Citizen Emperor: Napoleon in Power|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Bloomsbury]]|год=2013|allpages=799|ref=Dwyer|isbn=978-0-300-16243-1}} * {{книга|автор=Ellis G.|заглавие=Napoleon (Profiles In Power)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8lnJAwAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2014|allpages=237|isbn=9781317874706|ref=Ellis}} * {{книга|заглавие=The encyclopedia of the French revolutionary and Napoleonic Wars: a political, social, and military history|ссылка=https://books.google.ru/books?id=eYIRAQAAMAAJ|ответственный=Gregory Fremont-Barnes|издательство=[[ABC-CLIO]]|год=2006|allpages=1213|isbn=978-18510-96466|ref=Wars}} * {{книга|автор=Englund S.|заглавие=Napoleon: A Political Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=7_q6b24_hXAC|издательство=[[Simon and Schuster]]|год=2010|allpages=592|isbn=978-1-439-13107-7|ref=Englund}} * {{книга|заглавие=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|ссылка=https://books.google.ru/books?id=SAgZAQAAIAAJ|ответственный=J. M. Merriman, J. M. Winter|издательство=[[Charles Scribner's Sons]]|год=2006|allpages=2803|ref=Europe}} * {{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=Napoleon Bonaparte.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|место=Oxford|издательство=Osprey Publishing Ltd|год=2010|allpages=64|isbn=978-1-84603-458-9|ref=Fremont-Barnes|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020135544/https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|archive-date=2014-10-20}} * {{книга|автор= {{Interlanguage link|Гениффей, Патрис|Gueniffey P.|fr|Patrice Gueniffey}}|заглавие= Bonaparte: 1769–1802|ссылка= https://books.google.ru/books?id=J9noCAAAQBAJ|место= [[Кембридж (Массачусетс)|Cambridge, Massachusetts]]|издательство= [[The Belknap Press]]|год= 2015|allpages= 1008|isbn= 978-0-674-36835-4|ref=Gueniffey}} * {{книга|автор=Hindmarsh J. T.|заглавие=The Death of Napoleon: The Last Campaign|ссылка=https://books.google.com/books?id=eVf7VLfYqWwC|место=Bloomington|издательство=Xlibris|allpages=107|год=2007|isbn=978-1-46531-508-3|ref=Hindmarsh}} * {{книга|автор=[[Лефевр, Жорж|Lefebvre G.]]|заглавие=Napoleon|место={{L.}}, {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]]|год=2011|allpages=597|isbn=978-0-415-61009-4|ref=Lefebvre}} * {{книга|автор=[[Робертс, Эндрю (историк)|Roberts A.]]|заглавие=Napoleon the Great|ссылка=https://books.google.ru/books?id=KA8-BAAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-241-01919-1|ref=Roberts}} = {{книга|автор=Roberts A.|заглавие=Napoleon: A Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=rjVBAwAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-698-17628-7}} * {{статья|автор=Wilson, J.|заглавие=Dr. Archibald Arnott: Surgeon to the 20th Foot and Physician to Napoleon|издание=[[British Medical Journal]]|год=1975|месяц=8|число=2|doi=10.1136/bmj.3.5978.293|ref=Wilson|язык=en |issn=0959-8138}} ;Францыз бызшәала * {{книга|заглавие=Dictionnaire Napoléon|ссылка=|ответственный=Jean Tulard|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=1999|том=1|allpages=977|isbn=978-2-213-60485-5|ref=Dictionnaire}}; Т. 2. — 1000 p. * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Le Grand Consulat: 1799—1804|ссылка=|издательство=Pluriel|год=2014|allpages=909|isbn=978-2-818-50394-2|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: Napoléon et la conquête de l'Europe, 1804—1810|ссылка=|издательство=Fayard|год=2002|allpages=607|isbn=978-2-213-61387-1|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: L'effondrement du système napoléonien, 1810—1814|ссылка=|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=2004|allpages=681|isbn=978-2-213-61944-6|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du Premier Empire: Les Cent-Jours, 1815|издательство=Fayard|год=2010|allpages=599|isbn=978-2-213-63808-9|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Tulard J., Garros L.|заглавие=Itinéraire de Napoléon au jour le jour, 1769-1821; nouvelle édition revue et corrigée par Jean Tulard et Jacques Jourquin|ссылка=https://ahrf.revues.org/1965|место={{P.}}|издательство=[[Tallandier]]|серия=Bibliothèque napoléonienne|год=2002|allpages=666|isbn=2-84734-016-5|ref=Itinéraire}} — Биография Наполеона в датах {{refend}} == Азхьарԥшқәа == * {{ВТ-ВЭ|Наполеон I Великий|том=16|страницы=529–538|ref=Военная энциклопедия}} * {{cite web |url=http://www.napoleon.org/ |title=Napoleon.org |publisher=Официальный сайт «Фонда Наполеона» |access-date=2017-03-24}}{{in lang|en}}{{in lang|fr}} * {{cite web|url=http://fondationnapoleon.org/activites-et-services/histoire/la-correspondance-de-napoleon/|title=Édition de la correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>|lang=fr|access-date=2017-03-24|ref=Édition de la correspondance}} * {{cite web|url=http://bonapartnapoleon.ru/|title=Энциклопедия «Наполеон Бонапарт»|publisher=BonapartNapoleon.Ru|access-date=2017-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6IvD0iwaw?url=http://bonapartnapoleon.ru/|archive-date=2013-08-16|lang=ru|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.museum.ru/museum/1812/Library/laskas/laskas.txt|title=Максимы и мысли узника Святой Елены|lang=ru|access-date=2017-03-24}} * {{cite web |url=http://www.museum.ru/1812/library/Napoleon1/index.html |title=Завещание Наполеона |lang=ru}} * [https://www.napoleonica.org/fr/collections/correspondance/search?page=0&pageSize=20 Письма Наполеона] на napoleonica.org — более 40,5 тысяч писем в открытом доступе, 2024. {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1769 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Нанҳәамза 15 рзы ииз]] [[Акатегориа:1821 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Лаҵарамза 5 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Франциатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа]] [[Акатегориа:Франциа аимператорцәа]] [[Акатегориа:Андорра аҳцәа]] a20b3idlhj0i7t4n8qi2levlwqmufug Кеннеди, Џьон Фицџьералд 0 17435 176455 175137 2026-11-07T17:14:40Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Антикоммунистцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Америкатәи антикоммунистцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176455 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик |ахьӡ=Џьон Фицџьералд Кеннеди |амаҵура=[[Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент|ЕАА рпрезидент]] |инаркны={{date|20|1|1961}} |рҟынӡа={{date|22|11|1963}} |абираҟ=Flag of the United States.svg |агерб=Greater coat of arms of the United States.svg |аишьҭагылашьа=35 |апрезидент ихаҭыԥуаҩ=[[Џьонсон, Линдон Беинс|Линдон Б. Џьонсон]] |аԥхьа иҟаз=[[Еизенхауер, Дуаиҭ Девид|Дуаиҭ Д. Еизенхауер]] |аҭынха=[[Џьонсон, Линдон Беинс|Линдон Б. Џьонсон]] |амаҵура2= [[Массачусетс]] аштат аҟынтәи [[Еиду Америкатәи Аштатқәа рсенат|ЕАА рсенатор]] |инаркны2={{date|3|1|1953}} |рҟынӡа2={{date|22|12|1960}} |абираҟ2=Flag of the United States.svg |агерб2=Greater coat of arms of the United States.svg |аԥхьа иҟаз2=[[Лоџь, Ҳенри Кебот Џьорџь-иԥа|Ҳенри Кебот Џьорџь-иԥа Лоџь]] |аҭынха2=[[Смит, Бенџьамин Атвуд|Бенџьамин А. Смит]] |амаҵура3=[[Массачусетс]] аштат 11-тәи алхырҭа аҟынтәи [[ЕАА рхаҭарнакцәа рпалата]] алахәыла |инаркны3={{date|3|1|1947}} |рҟынӡа3={{date|6|1|1953}} |абираҟ3=Flag of the United States.svg |агерб3=Seal_of_the_United_States_House_of_Representatives.svg |аԥхьа иҟаз3=[[Керли, Џьеимс Михаель|Џьеимс М. Керли]] |аҭынха3=[[О’Нил, Тип|Тип О’Нил]] }} [[Афаил:JFK WHPO.tif|мини|Џьон Кеннеди (John Kennedy), [[1961]]]] '''Џьон Фицџьералд «Џьек» Кеннеди''' ({{lang-en|John Fitzgerald Kennedy}}; {{date|29|5|1917}}, [[Бруклаин]], аштат [[Массачусетс]] — {{date|22|11|1963}}, [[Даллас]], аштат [[Техас]]) — '''35-тәи''' [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рпрезидент. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{start box}} {{succession box |title = [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] апрезидент |years = {{date|20|1|1961}}—{{date|22|11|1963}} |before = [[Дуаит Еизенҳоуер]] |after = [[Линдон Џьонсон]]}} {{end box}} {{авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1917 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Лаҵарамза 29 рзы ииз]] [[Акатегориа:1963 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Абҵарамза 22 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Џьон Фицџьералд Кеннеди| ]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикцәа]] [[Акатегориа:Кеннедиаа]] [[Акатегориа:Америкатәи антикоммунистцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи аруаа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]] gdmi6mwnvztscezaa3iwhduyyga94wm Рузвельт, Франклин Делано 0 17441 176457 175107 2026-11-07T17:16:52Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Америкатәи антикоммунистцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176457 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик |ахьӡ=Франклин Делано Рузвельт |амаҵура=[[Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент|ЕАА рпрезидент]] |инаркны={{date|4|3|1933}} |рҟынӡа={{date|12|4|1945}} |абираҟ=Flag of the United States.svg |агерб=Greater coat of arms of the United States.svg |аишьҭагылашьа=32 |апрезидент ихаҭыԥуаҩ=[[Гарнер, Џьон Ненс|Џьон Ненс Гарнер]] <small>(1933–1941)</small><br />[[Уоллес, Ҳенри Егард|Ҳенри Егард Уоллес]] <small>(1941–1945)</small><br />[[Трумен, Ҳарри|Ҳарри С. Трумен]] <small>(ажьырныҳәамза–мшаԥымза 1945)</small> |аԥхьа иҟаз=[[Ҳувер, Ҳерберт Кларк|Ҳерберт Кларк Ҳувер]] |аҭынха=[[Трумен, Ҳарри|Ҳарри С. Трумен]] |амаҵура2=[[Ниу-Иорк (aштат)|Ниу-Иорк aштат]] агубернатор |инаркны2={{date|1|1|1929}} |рҟынӡа2={{date|31|12|1932}} |абираҟ2=Flag of New York.svg |агерб2=Seal of New York.svg |аишьҭагылашьа2=44 |ахаҭыԥуаҩ2=[[Леман, Ҳерберт|Ҳерберт Ҳенри Леман]] |аԥхьа иҟаз2=[[Смит, Альфред Емануель|Аль Смит]] |аҭынха2=[[Леман, Ҳерберт|Ҳерберт Ҳенри Леман]] |амаҵура3=[[ЕАА арра-мшынтә мчқәа рмаӡаныҟәгаҩ-ассистент]] |инаркны3={{date|17|3|1913}} |рҟынӡа3={{date|26|8|1920}} |апрезидент3=[[Вильсон, Вудро|Вудро Вильсон]] |аԥхьа иҟаз3=[[Уинҭроп, Бикман|Бикман Уинҭроп]] |аҭынха3=[[Вудберы, Гордон|Гордон Вудберы]] |амаҵура4=[[Ниу-Иорк aштат асенат 26-тәи алхырҭа|26-тәи алхырҭа]] аҟынтәи [[Ниу-Иорк aштат асенат|Ниу-Иорк aштат асенат]]ор |инаркны4={{date|1|1|1911}} |рҟынӡа4={{date|17|3|1913}} |абираҟ4=Flag of New York.svg |агерб4=Seal of New York.svg |аишьҭагылашьа4= |аԥхьа иҟаз4=[[Шлоссер, Џьон Ф.|Џьон Ф. Шлоссер]] |аҭынха4=[[Таунер, Џьеимс Едвин|Џьеимс Едвин Таунер]] }} '''Франклин Делано Рузвельт''' ({{date|30|1|1882}}, [[Ҳаид Парк (Ниу-Иорк)|Ҳаид Парк]], [[Ниу-Иорк аштат|Ниу-Иорк]] — {{date|12|4|1945}}, [[Ворм Спрингс (Џорџиа)|Ворм Спрингс]] [[Џорџиа]]) — '''32-тәи''' [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рпрезидент. {{авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1882 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 30 рзы ииз]] [[Акатегориа:1945 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Мшаԥымза 12 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи антифашистцәа]] [[Акатегориа:Деланоаа]] [[Акатегориа:Рузвельтаа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи антикоммунистцәа]] av4zjfx0zu4e86i0om7gwn1jxo8df2f Еизенхауер, Дуаиҭ Девид 0 17447 176456 175103 2026-11-07T17:16:04Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Америкатәи антикоммунистцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176456 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик |ахьӡ=Дуаиҭ Девид Еизенхауер |амаҵура=[[Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент|ЕАА рпрезидент]] |инаркны={{date|20|1|1953}} |рҟынӡа={{date|20|1|1961}} |абираҟ=Flag of the United States.svg |агерб=Greater coat of arms of the United States.svg |аишьҭагылашьа=34 |апрезидент ихаҭыԥуаҩ=[[Никсон, Ричард|Ричард М. Никсон]] |аԥхьа иҟаз=[[Трумен, Ҳарри|Ҳарри С. Трумен]] |аҭынха=[[Кеннеди, Џьон Фицџьералд|Џьон Ф. Кеннеди]] |амаҵура2=[[Иреиҳаӡоу Европа аҟынтәи еидҵоу мчқәа рар рԥыза]] |инаркны2={{date|2|4|1951}} |рҟынӡа2={{date|30|5|1952}} |абираҟ2=Flag_of_the_Supreme_Allied_Commander_Europe.svg |агерб2=Coat_of_arms_of_Supreme_Headquarters_Allied_Powers_Europe.svg |аишьҭагылашьа2=1 |апрезидент2=[[Трумен, Ҳарри|Ҳарри С. Трумен]] |ахаҭыԥуаҩ2=[[Монтгомери, Бернард Лоу|Бернард Лоу Монтгомери]] |аԥхьа иҟаз2=''Аусбарҭа амаҵура'' |аҭынха2=[[Риџьуеи, Метиу|Метиу Б. Риџьуеи]] |амаҵура3=[[Еиду Америкатәи Аштатқәа рар рштаб еиҳабы]] |инаркны3={{date|19|11|1945}} |рҟынӡа3={{date|6|2|1948}} |абираҟ3=Flag_of_the_Chief_of_Staff_of_the_United_States_Army.svg |агерб3=United_States_Army_Staff_Identification_Badge.png |аишьҭагылашьа3=16 |апрезидент3=[[Трумен, Ҳарри|Ҳарри С. Трумен]] |ахаҭыԥуаҩ3=[[Коллинз, Џьозеф Лоутон|Џьозеф Лоутон Коллинз]] |аԥхьа иҟаз3=[[Маршалл, Џьорџь Кетлетт Џьорџь-иԥа|Џьорџь К. Џьорџь-иԥа Маршалл]] |аҭынха3=[[Бредли, Омар|Омар Н. Бредли]] |амаҵура4=[[Германиа Америкатәи ампыҵахаларатә зона]] [[Агубернатор|арратә губернатор]] |инаркны4={{date|8|5|1945}} |рҟынӡа4={{date|10|11|1945}} |абираҟ4=Flag_of_the_United_States_(1912-1959).svg |агерб4=Mark_of_the_United_States_Army.svg |аишьҭагылашьа4=1 |апрезидент4=[[Трумен, Ҳарри|Ҳарри С. Трумен]] |аԥхьа иҟаз4=''Аусбарҭа амаҵура'' |аҭынха4=[[Паттон, Џьорџь Смит|Џьорџь С. Џьорџь-иԥа Паттон]] |амаҵура5=[[Колумбиатәи ауниверситет апрезидент]] |инаркны5={{date|7|6|1948}} |рҟынӡа5={{date|19|1|1953}} |абираҟ5= |агерб5= |аишьҭагылашьа5=13 |аԥхьа иҟаз5=[[Факенҭал, Франк Дил|Франк Д. Факенҭал]] |аҭынха5=[[Кирк, Греисон Луис|Греисон Л. Кирк]] }} '''Дуаиҭ Девид Еизенхауер''' ({{lang-en|Dwight David Eisenhower}}; {{date|14|10|1890}}, [[Денисон]], [[Техас]], [[ЕАА]] — {{date|28|3|1969}}, [[Вашингтон]], ЕАА) — '''34-тәи''' [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рпрезидент. {{авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи аинралцәа]] [[Акатегориа:1890 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Жьҭаарамза 14 рзы ииз]] [[Акатегориа:1969 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 28 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи антикоммунистцәа]] tlfznm3zi7xu1k6ewptes3dui2e70ec Гьаргь ацқьа ихьӡала Елыр иҟоу ауахәама 0 26491 176571 176236 2026-11-07T23:40:27Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176571 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Ilori church.JPG|мини|Елыртәи ауахәама]] '''Гьаргь ацқьа ихьӡала Елыр иҟоу ауахәама''' ({{lang-ka|ილორის წმინდა გიორგის ეკლესია}}) — [[Аԥсны]] XI ашәышықәса иаҵанакәа архитектуратә баҟа, иргылоуп [[Елыр]] ақыҭа агәҭаны. Абжьарашәышықәсақәа рхаан абри ауахәама акрызҵазкәаз ақырҭуа ныҳәарҭан. Илԥшааху изышәареи зхаҭабзиара ҳараку анагӡашьеи абзоурала, абри ауахәама абжьарашәышықәсақәа раан Қырҭтәыла арегионқәа рсахьаркыратә хырхарҭақәа аазырԥшуаз аргыламҭақәа иреиуп. 2006 шықәса абҵара 7 рзы, Қырҭтәыла ахада идҵа ала, ауахәама анашьан амилаҭтә ҵакы змоу иеиҭамҵуа акультуратә баҟа акатегориа<ref>{{Cite web |url=https://matsne.gov.ge/ka/document/view/99220 |title=საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665, 2006 წლის 7 ნოემბერი, ქ. თბილისი, კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ |access-date=2020-12-31 |archive-date=2019-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190701154918/https://matsne.gov.ge/ka/document/view/99220 |url-status=dead }}</ref>. [[Афаил:ილორის ტაძარი.JPG|мини|слева|Гьаргь ацқьа ихьӡала Елыра игылоу ауахәама ]] == Аҭоурых-архитектуратә ахцәажәара == Елыратәи Гьаргь ацқьа ихьӡ зху ауахәама иаамҭаркуп XI ашәышықәса. Ауахәама беан ақьырсианратә ацқьарақәа рыла. Ахыннатә уи Одышь амрагылара-аладахьтәи аганахь ауахәама- аберҭыԥқәа ауахәаматә маҭәақәа ркасса, уаҟа даараӡа ирацәаны ауахәаматә ацқьарақәеи акыр иаԥсаз амаҭәақәеи ахьышьҭаз акәын, урҭ ируакуп Бедиатәи аҿагьы. Елыратәи Гьаргь ацқьа ихьӡ зху ауахәама адҩылақәа ҟаҵоуп ақырҭуа аҩыра аҿиара аҳракырақәа рыхԥагьы рыла: ахалагарҭатә, нусхури, мхедрули (арратә) рыла анҵамҭақәа. Убри аҟнытә, адҩылақәа раамҭаркра ала, ианызҵоз аӡәы иакәзар ҟалоит. XI ашәышқәса инаркны ицәахуп аџьоуҳар зну аԥенџьыр аҿаԥшылара, аԥынгыла, афронтон иаакәыршаны аџьоуҳарла иҟаҵоу аиашакәакьа ахаҳә аџьар зну, амрагыларатә афасад аҟны Гьаргь ацқьа арелефтә исахьа. == Ҳаамҭазтәи аҭагылазаашьа == Иахьатәи аҭагылазаашьала, ақырҭуа ауахәама аурыс аҟәырч ахадыргылеит, адәахьылатә анаҿаԥшылареи, аҩнуҵҟа ахәҭаки ашкәакәа ԥштәыла иршәит, амрагыларатәи аган, ақырҭуа адҩыларақәа ахьыҟаз, зегьы аныхны ҿыц ишьыхуп. Елыратә ауахәама ианашьоуп амилаҭтә ҵакы змоу астатус. <ref>{{Cite web |url=http://www.rustavi2.com/news/news_textg.php?id_news=39396&pg=1&im=main&ct=0&wth= |title=ოკუპანტებმა ქართული ტაძარი შეურაცხყვეს // Rustavi 2 Broadcasting Company |accessdate=2010-11-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101120060618/http://www.rustavi2.com/news/news_textg.php?id_news=39396&pg=1&im=main&ct=0&wth= |archivedate=2010-11-20 }}</ref><ref>[http://www.newsru.com/religy/22nov2010/ilori.html В Тбилиcи озабочены ситуацией с грузинскими храмами в Абхазии // NEWSru.com]</ref> == Ажәытәра == [[1868]] шықәсазы абаҟа ибит, дахцәажәеит Димитри Бақраӡе. [[1888]] шықәсазы Аԥсны аекспедициала дыҟан А.М. Павлинов. Аекспедициа инаҵакны игәаҭан Елыратә аныхагьы, уаҟа иҟаз ацқьарақәагьы. Иазгәаҭатәуп аекспедициа аан иҭыхыз афотоқәа ишьҭоуп аурыс архитеқтортә афотограф апионер Иване Баршьевски иеизга аҟны. Аекспедициа аан иҭаҩын Елыратә ауахәама аҟны ишьҭаз аҿақәа ҩба, аҳәыҳә сахьа зныз ауахәаматә маҭәахәы, иара убас Гьаргь ацқьа ҩба, Онофри ацқьа ҩба, ҳазшази, Гьаргь ацқьа аџьашьахәытә ичаԥаз аныхақәа ҩбеи, иара убас Гьаргь ацқьа ичаԥаз аныха-кареди, уи Елыратәи Гьаргь ацқьа ихьӡ зху ауахәама ихадаӡаз анцәаихаҵаратә ареклиқвиа акәын. == Аиубилеитә монета == [[Афаил:Abkhazia 1 apsar Steel 2016 Elyr Church b.png|мини|Гьаргь ацқьа ихьӡала Елыра игылоу ауахәама ]] 2009 шықәса абҵара 23 рзы, Гьаргь ацқьа иныҳәамш азгәаҭаразы, Қырҭтәыла амилаҭтә банк иҭнажьит Гьаргь ацқьа иуахәама иазку, 10 лари аноминал змоу, араӡнытә, гәаларшәагатә, аколлекциатә монета. Аноминал: 10 лари Акапан: 28.28 гр., адиаметр: 38.61мм, Аилазаара: Ag.925 , Ахаҭабзиара: иреиҳаӡоу –„Proof“ Ахыԥхьаӡара: 1500 цыра. Амонета ҟаҵан 2009 шықәсазы, финлиандиатәи ахьиҭирҭаҿы. Аҭыжьра алимит: 3000 цыра. Амонета адизаин авторцәа роуп: Мамука Гонгаӡеи (ареверс) Ҭемур Аԥхаӡеи (аверс). Аверс: адизаин акомпозициа ҟаҵоуп XVII ашәышықәсазы италиатәи абер Кристофоро де Кастелли иҟаиҵаз асахьақәа рышьаҭала – Гьаргь ацқьа ихьӡала Елыра иҟоу ауахәамеи, Елыр ақыҭеи, аҽыуааи. Акомпозициа ҟаҵоуп Кавказтәи ашьхақәа рқәыԥшылараҿы. Амонета ладахьтәи арӷьаратәи ахәҭаҿы ақәҩыра ҟаҵоуп „Қырҭтәыла“ , иара убас, аҭыжьра ашықәс «[[2009]]». Ареверс: Амонета агәҭаны иарбоуп Гьаргь ацқьа иуахәама уажәтәи аԥшра, уи ҵаҟатәи агәҭанытә ахәҭаҿы римтәи ацифрала иарбоуп ауахәама аргылара арыцхә «XI–шәш.». Амонета агежь армарахьтәи ахәаҭаҿы иануп аноминал азгәазҭо ацифра «10» ақәҩыра «лари», агежь хыхьтәи ахәҭаҿы иаарԥшуп Қырҭтәыла агерб, уааҵәҟьа иҟоуп ақәҩыра. <ref>{{Cite web |url=http://www.nbg.gov.ge/index.php?m=414 |title=10 ლარის ნომინალის საკოლექციო მონეტა // საქართველოს ეროვნული ბანკის ოფიციალური ვებ-გვერდი |accessdate=2010-11-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131115150200/http://www.nbg.gov.ge/index.php?m=414 |archivedate=2013-11-15 }}</ref> ==Алитература== * ''ახალაძე ლ.'', აფხაზეთის ეპიგრაფიკა, როგორც საისტორიო წყარო: ლაპიდარული და ფრესკული წარწერები, I, თბ.,[[2005]], გვ.96-108 * ''ხორავა ბ.'', ილორის წმინდა გიორგის ეკლესია, ჟურნ. „რიწა“, [[2015]], № 1. * ''მიბჩუანი თ.'', აფხაზეთი, ნაწ. I, თბ.,[[2003]], გვ. 215-217 * ''მაკალათია ს.'', სამეგრელოს ისტორია და ეთნოგრაფია, თბ., [[1941]], გვ.348-349 * ''კასტელი, დონ კრისტოფორო დე'', ცნობები და ალბომი საქართველოს შესახებ, თბ., [[1976]], გვ.450 * ქართველთა უძველესი ეკლესია ილორში, სახალხო გაზეთი.-[[1912]] (25 ივლ.), გვ. 3 * ქართული ლაპიდარული წარწერების კორპუსი, II.: დასავლეთ საქართველოს წარწერები. ნაკვ. I (IX-XIII სს.), თბ., [[1980]], გვ.159-161 * საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობა. აფხაზეთი, ტ. I, თბ., [[2007]], გვ. 16-17 * საქართველოს სულიერი საგანძური, თბ., [[2005]], გვ.182-184 * ''როგავა გ.'', რელიგია და ეკლესია აფხაზებში, თბ., [[2007]], გვ. 157-158 * ''როგავა გ.'', აფხაზეთის ისტორიის საკითხები, თბ., [[2009]], გვ.158 * ''ქობალია ნ.'', „ყურესა მცირესა დაშთომილ ვართ...“, გაზ. „კომუნისტი“, 1990 (8 აგვ.), გვ. 4 * კულტურული მემკვიდრეობა აფხაზეთში, თბ., [[2015]] * კულტურული მემკვიდრეობა აფხაზეთში, მეორე შევსებული გამოცემა, თბ., [[2020]], გვ. 120 * ხვისტანი რ., „ენგურ-მოქვისწყალის აუზის (აფხაზეთი) ქრისტიანული ხუროთმოძღვრული ძეგლები“, თბ., [[2015]]. - გვ. 73-74. ==Азхьарԥшқәа== * https://www.youtube.com/watch?v=w9wz4_Jzcfw * [http://pirweli.com.ge/index.php?option=com_content&task=view&id=59465 საქართველო აფხაზეთში ილორის ეკლესიის მიმართ განხორციელებული ვანდალიზმის გამო საერთაშორისო ორგანიზაციებს ოფიციალურად მიმართავს // Information Agency 'PirWeli']{{Dead link|date=აგვისტო 2023 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20230826005553/https://www.presa.ge/new/?m=society&AID=2202 ოკუპანტები ეგზარხოსების გზას აგრძელებენ // Presa.ge] * [http://pirweli.com.ge/index.php?option=com_content&task=view&id=60673&Itemid=1 რუსეთის საპატრიარქო ილორის წმინდა გიორგის სახელობის ეკლესიის საკითხის შესასწავლად სპეციალურ ჯგუფს შექმნის // Information Agency 'PirWeli']{{Dead link|date=აგვისტო 2023 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.interpressnews.ge/ge/konfliqtebi/161496-afkhazuri-mkhare-zhenevis-molaparakebebze-iloris-tadzris-mdgomareobis-shesakheb-fotomasalebs-tsaradgens.html აფხაზური მხარე ჟენევის მოლაპარაკებებზე ილორის ტაძრის ფოტოებს წარადგენს // InterPressNews 03-03-2011] {{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://pirweli.com.ge/index.php?option=com_content&task=view&id=82781&Itemid=1 ილორის წმინდა გიორგის სახელობის ტაძრის შემდეგ რუსული რესტავრაცია ბედიის მონასტერსაც ემუქრება // Information Agency 'PirWeli']{{Dead link|date=აგვისტო 2023 |bot=InternetArchiveBot }} ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} [[Акатегориа:Аԥсны ауахәамақәа]] n7wm3o3gc6dy6pdvrn7ie12ffcqnps8 Арабтәи ааԥынра 0 26995 176548 164441 2026-11-07T23:27:01Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176548 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Infobox collage for MENA protests.PNG|мини|350px|Арабтәи ааԥынра]] '''Арабтәи ааԥынра''' — [[адемонстрациа]]қәеи, апротестқәеи, ақәгыларақәеи [[Ареволиуциа|рреволиуциатә]] цәқәырԥа. Ас еиԥш ақәгыларақәа [[арабтәи адунеи]] аҟны ирылагеит [[Ажьырныҳәамза 14|жьырныҳәамза 14]], [[2011]] шықәса рзы. ==Аилкаара аҭоурыхи амзызқәеи== Ааигәа Мрагылареи Ҩадатәи Африкеи иахьрыҵанакуаз ақәгыларақәеи адемонстрациақәеи, уи иалахәыз зегьы арабцәаны рхы шырмыԥхьаӡозгьы, «арабтәи ааԥынра» ({{lang-ru|арабская весна}}, {{lang-ar|الربيع العربي‎ ма الثورات العربية}}), иара убасгьы «арабтәи ааԥынреи аӡынреи», «арабтәи ааԥшра» ({{lang-ru|арабское пробуждение}}), «панарабтәи ареволиуциа», мамзаргьы «арабтәи ақәгыларақәа» ҳәа рзырҳәон. Хронологиала уахәаԥшуазар, арҭ аҿагыларақәеи ақәгыларақәеи ирылагеит [[Мраҭашәаратәи Сахара]] жьҭаарамза [[2010]] шықәса рзы, аха фактлаҵәҟьа иуҳәозар, уи алагеит [[Тунис]] [[ԥхынҷкәынмза 18]], [[2010]] шықәса рзы [[Буазизи, Мохаммед|Мохаммед Буазизи]] иҽыбылра ашьҭахь, анаҩс егьырҭ атәылақәа рахь ииасит. Зегь реиҳа амассатә ҟазшьа змаз, аиҿкаара бзиа змаз адемонстрациақәа анымҩаԥысуаз «день гнева» азы акәын, ахәаша ашьыбжьыжьҭахьтәи аматанеира ашьҭахь. Ақәгыларақәа рымҩаԥысра иалагеит егьырҭ арегионқәа рҟынгьы. Ақәгыларақәа ианрылага инаркны [[2012]] шықәса лаҵарамза азынӡа имҩаԥысыз [[ареволиуциа]]қәа раан ԥшь-ҳәынҭқаррак рхадацәа ахҳәан. Арегионалтә қәгыларақәа раан аӡәырҩы аԥхьагылаҩцәа рхала рҭыԥ ааныжьразы аҳәамҭақәа ҟарҵеит, рнапхгараҭара аҿҳәарақәа шнымҵәацызгьы. Анеополитикатә лҵшәақәа рпротестқәа аӡәырҩы азхьанарԥшит, убас еиԥш агәаанагарақәагьы цәырҵит, ақәгыларақәа ирылахәыз аӡәырҩы [[Адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа]] аиуразы ркандидатурақәа ықәыргылахар алшоит ҳәа. Ус иагьыҟалеит – [[Карман, Тавакуль|Тавакуль Карман]] [[Иемен]]ынтәи, [[2011]] шықәса рзы иаарылукааша Арабтәи ааԥынра аԥхьагылаҩ ҳәа иалкааз хҩык дыруаӡәкхеит, уи иагьланашьан [[Адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа]]. ==Арабтәи ааԥынра еиуеиԥшым атәылақәа рҟны== ===Тунис=== [[Афаил:Tunisia Unrest - VOA - Tunis 14 Jan 2011 (2).jpg|мини|[[Тунис]]]] [[Тунис]]тәи агәҭынчымрақәа ирылҵшәахеит ареволиуциа, [[Ажьырныҳәамза 14|жьырныҳәамза 14]], [[2011]] шықәса рзы ари атәыла апрезидент [[Зин ель-Абидин Бен Али]] атәыла аҟынтә дыбналаны [[Саудтәи Аравиа]]ҟа дыбналаны данца. ===Алжир=== [[Афаил:Emeute à Blida khazrouna.jpg|мини|[[Алжир]]]] [[Жәабранмза 3]], [[2011]] шықәса рзы [[Алжир]] апрезидент [[Бутефлика, Абдель Азиз|Абдель Азиз Бутефлика]] адырра ҟаиҵеит иаарласны атәылаҟны аполитикатә реформақәа ишрылаго азы – аҭагылазаашьа ҷыда аԥыхра (уи шьақәыргылан [[1992]] ш. раахыс), апартиақәа арадио ахь рынашьҭра, аҭынч демонстрациақәа рымҩаԥгара азин аҟаҵара (Алжир ада). ===Иорданиа=== [[Жәабранмза 1]], [[2011]] шықәса рзы [[Иорданиа]] акрал [[Абдалла II ибн Хусеин|Абдалла II]], [[Аоппозициа (аполитика)|аоппозициа]] адҵала [[Самир аль-Рифаи]] аиҳабыра ԥхьатәара ишьҭит. [[2005]] шықәса рзы иара 0,5 миллиард [[Америкатәи доллар|доллар]] азоуижьит аҳәынҭқарратә усзуҩцәа руалафахәы ашәаразы, насгьы абылтәи, зда ԥсыхәа ыҟам амаҭәарқәеи рыхәқәа рҭышәныртәаларазы. Арҭқәа рыла иара ақәгыларақәа еиқәиртәарц хықәкыс иман. Убри анаҩсангьы, [[2011]] шықәса рзы Иорданиа Саудтәи Аравиа аҟынтәи 1,6 миллиард доллар рыхә ацхыраара ҟанаҵеит. ===Иемен=== [[Афаил:Yemeni Protests 4-Apr-2011 P01.JPG|мини|[[Иемен]]]] [[Иемен]] апарламент аҟны дықәгыло, апрезидент [[Салех, Али Абдалла|Али Абдалла Салех]] аҳәамҭа ҟаиҵеит иара амчра инапаҿы иҟоу шаанижьуа, аха аҭыԥ иԥа шьҭрала ишизинижьуа, алхра ҿыцқәа [[2013]] шықәса рзы имҩаԥысаанӡа. Аха, аамҭак анаҩс, амассатә қәгыларақәа ирыхҟьаны Салех ажәалагала ҟаиҵеит, [[2011]] шықәса нҵәаанӡа алхрақәа мҩаԥыргарц, насгьы иара ԥхьатәара дышцо иҳәеит. Иазгәаҭатәуп аамҭаказы Иемен Салех идгылаҩцәагьы ақәгыларақәа шымҩаԥыргоз. [[Абҵарамза 23]], [[2011]] шықәса рзы Салех аиҳабыра атәыла Ахада ихаҭыԥуаҩ инапы ианҵаны ԥхьатәара дцеит. ===Мысра (Египет)=== [[Афаил:Egyptian Army M60 tank in Tahrir Square.jpg|мини|[[Мысра]]]] Ара ауаа аԥсҭазаара уадаҩ иаҿагыланы, атәыла Ахада ԥхьатәара дцаразы иқәгылон. [[Ажьырныҳәамза 29|Жьырныҳәамза 29]], [[2011]] шықәса рзы атәыла ахада [[Мубарак, Хосни|Хосни Мубарак]] аиҳабыра зегьы еимирпит. [[Жәабранмза]] аказы [[Мысра]] Ахада ижәлар рахь ааԥхьара ҟаҵо, иҳәеит анаҩстәи алхрақәа, ҭагалан, [[2011]] шықәса рзы имҩаԥысраны иҟаз, дышрылахәымхо атәы. Мысра Ахада, иара убасгьы [[Аконституциа]] 76-тәии 77-тәии ахәҭаҷқәа рыԥсахра дадгыланы дцәажәеит, уа аҳәынҭқарра Ахада иалхрақәа рымҩаԥысшьа азгәаҭан. [[Жәабранмза 10]] рзы, Мубарак имчра абжакы ихаҭыԥуаҩ [[Сулеиман, Омар|Омар Сулеиман]] инапы ианиҵеит, иаргьы ԥхьатәара дцеит, анаҩс иара аҩнытә рбаандаҩра иқәырҵоит. [[2012]] шықәса рзы, мысратәи ауаажәларра амчра знапахьы иназгаз [[Мурси, Мухаммед|Мухаммед Мурси]] иҿагылан ақәгыларақәа еиҿыркаауа иалагеит. [[2013]] шықәса, [[рашәарамза 3]] рзы, Мухаммед Мурси изырхаз, Мысра аҭыԥ змаз ақәгыларақәа рнаҩс, Мысра атәылахьчара аминистр [[Ас-Сиси, Абдул-Фаттах Халил|Абдул Фаттах Ас-Сиси]] апрезидент дахҳәоуп ҳәа рылеиҳәеит, насгьы Аконституциа аусура шаанкылоу атәы ажәлар иреиҳәеит. [[Ажьырныҳәамза|Жьырныҳәамза]] [[2014]] шықәса рзы, Мысра, [[2011]] шықәсазтәи ареволиуциа амш азгәаҭара аан, аполициеи адемонстрациа иалахәызи реидыслара иахҟьаны 49- ҩык ауаа ҭахеит. ===Мавританиа=== [[Ажьырныҳәамза 17|Жьырныҳәамза 17]], [[2011]] шықәса рзы [[Мавританиа]] аҳҭнықалақь [[Нуакшот]] аҟны. 43-шықәса зхыҵуа [[Иакуб ульд Дахуд]] Мавританиа Асенат аԥхьа ашьжьымҭан имашьына ааникылан, ирласны амца зыцрало аӡшьар иқәҭәаны амашьына аҩныҵҟа амца ицраиҵеит. Уи ас еиԥш иҿагылара ззырхаз аинрал [[Абдель-Азиз, Мохаммед Ульд|Мохаммед Ульд Абдель-Азиз]] ирежим акәын. Ари ауаҩ иикыз амца иаарласны ирцәан, аха ус еиԥш ҟалаанӡа Дахуд аҭел дасны ажурналистцәа иреиҳәеит ихы зыхирҟьоз, – «сара атәыла аҟны иҟоу аполитикатә ҭагылазаашьа сгәаԥхом, арежим саҿагылоит» ҳәа. Мохаммед ульд Абдель Азиз амчрахь днеит [[2008]] шықәса рзы, арратә аарҳәра иабзоураны, анаҩс иара Исламтәи Ареспублика апрезидентс далхын [[2009]] шықәса рзы. ===Марокко=== [[Марокко]] акәзар, асоциалтә ҳа Феисбук ала ааԥхьара ҟаҵан ақәгыларақәа рылагаразы. Анаҩс, [[жәабранмза 20]], [[2011]] шықәса инаркны Марокко ақалақьқәа рҟны аҭынч демонстрациақәа ирылагеит, урҭ ззырхаз аҳ имчра аԥкреи, асоциалтә проблемақәа рыӡбареи роуп. ===Мраҭашәаратәи Сахара=== [[Жәабранмза 26]] рзы ақалақь Дахла апротесттә акциа мҩаԥысит. Уи аан ҩыџьа ауаа ҭахеит,шәҩык ахәрақәа роуит. [[Хәажәкырамза 5]] рзы, ахҵәацәа рлагер аҟны 200-ҩык инарзынаԥшуа аҭынч акциа рхы аладырхәт, дара [[афронт Полисарио]] анапхгара рахь ааԥхьара ҟарҵеит адемократиатәи асоциалтәи реформақәа ирылагаразы. ===Ливан=== [[Жәабранмза 27]] рзы, [[Ливан]] аҳҭнықалақь [[Беирут]] аҟны ауаарацәа злахәыз адемонстрациа мҩаԥысит аконфессионализмтә система аԥыхразы. Уи иаанагоз ауаажәларра рдинхаҵаратә цуҭақәа инарықәыршәаны аҳәынҭқарратә мчра аиҿкаара акәын. [[Хәажәкырамза 13]] рзы жәанызқьҩыла ауаа алахәын Беируттәи Ашьаҳиҭцәа Рдәаҿы имҩаԥысыз амитинг, уи аиҿкаара «акедртә револиуциа» ҳәа ззырҳәо мҩаԥысижьҭеи фышықәса аҵра акәын изызкыз, ари ақәгылара иалҵшәаны сириатәи амчрақәа Ливан аанрыжьит. Амонифестантцәа дҵаны иқәдыргылон арадикалтә шииттә гәыԥ «[[Хезболла]]» абџьар шьҭаҵаны ливантәи архәҭақәа ирылаҵазарц. ===Оман=== [[Оман]] 200-ҩык инарзынаԥшуа аҿыгылаҩцәа рықәгылара ауалафахәы ашьҭыхра иазырхан, ас еиԥш ақәгылара мҩаԥысит [[Ажьырныҳәамза 17|жьырныҳәамза 17]], [[2011]] шықәса рзы. Анаҩс, [[жәабранмза 19]] рзы аԥсҭазаараҿы аиҭакрақәа ирзырхаз аҭынч қәгылара мҩаԥган. [[Жәабранмза 26]] рзы – ақәгыларақәа ирылҵшәаны асулҭан [[Кабус бен Саид]] аиҳабыра рҟны аиҭакрақәа мҩаԥигеит, фҩык русура иамихит. Адырҩаҽны имҩаԥгаз амитинг аҟны ҩыџьа адемонстрантцәа ршьит ақалақь [[Сухар (Оман)|Сухар]] аҟны. Ас еиԥш ақәгыларақәа хәажәкырамза 13-нӡа имҩаԥысуан, Кабус Бен Саид азакәанԥҵара зыԥсахуа аусԥҟа инапы аҵеиҩит. ===Саудтәи Аравиа=== [[Ажьырныҳәамза 21|Жьырныҳәамза 21]], идырым, 65 шықәса зхыҵуа ахаҵа ихала иҽахьиблыз иахҟьаны иԥсҭазаара далҵит. [[Ажьырныҳәамза 29|Жьырныҳәамза 29]] рзы, шәҩыла адемонстрантцәа [[Џьидда]] еизеит, урҭ ықәгылон ақалақьтә инфраструктура апроблемақәа ирҿагыланы, арҭ апроблемақәа зыхҟьаз жәеизаҩык ауаа рыԥсҭазаара ҿахызҵәаз аӡхыҵрақәа роуп. Аполициа адемонстрациа ааныркылеит жәохә минуҭ рыла. Ҩынҩажәижәаҩык рҟынӡа ауаа ырбаандаҩын. [[Жәабранмза 23]] рзы, зтәылахь игьежьыз, хымызтәи аҳәаанырцә иҽахәышәтәра ашьҭахь, [[Саудтәи Аравиа]] аҳ [[Абдалла ибн Абдул-Азиз Аль Сауд|Абдалла ибн Абдул-Азиз]] аҳәамҭа ҟаиҵеит, иааизакны 35 миллиард доллар рыхә афинанстә льготақәа рпакет аларҵәаразы. Ари афинанстә льготақәа рахь иаҵанакит аҳәынҭқарратә усзуҩцәа руалафахәы 15 процент ашьҭыхра, аус зымуа аҿар адгылара рыҭара, насгьы Саудтәи Аравиа атәылауаа аҳәаанырцә аҵара зҵо ацхыраара рыҭара, убасгьы аҭаацәарақәа анхарҭа аҭыԥ аԥшаара аус аҟны ацхыраара рыҭара. Аполитикатә реформақәа ракәзар, зынӡагьы рыӡбахә ҳәамызт, амонарх иҭакыз аӡәырҩы рхы ишақәиҭитәызгьы, урҭ афинансттә цәгьоурақәа рзы ахара рыдҵан. [[Хәажәкырамза 10]] рзы ақалақь [[Ель-Катиф]], апровинциа [[Еш-Шаркииа (Саудтәи Аравиа)|Еш-Шаркииа]] ашиитцәа рдемонстрациа мҩаԥысит, уи иалахәын 200-ҩык ауаа. Ажәлар реимырпра азы азинхьчаратә усбарҭақәа русзуҩцәа абжьыцәгьа змаз артҟәацгақәа рхы иадырхәеит. Уи аан ԥшьҩык ахәрақәа роуит. ===Судан=== [[Ажьырныҳәамза 30|Жьырныҳәамза 30]] рзы, [[Хартум]], ҩ-университетк рыстудентцәа 15-нызқьҩык инарзынаԥшуа, аиҳабыра ԥхьатәара рцара дҵаны иқәдыргылеит. Аполициа ауниверситетқәа ирыкәшеит, гәыԥҩык астудентцәа пҟаны идырбаандаҩит. Жәаҩык инареиҳаны, астудентцәа рықәгыларақәа ртәы зҳәоз арепортажқәа ҟазҵоз ажурналистцәа дырбаандаҩит. Ақәгылара ахаҭа ахәқәа рышьҭыхра ауп изыхҟьаз. Ари ахҭыс ҟалаанӡа ҩымчыбжьа раԥхьа, [[жьҭаарамза 17]], [[2011]] шықәса рзы Судан амчрақәа ддырбаандаҩхьан апрезидент [[Омар аль-Башир]] ицнагаҩ, анаҩс аоппозициахь ииасыз [[Хасан ат-Тураби]]. ===Џьибути=== [[Ажьырныҳәамза 31|Жьырныҳәамза 31]] рзы, 300-ҩык ауаа апрезидент [[Гелле, Исмаил Омар|Исмаил Омар Гелл]] иҿагыланы ақәгылара мҩаԥыргеит, аҳҭнықалақь [[Џьибути (ақалақь)|Џьибути]] аҟны. [[Жәабранмза 18]] рзы, Џьибути даҽа қәгыларак мҩаԥысит уи ԥхьатәара ишьҭра иазырхаз. ===Сомали=== [[Жәабранмза 13]] рзы, шәҩыла аҿар рхы аладырхәт аҳҭнықалақь [[Могадишо]] имҩаԥгаз адемонстрациа, уи ззырхаз [[Сомалитәи аиасратә федералтә еиҳабыра|аиасратә федералтә еиҳабыра]] роуп, апрезидент [[Ахмед, Шариф Шеих|Шеих Шариф Ахмеди]] исламтәи аҿагыларатә гәыԥ «[[Харакат аш-Шабаб]]» Шеихан Ибрагим аль-Афгани напхгара зиҭози ирҿагыланы, урҭ ракәын атәыла аиҳарак хылаԥшра азҭоз. Адемонстрациа иалахәыз аҳәамҭа ҟарҵеит акциа амҩаԥгара шаанырымкыло, [[Мысра|Мысреи]] [[Тунис]]и рҟны еиԥш аиҳабыра ахырҳәаанӡа. [[Жәабранмза 15]] рзы, аиасратә федералтә еиҳабыра рыдгылаҩцәа адемонстрантцәа ирылахысит, уи аан ԥшьҩык ҭахеит, 11-ҩык ахәрақәа роуит. ===Шьамтәыла (Сириа)=== [[Афаил:(Banyas demonstration) مظاهرات بانياس جمعة الغضب - 29 نيسان 2011.jpg|мини|[[Шьамтәыла]]]] [[Жәабранмза 4]], [[2011]] шықәса рзы [[Шьамтәыла]], гәыԥҩык активистцәа асоциалтә ҳа [[Facebook|Феисбук]] аҟны ирыӡбеит акциа, мысратәи акциа еиԥшыз «Агәеибакра амш» амҩаԥгара. [[Мшаԥымза 20]] рзы – [[Асад, Башар|Башар Асад]] официалла аҭагылазаашьа ҷыдақәа рзы арежим аԥихит, уи 48 шықәса амчра аман. Аоппозициаа ргәаанагара ала, ас еиԥш ақәҵара адкылара изыгхаз акакәны иҟан. [[Мшаԥымза 22]] рзы, аҳәынҭқарра иаҿагыланы имҩаԥысуаз адемонстрациақәа раан иҭахеит 72- ҩык ауаа. [[2011]] шықәса, хәажәкырамза аахыс Шьамтәыла ицоит хыркәшашьа змам аибашьра. ===Бахреин=== [[Афаил:4bahrain22011.jpg|мини|[[Бахреин]]]] Аиҭакрақәа рымҩаԥгаразы [[Бахреин]] адемонстрациақәа ирылагеит [[жәабранмза 14]], [[2011]] шықәса рзы. Адемонстрантцәа иааныркылеит [[Манама]] агәҭаны иҟаз Абырлаштә дәы ҳәа изышьҭаз аҭыԥ. Ари аҽны дшьын аҿагылаҩ, уи иԥсыжра аҽны дыршьит даҽаӡәгьы. [[Жәабранмза 16]] рзы, зықьҩыла бахреинаа даҽазныкгьы Абырлаш дәы аҟны еизеит, уи Тахрир (Ахақәиҭра) ҳәа ахьӡ аԥсахразы. [[Жәабранмза 17]] рзы, аполициа ари адәы хьчо иҭадырхеит даҽа фҩык ауаа. [[Жәабранмза 18]] рзы, адемонстрантцәа даҽа зныкгьы рҽазыршәоит Тахрир адәахьы анеира, аха аполициаа реихсуеит, ахәрақәагьы роуеит 60-ҩык инарзынаԥшуа ауаа. Бахреин аҳ апринц инапы ианиҵоит аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара, аҭагылазаашьа аҭышәныртәаларазы, аха аоппозициа уи мап ицәыркуеит. Амчрақәа Абырлаштә дәы аруаа иаанрыжьырц адҵа аныҟарҵа анаҩс, уахь адемонстрантцәа неиуеит. [[Хәажәкырамза 14]] рзы, Бахреин аиҳабыра [[ССАГПЗ]] аҳәынҭқаррақәа ринтервенциа иалагеит: [[аҳ Фахда ицҳа]] ала Бахреин иалалеит 1000-ҩык саудовтәи асолдаҭцәа, 500-ҩык аполициа аусзуҩцәа [[ЕАЕ|ОАЕ]] аҟнытә. [[Хәажәкырамза 15]] рзы Бахреин аҭагылазаашьа ҷыда алагалан. Иара убри аҽны дшьын саудтәи асолдаҭ. Адемонстрантцәа амчрақәеи дареи реидыслара аҟны хҩык ҭахеит, 200-ҩык ахәрақәа роуит. [[Хәажәкырамза 16]] рзы архәҭақәа Манама адәы хада аҟынӡа инеиуеит адемонстрантцәа еимырпуа. Иҭахеит хәҩык ауаа, шәҩык рҟынӡа ахәрақәа роуит. [[Хәажәкырамза 17]] рзы ирбаандаҩын аоппозициа анапхгаҩцәа фҩык. Арҭ ақәгыларақәа ирылҵшәаны ааҩык аоппозициатә активистцәа аҳәынҭқарратә аарҳәра ахьеиҿыркааз азы рыԥсы ҭанаҵы аҭакра рықәырҵеит, даҽа жәахаҩык иара убри азы ҩышықәса инаркны жәохә шықәса рҟынӡа рықәырҵеит. ===Кувеит=== [[Кувеит]] ақәгыларақәа ирылагеит [[жәабранмза 18]], [[2011]] шықәса рзы. Атәыла ақалақьқәак рҟны имҩаԥысит адемонстрациақәа, атәылауаҩра змамыз ахыбраҿы арабцәа злахәыз, дара зинда ишьақәгылаз рыԥсҭазаара азиншьаҭа аҭара иазықәԥон. ===Буркина-Фасо=== Ара ақәгыларақәа ирылагеит [[жәабранмза 22]] рзы, аполициатә участок аҟны астудент даныршь ашьҭахь. Анаҩс аграждантә акциақәа ирхылҿиааит арратә қәгыларақәа, урҭ рыхәаҽра ашьакаҭәарақәа рыцын. ===Ирак=== [[Ирак]] ақалақьқәа рҟны акәзар, ақәгыларақәа ирылагеит [[жәабранмза 25]], [[2011]] шықәса рзы, Нури аль-Малик иеиҳабыра ирҿагыланы, арҭ ақәгыларақәа раан иҭахеит 23-ҩык, шәҩыла ахәрақәа роуит. ===Ливиа=== [[Афаил:Demonstration in Al Bayda (Libya, 2011-07-22).jpg|мини|[[Ливиа]]]] [[Жәабранмза 15]], [[2011]] шықәса рзы [[ливиа]]тәи ақалақь [[Бенгази]] аҟны аполициеи, аиҳабыра рыдгылаҩцәеи, апротестантцәеи еидыслеит. Уи зыхҟьаз азинхьчаҩы иҭакра ауп, аха убри аан Ливиатәи ареволиуциа аԥхьагыла [[Каддафи, Муаммар|Муаммар Каддафи]] иахҳәаразы ааԥхьара ҟаҵамызт. [[Триполи]] акәзар, Каддафи идгылара иазырхаз амитингқәа мҩаԥысит. Аха уи аԥхьа 213-ҩык аинтеллигенциа ахаҭарнакцәа Каддафи иԥхьатәара дҵаны иқәдыргылахьан. Азинхьчаҩцәа иҟарҵоз адыррақәа рыла, Ливиа хымш имҩаԥысуаз акциақәа ирылагӡаны иҭахеит 84-ҩык ауаа. [[Жәабранмза 28]], [[2011]] шықәса рзы [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] ливиатәи аҳәаа азааигәара ар аизгара иалагеит. Ливиа иалагеит [[Ливиа атәылауаҩратә еибашьра|атәылауаҩратә еибашьра]] Каддафи идгылаҩцәеи аҿагылаҩцәеи рыбжьара, ари аконфликт жәларбжьаратәи амчрақәа аланагалеит. [[Жьҭаарамза 17]]–[[Жьҭаарамза 19|19]] рзы, [[Ливиатәи аиасратә милаҭтә хеилак|Аиасратә милаҭтә хеилак]] аиҳабыра рырхәҭақәа ақалақь [[Бени-Валид]]и [[Сирт]]и рнапахьы иааргеит. Муаммари Каддафи ихаҭагьы Сирт азааигәара дшьын иқәгылоз рнапала. [[Жьҭаарамза 23]] рзы, Аиасратә милаҭтә хеилак Ливиа Каддафи ирежим аҟынтә ахы иақәиҭтәуп ҳәа рыланаҳәеит. ===Арабтәи ааԥынра аҵыхәтәақәа=== Арабтәылақәа раԥхьагылаҩцәа аӡәи-аӡәи еишьҭагыланы рхатәы реформақәа ирылагеит ([[Кувеит]], [[Иорданиа]], [[Оман]], [[Алжир]], [[Катар]]), акыр атәылақәа ([[Мысра]], [[Ливиа]], [[Тунис]]) рҟны аиҳабыра ахҳәаны ԥхьатәара ишьҭын, [[Саудтәи Аравиа|Саудтәи Аравиеи]] [[Бахреин]]и ақәгыларақәа шьақәыртәан, [[Шьамтәыла]] иахьауажәраанӡагьы аоппозициеи амчреи реидысларақәа мҩаԥысуеит, [[Иемен]] апрезидент дақәшаҳаҭхеит иара иламкьысреи амчреи реиҭныԥсахлара. Мысреи, Шьамтәылеи, Ливиеи, Иемени рҟны арадикалтә исламистцәа рпозициа аҽарӷәӷәеит. «Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь адунеи аҟны ас еиԥш зымҽхак ҭбааз аилаҩеиласрақәа аҭыԥ рмоуцызт» ҳәа азгәеиҭоит апрофессор [[Ши Цзиансиун]] «арабтәи ааԥынра» дахцәажәо. ==Азхьарԥшқәа== * [https://postnauka.ru/faq/61168] * [https://www.inform.kz/ru/arabskaya-tragediya-prichiny-uroki-i-vyvody_a2663761] * [https://lk.msu.ru/course/view?id=1453] * [https://www.rfi.fr/ru/v-mire/20110115-tunis-zhasminovaya-revolyutsiya-i-chto-budet-dalshe ] * [https://disser.spbu.ru/files/disser2/disser/Dw9m66gY8b.pdf ] * [https://web.archive.org/web/20210128115252/https://www.rosbalt.ru/main/2011/01/28/813751.html] * [https://www.rbc.ua/rus/news/v-yemene-nachalis-mnogotysyachnye-protesty-s-trebovaniem-27012011115800] * [https://www.nlobooks.ru/magazines/neprikosnovennyy_zapas/124_nz_2_2019/article/21193/] * [https://disser.spbu.ru/files/disser2/disser/Dw9m66gY8b.pdf] * [http://www.iimes.ru/?p=16589] * [https://plusiminusi.ru/arabskaya-vesna-ee-prichiny-i-posledstviya/]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20210128164441/https://www.rosbalt.ru/main/2011/02/19/821091.html] * [https://www.nlobooks.ru/magazines/neprikosnovennyy_zapas/124_nz_2_2019/article/21193/] * [https://www.inform.kz/ru/arabskaya-tragediya-prichiny-uroki-i-vyvody_a2663761] * [https://www.rosbalt.ru/main/2011/02/18/821052.html] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210129070426/https://www.rosbalt.ru/main/2011/02/18/821052.html |date=2021-01-29 }} * [https://en.unesco.org/sites/default/files/usr15_the_arab_states_ru.pdf] * [https://web.archive.org/web/20210129171434/http://dspace.onua.edu.ua/bitstream/handle/11300/6276/Shah%20Arabskaya.pdf?sequence=1&isAllowed=y] * [https://magazines.gorky.media/nz/2019/2/arabskaya-vesna-i-ee-itogi-religiya-i-politika.html] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210128212525/https://magazines.gorky.media/nz/2019/2/arabskaya-vesna-i-ee-itogi-religiya-i-politika.html |date=2021-01-28 }} * [https://www.rosbalt.ru/main/2011/02/19/821115.html] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210128113901/https://www.rosbalt.ru/main/2011/02/19/821115.html |date=2021-01-28 }} * [https://apparat.cc/world/burkina-faso-black-spring/] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210129212051/https://apparat.cc/world/burkina-faso-black-spring/ |date=2021-01-29 }} * [https://lenta.ru/news/2011/02/25/rage/] * [https://ria.ru/20160215/1372910230.html] * [http://intjournal.ru/geopoliticheskie-posledstviya-arabskoj-vesny-dlya-regiona-blizhnego-vostoka/] [[Акатегориа:Аҭоурых]] [[Акатегориа:Ареволиуциақәа]] [[Акатегориа:Апротестқәа]] br1cvdx9wqrh6kvpjv4waqvmhw710tj Ахшыҩырҵара 0 27097 176558 149483 2026-11-07T23:29:30Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176558 wikitext text/x-wiki '''Ахшыҩрҵара''', ''ацәаҩашәа'' (мораль, алатын moralitas-атермин алагалан Цицерон ибзоурала, алатын ажәа mores «еицырзеиԥшу атрадициақәа») – ари ауаажәларра рҟны ацәгьеи абзиеи, ииашоу ииашаам уҳәа реиԥш иҟоу ахымҩаԥгашьақәа рнорма ауп иаанаго. Зны-зынла ари атермин рхы иадырхәоит еилазаарак зегьы ирзырханы акәымкәа, уи ахәҭак мацара ахь, иаҳҳәозар: ақьырсиантә хшыҩрҵара, абуржуазиатә хшыҩрҵара уҳәа реиԥш иҟоу… Иҟоуп бызшәақәак, иаҳҳәозар, аурыс бызшәаҿы ажәа ахшыҩрҵара анаҩсангьы ахархәара амоуп ажәа ацәаҩашәа (нравственность, анемец бызшәаҟны – Moralität и Sittlichkeit), арҭ аҩажәак асинонимқәа рроль нарыгӡоит лассы-лассы, мамзаргьы еиуеиԥшым аганқәа рыхшыҩрҵара алкааразы ахархәара арҭоит. Аилазаарак аҟны ахархәара змоу ахшыҩрҵара – ауаажәларратә цәаҩашәа, мамзаргьы ахшыҩрҵара ҳәа иашьҭоуп. Ахшыҩрҵара ҭнаҵаауеит хаз игоу афилософиатә дисциплина – аетика. ==Афилософиа== Ҳаамҭазынӡа зыӡбахә ааҩыз еицырдыруа философуп, зегь раԥхьа ахшыҩырҵара азҵаарақәа ықәзыргылоз - антикатәи аскептицизм ашкол аԥҵаҩы ажәытә мысратәи афилософ Пиррон. Пиррон арелиативизм ахшыҩырҵаратә принципқәа абас еиԥш еиқәиршәеит – џьоукы рыхшыҩырҵаратә принципқәа даҽа џьоукы ахшыҩҵак иалкааны иазгәарҭалартә еиԥш хшыҩыркратә мзызқәа ҳәа егьыҟам, ахшыҩрҵара зхьыԥшу аилазаара ауп. Џьоукы рыхшыҩрҵаратә хымҩаԥгашьа, даҽа џьоукы рыхшыҩрҵаратә нормақәа икәаԥӡа ирықәшәоит, аха даҽа ҭыԥқәаки аамҭақәаки рзы. Ахшыҩрҵаратә релиативизм инақәыршәаны, ақьиареи ацәгьеи – акы иазку аҟазшьа змоу еилкаарақәоуп. Ф. Ницше ахшыҩырҵаратә релиативизм дадгылаҩын, ҿырԥштәыс иаагозар, иара иазгәеиҭеит, атәы дызмоуи атәи рыхшыҩрҵарақәа зынӡа ишеиԥшым. Ницше аҳәамҭа ҟаиҵеит амчра знапаҟны иҟоу дара рыхшыҩрҵаратә ҵакы амазаареи рыпринципқәеи аилазаара зегьы ирхьындырҳәалон, аилазаара алахәцәа ракәзар, уи иқәныҟәон. XX ашәышықәса азбжазы афилософиа аҟны ицәырҵит ахшыҩрҵаратә гхақәа ртеориа, уи абас еиԥш аҳәон, иҟам ақьиареи ацәгьареи, иҟам ииашоуи ииашами, ауаатәыҩса ақьиареи ацәгьареи рзы ирымоу агәаанагарақәа дара ауаа рхаҭа роуп изыӡбаз, аилазаараҟны анхара рзымариахарц азы. Ахшыҩрҵаратә гхақәа рфилософиа аԥҵаҩыс дыԥхьаӡоуп австралиатәи афилософ Џьон Меки, уи ари атеориа ишәҟәы «Аетика: ииашоуи ииашами аԥҵара» («Этика: изобретение правильного и неправильного» (англ. Ethics: Inventing Right and Wrong), 1977 шықәса рзы иикьыԥхьыз аҟны дазааҭгылоит. Ахшыҩрҵаратә гхақәа ртеориа шьаҭас иамоу, Меки ишәҟәаҟны иаирбаз рахьтә, обиективра злоу мазара ҳәа акагьы ыҟам, афилософцәагьы ақьиара азы аилкаарақәа аԥырҵалар ауп ҳәа иҳәоит. Ҳаамҭазтәи афилософцәа ргәаанагара ала, аԥхьаҟа ауаа зынӡагьы ахшыҩрҵара азакәанқәа рхы иадырхәалаӡом. ==Антропологиа== Аҵакырадгьылтәии аимшьҭратәии Селиа Грин (Celia Green) ааимшьҭратәии аҵакырадгьылтәии ахшыҩрҵара аликаауеит. Аҵыхәтәантәи иҵоурами амапкратәии хшыҩрҵара ҳәа иазгәарҭоит: ауаҩы иҵакырадгьыл алнакаауеит, уахь иаҵанакуеит иара ихатә мазара, насгьы иара ихьыԥшу зегьы, уи аӡәы аилагарагьы азин имам. Убри аамҭазы аҵакырадгьылтә хшыҩрҵара азы азин ҟаҵоуп, избанзар ауаҩы иара иҵакырадгьыл зегьы аҟны ииҭаху ҟаиҵаларц илшоит, даҽа џьоукы рҵакырадгьыл еилаимгозар. Аимшьҭратә хшыҩрҵара абжьгаратә ҟазшьа амоуп, избанзар уи хаз игоу ауаҩы аколлективтә нормақәа иднагалоит. Арҭ анормақәа зхы иақәиҭу алԥшааратә ҟазшьа рымоуп, урҭ акультура иахьыԥшуп, убри аан аҵакырадгьылтә хшыҩрҵара здырра ҭбаау аишахаҭаны иԥхьаӡоу канттәи амапкратә императиви, Норман Геислер иабсолиутизм аԥҟарақәеи ирхьыԥшуп. Грин аҵакырадгьылтә хшыҩрҵара аҿиара адиҳәалоит аилкаара ахатәы мазареи ауаажәларратә статус аҟны аиԥшымзаара алкаареи. ==Агәыԥ аҩныҵҟеи уи анҭыҵи== Аӡәырҩы аҭҵааҩцәа иазгәарҭоит зны-зынла убас еиԥш ахшыҩрҵаратә ԥҟарақәа ауаа рахь ахархәара шарҭо, дара «иртәу», «иртәым» агәыԥқәа ҳәа еихшаны. Абиологцәа, антропологцәа, аеволиуциатә ԥсихологцәа аӡәырҩы ирыԥхьаӡоит «иртәу», «иртәым» ҳәа адискриминациа цәырызгаз, агәыԥ аҟны аԥсеиқәырхара ашансқәа роуп ҳәа. Ари агәаанагара шьақәырӷәӷәан имариаз акомпиутертә еволиуциатә модельқәа рҟны. Арҭ амодельқәа рҟны ас еиԥш адискриминациа иалҵшәаны гәыԥк иаҵанакуа ахаҭарнакцәа русеицура аҽарӷәӷәоит, иара убасгьы дара иртәым агәыԥ аганахьала ихшыҩырку аиӷарара цәырҵуеит. Г. Р. Џьонсони (Gary R. Johnson) В. С. Фалгери (V. S. Falger) ишьақәдырӷәӷәон, амилаҭеилыхреи апатриотизмреи ирформаны ишыҟоу ахатәии атәымуааи рыла аихшара. Џьонатан Хаидт иазгәеиҭеит, агәыԥ аҩныҵҟатәи акритериқәа рексперементалтә цклаԥшра ишарӷәӷәо аконсерваторцәа рыхшыҩрҵаратә хәшьарақәа, ус еиԥш еиҳа имаҷны ианубаалоит алибералцәа рҟны. Иҟалалоит убас еиԥш, аԥсҭазаара азы иалкаау астиль алхра, насгьы ишьақәгылоу ахымҩаԥгашьа иалкаау аԥҟарақәа еилазаарак аҟны ауаҩы арҭқәа зегьы иҵабыргны ианинарбо, аилазаара ахшыҩрҵаратә нормақәа зегь раасҭа. ==Акультурақәа реиҿырԥшра== Кристофер Петерсони (англ. Christopher Peterson) Мартин Селигмани (Martin Seligman) атеориеи аамҭеи ирҿырԥшны иалыркаауеит акультурақәа рзы антропологиатә дунеихәаԥшра. Дара убас еиԥш алкаақәа ҟарҵеит иҭырҵаауаз акультурақәа рыбжьара, иалкаау мазараны абас еиԥш шырыԥхьаӡо: аҟәыӷара; ахаҵара; ауаҩра; аиашара; ачҳара; адунеихәаԥшышьа аҭбаара. Арҭқәа зегьы даҽа хәҭақәак рылагьы ишоит, ҿырԥштәыс иаагозар, ауаҩра атәы анаҳҳәо уахь иаҵанакуеит абзиабара, ақьиара, аҟәышра. ==Аеволиуциа== Ахшыҩрҵара атеориа аҿиара апроцесс, еиуеиԥшым ауаатәыҩсатә жәларқәа рсоциалтә еволиуциа иузаҟәымҭхо иадҳәалоуп. Аӡәырҩы аеволиуциатә биологцәа, асоциологцәа ирыԥхьаӡоит амораль ари аеволиуциатә мчрақәа ирхылҿиааз акоуп ҳәа, уи хаҭалатәи аҳаракыра мацара аҟны акәымкәа, агәыԥқәа рҟынгьы аус ауеит, агәыԥтә алкаара ахархәара ала. Социологцәақәак ахшыҩрҵара ала иарбоу ахымҩаԥгашьа даара аҽаԥсахит ҳәа иҟоу агәаанагарақәа ирықәшаҳаҭым, избанзар уи реихьӡарақәа еизнарҳауеит ҳәа ирыԥхьаӡоит. Ас еиԥш ахымҩаԥгашьа инақәыршәаны ауаа рцәаныррақәа рхыжжылара «апросоциалтә» шьақәгылашьа дырҿион, ҿырԥштәыс иаагозар, аемпатиеи ахареи реиԥш иҟоу ацәаныррақәа. Даҽа биологцәақәак ргәаанагара ала, ауаа идырҿиоз ахшыҩрҵара хаҭа акәын, альтруисттә инстинктқәа ракәымкәа. Ас еиԥш ахшыҩрҵара аилкаара иаанарԥшуеит ахеиқәырхаратәии идеологиала ишьақәыргылоу ахымҩаԥгашьа асистема. Ауаатәыҩсатә хшыҩырҵара, аилазаашьа еиҳа ишыуадаҩугьы аԥстәқәа ртәы аасҭа, зегь акоуп аԥсҭазаара иацәтәыму цәырҵрам. Ахшыҩрҵаратә кодексқәа шьақәыргылан аемоциатә цәаныррақәеи ацәалашәареи рышьаҭа ала, анкьа ишьақәгылаз ажәла алкаара ала, урҭ ирныԥшуеит аԥсеиқәырхареи аҿиареи рзы аԥышәа. ==Ахшыҩрҵареи аетикеи== Аетика (ахшыҩрҵара афилософиа ҳәа иара убасгьы ирдыруа) – афилософиа иахәҭоуп, ахшыҩрҵара азҵаарақәа ҭызҵаауа ауп. Ажәа «аетика» «иара ажәа «ахшыҩырҵара» иасинонимны рхы иадырхәоит лассы-лассы, зны-зынла аҵакы ҭшәаны – аморалтә принципқәеи, иалкаау гәыԥқәаки, хаз игоу ауааи рытрадициақәеи рыхшыҩрҵаратә принципқәеи ралкааразы. Етикатә теориақәак, еиҳаракгьы адеонтологиа, иалызкаауа «аетикеи» «ахшыҩрҵареи», аха абра иҳәатәуп ауаатәыҩса рыхшыҩрҵареи ретикеи аҵыхәтәаны еилкааракны ишыҟало, иҟоуп атрадициа аҟны «ахшыҩрҵара» Кант исистема иашьашәаланы ахархәара ахьамоу, ара «ахшыҩрҵара» шьаҭас иамоу ауал, аҭакԥхықәра, ахымҩаԥгашьа апринципқәа роуп. Ахшыҩрҵареи аетикеи синонимқәак раҳасаб ала лассы-лассы ахархәара рымоуп, аха ахшыҩрҵара еиҳарак адунеихәаԥшышьа ауп иаанаго, урҭ шьаҭас ирымоуп апрактика, мамзаргьы арҵара, ауаҩы еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа рҟны, ауаажәларра рҟны ихымҩаԥгашьа адырра, убри аан аетика апринципқәа рсистема иаҵанакуеит, афилософиеи уи атеориатә шьаҭаркреи. ==Ахшыҩрҵареи адинхаҵареи== Ауаатәыҩса рҭоурых зегьы аҟны адинхаҵарақәа аидеалтә ԥсҭазааразы адгалара аҟаҵара анаҩсгьы, уи ақәныҟәара аԥҟарақәа ахьуднагалоз азы, ахшыҩрҵара лассы-лассы адинхаҵаратә ԥҟарақәа ирыдрыԥхьаӡало иалагеит. Ахшыҩрҵаратә традициақәа инарҭбааны урзааҭгылозар, адинхаҵаратә хшыҩрҵара ҳаамҭазтәи ахшыҩрҵара аформақәеи реицыҟазаара аҭыԥ амоуп, урҭ рахь иԥхьаӡоуп аконсеквенциализм, зыхиақәиҭу ахәыцрақәа, агуманизм, аутилитаризм уҳәа реиԥш иҟоу аилкаарақәа. Адинхаҵаратә хшыҩрҵара ахкқәа ракәзар, даара ирацәоуп. Ҳаамҭазтәи амонотеисттә динхаҵарақәа, аԥсылманра, аиудаизм, ақьырсианра, насгьы сикхизм, зороастризм уҳәа реиԥш иҟоу роуп абзиеи ацәгьеи алызкаауа азакәанқәеи аԥҟарақәеи рыла, урҭ арбоуп иԥшьоу ашәҟәқәа рҟны, дара урҭ ауаа ирыладырҵәоит адинхаҵарақәа раԥхьагылаҩцәа рдин аҳәаақәа ирҭагӡаны. Аполитеисттә динхаҵаратә традициақәа иреиҵоу абсолиутизм ахь ахшыҩҵакқәа рымоуп. Ҿырԥштәыс иаагозар, абуддизм аҟны ауаҩы ихықәки, насгьы адәныҟатәи аҭагылазаашьақәеи азгәарҭоит уи ихшыҩрҵаратә хымҩаԥгашьа ахәшьара аҭара аҟны. Адинхаҵаратә традициақәа рҟны ахшыҩрҵара егьырҭ аиԥшымзаарақәа дырзааҭгылеит Барбара Миллер (Barbara Stoler Miller), уи иазгәалҭон, аиудаизм аҟны «апрактика аҟны абзиеи ацәгьеи злеилыркаауа ауаажәларра рҟны ауаҩы иааникыло аҭыԥи, аиуареи, ақәреи рыла шакәу. Мраҭашәара ҳаамҭазтәи ауаҩы изын, адырраҭбаареи аегалитаризми рыла иааӡоу изы, ас еиԥш аҭакԥхықәреи ахьыԥшратә ҵаки – даара иуадаҩу аспектуп аиндуизм адкыларазы». Адинхаҵарақәа ахшыҩырҵаратә дилеммақәа рыӡбаразы ирацәоуп ирыдыргало амҩақәа. Иаҳҳәозар, аиндуизм аҟны иаахҵәаны ауаҩы ишьразы азин ҟазҵо хшыҩрҵарак ыҟам, уа иазгәарҭоит «иалкаау аҭагылазаашьақәа рҟны ауаҩы ишьра узацәымцар ҟалоит, избанзар уи ада ԥсыхәа ыҟамызт усҟантәи аамҭазы», – ҳәа. Амонотеисттә традициақәа рҟны иалкаау усқәак ирыхәаԥшуеит дкылашьа змам ракәны, иаҳҳәозар, аԥҳәыс лыҽԥыргареи аилыҵреи реиԥш иҟоу. Адинхаҵара еснагь ахшыҩырҵара иҵоураны иамадам. Афилософ Давид Иум иазгәеиҭон: «Ацәгьоура дуқәа анцәа иахьырхәра иацәшәаны иҟаҵаз ракәын ҳәа ирыԥхьаӡон; убри аҟынтә ишәарҭам ҳәа иԥхьаӡам ауаҩы ихшыҩрҵара азы лкаақәак рыҟаҵара, иара идинхаҵаратә қьабзқәа рыџьбарареи игәацԥыҳәареи ирыхҟьеит ҳәа азгәаҭаны, иара гәыкала уи агәра игозаргьы». Адинхаҵаратә хшыҩрҵареи ахшыҩрҵаратә позициеи еиԥшымзар алшоит, ауаҩшьра, амассатә хәымгарақәа, атәтәра азҵаарақәа ианырхьыԥшу. Ҿырԥштәыс иаагозар, Саимон Блекберн (Simon Blackburn) иазгәеиҭоит: «Аиудаизм адгылаҩцәа акастатә система адгылара ииашоуп ҳәа рыԥхьаӡоит, аԥсылманра адгылаҩцәа ракәзар, даара имчу ашьаустә кодекс, мамзаргьы аҳәсеи егьырҭ адинқәа ныҟәызгои рахь азыҟазаашьа бааԥсы ииашоуп ҳәа иазхәыцны иадгылоит», – ҳәа. Ақьырсианра атәы дазааҭгыло, Саимон Блекберн иазгәеиҭоит: «Абиблиа аҟны иуԥшаарц алшоит ахәыҷқәа ирзырхоу агәымбылџьбарара, еиҳаракгьы хшыҩла иаҩцам рахь, аԥстәқәа рахь, еилыҵны иҟоу рахь, анцәа дхазымҵо рахь, еиуеиԥшым асексуалтә ҟазшьаҷыдарақәа змоу рахь, насгьы зықәрахь инеихьоу аҳәса рахь». Иара убасгьы иҳәоит ауаҩы ихшыҩрҵарқәа рахьтә гәыҩбара узҭо ацәаҳәақәа шуԥыло Ауасиаҭ Ҿыц аҟны. Ақьырсианра адгылаҩцәа Блекберн иқәгылара ахҳәаа азыҟаҵо иазгәарҭоит, дара ргәаанагарала, ауриацәа рзакәанқәа Аԥшьашәҟәы аҟны ахшыҩрҵара аеволиуциа аанарԥшуеит ҳәа имчымхоу рыдгыларазы, уа иазгәаҭоуп атәцәа иҽеимкәа ирызныҟәо рахьырхәра (ашьра аҟынӡа), атәцәа ракәзар, еиҳа-еиҳа, хатә мазарак еиԥш акәымкәа уаҩԥсҵас рзыҟазаара иазнеиуеит. Елизабет Андерсон (Elizabeth Anderson), Мичигантәи ауниверситет афилософиеи афеминологиеи рпрофессор лгәаанагарала, Аԥшьашәҟәы абзиагьы ацәгьагьы унарҵоит ҳәа, насгьы ари аԥшьаҩыра хшыҩырҵарала иԥкааны иҟам ҳәа лыԥхьаӡоит. Агуманистцәа, Пол Курц (Paul Kurtz) иеиԥш иҟоу, агәра ргоит иалкаау ахшыҩрҵаратә ҵакқәа хаз игоу культурақәак рҳәаақәа ирҭыҵуеит ҳәа, иара игәаанагара ала, уи убарҭоуп иуниверсалтәу зхаҵарак анаҩсгьы, иԥсабаратәым зхаҵарак аҳасаб алагьы иубарц шалшо. Аиашара, аартра, аԥсыцқьара, абзиа азеиӷьашьара, аҵабыргра, агәаанагара аҳәара, арҭ зегьы хыҵхырҭазар ауеит адинхаҵаҩцәеи анцәа дхазымҵои рыбжьара аилибакаара аԥшаара азы ҳәа азгәарҭоит. ==Ахшыҩрҵаратә кодексқәа== Акодификациатә хшыҩрҵара иаабац ахшыҩрҵара излеиԥшым (ауаажәларра аҟны агәазыҳәара змоу амҩа алкаара) уи ауп, иара ахатә нормақәа алнакаауеит: ишиашоу иԥсабаратәу анормақәа, мамзаргьы ауниверсалтә принцип анормақәа. Адинхаҵаратә еилазаарақәа рҟны, аԥааимбар арҭ апринципқәа иоуеит агәаартра ала ҳәа иԥхьаӡоуп, иазгәаҭатәуп арҭ апринципқәа иалкаау шракәу. Урҭ иааизакны ишьақәдыргылоит ахшыҩрҵаратә кодекс (даҽахьӡык: аетникатә кодекс) – аԥҟарақәа рсистема, ҵакы змоу асистема инақәыршәаны иахәҭоу ахымҩаԥгашьа шьақәзыргыло. Ахшыҩрҵаратә (аетикатә) кодексқәа ҟалар ауеит адинхаҵаратә, адунеихәаԥшратә, апрофессионалтә, акорпоративтә, аспорттә уҳәа уб. егь. Адинхаҵаратә хшыҩрҵара акодекс иаҿырԥштәқәаны иԥхьаӡоуп: Ацәаҩашәа ахьтәы ԥҟара («ахгәарԥхаратә етика»); Аиудаизм, ақьырсианра, аԥсылманра ауасиаҭқәа жәаба; Нои иимшьҭра рзакәанқәа быжьбеи 613 уасиаҭ аиудаизм аҟни; Иԥшьоу ауасиаҭқәа хәбеи абуддизм ахь аантәыракратә мҩеи; Ажреи ижрами аиндуизм аҟны; Даосизм аԥҟарақәа жәаба; Ажәытәӡатәи мысратәи акодекс Маат; Апрофессионалтә кодексқәа рҿырԥштәқәа – Бусидо, Гиппократ иҭоуба, ажурналист Идунеихәаԥшышьа (Кредо). ==Азхьарԥшқәа== * [https://psylib.org/chto-takoe-moral/] * [http://www.abccba.ru/abc16.php] * [https://iphras.ru/uplfile/ethics/seminar/Apressyan_15_12_2010.html] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210202022100/https://iphras.ru/uplfile/ethics/seminar/Apressyan_15_12_2010.html |date=2021-02-02 }} * [https://knife.media/no-moral-world/] * Green, Celia (2004). Letters from Exile: Observations on a Culture in Decline. * [https://iphras.ru/enc_eth/137.html] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210202062954/https://iphras.ru/enc_eth/137.html |date=2021-02-02 }} * [https://studme.org/313123/kulturologiya/kultura_moral_nravstvennye_tsennosti_obschestva] * [http://www.socionauki.ru/upload/socionauki.ru/book/files/evol_8/122-137.pdf] * [https://iphras.ru/uplfile/root/biblio/em/em4/2.pdf] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20201201174933/https://iphras.ru/uplfile/root/biblio/em/em4/2.pdf |date=2020-12-01 }} * [https://web.archive.org/web/20210208124244/https://terme.ru/termin/moral-i-religija.html] * [https://www.socionauki.ru/journal/articles/141554/] * [https://iphras.ru/uplfile/ethics/seminar/16_10_2012/Apressyan_prosp.pdf] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210201174842/https://iphras.ru/uplfile/ethics/seminar/16_10_2012/Apressyan_prosp.pdf |date=2021-02-01 }} * [http://ponjatija.ru/node/615] [[Акатегориа:Афилософиа]] [[Акатегориа:Аетика]] p1j24nvac2yurlwp9wxcqc37r7bzxsx Адиаспора 0 27098 176535 169348 2026-11-07T23:20:13Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176535 wikitext text/x-wiki '''Адиаспора''' ({{lang-el|διασπορά}}) — ари ажәлар рыхәҭак ауп, изхылҵыз атәыла аҟны инымхо, аха убри аан иахьынхо атәыла аҟны, иаку иҭышәынтәалоу аетникатә гәыԥқәа аԥҵаны измоу, насгьы дара рыҿиареи руаажәларреи реиԥшзаара амырӡразы, адгыларазы асоциалтә институтқәа змоу жәларуп. ==Аҭоурых== Ус еиԥш иҟалеит аҭоурых аҟны, аетносқәа лассы-лассы дара рҵакырадгьылқәа рҟны акәымкәа, егьырҭ атәылақәа рҟны инхалартә еиԥш. Уи зыхҟьаз аибашьрақәа, аҳәаақәа реиҭакра, аимпериақәеи аҳәынҭқаррақәеи рхыбгалара, аԥсабаратә рыцҳарақәа, аекономикатә кризисқәа уҳәа роуп. Абарҭқәа зегьы ажәларқәа ԥсаҟьаны адунеи иаланаԥсоит. Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара адыррақәа рыла, 1960 шықәса рзы атәым тәылақәа рҟны инхон 75,5 миллионҩык ауаа, 2000 шықәса рзы – ари ахыԥхьаӡара 176,6 миллионҩык рҟынӡа иҟалахьан, 2009 шықәса рзы ари ахыԥхьаӡара 213,9 миллионҩык рҟынӡа еизҳаит, 2013 шықәса рзы – 232 миллионҩык. Иахьа еиуеиԥшым адунеи атәылақәа рҟны инхоит х-процентк инаркны жәа-процентк рҟынӡа ауааԥсыра, урҭ зегьы мигрантцәоуп. Хықәкыла иаҳҳәозар, атәым тәылақәа рҟны инхоит 35 млн акитаиццәа, 25 млн еиуеиԥшым африкатәи атәылақәа ирылҵыз, 19 млн аурысцәа, 14 млн акурдцәа, 9 млн индиаа, 10 млн ирландиаа, 8 млн италиаа, ауриацәа, ацыганцәа, 5,5 млн аерманцәа, 4,5 млн авенгрцәеи аполиакцәеи, 4 млн абырзенцәа, 3,5 млн аҭырқәцәеи иранааи (аџьамцәа), 3 млн иапониаа, 2,5 млн анемеццәа. Атәым тәылақәа рахь иқәнагалаз ауаа еснагь рмилаҭ еиуаз ирыҿцаауан. Уи азын дара ацуҭақәа еиҿыркаауан. Иахьа ацуҭа (община) – ари ауаа ракзаара ауп – ԥҟараны ишышьақәгылаз еиԥш, уи еиднакылоит аҭаацәарақәа, ауацәа, аҭынхацәа – урҭ зегьы еимадоуп анхамҩа, акультура, азинтә усура уҳәа рыла, насгьы ҵакырадгьылк аҟны еицынхоит. Ауаа реизааигәара, аӡәыкны рыҟалара ари ацуҭа иакритериақәаны иҟазар ретникатә хылҵшьҭра, ас еиԥш ацуҭа – адиаспора ҳәа иашьҭоуп. Адиаспора ахкқәа У. Коен иаликаауан ԥшь-диаспора хкык: адиаспорақәа – иалаӡыз (ауриацәа, африкаа, аерманцәа, палестинаа), аџьатә диаспорақәа (индиаа), аџьатәқәа (китаиаа), аимпериатә ([[Британиа Ду|британиатәи]], франциатәи, испаниатәи, португалиатәи). Дж. Армстронг ҩ - диаспора хкык аликаауан: «амобилтәи» «апролетартәи». «Амобилтә» диаспорақәа ирымоуп акыр иҭбаау, иуадаҩу аҭоурых, урҭ рҭоурых шәышықәсала ишьақәгылоз акакәын. Арҭ адиаспорақәа асоциалтә шьцылара иазыманшәалоуп, убри аҟынтә акыр инарҵауланы издызкылаз аилазаара аҟны рышьаҭа рҳаит уҳәар алшоит. «Амобилтә» диаспора акатегориа иаҵанакуа ракәзар, Дж. Армстронг уахь иаҵаиркыз зегь раԥхьа иргыланы ауриацәеи аерманцәеи рдиаспорақәа роуп. «Апролетартә» диаспорақәа – ари ааигәа ишьақәгылаз етникатә еилазаароуп. Дж. Армстронг игәаанагарала, «арҭ адиаспорақәа ҳаамҭазтәи аполитика иалҵшәахаз иқәҿиарадоу аалыҵуп». Г. Шеффер иаликаауеит абас еиԥш адиаспора хкқәа: – инарҵаулоу аҭоурыхтә шьаҭақәа змоу (арахь иаҵанакуеит аерманцәа, ауриацәа, китаиаа рдиаспорақәа); – «макьаназы ихырқәақәо» (америкаа, Европеи, Азиеи, [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рҟны скандинаваа); – «иҿоу» (ари адиаспора хкы еиҿыркаауеит абырзенцәа, аполиакцәа, аҭырқәцәа); – «ҿыц иҿио», даҽакала иуҳәозар, ашьақәгылара амҩа иану (ас еиԥш адиаспорақәа зырҿио кореиаа, филиппинаа, насгьы анкьатәи асоветтә республикақәа рҟны инхоз аурысцәеи роуп); – «аҩны змам», зхатәы ҳәынҭқарра змам (ари акатегориахь иаҵанакуеит акурдцәеи, апалестинеццәеи, ацыганцәеи рдиаспорақәа); – «аетномилаҭтә», «ахатәы» ҳәынҭарра рымазшәа агәаанагара зызцәырҵуа, ари зегь реиҳа иалаҵәоу диаспора хкуп; – «еихырԥсаҟьоу», еизакны инхо. ==Зегь реиҳа идуу адиаспорақәа жәаба:== Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы амиграциатә процессқәа даара идуу амасштабқәа аҵанакуа иалагеит – иахьазы адунеи аҟны инхо ауаа рахьтә 35-тәи зҭыԥ иахыҵны даҽаџьара нхара ицаз иоуп. Аҿиара змоу атәылақәа рҟны акәзар, 10-тәи зҭыԥ иахыҵны даҽаџьара нхара ицаз иоуп. Даҽа тәылак ахь нхара ицаз инхарҭа ҭыԥ ҿыц аҟны ибзазашьа анеиқәиршәалак, имилаҭ иаҵанакуа емиграциа рцара дацхраауеит. Убри аҟынтә иџьашьатәӡам, адиаспорақәа рхыԥхьаӡара ас лассы иахьазҳауа. Зегь реиҳа идуу диаспорақәоуп: ===10. Ацыганцәа рдиаспора=== Ацыганцәа ауаа рышәҟәҭагалара лассы-лассы рхы аладырхәуам, рхыԥхьаӡаразы рхатә дыррақәа рымоуп умҳәозар. Убри аҟынтә ари ажәлар ирыдҳәалоу ахыԥхьаӡарақәа зегьы - ус инықәырԥшшәа иҟаҵоу дыррақәоуп, иахьазы дара 8 миллионҩык рҟынӡа ыҟоуп ҳәа азгәаҭоуп. Убасгьы, иԥхьаӡоуп Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны миллионҩык рҟынӡа ацыганцәа шынхо, урҭ рхыԥхьаӡара рацәоуп Бразилиа, Румыниа. ===9. Италиаа рдиаспора=== Ажәбатәи аҭыԥ аҟны иҟоу италиаа рдиаспора 8 миллионҩык рҟынӡа инаӡоит. Дара рмилаҭ аҳәаанырцәтәи атәылақәа рахь рықәҵра хацыркын XIX ашәышықәса анҵәамҭазы, еиҳаракгьы ари апроцесс аҿарҭбааит Актәи адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь. Уи мзызс еиҳарак иаиуз аӷарра ауп, амамзаара ауаа убас еиԥш аҭагылазаашьа иҭанаргылон, егьырҭ аҵакырадгьылқәа рахь иқәҵны ицаратәы. Италиаа еиҳарак иқәҵны нхара ҳәа иахьцаз Ҩадатәии Ладатәии Америка атәылақәа рахь ауп. ===8. Ауриацәа рдиаспора=== Аофициалтә дыррақәа рыла, ауриацәа Израиль анҭыҵ инхо рхыԥхьаӡара 8 миллионҩык рҟынӡа инаӡоит, аха зегь реиҳа ауриацәа ахьынхо Еиду Америкатәи Аштатқәа (урҭ уатәи рхыԥхьаӡара 5-миллионҩык иреиҳауп), Франциа, Британиа Ду рҟны ауп. Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы ауриацәа рыцуҭа адунеи аҟны зегь реиҳа еиҳауп ҳәа иԥхьаӡоуп, иара убасгьы 2003 шықәсанӡа ауриацәа рдиаспора Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны еиҳа еиҳан Израиль инхоз ауриацәа рхыԥхьаӡара аасҭа. ===7. Аерманцәа рдиаспора=== Адунеи 102 тәыла рҟны инхоит Ермантәылантәи амигрантцәа. Урҭ рахьтә 87 % атәылақәа 6 рҟны ауп иахьынхо, урҭ рхыԥхьаӡараҿы Урыстәыла, Еиду Америкатәи Аштатқәа, Франциа. Аерманцәа рдиаспорагьы 8 миллионҩык шьақәнаргылеит, убри аан иара Ермантәыла инхо 3 миллионҩык роуп. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы дара рҽазыршәеит иаку еиҿкаарак, адиаспора еидызкыло аԥҵара, аха ари аус макьаназы аҵыхәтәанынӡа иӡбам. ===6. Украинаа рдиаспора=== Украинаа рыԥшьбатәи ахәҭа (10 миллионҩык инадыркны 15 милионҩык рҟынӡа) Украина анҭыҵ ауп иахьынхо. Зегьы иреиҳау урҭ рдиаспора ахаҭарнакцәа Урыстәыла ауп иахьынхо, иара убасгьы имаҷҩымкәа украинаа нхоит Еиду Америкатәи Аштатқәа, Канада, Молдова. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы зегьы иреиҳаны амигрантцәа нхара ҳәа иахьцо Испаниа, Италиа, Мысра атәылақәа рахь ауп. ===5. Аполиакцәа рдиаспора=== Аполиак хылҵшьҭра змоу амигрантцәа, аҵыхәтәантәи адыррақәа рыла, 21 миллионҩык ыҟоуп. Урҭ зегь раасҭа иахьынхо ҭыԥуп Еиду Америкатәи Аштатқәа – ара инхо аполиакцәа рхыԥхьаӡара миллионки 500 нызқьҩык рҟынӡа инаӡоит, Бразилиеи [[Германиа|Германиеи]] ракәзар, Польшантәи амигрантцәа рхыԥхьаӡара еиԥшуп уҳәар ауеит – дара ҩ-миллионки 500-нызқьҩык рҟынӡа тәылацыԥхьаӡа инхоит. ===4. Аурыс диаспора=== Ианеиҵаха 25 миллионҩык рҟынӡа аурысқәа еиуеиԥшым аамҭақәа рзы Урыстәылатәи Афедерациа анҭыҵҟа нхара ҳәа иагеит. Иҟоуп ахыҵхырҭақәа, урҭ рхыԥхьаӡара 40 миллион рҟынӡа инаӡоит ҳәа аазыцҳауа, аха аҭҵааҩцәа ас еиԥш ахыԥхьаӡара иақәшаҳаҭым. Зегьы иреиҳау европатәи аурыс диаспора нхоит Германиа. Убри анаҩсгьы, урысшәала ицәажәо амигрантцәа рацәаҩуп Еиду Америкатәи Аштатқәа, Израиль, Латвиа. ===3. Индиаа рдиаспора=== Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара иҟанаҵаз аҳасабырба инақәыршәаны, адунеи зегьы аҟны инхоит индиаа рхылҵшьҭрақәа 25 миллионҩык рҟынӡа, дара адунеи 110 тәыла рҟны иҟоуп. Зегь реиҳа индиаа рхылҵшьҭрақәа ахьынхо Непал (4 миллионҩык), Еиду Америкатәи Аштатқәа (3 миллионҩык), Малаизиа (2,4 миллионҩык) рҟны ауп. ===2. Акурдцәа рдиаспора=== Акурдцәа рдиаспора шаҟа ыҟоу аԥхьаӡара зыруадаҩуа акәны иҟоуп, дара ахьынхо ԥшь-тәылак рҟны зныкгьы ауаа ашәҟәранҵара ахьымҩаԥырымгац. Еиуеиԥшым адыррақәа рыла, акурдцәа рдиаспора – 20 миллионҩык инаркны 40 миллионҩык рҟынӡа ыҟоуп, аха зегь реиҳа ииашоуп ҳәа иԥхьаӡоу 35 миллионҩык ҳәа иҟоу адыррақәа роуп. ===1. Китаиаа рдиаспора=== Аҵыхәтәантәи адыррақәа рыла, китаиаа рхыԥхьаӡара, зҭоурыхтә ԥсадгьыл иацәыхараны инхо, 50 миллионҩык рҟынӡа ыҟоуп. Урҭ реиҳараҩык (20 миллион инаркны 30 миллион рҟынӡа) Лада-Мрагыларатәи Азиа инхо роуп, ҿырԥштәыс иаагозар, Сингапур инхо ауааԥсыра зегь рахьтә 78% шьақәзыргыло китаиаа роуп. Убри анаҩсгьы китаиаа рдиаспора ыҟоуп Америкеи Европеи. Аӡәырҩы асоциологцәа излашьақәдырӷәӷәо ала, иахьатәи аамҭазы «адунеитә диаспоризациа» апроцесс мҩаԥысуеит, дара адиаспорақәа рхаҭақәа ракәзар, атрансоциалтә ҳақәаны аҟалара иалагеит. Убри аҟынтә, аамҭа цацыԥхьаӡа иалшоит адиаспорақәа рхыԥхьаӡара еизҳар, иазҳауеит убасгьы урҭ аполитикатәи аекономикатәи ҭагылазаашьа иазыҟарҵало аныррагьы. ==Адиаспора афункциақәа== Адиаспорақәа зегьы лахьынҵак-лахьынҵак рымоуп. Урҭ алахьынҵақәа еиуеиԥшым, дарбанызаалак ауаҩы иԥсҭазааратә мҩа шиндивидуалтәу еиԥш. Аха, егьа ус акәзаргьы, адиаспорақәа русура аҟны еицырзеиԥшу афункциақәа маҷым. Ус еиԥш рҷыдаҟазшьоуп «ижәытәтәиугьы» «иҿыцугьы» адиаспорақәа. Дара адиаспорақәа рцәырҵшьа амзызқәа шеиԥшымгьы, ирзеиԥшу аҟазшьақәа рымоуп. Аха абра иазгәаҭатәуп, зыӡбахә ҳәоу афункциақәа рхаҭәаара, рбеиара уҳәа акыр аиԥшымзаарақәа шрымоу. Зегь реиҳа иалаҵәаны иҟоу адиаспора афункциақәа иреиуоуп досу рҭоурыхтә ԥсадгьыл, рыжәлар ркультура, рыҿиара, доуҳала рырбеиара ацхраара, адгылара рзыҟаҵара. Иҷыдоу аҭыԥ аанакылоит ахатәы бызшәа аиқәырхара. Ишдыру еиԥш, абызшәа ауп даҽа тәылак аҟны ауаҩы далкааны, дызмилаҭу удыруа дҟазҵо. Ахатәы бызшәа иабзоураны ауаҩы дахьынхозаалак, иарбан ҳәынҭқарразалак аҟны истатусгьы аҽаԥсахуеит. Ҿыц ишьақәгыло адиаспора еснагь ахатәы бызшәа ахархәара анаҭоит иформалтәым аицәажәара аан, аха ашкол, аусеилыргара, амассатә информациа ахархәагақәа рҟны уи ахархәара маҷуп, зынӡагьы иамам уҳәар алшоит. Ахатәы бызшәа зехьынџьара ахархәара аиура азықәԥара аҭахны иҟоуп. Ахатәы бызшәа амилаҭтә культура ретронслиаторс иамоуп, уи ацәыӡра, еиҳаракгьы адоуҳатә хырхарҭаҟны рыцҳара дууп (атрадициақәа, ахдырра, ақьабзқәа). Аха убри аан, збызшәа зцәыӡыз ажәларқәа, ретнос ишаҟәҟьазгьы, диаспораны ишыҟаз иаанхоит (иаҳҳәозар анемеццәа, кореиаа, ассирииццәа, чувашиаа уҳә. егь.) Абас алагьы абызшәа аиқәмырхара адиаспоразы иҳәаақәҵоу ҷыдарам. Адиаспора аусуразы ихадоу акәны иҟоуп аетникатә культура аиқәырхара, уи иаҵанакуеит аматериалтә, адоуҳатә, асоционормативтә усура. Еиҳа инарҵауланы аетникатә культура аныԥшуеит алитература, аҟазара, аетникатә символика, атрадициақәа, еиуеиԥшым аматериалтә культура аформақәа (акрыфара, аҽеилаҳәара), афольклор. Аетникатә культура амырӡра аригьы адиаспора иаҷыдаҟазшьоуп. Аха аамҭа цацыԥхьаӡа адиаспора аетникатә культура изхылҵыз ретнос акультура акыр иацәыхарахоит. Уи адиаспора ахьынхо ажәлар иныҟәырго атрадициақәеи иареи еилаӡҩоит. Аетникатә культура амырӡра зхьыԥшу адиаспореи изланхо ажәлари ирыбжьоу адистанциа ауп, иара убасгьы, иахьынхо аҳәынҭқарра адиаспорахь иаанарԥшуа атолерантреи, адиаспора ахаҭарнакцәа ркультура аиқәырхара агәазыҳәара ахьынӡарымоуи роуп. Даара аҵак ду амоуп аекономикатә функциагьы, уи акыр адиаспорақәа ахархәара алыршара рҽазыршәоит. Ара зыӡбахә ҳәоу убас еиԥш иҟоу аекономикатә ҿиара аформақәа роуп, иҷыдоу даҽа жәларык ирыламҩашьо жәлар рнапҟазарақәа раалыҵқәа рҭыжьра алыршара. Арҭқәа зегьы адиаспора ахаҭарнакцәа рыԥсҭазаара еиԥш, егьырҭ амилаҭқәа изланхогьы рыԥсҭазаара арбеиоит. Ас еиԥш аекономикатә функциақәа раларҵәара еиуеиԥшым ауадаҩрақәа ацзаргьы, аҭоурыхтә ԥышәа ахархәара аҭазар, зегьы уи аҟынтә иаиааиуеит, афеида алырхуеит. Ара, иара убасгьы, иазгәаҭатәуп адиаспора аполитикатә функциақәагьы шынанагӡо. Ари раԥхьа иргыланы иахьаныԥшуа иназыцҵоу азинқәа роуразы алоббизм аныҟарҵо ауп. Иҩбахаз, адиаспора, мамзаргьы уи иадҳәалаз акыр аиҿкаарақәа ишьақәгылоу арежим оппозицианы ианазыҟало ауп. Ихԥатәихаз, адиаспорақәа иахьынхо атәыла жәларбжьаратәи апозициақәа анырра анарҭо ауп. ==Астатистика== Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара адыррақәа рыла, 1960 шықәса рзы атәым тәылақәа рҟны инхон 75,5 миллионҩык ауаа, 2000 шықәса рзы – ари ахыԥхьаӡара 176,6 миллионҩык рҟынӡа ихалахьан, 2009 шықәса рзы ари ахыԥхьаӡара 213,9 миллионҩык рҟынӡа еизҳаит, 2013 шықәса рзы – 232 миллионҩык. ==Азхьарԥшқәа== * [https://web.archive.org/web/20210202103358/https://voluntary.ru/termin/diaspora.html] * [https://zen.yandex.ru/media/adygiru/chto-takoe-diaspora-i-kakie-est-diaspory-v-mire-5dc118b992414d00ac7d82cd] * [https://www.syl.ru/article/378990/diaspora---eto-chto-takoe-znachenie-slova-harakteristika-ponyatiya] * [http://www.perspektivy.info/print.php?ID=48886] * [https://articlekz.com/article/18467] * [http://teacher.msu.ru/node/20760] * [https://interaffairs.ru/news/show/17725] * [http://top5-top10.ru/top-10-samyx-krupnejshix-diaspor/] * [https://www.weforum.org/agenda/2019/09/india-has-the-world-s-biggest-diaspora-here-s-where-its-emigrants-live/] * [http://www.culturaldiplomacy.org/academy/index.php?chinese-diaspora] * [https://www.sgu.ru/sites/default/files/education/programs/2017/04/etnich._diaspory._ochno-zaochn._prover.pdf] * [https://studref.com/413324/istoriya/sovremennye_natsionalnye_obschiny_diaspory] * [https://www.dissercat.com/content/natsionalnaya-diaspora-kak-obekt-etnosotsiologicheskogo-issledovaniya] * [http://www.perspektivy.info/book/diaspory_v_sovremennom_mire_evolucija_javlenija_i_ponatija_2010-02-27.htm] [[Акатегориа:Адиаспора| ]] 9igr1ths6p0qrgm36hs2ttp9fd35ew8 Акоррупциа 0 27215 176538 168857 2026-11-07T23:21:33Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176538 wikitext text/x-wiki '''Акоррупциа''' ({{lang-la|corrumpere}}, {{lang-la|corruptio}}) – атермин иаанагоит амаҵзуратә хаҿы имчра, изинқәа ихы иархәаны, иара убасгьы иофициалтә статус аҳаҭыр, илшарақәа, аимадарақәа рхархәара ала ихазы ифеидоу, аха азакәанԥҵареи аморалтә шьақәгылақәеи ирҿагыло аусқәа рымҩаԥгара. Акоррупциа ҳәа азырҳәоит, иара убасгьы, амаҵзуратә хаҿқәа раахәара, урҭ рыҭира, раахәара алыршара, ус еиԥш рҟазшьоуп амафиозтә ҳәынҭқаррақәа. Европатәи абызшәақәа рҟны ари атермин инарҭбаау асемантикатә еилкаара амоуп. == Аилкаара акоррупциа == Иахьатәи аамҭазы акоррупциа аӡбахә ахьырымҳәо ҭыԥк аԥшаара уадаҩзар ҟалап, уи арыцҳарақәаеи аҭышәантәаламрақәеи ирхарарҵоит. Зегьы ирдыруеит, ауаа рсоциалтә ҭышәынтәалара зхьыԥшу атәыла аекономикатә ҿиара аӷас ишамоу акоррупциа, аха иҟоуп ари аҭагылазаашьа аҟны иџьаушьаша, уи иаҿагыланы ақәԥара аӡәгьы дахьахымыццакуа. Зегьы ҳәарада ирдыруеит атермин «акоррупциа» иаанаго, аха имаҷҩуп издыруа ари апроблема адунеи ишақәлоу. Иџьашьатәызаргьы, аԥхьабзазаратә еилазаарақәа рҟынгьы аԥхьагылацәеи аныхаԥааҩцәеи рхәы шнаргоз, аҳамҭақәа шрырҭоз, урҭ назгоз рахь рзыҟазаашьа рыԥсахырц азы. Акоррупциа иаҿагыланы иқәԥоз раԥхьатәи анапхгаҩцәа дыруаӡәкны аҭоурых аҟны зыӡбахә аанхаз шумертәи аҳ Уруинимгиан иоуп, ҳера ҟалаанӡа XXIV ашәышықәса аҩбатәи азбжазы ақалақь-аҳәынҭқарра Лагаш напхгара азҭоз. Зегьы ирбо-ираҳауа акоррупциа иалаҟьашьыз шахьдырхәуазгьы, уи иаҿагыланы ақәԥара лҵшәа дук амамызт. Акоррупциа аӡбахә ахьҳәаз трактатуп «Артха-шастра» — уи Бхарата (Индиа) аминистрцәа руаӡәк Каутилиа апсевдоним ганы, ҳера ҟалаанӡа IV ашәышықәсазы икьыԥхьит ари аусумҭа. Ас еиԥш апроблема рыман Ажәытәӡатәи [[Мсыр|Мысра]] (Египет) афараонцәагьы, арагьы ачынуаа рбиурократиатә аппарат зхы иақәиҭыз анхаҩцәеи, анапҟазацәеи, аруааи рганахь ала изакәанмыз аусқәа мҩаԥыргон. Иаанхеит Итахотел захьӡыз аӡәы ихшыҩырҵара, уи абас иҩуан: «Убӷа рҟәла аиҳабыра рҿаԥхьа, усҟан уҩны зегьы бзиахоит, ууалафахәгьы ишахәҭоу еиԥш иуоулоит, избанзар иусқәа ҽеим аиҳабы иҿагыло, аха аԥсҭазаара мариахоит аиҳабы ибзианы изыҟазаара аан». Ауаа реиҳараҩык акоррупциа закәу еилыркаауеит амаҵзура ахархәара ала рхатәы феида шалырхуа џьоукы. Насгьы, ари ажәа аҵарҭышагара аилкаара иадырҳәалоит. Аха, абра иазгәаҭатәуп акоррупциа аҵарҭышагара мацара аҟны ишаанымгыло. Иазгәаҭатәуп акоррупциа аҭыԥ шамоу аҳәынҭқарратә маҵзурақәа рҟны мацара акәымкәа, ахатәы сектор аҟынгьы. Ари афеномен ҷыдарақәас иамоу иреиуоуп амаҵзуратә хаҿи уи аусурҭа ҭыԥла аиқәыршәаҩи рыбжьара, аинтересқәа рыбжьара, даҽакала иуҳәозар, анаплакқәа, асоциум, аҳәынҭқарра уҳәа рҟны ицәырҵуа аконфликт. Акоррупциа аҟазаара афактор хаданы иҟоуп феидак алгара, аиура (уи материалтәымзаргьы ауеит), акоррупциа ахаламгаларазы ауаа аанызкыло факторны иҟоуп ацәгьоуразы ахьырхәра. Даҽа факторны акоррупциа аҟазаара алшара ҟазҵо иреиуоуп азинтә скепсис, атәылауаа рзинқәа рзымдырра, аграждантә хдырра алаҟәра. Акоррупциа - ари социалтә цәырҵроуп, ари иаанаго апроцесс ҩ-ганк ралахәхара ауп. Ганкы егьи аган феидак злоу уск азыҟанаҵоит уи аинтересқәа рынагӡаразы, иара убасгьы ари алшара ҟанаҵоит аҩбатәи аган амаҵзуратә ҭагылазаашьала цәгьашақә ахархәаразы. Аҩбатәи аган акәзар, афеида зауа акәхоит, актәи аган адҵақәа рынагӡара ала. Арахь иаҵанакыр алшоит амаҵзуратә уалԥшьақәа рынагӡара, мамзаргьы рынамыгӡара, иарбанызаалак аинформациа адгалара уҳәа. == Акоррупциа ахкқәеи аформақәеи == Акоррупциа аилкаара даара аганрацәа амоуп, еиуеиԥшым апараметрқәа ирхьырԥшны иара ахкыхадақәа алыркаауеит. Акоррупциа ахырхарҭа ала уахәаԥшуазар, иҟоуп административтә коррупциа, уи аиԥшымзаара ауп аусутә коррупциа ҳәа изышьҭоу. Иҟоуп абзазаратә, аполитикатә коррупциа. Уи зхьыԥшу афеида иалырхырц ирҭаху зеиԥшроу ауп. Иҟоуп убасгьы аҵарҭыша, ахаҵкыкамыршәрақәа реимдара (апатронаж, анепотизм), иара убас ҷыдалатәи, аинституционалтәи, жәларбжьаратәи. Урҭ раарԥшышьа аформақәа рахь иаҵанакуеит аҵарҭышагара, амчреи аҭагылазаашьеи рхархәара, аҩныҵҟатәи аинформациа ала ахәаахәҭра, анепотизм (ахылаԥшра), абӷа ӷәӷәа амазаара, алоббизм, аԥарафара, аԥарақәа ихықәкылатәым рныхра. == Акоррупциа зыхҟьо == Акоррупциа еиԥш иҟоу ацәырҵра аҟазаара зыхҟьо даара ирацәоуп. Урҭ зегьы реиқәыԥхьаӡара даара иуадаҩзаргьы, акык-ҩбак ирзааҭгылазар ауеит: зегь реиҳа иалкаатәу мотивзар ауеит, ауаа ас еиԥш ацәгьоура дзырҟаҵо, ауааԥсыра рыԥсыцәгьара. Аԥсыцәгьара ауп ауаа ас еиԥш ахныҟәгашьақәа рахь ирыхо, уи ирханаршҭуеит аморалтә шьақәгылашьақәа ртәгьы; егьырҭ зегь раԥхьа иргылатәу амотивқәа иреиуоуп: аҵарадырра, ааӡара, асоциалтә ҭакԥхықәра, ахдырра алаҟәра, аҭакԥхықәра амамзаара, иара убасгьы акоррупциа акт иалахәу егьырҭ рхатәы ҟазшьарбагақәа, раагарҭа амаҷра; азинтәи аӡбарҭатәи система адисфункциа, ас еиԥш азинеилагаразы иашьашәалоу ахьырхәра аҟамзаара, азакәанқәа иалкаау еилкаарак ахьрымам (статиак еиуеиԥшым ахцәажәара, аилкаарақәа амазар ауеит); анагӡаратә мчра акзаара аҟамзаара, ипрофессионалтәу аус дырра аҟамзаара, абиурократизм; ауааԥсыра рзинтә дырра алаҟәра; аҩганкгьы алахәцәа акоррупциа акт ралахәхара. Акоррупциа еиҳа аҿиара ахьамоу ахырхарҭақәа Transparency International — иҳәынҭқарратәым жәларбжьаратәи еиҿкаароуп акоррупциа иаҿагыланы иқәԥо, насгьы адунеи зегьы аҟны уи ашьаҭақәа ахьынӡаҳахьоу ҭызҵаауа. Ари аиҿкаара есышықәса аҳасабырбақәа акьыԥхьуеит, урҭ ирныԥшуеит рыҭҵаарақәа рылҵшәақәа, иара убасгьы адунеи атәылақәа зегьы акоррупциа шрыдыркыло Аиндекс азгәарҭоит. Transparency International аҳасабырба инақәыршәаны, 2017 шықәса рзы атәылақәа Украина, Казахсҭан, [[Урыстәыла]] рҟны аӡәырҩы атәылауаа рҿырықәшаҳаҭхеит, дара изныкымкәа аҵарҭыша шрырҭахьо ала, иара убасгьы акырынтә «агәыҳалалратә» лагалақәа ҳәа изышьҭоу шыршәахьо. «Адунеитә коррупциа абарометр» захьӡу аҳасабрба аҟны Transparency International адырра ҟанаҵоит, аҵарҭышагара еиҳарак аҿиара шамоу аҳәынҭқарратә мчрақәа, аҳәынҭқарратә аахәарақәа, аҵарадырра, агәабзиарахьчара, азинхьчаратә усбарҭақәа, аҳазалхратә маҵзурақәа, аполициа, аӡбарҭақәа, арбџьарамчқәа, аргылареи аспорти рҟны. Иара убасгьы, иҳәатәуп анцәа имаҵзурауаа рыбжьарагьы иԥшьоу ҳәа акагьы шаанымхаз, ауахәамақәа рҟынгьы акоррупциа ашьаҭақәа ӷәӷәаны иаҳаит. Аҭҵаарақәа рылҵшәақәа иаадырԥшит акоррупциа анхара — коммуналтә усбарҭақәа рҟынгьы даара аларҵәара бзиа шамоу. Аҵарҭышагара ҳаамҭазы даара ирацәаны аҭыԥ амоуп. Лассы- лассы ажәабжьқәа рҟны уаҩы иԥылоит акоррупциатә схемақәа раарԥшра иазку адыррақәа. Ҿырԥштәыс иаагозар, Онишьенко иус, Курченко исхемақәа ртәы, аоперациа «Иантар», Алексеи Улиукаев иус, «Оборонсервис» аус уҳәа ирацәаны. Аҳәынҭқарратә аахәарақәа ирызку акоррупциа ахырхарҭа акәзар, ари хазы игоу темоуп. Асистема ахаҭа аҳәынҭқарратәи амуниципалтәи аахәарақәа зегь реиҳа «иманшәалоуп» акоррупциатә схема аларҵәаразы. Астатистикатә дыррақәа инарықәыршәаны, 60% инаркны 90% рҟынӡа аҳәынҭқарратә аахәарақәа азакәан аилагарақәа аҭыԥ рыманы имҩаԥысуеит. Иааизакны аекономикатә хырхарҭақәа зегьы акоррупциа аҿиара иазырхоуп уҳәар алшоит. Аха имаҷҩуп издыруа, есҽны акоррупционерцәа рҟны аус шҳамоу. Еиҳаракгьы ари ацәгьоура ауаа иахьырԥыло аҵарадырра ахырхарҭа аҟны шакәу. Иаҳҳәозар, ашколқәа рдиректорцәа аремонт, мамзаргьы аԥарда ҿыцқәа раахәаразы лассы-лассы аԥара еизыргоит. Иреиҳау аҵараиурҭақәа рҟны акәзар, астудентцәа акафедра аҭахрақәа раахәара азын аԥара еизыргоит. Ас еиԥш иааугаша аҿырԥштәқәа даара ирацәоуп. Амедицина аҟны акәзар, акоррупциа аҟазаара иахәҭоу акы акәны иахәаԥшуеит. «Агәыҳалалратә» лагалақәа ҳәа изышьҭоу, ахәышәтәырҭақәа рҟны лассы-лассы иуԥыло цәырҵроуп, насгьы аҳақьымцәеи амедиаҳәшьцәеи рзы аҳамҭақәа ртәы аҳәара аԥсамзар акәхап. Ар рҟны акәзар, акоррупциа ари зегьы зышьцылахьо усуп, арратә комиссариат аҟны арра ирымгарц азы аҵарҭыша рызҭогьы, изгогьы ауаа маҷҩым. Аусӡбаратә хеилак аҟны акәзар, апрокуратуреи аӡбарҭеи рҟны реиҳараҩык атәылауаа ирыдҳәалам, аха аҵарҭышагара ари ахырхарҭа аҟны лассы-лассы аҭыԥ змоу усуп. Ажәабжьқәа рҟны ҿырԥштәыс иаагозар, акры зку ауаҩы машьынала дисны дишьыр, уи ихы дшақәиҭу, ихы шҿихыз атәы уаҳауеит, иҟоуп аҿырԥштәқәа маҷымкәа аусқәа зынӡагьы ианхацдмыркуа. == Акоррупциа иаҵоу ашәарҭара == Аӡәырҩы агәаанагара роурц алшоит акоррупциа ари аӡәы иԥырхагам цәырҵроуп ҳәа, аха аусқәа зынӡа даҽакала ауп ишыҟоу. Уи аҳәынҭқаара, ауаажәларра, хаз игоу атәылауаа ирнаҭо анырра бааԥсы ахәшьара аҭара уадаҩуп. Акоррупциа аилазаара аморалтә шьақәгылашьақәеи, аҳәынҭқарра аекономикатә ҿиареи, жәларбжьаратәи арена аҟны аимидж аларҟәреи, еиуеиԥшым ауадаҩрақәа раԥҵареи ҟазшьас иамоуп: аҳәынҭқарратә биуџьети аресурсқәеи, мамзаргьы аилазаара ахашәалақәеи аныхтәқәеи ииашамкәа рхархәара, рныхра, реихшара ҟазшьас иамоуп; ашәахтәқәа зегьы рылымгара (ахашәала); аекономикеи уи асубиктқәеи рҵакы ланарҟәуеит; аекономикеи уи асубиектқәеи русура аҭагылазаашьақәа реицәатәра; аекономикеи уи асубиектқәеи рахь аинвестициатә лагалақәа рыҟаҵара алаҟәра; ауаажәларратә сервис, акоммерциатә сектор аҟны амаҵзурақәа рхаҭабзиара алаҟәра; аҿиара иаҿу атәылақәа ирымоу жәларбжьаратәи ацхыраара хықәкыла анымхра аҳәынҭқарра ауал дуқәа ақәнаҵоит, акредитқәа ишахәҭоу ахамырхәара анаплакы ахыбгаларахьы икылнагоит; асоциалтә еиҟарамра еизҳауеит; еиҿкаарыла имҩаԥысуа ацәгьоурақәа рацәахоит; асоциалтә гәынамӡара иацлоит. == Акоррупциа иаҿагыланы ақәԥара == Акоррупциа аҿагылара – ари комплексла ишьақәыргылоу усқәоуп, иара ззырхоу заанаҵы уи аарԥшра, азԥхьагәаҭара, акоррупциатә зинеилагарақәа ианаамҭоу раԥырҟәҟәаара, урҭ рзын аусеилагарақәа рымҩаԥгара, насгьы ас еиԥш ацәгьоурақәа маҷхарц аусура ауп. Иахьатәи аамҭазы акоррупциа иаҿагыланы иқәԥоит адунеи атәылақәа зегьы, уи аиааира зылшазгьы еснагь аҭагылазаашьа хылаԥшра арҭоит, апрофилактикатә усқәа лассы-лассы имҩаԥыргоит. Уи анаҩсангьы, акоррупциа иаҿагыланы иқәԥоит жәларбжьаратәи аиҿкаарақәа, ас еиԥш аҭагылазаашьа ҿырԥштәыс иамоуп - Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаареи Transparency International, Акоррупциа иаҿагыланы ақәԥара аус аҟны акыр аихьӡарақәа рымоуп абас еиԥш атәылақәа: Сингапур, Гонконг, Даниа, Швециа. Ас еиԥш иҟоу ауаажәларратә проблема аԥыхразы иалкаау, изықәныҟәаша знеишьак шыҟамгьы, азнеишьақәа ридеиа атәылақәа зегьы ирзеиԥшуп — акоррупциа иахьынӡауа армаҷра, уи аҟазаареи аҿиареи иацхраауа афакторқәа раԥыхра. Акоррупциа иаҿагыланы ақәԥара аметодқәа рахьтә зегь реиҳа ирадикалтәуп ҳәа иԥхьаӡоуп асистема зегьы арҿыцра – аиҳабыра реиужьра, аӡбарҭатә система аҟны ареформақәа рымҩаԥгара, аҳәынҭқарратә напхгараҭара ашьаҭақәа рыԥсахра. Абри анаҩсгьы, иалыркаауеит акоррупциа иаҿагыланы ақәԥаразы х-методк; ари ацәгьоуразы ахьырхәра арӷәӷәара, иара убасгьы иаарласны акоррупциа афакт ахьырхәразы аҭагылазаашьақәа раԥҵара; иҷыдоу азинмчи амчреи змоу ауаа аԥарарҳара рылзыршо, убри аан азакәан еиламгакәа, аекономикатә механизмқәа раԥҵара; аџьармыкьатә економика арӷәӷәара, уи иалнаршоит акоррупциа аҟнытә афеида армаҷра. Акоррупциа иаҿагыланы ақәԥаразы аинновациатә методқәаны иалыркаауеит атехнологиа «блокчеин» алагалара, зегьы ирбо-ираҳауа адыррақәа рыхьчара, рыҵәахра азы. 2017 шықәса рзы ари атехнологиа тәылақәак реиҳабырақәа рҟны рхы иадырхәо иалагеит. Аекспертцәа агәра ганы иҟоуп, блокчеин алагалара иабзоураны аинформациа иаарту ареестр аҟны аҵәахра, илегалтәым акоррупциатә схемақәа реиҵатәра шалнаршо. Убри анаҩсгьы, акоррупциа иаҿагыланы ақәԥараҟны ауаажәларра аус рыцура ахатәы лҵшәақәа аанарԥшит. Ара зыӡбахә ҳәоу ауааԥсыра рзинтәи рполитикатәи ҵарадырра аизырҳара, атәылауаа информациала реиқәыршәара, аграждантә ҭакԥхықәреи ахдырреи реизырҳара уҳәа роуп. ==Азхьарԥшқәа== *https://web.archive.org/web/20210205201706/http://www.dumavlad.ru/protivodeystvie-korruptsii/chasto-zadavaemye-voprosy/chasto-zadavaemye-voprosy_260.htm *https://kpfu.ru/docs/F769475982/2_Xalil_korub.pdf *https://prostocoin.io/blog/corruption *https://www.korruptsioon.ee/ru/chto-takoe-korrupciya {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210307172734/https://www.korruptsioon.ee/ru/chto-takoe-korrupciya |date=2021-03-07 }} *https://www.un.org/ru/youthink/corruption.shtml *https://xn----7sbajhcomabd4bgiubcb0ajkw8grk.xn--p1ai/chasto-zadavaemye-voprosy/{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *https://www.korruptsioon.ee/ru/chto-takoe-korrupciya/formy-korrupcii {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210124224150/https://www.korruptsioon.ee/ru/chto-takoe-korrupciya/formy-korrupcii |date=2021-01-24 }} *https://mirec.mgimo.ru/2009/2009-01/korrupciya-prichiny-vozniknoveniya-vliyaniya-i-metody-borby2 *http://www.law.nau.edu.ua/ru/molod-i-zakon/650-causes-of-corruption {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210920225228/http://www.law.nau.edu.ua/ru/molod-i-zakon/650-causes-of-corruption |date=2021-09-20 }} *https://news.un.org/ru/story/2019/12/1368731 {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210205062653/https://news.un.org/ru/story/2019/12/1368731 |date=2021-02-05 }} *https://linguanet.ru/ob-universitete/protivodeystvie-korruptsii/istoriya-korruptsii/ *https://www.worldpsi.org/sites/default/files/documents/research/ru_psi_exec_summary_corruption_and_public_services.pdf{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *https://spravochnick.ru/pravo_i_yurisprudenciya/korrupciya_kak_opasnost_obschestvu/ *https://prostocoin.io/blog/corruption *https://irkzan.ru/Documents/Detail/aaa2360c-60b7-4f13-8be8-747def63f8b4 {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210918020451/https://irkzan.ru/Documents/Detail/aaa2360c-60b7-4f13-8be8-747def63f8b4 |date=2021-09-18 }} *http://xn--73-6kci4ddh.xn--p1ai/wp-content/uploads/2015/04/pamyatka_korrupciya.pdf [[Акатегориа:Ацәгьаурақәа]] [[Акатегориа:Акоррупциа| ]] [[Акатегориа:Аполитика]] [[Акатегориа:Аекономика]] 8jkf56f63v2jrzcj9o79ac2rxi1odpi Дебс, Иуџьин 0 27240 176572 158588 2026-11-07T23:41:08Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176572 wikitext text/x-wiki [[Файл:Eugene_V_Debs_1912.jpg|мини|Иуџьин Дебс (1912)]] '''Иуџьин Виктор (Џьин) Дебс''' ({{lang-en|Eugene Victor «Gene» Debs}}; {{date|5|11|1855}}, [[Терре-Xот]], [[Индиана]], [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] — {{date|20|10|1926}}, [[Елмҳерст]], [[Илиноис]], ЕАА) – Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны аусуцәеи армаратә ҵысреи русзуҩы, [[Америка Асоциалисттә партиа]] ([[1900]]–[[1901]] ш. рзы), иара убас ([[1905]] ш. рзы) азанааҭеидгылатә еиҿкаара «Адунеи аиндустриалтә усзуҩцәа» аиҿкааҩцәа дыруаӡәкын. Асоциалисттә партиа аԥхьагыла, уи апартиа аҟынтәи алхрақәа раан хәынтә кандидатс иҟаз, 6% рҟынӡа америкатәи алхыҩцәа рыбжьқәа роура зылшоз. ==Абиографиа== Иуџьин Дебс далгеит 8 класск, 14 шықәса анихыҵуаз аусура далагеит, раԥхьа аихамҩа аусзуҩыс, нас амцаҭаҵаҩы ицхырааҩыс, аҵыхәтәаны [[1870]] ш. рзы афақьдәыӷба амцаҭаҵаҩыс аусура далагоит. Иуаажәларратә усура акәзар, уи хациркит алитературатә клуб Оксидентел, иқалақь гәакьа Терре-Хот аҟны, уахь еснагь ааԥхьара ала иқәгылон Роберт Грин Ингерсолли Сиузен Ентонии. Иуџьин Дебс иԥсҭазаара ахәҭак азаанаҭеидгылақәа раԥҵареи рырҭбаареи иазикит. Хыԥхьаӡара рацәала иаԥҵаз азанааҭеидгылақәа реидкылара дашьҭан. Аха игәҭакқәа зыҟамлеит. «Пульмановтәи ақәгыларақәа» рхыбгалара ашьҭахь – усҟантәи аамҭазы уи зегьы иреиҳаз амассатә қәгыларан, Дебс фымз иқәҵаны дҭаркуеит. Аӡбарҭаҿ уи дихьчон еицырдыруаз адукат Кларенс Дерроу. Дерроу (иара убасгьы америкатәи асоциал-демократцәа рԥыза Виктор Бергери) иоуп Дебс асоциалисттә ҵара дадзыԥхьалазгьы. Абахҭаҿ Едвард Беллами, Роберт Блетчфорд, Карл Каутски, Карл Маркс, асоциалистцәа русумҭақәа дрыԥхьон, Дебс еиликаауа далагеит, азаанаҭеидгыла ахаҭа, аполитикатә дгылара змам, аусуцәа рықәԥара аҟны ацхыраара дук аҟаҵара шзалымшоз. Раԥхьа Асоциал-демократиатә, анаҩс Еиду Америкатәи Аштатқәа Рсоциалисттә партиа аиҿкааҩцәеи аԥҵаҩцәеи ируаӡәкыз Дебс атәыла акәакьқәа акыр дырҭааны асоциализм атемала алекциақәа дрыԥхьон. [[1904]], [[1908]], [[1912]], [[1920]] - тәи ашықәсқәа рзы Иуџьин Дебс Америка Асоциалисттә партиа аҟнытә кандидатс дықәдыргылоит, Еиду Америкатәи Аштатқәа апрезидент иалхрақәа рзы алхратә компаниа аан. [[1904]] шықәса рзы акандидат Дебс 20-нызқьҩык рҟынӡа алхыҩцәа рыбжьы ирҭеит. [[1908]] шықәса рзы Дебс 500-нызқь инарзынаԥшуа абжьқәа иоуит. Аха апартиа иреиӷьыз алҵшәақәа аанарԥшит [[1912]] шықәса рзы апрезидент иалхрақәа раан, усҟан Дебс 901.551 бжьы иоуит – ари ишьақәнаргылеит 6% алхыҩцәа рыбжьы, абра иҳәатәуп ари иреиӷьыз лҵшәаны ишыҟаз «ахԥатәи апартиа» акандидат изы, америкатәи алхрақәа рымҩаԥысрақәа зегь раан. [[1920]] шықәса рзы Дебс икандидатура даҽа зныкгьы иқәыргылан, уи аамҭазы иара ашпионаж азы азакәан аилагаразы ахара идҵаны дышҭакызгьы, 913.664 бжьы иоуит – ари Асоциалисттә партиа акандидат изы зегьы иреиҳаз хыԥхьаӡаран алхрақәа рҭоурых аҟны. Анаҩс, [[1921]] шықәса рзы Дебс аполитика маҷк дацәхьаҵны агитациатә ус, асоциализм аларҵәара иазырхаз дазхьаԥшуеит. Иԥсҭазаара далҵаанӡа иара Америка ныҟәаҩык иаҳасаб ала дакәшон, уи аан иашьа Теодор Дебс идгылара иазырхаз алекциақәа мҩаԥигон. Иԥсҭазаара зегьы Дебс аԥара даргәаҟуан, ихазы, аиҿкаара азы, насгьы апартиатә газеҭи ажурнали рҭыжьразы, урҭ редакторцәас иаман иашьеи иареи. Абарҭқәа зегьы ракәын иара ирҳауаз зегьы зыхҭниҵоз. Азанааҭеидгыла ауалқәа раркразы Дебс иара ихьӡала акредитқәа анигозгьы ыҟан. ==Дебс иҳәамҭақәа== «Иҟанаҵы иреиҵаӡоу акласс – сара урҭ срыҵаркуеит, иҟанаҵы ацәгьоуцәа – сара урҭ сыруаӡәкуп, аӡәы заҵәык иԥсы абахҭаҿы иҟанаҵы – саргьы схы сақәиҭым». [[Мшаԥымза 21]], [[1918]] шықәса рзы – агазеҭ «Нью-Йорк колл» аҟны Дебс «Урыстәылатәи ареволиуциа аԥсы» захьӡыз астатиа икьыԥхьит, уа аусуцәеи, анхаҩцәеи, абольшевикцәеи – Урыстәыла ареволиуциа азаазгаз – дырзышәаҳәоит. «Ареволиуциа алахьынҵа зеиԥшразаалакгьы, – иҩуан Дебс, – уи амца зыӷроу аԥсы ԥсра ақәым, уи адунеи зегьы лашарала, хақәиҭрала, бзиабарала иарҭәуеит». [[Цәыббрамза 4]], [[1920]] шықәса рзы. агазеҭ «Нью-дей» аҟны апрезиденттә алхратә компаниа аан Дебс иҩуан: «Еиҭакрак ҟаларц залшом, гәыԥҩык ауаа ҳтәыла рнапаҟны иҟанаҵы,уи амазара, аресурсқәа, аполитика хылаԥшра арҭонаҵы». ==Иу. Дебс иԥсҭазаара ахроника== ===1855–1894 шш.=== [[Абҵарамза 5]], [[1855]] шықәса рзы ақалақь [[Терре-Хот]] ([[Индиана]]) диит Иуџьин Виктор Дебс. 1875 ш. – Дебс Адәыӷбақәа рымцеиқәҵаҩцәа Рыиашьара ашьаҭаркҩцәеи амаӡаныҟәгаҩцәеи дыруаӡәкхеит. 1875 ш. анҵәамҭазы – ақ. Терре-Хот аҟны иаԥҵаз алитературатә Оксидентал-клуб апрезидентс далхын. 1878 ш. – Ажурнал Адәыӷбақәа рымцеиқәҵаҩцәа Риашьара Амилаҭтә журнал аредактор ицхырааҩыс дҟаҵан. 1879 ш. – адемократцәа ралхратә сиа ала, раԥхьаӡа акәны ақ. Терре-Хот амуниципалитет амаӡаныҟәгаҩыс далхын. 1880 ш. – Адәыӷбақәа рымцеиқәҵаҩцәа Рыиашьара Амилаҭтә хеилак аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩыс дҟаҵан, иара убасгьы ари азанааҭеидгыла ажурнал аредакторс дҟалоит. 1884 ш. – ақ. Терре – Хот аҟнытә адемократцәа рхаҭарнак иаҳасабала, аштат Индиана азакәанԥҵаратә еизара алахәылас далхын. 1885 ш. – Протестк аҳасаб ала Ассамблеиа далҵуеит, избанзар иара игәаанагарала, уи аусзуҩцәа ринтерсқәа рымаҵ ауам. 1892 ш. – Адәыӷбақәа рымцеиқәҵаҩцәа Рыиашьара азанааҭеидгылақәа реизара ду аҟны Дебс азанааҭеидгыла аофициалтә орган – ажурнал аредакторс далырхуеит. 1893 ш., рашәарамза – Дебс Чикаго еиҿикаауеит аихамҩа аусзуҩцәа раԥхьатәи Америкатәи рхеилак. 1893 ш., нанҳәамза – Аихамҩа аусзуҩцәа Америкатәи ахеилак ақәгылара мҩаԥнагоит Аҩадатәи аихамҩа ду аҟны. Уи ақәгылара жәаа мшы ицон. Аихамҩа зтәыз аԥшәмацәа аусуцәа рыдҵақәа зегьы ирықәшаҳаҭхоит. 1894 ш., лаҵарамза – Дебс напхгара аиҭоит аихамҩа аусзуҩцәа рықәгылара ду, уи атәыла 23 еихамҩатә цәаҳәа аҵанакит (Пульмановская стачка). Усҟантәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рхада Г. Кливленд идҵала афедералтә архәҭақәа ари ақәгылара рхәаҽит. 1894 ш., рашәарамза 23 – Дебси егьырҭ Америкатәи аихамҩа аусзуҩцәа рхеилак аԥхьагылацәеи ырбаандаҩын, анаҩс, 1895 шықәса, лаҵарамзазы, ахара рыдҵаны ақ. Вудстоктәи абахҭа иҭакын. ===1895—1918 шш.=== 1895 ш. абҵарамза 22 – Дебси уи иҩызцәеи Пульмановтәи аихамҩаҟны ақәгыларақәа ицымҩаԥызгоз, ирықәырҵаз рыхганы рхы иақәиҭтәын. 1898 ш. – Дебс Америка Асоциал-демократиатә партиа аԥҵара активла далахәуп. 1900 ш. – Асоциалтә-демократиатә партиа Дебс Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентс икандидатура ықәнаргылоит. 1901 ш. – Дебс иҩызцәеи иареи Америка Асоциалисттә партиа аԥырҵеит. 1904 ш. – Дебс раԥхьаӡа акәны Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентс икандидатура ықәиргылоит Америка Асоциалисттә партиа аҟнытә. 1905 ш. – активла далахәуп Еиду Америкатәи Аштатқәа азанааҭеидгылатә еиҿкаара «Адунеи аиндустриалтә усзуҩцәа» (ИРМ) аиҿкаара. 1906 ш. – Ашахтиорцәа Мраҭашәаратәи рфедерациа аԥхьагылаҩцәа Моиереи Хеивуди, ирхарамкәа ауаҩшьра зықәҵаз, дрыдгыланы активла акьыԥхь аҟны анҵамҭақәа ҟаиҵон. 1907–1912 шш. рзы Дебс аус иуеит агазеҭ «Еппил ту ризон» аредактор ихаҭыԥуаҩыс, ақ. Джирарде, аштат Канзас. 1908, 1912 шш. – даҽа зныкгьы Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентс аҟаларазы икандидатура ықәдыргылоит Америка Асоциалисттә партиа аҟнытә. 1913 ш. – америкатәи архәҭақәа Мексикаҟа алагалара иазынархаз акомпаниа даҿагыланы дықәԥоит. 1914 ш. – Дебс дақәыӡбоит аштат Колорадо, ақ. Лудлоу аҟны ашахтиорцәа рықәгылара бџьаршьҭыхрала ахәаҽра; аусуцәагьы уи иаҿагыларц ааԥхьара рзыҟаиҵоит. 1914–1916 шш. – Иу. Дебс атәыла аҩныҵҟа атурне мҩаԥигеит. Иара убас Европа аибашьрақәа дырҿагыланы ақәгыларақәа мҩаԥигон, ажәларқәа рыбжьара аҭынчра ашьақәгылара дашьҭан. Еиду Америкатәи Аштатқәа Актәи адунеизегьтәи аибашьра аҽазыҟаҵара ианалага, уи аҽазыҟаҵара даҿагылон. 1917 ш. – активла аибашьра иаҿагылоз акомпаниа мҩаԥигон, Еиду Америкатәи Аштатқәа ари аибашьра ралахәхара даҿагылон. 1917 ш. абҵарамза – Дебс Урыстәыла аиааира згаз ареволиуциа рыдиныҳәалоит. Ари аиааира ала ибон аибашьра ахыркәшара, Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны асоциалисттә ҵысра аӷәӷәахара. 1918 ш., мшаԥымза 21 – агазеҭ «Ниуи-Иорк колл» аҟны Иу. Дебс астатиа «Душа русской революции» икьыԥхьуеит. 1918 ш., рашәарамза 16 – Иуџьин Дебс еицырдыруа иқәгылара мҩаԥысит асоциалистцәа реизара ду аҟны, ақ.Кантоне, аштат Огаио аҟны. Абарҭқәа рышьҭахь иаарласны Дебс дҭаркуеит, даҽа аамҭак анаҩс, иара иқәгыларақәа рзы, америкатәи акапиталисттә система ақәыӡбаразы, урыстәылатәи абольшевикцәа рықәгыларақәа рыдгыларазы, аштат Огаио, Кливлендтәи Афедералтә Ӡбарҭа, Иуџьин Дебс жәашықәса иқәҵаны дҭанакуеит. ===1919—1926 шш.=== Иуџьин Дебс Аҩны шкәакәа аанижьуеит иаарласны, абахҭа аҟынтә даноурыжь ашьҭахь, 1921 шықәса рзы. 1919–1920 шш. – Аштат Џьорджиа, ақ.Атланта афедералтә бахҭа аҟны даныҟазгьы акорреспонденциақәеи астатиақәеи рыла дықәгылон, урҭ пальмертәи аполициатә реидқәа ирықәыӡбон. 1920 ш., лаҵарамза – Иуџьин Дебс абахҭаҟны иҭаауеит Америка Асоциалисттә партиа аофициалтә хаҭарнакцәа, иагьиҳәоит рпартиа аҟнытә Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентс икандидатура ақәыргылара дақәшаҳаҭхарц. 1920 ш., жьҭаарамза 2 – Дебс агазеҭ «Нью-дей» аҟны астатиа «Бомба на Уолл-стрите» икьыԥхьуеит, уи аҟны иара америкатәи акапиталисттә система, ауаҩи ауаҩи ахәура иахьҭеибацало, аибашьреи азини реиҟарамра системаны иахьыҟоу дақәыӡбоит. 1920 ш., ԥхынҷкәынмза – агазеҭ «Нью-дей» аҟны иикьыԥхьыз астатиа «До и после» аҟны Иу. Дебс ҩ-партиакны иҟоу абуржуазиатә система акласстә ҵакы атәы дазааҭгылоит: ареспубликатәи аполитикатәи партиақәа – ари акапиталисттә партиоуп, уи финансла еиқәнаршәоит, насгьы иахылаԥшуеит акапиталистцәа дара рхатәы ҭахрақәа рзы ҳәа. 1921 ш., ԥхынҷкәынмза 26 – америкатәи аҳәаанырцәтәи апрогрессивтә еилазаара апрезидент Гардинг иқәымчрақәа ирылҵшәахеит Дебс иҿҳәара аанӡа абахҭа аҟынтә иоушьҭра, аха уи америкатәи атәылауаҩра имхын. Дебси Гардинги реиқәшәара Аҩны шкәакәа аҟны имҩаԥысит. 1921 ш., ԥхынҷкәынмза 28 – Дебс иҩныҟа, иқалақь гәакьа Терре-Хотҟа дгьежьуеит, ара иара зықьҩыла ауаажәларреи аусуцәеи иԥылеит. Абахҭа ашьҭахь Дебс игәабзиара уашәшәырахеит. 1922 ш., хәажәкырамза – Дебси «Белл Синдикати» аиқәышаҳаҭра рыбжьарҵеит Атлантатәи абахҭа аҟнытәи аԥсҭазаара атәы еиҭазҳәоз жәаҩа статиа рыҩразы. Иара инапы зҵеиҩыз аиқәышаҳаҭра неигӡеит, аха «Белл Синдикат» аиқәышаҳаҭра аҵыхәтәанынӡа иазынамыгӡеит. Уи иакьыԥхьыз астатиақәа жәба роуп. Дебс иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь ауп егьырҭ астатиақәа анкьыԥхьхаз. 1922 ш., хәажәкыра 24 – акьыԥхь аҟны ицәырҵуеит Дебс истатиа америкатәи аусуцәа «аҵыхәтәантәи рдоллар» ахҭнырҵарц Асоветтә Урыстәыла адгылара аҭаразы, уа ҭыԥ змаз аарҩара иахҟьаны акыр араионқәа рҟны амлакра ҟалеит. 1922 ш., лаҵарамза 19 рзы – даҽа зныкгьы Америка иқәынхо рахь ааԥхьара ҟаиҵоит имлагоз Асоветтә Урыстәыла ауааԥсыра ацхыраара рырҭаразы. 1922 ш., жьҭаарамзазы – Дебс астатиа икьыԥхьуеит, уа иаҳәоит иара игәы шыбзиоу, насгьы аусуцәа рыкласс амҵ аура дшазыхиоу. 1923 ш. – Аусуцәа рзанааҭеидгылатәи рсоциалисттәи ҵысра алахәхара, атәыла аҟны аныҟәарақәа, алекциақәа рыла ақәгыларақәа, аусуцәа азанааҭеидгылақәа акны рыҟаҵара атәы зҳәоз иқәгыларақәа мҩаԥысуан. 1923 шықәса анҵәамҭеи 1924 шықәса алагамҭеи рзы Дебс, игәабзиара акыр ишыуашәшәырахазгьы, иара иуаажәларратә усура иациҵоит. 1924 ш., Ажьырныҳәамза 22 рзы, Дебс В. И. Ленин иԥсра ақәҿиҭуеит абас еиԥш иҟаз ажәақәа рыла: «Ленин ари даара зыхшыҩҵак ҳаракыз уаҩын… Уи изызҳауа абиԥара ргәалашәара аҟны даанхоит ҳәынҭқарратә усзуҩны, дфырхаҵан, аусуцәа рзинқәеи рхақәиҭреи ирзықәԥоз иакәны». 1926 ш., жьҭаарамза 20 рзы Дебс иԥсҭазаара далҵуеит, анышә дамардоит ақ. Терре-Хот. ==Аинтерес зҵоу афактқәа== Виктор Иуџьин Дебс [[1918]] шықәса рзы Чикаго аибашьра иаҿагылоз ажәахә ала дықәгылоит. [[1920]] шықәса лаҵарамзазы Дебс абахҭаҟны даныҟаз иҭаауеит Америка Асоциалисттә партиа аофициалтә хаҭарнакцәа, иагьиҳәоит рпартиа аҟнытә Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентс икандидатура ақәыргылара дақәшаҳаҭхарц. Уи еиԥш ажәадгала иара дақәшаҳаҭхеит. Еицырдыруа ашәҟәыҩҩы Курт Воннегут Иуџьин Дебс дишьҭрақәлаҩны ихы иԥхьаӡон (Дебс иԥсҭазаара далҵит Воннегут ԥшьышықәса анихыҵуаз). == Азхьарԥшқәа == * https://www.britannica.com/biography/Eugene-V-Debs * https://www.peoples.ru/state/party/udzhin_debs/. * https://www.wikizero.com/ru/%D0%AE%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BD_%D0%94%D0%B5%D0%B1%D1%81 {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20231004002218/https://www.wikizero.com/ru/%D0%AE%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BD_%D0%94%D0%B5%D0%B1%D1%81 |date=2023-10-04 }} * https://w.histrf.ru/articles/article/show/diebs_iudzhin {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210209003919/https://w.histrf.ru/articles/article/show/diebs_iudzhin |date=2021-02-09 }} * https://citaty.info/man/yudzhin-debs * https://www.wikizero.com/ru/%D0%AE%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BD_%D0%94%D0%B5%D0%B1%D1%81 {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20231004002218/https://www.wikizero.com/ru/%D0%AE%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BD_%D0%94%D0%B5%D0%B1%D1%81 |date=2023-10-04 }} * https://web.archive.org/web/20231004002218/http://ru.knowledgr.com/00033926/%D0%AE%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%92%D0%94%D0%B5%D0%B1%D1%81 * http://anticapitalist.ru/archive/analiz/istoriya/yudzhin_debs_golosujte,_kak_vyi_bastuete._bastujte,_kak_vyi_golosuete!.html {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210922060459/http://anticapitalist.ru/archive/analiz/istoriya/yudzhin_debs_golosujte,_kak_vyi_bastuete._bastujte,_kak_vyi_golosuete!.html |date=2021-09-22 }} * https://www.sensusnovus.ru/idea/2013/08/11/16961.html * https://smekni.com/a/350184/debs-yudzhin-viktor/ * https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/020/971.htm [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикцәа]] [[Акатегориа:Антикапитализм]] [[Акатегориа:1855 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Абҵарамза 5 рзы ииз]] [[Акатегориа:1926 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Жьҭаарамза 20 рзы иԥсыз]] c7qfme3k4phbb8j7ky9n2fa9v0oml8b Ииаҵәоу аполитика 0 27244 176573 156940 2026-11-07T23:44:38Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176573 wikitext text/x-wiki '''Ииаҵәоу аполитика''' — ари политикатә идеологиоуп, иара ззырхоу зекологиа ҭышәынтәалоу аилазаара аԥҵара ауп. Ииаҵәоу аполитика апринцип хадақәа иреиуоуп енваиронментализм, ақәымчымра, асоциалтә иашареи жәлар рдемократиеи. Ас еиԥш аполитика ашьақәгылара иалагеит 1970-тәи ашықәсқәа рзы, иахьатәи аамҭазы «аиаҵәақәа» рхатәы партиақәа аԥырҵеит акыр адунеи атәылақәа рҟны, ралхыҩцәа рыбжьара даара ақәҿиарақәа рыманы иҟоуп. ==Апринцип хадақәа== Британиатәи аиаҵәақәа ирылоу Дерек Уолл ({{lang-en|Derek Wall}}) игәаанагара ала, дара рпартиа иалнакаауеит ихадароу ԥшь-хырхарҭак, урҭ рыдыркылахьан 1979—1980-тәи ашықәсқәа рзы Ииаҵәоу анемеццәа рпартиа алахәылацәа. *аекологиа; *асоциалтә иашара; *жәлар рдемократиа; *ақәымчымра. 1984 шықәса рзы Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны арҭ ахырхарҭақәа ырҭбаан ихадароу аҵакы змоу даҽа жәа-хырхарҭак рыла, хыхь иаагоу рнаҩс, уахь иалалеит: *аизакра; *аекономикатә ҳәааркра; *апатриархалтәнаӡатәи ҵакы; *ахкеиԥшымзаара ҳаҭыр ақәҵара; *аглобалтә ҭакԥхықәра; *ԥхьаҟатәи аԥеиԥш азхьаԥшра. 2001 шықәса рзы, Аглобалтә иаҵәақәа анцәырҵ, Аглобалтә иаҵәақәа Рхартиа даҽа ф- принципк аланагалеит: *аекологиатә хдырра; *асоциалтә иашара; *апартисипативтә демократиа; *ақәымчымра; *аекологиатә ҭышәынтәалара; *ахкырацәара пату ақәҵара. ==Ииаҵәоу аполитика== Аполитикатә термин «ииаҵәоу» Германиа ицәырҵит (нем. Grün) 1970-тәи ашықәсқәа рзы, аекологиа ахырхарҭа змаз апартиақәа ралианс иабзоураны. Альтернативтә хьӡны Европа иара убасгьы рхы иадырхәон атермин «аполитикатә екологиа», аха анаҩс уи аполитикатә ҵакы ацәыӡит, анаукатә хырхарҭа мацара аанаго иалагеит. Ииаҵәоу аполитика адгылаҩцәа акыр аидеиақәа еицеиҩыршоит, урҭ, ҳәарада, зегьы аекологиа, иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабара, енваироментализм, афеминизм, апофицизм реиԥш иҟоу аилыркаақәа роуп. Жәлар рымчреи аекологиеи рызҵаарақәа рнаҩс, ииаҵәоу аполитика ауаажәларратә хақәиҭра, асоциалтә иашара, ақәымчымра, иналак-аалакны алокализм уҳәа реиԥш иҟоу азҵаарақәагьы ирызхьаԥшуеит, аха иааизакны апрогрессивизм иазааиуеит. Уи иалнаршоит аиаҵәақәа рпартиа арымаратәи аидеологиа адгылаҩцәа рыдыԥхьалара. Аиаҵәақәа рполитика, иара убасгьы, егьырҭ аекологиатә партиақәа ридеологиақәеи иареи аимадара рыбжьоуп, уахь иаҵанакуеит аекосоциализм, аекоанархизм, аекофеминизм. Ус шакәугьы, арҭ аполитикатә еилкаарақәа аиаҵәақәа рпартиа адкыларазы еиуеиԥшым агәаанагарақәа аҭыԥ рымоуп. Аиаҵәақәа рполитика арымаратәи идеологиак аҳасаб ала аҿиара аиуа ианалага инаркны ицәырҵуа иалагеит арыӷьаратәиқәа рыбжьара антиподқәа. Дара, иааизакны иуҳәозар, еиҿагылоз аполитикатә дунеихәаԥшышьақәа шрымазгьы, арҭ аҵысрақәа ируасхырхеит, аиаҵәатә консерватизм, аекокапитализм, аекофашизм, иара убасгьы аекологиатә идеиақәа. ==Аилыркаара== «Ииаҵәоу» апартиақәеи «аиаҵәақәа» рпартиеи рыбжьара аиԥшымзаарақәа ыҟоуп. Иарбан партиазаалакгьы, фракциазаалакгьы, мамзаргьы политикак «ииаҵәақәоу» ҳәа иазгәаҭазар рыӡбахә ҳәатәуп аекологиатә мзызқәа. Даҽа ганкахьала уахәаԥшуазар, формалла иаԥҵоу аиаҵәақәа рпартиа иаку, ирзеиԥшу идеологиак иқәныҟәозар алшоит, уи иаанагом иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабара мацара ауп ҳәа уахь иаҵанакуа, уахь иаҵанакыр ауеит егьырҭ ауадаҩрақәагьы — асоциалтә иашамра, аколлегиалтә ӡбамҭа адкылара, апоцифизм. Аиаҵәақәа ргәаанагара ала, арҭ азҵаарақәа дара рыԥсабаратә хылҵшьҭрала еидҳәалоуп, урҭ адунеи зегь аҟны аҭынчра иашьаҭоуп. Хыхь зыӡбахә ҳәоу азы еицырдыруа акоуп ихадароу ԥшь-хырхарҭак, урҭ рыдыркылахьан 1979—1980-тәи ашықәсқәа рзы Ииаҵәоу анемеццәа рпартиа абзоурала. Аиаҵәақәа рыглобалтә хартиа анапхгараҭаратә принципқәа фба, урҭ иреиуоуп: аекологиатә ҟәыӷара, асоциалтә иашара зҵазкуа, адемократиа иалахәу, ақәымчымра, иҭышәынтәалоу аҿиара, насгьы аиԥшымзаара ҳаҭыр ақәызҵо роуп. ==«Аиаҵәақәа» рпартиақәа адунеи аҟны== «Аиаҵәақәа» убри аҟара ахаҿырацәара рымоуп, дара реиԥшымзаара иуадаҩу аҩныҵҟатәи аконфликтқәа рахь ицәырыргоит. Аполитикцәа мацара рыӡбахә ҳҳәозар, ауаажәларратә еиҿкаарақәеи, икоммерциатәыми, аԥшьгаратәи гәыԥқәа аламҵакәан, «аиаҵәақәа» рхеидкыла ҩ-ган бзиак рымоуп. Дара еиԥшымзаара хадақәас ирымоу, рыхәҭак аполитика еиҳа иагәыланахаланы иахьыҟоу, насгьы рус хада асоциалтә иашара ашьақәыргылара иахьазку, аҩбатәи ахәҭа иаҵанакуа ракәзар, урҭ аекологиатәи, аԥсабарахьчаратәи проблемақәа еиҳа иахьрызхьаԥшуа. Германиа аус ауеит зегь реиҳа адунеи аҟны иаарылукаартә иҟоу «аиаҵәақәа» рпартиа. Ари апартиа акоалициатә еиҳара иалоуп, Адәныҟатәи аусқәа рминистр, мамзаргьы Аԥсабарахьчара аминистр ари апартиа иалҵыз роуп. Арҭқәа ирыбзоураны «аиаҵәақәа» алшара рымоуп рекологиатә проектқәа раларҵәаразы, убри аан ҭынч егьырҭ аполитикатә мчрақәеи дареи реизыҟазааразы. «Аиаҵәақәа» акыр аихьӡарақәа рымоуп Финлиандиа, Франциа, Италиа, Бельгиа уҳәа реиԥш иҟоу атәылақәа рҟны — урҭ асоциал-демократцәеи дареи коалициак иалоуп. Австралиеи Еиду Америкатәи Аштатқәеи рҟынгьы аекологиатә традициақәа даара иӷәӷәоуп, аха араатәи «аиаҵәақәа» аполитикатә аренақәа рҟны иааира дуқәак рзымгеит. Иҳәатәуп убасгьы, «аиаҵәақәа» реихьӡарақәа шрыдҳәалоу дара ридеиақәа мраҭашәаратәи атәылақәа рекономика анырра ӷәӷәа ахьарҭаз. Дара ирыбзоураны афымцахьчаратә ргылара аиндустриа аира алыршан, еиуеиԥшым аалыҵқәа аԥсҭазаара ҿыц еиҭарыҭан, абылтәы, афымца уҳәа раԥҵаразы аиндустриақәа аԥҵан. «Аиаҵәақәа» ирыбзоуроуп зекологиа цқьоу аалыҵқәа рҭыжьра, иаҳҳәозар, Германиа ишьақәыргылаз аекологиатә нормақәа ршәагаа ашьақәыргылара иабзоураны анемец қалақьқәа рҟны аҳауа еиҳа ицқьахеит, ауаажәларратә транспорт арныҟәара иабзоураны апробкақәа маҷхеит. Аиаҵәақәа рполитикатә партиақәа ааԥхьара ҟарҵоит асоциалтә еиҭакрақәа рымҩаԥгаразы, аԥсабаратә ресурсқәа цәгьашақә рхархәара аанкыларазы. Ас еиԥш ааԥхьара ҟазҵо рахь иаҵанакуеит иҳәынҭқарратәым аиҿкаара Гринпис еиԥш иҟоуи, егьырҭ аиаҵәақәа рпартиақәеи: ==Аполитика аҟны ииаҵәоу аԥшшәы аҵакы== Мысра аиаҵәа, мамзаргьы ашьацԥшшәы аҭоурыхтә ҵакы амоуп, Византиатәи аимпериа ахаан аахыс, иара аԥсҭазаара, аҿиара, аизҳара, ахақәиҭра уҳәа ирыԥшшәны иԥхьаӡан, аамҭак анаҩс апартиа «Мысразегьтәи асоциалисттә ҵысра» иаԥшшәхеит. Убриаан иазгәаҭатәуп ари аԥшшәы адунеи зегьы аҟны анеитралитети аҭынчреи уҳәа рыԥшшәны ишырыԥхьаӡо. Ҿырԥштәыс иаагозар, «ацәаҳәа иаҵәа» Кипри Беирути, аҩажәатәи ашәышықәса 60-тәии 90-тәии ашықәсқәа рзтәи атерминалогиа ала анеитралтә цәаҳәа аанагон. Иахьа акәзар, «аиаҵәақәа» анырҳәо ари, зегь раԥхьа иргыланы, ауаҩы ихаҿы иааиуа аекологиатә ҵысрақәеи апартиақәеи роуп, даҽакала иуҳәозар, ашьацԥшшәы — аԥсҭазаара, насгьы агармониатә ҿиара иаԥшшәны иԥхьаӡоуп. ==«Аиаҵәа» аидеиа== Ирҳәоит аҿара иаҵәоуп ҳәа. Ари аҭагылазаашьа аҟны ас еиԥш ажәеицааира даара ианаалоит. Уи зыхҟьо «аиаҵәақәа» апрогрессивтә ҿар иахьрылҵыз ауп. Урҭ рпрограммақәеи русқәеи, еиҳаракгьы ҿыц аԥшьгарақәа раан, 60-тәи ашықәсқәа рзы абунтартә ҟазшьа рнубаалон. Арҭ ашықәсқәа рзы Германиа аҿар активла рабшьҭрақәа акритика рзыруан, афашизм аҿаасҭарақәа ахьаԥдмырҟәҟәааз азы, аибашьра ашьҭахьгьы дара «Ахԥатәи ареих аимшьҭра» изацәцомызт. Ари ахырхарҭаҟны иалкаахаз анемец студентцәа рсоциалисттә Хеилак аԥхьагылас дыҟан Руди Дучке, иара иакәхеит анаҩсан «аиаҵәақәа» рпартиа аԥҵаҩысгьы иҟалаз. Иџьашьатәӡам ари апартиа «анти» шацыз: анти-идеологиатә, анти-тоталитартә, џьара-џьара анти-партиатә. «Аиаҵәақәа» рпартиа аԥҵара ала, аполитикатә система аҟны иалкаан, арымарахьтәиқәа — «аџьа», арыӷьарахьтәиқәа — «акапитал» ҳәа, уи ала авектор ҿыц, аҵак ҿыц цәырҵит. Уи шьақәзыргылоз идеиа хадахеит ачҳара. Анемеццәа роуп «аиаҵәақәа» рпринцип хадақәа раԥхьаӡа акәны иалызкааз. Уи иахьӡын «Четыре столпа Зеленой партии». Аекологиа, аекологиатә ҟәыӷара, арҭқәа «аиаҵәақәа» рполитикатә программа ахәҭақәак ракәын. Уи анаҩсгьы, апартиа иаҵанакуан асоциалтә иашара, ақәымчымра, аҭынч ргылара, аглобалтә шәарҭадара аԥызҵоз, насгьы апартисипативтә демократиа. Аҵыхәтәантәи ажәеицааира дарбанызаалак даршәар алшоит, аха аусқәа ус иҟам, апартисипативтә демократиа ҳәа иԥхьаӡоуп «атәылауаа зегьы рдунеихәаԥшышьа аарԥшра ахьрылшо, насгьы аекологиатә, аекономикатә, асоциалтә, аполитикатә, дара рыԥсҭазаара иахьыԥшу аӡбамҭақәа рыдкылара». Аамҭак анаҩс, «аиаҵәақәа» егьырҭ атәылақәа рҟны ари асиа хадырҭәааит абас еиԥш иҟоу аилыркаарақәа рыла, аҭышәынтәалара, мамзаргьы иҭышәынтәалоу аҿиара, аиԥшымзаара, аҳаҭырқәҵара. Арҭ апринципқәа «аԥсабара ахаҭа ҳамҭас иҟанаҵаз», аӡәы зынӡа иԥсабаратәым ҳәагьы иԥхьаӡар алшоит. Избанзар, урҭ ргәаанагара ала, ақәымчрада аԥсабара ухахьы иузаагом, апартисипативтә демократиа акәзар, уи аҵакы абнатә ԥстәқәа зынӡагьы ирзеилкаауам. Егьа ус акәзаргьы, аԥсабара даара еиҷаҳарала азныҟәара — «аиаҵәақәа» иузрымхуам. Ишыҟазаалак, «аиаҵәақәа» рҵысра азы аҭҵааҩцәа гәаанагарак иазааит, дара идеологиатә базак рымам. «Аиаҵәақәа» ирҳәо аидеиақәа ракәзар, еиҳа ииашан ицәаҩашәоу принципқәоуп ҳәа рызҳәара, абра иазгәаҭатәуп урҭ апринципқәа хыԥхьаӡара рацәала ауаа ишрыцеиҩыршо. ==Гринпис== 1971 шықәса рзы ирацәаҩымыз активистцәақәак ргәыԥ, адунеи еибашьрадеи қәымчрадеи аҟазаара згәы азыҳәоз, идуцәамыз аԥсыӡкыга аӷба ала канадатәи ақалақь Ванкувер аҟынтәи ӡсара ицеит. Аибашьра иаҿагылоз аҵысра активистцәа, анаҩс Greenpeace аԥҵаҩцәас иҟалаз, агәра ргон, ирацәаҩымкәан ауаа ишрылшо рпланета азын акыр ихәарҭоу аусқәа рыҟаҵара. Аԥхьаҟа ус иагьыҟалеит. Иахьа Гринпис аофисқәа ыҟоуп Мрагыларатәи Азиа, Латинтәи Америка, Европа, Аҩадатәи Америка, Африка, Австралиеи Океаниеи, урҭ ирыбзоураны Гринпис иалоу ирылшоит аглобалтә ҳаракыра аҟны адунеитә проблемақәа рыӡбара. Гринпис акоммерциатә еилазаарақәеи аиҳабыреи ирхьыԥшым, иара иамам еснагьтәи аҩызцәа, мамзаргьы аӷацәа. Гринписаа апланета аресурсқәа рхархәаразы ирыԥшаауеит, насгьы иҭарыҩуеит, иркьыԥхьуеит аексперттә информациа. Гринпис анаукатә центр аԥҵоуп ақалақь Ексетер (Британиа Ду) иҟоу ауниверситет аҟны, насгьы анаука-ҭҵааратә дгылара рзыҟанаҵоит адунеи зегьы аҟнытә апроектқәа. Гринпис аус рыцнауеит атәылақәа реиҳабыреи жәларбжьаратәи аҳәынҭқаррабжьаратә еиҿкаарақәеи (ООН, ЕС, ЕАЭС). Ари аиҿкаара Урыстәылатәи аҟәша адиректор, Урыстәылатәи Афедерациа Ахада иҟны иаԥҵоу ауаҩы изинқәа рыхьчаразы Ахеилак далоуп. ==Гринпис аофисқәа адунеи аҟны== Гринпис амилаҭтә офисқәа аартуп адунеи 43 тәыла рҟны, дара аӡәы ихьыԥшым, аус руеит рмилаҭтә проектқәа рынагӡаразы. Ас еиԥш аҟәшақәа напхгаҩцәас анагӡаратә директорцәа рымоуп. Иаку аполитика, насгьы жәларбжьаратәи апроектқәа рыстратегиа, есышықәсатәи анагӡаратә директорцәа злахәу Гринпис аиԥылараҿы ирылацәажәоит. Еиуеиԥшым апериодқәа рзы Гринпис еиуеиԥшым апроблемақәа ҭнаҵаауан, урҭ ауаажәларра азхьаԥшыртә иҟанаҵон. Иаҳҳәозар, аиадертә ԥышәарақәа ирҿагылаз акомпаниа 25 шықәса имҩаԥысуан, 1971 шықәса инаркны 1996 шықәсанӡа, иагьхыркәшан Аиқәышаҳаҭра анапаҵаҩра ала, уи иазгәанаҭон аиадертә ԥышәарақәа раанкылара. Антарктика ааглыхратә хархәара аҟнытә ахьчаразы Гринпис алахәылацәа иҵааршәыз ацәҳәыраҿы алагер аԥырҵеит. Ари алагер хәышықәса уа иҟан, 1991 шықәса рзы ихыркәшан, 39 тәыла ҩынҩажәи жәаба шықәса ҿҳәарас иаҭаны ари аконтинент аҟны амаденқәа рыԥшаара мап ацәкразы адгылара анарҭа. Антарктика аҵакырадгьыл аӡәгьы итәымкәа иаанхеит, иара ауаатәыҩса зегьы ирмазарахеит. Гринпис 25 шықәсатәи аусуреи ацхыраареи ирыбзоураны Урыстәыла иаԥҵан аҳәырԥссаррақәа 2, амилаҭтә паркқәа 4, 8 ҵакырадгьылк ИУНЕСКО Адунеизегьтәи аԥсабаратә имшьҭра астатус рыҭан. Гринпис егьырҭ акоммерциатә еиҿкаарақәеи ирыбзоураны аӡиа Баикал зырхәашьуаз ацеллиулоза-қьаадтә комбинат аусура аанкылан, Кавказтәи аҳәырԥссарра аԥсабара лыԥшаах иаԥырхагаз, Шәача аолимпиатә обиектқәа рыргылара аанкылан. Greenpeace хылаԥшра анаҭоит аԥсабарахьчаратә закәанқәа иахәҭоу аҵакырадгьылқәа рыхьчара иазықәԥалартә аҟаҵара, изныкымкәагьы ари азакәан аиҭакрақәа алагалара аԥдырҟәҟәаахьеит, избанзар ус еиԥш аиҭакрақәа аԥсабара ахьчара дырԥсыҽыр алшон. Гринпис ихацнаркыз апроект ала аусура хнаркәшоит иззыԥшу алҵшәақәа ианрызнеилак, мамзаргьы иҟоу апроблема ауаажәларра рҟынӡа ианнаргалак, уи аӡбаразы ауаа анеидгылалак. Уажәы Гринпис аусура даҽа ихадоу ҩ-уск ирзырхоуп – аклимат аԥсахреи абиоеилазаара рацәа аиқәырхареи. Гринпис шьақәгылоуп атәылауааи ахатәы хаҿқәа ргәыҳалалратә фондқәеи рлагалақәа рыла, иара аҳәынҭқарратәи акоммерциатәи еилазаарақәа, аполитикатә партиақәа рҟнытә аԥарақәа аднакылом. Иара убасгьы, Гринпис ахықәкы азнеиразы изакәызаалак ақәымчра аформақәа ахархәара рынаҭом. ==Азхьарԥшқәа== *https://greenpolitics.fandom.com/wiki/Green_politics {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210201104122/https://greenpolitics.fandom.com/wiki/Green_politics |date=2021-02-01 }} *https://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/ZELENOE_DVIZHENIE_ZELENIE.html {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210124181957/https://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/ZELENOE_DVIZHENIE_ZELENIE.html |date=2021-01-24 }} *https://greenworld.org.uk/article/introduction-green-politics *https://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/green-politics *https://web.archive.org/web/20210124181957/https://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/ZELENOE_DVIZHENIE_ZELENIE.html *https://greenpolitics.fandom.com/wiki/Green_politics {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210201104122/https://greenpolitics.fandom.com/wiki/Green_politics |date=2021-02-01 }} *https://www.researchgate.net/publication/228945250_Green_Parties_in_National_Governments_From_Protest_to_Acquiescence *https://www.eu-logos.org/2020/05/29/greens-in-europe-an-impressive-gain-in-popularity/ {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210127220542/https://www.eu-logos.org/2020/05/29/greens-in-europe-an-impressive-gain-in-popularity/ |date=2021-01-27 }} *https://allowwonder.com/tsveta-v-politike/ {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20201001170204/https://allowwonder.com/tsveta-v-politike/ |date=2020-10-01 }} *https://www.globalgreens.org/literature/maier/westerneurope {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210209003309/https://www.globalgreens.org/literature/maier/westerneurope |date=2021-02-09 }} *https://www.greenparty.ie/our-ideas/ *https://greenpeace.ru/o-greenpeace/ {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210129185026/https://greenpeace.ru/o-greenpeace/ |date=2021-01-29 }} *https://greenpeace.ru/o-greenpeace/ {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210129185026/https://greenpeace.ru/o-greenpeace/ |date=2021-01-29 }} *https://www.greenpeace.org/international/explore/about/worldwide/ [[Акатегориа:Аекологиа]] [[Акатегориа:Аполитикатә идеологиақәа]] 932tk5hs1hallq6c186rl5nicye4r76 Хуцишьвили, Лаша 0 28874 176586 152903 2026-11-08T00:10:38Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176586 wikitext text/x-wiki '''Лаша Хуцишьвили''' ({{lang-ka|ლაშა ხუციშვილი}}; {{date|2|9|1985}}, [[Қарҭ]]) — [[Қырҭтәыла]] афинансқәа рминистр. ==Абиографиа== ===Аҵара=== * [[2002]]-[[2006]] шықәсқәа - [[Престонтәи ауниверситет]], абакалавриаттә программа - [[аменеџьмент]], анахарала аҵаратә курс. * 2002-2006 шықәсқәа - Зхы иақәиҭу ауниверситет, Абизнес школ (ESM) абизнес анапхгараҭара абакалавриаттә программа. ===Азанааҭтә кариера=== * [[рашәарамза]] [[2007]] - [[нанҳәамза]] [[2008]] - Афинансқәа рминистрраҿы иҟоу аимакқәа рыхәаԥшра ахеилак - ахеилак аппарат. * нанҳәамза 2008 - [[ажьырныҳәамза]] [[2013]] - Жәларбжьаратәи аилахәыра Ernst & Young (Ернст енд Ианг) Қарҭтәи аофис, ашәахтәшәаратәи аиуристтәи аҟәша. * ажьырныҳәамза 2013 - [[жәабранмза]] [[2014]] - Аилахәыра - Ахашәалахәқәа рзы амаҵзура аиҳабы. * жәабранмза 2014 - [[мшаԥымза]] [[2021]] - Қырҭтәыла афинансқәа рминистр ихаҭыԥуаҩ. * ԥхынгәымза [[2016]] - [[цәыббрамза]] [[2020]] - Аекономикатә усеицуреи аҿиареи азы аиҿкаареи (OECD) [[Идуу ҩажәа ҳәынҭқарра]] (G20) иаԥшьаргаз ашәахтәҟәҵара абаза аиҵатәреи ахашәала аиагареи (BEPS) аинклиузивтә платформа анапхгаратә гәыԥ (Steering group) алахәыла. * {{date|1|4|2021}} инаркны - Қырҭтәыла афинансқәа рминистр. ==Аҭаацәаратә ҭагылазаашьа== Дҭаацәароуп, ҩыџьа ахылҵ имоуп ==Азхьарԥшқәа== * [https://web.archive.org/web/20210417111509/http://gov.ge/index.php?lang_id=ABK&sec_id=27&info_id=30920 gov.ge - Лаша Хуцишьвили] [[Акатегориа:Қырҭтәылатәи аполитикцәа]] [[Акатегориа:1985 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Цәыббрамза 2 рзы ииз]] 1le2zqhcc1duuumrhqp29iwsrsq7swa Босниеи Херцеговинеи 0 29724 176567 161124 2026-11-07T23:33:15Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176567 wikitext text/x-wiki {{Акарточка Аҳәынҭқарра |абираҟ = {{#property:p41}} |абираҟ ирызку адаҟьа = Босниеи Ҳерцеговинеи рбираҟ |агерб = {{#property:p94}} |агерб ирызку адаҟьа = Босниеи Ҳерцеговинеи ргерб |агимн= |агимн ирызку адаҟьа = Босниеи Ҳерцеговинеи ргимн |амаҵураҭыԥ1=Апрезидиум алахәылацәа |амаҵурауаҩ1= |амаҵураҭыԥ2=Аԥыза-министр |амаҵурауаҩ2= |zoom1=6}} [[Афаил:Mapa BH.gif|мини|Босниеи Ҳерцеговинеи]] '''Босниеи Херцеговинеи'''<ref>{{Ашәҟәы |Ажәла = Чрыгба |Ахьӡ = Виачеслав Андреи-иԥа |Ахәҭа = |Астатиа ахьӡ = Аԥсни егьырҭ атәылақәеи ргеографиатә хьыӡқәа ржәар |Аоригинал = |Азхьарԥш = |Аҭыжьра = |Аҭакзыԥхықәу = |Аҭыԥ = Москва |Аҭыжьырҭа = Митра |Ашықәс = 2022 |Атом = |Адаҟьақәа = 231 |Адаҟьақәа1 = 437 |isbn = 978-5-6047056-8-1}}</ref> ({{lang-hr|Bosna i Hercegovina}}, {{lang-sr|Босна и Херцеговина}}) — Аҳәынҭқарра шьыбжьрхара-мрагыларатәи [[Европа]]ҟны, [[Балкантәи адгьылбжьахабжа]]ҟны. [[Сараево]] иаҳҭнықалақьуп. Аҵанакы – {{км²|51 209}}. Аҳәынҭқарра иаланхо – {{иаланхо|275 524|2013}}.<ref>''POPIS STANOVNIŠTVA, DOMAĆINSTAVA I STANOVA U BOSNI I HERCEGOVINI, 2013. REZULTATI POPISA''. Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine. Сараево. 2016. [http://www.popis2013.ba/popis2013/doc/Popis2013prvoIzdanje.pdf], [https://web.archive.org/web/20171224103940/http://www.popis2013.ba/popis2013/doc/Popis2013prvoIzdanje.pdf архив]</ref> == Административтә-ҵакырадгьылтә шара == {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center;" | Ахьӡ !! style="text-align:center;" | Аҳҭнықалақь !! style="text-align:center;" | Абираҟ !! style="text-align:center;" | Агерб !! style="text-align:center;" | Ахсаала |- |[[Босниеи Херцеговинеи Рфедерациа]] |style="font-size:90%;"|[[Сараево]] |style="text-align:center;"|[[Афаил:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|70px]] |style="text-align:center;"|[[Афаил:Coat of arms of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] |style="text-align:center; width:4em;"|[[Афаил:Federation of Bosnia and Herzegovina in Bosnia and Herzegovina.svg|60px]] |- |[[Сербтәи Ареспублика]] |style="font-size:90%;"|[[Сараево]] ([[Источно Сараево]])<ref name="Устав_РС">{{cite web |url=http://www.djeca.rs.ba/uploaded/ustav%20rs.pdf |title=Устав Републике Српске |website=djeca.rs.ba |accessdate=30. 6. 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304211703/http://www.djeca.rs.ba/uploaded/ustav%20rs.pdf |archivedate=4. 3. 2016 |url-status=dead |pages=}}</ref> <small>([[закәанла]])</small><br />[[Баниа Лука]] <small>([[де-факто]])</small> |style="text-align:center;"|[[Афаил:Flag of Republika Srpska.svg|70px]] |style="text-align:center;"|[[Афаил:Seal of Republika Srpska.svg|40px]] |style="text-align:center; width:4em;"|[[Афаил:Republika Srpska in Bosnia and Herzegovina.svg|60px]] |- |[[Брчкотәи аокруг]] |style="font-size:90%;"|[[Брчко]] |style="text-align:center;"|[[Афаил:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|70px]] |style="text-align:center;"|[[Афаил:Coat of arms of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] |style="text-align:center; width:4em;"|[[Афаил:Brcko District in Bosnia and Herzegovina.svg|60px]] |} Босниеи Херцеговинеи Рфедерациа 10 автономтә кантонқәакны рҽыршоит: * I. [[Унско-Сансктәи акантон]] * II. [[Посавтәи акантон]] * III. [[Тузлатәи акантон]] * IV. [[Зеницко-Добоитәи акантон]] * V. [[Босанско-Подринтәи акантон]] * VI. [[Абжьарабосниатәи акантон]] * VII. [[Герцеговинатә-Неретветәи акантон]] * VIII. [[Мраҭашәарахерцеговинатәи акантон]] * IX. [[Сараевотәи акантон]] * X. [[Акантон 10]] ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Босниеи Херцеговинеи| ]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Афедеративтә республикақәа]] [[Акатегориа:Балкантәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Европа ахеилак иалахәу атәылақәа]] [[Акатегориа:1992 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] c2b7kdhmzyvn2cu8g5j7mqfjoc96qt2 Акатегориа:Америкатәи ауриацәа 14 30548 176414 174438 2026-11-07T15:58:17Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Ауриацәа рхылҵшьҭра змоу америкауаа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176414 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Jewish people of the United States}} [[Акатегориа:Ауриацәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рыжәларқәа]] [[Акатегориа:Ауриацәа рхылҵшьҭра змоу америкауаа]] kh9834qnxx40djxzfilc1gh51rw07xt 176415 176414 2026-11-07T15:59:03Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176415 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Jewish people of the United States}} [[Акатегориа:Ауриацәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рыжәларқәа]] [[Акатегориа:Ауриацәа рхылҵшьҭра змоу америкауаа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи|:]] pg7vqd8ez93lcoc2wzsm4thhkv83b4f 176417 176415 2026-11-07T16:00:47Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы инхо ауаа ажәларқәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176417 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Jewish people of the United States}} [[Акатегориа:Ауриацәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рыжәларқәа]] [[Акатегориа:Ауриацәа рхылҵшьҭра змоу америкауаа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи|:]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы инхо ауаа ажәларқәа рыла]] nz3l7ebpw27pflmfi9hjcvs4v512299 Акатегориа:Азиа иҟоу ақьырсианра 14 35422 176507 148871 2026-11-07T20:12:24Z Fraxinus.cs 8381 176507 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Christianity in Asia}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Ақьырсианра аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу адин|қьырсианра]] 1lr4h83vnds7jos8p9a8r68mq6291ea Акатегориа:Адини арасеи 14 35745 176425 130799 2026-11-07T16:24:30Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аинтерсекционалра]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аинтәреихдара]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176425 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:дин}} [[Акатегориа:Адин асоциологиа|раса]] [[Акатегориа:Арасеи ауаажәларреи]] [[Акатегориа:Аинтәреихдара]] clen4d5l9ohtg5wdc29zjrd3qycc1me Акатегориа:Алжиртәи аҵарауаа 14 37081 176390 132935 2026-11-07T14:17:12Z Fraxinus.cs 8381 176390 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Scientists from Algeria}} {{Fooian fooers|Nationality=Алжир|NationalityWithSuffix=Алжиртәи|Country=Алжир|Profession=аҵарауаа|profession=аҵарауаа}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Аҵарауаа африкатәи атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Алжиртәи аҭҵаарадырра‎|ҵарауаа]] gyomhbysqmfs3zcsygs6h0kgwuatmzu Макиавелли, Никколо 0 37718 176576 173880 2026-11-07T23:51:21Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176576 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Portrait_of_Niccolò_Machiavelli_by_Santi_di_Tito.jpg|мини|Никколо Макиавелли]] '''Никко́ло Макиаве́лли''' ({{lang-it|Niccolò di Bernardo dei Machiavelli}}; {{date|3|5|1469}}, Флоренциа — {{date|22|6|1527}}) — италиатәи афилософ, аполитикатә усзуҩ, ашәҟәыҩҩы, арра-теоретикатә усумҭақәа равтор. == Никколо Макиавелли иԥсҭазаара. == Никколо Макиавелли диит лаҵарамза 3, 1469 шықәсазы Флоренциа, адукат Бернардо Макиавелли иҭаацәараҿы. Уи аҭаацәа абжьаратә класс ишаҵанакуазгьы, рсоциалтә ҭагылазаашьа бааԥсын. Макиавеллиаа рышьҭра аҭоурых ду аман, урҭ флоренциатәи аполитика еснагь иалахәын. Никколо даниз аамҭазы рыжәлантәқәа рхыԥхьаӡара маҷхоит, ирымаз ахыԥша рцәыӡуеит. Макиавелли иаб рыжәлаҿы зегь реиҳа дӷарын, ахаангьы амаҵзура бзиақәа имамызт. Иара дзиндырҩын, имаз дгьылқәак рҟынтәигьы аԥара иоуан, аха уи ахашәала аҭаацәара ирызхомызт, Никколо ашәҟәқәаҵәҟьа раахәаразы аԥара имамызт.<ref>Макиавелли / О. Ф. Кудрявцев // Новая философская энциклопедия : в 4 т. / пред. науч.-ред. совета В. С. Стёпин. — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Мысль, 2010. — 2816 с.</ref> Быжьшықәса анихыҵ алатин бызшәа аҵара далагоит, имч злақәхоз ала аҵара бзиа иоуеит. Алатинтәи, италиатәи аклассика ибзианы идыруан, иҭиҵаауан Тит Ливи иҩымҭа "Рим аҭоурых". Анаҩс уи шьаҭас иаиуит Макиавелли иусумҭа "Тит Ливи раԥхьатәи идекада азы ахцәажәарақәа рҿы". Дрыԥхьон Цицерони Иосиф Флавии рҩымҭақәа. Аҭоурыхҭҵааҩцәа ишазгәарҭо ала, иусумҭақәа уанрыԥхьо идыррақәа шҵаулоу убоит, ауниверситет далгазшәагьы агәаанагара цәырҵуеит, аха усеиԥш уи азы џьаргьы адыррақәа ыҟам. Иҟоуп агәаанагара, Макиавелли азиндырра иҵон Флоренциатәи ауниверситет аҿы, уи Марчелло Адриани ирҵаҩцәа дыруаӡәкын ҳәа. Абиограф-аҭоурыхҭҵааҩ Роберто Ридольфи Макиавелли игны, иоура маҷны, ицәа шкәакәаны, ихы хәыҷны даирбон.<ref>https://smekni.com/a/25246/pravlenie-doma-medichi-vo-florentsii-v-xv-veke-po-istoriyam-florentsii-franchesko-gvichchardini-i-nikkolo-makiavelli/</ref> Никколо Макиавелли иԥсҭазаара мҩаԥысуан ишәарҭаз, аха аинтерес зцыз апериод аан, Италиатәи ақалақь-ҳәынҭқаррақәа атәымтәылақәа рнапаҵаҟа ианыҟаз. Уи аепоха узқәымгәыӷуаз аидгыларақәеи арҳәрақәеи ираамҭан. Макиавелли иқәыԥшымҭаз Флоренциа республиканы Медичи рыклан анапаҵаҟа иҟан. Абҵарамза 1494 шықәсазы аҳ Карл VIII франциатәи ир Италиа иалаигалоит, Флоренцианӡагьы инеиуеит, Медичи рымчра каҳауеит. 1498 шықәсазы аполитикаҿы дцәырҵуеит Макиавелли. Зегь реиҳа изаатәу аполитикаҿы иус шалаз атәы зҳәоз асаламшәыҟәқәа ҩба ршаҳаҭганы иаанхеит.<ref>И. Берлин. ОРИГИНАЛЬНОСТЬ МАКИАВЕЛЛИ. Человек №2-4, 2001 г.</ref> 1494 шықәсазы Макиавелли Флоренциатәи ареспублика ашҟа амаҵзурахьы днеиуеит. Уаҟа 14 шықәса рыҩныҵҟа аус иуан, инаигӡон еиуеиԥшым адипломатиатә напынҵақәа. Италиа усҟан еихшаны иҟан. Иара иаб данԥсы, 1500 шықәсазы, аҭаацәара дреиҳабхоит, анаҩс ԥҳәысс дигоит ижәытәӡоу ажәла Корсини аҟнытә аҭыԥҳа – Мариетта ди Луиџьи. Макиавелли еиқәиршәеит уи аамҭазы зқьыла асаламшәыҟәқәа, ажәахәқәа, ажәабжькьаҿқәа. Никколо Макиавелли илшеит Флоренциа раԥхьаӡа акәны ақалақь ар аиҿкаара. Ԥхынҷкәынмза 6, 1506 шықәсазы Никколо Макиавелли иусумҭақәа шьаҭас иганы, "Асовет дуи" "8-ҩык Рсовети" еиҿыркаауеит "9-ҩык ркомиссиа", уи Флоренциа арратә мчқәа рнапхгара акәхоит. Макиавелли ишьақәиргылоит арратә ԥҟаԥҵәа, акомиссиа ҿыц маӡаныҟәгаҩсгьы дҟалоит. Анаҩсгьы уи иабзоураны Флоренциа Пиза архынҳәуеит. ''Алексеев А. С.'' Макиавелли, как политический мыслитель. — М.: А. Л. Васильев, 1880.<ref>''Алексеев А. С.'' Макиавелли, как политический мыслитель. — М.: А. Л. Васильев, 1880.</ref> 1512 шықәсазы Медичи Флоренциаҟа ихынҳәуеит, мчыла аиҳабыра рнапаҿы иааргоит, ареспубликатә институтқәагьы аԥырхуеит. Макиавелли аханатә аусура даанрыжьуеит, аха игәаанагарақәа ахьыргәамԥхоз аҟнытә имаҵзурақәа имырхуеит, аполитикатә ԥсҭазаарагьы далахәзар ҟалаӡомызт, 1513 шықәсазы дҭаркуеит. Уаанӡатәи амаӡаныҟәгаҩ акыр ддыргәаҟуеит, дыршьырцгьы ақәыркит, аха амнистиа иабзоураны анаҩс доурышьҭуеит. Макиавелли иҩызцәеи иуацәеи иоушьҭразы 1000 флоринк ихыршәаауаеит. Флоренциантә уи ашьҭахь дықәҵны Сант-Андреа-ин-Перкуссинҟа нхара диасуеит. Уаҟа ақыҭаҿы Макиавелли ашәҟәқәа рыҩра далагоит. Уи аамҭазы иара тература-философтә, "Ручеллаи ибаҳча" ҳәа хьӡыс измаз агәыԥ даҭаауеит. Уи анапхгара арҭон Медичи рыуацәа – Бернардо, Джованни Ручеллаи. Урҭ реиҩызара анаҩс акыр ихәоит Макиавелли. Уи аамҭазы афилософ иҩуеит қьырала еибашьуаз, акариера бзиа ҟазҵаз, агәымбылџьбара злаз аибашьҩы иҭоурых атәы зҳәо ашәҟәы "Луккатәи Каструччо Кастракани иԥсҭазааранҵа". 1520 шықәсазы Макиавелли далгоит ашәҟәы "Арратә ҟазара". Уаҟа иара арратә еиҿкаашьа далацәажәон. 1520 шықәсазы Макиавелли Флоренциаҟа дхынҳәуеит, ауниверситет аҿы аҭоурыхҭҵааҩыс аусура далагоит. Уи аамҭазы иазирхоит "Флоренциа аҭоурых", уи апропагандисттә ҟазшьа змаз ҩымҭан.<ref>{{Cite web |url=http://pr.ua/news.php?new=53990 |title=Archive copy |access-date=2024-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191017202026/http://pr.ua/news.php?new=53990 |archive-date=2019-10-17 |url-status=dead}}</ref> Медичи Макиавелли игәра ргомызт аханатә, аха хәыҷы-хәыҷла адипломатиатә напынҵақәа ирҭо иалагоит. Лаҵарамза 9, 1526 шықәсазы Флоренциа еиҿыркаауеит аусбарҭа ҿыц – Хәҩык рколлегиа. Никколо Макиавелли уи аусбарҭа амаӡаныҟәгаҩс дҟалоит. Аха 1527 шықәсазы уи аусбарҭа аԥырхуеит, ақалақь аҿы ақәгыларақәа ирылагоит, ареспубликатә режим еиҭашьақәдыргылоит. Аха аиҳабыра ҿыц Макиавелли анапхгарахь дрыдыркылаӡом. Анегативтә хьаагарақәа Макиавелли игәабзиара ианыԥшуеит. Рашәарамза 22, 1527 шықәсазы иара Флоренциа ааигәара Сан-Кашан аҳаблаҿы иԥсҭазаара далҵуеит. Иахьа уажәраанӡа еиқәхаз Макиавелли исахьа ҭихит асахьаҭыхҩы Санти ди Тито.<ref>https://works.doklad.ru/view/QUW53GAki90.html</ref> == Макиавелли иидеиақәа. == Никколо Макиавелли иусумҭақәа "Аҳәынҭқари" "Тит Ливи раԥхьатәи идекада азын ахцәажәарақәеи" рҿы аҳәынҭқарра, ауаажәларра аполитикатә ҭагылазаашьа еиԥш дахәаԥшуан, уи аилазаараҿы амчра змази, уи знапаҿы иҟази дареи реизыҟазаашьақәа зеиԥшрази, азакәанқәа изеиԥшрази ртәы далацәажәон. Макиавелли, аполитика иԥышәоу наукоуп ҳәа азгәеиҭон. Афилософ —Аиҭаҿиара апериод аан амчра знапаҿы иҟаз аиҳабы ироль иалацәажәаз дреиуан. Иара атәыла иџьбароу еиҳабык даҭахуп ҳәа иԥхьаӡон. Макиавелли афилософиаҿы аморалтә нормақәоу аполитикатә хәарҭароу, еиҳа ихадоу ҳәа раԥхьаӡа азҵаара ықәиргылоит. Иара арра ахысразы аҭакԥхықәра зегьы ишрыду аидеиа дадгылон, "Арратә ҟазара" иазкыз итрактат аҿы уи азы ааԥхьара ҟаиҵон.<ref>Макиавелли, Никколо / О. Ф. Кудрявцев // Ломоносов — Манизер [Электронный ресурс]. — 2011. — С. 541—542. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 18). — <nowiki>ISBN 978-5-85270-351-4</nowiki>.</ref> Макиавелли ареспубликатә шьақәгылашьа аформа дадгылон, аха иҩымҭа "Аҳәынҭқар" аҿы еиҳа аԥыжәара аиҭоит аҳәынҭқар имчра. Убри аан атәыла анапхгаҩы агәымшәареи агәыҭбаареи илазар акәын. Макиавелли игәаанагара ала, уи аҩыза аиҳабы иакәын еиҟәшаз Италиа аидкылара зылшоз. Макиавелли иаликаауеит аҳәынҭқарратә напхгара 6-хкык: 3-ибзиаз, 3-иҽеимыз. Раԥхьатәи агәыԥ ахь иаҵанакит - амонархиа, аамсҭашәара, адемократиа. Аха аамҭа цацыԥхьаӡа арҭ аформақәа иҽеим анапхгарақәа рышҟа ииасыр рылшоит, иаҳҳәап, атираниа, аолигархиа, анархиа ашҟа. Аҳәынҭқаррақәа ҿиацыԥхьаӡа аилаҳара иалагоит. Иҿыцу аҭагылазаашьақәа аԥҵазар аҳәынҭқарра ҿыц еиҭаҿиар алшоит. Макиавелли Римтәи ареспублика иреиӷьӡоу ҳәынҭқарратә форманы иԥхьаӡон. Ауаатәыҩса рҭоурых анҭиҵаауаз, иара амчра аанкыларазы, аҳәынҭқарратә напхгара апринципқәа шьақәирӷәӷәоит. Убри аан урҭ апринципқәа ицәаҩашәоу апринципқәа ирҿагылон. Никколо Макиавелли иаартны иааирԥшуеит аполитикатә режимқәа русушьа. Адинхаҵара аганахь ала Макиавелли ихәымгеишьон Ватикантәи ауахәаматә клир, игәаԥхон амал змаз, активла зхы аазырԥшуаз ақалақьуаа.<ref>Никколо Макиавелли. Сочинения.</ref> Аполитикатә хымҩаԥгашьа акононқәа анҭиҵаауаз, Рим ақьырсианра рыдыркылаанӡа иҟаз аетикеи азакәанқәеи идеалтәуп ҳәа иԥхьаӡон. Макиавелли антикатәи адинхаҵарақәа рҿы иҟаз анапхгацәа еиҳа аҳаҭыр рықәиҵон, атәыла уи еиҳа иазеиӷьын ҳәа азгәеиҭон. Иаамҭазтәи анцәахаҵарақәа аҽрыцҳатәрахь ауаа аднаԥхьалоит, убри аҟнытә амчрахь ахәымгақәа роуп инеиуа ҳәа иҳәон иара.<ref>''Илья Бузукашвили.'' Флоренция превыше всего // Гении эпохи Возрождения. — Новый Акрополь, 2012.</ref> Макиавелли анцәа дхаиҵон, аха ақьырсианра агәымшәаразы ааԥхьара ҟанаҵозар иҭахын. Афилософ аиҳабрахь ажәлар ҳаҭыр зқәырҵо адинхаҵара пату ақәырҵаларц азы ааԥхьара ҟаиҵон. Убри аҟнытә акәхап, ауахәамагьы Макиавелли цәымӷырҭас дзыҟарҵаз. Макиавелли иидеалтә принципқәа иреиуан аразра. "...Дызусҭазаалак иуалуп егьырҭ ауаа аразра закәу дырҵара" ҳәа иҩуан иара. Макиавелли агәра игон, ахақәиҭра змаз ауааԥсыра ахьыҟаз ареспубликақәа еиҳа аԥеиԥш рымоуп ҳәа. Ахақәиҭреи, аҳәынҭқарра амчи - зегь реиҳа ихадаз акәын иара изы. Макиавелли авторс дамоуп "аҳәынҭқарратә интерес" атермин. Убри аан аморали абзиеи наскьагазар ауан. "Аҳәынҭқар" аҿы Макиавелли иааирԥшуеит амчра анапаҿы аагаразы, амчра аиқәырхаразы, уи ахархәаразы иахәҭоу аполитикатә схемақәа. Анапхгара, иара ишиҩуаз ала, иаанагоз иӷәӷәоу аҳәынҭқарра аргылара акәын, убри аан уаҟа инхо ауааԥсырагьы рыԥсҭаазааразы акгьы иацәымшәо иҟазар акәын. Ус еиԥш иҟоу атәылаҿы ахада иажәа ажәазар акәын, ижәларгьы пату рықәиҵозар ахәҭан. 1559 шықәсазы Макиавелли ишәҟәқәа, папа Павел IV дақәыӡбаны, раларҵәаразы азин амихуеит.<ref>https://www.svoboda.org/a/25197607.html</ref> == Макиавелли иидеиақәа рнырра. == Флоренциатәи ареспублика Макиавелли идыррақәа хышықәса рҟынӡа ауп мап ахьынӡарцәыркуаз. 1529 шықәсазы Флоренциа иакәшаны иркуеит еиду аимператори папеи рыр. Жәамз Макиавелли идыррақәа рыла еиқәыршәаз ахырӷәӷәарҭақәа рыбзоурала уаҟа ахыхьчара рылшоит. 1532 шықәсазы афилософ данԥсы ашьҭахь, иуацәеи иҭынхацәеи уи иаҳаҭыр азы аԥара еизганы иҭрыжьуеит иҩымҭа "Аҳәынҭқар"<ref>«Государь» / Пер. Г. Муравьевой. — М.: «Художественная литература», 1982.</ref>. Ашәҟәы алаҵәара бзиа аман азын, ашықәс аҩныҵҟа даҽа зныкгьы еиҭаҭрыжьуеит. Убри аан уи ашәҟәы акритика азызуаз маҷӡамызт. Акритикцәа иреиуоуп Иннокенти Жентилле, Антонио Поссевино, Пруссиа аҳ, аха иҟан уи иусумҭа аҳаҭырқәҵаҩцәагьы, иаҳҳәап, Роберто Ридольфи, Жан-Жак Руссо, папа Пии VI, Тосканы агерцог Дуӡӡа Леопольд II. Ус шакәугьы, ашәҟәы наунагӡа аҭоурых аҿы иаанхоит. Макиавелли ипроект хада иара иԥсы ахьынӡаҭаз аидеиа анагӡара рылымшеит. Аха 1530 шықәсазы Медичи амчра рнапаҿы ианаарга ашьҭахь, Никколо Макиавелли иидеиақәа раларҵәара рылшоит, еиҿыркаауеит изықәгәыӷша ар, аруаа ргәы азҭаҵаразы иаԥҵан ашәахтәқәеи азин ҷыдақәеи. Анаҩс, уи ар Флоренциа ахьчон 200 шықәса инарзынаԥшуа. Макиавелли иҩымҭақәа "Аҳәынҭқари" "Ахәыцрақәеи" рҿы, еиуеиԥшым аԥхьаҩцәа рзын иаԥиҵеит, убри иахҟьазар ҟалоит уи игәаанагарақәа реиҿагылара. Макиавелли аполитикахь ихынҳәра иҟазара пату ақәызҵоз иҩызцәа рыцхыраара иабзоурахеит. Никколо Макиавелли Европатәи Ренессанс усзуҩ дуӡӡаны дыҟан, аҭоурых аҿгьы ус даанхоит. == Макиавелли иусумҭа "Аҳәынҭқар". == "Аҳәынҭқар" – зегь реиҳа еицырдыруа Макиавелли иҩымҭоуп. Уи аусумҭа иахҟьаны ацәгьаныҟәгаҩ ҳәа ахьӡ ихылоит. Уи аамҭаз еиҩшаны иҟаз Италиа азы авторцәа зегьы аҭагылазаашьа аиӷьтәра иазхәыцуан, аха Никколо Макиавелли заҵәык иакәын изылшаз апринципқәа рышьақәырӷәӷәара. Автор "Аҳәынҭқар" аҿы иҟәыӷаз ахада ихаҿсахьа аԥиҵеит. Атәыла иахагылоу аҳәынҭқар иуааԥсыра рзы игәы разызароуп, аха ианахәҭоу амчгьы ихы иаирхәозар ауп ҳәа иҩуан автор. Макиавелли ишәҟәы лассы-лассы агәымбылџьбарара ацуп ҳәа азырҳәоит. Аха аҭоурыхҭҵааҩцәа ишырҳәо ала, иазгәаҭалатәуп уи аниҩуаз аполитикатә ҭагылазаашьагьы<ref name="dup6ca7ea">Баткин Л. М. Итальянское Возрождение: проблемы и люди. — М.: Наука, 1989. — С. 345—363. — 272 с. — Серия «Из истории мировой культуры»</ref>. Италиа еиҩшан, атәыла аҟазаара ашәарҭара иҭагылан. Уи аназгәауҭалак иубоит Макиавелли хықәкыс ишимаз Италиа аиқәырхара. Ашәҟәаҿы иҟоуп ҭыԥқәак, Макиавелли иаартны агьангьашра аполитикаҿы зны-зынла ишаҭаху атәы ахьиҳәоз. Ж. Ж. Руссо Макиавелли иганахь ала ус иҩуан: "...Макиавелли ахадацәа ак аныдирҵоз ирызгәамҭаӡакәа адыррақәа риҭеит ажәларқәа зегьы. "Аҳәынҭқар" ареспублика иадгыло ирышәҟәуп". "Аҳәынҭқар" абзоурала Макиавелли политологиа анаука ашьаҭакҩыс дыԥхьаӡоуп.<ref name="dup6ca7ea"/>. == Макиавелли ицитатақәа. == "Ахықәкы ауп еиҳа ихадоу, ахархәагақәа раасҭа"; "Аӡә ипҟара уаналага, зынӡа ашьаура иҭахымхо дҟауҵароуп"; "Уҩыза бзиазар, аҩызцәагьы умазаауеит"; "Алахьынҵа сашьыр иара ахаҭа ԥхамшьаӡои"; "Акы уацәымшәо уҟазар еиҳа еиӷьуп"; "Аиааира зго аҩызцәа рацәаны имоуп, иаҵахаз – аҩызцәа гәакьақәа"; "Угәы иҭоу умҳәакәа, уазыӡырҩы егьырҭ ирҳәо, уи аҳрахь унанагар алшоит"; "Узеиԥшраҵәҟьоу здыруа маҷҩуп"; "Ианаамҭаз инагӡаз аплан аманшәалара узаанагоит"; "Ужәлар урҭахымхар, акгьы уахьчаӡом".<ref name="dup6ca7ea"/> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Лаҵарамза 3 рзы ииз]] [[Акатегориа:1469 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Рашәарамза 22 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:1527 шықәсазы иԥсыз]] 8iv62inyfnekdmnglv0h6n7yzp37poo Горбачиов, Михаил Сергеи-иԥа 0 37720 176570 174355 2026-11-07T23:40:16Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176570 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик}} '''Михаил Сергеи-иԥа Горбачов''' ({{lang-ru|Михаил Сергеевич Горбачёв}}; {{date|2|3|1931}}, Привольное ақ. — {{date|30|8|2022}}, Москва) — ЦК КПСС аҵыхәтәантәи амаӡаныҟәгаҩ хада, насгьы СССР аамҭазтәи апрезидент (диит март мза 2, 1931 шықәсазы, Нхыҵ-Кавказтәи атәылаҿацә, ақыҭа Привольное аҟны). 1990 шықәсазы ианашьан адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа. Џьоукы Горбачиов политик дуны дрыԥхьаӡоит, даҽа џьоукы уи ашәышықәса аԥсахҩы ҳәа изырҳәоит, избанзар ҳаамҭазтәи Урыстәыла арыцҳарақәа зегьы иара ихьӡ иадырҳәалоит. Иара ихаан ауп, иусура ауп изылҵшәахаз СССР ахыбгалара. Ус акәу, арс акәу, Горбачиов инапхгараҭара аан акыр аиҭакрақәа ҟалеит, адунеи зегьы анырра азҭаз.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/domestic_history/text/3275457 |title=Archive copy |access-date=2024-01-25 |archive-date=2022-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220924171014/https://bigenc.ru/domestic_history/text/3275457 |url-status=dead }}</ref> == Горбачиов инысмҩа, ихәыҷреи иқәыԥшреи == Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов диит март мза 2, 1931 шықәса рзы Нхыҵ-Кавказтәи атәылаҿацә иаҵанакуа Привольное ақыҭаҿы. Изҳауан иаабац аусуцәа рҭаацәараҿы, дхәыҷаахыс аџьа даршьцыланы дыҟан. Иаб Сергеи Андреи-иԥа доурысын, иан Мариа Пантелеева – украинатәын. Даара аинтерес зҵоу фактуп, иабдуцәа рҩыџьагьы 30- тәи ашықәсақәа рзы арепрессиақәа иахьрыҵаркыз. Иани иаби ирымаз хәҩык ахшара рахьтә иара дреиҳабын.<ref>https://www.gorby.ru/gorbachev/biography/</ref> Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду (1941–1945 шш.) аилашымҭаз Горбачиов анемец оккупациа ихигеит Ставрополь. Ари аамҭа ибиографиаҿы даара иуадаҩыз аамҭақәа ируакуп. Жәаха шықәса анихыҵуаз Горбачиов аҵареи аколхоз аҟны аусуреи еилаигӡалар акәхеит. Хара имгакәа Михаил Горбачиов акомбаинер ицхырааҩыс дҟалоит. Уи идҵақәа зегьы даара ибзианы инаигӡон, насгьы аџьа бзиа ибаны иусқәа ҭакԥхықәрала дрызнеиуан. Ас еиԥш аус азыҟазаашьазы ашкол данҭазгьы, Аџьазы Абираҟ ҟаԥшь аорден ианашьан. Ажәабатәи акласс аҟны дантәаз, Михаил Сергеи-иԥа Асовет Еидгыла Акоммунисттә партиа алахәылас аҟаларазы дкандидатхоит.<ref>{{Cite web |url=https://historynotes.ru/gorbachev-mihail-sergeevich/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-25 |archive-date=2024-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125185719/https://historynotes.ru/gorbachev-mihail-sergeevich/ |url-status=dead }}</ref> 1950 шықәсазы раӡны медалла ашкол даналга, Михаил Горбачиов Москватәи Аҳәынҭқарратә университет азиндырратә факультет дҭалоит. Иаарласынгьы Асовет Еидгыла Акоммунисттә партиа далахәылахоит. Адиплом ҟаԥшь ала иҵара даналга Ставропольтәи ВЛКСМ агорком актәи амаӡаныҟәгаҩ иҭыԥ ааникылоит.<ref>{{Cite web |url=https://biographe.ru/politiki/mihail-gorbachev/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-25 |archive-date=2024-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125185718/https://biographe.ru/politiki/mihail-gorbachev/ |url-status=dead }}</ref> == Горбачиов иполитика == Горбачиов ԥынгыла имамкәан ирласны амаҵзуратә ҭыԥқәа ааникыло далагеит. 1962 шықәсазы ставропольтәи аҵакырадгьыл- ҭыжьратә ақыҭанхамҩатә усбарҭа парторгс дыҟан. Идҵақәа шеиуеиԥшымызгьы, апартиа иднаҵоз зегьы бзианы инаигӡон. Иазгәаҭатәуп усҟантәи аамҭазы СССР ахадас дшыҟаз Никита Хрушьиов. Михаил Горбачиов даара ақыҭанхамҩа ахырхарҭаҟны аҟазара злоу, зус здыруа специалистны, еиҿкааҩ бзианы ихы ааирԥшит. Убри анаҩсгьы дкоммунист иашан, хамеигӡарыла апартиа аидеологиа мҩаԥигон. 1967 шықәсазы Горбачиов далгоит Ставропольтәи ақыҭанхамҩатә институт, агроном-аекономист изанааҭ ала. 1974 шықәсазы Горбачиов СССР Иреиҳаӡоу Асовет ахь днаргоит, уа аҿар рызҵаарақәа рзы акомиссиа ахадас дҟалоит. Шықәсқәак рнаҩс иара аҳҭнықалақь ахь диаргоит, Ацентртә Комитет амаӡаныҟәгаҩыс аусура далагоит. Ари даара акрызҵазкуа хҭысуп Михаил Горбачиов инысмҩа зегьы аҟны.<ref>https://www.gorby.ru/gorbachev/memoirs/</ref> Иара убасгьы, аинтерес зҵоу фактуп, уахь ицара Иури Андропов иабжьгарала иахьыҟалаз, уи даара ахә ҳаракны ишьон аполитик қәыԥш иусуратәи иморалтәи ҟазшьақәа. 1980 шықәсазы Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов ЦК КПСС Аполитбиуро аилазаараҿы дҟалоит. Уаҟа аџьармыкьатә економикеи аҳәынҭқарратә аппарати ареформақәа рзура аус инапы алеикуеит. 1984 шықәсазы, еилатәарак аҟны иқәгылараҿы ажәахә аҟаҵара илшеит, уи аҳәынҭқарра аиҭашьақәыргылара иазкын. Михаил Горбачиов ихәыцрақәа ара даара аинтерес аиуит аус ицызуази асовет тәылауааи рыбжьара.<ref>https://promdevelop.ru/business/biografiya-gorbacheva-mihaila-sergeevicha-politika-pravleniya-sssr-zhizn-posle-perestrojki/</ref> == Адәныҟатәи аполитика == Горбачиов инысмҩа ҭызҵаауа ирдыруазар ауп, уи еснагь мраҭашәаратәи атәылақәа аус рыцура дшашьҭаз. 1984 шықәса анҵәамҭазы Маргарет Тетчер иҟалҵаз ааԥхьарала Михаил Горбачиов-апрезидент Лондон даҭааит. Еиду Америкатәи Аштатқәеи Асовет Еидгылеи реизыҟазаашьақәа аиӷьтәразы аӡбамҭа идикылоит арратә ныхтәқәа реиҵатәразы. Горбачиов инапхгараҭара аан Варшаватәи Аиқәышаҳаҭра хырбгалан, Афганисҭанынтәи асовет архәҭақәа алган. Иара убасгьы, Берлинтәи аҭӡы рбган. Абарҭқәа зегьы аҭоурыхҭҵааҩцәа ргәаанагара ала, СССР «ихьшәашәаз аибашьра» аҟны иаҵанархеит, ахыбгаларагьы иацхрааит.<ref>https://resh.edu.ru/subject/lesson/6368/conspect/293505/{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Аҩныҵҟатәи аполитика == Маи мза 17, 1985 шықәсазы Горбачиов иабжьгарала ихацыркын арыжәтәџьбара аҭира азин амҭара акомпаниа. Аспирт злаз арыжәтәџьбара ахә 45% рҟынӡа иазҳаит. Арыжәтәџьбара аҭыжьра иагырхан, аӡахәаҭрақәа рыхшьаара иалагеит. Ауаа рхала аҩны ауатка аршра иахьалагаз иахҟьаны адәқьанқәа рҟны ашьақаргьы ыӡуа иалагеит. 1985 шықәса, декабр мзазы Е. Лигачиов иабжьгарала, Москватәи агорком комсомол актәи амаӡаныҟәгаҩыс дҟаҵан Борис Ельцин. Маи мза 1, 1986 шықәсазы, Чернобльтәи атрагедиа ашьҭахь, Горбачиов идҵа ала, Мински Киеви имҩаԥган маи актәи ақәгыларақәа. Ноиабр мза 19, 1986 шықәсазы Михаил Горбачиов «Хаҭалатәи аџьатә усура» азакәан аԥҵаразы абжьгаҩыс дҟалеит. Иара убри ашықәс азы акооперативқәа цәырҵит, авалиутатә операциақәа рымҩаԥгаразы аԥкрақәа зегьы ахыхын. 1987 шықәсазы Аиҭашьақәыргылара рылаҳәан.<ref>http://rushist.com/index.php/russia/3885-vnutrennyaya-politika-gorbacheva-tablitsa</ref> Амилаҭтә конфликтқәа раанкылара хықәкыс иҟаҵаны, Горбачиов амчратә усқәа идикылон. 1988 шықәсазы ақырҭуа демонстрациеи алма - ататәи аҿар рмитинги реимырпразы, зеиԥш ҟамлацыз ауснамгӡатәқәа рыдыркылеит. Иара убри ашықәсазы, Ашьха Ҟарабахтәи ареспублика аҿы шықәсырацәалатәи аконфликт ахы ыҵнахит. Апрезидент активла Литва, Латвиа, Естониа асепаратистә гәазыҳәарақәа дырҿагылон. Михаил Горбачиов инапхгараҭара аамҭа даара иҽеимыз ахҭысқәа рыла ирхәашьын. Афатә акәзар, адәқьанқәа рҿы ибжьаӡуа иалагеит, ирацәан афатәқәа акарточкақәа рыла ирҭиуаз. Агиперинфлиациа ҟалеит. Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿаԥхьа Горбачиов ихаантәи адәныҟатәи ауал, аԥхьа 31, 3 ыҟазҭгьы, анаҩс 70, 3 миллиард рҟынӡа еизҳаит.<ref>{{Cite web |url=https://magictemple.ru/vnutrennjaja-politika-gorbacheva/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125185719/https://magictemple.ru/vnutrennjaja-politika-gorbacheva/ |archive-date=2024-01-25 |url-status=dead}}</ref> == Горбачиов инапхгараҭара аамҭа == Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов 1985 шықәсазы идгылаҩцәеи итәылауааи рыбжьара авторитет зырҳаз, ЦК КПСС амаӡаныҟәгаҩ хадас далхын. Абри ашьҭахь иалагеит СССР мҽхакыҭбаала адемократизациа, аиҭашьақәыргыларақәа ҳәа изышьҭоу. Аҳәынҭқарра ду иахагылаз Горбачиов ареформақәа рыла ашьақәхара аҟынтәи иалиго далагеит. Аха уи азын иӡбаз планк имамызт аҟынтә, арҭ ареформақәа зегьы СССР ахыбгаларахь инанагеит. == Горбачиов иреформақәа == Горбачиов имҩаԥигоз ареформақәа рахьтә зегь реиҳа аларҵәара зауз реформақәоуп: * Аибашьра хьшәашәа ахыркәшара; * арыжәтәџьбара аҭира аанкылара азакәан; * аԥара аԥсахра * Афганисҭанынтәи архәҭақәа ралгара; * Араргамара; * ажәа ахақәиҭра уҳәа реиԥш иҟаз.<ref>{{Cite web |url=https://www.gorby.ru/gorbachev/zhizn_i_reformy1/page_16/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-25 |archive-date=2024-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125185718/https://www.gorby.ru/gorbachev/zhizn_i_reformy1/page_16/ |url-status=dead }}</ref> == Горбачиов апрезидент == Горбачиов зегь реиҳа гха ӷәӷәаны иҟаиҵаз иреиуоуп аекономикатә реформақәа рынагӡаразы иалкаау схемак ахьимамыз. Аҳәынҭқарра акризис ӷәӷәа иҭагылеит уи ауааԥсыра рыԥсҭазаара даара иланарҟәит. Ахақәиҭра агьама зкыз Прибалтикатәи атәылақәа СССР алҵразы аусмҩаԥгатәқәа хацдыркит. 1990 шықәсазы Михаил Сергеи-иԥа раԥхьатәихеит, дагьҵыхәтәантәихеит Асовет Еидгыла апрезидент ҳәа ззырҳәо иҟалаз. Аха, ари аҭыԥ Горбачиов акраамҭа иааникыларатә аҭагылазаашьа имоуит. Ақалақьқәа рҟны ақәгыларақәа мҩаԥысуа иалагеит, атәыла зегьы аҟны иҟаз акризис зда ԥсыхәа ыҟам афатә аалыҵқәа разымхарахь икылнагеит. Горбачиов ихаан ишьақәгылаз адәныҟатәи ауал иаанагоз аҳәынҭқарра ду ахыбгалара ауп.<ref>https://www.gazeta.ru/politics/2020/03/13_a_13003645.shtml</ref> 1991 шықәса рзы Михаил Горбачиов идгылаҩцәа алаҳәара ҟарҵеит ГКЧП (аҭагылазаашьа ҷыдақәа рзы Аҳәынҭқарратә комитет) шеиҿкаахо азы, насгьы дҵаны иқәдыргылеит апрезидент ԥхьатәара дцарц. Аха, Горбачиов уи адҵа анагӡара мап ацәикит, абри иахҟьеит СССР имҩаԥгаз аҳәынҭқарратә хҳәара, августтәи апутч ҳәа еицырдыруа. Иаарласны иаԥҵаз аоппозициа, аҭагылазаашьа ҷыдақәа рзы Аҳәынҭқарратә комитет (ГКЧП) иалалеит РСФСР аполитикатә напхгаҩцәа, урҭ рыбжьара дыҟан Борис Ельцин. 1991 шықәса, декабр мзазы Асовет Еидгылақәа ареспубликақәа 11 рнапы аҵарҩит Беловежтәи аиқәышаҳаҭра СССР аҟазаара шаанкылоу ала, уи ахаҭыԥан ишаԥҵахо СНГ (Ихьыԥшым Аҳәынҭқаррақәа Реимабзиара). Абри ашьҭахь иаарласны Горбачиов ԥхьатәара дцеит. Иахьатәи аамҭаз ауаа еиуеиԥшым агәаанагарақәа рымоуп Михаил Горбачиов иганахь ала. Аӡәырҩы ианарыжьуам СССР ахырбгара. Аха аполитик ихаҭа ас еиԥш акритика ҵаҵӷәыдоуп ҳәа иԥхьаӡоит.<ref>https://www.bbc.com/russian/russia/2015/03/150311_gorbachev_presidency</ref> Аинтерс аҵоуп Горбачиов иҿцәажәарақәа раан даара ибзианы Владимир Путин дахьихцәажәо, иара убасгьы уи дадгылоит Урыстәыла Ахада ипозициа Ҟрым аганахь ала, насгьы мрагыларатәи Украина аҭыԥ змоу аконфликти азҵаарақәа рзы. Аха егьа ус иҟазаргьы, Михаил Горбачиов еиликаауеит Украина аҭыԥ змоу аҭагылазаашьа, акыр иҽеимкәа Европеи Урыстәылеи реизыҟазаашьа ианыԥшырц шалшо. Уи игәаанагара ала, ас еиԥш аизыҟазаашьақәа аиадертә еибашьрахьы икылнагар алшоит.<ref>http://myhistorypark.ru/blog/gorbachyev/?city=party</ref> == Ахатәы ԥсҭазаара == Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов аԥхьаҟа иԥҳәысхараны иҟаз Раиса Титаренкои иареи еибадырит акәашарҭа адәаҿы. Аӡӷаб лыҩныҵҟатәи аԥшӡареи лыхӡырмгареи даара дыхнахит. Уи иабзоурахеит анаҩстәи дара реизыҟазаашьақәа. Горбачиов Раиса ԥҳәысс дигарц, ачара лзиурц азы ауниверситет аҟны иҵареи аколхоз аҟны аусуреи еидибалон. 1953 шықәсазы Михаили Раисеи реизыҟазаашьақәа АҬАР аҟны ашәҟәы иҭаргалеит. Урҭ дрыхшоит рыԥҳа Ирина. Даара 50 шықәса еицынхон, Раиса лыԥсҭазаара далҵаанӡа, уи лчымазара иахҟьаны 1999 шықәсазы лыдунеи лыԥсахуеит. Горбачиов Раиса лыԥсра даара иуадаҩны ихигеит. Аинтерес зҵоу фактуп, Горбачиов иԥшәмеи иареи реизыҟазаашьақәа рзы иахьа уажәраанӡагьы алегендақәа ахьаԥырҵо, урҭ даара аромантика зҵаз, идеалтәыз ҳәа рзырҳәоит.<ref>https://24smi.org/celebrity/1785-mikhail-gorbachev.html</ref> 2015 шықәсазы акьыԥхь аҟны ицәырҵит Михаил Горбачиов игәабзиара даара ишыуашәшәырахаз атәы зҳәо аинформациа. Иара даара иуадаҩыз ашьақарчымазара аформа имоуп, аполитик лассы-ласс уи иахҟьаны ахәышәтәырҭа дҭашәоит. Ус шакәугьы, иара инапы злаку ашәҟәыҩра даҟәыҵуам. 2014 шықәса инаркны 2017 шықәсанӡа ари аамҭа инҭагӡаны Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов инапы иҵигеит ашәҟәқәа ԥшьба: * «Наедине с собой»; * «Жизнь после Кремля»; * «Горбачев в жизни»; * «Остаюсь оптимистом». Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов акыр аматериалтә уадаҩрақәа иманы дынхоит москватәи иуадақәа, рҿы мамзаргьы Москваҵаҟатәи иҩны аҟны. 2017 шықәсазы 600 кв. метр зҵазкуа Бавариатәи Альпы иҟоу х-еихагылак змоу иҩны аҭиразы иқәиргылеит.<ref>https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-mihail-gorbachev.html</ref> == Михаил Горбачиов иахьа == 2016 шықәсазы Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов, Москва астудентцәа рацәажәара аан, СССР ахыбгаларазы ахара ихахьы игеит. Иахьа иара анаукатә статиақәеи амемуарқәеи рыҩра иациҵоит, убри аҟынтә гәыҩбара ыҟам иаарласны ишәҟәы ҭыҵып ҳәа. 2015 шықәсазы убас еиԥш ажәабжь рылаҵәеит Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов игәабзиара уашәшәырахеит ҳәа. Аполитик лассы-лассы игәабзира еиҭашәоит. Ус шакәугьы, Михаил Горбачиов активла арҿиаратә ус инапы алакуп, аполитик анаукатә усумҭақәеи амемуарқәеи икьыԥхьуеит. Аиашаз, иеиҭеиҳәаша рацәаны имоуп, ажәларгьы иара иахь рызҵаарақәа маҷым. 2016 шықәсазы, Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов СССР ахыбгалара азы ахара ихахьы ианига, иара Украина алаларазы азин имырхит, аха ас еиԥш азин имхра Горбачиов лаф ҳасабла идикылеит – избанзар, иара ишиҳәо еиԥш, ари атәыла аҭаара зынӡагьы игәы иҭамызт. 2017 шықәсазы Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов изаамҭанытәиу ишәҟәы «Саанхоит соптимистны» аӡыргара мҩаԥигоит. Ари автобиграфиатә ԥҵамҭоуп. Уа уаанӡатәи амаӡаныҟәгаҩ Хада инысмҩеи, иахьатәи Урыстәыла акритика азуреи еилысуеит, иара убасгьы иазааҭгылоуп аҳәынҭқарра аҟны асоциалтәи аполитикатәи ҭагылазаашьақәа.<ref>https://svpressa.ru/persons/mihail-gorbachev/</ref> == Аинтерес зҵоу афактқәа == Апрезидент Михаил Сергеи- иԥа Горбачиов иԥҳәыс Раиса Максим- иԥҳа Горбачиова «серый кардинал» ҳәа лзырҳәон. Лара лакәын Горбачиов ишәҟәқәа редакторс ирымазгьы. Софи Лорени Билл Клинтони дрыцны Михаил Горбачиов далахәын С. Прокофиев илакә «Петиеи абгеи» абжьы ахаҵара. 35 шықәса анихыҵуаз Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов иԥсҭазаараҿы даара акрызҵазкуа ахҭыс аҭыԥ аиуит – иара апартиа ақалақьтә хеилак дахагылоит. 1991 шықәса август мзазы, Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов идгылаҩцәа, урҭ реилазаараҿы иҟаз аӡәырҩы Асовет еидгыла аминистрцәеи, ГКЧП рыларҳәоит. Убри аан идгылаҩцәа Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов иаарласны, ихала, инапынҵақәа шьҭеиҵарц идырҵоит.<ref>{{Cite web |url=https://istorik.net/457-mihail-gorbachev-interesnye-fakty.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-25 |archive-date=2024-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125185720/https://istorik.net/457-mihail-gorbachev-interesnye-fakty.html |url-status=dead }}</ref> ==Алитература== * Боффа, Дж. [http://scepsis.ru/library/id_889.html «От СССР к России. История неоконченного кризиса. 1964—1994» Глава VII — «Горбачёв»] Пер. с ит. Хаустовой Л. Я. — М.: Междунар. отношения, 1996. — 320 с. * Брейтвейт Р., Мэтлок Д., Тэлботт С. Горбачёв: Крах советской империи / Пер. с англ. — М.: [[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]], 2012. — 400 с. — (Вожди Советского Союза). — 3000 экз., {{ISBN|978-5-4438-0147-6}} * Грачев А. С. ''Горбачёв'', М., [[Вагриус]], 2001, {{ISBN|5-264-00573-7}} * Деркач О. А., Быков В. В. ''Горбачёв. Переписка переживших перестройку'', М., Проза и К, 2009, {{ISBN|978-5-91631-021-4}} * Иванян Э. А. Энциклопедия российско-американских отношений. XVIII—XX века. — Москва: Международные отношения, 2001. — 696 с. — {{ISBN|5-7133-1045-0}}. * Илюхин В. И. ''[http://www.e-reading.club/book.php?book=1015520 Обвиняется президент. Прокурорское расследование (Как страну развалили, или почему возникло в отношении М. С. Горбачёва уголовное дело по статье 64 УК РСФСР — Измена Родине)] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20250124173037/https://www.e-reading.club/book.php?book=1015520 |date=2025-01-24 }}.'' — М., Палея, 1992, 56 с., 100 000 экз.<!---, {{ISBN|5-86020-305-9}}--> * Платонов С. В. Горбачёвы: Чета президентов. — М.: [[Эксмо]], Алгоритм, 2012. — 288 с. — (Семейные кланы). — 3000 экз., {{ISBN|978-5-699-55008-1}} * Коктейль Полторанина: Тайны ельцинского закулисья. М.: «Алгоритм», 2013. — 224 с. — («Наследие царя Бориса»). — {{ISBN| 978-5-4438-0357-9}} ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} [[Акатегориа:1931 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 2 рзы ииз]] [[Акатегориа:2022 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:нанҳәамза 30 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла ахадацәа]] [[Акатегориа:Асовет политикцәа]] [[Акатегориа:ЦК КПСС Иреиҳаӡоу Амаӡаныҟәгаҩцәа]] [[Акатегориа:ЦК КПСС Аполитбиуро алахәылацәа]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 8-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 9-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 10-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 11-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:Асовет атомгәыцәтә бџьар иаҿагыло активистцәа]] [[Акатегориа:Асовет демократиа активистцәа]] [[Акатегориа:Нобель ипремиа асовет лауреатцәа]] mhzp96w87rz6qqghwttmw4wp90zersj Кинг, Мартин Лиутер 0 37721 176439 176292 2026-11-07T16:47:13Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Афро-америкатәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176439 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик}} '''Мартин Лиутер Кинг''' ({{date|15|1|1929}}, [[Атланта]], [[аштат Џьорџьиа]], [[ЕАА]] — {{date|4|4|1968}}, [[Мемфис]], [[аштат Теннесси]], ЕАА) — еицырдыруа Америкатәи аусзуҩы, ауаа рзинқәеи рхақәиҭреи рзықәԥаҩ Адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа алауреат. Ари ауаҩ иоуп [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рҟны асегрегациа иаҿагыланы иқәԥоз рахьтә милаҭтә фырхаҵаны иҟалаз, уи игәаанагара ицеиҩыршон адунеи ауааԥсыра реиҳараҩык.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/world_history/text/2064215 |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2022-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221117092645/https://bigenc.ru/world_history/text/2064215 |url-status=dead }}</ref> == Ахәыҷреи ақәыԥшреи раамҭа == [[Европа]] аҩажәатәи ашәышықәса иҭагылан. Атәтәра шаԥырххьазгьы, декабр мза, 1865 шықәсазы аграждантә еибашьра иахҟьаны, зцәеижьи шкәакәамыз ауааԥсыра рахь ауаажәларра ирымаз атәамбара аҽамԥсахыцызт, избанзар аҳәынҭқарра иара ус акагь ҟанамҵеит ауаа еиқәаҵәақәа закәанла рыхьчаразы. Зцәеижьи еиқәаҵәаз зин ҳәа акагь рымамызт, аҩбатәи асорт иаҵанакуа уааны иԥхьаӡан. Урҭ аусура бзиахь иргомызт, алхрақәа рылахәра азин рыҭамызт. Америка аграждантә еибашьра ашьҭахь, Джон Кроу иофициалтәымыз изакәанқәа аус руан, уи ала ауаа еиқәаҵәақәа еиҳа хыԥхьаӡарала имаҷыз ашкәакәақәа зинла ираҟараны ҟалашьа амамызт. Зцәеижьы еиқәаҵәаз ауааԥсыра ҳәа иԥхьаӡан иарбанызаалак араԥцәа ршьа злаз зегьы.<ref>https://24smi.org/celebrity/5005-martin-liuter-king.html</ref> Абарҭ ауаажәларратә еиҿыхарақәа раан диит Мартин Лиутер Кинг, уи ҟалеит ианар мза 15, 1929 шықәсазы Атланта ақалақь аҟны, аштат Џьорџьиа, Америка аладатәи ахәҭа аҟны. Ари аҭыԥ аҿы акәын иахьынхоз араԥ уааԥсыра абжьаратәи акласс иаҵанакуаз рхаҭарнакцәа.<ref>{{Cite web |url=https://worldofaphorism.ru/b/1002 |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415084925/https://worldofaphorism.ru/b/1002 |url-status=dead }}</ref> Аҷкәын иаб Мартин Лиутер Кинг аиҳабы, абаптисттә уахәама аҟны пасторс дыҟан, иан лакәзар, Альберта Уилиамс Кинг, хаҵа дцаанӡа рҵаҩыс аус луан. Аҭаацәара рхада аԥхьа Маикл ҳәа иарҳәон, аха анаҩс иара ихьӡгьы иԥа ихьыӡгьы иԥсахит Мартин ала. Мартин аиҵбы аҩбатәи хәыҷын аҭаацәар рҟны, иузҳәом Кингаа ирыцҳаны инхон ҳәа: аԥхьаҟа аиҟарара иазықәԥаҩхараны иҟаз иҭаацәа ибжьаратәны инхоз рыкласс ахь иаҵанакуан, акы иазрыцҳаны иҟамызт. Кинг драаӡон адинхаҵаратә ҭагылазаашьа ахьыҟаз, уи азы цәгьоурак аныҟаиҵалак зны-зынла апҟарагьы ахархәара арҭон. Аха, Мартин аиҳаби Альберта Уилиамси ирылшоз зегьы ҟарҵон рԥа аҿиара змаз арасисттә цәымӷра иацәыхьчаразы. Аҷкәын фышықәса анихыҵуаз, дәык аҟны ицыхәмаруаз иҩыза ҷкәын убас еиԥш иеиҳәеит: «Сан азин сылҭаӡом уара уцыхәмарра уцәеижьы ахьеиқәаҵәоу иахҟьаны» ҳәа. Иҟалаз ашьҭахь Альберта Уилиамс даара лыҷкәын диабжьон, диацәажәон, иалҳәон иара аӡәгьы дышиеицәам. Кинг жәашықәса анихыҵуаз, абаптистцәа руахәама аҟны ашәа иҳәон. Убри аамҭазы Атланта идырбан афильм «Унесенные ветром», ахоргьы ари ахҭыс иалахәын. Аԥхьаҟа иполитикатә усзуҩы дуны иҟалараны иҟаз, иқәра иаҵанамкуа даара дҟәыӷан, Мартин Лиутер Кинг хәба-хәба ҳәа араԥцәа рышкол аҟны аҵара иҵон. Аҷкәын ажәбатәии ажәаҩатәии аклассқәа дрылымгеит, иара ихала ашколтә программа аҩны дахысит, 15 шықәса анихыҵуаз екстерла дагьҭалоит Морхаузтәи ауниверситет. 1944 шықәсазы Мартин ацәажәаҩцәа рыбжьара еиҿкааз аицлабра аҟны аиааира игоит, уи мҩаԥган Џьорџьиа, зцәеижьи еиқәаҵәаз ауааԥсыра рыбжьара.<ref>http://evekaz.narod.ru/project/biography.htm</ref> Кинг аҟны иҵара ашықәсқәарзы далалоит «зцәеижьи еиқәараз ауааԥсыра рпрогресстә милаҭтә ассоциациа», иагьеиликаауеит арасизм иаҿагыланы ишықәгыло араԥцәа реиԥш, ауаа шкәакәақәагьы. 1948 шықәсазы Мартин далгоит ауниверситет, иагьиоуеит асоциологиа абакалавр астепен. Мартин Лиутер Кинг даныстудентыз иаб Еибенезертәи ауахәама аҟны дицхраалон. Кинг аиҳабы иусуратә ҭыԥ аҿы, аԥхьаҟа уаажәларратә усзуҩны иҟалараны иҟаз, лассы-лассы иҭаауаз сасны дыҟан. 1947 шықәсазы Мартин Кинг аиҵбы ауахәама аусзуҩы ицхырааҩ ҳәа ахьӡ идикылоит. Аполитик иҵара иациҵоит Кроузертәи атеологиатә семинариа аҟны, ақалақь Честер, уи аштат Пенсильваниа акәын иахьыҟаз. Уа аԥхьаҟа иреволиуционерхаз адинҭҵаара адоктор истепен иоуеит 1951 шықәсазы, анаҩс иҵара иациҵоит бостонтәи аспирантураҿы, 1955 шықәса рзын афилософиа адоктор истепен иоуеит.<ref>{{Cite web |url=https://www.peoplelife.ru/133663 |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2024-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126112302/https://www.peoplelife.ru/133663 |url-status=dead }}</ref> == '''Аусура''' == Мартин Лиутер Кинг иаби иабдуи рышьҭра дықәлеит, 1954 шықәсазы аполитик абаптисттә уахәама аҟны дпасторхоит. Иԥсҭазаара зегьы анцәахаҵареи ахақәиҭреи, аиҟарареи аидеиақәа дрықәныҟәон. Кинг даара аоратортә ҟазара илан, урҭ иахәҭаз ахырхарҭақәа аҟынгьы ахархәара аҭара илшеит. Мартин НАПЦН активлатәи алахәылас дыҟан, анаҩс 1955 шықәсазы Монтгомери аиӷьтәразы ассоциациа анапхгаҩыс дҟалоит. Мартин Лиутер Кинг Мантгомери автобусқәа рцәаҳәа абоикот дахагылан. Иофициалтәым аиқәышаҳаҭра ала зцәеижьи шкәакәамыз апассаџьырцәа атранспорт ахархәара азин рымамызт, автобус аҟны раԥхьатәи атәарҭа ҭыԥқәа ԥшьба рҟны итәоз ауаа шкәакәақәа ракәын.<ref>https://www.golosameriki.com/a/a-33-2006-01-16-voa7/626345.html</ref> Иара убасгьы, аӡәырҩы автобус арныҟәцаҩцәа рхы ҽеины имҩаԥыргомызт, афроамерикаа рганахь ала иакәымкәа ицәажәон. Ауаажәларратә усзуҩы зцәеижьи еиқәараз Роза Парк зны мап лкит «еиҳа азин змаз» ахаҵа иртәаразы, уи иахырҟьаны лара аҭыԥантәи аполициа ддырбаандаҩуеит. Ас еиԥш иҟаз ахҭыс, Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны лассы-лассы иуԥылон зцәеижи еиқәараз ауаа ааныркылон. Автобус арныҟәцаҩ аӡәгьы дилацәажәомызт, афроамерикаа апассаџьырцәа рахьтә руаӡәык иеихсны дыршьыргьы.<ref name="dupc644dc">https://www.tvc.ru/news/show/id/59286</ref> Мартин Лиутер Кинг ари ауаажәларратә проблема ианышәарц згәы иҭамыз, еиҿикаауеит ақәымчра зцымыз атранспорттә баикот, уи иалахәын афроамерикаа. Апротест шықәсык еиҳаны ицон, хышәи ԥшьынҩажәи ҩба мшы инеиԥынкыланы. Зцәеижьы еиқәаҵәаз зегьы мап ацәыркит ауаажәларратә транспорт ала аныҟәара, дара шьапыла иныҟәон, убри аан ахақәиҭреи аиҟарареи рахь ауаа аазыԥхьоз ааԥхьарақәа ҟарҵон. Зны-зынла афроамерикатәи амашьынарныҟәцаҩцәа абоикот иалахәыз ауаа шьҭырхуан, аха дара ауаажәларратә транспорт ақәтәара мап ацәыркуан. Акциа иалахәын ф-нызқьҩык ауаа. Акраамҭатәи акциа қәҿиарала имҩаԥысит, 1957 шықәса рзы Еиду Америкатәи Аштатқәа реиҳабыра ахадара ақәҵара аднакылеит, уа иаҳәон Алабама аштат аҿы ауааԥсыра рзинқәа рыхәаҽра Еиду Америкатәи Аштатқәа рконституциа ишаҿагыло, Таимс акәзар, иакьыԥхьуеит Мартин иҿцәажәара, насгьы ацәаҟны Мартин ифото аннаҵоит. Ауаа зегьы Мартин Кинг идгыломызт, апротестқәа рымҩаԥгара аан изныкымкәа иқәлахьан, иҩнгьы ԥыржәарц иақәыркхьан. Мартин Лиутер Кинг зцәеижьы еиқәараз ауааԥсыра рзы дҿырԥшыгахеит, насгьы ахақәиҭреи азинқәа реиҟарареи дырсимволны дҟалеит. Кинг ииӡбаз қәымчрадатәи аоппозициа азы адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа ианашьан.<ref>{{Cite web |url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=165 |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2016-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161118101324/http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=165 |url-status=dead }}</ref> Иара убасгьы, Мартин Лиутер Кинг адемонстрациақәа еизигон иарбанызаалак асегрегациа аарԥшразы иазырхаз. Убас, 1962 шықәсазы Мартин «Ауаҩы изинқәа рзы алабаматәи ақьырсианцәа рҵысра» аилазаара далалоит. Кинг иара убасгьы адемонстрациақәа ирыдиԥхьалон ауниверситет аҟны аҵара зҵозгьы, урҭ амитингқәа рахь ицәырҵуан. Мартин Лиутер Кинг еиҿикаауаз «Аҵысрақәа» ақәымчратә ҟазшьа шрымамызгьы, астудентцәа амаҵзуратә лақәа рыжәырҵон. Иара Мартин Кинг ихаҭа иакәзар, акырынтә дҭаркхьан. 1962 шықәсазы аштат Миссисипи ауниверситет даднакылоит зцәеижьи еиқәаҵәаз астудент Џьеимс Мередит, уи иоуп раԥхьатәи араԥ студентс иҟалазгьы. Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны иҟан аиқәаҵәақәа рзын ҷыдалатәи аҵараиурҭақәа, урҭ ауаа шкәакәақәа реиԥш азин рымамызт аҵаразы. Убри аҟынтә зцәеижьи еиқәаҵәаз ауниверситет ахь идкылара ари раԥхьатәи прогрессын, аха зегьы ақәшаҳаҭмызт афроамерикаа аҵараиурҭақәа рҭаҵара, иаҳҳәозар, Алабама агубернатор Џьорџь Уоллес арассатә мцхаҵарақәа дрықәшаҳаҭын аҟнытә, ҩыџьа зцәа еиқәаҵәаз астудентцәа ауниверситет ахь амҩа рзикуеит. Мартин Кинг ишилшоз ала ауаҩы изинқәа рыхьчара дазықәԥон, асегрегациа шықәсырацәала даҿагылон. Аха Мартин Лиутер Кинг, зцәа еиқәаҵәаз ауаажәларратә усзуҩы, деицырдыруа дҟазҵаз даҽа акциоуп, уи ахҭыс аҭыԥ аман 1963 шықәсазы, иагьарҭбааит Мартин Кинг иполитикатә нысмҩа.<ref>{{Cite web |url=https://www.usa-info.com.ua/personality/martin-lyuter-king |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2024-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126112306/https://www.usa-info.com.ua/personality/martin-lyuter-king |url-status=dead }}</ref> Акциа «марш на Вашингтон» иалахәхаразы еизеит 300-нызқьҩык Америкаа. Кинг ари акциа аан даара ауаа ргәалашәараҿы иаанхаз ажәахә ҟаиҵеит, уи абарҭ ажәақәа рыла иалагон: «Сара исымоуп агәазыҳәара…». Мартин арасатә еинышәаразы ааԥхьара ҟаиҵеит, иагьиҳәеит ауаҩы иарбан милаҭзаалак дызҵазкуазаалак акәӡам ихадоу, уи ҩныҵҟала дзеиԥшроу ауп ҳәа. Амарш аԥхьагылацәа Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент Кеннеди иԥылеит, ирылацәажәеит ауаажәларратә проблемақәа. 1964 шықәсазы анапы аҵаҩын «Аграждантә зинқәа рзы» азакәан, уи зцәа еиқәаҵәаз ауаа рзинқәа ахьчон.<ref>https://stuki-druki.com/authors/King_Martin-Luther.php</ref> == Аидеиақәеи адунеихәаԥшышьақәеи == Мартин Кинг идунеихәаԥшра асегрегациа апроблема аӡбара мацара аҟны иаанымгылеит. Ари аполитик Еиду Америкатәи Аштатқәа ртәылауаа рзинеиҟарареи рхақәиҭреи дазықәԥон, уи аусурҭа аҟамзаареи, амлакреи рызҵаарақәа даара игәы иҵхон. Мартин лассы-ласс ныҟәара дцалон, дахьнеиуазгьы ақәгыларақәа мҩаԥигон, ауаа рзинқәа рыхьчалартә ааԥхьарақәа ҟаиҵон. Убри аан Мартин Лиутер Кинг игәаанагара ала, иарбанызаалак ауаажәларратә қәԥара ақәымчра ацымзар акәын, избанзар иара иҳәон — ажәала иуӡбо рацәоуп, аибашьрақәеи ақәԥарақәеи ахархәара рымҭакәа ҳәа. Лиутер акыр ашәҟәқәа иҩит, урҭ азини ауаажәларратә зини рзы ирҵаганы шәҟәқәаны иҟалеит.<ref name="dup7a7dad">https://ivbg.ru/7979374-kak-martin-lyuten-king-izmenil-zhizn-millionov-amerikancev.html</ref> == Ахатәы ԥсҭазаара == Мартин Лиутер Кинг хаҭашьала даара илахҿыхыз уаҩын, дқьиан, аҭаацәараҿы акәзар, дҿырԥшыган, ихшаз бзиа ибон. Иара иман ԥшьҩык ахшара. Аконсерваториа аҵаҩы Коретта Скотти Мартини еибадырит 1952 шықәсазы, Бостон иҟазаара аан.<ref name="dupc644dc"/> Кинг ԥҳәысс иалихыз иҭаацәагьы даара дыргәаԥхеит, еибагарц азгьы иақәшаҳаҭхеит. Аԥхын, 1953 шықәсазы Кинги Кореттеи еибагеит, ачара рыман иԥҳәыс лҭаацәа рҿы. Урҭ дрықәныҳәеит, агәыргьанхаҵарагьы мҩаԥигеит Мартин Кинг иаб. Ҭагалан 1954 шықәсазы Кингаа рҭаацәа аштат Алабамаҟа нхара ицоит, ақалақь Мантгомери ашҟа, уа иагьалагоит Мартин Лиутер иусура хадагьы.<ref>https://theperson.pro/martin-lyuter-king/</ref> == Аԥсра == 1968 шықәса, февраль мзазы ақалақь Мемфис, аштат Теннесси аҟны афроамерикаа агәамсамықәгаҩцәа рықәгылара еиҿыркаауан. Аусуцәа руалафахәы ианаамҭаз рзымшәаразы, насгьы аиҳабыра дара рганахь иаадырԥшуаз азыҟазаашьазы; асегрегациа еиԥшыз иаҿагылон, ашкәакәақәа амшцәгьа аныҟаз аусура иҭымҵыргьы ауан, аха аиқәаҵәақәа адыд-мацәыс аныҟазгьы агәамсам ықәыргалар акәын. Абарҭқәа ззымычҳаз ауаа рзинқәа рыхьчаҩ Мартин Лиутер Кинг идҵаалеит. Апрель 3 рзы, Мартин Кинг дырҩегьых Теннессиҟа ддәықәлоит, аха аполитик иреис иԥсахыр акәхеит, избанзар аҳаирплан аҟны артҟәацга ыҟазар ауеит ҳәа рыларҳәеит. Ақалақь аҟны ауаажәларратә усзуҩы амотель «Лореин» аҟны 306 – тәи ауада ааникылоит.<ref>https://www.gazeta.ru/science/2018/04/04_a_11705528.shtml</ref> Уахыки-ҽнаки ааҵхьан еиԥш, Мартин Лиутер Кинг иномер абалкон дшықәгылаз, ашкәакәа цәгьоуҩы Джеимс Ерл Реи аполитик диеихсуеит. Джеимс знык дхысит: ахы Мартин Лиутер Кинг ицламҳәа иаахеит. Аполитик иԥсҭазаара далҵит иԥшьоу Иосиф ихәышәтәырҭаҟны 19 сааҭи 05 минуҭи рзы. Мартин Кинг иԥсра аламҭалазы абас еиԥш ажәа иҳәеит: «Сара сыҟан ашьха ақәцә аҟны» — ҳәа. Азыӡырҩцәа Мартин Кинг аҵыхәтәантәи иқәгылара аҟынтә абри ацитата гәныркылеит:<ref>https://www.5-tv.ru/news/194789/</ref> '''«Дарбанызаалак иеиԥш саргьы исҭахын акраамҭа аԥсҭазаара. Ақәра рацәа анҵра акраҵанакуеит. Аха, сара уажәы уи сазхәыцуам. Исҭаху акоуп — Анцәа иажәа анагӡара».''' Мартин Кинг дызшьыз Джеимс аполициа дааныркылеит: иара ииуз азы иҿы иқәшаҳаҭхеит, игәы иаанагон иҟаз шыҟаз иҳәар ашықәс маҷны иқәырҵап ҳәа, аха аӡбарҭа аҟны ацәгьоуҩы 99 шықәса ҭакрыла ахгара иқәырҵоит. Усҟан Реи аҳәамҭа ҟаиҵеит, аӡәгьы дсымшьит ҳәа, аха аӡбарҭа иаднакылаз ақәҵара амԥсахит. Абас шакәызгьы, Кинг ишьра аус аҟны еилкаам аҭагылазаашьақәа маҷым. Ҿырԥштәыс иаагозар, еилкаам иарбан бџьару аснаипер дызлахысыз, аиашазы Джеимс Реи Мартин Кинг ишьра иалахәхарагьы шьақәыргыламызт. Мартин Кинг иԥшәмаԥҳәыс аӡбарҭа ақәҵара даарагьы илгәамԥхеит, избанзар, лара лгәаанагара ала, ари ацәгьоура ҟазҵаз аӷьычразы иҭакыз ибналаз ацәгьоуҩы иакәмызт, ари политикатә чарҳәаран. Убри аҟынтә, Реи иԥсрагьы Коретта даара лгәы иалсит, уи аӡәк иакәын аиаша здыруаз азы. Мартин Кинг дызшьыз иахьа уажәраанӡагьы имаӡаны иаанхоит. Аполитикатә усзуҩы игәаларшәара аҳаҭыр азы Америка, есышықәса ианар мза ахԥатәи ашәахьа аҽны иазгәарҭоит «Мартин Лиутер Кинг имш». Ари амш азгәаҭара шьақәырӷәӷәан 2000 шықәсазы. Иара убасгьы, Мартин игәаларшәаразы иҭыхын адокументалтә фильмқәа, урҭ аполитик иусура атәы еиҭарҳәоит. Мартин Кинг анышә дамадоуп «Мартин Лиутер Кинг имилаҭтә ҭоурыхтә музеи» ашҭаҟны.<ref name="dup7a7dad"/> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Мартин Лиутер Кинг| ]] [[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 15 рзы ииз]] [[Акатегориа:1929 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Мшаԥымза 4 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:1968 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Америкатәи ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Америка иашьагәыҭу ажәларқәа рзинқәа рзы активистцәа]] [[Акатегориа:Афро-американтәи атәылауаҩратә зинқәа рзы активистцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Афро-америкатәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Афро-америкатәи атеологцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи антикапиталистцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи антикоммунистцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи арасизм иаҿагыло активистцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи Виетнамтәи аибашьра иаҿагыло активистцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи ақьырсиантә пацифистцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи ақьырсиантә социалистцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи атеизм акритикцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи адемократиатә социалистцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи ашьагәыҭтә жәларқәа рзинқәа рзы активистцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи амч ахархәара злам адгылаҩцәа]] [[Акатегориа:Аменде ахылҵшьҭра змоу америкауаа]] [[Акатегориа:Сиерра-Леоне ахылҵшьҭра змоу америкауаа]] [[Акатегориа:Америкатәи абаандаҩцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи ацқьацәа]] [[Акатегориа:Америкатәи асоциалистцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи асоциал-демократцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи аусзуҩцәа рзинқәа рзы активистцәа]] [[Акатегориа:Англикантәи ацқьацәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз Еиду Америкатәи Аштатқәа ртәылауаҩратә зинқәа рзы активистцәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз адин анапхгаҩцәа]] [[Акатегориа:Абаптисттә шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Абаптисттә социалистцәа]] [[Акатегориа:Амарксизм акритикцәа]] [[Акатегориа:Агандицәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу алиберализм]] [[Акатегориа:Аҭынчра ахырхарҭаҿ Нобель ипремиа алауреатцәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы аполитикатә баандаҩцәа]] [[Акатегориа:Апротестанттә расизм иаҿагыло активистцәа]] gwao6ajz8tzsq6sqply6vcf8ru73oxn 176470 176439 2026-11-07T17:42:21Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Америкатәи Виетнамтәи аибашьра иаҿагыло активистцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра иаҿагыло Америкатәи активистцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176470 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик}} '''Мартин Лиутер Кинг''' ({{date|15|1|1929}}, [[Атланта]], [[аштат Џьорџьиа]], [[ЕАА]] — {{date|4|4|1968}}, [[Мемфис]], [[аштат Теннесси]], ЕАА) — еицырдыруа Америкатәи аусзуҩы, ауаа рзинқәеи рхақәиҭреи рзықәԥаҩ Адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа алауреат. Ари ауаҩ иоуп [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рҟны асегрегациа иаҿагыланы иқәԥоз рахьтә милаҭтә фырхаҵаны иҟалаз, уи игәаанагара ицеиҩыршон адунеи ауааԥсыра реиҳараҩык.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/world_history/text/2064215 |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2022-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221117092645/https://bigenc.ru/world_history/text/2064215 |url-status=dead }}</ref> == Ахәыҷреи ақәыԥшреи раамҭа == [[Европа]] аҩажәатәи ашәышықәса иҭагылан. Атәтәра шаԥырххьазгьы, декабр мза, 1865 шықәсазы аграждантә еибашьра иахҟьаны, зцәеижьи шкәакәамыз ауааԥсыра рахь ауаажәларра ирымаз атәамбара аҽамԥсахыцызт, избанзар аҳәынҭқарра иара ус акагь ҟанамҵеит ауаа еиқәаҵәақәа закәанла рыхьчаразы. Зцәеижьи еиқәаҵәаз зин ҳәа акагь рымамызт, аҩбатәи асорт иаҵанакуа уааны иԥхьаӡан. Урҭ аусура бзиахь иргомызт, алхрақәа рылахәра азин рыҭамызт. Америка аграждантә еибашьра ашьҭахь, Джон Кроу иофициалтәымыз изакәанқәа аус руан, уи ала ауаа еиқәаҵәақәа еиҳа хыԥхьаӡарала имаҷыз ашкәакәақәа зинла ираҟараны ҟалашьа амамызт. Зцәеижьы еиқәаҵәаз ауааԥсыра ҳәа иԥхьаӡан иарбанызаалак араԥцәа ршьа злаз зегьы.<ref>https://24smi.org/celebrity/5005-martin-liuter-king.html</ref> Абарҭ ауаажәларратә еиҿыхарақәа раан диит Мартин Лиутер Кинг, уи ҟалеит ианар мза 15, 1929 шықәсазы Атланта ақалақь аҟны, аштат Џьорџьиа, Америка аладатәи ахәҭа аҟны. Ари аҭыԥ аҿы акәын иахьынхоз араԥ уааԥсыра абжьаратәи акласс иаҵанакуаз рхаҭарнакцәа.<ref>{{Cite web |url=https://worldofaphorism.ru/b/1002 |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415084925/https://worldofaphorism.ru/b/1002 |url-status=dead }}</ref> Аҷкәын иаб Мартин Лиутер Кинг аиҳабы, абаптисттә уахәама аҟны пасторс дыҟан, иан лакәзар, Альберта Уилиамс Кинг, хаҵа дцаанӡа рҵаҩыс аус луан. Аҭаацәара рхада аԥхьа Маикл ҳәа иарҳәон, аха анаҩс иара ихьӡгьы иԥа ихьыӡгьы иԥсахит Мартин ала. Мартин аиҵбы аҩбатәи хәыҷын аҭаацәар рҟны, иузҳәом Кингаа ирыцҳаны инхон ҳәа: аԥхьаҟа аиҟарара иазықәԥаҩхараны иҟаз иҭаацәа ибжьаратәны инхоз рыкласс ахь иаҵанакуан, акы иазрыцҳаны иҟамызт. Кинг драаӡон адинхаҵаратә ҭагылазаашьа ахьыҟаз, уи азы цәгьоурак аныҟаиҵалак зны-зынла апҟарагьы ахархәара арҭон. Аха, Мартин аиҳаби Альберта Уилиамси ирылшоз зегьы ҟарҵон рԥа аҿиара змаз арасисттә цәымӷра иацәыхьчаразы. Аҷкәын фышықәса анихыҵуаз, дәык аҟны ицыхәмаруаз иҩыза ҷкәын убас еиԥш иеиҳәеит: «Сан азин сылҭаӡом уара уцыхәмарра уцәеижьы ахьеиқәаҵәоу иахҟьаны» ҳәа. Иҟалаз ашьҭахь Альберта Уилиамс даара лыҷкәын диабжьон, диацәажәон, иалҳәон иара аӡәгьы дышиеицәам. Кинг жәашықәса анихыҵуаз, абаптистцәа руахәама аҟны ашәа иҳәон. Убри аамҭазы Атланта идырбан афильм «Унесенные ветром», ахоргьы ари ахҭыс иалахәын. Аԥхьаҟа иполитикатә усзуҩы дуны иҟалараны иҟаз, иқәра иаҵанамкуа даара дҟәыӷан, Мартин Лиутер Кинг хәба-хәба ҳәа араԥцәа рышкол аҟны аҵара иҵон. Аҷкәын ажәбатәии ажәаҩатәии аклассқәа дрылымгеит, иара ихала ашколтә программа аҩны дахысит, 15 шықәса анихыҵуаз екстерла дагьҭалоит Морхаузтәи ауниверситет. 1944 шықәсазы Мартин ацәажәаҩцәа рыбжьара еиҿкааз аицлабра аҟны аиааира игоит, уи мҩаԥган Џьорџьиа, зцәеижьи еиқәаҵәаз ауааԥсыра рыбжьара.<ref>http://evekaz.narod.ru/project/biography.htm</ref> Кинг аҟны иҵара ашықәсқәарзы далалоит «зцәеижьи еиқәараз ауааԥсыра рпрогресстә милаҭтә ассоциациа», иагьеиликаауеит арасизм иаҿагыланы ишықәгыло араԥцәа реиԥш, ауаа шкәакәақәагьы. 1948 шықәсазы Мартин далгоит ауниверситет, иагьиоуеит асоциологиа абакалавр астепен. Мартин Лиутер Кинг даныстудентыз иаб Еибенезертәи ауахәама аҟны дицхраалон. Кинг аиҳабы иусуратә ҭыԥ аҿы, аԥхьаҟа уаажәларратә усзуҩны иҟалараны иҟаз, лассы-лассы иҭаауаз сасны дыҟан. 1947 шықәсазы Мартин Кинг аиҵбы ауахәама аусзуҩы ицхырааҩ ҳәа ахьӡ идикылоит. Аполитик иҵара иациҵоит Кроузертәи атеологиатә семинариа аҟны, ақалақь Честер, уи аштат Пенсильваниа акәын иахьыҟаз. Уа аԥхьаҟа иреволиуционерхаз адинҭҵаара адоктор истепен иоуеит 1951 шықәсазы, анаҩс иҵара иациҵоит бостонтәи аспирантураҿы, 1955 шықәса рзын афилософиа адоктор истепен иоуеит.<ref>{{Cite web |url=https://www.peoplelife.ru/133663 |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2024-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126112302/https://www.peoplelife.ru/133663 |url-status=dead }}</ref> == '''Аусура''' == Мартин Лиутер Кинг иаби иабдуи рышьҭра дықәлеит, 1954 шықәсазы аполитик абаптисттә уахәама аҟны дпасторхоит. Иԥсҭазаара зегьы анцәахаҵареи ахақәиҭреи, аиҟарареи аидеиақәа дрықәныҟәон. Кинг даара аоратортә ҟазара илан, урҭ иахәҭаз ахырхарҭақәа аҟынгьы ахархәара аҭара илшеит. Мартин НАПЦН активлатәи алахәылас дыҟан, анаҩс 1955 шықәсазы Монтгомери аиӷьтәразы ассоциациа анапхгаҩыс дҟалоит. Мартин Лиутер Кинг Мантгомери автобусқәа рцәаҳәа абоикот дахагылан. Иофициалтәым аиқәышаҳаҭра ала зцәеижьи шкәакәамыз апассаџьырцәа атранспорт ахархәара азин рымамызт, автобус аҟны раԥхьатәи атәарҭа ҭыԥқәа ԥшьба рҟны итәоз ауаа шкәакәақәа ракәын.<ref>https://www.golosameriki.com/a/a-33-2006-01-16-voa7/626345.html</ref> Иара убасгьы, аӡәырҩы автобус арныҟәцаҩцәа рхы ҽеины имҩаԥыргомызт, афроамерикаа рганахь ала иакәымкәа ицәажәон. Ауаажәларратә усзуҩы зцәеижьи еиқәараз Роза Парк зны мап лкит «еиҳа азин змаз» ахаҵа иртәаразы, уи иахырҟьаны лара аҭыԥантәи аполициа ддырбаандаҩуеит. Ас еиԥш иҟаз ахҭыс, Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны лассы-лассы иуԥылон зцәеижи еиқәараз ауаа ааныркылон. Автобус арныҟәцаҩ аӡәгьы дилацәажәомызт, афроамерикаа апассаџьырцәа рахьтә руаӡәык иеихсны дыршьыргьы.<ref name="dupc644dc">https://www.tvc.ru/news/show/id/59286</ref> Мартин Лиутер Кинг ари ауаажәларратә проблема ианышәарц згәы иҭамыз, еиҿикаауеит ақәымчра зцымыз атранспорттә баикот, уи иалахәын афроамерикаа. Апротест шықәсык еиҳаны ицон, хышәи ԥшьынҩажәи ҩба мшы инеиԥынкыланы. Зцәеижьы еиқәаҵәаз зегьы мап ацәыркит ауаажәларратә транспорт ала аныҟәара, дара шьапыла иныҟәон, убри аан ахақәиҭреи аиҟарареи рахь ауаа аазыԥхьоз ааԥхьарақәа ҟарҵон. Зны-зынла афроамерикатәи амашьынарныҟәцаҩцәа абоикот иалахәыз ауаа шьҭырхуан, аха дара ауаажәларратә транспорт ақәтәара мап ацәыркуан. Акциа иалахәын ф-нызқьҩык ауаа. Акраамҭатәи акциа қәҿиарала имҩаԥысит, 1957 шықәса рзы Еиду Америкатәи Аштатқәа реиҳабыра ахадара ақәҵара аднакылеит, уа иаҳәон Алабама аштат аҿы ауааԥсыра рзинқәа рыхәаҽра Еиду Америкатәи Аштатқәа рконституциа ишаҿагыло, Таимс акәзар, иакьыԥхьуеит Мартин иҿцәажәара, насгьы ацәаҟны Мартин ифото аннаҵоит. Ауаа зегьы Мартин Кинг идгыломызт, апротестқәа рымҩаԥгара аан изныкымкәа иқәлахьан, иҩнгьы ԥыржәарц иақәыркхьан. Мартин Лиутер Кинг зцәеижьы еиқәараз ауааԥсыра рзы дҿырԥшыгахеит, насгьы ахақәиҭреи азинқәа реиҟарареи дырсимволны дҟалеит. Кинг ииӡбаз қәымчрадатәи аоппозициа азы адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа ианашьан.<ref>{{Cite web |url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=165 |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2016-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161118101324/http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=165 |url-status=dead }}</ref> Иара убасгьы, Мартин Лиутер Кинг адемонстрациақәа еизигон иарбанызаалак асегрегациа аарԥшразы иазырхаз. Убас, 1962 шықәсазы Мартин «Ауаҩы изинқәа рзы алабаматәи ақьырсианцәа рҵысра» аилазаара далалоит. Кинг иара убасгьы адемонстрациақәа ирыдиԥхьалон ауниверситет аҟны аҵара зҵозгьы, урҭ амитингқәа рахь ицәырҵуан. Мартин Лиутер Кинг еиҿикаауаз «Аҵысрақәа» ақәымчратә ҟазшьа шрымамызгьы, астудентцәа амаҵзуратә лақәа рыжәырҵон. Иара Мартин Кинг ихаҭа иакәзар, акырынтә дҭаркхьан. 1962 шықәсазы аштат Миссисипи ауниверситет даднакылоит зцәеижьи еиқәаҵәаз астудент Џьеимс Мередит, уи иоуп раԥхьатәи араԥ студентс иҟалазгьы. Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны иҟан аиқәаҵәақәа рзын ҷыдалатәи аҵараиурҭақәа, урҭ ауаа шкәакәақәа реиԥш азин рымамызт аҵаразы. Убри аҟынтә зцәеижьи еиқәаҵәаз ауниверситет ахь идкылара ари раԥхьатәи прогрессын, аха зегьы ақәшаҳаҭмызт афроамерикаа аҵараиурҭақәа рҭаҵара, иаҳҳәозар, Алабама агубернатор Џьорџь Уоллес арассатә мцхаҵарақәа дрықәшаҳаҭын аҟнытә, ҩыџьа зцәа еиқәаҵәаз астудентцәа ауниверситет ахь амҩа рзикуеит. Мартин Кинг ишилшоз ала ауаҩы изинқәа рыхьчара дазықәԥон, асегрегациа шықәсырацәала даҿагылон. Аха Мартин Лиутер Кинг, зцәа еиқәаҵәаз ауаажәларратә усзуҩы, деицырдыруа дҟазҵаз даҽа акциоуп, уи ахҭыс аҭыԥ аман 1963 шықәсазы, иагьарҭбааит Мартин Кинг иполитикатә нысмҩа.<ref>{{Cite web |url=https://www.usa-info.com.ua/personality/martin-lyuter-king |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2024-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126112306/https://www.usa-info.com.ua/personality/martin-lyuter-king |url-status=dead }}</ref> Акциа «марш на Вашингтон» иалахәхаразы еизеит 300-нызқьҩык Америкаа. Кинг ари акциа аан даара ауаа ргәалашәараҿы иаанхаз ажәахә ҟаиҵеит, уи абарҭ ажәақәа рыла иалагон: «Сара исымоуп агәазыҳәара…». Мартин арасатә еинышәаразы ааԥхьара ҟаиҵеит, иагьиҳәеит ауаҩы иарбан милаҭзаалак дызҵазкуазаалак акәӡам ихадоу, уи ҩныҵҟала дзеиԥшроу ауп ҳәа. Амарш аԥхьагылацәа Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент Кеннеди иԥылеит, ирылацәажәеит ауаажәларратә проблемақәа. 1964 шықәсазы анапы аҵаҩын «Аграждантә зинқәа рзы» азакәан, уи зцәа еиқәаҵәаз ауаа рзинқәа ахьчон.<ref>https://stuki-druki.com/authors/King_Martin-Luther.php</ref> == Аидеиақәеи адунеихәаԥшышьақәеи == Мартин Кинг идунеихәаԥшра асегрегациа апроблема аӡбара мацара аҟны иаанымгылеит. Ари аполитик Еиду Америкатәи Аштатқәа ртәылауаа рзинеиҟарареи рхақәиҭреи дазықәԥон, уи аусурҭа аҟамзаареи, амлакреи рызҵаарақәа даара игәы иҵхон. Мартин лассы-ласс ныҟәара дцалон, дахьнеиуазгьы ақәгыларақәа мҩаԥигон, ауаа рзинқәа рыхьчалартә ааԥхьарақәа ҟаиҵон. Убри аан Мартин Лиутер Кинг игәаанагара ала, иарбанызаалак ауаажәларратә қәԥара ақәымчра ацымзар акәын, избанзар иара иҳәон — ажәала иуӡбо рацәоуп, аибашьрақәеи ақәԥарақәеи ахархәара рымҭакәа ҳәа. Лиутер акыр ашәҟәқәа иҩит, урҭ азини ауаажәларратә зини рзы ирҵаганы шәҟәқәаны иҟалеит.<ref name="dup7a7dad">https://ivbg.ru/7979374-kak-martin-lyuten-king-izmenil-zhizn-millionov-amerikancev.html</ref> == Ахатәы ԥсҭазаара == Мартин Лиутер Кинг хаҭашьала даара илахҿыхыз уаҩын, дқьиан, аҭаацәараҿы акәзар, дҿырԥшыган, ихшаз бзиа ибон. Иара иман ԥшьҩык ахшара. Аконсерваториа аҵаҩы Коретта Скотти Мартини еибадырит 1952 шықәсазы, Бостон иҟазаара аан.<ref name="dupc644dc"/> Кинг ԥҳәысс иалихыз иҭаацәагьы даара дыргәаԥхеит, еибагарц азгьы иақәшаҳаҭхеит. Аԥхын, 1953 шықәсазы Кинги Кореттеи еибагеит, ачара рыман иԥҳәыс лҭаацәа рҿы. Урҭ дрықәныҳәеит, агәыргьанхаҵарагьы мҩаԥигеит Мартин Кинг иаб. Ҭагалан 1954 шықәсазы Кингаа рҭаацәа аштат Алабамаҟа нхара ицоит, ақалақь Мантгомери ашҟа, уа иагьалагоит Мартин Лиутер иусура хадагьы.<ref>https://theperson.pro/martin-lyuter-king/</ref> == Аԥсра == 1968 шықәса, февраль мзазы ақалақь Мемфис, аштат Теннесси аҟны афроамерикаа агәамсамықәгаҩцәа рықәгылара еиҿыркаауан. Аусуцәа руалафахәы ианаамҭаз рзымшәаразы, насгьы аиҳабыра дара рганахь иаадырԥшуаз азыҟазаашьазы; асегрегациа еиԥшыз иаҿагылон, ашкәакәақәа амшцәгьа аныҟаз аусура иҭымҵыргьы ауан, аха аиқәаҵәақәа адыд-мацәыс аныҟазгьы агәамсам ықәыргалар акәын. Абарҭқәа ззымычҳаз ауаа рзинқәа рыхьчаҩ Мартин Лиутер Кинг идҵаалеит. Апрель 3 рзы, Мартин Кинг дырҩегьых Теннессиҟа ддәықәлоит, аха аполитик иреис иԥсахыр акәхеит, избанзар аҳаирплан аҟны артҟәацга ыҟазар ауеит ҳәа рыларҳәеит. Ақалақь аҟны ауаажәларратә усзуҩы амотель «Лореин» аҟны 306 – тәи ауада ааникылоит.<ref>https://www.gazeta.ru/science/2018/04/04_a_11705528.shtml</ref> Уахыки-ҽнаки ааҵхьан еиԥш, Мартин Лиутер Кинг иномер абалкон дшықәгылаз, ашкәакәа цәгьоуҩы Джеимс Ерл Реи аполитик диеихсуеит. Джеимс знык дхысит: ахы Мартин Лиутер Кинг ицламҳәа иаахеит. Аполитик иԥсҭазаара далҵит иԥшьоу Иосиф ихәышәтәырҭаҟны 19 сааҭи 05 минуҭи рзы. Мартин Кинг иԥсра аламҭалазы абас еиԥш ажәа иҳәеит: «Сара сыҟан ашьха ақәцә аҟны» — ҳәа. Азыӡырҩцәа Мартин Кинг аҵыхәтәантәи иқәгылара аҟынтә абри ацитата гәныркылеит:<ref>https://www.5-tv.ru/news/194789/</ref> '''«Дарбанызаалак иеиԥш саргьы исҭахын акраамҭа аԥсҭазаара. Ақәра рацәа анҵра акраҵанакуеит. Аха, сара уажәы уи сазхәыцуам. Исҭаху акоуп — Анцәа иажәа анагӡара».''' Мартин Кинг дызшьыз Джеимс аполициа дааныркылеит: иара ииуз азы иҿы иқәшаҳаҭхеит, игәы иаанагон иҟаз шыҟаз иҳәар ашықәс маҷны иқәырҵап ҳәа, аха аӡбарҭа аҟны ацәгьоуҩы 99 шықәса ҭакрыла ахгара иқәырҵоит. Усҟан Реи аҳәамҭа ҟаиҵеит, аӡәгьы дсымшьит ҳәа, аха аӡбарҭа иаднакылаз ақәҵара амԥсахит. Абас шакәызгьы, Кинг ишьра аус аҟны еилкаам аҭагылазаашьақәа маҷым. Ҿырԥштәыс иаагозар, еилкаам иарбан бџьару аснаипер дызлахысыз, аиашазы Джеимс Реи Мартин Кинг ишьра иалахәхарагьы шьақәыргыламызт. Мартин Кинг иԥшәмаԥҳәыс аӡбарҭа ақәҵара даарагьы илгәамԥхеит, избанзар, лара лгәаанагара ала, ари ацәгьоура ҟазҵаз аӷьычразы иҭакыз ибналаз ацәгьоуҩы иакәмызт, ари политикатә чарҳәаран. Убри аҟынтә, Реи иԥсрагьы Коретта даара лгәы иалсит, уи аӡәк иакәын аиаша здыруаз азы. Мартин Кинг дызшьыз иахьа уажәраанӡагьы имаӡаны иаанхоит. Аполитикатә усзуҩы игәаларшәара аҳаҭыр азы Америка, есышықәса ианар мза ахԥатәи ашәахьа аҽны иазгәарҭоит «Мартин Лиутер Кинг имш». Ари амш азгәаҭара шьақәырӷәӷәан 2000 шықәсазы. Иара убасгьы, Мартин игәаларшәаразы иҭыхын адокументалтә фильмқәа, урҭ аполитик иусура атәы еиҭарҳәоит. Мартин Кинг анышә дамадоуп «Мартин Лиутер Кинг имилаҭтә ҭоурыхтә музеи» ашҭаҟны.<ref name="dup7a7dad"/> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Мартин Лиутер Кинг| ]] [[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 15 рзы ииз]] [[Акатегориа:1929 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Мшаԥымза 4 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:1968 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Америкатәи ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Америка иашьагәыҭу ажәларқәа рзинқәа рзы активистцәа]] [[Акатегориа:Афро-американтәи атәылауаҩратә зинқәа рзы активистцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Афро-америкатәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Афро-америкатәи атеологцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи антикапиталистцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи антикоммунистцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи арасизм иаҿагыло активистцәа]] [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра иаҿагыло Америкатәи активистцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи ақьырсиантә пацифистцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи ақьырсиантә социалистцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи атеизм акритикцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи адемократиатә социалистцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи ашьагәыҭтә жәларқәа рзинқәа рзы активистцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи амч ахархәара злам адгылаҩцәа]] [[Акатегориа:Аменде ахылҵшьҭра змоу америкауаа]] [[Акатегориа:Сиерра-Леоне ахылҵшьҭра змоу америкауаа]] [[Акатегориа:Америкатәи абаандаҩцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи ацқьацәа]] [[Акатегориа:Америкатәи асоциалистцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи асоциал-демократцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи аусзуҩцәа рзинқәа рзы активистцәа]] [[Акатегориа:Англикантәи ацқьацәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз Еиду Америкатәи Аштатқәа ртәылауаҩратә зинқәа рзы активистцәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз адин анапхгаҩцәа]] [[Акатегориа:Абаптисттә шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Абаптисттә социалистцәа]] [[Акатегориа:Амарксизм акритикцәа]] [[Акатегориа:Агандицәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу алиберализм]] [[Акатегориа:Аҭынчра ахырхарҭаҿ Нобель ипремиа алауреатцәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы аполитикатә баандаҩцәа]] [[Акатегориа:Апротестанттә расизм иаҿагыло активистцәа]] 27993mum80erraumgwzt7p1w7dwltm4 Макрон, Еммануель 0 37739 176577 173866 2026-11-07T23:51:23Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176577 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик |амаҵура =[[Франциа апрезидент|Франциа]] апрезидент |аишьҭагылашьа =25 |абираҟ =Standard_of_the_President_of_France.svg |агерб =Standard_of_the_President_of_France.svg |инаркны ={{date|14|5|2017}} |рҟынӡа = |аԥыза-министр =[[Едуард Филипп]]<br />Жан Кастекс<br />[[Елизабет Борн]]<br />[[Габриеил Аҭтал]]<br />[[Мишель Барниер]]<br />[[Франсуа Баиру]]<br />[[Себастиан Лекорну]] |аԥхьа иҟаз =[[Олланд, Франсуа|Франсуа Олланд]] |аҭынха = |амаҵура2 =Франциа аекономикеи афинансқәеи рминистр |абираҟ2 =Flag_of_France.svg |агерб2 =Ministère_de_l’Économie_des_Finances_et_de_la_Souveraineté_industrielle_et_numérique.svg |инаркны2 ={{date|26|8|2014}} |рҟынӡа2 ={{date|30|8|2016}} |аԥыза-министр2 =[[Мануель Вальс]] |аԥхьа иҟаз2 =[[Арно Монтебург]] |аҭынха2 =[[Мишель Сапин]] |амаҵура3 =[[Франциа апрезидент|Франциа апрезидент имаӡаныҟәгаҩ хада ихаҭыԥуаҩ]] |абираҟ3 =Standard_of_the_President_of_France.svg |агерб3 =Standard_of_the_President_of_France.svg |инаркны3 ={{date|15|5|2012}} |рҟынӡа3 ={{date|15|7|2014}} |апрезидент3 = [[Олланд, Франсуа|Франсуа Олланд]] |аԥхьа иҟаз3 =Жан Кастекс |аҭынха3 =[[Борис Валло]] }} '''Еммануель Жан-Мишель Фредерик Макрон''' ({{lang-fr|Emmanuel Jean-Michel Frédéric Macron}}; *{{date|21|12|1977}}, [[Амиен]], Сомма, О-де Франс) — [[Франциа]]тәи аҳәынҭқарратәи аполитикатәи усзуҩы, [[Франциа апрезидент]], [[Франциа арбџьармчқәа]] ркомандаҟаҵаҩ хада лаҵарамза 14, 2017 шықәса раахыс. Вальс аҩбатәи иеиҳабыра рҟны, нанҳәамза 26, 2014 шықәса инаркны, нанҳәамза 30, 2016 шықәсанӡа, аекономикеи, ааглыхреи, ахыԥхьаӡарақәа руси рминистр. Аполитикатә партиа «Вперёд, Республика!» раԥхьатәи аԥҵаҩы (2016–2017 шш.). 2019 шықәса, ԥхынҷкәынмза анҵәамҭазы британиатәи агазеҭ Financial Times, «ажәашықәса ахаҿы» ҳәа иӡбахә аҳәеит, ус еиԥш иалкааз 50- ҩык рыбжьара.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/world_history/text/5825363 |title=МАКРО́Н ЭММАНЮЭ́ЛЬ |access-date=2024-01-29 |archive-date=2023-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103204214/https://bigenc.ru/world_history/text/5825363 |url-status=dead }}</ref> Еммануель Макрон – Франциа апрезидент, уи алхрақәа рҟны аиааира игеит 2017 шықәсазы. Уаанӡа Макрон Олланд иусбарҭа аҟны аекономикеи ааглыхреи рзы аминистр иҭыԥ ааникылон, иара убасгьы аполитикатә партиа «Вперёд, Республика» аԥхьагылас дыҟан. Макрон Франциа зегьы аҭоурых аҟны зегь реиҳа иқәыԥшыз президентхеит. Иара ари аҭыԥ ааникылеит 39 шықәса анихыҵуаз. == Абиографиа == Макрон диит ԥхынҷкәынмза 21, 1977 шықәсазы ақалақь Амиен. Е. Макрон иҭаацәа аинтеллигенциа иахаҭарнакцәан. Иаб, [[Макрон, Жан-Мишель|Жан-Мишель Макрон]], [[аневрологиа]] амаҭәар даԥхьон [[Пикардиитәи ауниверситет]] аҟны. Иан, Франсуаза Макрон-Ногес – дҳақьымын. Милаҭла Еммануель Макрон – [[Афранцызцәа|дыфранцызуп]]. Аха, хыҵхырҭақәак ишьақәдырӷәӷәоит ауриа шьҭра имоуп ҳәа. Убри ауп изџьашьатәымгьы, иахьатәи аамҭазы ари аполитик ауриа жәлар адгылара ӷәӷәа ахьырзыҟаиҵогьы. Аполитик аерман шьагьы илоуп, иан лаб дерманын, Фредерик Масоиан иакәын.<ref name="dupda901e">https://24smi.org/celebrity/4751-emmanuel-makron.html</ref> Еммануель Макрон данхәыҷыз иқалақь гәакьа аҿы иҟаз [[Алице ла Провиденс|аиезуиттә лицеи]] дҭалоит, анаҩс аҵарадыррақәа иоуит [[Париж]], Еколь Нормалтәи алицеи аҿы. Ашкол анаҩс Макрон [[Нантер-лиа-Дефанстәи ауниверситет]] далгоит, Аполитикатә ҭҵаарақәа ринститут. Ганрацәала аҿиара змаз арԥыс қәыԥш, иқәлацәа дреиԥшмызт, уи иԥсҭазаара аҟынтә ҩышықәса афилософ [[Рикер, Поль|Поль Рикери]] иареи еицырзеиԥшыз аусура иазикит. 2002 шықәса инаркны 2004 шықәсанӡа Амилаҭтә школ администрациа аҿы аҵара иҵон.<ref>{{Cite web |url=https://www.tatler.ru/heroes/brizhit-i-emmanuel-makron-istoriya-neobychnoj-lyubvi |title=Archive copy |access-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129195623/https://www.tatler.ru/heroes/brizhit-i-emmanuel-makron-istoriya-neobychnoj-lyubvi |archive-date=2024-01-29 |url-status=dead}}</ref> === Аполитикеи акариереи === Макрон иқәыԥшра аамҭазы апрезидент [[Ширак, Жак|Жак Ширак]] иусбарҭаҿы аусура далагоит, афинансқәа ринспекторс, уа ԥшьышықәса инеиԥынкыланы аус иуан. Аха, амчра аҽанаԥсах 2007 шықәсазы, [[Аттали, Жак|Жак Аттали]] инапхгарала аекономика аизҳара аиӷьтәразы Акомиссиа ажәахәҟаҵаҩы ицхырааҩыс дҟалоит. 2008 шықәсазы аполитик қәыԥш аинвестициатә банктә усура инапы алеикуеит. Адырра ҵаулақәа змаз аекономист даарыԥхьоит 2008 шықәсазы абанк «Rothschild & Cie Banque» аҿы аусуразы. Уа Еммануил Макрон илшоит европатәи акомпаниақәа реиҭаҭиразы аусқәа рымҩаԥгара, уи алагьы ихатәы капитал акыр миллион евро рҟынӡа ашьҭыхра.<ref>https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-emmanuel-makron.html</ref> Атәыла ахада иусбарҭа аусзуҩы иаҳасаб ала, 2006 шықәсазы Еммануель Макрон [[Асоциалисттә партиа (Франциа)|Асоциалисттә партиа]] далахәылахоит, аха уа иара хышықәса заҵәык роуп дахьаанхаз. Макрон аекономикатәи аинвестициатәи зҵаарақәа аус рыдиулон, насгьы ауаажәларра рҟны аполитикатә ҭагылазаашьа дахылаԥшуан. Усҟан Франциа ахадас иҟаз Николиа Саркози иеиҳабыра алахәылас иҟазаара аамҭазы Макрон анаҩстәи алхрақәа, асоциал-демократцәа рҵысра аҟынтә акандидат [[Олланд, Франсуа|Франсуа Олланд]] икандидатура дадгылоит. 2012 шықәсазы Макрон ирласны иполитикатә кариера шьҭыҵуа иалагеит Олланд иеиҳабыра рҟны. Иара иааирԥшуаз аихьӡарақәа рзы атәыла ахада имаӡаныҟәгаҩ хада ихаҭарнакс дҟарҵоит, ҩышықәса ааҵхьаны, абанкир аекономика аминистрс дарҭоит. Ас еиԥш аҭыԥ аанкылара Макрон инысмҩа аҟны аҵак ду амоуп.<ref>http://www.perspektivy.info/book/emmanuel_makron_biografija_lichnost_medijnyj_obraz_2017-09-25.htm</ref> Аҭыԥ ҿыц аҟны аполитик акыр азакәан ҿыцқәа алеигалоит, алибералтә ҟазшьа змаз. 2015 шықәса рзы, акыр аимакқәа рнаҩс, аиҳабыра ирыдыркылоит «Макрон изакәан», уи ззырхаз атәылаҟны аекономика ашьҭыхра акәын, аекономика асекторқәа рыхәҭак алиберализациа рзура амҩала. Азакәан апроект атранспрт арныҟәцаҩцәеи аусуҩцәеи рыбжьара агәынамӡарақәа цәырнагеит, аха аусдкылара дуқәа знапы алакыз рзын ас еиԥш азакәан акыр ифеидахеит. Аҳәынҭқарратә аппарат аҩныҵҟа аҟынтә аполитикатә ԥсҭазаара иашьклаԥшуаз Макрон убас еиԥш алкаақәа ҟаиҵеит, ауаажәларратә интересқәа ишрықәымшәо иаԥҵоу рахьтә иарбанызаалак политикатә ҵысрак. Убри аҟынтә аминистр қәыԥш иӡбеит ихатәы ҵысра аԥҵара. Мшаԥымза 6, 2016 шықәса рзы ашәҟәы иҭагалан апартиа ҿыц «[[Ренессанс (Франциа аполитикатә партиа)|ԥхьаҟа, Ареспублика!]]», Еммануель Макрон инапхгарала.<ref>https://file.liga.net/persons/makron-emmanuel</ref> Апартиа иалаз дарбанызаалак 50 евро аԥаратә лагала ҟаиҵар акәын, асоциал-либералтә партиа ашәҟәы иҭагалаз алахәылацәа рхыԥхьаӡара 30-нызқьҩык рҟынӡа инаӡон. Урҭ рыбжьара иҟан аклан [[Ротшильдаа|Ротшильд]] ахаҭарнакцәа, агеи ҵысра алахәыла [[Берже, Пиер|Пиер Берже]], Ив-Сен-Лоран иҩыза, ицынхаҩы. Аӡәырҩы Еммануель Макрон иҿагылоз ирыԥхьаӡон, [[Ахәбатәи ареспублика]] апрезидентрахь акандидат – ари абизнес ду знапы алаку (афармацевтика, ахимиатә ааглыхра, абанктә ус) еиҿыркааз проектуп ҳәа, дара ирыԥхьаӡон аполитик қәыԥш ибзоурала азакәанқәа рлиберализациа алдыршарц рҭахуп ҳәа. Абҵарамза 16, 2016 шықәса рзы икьыԥхьын Еммануель Макрон ипрограмма ''«Ареволиуциа»'' захьӡыз. Ашәҟәы аҟны асоциал-либералцәа рҵысра аԥхьагыла дрылацәажәоит Франциа аиҳабыра рсистема аԥсахреи, насгьы атәыла аемигрантцәа аланырхара аус ацҵареи. Еммануель Макрон алхыҩцәа агәра диргон амиграциатә курс аиашара, уи аҳәынҭқарра азы аекономикатә феида аанагон ҳәа иԥхьаӡон. Ашәҟәаҟны иара «исистематәым политикны» ихы дахцәажәон, иагьааирԥшит акыр аҳәынҭқарратәи аҩныҵҟатәи амаӡақәа. Ари аҭыжьымҭа ауааԥсыра рыбжьара аларҵәара ду аман.<ref>https://carnegie.ru/commentary/68435</ref> === Франциа апрезидент === Мшаԥымза 23, 2017 шықәсазы Франциа имҩаԥысит атәыла апрезидент иалхрақәа актәи атур. Уи иалахәын 11-ҩык акандидатцәа, урҭ рахьтә аҩбатәи атур ахь инеиз ҩыџьа заҵәык роуп – «Амилаҭттә фронт» апартиа ахантәаҩы Марин Ле Пени, аҵысра «ԥхьаҟа, Ареспублика!» ахантәаҩы Еммануил Макрони. Алхрақәа рылҵшәақәа жәларбжьаратәи анаԥшаҩцәа рзы иџьашьатәхеит, избанзар алхыҩцәа рыбжьқәа реиҳарак зауз аполитик қәыԥш Еммануель Макрон иакәхеит. Уаанӡатәи аекономика аминистр изы рыбжьқәа арҭеит 23,75% алхыҩцәа, [[Ле Пен, Марин|Марин Ле Пен]] лзы акәзар, рыбжьқәа арҭеит 21,53% алхрақәа ирылахәыз алхыҩцәа.<ref>https://www.bbc.com/russian/news-39840582</ref> Лаҵарамза 7, 2017 шықәса рзы Франциа имҩаԥысит алхрақәа аҩбатәи атур. Усҟан 20,7 миллионҩык алхыҩцәа Еммануель Макрон рыбжьы ирҭеит, Марин Ле Пен лакәзар, илоуит 10,6 миллион алхыҩцәа рыбжьқәа. Лаҵарамза ааба рзы ашьыжь, 99,9% абиуллетенқәа аус анрыдырула ашьҭахь, Франциа аҩныҵҟатәи аусқәа рминистрра Франциа ахада иалхразы аҵыхәтәантәи алҵшәақәа рыланаҳәеит, урҭ рыла Макрон аиааира игеит. Аофициалтә дыррақәа рыла, Еммануель Макрон 66,06% алхыҩцәа рыбжьқәа иоуит, Ле Пен – 33,94%. Убри алагьы Франциа апрезидентс дҟалеит Еммануель Макрон. Франциа ахада [[Европатәи Ахеилак]] аидеиа дадгылоит, уи ззырхоу агәылара иҟоу [[Германиа]] акзаара ауп. [[Адәныҟатәи аполитика]] ззырхоу аҳәынҭқаррабжьаратә економикатә еимадарақәа рырӷәӷәара ауп, аха Макрон хылаԥшра змам аҳәаанырцәтәи аинвестициақәа ралагалара дадгылом. Аполитик ипозициа [[Палестина]] аганахь алеи атеррористтә гәыԥқәа рганахьалеи ирадикалтәуп. Уи Франциа ԥынгылада амигрантцәа раланырхара азы дықәгылон, убри аан Макрон дадгылоит атәылауаа рдинхаҵаратә цәаныррақәа иаартны аарԥшра аҭахны аҟамзаара. [[Аҩныҵҟатәи аполитика]] аҳәаақәа ирҭагӡаны, апрезидент амаҵзура ҷыдақәеи аполициеи финансла реиқәыршәа амҽхак ирҭбаауеит. Адәныҟатәи аполитика акәзар, Макрон даара амаршә кны имҩаԥигоит. [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] ргегемониахь имоу агәынамӡарақәа иаартны иааирԥшуам, убри аан иара Франциа жәларбжьаратәи апозициазы Аштатқәа рдиктатгьы аҭыԥ амам изҳәом. [[Урыстәыла|Урыстәылеи]] Франциеи реизыҟазаашьа акәзар, Еммануель Макрон арҭ атәылақәа ирыбжьоу аекономикатәи адәныҟа-политикатәи еимадарақәа ирыциҵоит. Минск иазыҟазаашьа акәзар – уи Минсктәи аиқәышаҳаҭра дадгылоит. Урыстәылатәи Афедерациа аганахь ала аҭыԥ змоу асанкциақәа ракәзар, Макрон урҭ рырмаҷра игәы иҭоуп.<ref name="dupda901e"/> Еммануель Макрон имҩаԥиго аҩныҵҟатәи аполитика Франциа атәылауаа зегьы, жәаҳәарада, иргәаԥхомызт аҟынтә, 2018 шықәсазы атәылаҟны аҭыԥ рыман «аӡараҭаршә ҩеижьқәа» рықәгыларақәа. Раԥхьа иргыланы уи алахәцәа рықәгылара зыхҟьаз абылтәы ахә ашьҭыҵра ауп. Аха анаҩс дара иҟарҵоз адҵақәа рсиа, асоциалтәи аекономикатәи хырхарҭа змаз, ирыцло иалагеит. «Аӡараҭаршә ҩеижьқәа» рықәгыларақәа рыҽдырӷәӷәеит ԥхынҷкәынмза 2019 шықәсазы. Атәылаҟны ирылагеит атәанчахәазы ареформа ҿыцқәа ирҿагыланы ақәгыларақәа. Урҭ ирылахәын 150-нызқьҩык рҟынӡа ауааԥсыра. Арҭ ақәгыларақәа раанкыларазы Макрон атәанчаҩцәа рықәра 64 шықәсанӡа ахагалара мап ацәикыр акәхеит.<ref>https://www.svoboda.org/a/29208915.html</ref> == Ахатәы ԥсҭазаара == Франциа апрезидент Еммануель Макрон ашкол аҿы аҵара аниҵоз аамҭазы бзиа дибоит афранцыз бызшәа рызҭоз арҵаҩы [[Макрон, Брижит|Брижит Троние]]. Арԥыс зынӡагьы хьаас икымызт бзиа иамхабази иареи 24 шықәса ахьрыбжьаз, насгьы лара хҩык ахшара дахьранызгьы – Себастиан, [[Озиер-Журдан, Лоранс|Лоранс]], Тифен, урҭ зегьы Еммануель иқәлацәаз ракәын. Жәибыжь шықәса анихыҵуаз Еммануель Макрон дықәуеит, бзиа иибаз аԥҳәызба ԥҳәысс дшиго ала, 30 шықәса анихыҵлак. Ас еиԥш ахымҩаԥгашьа Макрон иҭаацәа аргачамкит, уи азын иара иаб Жан-Мишель иԥа Парижҟа ддәықәиҵар акәхеит. Жәаха шықәса инеиԥынкыланы бзиа еибабоз ашәҟәқәа еимырдон, сахьала акыр ибзиаз арԥыс аҭыԥҳацәа рҟынтә ҭаха шимамызгьы. 2007 шықәсазы Макрон ажәа лниҵеит, усҟан зхаҵа илҵхьаз Брижит Троние, иагьеибагоит, иаԥырҵоит иӷәӷәаз аҭаацәара. Брижит Макрон акыр зку, ақалақь Амиене аҟны инхо ашоколатие рыклан даҵанакуеит. Лара зынӡагьы длеиԥшым быжьҩык амаҭацәа змоу анду, мамзаргьы арҵаҩы. Даара иԥшӡаны еиҿартәу ԥҳәысуп. Аҭаацәа рыԥсшьара аамҭа рхыргоит рхатә вилла Туке, ари анхара хаҵеи ԥҳәыси иаархәеит ианеибага ашықәс азы. Еммануель Макрон Брижит Макрон лыда ихатәы иԥсҭазаара ибом, убри аҟара иӷәӷәаны аполитик иԥҳәыс длыдҳәалоуп.<ref>{{Cite web |url=https://www.tatler.ru/heroes/brizhit-i-emmanuel-makron-istoriya-neobychnoj-lyubvi |title=Archive copy |access-date=2024-01-29 |archive-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129195623/https://www.tatler.ru/heroes/brizhit-i-emmanuel-makron-istoriya-neobychnoj-lyubvi |url-status=dead }}</ref> Алхрақәа раан Брижит Макрон еснагь лыԥшәма Еммануель иааигәа дыҟан, уи дырҵабыргуеит хыԥхьаӡара рацәала [[Аинтернет]] иҭоу афотосахьақәа. Еммануель Макрон агәра диргоит иара иԥшәмаԥҳәыс аполитикатә усқәа лнапы шрылакым, аха убри аан лара аҳәынҭқарратә зҵаарақәа рыӡбара аҟны абжьгарақәа ҟалҵоит. Апрезидент иусура ада даҽа уск азы аамҭа имам. Аха, зых иақәиҭу аамҭа кьаҿк анааиоулак, иаразнак Тукаҟа иԥҳәыс даашьҭыхны дцоит. Макрон гәахәара дула Брижит лмаҭацәа ибоит, дырхылаԥшуеит. Иара убасгьы аԥстәқәа бзиа ибоит. Апрезидент иҩны инхоит аргентинатәи ала, Фигаро захьӡу.<ref>https://biography-life.ru/country/1849-emmanuel-makron.html</ref> == Еммануель Макрон иахьатәи аамҭазы == 2020 шықәса Франциеи Ҭырқәтәылеи рыбжьара аҭыԥ зауз аҭыӡшәа ала иазгәаҭан. Макрон аалыԥшаах азықәԥара дамҽханакны дыҟан, иара ихықәкы хада – арадикалтә ԥсылманра ауп. Хықәкыла иуҳәозар, зыӡбахә ыҟоу «аҭыԥҳа дшыцқьоу азы абӷьыцқәа лыҭара мап ацәкреи, насгьы акрыфарҭақәа рҟны аконфессионалтә ахәкынҵа ҷыдеи раԥыхра роуп. Афранцыз ԥхьагыла игәазыҳәара «иҵаралашароу аԥсылманра» аргылара ареспублика аҿы аконфликт мзызс иаиуит. [[Ҭырқәтәыла]] апрезидент [[Ердоган, Реџьеп Ҭаиип|Реџьеп Ердоган]] Еммануель Макрон амсылманцәа ицәымӷуп ҳәа ахара идиҵеит. Иара убасгьы иациҵеит, аполитик зхы еиқәшәам рхәышәтәырҭаҟны аҽыхәышәтәра ихәҭоуп ҳәа. Аха Макрон дидгылеит [[Трамп, Дональд Џьон|Дональд Трамп]]. Уи аҳәамҭа ҟаиҵеит Еиду Америкатәи Аштатқәа шазыхиоу аԥсылмантә екстремизм аҿагылара. Лаҵарамзазы аполитик [[Германиа]] аканцлер [[Меркель, Ангела|Ангела Меркели]] иареи авидеоконференциа мҩаԥыргеит. Акыр азҿлымҳара аҭан апандемиа ашьҭахь [[Европатәи Ахеилак]] аекономика ашьақәыргылара азҵаара. Иӡбан 500 миллиард евро еидызкыло афонд аԥҵара. Арҭ аԥарақәа ззырхахо COVID-19 зегь реиҳа изхьысыз асекторқәеи арегионқәеи роуп.<ref>https://www.vesti.ru/article/2500026</ref> Ԥхынҷкәынмзазы Еммануель Макрон дычмазаҩхеит – иара акоронавирустә инфекциа идбалан, абри азы адырра ҟарҵеит Елисеитәи ахан апресс-маҵзура аҟнытә. Адиагноз шьақәыргылан RTPCR атест амҩаԥгарала. Апрезидент бжьымшы иҽыԥхьакны дыҟан. Франциа ишьақәыргылоу асанитартә нормақәа инарықәыршәаны. Убри аан иара имаҵзурақәа неигӡон инахароу аформат ала. Ари ачымазара анаҩс, аполитик игәабзиара уашәшәырахеит. Иара авидеоааԥхьара ҟаҵаны асоциалтә ҳақәа «Инстаграмми» «Твиттери» рҿы аимҳәеи, ицәеижь ахьааи, ахыхьи уҳәа шимоу, уи ирласны дшарааԥсо атәы еиҭеиҳәон. Урыстәылатәи Афедерациа Ахада [[Путин, Владимир Владимир-иԥа|Владимир Путин]] Еммануель Макрон агәабзиара ахьизеиӷьаишьо зну ателеграмма изишьҭит. Урыстәыла Ахада инаҵшьны иазгәеиҭеит, даара агәамҵра шизцәырыргаз афранцыз политик дычмазаҩхеит ҳәа иоуз адыррақәа.<ref>https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5fdb682a9a79479ed0aae8ab</ref> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 21 рзы ииз]] [[Акатегориа:1977 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Еммануель Макрон| ]] [[Акатегориа:Франциа апрезидентцәа]] [[Акатегориа:Андорра аҳцәа]] [[Акатегориа:Франциа афинансқәа рминистрцәа]] [[Акатегориа:Франциатәи аполитикцәа]] [[Акатегориа:Франциатәи абизнесменцәа]] [[Акатегориа:Франциатәи аекономистцәа]] [[Акатегориа:Макронаа]] [[Акатегориа:Франциатәи агностикцәа]] [[Акатегориа:Франциатәи абанкирцәа]] [[Акатегориа:Англиатәи ахылҵшьҭра змоу афранцызцәа]] 48i13yvq1b7iwy82oynjosbwreeaodm Аԥсны аӡиасқәа 0 38613 176565 153177 2026-11-07T23:32:02Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176565 wikitext text/x-wiki '''Аԥсны аӡиасқәа''' — ахьыҵыҵуа [[Кавказ]]тәи ашьхақәа аладатәи рынаарақәа рҿы ауп. Урҭ рызегьы [[Амшын Еиқәа]] иалалоит. Урҭ реиҳарак Аԥсны ашьхақәа ирықәу, ззеиԥштә ҵакыра 77 квадраттә километр иҟоу, аҵааршәқәа рыла рыԥсы ҭоуп.<ref name="РА">{{cite web |url = http://www.antitsa.ru/index/abhazija/ob_abhaz/reki_abh/at_word_doc/323/index.htm |title = Реки Абхазии |accessdate = 2013-06-12 |lang = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090411170807/http://www.antitsa.ru/index/abhazija/ob_abhaz/reki_abh/at_word_doc/323/index.htm |archivedate = 2009-04-11 |url-status = dead }}</ref>. Аԥсны аӡиасқәа зегьы иреиҳауп [[Егры]], [[Бзыԥ (аӡиас)|Бзыԥ]], [[Кәыдры]], урҭ рызегьы хаз-хазы 100 км инеиҳаны аура рымоуп. Зегь реиҳа икьаҿу аӡиас [[Аԥрҩа]] ахьӡуп ([[Гагра араион|Гагратәи араион]]). Уи адунеи аҿы зегь реиҳа икьаҿу ӡиасуп. 35 метра аҭбаара змоу ари аӡиас урыла зынӡа 20 метра иҟоуп. Амшын ахықә аҿыҵәҟьоуп ақәыԥшыларахь ианцәырҵуа.<ref name="РиМ">{{cite web |url = http://xn--80aaczf9e9c.xn--p1ai/%D0%BE-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B5/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8-%D0%B8%C2%A0%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8F |title = Реки и моря |publisher = Абхазия.рф |accessdate = 2013-06-12 |lang = ru |archiveurl = https://www.webcitation.org/6HMmPZ7zX?url=http://xn--80aaczf9e9c.xn--p1ai/%D0%BE-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B5/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8-%D0%B8%C2%A0%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8F |archivedate = 2013-06-14 |url-status = dead }}</ref> Аԥсуа ӡиасқәа рҟнытә зегь реиҳа заура еиҳау Бзыԥ ауп. Уи ахы ыҵнахуеит [[Кавказтәи ашьхеибаркыра хада]] аҟны, 2300 м аҳаракыраҿы, уи ахыҵхырҭа инаркны аӡалаларҭа аҟынӡа аура 112 км ыҟоуп. Уи ӡыла идырчоит аҵааршәқәа жәаба. Аӡиас Кәыдры урыла Бзыԥ аасҭа маҷк еиҵоуп – 105 км ыҟоуп, аха уи иамоу '''аӡҵакыра''' акырӡа еиҳауп Бзыԥ иамоу '''аӡҵакыра''' аасҭа. Уи 2051 кв.км. аҵанакуеит. Кәыдры аӡиас зыҳаракыра 80 метра иҟоу абахә кнаҳа иалҵәрааны идәықәлоит. Иаразнак алагьы иказказуа ицқьоу, аӡы рацәаны измоу, иласӡоу ӡиас духоит. Аԥсны иҟоуп хыԥхьаӡара рацәала акарсттә ӡыхьқәа. Урҭ Аԥсны араионқәа зегьы рҿы иуԥылоит: Гагратәи амассив аҿы 600 инаркны 1600 метра рҟынӡа иҟоу аҳаракыраҿы – [[Афон Ҿыц]] аҿы, [[Аҟәа]], [[Ҵабал]], [[Мықә]]. Аҳаԥы иҵыҵуа убла хызкуа [[Гегтәи аӡхыҽҽа]] аӡиас [[Гьега]] иахыҵхырҭоуп. Ашьха ҭыԥқәа рҿы ашықәс зегьы ирацәаны иауа ақәеи аси ирыбзоураны Аԥсны иҟоуп махәҭа рацәала, акаҭеиԥш еибарку аӡиасқәа. Урҭ иҳәаақәырҵоит даара иҳараку Ареспублика Аԥсны агидрофымцатә лшара. Аԥснытәи аӡқәа шықәсыктәи рлеира 13 кубтә километр ҳәа иԥхьаӡоуп. Уи Амшын Еиқәа иԥсҭаҵаганы иалало аӡқәа зегьы рҟнытә 6% рҟынӡа ҟарҵоит.<ref name="ВРА">{{cite web |url = http://www.abkhazia.ru/abkhazia/waters.shtml |title = Водные ресурсы Абхазии |publisher = Абхазия.ру |accessdate = 2013-06-13 |lang = ru |url-status = dead |archive-date = 2013-07-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130728110009/http://www.abkhazia.ru/abkhazia/waters.shtml }}</ref> Аԥсны аӡиасқәа зегьы еилаҵаны рымҽхак 3,55 млн.квт. ҟанаҵоит. Уи 31 млрд. киловатт-сааҭқәа иҟоу шықәсыктәи аенергиа иашьашәалоуп. Агидроенергиала абеира 3, 63 млн.киловатт-сааҭқәа квадраттә метрак аҿы иахьыҟоу адгьылҵакыра адунеи аҿы зегь реиҳа иҳаракуп ҳәа ирыԥхьаӡоит.<ref name="РА" /> == Аԥсны аӡиасқәа рсиа == [[Афаил:Abkhazia map-ru.svg|мини|Аԥсны ахсаалаҿы аӡиас хадақәа]] * [[Аалӡга]] * [[Ааԥста]] * [[Аԥрҩа]] * [[Бзыԥ (аӡиас)|Бзыԥ]] * [[Гьега]] * [[Гәандра]] * [[Гәымсҭа (аӡиас)|Гәымсҭа]] * [[Дӷамшь]] * [[Дәаб]] * [[Егры]] * [[Кьалашәыр]] * [[Кәыдры]] * [[Мықә (аӡиас)|Мықә]] * [[Оқәым]] * [[Ԥсоу]] * [[Ҭоумышь]] * [[Хыпсҭа (аӡиас)|Хыпсҭа]] * [[Цхьынҵҟар]] * [[Чҳалҭа (аӡиас)|Чҳалҭа]] * [[Ҩыԥшьара]] ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Аԥсны аӡиасқәа| ]] [[Акатегориа:Аӡиасқәа рсиақәа]] 1w341r8h6oj59burmtucbffpt4zl326 Баракони 0 40202 176566 153217 2026-11-07T23:32:23Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176566 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Barakoni_church.jpg|250px|мини|Баракони]] '''Баракони''' — ажәытәтәи ақырҭуа аҟәырӷ зхагылоу аҟазацәа аҵыхәтәантәи акрызҵазкуа абаҟақәа руакы Раҷа аҟны, Амбролаури амуниципалитетаҿ, ақыҭа Ҵеси аҟны. Баракони аӡиасқәа, Лухуни, Риони реилаларҭа аҟны ишьҭоуп, изыхҟьаны уи Светицховели иаҿдырԥшуеит. == Аҭоурых == Баракони аҩада-амраҭашәарахьала игылан заатәи афеодалтә аепоха иахаану ауахәама, иарбану Раҷа актәи аерисҭав, Рати Лапарит иԥа ихатә уахәаманы иргылеит. Ауахәама анышьак змоу абазилика акәын, уи абашҳатә хаҳәла иргылан. Уи аҩныҵҟа алибастртә аканкел иарԥшӡон. Ажәытәтәи уахәама иахьа еилажьуп, иаанхеит мацара ауасхыртә хаҳәқәа. Ростом Раҷа аерисҭав идҵала 1753 шықәсазы ауахәама ҿыц иргылеит аҟаза Авҭандил Шулаврели. == Архитектура == Ахыбра акәакьҭа иашоуп, адҟаҵала ада. Аҟәырӷ иқәгылоуп аԥшьарҭа акәакьқәа, ҩ-ҵаргәак. Иргылоуп ақыҭа Иҵи аҟынтә иаагоу ахаҳәла, адәахьала ирацәаны иҩычоуп. Игәианны аҟәырӷ ирхыбит ацинкла, иахьа абҩа иалху ахыбла ихҩоуп. Афасадқәа рҿы иаҳԥылоит ажәытәтәи аелементқәа (амрагыларатәи анишақәа), еиҳарак иуԥылоит иҩычоу асахьақәагьы, аха аҩычара иагуп анаӡазаара, еилымшәо иузадҳәалом архитектура. == Ацитата == * “Еиқәԥаразы еиҿагылазшәа ашь-хеибаркыра аҿаԥхьа ашь-хеибаркыра ашәшьыраҿ илбаауеит ҵаҟа Риони, агәылшьап ацыԥхьаҿ еиԥш ашәахәақәа ҵысуеит, Баракони ишкәакәаны икеикеиуеит, ашьац илагылоу амшыныҟыз еиԥш”. == Алитература == * ანდღულაძე ნ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 200-201. == Азхьарԥшқәа == {{Commonscat|Barakoni}} * [https://memkvidreoba.gov.ge/objects/immovable/immovableObject?id=8471 საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 8471] * [https://web.archive.org/web/20160304122634/http://saunje.ge/index.php?id=1033&lang=ka ბარაკონი, მის შესახებ სტატიები] pf25g96fce3wxw0c2njte4dsp53blfa Ашәуа Аҳра 0 43308 176559 154004 2026-11-07T23:30:19Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176559 wikitext text/x-wiki '''Ашәуа аҳра''' мамзаргьы '''Ашәуа цивилизациа''' — Нхыҵ Кавказ аҟынтәи Амшын Еиқәа агаҿа аҟынӡа рҿы инарҭбааны иҟаз аԥсуааи абазақәеи ргипотезатә ҭоурыхтә цивилизациа, асоветтә (аурыс) ҵарауаҩ Г. Ф. Турчанинов дызлацәажәоз раԥхьатәи акласс змаз аҭыԥантәи ацивилизациа.(<ref name=":2">{{Ашәҟәы|Ашықәс=1999|Ажәла=Турчанинов|Ахьӡ=Гьаргь|Астатиа ахьӡ=Открытие и дешифровка древнейшей письменности Кавказа (Середина III тыс. до н. э. - IV-V вв. н. э.)|Аҭыԥ=Урыстәыла}}</ref> '''!'''(''Аҭоурыхҭҵааҩцәа еиҳараҩык ари агипотеза иазхарҵаӡом.'')'''!''' {{Акарточка аҭоурыхтә ҳәынҭқарра|астатус=агипотезатә ҭоурыхтә ҳәынҭқарра|даҽа ахьӡ=Ашәҭеи|абызшәақәа=Ашәуа бызшәа|ауааԥсыра рхыԥхьаӡара=???|аофициалтә бызшәа=Ашәуа бызшәа (аҩыраҿы ахархәара аман)|адин=ашәуаа рхатә анцәахаҵара}} ==Ашәуа цивилизациа иазкны== [[Аҳ Пту]] ашәуаа ржәытә ҩыра ишеиҭаирҿиаз: Иаса Қьырса иира аԥхьа 19-тәи ашәышықәсазы, Апатриарх Авраам диаанӡа шәышықәса раԥхьа, Ашәуаа ртәыла ахҭыс дуқәа ирҵысит, насгьы, иџьоушьаша, урҭ ахҭысқәа рыгәҭаны дгылан аҳ «абызшәадырҩы», аҳ «афилолог» (Пту) Ашәуа аҳра (Ашәҭеи) Амшын Еиқәа инаркны Маиҟәаԥ аҟынӡа инеиуан, Ҟәбани Риони рҳәаақәа ирҭысны ицон. [[Абазақәа|Абазақәеи]], [[саӡуаа|асаӡуааи]], [[аублаа|аублааи]] (аубыхцәа), аԥсуааи убри аамҭазы бызшәак, культурак еицырзеиԥшны жәларыкны ианыҟаз аамҭазы ауп уи ашәҭыкакаҷра аамҭа аныҟалаз. [[Аҳ Пту]] Ла, ма Лау захьӡыз Ашәуаа раҳратәра руак дахагылан. Иашьа Аҟәа ауаажәларраҿы ҭауадс дыҟан. Ла (Лацуцыха) рышьҭра аԥшьаҭыԥқәа руак Мӡымҭа аӡиас аӡхыҵраҿы, Кәдеԥсҭа ахыҵырҭа азааигәара иҟан. Пту ихаҭа Гәдоуаа рцуҭа иаҵанакуа Лахьиа ақыҭантәи дааит. Аҳ Пту реформатор дуун. Ҟлыч зыхьӡыз аиҳабы Арҩытаа ақыҭан (Гәдоу аӡиас ахыхьтәи ахәҭа) «абдуцәа рышьаҟақәа зну» аниԥшаа ашьҭахь. Пту итәылаҿы еиҭаирҿиеит ажәытәӡатәи, акыр ирхашҭхьоу ашәҟәыҩҩратә культ. Лахьиа ақыҭан иԥшьоу ацқьара агәҭаны ажәытә шьаҟақәа шьақәдыргылеит, аҵара змаз ашәҟәыҩҩцәа рыкласс зегьы еиҿкаан, насгьы аҳра аҳәаақәа рҿы аҳ ашьаҟақәа ҿыцқәа иргылеит, урҭ рҿы аҩыра амагиатә ҟазшьала ахьчаразы аӷацәа. Аҩратә культура Латәи аҳратәра ахьӡ-аԥша аиуит, уи аҩызцәа ргәы хыҭхыҭуан, аҿагылаҩцәа ргәы ҭҟьеит. Аҩыра ԥшьақәа адәныҟатәи аӷацәа ҳарцәырыхьчон, аха ачарҳәара рцәырнамгеит. Ажәлар [[Ӡҩаба]] ҳәа хьӡыс зырҭаз наԥхгаҩык (Бзыԥтәи аԥсуа бызшәа аҟынтә «Ӡҩа»: [[азҩа]]), ацәгьаршра ҟаҵаны, Лаԥсҭатәи аӡхыҵра ҭшәаҿы Пту иӷба иақәлеит. Ашьҭашәарыцарақәа рҟынтә дыбналаны, Пту ақәгылаҩцәа рнапала аԥсра дацәцеит, аха иҳәынҭқарра аӷацәа атәцәа рыҭиҩцәа дҭаркит. Иҩызцәеи иареи [[Анапа]] аҳаблаҿы атәцәа иахьырҭиуах џьармыкьаҿы ахә ҳаракны Лхаа ирҭиит. Иԥсадгьыл аҿы аҳ Пту ижәлар ртрадициатә динхаҵара ихеимцо далгеит ҳәа ахара идырҵеит, насгьы иус зегь ықәгахеит. Ажәытәтәи Финикиа аҳҭнықалақь Библос ақалақь аҿы амаҵуҩыс иҟалаз аҳ Пту иааикәыршаны ашәуа жәлар рколониа хәыҷы еиҿкаан. Библос инхарҭа ҭыԥ рхатәы хьӡы Лахьиа ҳәа иашьҭо иалагеит. Ауаажәларра рдоуҳатә мазара хаданы ирымаз рҩыра урҭ финикиаа ирдырбеит; Ашәҟәқәа зегьы еишьҭагыланы иҭрыжьит гәыкала иҟаз ашәҟәыҩҩцәа... Аҳ Пту илахьеиқәҵагоу иҭоурых еиҭеиҳәеит, иашьа атҟәара дҭихырц диҳәеит. Урҭ ахаҳәтә, ма аџьазтә шәҟәқәа рҟынтә џьоукы рышьҭра ҟамлаӡакәа иаанхеит, мамзаргьы ирыцызҵоз дыҟамызт, мамзаргьы иҟәышыз ахылаԥшыҩцәа ацҳаражәҳәаҩцәа рыԥырхагахеит. Зны-зынла аҩныҟа иааз аацҳарақәа рҭак ҟарҵоит. Урҭ ирҳәон аҳ Пту иашьа Аҟәантәи иааишьҭыз ашьҩы инапаҿы дышҭаҳаз, атәыла анапхгара шазиуаз аҳәынҭқар Ачба Ахәа, Ӡҩыба аҵара зегьы шиқәихыз, Гәдоуаа рыуаажәларраҿы уаҳа аӡәгьы изыҩуа дыҟамызт ҳәа, аха Пту иҩызцәа ирылшеит рабдуцәа рышьаҟа ԥшьақәа реиқәырхара: урҭ ацәа ҟьашьқәа рыла икәыршаны, Лых Гәдоу (Лахьиа ҳәа изышьҭоу) ақыҭантәи аӡҭачы аҿы анышә иҭарҵеит. Абарҭ аҩырақәа зегьы еишьҭагыланы иҭрыжьит гәыкала иҟаз ашәҟәыҩҩцәа... Аҳ Пту илахьеиқәҵагоу иҭоурых еиҭеиҳәеит, иашьа атҟәара дҭихырц диҳәеит. Урҭ ахаҳәтә, ма аџьазтә ҩырақәа рҟынтә џьоукы рышьҭра ҟамлаӡакәа иаанхеит, мамзаргьы ирыцызҵоз дыҟамызаргьы ҟалап, мамзаргьы иҟәышыз ахылаԥшыҩцәа ацҳаражәҳәаҩцәа рыԥырхагахеит. Аха зны-зынлагьы аҩныҟа иааиуаз аацҳарақәагьы рҭак ҟарҵон. Урҭ ирҳәон аҳ Пту Аҟәантәи иашьа иаашьҭыз ашьҩы инапаҿы аҟынтәи дышҭахаз, атәыла анаԥхгара Ачба Акьаҳә, Ӡҩыба аҵара зегьы шиқәихыз, Гәдоуаа рыуаажәларраҿы уаҳа аҩышьа здыруаз аӡәгьы дшыҟамыз ҳәа, аха Пту иҩызцәа ирылшеит рабдуцәа рышьаҟа ԥшьақәа реиқәырхара: урҭ ацәа ҟьашьқәа рыла икәыршаны, Лых Гәдоу (Лахьиа ҳәа изышьҭоу) ақыҭантәи аӡҭачы аан анышә аҿы иржны ирцәахит.ирцәахит.<ref name="Кто изобрел Ашуйскую письменность:2">{{Ашәҟәы|ашықәс=|Ажәла=Режабек, Рельгенсон, |Ахьӡ=Хәарцкиа|Астатиа ахьӡ="Кто изобрел Ашуйскую письменность?"|азхьараԥш=http://apsnyteka.org/525-rezhebek_regelson_khvartskiya_kto_izobriol_finikiiskuiu_pismennost.html}}</ref> ==Ашәуа цивилизациа аҳра хәыҷқәа иалаз рсиа== [[Трамаа раҳра]]; [[Лау аҳра]]; [[Ҟлыч аҳра]]; [[Ԥаху аҳра]] [[Аҟәа аҳра]]; == Азгәаҭақәеи азхьаршрақәеи == Б. Режабек, Л. Регельсон, И. Хварцкия. Кто изобрел "финикийскую" письменность? http://apsnyteka.org/525-rezhebek_regelson_khvartskiya_kto_izobriol_finikiiskuiu_pismennost.html http://www.abkhaziya.org/server-articles/article-27868e5762c72b33619ac8e3adc45e96.html {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210805011854/http://www.abkhaziya.org/server-articles/article-27868e5762c72b33619ac8e3adc45e96.html |date=2021-08-05 }} https://web.archive.org/web/20241001081117/http://www.regels.org/Turchaninov.htm aczo7xrf2uuuedmx39g1dquyjw8jqqv Акатегориа:Италиатәи арратә нџьнырцәа 14 45463 176400 151573 2026-11-07T14:59:35Z Fraxinus.cs 8381 176400 wikitext text/x-wiki {{Fooian fooers |Profession = арратә нџьнырцәа |Nationality = Аиталианцәа |NationalityWithSuffix = {{Title country}}тәи |Country = {{Title country}} |Supercategory = анџьнырцәа |Supercategory2 = аруаа }} l7fv5kyilmydj6g9wpegwmljgx4i5js G̈ 0 52173 176532 163669 2026-11-07T23:16:54Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176532 wikitext text/x-wiki '''G̈, g̈''' ('''G [[Умлаут]] ацны''' ) — еиҵыху [[алаҭын алфавит]] аҟнытә ҩымҭоуп. Уи ALA-LC романизациаҿы ахархәара амоуп [[Синди бызшәа|синди бызшәаҿы]], уа иаанарԥшуеит анбан ڳ ( [[арабтә алфавит]] аҿы) ма ॻ ( [[Деванагари бызшәа|деванагари]] -шьаҭас измоу алфавит аҿы) G̈ as G [[̈Адиерезис|Адиерезистә]] аманы иҟоуп ҩыратә [[Наудм бызшәа]] аҿгьы, уаҟа g̈, g̈b ҳәа изышьҭоу абӷьыцқәа реилаҵарақәа рҿы уи рхы иадырхәоит абӷьыцқәа хазы-хазы рыԥхьашьа аарԥшразы, диграфқәа gw, gb шьақәдыргылоит <ref>{{Cite web |date=2018-03-21 |title=Dictionnaire nawdm. Orthographe |url=http://nawdm.webonary.org/orthography/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190426222718/http://nawdm.webonary.org/orthography/ |archive-date=2019-04-26 |access-date=2019-04-26 |publisher=[[SIL International]] |language=fr}}</ref> . == Акодкра == {{Charmap|0047|0067|0308|name1=LATIN CAPITAL LETTER G|name2=LATIN SMALL LETTER G|name3=Combined diaeresis accent}} == Азгәаҭақәа == {{reflist}} 9cl330vcp2dt0hgn7oklb7wi1x7cx2t Ауаҩы 0 53264 176554 172594 2026-11-07T23:28:16Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176554 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Ауаҩы|Ауаҩы (аҵакы)}} {{Аиҭархара|Ауаа}} {{Ари астатиа|Ауаҩы изку азеиԥш еилкаара аанарԥшуеит|Ахдырра змоу ауаҩы|аԥсабаратә хкы}} '''Ауаҩы''' — иҭҵаау аԥсабара ахкқәа рҟынтәи зегь раасҭа [[зыхдырреи]] [[зхәыцреи]] еизырҳау, зыԥсы ҭоу ԥсабаратә, еилазааратә хкуп. [[Ауаажәларра-ҭоурыхтә]] усуреи [[акультуреи]] дырсубиектуп. Ԥсабарала ҳаамҭазтәи ауаа зегьы [[ахдырра змоу Ауаҩы]] ихкы иаҵанакуеит({{lang-la|''Homo sapiens''}} Априматқәа рыхкы, [[Амаамын]] ахкы ахкы, [[агомонид]] аҭаацәара {{lang-la|{{Курсив ыҟам|Haplorhini}}}}), [[антропогенез]] ҳәа изышьҭоу, аеволиуциатә процесс ду абзоурала Адгьыл аҟны ииз. Ҳаамҭазтәи ауаҩы егьырҭ аԥстәқәа дрылызкаауа ҷыдарақәоуп иара еснагь иҽыриашаны иныҟәара, [[ихшыҩи]] [[ихәыцреи]] еиҳа ибзианы иахьыҿио, иара убас еилырго [[ицәажәара]]<ref name="БЭС2">{{Книга:БЭС|Человек}}</ref>. [[Афаил:Homo_sapiens_sapiens_(Fundort_Jebel_Irhoud_Marokko).jpg|мини|375x375пкс|315 000 шықәса инарзынаԥшуа раԥхьа Марокко, [[Џьебел-Ирхуд]] инхоз зааӡатәи Homo sapiens исахьа шьақәыргыла.]]Атермин «ауаҩы» иаанаго аилкааразы ԥшьы знеишьак иреиҵамкәа иалкаазар ауеит: ауаҩытәыҩса [[аԥстәқәа рсистематикаҿы]] — {{lang-la|''Homo sapiens''}}; ауаҩытәыҩса зыԥсы ҭоу адунеи аҳәаақәа ирҭысуа, идыру аҩаӡараҿы уи адунеи иаҿагылоу зыԥсы ҭоу акы аҳасабала; ауаҩы «ауаҩытәыҩса ихылҵ» аилкаара аҳасабала; [[ауаҩытәыҩса хаҭарак]] иаҳасабала<ref name="фэ2">{{Источник/НФЭ|Человек|[[Фролов, Иван Тимофеевич (философ)|Фролов И. Т.]], [[Борзенков, Владимир Григорьевич|Борзенков В. Г.]]|url=https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH131792c7772ffa4b7f4613}}</ref>. Иара убас [[Ауаҩы]] ({{lang-la|''Homo''}}) — Homo sapiens инаваргыланы, зыхәҭаак Homo sapiens ахылҵшьҭрақәа иреиуоу, иԥсхьоу ахкқәа жәпакы зҵазкуа, аԥсабаратә хылҵшьҭра иаԥсабаратә хьӡуп. Анхашьатә, адинхаҵаратә, афилософиатә еилкаарақәа рҟны, аҭҵаарадырра даҽакала иаҳәозаргьы, ауаҩытәыҩса амаамынқәа иара убас зынӡагьы аԥстәқәа дырхыԥхьаӡалаӡам. [[Ҳаамҭазтәи ацәеижьеиҿартәышьа змоу ауаҩы]] ({{lang-la|Homo sapiens }}){{ref+|Ҳаамҭазы Адгьыл иқәынхо «Homo sapiens» ихкы ихьӡуп «Homo sapiens sapiens», мамзаргьы Ҳаамҭазтәи анатомиа змоу ауаҩы{{Книга|автор=Alondra Oubre|заглавие=Instinct and Revelation: Reflections on the Origins of Numinous Perception|ссылка=https://books.google.ru/books?id=hXdTAQAAQBAJ&pg=PA66&dq=Homo+sapiens+include&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%22Homo%20sapiens%20sapiens%22&f=false|издательство=Routledge|год=2013-10-11|страниц=316|isbn=9781134384747}}|К}} 300 000 шықәса инарзынаԥшуа раԥхьа Африка адгьылҵакыраҿы дшьақәгылеит, [[Геиделбергтәи ауаҩы]] (мамзаргьы Родезиитәи ауаҩы) дихылҵны, уи ашьҭахь [[Африкантәи ддәықәлеит,]] хәыҷы-хәыҷла егьырҭ ауаҩытәыҩса хкқәа дрылаӡҩо, рҭыԥ аанкыло. Ҳаамҭазтәи ахымҩаԥгашьа ауаатәыҩса иаадырԥшуа иалагеит 160 000 — 60 000 шықәса раԥхьа. 13 000 шықәса инарзынаԥшуа раԥхьа [[Мраҭашәаратәи Азиа]] излагаз [[анеолиттә револиуциа]], аиҭаҵратә ԥсҭазаашьа (аԥстәааӡареи аизгареи) аҟынтәи адгьылқәаарыхрахь ииасыз, џьарак еиланхоз ауаажәларратә еиҿкаарақәа аԥнаҵеит. Адгьылқәаарыхрахь аиасра ахашәала ааннажьуа иалагеит. Ахашәала ацәырҵреи, афатә аарыхра иадымхало ауаатәыҩса зых иақәиҭу аамҭа роуреи, [[аклаастә]] еилазаареи [[аҳәынҭқарреи]] реиҿкаара зыбзоурахаз, кыраамҭа ицоз ауаажәларратә еизҳазыӷьара иалагамҭахеит. Ауаҩытәыҩса ихы, иара убас иааикәыршаны иҟоу адунеи ҭиҵаауеит, аԥсахрақәагььы алеигалоит. [[Акультуреи]] ихатә [[ҭоурыхи]] аԥиҵоит. [[Ауаҩытәыҩса дзакәу]], иара ихылҵшьҭреи иҵаки, адунеи аҟны иникыло аҭыԥи — [[Афилософиа|афилософиеи]], [[Адинхаҵара|адинхаҵареи]], [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырреи]] [[Аҟазара|аҟазареи]] иреиҳау азҵаарақәа иреиуан, иреиуоуп иахьагьы.<ref name="БЭС2" /> == Ахылҵшьҭра == {{Main|Антропогенез}} [[ДНК]] аишьҭанеишьақәа реиҿырԥшра ишанарбо ала, иахьа зыԥсы ҭоу ахкқәа рыҟнытә ауаҩытәыҩса зегь раасҭа изааигәоуп [[ашимпанзе]] ахкқәа ҩба (иаабац, [[бонобо]])<ref name="Chen_Li">Chen F-C, Li. W-H. Genomic Divergences between Humans and Other Hominoids and the Effective Population Size of the Common Ancestor of Humans and Chimpanzees. Am. J. Hum. Genet., 2001, v. 68 p. 444—456</ref><ref>Kumar S. et al. Placing confidence limits on the molecular age of the human-chimpanzee divergence. PNAS, 2005, v. 102, p. 18842-18847</ref><ref>Brunet M. et al. A new hominid from the Upper Miocene of Chad, Central Africa. Nature, 2002, v. 418, p. 145—151.</ref>. Ҳаамҭазтәи ауаҩытәыҩса (''Homo sapiens)'' ихылҵшьҭра зыдҳәалоу афилогенетикатә цәаҳәа егьырҭ [[агоминидқәа]] ирылҵит 6-7 млн шықәса раԥхьа ([[амиоценаҿ]])<ref name="Chen_Li" /><ref>M. Ruvolo. Molecular Phylogeny of the Hominoids: Inference from Multiple Independent DNA Sequence Data Sets, Mol. Biol. Evol. 14 (1997) 248—265.</ref><ref>Salem A-H. et al. Alu elements and hominid phylogenetics. PNAS, 2003, v. 100, p. 12787-12791</ref>. Ари ацәаҳәа егьырҭ ахаҭарнакцәа (еиҳаракгьы [[австралопитекцәеи]] Homo ахылҵшьҭра ахкқәа жәпаки) ҳара ҳаамҭанӡа изымааӡеит.[[Афаил:Australopithecus afarensis („Lucy") Rekonstruktion mit Mädchen.jpg|мини|280пкс|[[Australopithecus afarensis]] («Лиуси» , армарахьала) Неандерталтәи амузеи (Еркрат, Меттманн) аҟны иеиҭашьақәыргылареи ҳаамҭазтәи аҭыԥҳаи.]]Homo sapiens еиҳа еилкааны ишьақәыргылоу ихылҵшьҭра ҳәа дыԥхьаӡоуп [[Homo erectus]]. Иара убас меижьарада дихылҵшьҭраны дыԥхьаӡоуп [[Геиделбергтәи]] мамзаргьы [[Родезиитәи ауаҩы]]. [[Анеандерталец]], излаабо ала, ҳаамҭазтәи ауаҩытәыҩса дихылҵшьҭрамызт, уи аҵыхәтәантәи иеволиуциатә цәаҳәа авараҿ иҟаз ацәаҳәа дахаҭарнакын. [[Ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырратә еиқәшаҳаҭра]] ''Homo sapiens'' ицәырҵра Африка иаднаҳәалоит, Homo heidelbergensis иакәзар — Европа. Ауаҩытәыҩса ицәырҵра крызҵазкуа ацәеижьхәҭатәи аҭеиҭыԥштәи ҽыԥсахрақәа ирыдҳәалоуп, урҭ рхыԥхьаӡараҿы: * [[Ахшыбаҩ]] аиҿкаашьа аҽеиҭакра, [[ахшыбаҩ аҭреи]] [[ахаҭеи]] ршәагаақәа реизҳара * Ҩ-шьапыкла аныҟәареи ([[бипедализм]]) еснагь ииашаны аныҟәареи рыҿиара; * Ауаҩы инапы амаҭәарқәа рышьҭыхра-рышьҭаҵаразы алшарақәа реиӷьхара; * [[Аҟырҟи]] [[абызԥхьатәи абаҩи]] рылбаара; * [[Ацламҳәеи]] [[ацламҳәа ахәадырақәеи]] ршәагаақәа реиҵалара (ахшыбаҩи ахшыҩи реизҳара алзыршаз), иара убас аԥхьатәи ацҳаратә хаԥыцқәа реиҵалара; * [[Аменструалтә цикл]] ацәырҵра; * Ахцәхәыц амаҷхара. [[ДНК амитохондриалтә полиморфизмқәа]] реиҿырԥшреи ахаҳәхарақәа ррыцхәқәа реилкаареи алшара ҳарҭоит Homo sapiens 200 нызқь шықәса инарзынаԥшуа раԥхьа ицәырҵит ҳәа аҳәара («[[Амитохондриатәи Ева]]» данынхоз аамҭазы — уажәтәи аамҭазы инхо ауаа зегьы ан лганахьала рзеиԥш ҭынха; уажәтәи аамҭазы инхо ауаа зегьы аб иганахьала рзеиԥш ҭынха — «Y-хромосома змаз Адам» — ԥыҭраамҭак анҵы ауп данцәырҵыз)<ref name="haplotype">Cavalli-Sforza L. L., Feldman M. W. The application of molecular genetic approaches to the study of human evolution. Nature genetics, 2003, v. 33, p. 266—275</ref>. 2009 шықәсазы Пенсильваниатәи Ауниверситет аҟны еиҿкааз [[Сара Тишкофф]] напхгара зылҭоз аҵарауаа ргәыԥ ажурнал «Science» аҟны Африка ажәларқәа ргенетикатә хкырацәара иҵауланы аҭҵаарақәа рылҵшәақәа ркьыԥхьит. Дара излашьақәдыргылаз ала, зегь раасҭа имаҷны аилаларақәа зхызгаз ижәытәӡатәиу махәҭоуп, аԥхьан агәҩара шыҟаз еиԥш, [[коисантәи абызшәақәа]] рыла ицәажәо [[абушменцәеи]] егьырҭ ажәларқәеи зҵазкуа агенетикатә кластер. Убарҭ ракәзар ҟалап ҳаамҭазтәи ауаатәыҩса зегьы еицырзеиԥшу рҭынхацәа реиҳа ирзааигәоу амахәҭагьы<ref>{{Cite web |url=http://www.gazeta.ru/science/2009/05/04_a_2982147.shtml |title=Африканское кроворазделение |access-date=2015-10-31 |archive-date=2015-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151120075129/http://www.gazeta.ru/science/2009/05/04_a_2982147.shtml |url-status=live }}</ref>.[[Афаил:World map of prehistoric human migrations.jpg|мини|280пкс|[[Ахдырра змоу ауаҩы ҳаамҭазтәи адгьылҵакыраҿы дшықәынхо]] асахьа. Агьежьқәа ирҭаку анбанқәа [[агаплогәыԥ Мт-ДНК]] аанагоит.]]74 нызқь шықәса раԥхьа авулкан (Индонезиатәи [[Тоба]] акәызҭгьы ҟаларын) ахыҵра ӷәӷәа (20-30 шықәса аҵаара) зхызгаз ауаатәыҩса ргәыԥ (2 нызқьҩык инарзынаԥшуа), [[Африка]] иахьа иқәынхо ауаа ирхылҵшьҭрақәан. 60-40 нызқь шықәса инарзынаԥшуа раԥхьа ауаа [[Азиа|Азиаҟа]] ихыҵит, уаантәи — [[Европа|Европаҟа]] (40 нызқь ш.), [[Австралиаҟеи]] [[Америкеи]] (35-15 нызқь ш.)<ref name="haplotype" />. Убри аамҭазы, ахдырреи, ахәыцшьеи абызшәеи рыҭҵаара мариаӡам, избанзар урҭ рҽеиҭакрақәа агоминидқәа рцәынхақәеи рыԥсҭазаашьа ашьҭрақәеи рыла ашьақәыргылара ҟалом. Арҭ аҟазшьақәа рҽеиҭакрақәа рыҭҵааразы аҵарауаа еиуеиԥшым аҭҵаарадырра ахырхарҭақәа рылҵшәақәа рхы иадырхәоит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы [[ацәеижьтәи]] [[акультуратәи антропологиа]], [[аԥстәқәа рҟазшьа аҭҵаара]], [[ауаҩытәыҩсеи]] [[аԥстәқәеи рхымҩаԥгашьа аҭҵаара]], [[анеирофизиологиа]], [[агенетика]]. Зыӡбахә ҳамоу алшарақәа (ацәажәара, адинхаҵара, аҟазара) рыҽшырыԥсахуаз, насгьы Homo sapiens иуадаҩу аилазааратә еиҿкаареи акультуреи рцәырҵраҿы инарыгӡаз аус иахьанӡагьы аҵарауаа еимактәыс ирымоуп. Аԥыжәара змоу антропогенез атеориа адагьы , ауаҩытәыҩса ицәырҵра иадҳәалоу макьаназы имаҷӡаны иҭҵаау егьырҭ атеориақәагьы рацәоуп (иаахтны иаҳҳәозар инашаноу уахь иналаҵаны). Иаҳҳәап, [[ауаҩытәыҩса ладаамерикатәи ихылҵшьҭра ахшыҩзцара]]. Егьырҭ агипотезақәа рӷьырак [[аҭҵаарадырразааигәарахь]] иаҵанакуеит, нарха змоу аҭҵаарадырра урҭ аднакылаӡом. == Абиологиатә ҷыдарақәа == {{Main|Ауаҩытәыҩса ицәеижь|Анатомия человека|Физиология человека|Генетика человека}} Ҳаамҭазтәи асистемаҿы [[абиологиатә хкы]] [[ахдырра змоу Ауаҩы]] ({{lang-la|Homo sapiens}}) [[Ауаҩы (Homo) ихылҵшьҭра]] иаҵанакуеит, [[агоминид]] аҭаацәара хшлаичо [[априматқәа]] рыкласс ацәаҳәаҿы<ref name="bes">{{книга|часть=Человек|ссылка часть=http://enc-dic.com/biology/Chelovek-6491/|заглавие =[[Биологический энциклопедический словарь]]|ссылка =|ответственный = Гл. редактор [[Гиляров, Меркурий Сергеевич|М. С. Гиляров]]|место = М.|издательство = [[Большая российская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|год = 1986}}</ref>.[[Афаил:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|мини|[[Витрувиатәи ауаҩы]] - ауаҩытәыҩса исахьа [[ахьтәы ԥҟарсҭа]]]][[Ахшыбаҩ ду]], [[анацхыԥ ҟьаԥсқәеи]] еиҿагыло [[анацәа дуи]] зҟазшьоу [[хә-нацәак змоу амаҿа]], иара убас егьырҭ ҷыдарақәаккгьы априматқәа реиҳарак еицырзеиԥшуп. Аиҿырԥшратә анатомиеи, афизиологиеи, амолекулатә биологиеи, аиммуногенетикеи, апатологиеи ргенетикақәа рыҭҵаара алҵшәақәа изларҳәо ала, ауаҩытәыҩса зегь раасҭа изааигәоуп [[ауаа рсахьа змоу африкатәи амаамынқәа]] — [[ашимпанзе]], иара убас еиҳа имаҷны — [[агорилла]]<ref name="bes" />. Ауаҩытәыҩса и-ДНК ашимпанзе атәи 98,5% еиҵамкәа еишьашәалоу агенқәа рымоуп<ref>Бриттен, Р. Д. 2002. «Divergence between samples of chimpanzee and human DNA sequences is 5 % counting indels.» Proceedings National Academy Science 99:13633-13635.</ref><ref>Fujiyama A, Watanabe H, Toyoda A, Taylor TD, Itoh T, Tsai SF, Park HS, Yaspo ML, Lehrach H, Chen Z, Fu G. 2002. «Construction and analysis of a Human-Chimpanzee Comparative Clone Map.» Science 295: 131—134.</ref>.[[Афаил:Woman Ricochetting on One Foot, from the book Animal Locomotion-saam 1981.82.6.jpg|мини|350пкс|Аԥҳәыс, ашәҟәы "Локомоция животных" аҟнытә, [[Едвард Меибридж]] иусумҭа]] [[Ауаҩы ицәеижь]] егьырҭ амаамынқәа излареиԥшым рацәоуп: * [[ашьапқәа]] еиҳауп [[анапқәа]] раасҭа, * S-еиԥшу [[абӷа]] улаԥш иҵашәо ахәдаџьали аӡареи рырхәарақәа змоу, * Ииашаны аныҟәара иадҳәалоу [[хәадырақәаки]] еиԥшьрақәаки рҟазшьа, ршәага-зага, рҭыԥ, * [[Атаз]] илаҟәны иҟьаҟьаны ашьақәгылара, * аԥхьашьҭахьтәи ахырхарҭала [[агәышԥы аихац]] аҟьаԥсшәара, * [[анацәа ду]] егьырҭ анацәкьарақәа зегьы рҟынӡа анаӡара алшара * анацәкьыс аҵыхәан ибзианы иҿиаз арӷаз еилаҵәыҩқәа<ref name="bes" />. [[Ауаҩытәыҩса ихшыҩгьы]] ҷыдарақәак амоуп: * еиҿҳарԥшуазар ашәага-загақәа дууп (бжьаратәла уи акапан ашимпанзе ахшыҩ акапан аасҭа хынтә-ԥшьынтә еиҳауп), * ахшыҩ ахәҭақәа ҩаӡара ҳаракыла рыҿиара, уи иадҳәалазар ауа ажәаҳәа аҿиара<ref name="bes" />. Иҟоуп егьырҭ априматқәа даҽакалагьы реиԥшымзаарақәа, иаҳҳәап, * анатомиатә ҷыдарақәа, абжьышьақәгылара аппарат ауадаҩхара иахылҿиааз, аҟырҟы иамоу абжьы амускул уахь иналаҵаны. * ахшыбаҩ ахаҿытә хәҭа аизҳара иахылҿиааз ахшыҩтә хәҭагьы аизҳара<ref name="bes" /> * ахәбабара аихсыӷьра * Ауаҩытәыҩса аилкааара {{main|Ауаҩытәыҩса иԥсабареи иҵаки}} [[Ауаҩытәыҩса]] иҵакы анҭырҵаауа зхыԥхьаӡара рацәоу аҷыдарақәа рыбжьара ихадоу , егьырҭ аԥстқәа дреиԥшымкәа дҟазҵо аҷыдара аԥшаара ауп хықәкы хадас ирымоу. # Зегь раасҭа еилкаау, насгьы еиҳа [[аларҵәара змоу мыруганы]] ауаҩы имоуп [[ахдырра]], убри азы иара изырҳәоит «ахдырра змоу ауаҩы» (homo sapiens) ҳәа. # Аџьабаа иадҳәалоу даҽа мыруга хадак абзоурала, иара изырҳәоит homo faber ҳәа — иҟазҵо, иаԥызҵо ауаҩы ааанарго. # Анаҩстәи ихадоу ҷыдароуп ацәажәара. Иаҳҳәап, [[Е. Кассирер]] ауаҩы homo symbolicus ҳәа даликаауан — асимвол уаҩы ҳәа аанарго. Уи иаанагоит аԥсҭазаара змоу, [[асимволқәа]] еиқәзырхо, иагьаԥызҵо, урҭ рахьтә зегь раасҭа ихадоу символны [[ажәа]] змоу. Ажәа ауаҩы егьырҭ ауаа рацәажәаразы алшара инаҭоит, уи абзоурала аҵабырг дунеи аилкаареи ахархәареи рапроцесс еиҳа феида аланы имҩаԥысуеит. # Ауаҩы аилазаара иахәҭоу иакәны иеилкаара [[Аристотель]] ихаан аахыс иаауеит. Уи ианиааз ари азҵаара хадара злоу акы акәны иԥхьаӡон. Абри ала инҵәаӡом ауаҩытәыҩса иҵакы аарԥшра иазырхоу, хадара злоу ауаҩытәыҩса ицәаҩақәа зныԥшуа аилкаарақәа рхыԥхьаӡара, аха урҭ ирылаӡам зегьы зҵазкуа, зеиԥшла зышьаҭала ауаҩытәыҩса иԥсабара [[аконцепциа]] шьақәыргылазар, иагьырҿиалазар ауа ҵабыргыхаҭак. Ауаҩытәыҩса иԥсабара ари аҩыза аҵакы аԥшаара, ганкахьала ауаҩы ицәаҩаҟазшьақәа рыҭҵаара аганахьала иҟоу арбагақәа ирышьашәалоу, даҽа ганкахьалагьы уи аҿиара амҩақәа заа ишьақәзыргылоу, насгьы иара иҟазаара ҵакыс иамоу аилкаара афилософиатә хәыцра аетапқәа зегьы рҟны тема хадақәаны иҟан<ref name="фэ">{{Источник/НФЭ|Человек|[[Фролов, Иван Тимофеевич (философ)|Фролов И. Т.]], [[Борзенков, Владимир Григорьевич|Борзенков В. Г.]]|url=https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH131792c7772ffa4b7f4613}}</ref>. Мрагыларатәи мраҭашәаратәи амифологиақәа рҟны, иара убас антикатәи афилософиа, ауаҩытәыҩса Адунеи амаӡақәа рацәаны иаазыртуа цаԥханы деилкаауп. Анкьатәи аамҭақәа рзы ауаҩы [[аԥсабара]] иҽаҟәыиҭхомызт, иааикәыршаны иҟаз адунеи [[аԥсҭазаара]] дадҳәаланы ихы иԥхьаӡон. Уи иагьаныԥшит [[антропоморфизм]] аҟны — гәынхәҵысҭала Адунеи , иара убас уи иамоу амчрақәа зыԥсы ҭоу акакәны ауаҩы данрызнеиуа. Ажәытә мифологиеи афилософиеи рҟны, апараллелизми [[акосмосмаҷ]] аизоморфхареи ҭҵаауп. Даҽакала иаҳҳәозар, ауаҩы иҩнуҵҟатәи адунеии акосмос дуи реиҿцаара. Уи ҿырԥштәқәас иазыҟоуп Ведатәи [[пуруша]], скандинавиатәи «Едде» иану [[Имир]], китаитәи [[Паньгу]]<ref name="фэ" />. === Аилкаара аҭоурых === [[Антикатә аамҭазы]] ауаҩы ихдырра дарҷыдоит ҳәа агәаанагара цәырҵит. [[Аиудаизм]] аҟны ауаҩытәыҩса [[ацәгьеи]] [[абзиеи]] рыбжьала алхразы ахақәиҭра змоу хаҭарак иаҳасабала агәаанагара шьақәгылоит, анаҩс [[ақьырсианрахьгьы]] ииасуеит. [[Аиҭаира аепохазы]] [[Европа]] ииз [[агуманизм]] аидеиа, ауаҩытәыҩса, зхатә ҷыдарақәа змоу [[ахаҭара змоу]] иреиҳау малны дшьақәнарӷәӷәоит. [[Арккара аепохазы]] ауаҩытәыҩса зылшарақәа ԥкым, ихьыԥшым, иҟәыӷоу хаҭараны даарԥшуп. [[Иклассикоу анемец философиа]] ауаҩы ԥсызхоу аӡәы иаҳасабала ихақәиҭра апроблема ҭнаҵаауеит. XlX-тәи ашә. [[Иммануилл Кант]] иусумҭақәа рҟны афилософиатә антропологиа аԥҵаразы ахшыҩзцарақәа аарԥшуп. Ауаҩытәыҩса иԥсабара аҭҵаара [[апанлогизм]] ахәыцрақәа рыкритика ацын. [[Аромантизм]] еиҳа хшыҩзышьҭра анаҭоит зеиԥшыҟам аҩнуҵҟатәи адунеи беиа змоу ауаҩытәыҩса игәҭахәыцрақәа рыԥсырҭақәа, ус акәзар ауаҩытәыҩса лымкаалатәи иҷыдара акәны ихәыцратә лшарақәа рнаҩсгьы, ицәанырратә лшарақәагьы аднакылоит<ref name="фэ" />. [[Карл Маркс]] ауаҩы ауаажәларра-ҭоурыхтә ҵакы аганахьала дҭиҵаауеит, иара иҟны ауаҩы раԥхьаӡа инаргыланы иҟазаареи иҿиареи ҳәаақәызҵо аҭагылазаашьақәеи ихдырра ацныҟәареи рыла иалкаау еилазааратә хкуп. Хаҭала: "ауаҩытәыҩса иҵакы... аилазааратә еизыҟазаашьақәа зегьы реилалара ауп". Ауаҩы аҭоурых дагьаҿыҵгоуп, дагьалҵшәоуп. Ауаҩы хаҭала, насгьы ҭоурыхла иеизҳара ауаатәыҩса зегьы рԥышәа ахаҳареи ахархәареи ауп. Маркс ифилософиа-антропологиатә хәыцра аурыси асовет философцәа русумҭақәа реиԥш, [[Франкфурттәи ашкол]] ахаҭарнакцәа русумҭақәагьы анырра рынаҭеит. Урҭ иаадырԥшит ауаҩы иҿиарамҩаҿы иара ихаҭа иаԥиҵаз [[аилазааратә институтқәа]] дырхьыԥшны дшыҟало ахшыҩҵак<ref name="фэ" />. Кантизыхынҳәҩы [[Ернст Кассирер]] ауаҩытәыҩса «асимволтә ԥстәы» аҳасабала дихәаԥшуеит. Зхала иҟоу хырхарҭаны [[Афилософиатә антропологиа|философиатә антропологиа]] ашьаҭаҿы иҟоуп [[Макс Шелер]], [[Хельмут Плеснер]], [[Арнольд Гелен]] русумҭақәа. Ахдырранҭыҵтәи аилкаара аӡбаратә ҵакы арҭоит [[З. Фреид ипсихоанализ]], [[К.Г. Иунг ианалитикатә психологиа]]. [[Аекзистенцианализм]] - аԥсҭазаара аҵакы, [[ахареи]] [[аҭакԥхықәреи]], алхреи аӡбареи, ауаҩытәыҩса дзызшоуи аԥсреи дшырзыҟоу ирызку азҵаарақәа ирзааҭгылоит. [[Аперсонализм]] ауаҩытәыҩса ишьаҭарку [[онтологиатә]] категорианы ихәаԥшуеит, [[аструктурализм]] - анкьатәи ахдырра иҵаулаӡоу аибаркрақәа ирҵәахыз иакәны<ref name="фэ" />. 1960 шықәсазы {{Interlanguage link|Брюнинг, Вальтер|Вальтер Брюнинг|de|Walther Brüning}} ишәҟәы «Афилософиатә антропологиа. Аҭоурыхтә хылҿиаареи ҳаамҭазтәи аҭагылазаашьеи»<ref>{{Interlanguage link|Брюнинг, Вальтер|Брюнинг В.|de|Walther Brüning}} Философская антропология. Исторические предпосылки и современное состояние.(1960). Пер. с нем. [[Перцев, Александр Владимирович|А. В. Перцева]]. // Западная философия. Итоги тысячелетия. Екатеринбург-Бишкек, 1997, с.209-410.</ref> аҟны ихадоу ауаҩытәыҩса ифилософиатә концепциақәа рыхкқәа аликааит, афилософиатә хәыцра ҟалаанӡа 2,5 нызқь шықәса раԥхьа иҟалахьаз: # ауаҩы иҵаки иԥсабареи заанаҵы ирхиаз аҭагылазаашьақәа ирхьыԥшуп ҳәа изыԥхьаӡоз аконцепциақәа — ма «аҵакқәеи» «анормақәеи» (аметафизикатәи адинхаҵаратә ҵареи), мамзаргьы «ахдырреи» «аԥсабареи» рзакәанқәа (арационализми анатурализми); # ауаҩытәыҩса психологиала иҭышәынтәалахьоу аӡә иеиԥш ихәаԥшуа аконцепциақәа, хазы игоу ихьыԥшым асубиектқәа(аиндивидуализми, аперсонализми [[аспиритуализми]] рҟны, насшәа — аекзестенциализм афилософиаҟны); # Аԥсҭазаара ахдырранҭыҵтәи алхәашьра ауаҩытәыҩса аҵыхәтәантәи лҵшәаны далазырӡуа аиррационалистттә концепциа (аԥсҭазаара афилософиа уб.иҵ.); # аформақәеи анормақәеи реиҭашьақәыргылара аконцепциа, раԥхьа — мацара асубиективтәи аинтерсубиективтәи, атрансценденталтә шьақәгыларақәа ракәны, анаҩс — аобиективтә структурақәа реиԥш ([[Апрагматизм|апрагматизмм]], [[атрансцендентализм]], [[аобиектитә идеализм]])<ref name="фэ" />. == Ауаатәыҩса == {{main|Ауаатәыҩса}} === Ауаатәыҩса рцивилизациа аҭоурых === {{main|Адунеизегьтәи аҭоурых}} Ауаҩытәыҩса [[ицивилизациа]] иузаҟәымҭхо ахәҭақәа еиуеиԥшым аамҭаа ацыԥҵәахақәа рзы ишьақәгылеит. Урҭ рыхәҭак Homo sapiens ицәырҵра кыршықәса шагызгьы аҭыԥ рыман. [[Ахаҳәтә мыругақәа]]. Иахьатәи аамҭазы зегь раасҭа иажәу мыругақәоуп аҩхаа [[Олдоваи]]([[Танзаниа]]) ипшааз. Урҭ рықәра 2,6 млн шықәса инаӡоит. [[Амцеиқәҵашьа аҵара]]. Археологиатә ԥшааарақәа жәпакы иаҳдырбоит агоминидцәа [[Амца|амцаа]] рхы ишадырхәоз 1,6 — 1,5, 1 млн шықәса раԥхьа<ref>Rowlett R. M. Did the use of fire for cooking lead to a diet change that resulted in the expansion of brain size in Homo erectus from that of Australopithecus africanus? Science, 1999, V. 283, p. 2004—2005</ref><ref>Brain C. K., Sillent A. Evidence from the Swartkrans cave for the earliest use of fire. Nature, 1988, v. 336, p. 464—466</ref>. [[Аҟазара]]. Зааӡатәи аҿырԥштәқәа иреиуоуп ихаҳәхаз [[амшын хьаԥарч]] ала ирԥшӡоу ахаҳә еиха. Уи ақәра 200 000 шықәса рҟынӡа инаӡоит ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Аҵарауаа џьоукы-џьоукы ижәытәӡоу аҟазара аҿырԥштәы аҳасабала [[Израиль]] иԥшааз аус зыдулоу агалька ахьӡ рҳәоит. Уи ахаҳә, иҟалап аԥҳәыс лхаҿсахьа аанарԥшуазар. Иара ақәра 330 000 — 230 000 шықәса ирҭаӡоит. [[Афаил:Peking Man Skull (replica) presented at Paleozoological Museum of China.jpg|thumb|200px|"Пекинтәи ауаҩы" ("синантроп") ихшыҩҭра ареконструкциа. Ҳаамҭазтәи антропологиаҿы Homo erectus ҳәа иашьҭоуп.]] Аматериалтә культура аҿиараҿы иалыркаауеит [[археологиатә культурақәак]], [[артефактқәа]] рыхкқәеи , урҭ раԥҵашьа атехнологиақәеи рыла аиԥшымзаарақәа змоу. * [[Олдоваитәи акультура]] — 2,5 —1,5 млн ш. * [[Аббевильтәи акультура]] — 1,5млн — 300 000 ш. * [[Ашелтәи акультура]] — 300 000 —100 000 ш. * [[Мустьертәи акультура]] — 100 000 — 30 000 ш. Раԥхьаӡатәи ауаа [[шәарыцацәан]], [[еизгаҩцәан]]. [[Аиҭаҵратә ԥсҭазаашьа]] рыман. Инықәырԥшшәа ҳера ҟалаанӡа 10-тәи азқьышықәсазы (арыцхәқәа еиуеиԥшым, агеографиатә дкьылҵакырақәа зеиԥшроу еиԥш) ауаатәыҩса рыԥсҭазаашьаҿы, [[анеолиттә револиуциа]] ҳәа хьӡыс изауз, ақыҭанхамҩа анапахьы аагара иадҳәалаз аҽеиҭакра ӷәӷәақәа ҟалеит. Ақыҭанхамҩахь аиасра аргылара ду азы ихымԥадатәыз аҽкыдырхалареи раԥхьаӡатәи аиланхара ҭбаақәа реиҿкаареи иабзоурахеит. Аизгара аҟынтәи адгьылқәаарыхрахь аиасра [[Гиобекли-Тепе]] ауахәамақәа рҟны имҩаԥгаз археологиатә еимдарақәа ирныԥшуеит, ауаарацәа адгьылҵакыра маҷ рықәынхара иагьахылҿиаауеит ( аизгара анхашьа ауаарацәа акрырзаҿаҵомызт). Ақыҭанхамҩеи, [[ахәаахәҭреи]], [[ауааԥсыра рхыԥхьаӡареи реизҳара]] абзоурала аилазаара аҽшара иалагеит, анаҩс [[Ижәытәӡатәиу адунеи]] раԥхьаӡатәи ацивилизациақәа шьақәгылеит. Ауаатәыҩса рҭоурых ахҳәаазыҟаҵара арманшәаларазы цыԥҵәахала еиҟәыршоит: * [[Аҭоурыхԥхьатәи аилазаара]] * [[Ижәытәӡоу адунеи]] (476 шықәсанӡа — аҵыхәтәантәи римтәи аимпериахагыла иахҳәара) * [[Абжьаратә шәышықәсақәа]] (476 — 1492 — европаа Америка анаадырт) * [[Аамҭа ҿыц]] (1492 — 1918 — Актәи адунеизегьтәи аибашьра ахыркәшара)<ref name="Маныкин6">Маныкин А. С. Новая и Новейшая история стран Западной Европы и Америки. — М.:Филол. о-во «СЛОВО»; Эксмо, 2004. — Стр. 6.</ref> * [[Аамҭа ҿыцӡа]] ( 1918 — ҳазҭагылоу аамҭа) === Адгьыл иқәынхо ауааԥсыра === {{Main|Адгьыл иқәынхо ауааԥсыра}} {{See also|Аа-миллиардк амш}} [[Афаил:Tokyo from the top of the SkyTree (cropped).JPG|мини|350пкс|[[Токио|Токио Ду]], адунеи аҟны [[иреиҳаӡоу агломерациа]]]] Адгьыл иқәынхо ауааԥсыра — [[Адгьыл]] ахьынӡанаӡааӡо иқәынхо [[ауааԥсыра]] рыҿиара иалҵшәаны зҽызыԥсахуа рхыԥхьаӡара еизга иарбагоуп. 1970-тәи ашықәсқәа рҟынӡа адунеи ауааԥсыра рхыԥхьаӡара [[агиперболатә закәан]] инақәыршәаны иазҳауан; 1990 шықәса инаркны Адгьыл ауааԥсыра рхыԥхьаӡара ацлашьа еиҳа еихсыӷьуеит<ref>{{Cite web |url=http://opec.ru/1560872.html |title=Экспертный портал Высшей школы экономики |access-date=2017-02-16 |archive-date=2013-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130910050031/http://opec.ru/1560872.html |url-status=dead }}</ref>, 1990 шықәсазы ацлара ахыԥхьаӡара 87,4 млн шьақәнаргылеит. Убри аамҭазы, иааизакны ауааԥсыра рхыԥхьаӡара аизҳара атәы ҳҳәозар, уи ацлара иаҿуп ( 2002 шықәсазы 74 млн ацлеит, 2014 шықәсазы — 87 млн<ref name=":7">{{Статья|автор=Population Reference Bureau|заглавие=2014 World population data sheet|ссылка=http://www.prb.org/pdf14/2014-world-population-data-sheet_eng.pdf|язык=en|издание=Population Reference Bureau|тип=pdf|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=2|issn=|archivedate=2018-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180218233032/http://www.prb.org/pdf14/2014-world-population-data-sheet_eng.pdf}}</ref>), 2000-тәи ашықәсқәа рзы 1963 шықәса иаҿырԥшны иаҳҳәозар ахыԥхьаӡара ацлара ҩынтә ишеиҵахазгьы. 1963 шықәсазы ацлара арбагақәа зегьы иреиҳан ( есышықәса 2,2 %)<ref name=":1">{{Cite web|accessdate = 2016-01-23|title = Темпы прироста населения мира сокращаются, но абсолютное число жителей планеты все еще быстро растет|url = http://demoscope.ru/weekly/2004/0155/barom01.php|publisher = demoscope.ru|archive-date = 2017-08-14|archive-url = https://web.archive.org/web/20170814102148/http://demoscope.ru/weekly/2004/0155/barom01.php|url-status = live}}</ref>. [[ООН Аҿиара Апрограмма|ООН]] арбагақәа рыла, 1994—2014 шықәсқәа рзы қәрала 60 шықәса еиҳаз ауааԥсыра рхыԥхьаӡара ҩынтә иацлеит, 2014 шықәсазы зықәрахь инеихьоу ауаа рхыԥхьаӡара хәышықәса рҟынӡа зхыҵуа ахәыҷқәа рхыԥхьаӡара аасҭа еиҳахеит<ref name="autogenerated1">[http://www.vestifinance.ru/articles/41515 ООН: население Земли достигло 7,2 млрд человек] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20191222104101/http://www.vestifinance.ru/articles/41515 |date=2019-12-22 }} // Вести Экономика</ref>. 2009 шықәсазы [[ауаҩытәыҩса иҭоурых]] аҟны раԥхьаӡакәны [[ақалақьуаа]] рхыԥхьаӡара 3,4 миллиардҩык рҟынӡа инаӡан ақыҭауаа рхыԥхьаӡара иаҟарахеит<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/2010/0429/barom02.php |title=В 2009 году число горожан впервые сравнялось с числом сельских жителей, составив 3,4 миллиарда человек |access-date=2017-02-16 |archive-date=2017-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170306224029/http://www.demoscope.ru/weekly/2010/0429/barom02.php |url-status=live }}</ref>. [[Worldometer]] арбагақәа рыла, абҵрарамза 15, 2022 шықәсазы Адгьыл ауааԥсыраа рхыԥхьаӡара 8 миллиардк рҟынӡа инаӡеит<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.worldometers.info/world-population/|title=World Population Clock: 8 Billion People (LIVE, 2022) - Worldometer|website=www.worldometers.info|access-date=2022-12-13|archive-date=2021-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303095101/https://www.worldometers.info/world-population/|url-status=live}}</ref>. == Ауаҩы иҭҵаара == {{Main|Антропологиа}} Иҵабыргыҵәҟьаны наукала аҭҵаарақәа хацыркхеит XIX ашәыш. 2-тәи азбжа инаркны. 1859 шықәсазы икьыԥхьыз ԥсабарала имҩаԥысуа алхра иазкыз Дарвин итеориа антропогенез аҭҵаара амацара акәымкәа, [[аетнографиа]], [[археологиа]], [[апсихологиа]] реиԥш иҟоу ауаҩытәыҩса иҭҵаара егьырҭ аҟәшақәа жәпакгьы анырра дуӡӡа анаҭеит. Иахьатәи аамҭазы ауаҩы ԥсабаратә хкны, аилазаара ахәҭак иаҳасабала, мамзаргьы хаҭарак иаҳасабала иҟазшьа аганқәа руакы заҵәык зымҽхазымкуа ҭҵаарадырра ҷыдакгьы нымхаӡац; еизгоуп иагьеидкылоуп хыԥхьаӡара рацәала еиуеиԥшым адыррақәа. Ажәа "антропологиа" злоу аҭҵаарадыррақәа рацәаны ицәырҵит, — [[акультуратә антропологиа]], [[асоциалтә антропологиа]], [[аполитикатә антропологиа]], [[апоезиатә антропологиа]] уҳәа<ref name="фэ" />. === Ауаҩы изку аҭҵаарадырра === XX ашәыш. ауаҩытәыҩса иԥсабаратә, иуаажәларратә ҟазшьақәеи иеизыҟазаашьақәеи ҭызҵаауа хазы ихоу ҭҵаарадыррак аԥҵазарц ажәалагала ҟаҵан. Уи аԥҵахазҭгьы, [[И.Т. Фролови]] [[В.Г. Борзенкови]] «[[Афилософиатә енциклопедиа ҿыц]]» аҟны изларыҩуаз ала, иҭнаҵаарц иалшоз амаҭәар абасала иахцәажәазар ауан: {{Ацитата алагара}}Ауаҩы — ауаажәларра-ҭоурыхтә процесси, аматериалтәи адоуҳатә культуреи Адгьыл аҟны аҿиареи дрымҩаԥгаҩуп, биосоциалтә ԥсыхкуп, аԥсҭазаара егьырҭ аформақәа генетикала ирыдҳәалоу, аха амыругақәа рыҟаҵашьа ахьидыруа абзоурала урҭ зхы рылызкааз, ажәаҳәеи ахдырреи змоу.{{Ацитата алгара|источник=<ref name="фэ" />}} == Уахә. иара убас == * [[Агуманоид]] * [[Антропоцентризм]] == Азгәаҭақәа == '''Ахҳәәақәа''' {{Reflist|group=К}} '''Ахыҵхырҭақәа''' {{Reflist|2}} == Алитертура == * {{Interlanguage link|Биркнер, Фердинанд|Birkner F.|de|Ferdinand Birkner}} [https://www.newadvent.org/cathen/12620b.htm Human Race.] // [[The Catholic Encyclopedia]]. Vol. 12. New York: {{Interlanguage link|Robert Appleton Company}}, 1911. {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:уаҩы}} [[Акатегориа:Антропологиа]] [[Акатегориа:Афилософиатә антропологиа]] [[Акатегориа:Ауаҩы| уаҩы]] cauft6hv7t3mi1zbo9iyisyoz2241p8 Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу аполитикатә ҵысрақәа 14 53782 176354 167495 2026-11-07T12:45:39Z Fraxinus.cs 8381 176354 wikitext text/x-wiki {{Cathead Political movements in|US}} <!-- Please keep this header intact --> [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикатә ҭоурых|политикатә ҵысрақәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу ауаажәларратә ҵысрақәа|.]] 1x1i1nx3ypuaobg5fuk4u64nriysp51 Аматематика 0 53880 176542 176199 2026-11-07T23:23:48Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176542 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Аматематика|Аматематика (аҵакы)}} {{Акарточка акомплекстә ҭҵаарадырра}} [[Файл:Euclid.jpg|right|thumb|280px|<center>[[Евклид|Евклид]]. [[Рафаэль Санти|Рафаель]] и- "[[Афинская школа|Афинатәи ашкол]]" аҟәырҷаха</center>]] '''Аматематика''' (ажәытә бырз.: μᾰθημᾰτικά < μάθημα “аҵара; аҭҵаарадырра”) — [[Точные науки|ииашоу]] [[Формальные науки|формалтә ҭҵаарадырра]]оуп<ref>{{Cite web|url=http://www.classes.ru/all-greek/dictionary-greek-russian-old-term-39609.htm|title=μαθηματικα, μαθηματικα перевод|publisher=www.classes.ru|access-date=2017-09-20|archive-date=2018-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809211846/http://www.classes.ru/all-greek/dictionary-greek-russian-old-term-39609.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=mathematics {{!}} Definition, History, & Importance {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/science/mathematics|website=www.britannica.com|access-date=2022-01-13|lang=en|archive-date=2018-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180103013933/https://www.britannica.com/topic/mathematics|url-status=live}}</ref><ref>{{БРЭ |статья=Математика |ссылка=https://old.bigenc.ru/mathematics/text/2192138|архив=https://web.archive.org/web/20230103215648/https://bigenc.ru/mathematics/text/2192138|архив дата=2023-01-03}}</ref>, аханатә [[Арифметика|ахыԥхьаӡаратә еизыҟазаашьақәа]]еи (аԥхьаӡацқәа) [[Геометрия|аҭыԥтә формақәа]]еи (агеометриатә фигурақәа) ҭызҵаауа. Еиҳа иҿыцу аилкаараҿы, ари [[Математический объект|аобиектқәа]] рыбжьара аизыҟазаашьақәа ирызку ҭҵаарадырроуп, зыӡбахә ала акгьы дырым, ҷыдарақәак рыда – [[Аксиома|аксиомақәа]] раҳасабала еиуеиԥшым аматематикатә [[теории|теориа]] шьаҭас иамоу<ref name="burbakiDef"/>. Аматематика ҭоурыхла ишьақәгылеит аԥхьаӡаратә операциақәа— аобиектқәа рформақәа ршәареи рыхцәажәареи шьаҭас ишьҭыхны<ref>{{Cite news|title=mathematics {{!}} Definition & History|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/369194/mathematics|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2017-09-20|lang=en|archive-date=2008-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080703212210/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/369194/mathematics}}</ref>. [[Математические объекты|Аматематикатә обиектқәа]] ҟалоит ииашоу ма даҽа математикатә обиектқәак рҟазшьақәа [[Идеализация|армариара]]ла, насгьы урҭ ацәаҩақәа [[Формальный язык|формалтә бызшәа]]ла рҭаҩра абзоурала. Аматематика [[Естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] рахь иаҵанакӡом, аха урҭ рҿы инарҭбааны ахархәара амоуп рҵакы ииашаны аарԥшра азы еиԥш, алҵшәа ҿыцқәа раиуразгьы. Уи егьырҭ аҭҵаарадыррақәа (азеиԥш) абызшәатә хархәагақәа рызҭо [[фундаментальная наука|шьаҭанкылатәи ҭҵаарадырра]]оуп; убриалагьы, урҭ рыструктуратә еиҿцаара аанарԥшуеит, аԥсабара азеиԥш закәанқәа рыԥшаарагьы иацхраауеит<ref>{{cite web |url = http://ou.tsu.ru/hischool/filmatem/42.htm |title = Глава 2. Математика как язык науки |publisher = Сибирский открытый университет |access-date = 2010-10-05 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20120124064125/http://ou.tsu.ru/hischool/filmatem/42.htm |archive-date = 2012-01-24 }}</ref>. == Адырра хадақәа == Иҭҵаахо аобиектқәа иреиӷьӡоу рҟазшьақәа ма [[аксиома|аксиомақәа]] раҳасабала ишьақәгылоит, мамзаргьы урҭ ирышьашәало ​​аматематикатә обиектқәа рыӡбахә аҿы иарбоуп<ref>{{книга|автор=Панов В. Ф. |заглавие=Математика древняя и юная |издание=Изд. 2-е, исправленное |место=М. |издательство=[[МГТУ им. Баумана]] |год=2006 |страниц=648 |страницы=581—582 |isbn=5-7038-2890-2 }}</ref>. Анаҩс, алогикатә лкаа аԥҟара џьбарақәа инарықәыршәаны, арҭ аҷыдаҟазшьақәа рҟынтәи иҵабыргу егьырҭ аҷыдаҟазшьақәа ([[теоремы|атеоремақәа]]) шьақәгылоит. Ари [[теория|атеориа]] зеиԥшла иҭҵаахо аобиект [[Математическая модель|аматематикатә модель]] шьақәнаргылоит. Абасала, аханатә аҭыԥтәи ахыԥхьаӡаратәи еизыҟазаашьақәа ҵаҵӷәыс иҟаҵаны, аматематика еиҳа уаҩы ихаҿы иааиго аизыҟазаашьақәа аиуеит, урҭ рыҭҵаарагьы ҳаамҭазтәи аматематика маҭәарс иамоуп. Традициала, аматематика еиҟәшоуп атеориатә — аматематикаҩнуҵҟатәи аилазаашьақәа иҵауланы анализ рзызуеи, насгьы [[прикладная математика|ахархәаратә]] —змодельқәа егьырҭ аҭҵаарақәеи анџьныртә маҭәарқәеи ирымаздои рыла, урҭ рҟынтәи акы-ҩба аматематика аҳәааҿы аҭыԥ ааныркылоит. Аиашазы, [[формальная логика|аформалтә логика]] [[философия|афилософиатә ҭҵаарадыррақәа]] рыхәҭак аҳасабалагьы, аматематикатә ҭҵаарадыррақәа рыхәҭак аҳасабалагьы уахәаԥшыр ауеит; [[механика|амеханика]] — [[физика|афизика]]гьы аматематикагьы; [[информатика|аинформатика]], акомпьютертә технологиақәа, [[алгоритм|алгоритмика]] [[Инженерное дело|анџьнырра]]хь еиԥш, аматематикатә ҭҵаарадыррақәа рахьгьы иаҵанакуеит, уб . иҵ. == Аетимологиа == Ажәа «аматематика» ажәытә бырз. бызшәа аҟынтәи μάθημα, иаанагоит «аҵара, адырра, аҭҵаарадырра», {{lang-grc|μαθηματικός}}, аханатә «игәнызкыло, еихьӡоу» аҵакы аман, ԥыҭрак ашьҭахь — «аҵара иаҵанакуа», анаҩс «аматематика иаҵанакуа» ҳәа иҟалеит<ref>{{Cite web|url=http://slovarus.info/grk.php|title=Большой древнегреческий словарь (αω)|publisher=slovarus.info|access-date=2017-09-20|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMogIDHB?url=http://slovarus.info/grk.php|archive-date=2013-02-12|url-status=dead}}</ref>. Ажәа аҟнытә, [[Алаҭын бызшәа|лаҭын бызшәа]]ла, ''ars mathematica'' иаанагоит "аматематика аҟазара" ({{polytonic|μαθηματικὴ τέχνη}}). Ажәытә бырзен бызшәа атермин μᾰθημᾰτικά ажәа «аматематика» иахьатәи аҵакала [[Аристотель|Аристотель]] иусумҭақәа рҿы иҟоуп (ҳера ҟалаанӡа 4-тәи ашәыш.). [[Фасмер, Макс|Фасмер]] игәаанагарала, ари ажәа аурыс бызшәахьма аполиак бызшәа matematyka аҟынтәи иааит, мамзаргьы {{lang-la|Mathematica}} аҟынтәи<ref>{{Cite web|url=http://www.classes.ru/all-russian/russian-dictionary-Vasmer-term-7485.htm|publisher=classes.ru|access-date=2017-09-20|title=Математика|archive-date=2017-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915065225/http://www.classes.ru/all-russian/russian-dictionary-Vasmer-term-7485.htm|url-status=dead}}</ref>. Урысшәала иҟоу атекстқәа рҿы ажәа «математика», мамзаргьы ''маѳематика'' ҳԥылоит, иаҳҳәап, XVII-тәи ашәышықәса инаркны - ҿырԥштәыс иаагозар, [[Спафарий, Николай Гаврилович|Николаи Спафариа]] иҩымҭаҿы «Книга избранной вкратце о девяти мусах и о седмих свободных художествах» (1672 ш)<ref>{{книга|ответственный=Гл. ред. [[Филин, Федот Петрович|Ф. П. Филин]]|заглавие=Словарь русского языка XI—XVII вв. Выпуск 9|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1982|страницы=41}}</ref>. == Ашьақәырӷәӷәагақәа == <!-- на этот заголовок есть ссылка из текста статьи --> [[Аристотель|Аристотель]] аматематика «ахыԥхьаӡара иазку аҭҵаарадырра» ҳәа иаликаауан, уи аилкаара ԥыжәара аман XVIII-тәи ашәышықәсанӡа. Аматематика амаҭәар раԥхьаӡатәи ашьақәырӷәӷәагақәа руак [[Декарт, Рене|Декарт]] иҟеиҵеит<ref>''Декарт Р.'' Правила для руководства ума. М.-Л.: Соцэкгиз, 1936.</ref>: {{Ацитата алагара}} Аматематика аҳәаақәа рахь иаҵанакуеит еишьҭагылашьак ма еизшәарак ахьыҟоу аҭҵаарадыррақәа мацара, насгьы зынӡа аҵакы амаӡам урҭ ԥхьаӡацқәоума, фигурақәоума, еҵәақәоума, бжьқәоума, мамзаргьы даҽакума ари ашәагаа ахьыԥшаахо. Абасала, иҟазароуп зеиԥш ҭҵаарадыррак, аиҿкаареи ашәага-загеи ирыҵанакуа зегьы ҭзыршәшәаауа, иалкаау маҭәарк аҭҵаара аҽаламгалакәа, насгьы уи аҭҵаарадырра атәым ажәала ахьӡ аҭаны акәымкәа, ижәытәу, ахархәара иаланагалахьоу Азеиԥш матиматика ҳәа ахьӡ амазароуп. {{oq|la|…illa omnia tantum, in quibus ordo vel mensura examinatur, ad Mathesim referri, nec interesse utrum in numeris, vel figuris, vel astris, vel sonis, aliove quovis obiecto talis mensura quaerenda sit; ac proinde generalem quamdam esse debere scientiam, quae id omne explicet, quod circa ordinem et mensuram nulli speciali materiae addicta quaeri potest, eamdemque, non ascititio vocabulo, sed iam inveterato atque usu recepto, Mathesim universalim nominari<ref>{{книга|заглавие=René Descartes' Regulae ad directionem ingenii. Nach der Original-Ausgabe von 1701 herausgegeben von Artur Buchenau|место=[[Лейпциг|Leipzig]]|год=1907|ссылка=https://archive.org/details/regulaeaddirecti00desc/page/12|pages=13}}</ref>.}} {{Ацитата алгара}} Асовет аамҭазы, [[Большая советская энциклопедия|БСЕ]] аҟынтәи [[Колмогоров Андрей Николаевич|А. Н. Колмогоров]] иҟаиҵаз ашьақәырӷәӷәага ихаданы иԥхьаӡан<ref name="Kolm">{{Акьыԥхьра|книга|часть=Математика|часть ответственный=[[Колмогоров, Андрей Николаевич|А. Н. Колмогоров]]|заглавие=[[Большая Советская Энциклопедия]]|издание=2-е изд|год=1954|том=26 : Магнитка — Медуза|ответственный=гл. ред. [[Введенский, Борис Алексеевич|Б. А. Введенский]]|место=М.|издательство=Государственное научное издательство «Большая Советская Энциклопедия»|страницы=464—483|тираж=300000}}</ref>{{rp|464}}: {{Ацитата алагара}} Аматематика... иҵабыргу адунеи ахыԥхьаӡаратә шьақәгылашьақәеи аҭыԥтә формақәеи ирызку ҭҵаарадырроуп. {{Ацитата алгара}} [[Энгельс, Фридрих|Ф. Енгельс]] абасала ишьақәирӷәӷәоит<ref>«Чистая математика имеет своим объектом пространственные формы и количественные отношения действительного мира» в источнике: {{книга|автор=Маркс К., Энгельс Ф.|заглавие=Сочинения|часть=Анти-Дюринг|том=20|издание=2-е изд|год=1961|издательство=Государственное издательство политической литературы|место=М.|тираж=130000|страницы=37}}<br>Оригинал цитаты (нем.) — «Die reine Mathematik hat zum Gegenstand die Raumformen und Quantitätsverhältnisse der wirklichen Welt» — в источнике: {{книга|1=|автор=Friedrich Engels|заглавие=Herrn Eugen Dühring's Umwälzung der Wissenschaft|место=[[Лейпциг|Leipzig]]|год=1878|ссылка=http://digital.ub.uni-duesseldorf.de/ihd/content/pageview/2573294|pages=20|archive-date=2019-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20190516223944/http://digital.ub.uni-duesseldorf.de/ihd/content/pageview/2573294}}</ref>; аиашаз, Колмогоров анаҩс иҳаилиркаауеит ахархәара змоу атерминқәа зегьы еиҳа инарҭбааны, абстракттә ҵакыла еилкаалатәуп ҳәа<ref name="Kolm"/>{{rp|476,477}}. [[Николя Бурбаки|Бурбаки]] иҳәашьа<ref name="burbakiDef">''Бурбаки Н.'' Архитектура математики. Очерки по истории математики / Перевод И. Г. Башмаковой под ред. К. А. Рыбникова. М.: ИЛ, 1963. С. 32, 258.</ref>: {{Ацитата алагара}} Аматематика аҵакы... уажәы иаарԥшуп урҭ аазырԥшуа ҟазшьақәак ирҷыдахаз уаҳа џьаргьы зыӡбахә ыҟам аобиектқәа реизыҟазаашьақәа ирызку аҵарадырра аҳасабала, — аксиомақәа реиԥш атеориа ашьаҭаҿы ишьҭоу рхаҭа-ԥсаҭа... Аматематика абстракттә формақәа – аматематикатә структурақәа иреизгоуп. {{Ацитата алгара}} [[Герман Вейль|Герман Веиль]] аматематика амаҭәар зегьы еицырзеиԥшу шьақәырӷәӷәагак аҭара алшара рацәак угәы шьҭызхша ахәшьара изамҭеит: {{Ацитата алагара}} Аматематика ашьаҭа акреи уи аҵыхәтәанӡа изакәыҵәҟьои ирызку азҵаара иаартны иаанхоит. Ҳара иҳаздырӡом ари азҵаара аҵыхәтәанӡа аҭак аԥшаара алзыршо хырхарҭак, насгьы ҳазыԥшызар ҳалшоу иҳалымшоу ас еиԥш иҟоу «аҵыхәтәантәи» аҭак знымзар зны иҳауны аматематикцәа зегьы ирыдыркылап ҳәа. “Аматематизациа” ауаҩы иҟазаратә ԥсҭазаара ацәырҵрақәа иреиуаны иаанхар алшоит, амузыка арҳәара, мамзаргьы алитературатә рҿиара реиԥш, илашаны, ихьыԥшымкәа, аха уи аҭоурыхтә ԥеиԥшқәа заатәи азԥхьагәаҭара иаднакылаӡом, ииашангьы изыҟалом<ref>''Герман Вейль'' // {{книга|автор=Клайн М.|заглавие=Математика. Утрата определённости|издательство=Мир|место=М.|год=1984|ссылка=http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu|страницы=16|архив=https://web.archive.org/web/20070212044129/http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu|архив дата=2007-02-12|url-status=dead|archive-date=2007-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20070212044129/http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu}} {{Cite web |url=http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu |title=Архивированная копия |access-date=2009-01-12 |archive-date=2007-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070212044129/http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu |url-status=dead }}</ref>. {{Ацитата алгара}} == Аматематика аҟәшақәа == {{main|Аматематика аҟәшақәа}} 1. Аматематика арҵагатә дисциплина'' аҳасабала [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациа]]ҿы еиҟәшоуп абжьаратәи ашкол аҿы ирҵо [[элементарная математика|алагарҭатә математике]]и, еиҿкаау адисциплинақәа рыла: * [[Арифметика]] * [[элементарная алгебра|алагарҭатә алгебра]] * [[евклидова геометрия|алагарҭатә геометриа]]: [[планиметрия|апланиметрие]]и [[стереометрия|астереометрие]]и * алагарҭатә функциақәа ртеориеи анализ аелементқәеи [[высшая математика|иреиҳау аматематике]]и, аҵараиурҭақәа рҿы аматематика иатәым азанааҭқәа рҟны ирҵо. Иреиҳау аматематика иаҵанакуа адисциплинақәа азанааҭ зеиԥшроу еиԥш рҽырыԥсахуеит. Аматематика азанааҭ ала аҵаратә программа шьақәгылоуп анаҩстәи арҵагатә дисциплинақәа рыла<ref>Государственный образовательный стандарт высшего профессионального образования. Специальность 01.01.00. «Математика». Квалификация — Математик. Москва, 2000 (Составлено под руководством [[Лупанов, Олег Борисович|О. Б. Лупанова]])</ref>: * [[Математический анализ|Аматематикатә анализ]] * [[Алгебра]] * [[Аналитическая геометрия|Аналитикатә геометриа]] * [[Линейная алгебра|Ацәаҳәатә алгебре]]и [[геометрия|агеометрие]]и * [[Дискретная математика|Адискреттә математика]] * [[Математическая логика|Аматематикатә логика]] * [[Дифференциальные уравнения|Адифференциалтә еиҟаратәрақәа]] * [[Дифференциальная геометрия|Адифференциалтә геометриа]] * [[Топология|Атопологиа]] * [[Функциональный анализ|Афункционалтә анализ]]и [[интегральные уравнения|аинтегралтә еиҟаратәрақәа]]еи * [[Теория функций комплексного переменного|Акомплекстә ҽеиҭак афункциақәа ртеориа]] * [[Уравнения в частных производных|Хаҭалатәи алыҵқәа реиҟаратәра]] (ари акурс аҭыԥан, афизикцәа [[математическая физика|аматематикатә физика]] аметодқәа ирзаԥхьоит) * [[Теория вероятностей|Иалшар ауқәо ртеориа]] * [[Математическая статистика|Аматематикатә статистика]] * [[Теория случайных процессов|Машәырлатәи апроцессқәа ртеориа]] * [[Вариационное исчисление|Аицааирақәа рыԥхьаӡаре]]и [[методы оптимизации|аоптимизациа аметодқәа]]еи * [[численные методы|Аԥхьаӡаратә методқәа]], даҽакала иуҳәозар, ахыԥхьаӡаратә методқәа * [[Теория чисел|Ахыԥхьаӡарақәа ртеориа]] 2. Урыстәылатәи Афедерациа аҵареи аҭҵаарадырреи Рминистрра ала аматематика ''аҵарауаа рзанааҭ'' аҳасабала ахырхарҭаақәа рыла еиҟәшоуп<ref>[https://web.archive.org/web/20111127142124/http://vak.ed.gov.ru/common/img/uploaded/files/vak/norm_doc/2010/Prilozhenie_k_prikazu_N59_ot_25.02.2009.doc Номенклатура специальностей научных работников], утверждённая приказом Минобрнауки России от 25.02.2009 № 59</ref>: * [[Вещественный анализ|амаҭәартә]], [[комплексный анализ|акомплекстә]], [[функциональный анализ|афункционалтә анализ]] * [[Дифференциальные уравнения|Адифференциалтә еиҟаратәрақәа]], [[динамические системы|лассы еиҭашәо асистемақәа]]еи [[оптимальное управление|бжьаратәла амҩақәҵаре]]и * [[Математическая физика|Аматематикатә физика]] * [[Геометрия|Агеометрие]]и [[топология|атопологие]]и * [[Теория вероятностей|Иҟалаша атеорие]]и [[математическая статистика|аматематикатә статистике]]и * [[Математическая логика|Аматематикатә логика]], [[алгебра|алгебра]], [[теория чисел|ахыԥхьаӡарақәа ртеориа]] * [[Вычислительная математика|Аҳасабратә математика]] * [[Дискретная математика|Адискреттә математике]]и [[кибернетика|аматематикатә кибернетике]]и 3. «Аҭҵаарадырратә усумҭақәа асистема рыҭаразы» ахархәара аиуеит [[Универсальная десятичная классификация|иуниверсалтәу ажәабактәи аихшара]] аҟәша "Аматематика"<ref>{{Cite web |url=http://www.teacode.com/online/udc/51/51.html |title=УДК 51 Математика<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2009-09-07 |archive-date=2009-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090826035648/http://teacode.com/online/udc/51/51.html |url-status=live }}</ref>. 4. Америкатәи аматематикатә еилазаара аматематика аҟәшақәа реихшаразы ахатә ԥҟара аԥнаҵеит. Уи иахьӡуп. Ари аԥҟара лассы-лассы аҽарҿыцуеит. Уажәтәи аверсиа абри ауп. Аԥхьатәи аверсиа -. == Арбагатә дыргақәа == {{main|Аматематикатә дырга}} Аматематика даара еиуеиԥшым, насгьы даара иуадаҩу аструктурақәа аус рыднаулоит аҟнытә, уи арбагатә дыргақәа рсистемагьы кырӡа иуадаҩуп. Иахьатәи [[математическая формула|аформулақәа]] рҩыратә система шьақәгылеит европатәи алгебратә традициа ашьаҭала, иара убасгьы аматематика аҟәшақәа рнаҩс ицәырҵыз аҭахрақәа рышьаҭала - [[Математический анализ|аматематикатә анализ]], [[Математическая логика|аматематикатә логика]], [[Теория множеств|арацәақәа ртеориа]], уҳәа убас иҵегьы. Агеометриа шәышықәсала лабҿабатәи аҿырԥштәы ахы ианархәон. Ҳаамҭазтәи аматематикаҿы иара убас аларҵәара рымоуп иуадаҩу аграфикатә анҵамҭатә системақәа (иаҳҳәап, [[коммутативная диаграмма|акоммутативтә диаграммақәа]]), [[граф (математика)|аграфқәа]] шьаҭас измоу арбагатә дыргақәагьы лассы-лассы ахархәара роууеит. == Аҭоурых кьаҿ == {{main|Аматематика аҭоурых}} [[Файл:Cyr8.gif|справа|мини|[[Кирик Новгородец|Кирик Новгородец]]. «Ауаҩы ашықәсқәа рхыԥхьаӡара злеидырша амҩақәҵарақәа». Анапылаҩыра. Абӷьыц 345 (иаарҳәны). Иаҵанакуеит [[Кириллическая система счисления|ажәытә урыс хыԥхьаӡарақәа]] ]] [[Файл:Quipu MKL Bd. 13 1890 (128905524).jpg|thumb|[[Кипу|Кипу]], [[Инки|инкаа]] ахыԥхьаӡарақәа рҭаҩразы рхы иадырхәоз]] Академик [[Колмогоров, Андрей Николаевич|А. Н. Колмогоров]] аматематика аҭоурых азы абри аҩыза аструктура аԥшьигеит: # Аматематика аира апериод, уи цонаҵы имаҷымкәа афакттә материал еизган; # Ҳара ҳера ҟалаанӡа [[VI век до н. э.|6]]-[[V век до н. э.|5]]-тәи ашәышықәсақәа рзы иалагаз, [[XVI век|XVI-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭан ихыркәшахаз алагамҭатә математика апериод («[[XVII век|XVII-тәи ашәышықәса]] алагаанӡа аматематика зыҟны аус амаз аилкаарақәа рҭаҵәах, иахьатәи аамҭазгьы алагарҭатәи абжьаратәи ашколқәа рҟны изхысуа «имариоу аматематика» шьаҭас иамоуп»); # Аҽеиҭакқәа рматематика апериод, [[XVII век|17]]-[[XVIII век|18]]-тәи ашәышықәсақәа зҵазкуа, ««иреиҳау аматематика» аамҭа ҳәагьы ахьӡ аҟынтәи иазаҳҳәар ауеит»»; # Ҳаамҭазтәи аматематика апериод —[[XIX век|19]]-тәии [[XX век|20]]-тәии ашәышықәсақәа рзтәи аматематика, аматематикцәа “аматематикатә ҭҵаарақәа рзанааҭ арҭбаара апроцесс хдыррала иазнеит, зеиԥш знеишьала ахыԥхьаӡаратә еизыҟазаашьақәеи аҭыԥҭаӡаратә формақәеи систематикала рыҭҵаара адҵа рҿаԥхьа иқәдыргылар акәхеит». [[Файл:maya.svg|thumb|слева|Маиаа рхыԥхьаӡарақәа]] Ауаҩы иарбанзаалак ҩаӡара ҳаракык змоу [[Абстракция|абстракциақәа]] рхархәара даналага инаркны аматематика аҿиара иалагеит. Имариоу абстракциа — [[Число|аԥхьаӡацқәа]] роуп; ҩ-ҵәаки ҩ-патырқалки, аиԥшымзаарақәа шрымоугьы, еицырзеиԥшу акы шрымоу аилкаара, ҷыдала, урҭ рыҩбагьы уаҩык инапқәа рыҩбагьы ишырну ахаҿы аагара — ауаҩытәыҩса ихәыцразы еихьӡара нагоуп. Ажәытәуаа хазы игоу амаҭәарқәа рыԥхьаӡашьа ахьырҵаз адагьы, урҭ иара убасгьы рыхшыҩ азцеит бла иамбо ахыԥхьаӡарақәагьы реилкаашьа, иаҳҳәап: [[Аамҭа|аамҭа]], [[Амш|амшқәа]], [[Времена года|ашықәс аамҭақәа]], [[Ашықәс|ашықәсқәа]]. Имариоу аԥхьаӡара инаркны [[Арифметика|аритметика]] ԥсабарала аҿиара иалагеит: [[сложение|аицҵара]], [[вычитание|аигырхара]], [[умножение|ашьҭыхра]], [[Деление (математика)|ашара]]. Аматематика аҿиара [[письменность|аҩыре]]и ахыԥхьаӡарақәа рынҵашьа адырреи иабзоуроуп. Иҟалап ажәытәуаа аханатә анышә аҿы ацәаҳәақәа ҭыхны, мамзаргьы амҿы ианҵаны ахыԥхьаӡара аадырԥшуазҭгьы. Ажәытәтәи [[инки|инкцәа]], даҽа ҩышьатә системак рымаӡамкәа, ахыԥхаӡаратә рбагақәа гәаныла рхаҿы иааганы игәныркылон, [[кипу|кипу]] ҳәа хьӡыс измаз иуадаҩу ашаха еиқәҳәалақәа рсистема ахархәарала. Иҟан еиуеиԥшым [[Система счисления|аԥхьаӡаратә системақәа]] рацәаны. Раԥхьаӡа идыру аԥхьаӡацқәа рҭаҩрақәа рыԥшааит [[Папирус Ахмеса|Аҳмес ипапирус]] аҟны, Абжьаратәи [[Среднее царство (Древний Египет)|Аҳра]] [[Древний Египет|мысраа]] иаԥырҵаз. [[Индская цивилизация|Индтәи ацивилизациа]] иаԥнаҵеит ҳаамҭазтәи [[Десятичная система счисления|ажәабацтәи ахыԥхьаӡаратә система]], уи [[0 (число)|ноль]] аконцепциагьы аҵанакуан. Ҭоурыхла хадаразлоу математикатә дисциплинақәа цәырҵит амалырҳара ахырхарҭаҿы, адгьыл ашәараҿы, [[Астрономия|астрономиатә]] цәырҵрақәа разԥхьагәаҭараҿы, анаҩс, афизикатә дҵа ҿыцқәа рыӡбараҿы аҳасабрақәа рымҩаԥгаразы иҟалаз аҭахрақәа инарықәыршәаны. Абарҭ ахырхарҭақәа зегьы рыцыԥхьаӡа аматематика мҽхакыҭбаала аҿиараҿы аус ду нарыгӡоит, [[Математическая структура|аструктурақәеи]], [[Пространство (математика)|аҭыԥҭаӡарақәеи]] аиҭакрақәеи рыҭҵаараҿы ихымԥадатәуп. == Аматематика афилософиа == {{main|Аматематика афилософиа}} === Ахықәкқәеи аметодқәеи === Аматематика формалтә бызшәала иҭнаҵаауеит ахаҿы иаагоу, иидеалтәу аобиектқәеи урҭ дара-дара реиҿцаареи. Азеиԥш ҳәаақәа ирҭагӡаны, аматематикатә еилкаарақәеи атеоремақәеи ацәеижьтә дунеи аҟны изакәызаалакгьы акы иашьашәалалар ауп ҳәа хымԥадатәи ааԥҟара ыҟам . Аматематика ахархәаратә ҟәша ихадоу адҵа – изҵо аобиект иазыманшәалоу ​​[[Математическая модель|аматематикатә модель]] аԥҵара ауп. Аматематик-теоретик идҵа – уи ахықәкы анагӡаразы иахьынӡауала иманшәалоу ахархәагақәа реизгала аиқәыршәара ауп. Аматематика ҵакыс иамоуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит аматематикатә модельқәеи урҭ раԥҵаразы амыругақәеи рсистема. Аобиект [[Модель|амодель]] уи ацәаҩақәа зегьы хшыҩзышьҭра рынаҭаӡом, аҵара ахықәказы еиҳа ихымԥадатәу (иидеалу) мацара роуп изызхәыцуа. Иаҳҳәап, апырпыл афизикатә ҟазшьарбақәа анҭаҳҵаауа, уи аԥштәи агьамеи ҳхаршҭны ампыл еиԥш ҳазхәыцыр ҳалшоит (зынӡа ишыҟаҵәҟьоу акәымзаргьы). Апатырқалқәа ҩбеи хԥеи еицаҳҵар, шаҟа патырқал ҳаууа еилаҳкаарц ҳҭахызар — усҟан аҭеиҭыԥш азхәыцра ҳхаршҭны, амодел аҟазшьа — ахыԥхьаӡара заҵәык азныжьны ҳхаҿы иааҳгоит. Азеиԥш формала [[Абстракция|абстракциеи]] аобиектқәа рыбжьара аимадара ашьақәыргылареи —аматематикатә ҟазара ахырхарҭа хадақәа иреиуоуп. Иҟоуп абстракциа иацу даҽа хырхарҭакгьы —[[обобщение|азеиԥшеизгара]]. Иаҳҳәап, n-еизшәага змоу [[Пространство (математика)|аҭыԥ]] аҳәааҭаӡара аҟынӡа «аҳәааҭаӡара» аилкаара азеиԥшеизгара. "Аҳәааҭаӡара математикатә хыҭҳәаауп. Иазгәаҭатәуп, уи ахыҭҳәаа уамашәа иубартә иссируп, иуадаҩу ацәырҵрақәа математикала реилыргаразы алшара унаҭоит»<ref>Я. С. Бугров, С. М. Никольский. Элементы линейной алгебры и аналитической геометрии. М.: Наука, 1988. С. 44.</ref>. Аматиматикаҩнуҵҟатәи ацәеижьқәа рыҭҵаара, ԥҟарак аҳасабала, имҩаԥысуеит [[аксиоматический метод|аксиоматикатә метод]] ахархәарала: аханатә иҭырҵаауа аобиектқәа рзы шьаҭанкылатәи аилкаарақәеи [[аксиома|аксиомақәеи]] рсиа шьақәдыргылоит, анаҩс ,аксиомақәа рыҟнытә, [[Дедуктивная теория|алкаа аԥҟарақәа]] рыцхыраарала ҵакы змоу [[теорема|атеоремақәа]] роууеит, еицыланы аматематикатә модель шьақәзыргыло. === Аҵаҵӷәқәа === {{main|Аматематика ашьаҭақәа}} [[Основания математики|Аматематика аҵакыи ашьаҭақәеи]] рызҵаара [[платонизм|Платон]] ихаан аахыс алацәажәарақәа цон. [[XX век|XX-тәи ашәышықәса]] инаркны, [[математическое доказательство|аматематикатә шьақәырӷәӷәара]] иашаҵәҟьа ҳәа иԥхьаӡоу иазкны еиқәшаҳаҭрак аҳасабала иԥхьаӡазар алшо зеиԥш гәаанагарак ҟалеит, аха аматематикаҿы аханатә ииашоуп ҳәа иԥхьаӡатәу аганахьала аилибакаареи аиқәшаҳаҭреи зыҟамлаӡеит. Абраантәи рҿаархеит аҳәоуеиқәымшәарақәагьы, [[аксиома|аксиоматике]]и аматематика аҟәшақәа реимадареи рызҵаарақәа рҟны еиԥш, ашьақәырӷәгӷәараан хархәара зҭатәу [[формальная логика|алогикатә системақәа]] ралхра азҵаараҿгьы. Агәҩара зҵоу адагьы, ари азҵаара аганахьала анаҩстәи азнеишьақәагьы алкаауп. ==== Арацәа-теориатә знеишьа ==== {{main|Арацәақәа ртеориа}} Аматиматикатә обиектқәа зегьы арацәақәа ртеориа аҳәаақәа ирҭагӡаны рыхәаԥшра иазкуп, еиҳа лассы-лассы [[Аксиоматика теории множеств|Цермелои — Френкели раксиоматика]] иацны (иҟоуп уи еиԥшу аксиомақәа рацәаны) Ари азнеишьа XX-тәи ашәышықәса азбжа инаркны еиҳа аԥыжәара аман ҳәа иԥхьаӡан, аха ишыҟаҵәҟьоу ала, аматематикатә усумҭақәа реиҳарак ргәаанагарақәа арацәақәа ртеориа абызшәахьы аиҭагара хыдҵас ирымаӡам, аха аматематика аҟәшақәак рҟны ишьақәыргылоу аилкаарақәеи аҵабыргқәеи рыла аус руеит. Абасала, аизгақәа ртеориаҿы еиқәымшәарак ԥшаахаӡаргьы, уи алҵшәақәа реиҳарак рхәыдатәра аанагаӡом. ==== Алогицизм ==== {{main|Алогицизм}} Ари азнеишьаҿы [[теория типов|аматематикатә обиектқәа реихшанҵа]] џьбара хадара ауеит. Апарадоксқәа жәпакы, арацәақәа ртеориаҿы иҷыдоу амаанақәа рхархәара мацарала узыцәцо, зынӡагьы ҟалашьа рымамкәа иаақәгылоит. ==== Аформализм ==== {{main|Аформализм (аматематика)}} Ари азнеишьа [[классическая логика|аклассикатә логика]] шьаҭас иҟаҵаны аформалтә системақәа рыҭҵаара иазкуп. ==== Агәынхәҵысҭара ==== {{main|Аинтуиционизм}} Аинтуиционизм агәынхәҵысҭара) аматематика ашьаҭаҿы иамоуп [[интуиционистское исчисление высказываний|аинтуиционисттә логика]], ашьақәырӷәӷәаратә хархәагақәа рыла еиҳа аԥкрақәа змоу (аха, ишыԥхьаӡоу ала, еиҳа игәрагоу ). Аинтуиционизм [[доказательство от противного|аиҿагылара аганахьала ашьақәырӷәӷәара]] мап ацәнакуеит, иӡбашьаԥшааратәым ашьақәырӷәӷәарақәа рацәаны ҟалашьа рымамкәа иҟалоит, арацәақәа ртеориа апроблемақәа рацәаны — ҵакыдахоит (аформализациа зымуа). ==== Аконструктивтә математика ==== <!-- на этот заголовок есть ссылка из текста статьи. Но зачем? --> {{main|Аконструктивтә математика}} Аконструктивтә математика – аинтуиционизм иазааигәоу, аконструктивтә ргыларақәа ҭызҵаауа аматематика иахырхарҭоуп. Аргылара аизшәара инақәыршәаны, “‘аҟазаара — аргылазаара аҵанакуеит.” Аконструктивра аизшәара еиҳа иӷәӷәоу дҵоуп, ажәаҳәаҿамԥара аизшәара аасҭа<ref>Н. И. Кондаков. Логический словарь-справочник. М.: Наука, 1975. С. 259.</ref><ref>{{Книга|автор=Г. И. Рузавин|заглавие=О природе математического знания|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=|год=1968|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>. == Ихадоу атемақәа == === Аԥхьаӡац (ахыԥхьаӡара) === {{main|Ахыԥхьаӡара}} Ахыԥхьаӡара абстракциа хшыҩзышьҭра азҭо атема хада [[алгебра|алгебра]] ауп. Аилкаара “аԥхьаӡац” аханатә [[Арифметика|арифметикатә]] дунеихәаԥшрақәа рҟынтәи иааит, насгьы [[натуральные числа|аԥсабаратә ԥхьаӡацқәа]] ирыҵанакуан. Анаҩс, алгебра ацхыраарала, уи [[целые числа|хәыҷы-хәыҷла еизаку]], [[рациональные числа|ирационалтәу]], [[действительные числа|ииашаҵәҟьоу]], [[комплексные числа|еизаку]] уҳәа егьырҭ аԥхьаӡацқәа рҟынгьы хархәара аиуит. {| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="70%" | colspan="2" | {| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="100%" | colspan="2" | {| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="100%" | colspan="2" | {| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="100%" | colspan="2" | {| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="100%" | width="50%" | <math>1,\;2,\;\ldots</math> || width="50%" | [[Иԥсабаратәу ахыԥхьаӡара|Иԥсабаратәу ахыԥхьаӡарақәа]] |} |- | width="50%" | <math>0,\;1,\;-1,\;\ldots</math> || width="50%" | [[Целое число|Еилоу ахыԥхьаӡарақәа]] |} |- | width="50%" | <math>1,\;-1,\;\frac{1}{2},\;\frac{2}{3},\;0{,}12,\;\ldots</math> || width="50%" | [[Рациональное число|Арационалтә хыԥхьаӡарақәа]] |} |- | width="50%" | <math>1,\;-1,\;\frac{1}{2},\;0{,}12,\;\pi,\;\sqrt{2},\;\ldots</math> || width="50%" | [[Вещественное число|Ахыԥхьаӡараҵәҟьақәа]] |} |- | width="50%" | <math>-1,\;\frac{1}{2},\;0{,}12,\;\pi,\;3i+2,\;e^{i\pi/3},\;\ldots</math> || width="50%" | <math>1,\;i,\;j,\;k,\;\pi j-\frac{1}{2}k,\;\dots</math> |- | width="50%" | [[Комплексное число|Акомплекстә хыԥхьаӡарақәа]] || width="50%" | [[Кватернион|Акватернионқәа]] |} [[Число|Ахыԥхьаӡарақәа]] - [[Иԥсабаратәу ахыԥхьаӡара|Аԥсабаратә хыԥхьаӡарақәа]] – [[Целое число|Еибгоу ахыԥхьаӡарақәа]] - [[Рациональное число|Арационалтә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Иррациональное число|Аиррационалтә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Алгебраическое число|Алгебратә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Трансцендентное число|Атрансценденттә хыԥхьаӡарақәа]] – [[Вещественное число|Алыҵтә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Комплексное число|Акомплекстә хыԥхьаӡарақәа]] - [[гиперкомплексное число|Агиперкомплекстә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Кватернион|Акватернионқәа]] - [[Октонион|Аоктонионқәа]] - [[Седенион|Аседенионқәа]] - [[Гиперреальное число|Агиперреалтә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Сюрреальные числа|Асурреалтә хыԥхьаӡарақәа]] – [[p-адическое число|Апериодикатә хыԥхьаӡарақәа]](?) — [[Математическая константа|Аматематикатә ҭышәынтәалақәа]] — [[Названия чисел|Аԥхьаӡацқәа рыхьӡқәа]] — [[Бесконечность|Нҵәаразқәым]] — [[База (математическая)|Ашьаҭақәа]] {{Числа|state=collapsed}} === Аиҭакрақәа === {{main|Аиҭакра (аматематика)}} [[Анализ (раздел математики)|Анализ]] аиҭакрақәеи аԥсахрақәеи рцәырҵра еизадоу хаҿрала иахәаԥшуеит. {| style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" | <math>36 \div 9 = 4</math> || [[Файл:Integral as region under curve.svg|96px]] || [[Файл:Vector field.svg|96px]] || <math>\int 1_S\,d\mu=\mu(S)</math> |- | [[Арифметика]] || [[Дифференциальное исчисление|Адифференциалтәи]] [[интегральное исчисление|аинтегралтәи ԥхьаӡара]] || [[Векторный анализ|Авектортә анализ]] || [[Математический анализ|Анализ]] |- | <math>\frac{d^2}{dx^2} y = \frac{d}{dx} y + c</math> || [[Файл:Limitcycle.svg|96px]] || [[Файл:LorenzAttractor.png|96px]] |- | [[Дифференциальное уравнение|Адифференциалтә еиҟаратәрақәа]] || [[Динамическая система|Адинамикатә системақәа]] || [[Теория хаоса|Ахаос атеориа]] |} [[Арифметика|Аритметика]] — [[Векторный анализ|Авектортә анализ]] — [[Математический анализ|Анализ]] — [[Теория меры|Ашәагаатә теориа]] — [[Дифференциальное уравнение|Адифференциалтә еиҟаратәрақәа]] — [[Динамическая система|Адинамикатә системақәа]] — [[Теория хаоса|Ахаос атеориа]] === Аиҿартәышьақәа === {{main|Аматематикатә еилазаашьа}} [[Теория множеств|Арацәақәа ртеориа]] — [[Линейная алгебра|Ацәаҳәатә алгебра]] — [[Общая алгебра|Азеиԥш алгебра]] (уи ахыԥхьаӡараҿы [[Теория групп|агәыԥтә теориа]], [[Универсальная алгебра|ахырхарҭазегьтәи алгебра]], [[Теория категорий|акатегориақәа ртеориа]]) — [[Алгебраическая геометрия|Алгебратә геометриа]] — [[Теория чисел|Аԥхьаӡацқәа ртеориа]] — [[Топология|Атопологиа]]. === Аҭыԥҭаӡаратә еизыҟазаашьақәа === [[геометрия|Агеометриа]] аҭыԥҭаӡаратә еизыҟазаашьақәа рышьаҭақәа ҭнаҵаауеит. [[Тригонометрия|Атригонометриа]] [[Тригонометрические функции|атригонометриатә функциақәа]] рҟазшьақәа ҭнаҵаауеит. [[Дифференциальная геометрия и топология|Адифференциалтә геометриа]] — [[Анализ (раздел математики)|аматематикатә анализ]] ахархәарала агеометриатә цәеижьқәа рыҭҵаара иазкуп. Адеформациақәа раан имеиҭашәо аҭыԥҭаӡарақәа рҟазшьақәеи аиԥымҟьара ацәырҵра ахаҭеи [[топология|атопологиа]] иҭнаҵаауеит. {| style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="15" | [[Файл:Pythagorean.svg|128px]] || [[Файл:Sinusvåg 400px.png|100px]] || [[Файл:Hyperbolic triangle.svg|128px]] || [[Файл:Torus.jpg|128px]] || [[Файл:Mandel zoom 07 satellite.jpg|128px]] || [[Файл:Measure illustration.png|80px]] |- | [[Геометрия|Агеометриа]] || [[Тригонометрия|Атригонометриа]] || [[Дифференциальная геометрия|Адифференциалтә геометриа]] || [[Топология|Атопологиа]] || [[Фрактал|Афракталқәа]] || [[Теория меры|Ашәагатә теориа]] |} [[Геометрия|Агеометриа]] — [[Тригонометрия|Атригонометриа]] — [[Алгебраическая геометрия|Алгебратә геометриа]] — [[Топология|Атопологиа]] — [[Дифференциальная геометрия|Адифференциалтә геометриа]] — [[Алгебраическая топология|Алгебратә топологиа]] — [[Линейная алгебра|Ацәаҳәатә алгебра]] — [[Фрактал|Афракталқәа]] — [[Теория меры|Ашәагатә теориа]]. === Адискреттә математика === {{main|Адискреттә математика}} Адискреттә математика иаҵанакуеит хазы игоу (адискреттә) аҵакқәа мацара (даҽакала иуҳәозар, маҷ-маҷ аҽыԥсахра злымшо ацәеижьқәа) зҵазкуа аобектқәа рыҭҵааратә хархәагақәа<ref>{{MathWorld |title=Discrete Mathematics |urlname=DiscreteMathematics|author=Renze, John; Weisstein, Eric W.}}</ref>. {| style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="15" | <math>\forall x (P(x) \Rightarrow P(x'))</math> || [[Файл:DFAexample.svg|128px]] || [[Файл:Caesar3.svg|128px]] || [[Файл:6n-graf.svg|128px]] |- | [[Математическая логика|Аматематикатә логика]] || [[Теория вычислимости|Аҳасабрахара атеориа]] || [[Криптография|Акриптографиа]] || [[Теория графов|Аграфқәа ртеориа]] |} [[Комбинаторика|Акомбинаторика]] — [[Теория множеств|Арацәақәа ртеориа]] — [[Решётка (теория множеств)|Аихацқәа ртеориа]] — [[Математическая логика|Аматематикатә логика]] — [[Теория вычислимости|Аҳасабрахара атеориа]] — [[Криптография|Акриптографиа]] — [[Теория функциональных систем (дискретная математика)|Афункционалтә системақәа ртеориа]] — [[Теория графов|Аграфқәа ртеориа]] — [[Теория алгоритмов|Алгоритмқәа ртеориа]] — [[Логическое исчисление|Алогикатә хыԥхьаӡаара]] — [[Информатика|Аинформатика]] == Аԥхьахәқәа == Аматематика ахырхарҭаҿы аихьӡарақәа рзы иранаршьо рахьынтә зегь реиҳа пату зқәу аԥхьахә, зны-зынла «Нобель ипремиа аматематикцәа рзы» ҳәа изышьҭоу, 1924 шықәсазы иаԥҵаз, ԥшьышықәса рахь знык {{Ахыԥхьаӡара|15000}} [[Канадский доллар|Канадатәи адолларқәа]] рыла аԥаратә ҳамҭа ацҵаны ирырҭо [[Филдсовская премия|Филдс ипремиа]] ауп. [[Международный конгресс математиков|Жәларбжьаратәи аматематикцәа Рконгресс]] аартра ацеремониаҿы изанашьахаз рыхьӡқәа рыларҳәоит аматематикаҿы аихьӡарақәа рзы апремиақәа ԥшьба: * Филдс ипремиа. * [[Премия Неванлинны|Неванлинна ипремиа]], 1982 шықәса инаркны. * [[Премия Гаусса|Гаусс ипремиа]], 2006 шықәса инаркны. * [[Премия Черна|Черна ипремиа]], 2010 шықәса инаркны. Уи адагьы, 2010 шықәса инаркны аконгресс ахыркәшараан аматематика аларҵәаразы [[премия Лилавати|Лилавати ихьӡ зху апремиа]] ранаршьоит. 2000 шықәсазы [[Математический институт Клэя|Клеи ихьӡ зху Аматематикатә Институт]] [[Задачи тысячелетия|аматематикатә дҵақәа быжьба рсиа]] рыланаҳәеит, доус зыӡбаразы аҳамҭа [[Америкатәи адоллар|долларла]] 1млн ақәу <ref>{{Cite web|url=http://mathworld.wolfram.com/MathematicsPrizes.html|title=Mathematics Prizes|website=Wolfram MathWorld|access-date=2019-07-07|archive-date=2019-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190602202333/http://mathworld.wolfram.com/MathematicsPrizes.html|url-status=live}}</ref>. == Адыррақәа реихшанҵа асистемақәа рҿы иҟоу ахыԥхьаӡарамаӡақәа == * [[Универсальная десятичная классификация|УДК]] 51 * [[Государственный рубрикатор научно-технической информации|Аҭҵаарадырра-техникатә жәабыжь аҳәынҭқарратә рубрикаҟаҵага]](ГРНТИ) (2001 шықәсанӡатәи аҭагылазаашьала): 27<ref>{{Cite web|url=http://www.gsnti-norms.ru/norms/common/doc.asp?0&/norms/grnti/gr27.htm|title=Электронная библиотека LibOk.Net - читать онлайн и скачать книги бесплатно|publisher=www.gsnti-norms.ru|access-date=2017-09-20|url-status=dead}}</ref> * [[Библиотечно-библиографическая классификация|ББК]] В1 мамзаргьы 22.1 * [[Математическая предметная классификация|Аматематикатә маҭәартә еихшеиҿартәара]] == Апрограмматә еиқәыршәара == Аматематикатә программтә еиқәыршәара ганрацәалатәиуп: * Аматематикатә текстқәа рылхреи анаҩс урҭ авиорстка рзыҟаҵареи ирызку апакетқәа ([[TeX|TeX]]) * Аматематикатә дҵақәа рыӡбара, ахыԥхьаӡаратә модельшьақәыргылара, агрифқәа рыргылара ирызку апакетқәа ([[GNU Octave|GNU Octave]], [[Maple|Maple]], [[Mathcad|Mathcad]], [[MATLAB|MATLAB]], [[Scilab|Scilab]]). * [[Электронные таблицы|Аелектронтә еиҵаҩрақәа]]. * Аматематикатә методқәа зхы иазырхәо хазы игоу апрограммақәа ма апрограмматә пакетқәа ([[калькулятор|аҳасабга]], архивеизгага, ашифрркра/ашифрҭыхра апротоколқәа, аҭеиԥш аилкааратә системақәа, аудио-видео хыԥхьаӡарамаӡаркра). {{Математическое ПО}} {{Системы компьютерной алгебры}} == Шәахә. иара уб. == * [[Международный конгресс математиков|Аматематикцәа жәларбжьаратәи рконгресс]] * [[Открытые математические проблемы|Иаарту аматематикатә проблемақәа]] * [[Философия математики|Аматематика афилософиа]] * [[(454) Матезида|(454) Матезида]] — аматематика иазку ахьӡ зху астероид. ; Аҭҵаарадырра аларҵәаҩцәа * [[Перельман, Яков Исидорович|Перельман, Иаков Исидор-иԥа]] * [[Гарднер, Мартин]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == {{refbegin|2}} ;Аенциклопедиақәа * {{ВТ-ЭСБЕ|Математика}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Россия/Русская наука/Математика}} * Математическая энциклопедия : в 5 т. / гл. ред. И. М. Виноградов. — {{М.}} : Советская энциклопедия, 1977—85. — (Энциклопедии. Словари. Справочники). * {{Книга|автор=Кондаков Н. И.|заглавие=Логический словарь-справочник|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Наука|год=1975|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}} * [http://dz-srv1.sub.uni-goettingen.de/sub/digbib/loader?did=D183743 Энциклопедия математических наук и их приложений]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=Октябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}{{In lang|de}} 1899—1934 гг. (крупнейший обзор литературы XIX века) ;Анапхгаратә шәҟәқәа * {{Книга|автор=А. А. Адамов, А. П. Вилижанин, Н. М. Гюнтер, А. Н. Захаров, В. М. Мелиоранский, В. Ф. Точинский, Я. В. Успенский|заглавие=Сборник задач по высшей математике преподавателей Института Инженеров Путей Сообщения|ответственный=|издание=|место=СПб.|издательство=|год=1912|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}} * {{Книга|автор=[[Шахно, Константин Устинович|Шахно К. У.]]|заглавие=Справочник по элементарной математике|ответственный=|издание=|место=Л.|издательство=|год=1955|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}} * {{Книга|автор=Г. Корн, Т. Корн|заглавие=Справочник по математике для научных работников и инженеров|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Korn1973ru.djvu|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=|год=1973|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}} ;Ашәҟәқәа * {{книга|автор=[[Клайн, Морис|Клайн М.]]|заглавие=Математика. Утрата определённости|ссылка=http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Мир|год=1984|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=|архив=https://web.archive.org/web/20070212044129/http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu|архив дата=2007-02-12|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070212044129/http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu|archive-date=2007-02-12}} * {{книга |автор=[[Клайн, Морис|Клайн М.]] |заглавие=Математика. Поиск истины |ссылка=http://www.117.mhost.ru/books/science/matem_poisk_istini.zip |издательство=Мир |место=М. |год=1988 |страниц=295 |ref=Клайн М. Математика. Поиск истины }}{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=Июль 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Книга|автор=Клейн Ф.|заглавие=Элементарная математика с точки зрения высшей|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}} * {{Книга|автор=[[Курант, Рихард|Р. Курант]], Г. Роббинс|заглавие=Что такое математика?|ссылка=http://www.mccme.ru/free-books/pdf/kurant.htm|ответственный=|издание=3-e изд., испр. и доп.|место=М.|издательство=|год=2001|страницы=|страниц=568|isbn=}} * {{книга |автор= Писаревский Б. М., Харин В. Т. |заглавие = О математике, математиках и не только |место= М. |издательство = Бином. Лаборатория знаний |год= 2012 |страниц = 302 }} * {{Книга|автор=[[Пуанкаре, Анри|Пуанкаре А.]]|заглавие=Наука и метод|оригинал=Science et methode|ссылка=http://sokolwlad.narod.ru/france/texts/philosophy/poin00.html|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}}{{In lang|ru}}{{In lang|fr}} * [https://nzdr.ru/data/media/biblio/kolxoz/M/MPop/Pokornyj%20Yu.V.%20Unizhenie%20matematikoj%20(Voronezh,%202006)(ru)(336s)_MPop_.pdf Унижение математикой?] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20251126013032/https://nzdr.ru/data/media/biblio/kolxoz/M/MPop/Pokornyj%20Yu.V.%20Unizhenie%20matematikoj%20%28Voronezh%2C%202006%29%28ru%29%28336s%29_MPop_.pdf |date=2025-11-26 }} / ''[[Покорный, Юлий Витальевич|Ю. В. Покорный]]''. — Воронеж : Центр.-Чернозем. кн. изд-во, 2006. — 335 с. ;[[Популяризация науки#Математика|Арлахҿыхга аматематика]] * {{Книга|автор=Бобров С. П.|заглавие=Волшебный двурог|ссылка=http://www.math.ru/lib/book/djvu/dvurog.djvu|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Детская литература|год=1967|страницы=|страниц=496|isbn=|isbn2=|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515184645/https://math.ru/lib/book/djvu/dvurog.djvu|archive-date=2025-05-15|access-date=2026-06-11|url-status=dead}} * {{Книга|автор=Дьюдени Г. Э.|заглавие=Кентерберийские головоломки; 200 знаменитых головоломок мира; Пятьсот двадцать головоломок|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}} * {{Книга|автор=[[Льюис Кэрролл|Кэррол Л.]]|заглавие=История с узелками; Логическая игра|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}} * {{Книга|автор=Таунсенд Чарлз Барри|заглавие=Звёздные головоломки; Самые весёлые головоломки; Самые трудные головоломки из старинных журналов |ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}} * {{Книга|автор=Перельман Я. И.|заглавие=Занимательная математика|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}} {{refend}} == Азхьарԥшқәа == * [http://www.univertv.ru/video/matematika/istoriya_matematiki/istoriya_matematiki/?mark=all История математики] * [http://www.mccme.ru/ МЦНМО] * [[Успенский, Владимир Андреевич|В. А. Успенский]]: [http://magazines.gorky.media/novyi_mi/2007/11/us10.html Апология математики] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160605133749/http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2007/11/us10.html |date=2016-06-05 }} (+[http://magazines.gorky.media/novyi_mi/2007/12/us9.html окончание] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160605133751/http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2007/12/us9.html |date=2016-06-05 }}). * [http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/matematika/MATEMATIKI_ISTORIYA.html МАТЕМАТИКИ ИСТОРИЯ] {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{Наука}} {{Разделы математики}} [[Акатегориа:Аматематика| ]] [[Акатегориа:Аформалтә ҭҵаарадыррақәа]] mq6ap8bktdhbiyt9riv0h0q800gbox4 Афольклор 0 53924 176556 172603 2026-11-07T23:29:07Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176556 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Максимов Бабушкины сказки 1867.jpg|мини|360пкс|[[Максимов, Василий Максимович|В. М. Максимов]] «[[Бабушкины сказки (картина)|Анду лажәабжьқәа]]» (1867)]] '''Афольклор''' ({{lang-en|folk-lore}}  – «ажәлар рдырра») – [[Устная традиция|ҿырҳәалатәи]] ажәалатәи ([[миф|амифқәа]], [[Легенда|алегендақәа]], [[Сказка|алакәқәа]] уҳәа уб. иҵ.) иара убас ажәлар [[Народная музыка|рмузыкатә ҟазара]], [[Народная песня|ажәалатәи-амузыкатәи]] [[Народный танец|амузыка-хореографиатәи]] жәлар рырҿиамҭақәа роуп.<ref>[https://glosum.ru/Значение-слова-Фольклор-в-словаре-Ожегова Фольклор] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190722201723/https://glosum.ru/%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%A4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80-%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B5-%D0%9E%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B0 |date=2019-07-22 }} в [[Словарь Ожегова]]</ref><ref name="БРЭ">{{Cite web |url = https://old.bigenc.ru/music/text/4716709 |title = Большая российская энциклопедия 2004–2017 // «ФОЛЬКЛО́Р» |publisher = [[Большая российская энциклопедия]] |access-date = 2023-05-20 |archive-date = 2023-05-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230510182542/https://old.bigenc.ru/music/text/4716709 |url-status = dead }}</ref> Инарҭбааны иуҳәозар, ажәалатәи ажанрқәа рыдагьы, уахь иаҵанакуеит «'''ажәлар рҟазара'''» зегьы, ажәлар рдоуҳатә (зны-зынлагьы [[Материальная культура|рматериалтә]]) культура ацәырҵрақәа – рбызшәа, [[верования|рыгәрагарақәа]], [[обряд|рҵасқәа]], [[Ремесло|рнапҟазара]].<ref>{{Cite web|url=http://interpretive.ru/termin/folklor.html|title=Фольклор // Национальная историческая энциклопедия|publisher=interpretive.ru|access-date=2019-09-21|archive-date=2019-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190911193853/http://interpretive.ru/termin/folklor.html|url-status=dead}}</ref><ref name="клэ">''[[Гусев, Виктор Евгеньевич|Гусев В. Е.]]'' [http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke8/ke8-0321.htm Фольклор] // Краткая литературная энциклопедия. — Т. 8. — Стб. 32.</ref> Афольклор ҭызҵаауа маҭәароуп [[Фольклористика|афольклордырреи]] [[Этнология|аетнологиеи]]. == Аилкаара == Атермин «фольклор» ({{lang-en|folk-lore}}  - «ажәлар рҟәыӷара») раԥхьаӡа акәны иалеигалеит англыз ҵарауаҩ [[Томс, Уильям|Уильям Џь. Томс]] 1846ш. азы, асахьаркыратәи (аҳәамҭақәа, акәашарақәа, амузыка уҳәа егь.) аматериалтәи (анхарҭа, [[утварь|амаҭәахәқәа]], амаҭәа) культура арбаразы. Ҭҵаарадырратә терминк аҳасабала, аофициалла [[Фольклорное общество|Британиатәи афольклортә еилазаара]] (The Folklore Society) иаднакылеит.<ref name="клэ" /><ref>{{БСЭ3 |статья= Фольклор|автор= |том= 27|страницы= 516|ref= }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/FOLKLOR.html|title=ФОЛЬКЛОР|author=|website=Энциклопедия Кругосвет|date=|publisher=krugosvet.ru|lang=ru|access-date=2018-05-11|archive-date=2018-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180507012732/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/FOLKLOR.html|url-status=dead}}</ref><ref>''Еникеева А. Р.'' [https://books.google.com.ua/books?id=jYVlDwAAQBAJ&pg=PA120&dq=%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj-6M7D5bTsAhXJwosKHadpAbsQ6AEwBHoECAQQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80&f=false Этнопедагогический потенциал музыкального фольклора в системе народной художественной культуры] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20201016231837/https://books.google.com.ua/books?id=jYVlDwAAQBAJ&pg=PA120&dq=%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj-6M7D5bTsAhXJwosKHadpAbsQ6AEwBHoECAQQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80&f=false |date=2020-10-16 }}. — М.; Берлин: Директ Медиа, 2017. — С. 120.</ref><ref>{{Cite web|url=http://interpretive.ru/termin/folklor.html|title=ФОЛЬКЛОР это что такое ФОЛЬКЛОР: определение — История.НЭС|publisher=interpretive.ru|lang=ru|access-date=2018-05-11|archive-date=2018-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021915/http://interpretive.ru/termin/folklor.html|url-status=dead}}</ref> Аамҭа цацыԥхьаӡа, еиуеиԥшым атәылақәа рҿы афольклор иаҵанакуеит ҳәа ирыԥхьаӡон ажәлар рҟазара ацәырҵрақәа зегьы, уи аҵакы еиҳа иҭшәаны иуҳәозар - «[[устная словесность|ҿырҳәалатәи]]», «ажәалатәи апоетикатә ҟазара»; атермин ахархәараҿы акзаара ыҟаӡам.<ref name="клэ"/> Аларҵәара змоу гәаанагароуп афольклор афеодалтә еилазаараҿы атрадициатә нхаҩыжәлар ркультура ахәҭак аҳасабала ишьақәгылеит, анаҩстәи аамҭақәа зегьы рзы анхаҩцәа ркультура иахәҭакны иаанхеит ҳәа; уи аамҭазы, иарбанзаалак ахаԥшьгаратә ҟазара (ҳаамҭазтәи [[городской фольклор|ақалақьтә фольклор]]) афольклор ҳәа иахәаԥшыр алшоит, азҿлымҳара ҷыда цәырнагоит асубкультуратә гәыԥқәа рҟазара, урҭ еицырзеиԥшу уск еиднакылоит (ашьхаусзуҩцәа, асолдаҭцәа, атуристцәа, астудентцәа рфольклор) мамзаргьы даҽа мзызқәак.<ref>''Гусев В. Е.'' [http://anthropology.ru/ru/text/gusev-ve/folklor-kak-universalnyy-tip-subkultury Фольклор как универсальный тип субкультуры] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20171224042329/http://anthropology.ru/ru/text/gusev-ve/folklor-kak-universalnyy-tip-subkultury |date=2017-12-24 }}</ref> Ҿырҳәалатәи ҳәа еилкаатәуп [[народ|ажәлар]] рсахьаркыратә рколлективтә ҟазара, уи ианыԥшуеит рыԥсҭазаара, рдунеихәаԥшышьа, ридеалқәа, рпринципқәа; ажәлар иаԥырҵо, ауаа рацәа [[поэзия|рпоезиа]] иалоу ([[предание|ажәытәжәабжьқәа]], [[песни|ашәақәа]], [[Частушка|ахьӡыртәрақәа]], [[анекдот|анекдотқәа]], [[сказка|алакәқәа]], [[эпос|аепосқәа]]), [[народная музыка|ажәлар рмузыка]] ([[народная песня|ашәақәа]], [[наигрыш|аинструменталтә ашәақәеи]] аспектакльқәеи), [[театр|атеатр]] ([[Драма (жанр)|адрамақәа]], [[пьеса (театр)|асатиратә спектакльқәа]], [[театр кукол|акьанџьақәа ртеатр]]), [[танец|акәашара]]. Афольклор атрадиционализм аныԥшуеит, аинформациа ҿырҳәала еиқәнархоит, убри алагьы еиԥшым алитературеи иахьатәи ашәҟәытә культуреи. Ақыҭа уааԥсыра ([[Крестьянин|анхацәа]]) ракәын еиҳарак арҭ арҿиамҭақәа ныҟәызгоз. == Аҷыдарақәа == [[Афаил:BovaChest.jpg|мини|[[Бова Королевич]]. Ашәындыҟәра ахҩа иану асахьа. [[Великий Устюг|Велики Устиуг]], XVII ашәышықәса.]] [[Древний мир|Ажәытәӡатәи аамҭақәа]] раан ицәырҵыз [[Народное творчество|жәлар рҟазара]], — [[МХК|адунеизегьтәи асахьаркыратә культура]] зегьы азы аҭоурыхтә шьаҭа амоуп, амилаҭтә сахьаркыратә [[традиция|традициақәа]] ирхыҵхырҭоуп, амилаҭтә хдырра аазырԥшуа мыругоуп. Иҟоуп азнеишьа, уи инақәыршәаны системак аҳасабала фольклортә жанырқәаны иԥхьаӡоу ашәақәа, амифқәа, акәашарақәа ракәым, афольклортә ҟазара иалкаау «[[Произведение искусства|аусумҭақәа]]» ракәым, иаку афольклортә актқәеи, афольклортә рҿиареи роуп ([[ритуал|аритуалқәа]], [[обряд|ақьабзқәа]] ҵакы ҭбаала ҳазнеиуазар). Иаҳҳәап, иарбанзаалак ашәа «баша» шәаны акәым, уи структуралеи функциалеи акы иадҳәалоуп. Убасҵәҟьа акәашарагьы, амузыкагьы, амаҭәагьы, жәлар ртеатргьы.<ref>{{Книга|автор=Алексеев Э. Е.|заглавие=Фольклор в контексте современной культуры: рассуждения о судьбах народной песни|ссылка=https://vk.com/doc6752525_453689982?hash=960bfe1a7bb47a83cd&dl=5e9b9861bc5477a58f|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Советский композитор|год=1988|страницы=33—35|страниц=237|isbn=|isbn2=|archive-date=2021-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230090932/https://vk.com/doc6752525_453689982?hash=960bfe1a7bb47a83cd&dl=5e9b9861bc5477a58f}}</ref> [[Первобытное общество|Аҭоурыхԥхьатә аамҭа иаҵанакуа]] [[Бесписьменные языки|аҵара змам ауаажәларра]] рфольклор шьаҭас иамоуп [[Мифология|амифологиеи]] [[Адин|адинтә]] системеи; еиҳарак акыр зҵазкуа аҭыԥ ааныркылоит ақьабзтә формақәа. Ижәытәӡатәиу аҩыратә жанрқәа афольклортә традициақәа ирыцырҵоит, ақьабзтә поезиа (амзартә, ачаратә), амиф, аҭоурыхтә легендақәа; убри аан, алитература афольклор иазааигәоу астилистикатә ҟазшьақәа еиқәнархоит: еиԥшуп аиҭаҳәашьа асистемақәа, аметафорақәа, ажәахәмаррақәа уҳәа уб. иҵ. Убри аан, ижәытәӡатәиу аҩырақәагьы рфункциа ажәалатәи афольклор ала анагӡара залыршахом (иаҳҳәап, ажәытә Мысратәи аамсҭацәа «равтобиографиатә» ҩырақәеи еиуеиԥшым аԥсыжратә текстқәеи). Ашәҟәыҩреи алитературеи анцәырҵ ашьҭахь, аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа анышьақәгылеи еиҳа иуадаҩу адинтәи амифологиатәи системақәа аныҿио аамҭази, афольклор еиқәханы иҟоуп, аха ас еиԥш иҟоу атрадициатә, мамзаргьы «аклассикатә» афольклор ҟалеит архаикатә фольклор ӷәӷәала еиԥшымкәа. Ижәытәӡоу асиужеттә фонд [[Сакрализация|адесакрализациа]] ахҭысит, ҿырҳәалатәи атрадициа [[Книга|аҩыра]] анцәырҵ ганрацәала анырра анаҭеит: абас ала, ҿырҳәалатәи ажәа аҩыратә бызшәа анормақәа иреиԥшхар алшоит (еиҳарак аныҳәатә ҟазшьа змоу аритмтә ажәаҳәара иазҷыдоуп), уи аамҭазы ашәҟәытә хыҵхырҭақәа афольклоризациеи архаизациеи рыхҭысуеит. Алитература иҟанаҵо анырра адагьы, абри аҩыза аеффект аанарԥшыр алшоит еиҳа иҿиахьоу ааигәа инхо ажәларқәа рфольклор анырра иахҟьаны (иаҳҳәап, аурыс фольклор СССР егьырҭ ажәларқәа рҿаԥыцтә рҿиамҭақәа рҿы иҟанаҵаз анырра).<ref>{{Книга|автор=[[Мелетинский, Елеазар Моисеевич|Мелетинский Е. М.]], Неклюдов С. Ю., Новик Е. С.|заглавие=Статус слова и понятие жанра в фольклоре|ссылка=http://www.ruthenia.ru/folklore/meletneklgrinc.htm|ответственный=П. А. Гринцер|издание=Историческая поэтика. Литературные эпохи и типы художественного сознания|место=М.|издательство=Наследие|год=1994|страницы=39—104|страниц=|isbn=|isbn2=|archive-date=2010-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20101128170033/http://www.ruthenia.ru/folklore/meletneklgrinc.htm}}</ref> Афольклор азнеишьа иахнагаз аеволиуциа иахҟьеит ауаажәларраҿы уи афункциа [[Литературоведение|алитературадырра]] аганахьала мацара акәымкәа, [[Антропология|антропологиеи]] [[Социология|асоциологиеи]] рганахьалагьы иахьахәаԥшуа.<ref>{{книга|часть=[[Богданов, Константин Анатольевич|Константин Богданов]]|заглавие=Беседы на рубеже тысячелетий|страницы=778—780}}</ref> Иофициалтәым, иканонтәым афольклор ажанрқәеи ахкқәеи жәпакы иаразнак аспециалистцәа рылаԥш иҵашәом. Иаҳҳәап, [[Рукописный девичий рассказ|аӡӷабцәа рыбзиабаратә ҭоурыхқәа]] афольклореизгаҩцәа рылаԥш иҵашәеит 1980-тәи ашықәсқәа рзы, абзазаратәқәа ракәзар, урҭ еиҳа иҭбаау аҭоурых рымоуп. == Аурыс фольклор == : ''Астатиа хада: [[Русский фольклор|Аурыс фольклор]].'' : ''Уахә. иара уб.: [[Культура СССР|СССР акультура]].'' СССР-аҿы [[цензура в СССР|ацензура]] иахҟьаны, аполитикатә, мамзаргьы асексуалтә ҵакы змаз [[Частушка|ахьӡыртәрақәеи]] [[анекдот|анекдотқәеи]] ԥсахын (уахә. [[Сатира в СССР|СССР аҿы асатира]]). == Иара уб. уахә. == * [[Устная традиция|Аҿаԥыцтә традициа]] * [[Народная песня|Ажәлар рашәа]] * [[Народная музыка|Ажәлар рмузыка]] * [[Этническая музыка|Аетникатә музыка]] * [[Народная архитектура|Ажәлар рархитектура]] * [[Малые жанры фольклора|Афольклор ажанр маҷқәа]] * [[Городской фольклор|Ақалақьтә фольклор]] * [[Детский фольклор|Ахәыҷтәы фольклор]] * [[Фольклорные формулы|Афольклортә формулақәа]] * [[Фейклор|Афеиклор]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * {{Книга |заглавие = Большая российская энциклопедия. Том 33 |часть = Фольклор |ссылка часть = https://old.bigenc.ru/music/text/4716709 |место = М. |год = 2017 |страницы = 457 |ref = Большая российская энциклопедия }} * {{Из БСЭ|Народное творчество}} * ''Соколов Ю.'' [http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/leb/leb-7751.htm Фольклор] // Литературная энциклопедия. — Т. 11. * [https://archive.org/details/B-001-026-938-15 Фольклор] // Советская историческая энциклопедия. — Т. 15. — Стб. 231. * {{ВТ-ЭСБЕ|Фолклор|[[Аничков, Евгений Васильевич|Аничков Е. В.]]}} * {{книга|автор=Адоньева С. Б.|заглавие=Прагматика фольклора|издание=|ответственный=|место=СПб.|издательство=Изд-во С.-Петерб. ун-та|год=2004|страниц=312|страницы=|isbn=5-288-03428-1|том=|ссылка=http://www.folk.ru/Monogr/pragmatics.pdf|archive-date=2024-07-18|access-date=2026-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20240718131148/https://folk.ru/Monogr/pragmatics.pdf|url-status=dead}} * {{книга|автор=[[Берёзкин, Юрий Евгеньевич|Берёзкин Ю. Е.]]|заглавие=Тематическая классификация и распределение фольклорно-мифологических мотивов по ареалам|издание=|ответственный=|место=|издательство=|год=|страниц=|страницы=|isbn=|том=|ссылка=http://ruthenia.ru/folklore/berezkin/}} * {{книга|автор=[[Борев, Юрий Борисович|Борев Ю. Б.]]|заглавие=История государства советского в преданиях и анекдотах|издание=|ответственный=|место=М.|издательство=Рипол|год=1995|страниц=|страницы=|isbn=5-87907-056-5|том=|ссылка=https://archive.org/details/istoriiagosudars0000bore}} * {{книга|автор=[[Жирмунский, Виктор Максимович|Жирмунский В. М.]]|заглавие=Фольклор Запад и Восток. Сравнительно-исторические очерки|издание=|ответственный=|место=М.|издательство= ОГИ (Объединенное Гуманитарное Издательство)|год=2004|страниц=464 |страницы=|isbn=5-94282-179-8|ссылка=}} * {{книга|автор=Зуева Т. В., Кирдан Б. П.|заглавие=Русский фольклор. Учебник для высших учебных заведений|издание=|ответственный=|место=|издательство=Флинта: Наука|год=2002|страниц=400 |страницы=|isbn=5-89349-115-7|том=|ссылка=http://refdb.ru/look/1459905-p7.html}} * {{книга|автор=Калугин В. И.|заглавие=Струны рокотаху…: Очерки о русском фольклоре|издание=|ответственный=|место=|издательство=|год=|страниц=|страницы=|isbn=|том=|ссылка=http://www.razumei.ru/lastlib/otherbooks/792}} * {{статья|автор= Костина А. В.|заглавие= Молодёжная культура и фольклор|ссылка= http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2009/4/Kostina_Youth_Culture/|издательство = [[МосГУ]]| издание= Электронный журнал «[[Знание. Понимание. Умение]]»|место = М.|год = 2009|номер = 4 - [[Культурология]]|страницы=}} * {{статья|автор=[[Михневич, Владимир Осипович|Михневич В. О.]]|заглавие=Извращение народного песнетворчества|издание=|ответственный=|место=|издательство=[[Исторический вестник]]|год=1880|страницы=749—779|номер=12|том=III|ссылка=http://www.memoirs.ru/rarhtml/1377Mihnevic.htm|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019125824/http://www.memoirs.ru/rarhtml/1377Mihnevic.htm|url-status=dead}} * {{книга|автор=Никитченков А.|заглавие=Вопросы истории методики преподавания фольклора в российской начальной школе|ссылка=https://books.google.com/books?id=7wOHCwAAQBAJ&lpg=PP1&pg=PT3|место=М.|издательство=Прометей|год=2012}} * {{книга|автор=Румянцева С.|заглавие=Нравственность в русской народной премудрости и иносказательности|издание=|ответственный=|место=|издательство=[[LAP Lambert Academic Publishing]]|год=2012|страниц=|страницы=|isbn=978-3-659-21493-6|том=|ссылка=}} * {{книга|автор=Стефанов П.|заглавие=Мытарства души после смерти в болгарском фольклоре и культуре|издание=|ответственный=|место=|издательство=|год=|страниц=|страницы=|isbn=|том=|ссылка=http://manefon.org/show.php?t=2&txt=11|archive-date=2016-10-07|access-date=2026-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20161007053130/http://manefon.org/show.php?t=2&txt=11|url-status=dead}} * ''[[Берёзкин, Юрий Евгеньевич|Берёзкин Ю. Е.]], Дувакин Е. Н.'' [http://ruthenia.ru/folklore/berezkin/ Тематическая классификация и распределение фольклорно-мифологических мотивов по ареалам. Аналитический каталог]. == Азхьарԥшқәа == * [http://www.ruthenia.ru/folklore/ Фольклор и постфольклор. Структура, типология, семиотика] ** [http://www.ruthenia.ru/folklore/publications.htm Фольклор и постфольклор — Публикации] ** [http://www.ruthenia.ru/folklore/folkloristlibrary.htm Фольклор и постфольклор — Библиотека фольклориста] * [http://www2.rsuh.ru/article.html?id=73289 Терминология и понятия современной фольклористики] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20240910011714/http://www2.rsuh.ru/article.html?id=73289 |date=2024-09-10 }}. Институт высших гуманитарных исследований им. Е. М. Мелетинского. [[Российский государственный гуманитарный университет|РГГУ]]. {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:фольклор}} [[Акатегориа:Афольклор| ]] [[Акатегориа:Амилаҭтә культура]] [[Акатегориа:1840-тәи ашықәсқәа раан алагамҭақәа]] i45bcsa26wrp9313f72lgmwscsdvh9i Аҭҵаарадырра 0 53975 176562 172605 2026-11-07T23:31:07Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176562 wikitext text/x-wiki '''Аҭҵаарадырра''' ([[Праславянский язык|протослав.]] * na - + * učiti - арҵара, аҵара) — иҟоу иану иазкны [[знание|адыррақәа]] ралкаареи [[Систематизация|реихшареи]] иазырхоу [[деятельность|усуроуп]]. Ари аусмҩаԥгатә алнаршоит [[факт|аҵабыргқәа]] реизгара, урҭ лассы-лассы рырҿыцра, [[систематизация|асистема аҟаҵара]], [[Критическое мышление|акритикатә]] [[Научный анализ|анализ]] рыҭарала. Абри аҵаҵӷәала иалыршахоит адырра ҿыцқәа реихшьаалареи реимадареи, [[природа|аԥсабаратәи]] [[общество|ауаажәларратәи]] цәырҵрақәа ахҳәаа рызҭо, насгьы урҭ [[Принцип причинности|рҽыҵга-хылҿиааратә еимхәыцқәа]] ҳрызхьазырԥшуа, зыбзоурала иҟалаша ҳхаҿы [[прогноз|аагаразы]] алшарагьы ҳамоу. Игәаҭоу [[факт|аҵабыргқәа]] зегьы кылзыршәшәаауа, насгьы [[эксперимент|експериментла]] иаҿаԥҽым [[гипотеза|агипотезақәа]], [[закон природы|аԥсабара]] мамзаргьы [[Общество|аилазаара]] азакәанқәа ҳәа иԥхьаӡоуп (шәахә. [[научный метод|аҭҵаарадырратә метод]]).<ref>''[[Уайтхед, Альфред Норт|Уайтхед А. Н.]]'' Избранные работы по философии. М.: Прогресс, 1990. 716 с.</ref> Аҭҵаарадырра аҭоурыхҭҵааҩ [[Веселовский, Иван Николаевич|И. Н. Веселовски]] игәаанагарала, «ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырра гәыцәс иамоуп анаҩстәи х-шьаҭак: 1) аԥсабара аҭҵаараҿы аексперименти, азкылԥшреи аԥышәеи рхархәара; 2) ихадоу аԥхьазхьарԥшқәа рҟынтәи иаауа алкаақәа рлогикатә шьақәырӷәӷәара; 3) аԥсабаратә процессқәа математикала раарԥшра алшара».<ref>''[[Веселовский, Иван Николаевич|Веселовский И. Н.]]'' «Аристарх Самосский — Коперник античного мира». — [[Историко-астрономические исследования]], Вып. VII, 1961, — C.29. — 420 c.</ref> Аҵарадырра инарҭбааны иуҳәозар, иаҵанакуа аусура аҭагылазаашьақәеи ахәҭақәеи зегьы агәыланахалоит: * аҭҵаарадырратә усура [[Разделение труда|аихшареи]] [[Кооперация|аидкылареи]]; * аҭҵаарадырратә усбарҭақәа, аексперименталтәи алабораториатәи еиқәыршәагақәа; * [[Научный метод|Аҭҵаарадырратә усумҭа аметодқәа]]; * [[Терминология|атерминологиатәи]] [[Классификация|аклассификациатәи]] аппарат; * ажәабжь аизгареи, аҵәахреи, ахархәареи рсистема. [[Науковедение|Аҭҵаарадырратә ҭҵаарадырра]] — [[Научное исследование|ҭҵаарадырратә ҟәшоуп]], аҭҵаарадырра аҭҵаара иазку. [[Файл:The Scientific Universe.png|thumb|right|500px|Адунеи аҿы иҟоу аобъектқәа рмасштаб, аҭҵаарадырра аҟәшақәа ирҿырԥшны; аформалтә ҭҵаарадыррақәа аҭҵаарадырратә дырра ашьаҭа ҳәа иалкаауп]] == Аҭҵаарадырра ихадоу аҷыдарақәа == <ref>''[[Ракитов, Анатолий Ильич|Ракитов А. И.]]'' Анатомия научного знания. — М., Политиздат, 1969</ref><ref>''[[Копнин, Павел Васильевич|Копнин П. В.]]'' Гносеологические и логические основы науки. — М., 1974, 568 с.</ref> * Аҵарадырра – ишьақәырӷәӷәоу аԥҟарақәа рыла ишьақәгылоу, адыргақәа рсистемаҿы иарбоу адырра ауп. * Аҭҵаарадырра еснагь иахьынӡауала иалкаау (ҭоурыхтә ҩаӡарацыԥхьаӡа) абызшәала иҭаҩуп. * Аҭҵаарадырра – аобиектқәа русуреи рыҿиареи рзакәанқәа ирызку адыррақәа рсистема ауп. * Аҭҵаарадырра ҳәа ԥышәарала иузгәаҭо иагьыузышьақәырӷәӷәо адырра ауп изахьӡу. * Аҭҵаарадырра еиԥҟьарада еизҳауа, иагьхаҭәаауа адыррақәа ирсистемоуп. Уи ахаҭәаара мҩаԥысуеит еиҳарак иҿыцу аметодқәа рыцхыраарала. * Аҭҵаарадырра иамоу аилазаара шьақәгылоуп: амаҭәари, атеориеи агипотезеи, аметоди аҵабырги, аԥышәатә материал ахҳәааи рыла. Аҭҵаарадырратә ҳәаа ({{lang-en|science field}}) — аҭагылазаашьақәа 12 алзыршо ҭҵааратә ҳәаауп : 1) аҭҵаарадырратә ҳәаа ахәҭақәа зегьы аамҭа цацыԥхьаӡа рҽырыԥсахуеит уи аусхкы аҿы имҩаԥысуа аҭҵаарақәа ирылҵшәаны, еиҳаракгьы алогикатә/математикатә мыругақәеи егьырҭ аҳәаақәа рҟынтәи хазы игоу ашьҭа/ԥхьахьарԥшрақәеи; 2) [[научное сообщество|аҵарадырратә еилазаара]] иҷыдоу азыҟаҵара амоуп, «иӷәӷәоу ажәабжьтә еимадарақәа еиқәнархоит», «аҵарадырратә ҵас» еиҿнакаауеит ма иацнаҵоит; 3) аҵарауаа рхы иақәиҭны аус руртә аалшара рымоуп аҭҵаарақәа рымҩаԥгаразы, насгьы урҭ здызкыло ауаажәларра аҟынтәигьы адгылара роууеит; 4) аҵарауаа рдунеихәаԥшышьа иаҵанакуеит «закәанеизшәарала зҽызыԥсахуа иалкаау» обиектқәа, [[научный метод|аҭҵаарадырратә метод]] иахәҭоу аилкаара, еиҿкаау аҭҵаарадырра ахәаԥшышьа, ииашоу ахҳәаақәеи аилыркаарақәеи рҟынӡа инаӡо, аҵарадырратә етикатә принципқәа, иара убас аҵабырг хақәиҭла аԥшаара; 5) ҳаамҭазтәи алогикатә/математикатә мыругақәа ажәабжь икылкааны ишьақәдыргылоит, аусгьы адырулоит; 6) аҭҵаарақәа рҳәаа — иҟаҵәҟьоу аобектқәа/ахаҭарақәа; 7) аҵарауаҩ егьырҭ [[фоновые знания|идыррақәа]] — ҳаамҭазтәи, ишьақәырӷәӷәоу адыррақәа, агипотезақәеи атеориақәеи, ирышьашәалоу егьырҭ ахырхарҭақәа рҟынтәи иаагоу; 8) зыҭҵаара мҩаԥысуа апроблемақәа реизга иҭырҵаауа ахаҭа аҳәаақәа рыҩнуҵҟа иҟоуп; 9) еизгаз адыррақәа ирыгәҭыларкуеит адунеихәаԥшышьа иашьашәало, азҿлымҳара змоу, згәаҭара ауа атеориақәа, агипотезақәеи адыррақәеи, иара убас уаанӡа аҭҵааратә ҳәаақәа рыҩнуҵҟа еизгаз иҷыдоу адыррақәа; 10) хықәкқәас иҟоуп аҵарадырратә закәанқәеи атеориақәеи аҭҵаара ахьымҩаԥысуа аҭыԥҭаӡараҿы рыԥшаара, рхархәара, еизгаз адыррақәа рсистематәра, теориала адыррақәа реизакра, аҭҵаара азнеишьақәа реиӷьтәра; 11) ҭҵаарадырратә методқәа «ргәаҭара, рыриашара, рырҵабыргра аҭахуп»; 12) аҭҵааратә ҭыԥҭаӡара еиҳа инарҭбаау аҭҵааратә еизшәарақәа ирыдҳәалоуп, уаҟа иара убасҵәҟьа иҟоуп аҭҵааҩцәа, «аҭҵааратә лкаақәеи, аусқәеи алацәажәареи» зылшо, издызкыло аилазаара ирышьашәало, еиҳа иҭшәоу аҭҵаара аҳәаақәа аманы.<ref>Tuomela 1987, ад. 89–90.</ref> == Аҭоурых == {{Main|Аҭҵаарадырра аҭоурых}} ''Шәахә. убасгьы [[Апротоҭҵаарадырра]].'' Ажәытәӡатәи ацивилизациақәа ртәылақәа рҿы [[Письменность|аҩыра]] аҿиара абзоурала, аԥсабареи, ауаҩи ауаажәларреи ирызку [[Опытное знание|аԥышәатә дыррақәа]] еизон, иара убас аматематика, алогика, агеометриа, астрономиа, амедицина рхыҵхырҭақәа цәырҵуа иалагон. Ззын аҵабырг азхәыцреи уи аԥшаареи ус хаданы иҟалаз [[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәылатәии]] [[Древний Рим|Римтәии]] афилософцәа ҳаамҭазтәи аҵарауаа ираԥхьанеиуаз ракәын. Ажәытә Бырзентәыла ицәырҵуеит адыррақәа аклассификациа рзуразы азнеишьақәа. [[Наука Средневековья|Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзтәи аҭҵаарадырра]] [[Переводческое движение|ажәытә бырзентә текстқәа араб бызшәахьы реиҭагарала]] [[Наука в Древней Греции|ижәытәӡатәу адыррақәа]] аԥсылмантә дунеи аҿы рыдкылара аҳасабала иалагеит. Насшәа, уажәшьҭа 12-тәи ашәышықәсазы, [[Латинские переводы XII века|араб бызшәала иҟаз аусумҭақәа алаҭын бызшәахь реиҭагақәа]] [[Возрождение XII века|Европа аҭҵаарадырра Аиҭаира]] кырӡа анырра анаҭеит. Иахьа ишеилаҳкаауа еиԥш аҭҵаарадырра ашьақәгылара иалагеит [[XVI век|16]]—[[XVII век|17-тәи ашәышықәсақәа]] инадыркны. Аҭоурыхтә ҿиарамҩаҿы уи анырра атехникеи атехнологиеи рыҿиара аҳәаа анҭыҵгьы иҭыҵит. Аҭҵаарадырра ихадаӡоу социалтә-гуманитартә институтны иҟалеит, ауаажәларреи акультуреи рхырхарҭақәа зегьы анырра ду рызҭоз. 17-тәи ашәышықәса инаркны аҭҵаарадырратә усура амҽхакқәа ес-10-15-шықәса ҩынтәны ирызҳауеит (аартра ҿыцқәа, аҭҵааратә дыррақәа, атҵааратә усзуҩцәа рхыԥхьаӡарақәа ирызҳауеит).<ref>Алексеев 1974.</ref> Ажәа «аҵарауаҩ» иахьатәи аҵакы ала (scientist), афраза «аԥсабара зҭызҵаауа афилософ» (natural philosopher) аҭыԥан иҟалаз, 19-тәи ашәышықәса азбжазы ицәырҵит.<ref>[https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/435905/Sily_i_energiya_Maykl_Faradey_protiv_Dzheymsa_Dzhoulya «Силы» и энергия: Майкл Фарадей против Джеймса Джоуля] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210618105212/https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/435905/Sily_i_energiya_Maykl_Faradey_protiv_Dzheymsa_Dzhoulya |date=2021-06-18 }}, Борис Булюбаш. [[Природа (журнал)|Природа]], № 9, 2020.</ref> Аҭҵаарадырра аҿиарамҩаҿы аекстенсивтә аамҭақәеи ареволиуциатә аамҭақәеи рҽеиҭнырыԥсахлоит — аҭҵаарадырратә револиуциақәа, уи аилазаашьа, адырратә принципқәа, акатегориақәеи аметодқәеи, иара убас уи аиҿкаара аформақәеи рҿы аԥсахрақәа ҟазҵо. Аҭҵаарадырра ҷыдарас иамоуп уи адифференциациеи аинтеграциеи рыпроцессқәа [[диалектика|диалектла]] реинраалара, [[Фундаментальная наука|шьаҭанкылатәи]] [[Прикладные исследования|ахархәаратәи]] аҭҵаарақәа рырҿиарала. == Аилазаара == {{Main|Аҭҵаарадырратә еилазаара}} Аҵарадырра знапы алаку ауаа зегьы аҭҵаарадырратә еилазаара шьақәдыргылоит. Аҵарауаҩцәа реилазаара — аҳәынҭқарратә усбарҭақәеи, ауаажәларратә еиҿкаарақәеи, иформалтәым агәыԥқәеи злахәу иуадаҩу хеиҿкааратә системоуп. Ари аилазаара алызкаауа ҟазшьа ҷыдоуп аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа ирыбзоураны амчра азхаҵара аҩаӡара ҳаракы, насгьы амчра знапаҿы иҟоу рнапхгара азхаҵара аҩаӡара алаҟәра, зны-зынла аҳәынҭқарреи аҭҵаарадырратә еилазаареи рыбжьара аимак-аиҿакгьы цәырызго. Иара убасгьы иазгәаҭатәуп, иформалтәым агәыԥқәа, еиҳаракгьы хазы игоу ахаҭарақәа, егьырҭ асоциалтә хырхарҭақәа рҟны аасҭа еиҳа ибзиоу алҵшәа шрымоу. Аҭҵаарадырратә еилазаара зегь реиҳа ихадоу дҵақәаны иамоуп аҭҵаарадырра аҿиара алзыршо аидеиа ҿыцқәеи атеориа ҿыцқәеи разхаҵара мамзаргьы мап рыцәкра, иара убас аҵарааӡаратә система аҵгәареи аҵарауаа ҿыцқәа разыҟаҵареи. Аҭҵаарадырратә еилазаара алахәылацәа рыԥсҭазаашьеи рдунеихәаԥшышьеи ауаажәларраҿы еицырдыруа агәаанагаарақәа акырӡа иреиԥшымзар ауеит. Иҟоуп агәаанагара, уажәы аҵарауаа рыбжьара атеисттәи аскептикатәи адунеихәаԥшышьақәа аҳра руеит ҳәа. 1990-тәи ашықәсқәа рзы имҩаԥгаз аҭҵаарақәа иаадырԥшит ала Америка Аҭҵаарадыррақәа Рмилаҭтә Академиа алахәылацәа рҟынтә 7% мацареи, Еиду Британиа аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа рҟынтә 3.3% мацареи шракәу анцәадхазҵо. Убри аан, амилаҭтә ҭҵаара инақәыршәаны, Британиа ауааԥсыра рҟынтә 68,5% анцәадхазҵо ҳәа рхы рыԥхьаӡоит. [[Гинзбург, Виталий Лазаревич|В. Л. Гинзбург]] Атеизм.ру аҟны иҟаиҵаз астатиаҿы иазгәеиҭеит “Изинг истатиаҿы (“Аԥшаара” No 25, 1998) уаанӡа [[Nature|Nature]] (386-тәи атом, 435 ад, 1997) аҟны икьыԥхьыз аиҵаҩра шаагоу, уи иаанарԥшуеит америкатәи аҵарауаа рыбжьара 1916 шықәсазы 42% анцәадхазҵоз шыҟаз, 1996 шықәсазы — 39%, ус анакәха урҭ рхыԥхьаӡара алаҟәра уамак ирацәам, ари уамашәа иубаратәы иҟоуп, 80 шықәса ирылагӡаны аҵарадырра иҟанаҵаз аиааира дуқәа ирҿырԥшны уахәаԥшуазар», ҳәа азгәаҭоуп, уи зыхҟьар ауаз «акоммунистцәа ратеизм ақәҿиара» аҭак азыҟаҵара ауп. Асоциолог Елаин Говард Екланд Еизгоу Америкатәи Аштатқкәа иреиӷьӡоу ауниверситетқәа рҿы аус зуа 1646 арҵаҩцәа рыбжьара аҭҵаара мҩаԥылгеит, анцәахаҵареи адоуҳатә усқәеи ирызку азҵаарақәа 36 рҭак ҟарҵарц рыдылҵеит, уи аан лара иалылкааит [[Естественные науки|иԥсабаратәу аҭҵаарадыррақәа]] (абиологиа, афизика, ахимиа) рахь иаҵанакуа аҵарауаа рыбжьара 38% атеистцәа шракәу, зегь реиҳа анцәадхазымҵо - 41% - абиологцәа ракәхеит, асоциологцәа рыбжьара - 31%, зегь раасҭа имаҷу арбагақәа аполитологцәа рыбжьара ишьақәыргылахеит — 27%. 2005 шықәсазы [[Чикагский университет|Чикаготәи Ауниверситет]] аҭҵааҩцәа иркьыԥхьыз арбагақәа рыла, Америкатәи аҳақьымцәа рҟынтә 76% анцәадхазҵо ракәны рхы рыԥхьаӡоит, 59% [[Жизнь после смерти|аԥсра ашьҭахьтәи аԥсҭазаара]] шыҟоу агәраганы иҟоуп. [[История науки|Аҭҵаарадырра аҭоурых]] шаҳаҭра азнауеит аҭҵаарадырраҿы амчра змоу ахәыцрақәеи адоктринақәеи реиҭныԥсахлара, иара убасгьы урҭ изҵанакуа аҳәынҭқарра ма аҭоурыхтә аамҭа аполитикатә ҭагылазаашьа ишахьыԥшу.<ref>[http://www.atheism.ru/library/Other_105.phtml Высокий уровень интеллекта превращает академиков в атеистов] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080919050759/http://www.atheism.ru/library/Other_105.phtml |date=2008-09-19 }} // Атеизм.ру</ref><ref>[[Гинзбург, Виталий Лазаревич|Гинзбург В. Л.]] [http://www.atheism.ru/library/Ginzburg_2.phtml Вера в Бога несовместима с научным мышлением] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100722013639/http://www.atheism.ru/library/Ginzburg_2.phtml |date=2010-07-22 }} // Атеизм.ру</ref><ref name="membrana" /><ref name="membrana">[http://www.membrana.ru/lenta/?4993 Социолог сосчитала верящих в Бога учёных] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20051103062342/http://www.membrana.ru/lenta/?4993 |date=2005-11-03 }} // [[Membrana.ru]], 12.08.2005</ref> === Аҵарауаа === {{Main|Аҵарауаҩ}} ''Шәахә. убасгьы: [[Аҭҵаарадырратә приоритет]].'' Аҵарауаҩ – [[Научная картина мира|адунеи аҭҵаарадырратә сахьа]] ашьақәыргыларазы хәыцрала аусқәа назыгӡо, зыҭҵаарадырратә усурақәеи здыррақәеи еиуеиԥшым аформақәа рыла аҭҵаарадырратә еилазаара аҟынтәи азхаҵара аиуз аҭҵаарадырра ахаҭарнак иоуп. [[Квалификация (образование)|Аквалификаци]] азхаҵара ихадоу формалтә ҷыдараны иҟоуп зыхьӡ бзиоу аҭҵаарадырратә кьыԥхь аҟны аҵарадырратә материалқәа ранҵара, насгьы зыхьӡ бзиоу аҭҵаарадырратә конференциақәа рҿы аусумҭақәа рцәыргара. Урыстәылазегьтәии адунеизегьтәии аҭҵаарадырратә конференциақәа рҿы адокладҟаҵара аҭҵаарадырратә ҭыжьымҭа иаҟароуп, аха аҭҵаарадырратә ҩаӡара иашьҭоу рзы ԥкрақәак ыҟоуп. Урыстәыла, [[Высшая аттестационная комиссия (Россия)|Иреиҳаӡоу аттестациатә комиссиа]] ала иазхаҵоу аҭыжьымҭақәа рсиа аҳасабала, агәрагара змоу аҭҵаарадырратә ҭыжьымҭақәа егьырҭ аҭыжьымҭақәа рҟынтәи ралкаара аҽазышәарақәа ыҟоуп. Аха зыгәрагоу аҭыжьымҭақәеи аконференциақәеи рыбжьарагьы иҟам раԥхьатәи аҭыԥ аанызкыларц зыхәҭо еилыкка иаазырԥшыша асистема. Ишаԥу еиԥш, жәларбжьаратәи аҭыжьымҭақәеи аконференциақәеи зегь реиҳа аԥыжәара рымоуп, жәларбжьаратәи аҩаӡараҿы азхаҵара акапан еиҳа еиҳауп, атәыла аҩнуҵҟатәи аҩаӡара аасҭа. Аҵарауаҩ ихьӡи иазхаҵареи аҩаӡара ишиашоу иадҳәалоуп азанааҭдырҩ ҟазацәа реилазаара маҷ аҟны иара дахьынӡардыруа. Иҟоуп егьырҭ аҵарауаа русумҭақәа рҟны аҵарауаҩ иусумҭақәа рахь азхьарԥшқәа рхыԥхьаӡара шьаҭас иҟаҵаны [[Индекс цитирования научных статей|ареитингқәа]] рышьақәыргылара аҽазышәарақәа. Иаҳҳәап, еиуеиԥшым адырратә хырхарҭақәа рҿы аус зуа апрофессорцәа рыбжьара, аҵарадырратә хырхарҭаҿы иреиӷьу адырҩы ҳәа дыԥхьаӡоуп ҷыдала уи ахырхарҭаҿы иҟоу аусумҭақәа раԥҵаҩы. Аха ҩыџьа авторцәа (еиԥшу академиатә хьӡы змоу) еиԥшу аҭҵаарадырратә хырхарҭаҿы аус руазар, усҟан иреиӷьу аексперт ҳәа далкаахоит зусумҭа аҟынтәи еиҳа ирацәаҩны азхьарԥшқәо ргаз, ус анакәха, егьырҭ авторцәагьы ззанааҭдырра азхарҵаз автор. Абас ауп аҭҵаарадырратә еилазаараҿы аспециалист иаҳаҭыр шышьақәгыло.<ref name=vak>[http://vak.ed.gov.ru/ru/help_desk/list/faq/ Ответы на часто задаваемые вопросы] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20121130015028/http://vak.ed.gov.ru/ru/help_desk/list/faq/ |date=2012-11-30 }} // ВАК</ref> [[учёный|Аҵарауаа]] рыбжьара, темак аҭҵаара иазку иарбанзаалак аусумҭа анҵәамҭа иашьашәало ​​[[монография|амонографиа]] [[Публикация|аҭыжьрала]] ихыркәшахоит, уи аҭҵаара аметодика атәы инарҭбааны иаҳәоит, иаагоу аусумҭа алҵшәақәа аанарԥшуеит, иара убасгьы урҭ ирыхцәажәоит. Аҭҵаарадырратә еилазаараҿы арҵаҩратә усура ахә ҳаракны иршьоит. Ҳаҭыр зқәу аҵараиурҭаҿы [[Лекция|алекциақәа]] рыԥхьара азин аҵарауаҩ иҩаӡареи идырреи разхаҵара иарбагоуп. [[Научная школа|Аҭҵаарадырратә школ]] аԥҵара, даҽакала иуҳәозар, арҵаҩы ихшыҩзцарақәа алазырҵәо аҵарауаа ԥыҭҩык разыҟаҵарагьы ахә ҳаракны иршьоит. Азанааҭтә ҭҵаарадырра дахьынӡаҵанакуа, насгьы аҵарауаҩ иҟазара аҩаӡара ахьынӡаҳараку шьақәдыргылоит аҭыԥантәии амилаҭтәии [[Учёная степень|аквалификациатә ӡбарҭақәа]] ([[совет по защите диссертаций|адиссертациа ахьчаратә хеилак]], [[аттестационная комиссия|аттестациатә комиссиа]], Иреиҳау аттестациатә комиссиа). СССР-и Урыстәылеи рҿы аҵарауаҩ идыррақәа шәҟәыбӷьыцла ишьақәдырӷәӷәоит ҭҵаарадырратә ҩаӡаралеи ([[кандидат наук|акандидат]] ма [[доктор наук|аҭҵаарадыррақәа рдоктор]]) ҭҵаарадырратә хьӡылеи ([[доцент|адоцент]], мамзаргьы [[профессор|апрофессор]]). Адипломқәеи ахьыӡқәеи рыҭара [[Высшая аттестационная комиссия|Иреиҳау Атестациатә Комиссиа]] ахылаԥшра азнауеит. Аҭҵаарадырратә ҩаӡарақәа ранаршьоит аҭҵаарадыррақәа рхырхарҭақәа рыла, иаҳҳәап, афизика-математикатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, азиндырратә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, уҳәа убас иҵегьы – иахьатәи аамҭазы Иреиҳау аттестациатә комиссиа абас еиԥш иҟоу ахырхарҭақәа 22 азхаҵаны иамоуп. Аҭҵаарадырратә ҩаӡара аиуразы, иҷыдоу ахеилак аҿы адиссертациа аҩреи ахьчареи хымԥадатәуп; аҭҵаарадырратә еихьӡара дуқәа рзы адиссертациа имҩаԥгаз аусуразы адоклад ала иԥсахзар ауеит. Аха уи аҩыза аформа лассы-лассы иуԥылом, Агенералтә конструкторцәа рзы мацара хархәара аҭазар ауеит. Аусумҭа қәҿиарала ахьчаразы аҭҵаарадырратә усумҭа алҵшәақәа ркьыԥхьреи апробациеи хымԥадатәуп. Апробациа ҳәа изышьҭоу еиҳарак аконференциақәа рҿы имҩаԥысуа ақшгыларақәа роуп, избанзар уи аформа абзоурала алшара ҟалоит алҵшәақәа рылацәажәаразы, насгьы, уи инақәыршәаны, аҵарауаа ақәшаҳаҭымзар, иаарту акритика аиуразгьы имыругоуп. Аҭҵаарадырратә хьӡы аиуразы (адоцент ма апрофессор), аҭҵаарадырратә ҩаӡара адагьы, апедагогикатә усурагьы амҩаԥгара хымԥадатәуп, ҷыдала, аҵара-методикатә ҭыжьымҭақәа ыҟазар ауп. Иҟоуп иара убасгьы еиҵоу аквалификациақәа рызхаҵара аформалтә ԥҟарақәагьы, иаҳҳәап, ауниверситет аушьҭымҭацәа рҵарадырратә усура ахылаԥшразы азин акандидат иҟынтәи адоктор иахь аиасраҿы ихымԥадатәу шьаҿоуп. Иреиҳау аҩаӡара – [[Академия наук|Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа]] алахәхара ауп. Урыстәыла, уаанӡа СССР аҟнеиԥш, алахәхара ҩ-ҩаӡарак амоуп: актәи – Академиа [[член-корреспондент|алахәыла-корреспондент]], иреиҳау – [[академик]]. Академиақәа зхы еиҿызкаауа аҭҵаарадырратә еилазаарақәа роуп, урҭ реизарақәа рҿы академикцәеи алахәылацәа-акорреспонденцәеи алырхуеит. Акандидатцәа ықәдыргылоит иреиҳау аҵараиурҭақәа ма аҭҵаарадырратә институт. Уи аангьы, алхрақәа еснагь еиуеиԥшым аальтернативақәа рыла имҩаԥысуан. Иахьазы Урыстәыла, Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа анахысгьы (еилкаарақәак еилыкка иҟамҵакәа), иҟоуп ахырхарҭатә Академиақәа, урҭ рхыԥхьаӡараҿы, иаҳҳәап, Амедицинатә ҭҵаарадыррақәа Ракадемиа, аҭоурых ду амоуп, егьырҭ цәырҵижьҭеи уамак аамҭа ҵуам. Урҭ реиҿкаашьа Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа аиҿкаашьа иеиԥшуп, аха статусла, еилкаау усуп, еиҳа еиҵоуп. === Аиҿкаарақәа === Аҭҵаарадырратә еилазаараҿы хыԥхьаӡара рацәала аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа ыҟоуп. Хатәгәаԥхаралатәи аҭҵаарадырратә еилазаарақәа аҭҵаарадырра аҿиараҿы алахәратә роль нарыгӡоит, урҭ дҵа хаданы ирымоуп аконференциақәа раан, насгьы аилазаара иҭнажьуа апериодикатә ҭыжьымҭақәа рыла аҭҵаарадырратә жәабжь аимдара. Аҭҵааратә еилазаарақәа рылалара хатәгәаԥхаралатәуп, лассы-лассы ихәыда-ԥсадоуп, насгьы аԥаратә лагалақәа аҭаххаргьы ҟалоит. Аҳәынҭқарра арҭ аиҿкаарақәа еиуеиԥшым ацхыраара рыҭара алшоит, аилазаара акәзар амчра иҟанаҵо иақәшаҳаҭхар ауеит. Зны-зынла хатәгәаԥхаралатәи аилазаарақәа русура еиҳа инарҭбаау азҵаарақәагьы амҽханакуеит, иаҳҳәап, астандартизациа. Зегь реиҳа акапани аларҵәареи змоу аилазаарақәа иреиуоуп [[IEEE]]. Жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә еидгылақәа гәыԥла рылалара еиԥш, хазҷыдала рылалара ҟалоит. Европатәи тәылақәак рҟны аҭҵаарадыррақәа рмилаҭтә академиақәа ҭоурыхла амилаҭтә ҭҵаарадырратә еилазаарақәа ирылиааит. Иаҳҳәап, Британиа Ду аҟны Академиа аҭыԥ ааннакылоит [[Королевское научное общество|Аҳратә Ҭҵаарадырратә Еилазаара]]. Раԥхьатәи аҭҵааратә еилазаарақәа Италиа ицәырҵит 1560-тәи ашықәсқәа рзы — урҭ рахь иаҵанакуан Неаполь иҟаз “[[Академия тайн природы|Аԥсабара амаӡақәа ракадемиа]]” (Academia secretorum naturae) (1560), Рим иҟоу “Академиа деи Линчеи” (Accademia dei Lincei – еиҭаганы иуҳәозар, “абнацгәабла зхоу ракадемиа”, зыбла ҵарӡоу ҳәа аанарго), Флоренциа иҟоу «Аԥышәатә дыррақәа ракадемиа» («Аԥышәақәа ракадемиа», 1657). Италиатәи арҭ академиақәа зегьы, ҳаҭыр зқәу алахәыла [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] напхгара зиҭоз акыр зҵазкуа ахәыцҩцәеи ауаажәларратә усзуҩцәеи ргәыԥ алархәны, лассы-ласстәи аиԥыларақәа, ахшыҩзцарақәа реимдара, аекспериментқәа рымҩаԥгара рыла афизика аганахьала аҵарадыррақәа рыларҵәареи рырҭбаареи хықәкыс иҟаҵаны иаԥҵан. Ҳәарада, урҭ иааизакны Европатәи аҭҵаарадырра аҿиараҿы анырра ду ҟарҵеит. Аҭҵаарадырреи атехникеи ирццакны рырҿиара аҭахра иахҟьаны, аҳәынҭқарра аҭҵаарадырра арҿиара аус еиҳа хшыҩзышьҭрала аҽагәыланахалар акәхеит. Убри аҟнытә, атәылақәа ԥыҭк рҟны, иаҳҳәап, Урыстәыла, [[Академия наук|Академиа]] хыхьынтәи иааз адҵала иаԥҵан. Аха, Аҭҵаарадыррақәа ракадемиақәа реиҳарак аҳәынҭқарра аҟынтәи рхьыԥшымра шьақәзырӷәӷәо адемократиатә ԥҟарақәа рыдыркылеит. Аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа: * [[ИУНЕСКО|UNESCO]] (адунеи аҿы аҵарауааи егьырҭ аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәеи рыбжьара аусеицура иацхраауа адунеизегьтәи аиҿкаара). * [[ИЮПАК|IUPAC]] (ахимиа ахырхарҭала ԥхьацара алзыршо жәларбжьаратәи аиҿкаара). * [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи Астрономтә Еидгыла]] (астрономтә цәеижьқәеи урҭ рыхәҭақәеи официалла ахьӡқәа рыҭара еиԥш иҟоу аусеицуреи астандартизациеи зҭаху астрономтә зҵаарақәа рҿы иреиҳау адунеизегьтәи амчра аҳасабала иазхаҵоуп). === Жәларбжьаратәи аинститутқәа === Аҭҵаарадырратә усбарҭақәа — [[Академия|академиақәеи]] [[НИИ|аҭҵааратә институтқәеи]] — жәларбжьаратәи аҩаӡараҿы аусеицура рыбжьоуп. [[Геном человека|Ауаҩы игеном]] аилкаара, мамзаргьы [[Международная космическая станция|Жәларбжьаратәи акосмостә станциа]] реиԥш иҟоу ҳаамҭазтәи амҽхак ду змоу аҭҵаарадырратә проектқәа ралыршаразы аԥаратә харџь дуӡӡақәеи аҭҵаарадырратәи ааглыхратәи еилазаарақәа рымҩақәҵареи аҭахуп. Еиҳараӡак ари аус жәларбжьаратәи аилазаараҿы алыршара еиҳа алҵшәа ацуп. Жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә институтқәа: * [[CERN]]— иҳараку амчхарақәа рфизикеи имариаӡоу ахәҭаҷқәа рфизикеи рзы адунеи аҿы иреиҳау лабораториоуп; * [[ОИЯИ|ОИЯИ]]  — СССР-и Урыстәылеи рҿы иаартыз атрансурантә хәҭаҷқәа зегьы ОИЯИ аҟны ишьҭибархын, егьырҭ атәылақәа рҿы иаартыз трансурантә хәҭаҷқәа рсинтезқәа реиҳаракгьы уи ала еиҭаҟаҵан. === Аилазаара === === Амедалқәеи аԥхьахәқәеи === Аҵарауаа аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа рзы иранашьахоит аҭҵаарадырратә премиақәеи амедалқәеи. * [[Нобелевская премия|Нобель ипремиа]] — зегь реиҳа ҳаҭыр зқәу, зегь раасҭагьы еицырдыруа ҭҵаарадырратә ԥхьахәуп, анаҩстәи ахырхарҭақәа рыла иранаршьоит: ** [[Нобелевская премия по физике|Афизика]] ** [[Нобелевская премия по химии|Ахимиа]] ** [[Нобелевская премия по физиологии или медицине|Афизиологиа ма амедицина]] ** [[Нобелевская премия по литературе|Алитература]] ** [[Нобелевская премия по экономике|Аекономикатә ҭҵаарадыррақәа]] * Аматематикаҿы аихьӡарақәа рзы — [[Филдсовская премия|Филдс ипремиеи]] имедали. * [[Премия Неванлинны|Неванлинна ипремиа]] — акомпьютертә ҭҵаарадырра аматематикатә аспектқәа рҿы аихьӡара дуқәа рзы. * [[Премия Гаусса|Гаусс ипремиа]] — егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы аартрақәа рыла аматематикаҿы алагала ду аҟаҵаразы. * [[Премия Крафорда|Крафорд ипремиа]]– Астрономиеи Аматематикеи, Абиологиатә ҭҵаарадыррақәеи Агеоҭҵаарадыррақәеи рхырхарҭақәа рыла иранаршьо аԥхьахә. * [[Абелевская премия|Абель ипремиа]] — математикалаҿы Нобель ипремиа иаҟароуп. * [[Премия Шао|Шао ипремиа]] — астрономиеи, аматематикеи, амедицинеи, мамзаргьы аԥсҭазааратә ҭҵаарадыррақәеи рҿы алагалазы. * [[Премия Ветлесена|Ветлесен ипремиа]] — агеоҭҵаарадыррақәа рҿы алагалазы, агеологиеи агеофизикеи рҟны Нобель ипремиа иаҟароуп ҳәа иԥхьаӡоуп. * [[Премия Тьюринга|Тиуринг ипремиа]] — акомпьютертә ҭҵаарадырраҿы иреиҳау апремиа, акомпьютертә машьынақәа рзы Ассоциациа ахьӡалаа иранаршьо. * [[Премия Декарта|Декарт ипремиа]] — аҭҵаарадырреи атехникеи рҿы иналукааша аихьӡарақәа рзы. * [[Большая золотая медаль имени М. В. Ломоносова|Ломоносов ихьӡ зху Ахьтәы медал ду]] — Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа иреиҳаӡоу аԥхьахә. * [[Золотая медаль имени Д. И. Менделеева|Д.И. Менделеев ихьӡ зху Ахьтәы медал]] — ахимиатә ҭҵаарадыррақәеи атехнологиеи рганахьала иналукааша аҭҵаарадырратә усуразы Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа аҭҵаарадырратә ԥхьахәы. === Алаф === {{Main|Аҭҵаарадырратә лаф}} Аҭҵаарадырратә [[юмор|лаф]] – аҭҵаарадырратә теориақәеи аҭҵаарадырратә усурақәеи рҟны иаабац еиԥшым, мамзаргьы апарадокстә ганқәа рыла ишьаҭарку азанааҭтә лаф иахкуп. Лассы-лассы аҭҵаарадырратә хырхарҭаҿы иахәҭоу адыррақәа змам ауаа аҭҵаарадырратә лаф ишахәҭоу еиԥш ирзыдкылом, уи ахә ашьарагьы рылшом. Аҭҵаарадырратә лаф ҳәагьы ахыуҳәар ҟалоит еицырдыруа аҵарауааи аҵарадырра аганқәаки рхыччара (иаҳҳәап, [[Шнобелевская премия|Шнобель ипремиа]] [[Нобелевская премия|Нобель ипремиа]] иапародиоуп). Аҭҵаарадырратә лаф аизгаразы аҽазышәарақәак еилкаарыла ауаа ирыдыркылаӡом. Иаҳҳәап, аизга [[Физики шутят|«Афизикцәа алаф рҳәоит»]] аиқәыршәаҩцәеи егьырҭ аҵарауааи ҭелла реицәажәараан аиқәыршәаҩцәа ирацәажәоз ус рарҳәеит: «ҳусзуҩцәа акыр зҵазкуа аусқәа рнапы рылакуп, алафҳәаразы аамҭа рымам».<ref>[http://nkozlov.ru/library/s55/s551/ Физики шутят] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080929215142/http://nkozlov.ru/library/s55/s551/ |date=2008-09-29 }} Библиотека интересного</ref> == Аҭҵаарадырратә метод == {{Main|Аҭҵаарадырратә метод}} Адунеи [[объективная реальность|обиективла]] ахәаԥшра аҭҵаарадырра егьырҭ адырратә хкқәа ирылнакаауеит, иаҳҳәап, есыҽнытәи, аҟазаратә, адинхаҵаратә, амифологиатә, аезотерикатә, афилософиатә реиԥш иҟоу. Иаҳҳәап, аҟазараҿы аҵабырг аарԥшра ҟалоит асубективи аобъективи реицҵарала, аҵабырг алыршара еиҳарак емоциалатәи ахәшьара ма аҭакҟаҵара анацу. Аҭҵаарадырратә метод ақәныҟәара аҭҵаарадырратә хәыцшьа шьақәнаргылоит. Иахьатәи [[Научный метод|аҭҵаарадырратә метод]] аилазаашьа, даҽакала иуҳәозар, адырра ҿыцқәа рыргылара аметод, иаҵанакуеит: * Аҵабыргқәа алаԥш рхыгареи ашәареи-азареи, бла иабо зегьы рхыԥхьаӡаратә ма рхаҭашьатә хҳәаа. Арҭ реиԥш иҟоу ахҳәаақәа рҿы хымԥада еиуеиԥшым [[абстракция|абстракциақәа]] рхы иадырхәоит. * Аблабара алҵшәақәа ранализ — урҭ рсистематизациа, акыр зҵазкуеи ихадами ҳәа аихшара. * [[гипотеза|Агипотезақәеи]] [[теория|атеориақәеи]] рзеиԥштәреи (асинтез) рышьақәыргылареи. * Аԥхьагәаҭара: иҟаҵоу агипотеза ма ирыдыркыло атеориа аҟынтәи алҵшәақәа рышьақәыргылара, [[дедукция|адедукциа]], [[Индуктивное умозаключение|аиндукциа]], ма даҽа [[логика|логикалатәи]] аметодқәа рыцхыраарала. * Иаԥхьагәаҭоу алҵшәақәа ргәаҭара аексперимент ахархәарала ([[Поппер, Карл Раймунд|Карл Поппер]] итерминологиа — акритикатә експеримент ала). Аетапқәа зегьы рҿы, иарбан ҩаӡаразаалак аҿы иҟоу адыррақәеи алҵшәақәеи рахь акритикатә знеишьа хыԥашьа змам аҵак ду амоуп. Зегьы рышьақәырӷәӷәара, зыгәра угартә иҟоу адыррақәа рыла рышьаҭаркра, атеориатә лкаақәа аексперименттә лҵшәақәа рыла рыраргамара аҭахра аҭҵаарадырра егьырҭ адыррақәа рҟынтәи иалнакаауеит, изеиԥшразаалак догмак еснагь шьаҭас измоу адинхаҵарагьы уахь иналаҵаны. Аамҭа цацыԥхьаӡа аҭҵаарадырреи аҭҵаарадырратә методи — [[методология науки|аҭҵаарадырратә методологиеи]] ирызку агәаанагарақәа рҽырыԥсахит. === Аҭҵаарақәа рхырхарҭақәа === Аҵарадырратә ҭҵаарақәа рҿы х-хырхарҭак алкаазар ауеит:<ref>{{книга|заглавие=Большой юридический словарь. — М.: Инфра-М|часть=Фундаментальные научные исследования|год=2003|автор=А. Я. Сухарев, В. Е. Крутских, А.Я. Сухарева|язык=ru}}</ref> * ''[[Фундаментальная наука|Ишьаҭарку аҭҵаарадыррақәа]]'' — ари шьаҭанкылатәи адырра ҿыцқәа раиуразы, иара убасгьы зылҵшәақәа мҽхакы ҭбаала зегьынџьара рхархәара аанамго, иҭҵаахо ацәырҵрақәа рцәаҩақәа реилкааразы иҵаулоу ганрацәалатәи аҭҵаара ауп. [[фундаментальность|Афундаментализм]] аилкаара (латин бызшәала fundare - “ашьаҭаркра”) абарҭ аҭҵаарадыррақәа аԥсабара шьаҭанкылатәи азакәанқәа рыҭҵаара ишазырхоу аныԥшуеит. * [[Прикладные исследования|Ахархәаратә ҭҵаарадыррақәа]] ҳәа изышьҭоу шьаҭанкылатәи аҭҵаарадыррақәа реихьӡарақәа апрактикатә проблемақәа рыӡбаразы ахархәара рызҭоу ҭҵаарақәоуп. Аҭҵаарақәа ирылҵшәахоит [[Атехнологиа|атехнологиа]] ҿыцқәа раԥҵареи урҭ анаҩс реиӷьтәреи. * «Аҭҵаарадырратәи [[НИОКР|аԥышәа-конструктортәи аиқәыршәақәа]] — араҟа аҭҵаарадырреи [[Аагалыҵ|ааглыхреи]] еиԥылоит, убас ала ари апроект аҭҵаарадырратә знеишьа анагӡара еиԥш, атехникатәи анџьныртәи азнеишьақәагьы алыршаны. Зны-зынла иҟало алҵшәақәа [[Научно-техническая революция|аҭҵаарадырра-техникатә револиуциа]] аҟынӡа ицәырҵыргьы рылшоит. === Ахаҭа аԥышәара === Аҵарауаа жәпаҩык аҭҵаарадырратә експериментқәа рхатә ԥышәала имҩаԥыргахьеит. * Амикроорганизм ''[[Helicobacter pylori]]'' аԥшааҩцәа руаӡәк – апрофессор [[Маршалл, Барри|Барри Маршалл]]и хатәгәаԥхарала иалахәыз гәыԥҩыки қәҿиарала ироуз аҽырчмазара аԥышәа, ахроникатә чымазара [[гастрит|агастрит]] аетиологиаҿы ихадоу аҭыԥқәа руак аанызкыло факторк шыҟоу азы зыгәрагоу даҽа ҭҵаарадырра шьақәырӷәӷәаракны иҟалеит. 2005 шықәсазы [[Маршалл, Барри|Барри Маршалл]]и уи ицхырааҩ [[Уоррен, Робин|Робин Уоррен]]и иҟарҵаз аартразы [[Нобелевская премия по медицине|Нобель ипремиа]] ранаршьеит. == Аҭҵаарадырра афилософиа == {{Main|Аҭҵаарадырра афилософиа}} Аҭҵаарадырра [[Философия|афилософиа]] – аҭҵаарадырра арҿиареи аилкааратә усуреи еиуеиԥшым рмодельқәа ҳадызгало ,хыԥхьаӡара рацәала зеиԥшыҟам концепциақәа рыла иаарԥшу афилософиа аҟәша ауп. Уи зызку аҭҵаарадырра инанагӡо ауси аҵак дуи ралкаара ауп, иара убас аҭҵаарадырра аҟазшьақәа, егьырҭ аилкааратә усхкқәа рыламырҩашьаразы. Аҭҵаарадырра афилософиа аҭоурыхтә социокультуратә дырра аҳаракыра амоуп, уи аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа рыҭҵаара иазырхоума, мамзаргьы асоциал-гуманитартә ҭҵаарадыррақәа ирызкума ҳәа еилых ҟамҵакәа. Аҭҵаарадырра [[Философ|афилософ]] дазҿлымҳауп анаукатә ԥшаара, «аартратә алгоритм», аҭҵаарадырратә жәабжьқәа рыҿиашьа, аҭҵааратә усура аметодқәеи апринципқәеи. (Аҭҵаарадырра афилософиа, аҭҵаарадыррақәа хдырралла рыҿиара иазҿлымҳазаргьы, уеизгьы урҭ хдыррала рыҿиара алыршара иазкӡам, хырхарҭарацәалатәи [[метанаука|аметанаука]] уи алыршара ишазку еиԥш.) Аҭҵаарадырра ахықәкы хада [[Истина|аҵабырг]] аԥшаара акәзар, аҭҵаарадырра афилософиа ауаатәыҩса ихдырра ихы иахьаирхәо зегь реиҳа ихадоу ахырхарҭақәа иреиуоуп, уи аҩнуҵҟа азҵаара “ишԥаҳалшо аҵабырг азнеира?” алацәажәара мҩаԥысуеит. === Адырра аҳәаақәа === ''Шәахә. убасгьы: [[Аҳәаақәа рыбжьаҵара апроблема]].'' Аҭҵаарадырра зегь шамчу агәрагареи, насгьы аҭҵаарадырратә дыррақәа реизгара апроцесс еиԥмырҟьаӡакәа иахьымҩаԥысуазы идырым ишдырым аамҭала мацара ишаанхо агәрагареи, еснагь зыҽзырҿыцуа аҭҵаарадырратә еилазаара феидала аусуразы ҵыхәаԥҵәара змам ҭагылазаашьоуп. Убри аамҭазы, ари азакәан аҵаратә метод аҳәаақәа ирҭагӡаны експериментла хырбгалашьа шамам еиԥш, шьақәырӷәӷәашьагьы амам, убри аҟнытә, [[критерий Поппера|Поппер икритериа]] инақәыршәаны, иҭҵаарадырратәны иԥхьаӡаӡам.<ref name="ФК">''[[Фритьоф Капра]]''. Дао физики. ОРИС. СПб. 1994. ISBN 5-88436-021-5</ref> Аха иҟоуп алшара, аҭҵаарадырра иҟаҵәҟьоу ишыҟаҵәҟьоу аилкааразы амчра ахьамоу аҟәшеи, иҟаҵәҟьоу иазку адыррақәа ҭҵаарадырратә методла зыҭҵаара амуа аҟәшеи реихшаразы. Ари аҟәша аԥсабара иаиууа азҵаарақәа еиҟәызшо аҳәааҿы иҟоуп, урҭ еихшоуп ԥышәала иҵабыргу аҭак аиуразы алшара узҭои, ус еиԥш ала зхы узырбо , аха уи аиԥш алшара змами рыла.<ref name="ААА">''Ансельм А. А.'' Теоретическая физика XX века — новая философия Природы. «Звезда» № 1 2000 г.</ref> <!-- Эксперимент предполагает обязательную возможность воспроизведения изучаемого объекта или явления и получения одного и того же ответа на заданный экспериментатором вопрос. В этом — его суть. Отсюда следует, что объектом научного исследования могут быть лишь повторяющиеся явления и события. Если же они представляют собой принципиально неповторяемые, принципиально происходящие только один раз, то они не могут быть объектом научного изучения<ref name="МЛИ">''Мандельштам Л. И.'' Лекции по оптике, теории относительности и квантовой механике. Изд-во «Наука» М.: 1972.</ref>. В этой области наука бессильна. Попытки использовать её методологию неизбежно приводят, независимо от желания исследователя, к выходу за пределы науки. — явная неправда или неточность. Большой взрыв был только один раз, но это не мешает его научно исследовать. Как минимум надо переформулировать. Melirius --> Зыӡбахә наҩхьо аҭәымра иазку [[теорема Гёделя о неполноте|Гиодель итеорема]] инақәыршәаны, иарбанзаалак аформалтә система аҳәаақәа ирҭагӡаны, аԥсабаратә [[Иԥсабаратәу ахыԥхьаӡара|хыԥхьаӡарақәа]] [[Арифметика|рарифметика]]гьы назлоу, ари асистема еишьашәалазар, уи аишьашәалара шьақәырӷәӷәазарц залшом. Убас [[Лобачевский, Николай Иванович|Лобачевски]], 1829 шықәсазы, иусумҭа «Агеометриа ахыҵхырҭақәа рзы» аҿы, аҭыԥҭаӡара евклидым агеометриа евклиду еиԥш аиҿагыларақәа рҟынтәи ахы иақәиҭны ихаҿы иааигеит.Таким образом, он показал, что пространство, может быть описано двумя различными несовместимыми, но внутренне логически непротиворечивыми геометриями [[Тьюринг, Алан|Алан Тиуринг]] 1936 шықәсазы ишьақәирӷәӷәеит [[проблема остановки|аангылара апроблема]] зеиԥш хықәкылатәи [[машина Тьюринга|акомпиутер]] аҿы ишы[[неразрешимость|ӡбам]], насгьы икылкаау алогикатә хҳәаа ыҟазаргьы апроблема зыӡбаша азеиԥш алгоритм шыҟам.<ref> <!-- On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem // Proceedings of the London Mathematical Society --> (в этой публикации Тьюринг вводит определение [[Машина Тьюринга|машины Тьюринга]], формулирует проблему зависания и показывает, что она, также как и [[проблема разрешения]], неразрешима).</ref> === Адырра анаӡара === Аҵарадырра аус ауеит ииашоу аобиектқәа рмодельқәа рыла, анс акә арс акә ииашоу адунеи иеиԥшым. Ари азҵаараҿы ицәырҵуа апроблема «[[соотношение карты и территории|ахсаалеи аҭыԥҭаӡареи реизыҟазаашьа]]» ҳәа иашьҭоуп. Аҭҵаарадырра афилософиа, агносеологиа, апроблемақәа иреиуоуп аҭҵаарадырра анаӡара азҵаара. Иааизакны иуҳәозар, ари апроблема зҵаарала иаарԥшызар ауеит абас: «Иобиективтәума аҭҵаарадырратә дыррақәа?». Еиҳарак аларҵәара змоу ҭакуп: «иахырҟьацәамкәа ирелиативисттәуп»: ирҳау аҵаратә дыррақәа рыгәра угартә иҟоуп (иобиективтәуп), уажәтәи аамҭазы еихьыԥшым хыԥхьаӡара рацәала ахыҵхырҭақәеи аблабарақәеи рыла ишьақәырӷәӷәазар.<ref>{{книга|заглавие=Физическая Антропология. Иллюстрированный толковый словарь|часть=Достоверность научного знания|год=2013|автор=|язык=ru}} Физическая Антропология. Иллюстрированный толковый словарь. EdwART. 2011</ref> === Афилософцәа аҭҵаарадырра акритика шазыруа === ''Шәахә. убасгьы: [[Антиинтеллектуализм]].'' [[антисциентизм|Антисциентистцәа]] ргәаанагарала, аҭҵаарадырра ихадаратәу аилкаарақәа рышьақәырӷәӷәара алшаӡом, ус анакәха дунеихәаԥшышьала иҟанаҵо алкаақәа логикала ииашам, убри аҟнытә ари ахырхарҭа ихадоу атезисқәа иашаны рыԥхьаӡаразы [[сциентизм|асциентизм]] иахәҭоу ашьақәырӷәӷәара амаӡам ҳәа иԥхьаӡоуп. Уамашәа иубаша, [[Эпоха Просвещения|Аҵарадырра аамҭазы]] ауп аҭҵаарадырра иаҿагыло агәҽанҵарақәа еиҳа ианырацәахаз. Иаҳҳәап, [[Руссо, Жан-Жак|Жан-Жак Руссо]] иҩуан аҭҵаамҭақәа рҿы ашәарҭарақәеи имцу амҩақәеи рацәаны иҟалеит ҳәа. Аҵабырг иаҳзаанаго афеида ҳауаанӡа, агхақәа рацәаӡаны ҟаҵатәыс иҳаууеит — уанӡа ҳнаӡаанӡа. Иара агәра ганы дыҟоуп, аҭҵаарадыррақәа рҿаԥхьа иқәдыргыло апроблемақәа рыӡбара рылымшозар, усҟан урҭ еиҳагьы ашәарҭарақәа шрыҵаҵәаху, урҭ рахьгьы лассы-лассы ушнарго. «Аҭҵаарадыррақәа аусдараҿы ииуеит, насгьы аусдара иазкуп, убри аан хаҭәаашьа змам аамҭа дуӡӡа рцәыӡуеит», — ҳәа Руссо ибон уи ауаажәларразы цәцашьа змам ааха шаанаго.<ref>''Руссо Ж-Ж.'' Рассуждение по вопросу: способствовало ли возрождение наук и искусств очищению нравов. Трактаты. / пер. А. Д. Хаютина. М., 1969. С. 20.</ref> Берлинтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа ашьаҭаркҩы [[Лейбниц|Леибниц]], 1700 ашықәсазы Академиа ашьаҭаркратә документ шьаҭас иамаз агәалашәаратә шәҟәаҿы иҩуан, уи аусура адыррақәеи хәарҭа злам аԥышәарақәеи рҭахрақәа рхарҭәаара мацара иазырхамзар шакәу: аусуреи аҭҵаарадырреи ахәарҭа алгаразы еицымҩақәҵалатәуп..<ref>{{Cite web |url=http://www.ras.ru/FStorage/download.aspx?id=09734517-7ab9-4399-b106-f388792f1aa7 |title=Архивированная копия |access-date=2014-02-16 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304105544/http://www.ras.ru/FStorage/download.aspx?id=09734517-7ab9-4399-b106-f388792f1aa7 |url-status=live }}</ref> [[Огарёв, Николай Платонович|Н.П. Огариов]] иҩуан, аҭҵаарадырра макьана урсҟак зегьынџьара ишаларҵәам, ауаажәларра уи амацаара шьаҭас иҟаҵаны ицалартә еиԥш. Аҭҵаарадырра уаҩы цыԥхьаӡа агәра игартә еиԥш акылкаареи аҵак хаҭәааи азхаӡом.<ref>Антология мировой философии: В 4 т. Т. 3. М., 1972. С. 210</ref> Урыстәылатәи адинхаҵаратә хәыцҩцәа рыхшыҩзцарақәа, иаҳҳәап [[Бердяев, Николай Александрович|Н.Бердиаев]] (1874-1948), [[Шестов, Лев Исаакович|Л.Шестов]] (1866-1938), [[Франк, Семён Людвигович|С.Франк]] (1877-1950) реиԥш иҟоу, аҭҵаарадырра акритикаҿы иҷыдоу адаҟьа ааныркылоит. «Аҭҵаарадырра Анцәа игәрагара уажәы иԥсыҽхеит, —агәра ганы дыҟоуп Н.Бердиаев, — абсолиуттә ҭҵаарадырра, ауаҩы иԥсабара иақәшәо ​​аҵарадырратә дунеихәаԥшышьа аԥҵара алшара агәрагара ҵшәаауп». Уи зыхҟьо ҳәа иара ибоит «аҵарауаа рдогматизм ԥсабарала иҟам ҳәа уажәааигәа мап зыцәнакыз ацәырҵра ҿыцқәа аҭҵаарадырра иахьалало... Даҽа ганкахьалагьы, афилософиеи агносеологиеи еилыркааит, аҭҵаарадырра ахала ахы ашьақәырӷәӷәара шалымшо, икылкаау адырра аҳәаақәа рҟны ашьапы ишзықәымгыло. Дацԥашәла аҭҵаарадырра иҵаулаӡаны ицоит, баша наукала иузҭымҵаауа, хыхьла акәзар аҭҵаарадырра ажәҩанахь ихалоит. <…> Аҭҵаарадырратә хдырра змоу ауаа рзгьы еиҳа-еиҳа еилкаахоит адин, агәҭыӷьӷьара, анаша уҳәа ирызку азҵаара аӡбараҿы аҭҵааарадырра шымчыдоу. Насгьы иарбан ҭҵаарадырроу арҭ азҵаарақәа рыӡбараҿы агәымшәара зхахьы изгарц зылшоу? Ҳәарада афизика акәым, ахимиа акәым, афизиологиа акәым, аполитикатә економика акәым, азиндыррагьы акәым. Аҭҵаарадырра ыҟаӡам, иҟоу аҭҵаарадыррақәа мацара роуп (дисциплинак аҳасабала). Еизаку зегьы зыӡбо аҭҵаарадырра ахшыҩҵак акризис ӷәӷәаӡа иҭагылоуп, ари амиф агәрагара еилабгеит. <…> Ҭҵаарадырроуп аҟазаара ахаҭаратә формақәа рыҽрынраалара ахаҭаратә форма.<ref>''Бердяев Н. Н.'' Философия свободы. Смысл творчества. — М., 1989. С. 67, 352.</ref> Бердиаев асциентизми антисциентизми рызҵаара иара ихатәала иӡбоит, иазгәаҭо: “аҭҵаарадырра ахәԥса ҳаракы аӡәгьы гәыҩбара изцәырнагом. Аҭҵаарадырра — иузамамкуа фактуп, ауаа ирҭаху Аха ахәԥса аҳаракреи аҭҵаарадыррара аҭахреи рзы агәыҩбара ыҟазар ауеит. Аҭҵаарадырреи аҭҵаарадыррареи — зынӡаск еиԥшым маҭәарқәоуп. Аҭҵаарадыррара ахьӡуп адоуҳатә ԥсҭазаареи аҭҵаарадырреи ирыцәтәыму егьырҭ ахырхарҭақәа рахь аҭҵаарадырра акритериқәа риагара. Аҭҵаарадыррара агәраганы иҟоуп, аҭҵаарадырра адоуҳазы иреиҳаӡоу акритери шакәу, уи ишьақәнаргыло аишьҭагылашьа зегьы шаҵанакуа, уи азы изинуи изиными зегьынџьара хадара злоу аҵакы шамоу. Аҭҵаарадыррара иаку аметод аҟазаара атәы аҳәоит... Аха абраҟагьы аҭҵаарадырра аплиурализм иашьашәало аҭҵаарадырратә знеишьақәа рыплиурализм алкаазар ауеит. Иҟалом, иаҳҳәап, иԥсабаратәу аҭҵаарадыррақәа рметод апсихологиахьгьы ауаажәларратә наукақәа рахьгьы аиагара. Н. Бердиаев игәаанагарала аҭҵаарадырра ахьыԥшызаара ахдырра акәзар, аҭҵаарадыррара адоуҳа иреиҵаӡоу аҟазаара асферақәа рҟны атәхароуп, зегьынџьаратәи ахымԥадатәра аҳра аилкаароуп, «адунеи ахьанҭара» ахьыԥшхароуп. Бердиаев алкаа иҟаиҵо излаҳәо ала, аҭҵаарадырра зегьы рзы ахымԥадатәра — ҩнуҵҟала еимыжәжәо, доуҳалагьы еиҟәыҭхо ауаатәыҩса рформализм ауп.<ref>Там же. С. 264—265</ref> Л. Шестов иҩуеит аҭҵаарадырра ауаатәыҩса ргәы излақәшәаз зегь ахьадыруа азы акәым, ауаатәыҩса зыргәамҵуа агәыҩбарақәа зегьы акы бжьамыжь рыӡбара шалымшо ашьақәырӷәӷәарала акәым, абырсҟатәи аамҭа арыцҳа цәа зхьыкәкәоз ауаҩы иԥсҭазаашьатә бзиарақәа рыла ауп. Иара Толстои, Деостоевски реиԥш иҟоу авторцәа дрызхьаԥшуеит, аморальи аҭҵаарадырреи аиҿаргылара зҽазызшәоз, аха уи аҟаҵара злымшаз. «Азакәан мамзаргьы анорма ҩыџьа аиҳәшьцәа ирабуп — аҭҵаарадырреи ауаҩреи. Урҭ рыҩбагьы аамҭа-аамҭала еиӷацәазар ауеит, зынгьы еибабаны иаанымхо. Аха знымзар зны урҭ реиуара аиааира аганы хымԥада иааинышәоит».<ref>''Шестов Л.'' Апофеоз беспочвенности. — Л., 1991. С. 37</ref> Шестов иара убасгьы иазгәеиҭоит еиуеиԥшым афактқәа, аҭҵаарадырра иаҭахым, имыцхәу акы акәны насҭха иканажьуа.<ref>Там же С. 170—171</ref> Аҵарадырра, иара игәаанагарала, еиԥмырҟьаӡакәа, насгьы ииашаны имҩаԥысуа ацәырҵрақәа рахь мацара ахшыҩзышьҭра архоит. Аҵарадырразы зегь реиҳа зыхә ҳараку материалуп ахҭысқәа, зыҟны аҭагылазаашьақәа ԥсабарала акәымкәа мчыла имҩаԥысуа, ажәакала аексперимент азы алшара аныҟоу. Иара ихы дазҵаауеит, ишԥарыԥсыхәо знык мацара иҟало, еиҭаҟамло, иагьузмырхынҳәуа ахҭысқәа ҳәа. Аҭҵаарадырра, иара игәаанагарала, урҭ рыӡбахәала аҿымҭра алнахуеит. Шестов ихаантәи ауаа рахь ааԥхьара ҟаиҵоит, аҭҵаарадырратә донкихотра рхаршҭны, рхы агәрагара рҽазыршәарц азы. Убри аамҭазы афеноменқәа рацәаны (ҭоурых аамҭак азы иҷыдоу ҳәа угәы иззаанаго, аҭҵаарадырра ҭоурыхла аҿиара ихадоу аҟаазшьарбақәа иреиуоу) рыҭҵаара ауеит, урҭ ирызку афактқәа реизгарала, анаҩс урҭ еизакны, системала еиқәыршәаны, [[Номотетический подход|теориак]] ахь ииаганы,<ref>''Thomae H.'' (1999). The nomothetic-idiographic issue: Some roots and recent trends. International Journal of Group Tensions, 28(1), 187—215.</ref><ref>''Cone J. D.'' (1986). Idiographic, nomothetic, and related perspectives in behavioral assessment. In R. O. Nelson & S. C. Hayes (Eds.): Conceptual foundations of behavioral assessment (pp. 111—128). New York: Guilford.</ref><ref>Номотетический метод // Философский энциклопедический словарь / гл. ред.: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов. — М.: Советская энциклопедия, 1983.</ref><ref>''Стёпин В. С., Горохов В. Г., Розов М. А.'' Философия науки и техники — М., 1996. (гл. 4. Исследовательские и коллекторские программы)</ref> иаҳҳәап, шьаҭанкыла аԥсахра ҟалеит [[комета|акометақәа]] ирызку агәаанагарақәа рҿы [[Галлей, Эдмунд|Е. Галлеи]] ибзоурала: иара иаԥхьа урҭ рыцыԥхьаӡа Амратә система знык-знык иаҭаахьеит ҳәа иԥхьаӡан, аха аҵарауаҩ, 24 комета рорбитақәа ԥхьаӡаны, акометақәа ԥыҭк акы акәны иалкааны, ԥыҭрак ашьҭахь [[Комета Галлея|иара ихьӡ зхырҵаз]], насгьы, зегьы раасҭа ихадоу, уи анаҩстәи аиҭацәырҵра аԥхьагәеиҭеит. [[Традиционализм#Интегральный традиционализм|Аинтегралтә традиционализм]] ахаҭарнакцәа ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырра а[[Редукционизм|редукционисттә]], а[[Натурализм (философия)|натуралисттә]], а[[Эволюционизм|еволиуционисттә]], а[[Секуляризм|секулиаристтә]], а[[Рационализм (философия)|рационалисттә]] ҳәа аҟазшьарба азыҟарҵоит, насгьы уи аҵабырг иазааигәам ҳәа ирыԥхьаӡоит. Урҭ ргәаанагарала, аҭҵаарадырра агәрагарақәа рдогматикатә система ауп, игәаҭам а[[Эпистемология|епистемологиа]] иақәгылоу, зынӡагьы и[[знание|дыррам]], мамзаргьы, зегьы ианреиҵаха, кырӡа иԥку аҟазааразы агәаанагара иеиуоу, ахатә методологиа иахьыԥшны ирацәаны изымпыҵышшаауа.<ref name="ShahShah2009">''Shah, M. Maroof and Shah, Manzoor A.'' [http://www.ejst.tuiasi.ro/Files/18/01-24Shah.pdf Modern science and scientism: A perennialist appraisal.] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150225132059/http://www.ejst.tuiasi.ro/Files/18/01-24Shah.pdf |date=2015-02-25 }} // European Journal of Science and Theology, June 2009, Vol.5, No.2, 1-24</ref> [[Станислав Лем|Станислав Лем]] иҩуан (иаҳҳәап, [[Сумма технологии|Summa Technologiae]] аҟны) Адунеи аҭҵаараҿы ауаатәыҩса рыҭҵаарадырратә знеишьа маҷк ишыԥсабаратәым, насгьы уи иахҟьаны ишыԥку:<ref>''Станислав Лем.'' Summa Technologiae. Глава 3.</ref> {{Ацитата алагара}} ...Аԥсабара ииашоу азҵаара аҭара ахьҳалымшо. Ауаҩы Аԥсабара азҵаарақәа рацәаны иеиҭоит, иара «агәаанагарала», ҵакы змам, насгьы игәаԥхо асхемақәа ирықәшәо ​​еилыкка иҟоу аҭакқәа иоурц иҭахуп. Ажәакала, ҳара ҳҽазаҳшәоит Аиҿкаашьа иааизакны аартра акәымкәа, еиҿкаашьак мацарак аартра, реиҳа имаҷны аџьабаа зго (“[[бритва Оккама|Оккам иԥаҵасага]]”!), еилыкка иҟоу (еиуеиԥшым знеишьала аилыркааразы алшара ҳазымҭо), еицырзеиԥшу (Акосмос зегьы аҿы амчра змоу), ҳара иаҳхьыԥшым (досу иҭызҵаауа, ишҭиҵаауа иахьыԥшым) насгьы зҽызымԥсахуа (ззын Аԥсабара азакәанқәа аамҭа цацыԥхьаӡа ԥсахрада иаанхо). Аха абарҭқәа зегьы аҭҵааҩы иалеигалаз хатәзакәанқәоуп, ҳара иаҳзаатуа аҵабыргқәа ракәӡам. Акосмос ҳара ҳзы иаԥҵамызт, ҳаргьы уи азы ҳаԥҵамызт. Ҳара аеҵәатә еволиуциа иалҵшәаны иҟалаз ҳауп, насгьы Адунеиеибаркыра ус еиԥш иҟоу аалыҵқәа ҵҩа змам хыԥхьаӡарала иахылҿиаауан, иахылҿиаауеит иахьа уажәраанӡагьы. {{Ацитата алгара}} Убри инақәыршәаны, хыхь зыӡбахә ҳәаз хадаратә принципқәак а[[классическая наука|классикатә ҭҵаарадырра]] иаҵанакуеит (адунеи а[[Механицизм|механицисттә]] [[Картина мира|хаҿсахьала]] зышьаҭа ку), урҭ рҽырыԥсахит ма ихарҭәаахеит и[[неклассическая наука|классикатәыми]] и[[постнеклассическая наука|постклассикатәыми]] адунеи асахьақәа рҿы (иаҳҳәап, аблабареи аблабаҩи акванттә процессқәа рнырра апринцип, мамзаргьы акосмогониатә теориақәак рҿы аԥсабара азакәанқәа аамҭала рыԥсахра апринцип). === Аҭҵаарадырратә усура аҿыҵгақәа === [[Еинштеин, Алберт|А. Еинштеин]] игәаанагарала:<ref>''А. Эйнштейн.'' [http://rusnauka.narod.ru/lib/einstein_a/motiv_nauki.htm «Мотивы научного исследования» Собрание научных трудов. Том 4 -М.: Наука, стр. 39—41] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20121101085842/http://rusnauka.narod.ru/lib/einstein_a/motiv_nauki.htm |date=2012-11-01 }}</ref> {{Ацитата алагара}} Аҵарадыррахь уназго зегь реиҳа иӷәӷәоу аҿыҵгақәа иреиуоу иргәаҟгоу агәымбылџьбарареи иузеиқәымкуа аҭацәреи зцу аԥсҭазаара еизада ацәцара агәаҳәара ауп. Ари аҿыҵга зыԥсы арахәыцқәа паӡоу ауаа рхатә гәҭыхақәа рҟынтәи ииашоу адунеихәаԥшреи аилкаареи рдунеиахь иргәыҵасуеит. … Ари алахьеиқәратә мзыз иацлоит агәырӷьаратә мзызгьы. Ауаҩы иҽазишәоит иахәҭоу амҩала иҩнуҵҟа иҟоу адунеи асахьа имарианы, еилыкка аԥҵара, ацәаныррақәа рдунеи дацәцаны џьара ҩаӡарак ала ари адунеи абри аҩыза азнеишьала иаԥиҵаз асахьа ала иԥсахырц азы. {{Ацитата алгара}} Иҟоуп иара убасгьы убас еиԥш гәаанагарак, аҭҵаарадырра анапы алакра иаҿыҵга хаданы (иарбанызаалак егьырҭ аусхкқәа реиԥш, акультуратә лыҵшәа аиура хықәкыс измоу) иахәаԥшуа анаҩстәи аҭагылазаашьа, идырны акәымкәа, гәынхәҵысҭала а[[Половой отбор|хӡыӡаара]] а[[Ухаживание|ԥшра]] аманы ахаҵеи аԥҳәыси ҳәа аилыхра, уи иҳаилнаркаауеит аҵарауаа рхыԥхьаӡараҿы ахацәа кырӡа иахьеиҳау аҳәса раасҭа, насгьы ауаҩытәыҩса [[Акме|хшыҩла иусура иреиҳау аҩаӡара аамҭа]] ацыԥҵәахеит иԥсабаратә ҭахра иреиҳау аамҭа ацыԥҵәахеи ахьеиқәшәо.<ref>''[[Миллер, Джеффри|Miller G. F.]]'' [http://psych.unm.edu/people/directory-profiles/miller-papers/1999-sexual-selection-cultural-displays.DOC Sexual selection for cultural displays] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224160922/http://psych.unm.edu/people/directory-profiles/miller-papers/1999-sexual-selection-cultural-displays.DOC |date=2015-02-24 }} // The evolution of culture. Ed. by R. Dunbar, C. Knight, & C. Power. — Edinburgh: Edinburgh University Press, 1999. — PP. 71-91.]</ref><ref>''[[Канадзава, Сатоши|Satoshi Kanazawa]].'' [http://personal.lse.ac.uk/kanazawa/pdfs/EHB2000b.pdf Scientific discoveries as cultural displays: a further test of Miller’s courtship model] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140906214350/http://personal.lse.ac.uk/kanazawa/pdfs/EHB2000b.pdf |date=2014-09-06 }} // Evolution and Human Behavior. — Vol. 21 (2000). — PP. 317—321.</ref> == Адунеи аҭҵаарадырратә сахьа == {{Main|Адунеи аҭҵаарадырратә сахьа}} Адунеи аҭҵаарадырратә сахьа (амодель) – аҵабырг аҟазшьақәеи азакәанеизшәарақәеи ирызку агәаанагарақәа рсистема ауп, аҭҵаарадырратә еилкаарақәеи апринципқәеи реизакреи реицҵареи иалҵшәаны иаԥҵоу.<ref name="Садохин17">Садохин, Александр Петрович. Концепции современного естествознания: учебник для студентов вузов, обучающихся по гуманитарным специальностям и специальностям экономики и управления / А. П. Садохин. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2006. стр. 17 (1.5. Научная картина мира)</ref> Аҭҵаарадырра аҿиарамҩаҿы а[[знание|дыррақәеи]], а[[идея|хшыҩҵакқәеи]], а[[Концепция|концепциақәеи]] ҵыхәаԥҵәарада рыҽдырҿыцуеит; еиҳа зхыҵуа ахәыцрақәа а[[Теория|теориа]] ҿыцқәа рзы [[частный случай|иҷыдоу ҭагылазаашьақәаны]] иҟалоит. Адунеи аҭҵаарадырратә сахьа [[Догмат|догмаӡам]], мамзаргьы [[абсолютная истина|набыцра змам ҵабыргым]]. Иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иазку аҵарадырратә гәаанагарақәа шьаҭас ирымоуп ишьақәырӷәӷәоу а[[доказанный факт|ҵабыргқәеи]] ишьақәыргылоу а[[Принцип причинности|мзыз-лыҵшәатә еизыҟазаашьақәеи]] реицҵара, уи ҳара иҳалнаршоит ҳдунеи аҟазшьақәа ирызкны а[[прогноз|ԥхьагәаҭарақәеи]] ауаатәыҩсатә [[Цивилизация|цивилизациа]] аҿиара иацхраауа алкаақәеи рыҟаҵара. Атеориа, агипотеза, аконцепциа, аҵабырг ҿыцқәа ралкаара ргәаҭарақәа рылҵшәақәа реиқәымшәара — абарҭқәа зегьы иҟоу агәаанагарақәа ҿыц аиҭарыхәаԥшреи аҵабырг еиҳа иақәшәо агәаанагара ​​ҿыцқәа раԥҵареи ҳгәы азҭанаҵоит. Абри аҩыза аҿиара ауп а[[Научный метод|ҭҵаарадырратә метод]] ҵакыс иамоу. == Аклассификациа == Ажәытәӡатәи аамҭақәа раахысгьы еиуеиԥшым амзызшьаҭақәа рыла ауаатәыҩсатә дыррақәа рыхәҭақәа реихшара рҽазыршәон. Убас, Аристотель еиҳау-еиҵоу ҳәа аҭҵаарадыррақәа хы-хкык рыла еихишеит:<ref>Теория познания. Классификация наук https://magisteria.ru/aristotle-intro/epistemologiya-i-teologiya-aristotelya {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190228192024/https://magisteria.ru/aristotle-intro/epistemologiya-i-teologiya-aristotelya |date=2019-02-28 }}</ref> # Иреиҳау аҭҵаарадыррақәа ргәыԥ атеориатә (мамзаргьы узхәаԥшуа) ҭҵаарадыррақәа роуп, {{lang-grc|θεωρία}} «атеориа, ахәаԥшра» (афилософиа, афизика, аматематика). # Урҭ ирышьҭанеиуеит апрактикатә ҭҵаарадыррақәа, {{lang-grc|πράξις}} «апрактика» (аполитика, аетика, аекономика). # Аҭҵаарадырратә еишьҭанеира хдыркәшоит арҿиаратә, апоезиатә ҭҵаарадыррақәа, {{lang-grc|ποιησις}} «аԥҵара» ([[риторика|ариторикеи]] [[поэтика|апоетикеи]]). Аристотель иаԥиҵаз аформалтә логика афилософиа иеиԥшнишьаломызт; уи иарбан дырразаалак «иацәеижьхәҭаны» (имыруганы) иԥхьаӡон.<ref name="koh" /> Римтәи аенциклопедист [[Марк Теренций Варрон|Марку Варрон]] иклассификациа иаҵанакуан абарҭ аҭҵаарадыррақәа: [[Грамматика (наука)|аграмматика]], [[диалектика|адиалектика]], [[риторика|ариторика]], [[геометрия|агеометриа]], [[Арифметика|арифметика]], [[астрология|астрологиа]], [[музыка|амузыка]], [[медицина|амедицина]], [[архитектура|архитектура]].<ref name="DoH-464"/> [[Ислам|Аԥсылман]] араб ҵарауаа аҭҵаарадыррақәа арабтәии ([[поэтика|апоетика]], [[ораторское искусство|ацәажәаратә ҟазара]]) аҳәаанырцәтәии аҭҵаарадыррақәа ([[астрономия|астрономиа]], [[медицина|амедицина]], [[Аматематика|аҳасабра]]) ҳәа еихырон.<ref name="DoH-464"/> === Абжьаратә шәышықәсақәа рзы === {{main|Аҭҵаарадыррақәа рмардуан}} Аклассификациа аҽазышәарақәа [[Средние века|абжьаратә шәышықәсақәа]] рзгьы иацҵан. [[Дидаскаликон|Дидаскаликон]] аҟны [[Гуго Сен-Викторский|Гуго Сент-Викторски]] аҭҵаарадыррақәа ԥшь-гәыԥкны еихишоит:<ref name="DoH-465">Speziali P. [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-57 Classification of sciences] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080619205103/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-57 |date=2008-06-19 }} // Dictionary of the History of Ideas. Vol. 1. P. 465.</ref> # Атеориатә ҭҵаарадыррақәа (аматематика, афизика). # Апрактикатә ҭҵаарадыррақәа. # Амеханикатә ҭҵаарадыррақәа ([[навигация|анавигациа]], [[сельское хозяйство|ақыҭанхамҩа]], [[охота|ашәарыцара]], [[медицина|амедицина]], [[театр|атеатр]]). # [[Логика|Алогика]], [[Грамматика (наука)|аграмматикеи]] [[риторика|ариторикеи]] уахь иналаҵаны. [[Бэкон, Фрэнсис|Ф. Бекон]] аҭҵаарадыррақәа х-гәыԥкны еихишеит (агәынкылара, ахшыҩеилгара, ахаҿаагара реиԥш иҟоу адырратә лшарақәа ирҿырԥшны): # аҭоурых аҵабыргқәа рыхҳәаа аҳасабала (аԥсабаратәи аграждантәи уахь иналаҵаны); # атеориатә ҭҵаарадыррақәа, мамзаргьы «афилософиа» инарҭбаау аҵакала; # апоезиа, алитература, иааизакны аҟазара.<ref name="koh" /> [[Роджер Бэкон|Роџьер Бекон]] иара убас аҭҵаарадыррақәа рыклассқәа ԥшьба аликаауан: [[Грамматика (наука)|аграмматикеи]] алогикеи, аматематика, аԥсабаратә философиа, [[метафизика|аметафизикеи]] [[этика|аетикеи]]. Убри аан, аԥсабара иазку аҭҵаарадыррақәа ирышьаҭаны иԥхьаӡон аматематика.<ref name="DoH-465"/> === Енгельс иҭҵаарадыррақәа реихшара === 1873 шықәса инаркны, [[Энгельс|Енгельс]] напаиркит аматериа аныҟәара аформақәа реихшара (аҭҵаарадыррақәа реихшара) — аҭҵаарадыррақәа реиқәыршәара апринцип. Еиуеиԥшым аҭҵаарадыррақәа иҭырҵаауа аобиектқәа, акы ахьы егьи ииасуеит. Еиҭаҵуа аматериа аҿиара апроцесс (еиҵаӡоу аҟнытә еиҳаӡоу ахь, имариоу аҟынтәи иуадаҩу ахь) асубординациа апринцип ҳәа иахьӡҵан. Иазгәаҭан аҭҵаарадыррақәа ԥсабарала еицырзеиԥшу цәаҳәак аҿы ишыҟоу: амеханика... афизика... ахимиа... абиологиа. Ишьақәыргылан аҭҵаарадыррақәа рцәаҳәа: аматематика, амеханика, ахимиа, афизика, абиологиа. Аҭҵаарадыррақәа реиԥылараҿы зегь реиҳа аиасра иазыманшәалоу аҭҵаарадырра ҿыцқәа рхырхарҭақәа цәырҵит: [[биохимия|абиохимиа]], [[психолингвистика|апсихолингвистика]], [[информатика|акомпьютертә ҭҵаарадырра]]. === Кедров иҭҵаарадыррақәа рыклассификациа === Асовет философ, аҭоурыхҭҵааҩы, аҭҵаарадырратә методолог [[Кедров, Бонифатий Михайлович|Б.М. Кедров]] еиҳа иҭырҳәыцаау аҭҵаарадыррақәа рыклассификациа еиқәиршәеит. Кедров аҵабырг зегьы аԥсабареи ауаҩи ҳәа еихишеит. Ауаҩы иҟны иара иалкааны иааирԥшит аилазаареи ахәыцшьеи. Аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа ԥсабаратәуп, аилазаара иазку аҭҵаарадыррақәа — социалтәуп, ахәыцра иазку аҭҵаарадыррақәа —философиатәуп. Б. Кедров асовет философиаҿы аматериа аныҟәара ихадоу ф-формакны еихишон: * Асубатом-физикатә * Ахимиатә * Амолекулатә физика * Агеологиатә * Абиологиатә * асоциалтә. === Егьырҭ аклассификациақәа === [[Аматематика|Аматематика]], [[логика|алогика]], [[информатика|акомпьютертә ҭҵаарадырра]], [[кибернетика|акибернетика]] реиԥш иҟоу икылкаау аҭҵаарадыррақәа зны-зынла иҷыдоу класск аҳасабала иалыркаауеит– [[формальные науки|аформалтә ҭҵаарадыррақәа]], даҽакала абстракттә ҭҵаарадыррақәа ҳәа изышьҭоу.<ref>[[Черчмен, Чарльз Уэст|C. West Churchman]]. Elements of Logic and Formal Science. New York: J. B. Lippincott Co., 1940.</ref><ref>James Franklin. [http://www.maths.unsw.edu.au/~jim/philosophersstone.pdf The formal sciences discover the philosophers' stone] // Studies in History and Philosophy of Science. Vol. 25, No. 4, pp. 513—533, 1994.</ref><ref>Stephen Leacock. Elements of Political Science. Houghton, Mifflin Co, 1906. P. 417.</ref><ref>Bernt P. Stigum. Toward a Formal Science of Economics. MIT Press, 1990.</ref><ref>Marcus Tomalin. Linguistics and the Formal Sciences. Cambridge University Press, 2006.</ref> Аформалтә ҭҵаарадыррақәа аԥсабаратәи асоциалтәи ҭҵаарадыррақәа ирҿадыргылоит, [[эмпирический|аԥышәатә]] ҭҵаарадыррақәа ҳәа азеиԥш рбага зоууа.<ref>{{книга|заглавие=Philosophy of Science: From Problem to Theory|автор=Mario Augusto Bunge.|год=1998|издатель=Transaction Publishers|страницы=24|isbn=0-765-80413-1}}</ref> Аҵарауаа даҽа џьоукы аматематика [[точные науки|икылкаау ҭҵаарадырроуп]] ҳәа ирыԥхьаӡоит, егьырҭ зегьы — [[когнитивные науки|когнитивтә ҭҵаарадыррақәаны]].<ref>{{Cite web |url=http://virtualcoglab.cs.msu.su/CogSci_R.html |title=Что такое когнитивная наука |access-date=2008-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207071656/http://virtualcoglab.cs.msu.su/CogSci_R.html |archive-date=2008-12-07 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.cogsci.ru/cogsci06/ |title=Вторая международная конференция по когнитивной науке |access-date=2008-10-16 |archive-date=2008-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081019065716/http://www.cogsci.ru/cogsci06/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://virtualcoglab.cs.msu.su/projects/mf_cogsci.html |title=М. В. Фаликман. Введение в когнитивную науку (программа спецкурса) |access-date=2008-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080924194454/http://virtualcoglab.cs.msu.su/projects/mf_cogsci.html |archive-date=2008-09-24 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.spbumag.nw.ru/news/news.shtml |title=Журнал Санкт-Петербургский университет ISSN 16811941 / Страница новостей |access-date=2008-10-16 |archive-date=2007-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717030949/http://www.spbumag.nw.ru/news/news.shtml |url-status=dead }}</ref> [[Гуманитарные науки|Агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]] лассы-лассы (еиҳарак англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы) аҭҵааратә усхкы хазы игоу хырхарҭаны иахәаԥшуеит (адисциплинақәа ргәыԥ), аҭҵаарадырра еиԥшым — [[Humanities#Науки или дисциплины?|''Humanities'']]. === Ҳаамҭазтәи Урыстәыла === 2015 шықәсазы Урыстәыла аҭҵаарадырра аиҿкааразы [[ФАНО]] аҭҵаарадыррақәа зегьы ԥшьыҟәшак рыла еихнашеит:<ref>Информационные ресурсы Центры коллективного пользования и уникальные научные установки в организациях, подведомственных ФАНО России: [Москва. 20-21 окт. 2015 г.] М.: ФАНО России, 2015.</ref> # '''Аматематикатә, афизикатә, акомпьютертә, атехникатә ҭҵаарадыррақәа''' # '''Ахимиатә ҭҵаарадыррақәа''' # ''Аԥсҭазааратә ҭҵаарадыррақәа'' - Абиологиатәи амедицинатәи ҭҵаарадыррақәа # '''Акәша-мыкәшатәи аԥсабара аҭҵаарадыррақәа''' - Адгьылҭҵаара, аекологиа уҳәа убас иҵегьы. == Аҭҵаарадырра ҿыц аԥҵара == Аҭҵаарадырра ҿыц аԥҵара (ихьыԥшым аҭҵаарадырратә хырхарҭа) анаҩстәи ашьаҿақәа ацуп: * Иҭҵаахо аобиект ҿыц алкаара; * уи аобиект аҭҵааразы аметод ҿыцқәа раԥҵара; * аҭҵаарадырра ҿыц амаҭәари агәаҭеи рышьақәыргылара (аҭҵаарадырратә усумҭақәа, арҵаратә курсқәа, амузеиқәа, аконференциақәа, аноменклатура, уҳәа уб. иҵ.); * аҭҵаарадырратә школи адыррақәа рхырхарҭа ҿыц аибаркыреи ашьақәыргылара. {{Ацитата алагара}}Аҭҵаарадырра зхы иақәиҭу дисциплинаны иԥхьаӡоуп, аҿиара апроцесс аҿы уи амаҭәар еилкаазар, уи аҭҵаарадырратә ҵакы хадара злоу асистематә шьаҭақәа ыҟазар, иҷыдоу аметодқәа аԥҵазар.<ref>''Гунтау М., Мюльфридель В.'' Труды Абраама Готтлоба Вернера по минералогии и геологии // История геологии: Доклады. Ереван: Изд-во АН Арм. ССР, 1970. С. 327—337.</ref>{{Ацитата алгара}} [[естествознание|Аԥсабаратә ҭҵаарадырраҿы]] аҭҵаарадырра ҿыцқәа раԥҵара ҿырԥштәыс иҟалар алшоит [[Проект:Геология/Списки/Науки геологического цикла|агеологиатә цикл аҭҵаарадыррақәа]]. == Аҭҵаарадырратә дырра ахәҭаҷқәа == * [[Естествознание|Аԥсабараҭҵаара]] (аԥсабара иазку аҵара, [[естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] ) * [[Технознание|Атехнолдырра]] (атехника иазку аҵара, [[технические науки|атехникатә ҭҵаарадыррақәа]]) * [[Обществознание|Аилазаарадырра]] (аилазаарақәа ирызкуа аҵара, [[общественные науки|аилазааратә ҭҵаарадыррақәа]]) * [[Человековедение|Ауаҩытәыҩсадырра]] (ауаҩы изку аҭҵаара, [[гуманитарные науки|агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]]) == Аҭҵаарадырратә литература == {{Main|Аҭҵаарадырратә журнал}} Аҭҵаарадырратә литература - аҭҵаарадырратә усумҭақәа, амонографиақәеи ажурналқәеи. Урҭ иаабац алитературеи афилософиатә ҩымҭақәеи ирылнакаауеит, зыгәрагоу аԥышәарақәеи аҭҵаарадырратә хыҵхырҭақәа рышьаҭеи рыла иҟаҵоу ахәыцрақәа рышьақәырӷәӷәара. == Аҭҵаарадырра аларҵәара == {{Main|Аҭҵаарадырра аларҵәара}} Аҭҵаарадырра аларҵәара – ауаа рацәа рзы еилкаау ахаҿра аманы иахьатәи аамҭа иақәшәо аҭҵаарадырратә дыррақәа раларҵәара апроцесс ауп. Аҵарадырра аларҵәара, иҷыдоу аинформациа имаҷны иазыҟаҵоу азыӡырҩы ма аԥхьаҩ ибызшәахьы «аиҭагара» — [[учёный|аҵарауаа]]-аларҵәаҩцәа рҿаԥхьа иқәгылоу зегь реиҳа ихадоу адҵақәа иреиуоуп. Аҵарадырра аларҵәаҩ идҵа – “игәырҿыӷьгоу, иҩанҭхьу” ҳәа изышьҭоу аҭҵаарадырратә [[Информация|информациа]], зегьы рзы аинтерес зҵоу, еилкаау, еиҳа имариоу адыррақәа рахь аиагара ауп. Ари ажәабжь [[общество|ауаажәларра]] зегьы рахь еиԥш, уи ахәҭак, еиҵагыло аҿар — аҟыбаҩ бзиа злоу ашколхәыҷқәа рахьгьы ирхазар алшоит.<ref>{{Cite web |url=http://www.gpntb.ru/libcom7/disk/8.pdf |title=Экология чтения и роль научной популяризации |access-date=2008-10-15 |archive-date=2012-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020152219/http://www.gpntb.ru/libcom7/disk/8.pdf |url-status=live }}</ref> [[научная фантастика|Аҭҵаарадырратә фантастика]] аҭҵаарадырра аларҵәараҿы акыр зҵазкуа аус нанагӡоит. Иароуп аҭҵаарадырратә аартрақәа жәпакы заа иазԥхьагәазҭаз. Уи аус аҿы илагала дууп [[фантаст|афантаст]] [[Жюль Верн|Жиуль Верн]]. [[молодёжь|Аҿар]] аҭҵаарадырреи [[Высокие технологии|атехнологиаҳаракқәа]] рхырхарҭеи рахь рнеира, адырра змам аилазаара ахәҭа аҭҵаарадырратә проблемақәа разҿлымҳахара, аларҵәара аҩаӡара иахьыԥшуп.<ref>{{Cite web |url=http://razumru.ru/humanism/journal/44/sergeyev.htm |title=Стратегии научной популяризации в России |access-date=2013-03-22 |archive-date=2014-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140801202835/http://razumru.ru/humanism/journal/44/sergeyev.htm |url-status=live }}</ref> Аҵарауаа, аҭҵаарадырратә информациа аныҟәгаҩцәа раҳасабала, уи аиқәырхареи аихаҳареи ирызҿлымҳауп, уи иахылҿиаауеит аҿар рагәылахаларагьы. Избан акәзар, аҭҵаарадырра аларҵәара аҭҵаарадырра аинтерес зкуа ауаа рхыԥхьаӡара еизнарҳауеит, насгьы урҭ уи ралалара ҿыҵгас иазыҟалоит.<ref>{{Cite web |url=http://orange.strf.ru/client/news.aspx?ob_no=5308 |title=Игорь ЛАГОВСКИЙ: «Государству должна быть выгодна популяризация науки» |access-date=2008-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119190847/http://orange.strf.ru/client/news.aspx?ob_no=5308 |archive-date=2012-01-19 |url-status=dead }}</ref> Лассы-лассы иҟалалоит, аҭҵаарадырратә информациа аларҵәараан уи еиҳа ианырмариахо, хәыҷы-хәыҷла аҭҵаарадырратә лакәахь ианиасуа. Иара убасгьы иҟалалоит, аҭҵаарадырра аларҵәараан абасеиԥш иҟоу [[Научно-популярное клише|аҭҵаарадырратә клишеқәа]] анцәырҵуа: [[тайны мироздания|адунеи амаӡақәа]], “аҵарауаа иаадыртит”, уҳәа убас иҵегьы. [[Тихо Браге|Тихо Браге]] агәраганы дыҟан аҭҵаарадырратә дыррақәа урҭ рхархәашьа здыруа анапхгаҩцәа рымацара ирымазар шакәу. Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа академик [[Людвиг Фаддеев|Лиудвиг Фаддеев]] аҭҵаарадырра аларҵәаразы абас иҳәеит:<ref>[http://old.computerra.ru/2007/714/343917/ Показуха по науке] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170319025847/http://old.computerra.ru/2007/714/343917/ |date=2017-03-19 }} Компьютерра</ref> {{Ацитата алагара}} Ҳара иаҳдыруеит, ашәахтә зшәо ауаа уеизгьы-уеизгьы иҟаҳҵо рзеиҭаҳҳәар шҳахәҭоу. Аха ҳара инагӡаны еилкаау аҭҵаарадырратә хырхарҭақәа раларҵәара ҳуалуп. Ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырра аларҵәара еиҳа иуадаҩуп. Еиуеиԥшым акваркқәа, ацәаҳәақәа, Ианг-Миллс иҭыԥҭаӡарақәа… ртәы аҳәара ҽеила иаҳзалҵуам — амцқәа ҳцәалалоит. {{Ацитата алгара}} [[Ефремов, Иван Антонович|Иван Ефремов]] иажәақәа рыла, [[СССР|СССР]] акомиссиақәеи аредакциақәеи реилатәарақәа рҿы аҵарауаа шьоукы [[научно-популярная литература|аҭҵаарадырра-аларҵәаратә литература]] ҵакыдоуп ҳәа ицәажәон.<ref>{{статья |автор=[[Ефремов, Иван Антонович|Иван Ефремов]] |заглавие=О широкой популяризации науки |ссылка=https://efremov-fiction.ru/publicity/80/page/1 |издание=[[Литературная газета]] |тип=газета |год=1953 |месяц= |число= |том= |выпуск=24 марта |страницы=3 |archive-date=2021-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624205304/https://efremov-fiction.ru/publicity/80/page/1 }}</ref> [[ВЦИОМ|ВЦИОМ]] имҩаԥнагаз аҭҵаара алҵшәақәа рыла, Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтәи 81% ҳаамҭазтәи аурыс ҵарауаҩк ихьӡ рзымҳәаӡеит.<ref>Н. Подорванюк, А. Борисова. [http://www.gazeta.ru/science/2011/03/26_a_3565649.shtml Наука людям вообще по барабану…] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110608013220/http://www.gazeta.ru/science/2011/03/26_a_3565649.shtml |date=2011-06-08 }}</ref> == Аҭҵаарадырреи амцҭҵаарадырреи == {{Main|Амцҭҵаарадырра}} Амцҭҵаарадырра – ари аҭҵаарадырратә усура еиԥш зхы узырбо, аха ииашаҵәҟьаны иҭҵаарадырратәым усуп. Амцҭҵаарадырратә теориа аҷыдаҟазшьақәа иреиуоуп афактқәа хырҩа рымҭара ма реицакра, амцҳәара ([[Критерий Поппера|Поппер икритериа]] ақәымныҟәара), атеориатә ҳасабырбарақәа аблабара алҵшәақәа рҿырԥшра мап ацәкра, “аҟәыӷареи”, «аилыккареи», «пату зқәу агәаанагареи» рган аанкылара аԥыжәара аҭара, еихьыԥшым [[эксперимент|аекспериментқәа]] рылҵшәақәа рыла ишьақәырӷәӷәам атеориа шьаҭас аҟаҵара, аҭҵаара алҵшәақәа реиҭаиуразы, мамзаргьы ихьыԥшым агәаҭаразы алшара амамзаара, аҭҵаарадырратә усураҿы [[Политика|аполитикатәи]] [[Адин|адинтә]] догмақәеи рхархәара. [[Научное сообщество|Аҭҵаарадырратә еилазаара]] зықәшаҳаҭым атеориақәа раԥҵаҩцәа лассы-лассы «еихашәыз [[официальная наука|аофициалтә ҭҵаарадырра]] аҿагылаҩцәа» ҳә рхы иазырҳәоит. Убри аан, дара агәраганы излаҟоу ала “официалтә ҭҵаарадырра” ахаҭарнакцәа, иаҳҳәап, [[комиссия по борьбе с лженаукой|амцҭҵаарадырра аҿагылара азы акомиссиа]] алахәылацәа, агәыԥқәа ринтересқәа рыхьчоит(агьежь иҭаку аҭакԥхықәра), политикала аилыхра ҟарҵоит, рыгхақәа рықәшаҳаҭхара рҭахӡам, убри аҟнытә, “ажәытә” хәыцрақәа рыхьчоит, аиаша ҿыц алымкаа. Иҭҵаарадырратәым аконцепциақәа рыхәҭак [[паранаука|апаранаука]] ҳәа ахьӡ роуит. == Шәахә. иара уб. == * [[Научный метод|Аҭҵааратә (академиатә) метод]], Аҭҵаарадырратә методгьы уахь иналаҵаны * [[Список отраслей науки|Аҭҵаарадырра аҟәшақәа рсиа]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2|refs= <ref name="koh">Философия для аспирантов : учебное пособие / В. П. Кохановский [и др.]. — 2-е изд. — Ростов н/Д. : Феникс, 2003. — 448 с. — (Высшее образование). — ISBN 5-222-03544-1</ref> <ref name="DoH-464">Speziali P. Classification of sciences [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-57 битая ссылка]{{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080619205103/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-57 |date=2008-06-19 }} // Dictionary of the History of Ideas. Vol. 1. P. 464.</ref> }} == Алитература == * {{ВТ-ЭСБЕ|Наука|[[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловьёв В. С.]]}} * {{БСЭ3|статья= Наука|автор=[[Алексеев, Игорь Серафимович|Алексеев И. С.]]|том=17|страницы= |ref=Алексеев}} * {{БСЭ3|статья= Наука (раздел "Классификация наук")|автор=|том=17|страницы= |ref=БСЭ}} * {{БРЭ|статья=Наука|автор=[[Стёпин, Вячеслав Семёнович|Стёпин В. С.]]|том=22|страницы=142—144|ref=Стёпин|ссылка=https://old.bigenc.ru/philosophy/text/2251677|архив=|архив дата=}} * {{книга |автор=[[Алексеев, Игорь Серафимович|Алексеев И. С.]]|часть= Наука|заглавие=[[Философский энциклопедический словарь]]|ответственный=Гл. редакция: [[Ильичёв, Леонид Фёдорович|Л. Ф. Ильичёв]], [[Федосеев, Пётр Николаевич|П. Н. Федосеев]], [[Ковалёв, Сергей Митрофанович|С. М. Ковалёв]], [[Панов, Виктор Георгиевич|В. Г. Панов]]|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия]] |год=1983|страницы=403—406|страниц=840|тираж=150000|ref=Алексеев}} * {{книга|автор=[[Берг, Лев Семёнович|Берг Л. С.]] |заглавие=Наука, её содержание, смысл и классификация|ссылка=|место=Петроград|издательство= Время|год=1922|страниц=140|ref=Берг}} * ''Бондаренко С. Б.'' Теория дескриптивных систем. — М.: ỤṞṢṢ, 2008. — 192 с. * ''Бондаренко С. Б.'' Дискуссии о науке на XXIII Мировом философском конгрессе. — Философия науки. — 2014. — № 1. — С. 136—147. * ''Бондаренко С. Б.'' Развитие идеи научного доказательства. — Философия науки. — 2020. — № 4. — С. 3—14. * {{книга |автор = [[Зализняк, Андрей Анатольевич|Зализняк А. А.]]| заглавие = Из заметок о любительской лингвистике|издательство = Альпина нон-фикшн|год = 2023 |страниц = 208| место = М. |isbn = 978-5-00139-914-8|ref=Зализняк}} * {{книга|автор=[[Любарский, Георгий Юрьевич|Любарский Г. Ю.]]|заглавие=Рождение науки. Аналитическая морфология, классификационная система, научный метод|издательство=[[Языки славянских культур]]|год=2015|страниц=192|isbn=978-5-94457-206-6|ref=Любарский}} * {{cite book |last1=Tuomela |first1=Raimo |editor-last1=Pitt |editor-first1=Joseph C. |editor-last2=Pera |editor-first2=Marcello |title=Rational Changes in Science: Essays on Scientific Reasoning |chapter=Science, Protoscience, and Pseudoscience |series=Boston Studies in the Philosophy of Science |pages=83–102 |year=1987 |volume=98 |publisher=Springer Netherlands |location=Dordrecht |doi=10.1007/978-94-009-3779-6 |isbn=978-94-009-3780-2 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-94-009-3779-6 |ref=Tuomela}} == Азхьарԥшқәа == {{dmoz|World/Russian/Наука/|Наука}} * [http://www.scholar.ru/ Поисковая система научных публикаций]. {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{Наука}} {{DEFAULTSORT:ҭҵаарадырра}} [[Акатегориа:Аҭҵаарадырра| ]] [[Акатегориа:Ахылаԥшра]] [[Акатегориа:Азҵаара]] [[Акатегориа:Ауаҩытәыҩсатә усурақәа]] in7sjd708cth49xm66t8lmcgjyte1ly Астрономиа 0 53985 176553 175904 2026-11-07T23:27:51Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176553 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Астрономиа|Астрономиа (аҵакы)}} {{Акарточка акомплекстә ҭҵаарадырра |атема = [[Естествознание|Аԥсабараҭҵаара]] |ахьӡ = Астрономиа |егьырҭ ахьӡқәа = {{lang-en|Astronomy}} |афото = Crab Nebula.jpg |ахҵара = [[Крабовидная туманность|Акраб наҟәыра]] амозаикатә ҭыхымҭа. [[НАСА]] иаԥнаҵеит [[Хаббл (телескоп)|Хаббл]] ҳәа изышьҭоу акосмостә телескоп ахархәарала, 1999-2000 шықәсқәа рзы. |аҭҵаара амаҭәар = [[наблюдаемая вселенная|Иубарҭоу адунеи]] |ахыҵхырҭа аамҭа = [[XVIII век|XVIII ашәышықәса]] |ахырхарҭа хадақәа = [[небесная механика|ажәҩантә механика]], [[астрофизика|астрофизика]], [[космология|акосмологиа]], [[планетология|апланетологиа]], уҳәа убас иҵегьы. }} '''Астрономиа''' ({{lang-grc|ἄστρον}} - “аеҵәа” , νόμος – “азакәан”) – [[Вселенная|Адунеи]] иазку [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырра]], [[небесное тело|ажәҩантә цәеижьқәеи]] ([[Планета|апланетақәа]], [[Звезда|аеҵәақәа]], [[Астероиды|астероидқәа]], уб. иҵ.) [[система|асистемақәеи]] ахьыҟоу, [[механическое движение|рныҟәара]], рышьақәгылашьа, рхылҵшьҭра, рыҿиара ҭызҵаауа.<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref> Хықәкыла, астрономиа иҭнаҵаауеит [[Амра|Амреи]] егьырҭ [[звезда|аеҵәақәеи]], [[Солнечная система|Амратә система]] [[планета|апланетақәеи]] урҭ [[спутники планет|рымҩанызақәеи]], [[экзопланета|аекзопланетақәа]], [[астероид|астероидқәа]], [[комета|акометақәа]], [[метеороид|аметеороидқәа]], [[межпланетное вещество|апланетабжьаратәи алыҵ]], [[межзвёздная среда|аеҵәабжьаратәи алыҵ]], [[пульсар|апульсарқәа]], [[чёрная дыра|акылҳара еиқәаҵәақәа]], [[Туманность|анаҟәрақәа]], [[галактика|агалактикақәеи]] урҭ [[скопление галактик|реилаҵәарақәеи]], [[квазар|акуазарқәа]] уҳәа уб. иҵ.<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref> == Ахьӡ аетимологиа == [[Термин|Атермин]] «астрономиа» ({{lang-grc|ἀστρονομία}}) [[Древнегреческий язык|ажәытә бырзен бызшәала]] ἀστήρ, ἄστρον (астер, астрон) - “[[звезда|аеҵәа]]”; νόμος (номос) — «аҵас, ашьақәыргылара, азакәан».<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref> == Аҭоурых == {{Main|Астрономиа аҭоурых}} Астрономиа зегь реиҳа ижәытәӡоу, иреиҳабӡоу [[Естественные науки|аҭҵаарадыррақәа]] иреиуоуп. Уи ауаатәыҩса рҭахрақәа ирхылҿиааит. Адгьыл аҿы ауаа ықәнагалеижьҭеи, урҭ еснагь ажәҩан аҿы ирбоз иазҿлымҳан. Ажәытәӡатәи аамҭақәа раангьы урҭ игәарҭеит ажәҩан аҿы иҟоу амаҭәарқәа рныҟәареи аамҭа-аамҭала аҳауа аҽыԥсахрақәеи шеидҳәалоу. Усҟан астрономиа ӷәӷәала [[астрология|астрологиа]] иалаҩашьаны иҟан. Ажәытәӡатәи адгьылқәаарыхҩцәа аеҵәақәеи еҵәаџьааи ахьыҟаз ала ашықәс аамҭақәа ралагамҭа еилыркаауан. Еиҭаҵуаз ажәларқәа [[Амра|Амреи]] аеҵәақәеи рыла амҩақәҵара рыман. Ашықәсқәа рыԥхьаӡара аҭахра иахҟьаны амзар аԥҵарагьы ҟалеит. Аҭоурых аԥхьатәи аамҭақәа рзы инхоз ауааҵәҟьагьы Амреи, [[Амза|Амзеи]], еҵәақәаки ргылареи рҭашәареи ирыдҳәалоз ахҭыс хадақәа рдыруан . Амреи Амзеи ртыҩкра аамҭа-аамҭала еиҭаҟалараны ишыҟоу еилкаауижьҭеи акрааҵуеит. Ижәытәӡоу аҩыратә хыҵхырҭақәа рҟны иуԥылоит астрономиатә цәырҵрақәа рыхҳәаақәа, иара убасгьы ажәҩантә жәеижь лашақәа ргылареи рҭахареи аамҭа аԥхьагәаҭаразы имариаӡоу аԥхьаӡаратә схемақәа, аамҭа аԥхьаӡара аметодқәа, амзар ахылаԥшра. [[Первобытное общество|Аҭоурыхԥхьатәи акультурақәеи]] ажәытәӡатәи [[цивилизация|ацивилизациақәеи]] рышьҭахь иаанрыжьит ирацәаны астрономиатә [[артефакт (археология)|артефактқәа]], урҭ ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара азакәанеизшәарақәа шырдыруа аазырԥшуа. Ҿырԥштәык аҳасабала иаагазар ауеит [[древнеегипетская астрономия|абиԥараԥхьатәи Ажәытәӡамысратәи абаҟақәеи]] [[Стоунхендж|Стоунхенџьи]]. [[Вавилонская астрономия|Вавилонаа]], [[Астрономия Древней Греции|аберзенцәа]], [[Китайская астрономия|акитаиуаа]], [[Индийская астрономия|индиауаа]], [[Астрономия майя|маиаа]], [[Астрономия инков|аинкқәа]] раԥхьатәи рцивилизациақәа уахынла [[небосвод|ажәҩан]] аметодикатә хылаԥшрақәа ирылагахьан. Астрономиа қәҿиарала аҿиара иаҿын Ажәытәтәи Вавилон, Мысра, Китаи, Индиа. Китаитәи ашықәсҩыраҿы иануп ҳера ҟалаанӡа 3-тәи азқьышықәсазы иҟалаз Амра атыҩкра. Аҿиара зауз арифметикеи агеометриеи рышьаҭала Амреи, Амзеи, апланета лашақәеи рныҟәарақәа реилзыркаауаз иагьаԥхьагәазҭоз атеориақәа Абжьарадгьылмшын атәылақәа рҿы ақьырсианра ҟалаанӡатәи аамҭа аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рзы иаԥҵан. Имариоу, аха хәарҭара злоу амыругақәа ирыцны, урҭ Аҿыцҿиара аепоханӡа апрактикатә хықәкқәа рымаҵ руан. Особенно большого развития достигла астрономия в Древней Греции. [[Пифагор]] впервые пришёл к выводу, что Земля имеет шарообразную форму, а [[Аристарх Самосский]] высказал предположение, что Земля вращается вокруг Солнца. [[Гиппарх]] во II в. до н. э. составил один из первых [[Звёздный каталог Гиппарха|звёздных каталогов]]. В произведении Птолемея «[[Альмагест]]», написанном во II в. н. э., изложена [[геоцентрическая система мира]], которая была общепринятой на протяжении почти полутора тысяч лет. Абжьаратәи ашәышықәсақәа раан Мрагыларатәи атәылақәа рҿы астрономиа аҿиара ду аиуит. Астрономиеи астрологиеи раԥхьаӡакәны еиҟәиҭхеит 10-тәи ашәышықәсазы аҵарауаҩ [[аль-Фараби|ал-Фараби]], итрактат «[[Трактат об астрологии (аль-Фараби)|Еҵәақәа ражәаҳәарақәа рҿы ииашоуи ииашами]]» аҟны. 9-тәи ашәышықәсазы, [[Аль-Андалус|андалусиатәи]] аҵарауаҩ [[Аббас ибн Фирнас|ибн Фирнас]] Адунеи аҿы апланетақәеи аеҵәақәеи рныҟәара аазырԥшуа амыруга аԥиҵеит.<ref>{{Статья|ссылка=http://dx.doi.org/10.2307/3101411|автор=Lynn White|заглавие=Eilmer of Malmesbury, an Eleventh Century Aviator: A Case Study of Technological Innovation, Its Context and Tradition|год=1961|издание=Technology and Culture|том=2|выпуск=2|страницы=97|issn=0040-165X|doi=10.2307/3101411}}</ref> 994 ашықәсазы, Абжьаратәи Азиатәи астроном [[Абу Махмуд аль-Худжанди|Ал-Хуџьанди]] раԥхьаӡатәи аҭӡамцтә [[секстант]] дуӡӡа ҟаиҵеит, уи [[Наклон оси вращения|Адгьыл аҵәҩан анаара]] («аеклиптика анаара») ииашаны аилкааразы иҟаҵан, 2 минуҭк заҵәык рыла агха аманы. Аҵарауаҩ [[Али ибн Ридван|Али ибн Ридуан]] 1006 шықәсазы игәеиҭаз уажәы [[SN 1006]] ҳәа изышьҭоу [[Сверхновая звезда|супериҿыцу аеҵәа]] зегь реиҳа [[Письменная история|инарҭбааны ахҳәаа]] азиуит.<ref>{{Cite web|url=http://celestialdelights.info/pub/SN1006_2.htm|title=Celestial Delights Online {{!}} Star light, star brightest|website=web.archive.org|date=2007-03-11|access-date=2024-06-08|archive-date=2007-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070311135851/http://celestialdelights.info/pub/SN1006_2.htm|url-status=bot: unknown}}</ref> [[Астрономия исламского Средневековья|Аԥсылмантә дунеи астрономиа]] 16-тәи ашәыш. Анҵәамҭанӡа аҿиара иаҿын.<ref>{{Книга|заглавие=Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures|ссылка=https://archive.org/details/encyclopaediaofh0000unse|ответственный=Helaine Selin|год=1997|место=Dordrecht; Boston|издательство=Kluwer Academic|страниц=1117|isbn=978-0-7923-4066-9}}</ref> Убас, [[Такиюддин аш-Шами|Такиуддин аш-Шами]] 1577–80 шықәсқәа рзы иаԥиҵеит аамҭа секундла изыԥхьаӡоз амеханикатә [[астрономические часы|астрономиатә сааҭқәа]], уи 16-тәи ашәышықәсазы апрактикатә астрономиаҿы зегь реиҳа ихадоу алагала ҿыцқәа иреиуоуп, избан акәзар уаанӡатәи асааҭқәа астрономиатә хықәкқәа рыла рхархәаразы иахьынӡарыхәҭаз ииашамызт. 16-тәи ашәышықәса инаркны Европа астрономиа аҿиара иалагоит. Ахәаахәҭреи амшынныҟәареи рыҿиареи, ааглыхра ашьаҭаркреи иадҳәаланы аҭахра ҿыцқәа цәырҵуа иалагеит, урҭ адин анырра аҟынтәи аҭҵаарадырра ахақәиҭтәра иацхрааит, насгьы аартра дуқәа жәпакы ирызнанагеит. [[Естествознание|Аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] зегьы рыҟнытә астрономиа еиҳарак [[папская курия|Римтәи акуриа]] аҿагылара ианиеит. 1822 шықәсазы ауп [[Святая инквизиция|аинквизициа]] официалла ианрылаҳәаз, уаанӡа [[Католическая церковь|акатоликтә уахәама]] иамаз агәаанагарақәа ирҿагыланы, Адгьыл аныҟәашьеи Амра амҵысреи ирызку аӡбарақәа зну ашәҟәқәа [[Рим]] ркьыԥхьра азин шрымоу. Уи ашьҭахь, 1835 шықәсазтәи [[Индекс запрещённых книг|изиным ашәҟәқәа риндекс]] анҭыҵ, [[Коперник, Николай|Коперник]], [[Кеплер, Иоганн|Кеплер]], [[Галилей, Галилео|Галилеи]] рыхьӡқәа уантәи ианыхын.<ref>Брокгаузи Ефрони рэнциклопедиатә жәар, «Индекс».</ref> Аҭҵаарадырратә астрономиа инагӡаны иалкаахеит [[Эпоха Возрождения|Аҿыцҿиара]] аамҭазы, насгьы уи азы акыр аамҭа аҭаххеит. Аха [[телескоп|ателескоп]] аӡбара мацара ауп астрономиа иахьатәи ихьыԥшым аҭҵаарадырра аҟынӡа аҿиара алзыршаз. Ҭоурыхла астрономиа иаҵанакуан [[Астрометрия|астрометриа]], [[Астрономическая навигация|аеҵәақәа рыла амҩақәҵара]], [[Наблюдательная астрономия|ахылаԥшратә астрономиа]], [[Календарь|амзарқәа]] рыҟаҵара, уимоу [[Астрология|астрологиагьы]]. Иахьа азанааҭтә астрономиа [[Астрофизика|астрофизика]] [[синоним|асиноним]] аҳасабала иԥхьаӡоуп. Иахьатәи астрономиа аира иадырҳәалоит Птолемей идунеи агеоцентртә система мап ацәкра (2-тәи ашәышықәса) насгьы уи Николаи Коперник игелиоцентртә системала аԥсахра (16-тәи ашәышықәса азбжа), ажәҩантә цәеижьқәа ателескоп ахархәарала рыҭҵаара алагара(Галилеи, 18-тәи ашәыш. алагамҭа), адунеизегьтәи агравитациа азакәан аартра ([[Исаак Ньютон|Исаак Ниутон]], 17-тәи ашәышықәса анҵәамҭа). 18-19-тәи ашәышықәсақәа астрономиазы Амратә система, ҳ-Галактика, иара убас аеҵәақәа, Амра, апланетақәа, егьырҭ акосмостә цәеижьқәа рфизикатә ҟазшьақәа ирызку адыррақәа реизгара иаамҭан. 20-тәи ашәышықәсазы иҟалаз аҭҵаарадырра-техникатә револиуциа, астрономиеи, ҷыдала астрофизикеи рыҿиараҿы анырра ду анаҭеит. Аоптикатә телескоп дуқәа рцәырҵреи, згәылҭәаара ҳараку арадиотелескопқәа раԥҵареи, системала ахылаԥшрақәеи рыбзоурала, Амра миллиардла аеҵәақәа злахәу адырган еиԥшу асистема дуӡӡа – [[Млечный Путь|агалактика]] иахәҭакны ишыҟоу аартра алнаршеит. 20-тәи ашәышықәса алагамҭазы астрономцәа игәарҭеит ари асистема миллионла иҟоу иара иеиԥшу агалактикақәа ишреиуоу. Егьырҭ агалактикақәа раартра агалактика анҭыҵтәи астрономиа аҿиара иацхрааит. Агалактикақәа рспектрқәа рыҭҵаара [[Эдвин Хаббл|Едвин Хаббл]] илнаршеит 1929 азы «[[Закон Хаббла|агалактикақәа реиԥхьыттара]]» ҳәа изышьҭоу ацәырҵра алкаара, уи анаҩс Адунеи азеиԥш ҽырҭбаара шьаҭас иҟаҵаны аҵакы гәылыршәахеит. Атмосфера анҭыҵтәи астрономтә гәаҭарақәа рзы аракетақәеи адгьылтә мҩанызақәеи рхархәара иахҟьаны акосмостә цәеижьқәа рыхк ҿыцқәа аартхеит: арадиогалактикақәа, аквазарқәа, апульсарқәа, арентгентә шәахәаркырақәа рхыҵхырҭақәа, уҳәа убас иҵегьы. Ишьақәыргылан аеҵәақәа револиуциа атеариеи Амратә система акосмогониеи рышьаҭақәа. 20-тәи ашәышықәсазтәи астрофизиказы еихьӡара дуны иҟалеит арелиативисттә космологиа — Адунеи аеволиуциа атеориа. Астрономиа — иазыҟаҵам ауаа макьанагьы зҽалархәра рылшо, зхыԥхьаӡара рацәам аҭҵаарадыррақәа иреиуоуп: [[любительская астрономия|азҿлымҳаратә астрономиа]] акыр зҵазкуа астрономиатә аартрақәа жәпакы рҿы ахатә лагала ҟанаҵеит. == Астрономиа аҭҵаарадырратә дисциплина аҳасабала аиҿартәышьа == [[Файл:Moon Dedal crater.jpg|мини|Амзатә астрономиа: Асахьаҿы иаагоу акратер ду [[Дедал (лунный кратер)|Дедал]] ауп, [[Аполлон-11|Аполлон 11]] аусзуҩцәа [[1969]] азы [[Амза]] ахыкәшара аамҭазы иҭырхыз. Акратер Амза иубарҭам аган агәҭа азааигәара иҟоуп, уи аикәшара 93 км иҟоуп.]] [[Файл:grav.lens1.arp.750pix.jpg|мини|Агалактиканҭыҵтәи астрономиа: [[гравитационная линза|агравитационтә блаҷрақәа]]. Иубарҭоуп ииаҵәоу аиқәҳәалаԥшра змоу обиектқәак, урҭ иррацәоу галактикак асахьақәа роуп, афото агәҭа иазааигәоу агалактика ҩеижьқәа реизгара иахылҿиааз [[гравитационная линза|агравитациатә линза]] аеффект абзоурала иррацәоу. Аблаҷы аизакра агравитациатә ҳәааҭаӡарала иаԥҵоуп, уи алашара ашәахәақәа ареицаҟьоит, уи иахҟьаны еиҳа ихараны иҟоу аобиект асахьа аизырҳареи аицакреи ҟалоит]] Иахьатәи астрономиа дара-дара еидҳәалоу аҟәшақәа рыла еиҟәшоуп, убри аҟнытә астрономиа аихшара ганкахьала инықәырԥшны ауп ишыҟаҵоу. Астрономиа аҟәша хадақәа иреиуоуп: * [[Астрометрия|Астрометриа]] – ажәҩантә лашарбагақәа рҭыԥқәеи рныҟәареи ҭнаҵаауеит. Уаанӡа астрометриа усыс инанагӡоз ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара ҭҵааны агеографиатә координатқәеи аамҭеи икылкааны рышьақәыргылара акәын (уажәы уи азы даҽа ӡбашьақәак рхы иадырхәоит). Иахьатәи астрометриа иаҵанакуеит: ** фундаменталтә астрометриа, дҵас измоу агәаҭарақәа рыла ажәҩантә цәеижьқәа ркоординатқәа рышьақәыргылара, аеҵәақәа рҭыԥқәа ркаталогқәа реиқәыршәара, астрономиатә параметрқәа рыԥхьаӡаратә ҵакқәа рышьақәыргылара — алашарбагақәа ркоординатқәа закәанеизшгәаралатәи рҽыԥсахрақәа ҳасабс ргара алзыршо ашәагаақәа; ** еиуеиԥшым акоординаттә системақәа рыла ажәҩантә цәеижьқәа рҭыԥқәеи рныҟәареи рзы аматематикатә методқәа аԥызҵо [[сферическая астрономия|асфератә астрономиа]], иара убасгьы аамҭа цацыԥхьаӡа алашарбагақәа ркоординатқәа иааиԥмырҟьаӡакәа рҽыԥсахра атеориа; * [[Теоретическая астрономия|Атеориатә астрономиа]] ажәҩантә цәеижьқәа рорбитақәа рҭыԥқәа рҟынтәи рыԥшааразы аметодқәеи, насгьы ажәҩантә цәеижьқәа рорбитақәа рҟны еилкаау аелементқәа рыла рефемеридқәа (иубарҭоу аҭыԥқәа) рыԥхьаӡаразы аметодқәеи ҳанаҭоит ([[обратная задача|аҭактә дҵа]]). * [[Небесная механика|Ажәҩантә механика]] адунеизегьтәи агравитациа амчқәа рнырра аҵаҟа ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара азакәанқәа ҭнаҵаауеит, ажәҩантә цәеижьқәа рмассақәеи рформақәеи, урҭ рсистемақәа рҭышәынтәалареи шьақәнаргылоит. Абарҭ ах-ҟәшак еиҳарак астрономиа актәи адҵа рыӡбоит (ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара аҭҵаара), урҭ лассы-лассы ''аклассикатә астрономиа'' ҳәа иашьҭоуп. * [[Астрофизика|Астрофизика]] ажәҩантә обиектқәа рышьақәгылашьеи, рфизикатә ҟазшьақәеи, рхимиатә еилазаареи ҭнаҵаауеит. Уи еиҟәшоуп: а) [[Наблюдательная астрофизика|апрактикатә (ахылаԥшратә) астрофизика]] ҳәа, зҟны астрофизикатә ҭҵаарақәа рыпрактикатә методқәеи урҭ ирышьашәало ​​ахархәагақәеи амыругақәеи ӡбахо, хархәарагьы ахьаҭахо; б) [[Теоретическая астрофизика|атеориатә астрофизика]] ҳәа, зҟны афизика азакәанқәа рышьаҭала, игәаҭоу афизикатә цәырҵрақәа рзы аилыркаарақәа ҟаҵоу. Астрофизика аҟәшақәа жәпакы иҷыдоу аҭҵаара аметодқәа рыла иалкаахоит * [[Звёздная астрономия|Аеҵәатә астрономиа]] аеҵәақәа, аеҵәатә системақәа, аеҵәабжьаратәи аматериа аҭыԥҭаӡараҿы раларҵәашьеи рныҟәареи азакәанеизшәарақәа ҭнаҵаауеит, урҭ рфизикатә ҷыдарақәа ҳасаб рзуны. * [[Космохимия|Акосмохимиа]] иҭнаҵаауеит акосмостә цәеижьқәа рхимиатә еилазаара, Адунеи аҿы ахимиатә элементқәа рырацәареи рыларҵәареи рзакәанқәа, акосмостә материа ашьақәгылараан [[атом|атомқәа]] реилаҵареи реиҭанеиааиреи амҩаԥысшьа. Зны-зынла иалыркаауеит арыдаркыратә космохимиа, арыдаркыратә еилаҳара апроцессқәеи акосмостә цәеижьқәа ризотоптә еилазаареи ҭызҵаауа. Ануклеогенез акосмохимиа аҳәаақәа ирҭагӡаны иахәаԥшӡом. Арҭ аҩ-ҟәшак рҿы шамахамзар астрономиа аҩбатәи адҵа азҵаарақәа аӡбара рыҭахоит(ажәҩантә цәеижьқәа реиҿкаашьа). * [[Космогония|Акосмогониа]] ажәҩантә цәеижьқәа рхылҵшьҭреи револиуциеи ирызку азҵаарақәа ҭнаҵаауеит, ҳадгьылгьы уахь иналаҵаны. * [[Космология|Акосмологиа]] Адунеи аиҿкаареи аҿиареи рзеиԥш закәанеизшәарақәа ҭнаҵаауеит. Ажәҩантә цәеижьхәҭақәа ирызкны еизгоу адыррақәа зегьы шьаҭас иҟаҵаны, астрономиа аҵыхәтәантәи аҩ-ҟәшак ахԥатәи уи адҵа (ажәҩантә цәеижьқәа рхылҵшьҭреи револиуциеи) рыӡбоит. Азеиԥш астрономиа акурс аҿы еиуеиԥшым астрономиа аҟәшақәа ироуз ихадоу аметодқәеи ихадаӡоу алҵшәақәеи ирызку адыррақәа системала раарԥшра мҩаԥысуеит. [[XX век|20-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы ишьақәгылаз ахырхарҭа ҿыцқәа иреиуоуп [[археоастрономия|археоастрономиа]], ижәытәӡатәу ауаа растрономиатә дыррақәа ҭызҵаауа, [[Адгьыл]] [[прецессия|апрецессиа]] ацәырҵра ашьаҭала ажәытә ргыларақәа ррыцхәыркраҿы ацхыраара ҟазҵо. === Аеҵәатә астрономиа === [[Файл:Ant Nebula.jpg|мини|Апланетатә наҟәра [[туманность Муравей|Ашышкамс]] - Mz3. Иԥсуа агәҭантәи аеҵәа аҟынтәи арчы аҭыҵра асимметриа амоуп, иаабац атҟәацрақәа рҟынтәи еилаҩынтуа ацҟьарақәа иреиԥшымкәа]] [[Звезда|Аеҵәақәеи]] [[Звёздная эволюция|аеҵәақәа револиуциеи]] рыҭҵаара [[Вселенная|Адунеи]] аилкаараҿы хадара злоу аҵак ду амоуп. Астрономцәа аеҵәақәа ҭырҵаауеит ахылаԥшрақәагьы, атеориатә модельқәагьы рыцхыраарала, уажәы акомпиутертә ԥхьаӡаратә шьақәыргылашьагьы рхы иархәаны. [[Формирование звезды|Аеҵәақәа рышьақәгылара]] асабарчытә [[Туманность|наҟәырақәа]] рҟны имҩаԥысуеит.<ref>{{Акьыԥхьра|1=книга|часть=Звездообразование|часть ответственный=[[Марочник, Леонид Самойлович|Марочник Л. С.]]|заглавие=Физика космоса: Маленькая энциклопедия|год=1986|ответственный=Редкол.: [[Сюняев, Рашид Алиевич|Р. А. Сюняев]] (Гл. ред.) и др|издание=2-е изд|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|тираж=70000|страницы=262—267|страниц=783|ссылка=http://www.astronet.ru/db/FK86/|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1188771|архив дата=2022-04-01|архив=https://web.archive.org/web/20220401053637/http://www.astronet.ru/db/FK86/}}</ref> Иахьынӡахәҭоу еиларӷәӷәоу анаҟәрақәа рҭыԥқәа агравитациа амчала аҽеилацалара рылшоит, абри аҭагылазаашьаҿы иоужьхо амчхара абзоурала аҽырԥхо. Аҳауаҟәандара иахьынӡаҭаху ианшлакь, [[Протозвезда|апротоеҵәа]] агәыцә аҟны [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] ирылагоит, нас уи еҵәахоит. [[водород|Аӡрии]] [[гелий|агелии]] раҵкыс ихьанҭоу аелементқәа шамахак зегьы аеҵәақәа рҿы [[Нуклеосинтез|ишьақәгылоит]]. == Астрономиа иҭнаҵаауа амаҭәари адҵақәеи == * [[Астрометрия|Астрометриа]] ** [[Созвездие|Аеҵәаџьаақәа]] ** [[Небесная сфера|Ажәҩантә сфера]] ** [[Системы небесных координат|Ажәҩантә координаттә системақәа]] ** [[Аамҭа|Аамҭа]] * [[Небесная механика|Ажәҩантә механика]] * [[Астрофизика]] ** [[Звёздная эволюция|Аеҵәақәа револиуциа]] ** [[Нейтронная звезда|Анеитронтә еҵәақәеи]] [[Чёрная дыра|акылҳара еиқәаҵәақәеи]] ** [[Астрофизическая гидродинамика|Астрофизикатә гидродинамика]] * [[Галактика|Агалактикақәа]] ** [[Млечный Путь|Ауасарымҩа]] ** [[Строение галактик|Агалактикақәа рышьақәгылашьа]] ** [[Эволюция галактик|Агалактикақәа револиуциа]] ** [[Активные ядра галактик|Агалактикақәа аус зуа ргәыцәқәа]] * [[Космология|Акосмологиа]] ** [[Красное смещение|Аиҭасра ҟаԥшь]] ** [[Реликтовое излучение|Ареликттә радиациа]] ** [[Большой взрыв|Атҟәацра ду атеориа]] ** [[Скрытая масса|Аматериа лашьца]] ** [[Тёмная энергия|Аенергиа лашьца]] * [[Планетология|Апланетологиа]] [[Файл:20m radio telescope Ny-Ålesund.jpg|мини|[[Радиотелескоп|Арадиотелескопқәа]] [[астроном|астрономцәа]] рхы иадырхәо еиуеиԥшым [[Астрономические инструменты|аинструментқәа]] иреиуоуп.]] Астрономиа адҵа хадақәа иреиуоуп:<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref> # Иубарҭоу, насгьы [[Астрономический объект|ажәҩантә цәеижьқәа]] акосмос аҿы иахьыҟаҵәҟьоу аҭыԥқәа, урҭ рныҟәарақәа рыҭҵаара, урҭ ршәага-загақәеи рформақәеи реилкаара. # Ажәҩантә цәеижьқәа реилазаашьа аҭҵаара, урҭ рҟны иҟоу амаҭәашьарқәа [[химия|рхимиатә]] еилазаареи [[физика|рфизикатә]] ҟазшьақәеи (аилацалара, аҟәандара, уҳәа убас иҵегьы) рыҭҵаара. # Хазы игоу ажәҩантә цәеижьқәеи урҭ еиҿыркаауа асистемақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи ирызку азҵаарақәа рыӡбара. # [[Вселенная|Адунеи]] реиҳа изеиԥштәу аҟазшьақәа рыҭҵаара, [[Вселенная|Адунеи]] иубарҭоу ахәҭа - [[Метагалактика|Аметагалактика]] атеориа ашьақәыргылара. Абарҭ азҵаарақәа рыӡбаразы иаҭахуп аус зуа аҭҵааратә методқәа раԥҵара — атеориатәқәа реиԥш, апрактикатәқәагьы. Актәи адҵа нагӡахоит ажәытәӡатәи аамҭақәа рзы излагахьаз кыраамҭатәи ахылаԥшрақәа рыла, насгьы 300 шықәса раахыс еицырдыруа [[механика|амеханика]] азакәанқәа рышьаҭала. Убри аҟнытә, астрономиа ари аганахьала ҳара иҳамоуп зегь реиҳа ибеиоу адыррақәа, ҷыдала [[Адгьыл]] иазааигәоу ажәҩантә цәеижьқәа рзы: [[Амза]], [[Амра]], [[планета|апланетақәа]], [[астероид|астероидқәа]], уҳәа убас иҵегьы. Аҩбатәи адҵа анагӡара алыршахеит аспектралтә анализи [[фотография|афотоҭыхреи]] рцәырҵра абзоурала. Ажәҩантә цәеижьхәҭақәа рфизикатә ҟазшьақәа рыҭҵаара иалагеит [[XIX век|19-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы, хадара злоу апроблемақәа — аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы. Ахԥатәи адҵазы иаҭахуп иубарҭоу аматериал аизгара. Уажәтәи аамҭазы, арҭ реиԥш иҟоу адыррақәа макьана иазхом ажәҩантә цәеижьқәеи урҭ рсистемақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи апроцесс ииашаны ахҳәаа азыҟаҵаразы. Убри аҟнытә, ари ахырхарҭала иҟоу адыррақәа азеиԥш хшыҩзышьҭрақәеи, цәгьам-бзиам аиаша еиԥшу агипотезақәеи рыла иԥкуп. Аԥшьбатәи адҵа зегь реиҳа зымҽхак дуу, насгьы зегь реиҳа иуадаҩу ауп. Апрактика ишаҳнарбо ала иҟоу афизикатә теориақәа ари апроблема аӡбаразы иазхаӡом. Иаҭахуп еиҳа изеиԥштәхоу афизикатә теориа аԥҵара, [[вещество|аматериа]] аҭагылазаашьеи афизикатә процессқәеи рыхцәажәара зылшо, [[плотность|аиҵаӷәӷәара]], [[температура|аҳауаҟәандара]], [[давление|ақәыӷәӷәара]] иреиҳаӡоу арбагақәа раан. Ари азҵаара аӡбаразы [[Вселенная|Адунеи]] ахәҭақәа рҟынтәи ахылаԥшратә дыррақәа хымԥадатәуп, миллиардла алашара шықәсақәа зыбжьоу аҭыԥқәа рҿы иҟоу. Иахьатәи атехникатә лшарақәа арҭ аганқәа хәҭа-хәҭала рыҭҵаара алдыршом. Ус ишыҟоугьы, ари адҵа уажәы зегь реиҳа ихадоуп, насгьы, [[Урыстәыла|Урыстәылагьы]] уахь иналаҵаны, еиуеиԥшым атәылақәа рҿы астрономцәа қәҿиарала аӡбара иаҿуп. Астрономиаҿы, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿеиԥш, [[Нерешённые проблемы астрономии|иӡбам апроблемақәа]] рацәоуп. == Астрономиатә мыругақәа == {{Main|Астрономиатә мыругақәа}} * [[телескоп|Ателескопқәеи]] егьырҭ ахархәагақәеи зцу [[Астрономическая обсерватория|астрономиатә обсерваториеқәа]] * [[Спектрограф|Аспектрограф]] * [[Астрономический бинокль|Абинокль]] * [[Радиотелескоп|Арадиотелескоп]] == Ахылаԥшрақәеи астрономиа ахкқәеи == [[Файл:Observable_Universe_Russian_Annotations.png|мини|Иаабарҭоу Адунеи иазку агәаанагара, еиуеиԥшым [[телескоп|ателескопқәа]] рҟынтәи асахьақәа назлоу.]] 20-тәи ашәышықәсазы астрономиа ихадоу ҩ-ҟәшакны еиҟәшахеит: # ахылаԥшратә астрономиа — ажәҩантә цәеижьқәа ирызку ахылаԥшратә дыррақәа раиура, анаҩс анализ ззухо; # атеориатә астрономиа — астрономиатә обиектқәеи ацәырҵрақәеи ахҳәаа рзыҟазаразы амодельқәа (аналитикатәи, мамзаргьы акомпиутертәи) раԥҵара иазырхоуп. Абарҭ аҩ-махәҭак дара-дара хеибарҭәаауеит: атеориатә астрономиа ахылаԥшратә лҵшәақәа рзы аилыркаарақәа ирышьҭоуп, ахылаԥшратә астрономиа атеориатә лкаақәеи агипотезақәеи рзы аматериал алҵуеит, насгьы урҭ ргәаҭара алнаршоит. Астрономиатә хылаԥшрақәа реиҳарак — иубартә иҟоу алашареи егьырҭ афымцамҳалдызтә шәахәаркрақәеи рҭаҩреи анализ рыҭареи ауп иаҵанакуа. Астрономиатә хылаԥшрақәа еиҩшазар ҟалоит ашәара-зарақәа ахьымҩаԥысуа афымцамҳалдызтә спектр аҭыԥ ала.<ref>{{cite web|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|title=Electromagnetic Spectrum|publisher=NASA|lang=en|access-date=2006-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20060905131651/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|archive-date=2006-09-05}}</ref> Аспектр ахәҭақәак Адгьыл аҟынтәи иубар алшоит (даҽакала иуҳәозар, уи ахҟьа аҟынтәи), егьырҭ ахылаԥшрақәа мҩаԥысуеит аҳаракыра дуӡӡақәа рҿы, мамзаргьы акосмос аҿы мацара (Адгьыл иакәшо акосмостә ӷбақәа рҿы). Арҭ аҭҵааратә гәыԥқәа ирызку адыррақәа ҵаҟа иаагоуп. === Аоптикатә астрономиа === {{Main|Аоптикатә астрономиа}} Аоптикатә астрономиа (иубарҭоу алашара астрономиа ҳәагьы иашьҭоуп) — зегь реиҳа ижәытәӡоу акосмос аҭҵааратә формоуп. Актәи, ахылаԥшрақәа напыла иҭырхуан. 19-тәи ашәышықәса анҵәамҭази, 20-тәи ашәышықәса аиҳараки аҭҵаарақәа афотосахьақәа рыла имҩаԥысуан.<ref name="moore1997">{{книга|заглавие=Philip's Atlas of the Universe|год=1997|издательство=George Philis Limited|место=Great Britain|isbn=0-540-07465-9|язык=en|автор=Moore, P.}}</ref> Уажәы асахьақәа роууеит ацифратә детекторқәа рыла, ҷыдала [[прибор с зарядовой связью|аиҵаҵаратә еидҳәалара змоу амыругақәа]] (ПЗС) рышьаҭаҿы иаԥҵоу адетекторқәа рыла. Иубарҭоу алашара 4000 Ǻ инаркны 7000 Ǻ рҟынӡа (400–700 нанометр) рҟынӡа инаӡоит, аха ари адиапазон аҿы ахархәара змоу амыруга ааигәатәи ультрафиолеттәи аинфраҟаԥшьтәи адиапазонқәа рыхәаԥшра алнаршоит.<ref name="moore1997"/> === Аинфраҟаԥшьтә астрономиа === {{Main|Аинфраҟаԥшьтә астрономиа}} [[Файл:Herschel Space Observatory.jpg|мини|Аинфраҟаԥшьтә космостә телескоп «[[Гершель (космическая обсерватория)|Гершель]]»]] Аинфраҟаԥшьтә астрономиа ажәҩантә цәеижьқәа рҟынтәи аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵрақәа рҭаҩреи анализ рзуреи иазкуп. Уи ацәқәырԥа аура иубаратәы иҟоу алашара ацәқәырԥа аура иазааигәоуп, аха аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵра ӷәӷәала атмосфера илбаанадоит, насгьы Адгьыл атмосферагьы ӷәӷәала ари адиапазон аҿы ишәахәахылҵуеит.<ref>{{cite news|author=Staff|date=2003-09-11|title=Why infrared astronomy is a hot topic|publisher=ESA|url=http://www.esa.int/esaCP/SEMX9PZO4HD_FeatureWeek_0.html|access-date=2008-08-11|lang=en}}</ref> Убри аҟнытә, аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵра аҭҵааразы аобсерваториақәа иҳараку, насгьы иҩарроу аҭыԥқәа рҿы, мамзаргьы акосмос аҿы иҟазароуп. Аинфраҟаԥшьтә спектр иубарҭоу алашара ашәахәахылҵразы мыцхәы ихьшәашәоу аобиектқәа рыҭҵаараҿы ихәарҭоуп (иаҳҳәап, аеҵәақәа ирыкәшо асабарчытә дарганқәеи апланетақәеи). Аинфраҟаԥшьтә шәахәақәа иубаратәы иҟоу алашара лбааздо асаба ԥсҭҳәақәа ирылсны ацара рылшоит, уи амолекулатә ԥсҭҳәақәеи агалактика агәыцәқәеи рҿы аеҵәа қәыԥшқәа рбара алнаршоит, [[Галактический центр|ҳгалактика агәы]] азааигәара иҟоу аеҵәақәагьы уахь иналаҵаны. Молекулақәак аинфраҟаԥштә диапазон аҟны ӷәӷәала ишәахәаркуп, уи астрономиатә обиектқәа рхимиатә еилазаара аҭҵаара алнаршоит (иаҳҳәап, акометақәа рҿы аӡы аԥшаара).<ref>{{cite news|title=Infrared Spectroscopy – An Overview|publisher=NASA/IPAC|url=http://www.ipac.caltech.edu/Outreach/Edu/Spectra/irspec.html|access-date=2008-08-11|lang=en}}</ref> === Аультрафиолеттә астрономиа === {{Main|Аультрафиолеттә астрономиа}} Аультрафиолеттә астрономиа ацәқәырԥақәа рыҩаӡара 100 инаркны 3200 Å рҟынӡа (10–320 нанометр) иҟоу рҟны аус амоуп. Абарҭ ацәқәырԥақәа рыҩаӡарақәа рҿы иҟоу алашара Адгьыл атмосфера илбаанадоит, убри аҟнытә ари адиапазон аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҟынтәи ма акосмос аҟынтәи. Аультрафиолеттә астрономиа еиҳа ианаалоит аеҵәа цақәа рыҭҵааразы (О, В аклассқәа), избан акәзар ашәахәахылҵрақәа реиҳарак ари адиапазон аҿы имҩаԥысуеит. Арахь иаҵанакуеит егьырҭ агалактикақәеи апланетартә наҟәрақәеи рҿы иҟоу аеҵәа жәҩангәыԥшшәылақәеи, [[Сверхновая звезда|ихыхьҿыцу ацәынхақәеи]], зыԥсы ҭоу агалактикатә гәыцәқәеи рыҭҵаара. Аха, аультрафиолеттә шәахәахылҵра аеҵәабжьаратәи асаба мариала илбаанадоит, убри аҟнытә ашәарақәа рымҩаԥгараан уи аҟны арҽеирақәа алагалалатәуп.<ref name="cox2000"/> === Арадиоастрономиа === {{Main|Арадиоастрономиа}} [[Файл:USA.NM.VeryLargeArray.02.jpg|мини|Сирокко, Ниу-Мексико, Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны [[Very Large Array|арадиотелескопқәа реизга дуӡӡа]]]] Арадиоастрономиа – миллиметрк еиҳаны ацәқәырԥақәа рыҩаӡара змоу ашәахәахылҵрақәа рыҭҵаара ауп.<ref name="cox2000"/> Арадиоастрономиа егьырҭ астрономтә хылаԥшрақәа реиҳарак иреиԥшым, избан акәзар иҭҵаахо арадиоцәқәырԥақәа хаз-хазы афотонқәа реиԥш акәымкәа, ацәқәырԥақәа реиԥш рыхәаԥшра ауеит. Абасала, арадио цәқәырԥа амплитуда еиԥш, афазагьы шәазар ауеит, ацәқәырԥа кьаҿқәа рзы уи аҟаҵара уамак имариам.<ref name="cox2000"/> Арадио цәқәырԥақәак астрономтә обиектқәа рҟынтәи аԥхарратә шәахәахылҵра еиԥш ишҭыҵуагьы, Адгьыл аҟынтәи иаҳбо арадиошәахәахылҵрақәа реиҳарак шьҭрала синхротронтә шәахәахылҵрақәоуп, урҭ ҟалоит аелеқтронқәа амҳалдызтә ҭыԥҭаӡараҿы ианныҟәо.<ref name="cox2000"/> Уи адагьы, аспектртә цәаҳәақәак аеҵәабжьаратәи арчы иахылҿиаауеит, иаҳҳәап, 21 см аура змоу инеитралтәу аӡри аспектртә цәаҳәа.<ref name="cox2000"/> Арадиодиапазон аҿы акосмостә обиектқәа рыхкырацәара убарҭоуп, иаҳҳәап [[Сверхновая звезда|асуперҿыц еҵәақәа]], аеҵәабжьаратәи арчы, апульсарқәа, [[активные ядра галактик|зыԥсы ҭоу галактикатә гәыцәқәа]].<ref name="cox2000"/> === Арентгентә астрономиа === {{Main|Арентгентә астрономиа}} Рентгентә астрономиа арентгентә диапазон аҿы иҟоу астрономиатә обиектқәа ҭнаҵаауеит. Абжьааԥны аобиектқәа арентгентә шәахәахылҵра рхылҵуеит абарҭ рыбзоурала: * [[синхротронное излучение|синхротронтә механизм]] (амагниттә ҭыԥҭаӡарақәа рҟны еиҭаҵуа арелативисттә електронқәа) * [[тепловое излучение|Аԥхарратә шәахәахылҵра]] арчы ахҟьа ҵаӷақәа рҟынтәи иаауа, абарҭ арбагақәа иреиҳаны иршу 10<sup>7</sup> К (10 миллион Кельвин — [[тормозное излучение|аанҿасратә шәахәахылҵра]] ҳәа изышьҭоу); * 10<sup>7</sup> К еиҳаны ирԥхо арчытә цәеижь дуқәа рыԥхарратә шәахәахылҵра (ацәеижь еиқәа радиациа ҳәа изышьҭоу).<ref name="cox2000"/> Арентгентә әшахәахылҵра Адгьыл атмосфера иахьылбаанадо азы, рентгентә хылаԥшрақәа еиҳарак имҩаԥысуеит аорбиталтә станциақәа, аракетақәа, ма акосмостә ӷбақәа рҟынтәи. Акосмос аҿы иҟоу еицырдыруа арентгентә хыҵхырҭақәа рахь иаҵанакуеит: иҩбоу арентгентә еҵәақәа, апульсарқәа, ахыхьҿыцқәа рыԥрцәынхақәа, аеллиптикатә галактикақәа, агалактикақәа реилазаарақәа, иара убас [[активные ядра галактик|агалактика зыԥсы ҭоу агәыцәқәа]].<ref name="cox2000"/> === Агамма-астрономиа === {{Main|Агамма- астрономиа}} Агамма-астрономииа — астрономтә обиектқәа рҟынтәи икьаҿӡоу ацәқәырԥа змоу ашәахәахылҵрақәа рыҭҵаара ауп. Агамма-шәахәақәа ишиашоу рыцклаԥшра ҟалоит ([[Телескоп Комптон|Комптонтәи Ателескоп]] еиԥш иҟоу амҩанызақәа ирҩызоу рыла) мамзаргьы ишиашам ([[атмосферные телескопы Черенкова|Черенков татмосфератә ателескопқәа]] ҳәа изышьҭоу иҷыдоу ателескопқәа рыла). Арҭ ателескопқәа Комптон иеффект, иара убас Черенков ирадиациа реиԥш иҟоу еиуеиԥшым афизикатә процессқәа ирыхҟьаны агамма-шәахәақәа Адгьыл атмосфера ианылбаанадо иҟало иубарҭо алашара ацәырҟьарақәа рыԥшаауеит.<ref name="spectrum">{{cite web|url=http://www.pparc.ac.uk/frontiers/latest/feature.asp?article=14F1&style=feature|title=The electromagnetic spectrum|author=|first=Margaret J.|last=Penston|website=|date=2002-08-14|publisher=Particle Physics and Astronomy Research Council|lang=en|access-date=2006-08-17}}</ref> Агамма-лашарақәа рхыҵхырҭақәа реиҳарак [[гамма-всплеск|агамма-хәыҷҟьарақәа]] роуп, урҭ агамма-шәахәақәа миллисекундқәаки зықь секундки рыбжьара ирхылҵуеит. Агамма-шәахәахылҵрақәа рхыҵхырҭақәа рҟынтәи 10% мацара роуп кыраамҭа зыԥсы ҭоу. Урҭ, рахьтә, апульсарқәа, анеитронтә еҵәақәа, насгьы активтә галактикатә гәыцәқәа рҿы иҟоу акылҳара еиқәахьы зхы хоу.<ref name="cox2000"/> === Астрономиа афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра иадҳәалам === Адгьыл аҟынтәи афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра мацара акәымкәа, егьырҭ ашәахәахылҵра ахкқәагьы убаратәы иҟоуп. [[нейтринная астрономия|Анеитринтә астрономиа]]ҿы, иҷыдоу адгьылҵаҟатәи аобиектқәаа, иаҳҳәап, SAGE, GALLEX, Камиока II/III реиԥш иҟоу рхы иадырхәоит анеитрино арԥшааразы. Арҭ анеитриноқәа еиҳарак [[Амра]] аҟынтә иаауеит, аха иара убасгьы ахыхьҿыцтәи аеҵәақәа рҟынтәгьы.<ref name="cox2000"/><ref>{{книга |год=1990 |заглавие=Cosmic Rays and Particle Physics |ссылка=https://archive.org/details/cosmicrayspartic00gais |страницы=[https://archive.org/details/cosmicrayspartic00gais/page/n9 1]—2 |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=0-521-33931-6 |ref=Gaisser |язык=en |автор=Gaisser, Thomas K. }}</ref> Уи адагьы, ҳаамҭазтәи аобсерваториақәа акосмостә шәахәақәа рыԥшаара рылшоит, избанзар урҭ амчхара дуӡӡа змоу хәҭаҷқәоуп, урҭ Адгьыл атмосфера ианалало аҩбатәи хәҭаҷқәа ркаскадқәа ҟарҵоит. Уи адагьы, ԥхьаҟатәи анеитрино детекторқәак акосмостә шәахәақәа Адгьыл атмосфера ианақәшәо ​​ииз ахәҭаҷқәа ишиашоу ирнырлоит.<ref name="cox2000"/> Астрономиа аметодқәа рҿы хырхарҭа ҿыцны иҟалар алшоит [[гравитационно-волновая астрономия|агравитационтә цәқәырԥақәа растрономиа]], уи агравитациатә цәқәырԥақәа рыԥшаагақәа рхархәара иазырхоуп еизаку аобиектқәа рыцклаԥшразы. Обсерваториақәак уажәнатәгьы иргылоуп, иаҳҳәап, [[LIGO]] агравитациатә обсерваториа алазертә интерферометр. Агравитациатә цәқәырԥақәа раԥхьаӡа акәны 2015 шықәсазы [[открытие гравитационных волн|игәаҭан]].<ref>{{cite web|url=https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/abs/2003/02/epn03208/epn03208.html|title=Opening new windows in observing the Universe|author=Tammann, G. A.; Thielemann, F. K.; Trautmann, D.|website=EDP Sciences|date=2008-10-01|publisher=Europhysics News|lang=en|access-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180306025006/https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/abs/2003/02/epn03208/epn03208.html|archive-date=2018-03-06|url-status=dead}}</ref> Апланетартә астрономиа адгьыл аҟынтәи ажәҩантә цәеижьқәа рхылаԥшра мацара акәӡам изызку, аха урҭ ишиашоу рыҭҵаарагьы акосмостә ӷбақәа рыла, Адгьыл ахь аматериа агәаҭақәа аазгазгьы уахь иналаҵаны. Уи инаваргыланы, амыругақәа рацәаны еиуеиԥшым ажәабжь еизыргоит аорбитаҿы ма ажәҩантә ԥсыбаҩқәа рыхҟбаҿы, насгьы џьоукы уа еиуеиԥшым аԥышәарақәа мҩаԥыргоит. === Астрометриеи ажәҩантә механикеи === {{Main|Астрометриа|Ажәҩантә механика}} Астрометриа зегь реиҳа ижәытәӡоу астрономиа аҟәша хәыҷқәа иреиуоуп. Иара ажәҩантә обиектқәа рҭыԥқәа ашәоит. Амра, Амза, апланетақәа, аеҵәақәа ахьыҟоу азы икылкаау адыррақәа зны анавигациаҿы даараӡа аҵак ду рыман. Апланетақәа рҭыԥқәа гәцаракрала ршәара агравитациатә еилахәарақәа иҵауланы реилкаара иазнанагеит, уи абзоурала урҭ ԥасатәи рҭыԥқәа рыԥхьаӡара, насгьы ԥхьаҟа иныркылараны иҟоу аҭыԥқәагьы ииашаны разԥхьагәаҭара алнаршеит. Ари аҟәша ажәҩантә механика ҳәа иашьҭоуп. Уажәы Адгьыл азааигәара иҟоу аобъектқәа рышьклаԥшра урҭ рзааигәахара азԥхьагәаҭара алнаршоит, иара убасгьы еиуеиԥшым аобъектқәа Адгьыл иагәыдлар шалшо аилкаарагьы.<ref>{{cite web|url=http://www.du.edu/~jcalvert/phys/orbits.htm|title=Celestial Mechanics|author=|first=James B.|last=Calvert|website=|date=2003-03-28|publisher=University of Denver|lang=en|access-date=2006-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20060907120741/http://www.du.edu/~jcalvert/phys/orbits.htm|archive-date=2006-09-07}}</ref> Иааигәоу аеҵәақәа рпараллаксқәа ршәара — шьаҭоуп акосмос ҵаулаҿы абжьаӡара аилкаареи Адунеи амасштаб ашәареи рзы. Урҭ ашәарақәа ирхароу аеҵәақәа рҟазшьақәа рдырразы ашьаҭа рзаԥырҵеит; рҟазшьақәа ааигәа иҟоу аеҵәақәа ирыҿурԥшыр ауеит. Ажәҩантә цәеижьқәа ршәахәатә ццакырақәеи рхатә ныҟәарақәеи ршәара ҳгалактикаҿы иҟоу арҭ асистемақәа ркинематика аҭҵаара алнаршоит. Астрометриатә ҭҵаарақәа рхы иадырхәар рылшоит агалактикаҿы аматериа лашьца аларҵәара ашәаразы.<ref>{{cite web|url=http://www.astro.virginia.edu/~rjp0i/museum/engines.html|title=Hall of Precision Astrometry|author=|website=|date=|publisher=University of Virginia Department of Astronomy|lang=en|access-date=2006-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20060826104509/http://www.astro.virginia.edu/~rjp0i/museum/engines.html|archive-date=2006-08-26}}</ref> 1990-тәи ашықәсқәа рзы, аеҵәақәа реиҭаԥарақәа ршәара иазку астрометриатә методқәа рхы иадырхәеит [[Экзопланета|амра анҭыҵтәи апланета дуқәа]] рыԥшааразы (агәыларатәи аеҵәақәа рорбитаҿы иҟоу апланетақәа).<ref name="Wolszczan">{{статья |заглавие=A planetary system around the millisecond pulsar PSR1257+12 |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1992-01-09_355_6356/page/144 |издание=Nature |том=355 |номер=6356 |страницы=145—147 |doi=10.1038/355145a0 |ref=Wolszczan |bibcode=1992Natur.355..145W |язык=en |тип=journal |автор=Wolszczan, A.; Frail, D. A. |год=1992 |issn=0028-0836}}</ref> === Атмосфера анҭыҵтәи астрономиа === {{Main|Астрономиатә обсерваториа}} [[Космическая техника|Акосмостә техника]] ахархәарала аҭҵаарақәа ажәҩантә цәеижьқәеи акосмостә еилазаареи рыҭҵааратә методқәа рхыԥхьаӡараҿы иҷыдоу аҭыԥ ааныркылоит. Уи ашьаҭа кын 1957 шықәсазы, СССР, раԥхьаӡатәи иԥсабаратәым Адгьыл амҩаныза адәықәҵарала. Акосмостә ӷбақәа ирыбзоураны афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра ацәқәырԥақәа роурақәа рдиапозонқәа зегьы рҿы аҭҵаарақәа рымҩаԥгара алыршахеит. Убри аҟнытә, ҳаамҭазтәи астрономиа лассы-лассы ацәқәырԥақәа зегьы рыла иҟоу астрономиа ҳәа иашьҭоуп. Атмосфера анҭыҵтәи ахылаԥшрақәа ирыбзоураны адгьыл атмосфера илбаанадо ма акырӡа иаԥсахуа ашәахәахылҵрақәа акосмос аҿы рыдкылара алыршахоит: ацәқәырԥақәа роурақәак ррадиошәахәахылҵрақәа Адгьыл аҟынӡа изынаӡаӡом, иара убас Амреи егьырҭ ацәеижьқәеи ркорпускулиартә хәахәахылҵрақәагьы. Уаанӡа иузыҟамҵоз аеҵәақәеи анаҟәрақәеи, апланетабжьаратәи, аеҵәабжьаратәи аҵакыреи рҟынтәи иаауа ашәахәахылҵрақәа рыхкқәа рыҭҵаара Адунеи афизикатә процессқәа рзы иҳамоу адыррақәа акырӡа иарбеиеит. Убас, уаанӡа иаҳзымдыруаз арентгентә шәахәахылҵрақәа рхыҵхырҭақәа — арентгентә апульсарқәа аартын. Ҳара иаҳцәыхароу ацәеижьқәеи урҭ рсистемақәеи рҟазшьа иазку адыррақәа рацәаны иҳауит еиуеиԥшым акосмостә ӷбақәа рҿы иқәыргылоу [[спектрограф|аспектрографқәа]] рыла имҩаԥгаз аҭҵаарақәа рыла. === Аканалрацәатә астрономиа === {{Main|Аканалрацәатә астрономиа}} Аканалрацәатәи астрономиа ахархәара анаҭоит афымцамҳалдызтә шәахәахылҵрақәеи, агравитациатә цәқәырԥақәеи, имариаӡоу хәҭаҷқәеи еицырзеиԥшу космостә обиектк ма цәырҵрак аамҭакала иаднакылоит, уи аҭҵааразы. === Атеориатә астрономиа === Атеориатә астрономцәа хкы рацәала рхы иадырхәоит амыругақәа, аналитикатә модельқәа зҵазкуа (аеҵәақәа рҟазшьа азааигәатәразы аполитропқәа реиԥш) насгьы ахыԥхьаӡаратә модельҟаҵара. Арҭ аметодқәа рыцыԥхьаӡа рхатә ԥыжәарақәа рымоуп. Апроцесс аналитикатә амодель акы(изакәызаалак) зыҟало аҵакы еиҳа еиӷьны аилкаара алнаршоит, избан уи зыҟало. Ахыԥхьаӡаратә модельқәа иаадырԥшуеит даҽакала иубарҭамхар алшоз ацәырҵрақәеи аеффектқәеи рыҟазаара.<ref>{{Статья|автор = {{nobr|Roth H.}} |заглавие = A Slowly Contracting or Expanding Fluid Sphere and its Stability |издание = Physical Review |volume = 39, Is. 3 |pages = 525–529 |год = 1932 |doi = 10.1103/PhysRev.39.525 |bibcode = 1932PhRv...39..525R}}</ref><ref>{{Книга |автор = {{nobr|Eddington A.S.}} |заглавие = Internal Constitution of the Stars |издательство = Cambridge University Press |год = 1988 |allpages = 407 |ссылка = https://books.google.ru/books?id=K_cYRYZCjNAC&printsec=frontcover&dq |isbn = 978-0-521-33708-3 |серия = Cambridge Science Classics |archive-date = 2015-02-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150217152943/https://books.google.ru/books?id=K_cYRYZCjNAC&printsec=frontcover&dq#v=onepage&q&f=false }}</ref> Астрономиа атеоретикцәа рҽазыршәоит атеориатә модельқәа раԥҵара, насгьы урҭ рыҭҵаарақәа рҟны амодельҟаҵарақәа рылҵшәақәа реилкаара. Уи ахәаԥшҩцәа ирылнаршоит амодель шьақәзыргыло адыррақәа рыԥшаара, еиуеиԥшым ихеибарҭәаауа ма еиҿагыло амоделқәа рыбжьара алхраҿы ирыцхраауа. Атеоретикцәа иара убасгьы аекспериментқәа мҩаԥыргоит амодель аԥҵара ма ахаҿраԥсахраҿы, арбага ҿыцқәа ҳасаб рзуны. Аиқәымшәара аныҟоу, зеиԥш ӡбашьас иҟоуп амодель аҿы аиҭакрақәа маҷӡаны аҟаҵарала алҵшәа арҽеира аҽазышәара. Зны-зынла, аамҭа цацыԥхьаӡа, еиқәымшәо, еиҿагыло адыррақәа рацәаны иҟазар, уи амодель зынӡагьы мап ацәкызар алшоит. Атеориатә астрономцәа изҭырҵаауа атемақәа иреиуоуп: аеҵәақәа рдинамикеи агалактикақәа револиуциеи, Адунеи амасштаб ду аилазаашьа, акосмостә шәахәақәа рхылҵшьҭра, агравитациеи афизикатә космологиеи, ҷыдала арахәыцқәа ркосмологиеи имариаӡоу ахәҭаҷқәа растрофизикеи. [[общая теория относительности|Азыҟазаара атеориа]] акырӡа аҵанакуеит афизикатә цәырҵрақәа рҿы ззын агравитациа акыр зҵазкуа аус нанагӡо амасштаб дуқәа змоу аилазаашьақәа рыҭҵааразы. Уи акылҳара еиқәеи агравитациатә цәқәырԥақәеи рыҭҵаара шьаҭас иамоуп. Астрономиаҿы инарҭбааны ирыдыркылаз, иҭҵаау атеориақәеи амодельқәеи уажәы [[модель Лямбда-CDM|Лиамбда-СДМ амодель]] иаҵанакуа — Атҟәацра Ду, акосмос аиҵыҵра, [[тёмная материя|аматериа лашьца]], иара убас ишьаҭаркыгоу физикатә теориақәа. === Азҿлымҳаратә астрономиа === {{Main|Азҿлымҳаратә астрономиа}} Астрономиа — азҿлымҳаҩцәа рлагала акапан ахьамоу аҭҵаарадыррақәа иреиуоуп.<ref>{{статья |заглавие=Amateur Science—Strong Tradition, Bright Future |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1999-04-02_284_5411/page/54 |издание=Science |том=284 |номер=5411 |страницы=55—56 |doi=10.1126/science.284.5411.55 |цитата=Astronomy has traditionally been among the most fertile fields for serious amateurs [...] |bibcode=1999Sci...284...55M |язык=en |автор=Mims III, Forrest M. |год=1999 }}</ref> Азҿлымҳаратә хылаԥшрақәа зегьы рхыԥхьаӡара еиҳауп апрофессионалтә хылаԥшрақәа раасҭа, аха азҿлымҳараҩцәа ртехникатә лшарақәа акырӡа еиҵоуп. Зны-зынла дара рхала рхазы амыругаеизга дыргылоит. Насгьы, аҵарауаа реиҳараҩык абри аилазаара ауп изылҵыз. Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа рзы ихадароу ахылаԥшратә обиектқәа рахь иаҵанакуеит Амза, апланетақәа, аеҵәақәа, акометақәа, аметеортә қәаршҩы, еиуеиԥшым иҵаулоу акосмостә обиектқәа, урҭ рахь иаҵанакуеит аеҵәақәа реизгара, агалактикақәа, анаҟәрақәа.<ref>{{cite web|url=http://www.amsmeteors.org/|title=The Americal Meteor Society|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822135040/http://www.amsmeteors.org/|archive-date=2006-08-22}}</ref> Азҿлымҳаратә астрономиа аҟәшақәа иреиуоу азҿлымҳаратә астрофотоҟаҵара, уахынлатәи ажәҩан аҭыԥқәа рҭыхра ауп.<ref>{{cite web|url=http://www.astropix.com/|title=Catching the Light: Astrophotography|author=|first=Jerry|last=Lodriguss|website=|date=|publisher=|lang=en|url-status=|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060901185541/http://www.astropix.com/|archive-date=2006-09-01}}</ref> Аӡәырҩы азҿлымҳаҩцәа рхы рзыркуеит хазы игоу аобиектқәа, аобиектқәа рыхкқәа, ма ахҭысқәа рыхкқәа. Азҿлымҳаҩцәа реиҳараҩык иубаратәы иҟоу аспектр аҿы аус руеит, аха ирацәам урҭ рыхәҭак даҽа цәқәырԥақәак рҿы аԥышәарақәа мҩаԥыргоит. Уахь иаҵанакуеит иаабац ателескопқәа рҿы аинфраҟаԥшьтә рыцқьагақәа рхархәара, иара убасгьы [[радиотелескоп|арадиотелескопқәа]] рхархәара. Азҿлымҳаратә [[радиоастрономия|радиоастрономиа]] ашьаҭаркҩы [[Карл Янский|Карл Иански]] 1930-тәи ашықәсқәа рзы арадио ацәқәырԥақәа рыла ажәҩан ацклаԥшра далагеит.<ref>{{cite web|url=http://www.nrao.edu/whatisra/hist_jansky.shtml|title=Karl Jansky and the Discovery of Cosmic Radio Waves|author=Ghigo, F.|website=|date=2006-02-07|publisher=[[Национальная радиоастрономическая обсерватория|National Radio Astronomy Observatory]]|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060831105945/http://www.nrao.edu/whatisra/hist_jansky.shtml|archive-date=2006-08-31}}</ref> Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа шьоукы рхы иадырхәоит аҩнтәи телескопқәа реиԥш, аханатә астрономтә еиҿкаарақәа рзы идыргылаз, аха уажәы азҿлымҳаҩцәа рхархәаразы иаарту арадиотелескопқәагьы (аҵарадырратә институт дуқәа рзы еиԥш).<ref>{{cite web|url=http://www.users.globalnet.co.uk/~arcus/cara/|title=Cambridge Amateur Radio Astronomers|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514083801/http://www.users.globalnet.co.uk/~arcus/cara/|archive-date=2012-05-14|url-status=dead}}</ref> Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа уажәраанӡагьы ари аҭҵаарадырраҿы рлагала аҟаҵара иаҿуп. Ари зхыԥхьаӡара рацәам адисциплинақәа иреиуоуп, урҭ рлагала рацәазар ахьауа. Лассы-лассы урҭ астероидқәа рыла аеҵәақәа рыҵәахра рбоит, насгьы арҭ адыррақәа рхы иадырхәоит астероидқәа рорбитақәа рышьақәырӷәӷәаразы.<ref>{{cite web|url=http://www.lunar-occultations.com/iota/iotandx.htm|title=The International Occultation Timing Association|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060821180723/http://www.lunar-occultations.com/iota/iotandx.htm|archive-date=2006-08-21}}</ref> Азҿлымҳаҩцәа зны-зынла акометақәа рыԥшаауеит, насгьы аӡәырҩы урҭ рахьтә иааиԥмырҟьаӡакәа зҽызыԥсахуа аеҵәақәа ирыхәаԥшуеит.<ref>{{cite web|url=http://cbat.eps.harvard.edu/special/EdgarWilson.html|title=Edgar Wilson Award|author=|website=|date=|location=|publisher=IAU Central Bureau for Astronomical Telegrams|lang=en|access-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024202325/http://www.cbat.eps.harvard.edu/special/EdgarWilson.html|archive-date=2010-10-24}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aavso.org/|title=American Association of Variable Star Observers|author=|website=|date=|publisher=AAVSO|lang=en|access-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100202050715/http://www.aavso.org/|archive-date=2010-02-02}}</ref> Ацифратә технологиақәа рхырхарҭаҿы иҟоу аихьӡарақәа азҿлымҳаҩцәа алшара рнаҭеит астрофотоҭыхраҿы аԥхьацара ду аиуразы. == Аҵараҿы == [[2009|2009-тәи ашықәс]] [[ООН]] [[Международный год астрономии|Жәларбжьаратәи астрономиа ашықәс]] ҳәа ирыланаҳәеит. Ихадоу ахшыҩзышьҭра аҭоуп ауаажәларра рганахьала астрономиахь азҿлымҳареи аилкаареи рырӷәӷәара. Убри ахықәкы аманы есышықәса [[день астрономии|астрономиа амшгьы]] мҩаԥыргоит. 2020 шықәса цәыббрамза 24 рзы 15-тәи аилатәараҿы, насгьы 2021 шықәса хәажәкырамза 24-25 рзы [[Консультативная группа по планированию космических миссий|Акосмостә миссиа азԥхьагәаҭаразы абжьгаратә гәыԥ]] (КГПКМ) 16-тәи аилатәараҿы, иара убас 2021 шықәса амшаԥымза 30 рзы, 7-тәи Апланетатә хьчаратә Конференциаҿы, [[Секретариат ООН|ООН Амаӡаныҟәгаратә хеилакахь]] [[2029 год|2029-тәи ашықәс]] Жәларбжьаратәи апланетатә хьчара ашықәс акәны рылаҳәаразы азыҳәара алагалара иалацәажәеит.<ref>{{cite web|title=Summary of the 15th meeting of the Space Mission Planning Advisory Group (SMPAG)|url=https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting_15_-_sep_2020|publisher=ESA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505061456/https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting_15_-_sep_2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=SUMMARY OF THE 16th MEETING OF THE SPACE MISSION PLANNING ADVISORY GROUP (SMPAG)|url=https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting-16-mar-2021-|publisher=ESA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502040702/https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting-16-mar-2021-|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=PANEL: PROPOSAL FOR AN INTERNATIONAL YEAR OF PLANETARY DEFENSE|url=https://atpi.eventsair.com/QuickEventWebsitePortal/7th-iaa-planetary-defense-conference-2021/website/Agenda/AgendaItemDetail?id=c85a586a-b709-4935-a858-7bdd1365b84b|publisher=IAA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502040702/https://atpi.eventsair.com/QuickEventWebsitePortal/7th-iaa-planetary-defense-conference-2021/website/Agenda/AgendaItemDetail?id=c85a586a-b709-4935-a858-7bdd1365b84b|url-status=live}}</ref> Астрономиа СССР ашколқәа рҿы хаз маҭәарк аҳасабала иаларгалеит 1932 шықәсазы (абыжьбатәии ажәабатәии аклассқәа рҿы), 1935 шықәсазы уи ажәабатәи аклассахь ииаргеит. 1993 шықәса инаркны астрономиа [[факультатив|ахарҭәааратә ҵарақәа]] рахь ииагахеит, насгьы аҵаратә программа аҟынтәи иӡит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит.<ref>{{статья |автор=Черепащук А. М. |заглавие=Пришли к торжеству Средневековья: что дальше? |ссылка=http://klnran.ru/wp-content/uploads/2015/12/BVZN_16.pdf |автор издания=Комиссия РАН по борьбе с лженаукой и фальсификацией научных исследований |издание=[[В защиту науки]] |год=2015 |номер=16 |язык= |тип= |месяц= |число= |том= |страницы= |issn= |archive-date=2019-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113172538/http://klnran.ru/wp-content/uploads/2015/12/BVZN_16.pdf }}</ref><ref>{{книга|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|заглавие=Астрономия. Популярные лекции |издание=Изд. 2-е, расширенное |место=М. |издательство=МЦНМО |год=2019 |страниц=352 |isbn=978-5-4439-2823-4 |страницы=3}}</ref> [[ВЦИОМ]] аҭҵаарақәа рыла, 2007 шықәсазы Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтәи 29% Адгьыл Амра иакәшом, аха Амра Адгьыл иакәшоит ҳәа ргәы иаанагон, 2011 шықәсазы Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтә уажәшьҭа 33% абри агәаанагара иақәшаҳаҭын. 2017 шықәса цәыббрамза 1 инаркны Урыстәылатәи ашколқәа рҿы астрономиа арҵара ҩаԥхьа ихымԥадатәны иҟалеит (ажәабатәи, мамзаргьы жәеизатәи аклассқәа рҿы).<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2017/04/03/uroki-astronomii-vvedut-v-rossiyskih-shkolah-s-novogo-uchebnogo-goda |title=Уроки астрономии введут в российских школах с нового учебного года |date=2017-04-03 |publisher=Meduza |lang=ru |access-date=2018-10-06 |archive-date=2018-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006075502/https://meduza.io/news/2017/04/03/uroki-astronomii-vvedut-v-rossiyskih-shkolah-s-novogo-uchebnogo-goda |url-status=live }}</ref> == Адыррақәа реихшара асистемақәа рҿы ахыԥхьаӡарамаӡақәа == * [[Универсальная десятичная классификация|УДК]] 52 * [[Государственный рубрикатор научно-технической информации|Аҭҵаарадырра-техникатә информациа аҳәынҭқарратә рубрикатор]] (ГРНТИ) (2001 нӡа): [http://www.gsnti-norms.ru/norms/common/doc.asp?0&/norms/grnti/gr41.htm 41 АСТРОНОМИА]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2019-08|bot=InternetArchiveBot }} == Шәахә. иара убас == * [[Астроном]] * [[Астрономия в России|Астрономиа Урыстәыла]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2|refs= <ref name=cox2000>{{книга |заглавие=Allen's Astrophysical Quantities |год=2000 |ссылка=https://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA124 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]] |страницы=124 |место=New York |isbn=0-387-98746-0 |язык=en |ответственный=Cox, A. N. }}</ref> }} == Алитература == * {{книга |автор=Кононович Э. В., Мороз В. И. |ссылка=http://astro-archive.prao.ru/books/showBook.php?idBook=137 |заглавие=Общий курс Астрономии |ответственный=Под ред. Иванова В. В. |издание=2-е изд |место=М. |издательство=Едиториал УРСС |год=2004 |страниц=544 |серия=Классический университетский учебник |isbn=5-354-00866-2 |ref=Кононович и Мороз |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206002332/http://astro-archive.prao.ru/books/showBook.php?idBook=137|archive-date=2012-02-06}} * {{книга |автор=Стивен Маран. |заглавие=Астрономия для «чайников» |оригинал=Astronomy For Dummies |ссылка=https://archive.org/details/astronomyfordumm0000mara|место=М. |издательство=«[[Диалектика (издательство)|Диалектика]]»|год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/astronomyfordumm0000mara/page/256 256] |isbn=0-7645-5155-8}} * {{книга|автор=Повитухин Б. Г. |заглавие=Астрометрия. Небесная механика: Учебное пособие |место=Бийск |издательство=НИЦ БиГПИ |год=1999 |страниц=90}} * {{книга|автор=[[Фламмарион, Камиль|К. Фламмарион]] |заглавие=Живописная астрономия |ссылка=https://books.google.com/books?id=RtQbHQAACAAJ |место=Санкт-Петербург |год=1900}} * {{книга|автор=[[Фламмарион, Камиль|К. Фламмарион]] |заглавие=[[s:Жители небесных миров (Фламмарион)|Жители небесных миров]] |место=С.-Пб |издательство=Типография А. Траншели |год=1876 |том=1—2}} == Азхьарԥшқәа == * [https://web.archive.org/web/20070926231451/http://www.literature.at/elib/index.php5?title=Astronomy_-_A_History_-_George_Forbes_-_1909 Astronomy — A History — G. Forbes — 1909 (eLib Project)] * ''К. Л. Баев'', ''В. А Шишаков''. [http://tapemark.narod.ru/miroved/index.html «Начатки мироведения» (1947)]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080803063028/http://tapemark.narod.ru/miroved/index.html |date=2008-08-03 }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Астрономия|[[Клейбер, Иосиф Андреевич|Клейбер И. А.]]}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Астрогнозия}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Астрономиа| ]] dwwm8z8xb2nqhrkc9npvcj95zy1e6et Афилософиа 0 54356 176555 172599 2026-11-07T23:29:02Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176555 wikitext text/x-wiki {{Акарточка акомплекстә ҭҵаарадырра | егьырҭ ахьӡқәа = {{lang-grc|[[wikt:φιλοσοφία#Древнегреческий|φιλοσοφία]]}} | атема = аҟазаара аҭҵаара | аҭҵаара амаҭәар = адунеи иазку адыррақәа реизакра | ахыҵхырҭа аамҭа = [[античность|Ажәытәра]] | ахырхарҭа хадақәа = [[социальная философия|асоциалтә философиа]], [[натурфилософия|аԥсабаратә философиа]] | аҵак ду змоу аҵарауаа = [[Аристотель]], [[Сократ]], [[Платон]], [[Пьер Абеляр|Пьер Абелар]], [[Томас Мор|Томас Море]], [[Джон Локк]], [[Вольтер]], [[Иммануил Кант]], [[Фридрих Ницше]], [[Карл Маркс]]. }} [[Афаил:Philly Thinker.JPG|thumb|280px|[[Роден, Огюст|Огиуст Роден]] и[[Мыслитель (скульптура)|скульптура «Ахәыцҩы»]], лассы-лассы афилософиа иасимволны ахархәара амоуп<ref name="Gowin"/>]] [[Афаил:Huike thinking.jpg|thumb|280px|[[Буддийская философия|Абуддатә философ]] [[Хуэйкэ]] ихәыцрақәа рҿы, китаитәи асахьаҭыхҩы игравиура Ши Кэ, X ашәышықәса]] [[Афаил:Almeida Júnior - Moça com Livro.jpg|thumb|280px|«Дарбанзаалак ауаҩы зны-зынла акәзаргьы афилософиа инапы алакуп». [[Алмейда Жуниор, Жозе Феррас де|Алмеида Жуниор]] лсахьа «Ашәҟәы зку аԥҳәызба», XIX ашәышықәса]] '''Афилософиа''' {{дословно|любомудрие; любовь к [[Мудрость|мудрости]]}} – азеиԥш ҟазшьарбақәа, аилкаарақәа, алабҿабатә [[Действительность|апринципқәа]], мамзаргьы аҟазаара, иара убас ауаҩы иҟазаареи икәша-мыкәша иҟоу адунеии реизыҟазаашьа ирызку [[Познание|адырра]] аформа ҷыдеи [[Знание|адыррақәа]] рсистемеи.<ref name="MooreBruder">Moore, Bruder, 2005, 2—6.</ref><ref name="Спиркин1977">Спиркин, 1977.</ref><ref name="krugosvet3">[http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/filosofiya/FILOSOFIYA.html Философия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20101218132236/http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/filosofiya/FILOSOFIYA.html |date=2010-12-18 }} // [[Кругосвет]]</ref><ref name="noveyshiy3">[http://www.terme.ru/dictionary/175/word/filosofija Философия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160410071536/http://www.terme.ru/dictionary/175/word/filosofija |date=2016-04-10 }} // Новейший философский словарь. / Гл. ред. [[А. А. Грицанов]]. — 3-е изд., исправл. — Мн.: Книжный Дом. 2003.— 1280 с. — (Мир энциклопедий).</ref><ref>[http://www.answers.com/main/ntquery?s=Philosophy Philosophy // Philosophy Dictionary; Philosophy] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141102190916/http://www.answers.com/main/ntquery?s=Philosophy|date=2014-11-02}} // [[Columbia Encyclopedia]]</ref> Акыр шәышықәса афилософиа аҳасабтәқәа рахь иаҵанакуан [[Вселенная|адунеии]] [[Общество|ауаажәларреи]] рыҿиара [[Законы природы|азеиԥш закәанқәа]] рыҭҵаара еиԥш, адырреи [[Мышление (философия)|ахәыцреи]] рыпроцесс аҭҵаара, иара убас [[Категории нравственности|ацәаҩашәатә категориақәеи]] акыр иаԥсоу [[ценность|и]] рыҭҵаарагьы. Зда царҭа амам афилософиатә зҵаарақәа рахь иаҵанакуеит, иаагозар, абарҭ: «[[Эпистемология|Адунеи дыршьа амоума?]]», «[[Вопрос существования Бога|Дыҟоума Анцәа?]]», «Изакәызеи [[истина|аиаша]]?», «[[Этика|Изакәызеи ибзиоу?]]», «Дзакәузеи [[Ауаҩы|ауаҩы]]?», «[[Основной вопрос философии|Иаԥхьатәиузеи – аматериа акәу ахдырра акәу?]]», «Ҵакыс иамоузеи [[смысл жизни|аԥсҭазаара]]?» уҳәа. Афилософиаҿы иалкаауп [[аметафизика]], [[аепистемологиа]], [[алогика]], [[аетика]], [[аметаетика]], [[аестетика]], [[Асоциалтә философиа|асоциалтәи]] [[Аполитикатә философиа|аполитикатәи философиа]], [[аҭҵаарадырра афилософиа]], [[афилософиатә антропологиа]] уҳәа реиԥш иҟоу аҟәшақәа. {{TOClimit|limit=3}} == Атермин аҭоурых == Ажәа «афилософиа» [[Древнегреческая философия|ажәытә бырзен философцәа]] ирымԥсахын. Еицырдыруа [[филолог|афилолог]], [[антиковедение|антикатәи аамҭа аҭоурыхҭҵааҩ]] [[Дильс, Герман|Герман Дильс]] иазгәеиҭоит, ахьыӡҟа зааӡатәи ахархәара иара убас аҟаҵарба ҳара ҳҟынӡа иааӡаз аҭоурыхдырыҩцәа [[Геродот|Геродоти]] [[Фукидид|Фукидиди]] ртекстқәа рҟны иуԥылоит ахьыӡҟақәа ирыдҳәаланы насгьы.<ref>Diels, H. (2010) Griechische Philosophie: Vorlesungsmitschrift aus dem Wintersemester 1897/98. Stuttgart.</ref> [[Сократ]] иҟны ауп ари ажәа ҳаамҭазтәи аҵакы иазааигәоу атермин ҷыдахь иахьиасуа. Зны-зынла афилософиа, иалкаау ҭҵааратә маҭәарк аҳасабала еиҳа иҭшәаны иҳәаақәырҵоит,<ref name="Спиркин1977" /><ref name="Craig2005">Craig, 2005.</ref> ари аҩыза афилософиа азнеишьа, ҳаамҭазтәи [[Современная философия|афилософцәа]] афилософиа [[мировоззрение|дунеихәаԥшышьоуп]], иҟоу зегьы рдырразы зеиԥш критикатә знеишьоуп, иарбан обиектзаалак, ма [[концепция|концепциазаалк]] иадукылар алшоит ҳәа иқәгыло рҟынтәи аҿагыларақәа аиуеит.<ref name="Audi2006">Audi, 2006.</ref><ref name="Craig2005" /><ref name="наука" group="азгәаҭа" /> Ари аҵакала дарбанзаалак ауаҩы зны-зынла акәзаргьы афилософиа инапы алакуп, даҽакала иуҳәозар, дазхәыцуеит. == Афилософиа аҵакы == [[Афаил:Философия (по С. Л. Франку).png|thumb|Афилософиа асхема [[Франк, Семён Людвигович|С. Л. Франк]] итәала]] {{Врезка|Выравнивание = right|Ширина = 200px|Заголовок = |Содержание =... егьырҭ аҭҵаарадыррақәа зегьы еиҳа иаҭахуп, уи аасҭа, аха еиӷьу акгьы ыҟаӡам|Подпись= «[[Метафизика (Аристотель)|Аметафизика]]»}} [[Социализация|Асоциализациа]] зызуу ауаҩы ишақәнагоу ишьақәгылаз аԥсҭазаара-практикатә дунеиеилкаара имоуп. Ишаԥу еиԥш, [[традиция|уаанӡатәи абиԥарақәа рԥышәа]] шьаҭас иҟаҵаны, уи [[имплицитное научение|ԥсабаратәла ишьақәгылоит]]. Амала ауаҩы иԥсҭазаараҿы идунеихәаԥшышьа иазышьҭымхуа апроблемақәа дрықәшәар алшоит. Урҭ рыӡбаразы, ауаҩы иҩаӡараҿгьы ауаажәларра рыҩаӡараҿгьы, иаҭаххар ҟалоит адунеи азыҟазаашьа еиҳа иҳараку [[Критическое мышление|акритика]]-[[Рефлексия (философия)|рефлексивтә]] ҩаӡара.<ref>См., например: ''Данильян О. Г., Тараненко Е. М.'' [http://www.maphilosophie.ru/bachelors/taranenko_-_filosofiya.pdf ФИЛОСОФИЯ]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=Октябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}. — М.: ЭКСМО, 2005. — С. 12—14. — ISBN 5-699-08775-3.</ref><ref>{{Cite web |url=http://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH8a5332a5622574015c348a |title=Философия в Новой философской энциклопедии |access-date=2022-08-21 |archive-date=2018-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101248/https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH8a5332a5622574015c348a |url-status=live }}</ref> Ари аҩаӡараҿы иҟоуп афилософиа. Афилософиа ииашаны аҳәаақәҵара ахаҭа иаарту философиатә зҵаароуп. Уи зыхҟьо, афилософиаҿы аҭҵаара амаҭәаргьы хықәкыла иахьҳәаақәҵам ауп – афилософиа ипроблематәу зегьы ирыхәаԥшуеит, адырра [[методология|аметодологиа]] ахаҭагьы уахь иналаҵаны ([[эпистемология|аепистемологиа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны).<ref name="Audi2006" /> Афилософиа ыҟанаҵы ишьақәгылаз еиуеиԥшым афилософиатә школқәа рҽазыҟаҵарақәа рҳәаа иҭагӡаны, афилософиа закәу еиуеиԥшым аилкаарақәа ауҭар ҟалоит. Убри аҟнытә иалкааны афилософиа аҳәаақәҵара аепоха иадҳәалоуп.<ref name="Oxford2005">Oxford, 2005, 702.</ref> Даҽа ганкахьала, афилософиа иамоуп акрызҵазкуа еидызкыло апринцип – иарбан философиатә хшыҩзцаразаалак, иага узқәымгәыӷра [[Предпосылка|акәзаргьы]], иҵаҵӷәыркуп: [[осмысленность|аҵакы аманы]], [[Мышление (философия)|хәыцратә принципқәак]] инарықәыршәаны, ҿырԥштәык аҳасабала, [[логика|логикак]] аҳасабала. [[Рациональность|Ахшыҩзцара]] аҵаҵӷәыркра афилософиатә хәыцра [[миф|амифологиатә]] хәыцреи [[Адин|адинхаҵаратә]] хәыцреи ирылнакаауеит, уахь иаҵанакуеит [[супранатурализм|асупранатурализми]] [[сверхъестественное|иԥсабаратәыми]], даҽакала иуҳәозар [[Иррационализм|иррационалтәу]].<ref name="MooreBruder_2">Moore, Bruder, 2005, 394—395.</ref> Уи, амала, иаанагаӡом афилософиа аицыҟазаара алнаршом ҳәа, иаагозар, адинхаҵареи иареи. Уимоу, ирылаҵәаны иҟоуп ҭагылазаашьақәак, динхаҵарак афилософиатә система ҵаҵӷәыс ианрыдыркылоз, арационалтә философиатә аппарат анаҩс рхы ианадырхәоз, ари адин [[Церковный канон|аканон]] ала ихҩамыз адырра ахырхарҭақәа рыҿиаразы. Иаагозар, [[Философия индуизма|ажәытә индиатәи афилософиа]] [[Веды|Ведаа]] еилнаргон, [[Средневековая философия|европа абжьарашәышықәсазтәи афилософцәа]] ([[Аврелий Августин|Насыԥ змаз Августин]], [[Фома Аквинский]] уҳәа) [[Абиблиа|Абиблиа]] еилдыргон. Иара убас афилософиатә хәыцра динхаҵарак аиашара ашьақәырӷәӷәара, мамзаргьы, еиҳа зеиԥш ҵакыла, Анцәа дшыҟоу ашьақәырӷәӷәара аҽазышәарақәа рзы рхы ианадырхәоз ахҭысқәа маҷымкәа иҟоуп. Иаҳҳәап, [[апологет|апологетцәа]] рҽазыршәон [[Ақьырсианра|ақьырсианра]] ҵаҵӷәыркны ашьақәырӷәӷәара. Алогика адагьы афилософиатә хәыцра даҽа знеишьак иалнаршоит афилософиа акзаара. Афилософиаҿы иҿыцу ахырхарҭақәа зегьы, аидеиа ҿыц, мамзаргьы афилософиатә школ ҿыц иаԥхьанеиуа афилософиатә концепциақәа ирыднаҳәалоит, рпарадигма ҿыц аҳәаақәа ирҭагӡаны арҭ аконцепциақәа рнаҭоит.<ref name="Gasché2006">Gasché, 2006, 12—13.</ref> Иаагозар, [[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] еицырдыруа иусумҭа, «[[Критика чистого разума|Ахшыҩ цқьа акритика]]» [[Рационализм (философия)|арационализми]] [[эмпиризм|аемпиризми]] рконцепциақәа критикала ранализ алоуп. Абасала, алогикеи акритикатә анализи афилософиатә хәыцра иашьаҟақәоуп, афилософиа акзаара алдыршоит. Убри инаваргыланы, афилософиа аилкаара еилкка иахьыҟам иара иаҟазшьа ҷыдароуп, афилософиеи аҭҵаарадыррақәеи еиҟәнагоит.<ref name="Craig2005" /> Афилософцәа хырхарҭак аҿы, афилософиа адымгалакәа иарбанзаалак ҟәшак хра злоу [[Познание|адырра]] аметодологиа ԥшааны аԥыжәара рзаҭар, усҟан иара афилософиа иаҿыҵуеит, зхала иҟоу маҭәархоит. Убас, еиуеиԥшым аԥсабаратә обиектқәа рыклассқәа рахь [[Научный метод|адырратә ҭҵаарадырратә метод]] қәҿиарала ахархәара афилософиа зынӡа иаҟәнагеит [[Натурфилософия|анатурфилософиа]] ахәҭак, уи анаҩс [[Естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] акыр рыла ишахеит.<ref name="Росенко1999">Росенко, 1999, § 3.</ref> Иаҳҳәап, [[Ньютон, Исаак|Исаак Ниутон]] ифундаменталтәу иусумҭа «[[Математические начала натуральной философии|Иԥсабаратәу афилософиа аматематикатә лагамҭақәа]]» иҩит, иара ихатә еилкаарақәа рыла дфилософын, аха иахьатәи аамҭазы дфизикуп, дматематикуп ҳәа деицырдыруеит.<ref name="MooreBruder_3">Moore, Bruder, 2005, 2.</ref> Англыз бызшәатә ҭҵаарадырра зегьы иахьагьы афилософиеи иареи реигәыцхәра ашьаҭақәа еиқәнархоит, иаагозар, уи амаҭәарқәа зегьы рҿы иреиҳаӡоу аҭҵаарадырратә ҩаӡара «[[Доктор философии|Афилософиа адоктор]]» ҳәа хьӡыс иамоуп. [[Ленин]] иусумҭа «[[Материализм и эмпириокритицизм|Аматериализми аемпириокритицизми]]» аҟны иаарԥшу игәаанагарала, «...[[эмпириокритицизм|аемпириокритицизм]] агносеологиатә схоластика аҟны иумбарц залшом апартиақәа афилософиаҿы рықәԥара, аҵыхәтәантәи аԥхьаӡараҿы ҳаамҭазтәи ауаажәларра иаӷоу аклассқәа ртенденциақәеи ридеологиеи аазырԥшуа ақәԥара. Иҿыцӡоу афилософиа ҩ-нызқь шықәса раԥхьа еиԥш ипартиатәуп. Иқәԥо партиақәоуп ҵакыла... [[материализм|аматериализми]] [[идеализм|аидеализми]] роуп».<ref>{{Cite web |url=http://www.delovoi-etiket.info/filosofiya-prava/2931-za_gnoseologicheskoi_sholastikoi_empiriokriticizma.html |title=За гносеологической схоластикой эмпириокритицизма… — Деловой этикет<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407082952/http://www.delovoi-etiket.info/filosofiya-prava/2931-za_gnoseologicheskoi_sholastikoi_empiriokriticizma.html |archive-date=2014-04-07 |url-status=dead }}</ref> === Афилософиа аҟәшақәа === [[Афаил:Systematik-Philosophie.png|thumb|384x384px|Ҳаамҭазтәи аҟәшақәа рыла ихарҭәаау, амаҭәарқәа рыла афилософиа аклассикатә еихшара]] Афилософиа закәу аилкаара анаҩстәи аконкреттәра ииасуеит еиуеиԥшым иара аҟәшақәа рыхцәажәарахь. Афилософиа еихшоуп ихадоу ҩ-шәага-загак рыла: аҭҵаара амаҭәарқәеи «ахкқәеи» рыла, мамзаргьы еиуеиԥшым ашколқәеи аконцепциақәеи рыла.<ref name="Audi2006" /> Актәи ашәага-зага иалнакаауеит афилософиа ахархәара ахырхарҭақәа.{{Аиасра|Сегментация философии по предмету изучения}} Ҳәарас иаҭахузеи, ас еиԥш ашара амҩаԥгара алшоит еиуеиԥшымкәа. Ас еиԥш иҟоу асегментациа дуқәа ируакуп афилософиа [[Метафизика|аметафизикеи]] ([[Бытие (философия)|аҟазаара]], аҟазаара азҵаарақәа), [[Эпистемология|аепистемологиеи]] ([[Познание|адырра]] азҵаарақәа) [[Аксиология|аксиологиеи]] (акыр иаԥсаны ҵакы змоуи аморали рызҵаарақәа) ҳәа аихшара.<ref name="MooreBruder_4">Moore, Bruder, 2005, 10—11.</ref><ref name="Oxford2005" /> Даҽакалагьы, еиҳа аклассикатә вариант аҿы, хыхь еиқәыԥхьаӡоу х-хырхарҭак рыдагьы, хаз игоу амаҭәарқәа рахь иалкаахоит иара убас [[логика|алогикеи]] (арационалтә философиатә аппарат аиӷьтәра) [[история философии|афилософиа аҭоурыхи]] ( ииасхьоу афилософиатә концепциақәеи T.<ref name="Audi2006" /> [[Аристотель|Аристотель]] иҟынтә иаауеит афилософиа атеориатә, апрактикатә, апоезиатә (арҿиаратә) ҳәа аихшара.<ref>''[[Метафизика (Аристотель)|Метафизика]]'' 1025 b25</ref> Аҩбатәи ашәага-зага иалнакаауеит еиуеиԥшым афилософиатә школқәеи аметодологиақәеи.{{Аиасра|Сегментация по философским школам. История философии}} Ас еиԥш еиҳа идуу еихшароуп, иаҳҳәап, [[Западная философия|мраҭашәаратәи афилософиа]] зегьы, даҽакала иуҳәозар, [[Античная философия|антикатә философиеи]] анаҩс [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европеи]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Еиду америкатәи аштатқәеи]] рҿы ицәырҵыз афилософиатә школқәеи ахырхарҭақәеи зегьы хазы сегментны ралкаара, иаҳҳәап, [[Немецкий идеализм|анемец классикатә философиа]], [[Французская философия|афранцыз философиа]] уҳәа. Ҭоурыхла, абызшәатәи ақәԥшыларатәи ԥынгылақәа ирыхҟьаны, еиуеиԥшым афилософиатә школқәа иалкаау атәылақәеи ажәларқәеи рыҩныҵҟа аҭыԥ рыманы иҟалон, иаагозар, [[древнегреческая философия|ажәытә бырзен философиа]], [[китайская философия|китаитәи афилософиа]], мамзаргьы [[немецкая философия|анемец философиа]] реиԥш. XVII ашәышықәса инаркны [[Глобализация|аглобализациа]] маҷ-маҷ аҿиарала, амилаҭтәи агеографиатәи еиԥшымзаарақәа инаргӡо ароль иаҳа имаҷхо иалагеит, еиуеиԥшым афилософиатә хырхарҭақәа [[Интернационализм|интернационалтәхо]], агеографиеи акультуреи ирыдҳәалам ахьӡқәа роуа иалагеит, иаагозар, [[марксизм|амарксизм]], [[экзистенциализм|аекзистенциализм]] уҳәа реиԥш. Убри инаваргыланы, иахьазы иаанхоит еиуеиԥшым афилософиатә хырхарҭақәа шьақәзыргыло акультура-бызшәатә еиԥшымзаарақәак. Ас еиԥш ихадоу аиҟәшарақәа ируакуп ҳаамҭазтәи мраҭашәаратәи афилософиа [[Континентальная философия|аконтиненталтә философиахь]] аихшара, хадаратәла ҳаамҭазтәи [[Франциа|афранцызи]] [[Германиа|анемеци]] философцәа русумҭақәа назлоу, еиҳарак [[Англыз бызшәа|англыз бызшәала]] ицәажәо атәылақәа рҿы иҿио [[Аналитическая философия|аналитикатә философиа]]. [[Античность|Антикатәи аамҭа]] инаркны афилософиа иҷыдоу [[Аԥсҭазаара|аԥсҭазааратә]] мҩа иуниверсалтәу аҵакы аиуеит, еиуеиԥшым афилософиатә школқәа иахьреиуоу [[адепт|адептцәа]] ирыднаҵоит хкыла еилоу аԥсҭазааратә стильқәа рыдгылара.<ref>{{Cite web |url=http://magazines.gorky.media/nlo/2001/49/ross.html |title=Журнальный зал {{!}} НЛО, 2001 N49 {{!}} АНДРЕЙ РОССИУС — Что находят в Фуко антиковеды?<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-08-21 |archive-date=2016-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425210710/http://magazines.russ.ru/nlo/2001/49/ross.html |url-status=dead }}</ref> == Аҭҵаара амаҭәар == === Алогика === {{main|Алогика}} {{terms|а[[силлогизм]], а[[логика высказываний|пропозициатә логика]], [[логика первого порядка|актәи аҩаӡаратә логика]], [[логика второго порядка|аҩбатәи аҩаӡаратә логика]]}} Афилософиа арационалтә хшыҩзцарақәа рыла иахьышьақәгылоу азы алогика афилософиа раԥхьатәи атрибутуп. Еиуеиԥшым афилософиатә концепциақәа анализ рзуразы, урҭ реиҿырԥшразы имҩаԥгатәуп еиуеиԥшым афилософиатә шьақәырӷәӷәарақәеи атеориақәеи. Ауаҩытәыҩса ихәыцшьа текстла иахьышьақәгылоу инамаданы, алогика атекстқәеи абызшәақәеи ранализ ӷәӷәала иадҳәалоуп. Алогика атекстуалтә хшыҩзцара аформализациа азнауеит, анализ азуразы иудукылаша уи аформақәа ҳәаақәнаҵоит. Ахшыҩзцара логикала аформализациа азуразы раԥхьатәи шьаҿаны иҟалеит [[силлогизм|асиллогизмқәа]], мамзаргьы ахкы ахшыҩзцарақәа раарԥшра: {{Силлогизм наглядный | P1 = аԥстәқәа зегьы иԥсуа роуп | P2 = аслан-ари ԥстәуп | S = Ашьҭа. | K = аслан аԥсра зқәу ауп }} Асиллогизмқәа иалкааны рхархәара афилософиаҿы, [[Аматематика|аматематикаҿы]], [[Естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] рҿы, мамзаргьы [[Дедуктивное умозаключение|адедуктивтә хәыцра]] аформализациазы ашьақәырӷәӷәаратә хшыҩзцарақәа рзы амҩа аанартуеит. Имариоушәа ишубогьы асиллогизмқәа идыру ауаҩытәыҩсатә жәаҳәа ралкаара иаразнак зехьынџьара иҟамлеит. Асиллогизмқәа ршаҳаҭгак аҳасабала ралкаара иацхрааит [[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]] ирылаҵәаны иҟоу афилософиеи аматематикеи реицааира.{{Аиасра|Классическая греческая философия}} Асиллогизми имариаӡоу алогикатә системеи реилкаара аԥҟарақәа инарықәыршәаны раԥхьатәи ахҳәаа ҟаиҵеит [[Аристотель|Аристотель]]. Аристотель илогика ԥсахрада иаанханы иҟан ҩ-нызқь шықәса, XX ашәышықәса алагамҭанӡа, аматематикеи [[Аналитическая философия|аналитикатә философиеи]] рҿы аҭҵаарақәа алогика аҿиаразы амҩа анаадырт.{{Аиасра|Совершенствование логики}} Аформализациа азун уажәазы ибзианы иҭҵаау «[[логика первого порядка|актәи аиҿкаашьа алогика]]» ма «апредикатқәа рлогика». Амала, излеилкаахаз ала, афилософиатә аргументациа, еиҳаракгьы иԥсабаратәу ауаҩытәыҩсатә жәаҳәа инагӡаны анализ азуразы иаҭахуп [[Модальная логика|амодалтә логикеи]] еиҳа иҳараку аиҿкаарақәа рлогикақәеи рхархәара, ҷыдала [[Логика второго порядка|аҩбатәи аиҿкаашьа алогика]].<ref name="Oxford2005_2">Oxford, 2005, 536—537.</ref> Уи адагьы, аформалтә символтә бызшәеи иԥсабаратәу ажәаҳәеи реимадара ҭырҵаауеит [[логическая семантика|алогикатә семантикеи]] [[семиотика|асемиотикеи]]. Арҭ амаҭәарқәа еиҳа иҳараку аиҿкаарақәа рмодалтә логика ааидкыланы активла амаҭәартә ҭҵаарақәа ирхырхарҭаны иаанхоит. Ҳаамҭазтәи алогика шьақәгылоуп игәыԥҵәагам аматематикатә концепциа ҵаулақәа рыла, урҭ ҭырҵаауеит афилософцәа, аматематикцәа, [[лингвист|абызшәадырцәа]], аҵыхәтәантәи аамҭазы иара убас аӡбамҭақәеи иԥсабаратәым [[Искусственный интеллект|аинтеллекти]] ртеориа аганахьала [[программист|апрограммистцәеи]] азанааҭуааи рыла.<ref group="азгәаҭа" name="syllogism"/> Абасала, алогика, зегь реиҳа ижәытәӡатәиу, ҳаамҭазтәи амаҭәарқәа иреиуоуп. === Атеориатә философиа === ==== Аметафизика ==== [[Афаил:Universum.jpg|thumb|200px|«[[Средневековая философия|Абжьарашәышықәсазтәи афилософ]], ажәҩан аԥарда иаваԥшуа». [[Фламмарион, Камиль|Фламмарион]] ишәҟәы иану агравиура, 1888 ш.]] {{main|Аметафизика}} {{terms|[[онтология|Афеноменологиа]]}} Аметафизика зегь реиҳа иабстракттәу афилософиа аҟәшоуп, алабҿабатә иадҳәалоу, иаҳа ихадаратәу, «наунагӡатәи» ҳәа изышьҭоу азҵаарақәа ҭызҵаауа. Арҭ ахадаратәтә зҵаарақәа рыбжьара хазы акласс ахь иалкаауп [[бытие (философия)|аҟазаара]] иадҳәалоу азҵаарақәа, аметафизика ари ахәҭа иахьӡуп «[[онтология|аонтологиа]]». Зегьы раԥхьа иргыланы аҟазаара азҵаарақәа рахь иаҵанакуеит абас еиԥш иҟақәоу:«Иҟаҵәҟьоузеи?», «Иаанагозеи аҟазаара?», «Аҟазаара алзыршозеи?». Аҟазаара еиҳа ахархәаратә зҵаарақәа рахь иаҵанакуеит: «Избан адунеи зыҟоу?», «Дунеик аума иҟоу?», «Изакәызеи аҭыԥ?», «Изакәызеи аамҭа?» уҳәа уб.иҵ. Аилкаарақәа «аонтологиеи» «аметафизикеи» зны-зынла [[синонимы|синонимқәаны]] рхы ишадырхәогьы, иҟоуп ишиашоу аҟазаара иадҳәалам аметафизикатә зҵаарақәа рыклассқәа. Ас еиԥш иҟоу апроблемақәа рахь иаҵанакуеит еибгоу ахәҭақәа реизыҟазаашьа азҵаарақәа, амзызқәеи ахҟьаԥҟьақәеи реимадара азҵаарақәа, [[Свобода воли|ахақәиҭра агәаҳәара]] иадҳәалоу азҵаарақәа уҳәа уб.иҵ.<ref name="Oxford2005_3">Oxford, 2005, 590.</ref> Ас еиԥш иҟоу азҵаарақәа еиҳа аметафизика иаҵанакуеит, аиҳарак аонтологиа акәымкәа. Лассы-лассы афилософиатә система арационализациа азура зҽазызшәо иалкаау [[догмат|адогмат]] акәша-мыкәша идыргылоит. Иаагозар, [[Христианская философия|ақьырсиантә философиеи]] [[Исламская философия|аԥсылман философиеи]] рҳәаа иҭагӡаны Анцәа дшыҟоу ашьақәырӷәӷәара рҽазыршәон. Абасала адин арационализациа азура иашьҭоу аонтологиа аҟәша арационалтә ма [[Естественная теология|аԥсабаратә теологиа]] ҳәа иашьҭоуп. Аматериалтә дунеи иаҟәыҭханы аԥсы шыҟоу агәрагара акәша-мыкәша агәаанагарақәа шьақәзыргыло аонтологиа ахәҭак ус иагьахьӡуп. Иааизакны, иарбанзаалак [[Космология|акосмологиа]] арационализациа, «арационалтә космологиа» ахьӡуп.<ref name="Oxford2005_4">Oxford, 2005, 593—597.</ref> XX ашәышықәсазы философиатә хырхарҭақәак аметафизика цқьа аҽазыҟаҵара шхымԥадатәиу гәрамгарҭас иҟарҵеит. Иаагозар, [[Позитивизм|апозитивистцәа]], еиҳарак [[Логический позитивизм|алогикатә позитивистцәа]] ргәаанагарла, иара убас [[естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] рхаҭарнакцәа аӡәырҩы ргәаанарақәа рыла [[верификационизм|ашьақәырӷәӷәара акритери]] ззынарыгӡо азҵаарақәа рыҭҵаара ауп ҵакы зманы иҟоу.<ref name="Oxford2005_5">Oxford, 2005, 593.</ref> «Наунагӡатәи азҵаарақәа» реиҳарак ари аҩыза акритери рзышьҭыхӡом, ус анакәха, урҭ рылацәажәара мацара ҵакыдоуп. Даҽа ганкахьала, аҭҵаарадырреи ашьақәырӷәӷәареи рзы ишиашоу еиҿагылоу агәаанагарақәа змоу [[Постструктурализм|апостструктуралистцәагьы]] аметафизика аҵакы акритика азыруеит, [[Хайдеггер, Мартин|Ҳаидеггери]] [[Ницше, Фридрих|Ницшеи]] ртрадициа иацырҵоит, аметафизикагьы, афилософиагьы шеибгоу, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәагьы «мраҭашәаратәи ахдырра аамҭалатәи амҩахҟьара» ауп ҳәа ирԥхьаӡоит.<ref name="Kritzman2006">Kritzman, 2006, 93.</ref> Ас еиԥш акритикцәа рпозициақәа ӷәӷәала рыԥсаҟьара аметафизика амаанақәа рзы аҭыԥ ҭбаа азыннажьуеит, иааидкыланы аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рыҩныҵҟа аметафизика азҿлымҳара иацлоит.<ref name="Oxford2005_5" /> Аметафизикатә ҭҵаарақәа цоит афилософиа еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыҩныҵҟа, иаагозар, [[Философия науки|аҭҵаарадырра афилософиа]], [[Философия языка|абызшәа афилософиа]], [[Философия культуры|акультура афилософиа]] рыҩныҵҟа. Ҳаамҭазтәи аметафизика зҟазара ҳараку маҭәаруп, зыҩныҵҟа ахархәарала иӡбахо хәҭақәак «наунагӡатәи» рызҵаарақәа раҟәыҭхара аҽазышәарақәа мҩаԥысуеит.<ref name="Oxford2005_3" /> ==== Аԥсабара афилософиеи адырра атеориеи ==== {{terms|[[:en:Theoretical philosophy|Атеориатә философиа]]}} {{see also|Анатурфилософиа|Аепистемологиа|Аҭҵаарадырра афилософиа|Аметафилософиа}} Атеориатә философиа иаҵанакуеит аԥсабара [[познание|адырреи]] иара адырра ахаҭа закәу адырреи. Актәи акатегориа традициала иаҵанакуеит [[натурфилософия|анатурфилософиа]], аха, уи аӷьырак XVII-XVIII ашә. [[Научный метод|аҭҵаарадырратә метод]] аконцептуализациа азуны афилософиа иалкаахеит аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа рахьтә – [[физика|афизика]], [[Химия|ахимиа]], [[Астрономиа|астрономиа]], [[Абиологиа|абиологиа]]. Ус шакәугьы, ауаҩы ихаҭа иԥсабара иадҳәалоу аԥсабара ахәҭак афилософиатә ҭҵаарақәа рҳәаа иҭагӡаны ишыҟац иаанхоит, избанзар арҭ азҵаарақәа рызнеишьа [[Парадигма (философия)|апарадигма]] еилыкка иахьатәи аамҭазы иҟаӡам. Убри аҟнытә [[философия сознания|ахдырра афилософиеи]], [[философия языка|абызшәа афилософиеи]], [[семиотика|асемиотикеи]] афилософиа амаҭәарқәа раҳасабала, хыла [[Естественный язык|иԥсабаратәу абызшәақәа]] рыбзоурала, ауаҩы [[Головной мозг человека|ихшыбаҩ]] аҿы имҩаԥысуа, насгьы ауаҩытәыҩса ихәыцшьа иадҳәалоу апроцессқәа реилкаара аԥшаара иаҿуп,<ref name="Росенко1999" /> Атеориатә философиа аҟәшақәа аҩбатәи ркатегориа адырра апроцесс ахаҭа ҭнаҵаауеит. Афилософиа иаусхк хаданы, уи азҵаара ықәнаргылоит «Иарбанзаалак акы шԥаадыруеи?» насгьы «Иара аадырҵәҟьома», [[эпистемология|аепистемологиа]] ауп (зны-зынла «агносеологиа» ҳәа изышьҭоу). Иахьатәи аамҭазы аҭҵааратә усура хада еизызгаз ҟәша хаданы иҟоуп [[философия науки|аҭҵаарадырра афилософиа]], уи аҭҵаарадырратә метод апрактика анализ азнауеит, азҵаарақәа рҭак аҟаҵара аҽазнашәоит «Аҭҵаарадырратә метод аус шԥауеи?», «Аҭҵаарадырратә метод аформализациа азура ауама?», «Аус ауҵәҟьома аҭҵаарадырратә метод?».<ref name="Oxford2005_6">Oxford, 2005, 260—265.</ref> [[Континентальная философия|Аконтиненталтә философиа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны аҭҵаарадырра афилософиа аԥҟара хадақәа уажәтәи аамҭазы [[Аналитическая философия|аналитикатә философиа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны аиԥш-зеиԥшу аԥҟарақәа акыр еиԥшым.{{Аиасра|Философия науки в континентальной традиции}}{{Аиасра|Философия науки в аналитической традиции}} Аҭҵаарадырра афилософиа акәзар, [[Философия математики|аматематика афилософиа]], [[Философия физики|афизика афилософиа]], [[Философия биологии|абиологиа афилософиа]], [[Философия экономики|аекономика афилософиа]] уҳәа аҽашоит.<ref name="Oxford2005_7">Oxford, 2005, 990.</ref> Адырра апроцесс ахаҭа аҭҵаара акрызҵазкуа даҽа аспектны иҟоуп афилософиа ахаҭа аҭҵаара. Афилософиеи итиптәу аҭҵаарадырреи реиԥшымзаарақәа ируакуп иара ахаҭашҟа амета-позициахь ацәырҵра алыршара. [[Метафилософия|Аметафилософиа]] афилософиа амаҭәар ахаҭа ҭнаҵаауеит адәахьала, ас еиԥш ихадоу, еиҳа аус зыдулоу маҭәаруп [[метаэтика|аметаетика]], уи аетика иаҿырԥшны ганлатәи апозициа ааннакылоит.<ref name="Oxford2005_8">Oxford, 2005, 589, 986.</ref> === Апрактикатә философиа. Аксиологиа === [[Афаил:Wat Tha Thanon 01.jpg|thumb|200px|- [[Буддийская философия|абуддатә философиа]] аганахьала иреиҳау анасыԥ. Ҳаамҭазтәи асахьа, а[[Уттарадит (провинция)|провинциа Уттарадит]] ауахәамаҿы]] {{main|Апрактикатә философиа}} {{see also|Аетика|Аестетика|Аполитикатә философиа|Аҭоурых афилософиа|Асоциалтә философиа|Амчра афилософиа}} Апрактикатә философиа фактла [[Этика|аетика]] еиуеиԥшым аспектқәа роуп. Аетика зегь раԥхьа иргыланы реиҳа инарҭбааны иҭнаҵаауеит адунеи аҿы ауаҩы иҭыԥ, аҽазнашәоит ауаҩытәыҩса [[Счастье|инасыԥ]] закәу, насгьы уи шынагӡатәу азҵаарақәа рҭак аҟаҵара. Аетика иҭнаҵаауеит [[Добро|ацәгьеи]] [[Зло|абзиеи]] рызҵаарақәа, [[Справедливость|аиашара]] аилкаара, иашьҭоуп ауаҩы иԥсҭазаара [[смысл жизни|аҵакы]]. Ари азеиԥш рҽалыркаауеит хаҭалатәи амаҭәарқәа.<ref name="Oxford2005_9">Oxford, 2005, 622—631.</ref> [[Политическая философия|иҭнаҵаауеит]] иҟоу еиуеиԥшым аполитикатә системақәа, иаԥнаҵоит аҿыцқәа; [[философия власти|амчра афилософиа]] иҭнаҵаауеит амчра аҳәаа ашьаҭақәа, аполитикеи аҳәынҭқарреи реиԥш азини рзы иаку аҟазаара ахыҵхырҭа аарԥшра аҽазышәо; [[философия права|азин афилософиа]] иҭнаҵаауеит зегь реиҳа инарҭбааны еиуеиԥшым азакәанԥҵаратә принципқәа рыхҟьаԥҟьақәа; [[философия истории|аҭоурых афилософиа]] аҭоурых ҭнаҵаауеит адунеи аиӷьтәразы ухы иаурхәаша зеиԥш принципқәак раарԥшразы; аҵыхәтәан [[эстетика|аестетика]] ашьҭоуп иссиру закәу аилкаара. Иаҳа хазы иҟоу амаҭәарқәа рахь иаҵанакуеит [[Аксиология|аксиологиа]] – ихадоу ауаҩытәыҩсатә беиарақәа аус рыдулара, [[Философия религии|адин афилософиа]] – ауаҩы изыршәаны адинхаҵарақәа рыҭҵаара, [[Философия техники|атехника афилософиа]] – [[Научно-техническая революция|атехникатә прогресс]] ауаатәыҩса ишырныруа анализ азура, [[Философия образования|аҵарадырра афилософиа]] – аҵарадырра аиӷьтәра азҵаарақәа уҳәа.<ref name="Oxford2005_10">Oxford, 2005, 986—989.</ref> Адгьыл кәакьқәак рҿы апрактикатә философиа акыр заа иҿиауан атеориатә философиа, аметафизика, ма алогика раасҭа. Иаагозар, [[Китайская философия|ажәытәӡатәи китаитәи афилософиа]] ишынеибаку иҭнаҵаауаз аетикеи аполитикатә философиеи рызҵаарақәа ракәын,{{Аиасра|Древнекитайская философия}} [[русская философия|Урыстәыла ахатәы философиа]] анцәырҵ аурыс хәыцыҩцәа ринтересгьы раԥхьа иргыланы апрактикатә философиа иазкын.{{Аиасра|Философия в России}} == Афилософиа аҭоурых == {{See also|Афилософиа аҭоурых}} === Афилософиа аира === Афилософиа аира, арационалтә философиатә хәыцра ашьақәыргылара аамҭакала иалагеит ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа VII-VI ашә. адгьыл кәымпыл еиуеиԥшым ахи аҵыхәеи рҿы: [[Китай (страна)|Китаи]], [[Ведийская цивилизация|Индиа]], [[Адгьылбжьаратәи амшын|адгьылбжьарамшынтә]] [[Древнегреческая колонизация|бырзен колониақәа]] рҿы. Иҟалап ари ма уаанӡатәи апериод иаҵанакуа егьырҭ ацивилизациақәа афилософиатә хәыцра рхы иадырхәахьазар, аха рфилософиатә усумҭақәа еилкаамкәа иаанхоит. Зны-зынла ижәытәӡатәиу афилософиа иахырыԥхьаӡалоит [[Древний Египет|Ажәытәӡатәи Египети]] [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиеи]] рцивилизациақәа ирцәынхаз [[Пословица|ажәаԥҟақәеи]] [[афоризм|афоризмқәеи]] реизгақәа, аха ас еиԥш аидкылара афилософиатә литератураҿы иадгылаӡом. Убри инаваргыланы арҭ ацивилизациақәа иааизакны [[Древняя Греция|абырзен цивилизациа]], ҷыдала заатәи [[досократики|абырзен философцәа]] рдунеихәаԥшышьа акультуратә нырра хымԥадан, аха уи акәӡам зхала иҟоу афилософиатә жәытә бырзентә хәыцра аира амаҵ азызуз.<ref name="Buccellati"/><ref>[http://esxatos.com/armstrong-istoki-hristianskogo-bogoslovia] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210727052917/http://esxatos.com/armstrong-istoki-hristianskogo-bogoslovia |date=2021-07-27 }}[[Армстронг, Артур Хилари|Армстронг]]<span> — Истоки христианского богословия — богословие<!-- Заголовок добавлен ботом --></span></ref> Афилософиа ацәырҵра апроблема знапы алакыз [[Чанышев, Арсений Николаевич|А. Чанышев]] иаликаауеит уи ахыҵхырҭақәа хԥа: амифологиа, аҭҵаарадырра, «абжьааԥнытәи ахдырра азеиԥштәра».<ref name="Колесников1999">Колесников, 1999, § 1.</ref><ref name="Popkin1999">Popkin, 1999.</ref><ref>Чанышев А. Н. Эгейская предфилософия. М., 1970. С. 198. [http://plato.spbu.ru/RESEARCH/sav/s_ch3.pdf с. 39] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150928002629/http://plato.spbu.ru/RESEARCH/sav/s_ch3.pdf |date=2015-09-28 }}</ref> Афилософиа ацәырҵреи аҿиареи рзеиԥш елементны иҟалеит иалкаау аҵара ашьҭанеицәа рыла ишьақәгылоу афилософиатә школқәа рышьақәыргылара, насгьы арегионқәа зегьы рҿы ашьҭанеицәа рлагала иааидкыланы ашкол, ма ашьаҭаркҩы ихырԥхьаӡалон.<ref name="Шохин2007">Шохин, 2007, 259—260.</ref> [[Индийская философия|Индиатәи афилософиеи]] [[Древнегреческая философия|абырзен философиеи]] рышьақәгылара аиԥш зеиԥшу асхемала имҩаԥысуан, аха индиатәи афилософиа акыр ишьшьылаҳаны иҿион.<ref name="Колесников1999" /> [[Китайская философия|Китаитәи афилософиа]], аконсерватизм зыҿиара ааннакылоз аилазаара руаажәларра-политикатә шьақәгылашьа ааидкыланы еиҳагьы ишьшьылаҳаны иҿиауан, ибзианы аус зыдулаз ххҭақәаны иҟаз [[этика|аетикеи]] [[политическая философия|аполитикатә философиеи]] роуп.<ref name="Кобзев2010">Кобзев, 2010.</ref> === Ажәытә бырзен философиа === ==== Заатәи абырзен философиа ==== {{see also|Сократнӡатәиқәа|Асофистцәа|Антикатә философиа}} {{terms|а[[редукционизм]], [[атомизм]], а[[скептицизм]], а[[релятивизм|релативизм]], а[[софизм]]}} Абырзен антикатә философиа ахы ыҵнахуеит ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа VI ашәышықәсазы. Мраҭашәаратәи афилософиа адацқәа, [[Рациональность|арационалтә]] [[Мышление (философия)|хәыцра]] ахыҵхырҭақәа, иара ажәа «афилософиа» ацәырҵра ахаҭа зыдҳәалоу ари апериод азы [[Древняя Греция|Бырзентәыла]] ицәырҵыз хәыцыҩцәақәаки урҭ рышколқәеи роуп.<ref name="Osborne2004">Osborne, 2004, xv—xvii.</ref> Иааизакны арҭ афилософцәа зегьы [[Досократики|сократнӡатәиқәа]] ҳәа ирышьҭоуп, даҽакала иуҳәозар, [[Сократ|Сократ]] иаԥхьанеиуа атеориатә ҵакалагьы, аамҭатә ҵакалагьы. Зегь реиҳа еицырдыруа сократнӡатәиқәа рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[Фалес Милетский|Фалес]], [[Демокрит|Демокрит]], [[Пифагор|Пифагор]], [[Зенон Элейский|Зенон]]. Сократнӡатәиқәа рҿаԥхьа иқәдыргылон [[Метафизика|аметафизикатә]] зҵаарақәа рыхққәа «Изакәызеи [[Бытие (философия)|аҟазаара]]?», «Иҟоума лабҿаба аобиектқәа рҳәаақәа?» мамзаргьы «Аобиектқәа лабҿаба рҽырԥсахуама?», иара убас иаԥырҵеит хәҭа-хәҭала урҭ азҵаарақәа рҭак ҟазҵо, еиҿагыло адунеи амодельқәа акымкәа-ҩбамкәа. Арҭ амодельқәа акыр иаԥсазтәуаз адырра аиуразы иҿыцу азнеишьа акәын: [[Эмпиризм|аемпирикатә]] гәаҭарақәа ирыдҳәаланы рационалла атеориаркра.<ref name="RobinsonPresocratics1999">Robinson (Presocratics), 1999.</ref> Фалес [[редукционизм|аредукционизм]] зхы иазырхәаз афилософцәа раԥхьа дгылан – иуадаҩу иааҳакәыршаны иҟоу адунеи аҩныҵҟа имариоу закәанқәак, ма хәҭақәак ралкаара иҽазишәеит.<ref name="MooreBruder_5">Moore, Bruder, 2005, 20, 29—31.</ref> Ари аметод иааиуа 200 шықәса рыҩныҵҟа еиҭаҳәан сокртанӡатәиқәа аӡәырҩы, ҷыдала Демокрити [[Левкипп|Левкиппи]] – [[атомизм|атомизм]] аконцепциа авторцәа, уи даара зыхә ҳараку философиатә концепциахеит, анаҩс иахьагьы ахархәара змоу ҭҵаарадырратә концепциахеит.<ref name="MooreBruder_6">Moore, Bruder, 2005, 20.</ref> Сократнӡатәиқәа ирыбзоуроуп иара убасгьы афилософиатә материал адагьы аматематикатә материал аҿгьы аус здырулоз [[Логика|алогика]] аиӷьтәра.<ref name="Osborne2004_2">Osborne, 2004, 133—135.</ref> Машәыршақә иҟамлаӡеит, хәҭа-хәҭалатәи [[Элементарная математика|аматематикеи]] [[Геометрия|агеометриеи]] реихьӡарақәа жәпакы сократнӡатәиқәа рыхьӡқәа иахьрыдҳәалоу.<ref name="RobinsonPresocratics1999" /> Сократнӡатәиқәа аклассикатә антикатә философиа ашьаҭа ркит. Пифагор ажәа «афилософиа» раԥхьаӡа ахархәара иалагаз иакәын, еиҳагьы азеиԥш ҵакы, атермин аҳасабала акәымкәа. Анаҩс ишьақәгылаз ажәытә бырзен философцәа ргәыԥ, [[софисты|асофистцәа]], азҵаарақәа зегьы рҭак ''иаша'' иашьҭаз сократнӡатәиқәа рахь [[скептицизм|агәрамгара]] аадырԥшуан.<ref name="Russellт1">Russell, т.1, 1993, 93.</ref> Асофистцәа [[релятивизм|арелиативизм]], аиаша азыҟашьатәра агәра ргон, иарбан гәаанагаразаалак ажәа хыркыла, агәра угартә ахьчара рҽазыркуан, рҵаҩцәагьы ус иддырҵон.<ref name="Зайцев2010">Зайцев, 2010.</ref> Асофистцәа ашьҭахьтәи абырзен философцәа акырынтә акритика шырзыҟарҵахьазгьы, [[Логика|алогикеи]] [[Риторика|ариторикеи]] рыҿиараҿы рлагала дууп. Афилософиа аҿиара анаҩстәи аетапқәа раан изныкымкәа арелиативизм иазыхынҳәхьан егьырҭ аконтекстқәа рҿы.<ref name="RobinsonSophists1999">Robinson (Sophists), 1999.</ref> ==== Аклассикатә бырзен философиа ==== [[Афаил:Sanzio 01 Plato Aristotle.jpg|thumb|200px|[[Платон]]и [[Аристотель]]и, [[Рафаэль Санти|Рафаель]] иҭыхымҭа "[[Афинская школа|Афинытәи ашкол]]" аԥыҵәҵәа, [[Апостольский дворец|Ватикантәи аҳҭны]]. Платон (арӷьарахь) ажәҩан адырра ахыҵхырҭа ҳәа иԥхьаӡоит, иара ихәыцрақәа ртеориа инақәыршәаны, Аристотель (арӷьарахь) адгьыл ахь инапы рханы, а[[Эмпиризм|мпирикатә]] мҩала адырра аиура дшазхиоу ааирԥшуеит]] {{main|Сократ|Платон|Аристотель}} {{terms|А[[идеализм]], [[натурфилософия|аԥсабаратә философиа]], а[[метафизика]], а[[платонизм]], [[аристотелизм]]}} Аклассикатә бырзен философиа адунеитә [[Культура|культура]] анырра ду анаҭеит. Ари афилософиа еиҳарак изыдҳәалоу хҩык рыхьӡқәа роуп: [[Сократ|Сократ]], иҵаҩы [[Платон|Платон]], анаҩс Платон иҵаҩы – [[Аристотель|Аристотель]]. Сократ илагала еиҳарак изыдҳәалоу [[Метод Сократа|раԥхьа еиқәшаҳаҭым ҩыџьа афилософцәа рдиалог аҳасабала афилософиатә зҵаара адгалара]] акәын, руаӡәк аҵыхәтәаны иҿагыло аргументқәа анынҵәа иоппонент диқәшаҳаҭхоит.<ref name="MooreBruder_7">Moore, Bruder, 2005, 35—37.</ref> Сократ иметод даҽа философиатә концепциак иформалтәу аԥхьажәа акәын,уи зҩымҭақәа адиалогқәа раҳасабала изкьыԥхьуаз Платон ихы иаирхәон.<ref name="Лосев1994">Лосев, 1994.</ref> Платони Аристотели Адгьыл аҿы зегь реиҳа анырра змаз ауаа иреиуан.<ref name="Асмус1975">Асмус, 1975, 5.</ref> Платон иҟаиҵаз аидеиақәа ртеориа ауп, уи зегьы еицырдыруа [[Государство (Платон)|идиалог Ареспублика]] аҿы ишьақәгылоуп. Ахәыцрақәа ртеориаҿы, Платон аматериалтә обиектқәа идеалтәу «формақәа» ма «хәыцрақәак» еиҿирԥшуеит, урҭ џьара иҳараку адунеи аҿы иҟоу.<ref name="MooreBruder_8">Moore, Bruder, 2005, 34.</ref> Платон ифилософиаҿы аматериалтә обиектқәа хыхьынтәи иааз идеалтәу аформақәа рцәаҩақәа роуп, [[Миф о пещере|Ашьха амиф]] аҟны иҟоу ииашоу аобъектқәа ргәылшьапқәа реиԥш.<ref name="ЛосевТахоГоди">Лосев, Тахо-Годи, 2005, 179, 345.</ref> Абасала, Платон афилософиаҿы зегь реиҳа ихадоу ахырхарҭа шьақәиргылеит, уи ашьҭахь [[идеализм|идеализм]] ҳәа иашьҭан. Платон иусумҭақәа рҿы иааԥшуаз ахәыцрақәа рбеиареи, идеализм аиҿкаара ашьақәгылареи, Платон ифилософи убриаҟара аҵакы аманы иҟанаҵеит, XX-тәи ашәышықәсазы инхоз афилософцәа руаӡәк [[Уайтхед, Альфред Норт|Алфред Уаитхед]] [[Западная философия|Мраҭашәаратәи афилософиа]] зегьы «Платон изы ҵаҟатәи ацәаҳәақәа» ҳәа рыхьӡиҵеит.<ref group="азгәаҭа" name="Уайтхед" /><ref name="MooreBruder_9">Moore, Bruder, 2005, 37.</ref> Платон ифилософиа «[[платонизм|Платонизм]]» ҳәа иашьҭан, насгьы шәышықәсала ихьыԥшым хырхарҭак аҳасабала аҿиара аиуит, анаҩс [[неоплатонизм|Неоплатонизм]] ахь ииасит.<ref name="ЛосевТахоГоди_2">Лосев, Тахо-Годи, 2005, 164—165.</ref> Аристотель адунеитә культура аҿаԥхьа илшамҭақәа маҷк даҽа ҟазшьак рымоуп. Аристотель [[Древняя Греция|Бырзентәыла]] еизигаз афилософиатә дыррақәа [[Научная литература|аҭҵаарадырратә литература]] астандартқәа шьҭазҵаз аформа ҿыц ала асистематизациа рзиуит.<ref name="Russellт1_2">Russell, т.1, 1993, 180—182.</ref> Иусумҭақәа рахь иаҵанакуан [[Логика|алогика]], [[Метафизика|аметафизика]], [[Этика|аетика]], [[Риторика|ариторика]], иара убас абырзен [[Натурфилософия|натурфилософиа]] еишьҭаргыланы аиҭаҳәара: [[Космология|акосмологиа]], [[физика|афизика]], [[Зоология|азоологиа]] уҳәа. Аристотель иусумҭақәа ажәытә бырзен цивилизациа амра аҭашәамҭаз ицәырҵыз [[Древнегреческая философия|абырзен философиа]] квинтессецианы иҟалеит, адыррақәа рхырхарҭақәак рҿы шәышықәсала истандартхеит, даҽа џьара-џьара – азқьышықәсақәа рзы.<ref name="Oxford2005_11">Oxford, 2005, 51.</ref> Аристотель иалеигалеит иацу [[термин|атерминологиа]], анаҩс абызшәақәа шамахамзар зегьы ирылалеит, уахь иаҵанакуеит абас еиԥш иҟоу аилкаарақәа: «[[Категория (философия)|акатегориа]]», «[[Определение (логика)|аҳәаақәҵа (адефинициа)]]», «[[Категорический силлогизм|асиллогизм]]», «[[Предпосылка|ашьҭамҭа]]», «[[Вывод (рассуждение)|алкаа]]», «[[субстанция|асубстанциа]]», «[[Биологический вид|ахкы]]», «[[Род (биология)|ажәла]]», «[[Аналитика|аналитикатә]]», «[[диалектика|адиалектика]]» уҳәа.<ref name="АлексеевПанин">Алексеев, Панин, 2005, Глава VII.</ref> Аристотель ашәышықәсақәа акыр [[Европа|Европагьы]] [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәагьы]] еилшәара зқәым аҳаҭыр иман, уаҟа баша «Арҵаҩы» ҳәа ишьҭан.<ref name="Фролова1998">Фролова, 1998.</ref> Аматериал асистемаркра инаваргыланы Аристотель, хәҭакахьала, [[Четыре причины|ԥшь-мзызк ирызку аҵараҿы]] иаарԥшу, аматериалтә дунеи еиҳа адҳәаларала Платон ифилософиа еиԥшым ихатә философиатә [[Парадигма (философия)|парадигма]] цәыригеит. Хәҭакахьала, «хыхьынтә илбаагоу» Платон «иидеиақәа» раасҭа, Аристотель «иуниверсалиақәа» аматериалтә обиектқәа рхала идырҿион. Аристотель игәы иаанагон адыррақәа агәаҭарақәеи аԥышәеи рыла иуоур ҟалоит ҳәа, Платон Сократ инаишьҭарххны адыррақәа зегьы ыҟоуп, ауаҩы урҭ ирҳаӡом «игәалаиршәоит» ҳәа иԥхьаӡон. Аристотель ифилософиа [[аристотелизм|аристотелизм]] ҳәа ахьӡ аиуит, акыр шәышықәса Европеи Мрагылара Ааигәеи рхы иадырхәон.<ref name="MooreBruder_10">Moore, Bruder, 2005, 64, 68—70.</ref> ==== Аеллинистикатә философиа ==== {{main|Аеллинистикатә философиа}} {{terms| А[[эпикуреизм|епикуризм]], [[скептики|аскептикцәа]], а[[перипатетики|перипатетика]], а[[стоицизм]], а[[неоплатонизм]]}} [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] рышьҭахь [[Древняя Греция|Бырзентәыла]], анаҩс [[Римская империя|Римтәи аимпериаҿы]] рыҿиара иацырҵон [[Древнегреческая философия|абырзен философиа]] шьаҭас измаз философиатә школқәаки хырхарҭақәаки, [[неопифагореизм|анопифагореизм]], [[платонизм|аплатонизм]] налаҵаны, иара убас Аристотель ифилософиа иацызҵо [[Перипатетики|аперипатетикцәа]].<ref name="MooreBruder_11">Moore, Bruder, 2005, 75—77.</ref> [[Скептики|Аскептикцәа]] иаадырԥшуан, идырҿиауан [[Софизм|асофистцәа]] адунеи иазку адырра иашақәа рырҳара шзалымшо азы ридеиақәа.<ref name="MooreBruder_12">Moore, Bruder, 2005, 81—82.</ref> Ари апериод ацашьа ҿыцқәа ирылукаауан [[стоицизм|астоицизм]]-[[Китайская философия|китаитәи]] [[даосизм|даосизм]] еиԥшу [[Этика|аетикатә]] концепциа, адунеи аҿы агармониа ахыҵхырҭеи иԥсабаратәу амаҭәарқәа реишьҭагылашьа адкылареи еиԥшызтәуа, уи инақәыршәаны алахьынҵа архәарақәа зегьы хьаҵра ақәымкәа ирхыргаларц рабжьызго.<ref name="MooreBruder_13">Moore, Bruder, 2005, 502—503, G17.</ref> Аҵыхәтәан, ари апериод акрызҵазкуа даҽа хырхарҭаны иҟалеит [[неоплатонизм|анеоплатонизм]]. Еицырдыруа афилософ ари апериод иатәу анеоплатонизм аидеолог [[Плотин|Платон]] (III ашәышықәса ҳ.ҟ.) [[Бог|Анцәа]] [[Антропоморфизм|иантропоморфра]] мап ацәикуан, зегьы зымчу иакәны иҟоу Анцәа, абасала ауаҩы иеиԥшра иахҟьаны, алшарақәа рҳәаақәа изцәырҵуан ҳәа шьақәирӷәӷәон.<ref name="Russellт1_3">Russell, т.1, 1993, 270—287.</ref><ref group="азгәаҭа" name="def-pp"/> Уи иахҟьаны, анеоплатонизм аҿы зегьзымчу амонотеисттә нцәеи [[Платон|Платон]] иидеиақәа мамзаргьы иформақәа рдунеии реизааигәахара мҩаԥысуеит, уи Платон иидеиақәа ақьырсианреи егьырҭ амонотеисттә динхаҵарақәеи хәҭакахьала реилалара алнаршеит.<ref name="MooreBruder_14">Moore, Bruder, 2005, 77—78.</ref> === Ажәытә индиатәи афилософиа === [[Афаил:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|thumb|160px|[[Будда Шакьямуни|Будда]] ибаҟа, [[Гандхара|Гандҳара]], I ашә. Ҳашықәсԥхьаӡара аан.]] {{Main|Индиатәи афилософиа|Аиндуизм афилософиа}} {{terms|а[[Реализм (философия)|реализм]], а[[материализм]], а[[йога|иога]], [[буддийская философия|абуддатә философиа]],}} Ажәытә индиатәи афилософиа ахы ыҵнахит [[Веды|Вед]] аилыркаара атрадициа, [[индуизм|аиндуизм]] атрадициа ижәытәӡатәиу атекстқәа рҟынтә.<ref name="Oxford2005_12">Oxford, 2005, 428.</ref> [[Индийская философия|Индиатәи афилософиа]] аира аамҭа еимакрада иҟам. Аҭҵааҩцәа рыхәҭак ажәытә индиатәи афилософиа алагамҭа ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа VIII-VI ашә. – Ведаа рахь заатәи акомментариқәа реизга [[Упанишады|Упанишады]] аҩра иадырҳәалоит, Упанишады философиатә рҿиамҭоуп ҳәа иазыԥхьаӡаны.<ref name="Шохин2007_2">Шохин, 2007, 24, 33.</ref><ref name="Potter2006">Potter, 2006.</ref> Еиҳа аконсервативтә знеишьа Индиа афилософиа ахаҭа алагара ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа V-IV ашә., «[[Шрамана|ашрамантә]] аамҭа» ҳәа изышьҭоу иаднаԥхьаӡалоит.<ref name="Hamilton2001">Hamilton, 2001, 18—19.</ref> Ари апериод азы иныҟәоз аберцәа, [[Шрамана|ашраманцәа]], Вед аҳаҭыр гәрамгарҭас иҟарҵо иалагеит, уи адинхаҵаратә еимакы цәырнагеит, еиуеиԥшым афилософиатә хырхарҭақәа цәырҵит.<ref name="Шохин2007_3">Шохин, 2007, 249—250.</ref> Индуизм акритикцәа рахьынтәи иалкаауп зегьы раԥхьа иргыланы [[Будда Шакьямуни|Будда]], нас иара ихаану [[Аджита Кесакамбала|Аџьыҭа Кесакамбала]], зҭынха [[материализм|аматериализм]] аныԥшуа, [[Демокрит|Демокрит]] иҿы аасҭа иаҳа иаартны иаарԥшу,, ашьҭанеицәа зегьы [[редукционизм|аредукционизми]] [[Реализм (философия)|ареализми]] дзырҵоз, анаҩс ажәытә философцәа аӡәырҩы ирҟазшьа ҷыдахаз.<ref name="Шохин2007_4">Шохин, 2007, 111—119.</ref><ref name="Шохин2010">Шохин, 2010.</ref> Ажәытә индиатәи атрадициаҿы иубоит [[Софизм|асофистцәа]] рхырхарҭа [[Локаята|Алокаиат]]» ацашьа, урҭ реимак-еиҿак атрадициа «афилософиатә кружокқәа» рацәаны рцәырҵра иацхрааит.<ref name="Шохин2007_5">Шохин, 2007, 89.</ref> Уинахыс (IV ашә. ҳ. ҟ. – II ашә. ҳ.ҟ.) Индиа ишьақәгылоит [[даршаны|адаршанқәа]] – афилософиатә школқәа, урҭ еихшахоит Ведаа аҳаҭыр рымоуп ҳәа изыԥхьаӡои раҳаҭыр мап ацәызкуеи ҳәа. Актәи агәыԥ иаҵанакуеит раԥхьа иргыланы [[Философия индуизма|аиндуизм афилософиа]] аклассикатә школқәа фба: [[санкхья|санкхьиа]], [[Раджа-йога|аиога]], [[ньяя|ниаиа]], [[вайшешика|ваишешик]], [[миманса|миманс]], [[веданта|ведант]]. Аҩбатәи агәыԥ ахь иаднакылоит алокаиата уҳәа егьырҭгьы. Индиатәи афилософиа иаҟазшьарбагаз зеиԥш ҷыдаран ашколқәа жәпакы [[Эпистемология|аепистемологиа]] азҿлымҳара, адырратә хархәагақәа риашара иацны еилыхха [[Реализм (философия)|ареализм]] иахьадгылоз.<ref name="Oxford2005_13">Oxford, 2005, 428—431.</ref><ref name="ЗильберманПятигорский">Зильберман, Пятигорский, 1972.</ref> Ажәытә индиатәи афилософиа ашьақәгылараҿы абырзен философиа еиԥш раԥхьатәи аетапқәа ирхысуан, аха уи акыр ишьшьылаҳаны имҩаԥысуан, уи зыхҟьо индиатәи афилософцәа рыхшыҩзцарақәа [[логика|рлогика]] [[Лингвистика|абызшәадырра]] иахьадҳәалаз ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп, [[Досократики|сократнӡақәа]] реиԥш [[Аматематика|аматематика]] акәымкәа.<ref name="Шохин2007_6">Шохин, 2007, 256.</ref> Ажәытә индиатәи [[Категорический силлогизм|асиллогизм]] ааиҳара хә-мардуанк, ма инеиҳаны ишьақәгылан, аклассикатә х-мардуанк ирҿагыланы, ахшыҩзцарақәагьы агәрагара астратегиақәа раҳасабала иахәаԥшуан, ршаҳаҭгак аҳасабала акәымкәа.<ref name="Шохин2004">Шохин, 2004, 237.</ref><ref name="Шохин2010" /> Ажәытә индиатәи афилософиа [[Логика|алогика]] азҵаарақәа жәпакы аус рыднаулеит, иаланагалеит аилкаара, хаҭала, афилософиа, заатәи абуддизм аспектқәак рҿы нап анаркит афилософиатә зҵаарақәа аус рыдулара, [[Западная философия|европатәи афилософиа]] [[Новое время|аамҭа ҿыц]] ааимҭазы изызнеиз.<ref name="Шохин2007_7">Шохин, 2007, 259.</ref> Убри инацҵаны Индиа афилософиатә хшыҩзцарақәа [[Аристотель|Аристотель]] иҩаӡара рзышьҭымхит XX ашәышықәса алагамҭазынӡа, иара уа Индиа [[буддизм|абудизм]] аҿиара атрадициақәаҵәҟьа рҿгьы атекстқәа аԥҵамызт, Платони Аристотели ртәқәа ирҿырԥшу, афилософиатә школ ҭышәынтәалақәа гәыцәс ирзыҟалашаз, абасала, индиатәи афилософиа инықәырԥшшәа амҩабжара иахысит, ажәытә [[Древнегреческая философия|бырзен философиа]] зхысыз.<ref name="Шохин2004_2">Шохин, 2004, 242—246.</ref><ref name="Шохин2007_8">Шохин, 2007, 260—261.</ref><ref name="Шохин2004_3">Шохин, 2004, 242.</ref><ref group="азгәаҭа" name="ind def" /> Анаҩс Индиа аканонизациа зызуу абуддизми [[джайнизм|аџьаинизми]] аԥыжәара рыҭара индиатәи афилософиа ашколқәа реиуеиԥшымра акыр алаҟәра иахҟьаны, уи аҿиара атемпқәа ирнырзар ҟалап.<ref name="Шохин2004_4">Шохин, 2004, 254—255, 279.</ref><ref name="Шохин2004_5">Шохин, 2004, 235, 254.</ref><ref name="Шохин2007_9">Шохин, 2007, 262—264.</ref> === Ажәытәӡатәи китаитәи афилософиа === {{double image|right|Confucius Tang Dynasty.jpg|120|Zhang Lu-Laozi Riding an Ox.jpg|120|[[Конфуций]], [[У Даоцзы|Даоцзы]] игравиура, [[Тан (династия)|Тан адинастиа]] аамҭа|, агравиура [[Империя Мин|Мин адинастиа]] аамҭа}} {{Main|Акитаи философиа}} {{terms|А[[конфуцианство|конфуцианизм]], а[[даосизм|таоизм]]}} Китаитәи аклассикатә текстқәа Китаи афилософиа аира здыркыло «[[Сто школ|Шә-философиатә школк]]» раамҭа ишахцәажәогьы, аҭоурыхтәи абызшәадырратәи адырраҭарақәа шаҳаҭра руеит лабҿаба арҭ ашколқәа акыр ишмаҷыз, насгьы [[Конфуций|Конфуциа]] иҵара раԥхьа ишцәырҵыз, VI-V ашә. ҳ.ҟ. ҟалаанӡа, егьырҭ ашколқәа, урҭ рахьтә зегь реиҳа еицырдыруа – [[даосизм|адаосизми]] [[легизм|алегизми]], ишцәырҵуаз, ишҿиауаз, [[Конфуцианство|конфуцианра]] аганахьала рҵарақәа шьақәыргыло.<ref name="WingTsitChan2006">Wing-Tsit Chan, 2006.</ref><ref name="Кобзев2010" /><ref name="Oxford2005_14">Oxford, 2005, 137.</ref> Хәҭакахьала, илегендартәу адаосизм ашьаҭаркҩы [[Лао-цзы|Лао-цзы]] итекстқәа цәырҵит Конфуциа иашьҭахь.<ref name="Kohn2000">Kohn, 2000, 4.</ref> [[Китайская философия|Китаитәи афилософиа]] алзкаауа аҷыдарақәа ируакуп [[Практическая философия|апрактикатә философиа]] хымԥада аԥыжәара амазаара, аиҳарак [[Этика|аетикеи]] [[Политическая философия|аполитикатә философиеи]].<ref name="KwongloiShun2006">Kwong-loi Shun, 2006.</ref> Китаитәи афилософцәа раԥхьа иргыланы азҵаарақәа ықәдыргылон зеиӷьыҟам атәылауаҩи зеиӷьыҟам анапхгаҩи зеиԥшрахаша, аҳәынҭқарреи ауаажәларреи рҿы агармониеи аиҿкаареи реиқәырхаразы иаҭаху, еиуеиԥшым ашколқәа рыбжьара аимак-аиҿак адунеии ауаажәларреи рҿы агармониа ахыҵхырҭа иаша иаршәан.<ref name="WingTsitChan2006" /> Аԥхьаӡа инаргыланы уи зыхҟьо, ганкахьала, ари апериод иаҵанакуа китаитәи ауаажәларра ааигәаӡа аполитикатә хынҭаҩынҭарақәа жәпакы ахьырхыргаз, аҳәынҭқарра аполитикатә конфигурациа аиҭазхәыцра рҽахьазыршәоз ауп, даҽа ганкахьала, [[грамотность|аҵарадырра]], нас уи иабзоураны, афилософиа анапы алакзаарагьы алшара [[Китай (страна)|Китаи]] иҟан ауаажәларра реиҿкаашьа џьбара [[Иерархия|иаршәаны]].<ref name="Oxford2005_14" /> Афилософцәа, абасала, аполитикцәеи ачынуааи ирзааигәахон, аха егьырҭ ауаажәларра ирҟәыҭханы иҟалон.<ref name="БуроваТитаренко">Бурова, Титаренко, 1972.</ref> Китаитәи афилософиа ашьақәгылара аамҭазы афилософиатә школқәа жәпакы [[Метафизика|аметафизикеи]], [[Эпистемология|аепистемологиеи]], [[Натурфилософия|анатурфилософиеи]] рызҵаарақәа ықәдыргылон, уи лымкаала [[Моизм|моистам]], [[инь ян цзя|инь, иан, цзиа]] рахь иаҵанакуеит, аха ари аус ацҵара хшыҩзышьҭра амоуит.<ref name="Кобзев2010" /> Ганкахьала, Китаи афилософцәа ашьҭашәарацара ӷәӷәақәа ирықәшәеит. Аха, даҽа ганкахьала, Китаи [[Этика|аетика]] азҵаарақәа еиҳа ахшыҩзышьҭра рызҭоз Конфуциа ифилософиа аԥыжәара агеит. [[Бытие (философия)|Аҟазаара]] азҵаарақәа рҿы акәзар, итрадициатәу [[Китайская мифология|китаитәи амифологиа]] шьаҭас иаман, насгьы адырра иреиӷьу хыҵхырҭаны ишьақәырӷәӷәан ажәытә текстқәа.<ref name="БуроваТитаренко" /> Уимоу, [[Хань (династия)|Хань адинастиа]] аамҭазы, III ашә. ҳ. ҟ. конфуцианра адин де-факто астатус аҭан, Китаи афилософиа ҿиар акәхеит конфуциантәи аканон иаҿырԥшны.<ref name="BoMou2006">Bo Mou, 2006.</ref> === Адунеитә философиа IV-XVI ашә. === Иҳаҩсызи анаҩстәи аамҭақәа ирҿырԥшны IV-XVI ашә. адунеи аҿы афилософиа аҿиара ашьшьыҳәа имҩаԥысуан. [[Европа|Европеи]] [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәеи]] ганкахьала [[Аристотель|Аристотели]] [[Платон|Платони]] ртекстқәа рканонизациа иадҳәалан, ганкахьала арҭ арегионқәа рҿы [[Монотеизм|амонотеисттә динхаҵарақәа]] аԥыжәара ахьрымаз иадҳәалан.<ref name="MooreBruder_15">Moore, Bruder, 2005, 77.</ref> XI ашәышықәсазтәи [[Католицизм|акатоликатә]] [[монах|монах]] [[Пётр Дамиани|Пиотр Дамиани]] иформула «Афилософиа [[Богословие|атеологиа]] амаҵуҩԥҳәыс лоуп» ари апериод азы афилософиа аҿиараҿы ҳаамҭазтәи аҟазшьарбагақәа рахьынтәи иажәа ҵарны иаанхеит, афилософиатә ҿыцрақәа рҳәаақәа акырӡа ишҭшәоу инаҵшьны иаарԥшуа.<ref name="Неретина2010">Неретина, 2010.</ref><ref>[[Patrologia Latina|1867, PL]] 145, p. 603</ref> Индиа афилософиатә хәыцра аҿиара ахаангьы аццакыра ҳаракымызт, III ашә. анҵәамҭазы [[буддизм|абуддизм]] инарҭбааны алаҵәара, афилософиатә концепциақәа реиуеиԥшымра иҽеимкәа анырра анаҭеит.{{Аиасра|Философия в Индии и на Дальнем Востоке}} Аҵыхәтәан, [[Китай (страна)|Китаи]] афилософиа аҿиара иаԥырхаган афилософцәа рышьҭашәарацарақәа, абуддизм аларҵәара, [[Конфуций|Конфуциа]] итекстқәа рканонизациа.<ref name="БуроваТитаренко" /> Аԥхьаӡа инаргыланы, азқьышықәса дуӡӡа зегьы инеиҳау аамҭазы афилософиа фҩык аусзуҩцәа роуп здунеихәаԥшышьақәа шамахамзар инагӡаны адунеи ацивилизациа анырра азҭаз: Платон, Аристотель, Конфуциа, [[Будда Шакьямуни|Будда]], [[Мухаммед|Муҳаммед]], [[Христос|Қьырса]]. Иҟазшьарбагоуп иара убас, Европа афилософиагьы Китаи афилософиагьы ари апериод азы акы иаламҩашьо аикәаргьежьра ахьыҟарҵаз. Европатәи афилософиа [[Античная философия|антикатә философиа]] ианацәхьаҵ, акраамҭа ақьырсиантә теологиа иадлеит, [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара аепоха]] аан антикатә философиахь шьҭахьҟа ахынҳәразы.{{Аиасра|Христианская философия}}{{Аиасра|Философия эпохи Возрождения}} Убас еиԥш Китаи афилософиа еиҳагьы ирласны [[Конфуцианство|аконфуцианрахь]] ихынҳәуеит шәышықәсалатәи абуддизм «ианазҿлымҳаха» ашьҭахь.{{Аиасра|Философия в Китае}} Индиа акәзар, ари апериод азы афилософиа ашьшьа-шьшьыҳәа ԥхьаҟа ицоит, II ашә. ҳ.ҟ. – II ашә. ҳ.ҟ. аепикатә аамҭа инаркны шамахамзар аҽамԥсахкәа.{{Аиасра|Индиеи Мрагылара Хареи афилософиа}} ==== Ақьырсиантә философиа ==== {{main|Абжьарашәышықәсазтәи афилософиа}} {{terms|А[[патристика]], а[[схоластика]]}} [[Ақьырсианра|Ақьырсианра]] рхы иахьадырхәоз арегионқәа рҿы афилософиа ашьшьыҳәа иҿион, иалкаау адоктрина анапаҵаҟа иахьыҟаз инамаданы. Ақьырсиантә философиа раԥхьатәи аамҭа (IV ашәышықәсанӡа) ақьырсианра рационалла ашьақәырӷәӷәара, акапан цҵа аҭара аҽазышәарақәа аныԥшуеит. Афилософиа ари апериод иахьӡуп «[[Патристика|апатристика]]», иара иаҳа иналукааша фигураны дыԥхьаӡоуп [[Аврелий Августин|Насыԥ змоу Августин]], уи а[[неоплатонизм]]и ақьырсианреи ринтеграциа мҩаԥигеит, анеоплатонизм [[Абиблиа|Абиблиа]] иаҿагылоз зегьы аԥихит.<ref name="Чанышев1991">Чанышев, 1991.</ref> Ақьырсиантә философиа ашьҭахьтәи аамҭа иахьӡуп «[[Схоластика|асхоластика]]», уи афилософиатә школқәа ауахәаматә еиҿкаарақәа рҟны реиҿкаара иазкыз, ауахәама еиуеиԥшым анапынҵақәа назыгӡоз. Ари апериод азы зегь реиҳа еицырдыруа философуп [[Фома Аквинский|Фома Аквински]], иара ас еиԥш анапынҵа нагӡо ақьырсианреи а[[аристотелизм]]и еидикылеит. Фома Аквински ифилософиа иахьа уажәраанӡа [[Католицизм|Акатоликатә]] уахәама «аофициалтә» философиа, а[[колледж|коллеџьқәеи]] а[[семинария|семинариақәеи]] рҿы иддырҵо акәны иҟоуп.<ref name="АлексеевПанин" /> Фома Аквински иара убасгьы деицырдыруеит ихатәы.<ref name="MooreBruder_16">Moore, Bruder, 2005, 79—80, 86—91.</ref> ==== Мрагылара Ааигәа афилософиа ==== [[Афаил:Sughrat.jpg|thumb|180px|[[Платон]] иеиҭагамҭа «[[Сократ]] иҵаҩцәеи иареи» азы [[Сельджуки|Сельџьуктәи]] асахьаркҩы иадигалаз, XIII ашәышықәса]] {{main|Аԥсылман философиа|Ауриа философиа}} {{terms|а[[Калам (дисциплина)|калам]], а[[суфизм]]}} [[Исламская философия|Аԥсылман философиа]] аира VIII-IX ашә. иаднакылоит. А[[ислам|ԥсылманра]] раԥхьатәи еицырдыруа афилософцәа ируаӡәку [[Аль-Кинди]] [[Аристотель|Аристотели]] [[Платон]]и русумҭақәа еиликааит, [[Аллах|Аллаҳ]] иабсолиуттәу итрансценденттәу «[[Неоплатонизм|анеоплатониатә]]» ҳәаақәҵара ииҭеит, анаҩс а[[аристотелизм]]и дадгылаҩхеит. Анеоплатонизмгьы аристотелизмгьы аамҭак ала аԥсылманрахь ралаҵара аҽазышәарақәа Аль-Кинди ишьҭанеицәа ирҟазшьарбаган, урҭ рыбжьара еиҳа еицырдыруаз [[Авиценна|Авиценнеи]] [[Ибн Рушд|Ибн Рушди]] ракәын.<ref name="MooreBruder_17">Moore, Bruder, 2005, 500—501.</ref> Аристотель иусумҭақәа Мрагыларахь араб еиҭагақәа рҿы еиҳа еиӷьны еиқәхоуп, абжьарашәышықәсазтәи Европа аасҭа, трактатқәакгьы еиқәханы иҟоуп араб бызшәахьтә алатын бызшәахь аиҭагақәа ирыбзоураны.<ref name="Фролова1998" /> Шәышықәсала зҽеиҵызхыз аԥсылман философиа апроблема хадақәа ируакын аԥсылманра а[[Церковный канон|канон]]и амистикатә исламтә сектақәеи реиҿагылара. Аԥсылман философцәа аӡәырҩы рҽазыршәон аканон рационалла адгылара аҭара, аха амистикатә хырхарҭа хада – а[[суфизм]] – XIII ашәышықәсазы аԥсылманра хазы хырхарҭаны иалкаахеит. Асуфизм анеоплатонизм акыр иазааигәахоит, а[[Теософия|теософиа]] аелементқәа алоуп.<ref name="MooreBruder_18">Moore, Bruder, 2005, 500.</ref> Аҵыхәтәан, XVI ашәышықәсазы аџьам философ а[[мулла Садра]] аристотелизми, анеоплатонизми, аԥсылманреи реилаҵара илшеит, ифилософиа аԥсылманраҿы еиҳа анырра змоу концепцианы иҟалеит иахьа уажәраанӡа.<ref name="AliLeaman">Ali, Leaman, 2007, 146.</ref> А[[иудаизм]] афилософиа ашьақәгылара мҩаԥысуан, ганкахьала, аԥсылман философиа аныррала, даҽа ганкахьала, аристотелизми анеоплатонизми рныррала. Аиудаизм ашьҭанеицәа рҟынтәи хәыцыҩцәақәак арҭ аконцепциақәа аиудаизм иақәдыршәарц иалагеит, аԥсылман [[Калам (дисциплина)|каламқәа]] иреиԥшны ауриатә калам аԥҵара зҽазызшәаз [[Саадия Гаон|Саадиа бен Иасефи]] [[Маймонид|Маимониди]] налаҵаны.<ref name="Sirat2003">Sirat, 2003, 39—97, 242—310.</ref> ==== Индиеи Мрагылара Хареи афилософиа ==== {{See also|Абуддатә философиа}} {{terms|[[чань-буддизм|Чан абуддизм]], [[дзэн-буддизм|Зен абуддизм]], [[неоконфуцианство|Неоконфуцианизм]]}} [[Индийская философия|Индиа афилософиа]] аҿиара еснагь ашьшьыҳәа имҩаԥысуан. Еицәазтәуа факторны иҟалеит III ашә. Индиа а[[буддизм]] инарҭбааны аларҵәара, иара аконцепциақәа рҿы иқәыргылоу азҵаарақәа иаахҵәаны рҭак аҳәара ҳаҭыр ақәым, уи афилософиатә [[логика]] аҿиара иҽеим анырра анаҭон. Аха VIII ашәышықәсазы а[[ислам|ԥсылманцәа]] Индиа ралалареи XIII ашәышықәсазы а[[индуизм]] аренессанси а[[Богословие|теологиатә]] еимакқәа реиԥш афилософиатә еимакқәагьы дырӷыӷкит, XVI ашәышықәсазы Индиа 600 рҟынӡа текст ҟалахьан, урҭ философиатәуп ҳәа иуԥхьаӡартә иҟоуп.<ref name="Шохин2007_10">Шохин, 2007, 259—264.</ref> Излацәажәо афилософиатә зҵаарақәеи урҭ рҭак авариантқәеи рҿы аиԥшрақәа убоит Индиа афилософцәеи Европантә ирхаануи – ақьырсиантә философцәа-а[[Схоластика|схоластцәа]] рыбжьара.<ref name="Шохин1998">Шохин, 1998.</ref> {{anchor|Китаи афилософиа}}III—V ашә.[[Китай (страна)|Китаи]] абуддизм алаҵәара иахылҿиааит хазы китаитәи абуддизм амахәҭа — [[чань-буддизм]], уи еиднакылон афилософиа иазааигәаз итрадициатәу индиатәи абуддатә школқәа руак, [[Махаяна|Махаиана]], нас китаитәи а[[даосизм]].<ref name="Ткаченко1998">Ткаченко, 1998.</ref> Чань-буддизм ауп [[Иапониа|Иапониаҟа]], [[Корея|Кореиаҟа]], [[Виетнам|Виетнамҟа]] уҳәа [[Дальний Восток|Мрагылара Хара]] атәылақәа рахь ирылаҵәо, уаҟа «[[дзэн-буддизм|ӡен-буддизм]]» ҳәа ахьӡ аиуеит. Иапониа аконфуцианреи ӡен-буддизми реилаҵара а[[Самурай|самураицәа]] рфилософиа шьаҭас иаиуеит. Абуддизм Китаиҟа иаанагеит ажәытәӡатәи китаитәи афилософцәа рхы иадырхәоз аасҭа акырӡа иҿиоу алогикатәи акатегориатәи аппарат, аха XI ашәышықәсазы Китаи абуддизм афилософиа анырра лаҟәуеит, маҷк иԥсаху а[[Конфуцианство|конфуцианрахь]] ахынҳәра убоит, уи «[[неоконфуцианство|анеоконфуцианра]]» ҳәа ахьӡ аиуеит.<ref name="Ткаченко1998" /> ==== Аиҭарҿиара аепоха афилософиа ==== {{main|Аиҭарҿиара афилософиа}} {{terms|[[гуманизм|Атрансгуманизм]]}} [[Философия Возрождения|Аиҭарҿиара афилософиа]] шьаҭас иаиуит а[[гуманизм]] – италиатәи а[[проторенессанс]] аҟынтәи иаауа, ауаҩы афилософиатә система «адунеи-ауаҩы» агәҭа дықәзыргыло аконцепциа. Агуманистцәа, «апрофессионалтә философцәа» ракәмызт, Европатәи акатоликатә университетқәа рҿы аҵарауаа рыҩаӡарақәа рауан, дара ргәы иаанагон афилософиа анцәа иитәу мацара амаҵ азуӡом, адгьылтә усқәа ирызҿлымҳазароуп ҳәа, зегьы раԥхьаӡагьы ауаҩы.<ref name="Горфункель1980">Горфункель, 1980, 15—41.</ref> Убри инаваргыланы, агуманистцәа рхатәы философиа аԥҵырҵон мацара акәым, а[[Римско-католическая церковь|католикатә уахәама]] авторитет заҵәык аҳасабала ишьақәнарӷәӷәаз, «асхоластизациа зызуу» [[Аристотель|Аристотель]] иҿагыланы ажәалагала ҟарҵон а[[неоплатонизм]]и егьырҭ антикатә философиатә хырхарҭақәеи рахь ихынҳәырц. Ецырдыруа раԥхьаӡатәи афилософцәа-агуманистцәа рхыԥхьаӡараҿы иҟан [[Николай Кузанский|Николаи Кузанскии]] [[Монтень, Мишель де|Мишель Монтени]].<ref name="Шестаков2007">Шестаков, 2007, 47—48.</ref> Аԥхьа агуманистцәа ауахәама акәымкәа а[[Схоластика|схоластика]] акәын изҿагылоз, аха Европа [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара]] афилософиатә хәыцра аеволиуциа ццакны а[[Ақьырсианра|қьырсиантә]] [[догмат]] иаҿагылон. А[[Эстетика|естетикеи]], а[[Натурфилософия|натурфилософиеи]], а[[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырреи]] ирласны рыҿиара, хәҭакахьала, [[Микеланџьело|Микеланџьело]], [[Леонардо да Винчи]], [[Коперник, Николай|Николаи Коперник]] рыхьӡқәа ирыдҳәалоу, ари аепоха иазҷыдароу [[Папство|римтәи апапцәа]] ламысдарала рхымҩаԥгашьа иацны акатоликатә уахәама аҳаҭыр ланарҟәит аинтеллектуалцәа раӷьырак аҿаԥхьа.<ref name="Russellт2">Russell, т.2, 1993, 7—20.</ref> Анцәа дхазҵоз қьырсианцәаны ишаанхазгьы аинтеллектуалцәа аӡәырҩы [[Ватикан]] аҳаҭыр агәрамгара рызцәырҵит – Европа акәакьқәа жәпакы рҿы А[[Реформация|реформациа]] ахы акит. Аиҭарҿиара афилософцәа аофициалтә уахәаматә философиа агәрагара иаҟәыҵит, егьырҭ адырра ахыҵхырҭақәа рыԥшаара иалагеит, раԥхьа иргыланы ирхашҭхьоу [[Античная философия|антикатәи афилософцәа]] ирыдҵаалеит.<ref name="Горфункель1980_2">Горфункель, 1980, 100—122, 344—359.</ref> === Аамҭа Ҿыц афилософиа === [[Афаил:LifeAndWorksOfConfucius1687.jpg|thumb|180px|[[Конфуций|Конфуци]] и-[[Четверокнижие|Ԥшьшәҟәык]] а[[Алаҭын бызшәа|латын бызшәа]]хь аиҭагара, [[Париж]], 1687 ш.]] {{main|Аамҭа Ҿыц афилософиа}} XVII ашәышықәса инаркны афилософиа аҿиара ласӡаны имҩаԥысуеит, адунеи беиахоит афилософиатә концепциа ҿыцқәеи азнеишьа ҿыцқәеи жәпакы рыла. Иԥшьоу атекстқәа адырра ахыҵхырҭа хада аҳасабала наҟ инаскьагоуп, афилософцәа ҩаԥхьа ажәытәӡа ишьҭыхыз ихадоу афилософиатә зҵаарақәа рахь ихынҳәуеит. [[Европа|Европа]], [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара аепоха]] инаркны, [[Античная философия|антикатә]] философцәа еиқәханы иҟоу русумҭақәа зегьы еиҭагоуп, асистематизациа рызууп, антикатә философиа шьаҭас иҟаҵаны, афилософиатә хәыцра ԥхьаҟа ицоит. Уи инаваргыланы иалагоит а[[Натурфилософия|натурфилософиаҿы]] ареволиуциатә еиҭакрақәа, урҭ ашьҭахь «[[Революция в науке|аҭҵаарадырраҿы ареволиуциа]]» ҳәа ирышьҭалоит. [[Бэкон, Фрэнсис|Френсис Бекон]] а[[эксперимент|експеримент]] аидеиа адырра иахыҵхырҭаны еилыкка ишьақәиргылоит, [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] аҭҵаарадырра зегьы уасхырс иазыҟало аметодологиа – а[[Научный метод|ҭҵаарадырратә метод]] аметодологиа ашьаҭа икуеит.<ref name="MooreBruder_19">Moore, Bruder, 2005, 99—100.</ref> Аамҭакала иаҳа–иаҳа иубарҭахоит а[[Глобализация|глобализациа]] алҵшәақәа, адыррақәагьы рхы иақәиҭны адунеи аҿы аиҭаҵра иалагоит – еиуеиԥшым афилософиақәа наҟ-ааҟтәи рилаҵәара ахы акуеит. Европа [[Индиа|Индиеи]] [[Китай (страна)|Китаии]] нагӡаны иаанартуеит, Индиеи Китаии ракәзар – Европа. [[Западная философия|Мраҭашәаратәи афилософиа]] Китаии иареи реидыслара раԥхьа иргыланы аетика-динхаҵаратә зҵаарақәа ирныԥшит. Акы, [[Абиблиа|Абиблиа]]ҿы зыӡбахә ҳәам ацивилизациа, ажәытәӡатәи китаитәи ацивилизациа аҟазаара афакт, Абиблиа аҳаҭыр ҵнашәааит. Ҩбагьы, акитаицәа рцивилизациеи [[Конфуций|Конфуциа]] иҟынтә иаауа а[[Этика|етика]] иазку ргәаанагарақәеи европаа рҿаԥхьа иқәдыргылеит аетикеи адинхаҵареи реимадаразы азҵаарақәа, ицәырҵит афранцыз [[Просвещение|Ҵаралашара]]ҿы{{Аиасра|Французское Просвещение}} иацызҵаз «[[Естественная теология|иԥсабаратәу адин]]» аидеиа, даҽакала иуҳәозар, иԥшьоу атекстқәа ирыдҳәалам адин.<ref name="YuenTingLai1999">Yuen-Ting Lai, 1999.</ref> [[Индийская философия|Индиа афилософиа]] мраҭашәаратәи афилософиа иалаҵан, хадаратәла [[Шопенгауэр, Артур|Артур Шопенгауер]] икьыԥхьымҭақәа инадыркны.<ref name="Oxford2005_15">Oxford, 2005, 846.</ref> ==== Афранцыз Ҵаралашара ==== {{see also|Аҵаралашара аепоха}} XVIII ашәышықәсазы а[[Гуманизм|гуманистцәа]] ихацдыркыз аус [[Франциа|Франциа]] а[[Политическая философия|политикатә философиеи]] а[[Этика|етикеи]] рыҿиараҿы иацнаҵеит. Ари апериод иаҵанакуа афранцыз ҳәынҭқарра ааигәа-сигәа иҟаз [[Германиа|Германиа]], [[Голландия|Голландиа]], ма [[Англызтәыла|Англиа]] ирҿырԥшны еиҳа арепрессиа аҵан, уи ицәырнагеит акыр зылшоз афранцыз философцәа аӡәырҩы аргументла рҿагылара, урҭ ауахәамагьы аҳәынҭқаррагьы аетикеи аморали рызҵаарақәа рҿы раҳаҭыр гәрамгарҭас иҟарҵеит. [[Монтескьё, Шарль де|Монтеские]] аполитикатә философиазы усумҭақәак икьыԥхьит, уаҟа формала ишьақәирӷәӷәеит Англиа иҟоу, [[Локк, Джон|Џьон Локк]] дзыхцәажәаз аиҳабыра р[[Разделение властей|еиҟәыҭхара]] хра аманы ишыҟоу. [[Вольтер]] ақьырсианра акритика азиуан, [[Руссо, Жан-Жак|Жан-Жак Руссо]] еицырдыруа иусумҭа «[[Об Общественном договоре|Ауаажәларратә еиқәшаҳаҭразы, мамзаргьы аполитикатә зин апринципқәа]]» аҟны а[[Общественный договор|уаажәларратә еиқәшаҳаҭра]] аидеиа еизирҳаит, ишиашоу а[[Демократия|демократиа]] апринципқәа иҳәеит.<ref name="PopkinEnlightment1999">Popkin (Enlightment), 1999.</ref> Арҭ афилософцәа русумҭақәа ауаажәларра-политикатә ԥсҭазаара анырра ду арҭеит: урҭ А[[Великая французская революция|францыз револиуциа]] аидеологиа ахәҭа хада акәын, иара убас ЕАА [[Конституция США|Аконституциа]] шьаҭас иаиуит.<ref name="MooreBruder_20">Moore, Bruder, 2005, 323—329.</ref> ==== Аматериализми аидеализми ==== {{terms|, а[[идеализм]], а[[Дуализм (философия)|дуализм]]}} Афилософиа азҵаара хадақәа ируакуп ҳа[[Сознание (философия)|хдырреи]] иааҳакәыршаны иҟоу адунеии реимадара аҟазшьа аилкаара. Афилософиа алагамҭазы ицәырҵыз аконцепциақәа ҩба – аматериализми аидеализми [[Новое время|Аамҭа ҿыц]] азы рхатәы хьӡқәеи аформалтә еиҭаҳәареи роуеит, ԥхьаҟагьы аҿиара иалагоит. Аматериализм, а[[Атомизм|томистцәа]]-[[Досократики|сократнӡатәқәа]] ажәытә индиатәи а[[локаята|локаиат]] аҿгьы иубо, еинаалоу еиҭаҳәарак аҳасабала ишьақәиргылоит [[Гоббс, Томас|Томас Гоббс]]. Амала, [[Локк, Джон|Џьон Локк]] ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу адунеи хаҭала дахьадҳәалоу акәымкәа, и[[Орган чувств|цәанырратә цәеижьхәҭақәа]] рхаҿра далԥшны дахьидикыло аҭагылазаашьа дазааҭгылоит. [[Беркли, Джордж|Џьорџь Беркли]] аидеализм апозициа ааникылоит: иара Локк иаргументқәа абсолиут аҟынӡа инеигоит: ауаҩытәыҩса идунеи шьақәгылоуп ицәаныррақәеи иидеиақәеи рыла, аматериалтә обиектқәа рыла акәымкәа.<ref name="MooreBruder_21">Moore, Bruder, 2005, 109—110, 117—119.</ref> Иара убасгьы ишьақәыргылан ибжьаратәу концепциақәак. [[Декарт, Рене|Рене Декарт]] ифилософиаҿы зеиӷьыҟами аматериалтәи дунеи шыҟоу аилыркаара иҽазишәон. Иара иконцепциа, [[Платон]] итәы акыр иазааигәаз, «[[Дуализм (философия)|дуализм]]» ҳәа ахьӡ аиуит. Даҽа ганкахьала, [[Спиноза, Бенедикт|Спиноза]] адунеи зегьы аԥхьатәи «асубстанциа» ала ишьақәгылоуп ҳәа иԥхьаӡон, уи иара «анцәа» иоуп, аматериалтә обиектқәагьы ауаҩытәыҩсатә хдыррагьы зеӷьаҟам аобиектқәагьы шьақәзыргыло. Абасала, атермин «аидеализм» афилософиа иалазгалаз [[Лейбниц, Готфрид Вильгельм|Леибниц]] XVIII ашәышықәса алагамҭазы ишьақәиргылеит аелементартә хәҭаҷқәа ҳаамҭазтәи р[[Физика элементарных частиц|физика]] иақәҿызҭуа аконцепциа. Леибниц аобиектқәа зегьы шьаҭас ирымоу аматериалтә [[атом]]қәа ракәӡам, «[[Монада|амонадқәа]]» роуп ҳәа иԥхьаӡон – активра ма аенергиа аҟәырҷахақәа.<ref name="MooreBruder_22">Moore, Bruder, 2005, 103—104, 113—116.</ref> ==== Аемпиризми арационализми ==== {{terms|, а[[Рационализм (философия)|рационализм]]}} Абиблиа уаҳа узықәгәыӷша, еиҳаракгьы ииашоу адырра иахыҵхырҭаны ишыҟам аилкаара а[[Эпистемология|епистемологиатә]] еимакы ӷәӷәа иалагамҭаны иҟалеит. "Иабаадыруеи иарбанзаалак акы?" – рхы азҵаара арҭон [[Новое время|Аамҭа ҿыц]] афилософцәа, уи азҵаара [[Античность|антикатә аамҭақәа]] инадыркны актуалра аҵан. [[Досократики|Сократнӡатәқәа]], реиҳараҩык а[[Рационализм (философия)|рационалистцәа]], адунеи хәыцрала еилукаар алшоит ҳәа ақәырҵон. Акыр аамҭа, ииашаны уаназхәыцуа, иалшоит ииашаҵәҟьоу, узавамло аҵабыргқәа реилкаара, иаҳҳәап, ма [[Теорема Пифагора|Пифагор итеорема]]. Антикатә аамҭақәа раангьы а[[скептики|скептикцәа]]-а[[Софизм|софистцәа]] арационалистцәа ирҿагылон. Арационализм инарҵауланы аҭҵаара мҩаԥигеит [[Декарт, Рене|Рене Декарт]], уи аконцепциа ахархәарала, ауаҩы ицәанырратә цәеижьхәҭақәа зегьы зжьар зылшо акала иааирԥшит, иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иазку адырра аҟәырҷаха заҵәык, ҷыдала иалкаау арационалтә знеишьа – «[[Cogito ergo sum|сара схәыцуеит, ус анакәха, сара сыҟоуп]]» шакәу. Егьырҭ алкаақәа зегьы мцхар алшоит.<ref name="MooreBruder_23">Moore, Bruder, 2005, 104—107.</ref> Декарт иконцепциа анарбоит, иаагозар, еицырдыруа афильм «[[Матрица (фильм)|Аматрица]]».<ref name="Russellт2_2">Russell, т.2, 1993, 80—85.</ref> [[Спиноза, Бенедикт|Спинозеии]] [[Лейбниц, Готфрид Вильгельм|Леибници]] арационалисттә дунеихәаԥшышьақәа рыман, аха [[Локк, Джон|Џьон Локки]] [[Беркли, Джордж|Џьорџь Беркли]] адырра зегьы цәаныррала, емпирикала ауп ишымҩаԥысуа ҳәа ирыԥхьаӡон. Аемпиризм аҿиараҿы еиҳа илагала ҟаиҵеит [[Юм, Дэвид|Девид Иум]], уи иусумҭақәа рҿы иаҳирбоит ауаҩытәыҩсатә дырра зегьы иубо ацәырҵрақәа реизыркәкәара шьаҭас ишамоу, иаахҵәаны иаҳҳәозар, а[[Индуктивное умозаключение|индуктивтә хәыцра]].<ref name="Bracken1999">Bracken, 1999.</ref> Иум инеиҵыхны ишьақәиргылеит а[[Проблема индукции|индукциа апроблема]] – аиндуктивтә хәыцра, а[[Дедуктивное умозаключение|дедуктивтә хәыцра]] иаҷыданы, арационалтә шьаҭа шамам аилкаара. Даҽакала иаҳҳәозар, амра уаҵәы ихалоит ҳәа агәаанагара "арационалтә" ҵаҵӷәык ыҟаӡам, избанзар, уаанӡатәи амшқәа зегьы раангьы ус иҟан.<ref name="MooreBruder_24">Moore, Bruder, 2005, 134—138.</ref> ==== Иммануил Кант ==== [[Афаил:Kant Kritik der reinen Venunft 1781.jpg|thumb|180px|«[[Критика чистого разума|Ахшыҩ цқьа акритикцәа]]» раԥхьатәи аҭыжьымҭа атитултә бӷьыц, 1781 ш.]] {{main|Иммануил Кант}} {{terms|А[[кантианство|кантианизм]], а[[неокантианство|неокантизм]]}} Аӡәырҩы ргәаанагарала, Иммануил Кант [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] рыҩаӡараҿы иҟоу афилософцәа дыруаӡәкын. Иара ифилософиатә усумҭақәа, афилософиа аҿы зегь реиҳа еицырдыруа ашәҟәқәа иреиуоу [[Критика чистого разума|Ахшыҩ цқьа акритика]] уахь иналаҵаны, афилософиа иҵаулоу акритикатә анализ азы стандарт ҿыцқәа шьақәдыргылеит.<ref name="MooreBruder_25">Moore, Bruder, 2005, 139.</ref> Кант ифилософиа, раԥхьа [[кантианство|кантианизм]] ҳәа, нас [[неокантианство|неокантизм]] ҳәа, европатәи афилософиатә цәанырра ду анырра анаҭеит.<ref name="Oxford2005_16">Oxford, 2005, 466.</ref> «Ахшыҩ цқьа акритикаҿы» Кант а[[Рационализм (философия)|рационализм]]и а[[эмпиризм]]и рыпроблема дазхьаԥшит, уаанӡатәи азнеишьақәа акритика рзиуит, аемпиризми арационализми еидызкыло адырра аконцепциа ықәиргылеит. Астрономиаҿы [[Коперниковская революция|коперниктәи ареволиуциа]] агәацԥыҳәара знаҭаз Кант игәы иҭан афилософиаҿы ареволиуциа аҟаҵара.<ref name="Ameriks1999">Ameriks, 1999.</ref> Кант адырра амаҭәарқәа «а[[феномен]]қәеи» «[[Вещь в себе|зыҩныҵҟа иҟоу амаҭәарқәеи]]» ҳәа ишеит. «Зыҩныҵҟа иҟоу амаҭәарқәа» (иаҳҳәап: «Анцәа дыҟоуп») рзы ашьақәырӷәӷәарақәа, Кант итәала, ԥышәарала иузгәаҭом; Кант ауаҩы ԥышәала ус еиԥш иҟоу амаҭәарқәа иҭам, убри аҟынтә урҭ ирызкны атеориатә дырра аиура илшом ҳәа иԥхьаӡон. Даҽа ганкахьала, Кант излиаҳәо ала, ауаҩы ихшыҩ ихы иархәаны иарбоу ацәаныррақәа аконцептуализациа рзиуеит: а[[Аамҭа|амҭеи]] ақәыԥшылареи ирниҵоит, икатегориеитәуеит, афеномен амзызрбага аиҭоит.<ref name="MooreBruder_26">Moore, Bruder, 2005, 140—142.</ref> Абасала, адырра Кант иҟны адкылара цқьа мацара иҭагӡам, аемпирикатәи арационалтәи ркомбинациақәа роуп.<ref name="Oxford2005_17">Oxford, 2005, 467.</ref> [[Кантианство|Кант ифилософиа]] иаҵанакуеит макьана зны изиааитәу аиҟәшара ииашоу аобиектқәа рыбжьара, урҭ инагӡаны «рхаҿы амаҭәарқәа» ыҟоуп, убри аҟнытә еилкаашьа рымаӡам, ауаҩытәыҩса и[[Сознание (философия)|хдырра]]ҿы рцәырҵрақәа, урҭ ауаҩытәыҩса ихшыҩ апризмала аконцептуализациа рызууп. Кант ифилософиа иаартны иааннажьуеит адырра а[[Объективизм (философия)|обиективра]] азҵаара, избанзар афеномен акатегориариеи аконцептуализациеи субиективтәзар алшоит.<ref name="Russellт2_3">Russell, т.2, 1993, 218—219.</ref> Ари азҵаара шьаҭас иаиуит ҳаамҭазтәи афилософиаҿы аиҟәшара, а[[Континентальная философия|континенталтә философиа]]хь асегментациа, а[[Аналитическая философия|налитикатә философиа]]хьгьы.<ref name="MooreBruder_27">Moore, Bruder, 2005, 142—143.</ref>{{Аиасра|Континентальная философия}}{{Аиасра|Аналитическая философия}} А[[Абсолютный идеализм|бсолиуттә идеализм]] аамҭазы, [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] иконтиненталтә философиа адунеи системак аҳасабала аконцепциақәеи акатегориақәеи рыла аилкаара ахьынтә иаауеит. Ас еиԥш иҟоу адунеи аҿы, иаагозар, агәаԥхара амчала еиуеиԥшым, арационалтә хшыҩзцарақәагьы уахь иналаҵаны, арекатегоризациақәа, ареконцептуализациа, ма а[[Деконструкция|деконструкциақәа]] рымҩаԥгара алшоит, еиҳа-еиҳа иҿыцу афилософиатә концепциақәа аԥҵо.<ref name="Scott1999">Scott, 1999.</ref> Аналитикатә философиа атрадициа аԥхьа британиатәи а[[Эмпиризм|емпиристцәа]] рфилософиа иацҵо, ишьақәыргылоу афилософиатә категоризациақәеи алабҿабатә дунеии зегьы рыбжьара ашьҭахьтәи аимадара аԥшаара аҵанакуеит.<ref name="Critchley2001">Critchley, 2001, 18—19.</ref> Аналитикатә философиа, абасала, ахшыҩзцара а[[Логика|логика]] аџьбарара еиҳа ахшыҩзышьҭра анаҭоит, хәҭа-хәҭала а[[научный метод|ҭҵаарадырратә метод]] зхы иазырхәо амаҭәарқәа ирзааигәахоит.<ref name="Stroll1999">Stroll, 1999.</ref> ==== Кантшьҭахьтәи анемец идеализм ==== {{main|Анемец идеализм|Гегель}} Германиа [[Кант, Иммануил|Кант]] ишьҭанеицәа – [[Фихте, Иоганн Готлиб|Фихте]], [[Шеллинг, Фридрих Вильгельм Йозеф фон|Шеллинг]], [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] – афилософиа дырҿиеит а[[Абсолютный идеализм|бсолиуттә идеализм]] ахырхарҭала, канттә [[Вещь в себе|маҭәарқәа рхаҿы]] рыҟазаара зынӡа мап ацәыркит. Гегель икәша-мыкәша иҟоу адунеи – абсолиуттә идеиа акатегориақәа конкретла раарԥшра.<ref>Фролов И. и др. Введение в философию. Глава 5. Философия Нового времени: наукоцентризм</ref> Кантшьҭахьтәи анемец идеализм ажәалагала ҟанаҵеит атрансценденталтә субиект ҭоурыхла иахәаԥшларц, субиектк аҳасабала Гегель изцәырҵит иааидкыланы ауаатәыҩса рҭоурых «обиективтә доуҳак» аҳасабала.<ref name="MooreBruder_28">Moore, Bruder, 2005, 36.</ref> Аобиективтә доуҳа аформақәа ҵакыс ирымоуп иҿио акультура аҭоурыхтә формақәа. Гегель абасала Кант итрансценденталтә [[идеализм]] а[[Метафизика|метафизикатә]] идеализм ахь ииаигеит.<ref name="MooreBruder_27" /> === Аконтиненталтә философиа === {{main|Аконтиненталтә философиа}} {{terms|[[постмодернизм|Апостмодернизм]]}} Аконтиненталтә философиа ахы ыҵнахуеит [[Кантианство|Канти]] [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегели]] рфилософиа аҳәаа иҭагӡаны иалыршахаз аконцептуализациақәа рҿы.{{Аиасра|Иммануил Кант}} Раԥхьа атермин «аконтиненталтә философиа» иаднакылон а[[аналитическая философия|налитикатә]], усҟан англызтә (мамзаргьы «адгьылбжьахатә») философиеи [[Франциа|Франциеи]] [[Германиа|Германиеи]] рфилософиеи реиҿагылара, [[Европа|Европатәи аконтинент]] аҿы.<ref name="Nenon2006">Nenon, 2006.</ref> Амала, ахырхарҭақәа ирышьҭанеиуаз ирласны географиала еилаӡҩеит, иахьатәи аамҭазы аконтиненталтә философиа ҳәаақәырҵоит уи иаҵанакуа афилософиатә концепциақәа реизгала.<ref name="MooreBruder_29">Moore, Bruder, 2005, 159—160.</ref> Арҭ аконцепциақәа ҵакыла зынӡа еиԥшым, а[[марксизм]] инаркны а[[постструктурализм]]шьҭахьтәи аҟынӡа инаӡоит, аха урҭ еиднакылоит аналитикатә философиааҩныҵҟа иҟамло аконцептуализациа ахақәиҭра наӡа.<ref name="Critchley2001_2">Critchley, 2001, 12—16, 19.</ref> [[Абсолютный идеализм|Гегель иазгәеиҭоит]], адунеи лабҿаба иҟам, ауаҩы иихәыцыз категориала, концепциала, структурала еибаркуп, убри аҟынтә иалху иарбанзаалак шьаҭак ала арекатегоризациақәеи а[[Деконструкция|деконструкциақәеи]] алыршахоит.<ref name="Scott1999" /> Иаагозар, [[Ницше, Фридрих|Ницше]] аморалтә нормақәа рыҟамзаара шьақәирӷәӷәеит, [[Маркс, Карл|Маркс]] агәра ганы дыҟан иаарласӡаны а[[пролетариат]] а[[гегемония|хадара]] шаиуаз, [[Камю, Альбер|Камиу]] аԥсҭазаара шҵакыдаз.<ref name="Russellт2_4">Russell, т.2, 1993, 298—299.</ref> Аконтиненталтә философиа ахаҭарнакцәа аӡәырҩы, иаагозар, Маркс, ма [[Кьеркегор, Сёрен|Кьеркегор]] налаҵаны, Гегель акритика шизыруазгьы, иага ус акәзаргьы Гегель иҿырԥшны рфилософиа шьақәдыргылон.<ref name="MooreBruder_30">Moore, Bruder, 2005, 146.</ref><ref name="Oxford2005_18">Oxford, 2005, 279.</ref> Ҳаамҭазтәи аконтиненталтә философиа асегмент ду, ианеиҵаха, а[[Герменевтика|герменевтикеи]] а[[постструктурализм]]и назлоу, а[[постмодернизм]] афилософиа иаҵанакуеит. ==== Аконтиненталтә философиа акритика азура ==== {{terms|а[[релятивизм|релативизм]], а[[моральный релятивизм|моралтә релативизм]]}} Акритикцәа аӡәырҩы изладырбо ала, аконтиненталтә философиа ахырхарҭақәа ирҟазшьоуп аморалтә [[релятивизм|релиативизм]] еиԥш аметодологиатә релиативизмгьы, уи иахҟьаны иааҳакәыршаны иҟоу адунеи алабҿабатә ацәхьаҵрагьы. Иаагозар, афилософиаҿы аналитикатә традициа ахаҭарнакцәа аконтиненталтә философцәа акритика рзыруеит аконтиненталтә философиа аҩныҵҟа ахырхарҭақәа зегьы рхәыцра рыҩныҵҟа иахьҭагьежьуа азы, иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иадҳәаламкәа, уи азеиԥш маҭәартә контекст аҿы хырхарҭак зыԥсоу ахәшьара аҭаразы алшара унаҭом.<ref name="Scott1999" /> Афилософиа аналитикатә школ еицырдыруа ахаҭарнак [[Рассел, Бертран|Бертран Рассел]] аконтиненталтә хәыцра а[[моральный релятивизм|моралтә релиативизм]] аликаауан, уи Гегель идиалектика иқәныҟәаны ауаажәларра рзы ихырҵәагаз «алибералтә» философиатә хәыцра аибаркырақәа ахылҿиааит: [[Бентам, Иеремия|Бентам]] → [[Рикардо, Давид|Рикардо]] → [[Маркс, Карл|Маркс]] → [[Сталин, Иосиф Виссарион-иԥа|Сталини]] [[Фихте, Иоганн Готлиб|Фихтеи]] → [[Байрон, Джордж Гордон|Баирон]] → [[Карлейль, Томас|Карлеиль]] → [[Ницше, Фридрих|Ницше]] → [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Гитлер]].<ref group="азгәаҭа" name="Russell"/> Иара убас ҵарауаақәак апостмодернисттә континенталтә школ арелиативизми методологиатә ҳәаак аҟамзаареи рзы акритика азыруеит. ==== Амарксизм ==== [[Афаил:КапиталМаркс1.jpg|thumb|180px|[[СССР|Асовет]] ҭыжьымҭа «[[Капитал (Маркс)|Акапитал]]» – [[Маркс, Карл|Карл Маркс]] зегь реиҳа ифундаменталтәу иҩымҭоуп]] {{main|Амарксизм|Анеомарксизм|Карл Маркс}} [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] ишьҭанеицәа ируаӡәкыз [[Маркс, Карл|Карл Маркс]] ахшыҩҵак ахархәарала адунеи аҽеиҭакра азхәыцра шьҭихит, афилософиа адунеи аилкааразы мыруганы акәымкәа, уи аԥсахразы хархәаганы иԥхьаӡон. А[[Марксизм|марксисттә философиа]] аҵакы зызкыз зеиӷьыҟам ауаажәларра а[[Социальный класс|классқәа]] рыла асегментациа рзутәым, уи хаҭалатәи ахатәра аԥыхрала, лымкаала аарыхра а[[средства производства|хархәагақәа]] рыла анагӡара алшоит. Ахатә мал аԥыхра «а[[Классовая борьба|класстә қәԥара]]» иалҵшәахар акәын, хыԥхьаӡара рацәала «а[[пролетариат]]» рымч анырнырлак, ареволиуциа амҩаԥгараан «а[[Буржуазия|буржуазиа]]» ианаиааилак, р[[Диктатура пролетариата|диктатура]] анышьақәдыргылалак, уи зеиӷьыҟам «акоммунисттә» уаажәларрахь амҩа абжьаратәи етапны иҟалоит.<ref name="MooreBruder_31">Moore, Bruder, 2005, 336—340.</ref> Маркс итеориа аԥҟарақәа аус аҿы рхархәара аҽазышәара ԥышәан [[Революция 1917 года в России|1917 шықәсазтәи Урыстәыла Ареволиуциа]] абзоурала, аха [[Урыстәыла|Урыстәыла]] аџьажәлар рымчра аилазаара аргылара залмыршахеит.<ref group="азгәаҭа" name="Marx"/><ref name="MooreBruder_32">Moore, Bruder, 2005, 341.</ref> Маркс иекономикатә зԥхьагәаҭарақәа аиҳараӡак ишынамӡазгьы, ифилософиатә, лымкаала заатәи иусумҭақәа ХХ – XXI ашә. Европа «иаҩцам» амарксизм иашьҭанеиуа а[[неомарксизм|неомарксистцәа]] рзы аинтерес рыҵоуп. Аклассикатә марксизм аԥҟарақәа жәпакы рыгха ҳасаб азуны акәзаргьы, амарксисттә философиа ауаажәларраҿы имҩаԥысуа апроцессқәа реилкаара арҵаулоит. Анеомарксизм аҿиара уаҩы ишимбац иҟоуп, уи ашьҭанеицәа еишьҭаргыланы амарксизми егьырҭ имодоу атеориақәеи реилагӡара рҽахьазыршәоз. Аибашьра ашьҭахьҵәҟьа анеомарксистцәа амарксизми а[[фрейдизм|фреидизми]] еиларҵеит, [[Франкфуртская школа|Франкфурттәи ашкол]] ашьақәыргылара хаҭала рхы аладырхәит, 1970-тәи ашықәсқәа рзы анеомарксистцәа Маркс ифилософиеи усҟантәи аамҭазы имодаз а[[структурализм]]и еиларҵон, 1980-тәи ашықәсқәа рзы рҽазыршәеит марксизм атәылақәа жәпакы рҿы амчрахь инеиз аконсерваторцәа адаптациа рзура.<ref name="Singer2001">Singer, 2001, 89—92.</ref> Иахьатәи аамҭазы иҟоуп амарксизми а[[феминизм]]и, амарксизми а[[постструктурализм]]и уҳәа ргибридқәа. Абасала, анеомарксизм иахьатәи аамҭазы Маркс ихаҭа ианаамҭаз хьаҳәхьачарада мап зцәикуаз «абуржуазиатә философиа» аиуеиԥшымзаара еилаҵаны ахы аԥшаауеит.<ref name="Oxford2005_19">Oxford, 2005, 560—561.</ref> ==== Афеноменологиеи агерменевтикеи ==== {{main|Афеноменологиа|Агерменевтика|l1=Афеноменологиа}} Афеноменологиа – XX ашәышықәса афилософиаҿы анемец философ [[Гуссерль, Эдмунд|Едмунд Гуссерль]] иаԥиҵаз хырхарҭоуп. Афеноменологиа шьаҭас иамоуп Гуссерль ирҵаҩы [[Брентано, Франц|Франц Брентано]] иқәиргылаз а[[Сознание (философия)|хдырра]] а[[Интенциональность|интенционалра]] аидеиа. Афеноменологиаҿы адҵа ықәдыргылоит ахдырра цқьа, мамзаргьы ахдырра аҵакы аарԥшра. Абри хықәкыс иҟаҵаны а[[феноменологическая редукция|феноменологиатә редукциа]] ҳәа изышьҭоу мҩаԥысуеит, уи иахҟьаны иарбанзаалак амаҭәар ахдырра акоррелиатқәа раҳасабала ауп ишахәаԥшлатәу. Афеноменологиа хықәкыс иамоу амаҭәар аҟазшьақәа рыҭҵаара акәӡам, амаҭәари уи аҟазшьақәеи рҿы иубо аҵакқәа рспектр ахьышьақәгыло ахдырра актқәа рыҭҵаара ауп. Афеноменологиатә редукциа иаҵанакуеит ахыцқәа рыҭгара ахдырра адогматикатә шьақәгылақәа, урҭ афеноменологиатә ҭҵаара аҳәаақәа ирҭагӡаны аҵакы рымамзароуп.<ref name="ВведениевфилософиюЧастьIV">Введение в философию. Часть IV.</ref> Гуссерль ифеноменологиа дацәхьаҵуа [[Хайдеггер, Мартин|Мартин Ҳаидеггер]] иқәиргылеит «а[[герменевтика|герменевтикатә]] феноменологиа» аидеиа. Уи иконцепциаҿы агуманитартә ҭҵаарадыррақәа рметодологиа аҟынтәи агерменевтика а[[Бытие|ҟазаара]] иазку ҵараны иҟалоит. Агерменевтика амаҭәар – аилкаара –ауаҩытәыҩса иҟазаара афундаменталтә знеишьа аҳасабала иахәаԥшуеит. Афилософиатә герменевтика ашьаҭақәа иҳәеит Ҳаидеггер иҵаҩы [[Гадамер, Ханс-Георг|Ханс-Георг Гадамер]] иусумҭа «Аҵабырги аметоди» аҟны (1960). Ҳаидеггер инаишьҭарххны Гадамер агерменевтикеи абызшәеи реимадара ааирԥшит. Аилкаара дҵас иамоуп, Гадамер излаиҳәо ала, аԥхьеилкаара – аҭоурыхи иахьатәи аамҭеи еидызҳәало атрадициа иҳәаақәнаҵо аилкаара азԥхьаҭагылазаашьа. Иарбан традициазаалак абызшәа ӷәӷәала иадҳәалоуп, уаҟа иаарԥшуп. Афилософиатә герменевтика атәала, абызшәа ауаҩы дҳәаақәнаҵоит, идырратә усура иашьаҭаны иҟалоит.<ref name="ВведениевфилософиюЧастьIV" /> ==== Анигилизми анархизми ==== {{main|Анигилизм|Анархизм}} Афилософцәеи ашәҟәыҩҩцәеи гәыԥҩык ауаҩы иҩнуҵҟатәи ихәшьарақәа ртема ианадҵаалоз, иҟоу аморалтәи акультуратәи нормақәа рықәныҟәаразы ҵаҵӷәык шыҟам шьақәдырӷәӷәеит, уи «а[[нигилизм]]»ҳәа ахьӡ аиуит. Иаагозар, а[[буддизм]] аилкаара шьаҭас иҟаҵаны, адунеи анигилисттә сахьа ҭихит [[Шопенгауэр, Артур|Шопенгауер]]. [[Шпенглер, Освальд|Шпенглери]] [[Ницше, Фридрих|Ницшеи]] рыкәша-мыкәша иҟаз европатәи акультураҿы анигилизм алаҵәара рбон. Ницше анигилизм европатәи акультура зегьы аҿиара иԥсабаратәу логиканы иԥхьаӡон, уи адацқәа ибон, хәҭакахьала, ауаҩы заа идырны иҟаиҵо агәнаҳара ақьырсиантә шьақәырӷәӷәараҿы.<ref name="ВизгинПустарнаков">Визгин, Пустарнаков, Соловьёв, 2010.</ref> Шпенглери Ницшеи анигилизми уи амзызқәеи еиҳа аконцептуализациа шырзыҟарҵазгьы, дара рхаҭақәа лассы-лассы анигилистцәа ирхырыԥхьаӡалоит. Атермин «анигилизм» ахаҭа раԥхьаӡа акәны Урыстәыла ицәырҵзар ҟалап, ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы, иаҳҳәап [[Тургенев, Иван Сергеевич|Тургенев]], изныкымкәа анигилистцәа рхаҿсахьақәа аадырԥшхьан асахьаркыратә литератураҿы.<ref name="Oxford2005_20">Oxford, 2005, 659.</ref> Анигилизм иҵоураны иазнеиуан анархизм афилософцәа, лассы-лассы аҳәынҭқарратәи, ауахәаматәи институтқәа мап рыцәкра азԥхьагәазҭо ахырхарҭақәа. Анархистцәа ауаҩы ихақәиҭра зегьы раԥхьа иргылатәу хәшьарала адекларациа азыруеит, аҳәынҭқарратә институтқәа зегьы ԥынгылак аҳасабала иахәаԥшуеит. Анархизм аидеиа ашьклаԥшра алшоит [[Досократики|сократнӡатәиқәа]] шьоукы инадыркны, [[Зенон Элейский|Зенон]] дналаҵаны. Атермин «анархизм» зхы иазырхәаз, уи аконцепциа шьақәзыргылаз раԥхьатәи ҳаамҭазтәи философын афранцыз политик [[Прудон, Пьер Жозеф|Пьер Прудон]].<ref name="ВизгинПустарнаков" /> Анархизм афилософиа Урыстәыла аҿиара аиуит, а[[Русская философия|урыс философцәа]] ҩыџьа – [[Бакунин, Михаил Александрович|Михаил Бакунини]] [[Кропоткин, Пётр Алексеевич|Пиотр Кропоткини]] адунеи аҿы анархизм аидеологцәа хадақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="Oxford2005_21">Oxford, 2005, 31—32.</ref> ==== Аекзистенциализм ==== {{main|Аекзистенциализм}} Аекзистенциализм, [[Шопенгауэр, Артур|Шопенгауери]] [[Кьеркегор, Сёрен|Кьеркегори]] рҟынтә иҳәаз,[[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] ифолософиа иалкаау аспектқәак акритика рзура шьҭрала иҵаулаӡоуп. Ари ахырхарҭа афилософиа раԥхьа иргыланы ауаҩы имаҵ аурахьы аиагара шхымԥадатәиу шьақәнарӷәӷәоит, афилософиа ауаа адунеи уадаҩу иахьану рхеиқәырхараҿы ирыцхраалароуп. Ари аспект ала аекзистенциализм а[[прагматизм]] иақәҿнаҭуеит, амала, апрагматизм иаҷыданы, аекзистенциализм адунеи аҵакыдареи ауаҩы и[[Иррационализм|ррационалреи]], ари адунеии иареи иааиԥмырҟьаӡакәа аимак змоуи, иара убасгьы а[[Экзистенциальный кризис|екзистенциалтә кризис]] аҟазаареи шьақәнарӷәӷәоит. Уи иахҟьаны ауаа аҩныҵҟатәи аҭацәреи агәҭынчымреи рныруеит. XX ашәышықәса зегь реиҳа еицырдыруа аекзистенциалист [[Сартр, Жан-Поль|Жан-Поль Сартр]] а[[Атеизм|теистс]] даныҟаз игәы иаанагон Анцәа иҟамзаара «ауаҩы ахақәиҭра иқәнаҵоит», иазԥхьагәаҭоу ахықәкы имамкәа аҟазаара, дарбанзаалак ауаҩы ихала, ҭакԥхықәрала иалихлароуп иҟазаара аҵаки ихәшьаратә системеи ҳәа. Аекзистенциалистцәа рахь иԥхьаӡоуп ауаҩы иҩнуҵҟатәи иҭацәреи игәҭынчымреи рыпроблематика зҩымҭақәа рҿы иазааҭгыло ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы, раԥхьа иргыланы [[Камю, Альбер|Камиу]], [[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Кафка, Франц|Кафка]], [[Беккет, Сэмюэл|Беккет]].<ref name="Oxford2005_22">Oxford, 2005, 277—280.</ref><ref name="MooreBruder_33">Moore, Bruder, 2005, 160—173.</ref> ==== Асемиотикеи аструктурализми ==== {| class="wikitable" align="right" | {| class="simple" |[[Афаил:Saussure - Recueil des publications scientifiques 1922.djvu|90px|page=8]] |[[Афаил:Saussure - Recueil des publications scientifiques 1922.djvu|90px|page=7]] |}<small> [[Соссюр, Фердинанд де|Соссиур]] иҩымҭақәа реизга</small> |} {{main|Асемиотика|Аструктурализм}} {{terms|[[знак|Адырга]]}} [[Асемиотика]] – ари иааҳакәыршаны иҟоу адунеи аҿы а[[знак|дыргақәа]] алызкаауа, урҭ рҵаки реимадареи ҭызҵаауа маҭәаруп. Асемиотика аелементқәа [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] русумҭақәа иргәылоуп. Ҳаамҭазтәи асемиотика цәырҵит а[[Аналитическая философия|налитикатә традициа]] аҩнуҵҟа: уи [[Локк, Джон|Џьон Локк]] ишьақәиргылеит, афилософ [[Пирс, Чарльз Сандерс|Чарльз Пирс]] аконцептуализациа азиуит. Аха, иахьатәи аамҭазы еиҳа аҿиара аиуит абызшәадырҩы [[Соссюр, Фердинанд де|Фердинанд де Соссиур]] иҳәаақәҵараҿы аконтиненталтә традициа асемиотика, ауаажәларратә ԥсҭазаараҿы адыргақәа рроль ҭызҵаауа маҭәарк аҳасабала. Ҳаамҭазтәи асемиотикатә ҭҵаарақәа рӷьырак а[[Антропология|нтропологиеи]] а[[Лингвистика|бызшәадырреи]] рҳәаа иҭагӡаны имҩаԥысуеит. Аструктуралистцәа ргәы иаанагон, адыргақәа раԥхьа иргыланы культурак абызшәаҿы ианалукаауа, идуу, иҵаулоу "аструктурақәа" алукаар алшоит ҳәа. Ари аҭҵаарақәа рхырхарҭа «а[[структурализм]]» ҳәа ахьӡ аиуит, аиҳарак [[Леви-Стросс, Клод|Леви-Стросс]] иусумҭақәа ирыдҳәалоуп, уи ари аметод антропологиатә ҭҵаарақәа рҿы ихы иаирхәеит.<ref name="Kritzman2006_2">Kritzman, 2006, 110—117.</ref><ref name="MooreBruder_34">Moore, Bruder, 2005, 187.</ref> ==== Апостструктурализм ==== {{main|Апостструктурализм}} {{terms|[[деконструкция|Адеконструкциа]]}} Аилкаара «[[апостструктурализм]]» хадаратәла изыдҳәалоу [[Французская философия|афранцыз философцәа]] [[Деррида, Жак|Жак Деррида]], [[Фуко, Мишель|Мишель Фуко]], [[Делёз, Жиль|Жиль Делез]], [[Лиотар, Жан Франсуа|Жан Франсуа Лиотар]], [[Лакан, Жак|Жак Лакан]] рыхьӡқәа роуп. Ахьӡ "апостструктурализм" Деррида иусумҭақәа рҿы еиҳа аргама иаарԥшу аструктурализм акритика азура аҵанакуеит. Апостструктурализм афилософиа атекстқәа инҭкааны реилкаареи рҳәаақәҵареи шзалымшо, ус анакәха, а[[структурная лингвистика|структуратә бызшәадыррагьы]] ҵакы шамам аҵанакуеит. Деррида и[[Деконструкция|деконструкциа]] аметод иаанарԥшуеит астереотипқәа (апориақәа) раарԥшра иарбан текстзаалак аҿы, урҭ заа идырны аҵакы ианыруеит. Деррида ирылаиҳәоит шьаҭанкылатәи атезис: зегьы адискурс (атекст) ауп, уа аханатә иарбоуп иарбанзаалак афилософиатә позициа, атекст акәзар хьаҳәа-ԥаҳәада аилыркаара залыршахом.<ref name="Hugdahl1999">Hugdahl, 1999.</ref> Фуко еиҳа имаҷны арадикалтә дунеихәаԥшышьақәа дрықәныҟәон: асоциалтәи агуманитартәи ҭҵаарадыррақәа рҿы аинтерпретациа иаша шыҟоу ҩашьомызт, мамзаргьы, асоциалтәи аԥсабаратәи ҭҵаарадыррақәа фундаменталла еиуеиԥшым аԥсабара рымоуп ҳәа иԥхьаӡон. Агуманитартә дырреи ауаажәларратә ԥсҭазаареи рыҿиараҿы ибон еиуеиԥшым астереотипқәа злоу адискурсқәа (аепистемақәа) рыԥсахра, урҭ аамҭала ахәыцра рнапаҿы иааргоит.<ref name="Kritzman2006_3">Kritzman, 2006, 92—95.</ref> ==== Аконтиненталтә традициаҿы аҭҵаарадырра афилософиа ==== {{see also|Аҭҵаарадырра афилософиа}} {{terms|[[эпистемологический анархизм|Аепистемологиатә анархизм]]}} XX ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа а[[Континентальная философия|континенталтәи]] а[[Аналитическая философия|налитикатәи традициақәа]] рҿы анаука афилософиа еицҿакны иҿион. Иаагозар, атрадициақәа рыҩбагьы рфилософцәа [[Гуссерль, Эдмунд|Едмунд Гуссерль]] аматематика а[[Философия математики|философиаҿы]] илагала акраҵанакуеит ҳәа ирԥхьаӡоит. 1960-тәи ашықәсқәа рзы а[[постструктурализм]] аҿиарала аҭҵаарадырра аконтиненталтә философиа аналитикатә традициа акыр еиԥшымхо иалагеит. Ҳаамҭазтәи аконтиненталтә традициаҿы аԥыжәара амоуп аҭҵаарадырратә дырра а[[релятивизм|релиативизм]] агәаанагара. Аконтиненталтә философцәа аӡәырҩы а[[Смена парадигм|парадигмақәа рыԥсахра]] а[[дискурс|дискурсқәа рыԥсахра]] амода аныррала ауп ишеилыркаауа, илабҿабатәу адырра зырҵауло процесск аҳасабала акәымкәа. Абасала, аконтиненталтә традициаҿы ирыдыркылеит еицырдыруа [[Кун, Томас Сэмюэл|Кәын]] ишәҟәы «[[Структура научных революций|Аҭҵаарадырратә револиуциақәа реилазаашьа]]» арелиативисттә еилыркаара, Кәын ихаҭа ас еиԥш иҟоу аилыркаара мап шацәикуазгьы.<ref group="азгәаҭа" name="Kuhn"/> Аконтиненталтә философцәа гәыԥҩык, иаагозар, [[Латур, Бруно|Бруно Латури]] [[Фейерабенд, Пол Карл|Пол Феиерабенди]] аҭҵаарадырратә теориақәа [[Социальный конструктивизм|социалла еибыҭоуп]], илабҿабатәу адырра иадҳәалам ҳәа ирԥхьаӡоит.<ref name="Kockelmans1999">Kockelmans, 1999.</ref><ref name="Latour1999">Latour, 1999, 293—296.</ref> Ари апозициа «а[[эпистемологический анархизм|епистемологиатә анархизм]]» ҳәа ахьӡ аиуит.<ref name="Feyerabend2010">Feyerabend, 2010, 1—5.</ref> === Аналитикатә философиа === {{main|Аналитикатә философиа}} А[[Континентальная философия|континенталтә философиа]] иаҷыданы аналитикатә философиа ҳәаақәнаҵоит ахырхарҭақәеи аконцепциақәеи рыла акәымкәа, азнеишьеи аметодқәеи рыла. Еиҳа инарҭбааны, аналитикатә философиа философиатә усурак аҳасабала ишьақәдыргылоит, уи аҵакы ма хымԥада логикала, мамзаргьы иааҳакәыршаны иҟоу адунеи амадара ашьақәырӷәӷәара алшоит. Иаагозар, аналитикатә философиа аҳәаақәа ирҭагӡаны аҵакы амоуп ма аемпирикатә мҩала теориала игәоуҭаша ашьақәырӷәӷәарақәа рымацара рылацәажәара, мамзаргьы ас еиԥш иҟоу ашьақәырӷәӷәарақәа еиуеиԥшым рлогикатә лҵшәақәа рылацәажәара. Аналитикатә философиа, абасала, а[[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырратә усура]] иазааигәахоит. Абас инарҭбааны аналитикатә философиа иаҵанакуеит а[[прагматизм]]и, ҳәаақәҵарақәак рҿы, [[Гуссерль, Эдмунд|Гуссерль]] и[[Феноменология (философия)|феноменологиеи]]. Еиҳа иҭшәоу аҵакала аналитикатә философиа шьақәдыргылоит XX ашәышықәса алагамҭазы [[Рассел, Бертран|Рассели]] [[Мур, Джордж Эдвард|Мури]] иқәдыргылаз хыхь изыхцәажәоу ахықәкы анагӡаразы аметодқәа реизак аҳасабала, урҭ рахь раԥхьа иргыланы иаҵанакуеит а[[Математическая логика|математикатә логика]] аиӷьтәреи а[[Лингвистика|бызшәадырратә]] анализ џьбареи, «[[Философия обыденного языка|абжьааԥнытәи абызшәа афилософиа]]» ҳәа изышьҭоу.<ref name="Føllesdal1999">Føllesdal, 1999.</ref><ref group="азгәаҭа" name="наука2"/><ref name="Козлова2010">Козлова, 2010.</ref><ref name="Martinich2001">Martinich, 2001.</ref> ==== Аналитикатә философиа акритика ==== {{terms|[[Сциентизм|Аҭҵаарадырра]], а[[редукционизм]]}} Аналитикатә философиа акритика азыруеит х-шьаҭак рыла: аметодологиа мыцхәы аҭшәахаразы, амаҭәар мыцхәы аҭшәаразы, уи иамоу а[[редукционизм]] азы. Актәи аан акритика обиектны иҟалоит а[[сциентизм]], аҭҵаарадырратә хәыцра идеалтәуп ҳәа агәаанагара, уи ашьҭалара аҽазышәарақәа. Аҩбатәи аан аналитикатә философиа уажәтәи апрактика ҵаҵӷәыс иганы акритикцәа азхьаԥшра арҭоит иҟалар зылшо аметодқәа ахьмаҷу инамаданы аналитикатә философиа де-факто ацҵа алимит шазнауа а[[Эпистемология|епистемологиа]] азҵаарақәа, а[[Философия науки|ҭҵаарадырра афилософиа]], а[[Философия сознания|хдырра афилософиа]], а[[Философия языка|бызшәа афилософиа]], а[[Этика|етика]] аспектқәак рыла. Аметафизикатә зҵаарақәа, аԥсҭазаара аҵакы иадҳәалоу азҵаарақәа уажәтәи аналитикатә философиаҿы анализ иалшәоит. Ахԥатәи ашьаҭала акритика иазгәанаҭоит аналитикатә философиа аҳәаақәа ирҭагӡаны, ииашоу аҭҵаарадыррақәа рҿы еиԥш, аметодқәа зегьы аредукционизм, азҵаарақәа еиҳа ихатәу ҳәа реихшара ишазку, убри ала а[[холизм]], акзаара афилософиа азы аҭыԥ шаанымхо.<ref name="Critchley2001_3">Critchley, 2001, 4—8.</ref><ref name="АлексеевПанин_2">Алексеев, Панин, 2005, Глава XII.</ref><ref name="Føllesdal1999" /> ==== Апрагматизм ==== {{main|Апрагматизм}} {{terms|[[инструментализм|Аинструментализм]]}} Апрагматизм – [[Американская философия|америкатәи философиатә традициоуп]], хадаратәла [[Пирс, Чарльз Сандерс|Чарльз Пирс]], [[Джемс, Уильям|Уилиам Џьеимс]], [[Дьюи, Джон|Џьон Диуи]] русумҭақәа ирыдҳәалоуп. Апрагматизм афилософиа а[[Метафизика|метафизика]] аҵакы мап ацәнакуеит, адырра хырхарҭак аҿы аиаша ари аусхк ҭызҵаауа ауаа рыбжьара аамҭалатәи [[консенсус|консенсуск]] аҳасабала еиҭаҳәоуп. Апрагматизм афилософиа аҵабыргқәа рыԥшаара иаҿӡам, еиуеиԥшым аконцепциақәа критикала анализ рызнауеит урҭ рыманшәалареи рхархәареи рзы. Афилософиатә концепциақәа, абасала, апрагматизм аҳәаақәа ирҭагӡаны лассы-лассы ауаатәыҩса русура иазку мыругақәаны иахәаԥшуеит. Ари аҩыза азнеишьа иахьӡуп «а[[инструментализм]]». Уи инақәыршәаны, апрагматистцәа лассы-лассы даара ахархәаратә зҵаарақәа ирҿуп. Иаҳҳәап, Џьон Диуи деицырдыруеит а[[Философия образования|ҵарадырра афилософиаҿы]] илагалала.<ref name="MooreBruder_35">Moore, Bruder, 2005, 211—214.</ref> ==== Алогика аиӷьтәра ==== {{see also|Амодалтә логика|Апредикатқәа рлогика}} {{terms|[[теорема Гёделя о неполноте|Гедель инагӡамра атеорема]]}} XIX ашәышықәса нҵәаанӡа а[[логика]] [[Аристотель]] иаамҭа инаиркны ԥсахрада иаанхон, насгьы алогика аиӷьтәра залыршахом ҳәа агәаанагара ыҟан. Иаагозар, [[Кант, Иммануил|Кант]] ишьақәирӷәӷәон Аристотель илогика наӡоуп ҳәа. Аха XIX ашәышықәса азбжазы ицәырҵит алогика аҿиараҿы алшарақәа аазыртуа [[Буль, Джордж|Булиеи]] [[Морган, Огастес де|де Моргани]] рыҭҵаарақәа, XIX, XX ашәышықәсақәа рҳәааҿы ихьыԥшымкәа анемец математик [[Фреге, Фридрих Людвиг Готлоб|Готлоб Фрегеии]], аналитикатә традициа англыз философцәа [[Рассел, Бертран|Бертран Рассели]] [[Уайтхед, Альфред Норт|Альфред Уаитхеди]] иркьыԥхьит акырӡа инаӡоу, афункционалтә логикатә системақәа шьаҭас ироуз аҭҵаарақәа: а[[Логика первого порядка|предикатқәа рлогикеи]] а[[Модальная логика|модалтә логикеи]]. Арҭ алҵшәақәа иалдыршеит а[[Аматематика]] [[аксиома|ксиоматизациа]] акыр аиӷьтәра, иара убас [[Гёдель, Курт|Курт Гедель]] иҭҵаарақәа хыҵхырҭас ироуит, урҭ хыркәшахеит ахарҭәааразы а[[Теорема Гёделя о неполноте|теорема ашьақәырӷәӷәарала]] – ахәшьарақәа жәпакы рыла, Аристотель инаиркны алогика аганахьала зегь реиҳа ихадоу алҵшәа. Гедель ихарҭәаам азы итеорема а[[эпистемология|епистемологиатә система]] – аҭҵаарадырратәи афилософиатәи ԥкра дуқәа анаҭоит. Алогика аҿиараҿы ақәҿиарақәа, аналитикатә философиа иарҭеит анализ амыруга ҿыцқәа.<ref name="Stroll1999" /> ==== Апозитивизм ==== {{main|Апозитивизм|Алогикатә позитивизм}} {{terms|[[верификационизм|Аверификациа]]}} Апозитивизм аидеиа, а[[общественные науки|уаажәларратә ҭҵаарадыррақәа]] зегьы, афилософиагьы налаҵаны, аҭҵаарадырра иашақәа рыла иԥсаххоит ҳәа агәаанагара шьақәиргылеит XIX ашәышықәса алагамҭазы [[Конт, Огюст|Огиуст Контом]]. А[[Аналитическая философия|налитикатә философиа]] алогика-математикатә знеишьа ашыкьымҭа аҟынӡа инаӡеит аматематикцәеи еицырдыруа афилософцәеи ахьаҵанакуаз [[Венский кружок|Венатәи акружок]] аиԥыларақәа раан, [[Поппер, Карл Раймунд|Карл Поппери]] аҵаҩы [[Рассел, Бертран|Рассели]], [[Витгенштейн, Людвиг|Лиудвиг Витгенштеини]] налаҵаны. Акружок аусура иалҵшәаны ишьақәнаргылеит афилософиа аганахь ала адоктрина «а[[неопозитивизм]]» ма «алогикатә позитивизм», афилософиаҿы, иарбан ҳәамҭазаалак, агәаҭара акритери иақәшәозароуп. Ари аҩыза азнеишьа иахьӡуп «а[[верификационизм]]». Аха аверификационизм афилософиа адкыларазы илҵшәадоу аҽазышәарақәа акыр рнаҩс алогикатә позитивизм ацашьа ԥсыҽхеит. Алогикатә позитивизм хра аманы ишыҟоу азы агәыҩбара дуқәа ааирԥшит [[Куайн, Уиллард Ван Орман|Уиллард Куаин]] иусумҭақәа рҿы. Уаанӡатәи ипозициа мап ацәикит Витгенштеингьы.<ref name="Comte1957">Comte, 1957, 1—36.</ref><ref name="MooreBruder_36">Moore, Bruder, 2005, 217—219.</ref> ==== Аҭҵаарадырра а афилософиа аналитикатә традициаҿы ==== {{see also|Аҭҵаарадырра афилософиа}} {{terms|[[фальсифицируемость|Амцҟаҵара]]}} [[Философия науки|аналитикатә философиаҿы]] аҭҵаара ахырхарҭа дуқәа ируакуп, а[[Континентальная философия|континенталтәи]] аналитикатәи философиа азнеишьақәа реиԥшымзаара иналукааша ҿырԥштәуп. Аҭҵаарадырра аналитикатә философиа ааидкыланы азҵаарақәа рҭак аҟаҵара аҽазнашәоит: "избан а[[научный метод|ҭҵаарадырратә метод]] аус зауа?", "аус шԥеиуеи?", убри аан аҭҵаарадырра аконтиненталтә философиа аҭҵаарадырратә метод аус шамуа аилыркаара ҟанаҵоит. Аналитикатә традициа зегь реиҳа еицырдыруа афилософцәа рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп атерминқәа «а[[Революция в науке|ҭҵаарадырратә револиуциа]]», «а[[парадигма (философия)|парадигма]]», «а[[смена парадигм|парадигмақәа рыԥсахра]]» ахархәара иалазгалаз [[Кун, Томас Сэмюэл|Томас Кун]], аҭҵаарадырратә теориақәа р[[фальсифицируемость|еицакра]] акритери аргама ишьақәзыргылаз [[Поппер, Карл Раймунд|Карл Поппер]], а[[Математическая логика|математикатә логика]] аҿиараҿы илагалеи а[[эмпиризм]] апринципқәа еиҳа иџьбароу рҳәашьеи рыла еицырдыруа [[Куайн, Уиллард Ван Орман|Уиллард Куаин]]. Карл Поппер иара убасгьы ихы иаирхәон ауаажәларратә системақәа афальсификациа акритери, иаҳҳәап, еицырдыруа ишәҟәы «[[Открытое общество и его враги|Иаарту ауаажәларреи уи аӷацәеи]]» аҟны. Аҭҵаарадырра афилософиаҿы азҵаарақәа жәпакы аартны иаанхоит, иахьатәи аамҭазы инарҭбааны иалацәажәоит алитература ҷыдаҿы.<ref name="Stroll1999" /> ==== Абызшәа афилософиеи ахдырра афилософиеи ==== {{main|Абызшәа афилософиа|Ахдырра афилософиа}} Аналитикатә философиа раԥхьатәи аконцептуализациа аҳәаақәа ирҭагӡаны афилософцәа аӡәырҩы XX ашәышықәса актәи азбжазы ахшыҩзышьҭра ду арҭеит а[[Философия языка|бызшәа афилософиа]]. [[Фреге, Готлоб|Фрегегьы]] [[Рассел, Бертран|Расселгьы]] а[[Математическая логика|математикатә логика]] аус адулара апроцесс аан ирылацәажәон аҵаки абызшәатә ҳәашьеи реимадара азҵаарақәа. Абызшәа аҵакы имариаӡоу ахәҭаҷқәа ирмаҷны аус зыдулаз алогикатә аппарат адҳәалара аҽазышәарақәа мҩаԥган. Абызшәа афилософиа аҿиараҿы рлагала дууп [[Сёрль, Джон Роджерс|Џьон Серль]], [[Тарский, Альфред|Альфред Тарски]], [[Дэвидсон, Дональд|Дональд Девидсон]], аха а[[Лингвистика|бызшәадырра]] ҭҵаарадырра иашаны аҟаҵара залмыршахеит. Уи ахаҭыԥан иаарԥшын аредукциа абызшәақәа рзы ахархәара иазку аскептицизм аҵаҵӷәқәа.<ref name="Stroll1999" /> А[[Философия сознания|бызшәа афилософиа]] аганахьала аҭҵаарақәа шымҩаԥысуагьы, XX ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркны аналитикатә традициаҿы азҿлымҳара а[[Сознание (философия)|хдырра]] афилософиа аганахь ииасит. Ахдырра афилософиа хадаратәла ахдырра аԥсабара ахаҭа аилкаара аҽазнашәоит, ифилософцәам аӡәырҩы, а[[Абиологиа|биологцәа]], а[[Психология|психологцәа]], и[[Искусственный интеллект|ԥсабаратәым аинтеллект]] аганахьала азанааҭуаа налаҵаны, иара убри ахырхарҭала аус руеит, доусы р[[Парадигма (философия)|парадигма]] аҳәаақәа ирҭагӡаны. Афилософиатә хәаԥшышьала, ахдырра иазку азҵаара хада [[Декарт, Рене|Декарт]] ишьақәиргылаз а[[дуализм]] апринцип ахырқьиара иадҳәалоуп. Адгьыл аҿы иҟоу ауаа реиҳараҩык агәра ргоит ари апринцип, аматериалтә цәеижь шыҟоу, насгьы ма ауаҩытәыҩсатә хдырра зегьы, ма уи ахәҭа, материалтәым, иаагозар, «аԥсы». Иара убри аан аҭҵааҩцәа аӡәырҩы а[[теория тождества|иԥшзаара атеориа]] иқәныҟәоит, ԥсихикатә ҭагылазаашьацыԥхьаӡа ауаҩы ихшыбаҩ цәала-жьыла ҭагылазаашьак иақәшәоит ҳәа агәаанагара рымоуп. Ахдырра афилософиаҿы злагалала еицырдыруа афилософцәа иреиуоуп [[Патнэм, Хилари Уайтхолл|Хилари Патнам]], [[Пенроуз, Роджер|Роџьер Пенроуз]], [[Деннет, Дэниел|Дениел Деннет]] уҳәа.<ref name="Stroll1999" /><!-- {{sfn|Moore, Bruder|2005|pp=231—238}}--> ==== Акосмизм, атрансгуманизм ==== [[Афаил:Volition-of-the-Cosmos.jpg|thumb|140px|А[[космизм|космизм]] апринципқәа зныԥшуа [[Циолковский, Константин Эдуардович|Циолковски]] ишәҟәы]] {{main|Акосмизм|Атрансгуманизм}} XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы ицәырҵыз ауаатәыҩса ԥхьаҟатәи рыҿиара иалацәажәоит ахшыҩ абиологиатә ԥкрақәа рҟынтәи ахақәиҭтәра (даҽакала иуҳәозар, ԥсра зқәым аиура) аконтекст ала, насгьы ауаҩы мчыла [[Адгьыл|Адгьыл]] аҿы иҟазаара – а[[Вселенная|космос]] аҿы анырхара аҟынтәи ихы иақәиҭтәра аконтекст ала. Афилософиатә хәаԥшышьала, аконтекстқәа рыҩбагьы а[[Эволюция|еволиуциа атеориа]] азеиԥштәра иадырҳәалоит: актәи аан ауаҩы» аметаеволиуциа ҟаиҵоит "– ихала ихы иԥсахуеит, еиҳа инаӡоу биологиатә ма биотехногентә хкны иҟаиҵоит, аҩбатәи аан аеволиуциа аусура аҭыԥ хадырҭәаауеит адгьылтә еволиуциа иадҳәалам аҭыԥ ҿыц – акосмос ала. Аҩҭагылазаашьак рҿы иаҵанакуеит аеволиуциа ауаҩы напхгара зиҭо афаза ҿыц ахь аиасра. Раԥхьа акосмизм апринципқәа шьақәиргылеит америкатәи афилософ [[Фиске, Джон (философ)|Џьон Фиске]], аха акосмизм зегь реиҳа аҿиара аиуит раԥхьа [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]]. Урыстәыла акосмизм зегьы раԥхьа иргыланы [[Вернадский, Владимир Иванович|И. Вернадски]], [[Циолковский, Константин Эдуардович|К. Ҳ. Циолковски]], [[Фёдоров, Николай Фёдорович|Н. Ф. Фиодоров]], [[Чижевский, Александр Леонидович|А. Л. Чижевски]] уҳәа рыхьӡқәа ирыдҳәалоуп.<ref name="Гиренок2010">Гиренок, 2010.</ref><ref name="Василенко2004">Василенко, 2004.</ref><ref name="Хабибуллина2008">Хабибуллина, 2008.</ref> XX ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркны адунеи аҿы акосмизм аӡбахә рҳәоит «а[[трансгуманизм]]» ҳәа. Атрансгуманизм акосмизм еиԥш аҳасабтәқәа ықәнаргылоит, аха еиҳа ахшыҩзышьҭра анаҭоит ауаҩы ихаҭа иҽеиҭакра.<ref name="Bostrom2005">Bostrom, 2005.</ref> А[[Абиологиа|биологиатә ҭҵаарадыррақәеи]] и[[Искусственный интеллект|ԥсабаратәым аинтеллекти]] рыҿиара иадҳәалоу атехнологиа ҿыцқәа рконтекст ала атрансгуманизм ҳаамҭазы алацәажәара еиҳа хра аманы иҟалоит.<ref name="Andrews2009">Andrews, 2009, 114.</ref> Акосмизми атрансгуманизми ирыҵаркуеит а[[Научно-технический прогресс|ҭҵаарадырра-техникатә прогресс]] ахәарҭареи а[[сциентизм]]и, иазыԥшуп аҭҵаарадырра атриумф ауаҩы зегь реиҳа иԥынгыла хада – иԥсра аҿаԥхьа.<ref name="Bostrom2005" /> Акосмизми атрансгуманизми рфилософиа ашьақәгылара иаҿуп, аконтиненталтә Европа акосмизм аидеологиа агәаанагарақәа еилаԥсоуп.<ref name="Хабибуллина2008" /> Атрансгуманизм акритика азыруеит узқәымгәыӷуа асоциалтә хҟьаԥҟьақәа ирыхҟьаны, уи аҵыхәтәантәи аалыҵ ауаҩ ду [[Ницше, Фридрих|Ницше]] и[[сверхчеловек|дҳәалоуп]].<ref name="Shlapentokh2001">Shlapentokh, 2001.</ref><ref name="Fukuyama2004">Fukuyama, 2004.</ref> Абжьаратә позициа атрансгуманизм адекларациа азнауеит «даара ишәарҭоу процессны», аха «иҟалар зылшо иреиӷьу», хырԥашьа змам акәзар акәхап.<ref name="Sorgner2009">Sorgner, 2009.</ref><ref name="Verdoux2009">Verdoux, 2009.</ref> == Афилософиа Урыстәыла == {{double image|right|Who is to Blame 1905.jpg|122|What is to be Done.jpg|120|Урыстәыла ауаажәларратә зҵаара хадақәа шьақәзыргылаз, еицырдыруа афилософиатә романқәа: [[Герцен, Александр Иванович|Герцен]] «[[Кто виноват?|Изхарада?]]», [[Чернышевский, Николай Гаврилович|Чернышевски]] «[[Что делать? (роман)|Иҟаҵатәузеи?]]"}} {{double image|right|Kropotkin lecture.jpg|121|Bakunin and Anarchism poster.jpg|121|[[Кропоткин, Пётр Алексеевич|Кропоткин]] илекциеи (Англиа, 1900 ш.) [[Бакунин, Михаил Александрович|Бакунин]] иусумҭақәа рыԥхьареи рӡыргаратә проспектқәа (ЕАА, 1975 ш.)}} {{main|Аурыс философиа}} {{see also|Ареволиуциа ҟалаанӡатәи Урыстәыла афилософцәа рсиа}} «Аурыс философиа» иаҵанакыр алшоит аурыс культура аҩныҵҟа иҿио амилаҭтә философиа ҷыда еиԥш, [[Урыстәыла|Урыстәыла]] аҵакыраҿы инхоз еиуеиԥшым афилософцәа русура ааидкыланы, аҭоурыхтә контекст ала – [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи аимпериеи]] [[СССР]]-и зегьы рҵакыраҿы.<ref name="Зеньковский2001">Зеньковский, 2001, 23.</ref> Араҟа азҵаара иахәаԥшуеит аҩбатәи, еиҳа инарҭбаау аилкаарала.<ref name="Марченков2006">Марченков, 2006.</ref> Афилософиатә рҿиара Урыстәыла иалагоит XVIII ашәышықәса аҽеиҩшамҭа инаркны. [[Пиотр I дуӡӡа|Пиотр I]] иреформақәа ҟалаанӡа [[Урыстәыла аҳра|Урыстәылатәи аҳәынҭқарра]] а[[Античная философия|нтикатә философиа]] аҭынха еиԥш [[Западная философия|мраҭашәаратәи афилософиа]] аҭынхагьы иаҿыган. XVIII ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа аурыс ҭоурых аамҭа зегьы зны-зынла «аурыс философиахь алагала» ҳәа иашьҭоуп.<ref name="Лосский1991">Лосский, 1991, 4—8.</ref> XVIII ашәышықәсазы [[Национальный университет «Киево-Могилянская академия»|Киев-могилиантәи академиа]] инаркны Урыстәыла иалалоит адунеитә философиа аҭынха, академиа аушьҭымҭацәа рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп раԥхьатәи урыстәылатәи афилософцәа: [[Феофан Прокопович|Феофан Прокоп-иԥеи]] [[Сковорода, Ҳриҳори Савва-иԥа|Григори Сковородеи]].<ref name="Зеньковский2001_2">Зеньковский, 2001, 17, 34—36.</ref><ref name="Маслин2001">Маслин, 2001, 52.</ref> Иласны иҿиауа, XIX ашәышықәсазы Урыстәыла афилософиа ԥхьаҟа ицоит, ишьақәнаргылоит зхала иҟоу афилософиатә хырхарҭақәа.<ref name="Лосский1991_2">Лосский, 1991, 5.</ref> XIX ашәышықәса аҽеиҩшамҭа «аурыс философиа ахьтәы шәышықәса» ҳәа иԥхьаӡоуп, XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи — «аурыс философиа араӡны шәышықәса» ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="Зеньковский2001_3">Зеньковский, 2001, 65.</ref><ref name="Марченков2006" /> Урыстәыла афилософиа актәи аҟазшьа ҷыда, иара акыр ихьшәаны ашьақәгылароуп, уи Европа еиԥш антикатә философиа иаҿырԥшны акәымкәа, мраҭашәаратәи афилософиа ишазыҟоу ала. Афилософиа Урыстәыла иалалоит [[Философия Нового времени|Аамҭа ҿыц афилософиа]] иазҷыдароу а[[Секуляризация (социология)|секулиаризациа]] аидеиақәа инарываргыланы, ирласны ицәырнагоит аурыс философцәа ҩ-лагеркны реихшара: арҭ аидеиақәа еиҟәызшо «[[Западничество|мраҭашәарааи]]» «а[[Славянофильство|славианофилцәеи]]», урҭ ааԥхьара ҟарҵоит иҷыдоу аурыс, раԥхьа иргыланы а[[Православие|иашахаҵаратә]] традициақәа ирықәныҟәаларц. Ари аиҟәыҭхара XIX ашәышықәса зегьы иазҷыдаран, насгьы аҳәынҭқарра аиҿагылара иалахәын, «аҿагыларатә хәыцрақәа» ацензура рзуны, иргәамԥхоз афилософцәа [[Сибирь|Сибраҟа]] иахго. Мраҭашәараа рахь, иаагозар, иаҵанакуан [[Чаадаев, Пётр Яковлевич|П. И. Чаадаев]], [[Бакунин, Михаил Александрович|М. А. Бакунин]], [[Герцен, Александр Иванович|А.И. Герцен]], [[Чернышевский, Николай Гаврилович|Н. Г. Чернышевски]], [[Белинский, Виссарион Григорьевич|В. Г. Белински]], [[Станкевич, Николай Владимирович|Н. В. Станкевич]], [[Грановский, Тимофей Николаевич|Т. Грановски]], [[Огарёв, Николай Платонович|Н. П. Огариов]], [[Боткин, Василий Петрович|В. П. Боткин]], [[Корш, Евгений Фёдорович|Е. Ф. Корш]], аславианофилцәа рахь – [[Хомяков, Алексей Степанович|А. С. Хомиаков]], [[Киреевский, Иван Васильевич|И. В. Киреевски]], [[Соловьёв, Владимир Сергеевич|В. С. Соловиов]], [[Аксаков, Константин Сергеевич|К. С. Аксаков]], [[Самарин, Юрий Фёдорович|Иу. Ф. Самарин]].<ref name="АлексеевПанин_3">Алексеев, Панин, 2005, Глава X.</ref><ref name="Зеньковский2001_4">Зеньковский, 2001, 35—38.</ref><ref name="Oxford2005_23">Oxford, 2005, 828—829.</ref> Урыстәыла афилософиа аҩбатәи иаҟазшьарбагоу ҷыдароуп [[Антропоцентризм|антропоцентризмра]]. Урыстәыла афилософцәа рырҿиараҿы – ауаҩы, илахьынҵеи ихақәиҭреи, иԥсҭазаара аҵаки ртема ауп. Ауаҩы ихақәиҭра азҵаарақәа ҷыдала актуалра рыман XVIII—XIX ашә. Убри аҟынтә урыстәылатәи афилософиаҿы а[[этика]], а[[политическая философия|политикатә философиа]], а[[философия истории|ҭоурых афилософиа]], а[[философия религии|дин афилософиа]] акыр аԥыжәара рымоуп а[[Метафизика|метафизика]], а[[Эпистемология|епистемологиа]] уҳәа ирызку аҭҵаамҭақәа раасҭа. Абри аҵакала Урыстәыла афилософиа – ареалисттә еиԥш аутопиатә философиагьы – еснагь прагматикатәуп, лассы-лассы адунеи аԥсахра агәҭакқәа ирыдҳәалоуп. Убри аҟынтәи машәыршақә иҟамлаӡеит урыстәылатәи афилософиатә дискурс аҿы асоциалтә практика иазааигәоу атеориақәа аԥыжәара ахьрымоу, иаагозар, а[[марксизм]] ма а[[анархизм]] реиԥш иҟоу.<ref name="Марченков2006" /><ref name="Зеньковский2001_5">Зеньковский, 2001, 21—22.</ref> XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы Урыстәыла афилософцәа адунеи зегьы аҿы иубартә еиԥш еиуеиԥшым афилософиатә хырхарҭақәа рҿы рлагала ҟарҵоит. Раԥхьа иргыланы уи иаҵанакуеит [[анархизм]] ([[Бакунин, Михаил Александрович|М. А.Бакунин]], [[Кропоткин, Пётр Алексеевич|П. А. Кропоткин]]), а[[марксизм]] ([[Плеханов, Георгий Валентинович|Г. В. Плеханов]]), а[[космизм]] ([[Вернадский, Владимир Иванович|В. И. Вернадски]], [[Циолковский, Константин Эдуардович|К. Ҳ. Циолковски]], [[Фёдоров, Николай Фёдорович|Н. Ф. Фиодоров]]).<ref name="Марченков2006" /> 1918-1922 шш. аурыс философцәа рӷьырак [[Философия в Крыму|Ҟрымҟа ииасуеит]], уаҟа Тавриатәи ауниверситет арҵаҩцәас иҟалоит. XX ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рзы «[[Научный коммунизм (дисциплина)|аҭҵаарадырратә коммунизм]]» а[[догмат|догматизациа]] азуны Урыстәыла (СССР) афилософиа аҿиара аанкылахоит, афилософцәа аӡәырҩы шьын ма [[ГУЛаг|абахҭатә лагерқәа]] ирҭакын. «[[хрущёвская оттепель|Хрушьчовтәи аԥхарра]]» ацензура маҷк аԥсыҿхара шаанагазгьы, [[Мамардашвили, Мераб Константинович|М.К. Мамардашвили]]и [[Ильенков, Эвальд Васильевич|Ҳ. В. Ильенков]]и реиԥш иҟоу афилософцәа шьақәгылартәы алшара шрырҭазгьы, Урыстәыла афилософиа ишахәҭоу аҿиара еиҭахацыркхаӡом [[Асовет Еидгыла аилабгара|СССР еилаҳаанӡа]]. Иахьатәи аамҭазы Урыстәыла афилософиа адырҵара, мамзаргьы еиуеиԥшым афилософиатә дунеихәаԥшышьақәа ркьыԥхьра аҳәынҭкарра иԥнакуам.<ref name="Oxford2005_24">Oxford, 2005, 829.</ref> == Афилософиеи ауаажәларреи == Абжьааԥнытәи аԥсҭазаараҿы афилософцәеи афилософиеи разыҟазаашьа еснагь иҵоурам, афилософиа амаҭәар аилкаара иагәылоуп имцу агәаанагарақәа рацәаны.<ref name="MooreBruder_37">Moore, Bruder, 2005, 5—7.</ref> Иаагозар, [[Аурыс бызшәа|аурыс бызшәаҿы]] ажәа «афилософиара» иҵоурам ацәаԥштәхәы амоуп: «иҟәыӷацәаны ҵаҵӷәыда ахәыцра».<ref name="Ожегов"/> Убри инаваргыланы афилософиа ауаажәларра ирнаҭо анырра ахә ашьара уадаҩуп.<ref name="MooreBruder_38">Moore, Bruder, 2005, 1.</ref> Ганкахьала, афилософиа аҵара ауаҩы хра злоу анырра анаҭоит, насгьы аиашареи ақьиареи рахь аориентациа ашьақәгылара иацхраауеит. Афилософиа адырра ауаҩы «есыҽнытәи ахәыцра ҭшәа» аҟынтә деиқәнархоит, насгьы егьырҭ ауааи иареи еицырзеиԥшу бызшәак рыԥшаараҿы ицхраауеит<ref name="АлексеевПанин_4">Алексеев, Панин, 2005, Глава I, §1.</ref>. Арбагақәак рыла, афилософиа аҵара егьырҭ асубъектқәа зегьы раасҭа ахәыцра еиҳа еиӷьны еизнарҳауеит. Иаҳҳәап, еицырдыруа англыз журнал «[[The Economist]]» имҩаԥнагаз аҭҵаара иаанарԥшит афилософиа афакультетқәа залгаз [[бакалавр|абакалаврцәа]] иҷыдоу амедицинатә школқәеи, [[Школа права|азакәантә школқәеи]], [[Бизнес-школа|абизнес-школқәеи]] рҭаларазы стандарттә тестқәа рҿы абжьаратәи абаллқәа рыла аԥхьагылара шроуа<ref name="MooreBruder_39">Moore, Bruder, 2005, 12—13.</ref>. Даҽа ганкахьала, афилософиа [[Общество|ауаҩытәыҩсатә уаажәларрақәа]] анырра ду рнаҭоит. Иаагозар, [[Конфуций|Конфуци]]еи [[Лао-цзы|Лао-цзи]] рфилософиатә концепциақәа азқьышықәсақәа рзы [[Китай (страна)|Китаи]] аҿиара азԥхьагәарҭеит.{{Аиасра|Мировая философия в IV—XVI вв.}} [[Война|Аибашьрақәе]]и [[Революция|ареволиуциақәе]]и бџьарла акәымкәа философиала иалагоит.<ref name="MooreBruder_38" /> Иаагозар, а[[марксизм]] афилософиа аларҵәара Урыстәыла [[Революция 1917 года в России|ареволиуциа ахылҿиааит 1917 шықәса рзы]],{{Аиасра|Марксизм}} афранцыз ҵаралашара афилософиа афранцыз [[Великая французская революция|Револиуциа Ду]] ахылҿиааит,{{Аиасра|Французское Просвещение}} иара убри афилософиа ашьаҭала ишьақәыргылан [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Америка Еиду Аштатқәа]]. Афилософиа аҳаҭыр азы, 1882 шықәса нанҳәа 12 рзы афранцыз астрономцәа [[Братья Анри|Полеми Анри Проспери]] иаадыртыз [[(227) Философия|астероид (227) Афилософиа]] ҳәа ахьӡ ахҵан.<ref>{{книга|заглавие=Dictionary of Minor Planet Names|автор=Lutz D. Schmadel|издательство=Springer|год=2003|isbn=3-540-00238-3}}</ref> == Акомментариқәа == {{Reflist|group=азгәаҭа|refs= <ref name="наука">Афилософиа зны-зынла «аҭҵаарадырра» ҳәа изашьҭоу иазкны зынӡа еиуеиԥшым мзызқәак ыҟоуп. Акы, философцәақәак рхала рфилософиатә теориақәа «аҭҵаарадырраа» ҳәа изырҳәон, уи алагьы урҭ риашара ма рҵакы ду наҵшьны иазгәарҭон. Иаагозар, Гуссерль ифеноменологиа ус азиҳәон. Ус шакәызгьы аретроспективаҿы иара ҭҵаарадыррак аҳасабала астатус азеиԥш зхаҵара амоуит. (Шәахә. Moore, Bruder, 2005, 174—175.; Singer, 2001, 87—88.) Ҩбагьы, аполитикатә мзызқәа ҟалар алшоит еиҳа ихәарҭоу афилософиатә хырхарҭа иҵаҵӷәырку аҭҵаарадырра «астатус ҳаракы» аҭаразы. Ихԥахаз, афилософиа ахырхарҭақәак рҿы, лымкаала аналитикатә философиаҿы, иаагозар алогикатә позитивизм аҳәаақәа ирҭагӡаны, афилософиа аамҭа цацыԥхьаӡа ҭҵаарадырра иашаны иҿиароуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Аҵыхәтәан, аԥшьбатәи, афилософиа иалкаау ахәҭақәа, иаагозар алогика, аҭҵаарадырра аҷыдарақәа зегьы рымоуп. (Шәахә. Алексеев, Панин, 2005, Глава IV, §1 и §6.)</ref> <ref name="syllogism">Иаагозар, ажәытә индиатәи афилософиаҿы ас еиԥш х-хәҭакны еилоу асиллогизм {{Аиасра|Древнеиндийская философия}} алкаамызт.</ref> <ref name="Уайтхед">''«The safest general characterization of the European philosophical tradition is that it consists of a series of footnotes to Plato.»'' — {{книга|автор= Alfred North Whitehead|заглавие= Process and reality: an essay in cosmology|ссылка= https://archive.org/details/processrealityes00whit_088|издание= 2nd edition|место= New York|издательство= Free Press|год= 1978|страницы= [https://archive.org/details/processrealityes00whit_088/page/n64 39]|страниц= 413|isbn=0029345804}}</ref> <ref name="def-pp">Аристотель иҵаҩцәа алекциақәа дырзаԥхьон, дрыцны адәахьы длеиҩеиуа. Ажәа «аперипатетикақәа» {{lang-grc|περιπατέω}} — «алеиҩеира» аҟынтәи иаауеит.</ref> <ref name="ind def">Агәаанагарақәа руак инақәыршәаны индиатәи ажәа «афилософиа» иавариантны иҟоуп атермин «даршана» ({{lang-sa|दर्शन}}, «абара»). Шәахә. Oxford, 2005, 428. Уи иазку альтернативтә гәаанагара инақәыршәаны ус иҟоу терминуп «анвикшики» ({{IAST|ānvīkṣikī}}, «аҭҵаара») Шәахә. Шохин, 2004, 241, 251—254.</ref> <ref name="Russell">Ари Рассел ипассаж ишәҟәы аурыс еиҭагақәа реиҳарак рҿы иҟаӡам, избанзар асовет цензура иамнахит. Шәахә. аоригиналтә текст, иаагозар, аҭыжьымҭаҿы: {{книга|автор= Bertrand Russell|заглавие= The History of Western Philosophy|ссылка= https://archive.org/details/historywesternph00russ_236|место= New York|издательство= Simon & Schuster Inc.|год= 1972|страницы= [https://archive.org/details/historywesternph00russ_236/page/n854 642]—643|страниц= 896|isbn= 0-671-20158-1}}.</ref> <ref name="Marx">Маркс, амала, Урыстәыла ишыҟалаз еиԥш, мчыла амчра ампыҵахалара мап ацәикуан. Ареволиуциа ԥсабарала иҟалоит ҳәа игәы иаанагон. (Singer, 2001, 79.)</ref> <ref name="Kuhn">1960-тәи ашықәсқәа рзы зыӡбахә рымаз, акритика ззыруаз ишәҟәы еиуеиԥшым арелиативисттә еилыркаарақәа рҭакс, Кәын ишәҟәы аҩбатәи аҭыжьымҭа апостскриптум ациҵеит, уаҟа аргама идыԥхьаӡалаз арелиативизм мап ацәикит, «аҭҵаарадырра-техникатә прогресс дадгылаҩуп» ҳәа ихы иазиҳәеит. (Шәахә. {{книга|автор= [[Кун, Томас Сэмюэл|Thomas S. Kuhn]]|заглавие= The Structure of Scientific Revolutions|издание= 3rd edition|место= Chicago|издательство= University of Chicago Press|год= 1996|страницы= 206|страниц= 212|isbn= 0-226-45808-3}}, иара убас {{книга|заглавие= Problems in the philosophy of science. International Colloquium in the Philosophy of Science (1965, Bedford College)|ответственный= Imre Lakatos, Alan Musgrave|место= Amsterdam|издательство= North-Holland Pub. Co.|год= 1968|страницы= 231|страниц= 448}})</ref> <ref name="наука2">Аха ус шакәугьы иҭҵаарадырраны иҟам, иаагозар, иааиԥмырҟьаӡакәа ахы аганахь ала анаԥшҩы ипозициа ахьааннакыло инамаданы. Уи адагьы, аналитикатә философиа аҳәаақәа ирҭагӡаны алогикатә позитивизм ахырхарҭа акәын афилософиаҿы аҭҵаарадырратә метод мацара ахархәара рыдызгалоз. (Шәахә. Алексеев, Панин, 2005, Главы IV и XII., иара убас Moore, Bruder, 2005, 218—219.)</ref> }} == Азгәаҭақәа == {{Reflist|3|refs= <ref name="Gowin">{{книга|автор= D. Bob Gowin, Marino C. Alvarez|заглавие= The Art of Educating with V Diagrams|ссылка= https://archive.org/details/artofeducatingwi0000gowi/page/52|издательство= Cambridge University Press|год= 2005|страницы= 52|страниц= 231|isbn= 052184343X}}</ref> <ref name="Buccellati">{{статья|автор= Giorgio Buccellati|заглавие= Wisdom and Not: The Case of Mesopotamia|издание= Journal of the American Oriental Society|издательство= American Oriental Society|год= 1981|том= 101|номер= 1|страницы= 35—47|issn= 0003-0279}}</ref> <ref name="Ожегов">{{книга|автор= [[Ожегов, Сергей Иванович|С.И. Ожегов]]|заглавие= Словарь русского языка|издание= 9-е издание|место= Москва|издательство= Советская энциклопедия|год= 1972|страницы= 783|страниц= 846|тираж=120000}}</ref> }} == Алитература == {{refbegin2}} * {{статья|автор= [[Гуссерль, Эдмунд|Гуссерль Э.]]|заглавие= Философия как строгая наука|ссылка= |автор издания= Гуссерль Э.|издание= Философия как строгая наука|тип= |место= Новочеркасск|издательство= Сагуна|год= 1994|том= |страницы= |isbn= 5759301373; ISBN 5759301381|ref= Гуссерль}} * {{статья|автор= [[Хабермас, Юрген|Хабермас Ю.]]|заглавие= 1. Философия как «местоблюститель» и «интерпретатор»|ссылка= |автор издания= Хабермас Ю.|издание= Моральное сознание и коммуникативное действие|тип= |место= {{СПб}}|издательство= Наука|год= 2001|том= |страницы= 7—33|isbn= 5-02-026810-0; ISBN 3-518-28022-8|ref= Хабермас}} === Аилыркаагатә литература === '''На русском языке''' * {{БСЭ3|автор= [[Спиркин, Александр Георгиевич|Спиркин А.Г.]]|заглавие= Философия|том=27|страницы= 412—417|ref= Спиркин}} * {{книга|автор= Е.Губский, Г.Кораблева, В.Лутченко|заглавие= Философский энциклопедический словарь|место= Москва|издательство= Инфра-М|год= 2005|страниц= 576|isbn= 5-86225-403-X|тираж=10000|ref=Губский и др.}} * {{книга|автор= Александр Грицанов|заглавие= Новейший философский словарь|место= Минск|издательство= Скакун|год= 1999|страниц= 896|isbn= 985-6235-17-0|тираж=10000|ref=Грицанов}} '''На иностранных языках''' * {{статья|автор= Robert Audi|заглавие= Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 7|страницы= 325—337|isbn= 0-02-865787-X|ref= Audi}} * {{книга|заглавие= The Oxford companion to philosophy|ссылка= https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_f5n3|ответственный= Ted Honderich|издание= New Edition|издательство= Oxford University Press|год= 2005|страниц= 1060|isbn= 0–19–926479–1|тираж=|ref=Oxford}} === Алагалатә литература === '''Урысшәала''' * {{книга|автор= Алексеев П. В., Панин А. В.|заглавие= Философия|издание=3-е издание|место= Москва|издательство= Проспект|год= 2005|страниц= 604|isbn= 5-482-00002-8|тираж=5000|ref=Алексеев, Панин}} * ''[[Ильенков, Эвальд Васильевич|Ильенков Э. В.]], Коровиков В. И.'' Тезисы к вопросу о взимосвязи философии и знаний о природе и обществе в процессе их исторического развития. // ''Ильенков Э. В.'' Собрание сочинений. Т. 1. — М: Канон плюс, 2019. — С. 354—363. — ISBN 978-5-88373-579-9 * {{статья|автор= Колесников А. С.|заглавие= Исторические типы философии|автор издания= Ю.Н. Солонин и др.|издание= Основы современной философии|место= Санкт-Петербург|издательство= Лань|год= 1999|страницы= 20—110|isbn= 5-8114-0100-0|ref= Колесников}} * ''[[Мареев, Сергей Николаевич|Мареев С. Н.]], Мареева Е. В.'' [https://www.mediafire.com/file/y7vto5691vi6cj8/%25D0%259C%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B5%25D0%25B2_%25D0%25A1._%25D0%259D.%252C_%25D0%259C%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B5%25D0%25B2%25D0%25B0_%25D0%2595._%25D0%2592._-_%25D0%2598%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F_%25D1%2584%25D0%25B8%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%2581%25D0%25BE%25D1%2584%25D0%25B8%25D0%25B8.pdf/file История философии. Общий курс.] — М.: Академический проект, 2003. — 874 с. ISBN 5-8291-0287-0 * {{книга|автор= [[Рассел, Бертран|Рассел Б.]]|заглавие= История западной философии|оригинал= The History of Western Philosophy|место= Москва|издательство= Миф|год= 1993|том= I|страниц= 512|isbn= 5-87214-012-6|тираж=10000|ref=Russell, т.1}} * {{книга|автор= [[Рассел, Бертран|Рассел Б.]]|заглавие= История западной философии|оригинал= The History of Western Philosophy|место= Москва|издательство= Миф|год= 1993|том= II|страниц= 446|isbn= 5-87214-012-6|тираж=10000|ref=Russell, т.2}} * {{статья|автор= Росенко М. Н.|заглавие= Предмет философии. Антропоцентризм как мировоззренческий и методологический принцип современной философии.|автор издания= Солонин Ю. Н. и др.|издание= Основы современной философии|место= Санкт-Петербург|издательство= Лань|год= 1999|страницы= 3—19|isbn= 5-8114-0100-0|ref= Росенко}} * {{книга|автор= Сычев А. А.|заглавие= Основы философии|место= Москва|издательство= Альфа М|год= 2010|страниц= 368|isbn= 978-5-98281-181-3|тираж=1500|ref= Сычев}} * {{книга |автор= [[Фролов, Иван Тимофеевич (философ)|Фролов И. Т]]. и др.|часть= |заглавие= Введение в философию: Учеб. пособие для вузов|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= 3-е изд., перераб. и доп.|место= М.|издательство= Республика|год= |том= |страницы= |столбцы= |страниц= 623|серия= |isbn= 5-250-01868-8|тираж= |ref= Введение в философию. Часть IV}} '''Атәым бызшәақәа рыла''' * {{книга|автор= Brooke Noel Moore, Kenneth Bruder|заглавие= Philosophy. The Power of Ideas|ссылка= https://archive.org/details/philosophypowero00moor|издание= 6th edition|издательство= Mc Graw Hill|год= 2005|страниц= 600|isbn= 0-07-287603-4|тираж=|ref=Moore, Bruder}} * {{статья|автор=Edward Craig|заглавие= Philosophy|ссылка=https://archive.org/details/shorterroutledge00crai|автор издания= Nigel Warburton|издание= Philosophy. Basic Readings.|издательство= Routledge|год= 2005|страницы= [https://archive.org/details/shorterroutledge00crai/page/n31 5]—10|isbn= 0-203-50642-1|ref= Craig}} * {{книга|автор= Rodolphe Gasché |заглавие= The Honor of Thinking: Critique, Theory, Philosophy|издание= 1st edition|издательство= Stanford University Press|год= 2006|страниц= 424|isbn= 0804754233|тираж=|ref=Gasché}} * {{статья|автор= Richard H. Popkin|заглавие= Origins of Western Philosophic Thinking|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/1|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=1—5|isbn=0-231-10128-7|ref= Popkin}} === Атематикатә литература афилософиатә школқәа рыла === ==== Заатәи абырзен философиа ==== * {{статья|автор= [[Зайцев, Александр Иосифович|А.И. Зайцев]]|заглавие= Софисты|ссылка=http://iph.ras.ru/elib/2806.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 4|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Зайцев}} * {{книга|автор= Catherine Osborne|заглавие= Presocratic Philosophy. A Very Short Introduction|ссылка= https://archive.org/details/presocraticphilo0000rowe|издательство= Oxford University Press|год= 2004|страниц= 146|isbn= 0-19-284094-0|тираж=|ref=Osborne}} * {{статья|автор= Thomas M. Robinson|заглавие= The Pre-Socratic Philosophers|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/6|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=6—20|isbn=0-231-10128-7|ref= Robinson (Presocratics)}} * {{статья|автор= Thomas M. Robinson|заглавие= The Sophists|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/20|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=20—23|isbn=0-231-10128-7|ref= Robinson (Sophists)}} ==== Абырзен классикатә философиа ==== * {{книга|автор= [[Асмус, Валентин Фердинандович|В.Ф. Асмус]]|заглавие= Платон|место= Москва|издательство= Мысль|год= 1975|страниц= 220|серия= Мыслители прошлого|тираж=50000|ref=Асмус}} * {{книга|автор= [[Лосев, Алексей Фёдорович|А.Ф. Лосев]], [[Тахо-Годи, Аза Алибековна|А.А. Тахо-Годи]]|заглавие= Платон. Аристотель.|издание= 3-е издание|место= Москва|издательство= Молодая Гвардия|год= 2005|страниц= 392|серия= Жизнь замечательных людей|isbn= 5-235-02830-9|тираж=5000|ref=Лосев, Тахо-Годи}} * {{статья|автор= [[Лосев, Алексей Фёдорович|А.Ф. Лосев]]|заглавие= Жизненный и творческий путь Платона|издание= Платон. Собрание сочинений в четырёх томах|место= Москва|издательство= Мысль|год= 1994|том= 1|страницы= 3—63|isbn= 5-244-00451-4|ref= Лосев}} ==== Ажәытә индиатәи афилософиа ==== * {{статья|автор= [[Шохин, Владимир Кириллович|В.К. Шохин]]|заглавие= Индийская философия|ссылка=http://iph.ras.ru/elib/1223.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 2|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Шохин}} * {{статья|автор= [[Зильберман, Давид Беньяминович|Д.Б. Зильберман]], [[Пятигорский, Александр Моисеевич|А.М. Пятигорский]]|заглавие= Философия [в Индии]|издание= Большая советская энциклопедия|место= Москва|издательство= Советская энциклопедия|год= 1972|том=10 |страницы=221—223 |ref=Зильберман, Пятигорский }} * {{книга|автор= Sue Hamilton|заглавие= Indian Philosophy: A Very Short Introduction|ссылка= https://archive.org/details/indianphilosophy0000hami|издательство= Oxford University Press|год= 2001|страниц= 168|isbn= 0192853740|тираж=|ref=Hamilton}} * {{статья|автор= Karl Potter|заглавие= Indian Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 4|страницы= 623—634|isbn= 0-02-865784-5|ref= Potter}} * {{книга|автор= [[Шохин, Владимир Кириллович|В.К. Шохин]]|заглавие= Индийская философия. Шраманский период|место= Санкт-Петербург|издательство= Издательство Санкт-Петербургского университета|год= 2007|страниц= 424|isbn= 978-5-288-04085-6|тираж=1000|ref=Шохин}} * {{книга|автор= [[Шохин, Владимир Кириллович|В.К. Шохин]]|заглавие= Школы индийской философии. Период формирования|место= Москва|издательство= Восточная литература|год= 2004|страниц= 416|серия= История восточной философии|isbn= 5-02-018390-3|тираж=1200|ref=Шохин}} ==== Ажәытәӡатәи китаитәи афилософиа ==== * {{статья|автор= В.Г. Бурова, [[Титаренко, Михаил Леонтьевич|М.Л. Титаренко]]|заглавие= Философия Древнего Китая|издание= Древнекитайская философия|тип= в 2х т.|место= Москва|издательство= Мысль|год= 1972|том= 1|страницы= 5—77|ref= Бурова, Титаренко}} * {{статья|автор= [[Кобзев, Артём Игоревич|А.И. Кобзев]]|заглавие= Китайская философия|ссылка=http://iph.ras.ru/elib/1428.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 2|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Кобзев}} * {{книга|автор= Livia Kohn|заглавие= Daoism Handbook|место= Boston|издательство= Brill Academic Publishers|год= 2000|страниц= 954|серия= Handbook of Oriental Studies / Handbuch der Orientalisk|isbn= 90-04-11208-1|тираж=|ref=Kohn}} * {{статья|автор= Wing-Tsit Chan|заглавие= Chinese Philosophy: Overview|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 149—160|isbn= 0-02-865782-9|ref= Wing-Tsit Chan}} * {{статья|автор= Kwong-loi Shun|заглавие= Chinese Philosophy: Confucianism|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 170—180|isbn= 0-02-865782-9|ref= Kwong-loi Shun}} * {{статья|автор= Chad Hansen|заглавие= Chinese Philosophy: Daoism |автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 184—194|isbn= 0-02-865782-9|ref= Chad Hansen}} * {{статья|автор= Bo Mou|заглавие= Chinese Philosophy: Language and Logic|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 202—215|isbn= 0-02-865782-9|ref= Bo Mou}} ==== Европа абжьарашәышықәсазтәи афилософиа ==== * {{книга|автор= [[Чанышев, Арсений Николаевич|Чанышев А.Н.]]|заглавие= Курс лекций по древней и средневековой философии|ссылка= http://www.runivers.ru/philosophy/lib/book6221/142192/|место= Москва|издательство= Высшая школа|год= 1991|страниц= 512|isbn= 5-06-000992-0|тираж= 100000|ref= Чанышев|archive-date= 2025-11-10|access-date= 2026-06-24|archive-url= https://web.archive.org/web/20251110192313/https://runivers.ru/philosophy/lib/book6221/142192/|url-status= dead}} * {{книга|автор= [[Соколов, Василий Васильевич (философ)|Соколов В.В.]]|заглавие= Средневековая философия|место= Москва|издательство= Высшая школа|год= 1979|страниц= 448|тираж=40000|ref=Соколов}} * {{статья|автор= [[Неретина, Светлана Сергеевна|С.С.Неретина]]|заглавие= Средневековая европейская философия|ссылка= http://iph.ras.ru/elib/2830.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том=4 |isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Неретина}} * {{статья|автор= Desmond Paul Henry|заглавие= Medieval and Early Christian Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 6|страницы= 99—107|isbn= 0-02-865786-1|ref= Henry}} * {{статья|автор= Г.А.Смирнов|заглавие=Оккам |ссылка=http://iph.ras.ru/elib/2167.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|isbn= 978-5-244-01115-9|ref=Смирнов }} ==== Мрагылара Ааигәа абжьарашәышықәсазтәи афилософиа ==== * {{книга|автор= Е.А. Фролова|заглавие= История арабо-мусульманской философии: Средние века и современность|ссылка= http://iph.ras.ru/uplfile/root/biblio/2006/Frolova1.pdf|место= Москва|издательство= Институт философии РАН|год= 2006|страниц= 199|isbn= 5-9540-0057-3|тираж=500|ref=Фролова}} * {{книга|автор= Kecia Ali, Oliver Leaman|заглавие= Islam: the key concepts|место= New York|издательство= Routledge|год= 2007|страниц= 2000|isbn= 0415396387|тираж=|ref=Ali, Leaman}} * {{статья|автор= Е.А. Фролова|заглавие= Арабо-исламская философия в средние века|ссылка= http://psylib.ukrweb.net/books/stepz01/txt04.htm|автор издания= М.Т. Степанянц|издание= История восточной философии|место= Москва|издательство= Институт философии РАН|год= 1998|страницы= 72—101|isbn= 5-201-01993-5|ref= Фролова|archive-date= 2026-03-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20260310193139/http://psylib.ukrweb.net/books/stepz01/txt04.htm|url-status= dead}} * {{книга|автор= Колетт Сират|заглавие= История средневековой еврейской философии|оригинал= A History оf Jewish Philosophy in the Middle Ages|место= Москва|издательство= Мосты культуры|год= 2003|страниц= 712|серия= Bibliotheca judaica. Современные исследования|isbn= 5-93273-101-X|тираж=2000|ref=Sirat}} ==== Индиеи Мрагылара Хареи абжьарашәышықәсазтәи рфилософиа ==== * {{статья|автор= Г.А. Ткаченко|заглавие= Средневековая философия Китая|ссылка= http://psylib.org.ua/books/stepz01/txt03.htm|автор издания= М.Т. Степанянц|издание= История восточной философии|место= Москва|издательство= Институт философии РАН|год= 1998|страницы= 49—71|isbn= 5-201-01993-5|ref= Ткаченко}} * {{статья|автор= [[Шохин, Владимир Кириллович|В.К. Шохин]]|заглавие= Средневековая философия Индии|ссылка= http://psylib.ukrweb.net/books/stepz01/txt02.htm|автор издания= М.Т. Степанянц|издание= История восточной философии|место= Москва|издательство= Институт философии РАН|год= 1998|страницы= 21—48|isbn= 5-201-01993-5|ref= Шохин}} ==== Аиҭарҿиара афилософиа ==== * {{книга|автор= [[Шестаков, Вячеслав Павлович|В. Шестаков]]|заглавие= Философия и культура эпохи Возрождения. Рассвет Европы|место= Санкт-Петербург|издательство= Нестор-История|год= 2007|страниц= 270|isbn= 978-5-59818-7240-2|тираж=2000|ref=Шестаков}} * {{книга|автор= [[Горфункель, Александр Хаимович|А.Х. Горфункель]]|заглавие= Философия эпохи Возрождения|место= Москва|издательство= Высшая школа|год= 1980|страниц= 368|тираж=50000|ref=Горфункель}} ==== Аамҭа Ҿыц афилософиа ==== * {{статья|автор= Karl Ameriks|заглавие= Immanuel Kant|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/494|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=494—502|isbn=0-231-10128-7|ref= Ameriks}} * {{статья|автор= Richard H. Popkin|заглавие= The French Enlightment|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/462|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=462—471|isbn=0-231-10128-7|ref= Popkin (Enlightment)}} * {{статья|автор= Harry M. Bracken|заглавие= George Berkeley|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/445|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=445—452|isbn=0-231-10128-7|ref= Bracken}} * {{статья|автор= Yuen-Ting Lai|заглавие= China and Western Philosophy in the Age of Reason|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/412|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=412—421|isbn=0-231-10128-7|ref= Yuen-Ting Lai}} ==== Аконтиненталтә философиа ==== * {{книга|автор= Simon Critchley|заглавие= Continental Philosophy: A Very Short Introduction|ссылка= https://archive.org/details/continentalphilo0000crit|издательство= Oxford University Press|год= 2001|страниц= 168|isbn= 0-19-285359-7|тираж=|ref=Critchley}} * {{статья|автор= Charles E. Scott|заглавие= Continental Philosophy at the Turn of the Twenty-First Century|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/745|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=745—753|isbn=0-231-10128-7|ref= Scott}} * {{статья|автор= Thomas Nenon|заглавие= Continental Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 488—489|isbn= 0-02-865782-9|ref= Nenon}} * {{книга|заглавие= The Columbia History of Twentieth-Century French Thought|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo2006unse|ответственный= Lawrence D. Kritzman, Brian J. Reilly|место= New York|издательство= Columbia University Press|год= 2006|страниц= 788|isbn= 978-0-231-10791-4|тираж=|ref=Kritzman}} * {{книга|автор= Peter Singer|заглавие= Marx: A Very Short Introduction|издательство= Oxford University Press|год= 2001|страниц= 120|isbn= 0–19–285405–4|тираж=|ref=Singer}} * {{статья|автор= Franz Peter Hugdahl|заглавие= Poststructuralism: Derrida and Foucault|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/737|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=737—744|isbn=0-231-10128-7|ref= Hugdahl}} * {{книга|автор= [[Сокал, Алан|Алан Сокал]], Жан Брикмон|заглавие= Интеллектуальные уловки. Критика философии постмодерна|оригинал= Fashionable Nonsense. Postmodern Intellectuals' Abuse of Science|ссылка= http://www.scepsis.ru/library/id_1052.html|место= Москва|издательство= Дом интеллектуальной книги|год= 2002|страниц= 248|isbn= 5-7333-0200-3|тираж=1000|ref=Sokal, Bricmont}} * {{статья|автор= Н.В.Мотрошилова |заглавие=Феноменология |ссылка= http://iph.ras.ru/elib/3176.html|автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том=4 |isbn= 978-5-244-01115-9|ref=Мотрошилова }} * {{статья|автор= В.П.Визгин, В.Φ.Пустарнаков, Э.Ю.Соловьёв|заглавие= Нигилизм|ссылка= http://iph.ras.ru/elib/2071.html|автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 2|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Визгин, Пустарнаков, Соловьёв}} * {{статья|автор= Joseph J. Kockelmans|заглавие= Continental Philosophy of Science|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/691|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=691—698|isbn=0-231-10128-7|ref= Kockelmans}} * {{книга|автор= [[Фейерабенд, Пол Карл|Paul Feyerabend]]|заглавие= Against Method|издание= 4th edition|издательство= Verso|год= 2010|страниц= 296|isbn= 978-1-84467-442-8|тираж=|ref=Feyerabend}} * {{книга|автор= [[Латур, Бруно|Bruno Latour]]|заглавие= Pandora's Hope. Essays on the Reality of Science Studies|издательство= Harvard University Press|год= 1999|страниц= 324|isbn= 0-674-65336-X|тираж=|ref=Latour}} ==== Аналитикатә философиа ==== * {{статья|автор= М.С. Козлова|заглавие= Аналитическая философия|ссылка= http://iph.ras.ru/elib/0155.html|автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 1|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Козлова}} * {{статья|автор= Грязнов А.Ф.|заглавие= Аналитическая философия: становление и развитие|ссылка= https://archive.org/details/libgen_00845533|автор издания= Грязнов А.Ф.|издание= Аналитическая философия: становление и развитие|место= Москва|издательство= Дом интеллектуальной книги|год= 1998|страницы= [https://archive.org/details/libgen_00845533/page/n3 5]—16|ref= Грязнов}} * {{статья|автор= A.P. Martinich|заглавие= Introduction to Analytic Philosophy|ссылка= https://archive.org/details/analyticphilosop00mart|автор издания= A.P. Martinich, David Sosa|издание= A companion to analytic philosophy|издательство= Blackwell|год= 2001|страницы= [https://archive.org/details/analyticphilosop00mart/page/n57 1]—6|isbn= 0-631-21415-1|ref=Martinich}} * {{статья|автор= Dagfinn Føllesdal|заглавие= Analytic Philosophy: What is it and why should one engage in it?|автор издания= Hans-Johann Glock|издание= Rise of Analytic Philosophy|издательство= Wiley-Blackwell|год= 1999|страницы= 1—16|isbn= 0-631-20086-X|ref= Føllesdal}} * {{статья|автор= Avrum Stroll|заглавие= Twentieth-Century Analytic Philosophy|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/n637|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=604—666|isbn=0-231-10128-7|ref= Stroll}} * {{статья|автор= Scott Soames|заглавие= Philosophical Analysis|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 1|страницы= 144—157|isbn= 0-02-865781-0|ref= Soames}} * {{книга|автор= Auguste Comte|заглавие= A General View of Positivism|ссылка= https://archive.org/details/ageneralviewpos00comtgoog|место= New York|издательство= Robert Speller & Sons|год= 1957|страницы=|страниц= 446|тираж=|ref=Comte}} ==== Атрансгуманизми акосмизми рфилософиа ==== * {{статья|автор= [[Бостром, Ник|Nick Bostrom]]|заглавие= A History of Transhumanist Thought|ссылка= http://www.nickbostrom.com/papers/history.pdf|издание= Journal of Evolution and Technology |издательство= Institute for Ethics & Emerging Technologies|год= 2005|том= 14|номер= 1|issn= 1541-0099|ref= Bostrom}} * {{статья|автор= [[Фукуяма, Фрэнсис|Francis Fukuyama]]|заглавие= Transhumanism|ссылка= http://www.foreignpolicy.com/articles/2004/09/01/transhumanism|издание= Foreign Policy|место= Washington|год= 2004|номер= September 1|issn= 0015-7228|ref= Fukuyama}} * {{статья|автор= Stefan Lorenz Sorgner|заглавие= Nietzsche, the Overhuman, and Transhumanism|ссылка= http://jetpress.org/v20/sorgner.htm|издание= Journal of Evolution and Technology |издательство= Institute for Ethics & Emerging Technologies|год= 2009|том= 20|номер= 1|страницы= 29—42|issn= 1541-0099|ref= Sorgner}} * {{статья|автор= Philippe Verdoux|заглавие=Transhumanism, Progress and the Future|ссылка= http://jetpress.org/v20/verdoux.htm|издание= Journal of Evolution and Technology |издательство= Institute for Ethics & Emerging Technologies|год= 2009|том= 20|номер= 2|страницы= 49—69|issn= 1541-0099|ref= Verdoux}} * {{статья|автор= Dmitry Shlapentokh|заглавие= Cosmism in European Thought. Humanity Without Future in Cosmos|издание= Journal of Philosophical Research|год= 2001|том= 26|страницы= 497—546|issn= 1053-8364|doi= 10.5840/jpr_2001_13|ref= Shlapentokh}} * {{статья|автор= Ф.И. Гиренок|заглавие= Космизм|ссылка= http://iph.ras.ru/elib/1527.html|автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Гиренок}} * {{статья|автор= Leonid Vasilenko|заглавие= Космизм и эволюционизм в русской религиозно-философской традиции.|оригинал=Cosmism and Evolutionism in the Russian Religious-Philosophical Tradition |ссылка= http://www.vasilenkoleonid.ru/works_eng001_leonid_vasilenko_cosmism_and_evolutionism_in_the_russian_religious-philosophical_tradition.html|автор издания= Wendy Helleman|издание= The Russian Idea: In Search of a New Identity|место= Bloomington|издательство= Slavica|год= 2004|страницы= 151—163|isbn= 0-89357-314-0|ref= Василенко}} * {{статья|автор= Zilya Habibullina|заглавие= Sociocultural Potential of Russian Cosmism. |издание= Proceedings of the XXII World Congress of Philosophy. Social and Political Philosophy|год= 2008|том= 50|страницы= 221—223|ref= Хабибуллина}} * {{книга|автор= James T. Andrews|заглавие= Red Cosmos: K. E. Tsiolkovskii, Grandfather of Soviet Rocketry|издательство= Texas A&M University Press|год= 2009|страниц= 168|isbn= 1603441689|тираж=|ref=Andrews}} ==== Аурыс философиа ==== * {{книга|заглавие= История русской философии|ответственный= М. А. Маслин|место= Москва|издательство= Республика|год= 2001|страниц= 639|isbn= 5-250-01811-4|тираж=5000|ref=Маслин}} * {{книга|автор= [[Лосский, Николай Онуфриевич|Лосский Н. О.]]|заглавие= [[История русской философии (Лосский)|История русской философии]]|оригинал= History of Russian philosophy|место= Москва|издательство= [[Советский писатель]]|год= 1991|страниц= 480|isbn= 5-265-02255-4|тираж=50000|ref=Лосский}} * {{книга|автор= [[Зеньковский, Василий Васильевич|Зеньковский В. В.]]|заглавие= История русской философии|издание= Академический Проект|место= Москва|год= 2001|страниц= 880|isbn= 5-8291-0127-0|тираж=6000|ref=Зеньковский}} * {{статья|автор= Vladimir L. Marchenkov|заглавие= Русская философия|оригинал= Russian Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том=8 |страницы=564—579|isbn=0-02-865788-8 |ref= Марченков}} * {{статья|автор= Пущаев Ю. В.|заглавие= М. К. Мамардашвили. Опыт физической метафизики|ссылка= http://vphil.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=112|издание= Вопросы философии|место= Москва|год= 2010|номер= 3|страницы= 183—185|issn= 0042-8744|ref= Пущаев}} {{refend}} == Азхьарԥшқәа == * [http://iph.ras.ru/ Институт философии РАН. Электронная библиотека по философии] * [http://vphil.ru/ Журнал «Вопросы философии». Электронная библиотека публикаций] * [http://www.socionauki.ru/journal/fio/ Журнал «Философия и общество». Электронный архив] * [http://www.scepsis.ru/library/philosophy/page1/ Философская библиотека журнала] «[[Скепсис (журнал)|Скепсис]]» * [http://www.runivers.ru/philosophy/lib/alphabet/ Библиотека русской философии журнала «Логосфера»] * [https://web.archive.org/web/20121130160427/http://www.circle.ru/kentavr Методологический альманах «Кентавр»] {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:философиа}} [[Акатегориа:Афилософиа| ]] a3t6q8rhd7d3nyixrpm5xyl93x4vqqt Анагӡаратә ҟазарақәа 0 54382 176546 172612 2026-11-07T23:26:03Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176546 wikitext text/x-wiki [[Файл:Two dancers.jpg|thumb|200px|[[Танец|Акәашара]] – анагӡаратә ҟазара ахкқәа ируакуп.]] '''Анагӡаратә ҟазарақәа''' - асахьаркыратә-арҿиаратә усура хкқәа иреиуоуп. Уаҟа “раԥхьатәи” аҟазара ҳәа изышьҭоу аусумҭақәа, адыргақәа рсистема аҳасабала иаарԥшхоит, насгьы лассы-лассы иалкаау материалк ахь ииагахоит. Анагӡаратә ҟазара иаҵанакуеит абарҭ [[Творческая деятельность|арҿиаратә усхкқәа]]: ашәҟәыҩҩцәеи адраматургцәеи рҩымҭақәа [[Сцена|асценаҿы]], [[Эстрада (вид искусства)|аестрадаҿы]], [[Цирковая арена|ацирк аҿы]] иқәзыргыло, [[радио|арадио]], [[Кинематограф|акино]], [[Телевидение|ателехәаԥшра]] уҳәа рҿы иаазырԥшуа [[Режиссёр|арежиссиорцәеи]] [[Актёр|актиорцәеи]]; [[Литературное произведение|алитературатә рҿиамҭақәа]] исахьаркны иаԥхьо аԥхьаҩцәа; [[композитор|акомпозиторцәа]] раԥҵамҭақәа назыгӡо [[музыкант|амузыкантцәа]], [[Певец|ашәаҳәаҩцәа]], аинструменталистцәа, адирижиорцәа; [[Хореография|ахореографцәа]], акомпозиторцәа, [[либреттист|алибреттистцәа]] рыгәҭакқәа назыгӡо акәашаҩцәа. Абарҭ аусхкқәа рҟны иҟаӡам анагӡаратә ҟазара: [[Изобразительное искусство|аҿыханҵатә ҟазара]], [[Архитектура|архитектура]], [[Прикладные искусства|ахархәаратә ҟазарақәа]] (иҷыдоу асахьаҭыхыҩцәа алахәымзар, насгьы агәҭакы анагӡаразы аусуҩцәа ма амашьынақәа рхы иадырхәозар), иара убас алитературатә ԥҵамҭақәа (ихыркәшоу аҩымҭақәа ҿырҳәала рынагӡара алшозаргьы, раԥхьа иргыланы, урҭ зызхоу азыӡырыҩцәа ракәымкәа, аԥхьаҩцәа роуп). Анагӡаратә ҟазарақәа – асахьаркыратә-арҿиаратә усура хкқәа иреиуоуп, избан акәзар урҭ шьаҭас ирымоу инагӡахо арҿиамҭа даҽа формак ахь аиагара акәымкәа, аҩымҭа адоуҳатә ҵакы анырра, анагӡаҩ идунеихәаԥшышьеи иестетикатә позициеи ирықәшәо аилкаара уҳәа реиԥш иҟоу арҿиаратә елементқәа злоу аиҭакрақәа роуп. Убри иахҟьаны лассы-лассы [[поэт|апоетцәеи]], [[Драматургия|адраматургцәеи]], [[сценарист|асценаристцәеи]], [[композитор|акомпозиторцәеи]], [[Хореография|ахореографцәеи]] русумҭақәа, автори анагӡаҩи рхаарԥшрақәа еидыркылоит. Зны-зынла рольк актиор дыхәмарцыԥхьаӡа, мамзаргьы етиудк апианинорҳәаҩы инаигӡацыԥхьаӡа еиуеиԥшымкәа иҟалоит, избанзар аҽазыҟаҵарақәа раан ишыхәмарҵәҟьаз акәымкәа, анагӡараан аимпровизациа ахҭысуеит<ref>{{Cite web|url=http://terme.ru/termin/ispolnitelskie-iskusstva.html|title=ИСПОЛНИТЕЛЬСКИЕ ИСКУССТВА это что такое ИСПОЛНИТЕЛЬСКИЕ ИСКУССТВА: определение — Философия.НЭС|publisher=terme.ru|lang=ru|access-date=2017-07-12|archive-date=2017-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170717182135/http://terme.ru/termin/ispolnitelskie-iskusstva.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Книга|автор=Мортимер Адлер|заглавие=Искусство говорить и слушать|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Nfi5AAAAQBAJ&pg=PT21&dq=%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5+%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjl49Lyv4TVAhXnYJoKHdphCy0Q6AEIUDAJ|издательство=Litres|год=2017-01-12|страниц=314|isbn=9785457240452|archive-date=2018-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180104073100/https://books.google.ru/books?id=Nfi5AAAAQBAJ&pg=PT21&dq=%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5+%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjl49Lyv4TVAhXnYJoKHdphCy0Q6AEIUDAJ#v=onepage&q=%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false}}</ref>. == Ахкқәа == Анагӡаратә ҟазара иаҵанакуеит акәашара, амузыка, [[Опера|аопера]], атеатр, амузыкатә театр, [[иллюзионизм|аиллиузионизм]], [[Пантомима|апантомима]], [[Художественная декламация|асахьаркыратә ҿырҳәалаԥхьара]], [[театр кукол|акьанџьақәа ртеатр]], [[Цирк (искусство)|ацирктә ҟазара]], иара убас [[перформанс|аперформанс]]. Иара убасгьы аҿыханҵатә ҟазараҟны иҟоуп иҷыдоу аформа: уаҟа асахьаҭыхыҩцәа русумҭақәа ахәаԥшцәа рҿаԥхьа иқәдыргылоит. Уигьы анагӡаратә ҟазара ҳәа иашьҭоуп. Анагӡаратә ҟазараҟны еиҳарак апластикатә ҟазара аформақәа ахархәара рыҭахоит, иаҳҳәап, [[реквизит|ареквизит]] аԥҵараҿы. Акәашарагьы [[Пластические искусства|апластикатә ҟазара]] иаҵанакуеит<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/art/dance/Types-of-dance|title=dance - Types of dance {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2022-01-27|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007132340/https://www.britannica.com/art/dance/Types-of-dance|url-status=live}}</ref>. === Амузыка === {{main|Амузыка}} Акомпозитор [[Серов, Александр Николаевич (композитор)|А. Серов]] амузыка дахцәажәоит "ауаҩы ибжьы ала, мамзаргьы иҷыдоу иԥсабаратәым амыругақәа рыла иаарԥшу, ауаҩы ибжьы иаҳа иазааигәоу, иалкаау ашьҭыбжьқәа змоу иҷыдоу апоетикатә бызшәа" аҳасабала<ref>{{Книга|автор=Серов А. Н.|заглавие=Критические статьи|год=1895|место=Спб|том=IV|страницы=1585}}</ref>. Даҽакала иуҳәозар, амузыка - ари ауаҩы игәҭыхақәа икәша-мыкәша иҟоу ауаа излареилиркаауа "абызшәоуп"<ref>{{Книга|автор=Кожинов В.|заглавие=Виды искусства|год=1960|место=Москва|издательство=Искусство|страницы=51}}</ref>. === Атеатр === {{main|Атеатр}} Атеатр – ацәажәара, ажестқәа, амузыка, акәашара, ашьҭыбжьқәа, аланарԥшыра рхархәарала ахәаԥшцәа рҿаԥхьа аспектакльқәа ықәзыргыло анагӡаратә ҟазара аҟәшоуп. Акы ма еиҳаны абарҭ аелементқәа анагӡаратә ҟазара ҳәа иԥхьаӡоуп. Истандарту ажәабжьтә-диалогтә стиль адагьы, атеатр аформақәа рахь иаҵанакуеит апиесақәа, амиузикл, аопера, абалет, [[иллюзия|аиллиузиа]], [[мимы|амимқәа]], [[индийский классический танец|индиатәи аклассикатә кәашара]], [[кабуки]], [[театр импровизации|аимпровизациатә театр]], акомедиа, [[пантомима|апантомима]], иара убас итрадициатәым, мамзаргьы ҳаамҭазтәи аформақәа, иаҳҳәап, [[Постмодернизм в театре|апостмодернтә театр]], [[постдраматический театр|апостдраматә театр]], мамзаргьы аперформанс. === Акәашара === {{main|Акәашара}} Акәашара – ари ауаа рыгәҭыхақәа аазырԥшуа анапырхахарақәеи аҵысрақәеи рҟазара ауп<ref>{{Книга|автор=Кожинов В.|заглавие=Виды искусства|год=1960|место=Москва|издательство=Искусство|страницы=44}}</ref>. Амелодиатәи аритмикатәи шьҭыбжьқәа ауаа рцәеижь ала рҟазшьақәа, рцәаныррақәа, рхәыцрақәа аазырԥшуа амелодиатәи аритмикатәи ҵысраны иҟалоит<ref>{{Книга|автор=Бореев Ю.|заглавие=Эстетика|год=1975|место=Москва|издательство=[[Издательство политической литературы]]|страницы=347}}</ref>. == Аҭоурых == Анагӡаратә ҟазарақәа ацәырҵра иалагеит асахьаркыратә культура аҿиараан, афольклортә рҿиара ахыбгалара иалҵшәаны, уи азы иҟазшьарбагоуп аҩымҭа аԥҵареи уи анагӡареи иузеиҟәымҭхо рыҟазаара. Урҭ рышьақәгылара иацхрааит ҿырҳәалатәи амузыкатәи рҿиамҭақәа ҩырала арбаразы аметодқәа рцәырҵрагьы. Иҿиоу акультураҿы иҟоуп изҩызи анагӡаҩи аӡәы иакәны дахьаарԥшу аҟазара аформақәагьы (иаҳҳәап, [[Чаплин, Чарльз|К. Чаплин]], [[Андроников, Ираклий Луарсабович|И. Андроников]], [[Окуджава, Булат Шалвович|Б. Окуџьава]], [[Высоцкий, Владимир Семёнович|В. Высоцки]] уҳәа убас егьырҭгьы). == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:нагӡаратә ҟазарақәа}} [[Акатегориа:Анагӡаратә ҟазарақәа]] 5o3wqjkybshwu9fxebk4gh9xrjpi4kb Марс 0 54452 176578 172613 2026-11-07T23:51:37Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 6 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176578 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|1=Марс|2=Марс (аҵакы)}} {{Акарточка Апланета | ахьӡ = Марс | асимвол = Mars symbol (bold).svg | ахкы = апланета | асахьа = Mars Valles Marineris EDIT.jpg | асахьа ахҵара = Марс асахьа, 1980 шықәса жәабранамза 22 рзы [[Автоматическая межпланетная станция|акосмостә ӷба]] [[Викинг-1|Викинг 1]] иҟанаҵаз 102 асахьа | аорбита-ref = | аепоха = | аперигели = 2,06655×10<sup>8</sup> км1,381<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" /> а.е.<ref name="factsNasa" /> | афели = 2,49232×10<sup>8</sup> км1,666<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" /> а.е.<ref name="factsNasa" /> | периапсида = | апоапсида = | аҵәҩанбжа ду = 2,2794382×10<sup>8</sup> км1,523662 а.е. 1,524 адгьыл<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" /><ref name="factsNasa" /><ref name="factsNasa" /> | аексцентриситет = 0,0933941<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc"/> | асидертә период = (ашықәс аура) 686.98 Адгьыл амшқәа 1.8808476 Адгьыл ашықәс аҟнытә<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" /> | асинодтә период = 779.94 Адгьылтә уахыки-ҽнаки<ref name="nssdc"/> | аорбитатә ццакыра = 24.13 км/с (ибжьаратәу)24.077 км/с<ref name="nssdc" /><ref name="factsNasa" /> | абжьаратә аномалиа = | аорбита анаара = 1.85061° (еклиптикатә хықә иазкны)<ref name="nssdc" /><br> 5.65° (амра аекватор иазкны) | угловое перемещение = | иҩеиуа аиқәҳәала акыдхалара = 49,57854° | долгота периастра = | время периастра = | аперицентр аргумент = 286,46230° | половинная амплитуда = | амҩаныза зтәу = [[Амра|Амра]] | амҩанызақәа = [[Спутники Марса|2]] | афизикатә-ref = | ашәагаақәа = | аекватортә радиус = 3396.2 ± 0.1 км0.532 адгьылтә<ref name="sei07"/><ref name="bfe">Согласно наиболее приближённой к реальной поверхности планеты модели эллипсоида</ref> | аполиартә радиус = 3376.2 ± 0.1 км0.531 адгьылтә<ref name="sei07"/><ref name="bfe" /> | абжьаратәи арадиус = 3389.5 ± 0.2 км 0.532 адгьылтә<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" /><ref name="sei07"/> | агьежь ду аикәшара = | ақәӡара = 1.4437×10<sup>8</sup> км20.283 адгьылтә<ref name="factsNasa" /> | аҭаӡара = 1.6318×10<sup>11</sup> км<sup>3</sup>0.151 адгьылтә<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" /> | акапан = 6.4171×10<sup>23</sup> кг0.107 адгьылтә<ref name="kon11"/> | ажәпара = 3.933 г/см<sup>3</sup>0.714 адгьылтә<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" /> | зхы иақәиҭу акаҳара аццакра = 3.711 м/с<sup>2</sup>0.378 {{math|''g''}}<ref name="factsNasa" /> | актәи акосмостә ццакыра = 3.55 км/с0.45 адгьылтә | аҩбатәи акосмостә ццакыра = 5.03 км/с0.45 адгьылтә<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc"/> | аҵәира аццакра = 868.22 км/сааҭ | аҵәира апериод = 24 сааҭ 37 минуҭ 22.663 секунд (24.6229 сааҭ) — асидералтә еикәаҵәиратә аамҭа<ref name="factsNasa"/>, 24 сааҭ 39 минуҭ 35.244 секунд (24.6597 сааҭ) — амратә уахыки-ҽнаки абжьаратәи аамҭа.<ref name="Allison">{{статья|автор=Allison M., McEwen M.|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0032063399000926|заглавие=A post-Pathfinder evaluation of areocentric solar coordinates with improved timing recipes for Mars seasonal/diurnal climate studies|издание=[[Planetary and Space Science]]|язык=en|год=2000|volume=48|pages=215—235|doi=10.1016/S0032-0633(99)00092-6|issn=0032-0633|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223140002/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0032063399000926}}</ref> | аҵәҩан анаара = 25,1919°<ref name="Allison" /> | прямое восхождение = 317,681°<ref name="nssdc" /> | склонение = 52,887°<ref name="nssdc" /> | полярная небесная широта = | полярная небесная долгота = | альбедо = 0.250 ([[Альбедо Бонда|Бонд]])0.150 ([[Геометрическое альбедо|геом. альбедо]])0.170<ref name="nssdc" /><ref name="nssdc" /> | иубарҭоу аеҵәатә ҳаракыра = | зҳәарадатәи аеҵәатә ҳаракыра = | аԥхарра хыхьтәи = -153°С инаркны +35°С рҟынӡа<ref name="Extreme" /> | шкала высоты = | аилазаара = 95.32% [[углекислый газ|акарбон адиоксид]]<br> 2.7% [[азот|азот]]<br> 1.6% [[аргон|аргон]]<br> 0.145% [[кислород|аҵәыҵәри]]<br> 0.08% [[угарный газ|акарбон амоноксидқәа]]<br> 0.021% [[Аӡы|аӡы]] афақь<br> 0.01% [[Оксид азота(II)|азоттә оксид]]<br> 0.00025% [[неон|анеон]] | атмосфера-ref =<ref name="nssdc"/> | bg = #E8AB79 | именование = | именование-ref = | обозначение ЦМП = | альтернативные имена = Апланета ҟаԥшь | категория МП = | аорбита = yes | средний радиус орбиты = | афизикатә = yes | аполиартә еидыӷәӷәалара = 0.00589 (1.76 адгьылтә) | температуры = yes | аԥхарра 1 ахьӡ = Апланета зегь аҿы | аԥхарра 1 амин = 186 [[Кельвин|К]];<br>−87 °C<ref name="factsNasa" /> | аԥхарра 1 абжьаратә = 210 K<br>(−63 °C)<ref name="nssdc" /> | аԥхарра 1 амакс = 268 К;-5 °С<ref name="factsNasa">{{cite web|title=Mars: Facts & Figures|author=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]]|website=Solar System Exploration|publisher=NASA|url=https://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts&System=Metric|archive-url=https://web.archive.org/web/20150913011336/http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts&System=Metric|archive-date=2015-09-13|access-date=2017-11-20|url-status=dead}}</ref> | аԥхарра 2 ахьӡ = | аԥхарра 2 амин = | аԥхарра 2 абжьаратә = | аԥхарра 2 амакс = | спектральный тип = | угловой размер = | атмосфера = yes | давление на поверхности = 0,4—0,87×10<sup>−3</sup> к[[Паскаль (единица измерения)|Па]](4—8,7×10<sup>−3</sup> [[Атмосфера (единица измерения)|атм]]) }} Марс [[Амра|Амра]] иацәыхараны иҟоу аԥшьбатәи [[планета|планета]]оуп, насгьы шәагаала [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] абыжьбатәи планетоуп. [[Меркурий|Меркури]], [[Венера|Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]] реиԥш, иаргьы [[Планеты земной группы|адгьылтә гәыԥ планетақәа]] рҭаацәара иаҵанакуеит. Ажәытәӡатәи аурымқәа аибашьра [[Древнеримские боги|анцәахәыс]] ирымаз [[Марс (мифология)|Марс]] ихьӡ ахҵоуп, иара убас [[Ажәытәӡатәи Еллынтәыла амифологиа|ажәытә бырзенцәа]] ирымаз [[Арес|Арес]] ишьашәалоит. Аминерал [[маггемит|маггемит]] - ''γ''-[[оксид железа(III)|аиха (III) аоксид]] ахҟьа ианаҭо ацәыҟаԥшьаара азы, Марс Апланета Ҟаԥшь ҳәа иашьҭоуп. Марс Адгьыл аҟынтәи блала ибзианы иубарҭоуп. Иубарҭоу [[видимая звёздная величина|аеҵәатә мҽхакы]] −2.94<sup>m</sup> инаӡоит (Адгьыл зегь раасҭа ианазааигәахо).<ref Name="Mallama_and_Hilton">{{статья|автор=Mallama A., Hilton J. L. |заглавие=Computing Apparent Planetary Magnitudes for The Astronomical Almanac |издание=Astronomy and Computing |язык=en |том=25 |страницы=10–24 |год=2018 |doi=10.1016/j.ascom.2018.08.002 |arxiv=1808.01973 |bibcode=2018A&C....25...10M|s2cid=69912809 }}</ref> Марс шәахәала ирыҵахоит [[Юпитер|Иупитер]] (Марс [[Противостояние планеты|аҿагылара ду]] аан Иупитер иаԥнагар алшоит), [[Венера|Венера]], [[Амза|Амза]], Амра. Марс аиҿагылара ес-ҩышықәса иубарҭоуп. Марс иамоуп [[Спутники Марса|ҩ-ԥсабаратә мҩанызак]] - [[Фобос|Фобос]], [[Деймос|Деимос]] ([[Древнегреческий язык|ажәытә бырзен бызшәа]] аҟынтәи еиҭаганы - «ашәара», «ахлымӡаах» ҳәа, аибашьраҿы [[Арес|Арес]] ицыз иԥацәа ҩыџьа рыхьӡқәа), урҭ еиҳа ихәыҷуп (Фобос - 26.8 × 22.4 × 18.4 км, Деимос - 15 × 12.2 × 10.4 км) насгьы ииашам аформа рымоуп.<ref name="NASASAT">{{cite web|date=2003-09-30|title=Mars: Moons: Phobos|publisher=NASA Solar System Exploration|lang=en|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mar_Phobos&Display=Facts|access-date=2013-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019162634/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mar_Phobos&Display=Facts|archive-date=2013-10-19|url-status=dead}}</ref><ref name="bse"/> Апланета акапан Адгьыл акапан аҟынтәи 10.7% ыҟоуп, насгьы уи ацәаҳәатә шәагаа Адгьыл ашәагаа аасҭа ҩынтә еиҵоуп. Марс аҟны ашықәс 687 дгьылтә мшы амоуп, мамзаргьы 669 марстәи амратә мшқәа (солқәа).<ref name="surdin">{{cite web |author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В.]] |url=https://postnauka.org/faq/71676 |title=Как часто бывает Новый год на Марсе? |lang=ru |website=[[ПостНаука]] |access-date=2024-06-04 |archive-date=2024-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604005418/https://postnauka.org/faq/71676 |url-status=live }}</ref> Марс Адгьыл аҟны еиԥш [[Времена года|ашықәс аамҭақәа]] рҽеиҭнырыԥсахлоит, аха уи аорбита аиҵыхра иахҟьаны ашықәс аамҭақәа ирзыԥҵәоу аамҭаҿы аиԥшымра дуқәа ҟалоит. [[Атмосфера Марса|Марс атмосфера]] даара иҵаӷоуп, уи ахҟьааҿы иҟоу ақәыӷәӷәара Адгьыл аҿы иҟоу ақәыӷәӷәара аасҭа 160-нтә еиҵоуп. Асаба рацәа [[Пылевая буря|асабатә ԥшаҵысрақәа]] цәырнагоит, Марс атмосфераҿы аҳауа аԥхарра аиҟәшара ӷәӷәала анырра азҭо; иӷәӷәоу асабатә ԥшацәгьақәа апланета ахҟьа зынӡагьы ирҵәахыр рылшоит. Марс аҿы абжьаратәи аҳауа аԥхарра ~210 K (−63°C) ыҟоуп, есыҽнытәи аҳауа аԥхарра 184 K инаркны 242 K (−89 инаркны −31°C) рҟынӡа еиҭасуеит. Марс арелиеф еиуеиԥшым аҷыдарақәа амоуп. Марс аҿықәантәи аҷыдарақәа рахь иаҵанакуеит [[Амза|Амза]]ҿы иҟоу еиԥшу [[Ударный кратер|акратерқәа]], иара убасгьы [[вулкан|авулканқәа]], [[Долина|адәҳәыԥшқәа]], [[Асакара|ацәҳәырақәа]], Адгьыл аҿы иҟоу еиԥшу [[Полярная шапка|аполиартә ҵааршәратә хылԥақәа]]. Ажәытәан, Марс аҿгьы, Адгьыл аҿы еиԥш, алитосфератә плитақәа рныҟәара мҩаԥысуан. Марс аҿы аӡы аерозии еиԥшу агеологиатә шьақәгылашьақәа рацәоуп, ҷыдала, иҭабаз аӡиасқәа рцарҭақәа, насгьы иԥшаан аминералқәа, акыраамҭа аӡы иахьҭагылаз иахҟьаны иҟаларц зылшоз. Аҵыхәтәантәи ашьақәырӷәӷәарақәа иаҳдырбоит ажәытәан геологиала акыр зҵазкуаз аамҭа ацыԥҵәахақәа рзы аӡы шыҟаз. [[Жизнь на Марсе|Марс аҿы аԥсҭазаара]] ыҟазар шалшо азҵаара шәышықәсала ауаа ргәы иҵхон, апланета ахьааигәоу, насгьы Адгьыл иахьеиԥшу инамаданы. Аԥсҭазаара адыргақәа ҭҵаарадыррала рыԥшаара XIX-тәи ашәышықәсазы иалагеит, иахьа уажәраанӡагьы имҩаԥысуеит. Марс акыр ҵуеит астрономцәа рымацара ракәымкәа, афилософцәеи аҟазацәеи рзгьы азҿлымҳара аҵоижьҭеи. Марс раԥхьаӡатәи ахылаԥшрақәа мҩаԥган ателескоп аԥҵахаанӡагьы. Марс ателескоптә хылаԥшрақәа реизҳазыӷьара аамҭа ҟалеит XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи XX-тәи ашәышықәса азбжеи рзы, 1962 шықәса инаркны, [[Автоматическая межпланетная станция|Автоматикатә планетабжьаратә станциақәа]] рыла ишиашоу Марс аҭҵаара иалагеит. XXI-тәи ашәышықәса алагамҭазы, Марс Амратә системаҿы Адгьыл ашьҭахь зегь реиҳа инарҵауланы иҭҵааз планетан. 2026 шықәсазы, Марс иакәшо аорбиталтә ԥшааратә гәыԥ быжь-[[Космический аппарат|космостә ӷбак]] ахыԥхьаӡалоуп: «[[Марс Одиссей|Марс Одиссеи]]», «[[Марс-экспресс|Марс-експресс]]», [[Mars Reconnaissance Orbiter|Mars Reconnaissance Orbiter]], [[MAVEN|MAVEN]], [[ExoMars Trace Gas Orbiter|ExoMars Trace Gas Orbiter]], «[[Аль-Амаль|Аль-Амаль]]», иара убас Китаитәи амиссиа «[[Тяньвэнь-1|Тианвен-1]]» аорбитер. Ари ахыԥхьаӡара зегьы иреиҳауп, егьырҭ апланетақәа рааигәара аасҭа, Адгьыл аламҵаӡакәа. Уи адагьы, ҩ-[[марсоход|марсныҟәагак]] «[[Кьюриосити|Киуриосити]]» «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанси]]» уажәтәи аамҭазы Марс ахҟьа аҭҵаара иаҿуп. == Аорбитатә ҟазшьарбагақәа == [[Файл:Mars_distance_from_Earth.svg|thumb|left|410px|Адгьыли Марси рыбжьара абжьаӡара (миллион км) 2012–2024 шықәсқәа рзы. Ахкәакьқәа рыла Марсҟа акосмостә ныҟәагақәа рдәықәҵара азгәаҭоуп]] {| class="wikitable sortable" style="float:left; clear:left; margin-right:1em" |+ Марс [[Великое противостояние|аҿагылара дуқәа]] (Адгьыл аҟынӡа еиҵаӡоу абжьаӡара) 1830–2050 шықәсқәа рзы ! scope="col" | Арыцхә ! scope="col" | Абжьаӡ.,<br>а.е. ! scope="col" | Абжьаӡ., миллион км |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1830" | Цәыббрамза 19, 1830 | 0,388 || 58,04 |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1845" | 18 нанҳәамза 1845 | 0,373 || 55,80 |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1860" | ԥхынгәымза 17, 1860 | 0,393 || 58,79 |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1877" | Цәыббрамза 5, 1877 | 0,377 || 56,40 |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1892" | Нанҳәамза 4, 1892 | 0,378 || 56,55 |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1909" | 1909 шықәса цәыббрамза 24 | 0,392 || 58,64 |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1924 | Нанҳәамза 23, 1924 | 0,373 || 55,80 |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1939" | 1939 шықәса ԥхынгәымза 23 | 0,390 || 58,34 |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1956" | 1956 шықәса цәыббрамза 10 | 0,379 || 56,70 |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1971" | Нанҳәамза 10, 1971 | 0,378 || 56,55 |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1988" | 1988 шықәса цәыббрамза 22 | 0,394 || 58,94 |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="2003" | Нанҳәамза 28, 2003 | 0,373 || 55,80 |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="2018" | ԥхынгәымза 27, 2018 | 0,386 || 57,74 |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="2035" | Цәыббрамза 15, 2035 | 0,382 || 57,15 |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="2050" | Нанҳәамза 14, 2050 | 0,374 || 55,95 |} [[Файл:Mars in opposition 2016.jpg|мини|280px|Марс 2016 шықәсазтәи аҿагылара аамҭазы<ref>{{cite web|title=Close-up of the Red Planet|author=Jäger M.|website=Hubble Space Telescope|lang=en|date=2016-05-19|url=http://www.spacetelescope.org/news/heic1609/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160524164303/https://www.spacetelescope.org/news/heic1609/|archive-date=2016-05-24|url-status=dead}}</ref>]] Марс инаркны Адгьыл аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара 55,76 миллион км ыҟоуп (Адгьыл [[Амра|Амреи]] Марси рыбжьараҵәҟьа ианыҟоу), иреиҳау — 401 миллион км ауп (Амра Адгьыли Марси рыбжьараҵәҟьа ианыҟоу).<ref>{{статья|автор=Левин А.|заглавие=Тайны Красной планеты|ссылка=https://elementy.ru/lib/430541|издание=[[Популярная механика]]|издательство=[[Элементы (сайт)|Элементы]]|год=2007|номер=12|archive-date=2016-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20161103130016/http://elementy.ru/lib/430541}}</ref><ref>{{cite web |url=https://trends.rbc.ru/trends/education/651fff4e9a79477a33100938 |title=Сколько лететь до Марса от Земли и какая траектория лучше |website=[[РБК (газета)|РБК]] |author=Бабаева Р. |date=2024-05-29 |access-date=2024-06-04 |lang=ru |archive-date=2024-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604005920/https://trends.rbc.ru/trends/education/651fff4e9a79477a33100938 |url-status=live }}</ref> Марс инаркны Амра аҟынӡа абжьаратәи абжьаӡара 228 миллион км (1.52 а.е.) ыҟоуп, насгьы Амра акәша-мыкәша аҵәира аамҭа 687 дгьылтә [[Сутки|мшқәа]] мамзаргьы 669 раҟара [[Хронометрия на Марсе#Время суток|Марстәи асолқәа]] ираҟароуп.<ref name="nssdc">{{cite web|author=Williams D. R.|title=Mars Fact Sheet|website=National Space Science Data Center|publisher=NASA|lang=en|date=2004-09-01|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html|access-date=2011-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110403001003/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html|archive-date=2011-04-03|url-status=unfit}}</ref><ref name="surdin" /> Марс [[Орбита|аорбита]] иубарҭоу [[Кеплеровы элементы орбиты#Эксцентриситет|аексцентриситет]] амоуп (0.0934), убри аҟнытә Амра аҟынӡа абжьаӡара 206.6 инаркны 249.2 миллион км рҟынӡа аҽаԥсахуеит.<ref name="nssdc" /> Марс аорбита аеклиптикатә хықә ахь [[Кеплеровы элементы орбиты#Наклонение|анаара]] 1.85° ауп. Марс Адгьыл зегь реиҳа иазааигәоуп [[Противостояние (планеты)|аиҿагылара]] аан, апланета ажәҩан аҿы Амра иаҿагыло ахырхарҭа аманы ианыҟоу. Марси Адгьыли рорбитақәа еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы ес-26 мза аиҿагыларақәа еиҭаҟалоит. 15-17 шықәса рахьтә знык, аиҿагыларақәа ҟалоит Марс [[Перигелий|аперигелион]] азааигәара ианыҟоу аамҭазы; ишаԥу еиԥш «адуӡӡақәа» ҳәа изышьҭоу аиҿагыларақәа рҿы апланета аҟынӡа абжьаӡара маҷӡоуп (60 миллион км еиҵаны) насгьы Марс иреиҳау [[Угловой размер#В астрономии|акәакьтә шәагаа]] 25.1′′ аҟынӡа инаӡоит, насгьы иреиҳау [[видимая звёздная величина|иубарҭоу аеҵәатә шәагаа]] аҟынӡа −2.94<sup>м</sup>.<ref name="Mallama_and_Hilton" /> Марс аҵыхәтәан аиҿагылараҿы иҟан 2025 шықәса ажьырныҳәамза 16 рзы, Марс анаҩстәи аиҿагылара ҟалоит 2027 шықәса жәабранмза 19 рзы.<ref name="sheehan970202">{{cite web |author=Sheehan W. |date=1997-02-02 |title=Appendix 1: Oppositions of Mars, 1901–2035 |website = The Planet Mars: A History of Observation and Discovery |publisher=University of Arizona Press |url=https://uapress.arizona.edu/onlinebks/MARS/APPENDS.HTM |access-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100625043926/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/appends.htm |archive-date=2010-06-25 |url-status=dead }}</ref> Марс аҵыхәтәантәи аиҿагылара дуӡӡа ԥхынгәы 27, 2018 шықәсазы иҟалеит.<ref>{{cite web |url=https://nebo-nsk.ru/astrotvet |title=Ответы астрономов на вопросы |website=Большой планетарий имени космонавта Анны Кикиной, Новосибирск |access-date=2024-07-22|lang=ru}}</ref> Усҟан уи аҟынтәи Адгьыл аҟынӡа 0,386 [[Астрономическая единица|а.е.]]абжьан.<ref>{{cite web |author=Прохоров М. Е. |title=28 августа 2003 — рекордное противостояние Марса |publisher=[[Астронет]] |date=2003-08-28 |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1192247 |access-date=2011-03-22 |url-status=live |archive-date=2012-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302020736/http://www.astronet.ru/db/msg/1192247 }}</ref> Ишаԥу еиԥш, аиҿагылара ду аан (даҽакала иуҳәозар, Марси Адгьыли реиҿагылара Марс ахатә орбита аперигели ианахысуа иазааигәаны ианыҟало), апатырқалԥштәы змоу Марс уахынлатәи ажәҩан аҿы [[Амза|Амзеи]] [[Венера|Венереи]] рышьҭахь зегь реиҳа илашо обиектны иҟалоит. == Афизикатә ҟазшьарбагақәа == === Апланета апараметрқәа === '''Марс''' — [[Амра|Амра]] зегь раасҭа иацәыхараны иҟоу аԥшьбатәи планетоуп ([[Меркурий|Меркури]], [[Венера|Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]] рышьҭахь) насгьы шәагаала абыжьбатәи планетоуп (Меркури заҵәык капанлеи диаметрлеи еиҳауп) [[Солнечная система|Амратә системаҿы]].<ref>Шәахәаԥш аиҿырԥшратә таблица [[Солнечная система#Сравнительная таблица основных параметров планет]]</ref> Уи [[Планеты земной группы|адгьылтә планетақәа]] ргәыԥ иахырыԥхьаӡалоит, Адгьыл иаҿурԥшыртә иҟоу ашәагаақәеи ахҟьа кьакьеи рырбагақәа еидыркыло.<ref>{{Cite web |url=https://www.planetarium-moscow.ru/education/tsikl-lektsiy-zvezdnye-uroki/detail.php?ID=35191 |title=Планеты земной группы |website=[[Московский планетарий]] |access-date=2024-08-21 |archive-date=2024-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240822024129/https://www.planetarium-moscow.ru/education/tsikl-lektsiy-zvezdnye-uroki/detail.php?ID=35191 |url-status=dead }}</ref> Марс акапан Адгьыл акапан аҟнытә 0.107 ыҟоуп, аҭаӡара Адгьыл аҭаӡара аҟнытә 0,151, абжьаратәи ацәаҳәатә диаметр — 0.53 Адгьыл адиаметр аҟынтәи.<ref name="bse">{{БСЭ3|заглавие=Марс}}</ref> Цәаҳәатә шәагаала Марс [[Адгьыл|Адгьыл]] ашәагаа азбжак еиԥшуп. Ибжьаратәу уи аекватортә радиус 3396.9 ± 0.4 км мамзаргьы 3396.2 ± 0.1 км (53.2% адгьыл аҟнытә) ыҟоуп.<ref name="companion">{{Акьыԥхьра|книга|автор=Lodders K. and Fegley B.|заглавие=The Planetary Scientist's Companion|язык=en|год=1998|страницы=400|издательство=Oxford University Press|isbn=978-0195116946}}</ref><ref name="nssdc"/><ref name="sei07">{{статья|заглавие=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006|ссылка=https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2007_98_3/page/155|том=98|номер=3|страницы=155—180|doi=10.1007/s10569-007-9072-y|bibcode=2007CeMDA..98..155S|язык=en|тип=journal|автор=Seidelmann P. K.|год=2007|издательство=[[Springer Nature]]|издание=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy]]}}</ref><ref name="nasa_jpl">{{cite web|url=https://ssd.jpl.nasa.gov/?planet_phys_par |title=Planetary Physical Characteristics |website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]] |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200506001657/https://ssd.jpl.nasa.gov/?planet_phys_par |archive-date=2020-05-06}}</ref> Марс абжьаратәи аполиартә радиус 3374,9 км мамзаргьы 3376,2 ± 0,1 км ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп; Аҩадатәи аполиус аҟны аполиартә радиус — 3376,2 км, аҩадатәи аҟны — 3382,6 км.<ref name="companion"/><ref name="nssdc"/><ref name="sei07"/><ref name="britannica">{{cite web|title=Mars|url=https://www.britannica.com/place/Mars-planet|date=2017-09-07|author=Carr M. H., Malin M. C.|website=Encyclopædia Britannica|lang=en|access-date=2017-11-20|archive-date=2021-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210712051630/https://www.britannica.com/place/Mars-planet|url-status=live}}</ref> Абасала, аполиартә радиус 20-21 км рыла еиҵоуп аекватортә радиус аасҭа, насгьы Марс аполиартә еиҵацалара (''f'' = (1 − ''R''<sub>п</sub>/''R''<sub>э</sub>)) Адгьыл атәы аасҭа еиҳауп (1/170 и 1/298, еиқәыршәаны), Адгьыл [[период вращения|аҵәира аамҭа]] Марс аасҭа маҷк икьаҿуп; уи аамҭа цацыԥхьаӡа Марс аҵәира аццакра аҽаԥсахит ҳәа агәаанагара иҳаҩсыз аамҭазы аҳәара алнаршеит.<ref name="bre">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2188212|автор=Л. В. Засова|статья=Марс|том=19|страницы=206—208|архив=https://web.archive.org/web/20221222122744/https://bigenc.ru/physics/text/2188212|архив дата=2022-12-22}}</ref><ref>{{книга|автор=Давыдов В. Д.|часть=Глобальные характеристики Марса|заглавие=Современные представления о Марсе|ссылка=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/znan/1978/9/9-dav-sov.html|издание=2-е изд|ответственный=Под ред. А. Б. Васильева|место=М.|издательство=[[Знание (издательство, Москва)|Знание]]|год=1978|страниц=64|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031357/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/znan/1978/9/9-dav-sov.html}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200px"> Файл:OSIRIS Mars true color.jpg|Марс асахьа [[автоматическая межпланетная станция|АПС]] «[[Розетта (космический аппарат)|Розетта]]» аҭыхымҭақәа шьаҭас иҟаҵаны, 2007 шықәса, жәабран 24 рзы 240,000 км абжьаӡараҿы иҭыху Файл:Mars Earth Comparison.png|[[Адгьыл|Адгьыл]] ашәагаақәа реиҿырԥшра (абжьаратәи арадиус 6371.11 км) Марс (абжьаратәи арадиус 3389.5 км)<ref name="sei07"/> </gallery> Марс [[Площадь поверхности|ахҟьа аҭбаара]] 144 млн км2 ыҟоуп (Адгьыл ахҟьа аҭбаара аҟнытә 28.3%) иара убасгьы Адгьыл абахҵәара аҭбаара иаҟароуп.<ref name="companion"/><ref name="britannica"/><ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1198433/mars.html |title=Марс |website=[[Астронет]] |access-date=2017-11-20 |archive-date=2010-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100922224954/http://www.astronet.ru/db/msg/1198433/mars.html |url-status=live }}</ref> Апланета [[Масса|акапан]] — 6.417×10<sup>23</sup>–6.418×10<sup>23</sup> кг, еиҳа ииашоу арбагақәа: 6.4171×10<sup>23</sup> кг мамзаргьы 6.4169 ± 0.0006×10<sup>23</sup> кг.<ref name="britannica"/><ref name="bre"/><ref name="nssdc"/><ref name="kon11">{{статья|заглавие=Mars high resolution gravity fields from MRO, Mars seasonal gravity, and other dynamical parameters|том=211|номер=1|страницы=401—428|bibcode=2011Icar..211..401K|doi=10.1016/j.icarus.2010.10.004|язык=en|тип=journal|автор=Konopliv A. S.|месяц=1|год=2011|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref> Марс акапан Адгьыл акапан аҟнытә 10.7% раҟара шьақәнаргылоит.<ref name="nasa_jpl"/><ref name="nssdc"/> Марс абжьаратәи аилаӷәӷәара — 3930-3933 кг/м<sup>3</sup>, еиҳа ииашоу арбага: 3933.5 ± 0.4 кг/м3 мамзаргьы 3934.0 ± 0.8 кг/м3 (0.713 адгьыл аилаӷәӷәара аҟнытә).<ref name="britannica"/><ref name="bre"/><ref name="nssdc"/><ref name="companion"/><ref name="nasa_jpl"/><ref name="nssdc"/> Аекватор аҟны [[Ускорение свободного падения|зыхиақәиҭу акаҳара аццакра]] 3.711 м/с2 (0.378 адгьылтә) ауп, уи апланета Меркури аццакра иаҟароуп, Марс аасҭа ҩынтә еиҵоу, аха амассивтә гәыцәи еиҳау аилаӷәӷәареи змоу; [[первая космическая скорость|актәи акосмостә ццакыра]] 3,6 км/с шьақәнаргылоит, [[вторая космическая скорость|аҩбатәи]] — 5,027 км/с.<ref name="companion"/><ref name="bre"/><ref name="companion"/> === Ахьанҭара амч === [[Файл:GMM-3 Free air gravity anomaly.jpg|thumb|Марс агравитациатә хсаала, [[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]], [[Mars Odyssey|Mars Odyssey]] и [[Mars Reconnaissance Orbiter|Mars Reconnaissance Orbiter]] рҟынтәи адыррақәа шьаҭас иҟаҵаны ирҳау.<ref name=":G4">{{Статья|автор=Genova A.|2=|заглавие=Seasonal and static gravity field of Mars from MGS, Mars Odyssey and MRO radio|ссылка=https://www.researchgate.net/publication/297633790_Seasonal_and_static_gravity_field_of_Mars_from_MGS_Mars_Odyssey_and_MRO_radio_science|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|язык=en|том=272|страницы=228–245|doi=10.1016/j.icarus.2016.02.050|год=2016|bibcode=2016Icar..272..228G|access-date=2024-06-04|archive-date=2020-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803230419/https://zenodo.org/record/894840|url-status=live|archive-date=2022-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20221106140655/https://www.researchgate.net/publication/297633790_Seasonal_and_static_gravity_field_of_Mars_from_MGS_Mars_Odyssey_and_MRO_radio_science}}</ref> (Ҟаԥшьыла иарбоуп агравитациа ҳарак ахьыҟоу аҭыԥқәа, иаҵәала — агравитациа лаҟәы)|300x300px]] Марс аҿықәантәи [[Сила тяжести|ахьанҭара амч]] 2,5-нтә рыла еиҳа иԥсыҽуп Адгьыл аҿы иҟоу ахьанҭара амч аасҭа (39,4%). Марс аҿы абжьаратәи агравитациатә ццакыра 3.72076 м/с<sup>2</sup> ауп.<ref name=":grav">{{статья|автор=Hirt C., Claessens S. J., Kuhn M., Featherstone W. E.|заглавие=Kilometer-resolution gravity field of Mars: MGM2011|ссылка= |издание=[[Planetary and Space Science]]|язык=en|том=67|выпуск=1|страницы=147–154|doi=10.1016/j.pss.2012.02.006|год=2012|bibcode=2012P&SS...67..147H}}</ref> Адгьыл аҿы еиԥш, Марс аҿгьы [[Ускорение свободного падения|зыхиақәиҭу акаҳара аццакра]] ииашоу аҵакы аҽаԥсахуеит, агравитациатә мҽхакы аҭыԥантәи аԥсахрақәа аиур алшоит ([[гравитационные аномалии|агравитациатә аномалиақәа]]), апланета аҩнуҵҟа аилаӷәӷәаратә еиԥшымзаара иадҳәалоу. Марс ацәа ажәпара аԥсахрақәа, агеологиатә усура, аполиартә ҵаа ахҩақәа рҿы ашықәсаамҭатә ԥсахрақәа, атмосфера акапан аԥсахрақәа, ацәа акылҵәарақәа рыԥсахрақәагьы агравитациа аҭыԥантәи аԥсахрақәа ирыдҳәалазар ауеит. Марс аҿықәантәи агравитациа аҭҵаара еиуеиԥшым аилазаашьатә ҟазшьақәа ирызку адыррақәеи ҳаԥхьаҟа Марс аҿы атәаразы ихәарҭоу адыррақәеи аанагар алшоит.<ref name=":G18">{{статья|автор=Kiefer W. S.|год=2004|месяц=5|день=30|заглавие=Gravity evidence for an extinct magma chamber beneath Syrtis Major, Mars: a look at the magmatic plumbing system|издание=Earth and Planetary Science Letters|язык=en|том=222|выпуск=2|страницы=349–361|doi=10.1016/j.epsl.2004.03.009|bibcode=2004E&PSL.222..349K|doi-access=free}}</ref><ref name=":G19">{{статья|автор=Goossens S., Sabaka T. J., Genova A., Mazarico E., Nicholas J. B., and Neumann G. A.|год=2017|месяц=08|день=16|заглавие=Evidence for a low bulk crustal density for Mars from gravity and topography|издание=Geophysical Research Letters|язык=en|том=44|выпуск=15|страницы=7686–7694|doi=10.1002/2017gl074172|issn=1944-8007|bibcode=2017GeoRL..44.7686G|pmc=5619241|pmid=28966411}}</ref> Ас еиԥш иҟоу ахьанҭара амч аамҭа рацәалатәи агәабзиаратә уадаҩрақәа рҽырцәыхьчаразы иазхоу-иазымхоу еилкаам азы, ауаҩы Марс аҿы акыраамҭа даанхарц азы ахьанҭаратә костиумқәа ма [[Центрифуга|ацентрифугақәа]] рыла, адгьыл аҟны [[Скелет человека|аскелет]] ақәыӷәӷәара иаҩызоу, [[Искусственная сила тяжести|иԥсабаратәым ахьанҭара амч]] аԥҵара алшарақәа хшыҩзышьҭра рырҭоит.<ref>{{статья|автор=Goswami N., White O., Blaber A., Evans J., van Loon J. J. W. A., Clement G.|заглавие=Human physiology adaptation to altered gravity environments|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0094576521004434|издание=[[Acta Astronautica]]|doi=10.1016/j.actaastro.2021.08.023|год=2021|том=189|страницы=216—221|язык=en}}</ref> === Уахыки-ҽнаки ашықәси === [[Файл:Mars_earth_orbit.png|справа|мини|200px|[[Хронометрия на Марсе|Марстәи]] ашықәс аамҭақәа раамҭеи роуреи [[Времена года|Адгьылтәиқәа]] ирыҿырԥшны]] {{main|Марс аҟны ахронометриа}} Апланета аикәагьежьра аамҭа Адгьыл атәы иазааигәоуп - 24 сааҭи 37 минуҭи 22.4 секунди ([[Сидерический период|аеҵәақәа ирызкны]]), Марс амратә мшы абжьаратәи аура 24 сааҭи 39 минуҭи 35.24409 секунди шьақәнаргылоит, уи 2.7% мацара рыла ауп Адгьыл уахыки-ҽнаки аасҭа излеиҳау.<ref name="nssdc" /> Ахархәара маншәалахарц азы Марс амшқәа “асолқәа” ҳәа ирышьҭоуп.<ref>{{cite web|title=Сол|url=http://www.iki.rssi.ru/hend/Dictionary/Sol.htm|website=ФГБУН ИКИ РАН|publisher=Астрономический словарь Санько|access-date=2018-12-28|archive-date=2018-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704101416/http://www.iki.rssi.ru/hend/Dictionary/Sol.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Почему сутки на Марсе называются сол|url=https://marsplaneta.ru/pochemu-sutki-na-marse-nazyvayut-sol|website=Планета Марс|date=2018-08-20|access-date=2018-12-28|archive-date=2018-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228175018/https://marsplaneta.ru/pochemu-sutki-na-marse-nazyvayut-sol|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Сергеев А.|title=Марсианские хроники|url=http://www.vokrugsveta.ru/article/235105/|publisher=[[Вокруг света]]|date=2015-10-09|access-date=2018-12-28|archive-date=2018-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224183502/http://www.vokrugsveta.ru/article/235105/|url-status=live}}</ref> Марс ахатә ҵәҩан иаакәыршаны иҵәиуеит, 25.19° ҳәа акәакь ала аорбиталтә ҭыԥ ахь перпендикулиарла инааны. Марс аикәагьежьратә ҵәҩан анаара Адгьыл аҿы иҟоу аҵәҩан еиԥшуп, убри аҟнытә [[Времена года|ашықәс аамҭақәа]] рыԥсахра еиқәнаршәоит.<ref name="nssdc"/> Убри аан, [[эксцентриситет орбиты|аорбита аексцентриситет]] урҭ рыҟазаара аураҿы аиԥшымра дуқәа ҟанаҵоит - иаҳҳәап, аҩадатәи ааԥынреи аԥхынреи, иааизакны, 371 сол ицоит, даҽакала иуҳәозар, Марстәи ашықәс абжа кырӡа еиҳаны. Убри аамҭазы, урҭ ҟалоит Марс аорбита ахәҭак аҿы, Амра иацәыхараны, убри аҟынтә Марс аҿы аҩадатәи аԥхынра кыраамҭа ицоит иагьыхьшәашәоуп, аха аладатәи аԥхынра акәзар —икьаҿуп, еиҳа иԥхоуп.<ref name="surdin" /> == Атмосфереи аҳауеи == {{main|Марс атмосфера|Марс аҳауатә ҭагылазаашьа}} [[Файл:Mars atmosphere.jpg|мини|200px|[[Атмосфера Марса|Марс атмосфера]], 1976 шықәсазы аппарат «[[Викинг-1|Викинг-1]]» иҭнахыз асахьа. Арымарахь иааԥшуеит [[Галле (кратер)|Галле]] «икратер-смаилик»]] Еиҳарак [[Оксид углерода(IV)|акарбон адиоксид]] ала ишьақәгылоу Марс атмосфера даара иҵаӷоуп. Марс аҿықәаҿтәи [[Атмосферное давление|ақәыӷәӷәара]] 160-нтә еиҵоуп Адгьыл аҿы иҟоу ақәыӷәӷәара аасҭа - 6.1 [[Миллибар|мбар]] абжьаратәи аҿықәтәи аҩаӡараҿы. Марс аҟны аҳаракырақәа реиҟарамра ӷәӷәа инамаданы, ахҟьаҿы ақәыӷәӷәара даараӡа еиҭашәоит. Марс [[Высота однородной атмосферы|иеиԥшу атмосфера аҳаракыра]] 11,1 км ыҟоуп, иааизакны аҳауатә хҩа акапан 2,5×10<sup>16</sup> кг раҟара ыҟоуп.<ref name="nssdc" /><ref name="galspace">{{cite web|title=Марс — красная звезда. Описание местности. Атмосфера и климат|url=http://galspace.spb.ru/index41.html|work=Проект «Исследование Солнечной системы»|access-date=2017-09-29|archive-date=2017-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012121824/http://galspace.spb.ru/index41.html|url-status=live}}</ref> Апланетаҿы аҳауа аԥхарра еиҭасуеит -153 °C инаркны аӡын аполиусқәа рҿы, +20 °C рҟынӡа [[экватор|аекватор]] аҟны аԥхын.<ref name="НАСА-Факты о Марсе">{{cite web |url=http://quest.nasa.gov/aero/planetary/mars.html |title=Mars Facts |publisher=[[NASA]] |access-date=2011-01-01 |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928180656/http://quest.nasa.gov/aero/planetary/mars.html |archive-date=2011-09-28 |url-status=dead }}</ref><ref name="НАСА-Факты о Марсе" /> [[Спирит (марсоход)|Амарсныҟәага «Спирит»]] ала ишьақәыргылаз атмосфера иреиҳау аԥхарра +35°C ыҟан.<ref>{{книга |заглавие=[[Энциклопедия для детей]]: Астрономия |ответственный=Глав. ред. М. Д. Аксёнова |издание=2-е |место=М. |издательство=Аванта+ |год=1998 |том=8 |страницы=540 |страниц=688 |isbn=5895010164}}</ref><ref name="Extreme">{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/mer/spotlight/20070612.html |title=Extreme Planet Takes Its Toll |website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]] |lang=en |date=2007-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180818023209/https://mars.nasa.gov/mer/spotlight/20070612.html |archive-date=2018-08-18 |url-status=dead}}</ref> Абжьаратәи аҭбаарақәа рҿы аҳауа аԥхарра -50 °C инаркны аӡын ҵхы азы, 0 °C рҟынӡа аԥхын мшы азы.<ref name="НАСА-Факты о Марсе" /><ref name="factsNasa" /> [[эффективная температура|Аԥхарра]] 210 К (−63 °C) аныҟоу, Марс аҿықәан абжьаратәи аԥхарра 215 К (−58 °C) ыҟоуп, уи 5 °C иаҟароу [[парниковый эффект|атмосфератә ԥхарратә еффект]] иашьашәалоит.<ref name="Haberle-2015">{{книга|автор=Haberle R. M.|часть=SOLAR SYSTEM/SUN, ATMOSPHERES, EVOLUTION OF ATMOSPHERES — Planetary Atmospheres: Mars|заглавие=Encyclopedia of Atmospheric Sciences (Second Edition)|год=2015|страницы=168–177|издательство=Academic Press|doi=10.1016/b978-0-12-382225-3.00312-1|isbn=9780123822253|язык=en}}</ref> [[Автоматическая межпланетная станция|Автоматикатә планетабжьаратә станциа]] «[[Программа «Викинг»|Викинг]]» аҟынтәи иааз раԥхьатәи адыррақәа рыла (1976), Марс атмосфера аҿы 1-2% [[аргон|аргон]], 2-3% [[азот|азот]], 95% [[Оксид углерода(IV)|акарбон диоксид]] рыԥшааит.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 39.</ref> 2004 шықәса иашьашәало ҳаамҭазтәи адыррақәа рыла, Марс атмосфера 95,32% арацәари адиоксид ала ишьақәгылоуп; насгьы иаҵанакуеит 2,7% азот, 1,6% аргон, 0,145% [[кислород|аҵәыҵәри]], 210 ppm [[Аӡы|аӡы афақь]], 0,08% [[Оксид углерода(II)|абылратә рчы]], [[Оксид азота(II)|азот аоксид]] (NO) - 100 ppm, [[неон|неон]] (Ne) - 2,5 ppm, [[полутяжёлая вода|абжахьанҭатә ӡы]] аӡри-деитери-ҵәыҵәри (HDO) 0,85 ppm, акриптон (Kr) 0.3 ppm, аксенон (Xe) - 0.08 ppm.<ref name="nssdc"/> Автоматикатә планетабжьаратә станциақәа “[[Марс-2|Марс-2]]”, “[[Марс-3|Марс-3]]” рҟынтәи адыррақәа рыла, [[Ионосфера|аионосфера]] ҵаҟатәи аҳәаа 80 км аҳаракыраҿы иҟоуп, аелеқтронқәа рконцентрациа амаксимум 1.7×10<sup>5</sup> электронов/см<sup>3</sup> 138 км аҳаракыраҿы иҟоуп, егьырҭ аҩ-максимумк 85, 107 км аҳаракыраҿы иҟоуп.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 90.</ref> 1974 шықәса жәабран мза 10 рзы “[[Марс-4|Марс-4]]” ҳәа изышьҭоу акосмостә ӷба ала имҩаԥгаз 8, 32 см рыҩаӡара змоу [[Радиодиапазон|арадиоцәқәырԥақәа]] рыла атмосфера арадиорлашара иаанарԥшит Марс уахынлатәи аионосфера шыҟоу, аионизациа амаксимум хада аманы 110 км аҳаракыраҿы, аелектронқәа рконсентрациагьы 4.6×10<sup>3</sup> электронов/см<sup>3</sup> аманы, иара убас 65 км — 185 км аҩада аҩбатәи амаксимумқәа аманы.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 90.</ref> Марс атмосфера аԥсыҽреи [[Магнитосфера|амагнитосфера]] аҟамзаареи ирыхҟьаны Марс аҿықәан [[Ионизирующее излучение|аионизациатә радиациа]] аҩаӡара Адгьыл аҿықәан аасҭа акырӡа еиҳахоит. Марс аҿықәан [[Эквивалентная доза|еиҟароу адоза]] амҽхак абжьаратәла 0,7 м3в/ҽны шьақәнаргылоит (амратә усуреи атмосфератә қәыӷәӷәареи ирыхҟьаны 0,35 инаркны 1,15 м3в/ҽны рҟынӡа зҽызыԥсахуа) еиҳаракгьы [[космическое излучение|акосмостә шәахәаркра]] иахҟьоуп; еиҿырԥшразы,абжьаратәла Адгьыл аҿы ашықәс азы еизгоу аԥсабаратә хыҵхырҭақәа рҟынтәи ашәахәаркра аеффективтә доза 2,4 м3в ауп, уахь иаҵанакуеит акосмостә шәахәақәа рҟынтәи 0,4 м3в.<ref>{{статья|автор=Jingnan Guo|заглавие=Modeling the variations of Dose Rate measured by RAD during the first ''MSL'' Martian year: 2012-2014|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/0004-637X/810/1/24/meta|год=2015|том=810|номер=1|страницы=24|doi=10.1088/0004-637X/810/1/24|arXiv=1507.03473|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство=[[IOP Publishing]]|archive-date=2023-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405211845/https://iopscience.iop.org/article/10.1088/0004-637X/810/1/24/meta}}</ref><ref name="report">{{cite web|url=http://www.unscear.org/docs/reports/gareport.pdf|title=Report of the United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation to the General Assembly|website=United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation|lang=en|access-date=2017-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090205040744/http://www.unscear.org/docs/reports/gareport.pdf|archive-date=2009-02-05|url-status=dead}}</ref> Абасала, мышқәак рыла Марс аҿы иҟоу акосмонавт иоууа ашәахәаркратә доза Адгьыл аҿы шықәсык аҩнуҵҟа иоууаз ашәахәаркратә доза иаҟароуп.<ref>{{cite web |url=https://nebo-nsk.ru/node/2924 |title=Марс |website=Большой планетарий имени космонавта Анны Кикиной, Новосибирск |access-date=2024-06-04 |lang=ru |archive-date=2024-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604003813/https://nebo-nsk.ru/node/2924 |url-status=live }}</ref> === Аҳауатә қәыӷәӷәара === НАСА 2004 шықәсазтәи адыррақәа рыла атмосфератә қәыӷәӷәара абжьаратәи арадиус аҿы бжьаратәла 636 [[Паскаль (ашәага ацыра)|Па]] (6.36 [[Бар (ашәага ацыра)|мбар]]), аамҭа-аамҭала еиҭасуеит 400 инаркны 870 Па рҟынӡа.<ref name="nssdc"/> Ахҟьаҿы атмосфера аилаӷәӷәара — 0.020 кг/м<sup>3</sup> раҟара ыҟоуп. [[Файл:Mars Pathfinder Lander Surface pressure internal ab.svg|center|430px|Марс аҿы атмосфератә қәыӷәӷәара аҽыԥсахрақәа, амш аамҭа инақәыршәаны, 1997 шықәсазы артәагатә модуль «[[Mars Pathfinder|Mars Pathfinder]]» ала ианҵаз]] Адгьыл еиԥш акәымкәа, Марс атмосфера акапан ашықәс иалагӡаны даара аҽаԥсахуеит, [[углекислый газ|акарбон адиоксид]] злоу [[Полярная шапка|аполиартә хҩақәа]] рыӡыҭреи рыхҵаалареи ирыхҟьаны. Аӡын, атмосфера зегьы аҟынтәи 20-30% акарбон адиоксид злоу аполиартә хҩаҿы иҵаауеит.<ref name="Pathfinder_Results" /> Асезонтә қәыӷәӷәара аиҭасра, еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа рыла, анаҩстәи аҵакқәа шьақәдыргылоит: * NASA (2004) адыррақәа инарықәыршәаны: 4.0 инаркны 8.7 мбар аҟынӡа абжьаратә радиус аҿы;<ref name="nssdc" /> * Encarta (2000) излаҳәо ала: 6 инаркны 10 мбар рҟынӡа;<ref>{{Cite web|url=https://hypertextbook.com/facts/2000/LaurenMikulski.shtml |title=The Physics Factbook: Pressure on the surface of Mars |author=Elert G. |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511192411/https://hypertextbook.com/facts/2000/LaurenMikulski.shtml |archive-date=2020-05-11}}</ref> * Zubrin-и Wagner-и (1996) рдыррақәа рыла: 7 инаркны 10 мбар рҟынӡа;<ref>{{книга |автор=[[Зубрин, Роберт|Zubrin R.]] and Wagner R. |часть=Exploring Mars |ссылка часть=https://www.google.ca/books/edition/The_Case_for_Mars/6HcN23RJ7L4C?hl=en&gbpv=1&pg=PA161&printsec=frontcover |заглавие=The Case for Mars: The Plan to Settle The Red Planet And Why We Must |место=New York |издательство=Free Press |год=2011 |страницы=161 |isbn=978-0-684-82757-5 |ссылка=https://hypertextbook.com/facts/2000/LaurenMikulski.shtml |archive-date=2020-05-11 |access-date=2019-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511192411/https://hypertextbook.com/facts/2000/LaurenMikulski.shtml |url-status=dead }}</ref> * Артәагатә аппарат “[[Викинг-1|Викинг-1]]”адыррақәа ирықәыршәаны: 6,9 инаркны 9 мбар рҟынӡа;<ref name="nssdc" /> * Артәагатә аппарат «[[Mars Pathfinder|Mars Pathfinder]]»: 6.7 мбар инаркны.<ref name="Pathfinder_Results">{{cite web|url=https://mars.jpl.nasa.gov/MPF/science/atmospheric.html|title=Mars Pathfinder Science Results - Atmospheric and Meteorological Properties|website=NASA|lang=en|access-date=2017-04-20|archive-date=2016-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160921103810/http://mars.jpl.nasa.gov/MPF/science/atmospheric.html|url-status=dead}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200px"> Файл:Hellas_basin_topo.jpg|[[Эллада (Марс)|Еллада]]тәи аахаратә кылаара — Марс аҿы зегь реиҳа иҵаулоу ҭыԥуп, зегь реиҳа иҳараку атмосфератә қәыӷәӷәара ахьыҟоу. Файл:Olympus Mons - topography map.png|Авулкан [[Олимп (Марс)|Олимп]] — Марс аҿы зегь реиҳа иҳараку ҭыԥуп, атмосфератә қәыӷәӷәара зегь реиҳа иахьылаҟәу аҭыԥ </gallery> [[Эллада (Марс)|Еллада]] аҭыԥ убриаҟара иҵаулоуп, [[атмосферное давление|атмосфератә қәыӷәӷәара]] 12,4 мбар аҟынӡа инаӡоит, уи [[Тройная точка воды|аӡы ихԥоу акәаԥ]] аасҭа иҳаракуп (6,1 мбар раҟара)<ref name="Water" /><ref name="Wagner">[https://www.nist.gov/srd/upload/jpcrd477.pdf International Equations for the Pressure along the Melting and along the Sublimation Curve of Ordinary Water Substance] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160603074628/https://www.nist.gov/srd/upload/jpcrd477.pdf |date=2016-06-03 }}. W. Wagner, A. Saul and A. Pruss (1994), J. Phys. Chem. Ref. Data, '''23''', 515.</ref><ref name="Murphy">{{cite journal | doi=10.1256/qj.04.94 | volume=131 | issue=608 | title=Review of the vapour pressures of ice and supercooled water for atmospheric applications | year=2005 | journal=Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society | pages=1539–1565 | last1=Murphy | first1=D. M. | bibcode=2005QJRMS.131.1539M | s2cid=122365938 | url=https://zenodo.org/record/1236243 | doi-access=free | access-date=2024-08-18 | archive-date=2020-08-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200818105335/https://zenodo.org/record/1236243 | url-status=live }}</ref><ref name="SI Brochure 9">{{cite web |title=SI Brochure: The International System of Units (SI) – 9th edition |url=https://www.bipm.org/documents/20126/41483022/SI-Brochure-9-EN.pdf/2d2b50bf-f2b4-9661-f402-5f9d66e4b507 |publisher=BIPM |access-date=2022-02-21 |archive-date=2023-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703220807/https://www.bipm.org/documents/20126/41483022/SI-Brochure-9-EN.pdf/2d2b50bf-f2b4-9661-f402-5f9d66e4b507 |url-status=live }}</ref>; уи теориала уаҟа аӡы ҵаӷа ыҟазар ҟалап ҳәа аанагоит.<ref name="Water" /> Аха, абри аҩыза ақәыӷәӷәараан, аӡы атемпературатә диапазон аӡытә ҭагылазаашьаҿы даара иҭшәоуп; +0 °C аҟны иҵаауеит, +10 °C аҟны еилашуеит. Еллада анаҩсангьы, Марс аҿы иҟоуп даҽа ԥшь-раионк, атмосфератә қәыӷәӷәара аӡы ихԥоу акәаԥ аасҭа иҳаракны иахьхало. Марс иреиҳау ашьха ақәцәан, 27 км аҳаракыра змоу авулкан [[Олимп (Марс)|Олимп]] аҟны (ишьақәырӷәӷәоу адыррақәа рыла 21,2), атмосфератә қәыӷәӷәара 0,5 инаркны 1 мбар рҟынӡа иҟазар алшоит, уи атехникатә вакуум шамахак излеиԥшым ыҟаӡам.<ref name="nov_karta"/><ref name="Cockell 2001">{{книга|автор=[[Кокелл, Чарльз|Cockell C. S.]]|часть=Ultraviolet Radiation and Exobiology |ссылка часть=https://books.google.com/books?id=VwGFOEFdfzoC&pg=PA202|ответственный=[[Кокелл, Чарльз|Charles S. Cockell]], Andrew R. Blaustein, editors |заглавие=Ecosystems, evolution, and ultraviolet radiation |год=2001 |издательство=Springer |страниц=221 |страницы=202 |isbn=978-1-4419-3181-8}}</ref> ;Аҭоурых Марс атмосфера ақәыӷәӷәара аилкаара аҽазышәарақәа афотографиатә [[Фотометрия (астрономия)|фотометриа]] аметодқәа рыла — еиуеиԥшым алашаратә цәқәырԥақәа рыҩаӡарақәа рҿы адиск адиаметр иаваршәны ашәахәа аларҵәара шьаҭас иҟаҵаны — 1930-тәи ашықәсқәа раахыс имҩаԥысуан. Уи хықәкыс ишьҭыхны афранцыз ҵарауаа Б. Лиоти О. Долфиуси Марс атмосфера иалаԥсоу алашара аполиаризациа иацклаԥшуан. Аоптикатә хылаԥшрақәа рыхҳәаа акьыԥхь аирбеит америкатәи астроном [[Вокулёр, Жерар Анри де|Ж. де Вокулер]] 1951 шықәсазы, урҭ рыла 85 мбар ақәыӷәӷәара ааԥшит, 15-нтә еиҳаны ахәшьара аҭаны, избан акәзар Марс атмосфераҿы икнаҳау асаба ала алашара аиԥхьырттара хазы иазгәаҭамызт. Асаба алагала арчытә атмосфера иахыԥхьаӡалахеит.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 32.</ref> Аландерқәа Марс ахҟьаҿы итәаанӡа, Марс атмосфера ақәыӷәӷәара ршәон автоматикатә планетабжьаратә станциақәа “[[Маринер-4|Марин-4]]”, “[[Маринер-6|Маринер-6]]”, “[[Маринер-7|Маринер-7]]”, “[[Маринер-9|Маринер-9]]” рҟынтәи арадиосигналқәа рырԥсыҽхарала, урҭ Марстәи адиск ашьҭахь ианҭалоз, ианҭыҵуаз - абжьаратәи аҿықәантәи аҩаӡараҿы 6.5 ± 2.0 мбар, уи 160-нтә рыла адгьылтәи аасҭа еиҵоуп; абри аҩызаҵәҟьа алҵшәа аадырԥшит автоматикатә планетабжьаратә станциа “[[Марс-3|Марс-3]]” аспектралтә гәаҭарақәагьы. Уи аан, апланета зегь раасҭа иҵаулоу акылаарақәа рҿы, ақәыӷәӷәара 12 мбарнӡа инаӡоит.<ref>Ксанфомалити, 1997, с. 98.</ref> [[Список деталей альбедо на Марсе#Моря|Еритреиатәи Амшын]] аҿы “[[Марс-6|Марс-6]]” азонд ахьықәтәаз аҭыԥ аҿы 6,1 мбар ақәыӷәӷәара шьақәыргылан, уи аамҭазы уи апланетаҿы абжьаратәи ақәыӷәӷәара ҳәа иԥхьаӡан, абри аҩаӡара аҟынтәи Марс аҿы аҳаракыреи аҵаулареи рыԥхьаӡара ҳасабс ишьҭыхын. Ари аппарат адыррақәа рыла, албаараан еизгаз, [[тропопауза|атропопауза]] 30 км рҟынӡа аҳаракыраҿы иҟоуп, атмосфера аилаӷәӷәара ахьышьақәнаргыло 5×10<sup>−7</sup> г/см<sup>3</sup> (Адгьыл аҿы 57 км аҳаракыраҿы еиԥш).<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 88.</ref> === Аҳауа === {{main|Марс аҳауатә ҭагылазаашьа}} [[Файл:Mars cyclone.jpg|мини|слева|260px|Марс аҩадатәи аполиус азааигәара иҟоу [[Циклон|ациклон]], «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]» ателескоп аҟынтәи асахьақәа (мшыԥы 27, 1999 шықәса)]] Аҳауа, Адгьыл аҿы еиԥш, ашықәс аамҭақәа рҟазшьа амоуп. Марс аорбиталтә ҟьаҟьарахь анаара акәакь Адгьыл акәакь иаҟароуп ҳҳәар ҳалшоит, 25.1919° иҟоуп; убри инақәыршәаны, Марс аҿгьы, Адгьыл аҿы еиԥш, ашықәс аамҭақәа рҽырыԥсахуеит.<ref name="Allison"/> Марстәи аҳауа ҷыдарас иамоуп Марс [[эксцентриситет орбиты|аорбита аексцентриситет]] Адгьыл атәы аасҭа акырӡа иахьеиҳау, насгьы аҳауагьы анырра анаҭоит [[Амра|Амра]] ахьынӡаҟоу абжьаӡара. Марс [[Перигелий|аперигели]] ҟалоит аҩадатәи агьежьбжаҿы аӡынра аныҟоу аамҭазы, аԥхынра аладатәи агьежьбжаҿы ианыҟоу аамҭазы, [[афелий|афели]] ҟалоит аладатәи агьежьбжаҿы аӡынра аныҟоу аамҭазы, уи инақәыршәаны, аԥхынра — аҩадатәи агьежьбжаҿы. Убри иахҟьаны аҩадатәии аладатәии агьежьбжақәа рҟны аҳауатә ҭагылазаашьақәа еиԥшым. Аҩадатәи агьежьбжа еиҳа итатоу аӡыни еиҳа ихьшәашәоу аԥхыни аҟазшьоуп; аладатәи агьежьбжаҿы аӡын еиҳа ихьшәашәоуп, аԥхын еиҳа ишоуроуп.<ref>Космос. Энциклопедический путеводитель. М.: Махаон, 2009, глава «Марс».</ref> Ианыхьҭоу ашықәс аамҭазы аполиартә хылԥақәа рынҭыҵгьы, [[иней|аҵаа]] маҷк хыхь ихылар алшоит. Аппарат “[[Феникс (космический аппарат)|Феникс]]” асы алеира ҭнахит, аха асы ахҟьаҿы инаӡаанӡа ифақьхеит.<ref>{{статья|автор=Whiteway J. A.|заглавие=Mars Water-Ice Clouds and Precipitation|ссылка=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1172344|doi=10.1126/science.1172344|язык=en|издание=[[Science]]|год=2009|том=325|выпуск=5936|страницы=68—70|archive-date=2024-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20241229165924/https://www.science.org/doi/10.1126/science.1172344}}</ref> НАСА (2004) алкаанҵақәа рыла, абжьаратәи аҳауа аԥхарра ~210 K (−63 °C) шьақәнаргылоит. Артәагатә аппаратқәа «Викинг» адыррақәа рыла, есыҽнытәи аҳауа аԥхарра адиапазон 184 К инаркны 242 К рҟынӡа шьақәнаргылоит (−89 инаркны −31 °C рҟынӡа) («[[Викинг-1|Викинг-1]]»), аԥша аццакра 2–7 м/с (аԥхын), 5–10 м/с (ҭагалан), 17–30 м/с (асабатә ԥшатлакә).<ref name="nssdc"/> Ақәтәаратә зонд «[[Марс-6|Марс-6]]» адыррақәа инарықәыршәаны, Марс [[тропосфера|атропосфера]] абжьаратәи аԥхарра 228 К шьақәнаргылоит, атропосфераҿы аԥхарра ес-километр бжьаратәла 2,5 градус рыла илаҟәуеит, атропопауза ахыхь иҟоу [[стратосфера|астратосфера]] (30 км) шамахамзар зҽызымԥсахуа аԥхарра 144К амоуп.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 88.</ref> Карл Саган ихьӡ зху Ацентр аҟынтәи аҭҵааҩцәа 2007-2008 шықәсқәа рзы иҟарҵаз алкаа ала, аҵыхәтәантәи ажәашықәсақәа рзы Марс аҟны аԥхарра ацлара апроцесс мҩаԥысуеит.<ref>{{cite web|author=Ильин С.|url=http://www.inauka.ru/space/article85146/print.html|title=Будут ли цвести яблони на Марсе?|website=Известия — наука|date=2008-08-11|access-date=2011-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090202120345/http://www.inauka.ru/space/article85146/print.html|archive-date=2009-02-02|url-status=live}}</ref> НАСА аспециалистцәа ари агипотеза шьақәдырӷәӷәеит апланета еиуеиԥшым ахәҭақәа рҿы [[альбедо|альбедо]] аԥсахрақәа ранализ шьаҭас иҟаҵаны.<ref>{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/centers/ames/research/2007/marswarming.html |title=A Gloomy Mars Warms Up |website=NASA |author=Marlaire R. |lang=en |date=2007-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118150704/https://www.nasa.gov/centers/ames/research/2007/marswarming.html |archive-date=2019-11-18}}</ref> Егьырҭ адырҩцәа ас еиԥш алкаа аҟаҵара макьана заацәоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. 2016 шықәса лаҵарамзазы Боулдертәи (Колорадо) Лада-Мраҭашәаратәи аҭҵааратә институт аҭҵааҩцәа ажурнал ''[[Science|Science]]'' аҟны астатиа ркьыԥхьит, аклимат аԥхарра ацлара ишаҿу шьақәзырӷәӷәо адырра ҿыцқәа зныԥшуаз ([[Mars Reconnaissance Orbiter|Mars Reconnaissance Orbiter]] адыррақәа ранализ шьаҭас иҟаҵаны).<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtontimes.com/news/2016/may/31/mars-also-undergoing-climate-change-ice-age-retrea/ |title=Scientists find evidence of global warming on Mars |author=Richardson V. |website=[[Washington Times]] |lang=en |date=2016-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191202004955/https://www.washingtontimes.com/news/2016/may/31/mars-also-undergoing-climate-change-ice-age-retrea/ |archive-date=2019-12-02}}</ref> Урҭ ргәаанагарала, ари апроцесс акыр аамҭа аҭахуп, ицоижьҭеигьы, иҟалап, уажәшьҭа 370 нызқь шықәса раҟара ҵуазар. Иҟоуп агәаанагара, аԥхьан атмосфера еиҳа еилаӷәӷәазҭгьы шауаз, аклимат — еиҳа иԥхазҭгьы, ицәаакызҭгьы, насгьы Марс ахҟьаҿы аӡы ҵаӷа шыҟаз, ақәагьы шауаз атәы зҳәо.<ref>{{статья|автор=Barnhart C. J., Howard A. D., Moore J. M.|ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2008JE003122|заглавие=Long-term precipitation and late-stage valley network formation: Landform simulations of Parana Basin, Mars|doi=10.1029/2008JE003122|язык=en|издание=Journal of Geophysical Research: Planets|год=2009|том=114|выпуск=E1|страницы=E01003|archive-date=2025-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515124944/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2008JE003122}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2015/11/25/carbon/|title=Раскрыта тайна потери Марсом плотной атмосферы|website=[[Lenta.ru]]|date=2015-11-25|access-date=2017-04-20|archive-date=2016-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20161117183944/https://lenta.ru/news/2015/11/25/carbon/|url-status=live}}</ref> Ари агипотеза зырҵабыргуа акоуп аметеорит [[ALH 84001|ALH 84001]] анализ, 4-ҟа млрд шықәса раԥхьа Марс 18±4°C аԥхарра шамаз аазырԥшыз.<ref>{{cite web |url=http://www.caltech.edu/news/wet-and-mild-caltech-researchers-take-temperature-marss-past-1729 |title=Wet and Mild: Caltech Researchers Take the Temperature of Mars’s Past |author=Woo M. |lang=en |date=2011-12-10 |website=[[Калифорнийский технологический институт|Caltech]] |access-date=2015-07-27 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304190508/http://www.caltech.edu/news/wet-and-mild-caltech-researchers-take-temperature-marss-past-1729 |url-status=live }}</ref> Марстәи атмосфера азеиԥш циркулиациа ихадоу аҷыдаҟазшьа – аполиартә хылԥақәа рҿы акарбон адиоксид афазатә еиҭасрақәа роуп, уи крызҵазкуа америдиантә цәқәырԥарақәа ахылҿиаауеит. Марс атмосфера азеиԥш циркулиациа ахыԥхьаӡаратә модель аҟаҵара иаанарԥшуеит ашықәстәи ақәыӷәӷәара аҽеиҭакра ҩ-минимумк рыла [[Равноденствие|амшеиҟарақәа]] раԥхьа дук хара имгакәа, [[Программа «Викинг»|«Викинг» апрограмма]] ала ахылаԥшрақәа рыла ишьақәырӷәӷәоу.<ref name="Pollack">{{статья|автор=Pollack J. B., Leovy C. B., Greiman P. W., Mintz Y. H.|ссылка=https://journals.ametsoc.org/downloadpdf/view/journals/atsc/38/1/1520-0469_1981_038_0003_amgcew_2_0_co_2.pdf|заглавие=A martian general circulation experiment with large topography|язык=en|издание=Journal of the Atmospheric Sciences|год=1981|том=38|выпуск=1|страницы=3—29|doi=10.1175/1520-0469(1981)038<0003:AMGCEW>2.0.CO;2|archive-date=2024-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240623042517/https://journals.ametsoc.org/downloadpdf/view/journals/atsc/38/1/1520-0469_1981_038_0003_amgcew_2_0_co_2.pdf}}</ref> Ақәыӷәӷәара иазку адыррақәа рыҭҵааара шықәссыктәии шықәсыбжактәии ациклқәа аанарԥшит. Убри аан, Адгьыл аҟнеиԥш, аԥша азонатә ццакыра шықәсыбжактәи аҵысрақәа рмаксимум амшеиҟарақәа ирықәшәоит.<ref>{{статья|автор=Cazenave A., Balmino G.|заглавие=Meteorological effects on the seasonal variations of the rotation of Mars|ссылка=|язык=en|издание=Geophysical Research Letters |год=1981|том=8|выпуск=3|страницы=245—248 |bibcode=1981GeoRL...8..245C |doi=10.1029/GL008i003p00245}}</ref><ref>{{статья|автор=Кригель А. М.|заглавие=Полугодовые колебания в атмосферах планет|ссылка=|язык=ru|издание=Астрономический журнал|год=1986|том=63|выпуск=1|страницы=166—169}}</ref> Ахыԥхьаӡаратә модельҟаҵара иара убас аиндекс хадара злоу ацикл 4—6 мшы амрагылара апериод иҭаӡартә еиԥш иалнакаауеит, «[[Викинг-1|Викинг-1]]» Марс иҟоу [[цикл индекса|аиндекс ацикли]] егьырҭ апланетақәа ратмосферақәа рҟны иашьашәалоу аҵысрақәеи реиԥшра, реишьашәалара алнакааит.<ref name="Pollack" /> === Асабатә ԥшацәгьақәеи асабатә ԥшагьежьи === Ааԥынтәи аполиартә хылԥақәа рыӡыҭра иахҟьаны атмосфератә қәыӷәӷәара ӷәӷәала иазҳауеит, насгьы арчқәа рмасса дуқәа егьи агьежьбжахь ииасуеит. Убри аан иасуа аԥшақәа 10—40 м/с аццакра рымоуп, зны-зынла 100 м/с рҟынӡагьы. Аԥша ахҟьаҟынтә ирацәаны асаба шьҭнахуеит, уи [[Пылевая буря|асабатә ԥшацәгьақәа]] ахылҿиаауеит. Асабатә ԥшацәгьа ӷәӷәақәа апланета ахҟьа зегьы шамахамзар иаҵәахуеит. Асабатә ԥшацәгьақәа Марс атмосфераҿы аԥхарра аларҵәара ӷәӷәала ианыруеит.<ref name="philips01">{{cite web|author=Philips T.|url=https://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast16jul_1.htm|title=Planet Gobbling Dust Storms|website = Science @ NASA|lang=en|date=2001-07-16|access-date=2006-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100108171607/http://science.nasa.gov:80/headlines/y2001/ast16jul_1.htm|archive-date=2010-01-08|url-status=dead}}</ref> [[Файл:Mars duststorm.jpg|thumb|center|600px|Марс афотосахьақәа, асабатә ԥшаӷәӷәа ахьубарҭоу (рашәара — цәыббра 2001)]] 1971 шықәса цәыббрамза 22 рзы, аладатәи агьежьбжаҿы иҟоу Нои Идгьыл илашоу ареигион аҿы асабатә ԥшацәгьа ҵысит. Цәыббрамза 29 азы уи Аусониа инаркны Таумазианӡа ҩышә градус харарала иамҽханакит, насгьы цәыббрамза 30 рзы аладатәи аполиартә хылԥа анаркит. Аԥшацәгьа 1971 шықәса ԥхынҷкәынмзанӡа аҽарцәгьон, Асовет зондқәа «[[Марс-2|Марс-2]]», «[[Марс-3|Марс-3]]» Марс аорбитахь инеиаанӡа. «Марсқәа» ахҟьа аҭыхра мҩаԥыргон, аха асабара уи арелиеф зынӡа иаҵәахуан — иреиҳау аҳаракыраҵәҟьа — ашьха [[Олимп (Марс)|Олимп]] убарҭамызт. Аҭыхрақәа руак аҿы, Марс адиск зегьы афотосахьа ҟаҵан, асаба ахыхь еилыкка иалкаау Марстәи аԥсҭҳәақәа рыхҟьа ҵаӷа аманы. 1971 шықәса ԥхынҷкәын мзазтәи урҭ аԥшаарақәа раан, асабатә ԥшацәгьа убриаҟара асаба атмосферахь ишьҭнахит, апланета ихәашьу ицәыҟаԥшьаау адиск асахьа аанахәеит. 1972 шықәса аԥжьырныҳәамза 10 рзы еиԥш ауп асабатә ԥшацәгьа еиқәтәаны Марс дырҩеигь иаабац аԥшра анаанахәа.<ref>{{cite web|url=http://www.laspace.ru/rus/mars23.php|url-status=dead |title=Космические аппараты серии Марс-71 НПО им. С.А.Лавочкина |date=2013-05-10 |website=Научно-производственное объединение имени С. А. Лавочкина|access-date=2017-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510052029/http://www.laspace.ru/rus/mars23.php|archive-date=2013-05-10|ref=laspace}}</ref> [[Файл:Marsdustdevil2.gif|мини|centre|900px|2005 шықәса лаҵарамза 15 рзы амарсныҟәага «[[Спирит (марсоход)|Спирит]]» ала иҭыхыз асабатә ԥшаҵәиқәа. Ҵаҟатәи армарахьтәи акәакь аҿы иҟоу аԥхьаӡацқәа актәи акадр инаркны аамҭа секундла иаадырԥшуеит]] 1970-тәи ашықәсқәа инадыркны, ирацәаны [[Пыльный вихрь|асабатә ԥшагьежьқәа]] шьақәыргылан [[Программа «Викинг»|апрограмма «Викинг»]] ала, иара убасгьы амарсныҟәага «[[Спирит (марсоход)|Спирити]]» егьырҭ амашьынақәеи рыла. Урҭ апланета аҿықә азааигәара ицәырҵуа, насгьы аԥслымӡи асабеи рацәаны хыхь ишьҭызхуа арчытә еилагьежьрақәоу. Аԥшагьежьқәа Адгьыл аҿгьы лассы-лассы иуԥылоит (англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы урҭ “асабатә демонқәа” ҳәа ирышьҭоуп – англыз dust devil), аха Марс аҿы урҭ еиҳа идуу ашәагаақәа рымазар рылшоит: жәа-метрала инаркны километрақәак рҟынӡа ҭбаарылеи, 8 км рҟынӡа ҳаракралеи.<ref>{{статья|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0032063322000162 |заглавие=Characteristics of convective vortices and dust devils at gale crater on Mars during MY33 |автор=Uttam S., Sheel V., Singh D., Newman C. E., Lemmon M. T. |издание=[[Planetary and Space Science]]|язык=en |год=2022 |том=213 |doi=10.1016/j.pss.2022.105430}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.esa.int/ESA_Multimedia/Images/2021/02/Mars_dust_devils_in_action |title=Mars dust devils in action |website=[[Европейское космическое агентство|European Space Agency]] |lang=en |date=2021-02-22 |access-date=2024-08-18 |archive-date=2024-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240823191442/https://www.esa.int/ESA_Multimedia/Images/2021/02/Mars_dust_devils_in_action |url-status=live }}</ref> 2005 шықәса хәажәкырамзазы, уи аҩыза аԥшагьежь амарсныҟәага Спирит аҿы иҟаз амратә панельқәа арыцқьеит.<ref>{{cite web|url=https://www.space.com/861-spirit-dust-devil.html |title=Spirit Gets A Dust Devil Once-Over |author=David L. |website=[[Space.com]] |lang=en |date=2005-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110603233735/https://www.space.com/861-spirit-dust-devil.html |archive-date=2011-06-03}}</ref> == Ақәыԥшылара == {{main|Ареографиа|Марс аҿықә аԥштәы}} Марс арелиеф аҷыдарақәа рацәаны иамоуп. Марстәи иҿыцәааз авулкан [[Олимп (Марс)|Олимп]] Амратә система апланетақәа рҿы иреиҳау шьхоуп<ref name="glenday09" /> (ҳаракрыла иеиԥшу ашьха [[астероид|астероид]] [[(4) Веста|Веста]] аҟны мацара ауп иахьыҟоу)<ref>{{cite web|url=http://dawn.jpl.nasa.gov/feature_stories/new_view_vesta_mountain.asp|title=New View of Vesta Mountain from NASA's Dawn Mission|website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]]|lang=en|date=2011-10-11|access-date=2017-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022092700/http://dawn.jpl.nasa.gov/feature_stories/new_view_vesta_mountain.asp|archive-date=2011-10-22|url-status=dead}}</ref>, насгьы [[долины Маринер|Маринер адәкаршәрра]] — Амратә система апланетақәа рҿы иреиҳау, зегь раасҭа иҵаулоу еҩхаауп (ҵауларыла иеиԥшу [[каньон|аҩхаа]] Плутон амҩаныза — [[Харон (спутник)|Харон]] аҿы мацара ауп иахьыҟоу)<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/feature/a-super-grand-canyon-on-pluto-s-moon-charon|title=A ‘Super Grand Canyon’ on Pluto’s Moon Charon|author=Keeter B.|date=2016-06-23|access-date=2016-06-26|archive-date=2019-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617080826/https://www.nasa.gov/feature/a-super-grand-canyon-on-pluto-s-moon-charon/|url-status=dead}}</ref>. Уи анаҩсангьы, апланета аҩадатәии аладатәии агьежьбжақәа релиефла зынӡа еиԥшым, апланета аҿықә 40% [[Великая Северная равнина|Аҩадатәи Аҟьаҟьара Дуӡӡа]] иааннакылоит.<ref name="mar2008">{{статья|заглавие=Mega-impact formation of the Mars hemispheric dichotomy|ссылка=https://www.lpl.arizona.edu/~shane/PTYS_411_511_2010/reading/marinova_etal_nature_2008.pdf|издание=[[Nature]]|том=453|номер=7199|страницы=1216—1219|doi=10.1038/nature07070|pmid=18580945|bibcode=2008Natur.453.1216M|язык=en|тип=journal|автор=Marinova M. M., Aharonson O., Asphaug Е.|год=2008|archive-date=2024-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20241226023914/https://www.lpl.arizona.edu/~shane/PTYS_411_511_2010/reading/marinova_etal_nature_2008.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="nim2008">{{статья|заглавие=Implications of an impact origin for the Martian hemispheric dichotomy|ссылка=https://websites.pmc.ucsc.edu/~fnimmo/website/paper50.pdf|издание=[[Nature]]|том=453|номер=7199|страницы=1220—1223|doi=10.1038/nature07025|pmid=18580946|bibcode=2008Natur.453.1220N|язык=en|тип=journal|автор=Nimmo F., Hart S. D., Korycansky D. G., Agnor C. B.|год=2008|archive-date=2024-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20240819003121/https://websites.pmc.ucsc.edu/~fnimmo/website/paper50.pdf}}</ref><ref name="and2008">{{статья|заглавие=The Borealis basin and the origin of the Martian crustal dichotomy|ссылка=https://www.researchgate.net/profile/William-Banerdt/publication/5275120_The_Borealis_basin_and_the_origin_of_the_Martian_crustal_dichotomy/links/00b7d539641c638e07000000/The-Borealis-basin-and-the-origin-of-the-Martian-crustal-dichotomy.pdf|издание=[[Nature]]|том=453|номер=7199|страницы=1212—1216|doi=10.1038/nature07011|pmid=18580944|bibcode=2008Natur.453.1212A|язык=en|тип=journal|автор=Andrews-Hanna J. C., Zuber M. T., Banerdt W. B.|год=2008}}</ref> Марс аҿықә ахԥа рыҩхәҭак «аматерикқәа» зыхьӡхаз аҭыԥ лашақәа рыла иҭәуп, ахԥа рыхәҭак — ''амшынқәа'' зыхьӡхаз аҭыԥ лашьцақәа рыла (шәахә. [[Список деталей альбедо на Марсе|Марс аҿы иҟоу альбедо ахәҭаҷқәа рсиа]]). Амшынқәа еиҳарак еизгоуп апланета аладатәи ахәҭаҿы, 10-40° [[Широта|аҟьаҟьарарақәа]] рыбжьара. Аҩадатәи агьежьбжаҿы ҩ-мшын дуӡӡак роуп иҟоу - [[Ацидалийское море|Ацидалиатәи]], иара убас [[Большой Сирт (Марс)|Сирт Ду]]. <gallery mode="packed" heights="200px"> Файл:Pathfinder01.jpg|Амарсныҟәага «[[Соджорнер (марсоход)|Соџьорнер]]» [[Долина Арес|Арес акаршәра]]ҿы иҟоу [[Йоги (камень)|Йоги]] ахра аҭҵааразы алфа-хәҭаҷқәа рспектрометр ахы ианархәоит. Файл:Viking2 frost enhance.jpg|Марс ахҟьа [[Равнина Утопия|акаршәра Утопиа]] аҟны ахҵаалара. «[[Викинг-2|Викинг-2]]» аҭыхымҭа Файл:Gusev Spirit 01.jpg|[[Кратер Гусева|Гусевв акратер]] ахықә ахәҭа. «[[Спирит (марсоход)|Спирит]]» аҭыхымҭа Файл:Zhurong-with-lander-selfie.png|Амарсныҟәага "[[Чжужун (марсоход)|Чжужун]]" уи атәарҭатә платформеи [[Равнина Утопия|Утопиа акаршәра]]ҿы </gallery> Аҭыԥ лашьцақәа рҟазшьа уажәгьы аимак-аиҿак ахылҿиаауеит. Урҭ Марс аҿы [[Пылевая буря|асабатә ԥшацәгьақәа]] шыҟоугьы иаанхоит. Зны, уи аргументс иҟан, аҭыԥ лашьцақәа [[растительность|аҵиаақәа]] рыла ихҩоуп ҳәа агәаанагара иҟаз ашьақәырӷәӷәаразы. Уажәтәи агәаанагара ишаҳәо ала арҭ аҭыԥқәа ррелиеф шыҟоу ала имарианы асаба аҭыжьразы ахархәара рымоуп. Амасштаб ду змоу асахьақәа иаадырԥшуеит, аҭыԥ лашьцақәа аиашазы акратерқәеи, ақәцәқәеи, аԥшақәа рымҩаҿы егьырҭ аԥынгылақәеи ирыдҳәалоу ацәаҳәа лашьцақәеи ашәытақәеи рыла ишышьақәгылоу.<ref>{{статья|автор=Frey H.|год=1974|заглавие=Surface Features on Mars: Ground-Based Albedo and Radar Compared With Mariner 9 Topography|ссылка=http://www.agu.org/pubs/crossref/1974/JB079i026p03907.shtml|url-status=dead|издание=Journal of Geophysical Research|язык=en|том=79|страницы=3907–3916|bibcode=1974JGR....79.3907F|doi=10.1029/JB079i026p03907|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116133529/http://www.agu.org/pubs/crossref/1974/JB079i026p03907.shtml|archive-date=2014-01-16|number=26}}</ref> Аамҭалатәи аамҭа рацәалатәи урҭ ршәагааи аформақәеи рыԥсахрақәа, иҟалап, алашареи алашьцареи рыла ихҩоу ахҟьа аҿаҵақәа реизыҟазаашьа аԥсахра иадҳәалазар. [[Файл:USGS-PlanetMars-TopographicalMap.png|480px|thumb|слева|Марс [[Нулевой меридиан|анольтә америдиан]] акратер [[Эйри-0 (кратер)|Еири-0]] иалсуеит ҳәа иԥхьаӡоуп.]] Марс агьежьбжақәа рыхҟьа аҟазшьала даара аиԥшымзаара ӷәӷәақәа рымоуп. Аладатәи ахәҭак аҿы, ахҟьа 1-2 км рыла абжьаратә ҩаӡара аасҭа еиҳауп, насгьы [[Ударный кратер|акратерқәа]] рыла иҭәуп. Марс ари ахәҭа [[Амза|амзатә]] материкқәа угәаланаршәоит. Аҩадахьы, адгьыл аҿықә аиҳарак абжьаратәи аҩаӡара еиҵоуп, акратерқәа маҷуп, еиҳаракгьы цәгьам-бзиам еиҟароу адәкаршәрақәа роуп иуԥыло, [[Лава|алава]] ӡхыҵреи [[Эрозия (геоморфология)|аерозиеи]] ирыхҟьаны ишьақәгылар зылшоз. Ари агьежьбжақәа реиԥшымзаара аимак-аиҿак зхылҿиаауа цәажәатәны иаанхоит. Агьежьбжақәа рыбжьара иҟоу аҳәаа 30° аекватор ахь анаара змоу агьежь ду иаваршәны ицоит. Аиасратә зона ҭбаауп (100 инаркны 500 км рҟынӡа), алада инаркны аҩадаҟа ари азонаҿы арелиеф аморфологиатә ҷыдарақәа рҽырыԥсахуеит. Уи иаваршәны иҟоуп Марс аҿықә зегь реиҳа аерозиа ахьыҟоу аҭыԥқәа.<ref>Кузьмин и Галкин, 1989, Рельеф и геологическое строение Марса.</ref> Агьежьбжақәа расимметриа уеилзыркаауа ҩ-альтернативатә гипотезак шьақәдыргылеит. Урҭ руакы излаиҳәо ала, заатәи агеологиатә стадиаҿы, [[Планетарная мантия|амантиа]] аконвективтә ныҟәара иахҟьаны, алитосфератә плитақәа [[Кора (геология)|ацәа]] ахәҭак аҿы еиҭаҵит.<ref>Кузьмин и Галкин, 1989, Рельеф и геологическое строение Марса.</ref> Даҽа гипотезак иаанарԥшуеит Марси шәагаала [[Плутон|Плутон]] еиԥшу ацәеижьи реиҿасра 4-ҟа миллиард шықәса раԥхьа,<ref name="mar2008"/> ари аҭагылазаашьаҿы [[Великая Северная равнина|Идуӡӡоу Аҩадатәи Аҟьаҟьара]], апланета аҿықә 40% зҵазкуа, [[ударный кратер|акшаратә кратер]] ҳәа иԥхьаӡоуп – [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] зегьы иреиҳау.<ref name="mar2008"/><ref name="nim2008"/><ref name="and2008"/><ref>{{cite web|url=https://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_|title=Impact May Have Transformed Mars |author=Yeager A.|website=[[Science News]]|date=2008-06-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080628223239/https://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_|archive-date=2008-06-28|url-status=dead}}</ref> Уи аура 10,6 нызқь км ыҟоуп, аҭбаара — 8,5 нызқь км, уи [[Равнина Эллада|Еллада Адәкаршәра]] аасҭа ԥшьынтә еиҳауп. Аладатәи агьежьбжаҿы иҟоу акратерқәа рхыԥхьаӡара ахьырацәоу иаанарԥшуеит уи ахҟьа шжәытәӡатәу — 3-4 миллиард шықәса шахыҵуа. Иалыркаауеит акратерқәа рыхкқәа: аҵа ҟьаҟьа змоу акратер дуқәа, еиҳа ихәыҷқәоу, еиҳа иқәыԥшу акратерқәа, амзатә кратерқәа иреиԥшу, ҭыӡла икәыршоу, иара убас иҳараку акратерқәа. Аҵыхәтәантәи ҩ-хкык Марс азы иҷыдоу кратерқәоуп— аҭӡы змоу акратерқәа ахҟьаҿы аҭыцҟьаара ҵаӷақәа ахьнеиуаз аҭыԥаҿ иҟалеит, акратер ҳаракқәа — акратер аҭыцҟьаарақәа рыхҩа ахҟьа аԥшатә ерозиа иахьацәнахьчаз аҭыԥаҿ. Зегь раасҭа идуу еилыкка иҟоу анырра хылҵшьҭра змоу ҳәа иԥхьаӡоуп Марс аладатәи аполиус азааигәара иҟоу Еллада Адәкаршәра.<ref name="Ref_a">{{cite web|author=Short N. M.|url=http://rst.gsfc.nasa.gov/Sect19/Sect19_12.html|title=Martian Landscapes: Linear Features, Volcanoes, Impact Craters, Channels; Exotic Terrains|publisher=NASA|access-date=2011-03-16|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927092455/http://rst.gsfc.nasa.gov/Sect19/Sect19_12.html|archive-date=2011-09-27|url-status=dead}}</ref> Агьежьбжақәа рҳәаа азааигәара иҟоу [[Хаос (рельеф)|еилаҩынтуа аландшафт]] аҭыԥ аҿы, апланета аҿықә аҭыԥ дуқәа рҿы [[Геологический разлом|аԥҽрақәеи]] аиҵацаларақәеи ҟалеит, зны-зынла аерозии зышьҭанеиуаз (адгьылҵысрақәа ма адгьылҵаҟатәи аӡқәа рҭарцәра амзыз ала), иара убасгьы аӡыҭратә лава ахыҵра. Лассы-лассы еилаҩынтуа аландшафтқәа аӡы иԥнаҟо аӡымҩангага дуқәа рхықәқәа рҿы иҟоуп. Урҭ реицыҟалара зегь реиҳа иақәшаҳаҭу гипотезас иҟоуп иаалырҟьаны ахҟьаҵаҟатәи аҵаа аӡыҭра. Марс ахсаалаҿы еилаҩынту аландшафт змоу 26 ҭыԥ алкаауп (апланетартә ҭҵаарадырраҿы арҭ реиԥш иҟоу арелиефқәа рофициалтә хьӡы «[[Список хаосов на Марсе|ахаосқәа]]» ауп).<ref>{{cite web|url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/SearchResults?Target=20_Mars&Feature%20Type=5_Chaos,%20chaoses |title=Nomenclature Search Results: Chaos, Chaoses |website=Gazetteer of Planetary Nomenclature. International Astronomical Union (IAU) Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN) |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908161817/https://planetarynames.wr.usgs.gov/SearchResults?Target=20_Mars&Feature%20Type=5_Chaos,%20chaoses |archive-date=2022-09-08}}</ref> Марс аҟны иреиҳау ахаос — [[хаос Авроры|Аврора ахаос]] — адиаметр 700 км инареиҳаны амоуп. Марс иамоуп зеиԥшыҟам аҭыԥ — [[Лабиринт Ночи|Аҵх Алабиринт]] ҳәа изышьҭоу, уи [[долины Маринер|Маринер адәҳәыԥшқәа]] мраҭашәаратәи рҵыхәеи Кларитас аҩадатәи аҵыхәеи еидызкыло аҩхаақәа реиқәшәаратә системоуп.<ref name="gazetteer_LN">{{cite web |url = https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/4324 |title = Noctis Labyrinthus |website = Gazetteer of Planetary Nomenclature |publisher = International Astronomical Union (IAU) Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN) |date = 2006-10-01 |access-date = 2013-03-19 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20111019224917/http://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/4324 |archive-date = 2011-10-19 |url-status = live }}</ref> Урҭ рышьақәгылара аӡы аерозии иадҳәаламызт, насгьы атектоникатә усура иахҟьаз акоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп.<ref name="Bistacchi+2004">{{статья |заглавие=Large-scale fault kinematic analysis in Noctis Labyrinthus (Mars) |том=52 |номер=1—3 |страницы=215—222 |doi=10.1016/j.pss.2003.08.015 |bibcode=2004P&SS...52..215B |язык=en |тип=journal |автор=Bistacchi N., Massironi M., Baggio P. |год=2004 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Planetary and Space Science]] }}</ref><ref name="Masson_1985">{{статья |заглавие=Origin and evolution of the Valles Marineris region of Mars |издание=Advances in Space Research |том=5 |номер=8 |страницы=83—92 |ссылка=http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2010/pdf/1873.pdf |doi=10.1016/0273-1177(85)90244-3 |bibcode=1985AdSpR...5...83M |язык=en |тип=journal |автор=Masson P. |год=1985 |издательство=[[Elsevier]] |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714184842/http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2010/pdf/1873.pdf }}</ref> [[Файл:VallesMarinerisHuge.jpg|мини|center|900пкс|Марс аҿы иҟоу [[долины Маринер|Маринер акаршәра аҩхаақәа]] рсистема асахьа, «[[Программа «Викинг»|Викинг]]» апрограмма иҭнахыз асахьақәа рыла еизгоу.]] [[Файл:Possible cave entrance on Arsia Mons.png|мини|Марс аҿы 150 м инареиҳаны адиаметр змоу “акылаара еиқәаҵәа” (аҵеиь) ҳәа изышьҭоу. Аганахьтәи аҭӡамц ахәҭак убарҭоуп. Арсиа ашьха анаара ([[Mars Reconnaissance Orbiter|Mars Reconnaissance Orbiter]] асахьа)]] Аҩадатәи агьежьбжаҿы, авулкантә ҟьаҟьара дуқәа рнаҩсангьы, авулкан дуқәа ахьыҟоу ҩ ҭыԥк ыҟоуп —[[Фарсида|Фарсида]]еи [[Элизий (нагорье)|Елизии]]. Фарсида — 2000 км аура змоу вулкантә ҟьаҟьара дууп, абжьаратәи аҩаӡара ахыхь 10 км аҩаӡара змоу. Араҟа иҟоуп [[Щитовой вулкан|ахьчаратә вулкан]] дуқәа хԥа - [[гора Арсия|Арсиатәи ашьха]], [[гора Павлина|Ататашь ашьха]], [[гора Аскрийская|Аскратәи ашьха]].<ref>{{книга|автор=Carr M. H. |год=2006 |заглавие=The Surface of Mars |язык=en |издательство=Cambridge University Press |место=Cambridge, UK |серия=Cambridge Planetary Science |страницы=92—93 |isbn=978-0-521-87201-0}}</ref> Фарсида ахықәан иҟоуп Марси Амратә системеи рҿы иреиҳау ашьха Олимп.<ref name="nov_karta"/> [[Книга рекордов Гиннесса|Гиннесс ирекордқәа рышәҟәы]] ишаҳәо ала уи ашьаҭа аҟынтәи агылара (релативтәи агылара) 25 км ҟалоит.<ref name="glenday09">{{cite web |title=Tallest mountain in the Solar System |website=[[Книга рекордов Гиннесса|Guinness World Records]] |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-mountain-in-the-solar-system |lang=en |access-date=2026-01-20 |archive-date=2024-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240819003120/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-mountain-in-the-solar-system |url-status=live }}</ref> Автоматикатә планетабжьаратә станциа «[[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]]» амодуль Mars Orbiter Laser Altimeter (1997-2001) адыррақәа рыла Олимп агылара 21,2 км амоуп, еиҳа ииашаны иуҳәозар, Марс ареференттә еллипсоид аҭагылазаашьатә ноль аҩаӡара аҟынтәи 21,229 ± 1 м.<ref name="nov_karta">{{Акьыԥхьра|статья|автор=Ж. Ф. Родионова, Ю. А. Илюхина|заглавие=«Новая карта рельефа Марса»|издание="Земля и Вселенная"|год=2005|номер=2|ссылка=http://ziv.telescopes.ru/rubric/astronomy/?pub=8|access-date=2026-01-20}}</ref><ref name="topo">{{книга|автор=|часть=|заглавие=Topographic and color-coded contour maps of Mars|оригинал= |ссылка=https://pubs.usgs.gov/imap/i2782/i2782_sh2.pdf|издание=|ответственный=|место=|издательство=U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey|год=2003|том=|страницы=|страниц=|isbn=0607893788}}</ref> Иара аҳаракыра — 21,9 км, ашьаҭа ашәагаақәа— 840 × 640 км, авулкан аҭаӡаара —2,4 × 106 км3, авулкантә [[Кальдера|кальдера]] ашәагаақәа — 91 × 72 км, аҵаулара — 3,2 км инаӡоит.<ref name="Plescia2004">[https://doi.org/10.1029/2002JE002031 doi:10.1029/2002JE002031]</ref> Егьырҭ адыррақәа рыла, Олимп аҳаракыра адгьыл аҟынтәи — 21,287 метра, иаакәыршаны иҟоу аҭыԥқәа рҟынтәи — 18 километра, ашьаҭа адиаметр 600 км рҟынӡа, авулкан ашьаҭа 282,600 км2 аҵанакуеит.<ref>Faure, Mensing, 2007, p. 218.</ref> Олимп аҭыӡкнаҳақәа рыҩаӡара ҭыԥқәак рҿы 7 км рҟынӡа инаӡоит.<ref name="astro-world">{{cite web |url=https://astro-world.ru/vulkan-olimp-samaya-bolshaya-gora/ |title=Вулкан Олимп — самая большая гора в Солнечной системе |website=astro-world.ru |date=2019-02-11 |access-date=2024-07-25 |lang=ru |archive-date=2024-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418083808/https://astro-world.ru/vulkan-olimp-samaya-bolshaya-gora/ |url-status=live }}</ref> Аиҿырԥшразы, Адгьыл аҿы иреиҳау авулкан [[Мауна-Кеа|Мауна-Кеа]], ашьаҭантәи 10,2 км аҳаракыра амоуп, Олимп аҭаӡара Мауна-Кеа аҭаӡара аасҭа 100-нтә еиҳауп, насгьы Адгьыл аҿы иреиҳау авулкан [[Мауна-Лоа|Мауна-Лоа]] акратер адиаметр 6,5 км мацара роуп иахьыҟоу.<ref>{{cite web |url=https://www.planetarium-moscow.ru/about/news/vulkanizm-na-marse/ |title=Вулканизм на Марсе |date=2022-02-09 |website=[[Московский планетарий]] |access-date=2024-08-19 |lang=ru |archive-date=2024-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240810034543/https://www.planetarium-moscow.ru/about/news/vulkanizm-na-marse/ |url-status=dead }}</ref> Иара убас ихарацәамкәа иҟоуп еиҳа ихәыҷу авулканқәа. [[Элизий (нагорье)|Елизиум]] — абжьаратәи аҩаӡара хә-километрак рҟынӡа еиҳау аҳаракыра, х-вулканк змоу - [[купол Гекаты|Гекате лкупол]], [[гора Элизий|Елизиум ашьха]], [[купол Альбор|Албортәи акупол]].<ref name="Harland_2001">{{книга |автор = Harland D. M. |заглавие = The Earth in Context: A Guide to the Solar System |ссылка = http://books.google.com/books?id=KE3mp3r1bEcC&pg=PA98&dq=Elysium |издательство = Springer Science & Business Media |год = 2001 |pages = 98—99 |allpages = 469 |isbn = 9781852333751 }}</ref> Фарсида авулкантә шьхаҿы иаабац еиԥшым аҵеиџь ҵаулақәа аарԥшуп. 2007 шықәсазы «[[Mars Reconnaissance Orbiter|Марстәи аԥшыхәратә сателлит]]» аҟынтәи иҭыху асахьақәа рыла, урҭ руак 150 метра адиаметр амоуп, насгьы ирлашоу аҭӡамц ахәҭа 178 метра аҵаулара аҟынӡа инеиуеит.<ref>{{cite web|author=Keszthelyi L. P.|date=2007-08-29|url=https://hirise.lpl.arizona.edu/PSP_004847_1745|title=New View of Dark Pit on Arsia Mons|publisher=High Resolution Imaging Science Experiment, University of Arizona|archive-url=https://web.archive.org/web/20240530152342/https://hirise.lpl.arizona.edu/PSP_004847_1745|archive-date=2024-05-30|url-status=dead}}</ref> Агипотеза шьақәдыргылеит абарҭ ашьақәгыларақәа рвулкантә хылҵшьҭра иазкны, [[Гавайские острова|Гаваитәи адгьылбжьахақәа]] рҿы иҟоу авулканқәа ихьшәашәаз рлаваҿы иԥшааз еиԥшу. Фарсида ашьхеибаркыра [[Тектонический разлом|атектоникатә ԥҽрақәа]] рацәаны иагәылсуеит, урҭ лассы-лассы даара иуадаҩуп, насгьы ихароу. Урҭ рҟынтә зегьы иреиҳау [[1971 год в науке|1971 шықәсазы]] «[[Маринер-9|Маринер-9]]» ҳәа изышьҭоу акосмостә ӷба иаанартыз [[долины Маринер|Маринер адәкаршәра]] ауп.<ref>{{cite web|url=https://pds.jpl.nasa.gov/planets/captions/mars/marscany.htm|title=Mars: Valles Marineris|publisher=NASA|access-date=2011-03-16|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110821193103/http://pds.jpl.nasa.gov:80/planets/captions/mars/marscany.htm|archive-date=2011-08-21|url-status=dead}}</ref> Ари адәҳәыԥш аҟьаҟьаратә хырхарҭа аманы еиҵыхуп 4000 км (апланета аикәшара аԥшьбатәи ахәҭа), ҭбаарыла 200, ҵауларала 7 км рҟынӡа инаӡо. Апланетааҿы зегь реиҳа идуу адгьылҳәазарақәа ҟалоит уи аҿҟьарақәа рҿы.<ref>{{статья |ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/2017EA000324 |заглавие=Introducing a New Inventory of Large Martian Landslides |издание=Earth and Space Science |автор=Crosta G. B., Frattini P., Valbuzzi E., De Blasio F. V. |год=2018 |том=5 |выпуск=4 |страницы=89—119 |doi=10.1002/2017EA000324 |язык=en |archive-date=2025-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515130736/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/2017EA000324 }}</ref> Маринер адәкаршәрақәа [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] иреиҳау еицырдыруа [[каньон|еҩхаа]]уп, насгьы Адгьыл аҿы урҭ [[Норвегиа|Норвегиа]] аҩадатәи аҵыхәантәи [[Сицилия|Сицилиа]] аладатәи аҵыхәанӡа инаӡозаарын.<ref>{{cite web |url=https://rtraveler.ru/universe/samyj-bolshoj-kanon-solnechnoj-sistemy-zahvatyvayushee-foto-iz-kosmosa/ |title=Самый большой каньон Солнечной системы: захватывающее фото из космоса |website=Russian Traveler |lang=ru |date=2022-07-26 |access-date=2024-06-06 |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606100741/https://rtraveler.ru/universe/samyj-bolshoj-kanon-solnechnoj-sistemy-zahvatyvayushee-foto-iz-kosmosa/ |url-status=live }}</ref> [[Файл:MarsPanoramaa.jpg|thumb|center|1000px|Марс аҿықә апанорама [[Husband Hill|Хасбанд Хилл]] аҭыԥ аҿы, амарсныҟәага «[[Спирит (марсоход)|Спирит]]» иҭнахыз , абҵарамза 23-28, 2005 шықәсазы]] [[Файл:Victoria Crater, Cape Verde-Mars.jpg|thumb|center|1000px|800 метра адиаметр змоу [[Виктория (кратер)|Викториа]] акратер апанорама, амарсныҟәага «[[Оппортьюнити|Оппортиунити]]» иҭнахыз, Жьҭаарамза 16-Аҵарамза 6, 2006 ш.]] [[Файл:PIA16453-MarsCuriosityRover-RocknestPanorama-20121126.jpg|thumb|center|1000px|Ахаҳәқәеи аԥслымӡ еизгақәеи рпанорама «Рокнест», амарсныҟәага «[[Кьюриосити|Киуриосити]]» азааигәара иҟоу, 2012 шықәса абҵарамза 26]] [[Файл:PIA24746-MarsPerseveranceRover-CraterFloorFracturedRough-20210708.jpg|thumb|center|1000px|Марс ақәыԥшылара апанорама [[Езеро (кратер)|Езеро]] акратер аҟны, амарсныҟәага «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]» иҭнахыз ԥхынгәы 8, 2021 шықәсазы]] === Аҵааи аполиартә хылԥақәеи === [[Файл:Comparison of npoles.jpg|мини|300px|[[Северная полярная шапка Марса|Аҩадатәи аполиаартә хылԥа]], ҩышықәса рыбжьара, аорбиталтә станциа [[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]] аҟынтәи асахьақәа. Армарахьала ахжәара ҭбаа – [[каньон Северный|Аҩадатәи аҩхаа]] ауп.]] [[Файл:South Polar Cap of Mars during Martian South summer 2000.jpg|мини|Аԥхынразы [[Южная полярная шапка Марса|Аладатәи аполиартә хылԥа]], Mars Global Surveyor афотосахьа]] [[Файл:Perspective view of Korolev crater.jpg|thumb|2200 кубтә километра аҵаа зҭоу [[Королёв (марсианский кратер)|Королиов икратер]]]] Марс аҭеиҭыԥш ашықәс аамҭа инақәыршәаны даара аҽаԥсахуеит. Зегь раԥхьаӡа иргыланы, [[Полярная шапка|аполиартә ҵаа ахылԥақәа]] рҽыԥсахрақәа улаԥш иҵашәоит.<ref name="darling_marspoles"/> Урҭ еиҿиаауеит, иагьеиҵалоит, Марс [[атмосфера Марса|атмосфереи]] аҿықәи рҿы ашықәс аамҭақәа ирҟазшьоу ацәырҵрақәа аԥырҵоит.<ref name="Barlow_2008"/> Ааԥын аполиартә хылԥа агьежьбжақәа руак аҟны инаскьацыԥхьаӡа, апланета ахҟьа ахәҭаҷқәа аиқәахара иалагоит. Марс аполиартә хылԥақәа ҩ-компонентк рыла ишьақәгылоуп: иааиԥымҟьаӡои исезонтәуи. Иааиԥымҟьо ахәҭа аԥша иаҿанаҳәо асабеи иҵаау [[Диоксид углерода|акарбон диоксиди]] рыла иҭәу аӡҵаа ала ишьақәгылоуп.<ref>Faure, Mensing, 2007, p. 239—241.</ref> [[Северная полярная шапка Марса|Аҩадатәи аполиартә хылԥа]] иааиԥымҟьаӡоу ахәҭа адиаметр 1100 км ауп, насгьы [[Южная полярная шапка Марса|аладатәи ахәҭа]] — 400 км.<ref name="darling_marspoles"/> Аӡын апланета аполиартә регион метрак аҟара ажәпара змоу акарбон диоксидтә ҵаа асезонтә хҟьа ихнаҩоит. Иреиҳау аиҿиаараан аладатәи аполиартә хылԥа 50° аҭбааранӡа инаӡоит (аҩадатәи аполиартә хылԥа аасҭа 10° рыла еиҳаны).<ref name="Mahajan_2005"/> Ахылԥақәа реиԥшымрақәа Марс аорбита аеллиптикатәра иадҳәалоуп: аладатәи агьежьбжаҿы аԥхынра аныҟоу, апланета [[перигелий|Амра иазааигәоуп]], убри аҟнытә аладатәи аԥхынра еиҳа иԥхоуп, аладатәи аӡынра еиҳа ихьҭоуп, еиҳа иагьауп. Марс аполиартә хылԥақәа [[Planum Boreale|Аҩадатәии]] [[Planum Australe|Аладатәии]] хәакәаԥрақәа рҟны ишьҭоуп. [[Северная полярная шапка Марса|Аҩадатәи аполиартә хылԥа]] 3 км рҟынӡа иаакәыршаны иҟоу аҭыԥқәа рҟынтәи хыхь ихалоит, [[Южная полярная шапка Марса|аладатәи аполиартә хылԥа]] — 3,5 км рҟынӡа.<ref>Faure, Mensing, 2007, p. 239—241.</ref> Аҩ-хылԥакгьы аспираль еиԥш еиҿыҵуа адәкаршәрақәа рылдоуп (Аладатәи агьежьбжаҿы — асааҭ ахыцқәа шцоу еиԥш, Аҩадатәи агьежьбжаҿы — егьырахьтәи ахырхарҭала). Иҟалап урҭ адәкаршәрақәа [[Катабатический ветер|акатабатикатә ԥшақәа]] иԥырҟазаргьы.<ref name="Barlow_2008"/> Уи адагьы, хылԥацыԥхьаӡа аҩхаа дуӡӡак аԥшьуп: [[каньон Северный|Аҩадатәи аҩхаа]], [[каньон Южный|Аладатәи аҩхаа]]. «[[Марс Одиссей|Марс Одиссеи]]» азонд Марс аладатәи аполиартә хылԥаҿы аус зуа [[гейзер|агеизерқәа]] аԥшааит.<ref name="2006-100">{{cite web|title=NASA Findings Suggest Jets Bursting From Martian Ice Cap|date=2006-08-16|publisher=NASA|url=https://www.jpl.nasa.gov/news/nasa-findings-suggest-jets-bursting-from-martian-ice-cap|website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]]|access-date=2021-12-26|archive-date=2021-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226224736/https://www.jpl.nasa.gov/news/nasa-findings-suggest-jets-bursting-from-martian-ice-cap|url-status=live}}</ref> [[НАСА|НАСА]] аспециалистцәа изларҳәо ала, ааԥын аԥхарра иацны акарбон адиоксид ацәқәырԥақәа хыхь аҳаракыра дуӡӡахь иҭҟьоит, асабеи аԥслымӡи рыманы.<ref name="Kieffer2000">{{статья|автор=Kieffer H. H.|заглавие=Annual Punctuated CO{{sub|2}} Slab-ice and Jets on Mars|ссылка=http://www.lpi.usra.edu/meetings/polar2000/pdf/4095.pdf|издание=The Second International Conference on Mars Polar Science and Exploration, Reykjavik, Iceland|язык=en|archive-url=https://www.webcitation.org/616WmxuWK?url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/polar2000/pdf/4095.pdf|год=2000|archive-date=2011-08-21|url-status=live}}</ref> 1784 шықәсазы астроном [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] игәеиҭеит аполиартә ҵаа хылԥақәа ршәагаа ашықәс аамҭа иаҿыԥшны аҽшаԥсахуа, уи Адгьыл аполиартә регионқәа рҿы аҵаа аӡыҭреи ахҵаалареи угәаланаршәоит.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 19.</ref> 1860-тәи ашықәсқәа рзы, афранцыз астроном [[Ляи, Эммануэль|Еммануил Лиаи]] иӡыҭуа ааԥынтәи аполиартә хылԥа акәша-мыкәша алашьцара ацәқәырԥа ибеит, усҟан уи иӡыҭыз аӡы алаҵәареи аҵиаақәа рыҿиареи ҳәа аилкаара аиоуит.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 48.</ref> Аха XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы Флагстафф иҟоу [[Обсерватория Лоуэлла|Лоуелл иобсерваториеи]] [[Слайфер, Весто Мелвин|Уесто Мелвин Слифер]] имҩаԥигаз [[спектрометр|аспектрометриатә]] шьақәыргыларақәа ирызгәамҭеит адгьыл аҿы иҟоу аҵиаақәа рыԥштәы иаҵәа [[хлорофилл|ахлорофилл]]. «[[Маринер-7|Маринер-7]]» афотосахьақәа рыла иалкаан аполиартә ҵаа хылԥақәа рсезонтә хәҭа метрқәак ажәпара шамоу, насгьы игәаҭаз аԥхарра 115 К (-158 °C) ишьақәнарӷәӷәеит уи ирҵаау акарбон адиоксид - “[[сухой лёд|ибоу аҵаа]]” ала ишьақәгылазар шалшо.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 67—68.</ref> Аҵаа аҭаӡара дуқәа (жәа-нызқьла км<sup>3</sup>) радарла Марс абжьаратәи аҭбаарақәа рҿгьы иаарԥшын (40-45°), Еллада Аҟьаҟьара мраҭашәаратәи аҵкар аҟны.<ref>{{статья|автор=Holt J. W.|заглавие=Radar Sounding Evidence for Buried Glaciers in the Southern Mid-Latitudes of Mars|ссылка=https://www.researchgate.net/profile/John-Holt-2/publication/23487093_Radar_Sounding_Evidence_for_Buried_Glaciers_in_the_Southern_Mid-Latitudes_of_Mars/links/53fde10b0cf2364ccc0921a9/Radar-Sounding-Evidence-for-Buried-Glaciers-in-the-Southern-Mid-Latitudes-of-Mars.pdf|doi=10.1126/science.1164246|язык=en|издание=[[Science]]|год=2008|том=322|выпуск=5905|страницы=1235—1238}}</ref> Адгьыл иаҵәахыз аҵааршә ажәпара шә-метрала иҟоуп, уи аҭыԥҭаӡара зқьыла аквадрат километрқәа<ref>{{cite web|url=http://news.tut.by/health/122182.html|title=У подножия марсианских гор найден слой вечной мерзлоты|publisher=TUT|date=2008-11-21|access-date=2011-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090201141339/http://news.tut.by:80/health/122182.html|archive-date=2009-02-01|url-status=dead}}</ref> 2018 шықәсазы аппарат «[[Марс-экспресс|Марс-експресс]]» аҟны иқәыргылаз арадар [[MARSIS|MARSIS]] иаанарԥшит Марс аҿы 20 км рҟынӡа аҭбаара змоу, 1,5 км аҵауларала аладатәи аполиартә хылԥа ҵаа аҵаҟа [[Гидросфера Марса|аҵааҵаҟатәи аӡиа]] шыҟоу.<ref name=":0">{{cite web|title=Evidence detected of lake beneath Mars' surface|author=Strickland A.|url=https://edition.cnn.com/2018/07/25/world/mars-subsurface-water-lake-evidence/index.html|website=CNN|date=2018-07-25|access-date=2018-07-28|archive-date=2018-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727181405/https://edition.cnn.com/2018/07/25/world/mars-subsurface-water-lake-evidence/index.html|url-status=live}}</ref><ref name="NKJ201901">{{статья |автор=Понятов А. |заглавие=Девять значимых событий 2018 года в физике и астрономии. 2. Жидкая вода на Марсе |издание=[[Наука и жизнь]] |год=2019 |номер=1 |страницы=3 |язык=ru |ссылка=https://www.nkj.ru/archive/articles/35320/ |archive-date=2019-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112195111/https://www.nkj.ru/archive/articles/35320/ }}</ref> Аха, «Марс-експресс» арадартә дыррақәеи алабораториатә експериментқәеи рыла еиҭа анализ иҟарҵаз ишьақәнаргылеит, абас еиԥш иҟоу "аӡиақәа" [[Гидраты|аӡы здызкылаз]] ихьшәашәоу аизгашьҭаҵақәа ракәзар шалшо, анышәаԥшь ([[смектиты|асмектитқәа]]), аметалл злоу аминералқәа, иҵаау аҵаа уҳәа уахь иналаҵаны.<ref>{{cite web|url=https://mars.nasa.gov/news/9000/clays-not-water-are-likely-source-of-mars-lakes/ |title=Clays, Not Water, Are Likely Source of Mars 'Lakes' |author=Good A., Fox K., Johnson A. |website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]] |date=2021-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807140810/https://mars.nasa.gov/news/9000/clays-not-water-are-likely-source-of-mars-lakes/ |archive-date=2021-08-07}}</ref> Ақәыӷәӷәара лаҟә иахҟьаны, аӡы (аҵааршәратә ҭыԥ лазырҟәуа аҟьашьрақәа рыда) Марс аҿықә аиҳарак аҟны (70% рҟынӡа) аҭагылазаашьа ҵаӷа аманы изыҟалаӡом.<ref name="Water">{{cite web|url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast29jun_1m/|title=Making a Splash on Mars|website=NASA Science Newsletter|lang=en|date=2000-06-28|access-date=2017-04-20|archive-date=2017-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170501032128/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast29jun_1m|url-status=dead}}</ref> [[НАСА|НАСА]] акосмостә ӷба «[[Феникс (космический аппарат)|Феникс]]» ала Марс адгьыл аҿы ирҵаау аӡы ԥшаан.<ref name="Smith Science 2009">{{статья|автор=P. H. Smith|заглавие=H<sub>2</sub>O at the Phoenix Landing Site|язык=en|издание=Science|год=2009|том=325|выпуск=5936|страницы=58—61|ссылка=https://www.sciencemag.org/content/325/5936/58.abstract|bibcode=2009Sci...325...58S|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155238/http://www.sciencemag.org/content/325/5936/58.abstract}}</ref><ref name="Феникс">{{cite web|date=2008-08-01|url=https://lenta.ru/news/2008/08/01/water/|title=«Феникс» сумел получить воду из марсианского грунта|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2011-03-16|url-status=live|lang=ru|archive-date=2011-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307115102/https://lenta.ru/news/2008/08/01/water/}}</ref> 2024 шықәсазы, ахылаԥшрақәа рҭоурых аҿы раԥхьаӡа акәны, Марс аекватор аҿы, [[Тарсис (Марс)|Тарсис]] арегион аҿы аӡы [[иней|хҵаала]] ԥшаахеит.<ref>{{cite web|url=https://www.space.com/mars-water-frost-equator-exomars-tharsis-olympus-mons |title='We thought it was impossible:' Water frost on Mars discovered near Red Planet's equator |author=Lea R. |website=[[Space.com]] |lang=en |date=2024-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240810045518/https://www.space.com/mars-water-frost-equator-exomars-tharsis-olympus-mons |archive-date=2024-08-10}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ixbt.com/news/2024/06/11/vodjanoj-inej-obnaruzhen-na-jekvatore-marsa.html |title=Водяной иней обнаружен на экваторе Марса |website=[[iXBT.com]] |access-date=2024-06-23|lang=ru}}</ref> Европатәи акосмостә Агентра [[ExoMars Trace Gas Orbiter|ExoMars Trace Gas Orbiter]] , иара убас «Марс-експресс» рыла иҟаҵаз аартра Марс агидрологиатә цикл аилкаараҿы акырӡа аҵанакуеит. === Агидросфера === {{main|Марс агидросфера|Марс аҟны аӡы аԥшаара аҭоурых}} [[Файл:Eberswalde. Delta.jpg|thumb|left|200px|[[Русло с дельтой в кратере Эберсвальде|Иҭабаз аӡиас Еберсвальде]] адельта ([[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]] афото)]] [[Файл:Nasa mars opportunity rock water 150 eng 02mar04.jpg|thumb|right|300px|Марс анышә аҟны [[гематит|агематиттә]] [[конкреция|конкрециа]] амикрографиа, 2004 шықәса хәажәкыра 2 рзы амарсныҟәага «[[Оппортьюнити|Оппортиунити]]» иҭнахыз (алаԥшҳәаа 1,3 см), уи анкьатәи агеологиатә аамҭазы аӡы шыҟаз аанарԥшуеит<ref>Guy Webster. {{cite web |url = http://marsrover.nasa.gov/gallery/press/opportunity/20040302a.html |title = Opportunity Rover Finds Strong Evidence Meridiani Planum Was Wet |archive-url = https://web.archive.org/web/20131019155945/http://marsrover.nasa.gov/gallery/press/opportunity/20040302a.html |archive-date = 2013-10-19 }} 2 марта 2004</ref>]] [[1965 год в науке|1965 шықәсазы]] автоматикатә планетабжьаратә станциа «[[Маринер-4|Маринер-4]]» Марсҟа иԥыраанӡа, аҵарауаа аӡәырҩы уи аҿы аӡы ҵаӷа ыҟоуп ҳәа ргәы иаанагон. Ари агәаанагара шьаҭас иамаз алашаратәи алашьцаратәи аҭыԥқәа рҿы, ҷыдала аконтинентқәеи амшынқәеи иреиԥшыз аполиартә ҭбаарақәа рҿы, периодла аҽыԥсахрақәа рыцклаԥшрақәа ракәын. Марс аҿықәан иҟоу ацәаҳәа еиқәаҵәа ауқәа ахылаԥшыҩцәа шьоукы аӡыржәратә мҩақәа ҳәа ирыԥхьаӡон. Анаҩс ишьақәырӷәӷәахеит, арҭ ацәаҳәа лашьцақәа реиҳарак [[Оптические иллюзии|аоптикатә мыцбара]] мацара шакәыз.<ref>{{cite web|date=2008-08-01|url=https://www.nasa.gov/audience/forstudents/postsecondary/features/F_Canali_and_First_Martians.html|title=The 'Canali' and the First Martians|publisher=NASA|lang=en|access-date=2011-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110829081040/http://www.nasa.gov:80/audience/forstudents/postsecondary/features/F_Canali_and_First_Martians.html|archive-date=2011-08-29|url-status=dead}}</ref> Марс аҿы аӡы [[Эрозия|аерозии]] еиԥшу агеологиатә шьақәгылашьақәа рацәоуп, иҭабаз аӡиасқәа рцарҭақәа реиԥш. Агипотезақәа руак инақәыршәаны, арҭ аӡцарҭақәа аамҭа кьаҿк иалагӡаны иҟалаз [[Скэбленд|акатастрофатә хҭысқәа]] ирыхҟьаны иҟалар алшон, убри аҟнытә урҭ аӡиасқәа рсистема аамҭа рацәала ишыҟаз шьақәдырӷәӷәаӡом. Аха, аҵыхәтәантәи адыррақәа ишаадырԥшуа ала, Марс аҟны аӡиасқәа геологиала акыр зҵазкуа аамҭа ацыԥҵәаха дуқәа рзы иҟан. Хықәкыла, зхы лархоу аӡцарҭақәа (даҽакала иуҳәозар, иаакәыршаны иҟоу аҭыԥқәа ирхагылоу аканалқәа) ԥшаан. Адгьыл аҿы, арҭ реиԥш иҟоу ацәырҵрақәа шьақәгылоит аамҭа рацәала аҵаҿы еилаӷәӷәоу аҵәаӷәақәа реизгара иахҟьаны, анаҩс иаакәыршаны иҟоу апородақәа рҩарала. Уи адагьы, аӡиас адельта аҟны аӡцарҭақәа рыҽшырыԥсахуа атәы ашьақәырӷәӷәарақәа ыҟоуп, ахҟьа маҷ-маҷ ахалараан.<ref>{{статья|ссылка=http://scientific.ru/trv/6N.pdf|заглавие=Марсианские хроники: ископаемая речная дельта|access-date=2011-03-16||страницы=9|номер=6N (818)|язык=ru|автор=[[Штерн, Борис Евгеньевич|Б. Ш.]]|число=24|месяц=7|год=2008|издание=[[Троицкий вариант]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111108183659/http://scientific.ru/trv/6N.pdf|archive-date=2011-11-08|url-status=dead}}</ref> Алада-мраҭашәаратәи агьежьбжаҿы, 65 км адиаметр змоу [[Эберсвальде (кратер)|Еберсвальд]] акратер аҿы, 115 км2 рҟынӡа аҭыԥҭаӡара змоу [[Русло с дельтой в кратере Эберсвальде|аӡиас аделта]] аарԥшын.<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/09/05/mars |title=Mars Express сфотографировал дельту в кратере Эберсвальде |website=[[Lenta.ru]] |date=2011-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305193458/https://lenta.ru/news/2011/09/05/mars |archive-date=2021-03-05}}</ref><ref>{{cite web|url=http://download.esa.int/images/marsexpress/520-20110805-7208-6-nd-01-EberswaldeCrater_H1.jpg|title=Снимок кратеров Эберсвальде, Холден и русла реки|website=esa.int|access-date=2017-04-20|archive-date=2012-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120804041959/http://download.esa.int/images/marsexpress/520-20110805-7208-6-nd-01-EberswaldeCrater_H1.jpg|url-status=live}}</ref> Марс аҿы иҭабаз даҽа ӡ-хыҵхырҭак ашьҭақәа аарԥшын [[Гейл (кратер)|Геил]] акратер аҿы, уаҟа ажәытәтәи аӡиас иаанагаз ахаҳәқәа убарҭоуп. Абри атәы рҳәеит Америкатәи акосмостә маҵзура NASA аспециалистцәа, уи аамҭазы апланетаҿы бжьы-мчыбжьа заҵәык аус зуаз амарсныҟәага «[[Кьюриосити|Киуриосити]]» аҟынтәи иҭырхыз афотосахьақәа рыҭҵаара ашьҭахь. Зыӡбахә ҳамоу аҵарауаа ргәаанагарала хымԥада аӡы знырыз ахаҳәқәа рфотосахьақәа роуп.<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2012/09/28/brook/ |title=«Кьюриосити» обнаружил на Марсе русло пересохшего ручья |website=[[Lenta.ru]] |date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180717224108/https://lenta.ru/news/2012/09/28/brook/ |archive-date=2018-07-17}}</ref> НАСА [[марсоход|амарсныҟәагақәа]] «[[Спирит (марсоход)|Спирит]]», «[[Оппортьюнити|Оппортиунити]]» рҟынтәи адыррақәагьы иаадырԥшуеит ажәытәан аӡы шыҟаз, иара убасгьы иԥшаан аминералқәа, урҭ рышьақәгылара алзыршар ауаз аӡы акыраамҭа аҟазаара мацара акәын.<ref>{{cite web |url=http://galspace.spb.ru/index37-2.html |title=Марс — красная звезда. Марсоход «Opportunity». Сегодня мы точно знаем: моря и реки были в древности на Марсе |website=Проект «Исследование Солнечной системы» |access-date=2024-08-19 |lang=ru |archive-date=2024-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240828050304/https://galspace.spb.ru/index37-2.html |url-status=live }}</ref> Абарҭ агеологиатә дыррақәа азин ҳарҭоит ажәытәан Марс аҿықә ахәҭа ду аӡы ихнаҩон ҳәа аҳәара. Иҳаҩсыз ажәашықәсақәа рзы имҩаԥгаз ахылаԥшрақәа ирыбзоураны, ҳазҭоу аамҭазы Марс аҿықәан ҭыԥқәак рҿы агидрологиатә усура ашьҭақәа раарԥшра алыршахеит.<ref name="marswater">{{cite web|publisher=NASA/JPL|date=2006-12-06|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html|title=NASA Images Suggest Water Still Flows in Brief Spurts on Mars|access-date=2007-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110807005557/http://www.nasa.gov:80/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html|archive-date=2011-08-07|url-status=dead}}</ref> Акосмостә ӷба [[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]] иҟанаҵаз ахылаԥшрақәа рыла, Марс аладатәи аполиартә хылԥа ахәҭақәак хәыҷы-хәыҷла ашьҭахьҟа ацара иаҿуп.<ref>{{cite web|date=2005-09-20|author=Webster G., Beasley D.|title=Orbiter's Long Life Helps Scientists Track Changes on Mars|website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]]|url=http://mpfwww.jpl.nasa.gov/mgs/newsroom/20050920a.html|lang=en|access-date=2007-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20110911203828/http://mpfwww.jpl.nasa.gov/mgs/newsroom/20050920a.html|archive-date=2011-09-11|url-status=dead}}</ref> Уи адагьы, абахәқәа рынаарақәа рҟны ацәаҳәа еиқәаҵәақәа аарԥшын, уи шаҳаҭра ауеит ҳаамҭазы иҵаау аӡы ахҟьа ахыхь ишыҟоу.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/russian/science/2011/08/110804_mars_water_streams.shtml |title=НАСА: на снимках с Марса видны очертания водных потоков |website=[[Русская служба BBC]] |date=2011-08-05 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20120807051607/https://www.bbc.co.uk/russian/science/2011/08/110804_mars_water_streams.shtml |archive-date=2012-08-07}}</ref> Урҭ аԥхынра аналагалак ашьҭахь иаарласны ицәырҵуеит, аӡынразы иӡуеит, еиуеиԥшым аԥынгылақәа «ирыкәшоит», еилаҵәоит, нас еиԥырҵуеит. НАСА аусзуҩы Р. Зурек излеиҳәо ала, «[и]уадаҩуп ҳхаҿы аагара, ус еиԥш иҟоу аилазаашьақәа аӡы алхәашьра ада даҽакы иахҟьаны иҟалар шалшоз». Анаҩстәи аспектралтә анализ иаанарԥшит арҭ аҭыԥқәа рҿы [[Перхлораты|аперхлоратқәа]] шыҟоу — Марстәи ақәыӷәӷәаратә ҭагылазаашьақәа рҿы аӡы ҵаӷа аҟазаара алзыршо аџьыкхышқәа.<ref>{{cite web|url=https://nplus1.ru/news/2015/09/28/rsl-water-at-Mars|title=На Марсе обнаружена жидкая солёная вода|author=Королев В.|website=[[N + 1]]|date=2015-09-28|access-date=2015-09-29|archive-date=2015-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150929154856/https://nplus1.ru/news/2015/09/28/rsl-water-at-Mars|url-status=live}}</ref><ref>{{статья|ссылка=https://www.nature.com/articles/ngeo2546|заглавие=Spectral evidence for hydrated salts in recurring slope lineae on Mars|автор=Ojha L.|издание=[[Nature Geoscience]]|язык=en|год=2015|том=8|страницы=829—832|doi=10.1038/ngeo2546|archive-date=2021-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006064518/https://www.nature.com/ngeo/articles|url-status=live}}</ref> [[Mars Reconnaissance Orbiter|Mars Reconnaissance Orbiter]] адыррақәа ранализ инақәыршәаны, Марс агидросфера 2-2,5 миллиард шықәсаҟа раԥхьагьы иҟан.<ref>{{Cite web |url=https://www.nasa.gov/feature/jpl/nasa-s-mro-finds-water-flowed-on-mars-longer-than-previously-thought |title=NASA’s MRO Finds Water Flowed on Mars Longer Than Previously Thought|website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]]|author=Good A., Fox K., Johnson A. |lang=en|date=2022-01-26|access-date=2022-01-31 |archive-date=2022-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131154850/https://www.nasa.gov/feature/jpl/nasa-s-mro-finds-water-flowed-on-mars-longer-than-previously-thought/ |url-status=live }}</ref> Анаҩс, Китаитәи аҵарауаа ашьақәырӷәӷәарақәа рыҟаҵара рылшеит Марс аҿы аӡы уаанӡа ишазхәыцуаз аасҭа кыраамҭа иҵаӷаны ишыҟаз. Амарсныҟәага «[[Чжужун (марсоход)|Чжужун]]» [[Равнина Утопия|Утопиа аҟьаҟьараҿы]] 700 миллион шықәса заҵәык зхыҵуа аӡы здызкылаз аизгашьҭаҵақәеи аминералқәеи аԥшааит, уи аамҭазы Марс аҿы аӡы рацәаны ишыҟаз аазырԥшуа.<ref name="CHZH">{{статья|ссылка=https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.abn8555 |заглавие=Zhurong reveals recent aqueous activities in Utopia Planitia, Mars|автор=Yang L.|издание=[[Science Advances]]|язык=en|год=2022|том=8|выпуск=19|doi=10.1126/sciadv.abn8555|archive-date=2022-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528224430/https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.abn8555 |url-status=live }}</ref> 2024 шықәсазы, [[InSight|InSight]] аппарат аҟынтәи асеисмографиатә дыррақәа ранализ, агравиметриатә шәарақәеи, ашьхатә породақәа рфизикатә моделқәа рхархәареи рыцны, иаанарԥшит Марс ацәаҿы 10–20 км аҵаулараҿы аӡы ҵаӷа шыҟоу.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/articles/czxl849j77ko |title=Reservoir of liquid water found deep in Martian rocks |author=Gill V. |website=[[Би-би-си|BBC]] |lang=en |date=2024-08-12 |access-date=2024-08-12}}</ref> Марс [[перигелий|аперигелион]] азааигәара ианыҟоу, [[Лабиринт Ночи|Аҵх алабиринти]] Маринер адәкаршәрақәеи рхыхь аԥсҭҳәа ҳаракқәа (40-50 км) ааԥшуеит. Мрагыларахьтәи аԥша урҭ аекватор иаваршәны мраҭашәарахь иагоит, уаҟа хәыҷы-хәыҷла иахьаӡәӡәо. Урҭ роура шә-километрак (зқьы рҟынӡа) инаӡоит, рыҭбаара жәа-километрақәак рҟынӡа инаӡоит. Атмосфера арҭ ахҟьақәа рҟны иҟоу аҭагылазаашьақәа хшыҩзышьҭра рыҭо, урҭгьы аӡы аҵаа ала ишьақәгылоуп. Урҭ даара ижәпоуп, насгьы еилыкка иубарҭоу агагақәа ахҟьахьы идыршәуеит. Урҭ рцәырҵра зыдҳәалоу ҳәа ирҳәо арелиеф аиҟарамрақәа арчытә цәқәырԥақәа еиларҩынтны хыхь иахьырышьҭуа ауп. Уаҟа урҭ хьшәашәоит, насгьы ирылоу аӡы афақь ӡхоит.<ref name="Clancy+2009">{{статья |заглавие=Valles Marineris cloud trails |ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2008JE003323 |издание=Journal of Geophysical Research: Planets |том=114 |выпуск=E11 |doi=10.1029/2008JE003323 |bibcode=2009JGRE..11411002C |автор=Clancy R. T., Wolff M. J., Cantor B. A., Malin M. C., Michaels T. I. |год=2011 |язык=en |archive-date=2025-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515183142/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2008JE003323 }}</ref> === Анышә === [[Файл:Mars from Phoenix.jpg|мини|left|Аппарат «[[Феникс (космический аппарат)|Феникс]]» атәарҭаҿы Марстәи агрунт асахьа]] [[Файл:PIA16572-MarsCuriosityRover-RoverSoils-20121203.jpg|thumb|300px|right|Марстәи анышә ахимиатә еилазаара аиҿырԥшра —амарсныҟәагақәа ''[[Curiosity|Curiosity]]'', ''[[Opportunity|Opportunity]]', ''[[Спирит (марсоход)|Spirit]]'' рыла иҭҵааз аҿырԥштәқәа (SiO<sub>2</sub>и FeO 10 рҟны ишоит, насгьы Ni, Zn, Br 100-нтә ишьҭыҵуеит)<ref name="NASA-20121203">{{cite web |author=Brown D., Webster G., Neal Jones N. |title=NASA Mars Rover Fully Analyzes First Martian Soil Samples|lang=en|url=http://mars.jpl.nasa.gov/msl/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=1399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121205005911/http://mars.jpl.nasa.gov/msl/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=1399 |url-status=dead |archive-date=2012-12-05|date=2012-12-03|website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]]|access-date=2012-12-03}}</ref><ref name="NYT-20121203">{{cite web|author=Chang K.|title=Mars Rover Discovery Revealed|url=http://thelede.blogs.nytimes.com/2012/12/03/mars-rover-discovery-revealed|date=2012-12-03|work=[[The New York Times]]|lang=en|access-date=2012-12-03|archive-date=2012-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20121204075434/http://thelede.blogs.nytimes.com/2012/12/03/mars-rover-discovery-revealed/|url-status=live}}</ref>]] Адгьыл ахҟьаҿы иҟоу анышә аилазаара мариа, артәагатә аппаратқәа еизыргаз адыррақәа рыла иалкаау, еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы еиԥшым.<ref>{{cite web|author=Williams D. R.|date = 1997-08-14|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/marspath/apxs_table1.html|title=Preliminary Mars Pathfinder APXS Results|lang=en|publisher=NASA|access-date=2011-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120231416/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/marspath/apxs_table1.html|archive-date=2012-01-20|url-status=live}}</ref> Адгьыл ахәҭа хада [[Оксид кремния(IV)|ашьанҵанышә]] ауп, [[Гидраты|агидратқәа]] реилаԥсала ишьақәгылоу, адгьыл ацәыҟаԥшьра азҭо. Иҟоуп крызҵазкуа аилаԥсақәа абарҭ ахәҭақәа злоу: атыҩша, акальци, алиумини, амагни, анатри.<ref>{{cite web|url=http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-4212/ch11-7.html|title=On Mars: Exploration of the Red Planet. 1958—1978|publisher=NASA|lang=en|access-date=2011-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019155941/http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-4212/ch11-7.html|archive-date=2013-10-19|url-status=dead}}</ref> 2002 шықәсазы аорбитатә зонд «[[Марс Одиссей|Марс Одиссеи]]» иаанарԥшит (агамма-лашарақәа рспектрометр ахархәарала) апланета ахҟьа аҵаҟа аӡы рҵаа аҭаҵәахқәа рацәаны ишыҟоу.<ref>{{статья|автор=Bell J.|заглавие=Tip of the Martian Iceberg?|ссылка=https://www.sciencemag.org/content/297/5578/60.summary|издание=[[Science]]|язык=en|год=2002|том=297|выпуск=5578|страницы=60—61|doi=10.1126/science.1074025|nodot=1|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924150503/http://www.sciencemag.org/content/297/5578/60.summary}}</ref> Анаҩс, ари агәаанагара егьырҭ амыругақәа рыла ишьақәдырӷәӷәеит, аха Марс аҟны аӡы аҟазаара азҵаара аҵыхәтәанӡа иӡбахеит 2008 шықәсазы, апланета аҩадатәи аполиус азааигәара итәаз азонд «[[Феникс (космический аппарат)|Феникс]]» Марс анышә аҟынтәи аӡы анаиуз.<ref name="Smith Science 2009" /><ref name="Феникс" /> [[НАСА|НАСА]] азонд «[[Феникс (космический аппарат)|Феникс]]» ([[2008 год в науке|2008 шықәса]] [[Лаҵарамза 25|лаҵарамза 25]] рзы Марс иқәтәеит) адыррақәа рыла, Марстәи анышәқәа р[[Водородный показатель|рН]] аҵакқәеи егьырҭ апараметрқәеи адгьылтәқәа ирзааигәоуп, насгьы теориала урҭ рҿы аҵиаақәа рааӡара ҟалоит.<ref>{{статья|автор=Boynton W. V.|заглавие=Evidence for Calcium Carbonate at the Mars Phoenix Landing Site|ссылка=https://www.sciencemag.org/content/325/5936/61.short|язык=en|издание=[[Science]]|год=2009|том=325|выпуск=5936|страницы=61—64|doi=10.1126/science.1172768|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155243/http://www.sciencemag.org/content/325/5936/61.short}}</ref> Апроект ахимик хада Сем Кунеивс ахҳәаа ҟаиҵеит: "Аиашазы, ҳара иаҳдырит Марс аҿы иҟоу анышә аҭахрақәа ишрықәшәо, иара убасгьы ииасыз, иахьатәи, ԥхьаҟатәи аԥсҭазаара ацәырҵреи аиқәырхареи рзы ихымԥадатәу амаҭәашьарқәа шалоу."<ref>{{статья|автор=Hecht M. H.|заглавие=Detection of Perchlorate and the Soluble Chemistry of Martian Soil at the Phoenix Lander Site|ссылка=https://www.sciencemag.org/content/325/5936/64.short|язык=en|издание=[[Science]]|год=2009|том=325|выпуск=5936|страницы=64—67|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155252/http://www.sciencemag.org/content/325/5936/64.short}}</ref><ref>{{cite web|date=2008-06-27|url=http://www.ami-tass.ru/article/37550.html|title=Почва на Марсе содержит необходимые для возникновения и поддержания жизни элементы|publisher=АМИ-ТАСС|access-date=2011-03-16|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029103916/http://www.ami-tass.ru/article/37550.html|archive-date=2008-10-29}}</ref> Иара убас, иара иажәақәа рыла, аӡәырҩы ауаа ари анышә ашьшьиолочтә хкы «рыҩны ашьҭахь» ирыԥшаар рылшоит, аспаржа ааӡаразы даара имаҭәахәуп.<ref>{{cite web|date=2008-07-27|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7477310.stm|title=Martian soil 'could support life'|publisher=[[Би-би-си|ВВС]]|lang=en|access-date=2011-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110813170612/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7477310.stm|archive-date=2011-08-13|url-status=live}}</ref> Уи адагьы, «Феникс» раԥхьаӡа акәны ишиашоу анышә аҿы аҵаа аҵәахырҭақәа зыԥшааз аппаратны иҟалеит.<ref>{{cite web |url=https://www.kennedyspacecenter.com/blog/31/first-discovery-of-water-on-mars |title=First Discovery of Water on Mars |website=[[Космический центр Кеннеди|Kennedy Space Center]] |access-date=2024-06-06 |lang=en |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606102647/https://www.kennedyspacecenter.com/blog/31/first-discovery-of-water-on-mars |url-status=dead }}</ref> 2013 шықәса цәыббрамзазы икьыԥхьыз амарсныҟәага «[[Кьюриосити|Киуриосити]]» еизнагаз адыррақәа иаадырԥшит Марс ахҟьа аҵаҟа иҟоу аӡы уаанӡа ишазхәыцуаз аҵкыс акырӡа ишырацәоу. Амарсныҟәага аҿырԥштәқәа ахьынтәагаз апородаҿы, уи ахәҭаа хьанҭарала 2% инаӡар алшоит.<ref>{{cite web|url=https://vz.ru/news/2013/9/27/652302.html|title=Учёные: На Марсе оказалось неожиданно много воды|author=Нижегородцев Д.|date=2013-09-27|website=[[Взгляд.ру]]|access-date=2013-09-27|archive-date=2013-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130930053952/http://www.vz.ru/news/2013/9/27/652302.html|url-status=live}}</ref> == Агеологиеи аҩнуҵҟатәи аиҿкаареи == {{main|Марс агеологиа}} Ажәытәан, Марс аҟны [[Тектоника плит|алитосфератә плитақәа рныҟәара]] ыҟазҭгьы ҟаларын.<ref name="plates" /> Уи атәы рҳәоит Марс амҳалдызтә мҽхакы аҷыдарақәа, Маринер адәкаршәқәа рформа, иара убас Фарсида апровинциаҿы [[Щитовой вулкан|ахьчагатә вулканқәа]] ахьыҟоу аҭыԥқәа.<ref name="websib">{{cite web|author=Максименко А. В.|title=Марс|website=Новосибирская открытая образовательная сеть |url=http://www.websib.ru/noos/metod/astronom/System/Sol_Sistem3/Mars.htm|access-date=2011-03-28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111107125730/http://www.websib.ru/noos/metod/astronom/System/Sol_Sistem3/Mars.htm|archive-date=2011-11-07}}</ref> Марс аҿы иахьа иҟоу аҭагылазаашьа, ас еиԥш иҟоу авулканқәа Адгьыл аҿы аасҭа еиҳа кыраамҭа рыԥсы анҭоу, насгьы ашәагаа дуӡӡақәа ианрызнеиуа, иаанарԥшуеит аплитақәа рныҟәарақәа уажәы аҭыԥ шрымам.<ref name="tectonic">{{cite web |url=http://newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ucla-scientist-discovers-plate-237303.aspx |title=UCLA scientist discovers plate tectonics on Mars |lang=en |website=[[Калифорнийский университет в Лос-Анджелесе|UCLA Newsroom]] |date=2012-08-09 |access-date=2012-08-13 |author=Wolpert S. |archive-url=https://web.archive.org/web/20120812215548/http://newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ucla-scientist-discovers-plate-237303.aspx |archive-date=2012-08-12 |url-status=dead }}</ref> Уи шьақәнарӷәӷәоит ахьчагатә вулканқәа ахәда аҟынтәи аамҭа дук иалагӡаны реиҭахыҵра абзоурала рызҳара иахьаҿу.<ref name = "Lin, An">{{статья|заглавие=Structural analysis of the Valles Marineris fault zone: Possible evidence for large-scale strike-slip faulting on Mars|издание=Lithosphere|том=4|номер=4|страницы=286—330|ссылка=http://lithosphere.gsapubs.org/content/4/4/286.abstract|doi=10.1130/L192.1|access-date=2012-10-02|bibcode=2012Lsphe...4..286Y|язык=en|тип=journal|автор=Lin A.|число=4|месяц=6|год=2012|archive-date=2016-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160526012024/http://lithosphere.gsapubs.org/content/4/4/286.abstract}}</ref> Адгьыл аҿы, алитосфератә плитақәа р[[Горячая точка (геология)|ҭыԥ цақәа]] ирызкны еиԥмырҟьаӡакәа рҭыԥқәа рыԥсахра, иҟалап, ахьчагатә вулканқәа рызҳара ԥнакуазар, насгьы Марс аҟны иҟоу аҳаракыра аҟынӡа анаӡара анамҭозар. Уи адагьы, авулканқәа иреиҳау агылара Адгьыл аҟны иҟоу иаҿырԥшны, еиԥшымзаргьы, уи зыхҟьо Марс аҿы еиҵоу агравитациа ахьыҟоу ауп, еиҳа иҳараку аиҿартәышьақәа рыргылара рылшоит аҟнытә, рхатә хьанҭара аҵаҟа аилабгара ашәарҭара ҟамҵакәа. Иҟалап апланетаҿы иԥсыҽу атектоникатә усура ыҟазар, аорбита аҟынтәи иубарҭоу [[каньон|аҩхаа]] ԥсыҽқәа рышьақәгылара зхылҿиаауа. [[SEIS|SEIS]] [[сейсмометр|асеисмометр]] адыррақәа инарықәыршәаны, ас еиԥш иҟоу асеисмикатә усура ыҟоуп: иреиҳа иӷәӷәоу иҭаҩу [[марсотрясение|амарсҵысра]] (ахҭыс S1222a) амҽхак 4,7 аҟынӡа инеит,<ref>{{статья|автор=Kawamura T., |ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2022GL101543 |заглавие=S1222a — the largest Marsquake detected by InSight |издание=Geophysical Research Letters |том=50 |выпуск=5 |язык=en |год=2022 |doi=10.1029/2022GL101543 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216040648/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2022GL101543 |archive-date=2022-12-16}}</ref> реиҳа иӷәӷәоу асеисмикатә хҭыс Марс аҿықәан аметеорит ақәҳара иахҟьаны Темпе-Терра ашьхатә ҭыԥ аҿы амҽхак ±2 змаз, ҵаҟатәи амантиа аҿы Р-цәқәырԥақәа рыццакырақәа рыструктура ашьақәыргылара алнаршеит.<ref>{{статья |ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2022GL100887 |заглавие=Observation of a Core‐Diffracted P‐Wave From a Farside Impact With Implications for the Lower‐Mantle Structure of Mars |автор=Durán C., |издание=Geophysical Research Letters |том=49 |выпуск=21 |язык=en |год=2022 |doi=10.1029/2022GL100887 |archive-date=2022-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221119214923/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2022GL100887 |url-status=live }}</ref> [[Файл:Terrestial_Planets_internal_ab.svg|мини|center|920пкс|Марси егьырҭ [[Планеты земной группы|адгьылтә планетақәеи]] рыҩныҵҟатәи аиҿартәышьа аиҿырԥшра]] Марс аҩныҵҟатәи аилазаашьа ҳаамҭазтәи амодельқәа ишаадырԥшуа ала, уи шьақәгылоуп абжьаратәи ажәпара 50 км змоу [[Кора (геология)|ацәа]] (иреиҳау ахәшьара — 125 км еиҳамкәа), асиликаттә [[Планетарная мантия|мантиа]], еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, 1480 инаркны 1860 км рҟынӡа арадиус змоу [[Ядро планеты|агәыцә]] рыла.<ref>Кузьмин и Галкин, 1989, Внутреннее строение.</ref><ref name="jacque03" /> Апланета агәҭаны аилаӷәӷәара 8,5 г/см3 инаӡароуп.<ref name="jacque03">{{cite web|author=Jacqué D.|url=http://cars9.uchicago.edu/gsecars/LVP/publication/News/X-rays%20reveal%20secrets%20of%20Mars'%20core.htm|title=APS X-rays reveal secrets of Mars' core|publisher=Argonne National Laboratory|lang=en|date=2003-09-26|access-date=2006-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221180506/http://cars9.uchicago.edu/gsecars/LVP/publication/News/X-rays%20reveal%20secrets%20of%20Mars'%20core.htm|archive-date=2009-02-21|url-status=dead}}</ref> Агәыҵә хәҭакла иӡуп, еиҳаракгьы аиха ала ишьақәгылоуп, 14-18% (массала) атыҩша алаԥсоуп; зеиԥшла иуҳәозар, иласу ахәҭаҷқәа Адгьыл агәыцә аҟны иҟоу аасҭа ҩынтә еиҳауп.<ref name="icarus213_2_451">{{статья|заглавие=Geodesy constraints on the interior structure and composition of Mars|том=213|номер=2|страницы=451—472|doi=10.1016/j.icarus.2011.03.024|bibcode=2011Icar..213..451R|язык=en|тип=journal|автор=Rivoldini A.|месяц=6|год=2011|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref><ref name="icarus213_2_451" /> 2025 шықәсазы, [[Научно-технический университет Китая|Китаитәи аҭҵаарадырра-технологиатә университет]] аҟынтәи аҵарауаа, [[InSight|InSight]] [[сейсмограф|асеисмограф]] аҟынтәи адыррақәа шьаҭас иҟаҵаны, Марс аҿы 613 км арадиус змоу аҩныҵҟатәи агәыцә ӷәӷәа шыҟоу шьақәдырӷәӷәеит, уи, иласу ахәҭаҷқәа рыла ибеиоу акристаллтә еиха-никельтә еиларҭәалала ишьақәгылоуп ҳәа агәаанагара шьҭырхит.<ref>{{cite web|url=https://aif.ru/society/uchenye-iz-ssha-i-kitaya-podtverdili-nalichie-tverdogo-vnutrennego-yadra-u-marsa|title=Ученые из США и Китая подтвердили наличие твердого внутреннего ядра у Марса|publisher=[[Аргументы и факты]]|lang=ru|access-date=2025-09-16}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nauka.tass.ru/nauka/24968489|title=В Марсе нашли твердое ядро|publisher=[[ТАСС]]|lang=ru|access-date=2025-09-16}}</ref> Иара убасгьы иаҵанакуеит 12-16% атыҩша, 6.7-9% аҵәыҵәри, 3.8% акарбон адиоксид. Аҩныҵҟатәи агәыцәи апланета зегьи ррадиусқәа реизыҟазаашьа Адгьыл атәы еиԥшуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит – акы ахәбарак азы. Ҳаамҭазтәи ахәшьарақәа рыла, агәыцә ашьақәгылара заатәи авулканизм аамҭа иақәшәеит, насгьы миллиард шықәса раҟара ицон. Амантиа [[Силикаты (минералы)|асиликатқәа]] рыхәҭак рыӡыҭрагьы убысшәа аамҭа аҭаххеит. Марс аҟны акапан амч еиҳа иахьмаҷу азы, Марс амантиа аҟны ақәыӷәӷәарақәа рдиапазон акырӡа еиҵоуп Адгьыл аҟны аасҭа, уи иаанагоит [[Фазовый переход|афазатә еиҭасрақәа]] рхыԥхьаӡара аиҵахара.<ref name="websib" /> Иҟоуп агәаанагара, [[оливин|оливин]] [[Шпинель|ашпинельтә]] модификациахь афазатә еиҭасра аҵаулара дуқәа рҿы иалагоит ҳәа - 800 км (400 км Адгьыл аҿы). Арелиеф аҟазшьеи егьырҭ аҷыдарақәеи иаадырԥшуеит [[Астеносфера|астеносфера]] шыҟоу, хәҭакахьала иҭәаз аматериа азонақәа рыла ишьақәгылоу. Марс аҭыԥқәак рзы еилыкка иҟоу агеологиатә хсаала еиқәыршәоуп.<ref>{{cite web|author=Bleamaster L. F., Crown D. A.|url=https://pubs.usgs.gov/sim/3096/|title=Geologic Map of MTM –40277, –45277, –40272, and –45272 Quadrangles, Eastern Hellas Planitia Region of Mars|website=[[Геологическая служба США|U.S. Geological Survey]]|access-date=2011-03-16|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021012416/http://pubs.usgs.gov/sim/3096/|archive-date=2011-10-21|url-status=live}}</ref> Аорбита аҟынтәи ахылаԥшрақәеи Марстәи аметеоритқәа реизга анализқәеи рыла, Марс ахҟьа еиҳарак [[базальт|абазальт]] ала ишьақәгылоуп.<ref name="sci300a">{{статья|заглавие=Morphology and Composition of the Surface of Mars: Mars Odyssey THEMIS Results|ссылка=https://www.researchgate.net/profile/Timothy-Titus/publication/10720935_Morphology_and_Composition_of_the_Surface_of_Mars_Mars_Odyssey_THEMIS_Results/links/0046351f41835ce2db000000/Morphology-and-Composition-of-the-Surface-of-Mars-Mars-Odyssey-THEMIS-Results.pdf|издание=[[Science]]|том=300|номер=5628|страницы=2056—2061|doi=10.1126/science.1080885|pmid=12791998|язык=en|тип=journal|автор=Christensen P. R.|число=27|месяц=6|год=2003}}</ref><ref name="sci300b">{{статья|заглавие=The Surface of Mars: Not Just Dust and Rocks|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2003-06-27_300_5628/page/2042|издание=Science|том=300|номер=5628|страницы=2043—2044|doi=10.1126/science.1082927|pmid=12829771|автор=Golombek M. P.|число=27|месяц=6|год=2003|язык=en}}</ref> Иҟоуп ашьақәырӷәӷәарақәа, Марс ахҟьа ахәҭақәак рҿы аматериал еиҳа [[кварц|акварц]] ала ибеиоуп ҳәа, иаабац абазальт аасҭа, уи моу Адгьыл аҿы иҟоу [[андезит|андезиттә]] хаҳәқәа иреиԥшзаргьы ауеит. Аха, арҭ ахәаԥшрақәа [[Кварцевое стекло|акварцтә саркьа]] аҟазаара иадгылоит ҳәа аилкаарагьы ҟалоит. Еиҳа иҵаулоу ахҟьа ахәҭа ду [[Оксид железа(III)|аиха аоксид]] агәаӷьтә саба ала ишьақәгылоуп. === Амҳалдызтә мҽхакы === [[Файл:Mars Crustal Magnetism MGS.png|center|600px|Марс амҳалдызтә мҽхакы]] Марс азааигәара иԥсыҽу [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] ԥшаауп. «[[Марс-2|Марс-2]]», «[[Марс-3|Марс-3]]» астанциақәа рымҳалдызгәаҭагақәа рыԥхьаӡарақәа рыла, аекватор аҿы амҳалдызтә мҽхакы амчра 60 [[Гамма (шәагатә цыра)|гамма]] ҟалоит, аполиус аҿы - 120 гамма, уи Адгьыл аҿы иҟоу аасҭа 500-нтә еиҳа иԥсыҽуп. Автоматикатә планетабжьаратә станциа «[[Марс-5|Марс-5]]» адыррақәа рыла, аекватор аҿы амҳалдызтә мҽхакы амчра 64 гамма аҟынӡа инеиуан, апланетатә диполь [[магнитный момент|амҳалдызтә момент]] — 2.4×10<sup>22</sup> [[Эрстед (единица измерения)|эрстед]]·см<sup>2</sup>.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 90—91.</ref> Марс амҳалдызтә мҽхакы даараӡа иҭышәынтәалам; апланета еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы уи амчхара 1,5-нтә инаркны 2-нтә рҟынӡа еиԥшымзар алшоит, насгьы амҳалдызтә полиусқәа афизикатә полиусқәа ирышьашәалом.<ref name="magnetosphere">{{cite web|date=2006-11-09|title=Magnetic Fields and Mars|website=[[Mars Global Surveyor]] @ NASA|lang=en|author=Valentine T., Amde L.|url=https://mgs-mager.gsfc.nasa.gov/Kids/magfield.html|access-date=2009-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110821212142/http://mgs-mager.gsfc.nasa.gov/Kids/magfield.html|archive-date=2011-08-21|url-status=live}}</ref> Уи иаҳәоит Марс аихатә гәыцә ацәа иаҿырԥшны ишымҵысуа, даҽакала иуҳәозар, [[магнитное поле Земли|Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы]] аусуразы аҭакԥхықәра зду апланетартә [[гидромагнитное динамо|динамо]] амеханизм Марс аҿы аус шамуа. Марс иҭышәынтәалоу апланетартә мҳалдызтә мҽхакы шамамгьы, ахылаԥшрақәа иаадырԥшит апланетатә цәа ахәҭақәа шымҳалдызырку, насгьы урҭ ахәҭақәа рымҳалдызтә полиусқәа анкьа рыҽшырыԥсахуаз.<ref>{{cite web|url=https://mgs-mager.gsfc.nasa.gov/press/release_1999-56.html|title=MGS Press Release 99-56|author=Isbell D., Steigerwald B.|website=[[Mars Global Surveyor]] @ NASA|lang=en|date=1999-04-29|access-date=2017-04-20|archive-date=2016-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161118105953/http://mgs-mager.gsfc.nasa.gov/press/release_1999-56.html|url-status=live}}</ref> Абарҭ ахәҭақәа рымҳалдызыркра [[Мировой океан|Адгьыл аокеанқәа]] рҿы иҟоу [[полосовые магнитные аномалии|амҳалдызтә аномалиақәа]] иреиԥшхеит. 1999 шықәсазы икьыԥхьыз, насгьы 2005 шықәсазы еиҭагәаҭаз теориак (уаҩы дызҭамыз астанциа [[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]] ахархәарала) излаҳәо ала урҭ ацәаҳәақәа 4 миллиард шықәса раԥхьатәи аплитақәа ртектоника аадырԥшуеит, апланета агидромҳалдызтә динамо аусура иаҟәыҵаанӡа, амҳалдызтә мҽхакы иаразнак аԥсыҽхара зыхҟьаз.<ref name="plates">{{cite web|publisher=[[Центр космических полётов Годдарда|Goddard Space Flight Center, NASA]]|title=New Map Provides More Evidence Mars Once Like Earth|author=Neal-Jones N., O'Carroll C.|lang=en|url=https://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html|access-date=2006-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110915031620/http://www.nasa.gov:80/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html|archive-date=2011-09-15|url-status=dead}}</ref> Ас еиԥш иаразнак аԥсыҽхара аҿыҵгақәа еилкаам. Иҟоуп агәаанагара, 4 миллиард шықәса раԥхьа адинамо аусура астероид аҟазаара ҳаилнаркаауеитҳәа, уи Марс иаакәыршаны 50-75 нызқь километра абжьаӡараҿы иҵәиуа агәыцә аҭышәынтәалара ацәнарӡуан.<ref>{{статья|автор=Arkani-Hamed J.|заглавие=Did tidal deformation power the core dynamo of Mars?|doi=10.1016/j.icarus.2009.01.005|язык=en|год=2009|том=201|выпуск=1|страницы=31—43|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|nodot=1}}</ref> Анаҩс астероид [[Предел Роша|Рош аҳәаа]] аҟынӡа илаҟәны еилабгеит.<ref>{{cite web|date=2008-07-25|publisher=[[Мембрана (сайт)|MEMBRANA]]|title=Марс приобрёл и потерял магнитное поле из-за астероида|url=http://www.membrana.ru/particle/12821|access-date=2011-08-07|url-status=dead|archive-date=2011-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20111231080602/http://www.membrana.ru/particle/12821}}</ref> Аха ари аилыркаа ахаҭагьы еилкаам аҭыԥқәа амоуп, убри аҟнытә аҵарауаа рыбжьара аимак цәырнагоит. Даҽа гипотезак инақәыршәаны, анкьа зны Марс ажәҩантә цәеижь ду иаҿасит, уи иахҟьаны агәыцә аҵәира аанкылахан амҳалдызтә мҽхакгьы ԥсыҽхеит.<ref>{{cite web|url=http://allmars.net/mars-facts/satellites-and-asteroids/item/203-retrograde|url-status=dead|title=Ретроградный астероид мог вызвать магнитное поле Марса|website = Весь Марс|date=2012-12-19|access-date=2017-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20140219225059/http://allmars.net/mars-facts/satellites-and-asteroids/item/203-retrograde|archive-date=2014-02-19}}</ref> Амҳалдызтә мҽхакы аԥсыҽра иахҟьаны, [[солнечный ветер|амратә ԥша]] Марс атмосфера ԥырхагада иҭаланы ԥхәыҷы-хәыҷла уи [[Диссипация атмосфер планет|аӡәӡәоит]].<ref>{{cite web |url=https://nplus1.ru/news/2015/11/06/solar-wind |title=Солнечный ветер обвинили в разрушении атмосферы Марса |author=Воронцов Н. |website=[[N + 1]] |date=2015-11-06 |access-date=2024-06-06 |lang=ru |archive-date=2017-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170730202210/https://nplus1.ru/news/2015/11/06/solar-wind |url-status=live }}</ref> Атмосфера секундк ахь 100 граммк раҟара арчы ацәыӡуеит. Амра ашәахәаркра аныррала имҩаԥысуа афотохимиатә реакциақәа жәпакы, Адгьыл аҿы 40–80 км аҳаракыраҿы имҩаԥысуа, Марс аҿы уи ахҟьаҿы иубарҭазар ауеит.<ref>{{cite web |url=https://iki.cosmos.ru/news/chto-meshaet-vodyanomu-paru-razrushat-ozon-na-marse |title=Что мешает водяному пару разрушать озон на Марсе? |website=[[Институт космических исследований РАН]] |date=2021-08-10 |access-date=2024-06-06 |lang=ru |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606110101/https://iki.cosmos.ru/news/chto-meshaet-vodyanomu-paru-razrushat-ozon-na-marse |url-status=live }}</ref> 2024 шықәсазы амарсныҟәага «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]» раԥхьаӡа акәны Марс аҿы иубаратәы иҟоу ацәқәырԥақәа рдиапазон аҟны [[полярное сияние|аполиартә лашара]] шьақәнаргылеит.<ref>[https://www.jpl.nasa.gov/news/nasa-observes-first-visible-light-auroras-at-mars/ NASA Observes First Visible-light Auroras at Mars | NASA Jet Propulsion Laboratory (JPL)<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>{{Cite web |url=https://nplus1.ru/news/2025/05/19/visible-aurora-mars |title=Марсианским колонистам разрешили видеть полярные сияния невооруженным глазом. Свечение атмосферы заснял «Персеверанс»<!-- Заголовок добавлен ботом --> |archive-date=2025-05-19 |access-date=2025-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250519162841/https://nplus1.ru/news/2025/05/19/visible-aurora-mars |url-status=live }}</ref> === Агеологиатә ҭоурых === {{main|Марс агеологиатәи аамҭалатәи ашкала}} <gallery mode="packed" heights="200px"> Файл:Volcanic_planet_7_r_1.png|Зааӡатәи Марс асахьаркыратә аарԥшышьа Файл:Tharsis and Valles Marineris - Mars Orbiter Mission (30055660701).png|Марс иахьатәи асахьа, [[автоматическая межпланетная станция|АПС]] «[[Мангальян|Мангалиан]]» аҭыхымҭақәа шьаҭас иҟаҵаны </gallery> Марс шьақәгылеит 4,5 миллиард шықәса раԥхьа, Амра қәыԥш иаакәыршаз ирчыз асабатә диск аҟынтәи.<ref>{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/mars-1 |title=Planet Mars, explained |author=Greshko M. |website=[[National Geographic (журнал)|National Geographic]] |access-date=2024-06-04 |lang=en |archive-date=2023-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329163657/https://www.nationalgeographic.com/science/article/mars-1 |url-status=live }}</ref> Иахьатәи аҭҵаарадырратә еилазаараҿы, Марси егьырҭ [[Солнечная система|Амратә система]] апланетақәеи рышьақәгылара [[Небулярная гипотеза|амратә наҟәыра агипотеза]] ала еилкаауп, уи инақәыршәаны Амратә система шьақәгылеит аеҵәабжьаратә сабеи арчи рыла ишьақәгылоу аԥсҭҳәа ду аҟынтәи.<ref>{{книга |заглавие=The Solar System |ссылка часть=https://archive.org/details/isbn_9783540002413/page/89 |часть=The Emergence of a 'Standard Model' |год=2004 |издательство=Springer |место=Berlin |издание=Third Edition |isbn=978-3-540-00241-3 |страницы=89 |автор=Encrenaz T.}}</ref> [[Геологическая временная шкала Марса|Марс агеологиатә ҭоурых]] ԥшь-[[Период геологический|периодк]] аҵанакуеит:<ref name="esa pre-noachian">{{cite web |title=The ages of Mars |website=[[Европейское космическое агентство|European Space Agency]] - Science and Technology |url=https://sci.esa.int/web/mars-express/-/55481-the-ages-of-mars |date=2019-09-01 |access-date=2024-03-25 |archive-date=2023-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230829030639/https://sci.esa.int/web/mars-express/-/55481-the-ages-of-mars |url-status=live }}</ref><ref name="Tanaka86">{{статья|автор=Tanaka K. L.|заглавие=The Stratigraphy of Mars|издание=Proceedings of the Seventeenth Lunar and Planetary Science Conference Part 1, Journal of Geophysical Research|год=1986|месяц=11|день=30|номер=B13|том=91|ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1986LPSC...17..139T&amp;data_type=PDF_HIGH&amp;whole_paper=YES|страницы=E139-E158|язык=en}}</ref><ref name="ssr_96_1_4">{{статья|doi=10.1023/A:1011945222010|заглавие=Cratering Chronology and the Evolution of Mars|ссылка=https://www.dejahvu.net/cydoniahappens/extras/hartmann.pdf|том=96|номер=1/4|страницы=165—194|bibcode=2001SSRv...96..165H|автор=Hartmann W. K., Neukum G.|месяц=4|год=2001|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|издание=[[Space Science Reviews]]|язык=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809052528/http://www.dejahvu.net/cydoniahappens/extras/hartmann.pdf|archive-date=2017-08-09|url-status=live}}</ref><ref name="Carr2010">{{статья|автор=Carr M. H., Head J. W.|заглавие=Geologic history of Mars|издание=Earth and Planetary Science Letters|год=2010|месяц=06|день=1|том=294|выпуск=3—4|ссылка=http://www.planetary.brown.edu/pdfs/3438.pdf|страницы=185—203|язык=en|doi=10.1016/j.epsl.2009.06.042|archive-date=2013-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20130129104707/http://www.planetary.brown.edu/pdfs/3438.pdf}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.russianunesco.ru/static/materials/akad_marov.pdf|author=[[Маров, Михаил Яковлевич|Маров М. Я.]]|title=Владимир Иванович Вернадский: Учение о биосфере и астробиология|website=Постоянное представительство Российской Федерации при ЮНЕСКО|access-date=2017-04-20|archive-date=2016-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20161123062115/http://www.russianunesco.ru/static/materials/akad_marov.pdf|url-status=dead}}</ref> * Ноинӡатәи аамҭа: зааӡатәи Марс аамҭазы имҩаԥысуаз иазкны иаҳдыруа маҷуп, апланета ашьақәгылара инаркны Ноитәи аамҭа алагамҭанӡа. Ишьақәырӷәӷәоуп, уи амҳалдызтә мҽхакы аҟазаара шалыршаз, насгьы хыԥхьаӡара рацәала акосмостә цәеижьқәа рҿасрақәа рыла ишыҟалаз, урҭ руакгьы Марс аглобалтә дихотомиа ҳәа изышьҭоу ацәырҵра ҟанаҵеит. * [[Нойский период|Ноитәи аамҭа]] (Нои идгьыл ахьӡ ахҵан): Марс зегь реиҳа ижәытәӡоу ҳара ҳамшқәа рҟынӡа еиқәхаз аҿықә ашьақәгылара, ҷыдала [[Равнина Эллада|Елладатәи аӡҭарчы]], [[провинция Фарсида|Фарсида ашьхеибаркыра]], [[Долины Маринер|Маринер адәкаршәрақәа]]. Уи 4.1 инаркны 3.8 миллиард шықәса раԥхьатәи ацыԥҵәахазы иҟан. Ари аамҭазы Марс ахҟьаҿы [[Ударный кратер|акратерқәа]] рацәан, насгьы уи аерозиа иақәшәеит. * [[Гесперийский период|Гесперитәи аамҭа]] (Гесперитәи ашьхеибаркыра ахьӡ ахҵоуп): 3.7 миллиард шықәса раԥхьа инаркны 2.5–3 миллиард шықәса раԥхьанӡа. Ари аамҭа ацыԥҵәаха вулканизм ӷәӷәала иалкаауп. * [[Амазонийский период|Амазониатәи аамҭа]] (Амазониатәи ашьхеибаркыра ахьӡ ахҵоуп): 2,5–3 миллиард шықәса раԥхьа инаркны иахьанӡа. Ари апериод аҩнуҵҟа ишьақәгылаз аҭыԥқәа зегьы рҿы аметеориттә кратерқәа маҷуп, аха даҽа ганкахьала даара еиԥшым. Аволканқәеи аерозиеи рыпроцессқәа ԥыҭ-ԥыҭла иӡуеит. Ари апериод азы [[Олимп (Марс)|Олимп ашьха]] шьақәгылеит. <center> <timeline> ImageSize = width:800 height:50 PlotArea = left:15 right:15 bottom:20 top:5 AlignBars = early Period = from:-4500 till:0 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-4500 ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-4500 Colors= id:prenoachicol value:rgb(0.7,0.4,1) id:noachicol value:rgb(0.5,0.5,0.8) id:hespericol value:rgb(1,0.2,0.2) id:amazonicol value:rgb(1,0.5,0.2) PlotData= align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5) text:[[Амазонийский_период|Амазонийский]] from:-3000 till:0 color:amazonicol text:[[Гесперийский_период|Гесперийский]] from:-3700 till:-3000 color:hespericol text:[[Нойский_период|Нойский]] from:-4100 till:-3700 color:noachicol text:Донойский from:start till:-4100 color:prenoachicol </timeline> </center> <center><small>Марс агеологиатә ҭоурых (амиллион шықәсқәа раԥхьа)<ref name="Tanaka86" /><ref>{{книга|автор=Scott D. and Carr M.|заглавие=Geological map of Mars|место=Reston, Virginia|издательство=[[Геологическая служба США|U.S. Geological Survey]]|ссылка=https://pubs.usgs.gov/imap/1083/plate-1.pdf|год=1978|язык=en|серия=U.S. Geological Survey Miscellaneous Investigations Series|страницы=I-1083|doi=10.3133/i1083|аrchivedate=2017-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170209063900/https://pubs.usgs.gov/imap/1083/plate-1.pdf}}</ref></small></center> == Амҩанызақәа == {{main|Марс амҩанызақәа|Фобос (Марс амҩаныза)|Деимос (Марс амҩаныза)}} {{see also|Марс атроиатә астероидқәа}} <gallery mode="packed" heights="200px"> Phobos colour 2008.jpg|[[Фобос|Фобос]], 2008 шықәса хәажәкыра 23 рзы Марс аԥшыхәратә мҩаныза [[Mars Reconnaissance Orbiter|Mars Reconnaissance Orbiter]] ала иҭыхыз. Deimos-MRO.jpg|[[Деймос|Деимос]], 2009 шықәса фежәабран 21 азы «Mars Reconnaissance Orbiter» ала иҭыхыз. PIA05553.gif|Фобос амратә диск иалсны ацара. Амарсныҟәага «[[Оппортьюнити|Оппортиунити]]» аҭыхымҭақәа Deimos_Crosses_Face_of_Sun.gif|Деимос амратә диск ала ацара. Амарсныҟәага «Оппортиунити» аҭыхымҭақәа </gallery> Марс иамоуп ҩ-ԥсабаратә мҩанызак: [[Фобос|Фобоси]] [[Деймос|Деимоси]]. Аҩбагьы ааиртит америкатәи астроном [[Холл, Асаф|Асаф Холл]] [[1877 год в науке|1877 шықәсазы]]. Урҭ ииашам аформа рымоуп, ршәагаагьы даара ихәыҷуп, насгьы, гипотезак инақәыршәаны, Марс агравитациа иамҽханакыз [[Троянские астероиды Марса|Троиатәи астероидқәа ргәыԥ]] аҟынтәи [[(5261) Эврика|(5261) Еврика]] еиԥш иҟоу астероидқәа ракәзар ауеит.<ref>{{статья |ссылка=https://www.nature.com/articles/s41550-017-0179 |заглавие=A Martian origin for the Mars Trojan asteroids |автор=Polishook D., Jacobson S. A., Morbidelli A. & Aharonson O. |издание=[[Nature Astronomy]] |год=2017 |том=1 |doi=10.1038/s41550-017-0179 |язык=en |archive-date=2023-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314143753/https://www.nature.com/articles/s41550-017-0179 }}</ref> Амҩанызақәа анцәахәы Арес ицыз аперсонажцәа рыхьӡқәа рыхҵоуп ( Марс), —[[Фобос (мифология)|Фобос]], [[Деймос (мифология)|Деимос]], урҭ аибашьраҿы аибашьра анцәахәы ицхраауаз ашәареи аҿаасҭеи рхаҿсахьақәа аадырԥшуеит.<ref name="theoi">{{cite web|url=https://www.theoi.com/Olympios/AresAttendants.html|title=Ares Retinue|website = Greek Mythology|author=Atsma A. J.|lang=en|access-date=2011-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110816024538/http://www.theoi.com/Olympios/AresAttendants.html|archive-date=2011-08-16|url-status=live}}</ref> Аҩ-мҩанызакгьы Марс иахьакәшо аамҭа еиԥшны рыҵәҩанқәагьы ирыкәшоит, убри аҟнытә урҭ еснагь апланета ганкахьала иаҿаԥшуеит (ари зыхҟьо [[Синхронное вращение|аӡхаларатә еиқәыршәара]] ауп, насгьы Амратә система апланетақәа рымҩанызақәа реиҳарак ирҷыдаҟазшьоуп, Амзагьы уахь иналаҵаны). Марс [[Приливная сила|аӡхаларатә нырра]] хәыҷы-хәыҷла Фобос аныҟәара армаҷуеит, аҵыхәтәан уи амҩаныза Марсахь акаҳара аҟынӡа инанагоит (уажәы ишцо анаҩсгьы ицар) мамзаргьы уи еиланарбгоит.<ref name="phobos.html">{{cite web|author=Arnett B.|url=http://www.nineplanets.org/phobos.html|title=Phobos|website=Nine Planets - A guide to our solar system and beyond|lang=en|date=2004-11-20|access-date=2011-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110814145523/http://nineplanets.org:80/phobos.html|archive-date=2011-08-14|url-status=dead}}</ref> Деимос, уи аҭыԥан, Марс иацәыхарахоит.<ref>{{cite web |url=https://starwalk.space/ru/news/mars-moons-phobos-deimos |title=Фобос и Деймос: загадочные спутники Марса |website=Star Walk |lang=ru |date=2022-08-15 |access-date=2024-06-06 |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606113907/https://starwalk.space/ru/news/mars-moons-phobos-deimos |url-status=live }}</ref> Фобос аорбитатә аамҭа Марс аикәагьежьра аамҭа аасҭа икьаҿуп, убри аҟнытә апланета Фобос ахҟьа аҟынтәи иԥшуа изы (Деимоси егьырҭ еицырдыруа Амратә система апланетақәа рыԥсабаратә мҩанызақәеи иреиԥшымкәа, [[Метида (спутник)|Метидеи]] [[Адрастея (спутник)|Адрастеиеи]] рыда) мраҭашәарала ихалоит, насгьы мрагыларахь иҭалоит.<ref name="phobos.html"/><ref>{{статья|заглавие=Leading/Trailing Albedo Asymmetries of Thebe, Amalthea, and Metis |автор=Simonelli D. P., Rossier L., Thomas P. C., Veverka J., Burns J. A., Belton M. J. S. |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |язык=en |том=147|выпуск=2 |год=2000 |doi=10.1006/icar.2000.6474 |страницы=353—365}}</ref> Аҩ-мҩанызакгьы атриаксиалтә [[эллипсоид|еллипсоид]] иазааигәоу аҭеиҭыԥш рымоуп; Фобос (26,8 × 22,4 × 18,4 км)маҷк еиҳауп Деимос (15 × 12,2 × 11 км) аасҭа. Деимос аҿықә еиҳа еиҟараны иааԥшуеит, избан акәзар акратерқәа реиҳарак арыцҵаӷатә материала ихҩоуп. Излеилкаау ала, Фобос аҟны, апланета еиҳа иазааигәоу, еиҳа идуу, [[метеорит|аметеоритқәа]] рҿасрақәа раан иаршәыз аматериа, ма дырҩеигь икшон, мамзаргьы Марс аҽықәнажьуан, Деимос аҟны уи акыраамҭа амҩаныза иакәыршоу аорбитаҿы ианыҟаз ааамҭазы, хәыҷы-хәыҷла аҭыԥ аанкыланы, аиҟарамрақәа ҵәахуа.<ref name="NASASAT" /><ref name="Sea and Sky">{{cite web|title=Deimos|website=Sea and Sky|lang=en|url=http://www.seasky.org/solar-system/mars-deimos.html|access-date=2014-06-06|archive-date=2014-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20141008031253/http://www.seasky.org/solar-system/mars-deimos.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://science.nasa.gov/mars/facts/ |title=Mars Facts |website=[[NASA]] |access-date=2024-08-19 |lang=en |archive-date=2024-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240818070456/https://science.nasa.gov/mars/facts/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://space-my.ru/solnechnaya-sistema/sputnikiplanet/sputnikimarsa.html |title=Спутники Марса |website=space-my.ru |access-date=2024-08-19 |lang=ru |archive-date=2024-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820005907/https://space-my.ru/solnechnaya-sistema/sputnikiplanet/sputnikimarsa.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{статья|автор=[[Зелёный, Лев Матвеевич|Зеленый Л. М.]], [[Захаров, Александр Валентинович (физик)|Захаров А. В.]], [[Ксанфомалити, Леонид Васильевич|Ксанфомалити Л. В.]]|ссылка=https://ufn.ru/ufn09/ufn09_10/Russian/r0910g.pdf|заглавие=Исследования Солнечной системы: состояние и перспективы|издание=[[Успехи физических наук]] |том=179 |номер=10 |страницы=1118–1140 |год=2009 |язык=ru |doi=10.3367/UFNr.0179.200910g.1118}}</ref> == Аԥсҭазаара == {{main|Марс аҟны аԥсҭазаара}} === Азҵаара аҭоурых === Марс ахдырра змоу марсуаа ықәынхоит ҳәа еицырдыруаз агәаанагара XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭаз аларҵәара аиуит. Уи аахыс Марс аҵарауаа рацәаҩны иҭырҵаауан. [[Скиапарелли, Джованни Вирджинио|Скиапарелли]] [[Марсианские каналы|аканалқәа]] ҳәа изышьҭоу рзы иҟаиҵаз ахылаԥшрақәа, [[Лоуэлл, Персиваль|Персивал Лоуелл]] абри атема иазку ишәҟәы уҳәа, еиҳа-еиҳа зҳауа бо, ихьшәашәахо, аԥсра иаҿыз, насгьы ажәытәтәи ацивилизациа ахьыҟаз апланета аӡбахә рыладырҵәеит.<ref name="prion">{{cite web|title=Percival Lowell|url=http://prion.bchs.uh.edu/Mars/Percival_Lowell.htm|website=Fox Lab|lang=en|access-date=2007-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110825030500/http://prion.bchs.uh.edu/Mars/Percival_Lowell.htm|archive-date=2011-08-25|url-status=dead}}</ref> <gallery mode="nolines" widths="500" heights="500"> Mars Schiaparelli MKL Bd. 11 1890 (128500338).jpg|Марс [[Скиапарелли, Джованни Вирджинио|Скиапарелли]] ихсаала, 1890 Lowell Mars channels.jpg|Астроном [[Лоуэлл, Персиваль|П. Лоуелл]] иҭихыз [[Марсианские каналы|Марстәи аканалқәа]], 1898 </gallery> Еицырдыруа ауаа иҟарҵаз егьырҭ ахәаԥшрақәеи алаҳәарақәеи ирыбзоураны ари атема акәша-мыкәша “Марстәи ашоура” ({{lang-en|Mars Fever}}) ҳәа изышьҭоу дырҵысит.<ref name="fergus04">{{статья|ссылка=http://www.rps.psu.edu/0305/mars.html|заглавие=Mars Fever|язык=en|издание=Research/Penn State|том=24|выпуск=2|access-date=2007-08-02|автор=Fergus C.|месяц=5|год=2004|archive-date=2003-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20030831084133/http://www.rps.psu.edu/0305/mars.html}}</ref> 1899 шықәсазы, Колорадотәи аобсерваториаҿы аппаратқәа рхархәарала аҳауатә радиоԥырхагақәа рыҭҵаараан, аԥҵаҩы [[Тесла, Никола|Никола Тесла]] еиҭацәырҟьо асигнал ибон. Иара иҳәеит, уи егьырҭ апланетақәа рҟынтә иаауа радиосигналзар шалшо, иаҳҳәап, Марснтәи. 1901 шықәсазтәи иҿцәажәараҿы Тесла, аԥырхагақәа иԥсабаратәымкәа иҟалазар шалшо агәаанагара ихаҿы ишаааиз атәы иҳәеит. Урҭ рҵакы шизеилымкаауазгьы, зынӡа машәырла иҟалеит ҳәа иԥхьаӡомызт. Иара излаиԥхьаӡоз ала, ари планетак аҟынтәи даҽа планетакахь инашьҭыз салам дырган.<ref name="tesla01">{{статья|ссылка=http://earlyradiohistory.us/1901talk.htm|заглавие=Talking with the Planets|access-date=2007-05-04|автор=[[Тесла, Никола|Tesla N.]] |год=1901 |месяц=02 |день=19|издание=[[Collier’s Weekly]]|страницы=4—5|язык=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110901190854/http://earlyradiohistory.us/1901talk.htm|archive-date=2011-09-01|url-status=live}}</ref> Тесла игипотеза гәацԥыҳәарала адгылара аиҭеит еицырдыруа британиатәи аҵарауаҩ-афизик [[Томсон, Уильям (лорд Кельвин)|Уилиам Томсон (лорд Келвин)]], уи 1902 шықәсазы ЕАА (Еиду Америкатәи аштатқәа) дырҭааны, иҳәеит Тесла Америкаҟа иаашьҭыз Марс инхоз рҟынтәи асигнал иоуит ҳәа игәы ишаанаго.<ref name="cheney81">{{книга |заглавие=Tesla, man out of time |часть=Ridiculed, condemned, combatted |язык=en |ссылка часть=https://www.google.ca/books/edition/Tesla/HIuK7iLO9zgC?hl=en&gbpv=1&pg=PA204&printsec=frontcover |издательство=Touchstone |год=1981 |страницы=204 |isbn=978-0-7432-1536-7 |автор=Cheney M.}}</ref> Аха Американтәи дцаанӡагьы, Келвин ари иажәа ӷәӷәала мап ацәикуа далагеит: «Аиашазы, сара исҳәеит Марс инхо ауаа, урҭ ыҟаӡазар, хымԥада [[Ниу-Иорк|Ниу-Иорк]] рбар шрылшо, ҷыдала афымцамч иахылҵуа алашара».<ref name="nyt020511">{{статья|заглавие=Departure of Lord Kelvin|ссылка=https://www.nytimes.com/1902/05/11/archives/departure-of-lord-kelvin-his-denial-and-last-words-about-the-planet.html|издание=[[The New York Times]]|год=1902|месяц=05|день=11|страницы=29|язык=en|archive-date=2024-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232343/https://www.nytimes.com/1902/05/11/archives/departure-of-lord-kelvin-his-denial-and-last-words-about-the-planet.html}}</ref> === Афакттә дыррақәа === Марс аҿы анкьа аԥсҭазаара ыҟан ҳәа агипотезақәа ықәдыргылоижьҭеи акрааҵуеит. Адгьыл аҟынтәи ахылаԥшрақәеи акосмостә ӷба «[[Марс-экспресс|Марс -експресс]]» адыррақәеи рыла, Марс атмосфера аҿы [[метан|аметан]] ԥшаахеит.<ref>{{статья|автор=Formisano V., Atreya S., Encrenaz T., Ignatiev N., Giuranna M. |заглавие=Detection of Methane in the Atmosphere of Mars |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2004-12-03_306_5702/page/1758 |издание=[[Science (журнал)|Science]] |год=2004 |том=306 |страницы=1758–1761 |doi=10.1126/science.1101732 |pmid=15514118 |выпуск=5702 |bibcode = 2004Sci...306.1758F |s2cid=13533388 |doi-access=free }}</ref> [[Файл:Martian Methane Map.jpg|thumb|center|500px|Аԥхынраан Марс атмосфераҿы [[метан|аметан]] аихшара аҩадатәи агьежьбжаҿы]] Марс аҭагылазаашьақәа рҿы аметан ирласны иԥхасҭахоит, убри аҟнытә уи еиԥҟьарада ихазырҭәаауа ахыҵхырҭа ыҟазароуп. Ари аҩыза ахыҵхырҭа агеологиатә усура акәзар ауеит (аха Марс аҿы аус зуа [[вулкан|авулканқәа]] ԥшаамызт) мамзаргьы [[Бактерии|абактериақәа]] русура. 2021 шықәса ԥхынгәымзазы, аҵарауаа акомпиутертә модельҟаҵара рхы иархәаны, аметан ахыҵхырҭақәа руак [[Гейл (кратер)|Гейл акратер]] аҩада-мраҭашәаратәи ахәҭаҿы иҟазар шалшо еилыркааит.<ref>{{статья|ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2021EA001915|заглавие=Mars Methane Sources in Northwestern Gale Crater Inferred from Back-Trajectory Modeling|автор=Luo Y., Mischna M. A., Lin J. C., Fasoli B., Cai X., Yung Y. L. |язык=en |издание=Earth and Space Science |год=2021 |том=8 |выпуск=11 |doi=10.1029/2021EA001915 |archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717132811/https://www.researchsquare.com/article/rs-569847/v1|url-status=live}}</ref> [[Марсианский метеорит|Марс хылҵшьҭра змоу метеоритқәак]] рҟны иԥшаауп ахыцқәа иреиԥшу аформа змоу ашьақәгылашьақәа, урҭ шәагаала зегь реиҳа [[Микроорганизмы|ихәыҷу адгьылтә организмқәа]] раасҭа ишыхәыҷугьы.<ref name="newsc">{{cite web |author = Chandler D. L. |date = 2005-09-16 |url = https://www.newscientist.com/article/dn8004 |title = Birthplace of famous Mars meteorite pinpointed |website = [[New Scientist]] |access-date = 2009-11-07 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20120606032321/http://www.newscientist.com:80/article/dn8004 |archive-date = 2012-06-06 |url-status = live }}</ref><ref>{{статья |заглавие = Evidence for life in a martian meteorite? |издание = GSA Today |язык=en |том = 7 |номер = 7 |страницы = 1—7 |pmid = 11541665 |автор = McSween, H. Y. |год = 1997 |nodot = 1}}</ref><ref name="NASA-20140227">{{cite web|last=Webster |first=Guy |title=NASA Scientists Find Evidence of Water in Meteorite, Reviving Debate Over Life on Mars |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-065&1 |date=2014-02-27 |work=[[NASA]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301170153/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-065&1 |archive-date=2014-03-01 }}</ref> Абас еиԥш иҟоу Марстәи аметеоритқәа рҿырԥштәқәа иреиуоуп [[ALH 84001|ALH 84001]], [[Yamato 000593|Yamato 000593]], 1984 шықәсази, 2000 шықәсази [[Антарктида|Антарктида]] иԥшааз.<ref name="AJ-20140219">{{cite journal |last1=White |first1=Lauren M. |last2=Gibson |first2=Everett K. |last3=Thomnas-Keprta |first3=Kathie L. |last4=Clemett |first4=Simon J. |last5=McKay |first5=David |title=Putative Indigenous Carbon-Bearing Alteration Features in Martian Meteorite Yamato 000593 |date=2014-02-19 |journal=[[astrobiology (journal)|Astrobiology]] |volume=14 |number=2 |pages=170–181 |doi=10.1089/ast.2011.0733 |bibcode=2014AsBio..14..170W |pmid=24552234 |pmc=3929347}}</ref><ref name="SP-20140228">{{cite web|last=Gannon |first=Megan |title=Mars Meteorite with Odd 'Tunnels' & 'Spheres' Revives Debate Over Ancient Martian Life |url=http://www.space.com/24834-strange-mars-meteorite-life-evidence-debate.html |date=2014-02-28 |work=[[Space.com]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301170314/http://www.space.com/24834-strange-mars-meteorite-life-evidence-debate.html |archive-date=2014-03-01 }}</ref><ref name="disbelief">{{cite web |author = |lang = en |title = After 10 years, few believe life on Mars |url = https://www.usatoday.com/tech/science/space/2006-08-06-mars-life_x.htm |url-status = live |last = Crenson |first = Matt |publisher = [[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]] |date = 2006-08-06 |access-date = 2009-12-06 |archive-url = https://www.webcitation.org/696KZuwwE?url=http://www.usatoday.com/tech/science/space/2006-08-06-mars-life_x.htm |archive-date = 2012-07-12}}</ref><ref name="Cassidy">{{cite book |last1=Cassidy |first1=William |title=Meteorites, Ice, and Antarctica: A personal account |url=https://archive.org/details/meteoritesiceant00waca |url-access=limited |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=9780521258722 |pages=[https://archive.org/details/meteoritesiceant00waca/page/n137 122]}}</ref> [[Файл:ALH84001 structures.jpg|мини|Амикроскоп аҵаҟа аметеорит [[ALH84001|ALH84001]]]] [[Файл:PIA17954-MarsMeteoriteOnEarth-Yamato000593-20140227.jpg|мини|Аметеорит [[Yamato 000593|Yamato 000593]] амикроскоп аҵаҟа]] 2012 шықәса ԥхынҷкәынмзазы, амарсныҟәага «[[Кьюриосити|Киуриосити]]» Марс аҿы аорганикатә хәҭаҷқәа, иара убасгьы ашҳам злоу [[перхлорат|аперхлоратқәа]] рыҟазаара иазку адыррақәа аиуит.<ref name="NASA-20121203" /><ref name="izvestia540263">{{cite web|url=http://izvestia.ru/news/540263|title=Марс перепроверяют на наличие органики|author=Пукемов К.|date=2012-11-24|website=[[Известия]]|access-date=2017-04-20|archive-date=2016-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306202419/http://izvestia.ru/news/540263|url-status=live}}</ref> Урҭ аҭҵарақәа иаадырԥшит ирԥхаз анышә аҿырԥштәқәа рҿы аӡы афақь шыҟоу. Аинтерес цәырнагеит «Киуриосити» Марс аҿы иҟоу аӡиас ҭаба аҵахьы иахьылбаазгьы. Ахылаԥшрақәа ранализ иаанарԥшуеит, уаанӡа апланетаҿы аԥсҭазааразы кыр еиҳа иманшәалаз аҭагылазаашьақәа шыҟаз, уажәы аасҭа. 1970-тәи ашықәсқәа рызбжазы иалыршаз апрограмма «Викинг» Марс анышә аҿы амикроцәеижьқәа рыԥшааразы аԥышәарақәа жәпакы мҩаԥнагеит. Уи алҵшәа бзиақәа аанагеит: иаҳҳәап, аамҭала CO<sub>2</sub> алҵра ацҵара анышә ахәҭаҷқәа аӡы аҭаҵарала. Аха, Марс аҿы аԥсҭазаара шыҟоу азы ари ашьақәырӷәӷәара «Авикингцәа» ргәыԥ аҟынтәи аҵарауаа ақәшаҳаҭымхеит. Уи иахҟьаны НАСА аҵарауаҩ Гилберт Левини дареи акыраамҭа аимак рыбжьалеит, уи «Викинг» аԥсҭазаара аанартит ҳәа агәраганы дыҟан. [[Экстремофилы|Аекстремофилқәа]] ирызку иахьатәи аҭҵаарадырратә дыррақәа инарықәыршәаны, «Авикингцәа» рдыррақәа ҿыц ахәшьара рыҭаны, имҩаԥгаз аԥышәарақәа аԥсҭазааратә формақәа раарԥшразы иахәҭоу аҩаӡараҿы ишыҟамыз шьақәыргылан.<ref>{{статья|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6445182/|заглавие=The Case for Extant Life on Mars and Its Possible Detection by the Viking Labeled Release Experiment|автор=Levin G. V. and Straat P. A.|издание=Astrobiology|язык=en|год=2016|том=16|номер=10|страницы=798–810|doi=10.1089/ast.2015.1464|pmid=27626510|archive-date=2024-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240511034059/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6445182/}}</ref><ref>{{cite web|author=NASA (переводчик Компаниец С.)|title=Есть ли жизнь на Марсе? NASA продолжает исследования|url=http://astrogorizont.com/content/read-Ect_li_zhizn_na_Marce_NASA_prodolzhaet_iccledovaniya|lang=ru|website=Astrogorizont|date=2010-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120818122531/http://www.astrogorizont.com/content/read-Ect_li_zhizn_na_Marce_NASA_prodolzhaet_iccledovaniya/|archive-date=2012-08-18}}</ref><ref name="physorg070107">{{cite web|title=New Analysis of Viking Mission Results Indicates Presence of Life on Mars|lang=en|publisher=PhysOrg|date=2007-01-07|url=http://www.physorg.com/news87401064.html|url-status=dead|access-date=2007-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117020723/http://www.physorg.com/news87401064.html|archive-date=2012-01-17}}</ref> Уи моу, урҭ аԥышәарақәа аорганизмқәа ршьыр рылшон, аҿырԥштәқәа рҿы иҟаӡазаргьы. Апрограмма «[[Феникс (космический аппарат)|Феникс]]» аҳәаақәа ирҭагӡаны имҩаԥгаз аԥышәарақәа иаадырԥшит анышә даара ашьиолочтә [[Водородный показатель|pH]] шамоу, насгьы амагни, анатри, акали, ахлоридқәа шалоу.<ref name="nutrient">{{cite web|title=Phoenix Returns Treasure Trove for Science|author=Webster G., Hammond S., Harrington J. D.|lang=en|date=2008-06-26|website=[[NASA]]: Phoenix Mars Lander|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080626.html|access-date=2008-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20111113100938/http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080626.html|archive-date=2011-11-13|url-status=dead}}</ref> Анышә аҟны аԥсҭазаара иацхраауа ахәҭаҷқәа рацәоуп, аха аԥсҭазааратә формақәа [[ультрафиолет|аультрафиолеттә]] лашара ӷәӷәа иацәыхьчазар ауп.<ref name="UV">{{cite web|author=Bluck J.|date=2005-07-05|title=NASA Field-Tests the First System Designed to Drill for Subsurface Martian Life|lang=en|publisher=NASA|url=https://www.nasa.gov/centers/ames/research/exploringtheuniverse/marsdrill_prt.htm|access-date=2010-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629122238/http://www.nasa.gov/centers/ames/research/exploringtheuniverse/marsdrill_prt.htm|archive-date=2011-06-29|url-status=dead}}</ref> 2014 шықәсазы амарсныҟәага «[[Кьюриосити|Киуриосити]]» Марс атмосфераҿы иаразнак аметан аизҳара гәанаҭеит.<ref name="lenta20141217">{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2014/12/17/marslive/|title=На Марсе обнаружены признаки жизни|website=[[Lenta.ru]]|date=2014-12-17|access-date=2017-04-20|archive-date=2017-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170330113631/https://lenta.ru/news/2014/12/17/marslive/|url-status=live}}</ref> Аамҭа кьаҿк иалагӡаны атмосфера аҿы аметан аизырҳара адагьы, амарсныҟәага иара убасгьы иаанарԥшит Марстәи ахра «Камберленд» ({{lang-en|Cumberland}}) ҳәа изышьҭоу акылҵәараан иаанхаз ахаҳә хәа еиԥшу аҿырԥштәы аҿы акарбонтә еилаҵақәа шыҟоу.<ref>{{cite web |url=https://naked-science.ru/article/sci/orginics-on-mars |title=На поверхности Марса обнаружили органику |author=[[Саммонс, Роджер|Саммонс Р.]] |website=Naked Science |date=2014-12-17 |lang=ru |access-date=2024-06-04 |archive-date=2024-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604025336/https://naked-science.ru/article/sci/orginics-on-mars |url-status=live }}</ref> Раԥхьатәи аартра ҟаҵан ровер аҿы иҟаз САМ ҳәа изышьҭоу амыруга ала. 20 мзы рыҩныҵҟа, иара 12-нтә Марс атмосфера аилазаара ашәеит. Ҩ-ҭагылазаашьак рҿы — 2013 шықәса анҵәамҭеи 2014 шықәса алагамҭеи рзы — «Киуриосити» иалшеит аметан абжьаратәи ахәҭаа жәантә аизҳара ашьақәыргылара. Аровер аҵарауаа ргәыԥ алахәылацәа ргәаанагарала, ари аԥжәара аҭыԥантәи аметан ахыҵхырҭа аартра уазхьанарԥшуеит. Абиологиатә хылҵшьҭра акәу, мамзаргьы даҽа хылҵшьҭрак амоума, аспециалистцәа ирцәыцәгьоуп аҳәара, анализ инагӡаны амҩаԥгаразы адыррақәа ахьмаҷу иахҟьаны. [[Файл:1-PIA26368-Perseverance Finds a Rock with Leopard Spots-annotated.png|thumb|2024 шықәсазы амарсныҟәага «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]» иаԥшааз «Чеиава аӡҭаҽҽа» ахаҳә]] 2024 шықәсазы, [[Езеро (кратер)|Езеро акратер]] аҿы, амарсныҟәага «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]» амиллиард шықәсқәа раԥхьа амикробтә ԥсҭазаара ыҟазар шалшоз аазырԥшуаз апорода аҿырԥштәы аԥшааит. «Чеиава иӡхыҽҽа» ({{lang-en|Cheyava Falls}}) ҳәа хьӡыс изауз ахаҳә цәыҟаԥшь амарсныҟәага аҭҵаарадырратә хархәагақәа рыла иҭҵаахеит, SHERLOC аинструмент ала уи аҟны аорганикатә еилаҵақәа ԥшаан, PIXL аинструмент акәзар аихеи афосфатқәеи злоу алеопард иамоу еиԥшу ашәыта хәыҷқәа ҭнахит, Адгьыл аҟны ас еиԥш иҟоу аилазаашьақәа ҟалоит амикробқәа рыԥсҭазаашьа иалҵшәаны.<ref>{{cite web |url=https://ru.euronews.com/next/2024/08/07/next-nasa-perseverance-found-signs-of-life-on-mars |title=Марсоход НАСА Perseverance нашел камень с признаками возможной жизни на Марсе |website=[[Euronews]] |date=2024-08-07 |access-date=2024-08-12 |lang=ru |archive-date=2024-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809200057/https://ru.euronews.com/next/2024/08/07/next-nasa-perseverance-found-signs-of-life-on-mars |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://3dnews.ru/1105131/marsohod-perseverance-pohoge-vzyal-nailuchshiy-obrazets-marsa-dlya-dokazatelstva-vozmognoy-drevney-gizni-na-planete |title=Марсоход Perseverance добыл лучший образец Марса для поиска следов древней жизни |website=[[3DNews]] |author=Детинич Г. |date=2024-05-21 |access-date=2024-08-12 |lang=ru |archive-date=2024-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814070104/https://3dnews.ru/1105131/marsohod-perseverance-pohoge-vzyal-nailuchshiy-obrazets-marsa-dlya-dokazatelstva-vozmognoy-drevney-gizni-na-planete |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://science.nasa.gov/resource/perseverance-finds-a-rock-with-leopard-spots/ |title=Perseverance Finds a Rock with ‘Leopard Spots’ |date=2024-07-25 |website=[[NASA]] |access-date=2024-08-12 |lang=en |archive-date=2024-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812173900/https://science.nasa.gov/resource/perseverance-finds-a-rock-with-leopard-spots/ |url-status=live }}</ref> Еиҳа инарҵауланы анализ амҩаԥгаразы, амарсныҟәага еизнагаз аҿырԥштәқәа Адгьыл ахь ирхынҳәтәхоит, аха уи 2030-тәи ашықәсқәа раасҭа заа изыҟалаӡом. Иахьазы, апланетаҿы аԥсҭазаара аизырҳареи аиқәырхареи рзы ҭагылазаашьаны иԥхьаӡоуп уи аҿықәан аӡы аҟазаара, иара убасгьы апланета аорбита [[зона обитаемости|анхаратә зона]] ҳәа изышьҭоу аҿы аҟазаара, Амратә системаҿы [[Венера|Венера]] аорбита анҭыҵ иалаго, насгьы Марс аҵәҩанбжа ду ала инҵәо.<ref name="Nowack">{{cite web|title=Estimated Habitable Zone for the Solar System|publisher=Department of Earth and Atmospheric Sciences at Purdue University|author=Nowack R. L.|url=https://web.ics.purdue.edu/~nowack/geos105/lect14-dir/lecture14_files/image022.jpg|access-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110816170852/http://web.ics.purdue.edu/~nowack/geos105/lect14-dir/lecture14_files/image022.jpg|archive-date=2011-08-16|url-status=live}}</ref> Аперигелион азааигәара Марс ари азона аҩнуҵҟа иҟоуп, аха атмосфера ҵаӷа ақәыӷәӷәара лаҟә аамҭа рацәала аӡы ацәырҵра иаԥырхагоуп. Ааигәатәи ашьақәырӷәӷәарақәа ишаадырԥшуа ала, Марс аҿықәаҿ иҟоу аӡы зегьы мыцхәы иҵаауп, насгьы иҵәыҵәуп, Адгьылтә еиԥшу еиԥымҟьо аԥсҭазаара алыршаразы.<ref name="saltlife">{{cite web|title=Early Mars 'too salty' for life|publisher=[[Би-би-си|BBC News]]|lang=en|date=2008-02-15|author=Briggs H.|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7248062.stm|access-date=2008-02-16|archive-date=2012-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120517125109/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7248062.stm|url-status=live}}</ref> Амагнитосфера ахьыҟам, насгьы Марс атмосфера даара иахьҵаӷоу аԥсҭазаара аиқәырхаразы иара убас ипроблемоуп.<ref name="hannsson97">{{книга |заглавие=Mars and the Development of Life (chapter 2) |издательство=Wiley |язык=en |год=1997 |isbn=0-471-96606-1 |автор=Hansson A.}}</ref> Апланета аҿықәан аԥхарратә цәқәырԥақәа рныҟәара даара иԥсыҽуп, иара [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] ахәҭаҷқәа рнырра ибзианы иацәыхьчаӡам; уи анаҩсангьы, аӡы арԥхараан иаразнак [[Сублимация (физика)|ифақьхоит]] аҭагылазаашьа ҵаӷа иахыԥаны, ақәыӷәӷәара лаҟәы аҵыхәала. Уи адагьы, Марс «агеологиатә ԥсра» ҳәа изышьҭоу ашәхымсаҿ игылоуп. Авулкантә усура аҵыхәтәа апланета ахыхьи аҩнуҵҟеи рыбжьара аминералқәеи ахимиатә элементқәеи рцикл ааннакылеит. === Марс аколонизациеи атерраеиҿкаареи === [[Файл:MarsTransitionV.jpg|thumb|Асахьаҭыхҩы ихаҿы Марс [[терраформирование|атерраформациа]] аетапқәа]] [[Файл:TerraformedMarsGlobeRealistic.jpg|thumb|[[Терраформирование Марса|Атерраформа змоу Марс]] асахьаҭыхҩы ихаҿы]] {{Main|Марс аколонизациа|Марс атерраформаҟаҵара}} Марс ааигәареи насгьы уи Адгьыл иахьеиԥшу ази ҳаԥхьаҟа адгьылуаа Марс [[Терраформирование|атерраеиҿкаареи]] [[Колонизация Марса|аколонизациа]] азуреи ирыдҳәалоу еиуеиԥшым афантастикатә проектқәа ҟалеит. Аха, уажәазы, аколонистцәеи аидареи Марсҟа рнагара иацу ахарџь дуӡӡа ауп аколонизациа аҟаҵара ԥызкуа фактор хадас иҟоу. Марс атерраеиҿкаарае аконцепциа шьаҭас иамоуп апланета акәша-мыкәша иҟоу аҭагылазаашьа иԥсабаратәым ахархәагақәа рыла аԥсахра шалыршахо агәаанагара. Марс аҿы ас еиԥш апланетартә [[Абиосфера|биосфера]] аԥҵара шалыршахо макьана ишьақәырӷәӷәам.<ref name="Requirements">{{статья|автор=[[Зубрин, Роберт|заглавие=Technological Requirements for Terraforming Mars|ссылка=http://www.users.globalnet.co.uk/~mfogg/zubrin.htm|издание=29th Joint Propulsion Conference and Exhibit, Monterey, CA, U.S.A.|год=1993|doi=10.2514/6.1993-2005|язык=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201124311/http://www.users.globalnet.co.uk/~mfogg/zubrin.htm|archive-date=2016-02-01|url-status=live}}</ref> Иҟоуп еиуеиԥшым аметодқәа; урҭ рҟынтәи методқәак рынагӡаразы ухаҿы иузаамго аресурсқәеи аԥареи аҭахуп, егьырҭ, еиҳа имаҷны амбициа змоу, XXI-тәи ашәышықәса алагамҭазтәи- азбжазтәи атехнологиа ахархәаралагьы инагӡахар рылшоит. Марс атерраеиҿкаара ихадоу адҵақәа иреиуоуп:<ref name="AstrotimeColonization">{{cite web|author=Галетич Ю.|title=Колонизация Марса|url=http://www.astrotime.ru/colonisation_mars.html|date=2011-03-07|work=Астрономия для любителей|access-date=2017-09-18|archive-date=2017-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921143944/http://www.astrotime.ru/colonisation_mars.html|url-status=live}}</ref><ref name="ФБ">{{книга |автор=[[Каку, Митио|Каку М.]] |заглавие=Физика будущего |место=М. |издательство=Альпина нон-фикшн |год=2012 |страницы=418—421 |isbn=978-5-91671-164-6}}</ref> * [[атмосферное давление|Атмосфератә қәыӷәӷәара]] аизырҳара, аӡы ӡны иҟалартә еиԥш аҩаӡара аҟынӡа. * Аԥхарра еизҳауеит апланета аекватортә хәҭаҿы +10° - +20°C рҟынӡа. * [[Ультрафиолетовое излучение|Аультрафиолеттә шәахәаркра]] ацәыхьчаразы [[Озоновый слой|аозонтә хҟьа]] аналог аԥҵара. * [[Абиосфера|Абиосфера]] аԥҵара. * Апланета [[Магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] наӡа аԥҵара. Атерраеиҿкаара мҩаԥысуанаҵы, Марс аҿықәан аҭагылазаашьақәа хәыҷы-хәыҷла еиҳа иманшәалахоит, уа акосмостә скафандрқәа рыда аҟазааразы, анаҩс, атмосфера наӡа анаԥҵахалак ашьҭахь — аԥсыԥ лагаҩагаратә сабрадақәа рыдагьы. Аха ари апроцесс акыр аамҭа аҭаххоит. Аҵарауаа ргәы иаанагоит, ҷыдала, ҳаамҭазтәи атехнологиақәа рыла Марс аҿы аԥсыԥ лагаҩагаразы ихәарҭоу аҳауа аиуразы, зегь реиҳа игәыҟаҵагоу ахәшьарақәа рыла, ашәышықәсақәа инадыркны азқьышықәсақәа рҟынӡа аҭаххоит ҳәа, еиҳа игәыҟаҵагам агәаанагарала, миллион шықәса аҭаххоит ҳәа.<ref name="SpaceX">{{cite web|author=Хель И.|title=Колонизация Марса по плану SpaceX. Часть шестая: колонизация|url=https://hi-news.ru/space/kolonizaciya-marsa-po-planu-spacex-chast-shestaya-kolonizaciya.html|date=2015-09-11|work=hi-news.ru - Новости высоких технологий|access-date=2017-09-21|archive-date=2017-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924045217/https://hi-news.ru/space/kolonizaciya-marsa-po-planu-spacex-chast-shestaya-kolonizaciya.html|url-status=dead}}</ref><ref name="UniverseTodayHowTo">{{cite web|author=Williams M.|title=How do we terraform Mars?|url=https://www.universetoday.com/113346/how-do-we-terraform-mars/|date=2016-03-15|work=Universe Today - Space and astronomy news|lang=en|access-date=2017-09-23|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010114516/https://www.universetoday.com/113346/how-do-we-terraform-mars/|url-status=dead}}</ref><ref name="NASA1976">{{книга|ответственный=Edited by M. M. Averner, R. D. MacElroy|заглавие=On the habitability of Mars: An approach to planetary ecosynthesis|ссылка=https://ntrs.nasa.gov/api/citations/19770005775/downloads/19770005775.pdf|год=1976|издательство=Scientific and Technical Information Office, NASA|место=Washington, D.C.|язык=en|страницы=1|страниц=114|format=Technical Report|archive-date=2017-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428151205/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19770005775.pdf}}</ref> Ауаҩы Марс аҭҵаараҿы изцәырҵуа акыр зҵазкуа апроблемақәа иреиуоуп ари апланета аҭагылазаашьақәа рҿы аҵиаақәа рааӡара. Еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи аҵарауаа иааиԥмырҟьаӡакәа аекспериментқәа мҩаԥыргоит Марс адгьылқәа раԥҵаразы, насгьы урҭ рҿы аҵиаақәа рааӡара рҽазыршәоит.<ref>{{cite web |url=https://naked-science.ru/article/biology/uchenye-vyrastili-kulturnye-rasteniya-na-marsianskom-i-lunnom-grunte |title=Ученые вырастили культурные растения на «марсианском» и «лунном» грунте |author=Жаботинская С. |website=Naked Science |date=2019-10-15 |access-date=2024-08-07 |lang=ru |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807171917/https://naked-science.ru/article/biology/uchenye-vyrastili-kulturnye-rasteniya-na-marsianskom-i-lunnom-grunte |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://naked-science.ru/article/geology/geologi-smodelirovali-pochvu-dlya-vyrashhivaniya-rastenij-na-marse|title=Геологи смоделировали «почву» для выращивания растений на Марсе|author=Иванова О.|date=2020-10-28|website=Naked Science|access-date=2024-08-07|lang=ru|archive-date=2024-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20240807150336/https://naked-science.ru/article/geology/geologi-smodelirovali-pochvu-dlya-vyrashhivaniya-rastenij-na-marse|url-status=live}}</ref> Марстәи агрунт аҿы аҵиаақәа рааӡаразы ихымԥадатәу амаҭәашьарқәа реиҳарак ыҟоуп, азот, акали, афосфор уҳәа уахь иналаҵаны. 2024 шықәсазы китаитәи абиологцәа игәарҭеит ацәҳәыратә мох ''[[Syntrichia caninervis|Syntrichia caninervis]]'' ӡыда аҟазаара шалшо, насгьы хәышықәса раҟара - 80°C аҳауа аԥхарраҿы мамзаргьы мызкы - 196°C аҳауа аԥхарраҿы аҟазаара ашьҭахьгьы аԥсы шҭало.<ref>{{cite web |url=https://nauka.tass.ru/nauka/21240037 |title=Земной пустынный мох способен переносить марсианский климат |date=2024-06-30 |website=[[ТАСС]] |access-date=2024-07-01|lang=ru}}</ref> Ари алшара абзоурала уи Марс аколонизациа азураҿы хархәара аҭазар ауеит. == Марс аҿықә аҟынтәи астрономиатә хылаԥшрақәа == {{main|Марс аҟны астрономиа}} {{see also|Идгьылтәым ажәҩанқәа}} Автоматикатә ныҟәагақәа Марс аҿықәан ианықәтәа ашьҭахь, ишиашоу [[планета|апланета]] аҿықәантәи астрономиатә хылаԥшрақәа рымҩаԥгаразы алшара ҟалеит. Марс [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] иамоу астрономиатә ҭыԥи, [[Атмосфера Марса|атмосфера]] аҟазшьақәеи, Марси уи [[Естественный спутник|амҩанызақәеи]] реикәаҵәиреи инарымаданы Марс уахынлатәи ажәҩан асахьа (насгьы апланета аҟынтәи иаҳбо [[:Категория:Астрономические явления|астрономиатә цәырҵрақәа]]) Адгьыл аҿы иҟоу асахьа еиԥшым, насгьы еиуеиԥшым аганқәа рыла аинтерес аҵоуп, ишаабац ала акәымкәа иҟоуп.<ref>{{cite web |url=https://www.gismeteo.ru/news/sobytiya/19586-kak-vyglyadit-nochnoe-nebo-na-marse/ |title=Как выглядит ночное небо на Марсе? |website=Gismeteo |date=2016-06-15 |access-date=2024-06-06 |lang=ru |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606120722/https://www.gismeteo.ru/news/sobytiya/19586-kak-vyglyadit-nochnoe-nebo-na-marse/ |url-status=live }}</ref> === Ажәҩантә сфера === Марс аҟны Аҩадатәи аполиус, апланета аҵәҩан анаара иахҟьаны, [[Лебедь (созвездие)|Агьад еҵәаџьаа]] аҟны иҟоуп (аекватортә координатқәа: [[прямое восхождение|ишиашоу ахалара]] 317° 40′ 52′′, [[Склонение (астрономия)|анаара]] +52° 53′ 13′′) насгьы еҵәа лашала адырга амаӡам: аполиус иазааигәаӡоу, уи аҟнытә 40-ҟа [[Минута дуги|минуҭ]] (Адгьыл аҿы иҟоу [[Полярная звезда|Аполиартә еҵәа]] еиԥш) — афбатәи [[Видимая звёздная величина|амагнитуда]] змоу аеҵәа HD 201834 (егьырҭ арбагақәа BD +52 2880, HR 8106, SAO 33185), блала аарла иубо.<ref name="nssdc" /><ref>{{cite web |url=https://www.southernfriedscience.com/gliding-on-starlight-celestial-navigation-for-martian-explorers/ |title=Gliding on starlight: Celestial Navigation for Martian Explorers |website=southernfriedscience.com |access-date=2024-08-21 |lang=en |archive-date=2024-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240821204514/https://www.southernfriedscience.com/gliding-on-starlight-celestial-navigation-for-martian-explorers/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.astronomy.com/science/ask-astro-does-mars-have-its-own-north-star/ |title=Ask Astro: Does Mars have its own North Star? |author=Klesman A. |website=[[Astronomy]] |lang=en |date=2021-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302205352/https://www.astronomy.com/web/20240302205352/https://www.astronomy.com/science/ask-astro-does-mars-have-its-own-north-star/ |archive-date=2024-03-02}}</ref><ref>{{cite web |url=https://earthsky.org/astronomy-essentials/mars-north-south-star/ |title=Is there a North Star for Mars? |author=Byrd D. |website=EarthSky |date=2022-11-17 |access-date=2024-06-06 |lang=en |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606120721/https://earthsky.org/astronomy-essentials/mars-north-south-star/ |url-status=live }}</ref> Аеҵәа лашақәа [[Денеб|Денеб]]и [[Альдерамин|Альдерамин]]и аполиус еиҳа иацәыхараны иҟоуп. Адунеи аладатәи аполиус (акоординатқәа 9сааҭ 10мин 42сек насгьы −52° 53.0) аеҵәа Каппа Парус ахьтә х-[[Градус (геометрия)|градус]]к рыла иҟоуп (иубарҭоу аеҵәатә шәагаа 2.5). <!-- Вид звёздного неба на Марсе похож на наблюдаемый с Земли, с одним отличием: при наблюдении годичного движения Солнца по созвездиям [[Зодиак]]а оно (как и планеты, включая Землю), выйдя из восточной части созвездия Рыб, будет проходить в течение 6 дней через созвездие Кита перед тем, как снова вступить в западную часть Рыб<ref>{{cite web |url=https://www.astrologicon.org/planites-asteres/ares-mars-astronomy.html |title= Ὁ Ἄρης |website=astrologicon.org |access-date=2024-08-21|lang=el}}</ref>{{подст:Нет в источнике}}<ref name="academia-lab">{{cite web |url=https://academia-lab.com/enciclopedia/astronomia-en-marte/ |title=Astronomía en Marte |website=academia-lab.com |access-date=2024-08-13|lang=es}}</ref>{{подст:не АИ}}.--> [[Файл:MarsSunsetCut.jpg|thumb|center|1000px|Марс [[Закат|амраҭашәара]] лаҵара 19, 2005. [[Кратер Гусева|Гусев икратер]] аҿы иҟаз аровер «[[Спирит (марсоход)|Спирит]]» аҭыхымҭа]] Марс ажәҩан [[Амра|амра]] агылареи амра аҭашәареи раан иара адиск азааигәара ианыҟоу аԥштәы иаҵәаны иааԥшуеит.<ref>{{cite web|url=https://science.nasa.gov/solar-system/planets/mars/what-does-a-sunrise-sunset-look-like-on-mars/|title=What Do Sunrises and Sunsets Look Like on Mars?|work=[[NASA]]|lang=en|date=2019-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240811224700/https://science.nasa.gov/solar-system/planets/mars/what-does-a-sunrise-sunset-look-like-on-mars/|archive-date=2024-08-11|url-status=live}}</ref> Амш азбжазы Марс ажәҩан ҩежь-патырқалԥштәуп. Адгьыл ажәҩан аԥштәқәа рҟынтәи абас аиԥшымрақәа зыхҟьо [[Атмосфера Марса|Марс атмосфера]] ҵаӷа, еиҳа имаҷу асаба зҭоу аҟазшьақәа роуп. Марс аҟны, [[рэлеевское рассеяние|Релеи ишәахәа ԥсаҟьара]] (Адгьыл аҿы ажәҩан аԥшшәы ҟазҵо) ароль маҷуп, уи аеффектгьы ԥсыҽуп, аха Амра агылареи аҭашәареи раан, алашара атмосфера ианалсуа, жәҩангәыԥшшәыла ашәахәа еиԥш иааԥшуеит. Ажәҩан аҩежь-патырқал ԥштәы аиура зыхҟьо 1% [[магнетит|амагнетит]] Марс атмосфераҿы иааиԥмырҟьаӡакәа икнаҳау асаба ахәҭақәа рҟны рыҟазаара ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Аилашәшәара амра агыларанӡа акыр заа иалагоит, насгьы амра анҭашәалак ашьҭахь кыраамҭа иҟоуп. Зны-зынла Марс ажәҩан афиалка ԥштәы аанахәоит, аԥсҭҳәақәа рҿы иҟоу аӡы аҵаа ахәҭа хәыҷқәа рыла алашара ахьыԥсаҟьахо иахҟьаны (аҵыхәтәантәи аԥштәы лассы-лассы иуԥымло ауп).<ref name="skycolor">{{cite web|author=Miles K.|url=http://starryskies.com/The_sky/events/mars/opposition08.html|title=The Martian Sky: Stargazing from the Red Planet|website=StarrySkies|lang=en|access-date=2012-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20121117052427/http://starryskies.com:80/The_sky/events/mars/opposition08.html|archive-date=2012-11-17|url-status=dead}}</ref> === Амреи апланетақәеи === [[Файл:NASA_-_Earth,_Moon,_and_Jupiter,_as_seen_from_Mars_(pd).jpg|thumb|200px|2003 шықәсазы аорбитатә космостә аппарат [[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]] ала иҟаҵаз, асистема Адгьыл-Амза-Иупитер асахьақәа ирылхыз амозаика]] [[Файл:PIA26250-MarsPerseveranceRover-TransitMercury-GIF-20231028.gif|thumb|200px|[[Прохождение Меркурия по диску Солнца|Меркури Амра адиск ахысра]] 2023 шықәсазы амарсныҟәага «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]» аҟынтәи ишубо]] Марс аҟынтәи иаҳбо [[Амра|Амра]] акәакьтә шәагаа Адгьыл аҟынтәи иаҳбо аасҭа еиҵоуп, насгьы 2/3 аҵыхәтәантәи аҟынтәи шьақәнаргылоит.<ref name="Starcatalog">{{cite web |url=https://starcatalog.ru/osvoenie-kosmosa/vidna-li-zemlya-s-marsa.html |title=Видна ли Земля с Марса? |website=starcatalog.ru |access-date=2024-06-06 |lang=ru |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606120726/https://starcatalog.ru/osvoenie-kosmosa/vidna-li-zemlya-s-marsa.html |url-status=live }}</ref> Марс аҟынтәи [[Меркурий|Меркури]] ахәаԥшразы алшара ыҟам Амра даара иахьазааигәоу азы. Марс ажәҩан аҿы зегь реиҳа илашо планетоуп [[Венера|Венера]], [[Юпитер|Иупитер]] аҩбатәи аҭыԥ аҿы иҟоуп (иара [[Галилеевы спутники|иреиҳау амҩанызақәа ԥшьба]] телескопда аамҭа ахәҭаказ рыхәаԥшра ауеит), Адгьыл ахԥатәи аҭыԥ аҿы иҟоуп.<ref name="Mars images">{{cite web|url=http://www.msss.com/mars_images/moc/2003/05/22/|title=Mars Global Surveyor MOC2-368 Release|publisher=Malin Space Science Systems|access-date=2011-03-16|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916100858/http://www.msss.com:80/mars_images/moc/2003/05/22/|archive-date=2011-09-16|url-status=dead}}</ref><ref>{{книга|автор=[[Перельман, Яков Исидорович|Perelman Y. I.]]|часть=Stellar Magnitude of Planets as Seen in Our Sky and in Alien Skies|заглавие=Astronomy for Entertainment|место=Honolulu|издательство=University Press of the Pacific|год=2000|страницы=146—147|isbn=0-89875-056-3|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=2Sc_eaR9c9UC&pg=PA147}}</ref> Адгьыл Марс аҟынтәи [[Невооружённый глаз|блала]] иубарҭоуп, насгьы уи анубарҭоу аамҭақәа кыраамҭа ицоит; еиҳа [[Элонгация (астрономия)|ианеиҵыху]] аамҭазы, уи ашәагаа 30 [[Градус (геометрия)#Минуты и секунды|секунд]] ҟалоит, анаара [[Минута дуги|минуҭқәак]] абжьаӡарала [[Амза|Амза]]гьы убар ауеит. Адгьыл Марс азы ҩныҵҟатәи планетоуп, Венера Адгьыл азы ишыҟоу еиԥш. Убри инақәыршәаны, Марс аҟынтәи Адгьыл шьыжьымҭантәи ма хәылбыҽхатәи еҵәак аҳасабала иубаратәы иҟоуп, шарԥазынӡа иҩеиуа, мамзаргьы амра анҭалалак ашьҭахь хәылбыҽхатәи ажәҩан аҿы иубарҭоуп. Марс ажәҩан аҿы Адгьыл иреиҳау аиҵыхра 38 градус шьақәнаргылоит. Блала Адгьыл убарҭахоит даара илашоу (иреиҳау иубарҭоу [[звёздная величина|аеҵәатә шәагаа]] −2.5<sup>м</sup>раҟара) еҵәаны, уи ааигәара еиҳа иҭаау (+0.9<sup>м</sup>ҟынӡа) Амза аеҵәа ирласны иубарҭахоит. Ателескоп ала, аҩ-обиекткгьы еиԥшу [[Фазы Луны|афазақәа]] рыла иубарҭахоит.<ref name="Starcatalog" /><ref name="Mars images" /><ref>{{cite web |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Mars_Express/Earth_and_Moon_seen_from_Mars |title=Earth and Moon seen from Mars |website=[[Европейское космическое агентство|ESA]] |access-date=2024-08-21 |lang=en |archive-date=2024-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240821205009/https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Mars_Express/Earth_and_Moon_seen_from_Mars |url-status=live }}</ref> Амза Адгьыл акәшара Марс аҟынтәи иаҳбар ҳалшоит абас: * Амзеи Адгьыли рыбжьара иреиҳау акәакьтә бжьаӡараҿы акгьы зхам абла Амзеи Адгьыли мариала еиҩнадыраауеит * мчыбжьык анҵлакь ашьҭахь, Амзеи Адгьыли блала иузеиҟәымҭхо лашара кәаԥк аҟны еилаҵәоит * даҽа мчыбжьык рышьҭахь Амза ҩаԥхьа иубарҭахоит иреиҳаӡоу абжьаӡараҿы, аха уажәшьҭа Адгьыл егьи аганахьала. Аамҭа-аамҭала Марс аҿы иҟоу анаԥшҩы ибар илшоит Амза Адгьыл адиск [[Прохождение (астрономия)|иқәланы ианцо]], мамзаргьы, иаарҳәны, Амза Адгьыл адиск [[Затмение|ишыхнаҩо]]. Амза Адгьыл аҟынтәи иреиҳау иубарҭоу абжьаӡара (насгьы урҭ иубарҭоу рылашара) Марс аҟынтәи уанахәаԥшуа акырӡа аҽаԥсахуеит Адгьыли Марси реизыҟазаашьатә ҭыԥқәа инарықәыршәаны, насгьы, урҭ рыбжьара иҟоу абжьаӡара иақәыршәаны. Аиҿагыларатә епохақәа раан, уи ахагежь 17 минуҭ раҟара ҟалоит (Адгьыл аҟынтәи уахәаԥшуазар, Амреи Амзеи ркәакьтә диаметр абжак аҟара), Адгьыли Марси рыбжьара иреиҳау абжьаӡараҿы - ахагьежь 3,5 минуҭ. Адгьыл, егьырҭ апланетақәа реиԥш, [[Зодиак|азодиактә]] еҵәаџьаа рцәаҳәаҿы иубаратәы иҟалоит. Марс иҟоу астроном иара убасгьы ибар илшоит Адгьыл Амра адиск ала ишцо; ааигәа-сигәа ари аҩыза ахҭыс ҟалоит 2084 шықәса абҵарамза 10 рзы.<ref name="jbaa93">{{статья|ссылка=https://adsabs.harvard.edu/full/1983JBAA...93..120M|заглавие=Transits of Earth as seen from Mars|том=93|номер=3|страницы=120—123|bibcode=1983JBAA...93..120M|автор=[[Меёс, Жан|Meeus J.]] and Goffin E.|месяц=4|год=1983|язык=en|издание=Journal of the British Astronomical Association|издательство=British Astronomical Association|archive-date=2024-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20240818180143/https://adsabs.harvard.edu/full/1983JBAA...93..120M}}</ref> 2014 шықәса рашәарамза 3 рзы амарсныҟәага «[[Кьюриосити|Киуриосити]]» Марс аҟынтәи [[прохождение Меркурия по диску Солнца|Меркури Амратә диск ианхыҵуаз]] абеит, ари раԥхьаӡакәны [[Земли|Адгьыл]] ада даҽа жәҩантә цәеижьк аҟынтәи [[Прохождение (астрономия)|астрономиатә транзит]] анышьақәыргылахаз хҭысхеит.<ref name="NASA-20140610">{{cite web |last=Webster |first=Guy |title=Mercury Passes in Front of the Sun, as Seen From Mars |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-183 |date=2014-06-10 |work=[[NASA]] |access-date=2014-06-10 |archive-date=2020-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215091810/https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-183 |url-status=live }}</ref> 2023 шықәса жьҭаарамза 28 рзы амарсныҟәага «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]» Марснтәи Меркури Амратә диск ахыҵра иазкыз аҩбатәи ахылаԥшра мҩаԥнагеит.<ref>{{cite news |title=Perseverance Views a Transit of Mercury |work=[[NASA]] |url=https://www.jpl.nasa.gov/images/pia26250-perseverance-views-a-transit-of-mercury |access-date=2024-04-20 |archive-date=2025-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213071439/https://www.jpl.nasa.gov/images/pia26250-perseverance-views-a-transit-of-mercury/ |url-status=live }}</ref> == Аҭҵаара аҭоурых == {{main|Марс аҭҵаара}} === Астрономиа аклассикатә аметодқәа рыла Марс аҭҵаара === [[Файл:Mars views 001.jpg|thumb|200px|Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы адетальқәа раарԥшра еиуеиԥшым аҩаӡара змоу Марс асахьақәа]] Марс раԥхьатәи ахылаԥшрақәа мҩаԥыргон ателескоп аԥҵара акыраамҭа анагызгьы. Урҭ аеҵәақәа ирызкны апланета ахьыҟоу аилкааразы аҭыԥтә хылаԥшрақәа ракәын. Ҳа ҳҟынӡа иааз Марс аҟазаара атәы зҳәо раԥхьаӡатәи ажәабжь, уахынлатәи ажәҩан [[Планета|иҟьалан иалоу обиектк]] аҳасабала, ҩырала иҭаҩын [[Астрономия в Древнем Египте|ажәытәмысратәи астрономцәа]] рнапала ҳера ҟалаанӡа 1534 шықәсазы.<ref>{{статья|автор=Novakovic B.|ссылка=https://articles.adsabs.harvard.edu//full/2008POBeo..85...19N/0000019.000.html|заглавие=Senenmut: An Ancient Egyptian Astronomer|издание=Publications of the Astronomical Observatory of Belgrad|год=2008|том=85|страницы=19—23|bibcode=2008POBeo..85...19N|doi=10.48550/arXiv.0801.1331|язык=en|archive-date=2024-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240820154112/https://articles.adsabs.harvard.edu//full/2008POBeo..85...19N/0000019.000.html}}</ref> Урҭ иара убасгьы апланета [[Попятное движение планеты|аретроградтә ныҟәара]] шьақәдыргылеит, насгьы аныҟәара атраекториа рҳасабит, акәаԥ шацыз, апланета [[Адгьыл|Адгьыл]] иаҿырԥшны аныҟәара ахьаԥсахуа. Марс [[Астрономия майя|Маиаа растрономцәа]] ирдыруан, аха [[Майя (цивилизация)|Маиаа]] рыбжьара апланетатә дыррақәа рҷыдарақәа ииашаны ралкаара уадаҩуп, избан акәзар аҵарауаа рыбжьара агәаанагарақәа еиқәшәаӡом.<ref>{{книга|автор=[[Кинжалов, Ростислав Васильевич|Кинжалов Р. В.]] |часть=Научные знания. Часть 1|ссылка часть=http://www.indiansworld.org/maya_culture_kinzhalov41.html#.VRVmYuEY3rI|заглавие=Культура древних майя|ссылка=http://www.indiansworld.org/maya_culture_kinzhalov.html#.VRLsseEY3rJ|место=Л.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1971|ref=Кинжалов|archive-date=2015-08-12|access-date=2015-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20150812232245/http://www.indiansworld.org/maya_culture_kinzhalov.html#.VRLsseEY3rJ|url-status=live}}</ref> [[Астрономия инков|Инкаа растрономцәа]] Марс аӡбахә рдыруазу ирзымдыруазу еилкааӡам; уи иазку ииашоу адыррақәа ҳара ҳҟынӡа имааӡеит.<ref>{{cite book|last=Ruggles|first=Clive L. N.|title=Ancient Astronomy: An Encyclopedia of Cosmologies and Myth|url=https://books.google.com/books?id=Q9YYqiXm-lkC|year=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-85109-477-6}}</ref> [[Вавилонская астрономия|Вавилонтәи астрономцәа]] раԥхьаӡа акәны Марс апланетатә ныҟәара аамҭатә еизшәарақәа роуит, насгьы уахынла ажәҩан аҿы апланета ахьыҟоу еилыркааит.<ref>{{книга|автор=North J. D. |часть=Babylonian astronomy during independence and Persian rule |заглавие=Cosmos: An Illustrated History of Astronomy and Cosmology |ссылка часть=https://www.google.ca/books/edition/Cosmos/qq8Luhs7rTUC?hl=en&gbpv=1&dq=Mars&pg=PA51&printsec=frontcover |место= |издательство=University of Chicago Press |год=2008 |язык=en |страницы=48—52 |страниц=876 |isbn=0-226-59441-6}}</ref><ref>{{книга|автор=Swerdlow N. M. |часть=Periodicity and Variability of Synodic Phenomena |заглавие=The Babylonian Theory of the Planets |ссылка= |место=Princeton, NJ |издательство=Princeton University Press |год=1998 |язык=en |страницы=34—72 |страниц=266 |isbn=0-691-01196-6}}</ref> Мысрааи вавилонааи рҟынтәи еизгаз адыррақәа рхы иархәаны, [[Астрономия в Древней Греции|ажәытә бырзен астрономцәеи]] афилософцәеи апланетақәа рныҟәара аилыркааразы инарҭбаау [[Геоцентрическая система мира|агеоцентртә модель]] еиқәдыршәеит. Ашәышықәсқәа анҵы, [[Индийская астрономия|индиатәи]] [[Астрономия исламского Средневековья|персиатәи астрономцәа]] Марс ашәагааи [[Адгьыл|адгьыл]] аҟынӡа абжьаӡареи ахәшьара арҭеит.<ref name="KingDavid-IslamicAstronomy">King, David A., «[https://www.academia.edu/attachments/55944098/download_file?s=portfolio Islamic Astronomy]», In Walker, Christopher, ''Astronomy before the Telescope'', London: British Museum Press, pp. 143—174, 1996, ISBN 978-0714127330.</ref> XVI-тәи ашәышықәсазы, [[Николай Коперник|Николаи Коперник]] иҟаиҵеит [[Гелиоцентрическая система мира|агелиоцентртә модель]], апланетатә орбита гежьқәа змоу Амратә система аарԥшразы. Иара иоуз алҵшәақәа [[Иоганн Кеплер|Иоганн Кеплер]] деиҭарыхәаԥшит, уи Марс еиҳа ииашоу аеллиптикатә орбита иԥхьаӡеит, игәаҭаз аорбита иашьашәало.<ref>{{книга|автор=Белый Ю. А. |заглавие=Иоганн Кеплер (1571-1630) |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]| год= 1971|язык=ru |isbn=978-5-397-06066-0 |страницы=81—82, 202—204 |страниц=296}}</ref> [[Недерланд|Нидерландтәи]] астроном [[Гюйгенс, Христиан|Кристиан Гиуигенс]] раԥхьаӡа Марс аҿықәантәи ахсаала шьақәиргылеит, ахәҭаҷқәа рацәаны изныԥшуаз. 1659 шықәса абҵарамза 28 рзы иара Марс асахьақәа ҭихит, урҭ еиуеиԥшым аҭыԥ лашьцақәа аадырԥшуан, анаҩс [[Большой Сирт (Марс)|Сирт Ду]] ашьхеибаркыра иадҳәаланы изхәаԥшыз.<ref name="autogenerated1">{{книга|автор=Sheehan W. |часть=Chapter 2: Pioneers |заглавие=The Planet Mars: A History of Observation and Discovery |ссылка часть=https://books.google.com/books?id=qSy6Hhbpjw4C&pg=PA20 |место=Tucson |издательство=University of Arizona |год=1996 |язык=en |страницы=19—25 |страниц=270 |isbn=9780816516414 |тираж=}}</ref> Марс аҩадатәи аполиус аҿы [[Южная полярная шапка Марса|аҵаа ахылԥа]] шыҟоу шьақәзырӷәӷәо раԥхьаӡатәи ахылаԥшрақәа ҟаиҵеит ҳәа иԥхьаӡоуп италиатәи астроном [[Кассини, Джованни Доменико|Џьованни Доменико Кассини]] [[1666 год в науке|1666 шықәсазы]]. Иара уи ашықәсан Марс ацклааԥшраан аҵаарауаҩ иубарҭоу ахҟьа ахәҭаҷқәа шҭеиҩуаз, еиликааит 36 ма 37 мшы рышьҭахь ахҟьа ахәҭаҷқәа рҭыԥқәа дырҩеигь иахьыҟаз аҟны ишнеиуа, уи анаҩсангьы аикәагьежьра аамҭа ацыԥҵәаха шьақәиргылеит — 24 сааҭи 40 минуҭи (3 минуҭк мацара рыла ауп иахьатәи адыррақәа излареиԥшым).<ref name="autogenerated1" /> [[1672 год в науке|1672 шықәсазы]] Христиан Гиугенс Марс аҩадатәи аполиус аҿгьы еилыкка иубарҭам [[Северная полярная шапка Марса|ахылԥа шкәакәа]] гәеиҭеит.<ref name="Rabkin2005">{{книга|автор=Rabkin E. S. |часть= |заглавие=Mars: a tour of the human imagination |ссылка=https://archive.org/details/marstourofhumani0000rabk |место=Westport, CT |издательство=Praeger |год=2005 |язык=en |страницы=[https://archive.org/details/marstourofhumani0000rabk/page/60 60]—61 |isbn=0-275-98719-1}}</ref> 1877-1878 шықәсқәа рзтәи Аиҿагылара Ду аан Марс данацклаԥш ашьҭахь, [[Скиапарелли, Джованни Вирджинио|Џьованни Скиапарелли]] ажәытәтәи агеографиатә хьӡқәеи амифтә персонажцәа рыхьӡқәеи ихы иархәаны, уи хазы игоу хыхьтәи ахәҭаҷқәа раԥхьатәи ахьӡқәа риҭеит. Уи аахыс Марс ахсаалақәа рҿы иарбоуп Еллада, Авзониа, Фарсида, Нои идгьыл, Сиренқәа рыдгьыл уҳәа убас иҵегьы. Ари ахьӡҵара апринцип анаҩс егьырҭ астрономцәагьы ықәныҟәон.<ref name="LiveMars">{{статья|автор=Кошман Л.|заглавие=Есть ли жизнь на Марсе?|ссылка=http://www.newacropolis.ru/magazines/3_2001/Est_li_g_na_Marse|access-date=2011-02-15|издание=[[Новый Акрополь]]|год=2001|номер=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20120803121602/http://www.newacropolis.ru/magazines/3_2001/Est_li_g_na_Marse/|archive-date=2012-08-03|nodot=1}}</ref> Марс телескопла ахылаԥшрақәа иреиҳаӡаз рыҩаӡара ҟалеит XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи XX-тәи ашәышықәса азбжеи рзы. Ари зыхҟьо еиҳарак ауаажәларратә зҿлымҳареи Марстәи [[Марсианские каналы|аканалқәа]] ирызку еицырдыруа аимак-аиҿакқәеи роуп. Скиапарелли инаҩсангьы, Марс телескопла ахылаԥшра мҩаԥызгаз акосмос аԥхьатәи аамҭазы иналукааша астрономцәа иреиуоуп [[Антониади, Эжен Мишель|Антониади]], [[Барнард, Эдвард Эмерсон|Барнард]], [[Вокулёр, Жерар Анри де|Вокулиор]], [[Лоуэлл, Персиваль|Ловелл]], [[Слайфер, Весто Мелвин|Слаифер]], [[Тихов, Гавриил Адрианович|Тихов]], [[Эдди, Линдсей Эткинс|Едди]]; урҭ еиқәдыршәеит Марс аҿықә раԥхьатәи ахсаалақәа, насгьы [[Ареография|ареографиа]] ашьаҭа шьақәдыргылеит.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 19—28.</ref> Раԥхьатәи [[Программа «Викинг»|автоматикатә зондқәа]] Марсҟа ианыԥыр ашьҭахь, зааӡатәи ателескоптә хылаԥшрақәа рыла Марс аҿықә зеиԥшраз азы алкаақәа реиҳарак мап рыцәкхеит, аха уи аамҭазы Марстәи аканалқәа ыҟоуп ҳәа агипотеза аиҳарак ркультура анырра ду анаҭеит.<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/45-years-ago-viking-1-and-2-off-to-mars/ |title=45 Years Ago: Viking 1 and 2 off to Mars |website=[[NASA]] |access-date=2024-08-07 |lang=en |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807141408/https://www.nasa.gov/history/45-years-ago-viking-1-and-2-off-to-mars/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://pages.vassar.edu/realarchaeology/2023/12/03/the-archeology-of-mars/ |title=The Archeology of Mars |website=Real Archaeology/Vassar College |date=2023-12-03 |access-date=2024-08-07 |lang=en |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807164528/https://pages.vassar.edu/realarchaeology/2023/12/03/the-archeology-of-mars/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.kommersant.ru/gallery/4416490 |title=Тайны Красной планеты. История исследований Марса |website=[[Коммерсантъ]] |date=2024-07-20 |access-date=2024-08-07 |lang=ru |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807164528/https://www.kommersant.ru/gallery/4416490 |url-status=live }}</ref> === Акосмостә ӷбақәа рыла Марс аҭҵаара === ==== Адгьыл иакәшо аорбитаҿы ателескопқәа рыла аҭҵаара ==== [[Файл:HST-SM4.jpeg|thumb|200px|[[Хаббл (телескоп)|Акосмостә телескоп «Хаббл»]]]] Марс системала аҭҵаараҿы хархәара аҭан [[Телескопы#Космические телескопы|акосмостә телескоп]] «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]» (КТХ мамзаргьы ''HST'' — ''Hubble Space Telescope'') алшарақәа, убри ала Адгьыл аҿы иахьа уажәраанӡа иҭыху Марс афотосахьақәа рҟынтәи иреиҳау азинқәа рыманы иҟаҵан.<ref>{{статья|автор=Cantor B. A., Wolff M. J., James P. B., and Higgs E.|заглавие=Recession of Martian North Polar Cap: 1990—1997 Hubble Space Telescope Observations|год=July 1997|том=29|страницы=963|bibcode=1997DPS....29.0410C|язык=en|издание=Bulletin of the American Astronomical Society}}</ref><ref>{{cite web|author=Bell J.|lang=en|date=2001-07-05|url=https://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/24 |title=Hubble Captures Best View of Mars Ever Obtained From Earth|website=HubbleSite|archive-url=https://web.archive.org/web/20161108052443/https://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/24 |archive-date=2016-11-08}}</ref> КТХ иалшоит агьежьбжақәа рсахьақәа аԥҵара, уи аҳауатә системақәа рсимулиациа аҟаҵара алнаршоит. Адгьыл аҿы иҟоу ателескопқәа, [[ПЗС|ПЗС]] ала еиқәыршәоу, Марс афотосахьақәа ҩаӡара ҳаракыла рҭыхра рылшоит, уи апланета аҳауа аҿагылара аан иааиԥмырҟьаӡакәа ацклаԥшра алнаршоит.<ref>{{статья|ссылка=https://articles.adsabs.harvard.edu/pdf/1993BAAS...25.1061J|автор=James P. B., Clancy T. R., Lee S. W., Martin L. J., Singer R. B.|заглавие=Synoptic Observations of Mars Using the Hubble Space Telescope: Second Year|издание=Bulletin of the American Astronomical Society|год=1993|том=25|страницы=1061|bibcode=1993BAAS...25.1061J|archive-date=2024-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20241217220948/https://articles.adsabs.harvard.edu/pdf/1993BAAS...25.1061J}}</ref> Марс аҟынтәи арентгентә шәахәаркра, раԥхьаӡа акәны астрономцәа 2001 шақәсазы «[[Чандра (телескоп)|Чандра]]» акосмостә рентгентә обсерваториа рхы иархәаны ирыԥшааз, ҩ-компонентк рыла ишьақәгылоуп. Актәи ахәҭа Марс хыхьтәи атмосфераҿы амратә [[Рентгеновское излучение|рентгентә шәахәақәа]] рыԥсаҟьара иадҳәалоуп, аҩбатәи [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] аионқәеи Марстәи [[Экзосфера|аекзосфереи]] амчхарақәа реимдарала реидҳәалара иахҟьаны иҟалоит.<ref>{{статья|автор=Dennerl K.|заглавие=Discovery of X-rays from Mars with Chandra|ссылка=https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2002/42/aa2918.pdf|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|год=2002|том=394|выпуск=3|страницы=1119—1128|bibcode=2002A&A...394.1119D|doi=10.1051/0004-6361:20021116|archive-date=2007-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070620081449/http://www.aanda.org/index.php?option=article&access=standard&Itemid=129&url=/articles/aa/pdf/2002/42/aa2918.pdf}}</ref> ==== Марс апланетабжьаратә станциақәа рыла аҭҵаара ==== 1960-тәи ашықәсқәа инадыркны, Марсҟа [[Автоматическая межпланетная станция|автоматтә планетабжьаратә станциақәа]] (АПС) шьҭын, аорбита аҟынтәи апланета инарҭбааны аҭҵааразы, насгьы аҿықә афотоҭыхразы. Уи адагьы, Адгьыл аҟынтәи Марсҟа харантәи азондқәа рдәықәҵара иацҵан адгьылтәи аорбиталтәи ателескопқәа рыла [[Электромагнитный спектр|афымцамҳалдызтә спектр]] ахәҭақәа реиҳарак рҿы, иаҳҳәап, [[Инфракрасная астрономия|аинфраҟаԥшь]] ала ахҟьа аилазаара аилкааразы,<ref>{{статья|автор=Blaney D. B. and McCord T. B.|заглавие=High Spectral Resolution Telescopic Observations of Mars to Study Salts and Clay Minerals|ссылка=https://adsabs.harvard.edu/full/1988BAAS...20R.848B|издание=Bulletin of the American Astronomical Society|язык=en|год=1988|месяц=6|том=20|страницы=848|bibcode=1988BAAS...20R.848B|archive-date=2024-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240820164253/https://adsabs.harvard.edu/full/1988BAAS...20R.848B}}</ref> [[Ультрафиолетовая астрономия|аультрафиолеттәи]] [[Субмиллиметровая астрономия|асубмиллиметртәи адиапазонқәа]] рҿы —атмосфера аилазаара аилкааразы,<ref>{{статья|автор=Feldman P. D., Burgh E. B., Durrance S. T., and Davidsen A. F.|заглавие=Far-Ultraviolet Spectroscopy of Venus and Mars at 4 Å Resolution with the Hopkins Ultraviolet Telescope on Astro-2|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/309125/pdf|издание=[[The Astrophysical Journal]]|год=2000|язык=en|том=538|номер=1|страницы=395—400|bibcode=2000ApJ...538..395F|doi=10.1086/309125|archive-date=2021-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20211116075454/https://iopscience.iop.org/article/10.1086/309125/pdf}}</ref><ref>{{статья|автор=Gurwell M. A.|заглавие=Submillimeter Wave Astronomy Satellite Observations of the Martian Atmosphere: Temperature and Vertical Distribution of Water Vapor|ссылка=https://www.researchgate.net/profile/Rene-Plume/publication/231027868_ITALSubmillimeter_Wave_Astronomy_SatelliteITAL_Observations_of_the_Martian_Atmosphere_Temperature_and_Vertical_Distribution_of_Water_Vapor/links/55b2523f08ae092e96504e60/ITALSubmillimeter-Wave-Astronomy-Satellite-ITAL-Observations-of-the-Martian-Atmosphere-Temperature-and-Vertical-Distribution-of-Water-Vapor.pdf|издание=[[The Astrophysical Journal]]|язык=en|год=August 2000|том=539|номер=2|страницы=L143—L146|bibcode=2000ApJ...539L.143G|doi=10.1086/312857|archive-date=2021-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210527135739/https://www.researchgate.net/profile/Rene-Plume/publication/231027868_ITALSubmillimeter_Wave_Astronomy_SatelliteITAL_Observations_of_the_Martian_Atmosphere_Temperature_and_Vertical_Distribution_of_Water_Vapor/links/55b2523f08ae092e96504e60/ITALSubmillimeter-Wave-Astronomy-Satellite-ITAL-Observations-of-the-Martian-Atmosphere-Temperature-and-Vertical-Distribution-of-Water-Vapor.pdf}}</ref> арадиодиапазон аҿы — аԥша аццакра ашәаразы<ref>{{статья|автор=Lellouch E., Goldstein J. J., Bougher S. W., Paubert G., and Rosenqvist J.|заглавие=First absolute wind measurements in the middle atmosphere of Mars|ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1991-12-10_383_1/page/401|язык=en|год=1991|том=383|страницы=401—406|bibcode=1991ApJ...383..401L|doi=10.1086/170797|издание=[[The Astrophysical Journal]]}}</ref> ==== Асовет ҭҵаарақәа ==== [[Файл:Цветная фотография Марса Mars2-37 АМС Марс-3.jpg|right|мини|400px|Автоматикатә планетабжьаратә мтанциа «[[Марс-3|Марс-3]]» аҟынтәи иҭыху Марс раԥхьаӡатәи аԥштәы змоу афотосахьақәа руакы]] [[Файл:1989 CPA 6066.jpg|thumb|290px|[[СССР|СССР]] жәларбжьаратәи акосмостә проект "[[Фобос (космическая программа)|Фобос]]" иазку [[Почтовый блок|аԥошьҭатә блок]], 1989 ЦФА № 6066]] Асовет Еидгыла имҩаԥнагоз Марс аҭҵаара иаҵанакуан программа [[Марс (космическая программа)|“Марс”]], уи аҳәаақәа ирҭагӡаны 1962 шықәса инаркны 1973 шықәсанӡа автоматикатә планетабжьаратә станциақәа ԥшь-абиԥарак дәықәырҵеит, апланета ахаҭеи апланета азааигәаратәи акосмоси рыҭҵааразы. Раԥхьатәи АПС (“[[Марс-1|Марс-1]]”, “[[Зонд-2|Зонд-2]]”) апланетабжьаратә космосгьы ҭырҵааит. Аԥшьбатәи абиԥара иаҵанакуа акосмостә ныҟәагақәа (М-71 асериа — “[[Марс-2|Марс-2]]”, “[[Марс-3|Марс-3]]”, 1971 шықәсазы идәықәҵаз) еиднакылон аорбитатә станциа – Марс иԥсабаратәым амҩаныза, насгьы автоматикатә Марстәи астанциа змоу албааратә модуль. М-73С асериа “[[Марс-4|Марс-4]]” ,“[[Марс-5|Марс-5]]” ҳәа изышьҭоу акосмостә ӷбақәа Марс иакәыршоу аорбитахь ицәырҵыр акәын, насгьы АПС асериа М-73П “[[Марс-6|Марс-6]]”, “[[Марс-7|Марс-7]]” автоматикатә Марс астанциақәеи дареи аимадара рыбжьарҵар акәын; арҭ АПС-қәа ԥшьба 1973 шықәсазы идәықәҵан.<ref name="Mars-su">{{Cite web |url=https://sovkos.ru/cosmicheskie-apparaty/mezhplanetnye-kosmicheskie-apparaty-mars.html |title=Межпланетные космические аппараты «Марс» {{!}} История космонавтики |access-date=2020-06-26 |archive-date=2018-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130082312/http://www.sovkos.ru/cosmicheskie-apparaty/mezhplanetnye-kosmicheskie-apparaty-mars.html |url-status=live }}</ref> Албааратә машьынақәа рыманшәаламхарақәа ирыхҟьаны, Марс апрограмма зегьы атехникатә дҵа хада — Марс автоматикатә станциа ахархәарала апланета аҿықәан аҭҵаарақәа рымҩаԥгара — ӡбамхаӡеит. Ус шакәызгьы, Марс ахҟьа афотоҭыхра, атмосфера, амагнитосфера, адгьыл аилазаара ирызку еиуеиԥшым ашәарақәа реиԥш иҟоу аҭҵаарадырратә усқәа рацәаны, дара раамҭазы зегь раасҭа ихадаз иреиуан. Апрограмма аҳәаақәа ирҭагӡаны раԥхьаӡакәны илбаауаа аппарат Марс ахҟьаҿы иртәахеит (“[[Марс-3|Марс-3]]”, 1971 шықәса ԥхынҷкәынмза 2) насгьы иҟаҵахеит ақәыԥшылара аҟынтәи асахьа аашьҭразы раԥхьаӡатәи аҽазышәара.<ref name="autogenerated5">{{cite web|url=http://sovams.narod.ru/Mars/1973/bse.html#BSE1974|title=Ежегодник БСЭ за 1974, 1975 гг. (фрагменты)|website=Межпланетные станции Советского Союза|access-date=2017-04-20|archive-date=2017-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20170410095624/http://sovams.narod.ru/Mars/1973/bse.html#BSE1974|url-status=live}}</ref><ref name="Mars-3-nssdc">{{Cite web| url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1971-049A| title=Mars 3| lang=en| website=[[NASA]]| access-date=2024-07-17| archive-date=2019-05-14| archive-url=https://web.archive.org/web/20190514144519/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1971-049A| url-status=live}}</ref> Жәларбжьаратәи аусеицура абзоурала, СССР апрограмма “[[Фобос (космический аппарат)|Фобос]]гьы” анагӡара алшеит.<ref>Полный список стран — в следующей статье:{{статья|заглавие=«Фобосы» на пути к Марсу|издание=[[Природа (журнал)|Природа]]|номер=12|год=1988|страницы=101|язык=ru|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]}}</ref> Марси уи амҩаныза [[Фобос (спутник)|Фобоси]] рыҭҵааразы автоматикатә планетабжьаратә станциақәа ҩба дәықәҵан. Актәи акосмостә ныҟәага, “[[Фобос-1|Фобос-1]]”, 1988 шықәса ԥхынгәымза 7 рзы ишьҭын, “[[Фобос-2|Фобос-2]]”, 1988 шықәса ԥхынгәымза 12 рзы. Адҵа хада —Марс амҩаныза аҭҵааразы Фобос ахҟьахьы илбаауа аппаратқәа рнагара — инагӡамкәа иаанхеит. Аха уи аԥхьа, 57 мшы рыҩныҵҟа, “Фобос-2” Марс аорбиталтә ахаԥырра аныхнаркәшоз, апланета ахаҭеи, Фобоси, Марс акәша-мыкәшатәи акосмоси ирызкны ирацәаны адыррақәа еизгахеит. Урҭ рҟны иҟан Фобос аԥхарратә ҟазшьақәа, Марс [[Плазма|аплазматә]] еилазаара, насгьы уи [[Солнечный ветер|Амратә ԥша]] аус шацнауа ирызку адырра ҿыцқәа.<ref name="NiZh">{{статья|автор=Сагдеев Р.|заглавие=Стартуем к Марсу|издание=[[Наука и жизнь]]|номер=5|год=1988|страницы=2—4|язык=ru}}</ref><ref name="ZiV">{{статья|автор=Тамкович Г.М.|заглавие=Завершена ли программа «Фобос»?|издание=[[Земля и Вселенная]]|год=1989|номер=5|страницы=3—9|nodot=1}}</ref><ref name="F-1-nssdc">{{Cite web|url= https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1988-058A|title= Phobos 1|website= [[NASA]]|lang= en|access-date= 2024-07-17|archive-date= 2019-06-29|archive-url= https://web.archive.org/web/20190629064623/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1988-058A|url-status= live}}</ref><ref name="F-2-nssdc">{{Cite web| url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1988-059A| title=Phobos 2| website=[[NASA]]| lang=en| access-date=2024-07-17| archive-date=2019-01-24| archive-url=https://web.archive.org/web/20190124163759/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1988-059A| url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.roscosmos.ru/main.php?id=12&m=07|url-status=dead|title=Календарь космических дат|publisher=[[Роскосмос]]|access-date = 2014-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130819133144/http://roscosmos.ru/main.php?id=12&m=07|archive-date=2013-08-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.laspace.ru/rus/fobos11.php|url-status=dead|title=Космические аппараты серии «1Ф» («ФОБОС») |website=Научно-производственное объединение имени С. А. Лавочкина |access-date=2015-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150726155910/http://www.laspace.ru/rus/fobos11.php|archive-date=2015-07-26}}</ref> ==== Америкатәи аҭҵаарақәа ==== [[Файл:Martian face viking.jpg|thumb|right|290px|1976 шықәсазыазы «[[Викинг-1|Викинг 1]]» иҭнахыз [[Кидония (Марс)|Кидониа]] аҭыԥ асахьа]] 1964-1965 шықәсқәа рзы, “[[Маринер (КА)|Маринер]]” апрограмма аҳәаақәа ирҭагӡаны, Еиду Америкатәи аштатқәа рҟны аҭоурыхаҿ раԥхьаӡакәны Марсҟа иманшәалахаз аԥырра мҩаԥган. “[[Маринер-4|Маринер-4]]” 1965 шықәсазы раԥхьаӡакәны ахыԥрааратә траекториа аҟынтәи аҭҵаара мҩаԥганы раԥхьатәи асахьақәа ҭнахит.<ref name="NSSDC - Mariner 4">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1964-077A|title=Mariner 4|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|lang=en|access-date=2009-02-11|archive-date=2009-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090124150717/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1964-077A|url-status=live}}</ref> “[[Маринер-6|Маринер-6]]”, “[[Маринер-7|Маринер-7]]”, 1969 шықәсазы раԥхьаӡа акәны атмосфера аилазаара аҭҵаара мҩаԥыргеит [[спектроскоп|аспектроскоптә]] методика рхы иархәаны, насгьы аинфраҟаԥшьтә шәахәаркрақәа рыла ахҟьа аԥхарра аилкаара рхы иархәаны.<ref>{{Cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1969-014A |title=Mariner 6 |website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=2013-01-17 |archive-date=2017-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227031429/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1969-014A |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1969-030A |title=Mariner 7 |website=NASA Space Science Data Coordinated Archive |access-date=2013-12-06 |archive-date=2017-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227065600/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1969-030A |url-status=live }}</ref> 1971 шықәсазы “[[Маринер-9|Маринер-9]]” Марс азы раԥхьатәи иԥсабаратәым мҩанызахеит, насгьы раԥхьаӡатәи ахҟьа акартографиаҟаҵара мҩаԥнагеит.<ref name="in-depth">{{Cite web |url=https://solarsystem.nasa.gov/missions/mariner-09/in-depth/ |title=Mariner 9: In Depth |publisher=[[NASA]] |lang=en |access-date=2019-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502200358/https://solarsystem.nasa.gov/missions/mariner-09/in-depth/ |archive-date=2019-05-02 |url-status=live }}</ref> Еиду Америкатәи аштатқәа аҩбатәи рмарстә программа “[[Программа «Викинг»|Викинг]]” 1975 шықәсазы еиԥшу ҩ-космостә ныҟәагак “[[Викинг-1|Викинг-1]]”, “[[Викинг-2|Викинг-2]]” рдәықәҵарагьы амҽханакуан, урҭ Марс азааигәаратәи аорбита аҟынтәии Марс аҿықәантәии аҭҵаарақәа мҩаԥыргон, ҷыдала анышә агәаҭақәа рҟны аԥсҭазаара аԥшаара.<ref name="Vik">{{статья|lang=en|заглавие=Viking Mission to Mars|издание=NASA Facts|ссылка=https://mars.nasa.gov/internal_resources/828/|archive-date=2021-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210906092421/https://mars.nasa.gov/internal_resources/828/}}</ref> “Авикингқәа” зегьы аорбитатә станциақкәа рыман – Марс иԥсабаратәым амҩанызеи автоматикатә астанциа змоу илбаауа аппарати. Марс автоматикатә станциақәа “Викинг” раԥхьаӡатәи космостә ӷбақәоуп, Марс аҿықәан қәҿиарала аус зуаз, насгьы ирацәаны аҭҵааратә дыррақәа аазышьҭыз, атәарҭа аҭыԥ аҟынтәи аԥштәы змоу асахьақәагьы уахь иналаҵаны.<ref>{{cite web |url=https://mars.nasa.gov/resources/2307/first-color-image-from-viking-lander-1/ |title=First Color Image From Viking Lander 1 |access-date=2021-06-19 |archive-date=2021-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624202554/https://mars.nasa.gov/resources/2307/first-color-image-from-viking-lander-1/ |url-status=live }}</ref> Убри аан аԥсҭазаара ԥшаамхаӡеит.<ref name="Vik" /> Еиду Америкатәи аштатқәа Марс иазку рыпрограмма [[Mars Pathfinder|Mars Pathfinder]] иаҵанакуан џьарак игылоу Марстәи астанциеи, адунеи аҿы раԥхьатәи амарсныҟәага “[[Соджорнер (марсоход)|Соџьорнер]]и”, урҭ Марс ахҟьаҿы [[Долина Арес|Арес адәкаршәраҿы]] 1997 шықәсазы аус руан.<ref>{{Cite web |url=http://forums.airbase.ru/2002/07/t16595--zond-mars-pathfinder.4240.html |title=Зонд Mars Pathfinder отметил 5-летнюю годовщину посадки на Марс (по материалам Space.com) |author=Волынкина Е. |website=Форумы Авиабазы |date=2002-07-08 |access-date=2024-08-09 |lang=ru |archive-date=2024-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809235925/http://forums.airbase.ru/2002/07/t16595--zond-mars-pathfinder.4240.html |url-status=live }}</ref> Зынӡа марстәи астанциа акамера иҭнахыз асахьақәа 16,5 нызқь цыреи, амарсныҟәага акамера иҭнахыз 500 цыреи аашьҭын, иара убас имҩаԥган хыԥхьаӡара рацәала аҭҵаарақәа, аԥша аҟазшьарбагақәа, анышә аилазаара, акаҳәқәа рышьақәгылашьа уҳәа ирызкны Еизгаз аҭҵаарадырратә лҵшәақәа Марс анкьа «еиҳа ицәаакын, иԥхан» ҳәа зҳәо агипотеза даҽа зныкгьы ишьақәдырӷәӷәеит.<ref>{{cite web|url=http://galspace.spb.ru/index37-4.html|title=Марс — красная звезда. Mars Pathfinder — наиболее впечатляющее за 1997 год|work=Проект «Исследование Солнечной системы»|access-date=2024-08-09|lang=ru|archive-date=2024-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240624000510/https://galspace.spb.ru/index37-4.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/101/ |publisher=[[Вокруг света]] |title=Первые шаги |author=Аникеев И. |date=2001-09-01 |access-date=2017-06-12 |archive-date=2017-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170615183352/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/101/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://apod.nasa.gov/apod/ap010918.html |publisher=[[NASA]] |title=Surrounded by Mars |author=Lemmon M. T. |date=2001-09-18 |lang=en |access-date=2017-06-12 |archive-date=2018-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303144303/https://apod.nasa.gov/apod/ap010918.html |url-status=live }}</ref> НАСА аорбиталтә аппарат [[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]] 1999—2007 шықәсқәа рзы ахҟьа ахсаалаҭыхрақәа мҩаԥнагон.<ref name="nasa1">{{cite web | url= https://science.nasa.gov/mission/mars-global-surveyor/ | title= Mars Global Surveyor - NASA Science | website= science.nasa.gov | publisher= [[NASA]] | lang= en | access-date= 2022-12-01 | archive-date= 2024-06-27 | archive-url= https://web.archive.org/web/20240627191538/https://science.nasa.gov/mission/mars-global-surveyor/ | url-status= live }}</ref> НАСА атәагатә аппарат “[[Феникс (космический аппарат)|Феникс]] “ 2008 шықәсазы аус ахьауаз Марс аполиартә регион аҿы қәҿиарала иқәтәаз раԥхьаӡатәи аппаратхеит.<ref>{{cite web|url=http://www.compulenta.ru/science/space/explore/380360/ |url-status = dead |title=Миссия марсианского зонда Phoenix подошла к концу|publisher=[[Компьюлента]]|author=Парамонов В.|date=2008-11-11|access-date = 2008-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090211153106/http://www.compulenta.ru/science/space/explore/380360|archive-date=2009-02-11}}</ref><ref name = "BBC_NASA_Mission_Declared_Dead">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7721032.stm|title=Probe ends historic Mars mission|author=Amos J.|access-date=2008-11-10|publisher=[[Би-би-си|BBC]]|date=2008-11-10|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/65O5BD1ix?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7721032.stm|archive-date=2012-02-12|url-status=live}}</ref> [[Файл:Mars 2020 Sample Collection Map.jpg|thumb|right|300px|Амарсныҟәага «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]» еизнагаз аҿырԥштәқәа]] [[Mars Exploration Rover|Mars Exploration Rover]] апрограмма амҩаԥгараан еиԥшыз амарсныҟәагақәа ҩба Марсҟа инаган: * "[[Спирит (марсоход)|Спирит]]" — 2004-2010 шықәсқәа рзы [[Гусев (кратер)|Гусев]] икратер аҿы Марс ахҟьаҿы аус ауан.<ref>{{cite web |url=https://www.planetarium-moscow.ru/about/news/mars-krater-guseva/ |title=Марс. Кратер Гусева |website=[[Московский планетарий]] |date=2023-07-19 |access-date=2024-08-20 |archive-date=2024-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820213954/https://www.planetarium-moscow.ru/about/news/mars-krater-guseva/ |url-status=dead }}</ref><ref name="spirit contact conclusion2">{{cite web |author=Webster G. |date=2011-05-25 |title=NASA's Spirit Rover Completes Mission on Mars |lang=en |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20110525.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207121910/https://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20110525.html |archive-date=2023-02-07|access-date=2011-10-12|publisher=[[NASA]]}}</ref><ref name="NASA_Abandon">{{cite web |author=Chang K. |title=NASA to Abandon Mars Spirit Rover |url=https://www.nytimes.com/2011/05/25/science/space/25rover.html |date=2011-05-24 |work=[[The New York Times]] |lang=en |archive-date=2021-12-31 |access-date=2024-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211231040024/https://www.nytimes.com/2011/05/25/science/space/25rover.html |url-status=live }}</ref> * “[[Оппортьюнити (марсоход)|Оппортиунити]]” — 2004-2018 шықәсқәа рзы [[плато Меридиана|Меридианитәи ашьхеибаркыра]] Марс аҿықәан аус ауан.<ref name="NASA-Opportunity">{{cite web |author=Nelson J. |title=Mars Exploration Rover – Opportunity |url=http://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-exploration-rover-opportunity-mer/ |work=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]] |lang=en |access-date=2014-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140124075309/http://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-exploration-rover-opportunity-mer |archive-date=2014-01-24 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://science.nasa.gov/missions/mer/nasas-opportunity-rover-mission-on-mars-comes-to-end/ |title=NASA’s Opportunity Rover Mission on Mars Comes to End |author=Agle D. C., Brown D., Wendel J. |website=[[NASA]] |lang=en |date=2019-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240724032857/https://science.nasa.gov/missions/mer/nasas-opportunity-rover-mission-on-mars-comes-to-end/ |archive-date=2024-07-24}}</ref> НАСА атәагатә аппарат [[InSight|InSight]] [[Равнина Элизий|акаршәра Елизи]] аҟны аус ауан 2018—2022 шықәсқәа рзы. <ref name="insight-facts">{{cite web | url= https://science.nasa.gov/mission/insight/ | title= InSight Lander | website= [[NASA]] | lang= en | date= 2012 | access-date= 2018-11-26 | archive-date= 2023-09-30 | archive-url= https://web.archive.org/web/20230930124405/https://science.nasa.gov/mission/insight/ | url-status= live }}</ref>. “[[Марс-2020|Марс -2020]]” амиссиа иаҵанакуан актәи [[Марсолёт|Марстәи авертолиот]] [[Ingenuity|Ingenuity]], 72 [[Список полётов Ingenuity|ԥырра]] ҟазҵаз, урҭ рахьтә актәи мҩаԥысит 2021 шықәса мшаԥымза 19 рзы.<ref>{{Cite web|url=https://www.space.com/mars-helicopter-ingenuity-opened-red-planet-skies-exploration |title=How NASA's Ingenuity helicopter opened the Mars skies to exploration |author=David L. |website=[[Space.com]] |lang=en |date=2024-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240626022129/https://www.space.com/mars-helicopter-ingenuity-opened-red-planet-skies-exploration |archive-date=2024-06-26}}</ref><ref name="Mars2020timeline">{{cite web |url=https://mars.nasa.gov/mars2020/timeline/launch/launch-windows/ |title=Launch Windows |publisher=NASA |lang=en |access-date=2020-11-27 |archive-date=2020-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731081243/https://mars.nasa.gov/mars2020/timeline/launch/launch-windows/ |url-status=live }}</ref> Амиссиа официалла ихыркәшан ажьырныҳәа 25, 2024 шықәсазы аԥарԥита аԥҽра аҵыхәала.<ref>{{cite web|url=https://www.interfax.ru/world/941994|title=Миссия марсианского вертолета Ingenuity завершена из-за поломки лопасти|publisher=[[Interfax]]|date=2024-01-25|access-date=2024-01-26|archive-date=2024-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240125212104/https://www.interfax.ru/world/941994|url-status=live}}</ref> “Марс-2020” амиссиа иара убас иалаз [[Марсоход|амарсныҟәага]] “[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]” 2021 шықәса жәабранмза 18 инаркны Марс аҿы қәҿиарала аус ауеит,<ref>{{cite web |title=Where is Perseverance? |url=https://science.nasa.gov/mission/mars-2020-perseverance/location-map/ |website=NASA Science |publisher=NASA |access-date=2024-09-19}}</ref> ԥхьаҟатәи амиссиа [[Mars Sample Return Mission|Mars Sample Return Mission]] азы аҿырԥштәқәа еизго, аха аҿырԥштәқәа рырхынҳәратә миссиа аԥҵаҩцәа амиссиа аҵыхәтәантәи ахарџьқәа дара ргәы ишаанагоз аасҭа кырӡа еиҳахеит, убри инамаданы уи аҵыхәтәантәи аԥшреи анагӡара арыцхәқәеи еилкаамкәа иаанхоит.<ref>[https://www.thespacereview.com/article/3930/1 Taking on the challenge of Mars sample return] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200513164237/https://www.thespacereview.com/article/3930/1 |date=2020-05-13 }} // The Space Review</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.politico.com/news/2023/11/22/lawmakers-mystified-after-nasa-scales-back-mars-collection-program-00128368 |title=Lawmakers ‘mystified’ after NASA scales back Mars collection program - POLITICO<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2024-02-08 }}</ref><ref>{{Cite web |title=NASA Exploring Alternative Mars Sample Return Methods - NASA |url=https://www.nasa.gov/news-release/nasa-exploring-alternative-mars-sample-return-methods/ |access-date=2024-06-08 |lang=en |archive-date=2024-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240608000422/https://www.nasa.gov/news-release/nasa-exploring-alternative-mars-sample-return-methods/ |url-status=live }}</ref><ref name="FoustSpaceNews2024Jun10">{{Cite web |last=Foust |first=Jeff |date=2024-06-10 |title=NASA selects seven companies for MSR studies |url=https://spacenews.com/nasa-selects-seven-companies-for-msr-studies/ |access-date=2024-07-02 |website=SpaceNews |lang=en}}</ref> ==== Китаитәи аҭҵаарақәа ==== [[Файл:Mars_surface_by_Zhurong_rover.jpg|thumb|300px|Марс аҿықә [[Равнина Утопия|Утопиа Аиҟарара]] арегион аҟны 2021 шықәсазы амарсныҟәага «[[Чжужун (марсоход)|Чжужун]]» иҭнахыз]] Китаитәи раԥхьатәи Марс аҭҵааразы апрограмма “[[Тяньвэнь-1|Тианвен-1]]”, [[орбитальный аппарат|орбитатә аппарат]]леи албааратә аппаратлеи ишьақәгылоу, хәарҭара злоу еидаран ф-барбалк зҵоу [[марсоход|амарсныҟәага]] “[[Чжужун (марсоход)|Чжужун]]” змоу, 2020 шықәсазы идәықәҵан, 2021 шықәсазы Марс инаӡеит.<ref>{{Cite web |url=https://www.ixbt.com/news/2021/04/26/k-amerikanskomu-marsohodu-perseverancevskore-prisoedinitsja-kitajskij-bog-ognja-pervyj-rover-iz-podnebesnoj-poluchil.html |title=К американскому марсоходу Perseverance вскоре присоединится китайский «бог огня». Первый ровер из Поднебесной получил имя Zhurong |website=[[iXBT.com]] |date=2021-04-26 |access-date=2021-05-01 |archive-date=2021-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210501151950/https://www.ixbt.com/news/2021/04/26/k-amerikanskomu-marsohodu-perseverancevskore-prisoedinitsja-kitajskij-bog-ognja-pervyj-rover-iz-podnebesnoj-poluchil.html |url-status=live }}</ref><ref name="CHZH" /> Апроект дҵа хадас иаман Марс орбитатә аппаратла шьаҭанкыла аҭҵаара, амарсныҟәага ахархәарала [[Равнина Утопия|акаршәра Утопиа]] хәҭа-хәҭала аҭҵаара, уахь иаҵанакуан апланета [[Геоморфология|аморфологиеи]] агеологиатә еиҿкаареи ахсаала рзыҟаҵара, хыхьтәи ахҟьа аҟазшьақәа рыҭҵаара, уа иҟоу аӡы аҵаа аиҟәшара, хыхьтәи аматериалқәа реилазаара анализ азура, апланета [[ионосфера|аионосфера]] апараметрқәа ршәара, [[электромагнитное поле|афымцамҳалдызтәи]] [[гравитационное поле|агравитациатәи]] мҽхакқәа рыҭҵаара, Марс аклимат иазку адыррақәа реизгара.<ref>{{статья|автор=Zhou B., Shen S. X., Ji Y. C., Lu W., Zhang F., Fang G. Y., Su Y., Dai S.|заглавие=The subsurface penetrating radar on the rover of China's Mars 2020 mission|ссылка=https://ieeexplore.ieee.org/abstract/document/7572700/?part=1|издание=2016 16th International Conference on Ground Penetrating Radar (GPR), Hong Kong, China|год=2016|doi=10.1109/ICGPR.2016.7572700|язык=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107044657/https://ieeexplore.ieee.org/abstract/document/7572700?part=1|archive-date=2021-01-07|url-status=live}}</ref><ref>{{статья|ссылка=https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-021-00832-9|язык=en|автор=Chunlai Li|заглавие=China’s Mars Exploration Mission and Science Investigation|издание=[[Space Science Reviews]]|тип=[[Научный журнал|scientific journal]]|issn=0038-6308|том=217|год=2021|archive-date=2022-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220107094439/https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-021-00832-9}}</ref> Амарсныҟәага “Чжужун” апланета ахҟьаҿы аус ауан 2021 шықәса лаҵрамза инаркны 2022 шықәса лаҵарамза анҵәамҭанӡа. Марстәи аӡын ашьҭахь амратә батареиақәа асаба иахьыркыз иахҟьаны аусура ахацыркра алымшаӡеит.<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/technology/space/china-breaks-silence-over-status-stationary-martian-rover-2023-04-25/ |title=China's Mars rover likely idled by sunlight-blocking dust - designer |website=Reuters |lang=en |date=2023-04-25 |archive-date=2023-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230901212834/https://www.reuters.com/technology/space/china-breaks-silence-over-status-stationary-martian-rover-2023-04-25/ |url-status=live }}</ref> 2024 шықәсазы аорбитатә аппарат аԥсы ҭоуп, аус ауеит, Апланета Ҟаԥшь аҭҵаара иаҿуп.<ref>{{cite web |url=https://dailygalaxy.com/2024/08/mars-tianwen-1-high-resolution/ |title=Mars Revealed in Stunning Detail: Tianwen-1 Unveils the Red Planet in Breathtaking High Resolution |author=Amazouz L. |website=Daily Galaxy |lang=en |date=2024-08-19 |archive-date=2024-08-20 |access-date=2024-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820213953/https://dailygalaxy.com/2024/08/mars-tianwen-1-high-resolution/ |url-status=live }}</ref> 2028 шықәса абҵарамзазы Китаитәи аҩбатәи амиссиа “[[Тяньвэнь-3|Тианвен-3]]” Марсҟа адәықәҵара азԥхьагәаҭоуп, уи аҳәаақәа ирҭагӡаны марстәи апородақәа рҿырԥштәқәа Адгьылахь иааргараны иҟоуп.<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Andrew |date=2024-09-05 |title=China to launch Mars sample return mission in 2028, will follow planetary protection guidelines |url=https://spacenews.com/china-to-launch-mars-sample-return-mission-in-2028-will-follow-planetary-protection-guidelines/ |access-date=2024-09-05 |website=[[SpaceNews]]|lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.az/news/china-targets-2030-for-mars-sample-return-mission-potential-landing-areas-revealed |title=China targets 2030 for Mars sample return mission, potential landing areas revealed |website=News.az |access-date=2024-08-07 |lang=en |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807123854/https://news.az/news/china-targets-2030-for-mars-sample-return-mission-potential-landing-areas-revealed |url-status=live }}</ref> ==== Ҳаамҭазтәи аҭҵаарақәа ==== [[Файл:Mars - August 30 2021 - Flickr - Kevin M. Gill.png|300px|thumb|right|Марс аԥсабаратә ԥштәы змоу асахьа, акосмостә аппарат «[[Аль-Амаль|Аль-Амаль]]» иҭнахыз нанҳәамза 30, 2021 шықәсазы]] Уажәтәи аамҭазы Марс аорбитаҿы аус руеит абарҭ [[Автоматическая межпланетная станция|автоматикатә планетабжьаратә станциақәа]]: * “[[Марс Одиссей|Марс Одиссеи]]” (2001 шықәса жьҭаарамза 24 инаркны). * “[[Марс-экспресс|Марс-експресс]]” (2003 шықәса ԥхынҷкәынмза 25 инаркны). * "[[Марсианский разведывательный спутник|Марс аԥшыхәратә мҩаныза]]" (2006 шықәса хәажәкырамза 10 инаркны). * " [[MAVEN|MAVEN]] " (2014 шықәса цәыббрамза 22 инаркны).<ref>{{cite web|url=https://www.dialog.ua/news/19572_1411355307 |title=Оставив за кормой 711 млн километров, зонд Maven вышел на орбиту Марса |website=Диалог.ua |date=2014-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180905023135/https://www.dialog.ua/news/19572_1411355307 |archive-date=2018-09-05}}</ref> * [[Trace Gas Orbiter|Trace Gas Orbiter]] (2016 шықәса жьҭаараза 19 инаркны). * “[[Аль-Амаль|Аль-Амаль]]” (2021 шықәса жәабранмза 9 инаркны). * “[[Тяньвэнь-1|Тианвен-1]]” (2021 ашықәс жәабранмза 10 инаркны). Уажәазы Марс аҿықәан аус руеит абарҭ аппаратқәа: * [[марсоход|амарсныҟәага]] “[[Кьюриосити|Киуриосити]]” ([[Mars Science Laboratory|Mars Science Laboratory]]) (2012 шықәса нанҳәамза 6 инаркны). * Амарсныҟәага “[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]” (2021 шықәса жәабранмза 18 инаркны). == Апланетеи уи аҭыԥқәеи атәра азин иазку азҵаара == {{see also|Акосмос азы Аиқәшаҳаҭра}} 1980 шықәсазы Денни Хоуп акомпаниа [[Лунное посольство|Lunar Embassy]] аԥиҵеит, насгьы Амза, Марс, егьырҭ апланетақәеи амҩанызақәеи итәитәыр цәгьа ишиимбо иҳәеит, [[Договор о космосе|акосмос азы Аиқәшаҳаҭра]] аҳәынҭқаррақәа мацара ишрызку, ауааи акомпаниақәеи шаҵанамкуа азгәаҭо.<ref name="Sale">{{cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/4791681 |title=Своя земля на Луне |author=Рождественская Я. |website=[[Коммерсантъ]] |access-date=2024-08-07 |lang=ru |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807115029/https://www.kommersant.ru/doc/4791681 |url-status=live }}</ref> 1982 шықәсазы, [[Боулдер (Колорадо)|Боулдер]] ақалақь аҿы иҟаз апланетари Марс аҟны адгьылқәа рыҭира иалагеит, насгьы Америка атәылауаҩ Ричард Гриффинг, [[Финикс|Финикс]] ақалақь аҟны (Аризона аштат) инхоз, аҭыԥантәи анотариустә усбарҭаҿы апланета Марс аҵакыра зегьы атәра азин шимоу ала ашәҟәы шьҭихит, насгьы хазы игоу апланета ахәҭақәа агәаҳәара змоу иара имрыхәҳалар шрылшо иҳәеит.<ref>{{статья|заглавие=Садик на Марсе |издание=[[Вокруг света]] |номер=2 |год=1983 |страницы=62}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Хозяин седьмой планеты |издание=[[Вокруг света]] |номер=1|год=1989|страницы=64}}</ref> Идгьылтәым анхарҭа ҭыԥқәа раахәара аинтерес зегь раасҭа иӷәӷәан 1990-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭеи 2000-тәи ашықәсқәа ралагамҭеи рзы.<ref name="Sale" /> Аха, арҭ реиԥш иҟоу аусқәа амалтә зинқәа рзаԥҵаӡом, избан акәзар апланетақәа рҭыԥқәа рзы амалтә зинқәа иарбанзаалак ҳәынҭқаррак иазхарҵаӡом, насгьы иарбанзаалак аҳәынҭқарра иахьчаӡом. Уи анаҩсангьы, 133 тәылак рнапы зҵарҩыз “[[s:Договор о принципах деятельности государств по исследованию и использованию космического пространства|Акосмос аҭҵаареи ахархәареи рзы аҳәынҭқаррақәа русура апринципқәа рзы аиқәшаҳаҭра]]” иаҳәоит, адәахьтәи акосмос, Амзеи егьырҭ ажәҩантә цәеижьқәеи уахь иналаҵаны, амилаҭтә хатәра шамуа, урҭ рҟны асуверенитет азхаҵара амҩала, рхархәарала ма рымпыҵахарала, мамзаргьы иарбанзаалак даҽа мҩак ала, аҳәынҭқаррақәа ракәзар акосмос аҟны амилаҭтә усуразы аҭакԥхықәра рыдуп, акосмостә цәеижьқәа уахь иналаҵаны, иҳәынҭқарратәым аиуристтә хаҿқәа уи аусура анымҩаԥыргогьы.<ref>{{cite web|title=Земельные участки на Луне можно приобрести всего по $2,5 за сотку|url=https://ria.ru/20120412/624083884.html|access-date=2023-03-18|work=[[РИА Новости]]|date=2012-04-12|archive-date=2023-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230318091227/https://ria.ru/20120412/624083884.html}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Участки на Луне. Цена договорная |автор=Щеглов Е., Чернявская Ю.|ссылка=https://pravo.ua/articles/uchastki-na-lune-cena-dogovornaja/|издание=Юридическая практика|год=2009|месяц=04|день=07|номер=14 (589)|archive-date=2023-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408171843/https://pravo.ua/articles/uchastki-na-lune-cena-dogovornaja/|url-status=live}}</ref> == Акультураҿы == Марс ауаа ирдыруеижьҭеи азқьышықәақәа ҵуеит, насгьы астрономцәа рымацара ракәымкәа, афилософцәеи, амистикцәеи, аҟазацәеи еснагь аинтерес рызцәырнагоит. === Амифологиаҿы === {{main|Марс (амифологиа)}} [[Файл:Berlin - Brandenburger Tor - Mars.jpg|thumb|left|[[Марс (мифология)|Марс]] абаҟа ([[Бранденбургские ворота|Бранденбургтәи агәашәқәа]], [[Берлин|Берлин]])]] [[Файл:Hausbuch Wolfegg 13r Mars.jpg|thumb|200px|"Марси уи ахәыҷқәеи", абжьаратәи аамҭақәа рзы иҟаз агерман шәҟәы аҟынтәи асахьа, 1480 шықәса]] [[Вавилония|Вавилониа]] аҿы Апланета Ҟаԥшь адгьыл аҵаҟатәи адунеи анцәахәы [[Нергал|Нергал]] идырҳәалон.<ref>{{cite web|author=Sheehan W.|date=1997-02-02|url=https://uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap01.htm|url-status=dead|title=Motions of Mars|website = The Planet Mars: A History of Observation and Discovery|access-date=2006-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20060620234806/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap01.htm|archive-date=2006-06-20}}</ref> Иара убасгьы иҟоуп адыргақәа, апланета [[Хтонические божества|ахтониктәи]] анцәахәы [[Нингишзида|Нингишзида]] идызҳәалоз, уигьы адгьыл аҵаҟатәи адунеи аҳ иус даҵагылан.<ref name="Zolyomi">{{книга |часть=Hymns to Ninisina and Nergal on the Tablets Ash 1911.235 and Ni 9672 |заглавие=Your Praise Is Sweet: A Memorial Volume for Jeremy Black from Students, Colleagues, and Friends |ссылка часть=https://www.academia.edu/618207/Hymns_to_Ninisina_and_Nergal_on_the_Tablets_Ash_1911_235_and_Ni_9672 |ответственный=Edited by Heather D. Baker, Eleanor Robson, and Gábor Zólyomi |издательство=British Institute for the Study of Iraq |место=London |страницы=413—428 |язык=en |автор=Zolyomi G. |год=2010}}</ref><ref>{{статья|jstor=602955 |заглавие=Review: Babylonian Astrological Omens and Their Stars |автор=Lambert W. G. |издание=Journal of the American Oriental Society |язык=en |год=1987 |том=107 |номер=1 |doi=10.2307/602955 |страницы=93—96}}</ref> [[Олмстед, Альберт|Олмстед]] иҳәоит ажәытәтәи Вавилон аҿы апланета Салбатану ҳәа шахьӡырҵоз.<ref>{{cite web|author=[[Олмстед, Альберт|Олмстед А.]]|url=https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=#v=onepage&q&f=false|title=История Персидской империи|lang=ru|website=books.google.ru|access-date=2024-06-04|archive-date=2024-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240604025336/https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> Аеллинцәа Марс (Марс аеҵәа) Πυρόεις (Пироеи, Пироент - “имцабзу”) ҳәа иашьҭан.<ref name="ciceron">''[[Цицерон]].'' [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#052 О природе богов II 53] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190807143750/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#052 |date=2019-08-07 }}</ref><ref name="Гигин">{{книга |автор=[[Гай Юлий Гигин|Гигин]] |ссылка=https://proza.ru/2012/02/03/381 |заглавие=Астрономия. Книга 2 |часть=Планеты. 42.3 |archive-date=2019-07-28 |access-date=2019-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728221532/https://proza.ru/2012/02/03/381 |url-status=live }}</ref><ref>{{книга|заглавие=Николай Коперник |ответственный=Р. Г. Базурин |ссылка часть= |автор=[[Веселовский, Иван Николаевич|Веселовский И. Н.]] |часть=Коперник и планетная астрономия |год=1973 |место=М. |издательство=[[Знание (издательство, Москва)|Знание]] |серия=[[Новое в жизни, науке, технике (цикл серий)|Новое в жизни, науке, технике. Космонавтика, астрономия]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://chrdk.ru/other/naming_planets |author=Куликов В. |title=Астрономический нейминг: планеты |lang=ru|website=Чердак: наука, технологии, будущее |date=2017-11-21 |access-date=2019-08-03 |archive-date=2019-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803175024/https://chrdk.ru/other/naming_planets |url-status=dead}}</ref> Римтәи амифологиаҿы Марс аханатә аҿиара анцәахәы иакәын. Ашьҭахь Марс абырзен Арес диеиԥшыншьалахеит, аибашьра анцәахәы иакәны дҟалеит, иара убасгьы апланета Марс ахаҿра аарԥшра далагеит.<ref>{{cite web|url=https://ls.wisc.edu/news/the-myths-and-science-of-mars |title=March, Mars & Martians: The myths and science of the "Red Planet" |author=Kuran S. |website=College of Letters and Science, University of Wisconsin-Madison |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240818123531/https://ls.wisc.edu/news/the-myths-and-science-of-mars/ |archive-date=2024-08-18}}</ref> [[Гай Юлий Гигин|Гигин]] (А. И. Рубан иеиҭагаҿы) уи апланета [[Геракл|Геркулес]] иеҵәа ҳәа дашьҭоуп.<ref name="Гигин" /> Аиндуизм амифологиаҿы, апланета анцәа [[Мангала|Мангала]] ихаршалоуп, [[Шива|Шива]] иԥхӡы ацәыкәбарқәа ирхылҵыз.<ref>{{книга |заглавие=Handbook of Hindu Mythology |ссылка=https://archive.org/details/handbookhindumyt00will |страницы=[https://archive.org/details/handbookhindumyt00will/page/209 209] |издание=Handbooks of World Mythology |издательство=[[ABC-CLIO]] |isbn=1-57607-106-5 |автор=Williams G. M. |год=2003}}</ref> === Апопулиартә культураҿы === {{main|Марс акультураҿы}} [[Файл:War-of-the-worlds-tripod.jpg|thumb|200px|Марстәи ахшьапы 1906 шықәсазтәи «[[Война миров|Адунеиқәа реибашьра]]» афранцыз ҭыжьымҭа аҟынтә]] [[Файл:Amazing stories 194110.jpg|thumb|200px|[[Барсум|Барсумтәи]] асериа аҟынтәи ажәабжь "[[Ллана из Гатола|Марс иумбо ауаа]]" ахҟьа, 1941 шықәса]] [[Файл:The_Martian_(Weir_novel).jpg|thumb|200px|Ароман «[[Марсианин (роман)|Марсуаҩ]]» актәи аҭыжьымҭа ахҟьа, 2011 шықәса.]] Марс раԥхьаӡатәи аӡбахәқәа иреиуоуп [[Свифт, Джонатан|Џьонатан Свифт]] ироман «[[Путешествия Гулливера|Гулливер иныҟәарақәа]]» ахԥатәи ахәҭаҿы [[Спутники Марса|Марс амҩанызақәа]] ҩба рыӡбахә ахьиҳәаз - "Лапута, Балнибарби, Лаггнегг, Глуббдоббриб, Иапониа рахь аныҟәара". Ари ашәҟәы Марс шыҟоу астрономиатә хылаԥшрақәа рыла ишьақәырӷәӷәахаанӡа 150 шықәса раԥхьа иахьҭыҵыз инамаданы, ари агәаанагара хыҵхырҭас иамаз аилыркааразы еиуеиԥшым атеориақәа цәырҵит.<ref name="jonathan_swift">{{статья|заглавие=The moons of Mars|автор=Lamont R.|издание=Popular Astronomy|язык=en|год=1925|том=33|страницы=496—499|ссылка=https://adsabs.harvard.edu/full/1925PA.....33..496L|archive-url=https://web.archive.org/web/20221219203952/https://adsabs.harvard.edu/full/1925PA.....33..496L|archive-date=2022-12-19|url-status=live}}</ref> Марс иазку афантастикатә ҩымҭақәа раԥҵарахьы аинтерес иазҳаит XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭаз, [[Скиапарелли, Джованни Вирджинио|Скиапарелли]] Марстәи [[Марсианские каналы|аканалқәа]] «анааирт» ашьҭахь, уи аҵарауаа рыбжьара аԥсҭазаара мацара акәымкәа, аҿиара змоу ацивилизациа Марс аҿы иҟазар алшоит ҳәа ацәажәарақәа рызцәырнагеит. Уи аамҭаз еицырдыруаз ауаа хыԥхьаӡара рацәала разгәаҭақәеи рҳәамҭақәеи "Марстәи ашоура" ҳәа изышьҭоу рхылҿиааит.<ref name="sagan80">{{книга |заглавие=Cosmos |ссылка=https://archive.org/details/cosmossaga00saga |издательство=[[Random House]] |год=1980 |место=New York, USA |страницы=[https://archive.org/details/cosmossaga00saga/page/107 107] |isbn=0394502949 |автор=[[Саган, Карл|Sagan C.]]}}</ref> Уи аамҭазы иаԥҵан [[Уэллс, Герберт Джордж|Герберт Уелс]] еицырдыруа ироман "[[Война миров|Адунеиқәа реибашьра]]", уа Марс инхоз аԥсра иаҿыз рыпланета аанрыжьырц рҽазыршәон Адгьыл рымпыҵахаларазы. Марс аҟынтәи иааз атәым аӷацәа рқәылара атема адунеи аҭҵаарадырратә фантастикаҿы кырӡа иаларҵәахаз теманы иҟалеит. 1938 шықәсазы ари [[Война миров (радиопостановка)|арҿиамҭа радиола]] Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы ажәабжьқәа рдырраҭара аҳасабала иқәдыргылеит, уи ауаажәларра рыбжьара агәыҭҟьара ду арҵысит, избанзар азыӡырҩцәа аӡәырҩы иҩашьаны ари «анҵамҭа» ҵабыргыс иршьеит.<ref name="lubertozzi_holmsten03">{{книга |год=2003 |заглавие=The war of the worlds: Mars' invasion of earth, inciting panic and inspiring terror from H.G. Wells to Orson Welles and beyond |страницы=3—31 |издательство=Sourcebooks, Inc. |isbn=1570719853 |язык=en |автор=Lubertozzi A., and Holmsten B.}}</ref> XX-тәи ашәышықәса инаркны, Марс адгьыл аҿы иҟоу еиԥшу аԥсҭазааратә формақәа ахьыҟоу аҭыԥ аҳасабала азхәыцра аиҳараҩык ркультура иахәҭакхеит: ауаажәларратә сфераҿы Марс иазку адыррақәа аҵарадырратә дискурс аҟнытә асахьаркыратә ахь ииасуеит, иҷыдоу “Марстәи адискурс” шьақәгылоит — «Марс апланета ахҳәаа азыҟаҵаразы ишьақәгылоу аформулақәеи амотивқәеи реизга ,апрофессионалтә ҵарауаа рзы мацара акәымкәа, ашәҟәыҩҩцәеи, ашәҟәҭыжьыҩцәеи, урҭ раԥхьаҩцәеи рзгьы еилкаау».<ref>{{статья|ссылка=https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/116183/1/iurg-2022-2-03.pdf|автор=Хоруженко Т. И. |заглавие=«Марсианские» романы в русской фантастике начала XX в. |издание=Известия УрФУ. Серия 2. Гуманитарные науки|год=2022|том=24|номер=2 |doi= 10.15826/izv2.2022.24.2.023 |страницы=44—56 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619152756/https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/116183/1/iurg-2022-2-03.pdf |archive-date=2024-06-19|язык=ru}}</ref> Америкатәи астроном, насгьы аҭҵаарадырра аларҵәаҩ [[Саган, Карл|Карл Саган]] ишәҟәы «[[Космос (книга)|Космос]]» (1980) аҟны иҩуан: «Марс ҳадгьылтә гәыӷрақәеи ҳшәарақәеи зынҳарԥшуа амистикатә сцена еиԥшхеит». Адгьылтә еилазаара асоциалтә зҵаарақәа асахьаркыратә литература авторцәа Марстәи афонахь ииаргоит, авторитаризм, аколониализм, аимпериализм, агендертәи [[Расизм|арасатәи]] аиҿагыларақәа реиԥш иҟоу атемақәа афантастика иагәылганы ирзааҭгылоит.<ref name="sagan80" /><ref>{{Cite web |url=https://news.asu.edu/20220623-creativity-mars-science-fiction-writing-red-mirror-todays-world |title=Mars science fiction writing is a 'Red Mirror' to today's world |author=Bordow S. |website=[[Университет штата Аризона|ASU]] News |lang=en |date=2022-06-23 |access-date=2024-08-17 |archive-date=2024-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817181132/https://news.asu.edu/20220623-creativity-mars-science-fiction-writing-red-mirror-todays-world |url-status=live }}</ref> 1917—1964 шықәсқәа рзы жәеиза шәҟәы ҭыҵит [[Барсум|Барсума]] иазкыз — ус ахьӡын Марс апланета [[Берроуз, Эдгар|Едгар Раис Берроуз]] иаԥиҵаз афантастикатә дунеи аҟны.<ref>{{cite web |url=https://www.isfdb.org/cgi-bin/pe.cgi?52 |title=Series: Barsoom |website=[[Internet Speculative Fiction Database]] |access-date=2024-08-09|lang=en}}</ref> Иара иҩымҭақәа рҟны Марс аԥсра иаҿу планетак аҳасабала иаарԥшуп, уи анхаҩцәа иааҟәымҵӡакәа зегьы ирабашьуеит аԥсабаратә ресурс хәыҷӡақәа рзыҳәа, марсаа рцивилизациа [[декаданс|адекаданс]] аларҵәоуп, Марс иазку уи аамҭазтәи ароманқәа рҟны лассы-лассы темас иқәгылоу.<ref>{{cite web |url=https://www.erbzine.com/mag14/1405.html |author=Valdron D. |title=Apocryphal Barsooms I: It's ALL The Same Mars |website=ERBzine |lang=en |access-date=2024-08-13 |archive-date=2024-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915140717/https://www.erbzine.com/mag14/1405.html |url-status=live }}</ref> Заатәи асовет литератураҿы Марстәи атема аанарԥшуеит [[Толстой, Алексей Николаевич|Толстои]] иҩымҭа «[[Аэлита (роман)|Аелита]]», уаҟа атәымпланетатә екзотикеи иӷәӷәоу аромантикатә элементи ацәгьаршратә сюжет иацааиуеит, [[Экспорт революции|ареволиуциа аекспорт]] аидеиақәа зларсу. Аурыс сахьаркыратә фантастикаҿы иклассикахаз аҩымҭа ианыԥшуеит ашәҟәыҩҩы ареволиуциа ашьҭахьтәи аурыс дунеи аҿы ахҳәаақәҵара апериод аан дзыниааз аекзистенциалтә кризис.<ref>{{статья |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/sotsialno-filosofskaya-problematika-fantasticheskoy-prozy-a-n-tolstogo |заглавие=Социально-философская проблематика фантастической прозы А. Н. Толстого |автор=Горохов П. А. |издание=Вестник Оренбургского государственного университета |номер=7 |год=2005 |страницы=49—56 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225022630/https://cyberleninka.ru/article/n/sotsialno-filosofskaya-problematika-fantasticheskoy-prozy-a-n-tolstogo }}</ref> 1938 шықәсазы [[Льюис, Клайв Стейплз|Клаив Стеиплс Лиуис]] иҩит ароман «[[За пределы безмолвной планеты|Аҭынч Планета анҭыҵ]]», Марсҟа аныҟәара иазку, уаҟа аперсонажцәа Адгьыл аҿы аасҭа, иҟәышу аԥстәқәа рыбжьара аицынхаразы еиҳа еинаалоу апринципқәа аадыртуеит.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Out-of-the-Silent-Planet |title=Out of the Silent Planet |author=Schakel P. |website=britannica.com |access-date=2024-08-08 |lang=en |archive-date=2023-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106134047/https://www.britannica.com/topic-content/topic/188217 |url-status=live }}</ref> 1950 шықәсазы иҭыҵыз [[Брэдбери, Рэй|Реи Бредбери]] иҩымҭа «[[Марсианские хроники|Марстәи ахроникақәа]]» — аарла еидҳәалоу хазы игоу ановеллақәа рсериа, иара убасгьы урҭ ирыцло ажәабжьқәа рцикл — адунеитә фантастикаҿы акыр зҵазкуа цәырҵрахеит, кырынтәгьы еиҭаҭыжьын. Ауаҩы изааигәоу апланета аҭҵааратә етапқәеи аԥсра ахықә иқәгылоу ажәытәтәи Марстәи ацивилизациа ахьысреи ртәы зҳәо ацикл убриаҟара еицырдыруа иҟалеит, Марс [[Брэдбери (кратер)|акратерқәа руак]] Бредбери ихьӡ ахырҵо аҟынӡа.<ref name="M-Snob">{{cite web |url=https://snob.ru/art/mars-v-iskusstve-istorii-o-krasnoi-planete-v-muzyke-literature-i-teatre/ |title=Марс в искусстве. Истории о Красной планете в музыке, литературе и театре |author=Ерошкин Ф. |website=[[Сноб (журнал)|Сноб]] |date=2024-04-02 |access-date=2024-06-19|lang=ru}}</ref> Марси марсааи акинематограф аҿы реиҳа иззааҭгыло темоуп; Марс аҿы ауаа зынио ахҭысқәа рыкәша-мыкәша шәышықәса инареиҳаны акиносахьаҿы асиужеттә цәаҳәақәа дыргылоит. Марс иазку зааӡатәи ҵакы змоу афильмқәа иреиуоуп [[Протазанов, Яков Александрович|Иаков Протазанов]] иҭихыз “[[Аэлита (фильм)|Аелита]]”, америкатәи акиносериал “[[Путешествие Флэша Гордона на Марс|Флеш Гордон Марсҟа иныҟәара]]”. Марсҟа аныҟәара атема 1950-тәи ашықәсқәа рзы мраҭашәаратәи акино аҿы аларҵәара аман, аха анаҩстәи ажәашықәсақәа рзы иабжьаӡит. Ашәҟәы «Марстәи асахьақәа: Апланета ҟаԥшь иазку афильмқәа ҭҵааауа» авторцәа ари аиҭакра Амзахь ииашоу аԥыррақәа ауаажәларраҿы ирызцәырнагаз ашанхареи, насгьы [[Дальний космос|акосмос ҵаула]] атемахь аиасреи ирыдырҳәалоит. XX-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы ауп, ауаатәыҩса ркосмостә перспективақәа рыхәшьара ҿыцла ианыҟаҵаха, Марс атема ианазыхынҳә. Ари аамҭазы уи иазыркит арежиссиор [[Верховен, Пол|Пол Верховен]] ифантастикатә боевик “[[Вспомнить всё (фильм, 1990)|Зегьы угәаларшәа]]”, [[Шварценеггер, Арнольд|Арнольд Шварценеггер]] ароль хада ахьынаигӡоз, Филипп [[Дик, Филип Киндред|Дик]] иажәабжь “[[Мы вам всё припомним|Ҳара шәара зегьы шәгәалаҳаршәоит]]” шьаҭас измаз, уаҟа афырхаҵа хада Марс аҭаара деилаҳауеит, аиҿкаара дазааҭгылоит, имаӡоу агентк иаҳасабала Марсҟа аныҟәара иазку агәалашәарақәа ихшыҩ аҭагалара идызгало; [[Хайнлайн, Роберт|Роберт Хаинлаин]] ироманқәа рыла иҭыхыз "[[Красная планета (фильм)|Апланета Ҟаԥшь]]"; насгьы арежиссиор [[Де Пальма, Брайан|Браиан Де Пальма]] ифантастикатә фильм «[[Миссия на Марс|Марсҟа амиссиа]]», ари апланетахь арыцҳара ашьҭахь раԥхьатәи аекспедициа иақәшәаз Марстәи аиқәырхаратә миссиа иазкуп.<ref name="Первушин">{{статья|заглавие=Многоликий Марс |автор=[[Первушин, Антон Иванович|Первушин А.]] |издание=[[Если (журнал)|Если]] |номер = 10 (164) |год=2006 |страницы=122—132}}</ref><ref>{{книга|ссылка часть=https://books.google.ca/books?id=UmurtAEACAAJ&lpg=PP1&pg=PT22#v=onepage&q&f=false |часть=Conformity, Survival and Hope |заглавие=Martian Pictures: Analyzing the Cinema of the Red Planet |автор=Stanley O., Michalski N. L., Roth L., and Steven J. Zani S. J. |язык=en |год=2018 |место=Jefferson, NC |издательство=McFarland & Company |isbn=978-0-7864-9893-2 |страницы=14—15}}</ref><ref name="M-Snob" /><ref name="Первушин" /><ref name="M-RBC">{{cite web |url=https://style.rbc.ru/impressions/571f30ce9a79473d66b838ab |title=Как Красная планета повлияла на популярную культуру |author=Петренко Д., Потапова Т., Новикова А., Курманаева А., Пантыкин А. |website=РБК |date=2016-03-14 |access-date=2024-06-19 |lang=ru |archive-date=2024-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619152750/https://style.rbc.ru/impressions/571f30ce9a79473d66b838ab |url-status=live }}</ref> Марс зныкымкәа акомпиутертә хәмаррақәа рзы ҭыԥны иҟалахьеит. Еиҳа еицырдыруа ҿырԥштәуп —''[[Doom (игра, 1993)|Doom]]'', зыхьӡ наҩхьоу ашутер, уаҟа афырхаҵа хада Марсҟа дахыган, аҭынч уааԥсыра реихсразы адҵа ҟазҵаз афцар даниҿагыла ашьҭахь. Марс аҿы имҩаԥысуаз аҩбатәи еицырдыруа ахәмарратә проект —''[[Red Faction|Red Faction]]'ауп. Ахәмарра аҭагылазаашьа инақәыршәаны, XXI-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы ауаатәыҩса Марс рымпыҵархалеит, насгьы Апланета Ҟаԥшь аҟынтәи амаден аҭгара иалагеит.<ref name="M-RBC" /> Зыхҭысқәа Марс аҟны имаԥысуа егьырҭ ахәмаррақәа рыҟнытә, [[Screen Rant|Game Rant]] ахҳәааҟаҵаҩ Софи Мак-Евои иалылкаауеит «[[Destiny (игра)|Destiny]]» афраншиза, [[Компьютерная стратегическая игра|аекономикатә стратегиа]] «[[Surviving Mars|Surviving Mars]]», [[Шутер от первого лица|актәи ахаҿы ала ашутерқәа]] «[[Call of Duty: Infinite Warfare|Call of Duty: Infinite Warfare]]» иара убас «[[Far Cry 5|Far Cry 5: Lost on Mars]]», [[Action RPG|арольқәа змоу аекшен]] «[[Mass Effect 3|Mass Effect 3]]».<ref>{{Cite web|url=https://gamerant.com/best-games-set-on-mars/ |title=7 Best Games Set On Mars |author=McEvoy S. |website=Game Rant |lang=en |date=2023-01-07 |access-date=2024-08-16}}</ref>[[Файл:Чашник Космос.jpg|thumb|right|200px|[[Чашник, Илья Григорьевич|Илиа Чашник]]. [[Красный круг на чёрной поверхности|Агьежь ҟаԥшь ахҟьа еиқәаҵәаҿы]], 1925 шықәса]] Марс атема амузыкаҿгьы иуԥылоит. [[Холст, Густав|Густав Т.Хольст]] исимфоникатә сиуит “[[Планеты (Холст)|Аланетақәа]]” аҟны иара хазы игоу ахәҭа “Марс, аибашьра аӡбахә аазго” азылхуп.<ref>{{статья|jstor=3701637 |заглавие=London Concerts |ссылка=https://archive.org/details/sim_musical-times_1919-04-01_60_914/page/n32 |издание=[[The Musical Times]] |язык=en |год=1919 |том=60 |номер=914 |страницы=178—180 |archive-url=https://www.jstor.org/stable/3701637 |archive-date=2019-01-22}}</ref><ref>{{книга|ссылка=https://archive.org/details/thematiccatalogu0000hols/page/n5/mode/2up |автор=Holst I. |заглавие=A Thematic Catalogue of Gustav Holst’s Music |язык=en |место=London |издательство=Faber Music |год=1974}}</ref> Марс 1970-тәи ашықәсқәа ралагамҭазтәи [[Боуи, Дэвид|Девид Боуи]] ирҿиараҿы лассы-лассы иуԥылоит. Убас, уи аамҭазы дызцықәгылоз агәыԥ иахьӡын «Spiders From Mars», насгьы альбом ''[[Hunky Dory|Hunky Dory]]'' ашәа "[[Life on Mars?|Life on Mars?]]" агәылалеит. Авангардтә композитор [[Sun Ra|Sun Ra]] иусумҭа ''Blues On Planet Mars'' апланета иазикит.<ref name="M-Snob" /> Автоматикатә планетабжьаратә станциақәа рыла Марс аҭҵаара ианалага, апланета иазку аҵабырг дыррақәа анроу ашьҭахь, аиҳараҩык ркультураҿы иҟаз Марсахь аинтерес ԥсыҽымхеит, аха еиҳа иреалтәхеит. Ҳаамҭазтәи аусумҭақәа, иаҳҳәап, [[Робинсон, Ким Стенли|Ким Стенли Робинсон]] иҩымҭа «[[Марсианская трилогия|Марс Атрилогиа]]» (1992–2000) иара убас [[Вейр, Энди|Енди Веира]] иҩымҭа «[[Марсианин (роман)|Марсуаҩ]]» (2011) реиԥш иҟоу, ауаа Марс аԥсҭазаара иадраабырц рҽаназыршәо изықәшәо ​​ауадаҩрақәа ҷыдала ирзааҭгылоит.<ref name=":M-lit">{{Статья|автор=Rabkin E.|заглавие=In thrall to the Red Planet|ссылка=|язык=en|издание=BBC History|год=2017|выпуск=1|страницы=64—67|issn=}}</ref> Уи адагьы, акосмостә епоха алагамҭа инаркны [[Космическое искусство|акосмостә ҟазара]] ажанр ахы акит. СССР аҟны ари ажанр аҿы аԥхьагылара змоу асахьаҭыхҩы [[Соколов, Андрей Константинович (художник)|Андреи Соколов]] америкатәи асахьаҭыхҩы Роберт Макколл дицны Марс аҭҵаара иазку аусумҭақәа рсериа аԥырҵеит.<ref>{{статья|ссылка=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/z-s/1960/sok.html|заглавие=Художник-фантаст|archive-date=2009-03-08|издание=[[Знание — сила]]|год=1960|номер=5|archive-url=https://web.archive.org/web/20090308070308/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/z-s/1960/sok.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{статья |ссылка=https://epizodyspace.ru/bibl/tehnika_-_molodyoji/1989/2/12-14.html |заглавие=Кооперация по знакомству. Советский и американский художники работают вместе |автор=Кулешов А. |издание=[[Техника — молодёжи]] |год=1989 |номер=2 |страницы=12—14 |access-date=2024-08-11 |язык=ru |archive-date=2025-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251027213703/https://epizodyspace.ru/bibl/tehnika_-_molodyoji/1989/2/12-14.html |url-status=dead }}</ref> [[Дюссельдорфская школа фотографии|Диуссельдорфтәи афотоҭыхратә школ]] ахаҭарнак хадацәа руаӡәк, ахәаԥшцәа перспектива ҿыцқәа рыдгаларазы, аус рыдуланы, иԥсахны НАСА аҳәынҭқарратә архивқәа зхы иазырхәаз, еицырдыруа иусумҭа «ma.r.s» аԥиҵеит, амҩаныза [[Mars Reconnaissance Orbiter|Mars Reconnaissance Orbiter]] иҭнахыз аиқәаҵәа-шкәакәа фотосахьақәа ихы иархәаны.<ref>{{cite web |url=https://lab.cccb.org/en/art-on-mars-from-the-optimism-of-space-art-to-the-capitalist-logic-of-contemporary-art/ |title=Art on Mars: from the optimism of Space Art to the capitalist logic of contemporary art |author=Camañes D. |website=CCCB Lab |date=2021-03-16 |access-date=2024-08-11 |lang=en |archive-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805212415/https://lab.cccb.org/en/art-on-mars-from-the-optimism-of-space-art-to-the-capitalist-logic-of-contemporary-art/ |url-status=live }}</ref> == Азгәаҭақәа == {{Reflist|refs= <ref name="darling_marspoles">{{cite web |author=Darling D. J. |title=Polar caps of Mars |lang=en |website = Encyclopedia of Astrobiology, Astronomy, and Spaceflight |url=https://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/Marspoles.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20211224050006/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/Marspoles.html |archive-date=2021-12-24 |access-date=2025-02-01 |url-status=live }}</ref> <ref name="Barlow_2008">{{книга |автор = Barlow N. |часть = Geology |ссылка = |заглавие = Mars: An Introduction to its Interior, Surface and Atmosphere |ответственный = |издательство = Cambridge University Press |год = 2008 |pages = 151—161 |allpages = 264 |isbn = 9780511536069 |doi = 10.1017/CBO9780511536069.006 |серия = Cambridge Planetary Science }}</ref> <ref name="Mahajan_2005">{{книга |автор = Mahajan R. A. |заглавие = Modelling Martian Polar Caps. Dissertation zur Erlangung des Doktorgrades der Mathematisch-Naturwissenschaftlichen Fakultäten der Georg-August-Universität zu Göttingen |место = Göttingen |издательство = |язык = en |год = 2005 |pages = 4 |allpages = 99 |isbn = 3-936586-52-7 |ссылка = https://www.mps.mpg.de/phd/theses/modeling-martian-polar-caps |серия = |archive-date = 2018-06-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180621124209/https://www.mps.mpg.de/phd/theses/modeling-martian-polar-caps }}</ref> }} == Алитература == {{refbegin|2}} * {{книга|название=Атлас планет земной группы и их спутников|ссылка=http://www.planetmaps.ru/ru/projects/onlineatlas|год=1992|страниц=208|место=М.|издательство=Изд. МИИГАиК|заглавие=Архивированная копия|архив=https://web.archive.org/web/20111019165346/http://www.planetmaps.ru/ru/projects/onlineatlas|архив дата=2011-10-19|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111019165346/http://www.planetmaps.ru/ru/projects/onlineatlas|archive-date=2011-10-19}} * {{книга|автор=[[Бронштэн, Виталий Александрович|Бронштэн В. А.]]|заглавие=Планета Марс|место=М.|издательство=Наука|год=1977|ref=Бронштэн В. А.}} * {{книга|автор=[[Бурба, Георгий Александрович|Бурба Г. А.]]|название=Номенклатура деталей рельефа Марса|год=1981|страниц=85|место=М.|тираж=1000|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]}} * {{cite web|date=2005-04-01 |title = Поиск на планете Аэлиты |url = https://www.vokrugsveta.ru/vs/article/667/ |lang=ru|author=[[Бурба, Георгий Александрович|Бурба Г.]]|website=[[Вокруг света]] |archive-url = https://web.archive.org/web/20210305134330/https://www.vokrugsveta.ru/vs/article/667/ |archive-date = 2021-03-05 |access-date=2025-02-01|url-status=dead}} * {{книга|автор=[[Гребеников, Евгений Александрович|Гребеников Е. А.]], Рябов Ю. А.|заглавие=Поиски и открытия планет|место=М.|издательство=Наука|год=1975|страниц=216|серия=Главная редакция физико-математической литературы|тираж=65000}} * {{статья|автор=[[Жарков, Владимир Наумович|Жарков В. Н.]], [[Мороз, Василий Иванович|Мороз В. И.]] |ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NATURE/06_00/MARS/MARS.HTM |заглавие=Почему Марс? |издание=[[Природа (журнал)|Природа]] |номер=6 |год=2000}} * {{книга|автор=Комаров И. А., Исаев В. С.|название=Криология Марса и других планет солнечной системы|год=2010|страниц=296|место=М.|издательство=Научный мир|тираж=500|isbn=978-5-91522-138-2}} * {{книга|ссылка=https://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ksanfamalite/parad/ksanfomalite-parad-1997.pdf|заглавие=Парад планет|автор=[[Ксанфомалити, Леонид Васильевич|Ксанфомалити Л. В.]]|год=1997|место=М.|издательство=Наука/Физматлит|isbn=5-02-015226-0|часть=Красные пески Марса|ref=Ксанфомалити|archive-date=2025-11-03|access-date=2026-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20251103212854/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ksanfamalite/parad/ksanfomalite-parad-1997.pdf|url-status=dead}} * {{книга|ссылка=https://www.astronaut.ru/bookcase/books/kuzmin/kuzmin.htm |заглавие=Как устроен Марс |автор=Кузьмин Р. О., Галкин И. Н. |год=1989 |место=М. |издательство=[[Знание (издательство, Москва)|Знание]] |серия=[[Новое в жизни, науке, технике (цикл серий)|Новое в жизни, науке, технике. Космонавтика, астрономия]] |isbn=5-07-000280-5|ref=Кузьмин и Галкин}} * {{книга|автор=[[Маров, Михаил Яковлевич|Маров М. Я.]]|заглавие=Планеты Солнечной системы|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Наука|год=1986|страниц=320}} * Родионова Ж. Ф., Илюхина Ю. А. [http://ziv.telescopes.ru/rubric/astronomy/index.html?pub=8 Новая карта рельефа Марса] «Земля и Вселенная» № 2/2005 — гипсометрическая карта полушарий Марса, таблицы латинских и русских терминов и названий форм рельефа Марса. * {{книга|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|название=Марс: Великое противостояние|год=2004|страниц=240|место=М.|издательство=Физматлит|isbn=5-9221-0454-3}} * {{статья|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В.]] |ссылка=http://scepsis.ru/library/id_1128.html |заглавие=Нужно ли человеку лететь на Марс? |издание=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]]|год=2007|месяц=03|день=01}} * {{книга|заглавие=Солнечная система|ответственный=Ред.-сост. [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]]|место=М.|издательство=Физматлит|год=2008|страниц=400|isbn=978-5-9221-0989-5}} * {{книга|автор=Faure G., Mensing T. M. |ссылка=https://books.google.com/books?id=U4FZp6f6q6MC&pg=PA218 |заглавие=Introduction to planetary science: the geological perspective |издательство=Springer |год=2007 |allpages=526 |isbn=978-1-4020-5233-0 |ref=Faure, Mensing}} {{refend}} == Азхьарԥшқәа == * [https://zvezdolet.com/planetmodels/mars3d/ Интерактивная трёхмерная модель Марса] * [https://nau4pop.ru/science/space/solarsystem/stante-svidetelem-kosmicheskoi-istorii-posmotrev-pervuiu-pochti-priamuiu-transliatsiiu-s-marsa.php Прямая трансляция с Красной планеты] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20230714211042/https://nau4pop.ru/science/space/solarsystem/stante-svidetelem-kosmicheskoi-istorii-posmotrev-pervuiu-pochti-priamuiu-transliatsiiu-s-marsa.php |date=2023-07-14 }}, 20-й день рождения Mars Express!{{dmoz|Science/Astronomy/Solar_System/Planets/Mars/}} * {{cite web|url = https://mars.jpl.nasa.gov/ |title = Mars Exploration Program|lang=en|archive-url = https://web.archive.org/web/20100216233133/http://mars.jpl.nasa.gov/ |archive-date = 2010-02-16 |url-status = dead}} at [[NASA]] * [https://mars.jpl.nasa.gov/multimedia/ Mars images] by NASA’s Mars Exploration Program{{In lang|en}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Марс| ]] [[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа илбааз аппаратқәа зҭааз]] [[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]] [[Акатегориа:Адгьылтә гәыԥтә планетақәа]] sctb8ghvi6pz3o7r6z825o1almqyr7p Иупитер 0 54468 176574 172618 2026-11-07T23:46:06Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 6 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176574 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Иупитер|Иупитер (аҵакы)}} {{Акарточка Апланета | ахьӡ = Иупитер | асимвол = Jupiter symbol (black).svg | ахкы = апланета | асахьа = Jupiter, image taken by NASA's Hubble Space Telescope, June 2019 - Edited.jpg | асахьа ашәагаа = 300px | асахьа ахҵара = Иупитер афотосахьа 2019 шықәса рашәарамза 27 рзы ателескоп “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” аҟынтәи иҭыху | аԥхьаартҩы = | аартра аҭыԥ = | аартра арыцхә = | способ открытия = | аартра-ref = | аорбита-ref = | аепоха = | аперигели = 7,405736{{e|8}} км(4,950429 а.е.)<ref name="jupiter-info"/> | афели = 8,165208{{e|8}} км(5,458104 а.е.)<ref name="jupiter-info"/> | периапсида = | апоапсида = | аҵәҩанбжа ду = 7,785472{{e|8}} км(5,204267 а.е.)<ref name="nasa-jupiter">{{cite web |url=https://www.nasa.gov/worldbook/jupiter_worldbook.html |url-status=dead |title=Jupiter — NASA|lang=en |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050105155019/http://www.nasa.gov/worldbook/jupiter_worldbook.html |archive-date=2005-01-05 }}</ref> | аексцентриситет = 0,048775<ref name="jupiter-info"/> | асидертә период = 4332.589 мшы (11.8618 шықәса)<ref name="jupiter-info"/> | асинодтә период = 398.88 мшы<ref name="jupiter-info"/> | аорбитатә ццакыра = 13.07 км/с (ибжьаратәны)<ref name="jupiter-info"/> | абжьаратә аномалиа = | аорбита анаара = 1.304° (еклиптика иазкны)6.09° (амра аекватор иазкны) | угловое перемещение = | иҩеиуа аиқәҳәала акыдхалара = 100,55615°<ref name="jupiter-info"/> | долгота периастра = | время периастра = | аперицентр аргумент = 275,066° | половинная амплитуда = | амҩаныза зтәу = | амҩанызақәа = [[Спутники Юпитера|115]]<ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/sats/discovery.html Planetary Satellite Discovery Circumstances] Jet Propulsion Laboratory. [[California Institute of Technology]]. NASA</ref> | афизикатә-ref = | ашәагаақәа = | аекватортә радиус = {{formatnum:71492}} ± 4 км<ref name="jupiter-info"/> | аполиартә радиус = {{formatnum:66854}} ± 10 км<ref name="jupiter-info"/> | абжьаратәи арадиус = {{formatnum:69911}} ± 6 км<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007">{{статья |doi=10.1007/s10569-007-9072-y |заглавие=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 |ссылка=https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2007_98_3/page/155 |том=98 |номер=3 |страницы=155—180 |bibcode=2007CeMDA..98..155S |язык=en |тип=journal |автор=P. Kenneth Seidelmann et al. |год=2007 |издательство=[[Springer Nature]] |издание=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy]] |issn=0923-2958 }} </ref> | агьежь ду аикәшара = | ақәӡара = 6.21796{{e|10}} км2121.9дгьылтәи | аҭаӡара = 1.43128{{e|15}} км31321.3 дгьылтә | акапан = 1.8986{{e|27}} кг317.8 дгьылтә | ажәпара = 1326 кг/м³<ref name="jupiter-info"/> | зхы иақәиҭу акаҳара аццакра = 24,79 м/с² (2,535 g) | актәи акосмостә ццакыра = 42,58 км/с | аҩбатәи акосмостә ццакыра = 59,5 км/с<ref name="jupiter-info"/> | аҵәира аццакра = 12.6 км/с мамзаргьы {{formatnum:45300}} км/сааҭ | аҵәира апериод = 9.925 сааҭ<ref name="jupiter-info"/> | аҵәҩан анаара = 3,13° | прямое восхождение = 17 ш 52 мин 14 с268.057° | склонение = 64,496° | полярная небесная широта = | полярная небесная долгота = | альбедо = 0.343 ([[Альбедо Бонда|Бонд]])0.52 ([[Геометрическое альбедо|гео. альбедо]])<ref name="jupiter-info"/><ref name="jupiter-info"/> | иубарҭоу аеҵәатә ҳаракыра = -1.61 инаркны -2.94 рҟынӡа | зҳәарадатәи аеҵәатә ҳаракыра = −9,4 | аԥхарра хыхьтәи = | шкала высоты = 27 км | аилазаара = <table class="transparent"> <tr><td> 89,8±2,0 %</td><td>[[Водород|Аӡри]] (H<sub>2</sub>) </td></tr><tr><td> 10,2±2,0 %</td><td>[[Гелий|Агелиум]] (He) </td></tr><tr><td> ~0,3 %</td><td>[[Метан|Аметан]] (СН<sub>4</sub>) </td></tr><tr><td> ~0,026 %</td><td>[[Аммоний|Аммониум]] (NH<sub>4</sub><sup>+</sup>) </td></tr><tr><td> ~0,003 %</td><td>[[Дейтерид водорода|Аӡри адеитерид]] (HD) </td></tr><tr><td> 0,0006 %</td><td>[[Этан|Аетан]] (СН<sub>3</sub>−СН<sub>3</sub>) </td></tr><tr><td> 0,0004 %</td><td>[[Аӡы|Аӡы]] (H<sub>2</sub>O) </td></tr><tr><td> '''Аҵаақәа''':</td><td> </td></tr><tr><td> </td><td>[[Аммоний|Аммони]] </td></tr><tr><td> </td><td>[[Аӡы|Аӡы]] </td></tr><tr><td> </td><td>[[Гидросульфид аммония|Аммониум агидросульфид]] (NH<sub>4</sub>SH) </td></tr></table> | атмосфера-ref = | изображение символа = | bg = #E8AB79 | малая планета = | открытие = | именование = | именование-ref = | экзопланета = | обозначение ЦМП = | альтернативные имена = | категория МП = | аорбита = yes | средний радиус орбиты = | афизикатә = yes | аполиартә еидыӷәӷәалара = 0,06487<ref name="jupiter-info"/> | температуры = | аԥхарра 1 ахьӡ = | аԥхарра 1 амин = | аԥхарра 1 абжьаратә = | аԥхарра 1 амакс = | аԥхарра 2 ахьӡ = | аԥхарра 2 амин = | аԥхарра 2 абжьаратә = | аԥхарра 2 амакс = | спектральный тип = | угловой размер = 29,8″—50,1″ | атмосфера = | давление на поверхности = 20—220 [[Паскаль (единица измерения)|кПа]]<ref>{{статья|автор=National Aeronautics and Space Administration|заглавие=Probe Nephelometer|ссылка=https://www2.jpl.nasa.gov/galileo/messenger/oldmess/2Probe.html|язык=en|издание=Журнал Galileo Messenger|тип=характеристики космического аппарата|издательство=NASA/JPL|год=1983|выпуск=6|archive-date=2009-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090719111109/http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/messenger/oldmess/2Probe.html}}</ref> }} [[Афаил:Jupiter New Horizons.jpg|мини|Иупитер адиск зегьы ԥсабаратә ԥштәыла, иреиҳау уи амҩаныза Ганимед аҟынтәи апланета иақәшәо агагеи арымарахьтәи агоризонт аҿы Идуу ашәыта ҟаԥшьи рсахьақәа ацҵаны.]] [[Афаил:Trouvelot - The Planet Jupiter.jpg|мини|1880 шықәсазтәи Иупитер асахьа]] '''Иупитер''' — [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] иреиҳау [[планета|планетоуп]]{{Аиасра|Иупитер Амратә система апланетақәа рыгәҭа}}, [[Амра|Амра]] аҟынӡа абжьаӡарала ахәбатәи аҭыԥ ааннакылоит.<ref name="Викитека МСЭ2">''«[[s:МСЭ2/Юпитер, планета|Юпитер, планета]]»'' — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.</ref> [[Сатурн]] еиԥш иаргьы, [[Газовые гиганты|арчытә гигант]] ҳәа иԥхьаӡоуп. Апланета ауаа ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс ирдыруеит, уи еиуеиԥшым акультурақәа рмифологиеи рдинхаҵарақәеи рҿы ианыԥшит: [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиатәи]], [[вавилон|Вавилонтәи]], [[Древняя Греция|Абырзентәи]] уҳәа убас иҵегьы. Иупитер иахьатәи ахьӡ ажәытәӡатәи [[Древний Рим|Рим]] иреиҳаӡоу [[Юпитер (мифология)|адыд-мацәыс анцәахәы]] ихьӡ аҟынтәи иаауеит.{{Аиасра|Аҵара ахьӡи аҭоурыхи}} Иупитер аҿы иҟоу атмосфератә цәырҵрақәа жәпакы — [[Буря|аԥшацәгьақәа]]{{Аиасра|Атмосфера аныҟәара}}, [[молния|амацәысқәа]]{{Аиасра|Амацәысқәа}}, [[Полярное сияние|аполиартә лашарақәа]]{{Аиасра|Аврора}} — адгьылтәқәа раасҭа масштабла кырӡа еиҳауп. Атмосфераҿы иазгәаҭатәу цәырҵроуп [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]]{{Аиасра|Идуу ашәыта ҟаԥшь}} — аԥшасра ӷәӷәаӡа, XIX-тәи ашәышықәса инаркны еилкаау (иҟалап XVII-тәи аахыс акәзаргьы). Иупитер иамоуп зегьы ианреиҵаха 101 [[Спутники Юпитера|мҩаныза]]{{Аиасра|Амҩанызақәеи амацәазқәеи}}, урҭ рҟынтә ираԥхьатәиу, иагьреиҳау роуп— [[Ио (спутник)|Ио]], [[Европа (спутник)|Европа]], [[Ганимед (спутник)|Ганимед]], [[Каллисто (спутник)|Каллисто]] — [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] 1610 шықәсазы иааиртыз.<ref name=shepard>{{Cite web|lang=ru|url=https://sites.google.com/carnegiescience.edu/sheppard/moons/jupitermoons|title=Scott S. Sheppard - JupiterMoons|website=sites.google.com|access-date=2026-03-25}}</ref> Иупитер [[Исследования|аҭҵаарақәа]] мҩаԥысуеит адгьылтәи аорбиталтәи [[телескоп|ателескопқәа]] рыла; 1970-тәи ашықәсқәа инаркны, [[НАСА|НАСА]] апланетабжьаратә зондқәа{{Аиасра|Акосмостә ӷбақәа рыла аҭҵаара}} 8 апланетахь идәықәҵан: «[[Пионер (программа)|Апионерцә]]», «[[Вояджер (программа)|Воиаџьерқәа]]», «[[Галилео (КА)|Галилео]]», «[[Юнона (КА)|Иунона]]» уҳәа убас егьырҭгьы. Иупитер блала иубарҭоу уахынлатәи ажәҩан аҿы [[Амза|Амзеи]] [[Венера|Венереи]] рышьҭахь зегь реиҳа илашо аобиектқәа иреиуоуп.{{Аиасра|Аорбитеи аикәагьежьреи}} Иупитер адиски амҩанызақәеи [[любительская астрономия|астрономцәа-абзиабаҩцәа]]{{Аиасра|Азҿлымҳаратә хылаԥшрақәа}} рзы иалкаау хылаԥшратә обиектқәоуп, избан акәзар урҭ аартрақәа жәпакы ҟарҵеит (1994 шықәсазы Иупитер иаҿаҳаз [[D/1993 F2 (Шумейкеров — Леви)|акомета Шоумеикер-Леви]]{{Аиасра|Ажәҩантә цәеижьқәеи Иупитери реиҿасрақәа}}, мамзаргьы 2010 шықәсазы Иупитер [[Южный экваториальный пояс Юпитера|аҩадатәи аекватортә маҟа]]{{Аиасра|Ацәаҳәақәа}} аӡра). Иупитер Адгьыл идуу ажәҩантә цәеижьқәа рықәҳара ацәыхьчараҿы [[Гравитационное поле|агравитациатә мҽхакы]] ӷәӷәа абзоурала ароль ӷәӷәа нанагӡоит.<ref name="NKJ202204">''Анна Сдобина''. [https://www.nkj.ru/archive/articles/43675/ «Ты не пройдёшь!» Кто ловит космических странников на пути к Земле] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20230324194518/https://www.nkj.ru/archive/articles/43675/ |date=2023-03-24 }} // [[Наука и жизнь]], 2022, № 4. — С. 10—16.</ref> [[Афаил:Jupiter in true color.jpg|мини|2000 шықәса ԥхынҷкәынмза 7 рзы НАСА акосмостә ӷба “[[Кассини-Гюйгенс|Кассини]]” иҭнахыз 4 сахьак рыла еизгоу Иупитер асахьа.]] == Ахылаԥшрақәеи урҭ рҷыдарақәеи == === Аинфраҟаԥшьтә диапазон === [[Афаил:Jupiter_imaged_using_the_VISIR_instrument_on_the_VLT.jpg|мини|слева|Иупитер имцу аԥштәқәа аманы инфраҟаԥшьтә сахьаҿы, 5 микрометрла еиуеиԥшым аҿахәҿыхрақәа рҟынтәи иреиӷьу асахьақәа ралхреи реидҵареи рыла иаԥҵоу, ателескоп [[Very Large Telescope|VLT]] аҿы иҟоу ВИСИР ҳәа изышьҭоу амыруга ахархәарала (2016 шықәса, рашәарамза 26)<ref>{{cite web |title=Jupiter Awaits Arrival of Juno |url=http://www.eso.org/public/news/eso1623/ |access-date=2016-06-28 |archive-date=2016-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160628145330/http://www.eso.org/public/news/eso1623/ |url-status=live }}</ref>]] Аспектр аинфраҟаԥшьтә ҭыԥ аҿы иҟоуп [[Водород|H<sub>2</sub>]], [[Гелий|He]] амолекулақәа рцәаҳәақәа, иара убас егьырҭ еиуеиԥшым ахәҭаҷқәа рцәаҳәақәа. Раԥхьатәи аҩба рхыԥхьаӡара апланета ахылҵшьҭра иазку адыррақәа ргәылакуп, егьырҭ рхыԥхьаӡаратәи рхаҭабзиаратәи еилазаашьа — уи аҩныҵҟатәи аеволиуциа иазку.<ref name="hut">{{статья |автор=Hunt, G. E. |заглавие=The atmospheres of the outer planets |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1983AREPS..11..415H |язык=en |место=London, England |издательство=University College |год=1983 }}</ref> Аха аӡрии агелии рмолекулақәа [[диполь (электродинамика)|адипольтә момент]] рымаӡам, ус анакәха, абарҭ ахәҭаҷқәа рабсорбциатә цәаҳәақәа убарҭаӡам, аинҟьаратә ионизациа абзоурала ахәлагара аԥыжәара аго иалагаанӡа. Уи ганкахьала, даҽа ганкахьала уахәаԥшуазар, урҭ ацәаҳәақәа [[Атмосфера|атмосфера]] хыхьӡатәи ахҟьақәа рҿы ишьақәгылоит, еиҳа иҵаулоу ахҟьақәа ирызку адыррақәа рымаӡам. Убри аҟнытә, Иупитер аҿы агелиуми аӡрии [[Обилие|рырацәара]] иазку зегь реиҳа зыгәрагоу адыррақәа рҳан илбаауа аппарат «[[Галилео (КА)|Галилео]]» аҟынтәи.<ref name="hut"/> Иаанхаз аелементқәа ракәзар, урҭ ранализи рырккареи аангьы ауадаҩрақәа цәырҵуеит. Макьаназы инагӡаны гәрагарала аҳәара залшом, иарбан процессқәоу Иупитер атмосфераҿы имҩаԥысуа, насгьы шаҟа иӷәӷәаны урҭ ахимиатә еилазаара ианыруа — аҩныҵҟатәи арегионқәа рҟны еиԥш, адәахьтәи ахҟьаақәа рҿгьы. Уи аспектр еиҳа инарҭбааны арккараҿы иалкаау ауадаҩрақәа цәырнагоит. Аха, еиуеиԥшым аелементқәа рырацәара анырра аҭара зылшо апроцессқәа зегьы ҭыԥантәиуп, насгьы даараӡа иԥкуп ҳәа иԥхьаӡоуп, убри аҟнытә урҭ аматериа ашара шьаҭанкыла аԥсахра рылшом.<ref name="planetreview"/> [[Афаил:Jupiter_Rotation_Movie_-_Hubble_2015.gif|мини|Иупитер иеикәагьежьуа амодель]] [[Афаил:PIA02863 - Jupiter surface motion animation 10fps.ogv|мини|Иупитер аҿықә аныҟәара]] Иупитер иара убас иахылҵуеит (еиҳарак аспектр [[инфракрасное излучение|аинфраҟаԥшьтә]] ҭыԥ аҟны) 60% рыла еиҳаны Амра аҟынтәи иаиууа амчхара аасҭа.<ref name="астрономия-юпитер">{{cite web |url=http://astronom-ntl.narod.ru/astro/soulsys/upiter.htm|title=Астрономия — Юпитер|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100924070620/http://astronom-ntl.narod.ru/astro/soulsys/upiter.htm |archive-date=2010-09-24 |url-status=dead }}</ref><ref name="astro-websib">{{cite web |url=http://astro.websib.ru/sun/Jupiter |title=Юпитер на Астро.вебсиб.ру |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126224939/http://www.astro.websib.ru/sun/Jupiter |archive-date=2013-01-26 |url-status=dead }}</ref><ref name="elkins-tanton">{{книга |год=2006 |заглавие=Jupiter and Saturn |ссылка=https://archive.org/details/jupitersaturn0000elki_t3r5 |издательство=Chelsea House |место=New York |isbn=0-8160-5196-8 |автор=Elkins-Tanton, Linda T. }}</ref><ref name="guillot04">{{книга |год=2004 |заглавие=Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere |ссылка часть=https://authors.library.caltech.edu/39188/1/Stevenson_2004p35.pdf |часть=Chapter 3: The Interior of Jupiter |издательство=[[Кембриџь ауниверситет]] Press |isbn=0521818087 |язык=en |автор=Guillot, T.; Stevenson, D. J.; Hubbard, W. B.; Saumon, D. |ответственный=Bagenal, F.; Dowling, T. E.; McKinnon, W. B }}</ref> Абри амчхара зырҿио апроцессқәа ирыбзоураны, Иупитер есышықәс 2 см раҟара еиҵалоит. П. Боденхеимер (1974) игәаанагарала, апланета раԥхьаӡа акәны ианышьақәгылаз, уи 2-нтә еиҳан, насгьы уи аԥхаррагьы иахьатәи аамҭазы аасҭа акырӡа еиҳан.<ref>{{статья |автор=Bodenheimer P. |заглавие=Calculations of the early evolution of Jupiter |страницы=319 |том=23 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1974Icar...23..319B |access-date=2007-02-01 |doi=10.1016/0019-1035(74)90050-5 |год=1974 |язык=en |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2008-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080309060345/http://adsabs.harvard.edu/abs/1974Icar...23..319B }}</ref> === Ацәқәырԥа кьаҿқәа рҵакыра === [[Афаил:Jupiter xray ill.jpg|мини|400пкс|Чандра адыррақәа рыла Иупитер агамма-шәахәаркра]] Иупитер агамма-шәахәаркра аполиартә лашара иадҳәалоуп, иара убасгьы адиск ашәахәаркра. Раԥхьаӡакәны 1979 шықәсазы [[HEAO-2|Еинштеин ихьӡ зху акосмостә лабораториа]] иҭанаҩит.<ref name="x-rayobservation">{{Cite web |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007P%26SS...55.1135B |title=X-rays from solar system objects |access-date=2010-10-30 |archive-date=2008-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121091611/http://adsabs.harvard.edu/abs/2007P%26SS...55.1135B |url-status=live }}</ref> Адгьыл аҿы арентгени аультрафиолети рҟны аполиартә лашарақәа рҭыԥқәа шамахамзар еиқәшәоит, аха Иупитер аҿы уи аҩыза ҟалаӡом. Арентгентә полиартә лашарақәа рҭыԥ аполиус еиҳа иазааигәоуп, аультрафиолеттә лашарақәа раасҭа. Заатәи ацклаԥшрақәа иаадырԥшит 40 минуҭк ицоз ашәахәаркра аисра, аха анаҩстәи ахылаԥшрақәа рҿы уи ахьыԥшра еиҳа еицәаны иааԥшуеит. Иупитер аҿы иҟоу [[полярное сияние|авроратә лашарақәа]] ррентгентә спектр акометақәа ррентгентә спектр еиԥшхоит ҳәа агәыӷра ыҟан, аха Chandra аҟны ахылаԥшрақәа иаадырԥшит уи ус шакәым. Аспектр шьақәгылоуп аемиссиатә цәаҳәақәа рыла, 650 еВ азааигәара иреиҳау аҵәыҵәритә цәаҳәақәа рыманы, OVIII ацәаҳәақәа рҿы 653 еВ, 774 еВ раан, OVII аҿы 561 еВ, 666 еВ рҟны. Иҟоуп иара убасгьы аспектралтә ҭыԥ аҟны еиҵоу амчхарақәа раан ашәахәаркра ацәаҳәақәагьы 250 инаркны 350 еВ рҟынӡа, иҟалап урҭ атыҩша мамзаргьы акарбон адиоксид иатәызар.<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRA..11001207E Simultaneous Chandra X ray, Hubble Space Telescope ultraviolet, and Ulysses radi]</ref> Аурора иадҳәалам агамма-шәахәаркра раԥхьаӡа акәны [[ROSAT|ROSAT]] ахылаԥшрақәа рыла иԥшаан 1997 шықәсазы.<ref name="x-rayobservation"/> Аспектр еиԥшуп аурора аспектр, 0,7 — 0,8 кеВ рҳәааҿы. Аспектр аҷыдарақәа ибзианы иаарԥшуп амратә металлкра змоу 0,4-0,5 кеВ аԥхарра змоу агәыргьынтә плазма амодель ала, Mg<sup>10+</sup>, насгьы Si<sup>12+</sup> аемиссиатә цәаҳәақәа рыцҵаны. Аҵыхәтәантәиқәа рыҟазаара 2004 шықәса жьҭаарамза-абҵарамзақәа рзтәи амра аусура иадҳәалазар ауеит.<ref name="x-rayobservation"/> Акосмостә абсерваториа [[XMM-Newton|XMM-Newton]] ахылаԥшрақәа иаадырԥшит агамма-спектр аҟныы адиск ашәахәаркра амратә рентгентә шәахәаркра аныԥшра шакәу. Аурорақәа реиԥш акәымкәа, 10 инаркны 100 минуҭк рҟынӡа ашкалақәа рҿы ашәахәаркра аинтенсивра аамҭа-аамҭалатәи аԥсахрақәа ҳәа акгьы ԥшаамызт. === Апланета арадиолахылаԥшра === [[Афаил:Jupiter.Radio.VLAl.jpg|мини|Иупитер арадиосахьа: илашоу аҭыԥқәа (ашкәакәакәа) — арадио емиссиа [[Радиационный пояс|арадиациатә маҟақәа]] рҟынтәи]] Иупитер — зегь реиҳа иӷәӷәоу (Амра ашьҭахь) радио хыҵхырҭоуп Амратә системаҿы адециметр-метртәи ацәқәырԥа аурақәа рдиапазон аҟны. Арадиошәахәаркра зныкҟьаратәи аҟазшьа амоуп, насгьы аԥжәара иреиҳаӡоу аҩаӡараҿы 10<sup>6</sup> [[Янский (единица измерения)|Иански]] инаӡоит.<ref name="heritage"/> Аԥжәарақәа ҟалоит 5 инаркны 43 МГц рҟынӡа (еиҳарак 18 МГц раҟара), абжьаратәи аҭбаара 1 МГц инаӡоит. Аԥжәара аамҭа кьаҿуп: 0.1-1 с инаркны (зны-зынла 15 с рҟынӡа). Арадиациа ӷәӷәала аполаризациа амоуп, еиҳарак агьежь аҿы, аполаризациа аҩаӡара 100% инаӡоит. Амагнитосфера аҩнуҵҟа иҵәиуа Иупитер иазааигәоу амҩаныза Ио ала ашәахәаркра амодулиациа гәаҭоуп: Ио Иупитер иазкны [[Элонгация (астрономия)|аелонгациа]] азааигәара ианыҟоу, аԥжәара алыршара еиҳа иауеит. Ашәахәаркра амонохроматикатә ҟазшьа иаанарԥшуеит иалкаау аиҭаҟалара, еиҳарак [[Гирочастота|гироеиҭаҟалара]]. Ашәахәа ӷәӷәа аԥхарра (зны-зынла 10<sup>15</sup> К инаӡо) азы иаҭахуп аколлективтә еффектқәа ([[мазер|амазерқәа]] реиԥш) радыԥхьалара.<ref name="heritage"/> Миллиметр-сантиметр кьаҿк рыбжьара Иупитер арадиошәахәаркра аԥхарратә ҟазшьа амоуп, аха алашаратә ԥхарра маҷк еиҳауп аиҟаракапантә аасҭа, уи аҩныҵҟантәи аԥхарра ацара аанарԥшуеит. ~9 см ацәқәырԥақәа рҟынтәи, T<sub>b</sub> (арлашара аԥхарра) еизҳауеит — ицәырҵуеит иԥхарратәым ахәҭаҷ, Иупитер амҳалдызтә мҽхакы аҟны абжьаратәи амчхара ~30 МеВ аманы арелативисттә хәҭаҷқәа рсинхротронтә радиациа иадҳәалоу; 70 см ацәқәырԥаҿы, T<sub>b</sub> ~5{{e|4}} K арбаганӡа инаӡоит. Ашәахәаркра ахыҵхырҭа апланета аҩганкгьы рҟны ҩ-мҳап еиҵыхк асахьа аманы иҟоуп, уи арадиациа амагнитосфератә хылҵшьҭра иадыргоуп.<ref name="heritage">{{cite web |url= http://heritage.sai.msu.ru/ucheb/Rudnickij/4.htm |title= Конспект лекций по радиоастрономии. Глава 4 |publisher= «HERITAGE — астрономия, астрономическое образование с сохранением традиций» |access-date= 2010-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616001200/http://heritage.sai.msu.ru/ucheb/Rudnickij/4.htm |archive-date= 2013-06-16 |url-status= dead }}</ref><ref>{{статья |автор=Michel, F. C. |заглавие=The astrophysics of Jupiter |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1979SSRv...24..381M |язык=en |место=Houston, Tex. |издательство=Rice University |год=Dec 1979 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025061329/http://adsabs.harvard.edu/abs/1979SSRv...24..381M }}</ref> === Агравитациатә потенциал аԥхьаӡара === Аԥсабаратә мҩанызақәа рныҟәара ахылаԥшрақәа рыла, иара убасгьы акосмостә ӷбақәа рцашьамҩақәа ранализ ала, Иупитер агравитациатә ҭыԥ еиҭашьақәыргылазар ҟалоит. Уи асфера-симметриатә еиԥшым апланета ирласны иахьеикәагьежьуа иахҟьаны. Абжьааԥны, агравитациатә потенциал [[Многочлены Лежандра|Лежаандр иполиномқәа]] рыла аихшара аҳасабала иаарԥшуп:<ref name="planetreview">{{статья |автор=Tristan Guillot, Daniel Gautier. |заглавие=Giant Planets |ссылка=https://arxiv.org/abs/0912.2019 |язык=en |год=2009-12-10 |archive-date=2018-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180628211949/https://arxiv.org/abs/0912.2019 }}</ref> {| class="wikitable" align="right" style="text-align:center" ! ''J<sub>n</sub>'' || ''J''<sub>2</sub> || ''J''<sub>4</sub> || ''J''<sub>6</sub> |- ! Аҵакы | 1,4697{{e|−2}} || −5,84{{e|−4}} || 0,31{{e|−4}} |} : <math>V_\text{ext}(r, \theta) = - \frac{GM}{r} \left(1 - \sum_{i=1}^\infty \left(\frac{R_\text{eq}}{r}\right)^i J_i P_i(\cos\theta) \right),</math> агравитационтә константа ахьыҟоу — апланета акапан — апланета агәҭанӡа абжьаӡара, — аекватортә радиус, — аполиартә кәакь, — Лежандр иполином, насгьы аихшаратә коеффициентқәа. Аппаратқәа «[[Пионер-10|Пионер-10]]», «[[Пионер-11|Пионер-11]]», «[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]», «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]», [[Галилео (КА)|Галилео]], [[Кассини (КА)|Кассини]] рыԥырраан, агравитациатә потенциал аԥхьаӡаразы хархәара рыҭан: аппаратқәа р-[[эффект Доплера|Доплертә еффект]] ашәара (урҭ рыццакыра агәаҭаразы), асахьа, аппаратқәа иаарышьҭуа, рҭыԥқәа реилкааразы, Иупитери уи амҩанызақәеи ирҿырԥшны, [[РСДБ|абаза ауӡақәа змоу арадиоинтерферометриа]].<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001DPS....33.1101J The Gravity Field of the Jovian System and the Orbits of the Regular Jovian Sate].</ref><ref name="gravityfield">[http://adsabs.harvard.edu/abs/1985AJ.....90..364C Gravity field of the Jovian system from Pioneer and Voyager tracking data].</ref> «Воиаџьер-1», «Пионер-11» рзы Идуу ашәыта ҟаԥшь агравитациатә ныррагьы хшыҩзышьҭра аҭатәхеит. Уи адагьы, адыррақәа аус рыдулараан, Галилеи имҩанызақәа Иупитер агәҭа иаакәыршаны рныҟәара иазку атеориа аҵабыргра иақәгәыӷлатәуп. Ииашоу аҳасабрақәа рзы, иара убасгьы проблема дууп [[Эффект Пионеров|агравитациатә ҟазшьа змам аццакра]]гьы ҳасаб азура.<ref name="gravityfield"/> Агравитациатә ҭыԥ аҟазшьала апланета аҩныҵҟатәи аилазаашьагьы алацәажәара ҟалоит.<ref name="theorygigantplanets1"> {{статья |ссылка= http://adsabs.harvard.edu/abs/2002ARA%26A..40..103H |автор=Hubbard, W. B.; Burrows, A.; Lunine, J. I. |заглавие=Theory of Giant Planets |страницы= 112—115 }}</ref> == Иупитер Амратә система апланетақәа рыгәҭа == === Акапан === <imagemap> Image:МассаПланетСолнечнойСистемы.svg|thumb|left|350px|Масса Юпитера в 2,47 раза превосходит массу остальных планет Солнечной системы{{efn|Исходные данные по массам планет: [[:Афаил:МассаПланетСолнечнойСистемы.svg]]}} rect 282 22 610 52 [[Солнечная система]] rect 34 385 148 448 [[Юпитер]] rect 353 63 461 121 [[Сатурн]] rect 459 160 553 221 [[Нептун]] rect 459 293 548 351 [[Уран (планета)]] rect 567 163 737 182 [[Юпитер]] rect 567 187 737 209 [[Сатурн]] rect 567 215 726 238 [[Нептун]] rect 569 243 706 263 [[Уран (планета)|Уран]] rect 567 269 720 292 [[Земля]] rect 568 296 732 320 [[Венера]] rect 567 322 708 346 [[Марс]] rect 566 348 747 372 [[Меркурий]] desc bottom-left </imagemap> Иупитер Амратә системаҿы иреиҳау [[планета|планетоуп]], насгьы [[Газовые планеты|рчытә гигант]]уп.<ref name="астро-азбука"/><ref name="jupiter-info"/> Уи аекватортә радиус 71,4 нызқь км ыҟоуп, [[Адгьыл|Адгьыл]] арадиус 11,2-нтә еиҳауп. Иупитер заҵәык ауп Амреи иареи [[центр масс|змассатә гәыцә]] [[Амра|Амра]] анҭыҵ иҟоу, насгьы [[Солнечный радиус|Амра арадиус]] 7% раҟара иацәыхараны иҟоу. Иупитер акапан Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа зегьы рыкапан еилаҵаны аасҭа 2,47-нтә еиҳауп, Адгьыл акапан аасҭа — 317,8-нтә еиҳауп, насгьы Амра акапан аасҭа 1000-нтә раҟара еиҵоуп. Аилаӷәӷәара (1326 кг/м3) Амра аилаӷәӷәара иаҟароуп, насгьы Адгьыл аилаӷәӷәара (5515 кг/м3) аасҭа 4,16-нтә еиҵоуп. Уи аан, абжьааԥны аԥсҭҳәақәа хыхьтәи рыхҟьа ҳәа ирыԥхьаӡо акапан амч Адгьыл атәы аасҭа 2,4-нтә еиҳауп: иаҳҳәап, 45 кг акапан змоу ацәеижь, Адгьыл аҟны ахьанҭара 100 кг змоу ацәеижь ахьанҭара иаҟарахоит. Ари иашьашәалоит Иупитер аҿы зхы иақәиҭу акаҳара аццакра 24.79 м/с2, Адгьыл аҿы 9.8 м/с2.<ref>{{cite web |url=http://parsek.com.ua/yupiter/ |title=Юпитер |publisher=Parsek.com.ua |lang=ru |access-date=2011-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314061025/http://parsek.com.ua/yupiter/ |archive-date=2011-03-14 |url-status=dead }}</ref><ref name="astrogalaxy.ru"/><ref name="jupiter-info"/><ref name="астро-азбука"/><ref name="jupiter-info"/><ref name="nasa-jupiter"/><ref name="jupiter-info"/> Уажәтәи аамҭазы иаҳдыруа [[Экзопланета|аекзопланетақәа]] реиҳарак массалеи шәагаалеи Иупитер иаҿурԥшыртә иҟоу, убри аҟнытә уи акапан ('''M<sub>J</sub>''') арадиус ('''R<sub>J</sub>''') урҭ рпараметрқәа раарԥшразы иманшәалоу ашәага-загақәа раҳасабала рхы иадырхәоит.<ref>Георгий Бурба «[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2854/ Оазисы экзопланет] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100526223030/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2854/ |date=2010-05-26 }}». // Журнал «Вокруг света» № 9 (2792), Сентябрь 2006</ref> ==== Иупитер "иалымҵыз аеҵәа" аҳасабала ==== [[Афаил:Jupiter-Earth-Spot comparison.jpg|мини|200px|Адгьыли Иупитери реиҿырԥшратә шәагаақәа]] Атеориатә модельқәа иаҳдырбоит Иупитер акапан иҵабыргу иара акапан аасҭа акырӡа еиҳазҭгьы, уи апланета шеиҵанацалоз. Акапанаҿы аԥсахра маҷқәа арадиус аҿы хразлоу аԥсахрақәа аанагаӡом. Аха, Иупитер акапан иҵабыргу иара акапан аасҭа ԥшьынтә еиҳазҭгьы, усҟан апланета аилаӷәӷәара убриаҟара еизҳауан, еизҳауа [[гравитация|агравитациа]] анырра ала апланета ашәагаа акырӡа имаҷхон. Абасала, Иупитер, аиԥш зеиԥшу аилазаареи аҭоурыхи змоу апланета иамоу адиаметр иреиҳау адиаметр амоуп. Еиҳа акапан еизҳацыԥхьаӡа, апланета аилаӷәӷәара убри аҟынӡа иацлалон, [[Формирование звезды|аеҵәа ашьақәгылараан]], Иупитер уажәтәи амасса 50-нтә еиҳаны измоу [[коричневый карлик|акаҳуаԥшшәы змоу карликны]] иҟалаанӡа. Уи астрономцәа Иупитер «иалымҵыз еҵәаны» аԥхьаӡаразы аҿыҵга рнаҭоит, аха еилкаам, Иупитер еиԥш иҟоу апланетақәа рышьақәгылара апроцессқәа иҩбоу аеҵәатә системақәа рышьақәгыларахь иназго апроцессқәа иреиԥшу-иреиԥшыму.<ref name="tristan286">{{статья |заглавие=Interiors of Giant Planets Inside and Outside the Solar System |издание=Science |том=286 |номер=5437 |страницы=72—77 |access-date=2007-08-28 |ссылка=https://www.sciencemag.org/cgi/content/full/286/5437/72 |doi=10.1126/science.286.5437.72 |pmid=10506563 |язык=en |тип=journal |автор=Guillot, Tristan |год=1999 |archive-date=2009-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090917163936/http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/286/5437/72 }}</ref> Иупитер еҵәахарц азы 75-нтә еиҳа идузар акәын, аха зегь реиҳа ихәыҷу еицырдыруа [[красный карлик|акарлик ҟаԥшь]] адиаметр 30% рыла мацара ауп излеиҳау.<ref>{{cite web |url=http://astro-world.narod.ru/solarsystem/jupiter/jupiterall.html |title=Юпитер на Астро-Уорлд |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121033850/http://astro-world.narod.ru/solarsystem/jupiter/jupiterall.html |archive-date=2012-01-21 |lang=ru |url-status=dead }}</ref><ref>{{статья |заглавие=An expanded set of brown dwarf and very low mass star models |том=406 |номер=1 |страницы=158—171 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...406..158B |access-date=2007-08-28 |doi=10.1086/172427 |язык=en |тип=journal |автор=Burrows, A.; Hubbard, W. B.; Saumon, D.; Lunine, J. I. |год=1993 |издание=[[The Astrophysical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2019-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191007024159/http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...406..158B }}</ref><ref>{{cite web |first=Didier |last=Queloz |title=VLT Interferometer Measures the Size of Proxima Centauri and Other Nearby Stars |publisher=European Southern Observatory |date=2002-11-19 |url=https://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2002/pr-22-02.html |url-status=dead |access-date=2007-01-12 |archive-date=2007-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070103234953/http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2002/pr-22-02.html }}</ref> === Аорбитеи аикәагьежьреи === {| class="wikitable" style="float: right; margin: 1ex 1em 1ex 0" |+ Иупитер аҿагылара дуқәа 1951 ш. инаркны 2070 шықәсанӡа |- !Ашықәс||Арыцхә||абжьаӡара, а. ц. |- |1951||Жьҭаарамза 2||style="text-align:center;"|3,94 |- |1963||Жьҭаарамза 8||style="text-align:center;"|3,95 |- |1975||Жьҭаарамза 13||style="text-align:center;"|3,95 |- |1987||Жьҭаарамза 18||style="text-align:center;"|3,96 |- |1999||Жьҭаарамза 23||style="text-align:center;"|3,96 |- |2010||Цәыббрамза 21||style="text-align:center;"|3,95 |- |2022||Цәыббрамза 26||style="text-align:center;"|3,95 |- |2034 ||Жьҭаарамза 1||style="text-align:center;"|3,95 |- |2046||Жьҭаарамза 6||style="text-align:center;"|3,95 |- |2058||Жьҭаарамза 11||style="text-align:center;"|3,95 |- |2070||Жьҭаарамза 16||style="text-align:center;"|3,95 |} [[противостояние планеты|Аҿагылара]] аан [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟынтәи уԥшуазар, Иупитер иубарҭоу [[Видимая звёздная величина|аеҵәатә мҽхакы]] −2.94<sup>м</sup> инаӡар алшоит, убри аҟнытә уахынлатәи ажәҩан аҿы лашарала [[Амза|Амзеи]] [[Венера|Венереи]] рышьҭахь ахԥатәи аҭыԥ аанызкыло обиектуп. Иреиҳау абжьаӡараҿы, иубарҭоу амҽхак еиҵахоит −1.61<sup>м</sup> аҟынӡа. Иупитери Адгьыли рыбжьара абжьаӡара 588 инаркны -967 миллион километра рҟынӡа аҽаԥсахуеит.<ref>{{Cite web |url=http://www.windows2universe.org/jupiter/statistics.html |title=Jupiter’s Statistics |access-date=2026-07-06 |archive-date=2011-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110528091431/http://www.windows2universe.org/jupiter/statistics.html |url-status=bot: unknown }}</ref> Иупитер аҿагылара мҩаԥысуеит ес-13 мза. Иупитер аҿагылара дуқәа ҟалоит 12 шықәса рахь знык, апланета аорбита аперигели азааигәара ианыҟоу. Ари аамҭа ацыԥҵәахазы Адгьыл аҟынтәи ахылаԥшҩы изы уи акәакьтә шәагаа 50 [[угловая секунда|кәакьтә секунд]] рҟынӡа инаӡоит, насгьы иара ацырцырра −2.9<sup>м</sup> аасҭа илашоуп.<ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1237912 |title=Астрономический календарь на 2010 год|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918063327/http://astronet.ru/db/msg/1237912 |archive-date=2010-09-18 |url-status=dead |publisher=[[Астронет]] }}</ref> Иупитери Амреи рыбжьара абжьаратәи абжьаӡара 778.57 миллион км ыҟоуп (5.2 [[Астрономическая единица|AU]]), а [[период обращения|Аикәаҵәира аамҭа]] 11,86 шықәса иаҟароуп. Иупитер аорбита [[Кеплеровы элементы орбиты#Эксцентриситет|аексцентриситет]] 0,0488 ахьыҟоу азы, [[перигелий|аперигелии]] [[афелий|афелии]] рҿы Амра аҟынӡа абжьаӡара аиԥшымзаара 76 миллион км ауп.<ref name="астро-азбука">{{статья |автор=Азбука Звёздного неба. |заглавие=Юпитер |ссылка=http://astro-azbuka.info/astro/solar/jupiter |язык=ru |автор издания=При создании сайта использованы материалы из книги Данлоп С. «Азбука звёздного неба» 1990 г. |тип=статья |издательство=www.astro-azbuka.info |издание=⁠ |archive-date=2020-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130204807/http://astro-azbuka.info/astro/solar/jupiter }}</ref><ref name="галактика">{{cite web |url=http://www.great-galaxy.ru/?pg=planets&id=008 |url-status=dead |title=Галактика. Ближний и дальний космос. Юпитер |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319150202/http://www.great-galaxy.ru/?pg=planets&id=008 |archive-date=2012-03-19 }}</ref> Иупитер аныҟәара аԥырхагахараҿы еиҳарак алагала ҟазҵо [[Сатурн|Сатурн]] ауп. Актәи аԥырхага хкы — шәышықәсатәуп, ~70 нызқь шықәса амасштаб аҿы аус зуа, Иупитер аорбита аексцентриситет 0.02 инаркны 0.06 рҟынӡа иаԥсахуеит, насгьы аорбита анаара ~1° инаркны 2° рҟынӡа иаԥсахуеит. Аҩбатәи аԥырхага хкы — [[Орбитальный резонанс|аиԥҟьаратә]], 2:5 иазааигәоу аизыҟазаашьа змоу (аҿарҵәи ашьҭахь хә-дыргак рҟынӡа аҵабыргра аманы - 2:4.96666).<ref>{{статья |автор=Rory Barnes & Thomas Quinn |заглавие=THE (IN)STABILITY OF PLANETARY SYSTEMS |ссылка=http://cds.cern.ch/record/705488/files/0401171.pdf |язык=en |место=[[Сиэтл|Seattle]], [[Вашингтон (штат)|WA]] |издательство=Dept. of Astronomy, [[Вашингтонский университет|University of Washington]] |год=JANUARY 12, 2004 |страницы=30 |doi=10.1086/421321 |arXiv=astro-ph/0401171 |archive-date=2018-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726143826/http://cds.cern.ch/record/705488/files/0401171.pdf }}</ref><ref>{{книга |автор=Roy, A. E. & Ovenden, M. W. |заглавие=On the occurrence of commensurable mean motions in the solar system |язык=en |ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1954MNRAS.114..232R/0000234.000.html |издательство=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |том=114 |серия=SAO/NASA Astrophysics Data System (ADS) |allpages=232 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304231837/http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1954MNRAS.114..232R/0000234.000.html }}</ref><ref name="динамика">{{книга |автор=Мюррей К., Дермотт С. |заглавие=Динамика Солнечной системы |издательство=Физматлит |год=2010 |страниц=588 |isbn=987-5-9221-1121-8 |тираж=500 }}</ref> Апланета аекватортә ҟьаҟьара аорбита аҟьаҟьара иазааигәоуп (аҵәира аҵәҩан анаара 3.13° шьақәнаргылоит, 23.45° — Адгьыл атәы), убри аҟнытә Иупитер аҿы [[времена года|ашықәсс аамҭақәа]] рҽеиҭныԥсахлара мҩаԥысӡом.<ref name="jupiter-info"/><ref name="galspace">{{cite web |url=http://galspace.spb.ru/index46.html |title=Юпитер — грозный гигант |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125182959/http://galspace.spb.ru/index46.html |archive-date=2010-11-25 |url-status=dead }}</ref><ref name="сп">{{cite web |url=http://space.rin.ru/articles/html/129.html |title=Строение планеты|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219073905/http://space.rin.ru/articles/html/129.html |archive-date=2011-12-19 |url-status=dead }}</ref> Иупитер Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа раасҭа иара иҵәҩан иакәшаны еиҳа лассы иҵәиуеит. Аекватор аҿы аҵәира аамҭа 9 сааҭки 50 минуҭи 30 секунди ыҟоуп, абжьаратәи аҭбаарақәа рҿы — 9 сааҭки 55 минуҭи 40 секунди ауп.<ref>{{Cite web |url=http://www.cmeh.ru/rekord/kosmos/2.html |title=Книга рекордов Гиннесса — космос и космические полёты. |access-date=2010-10-16 |archive-date=2011-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228182737/http://www.cmeh.ru/rekord/kosmos/2.html |url-status=live }}</ref><ref name="БСЭ">{{БСЭ3|статья=Юпитер |автор=Д. Я. Мартынов |том=30}}</ref> Иара ирласны аҵәира абзоурала, Иупитер аекватортә радиус (71,492 км) 6.49% рыла еиҳауп аполиартә радиус (66,854 км) аасҭа; Абасала, апланета аиҵацалара (1:51.4) шьақәнаргылоит.<ref name="jupiter-info"/> === Атмосфераҿы аԥсҭазаара аҟазаара иазку агипотезақәа === Иахьазы, Иупитер аҿы аԥсҭазаара аҟазаара ҟалашьа амамшәа иаабоит: атмосфераҿы аӡы амаҷра, аҿықә ӷәӷәа амамзаара, уҳәа убас иҵегьы. Аха, 1970-тәи ашықәсқәа рзы, америкатәи астроном [[Саган, Карл|Карл Саган]] иҳәеит Иупитер атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҿы аммиак шьаҭас измоу аԥсҭазаара ыҟазар шалшо.<ref>{{cite web |url=http://daviddarling.info/encyclopedia/J/Jupiterlife.html |title=Life on Jupiter |publisher=daviddarling.info |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100830084506/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/J/Jupiterlife.html |archive-date=2010-08-30 |url-status=dead }}</ref> Иупитертәи атмосфера аҵаулара маҷқәа рҿгьы, аҳауа аԥхарреи аилаӷәӷәареи даара иҳаракуп, насгьы [[Химическая эволюция|ахимиатә еволиуциа]] иадамзаргьы иҟалар шалшо мап ацәкра ҟалом, избан акәзар ахимиатә реакциақәа рыццакреи рыҟалара алшареи уи иацхраауеит.<ref name="nasa-jupiter"/><ref>''Карл Саган'' «Космос: Эволюция Вселенной, жизни и цивилизации», — СПб: Амфора, 2008, С. 58-61. ISBN 978-5-367-00829-6</ref> Аха, Иупитер аҿы аӡы-акарбондиоксидтә ԥсҭазаара ыҟазаргьы алшоит: аӡы афақь ала ишьақәгылоу аԥсҭҳәақәа зҭоу атмосфера ахҟьаҿы аҳауа аԥхарреи ақәыӷәӷәареи иара убас кырӡа иманшәалоуп. Карл Саган, Е. Е. Салпитери иареи, ахимиеи афизикеи рзакәанқәа рҳәаақәа ирҭагӡаны аҳасабрақәа ҟаҵаны, Иупитер атмосфераҿы иҟазарц зылшо [[Атмосферное животное|х-ԥсҭазааратә формак]] ахҳәаа рзыруит: * Асинкерцқәа ({{lang-en|sinker}} — «иҵааҟәрыло») иссаӡоу ацәеижьқәа, зеиҿиаара кырӡа лассы имҩаԥысуа, хыԥхьаӡара рацәала ахылҵшьҭрақәа нзыжьуа. Уи абзоурала урҭ рыхәҭак еиқәхоит ишәарҭоу аконвекциатә цәқәырԥақәа ахьыҟоу, асинкерқәа атмосфера ицоу ҵаҟатәи аҟәшақәа рахь ргара зылшо; * Афлоаетерқәа (анг. floater - “азӡара”) — анкьаԥышҭарчқәа иреиԥшу аорганизм дуқәа (адгьылтә қалақь иаҟароу) роуп. афлоатер аҳауатә макәан аҟынтәи агели ҭганы аӡри ааннажьуеит, уи абзоурала атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҟны иаанхоит. Иара аорганикатә молекулақәа рыла ичалар алшоит, мамзаргьы адгьылтә ҵиаақәа реиԥш ахала урҭ ахылҵыргьы ауеит; * Ахантерқәа (англыз быз. hunter - “ашәарыцаҩ”) — ишәарыцо ацәеижьқәа, афлоаетерқәа иреиҩаӡо. == Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа == {{See also|Иупитер атмосфера}} === Ахимиатә еилазаашьа === {|class="wikitable" style="text-align:center; float:left; margin:1ex 1em 1ex 0" |+ Иупитери Амреи рҿы аӡри иадҳәаланы аелементқәа раларҵәара<ref name="Atreya2003"/> |- ! Ахәҭаҷ || Амра || Иупитер/Амра |- | [[Гелий|He]]/[[Водород|H]] || 0,0975 || 0,807 ± 0,02 |- | [[Неон|Ne]]/H || 1,23·10<sup>−4</sup> || 0,10 ± 0,01 |- | [[Аргон|Ar]]/H || 3,62·10<sup>−6</sup> || 2,5 ± 0,5 |- | [[Криптон|Kr]]/H || 1,61·10<sup>−9</sup> || 2,7 ± 0,5 |- | [[Ксенон|Xe]]/H || 1,68·10<sup>−10</sup> || 2,6 ± 0,5 |- | [[Углерод|C]]/H || 3,62·10<sup>−4</sup> || 2,9 ± 0,5 |- | [[Азот|N]]/H || 1,12·10<sup>−4</sup> | 3,6 ± 0,5 (8 бар)3,2 ± 1,4 (9—12 бар) |- | [[Кислород|O]]/H || 8,51·10<sup>−4</sup> | 0,033 ± 0,015 (12 бар)0,19-0,58 (19 бар) |- | [[Фосфор|P]]/H || 3,73·10<sup>−7</sup> || 0,82 |- | [[Сера|S]]/H || 1,62·10<sup>−5</sup> || 2,5 ± 0,15 |} Иупитер аҩныҵҟатәи ахҟьақәа рхимиатә еилазаара ҳаамҭазтәи ахылаԥшратә методқәа рыла еилкаашьа амам, аха атмосфера адәахьтәи ахәҭақәа рҿы ахимиатә элементқәа раларҵәара ииашаны еилкаауп, избан акәзар 1995 шықәса ԥхынҷкәынмза 7 инаркны илбаауа аппарат «[[Галилео (КА)|Галилео]]» ала иҭырҵаауан.<ref>{{cite web |url= http://www.planet4589.org/space/jsr/back/news.267 |url-status= dead |title= Jonathan's Space Report, No. 267 |lang=en |first=Jonathan |last=McDowell |publisher=Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics |date=1995-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513054737/http://www.planet4589.org/space/jsr/back/news.267 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-10-30}}</ref> Иупитер атмосфера ихадоу ҩ-хәҭак — амолекулатә ӡрии агелии.<ref name="Atreya2003">{{статья |заглавие= Composition and origin of the atmosphere of Jupiter—an update, and implications for the extrasolar giant planets |издание=[[Planetary and Space Science]]|том= 51 |страницы= 105—112 |doi= 10.1016/S0032-0633(02)00144-7 |ссылка= http://adsabs.harvard.edu/abs/2003P%26SS...51..105A |язык= en |тип= journal |автор= Atreya, S. K.; Mahaffy, P. R.; Niemann, H. B. et al |год= 2003 |archive-date= 2014-08-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140823091129/http://adsabs.harvard.edu/abs/2003P%26SS...51..105A }}</ref> Атмосфераҿы иҟоуп иара убас имаҷымкәа имариоу аилаҵақәа, иаҳҳәап, [[Аӡы|аӡы]] (H<sub>2</sub>O), [[метан|аметан]] (CH<sub>4</sub>), [[сероводород|атыҩшаӡри]] (H<sub>2</sub>S), [[аммиак|аммиак]] (NH<sub>3</sub>) [[фосфин|афосфин]] (PH<sub>3</sub>).<ref name="Atreya2003" /> Урҭ рхыԥхьаӡара иҵаулоу (10 бар ҵаҟа) атропосфераҿы иаанарԥшуеит Иупитер атмосфера [[углерод|арацәари]], [[азот|азот]], [[сера|атыҩша]], [[кислород|аҵәыҵәри]] рыла 2-4 факторла Амра иаҿырԥшны ишбеиоу.<ref name="Atreya2003"/> Егьырҭ ахимиатә еилаҵақәа, [[арсин|арсин]] (AsH<sub>3</sub>) насгьы [[Герман (химическое соединение)|агерман]] (GeH<sub>4</sub>), ыҟоуп, аха рыхәҭаа маҷуп. Аинерттә рчқәа, [[аргон|аргон]], [[криптон|акриптон]], [[ксенон|аксенон]] рконцентрациа Амраҿы урҭ рхыԥхьаӡара аасҭа еиҳауп (шәахә. аиҵаҩра), [[неон|анеон]] аконцентрациа хымԥада еиҵоуп. Иҟоуп рхыԥхьаӡара рацәамкәа имариоу [[Углеводороды|арацәаӡриқәа]]: [[этан|аетан]], [[ацетилен|ацетилени]] [[диацетилен|адиацетилени]], — Иупитер амҳалдызсфера аҟынтәи иааиуа амратә ультрафиалеттә радиациеи еиҵаҵоу ахәҭаҷқәеи рнырра ала ишьақәгыло. [[Диоксид углерода|Арацәари адиоксид]], [[моноксид углерода|арацәари амоноксид]], аӡы атмосфера хыхьтәи ахәҭаҿы, агәаанагара шыҟоуп ала, уаҟа рыҟазаара зыхьҟаз ауп Иупитер атмосфера акометақәа ахьагәыдлаз — иаҳҳәап, [[D/1993 F2 (Шумейкеров — Леви)|Шумеикерцәа-Леви 9]] ркомета еиԥш иҟоу. Аӡы атропосфера аҟнытә аашьа амаӡам, избанзар [[тропопауза|атропопауза]], ацәҟьа хьшәашәа еиԥш аус зуа, аӡы [[стратосфера|астратосфера]] аҩаӡара аҟынӡа ахалара қәҿиарала иаԥхьнарҟәҟәаауеит.<ref name="Atreya2003"/> Иупитер аԥштәы ҟаԥшь аҽеиҭакрақәа зыхҟьо [[фосфор|афосфор]] ([[красный фосфор|афосфор ҟаԥшь]]), атыҩша, арацәари, [[Органические вещества|аорганика]] реилаҵақәа рыҟазаара акәзар ауеит, атмосфераҿы иҟоу [[Атмосфера Юпитера#Грозы|афымцатә цәырҟьарақәа]] ирыхҟьаны [[Эксперимент Миллера — Юри|ицәырҵуа]]. [[Саган, Карл|Карл Саган]] имҩаԥигаз [[Атмосфера Юпитера|атмосфера]] ҵаҟатәи ахҟьақәа асимуляциа рзызуаз аԥышәараҿы (иаҳа имаҷны) ԥшь-[[Ароматичность|цәаҳәактәи]] [[хризен|ахризен]] аарԥшын акаҳуаԥшшәы змоу [[Толины|атолинқәа]] рыбжьара, насгьы абри аилаҵазы еиҳау ауп [[полициклические ароматические углеводороды|аполициклтәи афҩытә рацәаӡриқәа]], 4 мамзаргьы еиҳаны [[Ароматичность|абензолтә мацәазқәа]] змоу, еиҳа имаҷны иуԥылоит еиҵоу амацәазқәа рхыԥхьаӡара. Аԥштәы даара иахьеиԥшым азы, атмосфера ахимиатә еилазаара еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿгьы еиуеиԥшым ҳәа иԥхьаӡоуп. Иаҳҳәап, иҟоуп «ибоу» насгьы «ицәаакуа» аҭыԥқәа, аӡы афақь еиуеиԥшым ахьыԥхьаӡара ахьыҟоу.<ref name="kirill i mef jup"/><ref name="скулс-келдыш"/><ref name="kirill i mef jup">{{cite web |url= http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=691138 |url-status=dead |title=Юпитер|author= |date= |publisher=[[Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|БЭКМ]] |access-date=2012-04-20 |lang=ru}}</ref><ref>{{статья |автор= [[Саган, Карл|Sagan, C.]] et al. |заглавие= Polycyclic aromatic hydrocarbons in the atmospheres of Titan and Jupiter |ссылка= http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?db_key=AST&bibcode=1993ApJ...414..399S&letter=0&classic=YES&defaultprint=YES&whole_paper=YES&page=399&epage=399&send=Send+PDF&filetype=.pdf |язык= en |издание= [[The Astrophysical Journal]] |тип= [[Научный журнал|рец. науч. журнал]] |год= 1993 |том= 414 |номер= 1 |страницы= [http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1993ApJ...414..399S 399—405] |doi= 10.1086/173086 |bibcode= 1993ApJ...414..399S |issn= 0004-637X |arxiv= |издательство= [[IOP Publishing]] |archive-date= 2022-01-21 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220121055511/https://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?db_key=AST&bibcode=1993ApJ...414..399S&letter=0&classic=YES&defaultprint=YES&whole_paper=YES&page=399&epage=399&send=Send+PDF&filetype=.pdf }}</ref> {{-}} === Аиҿкаашьа === [[Афаил:Jupiter interior.png|мини|300px|Иупитер аҩныҵҟатәи аилазаашьа амодель: аԥсҭҳәақәа рыҵаҟа иҟоуп 21 нызқь км рҟынӡа ажәпара змоу аӡрии агелиуми реилаԥса, арчытә фаза аҟынтәи аӡытә фазахь ашьшьыҳәа ииасуа, анаҩс иҟоуп 30-50 нызқь км аҵаулара змоу аӡи аметаллтә ӡрии рыхҟьа. Аҩныҵҟа иҟазар алшоит 20 нызқь км адиаметр змоу агәыцә кьакьа<ref name="galspace"/>]] Уажәтәи аамҭазы, Иупитер аҩныҵҟатәи аилазаашьа амодель иреиҳау азхаҵара аиуит: # Атмосфера. Уи хы-хәҭакны еиҟәшоуп<ref name="скулс-келдыш">{{cite web |url= http://schools.keldysh.ru/sch1216/materials/sun_sys_do/jupiter.htm |title= Юпитер. ГОУ СОШ № 1216. Официальный сайт |access-date= 2010-10-05 |archive-date= 2009-06-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090623035312/http://schools.keldysh.ru/sch1216/materials/sun_sys_do/jupiter.htm |url-status= dead }}</ref>: ## [[водород|аӡри]] ала ишьақәгылоу адәахьтәи ахҟьа; ## абжьаратәи ахҟьа, аӡрии (90%), [[Гелий|агелии]] (10%) рыла ишьақәгылоу; ## ҵаҟатәи ахҟьа, аӡри, агели, [[аммиак|аммиак]], [[Аммоний|аоммони]] агидросульфид, [[Аӡы|аӡы]] рыла ишьақәгылоуп, аԥсҭҳәақәа рыхҟьақәа хԥа шьақәзыргыло<ref name="скулс-келдыш"/>: ### Хыхь — иҵааз аммиак иалху аԥсҭҳәақәа ыҟоуп (NH<sub>3</sub>). Иара аԥхарра −145 °C раҟара ыҟоуп, ақәыӷәӷәара 1 атм рҟынӡа ауп<ref name="nasa-jupiter"/>; ### Уи аҵаҟа — аммони агидросульфидтә кристаллқәа (NH<sub>4</sub>HS) рыԥсҭҳәақәа; ### Ҵаҟаӡа — аӡы аҵаа, иҟалап [[Аӡы|аӡы]] ҵаӷа<sup>иаанагозар ҟаалап — ацәыкәбар хәыҷқәа рсахьа змоу</sup>. Ари ахҟьаҿы [[Атмосферное давление|ақәыӷәӷәара]] 1 атм шьақәнаргылоит, аҳауа аԥхарра −130 °C (143 K) раҟара. Абри аҩаӡара аҵаҟа апланета ҵәцаӡам.<ref name="скулс-келдыш"/> # [[Металлический водород|Аметаллтә ӡри]] ашьаҭа. Ари ашьаҭа аԥхарра аҽаԥсахуеит 6,300 инаркны 21,000 К рҟынӡа, ақәыӷәӷәара 200 инаркны 4000 ГПа рҟынӡа. # Ахаҳәтә гәыцә. Ари амодель аргылара шьаҭас иамоуп ахылаԥшратә дыррақәа рсинтез, атермодинамика азакәанқәа рхархәара, насгьы ақәыӷәӷәара ҳаракы аҵаҟеи, аԥхарра ҳарак аҟни иҟоу аматериа иазку алабораториатә дыррақәа рекстраполиациа. Уи шьаҭас иамоу агәаанагара хадақәа: * Иупитер агидродинамикатә еиҟарараҿы иҟоуп; * Иупитер атермодинамикатә еиҟарараҿы иҟоуп. Акапани амчхареи рыхьчара азакәанқәа абарҭ аԥҟарақәа ирыцаҳҵар, еиҟаратәра хадақәа рсистема ҳауеит. Ари имариоу х-шьаҭак змоу амодел аҳәаақәа ирҭагӡаны, ашьаҭа хадақәа рыбжьара еилыкка аҳәаа ыҟаӡам, аха афазатә еиҭасрақәа рҭыԥқәагьы маҷуп. Убри аҟнытә, ҳара иҳалшоит агәаанагара ҟаҳҵар, апроцессқәа зегьы шамахамзар ирҭыԥантәиуп ҳәа, уи алшара ҳанаҭоит шьаҭацыԥхьаӡа хаз-хазы ахәаԥшра. ==== Атмосфера ==== [[Афаил:Structure of Jovian atmosphere-rus.svg|left|мини|250px|Иупитер атмосфера аилазаашьа]] [[Афаил:PIA22946-Jupiter-RedSpot-JunoSpacecraft-20190212.jpg|мини|250px|Иупитер [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]]и иҭынчым аладатәи агьежьбжеи рҭеиҭыԥш, [[JunoCam|JunoCam]] КА «[[Юнона (космический аппарат)|Иунона]]» иҭнахыз (2019 шықәса, жәабранмза 12)]] [[Афаил:Hubble_Visible_View_of_Jupiter.jpg|мини|left|250px|Еиуеиԥшым аспектрқәа рыла иҭыху Иупитер атмосфера. Иубарҭоу]] [[Афаил:Gemini_North_Infrared_View_of_Jupiter.jpg|мини|left|250px|Аинфраҟаԥшьтә]] [[Афаил:Hubble_Ultraviolet_View_of_Jupiter.jpg|мини|left|250px|Аультрафиолеттә]] [[Афаил:PIA21641-Jupiter-SouthernStorms-JunoCam-20170525.jpg|мини|right|250px|Акосмостә аппарат “[[Юнона (космический аппарат)]] [[Афаил:JIRAM_Image_Southern_CPCs.jpg|мини|right|250px|Иупитер Аладатәи аполиус аҟны ациклонтә ԥшацәгьақәа рҭеиҭыԥш, акосмостә ӷба “[[Юнона (космический аппарат)]] [[Афаил:Cyclone_storms_encircle_Jupiter%27s_North_Pole%2C_captured_in_infrared_light_by_NASA%27s_Juno_spacecraft.png|мини|250px|Иупитер [[Северный полюс Юпитера|Аҩадатәи аполиус]] аҟны ациклонтә ԥшацәгьақәа рҭеиҭыԥш, JIRAM инфраҟаԥшьла иҭнахыз (2020 шықәса, ԥхынгәымза 31)]] [[Афаил:Juno20180411.jpg|мини|250px|Ари Иупитер Аҩадатәи аполиус 3D аинфраҟаԥшьтә сахьа ауп, JIRAM еизнагаз адыррақәа рыла иаагоуп (2018 шықәса, мшаԥымза 11)<ref>{{Cite web | url=https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7096 | title=NASA's Juno Mission Provides Infrared Tour of Jupiter's North Pole | access-date=2021-01-14 | archive-date=2020-12-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201202165127/https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7096 | url-status=live }}</ref>]] {{main|Иупитер атмосфера}} Атмосфераҿы аҳауаԥхарра еиԥшымкәа аизҳара иаҿуп. Уаҟа, Адгьыл аҿы еиԥш, иалкаазар ауеит аекзосфера, атермосфера, астратосфера, атропопауза, атропосфера.<ref name="Ingersoll"/> Хыхьӡатәи ахәҭақәа рҿы аҳауаԥхарра ҳаракуп; аҵаулаара иацлацыԥхьаӡа ақәыӷәӷәара иазҳауеит, аҳауаԥхарра тропопауза аҟынӡа илеиуеит; Атропопауза инаркны, аҵаулара иацлацыԥхьаӡа аԥхаррагьы ақәыӷәӷәарагьы ирызҳауеит. Адгьыл еиԥш акәымкәа, Иупитер амезосфереи уи иақәшәо ​​амезопаузеи амаӡам.<ref name="Ingersoll">{{cite encyclopedia |last=Ingersoll |first=A.P. |author2=Dowling, T.E. |author3=Gierasch, P.J. |display-authors=etal |title=Dynamics of Jupiter's Atmosphere |year=2004 |editor1=Bagenal, F.| editor2=Dowling, T.E.| editor3= McKinnon, W.B. |encyclopedia=Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere |location=Cambridge |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=0-521-81808-7 |url=https://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/ingersolletal-2004.pdf |ref=Ingersoll |access-date=2019-12-02 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514221437/https://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/ingersolletal-2004.pdf |url-status=live }}</ref> [[Афаил:PIA00015 Large Brown Oval.jpg|мини|Идуу агьежьеизыхәхәа каҳуаԥшшәы, 1979 шықәса хәажәкырамза 2 рзы “Воиаџьер-1” иҭнахыз.]] Иупитер [[Термосфера|атермосфераҿы]] ирацәаны аинтерес зҵоу апроцессқәа мҩаԥысуеит: абраҟоуп апланета радиациала аԥхарра ахәҭак ахьацәыӡуа, абраҟоуп [[Полярное сияние|аурорақәа]] ахьышьақәгыло, абраҟоуп [[ионосфера|аионосфера]] ахьышьақәгыло. 1 нбар ақәыӷәӷәара аҩаӡара уи аҩадатәи ҳәаа ҳәа иԥхьаӡоуп. Иубарҭоу [[Термосфера|атермосфера]] аԥхарра 800-1000 К ауп, уажәазы ари афакттә материал макьана ҳаамҭазтәи амодельқәа рҳәаақәа ирҭагӡаны аилыркаара маиуӡац, избан акәзар урҭ рҿы аԥхарра 400 К еиҳамзароуп. Иупитер архьшәашәарагьы иаабац процессым: аӡри ахатомктәи аион (H<sub>3</sub><sup>+</sup>), Иупитер ада, Адгьыл аҿы мацара иԥшаау, 3-5 мкм рыбжьара ацәқәырԥақәа рыҩаӡараҿы аспектр абжьаратәи аинфраҟаԥшьтә хәҭақәа рҿы амч ду змоу аемиссиа ҟанаҵоит.<ref name="Miller">{{статья |заглавие=Giant Planet Ionospheres and Thermospheres: the Importance of Ion-Neutral Coupling |издание=Space Sci.Rev. |том=116 |страницы=319—343 |doi=10.1007/s11214-005-1960-4 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005SSRv..116..319M |язык=en |тип=journal |автор=Miller, Steve; Aylword, Alan; and Milliword, George |год=2005 |archive-date=2014-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140823091303/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005SSRv..116..319M }}</ref><ref name="Miller"/><ref>{{cite encyclopedia |url= https://www.lpl.arizona.edu/~yelle/eprints/Yelle04c.pdf |format= PDF |title= Jupiter’s Thermosphere and Ionosphere |first= R.V. |last= Yelle |author2= Miller, S. |isbn= |encyclopedia= Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere |publisher= Cambridge University Press |editor1= Bagenal, F. |editor2= Dowling, T.E. |editor3= McKinnon, W.B. |year= 2004 |access-date= 2019-12-02 |archive-date= 2019-02-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190204152340/http://www.lpl.arizona.edu/~yelle/eprints/Yelle04c.pdf |url-status= dead }}</ref> Илбаауа аппарат аҟынтәи ишиашоу ашәарақәа рыла, иҵәцам аԥсҭҳәақәа аҩадатәи рыҩаӡара ақәыӷәӷәара 1 атмосфера алеи — 107 °C аҳауаԥхарреи амоуп; 146 км аҵаулараҿы - 22 атмосфера, +153 °C. «Галилео» иара убас аекватор аҿы «ашәыта ԥхақәа» аԥшааит. Иҟалап, арҭ аҭыԥқәа рҿы адәахьтәи аԥсҭҳәақәа рыхҟьа ҵаӷазар, еиҳа иԥхоу аҩныҵҟатәи ахәҭақәа убар ауазар.<ref>[https://solarsystem.nasa.gov/galileo/mission/journey-probe.cfm Arrival at Jupiter and the Probe Mission] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170120080046/http://solarsystem.nasa.gov/galileo/mission/journey-probe.cfm |date=2017-01-20 }} на сайте НАСА</ref> Аԥсҭҳәақәа рыҵаҟа 7-25 нызқь км аҵаулара змоу ашьаҭа ыҟоуп, уаҟа аӡри хәыҷы-хәыҷла аҭагылазаашьа арчы аҟынтәи аӡахьы иаԥсахуеит, ақәыӷәӷәареи аҳауаԥхарреи реизҳарала (6000 °C рҟынӡа). Арчытә ӡрии аӡри ҟьатеи еиҟәызыҭхо еилыкка иҟоу аҳәаа, ишаабо ала, иҟамзар ҟалап. Уи адунеизегьтәи аӡритә океан еиԥмырҟьаӡакәа аилашра еиԥшзар ауеит.<ref name="shvedun">{{cite web |url= http://www.shvedun.ru/jupiter-3.htm |title= Планета Юпитер, Магнитосфера Юпитера. Наблюдения Юпитера |access-date=2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101129173956/http://shvedun.ru/jupiter-3.htm |archive-date= 2010-11-29 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://podrobnosti.ua/technologies/2008/11/26/568385.html |title=Учёные создали новую модель строения Юпитера |date=2008-11-26|access-date=2010-10-05 |archive-date=2014-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407090321/http://podrobnosti.ua/technologies/2008/11/26/568385.html |url-status=live }}</ref><ref name="астро-азбука"/> ==== Аметаллтә ӡри ашьаҭа ==== [[Металлический водород|Аметаллтә ӡри]] ҟалоит ақәыӷәӷәара ҳаракқәа раан (миллион атмосферак раҟара) насгьы аԥхарра ҳаракқәа раан, аелеқтронқәа ркинетикатә мчхара аӡри аионизациатә потенциал ианахыҳәҳәо. Убри аҟнытә, уи аҟны апротонқәеи аелектронқәеи хазы-хазы иҟоуп, убри аҟынтә аметаллтә ӡри афымцамч мҩангага бзиоуп. Аметаллтә ӡри шьаҭа ажәпара 42-46 нызқь км раҟара иҟоуп.<ref name="строение юпитера"/><ref name="солсис">{{cite web |url=http://www.solsys.ru/yupiter.htm |title= Юпитер и его спутники|access-date= 2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110827205647/http://www.solsys.ru/yupiter.htm |archive-date= 2011-08-27 |url-status= dead }}</ref><ref name="строение юпитера">{{cite web |url= http://www.kosmonews.ru/yupiter/vnutrennee-stroenie-yupitera.-chast-2.html |url-status= dead |title= Внутреннее строение Юпитера. Часть 2 |lang=ru|access-date=2010-10-05 |archive-date= 2016-03-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041550/http://kosmonews.ru/yupiter/vnutrennee-stroenie-yupitera.-chast-2.html }}</ref><ref name="астро-ньюс">{{cite web |url=http://yastro.narod.ru/a_news63.htm |url-status= dead |title= Уточняется модель формирования ядра Юпитера |publisher= Астрономические новости |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050305140915/http://yastro.narod.ru/a_news63.htm |archive-date=2005-03-05 }}</ref> Ари ашьаҭаҿы ицәырҵуа амч ду змоу афымцатокқәа Иупитер амҳалдызтә мҽхак дуӡӡа дырҿиоит. 2008 шықәсазы, [[Калифорнийский университет в Беркли|Беркли иҟоу Калифорниатәи Ауниверситет]] аҟынтәи Реимонд Џьинлози, [[Университетский колледж Лондона|Лондонтәи Ауниверситеттә Коллеџь]] аҟынтәи Ларс Стиксруди, Иупитери Сатурни реиҿкаара амодель ҟарҵеит, уи инақәыршәаны, урҭ рҿы иара убасгьы иҟоуп аихатә гели, уи аихатә ӡри иацланы аиларҭәа шьақәдыргылоит.<ref name="астрономия-юпитер"/><ref name="астро-азбука"/><ref>{{cite web |url= http://www.membrana.ru/lenta/?8509 |title= Недра Юпитера и Сатурна заполнены металлическим гелием |date= 2008-08-07 |publisher= Мембрана.ру |access-date= 2010-09-25 |archive-date= 2010-12-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101219073823/http://www.membrana.ru/lenta/?8509 |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url= https://lenta.ru/news/2008/08/07/giants/ |title= Внутри Сатурна и Юпитера найден жидкий металлический гелий |date= 2008-08-07 |publisher= [[Lenta.ru]] |access-date= 2010-09-25 |lang= ru |archive-date= 2011-11-03 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111103162812/http://lenta.ru/news/2008/08/07/giants/ |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.great-galaxy.ru/?pg=news5&id=060 |url-status= dead |title= Недра Юпитера и Сатурна заполнены металлическим гелием |date= 2008-08-07 |website= Ближний и дальний космос |publisher=Галактика |access-date= 2010-09-25 |archive-date= 2012-03-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120319145437/http://www.great-galaxy.ru/?pg=news5&id=060 }}</ref><ref>{{cite web |url= http://news.tut.by/world/114493.html |title=Внутри Сатурна и Юпитера найден жидкий металлический гелий |date= 2008-08-07 |website= Новости |publisher= Tut.by |access-date=2010-09-25 |archive-date=2008-12-12 |archive-url= https://web.archive.org/web/20081212184434/http://news.tut.by/world/114493.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{статья |заглавие=Could Jupiter and Saturn Contain Liquid Metal Helium? |ссылка= http://www.optcorp.com/edu/articleDetailEDU.aspx?aid=4 |издательство=OPT Telescopes |nodot=1 |язык=en}}</ref> ==== Агәыцә ==== Апланета аинерциа ишәоу амоментқәа рхархәарала уи агәыцә ашәагааи акапани рыхәшьара ҟаҵазар ауеит. Уажәатәи аамҭазы, агәыцә акапан 10-тә Адгьыл акапан еиҳауп, насгьы ашәагаа 1,5-нтә уи адиаметр еиҳауп ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="astro-websib"/><ref name="galspace"/><ref>{{cite web |url= http://www.kosmonews.ru/yupiter/vnutrennee-stroenie-yupitera.-chast-2.html |url-status=dead |title=Внутреннее строение Юпитера. Часть 2. |date=2008-12-07 |publisher=Космоньюс.ру|access-date=2010-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305041550/http://kosmonews.ru/yupiter/vnutrennee-stroenie-yupitera.-chast-2.html |archive-date=2016-03-05 }}</ref> Иупитер Амра аҟынтәи иоуа амчхара аасҭа кырӡа еиҳаны иҭнажьуеит. Аҵарауаа ргәы ишаанаго ала, Иупитер апланета ашьақәгылараан аматериа аиҵалара апроцесс аҿы ишьақәгылаз аԥхаратә мчхара дуӡӡа аҭаҵәахқәа амоуп. Иупитер аҩныҵҟатәи аилазаашьа уаанӡатәи амодельқәа, апланета иҭнажьуа амчхара мыцхәы аилыркааразы, уи аҵаулараҿы арадиоактивтә ԥхасҭахара мамзаргьы агравитациа анырра аҵаҟа апланета аиҵалара аан амчхара аҭыҵра алнаршон.<ref name="строение юпитера"/><ref name="строение юпитера"/> ==== Ашьаҭабжьаратәи апроцессқәа ==== Ихьыԥшым ашьаҭақәа рҿы апроцессқәа зегьы рҭыԥқәа рышьақәыргылара залшом: атмосфера ахимиатә элементқәа рыҟамзаара, имцхәу ашәахәаркра, уҳәа убас иҵегьы реилыркаара хымԥадатәуп. Адәахьтәии аҩныҵҟатәии ашьаҭақәа рҿы агели ахьыҟоу аиԥшымра зыхҟьо уи ауп, гели атмосфера аҿы аконденсациа ахьуеит, насгьы ацәыкәбарқәа раҳасабала иҵаулоу аҭыԥқәа рахь иақәшәоит. Ари ацәырҵра адгьылтә қәоура угәаланаршәоит, аха аӡы аҟынтәи акәымкәа, агели аҟынтәи. [[Афаил:Pioneer 11 jup top.gif|мини|Иупитер аҩадатәи аполиус, [[Пионер-11|Пионер-11]] иҭнахыз.]] Ааигәа иаарԥшын анеон урҭ ацәыкәбарқәа рылаӡҩара шалшо. Уи ауп анеон азымхарагьы ҳаилзыркаауа.<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010PhRvL.104l1101W Sequestration of Noble Gases in Giant Planet Interiors] // Physical Review Letters, vol. 104, Issue 12, id. 121101, 03/2010</ref> Калифорниатәи ауниверситет аҵарауаа-планетологцәа Мона Делицкии Кевин Беитси ирҳәоит арацәари ахәа [[графит|аграфит]], анаҩс [[алмаз|алмаз]] ахь аҽеиҭакра ҟалар шалшо арчытә гиганқәа Сатурни Иупитери рҿы. Алмас хәҭаҷқәа апланета агәыцә ианазааигәахо еиҳа-еиҳа иԥхоит. Абасала, урҭ убриаҟынӡа иҭәоит, иӡу алмазтә цәыкәбарқәаны иҟалоит. === Атмосфератә цәырҵрақәеи афеноменқәеи === ==== Атмосфера аныҟәара ==== [[Афаил:790106-0203 Voyager 58M to 31M reduced.gif|мини|left|“[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]” аҟынтәи афотосахьақәа рыла Иупитер аҵәира анимациа, 1979ш.]] Иупитер аҿы аԥша аццакра 600 км/сааҭ еиҳахар алшоит. Адгьыл аҿы еиԥш акәымкәа, аекватортәи аполиартәи арегионқәа рҿы амра аԥхара аиԥшымра иахҟьаны [[Атмосфера Земли|атмосфератә]] циркулиациа ахьыҟало, Иупитер аҿы [[солнечная радиация|амра ашәахәаркра]] аԥхарратә циркулиациахь иамоу анырра маҷуп; амч хадақәа иреиуоуп аԥхарра ацәқәырԥақәа, апланета агәаҟынтәи иаауа, иара убас амчхара, Иупитер ахатә ҵәҩан иццакны акәшараан иҭыҵуа.<ref name="атмосфера" /> Адгьыл аҿы имҩаԥыргоз ахылаԥшрақәа рыла, астрономцәа Иупитер атмосфераҿы иҟоу амаҟақәеи азонақәеи еихыршеит аекватортәи, атропикатәи, абжьаратәқәа, насгьы аполиартәқәа ҳәа. Атмосфера аҵаулара аҟынтәи иҩеиуа, Иупитер аҿы иҟоу [[Сила Кориолиса в гидроаэромеханике|Кориолис имчқәа]] рнырра аҵаҟа иҟоу азонақәа рҿы иҟоу арчқы рԥха амассақәа апланета [[параллель|апараллельқәа]] рыла еиҵыҵуеит, насгьы азонақәа еиҿаԥшуа рыҵкарқәа еиҿалоит. Азонақәеи амаҟақәеи рҳәаақәа рҿы (иҵабго ацәқәырԥақәа рҭыԥқәа) иӷәӷәоу атурбулентра ыҟоуп. Аекватор аҩадахьы, ҩадаҟа ирхо азонақәа рҿы ацәқәырԥақәа Кориолис имчқәа рыла мрагыларахь рхы дырхоит, насгьы аладаҟа ирхо — мраҭашәарахь рхы дырхоит. Аладатәи агьежьбжаҿы — инарҳәаарҳәны. Адгьыл аҟны уи еиԥшу ашьақәгылашьа ирымоуп [[пассат|апассатқәа]].<ref name="скулс-келдыш"/><ref name="атмосфера"/><ref name="атмосфера"/> ==== Ацәаҳәақәа ==== [[Афаил:Jupiter on 2009-07-23 (captured by the Hubble Space Telescope).jpg|мини|right|200px|Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы Иупитер аӷазқәа. Ԥхынгәымза 2009]] [[Афаил:Jupiter on 2010-06-07 (captured by the Hubble Space Telescope).jpg|мини|right|200px|Рашәарамза 2010]] [[Афаил:Juno_flyby_of_Jupiter%2C_Perijove_16_%28PIA22906%29.webm|мини|250px|Акосмосныҟәага “[[Юнона (космический аппарат)|Иунона]]” Иупитер 16-тәи ахаԥырра]] [[Афаил:PIA23807-PlanetJupiter-FlyOver-Animation-20200602.webm|мини|250px|Акосмостә ӷба “[[Юнона (космический аппарат)|Иунона]]” аԥырра (2020 шықәса, рашәарамза 2)]] Иупитер адәахьтәи аҭеиҭыԥш иаҷыдароу уи ацәаҳәақәа роуп. Урҭ рхылҵшьҭра ҳаилзыркаауа аверсиақәа жәпакы ыҟоуп. Убас, версиак инақәыршәаны, ацәаҳәақәа цәырҵит апланета ду атмосфераҿы аконвекциа ацәырҵра иахҟьаны — аԥхара амзыз ала, насгьы, уи иахҟьаны, шьаҭақәак рышьҭыхра, егьырҭ рыхьшәашәара, рылаҟәра. 2010 шықәсазы, ааԥын аҵарауаа агәаанагара ҟарҵеит Иупитер аҿы иҟоу ацәаҳәақәа уи амҩанызақәа рнырра иахҟьаны иҟалеит ҳәа. Иҟоуп агәаанагара, амҩанызақәа рыгравитациа анырра абзоурала, Иупитер аҿы иҷыдоу аматериа «ашьаҟақәа» шьақәгылеит ҳәа, урҭ еикәагьежьуа ацәаҳәақәа ҟарҵон.<ref name="полосы">{{cite web |url= https://lenta.ru/news/2010/05/11/stripes/ |title= Астрономы объяснили полосы на Юпитере |date= 2010-05-11 |publisher= [[Lenta.ru]] |access-date= 2010-10-07 |lang= ru |author= |archive-date= 2010-09-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100917185026/http://lenta.ru/news/2010/05/11/stripes/ |url-status= live }}</ref><ref name="полосы"/><ref name="stripes">{{статья |заглавие= How Jupiter Got Its Stripes |ссылка= http://news.sciencemag.org/sciencenow/2010/05/how-jupiter-got-its-stripes.html |язык= en |издание= ScienceNow |год= 10 May 2010 |archive-date= 2010-05-13 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100513184929/http://news.sciencemag.org/sciencenow/2010/05/how-jupiter-got-its-stripes.html }}</ref><ref name="полосы"/><ref name="stripes"/> Аконвективтә цәқәырԥақәа, аҩныҵҟатәи аԥхарра ақәыԥшыларахь ицәырызго, адәахьала аҭыԥ лашақәеи амаҟа лашьцақәеи реиԥш иааԥшуеит. Аҭыԥ лашақәа рҿы иҩеиуа ацәырҵрақәа ирықәшәо ​​ақәыӷәӷәара еизҳауеит. Аҭыԥқәа шьақәзыргыло аԥсҭҳәақәа еиҳа иҳараку аҩаӡараҿы иҟоуп (20 км рҟынӡа), насгьы урҭ рыԥштәы лаша [[аммиак|аммиак]] шкәакәа злоу акристаллқәа рылаҵәара ахьеизҳауа ала ишьақәырӷәӷәоуп. Ҵаҟа иҟоу амаҟақәа рыԥсҭҳәа еиқәаҵәақәа аҟаԥшь-каҳуаԥшшәы змоу аммони агидросульфид акристалқәа рыла ишьақәгылоуп ҳәа иԥхьаӡоуп, насгьы еиҳа иҳараку аԥхарра рымоуп ҳәа. Арҭ аилазаашьақәа иаадырԥшуеит аӡы ахьцо аҭыԥқәа. Аҭыԥқәеи амаҟақәеи Иупитер ахьеикәшо аганахьала еиуеиԥшым аццакра рымоуп. Агьежьра аамҭа аҭбаара иаҿырԥшны минуҭқәак рыла еиҭасуеит. Уи иахҟьаны иҟалоит иҭышәынтәалоу азоналтә цәқәырԥақәа ма аԥшақәа, урҭ еиԥмырҟьаӡакәа аекватор иаваршәны ганк ала иасуеит. Ари адунеизегьтәи асистемаҿы аццакра 50 м/с инаркны 150 м/с рҟынӡа инаӡоит, насгьы еиҳаны. Амаҟақәеи азонақәеи рҳәаақәа рҿы иӷәӷәоу [[турбулентность|атурбулентра]] убаратәы иҟоуп, уи иахҟьаны хыԥхьаӡара рацәала аԥшаҵәитә структурақәа рышьақәгылара ҟалоит. Еиҳа еицырдыруа абас еиԥш иҟоу ашьақәгылашьа — аҵыхәтәантәи 300 шықәса ирылагӡаны Иупитер аҿықәан иубаратәы иҟоу [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]] ауп.<ref name="astro-websib"/><ref name="атмосфера"/><ref name="атмосфера"/><ref name="левитан">{{книга |автор= Е. П. Левитан. |заглавие= Астрономия: Учебник для 11 кл. общеобразовательных учреждений |издание= 9-е изд |место= М. |издательство= Просвещение |год= 2004 |isbn= 5-09-013370-0 }}</ref> Аԥшаҵәи анцәырҵлак, ахәҭа хәыҷқәа рфақьқәа змоу ирԥхоу арчы амассақәа аԥсҭҳәақәа рқәыԥшыларахь ишьҭнахуеит. Иҟало [[аммиак|аммиактә]] сы акристаллқәа, аси ацәыкәбарқәеи рсахьа змоу аммиактә еилаҵақәа, иаабац аӡытә сы, аҵаа хәыҷы-хәыҷла атмосфера аҟны илбаауеит, аҳауа аԥхарра иахьынӡақәнагоу аҟара иахьыҳараку аҩаӡара аҟынӡа инеины, ифақьхоит. Уи ашьҭахь арчытә ҭагылазаашьаҿы иҟоу аматериа дырҩеигь аԥсҭҳәа ашьаҭахь ихынҳәуеит.<ref name="атмосфера"/> 2007 шықәсазы аԥхын, «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]» ателескоп Иупитер атмосфераҿы аиҭакра дуқәа гәанаҭеит. Аекватор аҩадахьи аладахьи атмосфера аҟны хаз-хазы азонақәа маҟақәахеит, насгьы амаҟақәа — зонақәаны иҟалеит. Убри аан, атмосфератә формациақәа рформақәа рымацара ракәымкәа, рыԥштәқәагьы рҽырыԥсахит.<ref>{{cite web |url= https://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/news/jupiter_stripes.html |title= «Хаббл» зафиксировал, как Юпитер меняет свои полосы|access-date= 2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101009131608/http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/news/jupiter_stripes.html |archive-date= 2010-10-09 |lang= en |url-status= dead }}</ref> [[2010 год в науке|2010 шықәса]] лаҵарамза 9 рзы, [[астроном-любитель|астроном-абзиабаҩ]] Ентони Уесли ({{lang-en|Anthony Wesley}}, ҵаҟагьы уахәаԥш) игәеиҭеит зегь реиҳа иубарҭоу, еиҳа иҭышәынтәалоу ашьақәгылашьақәа руак, Аладатәи Аекваториалтә маҟа, иаалырҟьаны апланета аҟынтәи ишабжьаӡыз. Аладатәи аекватортә маҟа аҭбаараҿы ауп уи «иаӡәӡәоз» Идуу ашәыта ҟаԥшь ахьыҟоугьы. Иупитер Аладатәи аекватортә маҟа иаалырҟьаны абжьаӡра зыхҟьаз уи ахыхь еиҳа илашо аԥсҭҳәақәа рышьаҭа ацәырҵра ауп ҳәа иԥхьаӡоуп, урҭ рыҵаҟа аԥсҭҳәа еиқәаҵәақәа рцәаҳәа ҵәахуп. «Хаббл» ателескоп ала имҩаԥгаз аҭҵаарақәа рыла, амаҟа зынӡа имыӡит, аха аммиак злоу аԥсҭҳәақәа рыҵаҟа иҵәаххеит ҳәа алкаа ҟаҵан.<ref name="jpl_belt_loss">{{cite web |url= http://infuture.ru/article/3261 |title= Загадочное исчезновение южного пояса Юпитера |website= infuture.ru |lang= ru |access-date= 2019-12-02 |archive-date= 2019-04-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190405025323/https://infuture.ru/article/3261 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.rian.ru/science/20100616/247037662.html |title= Телескоп «Хаббл» разобрался, куда «пропал» пояс Юпитера |date= 2010-06-16 |publisher= [[РИА Новости]]|access-date= 2010-09-25 |lang= ru |archive-date= 2010-06-21 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100621032223/http://www.rian.ru/science/20100616/247037662.html |url-status= live }}</ref> Ацәаҳәақәа ахьыҟоу, рыҭбаара, рыгьежьра аццакра, атурбулентра, рылашара аамҭа-аамҭала рҽырыԥсахуеит. Цәаҳәацыԥхьаӡа 3-6 шықәса ирылагӡаны рхатә цикл еиҿыркаауеит. 11-13 шықәса ирылагӡаны адунеизегьтәи аҽеиҭакрақәагьы убаратәы иҟоуп. Ахыԥхьаӡаратә ԥышәара ари аиҭакра Адгьыл аҿы иаҳбо [[Цикл индекса|аиндекстә цикл]] ацәырҵра еиԥшуп ҳәа аԥхьаӡаразы амзыз ҳанаҭоит.<ref>Мороз В. И. Физика планет.-М.:Наука.-1967.-496 с.</ref><ref>Тейфель В. Г. Атмосфера планеты Юпитер.-М.:Наука.-1969.-183 с.</ref><ref>Бронштэн В. А., Седякина А. Н., Стрельцова З. А. Исследования планеты Юпитер.-М.:Наука.-1967.-С.27.</ref><ref>Focas J. H.//Mem. Soc. Roy. Sci. Liege.-1963.-'''7'''.-pp.535.</ref><ref>Williams G. P. Planetary circulation: 2. The Jovian quasi-geostrophic regime.//J. Atmos. Sci.-1979.-'''36'''.-pp.932-968.</ref><ref>Кригель А. М. О подобии между медленными колебаниями в атмосферах планет и циклом солнечной активности.//Вестник Ленинградского гос. университета. Сер. 7.-1988.- вып. 3 (№ 21).-С.122-125.</ref> ==== Идуу ашәыта ҟаԥшь ==== {{main|Идуу ашәыта ҟаԥшь}} [[Афаил:Jupiter's Great Red Spot - GPN-2003-000003.jpg|мини|left|250px|Иупитер [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]], {{date|1|3|1979}} (“[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]” афото)]] [[Афаил:Great_red_spot_juno_20170712.jpg|thumb|250px|Идуу ашәыта ҟаԥшь ирааигәаны, Акосмостә ӷба “[[Юнона (космический аппарат)|Иунона]]” аҭыхга “[[JunoCam|JunoCam]]” Иупитер атмосфера ахыхь 8000 км аҳаракыраҿы иҭнахыз (ԥхынгәы 11, 2017 ш.)]] [[Афаил:Jupiter_A_New_Point_of_View.png|thumb|250px|Идуу ашәыта ҟаԥшь асахьа, Иупитер атмосфера ахыхь 16,535 км аҟынтәи акосмостә ӷба “[[Юнона (космический аппарат)|Иунона]]” аҭыхга [[JunoCam|JunoCam]] ала иҭыху (2017 шықәса, ԥхынгәымза 10)]] Идуу ашәыта ҟаԥшь —зшәагаа еиҭасуа, аладатәи атропикатә зонаҿы иҟоу агьежьеиҵыхтә шьақәгылашьа ауп. Иара ааиртит [[Гук, Роберт|Роберт Гук]] 1664 шықәсазы. Уажәтәи аамҭазы уи ашәагаа 15×30 нызқь км (Адгьыл адиаметр ~12.7 нызқь км) инаӡоит, 100 шықәса раԥхьа ахылаԥшыҩцәа иазгәарҭон ҩынтә еиҳаны ашәагаақәа. Зны-зынла уи еилыкка иубарҭаӡам. Идуу ашәыта ҟаԥшь — зеиԥшыҟам ақәра ду змоу [[Тропический циклон|ҳауатә цәқәырԥа]] дуӡӡоуп, уи аматериа асааҭ ахыц иаҿаланы игьежьуеит, насгьы аикәшара наӡак адгьылтә мшқәа 6 рыла иҟанаҵоит.<ref name="astrogalaxy.ru">{{cite web |url= http://www.astrogalaxy.ru/053.html |title= Солнечная система. Планеты Солнечной системы. Юпитер. |author= ООО «ФИЗИКОН» |date= 2004 |publisher= Astrogalaxy.ru |lang= ru |access-date= 2010-10-03 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101027230403/http://astrogalaxy.ru/053.html |archive-date= 2010-10-27 |url-status= dead }}</ref><ref name="атмосфера"/> 2000 шықәса анҵәамҭазы азонд «[[Кассини (зонд)|Кассини]]» ала имҩаԥгаз аҭҵаарақәа рыбзоурала, еилкаахеит Идуу ашәыта ҟаԥшь ҵаҟатәи ацәқәырԥақәа (атмосфератә массақәа рвертикалтә циркулиациа) ишрыдҳәалоу; араҟа аԥсҭҳәақәа еиҳа иҳаракуп, аҳауа аԥхарра егьырҭ аҭыԥқәа рҟны аасҭа еиҵоуп. Аԥсҭҳәақәа рыԥштәы аҳаракыра иадҳәалоуп: аиаҵәа структурақәа — зегь раасҭа хыхь иҟоуп, урҭ рыҵаҟа акаҳуаԥштәы змоу шьҭоуп, анаҩс ашкәакәақәа. Аҟаԥшьқәа зегь реиҳа илаҟәуп. Идуу ашәыта ҟаԥшь аҵәира аццакра 360 км/сааҭ амоуп. Ибжьаратәу аҳауаԥхарра -163 °C ауп, ашәыта аҵкарахьтәи агәҭахьтәи ахәҭақәа рыбжьара аҳауаҟәандара аиԥшымзаара 3-4 градус шьақәнаргылоит. Ашәыта агәҭаны иҟоу атмосфератә рчқәа асааҭ ахыцқәа иахьрыцгьежьуа, аха аҵкарахьтәиқәа асааҭ ахыц иаҿаланы иахьыгьежьуа зыхҟьо абри аиԥшымзаара ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Иара убасгьы иҳәоуп аԥхарреи, ақәыӷәӷәареи, аныҟәареи, Ашәыта ҟаԥшь аԥштәи рыбжьара аидҳәалара шыҟоу, аха аҵарауаа уажәгьы уи хықәкыла излаҟоу атәы аҳәара рцәыцәгьоуп.<ref name="astro-websib"/><ref name="nasa-jupiter"/><ref name="пятно-на-ленте">{{cite web |url= https://lenta.ru/news/2010/03/17/spot/ |title= Астрономы заглянули внутрь Большого красного пятна Юпитера |date= 2010-03-17 |publisher= [[Lenta.ru]] |access-date= 2010-10-07 |lang= ru |archive-date= 2010-09-25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100925081338/http://lenta.ru/news/2010/03/17/spot/ |url-status= live }}</ref><ref name="наса о пятне">{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2010-086&cid=release_2010-086&msource=2010086&tr=y&auid=6073255 |title= See Spot on Jupiter. See Spot Glow. |date=2010-03-16 |publisher=NASA |lang=en |access-date=2010-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120208053600/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2010-086&cid=release_2010-086&msource=2010086&tr=y&auid=6073255 |archive-date= 2012-02-08 |url-status= dead }}</ref><ref name="пятно-на-ленте"/><ref name="наса о пятне"/><ref name="наса о пятне"/> Аамҭа-аамҭала Иупитер аҿы ациклонтә система дуқәа реидысларақәа ҟалалоит. Урҭ руак ҟалеит 1975 шықәсазы, уи иахҟьаны Ашәыта аԥштәы ҟаԥшь шықәсқәак иԥсыҽхеит. 2002 шықәса жәабранмза анҵәамҭазы, даҽа ԥшаҵәи дуӡӡак — Акәтаӷь шкәакәа — Идуу ашәыта ҟаԥшь ала аццакра аанкылахо иалаган, аиҿагылара мызк дуӡӡак ицон. Аха уи аҩ-ԥшаҵәик ӷәӷәала ааха рнамҭеит, избанзар цәхасрала иҟалеит.<ref name="Вокруг Света">{{статья |автор=Людмила Князева. |заглавие=Пятый элемент |ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/228/ |язык=ru |издание=Журнал «Вокруг Света» |тип=статья |издательство=«Вокруг Света» |год=2002 |выпуск=2742 |номер=7 |archive-date=2010-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101001120354/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/228/ }}</ref><ref>{{cite web |url=http://yastro.narod.ru/a1/a_news226.htm |title=Два красных пятна Юпитера движутся навстречу друг другу |publisher=Астрономические новости |access-date=2010-10-05 |url-status=dead |archive-date=2025-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251025103454/https://yastro.narod.ru/a1/a_news226.htm }}</ref> Идуу ашәыта ҟаԥшь аԥштәы ҟаԥшь маӡоуп. Уи зыхҟьо амзызқәа иреиуазар ауеит афосфор злоу ахимиатә еилаҵақәа. Иупитертәи атмосфера зегьы аԥшра аԥызҵо аԥшшәқәеи амеханизмқәеи уажәраанӡагьы ибзианы еилкааӡам, уи апараметрқәа ишиашоу ршәарала мацара ауп аилыркаарагьы ҟаҵазарц шалшо.<ref name="galspace"/> 1938 шықәсазы 30° аладатәи аҭбаара азааигәара х-гьежьеизыхәхәа—ԥшаҵәыҩ шкәакәа дук рышьақәгылареи рыҿиареи ҭаҩын. Ари апроцесс иацын иҵегьы аовал шкәакәа хәыҷқәа — аԥшаҵәиқәа рышьақәгылара. Уи ишьақәнарӷәӷәоит Идуу ашәыта ҟаԥшь иупитертәи аԥшаҵәиқәа рҟынтә зегь реиҳа иӷәӷәоу шакәу. Аҭоурыхтә ҭаҩрақәа иаадырԥшӡом апланета аҩадатәи аҭбаарақәа рыбжьаратәи аҭбаарақәа рҿы ас еиԥш аамҭа рацәала иҟоу асистемақәа. Аҩадатәи аҭбаара 15° азааигәара еиқәаҵәоу аовал дуқәа гәаҭан, аха, излаабо ала, аԥшаҵәиқәа рцәырҵразы иаҭаху аҭагылазаашьақәа Аладатәи агьежьбжаҿы мацара ауп иахьыҟоу.<ref name="Вокруг Света"/> ==== Имаҷу ашәыта ҟаԥшь ==== [[Афаил:Jupiter 3rd spot.jpg|200px|мини|Идуу ашәытаа ҟаԥшьи “ихәыҷу ашәыта ҟаԥшьи” 2008 шықәса лаҵарамзазы, “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” ателескоп ала иҭыху афотосахьаҿы]] Хыхь зыӡбахә ҳәаз ишкәакәоу аԥшаҵәыҩ-гьежьеизыхәхәақәа ракәзар, урҭ рҟынтә ҩба 1998 шықәсазы еилаҵәеит, 2000 шықәсазы иҟалаз ԥшаҵәыҩ ҿыцк иаанхаз ахԥатәи агьежьеизыхәхәа иацлеит. 2005 шықәса анҵәамҭазы, аԥшаҵәыҩ (Oval BA, English Oval BC) аԥштәы аԥсахра иалагеит, аҵыхәтәан аԥштәы ҟаԥшь аахәаны, уи азы ахьӡ ҿыц аиуны - Ашәытаԥ Ҟаԥшь Хәыҷы ҳәа. 2006 шықәса ԥхынгәымзазы Ашәыта Ҟаԥшь Хәыҷы уи аешьа еиҳабы, Ашәыта ԥ Ҟаԥшь Ду иахькьысит. Аха, уи аҩ-ԥшаҵәик уеизгьы-уеизгьы ӷәӷәала ирнымԥшит - аиҿасра ҟалеит еицәхасрала. Аиҿасра ҟалоит ҳәа аԥхьагәаҭара ҟаҵан 2006 шықәса актәи азбжазы.<ref name="ADS">{{статья |автор= A. F. Cheng, A. A. Simon-Miller, H. A. Weaver, K. H. Baines, G. S. Orton, P. A. Yanamandra-Fisher, O. Mousis, E. Pantin, L. Vanzi, L. N. Fletcher, J. R. Spencer, S. A. Stern, J. T. Clarke, M. J. Mutchler, and K. S. Noll. |заглавие= Changing Characteristics of Jupiter's Little Red Spot |ссылка= https://iopscience.iop.org/1538-3881/135/6/2446/pdf/1538-3881_135_6_2446.pdf |язык= en |издание= The Astronomical Journal, 135:2446—2452 |год= 2008 June |archive-date= 2014-06-28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140628151013/http://iopscience.iop.org/1538-3881/135/6/2446/pdf/1538-3881_135_6_2446.pdf }}</ref><ref name="ADS"/><ref name="ADS"/><ref name="элементы">{{cite web |url= https://elementy.ru/news/430278 |title= Новости науки: Красные пятна Юпитера потёрлись друг о друга боками |publisher= Элементы. Новости |access-date= 2010-10-05 |archive-date= 2011-11-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111129001316/http://elementy.ru/news/430278 |url-status= live }}</ref><ref name="элементы" /><ref>{{cite web |url=https://www.cnews.ru/news/top/index.shtml?2006/06/13/203486 |title=Красные пятна Юпитера мчатся друг на друга |publisher= CNews |access-date= 2010-10-05 |lang=ru |archive-url= https://web.archive.org/web/20111103200112/http://www.cnews.ru/news/top/index.shtml?2006/06/13/203486 |archive-date=2011-11-03 }}</ref> ==== Амацәысқәа ==== [[Афаил:JupiterStorm.jpg|мини|left|396px|Амацәысқәа (ҵаҟатәи акәакьҭаҿы илашоу ацәырҵрақәа), Иупитер аҟны аԥшацәгьа иадҳәалоуп]] Аԥшаҵәыҩ агәҭаны ақәыӷәӷәара еиҳахоит иаакәыршаны иҟоу аҭыԥқәа рҟны раасҭа, насгьы аԥшацәгьақәа рхаҭақәа ақәыӷәӷәара лаҟәқәа рыла иҭаҳәҳәоуп. [[космический зонд|Акосмостә зондқәа]] «[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]», насгьы «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» иҭырхыз афотосахьақәа рылаишьақәыргылахеи абас еиԥш иҟоу аԥшаҵәыҩқәа рыгәҭаны зықь километрла аура змоу [[молния|амацәыс]] ацәырҟьара дуқәа шцәырҵуа.<ref name="атмосфера"/> Амацәысқәа рымчра Адгьыл аҿы иҟоу амчра аасҭа х-еишьҭагылак рыла еиҳауп.<ref name="Beasley_2002">{{cite web |author1=Dolores Beasley|author2= Steve Roy|author3= Megan Watzke. |date=2002-02-27 |url=https://chandra.harvard.edu/press/02_releases/press_022702.html |title=Jupiter Hot Spot Makes Trouble For Theory |website=chandra.harvard.edu |publisher=Chandra Press Room |access-date=2010-09-20 |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100924075035/http://chandra.harvard.edu/press/02_releases/press_022702.html |archive-date=2010-09-24 |url-status=dead }}</ref> ==== Амҩанызақәа рҟынтәи агага цақәа ==== Даҽа еилкаашьа змам цәырҵрак акәны “агага цақәа” рыӡбахә ҳҳәар ауеит. 1960-тәи ашықәсқәа рзы имҩаԥгаз арадиошәарақәа рыла, амҩанызақәа рҟынтәи агагақәа Иупитер иахьақәшәо аҭыԥқәа рҿы аҳауаԥхарра ӷәӷәала еизҳауеит, угәы иаанагарц шалшо еиԥш еиҵамхаӡакәа.<ref>[https://www.sciencemag.org/content/153/3742/1418.extract R.L.Widley. Hot shadows on Jupiter. Science, 16 September 1966: Vol. 153 no. 3742 pp. 1418—1419]</ref> == Амҳалдызтә ҭыԥи амҳалдызосфереи == {{Main|Иупитер амҳалдызасфера}} [[Афаил:Jovian magnetosphere vs solar wind.svg|мини|300px|Иупитер амҳалдызтә ҭыԥ асхема]] Иарбанызаалак амҳалдызтә ҭыԥ раԥхьатәи адырга — арадиои арентгентә шәахәаркрақәеи роуп. Амҳалдызтә ҭыԥ аилазаашьа алацәажәара алшоит имҩаԥысуа апроцессқәа рмодельқәа рыцхыраарала. Убас ала, Иупитер амҳалдызтә ҭыԥ [[Магнитный дипольный момент|адипольтә]] компонент мацара акәымкәа, аквадруполь, аоктуполь, убас егьырҭ иреиҳау аҩаӡара змоу агармоникақәеи шамоу еилкаан. Иҟоуп агәаанагара, амҳалдызтә ҭыԥ Адгьыл аҿы иҟоу еиԥшу адинамо иаԥнаҵоит ҳәа. Аха Адгьыл излеиԥшым, аихатә ӡри ахҟьа Иупитер аҿы афымцақәа рымҩангагас аус ауеит.<ref>{{статья |заглавие= Planetary Magnetospheres |издание=Reports on Progress in Physiscs |том=56 |страницы=687—732 |ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/56/6/001/rp930601.pdf |doi=10.1088/0034-4885/56/6/001 |автор=Russell, C.T. |год=1993 }}</ref> Амҳалдызтә ҭыԥ аҵәҩан аҵәира аҵәҩан ахь 10.2 ± 0.6° инаауп, шамахак Адгьыл аҿы еиԥш, аха, Адгьыл излеиԥшым, ҩадатәи амҳалдызтә полиус аҩадатәи агеографиатә полиус азааигәара иҟоуп, аладатәи амҳалдызтә полиус — аладатәи агеографиатә полиус азааигәара. Иубарҭоу аԥсҭҳәақәа рыхҟьа аҩаӡараҿы аҭыԥ амчра ишақәнаргылоит 14 [[Эрстед (единица измерения)|Е]] аҩадатәи аполиус аҟны, 10,7 Е аладатәи аполиус аҟны. Уи аполиарра адгьыл амҳалдызтә ҭыԥ аполиарра иаҿагылоуп.<ref>{{статья |ссылка= http://adsabs.harvard.edu/abs/1992AREPS..20..289B |заглавие= Giant planet magnetospheres |автор= Bagenal, Fran. |издание=STI }}</ref><ref name="astro-websib"/><ref name="ярослав экспресс">{{cite web |url= http://www.jaroslaff.net/modules.php?name=Articles&pa=showarticle&articles_id=1409 |url-status= dead |title=Юпитер — планета или будущая звезда? |publisher= Ярослав Экспресс |access-date= 2010-10-05 |archive-date= 2011-09-08 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110908042108/http://www.jaroslaff.net/modules.php?name=Articles&pa=showarticle&articles_id=1409 }}</ref> Иупитер амҳалдызтә ҭыԥ аформа даара иҟьаҟьоуп, насгьы адиск еиԥшуп (Адгьыл ацәыкәбар аформа еиԥшымкәа). Ганкахьала иҵәиуа аплазма ианыруа ацентрифугатә мчы, даҽа ганкахьала ицоу аплазма аԥхарратә қәыӷәӷәара амчратә цәаҳәақәа еиҵырхуеит, 20 R<sub>J</sub> рыбжьара ачаџь ҵаӷа еиԥшу аилазаара шьақәдыргылоит, иара убас амҳалдыздиск ҳәагьы еицырдыруа. Амҳалдызтә екватор азааигәара уи афымцатә структура ҵаӷа амоуп.<ref>{{статья |заглавие= The dynamics of planetary magnetospheres |том= 49 |страницы= 1005—1030 |ссылка= http://adsabs.harvard.edu/abs/2001P%26SS...49.1005R |doi= 10.1016/S0032-0633(01)00017-4 |автор= Russell, C.T. |год= 2001 |язык= en |издательство= [[Elsevier]] |издание= [[Planetary and Space Science]] |archive-date= 2017-02-14 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170214223100/http://adsabs.harvard.edu/abs/2001P%26SS...49.1005R }}</ref> Иупитер иаакәыршаны, Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа реиҳарак реиԥш, иҟоуп амҳалдызсфера — аҭыԥ, зҟны еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа рхымҩаԥгара амҳалдызтә ҭыԥ имҩақәнаҵо. Иупитер азы, абас еиԥш иҟоу ахәҭаҷқәа рхыҵхырҭақәас иҟоуп [[солнечный ветер|амратә ԥшеи]] уи амҩаныза Иои. [[Вулканизм на Ио|Ио авулканқәа]] ирылҵуа авулкантә ццышә амра аультрафиолет ала аионизациа ахьуеит. Абасала иҟалоит атыҩшеи аҵәыҵәрии рионқәа: С<sup>+</sup>, О<sup>+</sup>, С<sup>2+</sup> иара убас О<sup>2+</sup>. Арҭ ахәҭаҷқәа амҩаныза атмосфера аанрыжьуеит, аха иаакәыршаны аорбитаҿы иаанхоит, торус шьақәыргыло. Ари атор аанартит аппарат «Воиаџьер-1»; уи Иупитер аекватор аҟьаҟьараҿы иҟоуп, насгьы 1 R<sub>J</sub> арадиус амоуп, агәҭантәи (абри аҭагылазаашьаҿы, Иупитер агәҭа аҟынтәи) ахҟьаҟынӡа арадиус 5.9 R<sub>J</sub> амоуп. Абри ауп Иупитер амҳалдызасфера адинамика зыӡбо.<ref>{{статья |автор= Robert A. Brown. |заглавие= The Jupiter Hot Plasma Torus: Observed Electron Temperature and Energy Flows |ссылка= https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981ApJ...244.1072B/abstract |язык= en |издание= The Astroprysical Journal |место= Arizona |издательство= The American Astronomical Society |год= 1981 |выпуск= 244 |страницы= 1072—1080 |doi= 10.1086/158777 |archive-date= 2024-01-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20240126224043/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981ApJ...244.1072B/abstract }}</ref> [[Афаил:PIA04433 Jupiter Torus Diagram.png|мини|left|300px|Иупитер амҳалдызасфера. Амҳалдызтә ҭыԥ иамҽханакыз амратә ԥша аионқәа адиаграммаҿы ҟаԥшьыла иаарԥшуп, [[Ио (спутник)|Ио]] инеитралтәу авулкантә рчы амаҟа — шьацԥшшәыла, [[Европа (спутник)|Европа]] инеитралтәу арчытә маҟа — жәҩангәыԥшшәыла. ENA инеитралтәу атомқәоуп. 2001 шықәса алагамҭазы азонд “[[Кассини (зонд)|Кассини]]” аҟынтәи адыррақәа рыла.]] Иааиуа амратә ԥша амҳалдызтә ҭыԥ ақәыӷәӷәарала еибакапануеит апланета 50-100 радиуск рыбжьаӡараҿы, Ио анырра ада ари абжьаӡара 42 R<sub>J</sub> еиҳахомызт. Уахынлатәи аганаҿы [[Сатурн|Сатурн]] аорбита анҭыҵ ицоит, 650 млн км ма еиҳаны аура аманы. Иупитер амҳалдызасфераҿы ирццаку [[электрон|аелектронқәа]] Адгьыл аорбита аҟынӡа инаӡоит. Иупитер амҳалдызасфера Адгьыл аҿықәантәи иубарҭазҭгьы, уи акәакьтә шәагаақәа Амза ашәагаақәа иреиҳахон.<ref name="shvedun" /><ref name="nasa-jupiter" /><ref name="astrogalaxy.ru" /><ref name="астрономия для любителя">{{cite web |url= http://astro-era.narod.ru/solar/jupiter/inside_jupiter.html |url-status= dead |title= Строение Юпитера|access-date= 2010-10-05 |archive-date= 2010-04-07 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100407205822/http://astro-era.narod.ru/solar/jupiter/inside_jupiter.html }}</ref><ref>{{cite journal |title=Jovian electrons at the Earth orbit and stationary structures in the solar wind |author=Logachev Yu. I.|author2=Daibog E. I.|author3=Kecskeméty K. |date=2021 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=502 |issue=2 |pages=2541–2548 |doi=10.1093/mnras/staa2782 |bibcode=2021MNRAS.502.2541L |url=https://academic.oup.com/mnras/article-pdf/502/2/2541/36236503/staa2782.pdf}}</ref><ref>{{статья |заглавие=Planetary Magnetospheres |издание=Reports on Progress in Physics |том=56 |номер=6 |страницы=687—732 |doi=10.1088/0034-4885/56/6/001 |bibcode=1993RPPh...56..687R |язык=en |автор=Russell, C.T. |год=1993}}</ref> === Арадиациатә маҟақәа === Иупитер амч ду змоу [[Радиационный пояс|арадиациатә маҟақәа]] амоуп. Иупитер азааигәахараан «Галилео» 25-нтә еиҳаны арадиациа аиуит, ауаҩы дызшьуа адоза аасҭа. Иупитер арадиациатә маҟа ашәахәаркра арадиодиапазон аҟны раԥхьаӡакәны иаарԥшын 1955 шықәсазы. [[Радиоизлучение|Арадиошәахәаркра]] [[Синхротронное излучение|асинхротронтә]] ҟазшьа амоуп. Арадиациатә маҟақәа рҿы иҟоу аелектронқәа амчхара дуӡӡа рымоуп, 20 [[электронвольт|МеВ]] рҟынӡа, убри аан азонд «Кассини» иаанарԥшит Иупитер арадиациатә маҟақәа рҿы аелектронқәа реилаӷәӷәара ишақәгәыӷуаз аасҭа ишеиҵоу. Иупитер арадиациатә маҟақәа рҿы аелеқтронқәа рцара акосмостә ӷбақәа рзы ашәарҭара ду аҵазар алшоит, избан акәзар радиациала аиқәыршәагақәа рыԥхасҭахара ашәарҭара ду ыҟоуп. Иааизакны иуҳәозар, Иупитер арадиошәахәаркра еиԥшым, аамҭеи аласреи рганахьала. Аҭҵаарақәа изларҳәо ала, ас еиԥш иҟоу ашәахәаркрақәа рыбжьаратәи аиҭаҟалара 20 МГц ыҟоуп, аиҭаҟаларақәа рдиапазон зегьы — 5-10 инаркны 39,5 МГц рҟынӡа.<ref name="belt">{{cite web |url= https://www.sciencedaily.com/releases/2001/03/010329075139.htm |title= Jupiter Radiation Belts Harsher Than Expected |date= 2001-03-29 |publisher= ScienceDaily|lang= en |access-date= 2010-09-22 |archive-date= 2010-07-25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100725101802/http://www.sciencedaily.com/releases/2001/03/010329075139.htm |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.nature.com/nature/journal/v415/n6875/full/415987a.html |title= Ultra-relativistic electrons in Jupiter's radiation belts |last= S. J. Bolton, M. Janssen, R. Thorne, etc. |date= 2002-02-28 |publisher= Nature|lang= en |access-date= 2010-09-22 |archive-date= 2010-12-28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101228013253/http://www.nature.com/nature/journal/v415/n6875/full/415987a.html |url-status= live }}</ref><ref name="belt"/><ref>{{cite web |url=http://www.jupiterradio.com/j/articles/prob/ |title=Information about Planetary Radio Emissions and the RadioJOVE Jupiter Radio Telescope |publisher=Jupiter Radio Astronomy |access-date= 2010-10-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030321085606/http://www.jupiterradio.com/j/articles/prob/ |archive-date= 2003-03-21 |lang=en }}</ref> Иупитер иакәыршоуп 3000 км аура змоу [[ионосфера|аионосфера]]. === Аврора {{Anchor|Аврорақәа Иупитер аҟны}} === [[Афаил:Jupiter.Aurora.HST.mod.ru.svg|мини|350px|Иупитер аҟны аврорақәа реилазаашьа: иаарбоуп ихадоу амацәаз, аполиартә шәахәаркреи ашәытақәеи, Иупитер аԥсабаратә мҩанызақәа аус рыцура иалҵшәаны иҟалаз]] Иупитер аҩ-полиуск рыкәша-мыкәша илашарбагоу, еиқәымтәо ашәахәақәа аанарԥшуеит. Адгьыл аҿы иҟоу, амра аусура еизҳаны ианыҟоу аамҭазы иааԥшуа иреиԥшымкәа, Иупитер аврорақәа рҽырыԥсахуам, урҭ рыӷәӷәара есыҽны ишеиԥшымгьы. Урҭ х-компонент хадак рыла ишьақәгылоуп: ихадоу, еиҳа илашо аҭыԥ еиҳа ихәыҷуп (1000 км еиҵаны ҭбаарыла), амҳалдызтә полиусқәа рҟынтәи 16° рҟынӡа иҟоуп; ицоу ашәытақәа ҳәа изышьҭоу амҳалдызтә ҭыԥ ацәаҳәақәа рышьҭақәа, амҩанызақәа рионосферақәеи Иупитер аионосфереи еидызкыло, насгьы аамҭа кьаҿк иалагӡаны аҭыҵрақәа ахьыҟоу аҭыԥқәа, амацәаз хада аҩнуҵҟа иҟоу. Аурорақәа ремиссиақәа афымцамҳалдызтә спектр ахәҭақәа зегьы рҿы иԥшаауп арадио цәқәырԥақәа инаркны арентгентә шәахәақәа рҟынӡа (3 кеВ рҟынӡа), аха урҭ еиҳа илашоуп абжьаратәи аинфраҟаԥшьтә диапазонаҿы (ацәқәырԥақәа роура 3–4 мкм, 7–14 мкм) насгьы аспектр иҵаулоу аультрафиолеттә хәҭаҿы (ацәқәырԥақәа роура 80–180 нм).<ref name="=Auroralemissions">{{статья |заглавие= Auroral emissions of the giant planets |издание= Reviews of Geophysics |том= 38 |номер= 3 |страницы= 295—353 |ссылка= http://www.bu.edu/csp/uv/cp-aeronomy/Bhardwaj_Gladstone_RG_2000.pdf |doi= 10.1029/1998RG000046 |автор= Bhardwaj, A.; Gladstone, G. R. |год= 2000 |archive-date= 2011-06-28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110628210428/http://www.bu.edu/csp/uv/cp-aeronomy/Bhardwaj_Gladstone_RG_2000.pdf }}</ref> Авроратә мацәаз хадақәа рҭыԥ ҭышәынтәалоуп, рформа еиԥш. Аха урҭ ршәахәаркра амратә ԥша ақәыӷәӷәара ӷәӷәала иаԥсахуеит — аԥша шаҟа иӷәӷәоу аҟара, убриаҟара аврора ԥсыҽхоит. Аурора аҭышәынтәалара еиқәнархоит аелектронқәа рааира ду, аионосфереи амҳалдыздиски рыбжьара иҟоу апотенциалтә еиԥшымзаара амзыз ала ирццакхо. Урҭ аелеқтронқәа амҳалдыздиск аҿы агьежьрақәа реинаалара еиқәзырхо ацәқәырԥа дырҿиоит. Абарҭ аелектронқәа рымчхара 10–100 кеВ ауп; атмосфера аҵауларахь иҭалацыԥхьаӡа, урҭ аионизациа ҟарҵоит, насгьы амолекултә ӡри ацәа иалнахуеит, ультрафиолеттә шәахәаркрақәа цәырго. Уи адагьы, урҭ аионосфера дырԥхоит, уи ауп аврора аинфраҟаԥшьтә шәахәаркреи хәҭакахьала атмосфера арԥхареи мзызс иамоу.<ref>{{статья |заглавие=Solar System magnetospheres |том=116 |страницы=227—298 |doi=10.1007/s11214-005-1958-y |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005SSRv..116..227B |автор=Blanc, M.; Kallenbach, R.; Erkaev, N. V. |год=2005 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |издание=[[Space Science Reviews]] |archive-date=2017-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929110127/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005SSRv..116..227B }}</ref><ref name="=Auroralemissions"/> Ицоу ашәытақәа Галилеи имҩанызақәа хԥа ирыдҳәалоуп: Ио, Европа, Ганимед. Урҭ цәырҵуеит, избанзар иҵәиуа аплазма амҩанызақәа рааигәара еиҳа иҭынчхоит. Еиҳа илашо ашәытақәа Ио иатәуп, избанзар ари амҩаныза аплазма аиҳарак еиқәзыршәо ауп; Европеи Ганимеди ршәытақәа еиҳа иԥсыҽуп. Зны-зынла иааԥшуа амацәаз хадақәа рыҩнуҵҟа иҟоу ашәыта лашақәа амҳалдызасфереи амратә ԥшеи русеицура иадҳәалоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="=Auroralemissions"/> 2016 шықәсазы аҵарауаа Иупитер аҿы зегь раасҭа илашо аврора ҭарҩуан.<ref>{{cite web |url=https://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2016/24/ |title=Hubble Captures Vivid Auroras in Jupiter's Atmosphere |website=HubbleSite |lang=en |date=2016-06-30 |access-date=2016-06-30 |archive-date=2016-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160630220426/http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2016/24/ |url-status=live }}</ref> === Идуу арентгентә шәыта === [[Афаил:Jupiter Aurora.jpg|мини|250px|“[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” ателескопи “[[Чандра (телескоп)|Чандра]]” арентгентә телескопи рҟынтәи Иупитер еилаҵоу асахьа — 2007 шықәса, жәабранмза.]] {{Main|Идуу арентгентә шәыта}} 2000 шықәса ԥхынҷкәынмзазы, аорбитатә телескоп «[[Чандра (телескоп)|Чандра]]» Иупитер аполиусқәа рҿы (еиҳарак аҩадатәи аполе) иаанарԥшит еисуа [[рентгеновское излучение|арентгентә шәахәаркра]] ахыҵхырҭа, [[Большое рентгеновское пятно|Арентгентә шәыта ду]] ҳәа изышьҭоу. Арадиациа зыхҟьо уажәгьы имаӡоуп.<ref name="Beasley_2002"/><ref name="сияющий гигант">{{cite web |url= https://www.popmech.ru/article/1516-siyayuschiy-gigant/ |title= Сияющий гигант: Юпитер в свете |date= 2007-04-04 |publisher= Популярная Механика |access-date= 2010-10-17 |archive-date= 2009-12-28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20091228182421/http://www.popmech.ru/article/1516-siyayuschiy-gigant/ |url-status= dead }}</ref> == Ашьақәгылареи аеволиуциеи рмодельқәа == Аекзопланетақәа рхылаԥшрақәа аеҵәақәа рышьақәгылареи револиуциеи реилкаараҿы алагала ду ҟарҵоит. Убас, урҭ рыцхыраарала, Иупитер иеиԥшу апланетақәа зегьы ирзеиԥшу аҷыдарақәа шьақәыргылан: * Урҭ шьақәгылоит [[Протопланетный диск|апротопланетатә диск]] ԥсаҟьахаанӡа. * Ашьақәгылараҿы ароль ӷәӷәа нанагӡоит [[аккреция|аккрециа]]. * [[Планетезималь|Апланетезималқәа]] рыбзоурала ихьанҭоу ахимиатә элементқәа рыла ибеиахоит. Иҟоуп ҩ-гипотеза хадак, Иупитер ацәырҵреи ашьақәгылареи рыпроцессқәа ҳаилзыркаауа. Актәи агипотеза инақәыршәаны, «аконтракциа» агипотеза ҳәа зыхьӡҵаз, Иупитери Амреи рхимиатә еилазаара аиқәҿыҭра (аӡрии агелии рыхәҭаа ду) зыхҟьо ҳәа ирҳәо убри ауп, апланетақәа рышьақәгылараан [[Солнечная система|Амратә система]] аҿиара зааӡатәи астадиақәа рзы, арчсабатә диск аҟны «ажәпара» дуқәа ҟалеит, апланетақәа шьаҭас ирзыҟалаз, Амреи апланетақәеи абри еиԥшу формала ишьақәгылон. Амала, ари агипотеза иҳаилнаркааӡом апланетақәа рхимиатә еилазаараҿы иҟоу аиԥшымрақәа: Сатурн, иаҳҳәап, Иупитер аасҭа еиҳаны ихьанҭоу ахимиатә хәҭаҷқәа алоуп, Иупитер Амра аасҭа еиҳаны иалоуп. Адгьылтә гәыԥ апланетақәа ракәзар, химиатә еилазаашьала шьаҭанкыла апланета-гигантқәа иреиԥшӡам.<ref name="формирование планет">{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202789 |title= Астронет>Происхождение Солнечной системы (планетная космогония) |access-date= 2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110117042035/http://astronet.ru/db/msg/1202789 |archive-date= 2011-01-17 |url-status= dead |publisher= [[Астронет]] }}</ref><ref name="формирование планет"/> Аҩбатәи агипотеза («[[аккреция|аккрециа]]» агипотеза) иаҳәоит, Иупитер, иара убас Сатурн рышьақәгылара апроцесс ҩ-етапкны имҩаԥысит ҳәа. Раԥхьа, жәа-миллион шықәсала, адгьылтә планетақәа реиԥш, иӷәӷәоу ацәеижьқәа рышьақәгылара апроцесс мҩаԥысуан. Анаҩс аҩбатәи аетап иалагеит, раԥхьатәи апротопланетартә ԥсҭҳәа аҟынтәи арчы аккрециа апроцесс, уи аамҭазы Адгьыл амассақәа рацәаны иреиҳахахьаз, насгьы шәнызқь шықәсала ицоз.<ref name="формирование планет"/> Актәи астадиаҿгьы, арчы ахәҭак Иупитери Сатурни ррегион аҟынтәи иабжьаӡит, уи иахҟьаны урҭ апланетақәа рхимиатә зҵазкуа Амреи аиԥшымрақәа ҟалеит. Аҩбатәи ашьаҿаҿы Иупитери Сатурни адәахьтәи рыхҟьақәа рыԥхарра 5000 °C, 2000 °C рҟынӡа инаӡеит. Урани Нептуни аккрециа алагаразы иаҭахыз акритикатә масса аҟынӡа инаӡеит акырӡа уи ашьҭахь, уи рмассақәеи рхимиатә еилазаареи анырра анаҭеит.<ref name="формирование планет"/><ref name="формирование планет"/> 2004 шықәсазы, [[Университет Вашингтона в Сент-Луисе|Сент-Луис иҟоу Вашингтонтәи Ауниверситет]] аҟынтәи Катарина Лоддерс гипотезас иҟалҵеит Иупитер агәыцә еиҳарак аҷабратә ҟазшьақәа змаз аорганикатә маҭәашьар ала ишьақәгылоуп ҳәа, уигьы акырӡа иацхрааит агәыцә акосмос иаакәыршаны иҟоу аматериал аанкылараҿы. Иҟалаз ахаҳә-ҷабтә гәыцә, уи агравитациа амч ала, амратә наҟәыра аҟынтәи арчы «иампыҵанахалеит», иахьатәи Иупитер шьақәыргыло. Ари ахшыҩҵак аккрециала Иупитер ацәырҵра иазку аҩбатәи агипотеза ианаалоит.<ref name="астро-ньюс"/><ref>{{cite web |url= http://www.ntsomz.ru/news/news_cosmos/jupiter_16_des |title= Предложена новая модель строения ядра Юпитера |date= 2004-12-16 |publisher= Федеральное космическое агентство «Научный центр оперативного мониторинга Земли» |access-date= 2010-10-05 |archive-date= 2016-03-08 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160308234849/http://ntsomz.ru/news/news_cosmos/jupiter_16_des |url-status= dead }}</ref> [[Модель Ниццы|Ниццатәи амодель]] инақәыршәаны, Иупитер раԥхьаӡа Амра иакәшон ≈ 5.5 астрономтә еизакқәа рыбжьаӡарала. Ашьҭахь, Иупитер Амра иазааигәахеит, Уран, Нептун, Сатурн рорбитақәа еишьҭаргыланы анҭыҵҟа ииасит. Иупитер [[Троянские астероиды Юпитера|Троиатәи астероидқәеи]] [[Семейство Хильды|Хильда аҭаацәара]] иаҵанакуа астероидқәеи злахәыз акомпиутертә симулиациақәа иаадырԥшит Иупитер 18 а.е. аамҭазы ишышьақәгылаз Амра аҟынтә.<ref name="Tsiganis05"> {{статья |заглавие= Origin of the orbital architecture of the giant planets of the Solar System |ссылка= https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-05-26_435_7041/page/458 |издание= Nature |том= 435 |номер= 7041 |страницы= 459—461 |doi= 10.1038/nature03539 |pmid= 15917800 |bibcode= 2005Natur.435..459T |язык= en |тип= journal |автор= Tsiganis, K.; R. Gomes, A. Morbidelli & H. F. Levison |год= 2005 }}</ref><ref name="Morbidelli05">{{статья |заглавие= Chaotic capture of Jupiter's Trojan asteroids in the early Solar System |издание= Nature |том= 435 |номер= 7041 |страницы= 462—465 |oclc= 112222497 |doi= 10.1038/nature03540 |ссылка= https://www.oca.eu/michel/PubliGroupe/MorbyNature2005.pdf |pmid= 15917801 |bibcode= 2005Natur.435..462M |язык= en |тип= journal |автор= Morbidelli, A.; Levison, H.F.; Tsiganis, K.; Gomes, R. |год= 2005 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090731120551/http://www.oca.eu/michel/PubliGroupe/MorbyNature2005.pdf |archive-date= 2009-07-31 }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.psrd.hawaii.edu/Aug01/bombardment.html |title= Uranus, Neptune, and the Mountains of the Moon |website = Planetary Science Research Discoveries |date= 2001-08-21 |author = G. Jeffrey Taylor |publisher = Hawaii Institute of Geophysics &amp; Planetology |access-date= 2008-02-01 |archive-url= https://www.webcitation.org/6AYzB3sTx?url=http://www.psrd.hawaii.edu/Aug01/bombardment.html |archive-date= 2012-09-10 |url-status= live }}</ref><ref>''S. Pirani, A. Johansen, B. Bitsch, A. J. Mustill, D. Turrini''. [https://www.aanda.org/component/article?access=doi&doi=10.1051/0004-6361/201833713 Consequences of planetary migration on the minor bodies of the early solar system] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190531152458/https://www.aanda.org/component/article?access=doi&doi=10.1051/0004-6361/201833713 |date=2019-05-31 }} // Accepted: 12 February 2019</ref><ref>''Simona Pirani, Anders Johansen, Bertram Bitsch, Alexander J. Mustill, Diego Turrini''. [https://arxiv.org/pdf/1902.04591.pdf The consequences of planetary migration on the minor bodies of the early Solar System] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190401103008/https://arxiv.org/pdf/1902.04591.pdf |date=2019-04-01 }}, Submitted on 12 Feb 2019</ref> === Иупитери уи амҩанызақәеи рԥеиԥш === [[Афаил:Exoplanet - hot jupiter 4.jpg|мини|Асахьаҭыхҩы ихаҿы иааигаз “Ицоу Иупитер” {{U|Nolesh}}]] Идыруп, [[Амра|Амра]], [[Термоядерные реакции|атермогәыцәтә]] былтәы хәыҷы-хәыҷла амҵәара иалҵшәаны, 1.1 миллиард шықәса рыҩнуҵҟа 11% рҟынӡа ашеира еизнарҳауеит, уи иахҟьаны, [[обитаемая зона|аеҵәақәа рзааигәара иазылху аҭыԥ]] уажәтәи Адгьыл аорбита анҭыҵ иҭыҵуеит, Иупитер асистема аҟынӡа инаӡаанӡа. Ари апериод аҩнуҵҟа Амра арцеира аизҳара Иупитер амҩанызақәа арԥхоит, [[Аӡы|аӡы ҵаӷа]] урҭ рқәыԥшыларахь аҭыҵра алыршо, ус анакәха, аԥсҭазаара аиқәырхаразы аҭагылазаашьақәа аԥҵара алнаршоит. 7.59 миллиард шықәса рышьҭахь, Амра [[Красный гигант|гигант ҟаԥшь]]хоит. Амодель иаанарԥшуеит Амреи арчытә гиганти рыбжьара абжьаӡара 765 рҟынтәи 500 миллион км рҟынӡа ишагхо. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа рҿы Иупитер «[[Горячий юпитер|Иупитер цақәа]]» ҳәа изышьҭоу апланетақәа рыкласс ҿыц ахь ииасуеит. Уи аҿықәан аҳауа аԥхарра 1000 К рҟынӡа инаӡоит, уи иахҟьаны апланета аиқәара-ҟаԥшь ԥштәыла илашоит. Амҩанызақәа аԥсҭазаара аиқәырхаразы имчыдахоит, насгьы ирҩоу, ицаҳәцаҳәуа ацәҳәырақәа иреиԥшхоит.<ref>{{cite web |url= http://www.membrana.ru/particle/775|title=Далёкая звезда осветила планы спасения Земли от смерти Солнца |author= Леонид Попов |publisher= Membrana.ru |access-date= 2013-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130921060615/http://www.membrana.ru/particle/775 |archive-date= 2013-09-21 |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.astronomytoday.com/astronomy/sun.html |title= Sun, the solar system's only star |author= Marc Delehanty |publisher= Astronomy Today |access-date= 2013-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130315063022/http://www.astronomytoday.com/astronomy/sun.html |archive-date= 2013-03-15 |url-status= dead }}</ref><ref name="Schroder2008">{{статья |заглавие= Distant future of the Sun and Earth revisited |том= 386 |страницы= 155—163 |doi= 10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |ссылка= http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.386..155S |автор= K. P. Schroder, Robert Connon Smith |год= 2008 |язык= en |издательство= [[Oxford University Press]] |издание= [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |archive-date= 2013-07-27 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130727120155/http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.386..155S }}</ref><ref>{{cite web |url= https://arxiv.org/abs/1207.2770 |title= Jupiter will become a hot Jupiter: Consequences of Post-Main-Sequence Stellar Evolution on Gas Giant Planets |author= David S. Spiegel|author2=Nikku Madhusudhan |date= 2012-07-11 |publisher= Astrophysics |lang= en |access-date= 2013-03-02 |archive-date= 2019-04-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190405000751/https://arxiv.org/abs/1207.2770 |url-status= live }}</ref><ref name="lenta">{{cite web |url= https://lenta.ru/news/2012/07/18/hotjupiter/ |title= Астрономы предсказали судьбу Юпитера |publisher= Лента.Ру |access-date= 2013-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20121120034353/http://lenta.ru/news/2012/07/18/hotjupiter/ |archive-date= 2012-11-20 |url-status= dead }}</ref><ref name="lenta"/> == Амҩанызақәеи амацәазқәеи == <imagemap> Image:Jupiter.moons1.jpg|thumb|300px|Крупные спутники Юпитера: [[Ио (спутник)|Ио]], [[Европа (спутник)|Европа]], [[Ганимед (спутник)|Ганимед]] и [[Каллисто (спутник)|Каллисто]] — и их поверхности rect 20 18 573 1286 [[Ио (спутник)]] rect 584 17 1140 1285 [[Европа (спутник)]] rect 1151 20 1702 1285 [[Ганимед (спутник)]] rect 1714 20 2267 1286 [[Каллисто (спутник)]] desc bottom-left </imagemap> <imagemap> File:Jupiter and the Galilean Satellites.jpg|thumb|left|Спутники Юпитера: [[Ио (спутник)|Ио]], [[Европа (спутник)|Европа]], [[Ганимед (спутник)|Ганимед]] и [[Каллисто (спутник)|Каллисто]] circle 785 297 122 [[Ио (спутник)]] circle 659 656 108 [[Европа (спутник)]] circle 837 1049 167 [[Ганимед (спутник)]] circle 433 1275 168 [[Каллисто (спутник)]] poly 408 356 461 398 449 533 415 648 356 799 238 1000 97 1091 12 1047 3 812 81 607 184 470 281 371 357 344 [[#Большое красное пятно]] desc bottom-left </imagemap> {{Main|Иупитер амҩанызақәа}} 2026 шықәса лаҵарамзатәи адыррақәа рыла, Иупитер идыру [[Спутники Юпитера|115 мҩаныза]] амоуп. Амҩанызақәа еиҳарак еиуеиԥшым амифтә персонажқәа рыхьӡқәа рыҭоуп, анс акә арс акә Зевс-Иупитер идҳәалоу. Амҩанызақәа ҩ-гәыԥ дуқәак рыла еихшоуп - аҩныҵҟатәи (8 мҩанызак, Галилеи иитәуи Галилеи иитәыми аҩныҵҟатәи амҩанызақәа) адәныҟатәи (84 мҩаныза, иара убас ҩ-гәыԥкны еиҟәшоуп) — абасала, зынӡа 4 “хкык” ҟалоит. [[Галилеевы спутники|Иреиҳау амҩанызақәа ԥшьба]] — [[Ио (спутник)|Ио]], [[Европа (спутник)|Европа]], [[Ганимед (спутник)|Ганимед]], [[Каллисто (спутник)|Каллисто]] — 1610 шықәсазы [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] иааиртхьан. Иупитер амҩанызақәа раартра Коперник игелиоцентртә система иадгыло раԥхьаӡатәи акыр зҵазкуа аргументны иҟалеит.<ref>{{cite web |url= http://nineplanets.org/jupiter.html |title= Jupiter |publisher= Nineplanets.org |access-date= 2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101105071656/http://nineplanets.org/jupiter.html |archive-date= 2010-11-05 |lang= en |url-status= dead }}</ref><ref name="астрономия сегодня">{{cite web |url= http://extraordinary.net.ru/?p=103 |url-status= dead |title= Спутники Юпитера |publisher= Астрономия сегодня |access-date= 2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111105014948/http://extraordinary.net.ru/?p=103 |archive-date =2011-11-05 }}</ref><ref name="astro-websib"/><ref name="шведун-спутники">{{cite web |url= http://www.shvedun.ru/jupiter-sp1.htm |title= Спутники Юпитера. Галилеевы спутники — Ио, Европа, Ганимед и Каллисто. Внутренние и внешние спутники Юпитера |access-date= 2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101129181820/http://shvedun.ru/jupiter-sp1.htm |archive-date =2010-11-29 |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://tvroscosmos.ru/frm/vestidata/2008/vesti22_3_8_2.php |title= Телерадиостудия Роскосмоса |access-date= 2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111107165719/http://tvroscosmos.ru/frm/vestidata/2008/vesti22_3_8_2.php |archive-date= 2011-11-07 |url-status= dead }}</ref><ref name="астрономия сегодня"/><ref>{{книга |автор= Биленкин Д. А. |заглавие= Путь мысли |издание= Научно-худ. лит-ра |место= М. |издательство=Дет. лит. |год= 1982 |страницы= 190—191 }}</ref> === Ио === [[Афаил:JupiterandIo.jpg|мини|left|Амҩаныза [[Ио (спутник)|Ио]] Иупитер аԥхьа ииасуеит, 1996 шықәса ԥхынгәымза 24, ателескоп “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]”]] [[Афаил:Tvashtarvideo.gif|мини|left|[[Ио (спутник)|Ио]] авулкантә усура, акосмостә ӷба “[[Новые горизонты|Агоризонт ҿыцқәа]]”, {{date|1|3|2007}}]] [[Ио (спутник)|Ио]] аинтерес аҵоуп амч ду змоу аус зуа вулканқәа ахьыҟоу азы; Амҩаныза аҿықә [[Вулканизм на Ио|авулкантә усура]] аалыҵқәа рыла иҭәуп. Акосмостә зондқәа иҭырхыз афотосахьақәа иаадырԥшуеит Ио аҿықә акаҳуаԥшшәы, аҟаԥшь, аҩежьеиқәаԥшшәы шәытақәа змоу аҩеижь уаркалеи ԥшшәы амоуп. Абарҭ ашәытақәа [[Список вулканов Ио|Ио авулкантә ԥжәарақәа]] ирылҵшәоуп, еиҳарак атыҩшеи уи аилаҵақәеи рыла ишьақәгылоу; аԥжәарақәа рԥштәы урҭ рыԥхарра иадҳәалоуп.<ref name="Galileo">{{cite web |url=http://galspace.spb.ru/index113.html |title=Результат исследований КА «Галилео» на орбите Юпитера |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125174329/http://galspace.spb.ru/index113.html |archive-date=2010-11-25 |url-status=dead }}</ref><ref name="химия_и_жизнь">{{статья |автор=Силкин, Б. И. |заглавие=Странный мир Ио |ссылка=http://publ.lib.ru/ARCHIVES/H/%27%27Himiya_i_jizn%27%27%27/%27%27Himiya_i_jizn%27%27%27,1982,N04.%5Bdjv%5D.zip |издание=[[Химия и жизнь — XXI век|Химия и жизнь]] |год=1982 |выпуск=№ 4 |страницы=57—59 |archive-date=2012-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323140131/http://publ.lib.ru/ARCHIVES/H/%27%27Himiya_i_jizn%27%27%27/%27%27Himiya_i_jizn%27%27%27,1982,N04.%5Bdjv%5D.zip }}</ref><ref name="химия_и_жизнь" /> === Европа === Еиҳарак аинтерес зҵоу [[Европа (спутник)|Европа]] ауп, аԥсҭазаара ыҟазар ахьауа адунеизегьтәи аокеан змоу. Иҷыдоу аҭҵаарақәа иаадырԥшит аокеан 90 км аҵаулара шамоу, насгьы уи ашәагаа [[Мировой океан|Адгьыл аокеанқәа]] рышәагаа ишеиҳау. Европа аҿықәан амюаныза аҵаа иаҵанакуа аԥҽрақәеи аиҟәышьшьарақәеи рыла иҭәуп. Агәаанагарақәа ҳәан, Европа азы аԥхара ахыҵхырҭа аокеан ахаҭа ауп ҳәа, амҩаныза агәыцә акәымкәа. [[Каллисто (спутник)|Каллисто]]и [[Ганимед (спутник)|Ганимед]]и рҟынгьы аҵааҵаҟатәи аокеан ыҟоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Аҵарауаа 1-2 миллиард шықәса ирылагӡаны аҵааҵаҟатәи аокеан ахь [[кислород|аҵәыҵәри]] анеира алшон ҳәа агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны, амҩанызаҿы аԥсҭазаара ыҟазар алшоит ҳәа атеориа шьақәдыргылоит. Европатәи аокеан аҿы иҟоу аҵәыҵәри азхоит еихацк змоу аԥсҭазааратә формақәа рымацара ракәымкәа, еиҳа идуу аԥсҭазааратә формақәа рыҟазаара алыршаразы. Ари амҩаныза [[Энцелад (спутник)|Енцелад]] ашьҭахь аԥсҭазаара ацәырҵразы алшара ахьыҟоу ҳәа аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит.<ref name="первый-взгляд">{{cite web |url=http://www.otherland.ru/page/pervyj-vzgljad-na-jupiter |title= Первый взгляд на Юпитер |publisher= Познавательный сайт «Другая Земля» |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101207201957/http://www.otherland.ru/page/pervyj-vzgljad-na-jupiter |archive-date=2010-12-07 |url-status=dead }}</ref><ref name="первый-взгляд"/><ref name="Вокруг Света"/><ref>{{cite web |author= |url=https://lenta.ru/news/2010/10/05/ice/ |title=На Европе нашли незамерзающую активность |date=2010-10-05 |publisher=Лента.Ру |lang=ru |access-date=2010-10-05 |archive-date=2010-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101007114520/http://lenta.ru/news/2010/10/05/ice/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author= |url=https://lenta.ru/news/2010/05/28/oxygen/ |title=Спутник Юпитера признали годным для рыбалки |date=2010-05-28 |publisher=Лента.Ру |lang=ru |access-date=2010-10-05 |archive-date=2010-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101006041623/http://lenta.ru/news/2010/05/28/oxygen/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author= |url=https://lenta.ru/news/2009/10/09/europe/ |title=В океанах спутника Юпитера нашли много кислорода |date=2009-10-09 |publisher=Лента.Ру |lang=ru |access-date=2010-10-07 |archive-date=2010-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101201224615/http://lenta.ru/news/2009/10/09/europe/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author= |url=https://lenta.ru/news/2009/10/09/habit/ |title=Составлен рейтинг пригодных для обитания мест Солнечной системы |date=2009-10-09 |publisher=Лента. Ру |lang=ru |access-date=2010-10-07 |archive-date=2010-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009200712/http://lenta.ru/news/2009/10/09/habit/ |url-status=live }}</ref> === Ганимед === [[Ганимед (спутник)|Ганимед]] иреиҳау мҩанызоуп Иупитер мацара акәымкәа, Амратә системаҿы апланетақәа зегьы рымҩанызақәа рхыԥхьаӡараҿгьы. Ганимеди Каллистои хыԥхьаӡара рацәала акратерқәа рыла ихҩоуп; Каллисто аҿы урҭ рӷьырак иаарыкәыршаны еиҟәыԥԥоуп.<ref name="солсис"/><ref name="солсис"/> [[Афаил:Pioneer-10 jupiter moons.jpg|мини|Акосмостә ӷбақәа [[Пионер-10|Пионер-10]], [[Пионер-11|Пионер-11]] рыла иҭыхыз Иупитер иреиҳаӡоу амҩанызақәа ԥшьба рсахьа]] === Каллисто === [[Каллисто (спутник)|Каллисто]] аҵаҟа иара убасгьы аокеан ыҟоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп; уи ишиашоу акәымкәа иаҳнарбоит Каллисто амҳалдызтә ҭыԥ, амҩаныза аҩнуҵҟа иҟоу аӡ ҵаа́́ аҿы афымцатә цәқәырԥақәа рыҟазаара иахҟьаны иҟаларц зылшо. Иара убасгьы абри агипотеза иадгылоит Каллисто амҳалдызтә ҭыԥ Иупитер амҳалдызтә ҭыԥ ишазыҟоу инақәыршәаны аҽахьаԥсахуа, даҽакала иуҳәозар, абри амҩаныза аҿықә аҵаҟа амҩангара ӷәӷәа змоу аӡы ыҟоуп.<ref>{{cite web |url=http://www.sai.msu.ru/neb/rw/natsat/jup_sat/callisto/index.htm |title=Каллисто |publisher=Государственный астрономический институт им. П. К. Штернберга (ГАИШ) |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615234729/http://www.sai.msu.ru/neb/rw/natsat/jup_sat/callisto/index.htm |archive-date=2013-06-15 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.allplanets.ru/solar_sistem/jupiter/Callisto.htm |title=Каллисто |publisher=Планетные системы |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100707082859/http://www.allplanets.ru/solar_sistem/jupiter/Callisto.htm |archive-date=2010-07-07 |url-status=dead }}</ref> <imagemap> Image:Galileanmoons1 ab.svg|thumb|right|300px|Галилеи имҩанызақәа [[Адгьыл|Адгьыли]] [[Амза|Амзеи]] ражәпара реиҿырԥшра. Асахьақәа — азхьарԥшқәа роуп. circle 1070 420 195 [[Ио (спутник)]] circle 1700 270 160 [[Европа (спутник)]] circle 390 1780 290 [[Ганимед (спутник)]] circle 520 960 255 [[Каллисто (спутник)]] circle 2680 898 180 [[Амза]] circle 1770 1410 680 [[Адгьыл]] desc bottom-left </imagemap> === Галилеи иитәу амҩанызақәа рҷыдарақәа === Иупитер амҩаныза дуқәа зегьы еинааланы иҵәиуеит, насгьы еснагь Иупитер ахь ганкала иԥшуеит, апланета ду [[приливные силы|аӡхаларатә мчқәа]] рнырра абзоурала. Уи аамҭазы, Ганимед, Европа, Ио рыбжьара 4:2:1 ҳәа [[орбитальный резонанс|аорбиталтә резонанс]] ыҟоуп. Уи адагьы, Иупитер амҩанызақәа рыбжьара иҟоуп азакәанеизшәара: амҩаныза шаҟа апланета иацәыхараны иҟоу аҟара, убриаҟара уи аилаӷәӷәара еиҵоуп (Ио - 3.53 г/см3, Европа - 2.99 г/см3, Ганимед - 1.94 г/см3, Каллисто - 1.83 г/см3). Ари амҩанызаҿы иҟоу аӡы ахыԥхьаӡара иадҳәалоуп: Ио шамахамзар акгьы амаӡам, Европа 8% амоуп, Ганимеди Каллистои рыкапан абжа аҟынӡа рымоуп.<ref name="allplanets">{{cite web |url=http://www.allplanets.ru/solar_sistem/jupiter/jupiter_statya.htm |title=Планетные системы. Юпитер |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110302030625/http://www.allplanets.ru/solar_sistem/jupiter/jupiter_statya.htm |archive-date=2011-03-02 |url-status=dead }}</ref><ref name="солсис"/><ref name="съеденные спутники">{{статья |заглавие=Съеденные спутники, или упавшие звезды |ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/telegraph/cosmos/897/ |издание=Журнал «Вокруг света» |archive-date=2009-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091207201711/http://www.vokrugsveta.ru/telegraph/cosmos/897/ }}</ref><ref name="съеденные спутники" /><ref>{{cite web |url=http://freescince.narod.ru/ganimed/stat.html |url-status=dead |title=Ганимед|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080629034524/http://www.freescince.narod.ru/ganimed/stat.html |archive-date=2008-06-29 |lang=ru }}</ref> === Амҩаныза хәыҷқәа === Иаанхаз амҩанызақәа еиҳа ихәыҷуп, насгьы ииашам аформа змоу иҵаау ма иҟәаԥа-ҿаԥоу цәеижьқәоуп. Урҭ рыбжьара иҟоуп егьи аганахьала зхы рханы иҵәиуагьы. Иупитер амҩаныза хәыҷқәа рхыԥхьаӡара аҟнытә, [[Амальтея (спутник)|Амалтеа]] аҵарауаа даара аинтерес рызцәырнагоит: иҟоуп агәаанагара, уи аҩнуҵҟа иҟоуп ҳәа ажәытәӡатәи аамҭазы аҭыԥ змаз акатастрофа иахҟьаны иҟалаз аҭацәрақәа рсистема — аметеоритқәа ркаҳарақәа ирыхҟьаны Амалтеа хәҭа-хәҭала еиҟәшахеит, анаҩс аҩганктәи агравитациа аҵаҟа дырҩеигь еицылаз, аха уаҳагьы цәеижькны аҟалара злымшаз.<ref>{{cite web |url=http://www.grani.ru/Society/Science/m.16861.html |url-status=dead |title=Спутник Юпитера Амальтея после катастрофы превратился в груду камней |date=2002-12-12 |publisher=Новостной сайт Грани.ру |access-date=2010-10-05 |archive-date=2011-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110104110613/http://grani.ru/Society/Science/m.16861.html }}</ref> [[Метида (спутник)|Метидеи]] [[Адрастея (спутник)|Адрастееи]] зегь реиҳа Иупитер иазааигәоу, 40, 20 км раҟара адиаметрқәа змоу мҩанызақәоуп. Урҭ Иупитер амацәаз хада аҵкар иқәланы 128 нызқь км арадиус змоу аорбитаҿы ицоит, 7 сааҭк рыла Иупитер иакәшоит, урҭ роуп зегь раасҭа иццаку Иупитер амҩанызақәа.<ref>{{Cite web |url=http://galspace.spb.ru/index47-3.html |title=Гигант Юпитер. Спутники Юпитера |access-date=2010-10-14 |archive-date=2010-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100804140645/http://galspace.spb.ru/index47-3.html |url-status=live }}</ref> Иупитер амҩанызақәа рсистема зегьы адиаметр 24 млн км ыҟоуп. Уи анаҩсгьы, анкьаӡа Иупитер амҩанызақәа еиҳаны иаман ҳәа агәаанагара ыҟоуп, аха урҭ рҟынтәи жәпакы амч ду змоу агравитациа анырра абзоурала апланета иқәҳаит ҳәа.<ref name="астрономия сегодня" /><ref name="шведун-спутники"/> === Ашьҭахьҟа игьежьуа амҩанызақәа === Иупитер амҩанызақәа, рыхьӡқәа “е” ала инҵәо — [[Карме (спутник)|Карме]], [[Синопе (спутник)|Синопе]], [[Ананке (спутник)|Ананке]], [[Пасифе (спутник)|Пасифае]] уҳәа убас иҵегьы (шәахә. [[группа Ананке|Ананке агәыԥ]], [[группа Карме|Карме агәыԥ]], [[группа Пасифе|Пасифае агәыԥ]]) — апланета иакәшоит егьи ахырхарҭала ([[ретроградное движение|аретроградтә ныҟәара]]) насгьы, аҵарауаа ргәаанагарала, урҭ Иупитер иацҟамлеит, аха насшәа урҭ Иупитер иамҽханакит. Абри иеиԥшу аҟазшьақәа амоуп [[Нептун|Нептун]] амҩаныза [[Тритон (спутник)|Тритон]].<ref>{{cite web |url=http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=46&num=959 |title=Вращение Солнечной системы |publisher=Astrolab.ru |lang=ru |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101005210148/http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=46&num=959 |archive-date=2010-10-05 |url-status=dead }}</ref> === Аамҭалатәи амзақәа === Кометақәак Иупитер “аамҭалатәи амзақәа” роуп. Убас, ҷыдала, [[комета Кусиды — Мурамацу|акомета Кусида-Мурамацу]] 1949 шықәса инаркны 1962 шықәсанӡа Иупитер амҩанызас иҟан, уи аамҭа иалагӡаны ҩынтә апланета иакәшеит. Ари аобиект анаҩсгьы, еилкаауп апланета-гигант аамҭалатәи амзақәа, зегьы ианреиҵаха, иҵегьы 4.<ref name="временные луны">{{cite web |url=https://lenta.ru/news/2009/09/14/jupiter/ |title=Астрономы нашли сбежавшую от Юпитера луну |date=2009-09-14 |publisher=[[Lenta.ru]] |access-date=2010-10-07 |lang=ru |archive-date=2010-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100719155326/http://lenta.ru/news/2009/09/14/jupiter/ |url-status=live }}</ref><ref>{{статья |заглавие=Jupiter Captured Comet as Temporary Moon |ссылка=https://www.universetoday.com/40038/jupiter-captured-comet-as-temporary-moon/ |язык=en |издание=Universe Today |год=2009-09-13 |archive-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405072910/https://www.universetoday.com/40038/jupiter-captured-comet-as-temporary-moon/ }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.membrana.ru/lenta/?9637 |title=Комета 12 лет была луной Юпитера |date=2009-09-15 |publisher=Мембрана.ру |access-date=2010-10-17 |archive-date=2010-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100131175643/http://www.membrana.ru/lenta/?9637 |url-status=dead }}</ref><ref name="временные луны"/> === Амацәазқәа === {{main|Иупитер амацәазқәа}} <imagemap> Image:Jupiter Rings ab.svg|thumb|300px|[[Кольца Юпитера|Иупитер амацәазқәа]] (асхема) rect 473 453 1077 541 [[#Амацәаз хада]] rect 93 775 780 958 [[#Адәахьтәи абызкаҭаҳатә мацәаз]] rect 1065 733 1239 808 [[#Агало]] rect 499 998 888 1150 [[Амальтея (спутник)]] rect 1016 966 1393 1116 [[Адрастея (спутник)]] rect 1630 1050 1929 1185 [[Метида (спутник)]] rect 2028 1380 2251 1520 [[Фива (спутник)]] desc bottom-left </imagemap><!--2046x1533 -> 2560x1920 --> Иупитер, 1979 шықәсазы “[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]” Иупитер ианаҩсуаз аамҭазы игәанаҭаз [[Кольца Юпитера|амацәаз ԥсыҽқәа]] амоуп. Амацәазқәа шыҟоу ала агәҩара иман 1960 шықәсазгьы асовет астроном [[Всехсвятский, Сергей Константинович|Сергеи Всехсвиатски]]: кометақәак рорбитақәа харатәи рҭыԥқәа рыҭҵаара шьаҭас иҟаҵаны, Всехсвиатски алкаа ҟеиҵеит урҭ акометақәа Иупитер амацәазқәа рҟынтәи иаазар ҟалап ҳәа, насгьы иҳәеит амацәаз шьақәгылеит ҳәа Иупитер амҩанызақәа рвулкантә усура абзоурала ( Ио аҟны авулканқәа ҩажәа шықәса рышьҭахь иаартхеит).<ref>{{cite web |url=http://galspace.spb.ru/index46-1.html |title=Гигант Юпитер. Космические характеристики|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101231074150/http://galspace.spb.ru/index46-1.html |archive-date=2010-12-31 |url-status=dead }}</ref><ref name="левитан" /><ref>{{статья |автор=Всехсвятский С.К. |заглавие=Кольцо комет и метеоритов вокруг Юпитера |издание=[[Природа (журнал)|Природа]] |год=1960 |номер=9 |страницы=87—88 |язык=ru |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]}}</ref><ref>{{статья |заглавие=В небесах — Юпитер. Царь планет и его семья |ссылка=http://www.vokrugsveta.com/S4/nebesa/jupiter.htm |издание=Вокруг света. Журнал виртуальных путешествий |archive-date=2011-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110105120247/http://www.vokrugsveta.com/S4/nebesa/jupiter.htm }}</ref><ref name="Cesevich">{{книга |автор=[[Цесевич, Владимир Платонович|Цесевич В.П.]] |заглавие=Что и как наблюдать на небе |год=1984 |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |страниц=304 |место=М. |издание=6-е изд }}</ref>{{rp|157}} Амацәазқәа оптикала ипақәоуп, роптикатә жәпара ~10<sup>−6</sup> ыҟоуп, насгьы ахәҭаҷқәа ральбедо 1.5% заҵәык ауп. Аха уеизгьы урҭ рбара ҟалоит: 180 градус иазааигәоу афазатә кәакьқәа раан («алашара иаҿагылоу» ахәаԥшра), амацәазқәа ршеира 100-нтә раҟара еизҳауеит, насгьы Иупитер уахынлатәи аган алашьцара алашарамызхә ааннажьуам. Зынӡа амацәазқәа хԥа ыҟоуп: цәаҳәа хадак, «абызкаҭаҳатә» ҳәа изышьҭоу, насгьы гало. [[Афаил:Кольца Юпитера - Rings of Jupiter.jpg|thumb|left|280px|“Галилео” иҭнахыз Иупитер амацәазқәа рфотосахьа, ииашоу иԥсаҟьоу алашараҿы иҟаҵаз]]{{Anchor|Амацәаз хада|Адәахьтәи абызкаҭаҳатә мацәаз|Агало}} Амацәаз хада Иупитер агәҭантәи 122,500 инаркны 129,230 км рҟынӡа инеиуеит. Аҩныҵҟа, амацәаз хада тороидтәи агало ахь ииасуеит, адәахьала абызкаҭаҳатә иахькьысуеит. Аоптикатә диапазон аҿы иаҳбо ашәахәақәа ишиашоу рыԥсаҟьара амикронтә шәагаа змоу асабатә хәҭаҷқәа ирҷыдаҟазшьоуп. Аха Иупитер азааигәара иҟоу асаба амч ду змоу игравитациатәым аԥырхагақәа ирықәшәоит, убри аҟнытә асаба арыцқәа рыԥсы ҭоуп 10<sup>3±1</sup>шықәса. Уи иаанагоит урҭ асаба арыцқәа рхыҵхырҭа ыҟазароуп ҳәа. Ацәаҳәа хада аҩнуҵҟа иҟоу ҩ-мҩарныза хәыҷқәак — [[Метида (спутник)|Метидеи]] [[Адрастея (спутник)|Адрастеаи]] — абас еиԥш иҟоу ахыҵхырҭақәа рроль азы ианаалоит. [[метеороиды|Аметеороидқәа]] ианрынҟьо, урҭ амикрохәҭаҷқәа ргәыԥ дырҿиоит, анаҩс урҭ Иупитер иаакәыршаны аорбитаҿы ирылаҵәоит. Абызкаҭаҳатә мацәаз ахылаԥшрақәа иаадырԥшит [[Фива (спутник)|Фивеи]] [[Амальтея (спутник)|Амалтееи]] рорбитақәа рҟынтәи иааз хазы игоу аматериа амаҟақәа. Арҭ амаҟақәа реиҿкаашьа азодиактә сабатә комплексқәа реиҿкаашьа угәаланаршәоит.<ref name="динамика" /> === Троиатәи астероидқәа === {{Main|Троиатәи астероидқәа}} [[Афаил:InnerSolarSystem ab.svg|thumb|left|280px|Астероидтә маҟа хада (ашкәакәа) иара убас Иупитер Троиатәи астероидқәа (ашьацԥштәы)]] Троиатәи астероидқәа — Иупитер [[точки Лагранжа|Лагранж иҭыԥқәа]] L<sub>4</sub>, L<sub>5</sub> ррегион аҿы иҟоу астероидқәа ргәыԥ ауп. Астероидқәеи Иупитери 1:1 [[резонанс|арезонанс]] рымоуп, насгьы уи иацны орбита Амра иакәшоит. Убри аан, ишаԥу еиԥш L<sub>4</sub> аҭыԥ азааигәара иҟоу аобъектқәа абырзен фырхацәа рыхьӡқәа рхырҵоит, L<sub>5</sub> азааигәара иҟоу —троиатәи афырхацәа рыхьӡқәа рхырҵоит. 2010 шықәса рашәарамзанӡа 1583 цыра ус еиԥш иҟоу аобиктқәа аартын.<ref>{{статья |автор=Marzari, F.; Scholl, H.; Murray C.; Lagerkvist C. |заглавие=Origin and Evolution of Trojan Asteroids |ссылка=http://www.lpi.usra.edu/books/AsteroidsIII/pdf/3007.pdf |язык=en |место=Tucson, Arizona |издательство=University of Arizona Press |год=2002 |страницы=725—738 |archive-date=2011-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606010204/http://www.lpi.usra.edu/books/AsteroidsIII/pdf/3007.pdf }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/JupiterTrojans.html |title=List of Jupiter Trojans|lang=en |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110126035021/http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/JupiterTrojans.html |archive-date=2011-01-26 |url-status=dead }}</ref> Троиаа рхылҵшьҭра ҳаилзыркаауа ҩ-теориак ыҟоуп. Актәи ишаҳәо ала, урҭ Иупитер ашьақәгылара аҵыхәтәантәи аетапаҿы иҟалеит (аккрециа авариант хшыҩзышьҭра азуп). Аматериа иацны, [[Планетозималь|апланетозималқәа]] аанкылан, урҭ рҿгьы аккрециа цон, насгьы амеханизм алҵшәа ахьамаз азы, урҭ рыбжакы агравитациатә цәҟьа иаҿашәеит. Ари атеориа аԥсыҽрақәа: абри аҩыза амҩала иҟалаз аобъектқәа рхыԥхьаӡара ԥшь-еишьҭагылак рыла еиҳауп, иаҳбо аҵкыс, насгьы урҭ рорбитатә наара акырӡа еиҳауп.<ref>{{статья |автор=F. Marzari,H. Scholl,C. Murray, C. Lagerkvist. |заглавие=Origin and Evolution of Trojan Asteroids |ссылка=http://www.lpi.usra.edu/books/AsteroidsIII/pdf/3007.pdf |archive-date=2011-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606010204/http://www.lpi.usra.edu/books/AsteroidsIII/pdf/3007.pdf }}</ref> Аҩбатәи атеориа — адинамикатә. Амратә система ашьақәгылара ашьҭахь 300-500 млн шықәса рышьҭахь, Иупитери Сатурни 1:2 резонанс иахысит. Уи иахҟьаны аорбитақәа реиҭеиҿкаара ҟалеит: Нептун, Плутон, Сатурн рорбита арадиус еиздырҳаит, Иупитер иагнархеит. Уи [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] агравитациатә ҭышәынтәалара ианырит, насгьы уа инхоз астероидқәак Иупитер аорбитахь ииасит. Уи аамҭазы, аханатәтәи троиаа зегьы, иҟаӡазаргьы, ихырбгалахеит.<ref>{{Cite web |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0712.0553L |title=Origin of the structure of the Kuiper belt during a dynamical instability in the … |access-date=2010-10-19 |archive-date=2016-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603195823/http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0712.0553L |url-status=live }}</ref> Троиаа анаҩстәи рԥеиԥш еилкааӡам. Иупитери Сатурни ррезонанс ԥсыҽқәа жәпакы урҭ еиԥхьытта идәықәнаҵоит, аха ари еиԥхьыттоу аныҟәара амч зеиԥшрахо, насгьы уажәтәи рорбита иалцахоу-иалцамхоу ҳәа аҳәара уадаҩуп. Уи адагьы, маҷ-маҷ троиаа рхыԥхьаӡара армаҷуеит дара-дара реидысларақәагьы. Цыԥҵәахақәак мҩанызақәахарц рылшоит, цыԥҵәахақәак — икометақәахарц.<ref>{{Cite web |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005CeMDA..92...53R |title=The Observed Trojans and the Global Dynamics Around The Lagrangian Points of the … |access-date=2010-10-19 |archive-date=2019-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604145225/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005CeMDA..92...53R |url-status=live }}</ref> == Ажәҩантә цәеижьқәеи Иупитери реиҿасрақәа == [[Афаил:Comet Shoemaker-Levy 9 Approaching Jupiter in 1994.jpg|мини|Амозаика ҟаҵоуп ателескоп “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” асахьақәа рыла 1994 шықәса, лаҵарамза 18 рзы]] === Акомета Шоумеикерцәа-Леви === [[Афаил:Jupitersatelliteimpact.jpg|thumb|200px|Акомета Шоумейкерцәа-Леви аԥҽыхақәа руак аҟынтәи ашьҭа, “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” ателескоп ала иҭыху, 1994 шықәса, ԥхынгәымза.<ref name="apod">{{cite web |author= H. Hammel (MIT)|author2= WFPC2|author3=HST|author4=NASA |url= https://apod.nasa.gov/apod/ap980728.html |title= Impact on Jupiter |publisher= Astronomy Picture of the Day |lang= en |archive-date= 2019-09-03 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190903233046/https://apod.nasa.gov/apod/ap980728.html |url-status= live }}</ref>]] {{Main|Акомета Шоумейкерцәа-Леви 9}} 1992 шықәса ԥхынгәымзазы Иупитер [[комета|акомета]] азааигәахеит. Уи аԥсҭҳәақәа хыхьтәи рҳәаа аҟынтәи 15 нызқь километра раҟара хара ииасит, насгьы апланета ду агравитациатә нырра ӷәӷәа иахҟьаны уи [[Ядро кометы|агәыцә]] 21 хәҭа рыла еиҟәнажәеит, здиаметр 2 км рҟынӡа ыҟаз. Ари акометатә ҳәыԥкра [[Паломарская обсерватория|Маунт-Паломар аобсерваториаҿы]] игәарҭеит хаҵеи-ԥҳәыси [[Шумейкер, Кэролин|Керолини]] [[Шумейкер, Юджин|Иуџьини]] Шоумекерқәеи, астроном-абзиабаҩ Девид Левии. 1994 шықәсазы, анаҩстәи Иупитер азааигәахараан, акомета аԥҽыхақәа зегьы кырӡа иццакны — секундкахь 64 километра раҟара — апланета атмосфера иаахеит. Ари акосмостә катаклизм дуӡӡа Адгьыл аҟынтәи еиԥш, акосмостә хархәагақәа рылагьы игәаҭан, ҷыдала, акосмостә телескоп “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]”, [[International Ultraviolet Explorer|IUE амҩаныза]], апланетабжьаратәи акосмостә станциа “[[Галилео (КА)|Галилео]]” рыцхыраарала. Агәыцәқәа ркаҳара иацын аспектртә диапазон ду аҿы ашәахәақәа рыԥжәара, арчқәа рҭыҵра, насгьы ақәра ду змоу аԥшаҵәиқәа рышьақәгылара, Иупитер арадиациатә маҟақәа рыԥсаххара, аурорақәа рцәырҵра, насгьы [[Ио (спутник)#Взаимодействие с магнитосферой Юпитера|Ио аплазматә тор]] аҵыхәтәантәи аультрафиолеттә диапазонаҿ ашеира аԥсыҽхара.<ref name="nasa-jupiter"/><ref>''Фортов В. Е., Гнедин Ю. Н., Иванов М. Ф., Ивлев А. В., Клумов Б. А.'' «[https://ufn.ru/ru/articles/1996/4/c/ Столкновение кометы Шумейкеров — Леви 9 с Юпитером: Что мы увидели] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190405054554/https://ufn.ru/ru/articles/1996/4/c/ |date=2019-04-05 }}» УФН 166 391—422 (1996)</ref> === Егьырҭ аҭаҳарақәа === [[Афаил:Jupiter impact jul2009.jpg|thumb|left|250px|Иупитер Аладатәи аполиус азааигәара иҟоу ашәыта, аинфраҟаԥшьтә телескоп, [[Гавайи|Гаваи]], [[Обсерватория Мауна-Кеа|Мауна-Кеа аобсерваториаҿы]], 2009 шықәса ԥхынгәымза 20]] 2009 шықәса ԥхынгәымза 19 рзы хыхь зыӡбахә ҳәаз астроном-абзиабаҩ Ентони Уесли ({{lang-en|Anthony Wesley}}) Иупитер Аладатәи аполиус азааигәара [[падение на Юпитер небесного тела (2009)|шәыта лашьцак]] гәеиҭеит. Уи аԥшаара ԥыҭрак ашьҭахь ишьақәдырӷәӷәеит [[Гавайи|Гаваи]] иҟоу [[Обсерватория Кек|Кек ихьӡ зху аобсерваториаҿы]]. Ирҳаз адыррақәа ранализ ишаанарԥшыз ала, Иупитер атмосфера иҭаҳаз ацәеижь ахаҳәтә астероид акәызҭгьы ҟаларын.<ref name="jpl_Indicate_Object_en">{{cite web |author= Carolina Martinez. |url= http://jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2009-112 |title= New NASA Images Indicate Object Hits Jupiter |format= |website= |publisher= Jet Propulsion Laboratory, Pasadena, Calif |access-date= 2009-07-23 |lang= en|archive-url= https://web.archive.org/web/20090722214223/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2009-112 |archive-date= 2009-07-22 |url-status= dead }}</ref><ref name="jpl_Indicate_Object_ru">{{cite web |author= |url= https://starmission.ru/blog/planetary_system/60.html |title= Пятно на Юпитере подтвердило НАСА |website= |publisher= |access-date= 2009-07-23 |lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20090724025704/http://www.starmission.ru/blog/planetary_system/60.html |archive-date = 2009-07-24 |url-status= dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-028 |title=Asteroids Ahoy! Jupiter Scar Likely from Rocky Body |access-date=2019-12-02 |archive-date=2021-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210223182018/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-028 |url-status=dead }}</ref> 2010 шықәса рашәарамза 3, асааҭ 20:31 рзы [[Всемирное координированное время|UTC]] ала, ҩыџьа ихьыԥшым ахылаԥшыҩцәа — Ентони Уеслии ({{lang-en|Anthony Wesley}}, Австралиа) Кристофер Гои ({{lang-en|Christopher Go}}, Филиппинқәа) — Иупитер атмосфера ахыхь ацәывҵҷҷаара асахьа ҭырхит, уи, иҟалап, уаанӡа Иупитер аҟны идырмыз ацәеижь ҿыц акаҳара акәызҭгьы. Ари ахҭыс ашьҭахь уахыки-ҽнаки анҵы, Иупитер атмосфераҿы аҭыԥ лашьца ҿыцқәа ԥшаамызт. Иаразнак ахылаԥшрақәа мҩаԥган Гаваитәи адгьылбжьахақәа иреиҳау аинструментқәа (Gemini, Keck, IRTF) рҿы, насгьы акосмостә телескоп “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” аҿы ахылаԥшрақәа рымҩаԥгара азԥхьагәаҭан. 2010 шықәса рашәарамза 16 рзы, [[НАСА|НАСА]] апресс-дырраҭара ҭнажьит, 2010 шықәса рашәарамза 7 рзы акосмостә телескоп “Хаббл” иҭнахыз асахьақәа рҿы Иупитер атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҟны акаҳара ашьҭақәа шыԥшаамыз атәы зҳәоз.<ref>{{cite web |url=http://www.spaceweather.com/archive.php?view=1&day=05&month=06&year=2010 |title=JUPITER IMPACT!|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607015437/http://www.spaceweather.com/archive.php?view=1&day=05&month=06&year=2010 |archive-date=2011-06-07 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://jupiter.samba.org/jupiter/20100603-203129-impact/index.html |title=Jupiter Impact on June 3 2010 |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607033125/http://jupiter.samba.org/jupiter/20100603-203129-impact/index.html |archive-date=2010-06-07 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://planetary.org/blog/article/00002524/ |title=The June 3 Jupiter Impact: 22 hours later |publisher=The [[Planetary Society]] |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009110621/http://www.planetary.org/blog/article/00002524/ |archive-date=2010-10-09 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://planetary.org/blog/article/00002521/ |title=A NEW! Impact on Jupiter |publisher=The [[Planetary Society]] |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100913084835/http://www.planetary.org/blog/article/00002521 |archive-date=2010-09-13 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://planetary.org/blog/article/00002522/ |title=Confirmation of the Jupiter impact from Christopher Go |publisher=The [[Planetary Society]] |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808055248/http://www.planetary.org/blog/article/00002522/ |archive-date=2010-08-08 |url-status=dead }}</ref><ref name="jpl_impact">{{cite web |author= |url= https://lenta.ru/news/2010/06/04/hit/ |title= В Юпитер врезалось неизвестное небесное тело |format= |website= |publisher=[[Lenta.ru]] |access-date= 2010-06-04 |lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20100606054052/http://lenta.ru/news/2010/06/04/hit/ |archive-date= 2010-06-06 |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2010/11jun_missingdebris/ |title=Jupiter Impact: Mystery of the Missing Debris |publisher=NASA Science. Science News |lang=en |access-date=2010-10-05 |archive-date=2010-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100925042702/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2010/11jun_missingdebris/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/meteor-jupiter.html |title=Mysterious Flash on Jupiter Left No Debris Cloud |lang=en |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109005306/http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/meteor-jupiter.html |archive-date=2010-11-09 |url-status=dead }}</ref> 2010 шықәса нанҳәамза 20, асааҭ 18:21:56 рзы UTC ала, Иупитер аԥсҭҳәақәа рхыхь амцабз ҟалеит, уи [[Кумамото (префектура)|Кумамото]] апрефектура аҟынтәи Иапониатәи астроном-абзиабаҩ Масаиуки Татикава иҟаиҵаз авидеонҵамҭаҿы игәеиҭеит. Ари ахҭыс анрылаҳәаха адырҩаҽны, Токиотәи астрономиа абзиабаҩ, ихьыԥшым ахылаԥшҩы Аоки Каӡуо иҟынтәи ашьақәырӷәӷәара ԥшаахеит. Иҟалап, уи астероид ма акомета апланета дуӡӡа атмосфера ианҭаҳаз акәзар.<ref>{{cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=387364&cid=1|title=Астроном-любитель заснял столкновение небесного тела с Юпитером|access-date=2010-10-05|archive-date=2010-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20100822204312/http://www.vesti.ru/doc.html?id=387364&cid=1|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author= |url= https://www.onenewspage.com/news/Science/20100822/14285703/Jupiter-lights-up-on-apparent-contact-with-astral.htm |title= Jupiter lights up on apparent contact with astral body |format= |website= |publisher= One News Page |access-date= 2010-08-22 |lang= en|archive-url= https://www.webcitation.org/60qD4OywW?url=http://www.onenewspage.com/news/Science/20100822/14285703/Jupiter-lights-up-on-apparent-contact-with-astral.htm |archive-date= 2011-08-10 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |first= Kelly |last= Beatty |title= Another Flash on Jupiter! |url= https://www.skyandtelescope.com/observing/home/101264994.html |website= |publisher= SkyandTelescope.com — Homepage Observing |date= 2010-08-22 |lang= en |access-date= 2010-09-20 |archive-date= 2010-08-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100826072538/http://www.skyandtelescope.com/observing/home/101264994.html |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://alpo-j.asahikawa-med.ac.jp/kk10/j100820r.htm |title=Первое сообщение о вспышке на Юпитере 20 августа 2010 года |access-date=2010-10-05 |archive-date=2011-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811181059/http://alpo-j.asahikawa-med.ac.jp/kk10/j100820r.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogs.yahoo.co.jp/schmidt_1954/32259464.html |title=Подтверждение вспышки 20 августа 2010 года |lang=ja |access-date=2010-10-05 |archive-date=2010-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827002258/http://blogs.yahoo.co.jp/schmidt_1954/32259464.html |url-status=live }}</ref> 2016 шықәса хәажәкырамза 17 рзы, астроном-абзиабаҩ Геррит Кернбауер 20 сантиметртәи ателескоп ала Иупитери акосмостә обиекти (иҟалап акомета) реидыслара афотосахьақәа ҭихит. Астрономцәа ргәаанагарала, аидыслара иахҟьаны 12,5 мегатонна атротил иаҟароу амчхара дуӡӡа ҭыҵит.<ref>{{cite web |url=https://naked-science.ru/article/sci/udalos-snyat-stolknovenie-neiz |title=Удалось снять столкновение неизвестного объекта с Юпитером |publisher=naked-science.ru |access-date=2016-03-30 |archive-date=2016-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402055055/http://naked-science.ru/article/sci/udalos-snyat-stolknovenie-neiz |url-status=live }}</ref> 2021 шықәса цәыббрамза 13 рзы астрономцәа-абзиабаҩцәа Иупитери еилкаам аобиекти реидыслара аамҭа ҭарҩит. Ахылаԥшҩцәа, апланета амҩаныза Ио агага уи ахҟьа иқәланы ацара ианахәаԥшуаз аамҭазы ацәывҵҷҷаара ду гәарҭеит. Афотосахьақәа рҭыхра рылшеит Германиантәи астрономцәа Харальд Палескеи (Harald Paleske), бразилиатәи Хосе Луис Переиреи (José Luis Pereira), афранцыз Жан-Поль Арнои (Jean-Paul Arnould). Идырым аобиект шә-метрак рҟынӡа ашәагаа змоу астероид акәзар ауеит, мамзаргьы акомета агәыцә хәыҷы.<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.sciencealert.com/something-large-just-smacked-into-jupiter|title=Something Large Just Smashed Into Jupiter|author=Michelle Starr|website=ScienceAlert|access-date=2021-09-18|archive-date=2021-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917220548/https://www.sciencealert.com/something-large-just-smacked-into-jupiter|url-status=live}}</ref> == Аҵара ахьӡи аҭоурыхи == [[Афаил:Jupiter and Juno - Hendrik Goltzius.jpg|thumb|right|200px|[[Юпитер (мифология)|Иупитер]]и [[Юнона|Иунонеи]]. Автор — [[Хендрик Гольциус|Хендрик Гольциус]] (1558-1617)]] === Ажәытәтәи акультурақәа рҿы === Месопотамиатәи акультураҿы апланета Мулу-баббар/Мулубаббар ҳәа иашьҭан (sum. MUL2.BABBAR, akk. kakkabu peṣû), даҽакала иуҳәозар, “аеҵәа шкәакәа”. Вавилонаа раԥхьаӡакәны Иупитер иубарҭоу аныҟәара аилыркааратә теориа еиқәдыршәеит, насгьы уи апланета анцәа [[Мардук|Мардук]] идырҳәалеит. Иуԥылоит ахьӡшьара [[Бэл|Бел]] иазку азгәаҭақәа.<ref name="автоссылка5">{{книга |автор=Куртик Г. Е. |заглавие=Звёздное небо Древней Месопотамии |место=СПб. |издательство=Алетейя |год=2007 |страницы=350 }}</ref><ref>Альберт Олмстед. История персидской империи. Глава: Религия и календарь. [https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=%22Кайману%22+вавилон&source=bl&ots=noq16Ri0Ky&sig=ACfU3U1LZ0YbPV3CCazewu1XJHrKewLVfA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjppMfsop7kAhUoxosKHQ3xBCgQ6AEwD3oECAgQAQ#v=onepage&q=%22Кайману%22%20вавилон&f=false ссылка на текст]</ref><ref>{{книга |автор=Ван-дер-Варден Б. |заглавие=Пробуждающаяся наука II. Рождение астрономии |место=М. |издательство=Наука |год=1991 |страницы=263—275 }}</ref><ref>{{книга |автор=Ван-дер-Варден Б. |заглавие=Пробуждающаяся наука II. Рождение астрономии |место=М. |издательство=Наука |год=1991 |страницы=195 }}</ref><ref>Симпосий, {{cite web |url=http://simposium.ru/ru/node/2332 |url-status=dead |title=Вавилония |access-date=2019-08-26 |archive-date=2019-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190826194945/http://simposium.ru/ru/node/2332 }}</ref> Аеллинцәа уи [[Фаэтон (мифология)|Φαέθων]] (Phaethon) ҳәа иашьҭан — “илашо, ишәахәарку”, иара убасгьы Διὸς ὁ ἀστήρ - “[[Зевс|Зевс]] иеҵәа”.<ref name="ciceron">''[[Цицерон]].'' [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#052 О природе богов II 52] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190807143750/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#052 |date=2019-08-07 }}: <blockquote>А ниже этой, ближе к Земле, движется звезда Юпитера, которую называют Φαέθων, тот же круг двенадцати созвездий Зодиака она проходит за двенадцать лет и на своем пути меняет свое движение так же, как звезда Сатурна.</blockquote></ref><ref>{{Cite web |url=https://chrdk.ru/other/naming_planets |title=Вадим Куликов. Астрономический нейминг: планеты |access-date=2019-08-03 |archive-date=2019-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803175024/https://chrdk.ru/other/naming_planets |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://ptolemaeus.badw.de/glossary/21/%E1%BD%81%20%CF%84%CE%BF%E1%BF%A6%20%CE%94%CE%B9%E1%BD%B8%CF%82%20%E1%BC%80%CF%83%CF%84%CE%AE%CF%81 |title=ὁ τοῦ Διὸς ἀστήρ ‘Jupiter’ |publisher=Ptolemaeus Arabus et Latinus (PAL) |access-date=2019-07-28 |archive-date=2020-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803123359/https://ptolemaeus.badw.de/glossary/21/%E1%BD%81%20%CF%84%CE%BF%E1%BF%A6%20%CE%94%CE%B9%E1%BD%B8%CF%82%20%E1%BC%80%CF%83%CF%84%CE%AE%CF%81 |url-status=dead }}</ref><ref>Аристотель. Сочинения в 4-х томах, том 3, с.454 [https://books.google.ru/books?id=_x7_AgAAQBAJ&pg=PA454&lpg=PA454&dq=%22звезда+Зевса%22&source=bl&ots=L16lLSxF7F&sig=ACfU3U0Qa8Yoe4h6oUmkq_YW9Sgbb1xaTQ&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjWwYmHkJ7kAhXQlYsKHf34DB4Q6AEwDXoECAkQAQ#v=onepage&q=%22звезда%20Зевса%22&f=false ссылка]</ref><ref>по А. В. Кириченко, К. А. Тананушко, ДРЕВНЕГРЕЧЕСКИЙ ЯЗЫК, Минск : Изд-во Минской духовной академии, 2017. с76, Διός (Дия) — форма родительного падежа от Ζεύς (Зевс). Что однако противоречит статье [[wikt:en:Ζεύς|Ζεύς]], сообщающей что Δεύς (Deús) — альтернативная форма имени Зевса, свойственная Лаконии.</ref> [[Псевдо-Гигин|Гигин]] (А.И. Рубан иеиҭагаҿы) уи Иупитер аеҵәа ҳәа, мамзаргьы Фаинон ҳәа ахьӡиҵоит.<ref>Гигин. [https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/istorija_antichnaja/gigin_astronomija_1997/7-1-0-3734 Астрономия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190728221459/https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/istorija_antichnaja/gigin_astronomija_1997/7-1-0-3734 |date=2019-07-28 }} [https://proza.ru/2012/02/03/381 II 42] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190728221532/https://proza.ru/2012/02/03/381 |date=2019-07-28 }}, 1 <blockquote>ПЛАНЕТЫ 42. 1. Нам осталось рассказать о пяти звездах, которые многие называют <блуждающими>, греки же — планетами. Одна из них — звезда Юпитера, именуемая Файнон. По словам Гераклида Понтийского, в те времена, когда Прометей создавал людей, он наделил его несравненной со всеми прочими телесной красотой. Когда он задумал скрыть его и не отпускать, как всех других, Купидон известил о том Юпитера. После чего Меркурий, посланный к Файнону, убедил его явиться к Юпитеру и обрести бессмертие. Поэтому он был помещен среди звезд.</blockquote></ref> Римаа ари апланета рынцәахәы [[Юпитер (мифология)|Иупитер]] иаҳаҭыр азы ахьӡ арҭеит.<ref name="astro-websib" /> Иупитер аныҟәара 12-шықәсатәи ацикл инарҭбааны ахҳәаа ҟарҵеит [[Китаи|Китаитәи]] астрономцәа, урҭ апланета Суи-син ("Ашықәс Аеҵәа") ҳәа ахьӡырҵеит.<ref>{{книга |автор=[[Сыма Цянь]] |заглавие=Исторические записки («Ши цзи»). В 9 т |место=М. |издательство=Наука |год=1986 |том=4 |страницы=121—125 }}</ref> [[Инки|Инкаа]] Иупитер иахьӡырҵеит qu. Pirwa  — «аҵәахырҭа», уи иаанарԥшыр алшоит инкаа Галилеи имҩанызақәа шлаԥшықәырҵахьаз (еиҿшәырԥш [[Плеяды (звёздное скопление)|Qullqa]], аҵәахырҭа, аизгарҭа).<ref>Exsul immeritus blas valera populo suo e historia et rudimenta linguae piruanorum. Indios, gesuiti e spagnoli in due documenti segreti sul Perù del XVII secolo. A cura di L. Laurencich Minelli. Bologna, 2007</ref> === XVII-тәи ашәышықәса: Галилеи, Кассини, Риомер === XVII-тәи ашәышықәса алагамҭазы, [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] ихаҭа иаԥиҵаз ателескоп ала Иупитер ҭиҵаауан, насгьы апланета иреиҳаӡоу амҩанызақәа ԥшьба ааиртит. 1660-тәи ашықәсқәа рзы, [[Кассини, Джованни Доменико|Џьованни Кассини]] агигант "ахҟьаҿы" ашәытақәеи аӷазқәеи ибеит. 1671 шықәсазы, Иупитер амҩанызақәа рымшмышәлақәа данрыхәаԥшуаз, Даниатәи астроном [[Рёмер, Оле Кристенсен|Оле Риомер]] игәеиҭеит амҩанызақәа рҭыԥқәа иԥхьаӡаз апараметрқәа ишрықәымшәоз, насгьы ацәхьаҵра амҽхак Адгьыл аҟынтәи абжьаӡара ишадҳәалоу. Абарҭ ахылаԥшрақәа рышьаҭала, Риомер [[скорость света|алашара аццакра]] ҵыхәаԥҵәара амоуп ҳәа азыӡбаны уи ашәагаа 215,000 км/с ҳәа ишьақәиргылеит (иахьатәи арбага 299,792.458 км/с).<ref>{{cite web |url=http://astrolab.ru/cgi-bin/print.cgi?s=manager&id=18&num=901 |title=Парижская обсерватория и проблема определения долгот (часть 2) |publisher=Astrolab |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111118163534/http://astrolab.ru/cgi-bin/print.cgi?s=manager&id=18&num=901 |archive-date=2011-11-18 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3693.html |title=Скорость света — Физическая энциклопедия |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090714142909/http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3693.html |archive-date=2009-07-14 |url-status=dead }}</ref> === Иахьатәи ахылаԥшрақәа === XX-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркны, Иупитер аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит адгьыл аҿы иҟоу ателескопқәа рыла еиԥш(арадиотелескопқәагьы уахь иналаҵаны), акосмостә ателескопқәа — “Хаббли” азондқәа жәпаки рыцхырааралагьы.<ref>{{cite web |url=http://www.prao.ru/History/history_2.html |title=Пущинская радиоастрономическая обсерватория |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100721002753/http://www.prao.ru/History/history_2.html |archive-date=2010-07-21 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://radiojove.gsfc.nasa.gov/|title=NASA's RadioJOVE Project: Home Page |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101003143355/http://radiojove.gsfc.nasa.gov/ |archive-date=2010-10-03 |url-status=dead }}</ref><ref name="astro-websib"/><ref name="юпитер-молнии-вокруг-света"/> == Акосмостә ӷбақәа рыла аҭҵаара == {{Main|Апланетабжьаратәи азондқәа рыла Иупитер аҭҵаара}} === Акосмостә зондқәа === <center><gallery perrow="3" widths="250px" heights="250px"> Pioneer 10 Construction.jpg|Акосмостә аппарат “[[Пионер-10|Пионер-10]]”, 1971 шықәса, ԥхынҷкәынмза 20 Voyager.jpg|Акосмостә аппарат “[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]”, 1979 шықәса, цәыббрамза 1 Galileo Preparations - GPN-2000-000672.jpg|Акосмостә аппарат “[[Галилео (КА)|Галилео]]”, 1989 шықәса, нанҳәамза 3 Parts of Ulysses.jpg|Акосмостә аппарат “[[Улисс (КА)|Улисс]]”, адәықәҵаара - {{date|6|10|1990}} Cassini assembly.jpg|Акосмостә аппарат “[[Кассини (КА)|Кассини]]”, 1997 шықәса, ԥхынҷкәынмза 18 New Horizons 1.jpg|Акосмостә аппарат "[[Новые горизонты|Агоризонт ҿыцқәа]]", 2005 шықәса, абҵарамза 4 </gallery></center> Иупитер ҭырҵааауан Америкатәи [[НАСА|НАСА]] аппаратқәа мацара рыла. 1980-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, 1990-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы, Амреи Иупитери рыҭҵааразы Асоветтә автоматикатә космостә станциа “[[Циолковский (АМС)|Циолковски]]” апроект шьҭыхын, 1990-тәи ашықәсқәа рзы здәықәҵара азԥхьагәаҭаз, аха [[СССР|СССР]] [[Асовет Еидгыла аилабгара|ахыбгалара]] иахҟьаны анагӡара змоуз. 1973, 1974 шықәсқәа рзы “[[Пионер-10|Пионер-10]]”, “[[Пионер-11|Пионер-11]]”, 132 нызқь километреи 43 нызқь км. абжьаӡараҿы (аԥсҭҳәақәа рҟынтәи) Иупитер иаҩсит. Аппаратқәа апланетеи Галилеи имҩанызақәеи рсахьақәа шәкыла иаарышьҭит (уамак зхаҭабзиара ҳаракымыз), раԥхьаӡа акәны Иупитер амҳалдызтә ҭыԥи амҳалдызасфереи рпараметр хадақәа ршәеит, иара убасгьы Иупитер амҩаныза — Ио акапани ашәагаақәеи еилыркааит. Иара убас, аппарат “Пионер-10” Иупитер ианахыԥраауаз аамҭазы, уи иақәыргылаз аиқәыршәагақәа рыцхыраарала, Иупитер адәахьтәи акосмос ахь иҭнажьуа амчхара амҽхак, уи Амра аҟынтәи иоуа амчхара амҽхак аасҭа ишеиҳау аилкаара алыршахеит.<ref name="astro-websib"/><ref name="astro-websib"/><ref name="Вокруг Света"/><ref name="astro-websib"/> [[Афаил:Jupiter gany.jpg|thumb|left|200px|1979 шықәса ажьырныҳәамза 24 рзы “[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]” ала 40 миллион километра абжьаӡара аҟынтәи иҭыхыз Иупитер афотосахьа.]] 1979 шықәсазы, «[[Вояджер (программа)|Воиаџерқәа]]» Иупитер азааигәара ииаҟьеит (207 нызқь км, 570 нызқь км рыбжьаӡараҿы). Раԥхьаӡакәны апланетеи уи амҩанызақәеи рсахьақәа еилыкка иҟаҵан (зегьы ааидкыланы 33 нызқь рҟынӡа афотосахьақәа аашьҭын), [[кольца Юпитера|Иупитер амацәазқәа]] аарԥшын; аппаратқәа иара убас егьырҭ акрызҵазкуа адыррақәагьы рацәаны иаарышьҭит, атмосфера ахимиатә еилазаашьа иазку адыррақәа, амагнитосфера иазку адыррақәа уаахь иналаҵаны, уҳәа убас иҵегьы; иара убасгьы атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рыԥхарра иазку адыррақәа рҳан («Воиаџьер-1» ала).<ref name="shvedun"/><ref name="Вокруг Света"/><ref>{{статья|автор=Atreya, S. K.; Donahue, T. M.; Festou, M.|заглавие=Jupiter: Structure and Composition of the Upper Atmosphere|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-data_query?bibcode=1981ApJ...247L..43A&db_key=AST&link_type=ARTICLE|язык=en|тип=статья|издательство=The American Astronomical Society|год=1981|выпуск=247|страницы=43—47|doi=10.1086/183586|издание=[[The Astrophysical Journal]]}}</ref> 1992 шықәсазы «[[Улисс (КА)|Улисс]]» 900 нызқь километра абжьаӡарала апланета иавсны ицеит. Аиқәыршәага Иупитер амагнитосфера ашәарақәа мҩаԥнагеит («Улисс» Амра аҭҵааразы иҟаҵоуп, насгьы акамерақәа амам). [[Афаил:Europa Jupiter System Mission artist concept.jpg|thumb|225px|[[Europa Jupiter System Mission|Europa Jupiter System Mission]] Иупитер аҵакыраҿы амиссиа, асахьаҭыхҩы ихаҿы ишааиуа (2020-тәи ашықәсқәа ирылагӡаны иазԥхьагәаҭоуп)]] 1995 шықәса инаркны 2003 шықәсанӡа «[[Галилео (КА)|Галилео]]» Иупитер аорбитаҿы иҟан. Ари амиссиа абзоурала ирацәаӡаны адырра ҿыцқәа рҳахеит. Ҷыдала, илбаауа ааппарат раԥхьаӡакәны арчытә планета атмосфера ҩнуҵҟала иҭнаҵааит. Хыԥхьаӡара рацәала зхаҭабзиара ҳараку асахьақәеи егьырҭ ашәарақәеи ирыбзоураны Иупитер атмосфератә процессқәа рдинамика инарҭбааны аҭҵаара, иара убасгьы уи амҩанызақәа ирызкны аартра ҿыцқәа рыҟаҵара алыршахеит. 1994 шықәсазы «Галилео» рхы иархәаны, аҵарауаа ирылшеит акомета [[D/1993 F2 (Шумейкеров — Леви)|Шумеикерцәа-Леви 9]] аԥҽыхақәа Иупитер ишықәҳаз ахылаԥшра. «Галилео» антенна хада шымаатызгьы (уи иахҟьаны иаараны иҟаз адыррақәа рҟнытә 1% мацара роуп иааз), уеизгьы, амиссиа ахықәкы хадақәа нагӡахеит.<ref name="astro-websib"/><ref name="галактика"/><ref name="Galileo"/> «[[Кассини (КА)|Кассини]]» 2000 шықәсазы Иупитер иавҟьаны ицеит. Иара апланета афотосахьақәа ҭнахит, арекордтә пиксельқәа змаз (асахьа дуқәа рзы) насгьы [[Ио (спутник)|Ио]] аплазматә тор иазку адырра ҿыцқәа арҳаит. «Кассини» асахьақәа рыла иахьа уажәраанӡагьы зегь раасҭа еилыккоу Иупитер ԥштәы змоу "ахсаалақәа" ҟаҵан, зегь реиҳа ихәыҷу зыхәҭаҷқәа 120 км иҟаз. Убри аан, еилкаам цәырҵрақәак гәаҭан, иаҳҳәап, Иупитер аҩадатәи асубполиартә регионқәа рҿы имаӡоу ашәыта лашьца, аультрафиолеттә лашара мацарала иубарҭоу. Насгьы иԥшаан авулкантә хылҵшьҭра змоу арчытә аԥсҭҳәа дуӡӡа, Ио инаркны адәахьтәи акосмос ахь 1 AU рҟынӡа инаӡо. (150 млн км). Уи адагьы, аамҭакала ҩ-ҭыԥк рҟынтәи («Кассинии» «Галилеои») апланета амҳалдызтә ҭыԥ ашәаразы иҷыдоу аексперимент мҩаԥган.<ref name="gal&cas">{{cite web |url=http://galspace.spb.ru/index45-1.html |title=Юпитер — «Галилео» и «Кассини» |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202090008/http://galspace.spb.ru/index45-1.html |archive-date=2010-12-02 |url-status=dead }}</ref><ref name="gal&cas"/> {| class="wikitable" style="float: left; margin-right: 2em; margin-left: 0em;" |+ Акосмостә ӷбақәа рыла Иупитер аԥырратә траекториала аҭҵаара |- !Азонд!!Анаӡара арыцхә!!Абжьаӡара |- |[[Пионер-10]]||1973 шықәса ԥхынҷкәынмза 3||align=right|130 000 км |- |[[Пионер-11]]||1974 шықәса ԥхынҷкәынмза 4||align=right|34 000 км |- |[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]||Хәажәкырамза 5, 1979||align=right|349 000 км |- |[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]||Ԥхынгәымза 9, 1979||align=right|570 000 км |- |rowspan=2|[[Улисс (КА)|Улисс]]||1992 шықәса, жәабранмза 8||align=right|409 000 км |- |2004 шықәса, жәабранмза 4||align=right|120 000 000 км |- |[[Кассини (КА)|Кассини]]||2000 шықәса ԥхынҷкәынмза 30||align=right|10 000 000 км |- |[[Новые горизонты|Агоризонт ҿыцқәа]]||2007 шықәса жәабранмза 28||align=right|2 304 535 км |} 2007 шықәса жәабранмза 28 рзы, азонд «[[Новые горизонты|Новые горизонты]]» Иупитер азааигәара [[Плутон (карликовая планета)|Плутонҟа]] амҩа ианықәыз [[гравитационный манёвр|агравитациатә маневр]] ҟанаҵеит. Апланетеи амҩанызақәеи рфотоҭыхра мҩаԥган, 33 гигабаит адыррақәа Адгьыл ахь иаашьҭын, адырра ҿыцқәа рҳан.<ref name="astro-websib"/><ref>{{cite web |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2007/02/070228131940.htm |title=NASA Spacecraft Gets Boost From Jupiter For Pluto Encounter |date=2007-03-01 |publisher=ScienceDaily|lang=en |access-date=2010-09-22 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024151852/http://www.sciencedaily.com/releases/2007/02/070228131940.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://freescince.narod.ru/jupiter/photo_nh_2.html |title=Юпитер — Фотографии c «Новых горизонтов»|access-date=2010-10-05|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303212045/http://freescince.narod.ru/jupiter/photo_nh_2.html |archive-date=2008-03-03 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://astrogorizont.com/content/read-101 |url-status=dead |title= Космический аппарат «Новые горизонты» встретится с Юпитером... |publisher= Астрогоризонт.ком. Новости НАСА на русском языке |access-date=2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111103210049/http://www.astrogorizont.com/content/read-101 |archive-date=2011-11-03 }}</ref><ref name="юпитер-молнии-вокруг-света">{{статья |заглавие=На Юпитере сверкают молнии |ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/news/2370/ |год=10 октября 2007 |язык=ru |издание=[[Вокруг света]] |издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]] |archive-date=2011-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110107023258/http://www.vokrugsveta.ru/news/2370/ }}</ref><ref>{{cite web |url=http://freescince.narod.ru/jupiter/artcl_15.html |url-status=dead |title=Система Юпитера в новом свете от «Новых горизонтов» |date=2007-05-14|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110108012537/http://freescince.narod.ru/jupiter/artcl_15.html |archive-date=2011-01-08 }}</ref> Аппарат «[[Юнона (космический аппарат)|Иунона]]» 2011 шықәса нанҳәамза 5 рзы идәықәҵан, 2016 шықәса ԥхынгәымзазы Иупитер [[полярная орбита|аполиартә орбитахь]] ицәырҵыз, апланета хәыц-хәыц аҭҵаара амҩаԥгаразы. Ас еиԥш иҟоу аорбита — апланета аекватор иаваршәны акәымкәа, аполиус аҟынтәи аполиус ахь — аҵарауаа ргәаанагарала, Иупитер аҿы иҟоу аврорақәа рҟазшьа еиҳа еиӷьны аҭҵаара алнаршоит.<ref>{{cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/3030650 |title=Исследовательский зонд Juno начал передавать сигналы с Юпитера |date=2016-07-05 |publisher=[[КоммерсантЪ]] |access-date=2016-07-05 |archive-date=2016-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705095619/http://www.kommersant.ru/doc/3030650 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://newfrontiers.nasa.gov/missions_juno.html |url-status=dead |title=New Frontiers — Missions — Juno |lang=en |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203235637/http://newfrontiers.nasa.gov/missions_juno.html |archive-date=2007-02-03 }}</ref><ref name="юпитер-икс">{{cite web |url=http://jupiter-x.ru/ |url-status=dead |title=Планета Юпитер|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101225031139/http://jupiter-x.ru/ |archive-date=2010-12-25 }}</ref><ref name="юпитер-икс"/> [[Афаил:Juno spacecraft model 1.png|thumb|Акосмоснныҟәага “[[Юнона (космический аппарат)|Иунона]]”]] Апланета амҩанызақәа рҿы адгьылҵаҟатәи аӡытә океанқәа ыҟазар ахьалшо инамаданы — [[Европа (спутник)|Европа]], [[Ганимед (спутник)|Ганимед]], [[Каллисто (спутник)|Каллисто]] — ари ацәырҵра аҭҵаара аинтерес ду аҵоуп. Аха, афинансттә проблемақәеи атехникатә уадаҩрақәеи ирыхҟьаны, XXI-тәи ашәышықәса алагамҭазы раԥхьатәи урҭ рыҭҵааратә проектқәа аанкылан — Америкатәи [[Europa Orbiter|Europa Orbiter]] (Европа ақәтәарала [[криобот|акриобот]] аҵааҿы аус ауеит, насгьы [[гидробот|агидробот]] адгьылҵаҟатәи аокеан аҿы аҭҵааразы), [[Jupiter Icy Moons Orbiter|Jupiter Icy Moons Orbiter]], иара убас европатәи [[Jovian Europa Orbiter|Jovian Europa Orbiter]]. [[Галилеевы спутники|Галилеи имҩанызақәа]] [[Europa Jupiter System Mission|Europa Jupiter System Mission]] (EJSM) аҭҵааразы апланетатә миссиа 2020-тәи ашықәсқәа рзы [[НАСА|НАСА]]и [[Европейское космическое агентство|ЕКА]]и рымчқәа рыла иазԥхьагәаҭоуп. 2009 шықәса жәабранмзазы, ЕКА ирыланаҳәеит Иупитер аҭҵааразы апроект егьырҭ апроектқәа раасҭа аԥыжәара шаҭоу — [[спутники Сатурна|Сатурн амҩаныза]] [[Титан (спутник)|Титан]] аҭҵааратә проект ([[Titan Saturn System Mission|Titan Saturn System Mission]]). Аха EJSM амиссиа аҟәыхӡам. Уи аҳәаақәа ирҭагӡаны, НАСА апланета дуӡӡеи уи амҩанызақәа Европеи Иои рыҭҵааразы иазку ахархәага — Jupiter Europa Orbiter аргылара азԥхьагәаҭаны иамоуп. ЕКА Иупитерҟа даҽа станциак ашьҭраны иҟоуп, уи амҩанызақәа Ганимеди Каллистои рыҭҵааразы — Jupiter Ganymede Orbiter. Акосмостә роботқәа аҩбагьы 2020 шықәсазы ирышьҭраны иҟан, 2026 шықәсазы Иупитер инаӡаны хышықәса аус руратәы. Аҩ-аппараткгьы апроект Europa Jupiter System Mission аҳәаақәа ирҭагӡаны идәықәҵахоит. Уи адагьы, [[Иапониа|Иапониа]] аппарат Jupiter Magnetospheric Orbiter (JMO) ацхыраарала EJSM амиссиа иалахәхар алшоит, Иупитер амагнитосфера аҭҵааразы. Иара убас, EJSM амиссиа аҳәаақәа рҿы, [[Урыстәыла|Урыстәылеи]] ЕКА-и даҽа аппаратк ([[Лаплас - Европа П|Лаплас - Европа П]]) Европа иқәдыртәарц ргәы иҭоуп.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/20090218.html|title=NASA and ESA Prioritize Outer Planet Missions|access-date=2010-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20101004183307/http://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/20090218.html|archive-date=2010-10-04|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7897585.stm|title=Jupiter in space agencies’ sights|publisher=BBC News|access-date=2010-10-05|archive-date=2009-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221185643/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7897585.stm|url-status=live}}</ref><ref name="дуплетом по лунам" /><ref name="дуплетом по лунам">{{cite web|url=http://www.membrana.ru/lenta/?9096|title=США и Европа выстрелят дуплетом по лунам Юпитера|date=2009-02-19|publisher=Мембрана.ру|access-date=2010-10-17|archive-date=2009-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625200629/http://www.membrana.ru/lenta/?9096|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://freescince.narod.ru/jupiter/artcl_29.html|url-status=dead|title=Совместные европейско-американские межпланетные миссии|access-date=2010-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110110041320/http://freescince.narod.ru/jupiter/artcl_29.html|archive-date=2011-01-10}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pereplet.ru/cgi/space.cgi?id=8886|title=НАСА и ЕКА совместно изучат Юпитер и Сатурн|date=2009-02-19|publisher=Космические новости Александра Железнякова|access-date=2010-10-05|archive-date=2011-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110919090422/http://www.pereplet.ru/cgi/space.cgi?id=8886|url-status=live}}</ref> 2012 шықәса лаҵарамзазы, ирыларҳәеит ЕКА европа-урыстәылатәи аизгаратә миссиа [[JUICE|JUICE]] (JUpiter ICy moons Explorer) мҩаԥнагоит ҳәа, Иупитери уи амҩанызақәеи рыҭҵааразы, ҵаҟа ҟазарц зылшо аокеангьы налаҵаны ([[Ганимед (спутник)|Ганимед]], Каллисто, Европа) 2022 шықәсазы идәықәланы Иупитер асистемаҿы 2030 шықәсазы инаӡарц, уи аан аурыс аппарат Ганимед аҟны итәаразы. Урыстәыла алахәхара азин аиууан 2022 шықәсазы Ганимед аҭҵааразы илбаауа аппарат архиара алшар. Аха илбаауа аппарат зыргыламхеит, 2017 шықәсазы апроект урысстәаалатәи ахәҭа аркын аҟәрышь аҟамзаареи атехникатә уадаҩрақәеи ирыхҟьаны.<ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2012/05/03/juice/ |title=Европа выбрала следующую крупную космическую миссию |access-date=2019-12-02 |archive-date=2020-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918183321/https://lenta.ru/news/2012/05/03/juice/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://dni.ru/tech/2012/8/30/239680.html|title=Россия ищет жизнь на спутнике Юпитера|date=2012-08-30|publisher=Дни.ру|access-date=2012-08-30|archive-date=2012-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20120831152508/http://www.dni.ru/tech/2012/8/30/239680.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sinp.msu.ru/ru/post/13566 |title=Роскосмос планирует изучать Ганимед {{!}} НИИЯФ МГУ |access-date=2023-04-15 |archive-date=2023-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415184021/http://www.sinp.msu.ru/ru/post/13566 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/04/13/podlednye-okeany-sputnikov-yupitera-samoe-interesnoe-mesto-v-blizhayshem-kosmose-na-poiski-zhizni-v-nih-otpravlyaetsya-evropeyskiy-zond-juice |title=Источник |access-date=2023-04-15 |archive-date=2023-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415182508/https://meduza.io/feature/2023/04/13/podlednye-okeany-sputnikov-yupitera-samoe-interesnoe-mesto-v-blizhayshem-kosmose-na-poiski-zhizni-v-nih-otpravlyaetsya-evropeyskiy-zond-juice |url-status=live }}</ref> 2023 шықәса мшаԥымза 14 рзы апланетабжьаратәи астанциа [[JUICE|JUICE]] (JUpiter ICy moons Explorer) адәықәҵара мҩаԥысит.<ref>{{Cite web |url=https://nplus1.ru/news/2023/04/14/juice-launch |title=Межпланетная станция JUICE запущена в космос |access-date=2023-04-15 |archive-date=2023-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414133531/https://nplus1.ru/news/2023/04/14/juice-launch |url-status=live }}</ref><ref name="3DN">{{cite web |author=Геннадий Детинич |url=https://3dnews.ru/1085009/ogidaet-evropeyskaya-raketa-ariane-5-otpravila-v-kosmos-megplanetnuyu-stantsiyu-juice-k-yupiteru-i-ego-lunam-gde-zond-budet-iskat-gizn-v-podlyodnih-okeanah |title=ЕКА запустило зонд JUICE — он должен найти жизнь в подлёдных океанах спутников Юпитера |lang=ru |website=[[3DNews]] |date=2023-04-14 |access-date=2023-04-15 |archive-date=2023-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415004931/https://3dnews.ru/1085009/ogidaet-evropeyskaya-raketa-ariane-5-otpravila-v-kosmos-megplanetnuyu-stantsiyu-juice-k-yupiteru-i-ego-lunam-gde-zond-budet-iskat-gizn-v-podlyodnih-okeanah |url-status=live }}</ref> 2024 шықәса жьҭаарамзазы, [[НАСА|НАСА]] астанциа ''[[Europa Clipper|Europa Clipper]]''[[Европа (спутник)|Европахь]] идәықәнаҵеит. Астанциа 2030 шықәсазы Иупитер амҩаныза аҟынӡа инаӡоит ҳәа азԥхьагәаҭоуп, кырынтә уи иакәшаны, ахҟьа асканер ҟаҵаны, анаҩс [[Ганимед (спутник)|Ганимедахь]] ахы рханы ицаразы.<ref>[https://www.nytimes.com/2024/10/14/science/nasa-europa-clipper-jupiter.html Kenneth Chang. NASA Launches Europa Clipper to Explore an Ocean Moon’s Habitability] // ''[[The New York Times]]'', Oct. 14, 2024</ref> === Аорбитатә телескопқәа === Ателескоп “Хаббл” ацхыраарала, ҷыдала, Иупитер аҿы раԥхьатәи аультрафиолеттә диапазон аҟны иҟоу аврорақәа рфотоҭыхымҭақәа ҟаҵан, акомета Шоумейкерцәа-Леви 9 аԥҽыхақәа апланета ианаҿасуаз афотоҭыхымҭақәа ҟаҵан ([[#Акомета Шоумеикерцәа-Леви|иара уб. шәахә. хыхь.]]), иупитертәи аԥшаҵәиқәа рыцклаԥшреи егьырҭ аҭҵаарақәа жәпаки мҩаԥган.<ref>{{cite web|url=http://www.astrotime.ru/habble_telescope.html|title=Телескоп «Хаббл»|access-date=2010-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20101008012109/http://www.astrotime.ru/habble_telescope.html|archive-date=2010-10-08|url-status=dead}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Hubble Spies Third Red Spot on Jupiter|ссылка=http://www.optcorp.com/edu/articleDetailEDU.aspx?aid=7|язык=en|издание=OPT Telescopes}}</ref> == Азҿлымҳаратә хылаԥшрақәа == Иупитер «абзиабаҩцәа рыпланета» ҳәа иашьҭоуп, избанзар ателескоп хәыҷы алагьы ирацәаны ахәҭаҷқәа убарҭоуп. Убас, 80-мм-тәи ателескоп ала (атмосфератә ҭагылазаашьа бзиақәа раан) иубарҭоуп ахәҭаҷқәа рацәаны: зҳәаақәа еиҟарам, аҭбааратә ган ала еиҵыху аӷазқәа, илашьцои илашои ашәытақәа. 150 мм инаркны [[Апертура (оптика)|апертура]] змоу ателескоп иунарбоит [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]]и Иупитер амаҟақәа рҿы иҟоу ахәҭаҷқәеи. Ихәыҷу ашәыта ҟаԥшь 250 мм инаркны [[ПЗС-матрица|ПЗС-камера]] змоу ателескоп ала иубарҭоуп. Апланета 9 сааҭки 50 минуҭи инаркны (апланета аекватор аҿы) 9 сааҭки 55,5 минуҭи рҟынӡа (аполиусқәа рҿы) зныктәи аикәшара наӡа ҟанаҵоит. Уи аикәагьежьра ахылаԥшҩы уахык ала апланета зегьы ибартә еиԥш аҭагылазаашьа инаҭоит.<ref name=":0">{{Статья|автор=MacRobert A.|заглавие=Jupiter Enters the Evening Sky|год=2017|язык=en|издание=[[Sky & Telescope]]|месяц=4|страницы=48—50}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.old.astronomer.ru/data/library/books/planets/26.htm|title=§ 26. Наблюдения Юпитера|access-date=2010-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123120707/http://www.old.astronomer.ru/data/library/books/planets/26.htm|archive-date=2017-01-23|url-status=dead}}</ref> Ателескоп ала лабҿаба уанахәаԥшуа, ҵаҟа иаагоу афотоҿы ишаҳбо еиԥш, Иупитер ибзианы, еилыкка иубарҭахоит ҳәа ақәгәыӷра иаԥсам. Арҭ реиԥш иҟоу афотосахьақәа ҟалоит акомпиутер аҿы хыԥхьаӡара рацәала асахьақәа аус рыдулара абзоурала. Иупитер анаҩстәи аҷыдарақәа астроном-абзиабаҩ имарианы ибар илшоит<ref name=":0" />: * аеллиптикатә форма: аҵәира аццакра ду иахҟьаны, Иупитер аекватортә диаметр 9% рыла еиҳауп полиартә диаметр аасҭа; * еиқәаҵәоу амаҟақәеи илашоу азонақәеи: ателескоп хәыҷы ала Аҩадатәии Аладатәии аекватортә амаҟақәа реиҩдыраара ҟалоит; * [[Лимб (астрономия)|алимбаҿы]] аҭылашьцаара, еиуеиԥшым аинтенсивра змазар алшо апланета адиск еиуеиԥшым аҵкарқәа рҿы (Амра, Адгьыл, Иупитер рҭыԥқәа инарықәыршәаны), насгьы уи зыхҟьо Амра алашара Иупитер атмосфераҿы Адгьыл ахь ианубаалаанӡа изнысуа абжьаӡара аиԥшымзаара ауп. Еиҳа иуадаҩуп рбара аекватортә маҟақәа еиҟарам рыҵкарқәа, [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]]и Иупитер аҵәиреи. Агәаҭаразы зегь реиҳа иуадаҩу аҷыдаҟазшьақәа рахь иаҵанакуеит<ref name=":0" />: * «Аҭыԥ ҟаԥшь аҭырҭәаа» — Аладатәи аекватортә маҟаҿы ашәыта иаԥнаҵаз «аҭра» ауп; * Иупитер аладатәи еизадоу амаҟаҿы иҟоу агьежьеизыхәхәа шкәакәақәа; * агьежьеизыхәхәа ВА, «ихәыҷу ашәыта ҟаԥшь», х-овал шкәакәак реицыларала иҟалаз Аладатәи еизадоу амаҟаҿы; * Жәҩангәыԥшәы змоу акәаԥқәа еиқәаҵәоу аекватортә маҟақәа рыҵкарқәа рҿы, аԥсҭҳәақәа рыбжьара иҟоу абжьажьқәа; * аиаҵәа ацырҟьақәа рҟынтәи аекватортә зона аҟынӡа инеиуа “афестонқәа”; * аекватортә цәаҳәа; * агьежьеизыхәхәа ҟаԥшьқәа; * Абаржақәа — иҭшәоу, еиқәаҵәоу ацәаҳәатә формациақәа; * Аҭырҟьа шкәакәақәа — ааигәа ишьақәгылаз аԥсҭҳәа ҳаракқәа рцәаҳәақәа ма ркәаԥқәа роуп. Иара убас, астрономцәа-абзиабаҩцәа ирбарц рылшоит Иупитер иатәу Галилеи имҩанызақәа, насгьы урҭ рыгагақәа апланета адиск аԥхьа ианцо. Амҩанызақәа рхаҭақәа рыхәаԥшра уадаҩуп, избан акәзар урҭ Иупитер аҿықәи дареи рконтраст лаҟәуп. Ари аҭагылазаашьаҿы зегь реиҳа имарианы иубарҭоуп зегь реиҳа илашьцоу амҩаныза — [[Каллисто (спутник)|Каллисто]].<ref name=":0" /><center><gallery perrow="3" widths="270px" heights="189px" align="center"> Jupiter 300mm.jpg|Иупитери [[Галилеевы спутники|Галилеи имҩанызақәеи]] [[бинокль|абинокль]] ала рыхәаԥшра, 2009 шықәса, рашәарамза 22 Jupiter-14-03-2004.jpeg|Иупитер азҿлымҳаратә фотосахьа, 2004 шықәса, хәажәкырамза 14 Jupiter-Venus-Moon Smile.JPG|Амза, Венера, Иупитер (хыхь армарахь). 2008 шықәса ԥхынҷкәынмза 1, Гуанчжоу, Китаи </gallery></center> {{-}} == Акультураҿы == {{main|Иупитер акультураҿы}} Илашоу ажәҩантә цәеижь аҳасабала, Иупитер ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс ахылаԥшыҩцәа рылаԥш хнакуеит, убри аҟынтә амҵахырхәаратә обиектны иагьыҟалон. Иаҳҳәап, асемиттә нцәахәы [[Гад (божество)|Гад]] икульт, индиатәи адинтә ныҳәа [[Кумбха-мела|Кумбх-мел]], китаитәи анцәахәы [[Тай-Суй|Таи-Суи]] уи иадҳәалоуп (шәахә. иара уб. ''[[Три звёздных старца|Х-еҵәатә быргцәак]]”). Апланета иахьатәи ахьӡ амоуп [[Древний Рим|Ажәытәтәи Рим]] аамҭақәа раахыс, уа инхоз [[Юпитер (мифология)|рынцәахә ду]] ус ихьӡырҵон. Иупитер [[Астрология|астрологиаҿы]] ихадоу арольқәа назыгӡо иреиуоуп, уи амчреи, аизҳазыӷьареи, ақәҿиарақәеи ирсимволуп. Адырга ♃ (U+2643 [[Юникод|Иуникод]] аҟны). Астрологцәа изларҳәо ала, Иупитер апланетақәа ираҳуп. [[Китайская философия|Китаитәи афилософиаҿы]], [[У-Син|ахә-елементк рдоктрина]] аҳәаақәа ирҭагӡаны, апланета «амҿтәы еҵәа» ҳәа иашьҭоуп. [[Прототюрки|Ажәытәтәи аҭиурқцәеи]] [[Монгольские народы|амонголцәеи]] агәра ргон ари апланета аԥсабаратәи асоциалтәи апроцессқәа ирныруеит ҳәа.<ref>{{cite web|author=Ingersoll, A. P.|author2=Dowling, T. E.|author3=Gierasch, P. J.|author4=Orton, G. S.|author5=Read, P. L.|author6=Sanchez-Lavega, A.|author7=Showman, A. P.|author8=Simon-Miller, A. A.|author9=Vasavada, A. R|url=https://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/ingersolletal-2004.pdf|format=PDF|title=Dynamics of Jupiter’s Atmosphere|publisher=Lunar & Planetary Institute|access-date=2007-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514221437/http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/ingersolletal-2004.pdf|archive-date=2011-05-14|url-status=dead}}</ref><ref>''China'': {{книга |год=1912 |заглавие=Religion in China: universism. a key to the study of Taoism and Confucianism |издание=American lectures on the history of religions |том=10 |страницы=300 |издательство=G. P. Putnam's Sons |ссылка=https://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 |язык=en |автор=De Groot, Jan Jakob Maria |access-date=2017-10-03 |archive-date=2024-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240226150305/https://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}. ''Japan'': {{книга |год=1992 |заглавие=The Japanese numbers game: the use and understanding of numbers in modern Japan |ссылка=https://archive.org/details/japanesenumbersg00crum |издание=Nissan Institute/Routledge Japanese studies series |страницы=[https://archive.org/details/japanesenumbersg00crum/page/39 39]—40 |издательство=[[Routledge]] |isbn=0415056098 |язык=en |автор=Crump, Thomas }} ''Korea'': {{книга |год=1909 |заглавие=The passing of Korea |страницы=426 |издательство=Doubleday, Page & company |ссылка=https://books.google.com/books?id=fxwpAAAAYAAJ&pg=PA426 |автор=Hulbert, Homer Bezaleel }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25085903/ |title=Türk Astrolojisi |publisher=ntvmsnbc.com |access-date=2010-04-23 |lang=tr |url-status=dead |archive-date=2010-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425004300/http://www.ntvmsnbc.com/id/25085903/ }}</ref> Апланета иара убасгьы еиуеиԥшым ҳаамҭазтәи асахьаркыратә аԥҵамҭақәа, ашәҟәқәа, афильмқәа, акомпиутертә хәмаррақәа, акомиксқәа уҳәа рҿгьы иуԥылоит.<ref name="МФ">{{статья|автор=Павел Гремлёв|заглавие=Большой босс Солнечной системы. Юпитер|ссылка=https://www.mirf.ru/Articles/art4266.htm|издательство=[[Мир фантастики]]|год=2010|номер=85|archive-date=2015-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503195419/http://mirf.ru/Articles/art4266.htm}}</ref><ref>{{книга |автор=[[Brian Stableford]] |часть=Jupiter |заглавие=Science Fact and Science Fiction. An Encyclopedia |ссылка=https://archive.org/details/sciencefactscien00stab_405 |издательство=Routledge, Taylor & Francis Group |год=2006 |pages=[https://archive.org/details/sciencefactscien00stab_405/page/n280 254]—255 |allpages=758 |isbn=0‐415‐97460‐7 }}</ref> == Шәахә. иара уб. == == Азгәаҭақәа == '''Акомментариқәа''' {{notelist}} '''Ахыҵхырҭақәа''' {{Reflist|2|refs= <ref name="jupiter-info">{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html |title=Jupiter Fact Sheet |author=Dr. David R. Williams |date=2007 |publisher=NASA |lang=en |access-date=2010-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110413155109/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html |archive-date=2011-04-13 |url-status=dead }}</ref> <ref name="атмосфера">{{cite web |url=http://space-horizon.ru/articles/20 |title=Атмосфера Юпитера |publisher=space-horizon.ru |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707062848/http://space-horizon.ru/articles/20 |archive-date=2011-07-07 |url-status=dead }}</ref> }} == Алитература == {{refbegin|2}} * {{книга|заглавие=Астрономия: Учебник для 11 кл. общеобразовательных учреждений|ответственный=Левитан Е. П|издание=9-е изд|место=М.|издательство=Просвещение|год=2004|isbn=5-09-013370-0}} * {{книга|автор=Майлс Л. и Смит А.|заглавие=Астрономия и космос. Энциклопедия|место=М.|издательство=Росмэн|год=2001|isbn=5-8451-0296-0, 5-8451-0959-0}} * {{статья|автор=Карпенко С.|заглавие=Новая загадка Юпитера|ссылка=http://novosti-kosmonavtiki.ru/content/numbers/224/23.shtml|год=31 июля 2001|издательство=Новости космонавтики|archive-date=2012-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120326125950/http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/content/numbers/224/23.shtml|url-status=dead}} * {{книга|ответственный=под ред. Т. Герелса|заглавие=Юпитер: Происхождение и внутреннее строение|место=М.|издательство=Мир|год=1978}} * {{книга|автор=Alexander J. Dessler.|заглавие=Physics of the Jovian magnetosphere|ссылка=https://archive.org/details/isbn_0521245583|место=Cambridge|издательство=Cambridge University Press|год=1983|isbn=0-521-24558-3}} * {{книга|заглавие=Jupiter: The planet, satellites, and magnetosphere|ссылка=https://archive.org/details/isbn_9780521818087|ответственный=Ред.: Bagenal, F.; Dowling, T. E.; McKinnon, W. B|место=Cambridge|издательство=Cambridge University Press|год=2004|isbn=0-521-81808-7}} * {{книга|автор=Beebe, Reta.|заглавие=Jupiter: The Giant Planet|издание=2-е изд|место=Washington (DC)|издательство=Smithsonian Institution Press|год=1996|isbn=1-56098-685-9}} * {{статья|автор=Olivier Mousis, Ulysse Marboeuf, Jonathan I. Lunine, Yann Alibert, Leigh N. Fletcher, Glenn S. Orton, Françoise Pauzat, Yves Ellinger.|заглавие=Determination of the minimum masses of heavy elements in the envelopes of Jupiter and Saturn|ссылка=https://arxiv.org/pdf/0812.2441|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство=[[IOP Publishing]]}} * {{книга|автор=Guillaume Cannat, Didier Jamet.|заглавие=Jupiter und Saturn — die schönsten Bilder der Raumsonden Galileo und Cassini|ответственный=Delius Klasing|издательство=Bielefeld|год=2007|isbn=3-7688-1877-2}} * {{книга|автор=John W. McAnally.|заглавие=Jupiter and how to observe it|ссылка=https://archive.org/details/jupiterhowtoobse0000mcan|место=London|издательство=Springer|год=2008|isbn=1-85233-750-8}} * {{книга|автор=T., Johnson.|заглавие=Results about Jupiter, Io, Ganymede, and Callisto. The Galileo Mission to Jupiter and Its Moons|издательство=Scientific American|год=February 2000|страниц=40}} * {{статья|автор=Mark Armstrong.|заглавие=Jupiter's close approach|ссылка=https://astronomynow.com/news/n1009/20jupiter/|язык=en|издательство=Astronomy Now|год=2010}} * {{книга|автор=Linda T.|заглавие=Elkins-Tanton Jupiter and Saturn|ссылка=https://archive.org/details/jupitersaturn0000elki_t3r5|место=New York|издательство=Chelsea House|год=2006|isbn=0-8160-5196-8}} * {{статья|автор=Keith Cooper and Gemma Lavender.|заглавие=Pro-am collaborations crucial for Jupiter studies|ссылка=https://astronomynow.com/news/n1009/07Jupiter/|язык=en|издательство=Astronomy Now|год=2010}} * {{статья|автор=Robin M. Canup, William R. Ward.|заглавие=Origin of Europa and the Galilean Satellites|ссылка=https://arxiv.org/pdf/0812.4995|язык=en|издание=University of Arizona Press}} * {{статья|автор=Aaron C. Boley.|заглавие=The Two Modes of Gas Giant Planet Formation|ссылка=https://arxiv.org/pdf/0902.3999|язык=en|издание=Astrophys|год=2009}} {{refend}} == Азхьарԥшқәа == * {{cite web |title = Факты о Юпитере на сайте НАСА |url = https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20110413155109/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html |archive-date = 2011-04-13 |url-status = dead }} * [https://college.ru/astronomy/course/content/chapter4/section6/paragraph2/theory.html Учебная страничка по Юпитеру] * [https://web.archive.org/web/20090506045929/https://www.boston.com/bigpicture/2008/07/views_of_jupiter.html Фотографии Юпитера] * [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1996Sci...272..846N&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=451b9d5f5021799 The Galileo Probe Mass Spectrometer: Composition of Jupiter’s Atmosphere]{{In lang|en}} * [http://www-personal.umich.edu/~atreya/Chapters/2005_JupiterAtmos.pdf The Composition of the Atmosphere of Jupiter]{{In lang|en}} * [http://space-russia.narod.ru/doc/planeta5.html Байконур: Юпитер — гигант нашей Солнечной системы] * [http://www.halexandria.org/dward117.htm Satellites of Jupiter] Информация о крупнейших спутниках Юпитера{{In lang|en}} * [https://apod.nasa.gov/apod/ap111023.html Jupiter's Clouds from New Horizons] (APOD, 23 октября 2011) * [https://lenta.ru/news/2018/03/08/juno/ Учёные заглянули вглубь Юпитера] * [https://web.archive.org/web/20080708082603/http://alpo-j.asahikawa-med.ac.jp/Latest/Jupiter.htm Jupiter Section of ALPO-Japan-Latest]{{In lang|en}} * {{cite web |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/amateur-astronomer-discovers-new-moon-orbiting-jupiter-180978258/ |author=David Kindy |title=Amateur Astronomer Discovers New Moon Orbiting Jupiter |lang=en |date=2021-07-22 |website=Smithsonian Magazine}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Иупитер| ]] [[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа илбааз аппаратқәа зҭааз]] [[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]] [[Акатегориа:Арчытә гигантқәа]] svgbcntowbbvd1xsl728pnum69uwlj1 Сатурн 0 54528 176584 172620 2026-11-08T00:00:29Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 12 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176584 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Сатурн|Сатурн (аҵакы)}} {{Акарточка Апланета | ахьӡ = Сатурн | асимвол = Saturn symbol (bold).svg | ахкы = апланета | асахьа = Saturn - April 25 2016 (37612580000).png | асахьа ашәагаа = 300px | асахьа ахҵара = Сатурн асахьа, 2016 шықәса мшаԥымза 25 рзы иҭыху акосмостә ӷба [[Кассини (космический аппарат)|Кассини]] аҟынтәи асахьақәа шьаҭас иҟаҵаны | аԥхьаартҩы = | аартра аҭыԥ = | аартра арыцхә = | способ открытия = | аартра-ref = | аорбита-ref = | аепоха = | аперигели = 1,353,572,956 км9.048 а. ц. | афели = 1.513.325.783 км10.116 [[Астрономическая единица|а. ц.]] | периапсида = | апоапсида = | аексцентриситет = 0,055723219 | асидертә период = 10,759.22 мшыҵх (29.46 шықәса)<ref>{{cite web|author=Courtney Seligman|url=http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm|title=Rotation Period and Day Length|publisher=cseligman.com|lang=en|access-date=2011-07-31|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT3Ukn5?url=http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref> | асинодтә период = 378.09 мшыҵх | аорбитатә ццакыра = 9,69 км/с | абжьаратә аномалиа = | аорбита анаара = 2.485240°5.51° (амра аекватор иазкны) | угловое перемещение = | иҩеиуа аиқәҳәала акыдхалара = 113,642 811° | долгота периастра = | время периастра = | аперицентр аргумент = 336,013 862° | половинная амплитуда = | амҩанызақәа = [[Спутники Сатурна|292]]<ref>{{Cite web|url=https://ssd.jpl.nasa.gov/sats/discovery.html|title=Planetary Satellite Discovery Circumstances|lang=en|website=Solar System Dynamics|date=2026-05-06|publisher=NASA Jet Propulsion Laboratory|archive-url=https://web.archive.org/web/20260615232215/https://ssd.jpl.nasa.gov/sats/discovery.html|archive-date=2026-06-15|access-date=2026-06-15|url-status=live}}</ref> | афизикатә-ref = | ашәагаақәа = | аекватортә радиус = 60 268 ± 4 км<ref name="horizons">{{cite web|last = Yeomans|first = Donald K.|date = 2006-07-13|url = https://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons|title = HORIZONS System|publisher = NASA JPL|access-date = 2007-08-08|archive-url = https://www.webcitation.org/5ProZmu5R?url=https://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons|archive-date = 2007-06-25|url-status = live}}—Перейдите в «web interface», выберите «Ephemeris Type: ELEMENTS», «Target Body: Saturn Barycenter» и «Center: Sun».</ref> | аполиартә радиус = 54 364 ± 10 км<ref name="horizons"/> | абжьаратәи арадиус = 58 232 ± 6 км<ref>{{Cite web |url=https://astropedia.astrogeology.usgs.gov/download/Docs/WGCCRE/WGCCRE2009reprint.pdf |title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2009, page 23 |access-date=2019-12-02 |archive-date=2021-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418193505/https://astropedia.astrogeology.usgs.gov/download/Docs/WGCCRE/WGCCRE2009reprint.pdf |url-status=live }}</ref> | агьежь ду аикәшара = | ақәӡара = 4,272{{e|10}} км²<ref name="nasafact">{{cite web |url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Saturn&Display=Facts |title=NASA: Solar System Exploration: Planets: Saturn: Facts & Figures |publisher=Solarsystem.nasa.gov |date=2011-03-22 |access-date=2011-08-08 |archive-url=https://www.webcitation.org/62DnOn9pq?url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Saturn |archive-date=2011-10-06 |url-status=dead }}</ref> | аҭаӡара = 8,2713{{e|14}} км³<ref name="fact">{{cite web|author=Dr. David R. Williams|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html|title=Saturn Fact Sheet|lang=en|website=[[НАСА]]|date=2006-09-07|access-date=2021-04-03|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210403054531/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html|archive-date=2021-04-03}}</ref> | акапан = 5.6846{{e|26}} кг 95.2 дгьылтә<ref name="fact"/> | ажәпара = 687 кг/м³<ref name="horizons"/><ref name="fact"/> | зхы иақәиҭу акаҳара аццакра = 10,44 м/с² (1,07g)<ref name="fact"/> | актәи акосмостә ццакыра = 25,535 км/с<ref>{{cite web|title=Первая космическая скорость, онлайн расчет|url=https://www.calc.ru/pervaya-kosmicheskaya-skorost-kalkulyator.html|publisher=Калькулятор – справочный портал|access-date=2019-07-26|archive-date=2019-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513032440/https://www.calc.ru/pervaya-kosmicheskaya-skorost-kalkulyator.html|url-status=live}}</ref> | аҩбатәи акосмостә ццакыра = 35,5 км/с<ref name="fact"/> | аҵәира аццакра = 9.87 км/с | аҵәира апериод = 10 с 32 мин 45 сек ± 46 сек<ref name="nature2015">{{cite doi|10.1038/nature14278}}</ref><ref name="Лента.ру">{{cite web|date=2015-03-26|url=https://lenta.ru/news/2015/03/26/saturn/|title=Астрономы уточнили продолжительность суток на Сатурне|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2015-03-28|archive-date=2015-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20150327123326/http://lenta.ru/news/2015/03/26/saturn/|url-status=live}}</ref> | аҵәҩан анаара = 26,73°<ref name="fact"/> | прямое восхождение = | склонение = 83,537° | полярная небесная широта = | полярная небесная долгота = | альбедо = 0.342 ([[альбедо Бонда|Бонд альбедо]])0.47 ([[Геометрическое альбедо|агеом. альбедо]])<ref name="fact"/> | иубарҭоу аеҵәатә ҳаракыра = +1.47 инаркны -0.24-нӡа<ref name="magnitude">{{cite web |url = http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4015/is_200101/ai_n8933308 |title = Wideband photoelectric magnitude measurements of Saturn in 2000 |access-date = 2007-10-14 |last = Schmude |first = Richard W Junior |date = 2001 |publisher = Georgia Journal of Science |archive-date = 2007-10-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071016182302/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4015/is_200101/ai_n8933308 |url-status = dead }}</ref> | зҳәарадатәи аеҵәатә ҳаракыра = -8,9 m | аԥхарра хыхьтәи = | шкала высоты = | аилазаара = <table> <tr><td> ~96 %</td><td>[[Водород|Аӡри]] (H<sub>2</sub>) </td></tr><tr><td> ~3 %</td><td>[[Гелий|Агели]] </td></tr><tr><td> ~0,4 %</td><td>[[Метан|Аметан]] </td></tr><tr><td> ~0,01 %</td><td>[[Аммиак]] </td></tr><tr><td> ~0,01 %</td><td>[[Дейтерид водорода|Аӡри адеетерид]] (HD) </td></tr><tr><td> ~0,0007 %</td><td>[[Этан|Аетан]] </td></tr><tr><td> '''Аҵаақәа''':</td><td> </td></tr><tr><td> </td><td>Аммиактә </td></tr><tr><td> </td><td>Аӡтәы </td></tr><tr><td> </td><td>Аммониум гидросульфид (NH<sub>4</sub>SH) </td></tr></table> | атмосфера-ref = | изображение символа = | bg = #FFCC66 | открытие = | именование = | именование-ref = | альтернативные имена = | категория МП = | аорбита = yes | средний радиус орбиты = | афизикатә = yes | аполиартә еидыӷәӷәалара = 0,09796 ± 0,00018 | температуры = yes | аԥхарра 1 ахьӡ = аҩаӡара 1 абар | аԥхарра 1 амин = | аԥхарра 1 абжьаратә = 134 K | аԥхарра 1 амакс = | аԥхарра 2 ахьӡ = 0.1 бар | аԥхарра 2 амин = | аԥхарра 2 абжьаратә = 84 K | аԥхарра 2 амакс = | спектральный тип = | угловой размер = 14,5"—20,1" | атмосфера = yes | давление на поверхности = }} [[Афаил:Saturn-NSSDC.jpg|мини|Сатурн 1981 шықәса ԥхынгәымза 21 рзы «Воиаџьер-2» аҟынтәи]] [[Афаил:An Infrared View of Saturn.jpg|мини|Хаббл ателескоп аҟынтәи Сатурн аинфраҟаԥшьтә ҭеиҭыԥш]] '''Сатурн''' — [[Амра|Амра]] иацәыхараны иҟоу афбатәи [[планета|планета]] ауп, насгьы [[Солнечная система|Амратә система]]ҿы шәагаала [[Иупитер|Иупитер]] ашьҭахь аҩбатәи планетоуп. Сатурн [[Газовые гиганты|арчытә гигант]] ҳәа иԥхьаӡоуп. Апланета [[Сатурн (мифология)|римтәи ақыҭанхамҩа анцәахәы]] ихьӡ ахҵоуп.{{Аиасра|Акультураҿы}} Сатурн [[Астрономические символы|астрономиатә символ]] — [[Афаил:Saturn symbol (fixed width).svg|16px]]. Сатурн еиҳарак [[водород|аӡри]] ала ишьақәгылоуп, [[гелий|агели]], [[Аӡы|аӡы]], [[метан|аметан]], [[аммиак|аммиак]], ихьанҭоу аелементқәа рлаҵақәагьы амоуп. Аҩныҵҟатәи уи ахәҭа [[железо|аиха]], [[никель|аникель]], егьырҭ амаҭәашьарқәа ("[[Ледяной гигант|аҵаақәа]]") рыла ишьақәгылоу уамак идуум [[Ядро планеты|гәыцәуп]], [[металлический водород|аихатә ӡри]] ҵаӷа ахҟьа змоу, насгьы [[газ|арчытә форма]] змоу адәахьтәи ахҟьа амоуп.{{Аиасра|Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа}} Апланета адәахьтәи [[атмосфера|атмосфера]] акосмос аҟынтәи иҭынчу, еизадоу акы акәушәа убоит, зны-зынла акыраамҭа иаанхо ашьақәгылашьақәа аацәырҵуеит.{{Аиасра|Атмосфереи ашьақәгылашьеи}} Сатурн аҟны аԥша аццакра ҭыԥқәак рҿы 1800 км/сааҭ инаӡар алшоит, уи Иупитер аҟны аԥша аццакра аасҭа акырӡа еиҳауп. Сатурн иамоуп [[Магнитное поле планет|апланетатә мҳалдызтә ҭыԥ]], уи [[Напряжённость магнитного поля|амчрала]] Адгьыл [[Магнитное поле|амҳалдызтә ҭыԥ]]и Иупитер иӷәӷәоу аҭыԥи рыбжьара иҟоуп. Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ мҽхакыла Амра аганахьала 1,000,000 километра рҟынӡа инеиуеит. Амчратә цәқәырԥа «[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]» ала ишьақәыргылан апланета ахаҭа аҟынтәи 26,2 Сатурн арадиуск абжьаӡараҿы, [[магнитопауза|амҳалдызпауза]] ыҟоуп 22,9 радиус абжьаӡараҿы.{{Аиасра|Амҳалдызтә мҽхакы}} Сатурн иамоуп игәоуҭаша [[Кольца Сатурна|амацәазтә система]]хадаратәла аҵаа ахәҭақәа рыла ишьақәгылоу, еиҳа еиҵаны аелемент хьанҭақәеи асабеи злоу.{{Аиасра|Амацәазқәа}} Апланета иакәшоит, зегьы ианреиҵаха [[Спутники Сатурна|285 мҩаныза]], ари Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы рҟны аасҭа ирацәоу хыԥхьаӡароуп. Сатурн иреиҳаӡоу амҩаныза — [[Титан (спутник)|Титан]], шәага-загала апланета [[Меркурий (планета)|Меркури]] иаԥнагоит, насгьы Амратә системаҿы аҩбатәи мҩаныза дууп (Иупитер амҩаныза [[Ганимед (спутник)|Ганимед]] ашьҭахь). Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа рымҩанызақәа рҟынтәи Титан заҵәык ауп зхатә [[Атмосфера Титана|атмосфера жәпа]] змоу, насгьы уи ахҟьаҿы заҵәык ауп [[Жидкость на Титане|аӡы]] ыҟоуп ҳәа иахьышьақәырӷәӷәахахьоу.{{Аиасра|Амҩанызақәа}} 2004 шықәса инаркны 2017 шықәсанӡа 1997 шықәсазы идәықәҵаз автоматикатә планетабжьаратә станциа «[[Кассини (космический аппарат)|Кассини]]» Сатурн аорбитаҿы иҟан. Амиссиа адҵақәа иреиуан амҩанызақәа, амацәазқәа реиҿкаара, апланета атмосфереи [[Магнитосфера|амагнитосфереи]] рдинамика аҭҵаара, иара убасгьы азонд «[[Гюйгенс (зонд)|Гиугенс]]» Титанахь анагара.{{Аиасра|Апланета аҭҵаарақәа}} == Сатурн Амратә система апланетақәа рыбжьара == Сатурн [[Газовая планета|арчытә планета]] хкыуп: уи еиҳарак рчыла ишьақәгылоуп, насгьы иӷәӷәоу аҿықә амаӡам. Апланета аекватортә радиус 60,300 км ыҟоуп, аполиартә радиус — 54,400 км; Амратә система апланетақәа зегьы рҟынтә Сатурн зегь реиҳа акомпрессии амоуп.<ref name="fact" /> Апланета акапан Адгьыл акапан аасҭа 95,2-нтә еиҳауп, аха Сатурн абжьаратәи [[Плотность вещества|аилаӷәӷәара]] 0,687 г/см3 заҵәык ауп, убри аҟнытә Амратә системаҿы уи планета заҵәуп, зыбжьаратә еилаӷәӷәара аӡы аилаӷәӷәара аасҭа еиҵоу.<ref name="fact" /> Убри аҟнытә, Иупитери Сатурни рыкапанқәа хынтә аасҭа еиҳаны еиԥшымзаргьы, урҭ рекватортә диаметр 19% мацара ауп еиҩырго.<ref name="fact" /> Егьырҭ арчытә гигантқәа реилаӷәӷәара акырӡа еиҳауп (1.27-1.64 г/см3). Аекватор аҟны зых иақәиҭу акаҳара аццакра 10,44 м/с2 ауп, уи Адгьыли [[Нептун (планета)|Нептуни]] рырбагақәа иреиԥшуп, аха Иупитер арбагақәа раасҭа акырӡа еиҵоуп. === Аорбита аҟазшьақәеи ахагьежьреи === Сатурни [[Амра|Амреи]] рыбжьара абжьаратәи абжьаӡара 1430 млн км (9.58 а.ц.) ауп.<ref name="fact" /> Ибжьаратәны 9,69 км/с аццакырала иныҟәо Сатурн 10 759 мши-ҵхи рыла (29,5 шықәса раҟара) [[Амра|Амра]] иахыкәшоит. Сатурн инаркны [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟынӡа абжьаӡара 1195 (8.0 а.ц.) инаркны 1660 (11.1 а.ц.) миллион км рҟынӡа аҽаԥсахуеит, урҭ реиҿагылараан абжьаратәи абжьаӡара 1280 миллион км ҟалоит.<ref name="fact" /> Сатурни [[Юпитер (планета)|Иупитери]] шамахамзар еиԥшу [[Орбитальный резонанс|арезонанс]] 2:5 рымоуп. Сатурн аорбита [[Кеплеровы элементы орбиты#Эксцентриситет|аексцентриситет]] 0,056 ахьыҟоу азы, [[Апоцентр и перицентр|аперигелии]] [[Апоцентр и перицентр|афелии]] рҿы [[Амра|Амра]] аҟынӡа абжьаӡара аиԥшымзаара 162 млн км ауп.<ref name="fact" /> Ахылаԥшрақәа раан иубарҭоу Сатурн атмосфера аҷыдаҟазшьа змоу аобиектқәа аҭбаара зеиԥшроу еиԥш еиуеиԥшым аццакра рыманы иҵәиуеит. Иупитер еиԥш, иҟоуп еиуеиԥшым аобиектқәа ргәыԥқәа. «Азона 1» ҳәа изышьҭоу аҵәира аамҭа 10 сааҭки 14 минуҭи 00 секунди амоуп (уи акәакьтә ццакыра 844,3°/ҽнак, мамзаргьы 2,345 аҵәира/ҽнак). Уи аладатәи аекватортә маҟа аҩадатәи аҵкар аҟынтәи аҩадатәи аекватортә маҟа аладатәи аҵкарынӡа инеиуеит. Сатурн егьырҭ аҭбаарақәа зегьы рҿы, «Азона 2» шьақәзыргыло, аханатә аҵәира аамҭа 10 сааҭки 39 минуҭи 24 секунди ҳәа иԥхьаӡан (аццакра 810,76°/ҽнак мамзаргьы 2,2521 аҵәира/ҽнак). Анаҩс адыррақәа еиҭарҿыцын, 10 сааҭки 34 минуҭи 13 секунди ҳәа ахәшьара ҿыц ҟаҵахеит. «Азона 3», “[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]” аԥырраан апланета арадиошәахәаркра ахылаԥшрақәа рыла иҟоуп ҳәа зыгәҩара ыҟоу, аҵәира аамҭа 10 сааҭки 39 минуҭи 22,5 с ауп (аццакра 810,8°/ҽнак, мамзаргьы 2,2522 аҵәира/ҽнак).<ref name="nature2015"/><ref name="Лента.ру"/><ref>{{cite web |title=Planetary Physical Parameters |url=https://ssd.jpl.nasa.gov/planets/phys_par.html |publisher=NASA [[Jet Propulsion Laboratory]] |archive-date=2022-10-04 |access-date=2026-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004115344/https://ssd.jpl.nasa.gov/planets/phys_par.html |url-status=live }}</ref> Сатурн аҵәҩан акәшара аамҭа 10 сааҭки 34 минуҭи 13 секунди ҳәа иԥхьаӡоуп. Сатурн —зекватор аҿы зыҵәҩантә еикәагьежьра аццакра еиҳау планета заҵәуп, аорбитатә еикәагьежьра аццакра аасҭа (9.87 км/с, насгьы 9.69 км/с). Апланета аҩнуҵҟатәи ахәҭақәа рыҵәира аамҭа иамоу аҵакы ииашаҵәҟьаны ашәара уадаҩуп. Аппарат “[[Кассини (КА)|Кассини]]” 2004 шықәсазы Сатурн ианынаӡа, игәаҭан, арадио емиссиа ахылаԥшрақәа рыла, аҩныҵҟатәи ахәҭақәа рыгьежьра аамҭа "Азона 1" еиԥш "Аона 2" аҿгьы иҟоу аикәагьежьра аамҭа аасҭа еиҳа ишырацәоу, насгьы 10 сааҭки 45 минуҭи 45 с (± 3) раҟара шышьақәнаргыло.<ref>{{cite web|url=http://php.louisville.edu/news/news.php?news=1488|title=University of Louisville: Study puts new spin on Saturn’s rotation|access-date=2010-10-31|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/616Vz2kBX?url=http://php.louisville.edu/news/news.php?news=1488|archive-date=2011-08-21|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-062804.html|title=Scientists Find That Saturn's Rotation Period is a Puzzle|date=2004-06-28|publisher=NASA|access-date=2007-03-22|archive-url=https://www.webcitation.org/616VzbaQF?url=http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-062804.html|archive-date=2011-08-21|url-status=dead}}</ref> Сатурн атмосфера адифференциалтә еикәагьежьра Иупитери Венереи, иара убас Амреи ратмосфератә еикәагьежьрақәа иреиԥшуп. Сатурн аҵәира аццакра аҭбаареи аҵаулареи рыла мацара акәымкәа, аамҭаҿгьы аҽеиҭанакуеит. Ари раԥхьаӡакәны игәеиҭеит А. Уильямс. 200 шықәса ирылагӡаны Сатурн аекватортә зона аикәагьежьра аамҭа аҽеиҭакра анализ азура иаанарԥшит, абри аҽеиҭакраҿы еиҳарак ацхыраара ҟазҵо ашықәсбжатәи ашықәстәи ациклқәа шракәу.<ref>Williams A. S. //Monthly Notices Roy. Astron. Soc., 1894, '''54''', p. 297.</ref><ref>Кригель А. М. Полугодовые колебания в атмосферах планет.//Астрономический журн. — 1986. — Т. '''63''', № 1. — С. 166—169.</ref> 2007 шықәса хәажәкырамзазы игәаҭан Сатурн арадиошәахәаркра [[Диаграмма направленности|ахырхарҭа адиаграмма]] агьежьра аплазматә диск аҿы иҟоу аконвекциатә цәқәырԥақәа рыла ишцәырҵуа, урҭ апланета аҵәира мацара акәымкәа, егьырҭ афакторқәагьы ирыдҳәалоуп. Иара убасгьы иҟоуп адыррақәа, ахырхарҭа адиаграмма агьежьра аамҭа аиҭасра Сатурн амҩаныза — [[Энцелад (спутник)|Енцелад]] иҟоу агеизер аусура иадҳәалоуп ҳәа зҳәо. Апланета аорбитаҿы еиҵаҵоу аӡфақь ахәҭаҷқәа амҳалдызтә ҭыԥ, насгьы арадиошәахәаркра ахаҭагьы дыреицаҟьоит. Иаартыз асахьа абзоурала, иахьа апланета агәыцә аҵәира аццакра аилкааразы ииашоу метод ыҟам ҳәа агәаанагара ҟалеит.<ref>{{cite web |url = http://saturn.jpl.nasa.gov/news/press-release-details.cfm?newsID=733 |title = Enceladus Geysers Mask the Length of Saturn's Day |date = 2007-03-22 |publisher = NASA Jet Propulsion Laboratory |access-date = 2007-03-22 |archive-url = https://www.webcitation.org/62DnZvSKY?url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/press-release-details.cfm?newsID=733 |archive-date = 2011-10-06 }}</ref><ref>{{статья |заглавие=The Variable Rotation Period of the Inner Region of Saturn's Plasma Disc |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2007-04-20_316_5823/page/442 |страницы=442 |том=316 |издание=[[Science]] |doi=10.1126/science.1138562 |pmid=17379775 |bibcode=2007Sci...316..442G |номер=5823 |язык=en |тип=journal |автор=Gurnett D. A. et al. |год=2007 |issn=0036-8075 }}</ref><ref>{{статья |заглавие=A New Spin on Saturn's Rotation |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2007-04-20_316_5823/page/380 |издание=Science |том=316 |номер=5823 |страницы=380—381 |doi=10.1126/science.1142329 |автор=Bagenal F. |год=2007 |язык=en }}</ref> === Ахылҵшьҭра === Сатурн (Иупитер еиԥшҵәҟьа) ахылҵшьҭра иазкны ҩ-гипотеза хадак ыҟоуп. “[[контракция|Аконтракциа]]” агипотеза инақәыршәаны, Сатурни Амреи реилазаара аиԥшра ҳәа иԥхьаӡоуп ажәҩантә цәеижьқәа рыҩбагьы рҿы аӡри рацәаны иахьыҟоу, уи иахҟьаны, ашәпара лаҟә зыхҟьаз ҳәа ҳҳәар ҳалшоит апланетақәа рышьақәгылараан [[Солнечная система|Амратә система]] аҿиара зааӡатәи астадиақәа рҿы, арчсабатә “ диск аҟны, апланетақәа зхылҿиааз “ажәпара” дуқәа рышьақәгылара, даҽакала иуҳәозар, Амреи апланетақәеи абасеиԥш ишьақәгылон. Иага ус иҟазаргьы, ари агипотеза Сатурни Амреи реилазаарақәа реиԥшымрақәа ҳаилыркаара алшом.<ref name="формирование планет">{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202789 |title=Астронет>Происхождение Солнечной системы (планетная космогония) |access-date=2010-10-05 |url-status=live |publisher=[[Астронет]] |archive-date=2011-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110926202842/http://www.astronet.ru/db/msg/1202789 }}</ref> "Аккрециа" агипотеза иаҳәоит Сатурн ашьақәгылара ҩ-етапкны ишыҟалаз. Раԥхьа, 200 миллион шықәса рыҩныҵҟа, адгьылтә планетақәа реиԥш, еилаӷәӷәоу ацәеижь кьакьақәа рышьақәгылара апроцесс цон. Ари аамҭазы, Иупитери Сатурни ррегион аҟынтәи арчы ахәҭак [[Диссипация атмосфер планет|ԥсаҟьахеит]], уи анаҩс Сатурни Амреи рхимиатә еилазаара аиԥшымра анырра анаҭеит. Уи ашьҭахь иалагеит аҩбатәи аетап, зегь реиҳа идуу ацәеижьқәа Адгьыл акапан аҟара ҩба еиҳаны ианыҟала. Аԥхьатәи апротопланетатә ԥсҭҳәа аҟынтәи арчы арҭ ацәеижьқәа рахь [[аккреция|аккрециа]] апроцесс шәнызқь шықәсала ицон.<ref name="формирование планет" /> Аҩбатәи аетап аҟны Сатурн адәахьтәи ахҟьақәа рыԥхарра 2000°C инаӡеит.<ref name="формирование планет"/> == Атмосфереи ашьақәгылашьеи == [[Афаил:Northern aurora of Saturn.jpg|слева|290px|мини|Аврора Сатурн аҩадатәи аполиус ахаҿы. Аврорақәа жәҩанӷәыԥшшәылоуп, ҵаҟа иҟоу аԥсҭҳәақәа ҟаԥшьуп. Уаанӡа иаарԥшыз ф-кәакьк змоу аԥсҭҳәа ацеира аҵаҟа иубарҭоуп.]] Сатурн атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа 96.3% рыла [[водород|аӡри]] (ҭбаарала), 3.25% рыла [[Гелий|агелиум]] ала ишьақәгылоуп ([[Иупитер|Иупитер]] атмосфераҿы 10% иаҿырԥшны). Иҟоуп [[метан|аметан]], [[аммиак|аммиак]], [[фосфин|афосфин]], [[этан|аетан]], егьырҭ арчқәеи рлаҵақәагьы. Атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҿы иҟоу аммиактә ԥсҭҳәақәа еиҳа иӷәӷәоуп Иупитертәи аԥсҭҳәақәа раасҭа. Ҵаҟатәи атмосфера аԥсҭҳәақәа [[Гидросульфид аммония|аоммони агидросульфид]] ала (NH<sub>4</sub>SH), мамзаргьы аӡы ала ишьақәгылоуп.<ref>{{cite web|url=http://www.universeguide.com/Saturn.aspx|url-status=dead|title=Saturn Universe Guide|access-date=2012-08-14|archive-url=https://www.webcitation.org/69y139OYZ?url=http://www.universeguide.com/Saturn.aspx|archive-date=2012-08-16}}</ref><ref>{{статья |заглавие=The Composition of Saturn's Atmosphere at Temperate Northern Latitudes from Voyager IRIS spectra |том=15 |страницы=831 |bibcode=1983BAAS...15..831C |язык=en |тип=journal |автор=Courtin R. et al. |год=1967 |издательство=[[American Astronomical Society]] |издание=Bulletin of the American Astronomical Society }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.universetoday.com/24029/atmosphere-of-saturn/ |title=Atmosphere of Saturn |publisher=Universe Today |author=Fraser Cain |date=2009-01-22 |access-date=2011-07-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/62D9wWBZg?url=https://www.universetoday.com/24029/atmosphere-of-saturn/ |archive-date=2011-10-05 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author = Martinez Carolina |date = 2005-09-05 |url = https://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/whycassini/cassini-090505-clouds.html |title = Cassini Discovers Saturn's Dynamic Clouds Run Deep |publisher = NASA |access-date = 2007-04-29 |archive-url = https://www.webcitation.org/62D9wz6i7?url=https://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/whycassini/cassini-090505-clouds.html |archive-date = 2011-10-05 |url-status = dead }}</ref> “[[Вояджер (программа)|Воиаџьерқәа]]” излаарыцҳауа ала, Сатурн аԥша ӷәӷәақәа ықәсуеит, 500 м/с рҟынӡа. Аԥшақәа еиҳарак мрагыларахьтәи аган ала иасуеит (аҵәҩантә еикәагьежьра ахырхарҭала). Урҭ рымч ԥсыҽхоит [[экватор|аекватор]] иацәыхарахацыԥхьаӡа; аекватор ацәыхарахараан мраҭашәаратәи атмосфератә цәқәырԥақәагьы цәырҵуеит. Адыррақәа жәпакы, атмосфератә циркуляциа хыхьтәи аԥсҭҳәақәа рҟны мацара акәымкәа, 2 нызқь километра раҟара аҵаулараҿгьы ишымҩаԥысуа ҳдырбоит. Уи адагьы, “Воиаџьер-2” аизшәарақәа иаадырԥшит аладатәии аҩадатәии агьежьбжақәа рҿы аԥшақәа аекватор иаҿырԥшны ишеиҟаароу. Иҟоуп агәаанагара, асимметриатә цәқәырԥақәа џьара акала иубаратәы иҟоу атмосфера ахҟьа аҵаҟа еидҳәалоуп ҳәа.<ref name="Voyager Summary 1">{{cite web |title = Voyager Saturn Science Summary |url = http://solarviews.com/eng/vgrsat.htm |url-status = dead |author = Calvin J. Hamilton |access-date = 2007-07-05 |date = 1997 |publisher = Solarviews |archive-url = https://www.webcitation.org/62DA0AJg8?url=http://solarviews.com/eng/vgrsat.htm |archive-date = 2011-10-05 }}</ref><ref name="Voyager Summary 1"/> [[Афаил:Saturn.Aurora.HST.UV-Vis.jpg|справа|Британиатәи астрономцәа Сатурн атмосфераҿы аврора хкы ҿыцк аадыртит, уи апланета аполиусқәа руак иаакәыршаны амацәаз ҟанаҵоит.|мини]] Сатурн атмосфераҿы зны-зынла амч ду змоу аԥшацәгьақәа ракәны иҟоу иҭышәынтәалоу аформациақәа ааԥшуеит. Абас еиԥш иҟоу аобиектқәа убарҭоуп Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ арчытә планетақәа рҿгьы (шәахә. Иупитер аҟны [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]], [[Нептун|Нептун]] аҟны [[Большое тёмное пятно|Идуу ашәыта лашьца]]). Идуӡӡоу «[[Большое белое пятно|Идуу агьежьеизыхәхәа шкәакәа]]» Сатурн аҿы 30 шықәса рахьтә знык раҟара ицәырҵуеит, аҵыхәтәан уи 2010 шықәсазы иубаратәы иҟан (еиҳа ихәыҷу аԥшацәгьақәа еиҳа лассы-лассы иҟалоит).<ref>[http://www.rg.ru/2013/06/25/saturn-storm-site-anons.html Астрономы раскрыли тайну загадочного шторма на Сатурне] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150418190828/http://www.rg.ru/2013/06/25/saturn-storm-site-anons.html |date=2015-04-18 }} // Российская газета , 25.06.2013</ref> 2008 шықәса абҵарамза 12 рзы астанциа “Кассини” акамерақәа Сатурн аҩадатәи аполиус аинфраҟаԥшьтә сахьақәа ҭырхит. Урҭ рҿы аҵарауаа [[Полярное сияние|аврорақәа]] рыԥшааит, урҭ реиԥш иҟоу Амратә системаҿы ахаангьы ирымбацызт. Урҭ аврорақәа ультрафиолеттәи иубарҭоу адиапазонқәеи рҿгьы иубаратәы иҟан. Аврорақәа илашоу, еиԥҟьам, апланета аполиус иакәыршоу, еизыхәхәоу амацәазқәа роуп. Амацәазқәа аҭбаараҿы иҟоуп, еиҳарак 70-80°. Аҩадатәи амацәазқәа абжьаратәи аҭбаараҿы 75 ± 1° иҟоуп, аҩадатәиқәа аполиус 1,5° аҟынӡа иазааигәоуп, уи зыхҟьо амҳалдызтә ҭыԥ аҩадатәи ахәҭаҿы маҷк еиҳа иахьыӷәӷәоу ауп. Зны-зынла амацәазқәа еизыхәхәагьежьны акәымкәа, аспираль еиԥшхоит.<ref name="Kurth">{{книга |заглавие=Saturn from Cassini–Huygens |часть=Auroral Processes |год=2009 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer Netherlands]] |страницы=333—374 |isbn=978-1-4020-9217-6 |doi=10.1007/978-1-4020-9217-6_12 |автор=Kurth W. S. et al. }}</ref><ref name="Clark">{{статья|заглавие=Morphological differences between Saturn’s ultraviolet aurorae and those of Earth and Jupiter|том=433|страницы=717—719|doi=10.1038/nature03331|ссылка=http://www.thaispaceweather.com/BU2005.pdf|издание=Nature|pmid=15716945|номер=7027|ref=Clark|bibcode=2005Natur.433..717C|язык=en|тип=journal|автор=Clark J. T. et al.|год=2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716214344/http://www.thaispaceweather.com/BU2005.pdf|archive-date=2011-07-16}}</ref><ref name="Bhardwaj">{{статья|заглавие=Auroral emissions of the giant planets|издание=Reviews of Geophysics|том=38|номер=3|страницы=295—353|ссылка=http://www.bu.edu/csp/uv/cp-aeronomy/Bhardwaj_Gladstone_RG_2000.pdf|doi=10.1029/1998RG000046|ref=Bhardwaj|bibcode=2000RvGeo..38..295B|автор=Bhardwaj A.; Gladstone, G. Randall|год=2000|archive-date=2011-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628210428/http://www.bu.edu/csp/uv/cp-aeronomy/Bhardwaj_Gladstone_RG_2000.pdf}}</ref><ref name="Nichols">{{статья|заглавие=Saturn’s equinoctial auroras|издание=Geophysical research Letters|страницы=L24102:1—5|doi=10.1029/2009GL041491|ref=Nichols|номер=24|ссылка=https://hubblesite.org/pubinfo/pdf/2010/09/pdf.pdf|том=36|bibcode=2009GeoRL..3624102N|автор=Nichols J. D. et al.|год=2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331120134/http://hubblesite.org/pubinfo/pdf/2010/09/pdf.pdf|archive-date=2017-03-31}}</ref><ref name="Kurth" /> Иупитер еиԥш акәымкәа, Сатурн аврорақәа апланета амагнитосфера адәахьтәи ахәҭақәа рҿы аплазматә хҟьа еиҟарамкәа аҵәира иадҳәалаӡам. Иҟалап, урҭ [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] анырра аҵаҟа [[Магнитное пересоединение|амҳалдызтә еиҭеидҳәалара]] иахҟьаны ицәырҵуазар. Сатурн аврорақәа рформеи рҭеиҭыԥши аамҭа цацыԥхьаӡа кырӡа рҽырыԥсахуеит. Урҭ рҭыԥи рылашареи ӷәӷәала иадҳәалоуп амратә ԥша ақәыӷәӷәара: шаҟа иҳараку аҟара, убриаҟара аврорақәа еиҳа илашоит, насгьы аполиус иазааигәахоит. Аврора абжьаратәи амчхара 50 ГВт 80-170 нм (аультрафиолет) рыбжьара иҟоуп, 150-300 ГВт 3-4 микрон (инфраҟаԥшь) рыбжьара.<ref name="Bhardwaj"/><ref name="Kivelson">{{статья|ссылка=http://www.igpp.ucla.edu/people/mkivelson/Publications/285-SSR11629905.pdf|заглавие=The current systems of the Jovian magnetosphere and ionosphere and predictions for Saturn|издательство=Springer|том=116|номер=1—2|страницы=299—318|doi=10.1007/s11214-005-1959-x|bibcode=2005SSRv..116..299K|язык=en|тип=journal|автор=Kivelson M. G.|год=2005|издание=[[Space Science Reviews]]|archive-date=2011-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110929014023/http://www.igpp.ucla.edu/people/mkivelson/Publications/285-SSR11629905.pdf}}</ref><ref name="Clark"/><ref name="Clark"/><ref name="Bhardwaj"/> Аԥшатлакәқәеи аԥшацәгьақәеи раан Сатурн аҿы [[Молния|амацәыс]] ӷәӷәақәа ҟалоит. Урҭ ирыхҟьаны Сатурн иамоу афымцамҳалдызтә усура шықәсыла еиҭасуеит, зынӡаск аҟамзаара инаркны даара иӷәӷәоу афымцатә ԥшатлакәқәа рҟынӡа.<ref>{{cite web|url=https://www.universetoday.com/62699/news-flash-cassini-captures-first-movie-of-lightning-on-saturn/|access-date=2012-08-14|title=News Flash: Cassini Captures First Movie of Lightning on Saturn|archive-url=https://www.webcitation.org/6A0pPXeeZ?url=https://www.universetoday.com/62699/news-flash-cassini-captures-first-movie-of-lightning-on-saturn/|archive-date=2012-08-18|url-status=live}}</ref> 2010 шықәса ԥхынҷкәынмза 28 рзы «[[Кассини (космический аппарат)|Кассини]]» аҭаҭын алҩа еиԥшыз аԥшацәгьа асахьа ҭнахит. 2011 шықәса лаҵарамза 20 рзы ҷыдала иӷәӷәаз даҽа ԥшацәгьак шьақәыргылан.<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2010/12/28/storm/|title=На Сатурне сфотографировали «сигаретный дым»|date=2010-12-28|publisher=Лента.Ру|lang=ru|access-date=2010-12-28|url-status=live|archive-date=2010-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229170039/http://lenta.ru/news/2010/12/28/storm/}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/05/20/storm/|title=На Сатурне произошел шторм планетарного масштаба|date=2011-05-20|publisher=Лента.ру|access-date=2011-05-21|archive-date=2011-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523070401/http://lenta.ru/news/2011/05/20/storm/|url-status=live}}</ref> === Аҩадатәи аполиус аҟны афбакәакьтә шьақәгылашьа === [[Афаил:Saturn hexagonal north pole feature.jpg|справа|мини|Сатурн аҩадатәи аполиус аҟны ф-кәакьк змоу атмосфератә шьақәгылара]] {{main|Сатурн афбакәакь}} Сатурн аҩадатәи аполиусс аҟны иҟоу аԥсҭҳәақәа [[шестиугольник|афбакәакь]] дуӡӡак ҟарҵоит ([[гексагон|гексагон]]). Раԥхьаӡакәны 1980-тәи ашықәсқәа рзы «[[Вояджер|Воиаџьер]]» Сатурн ианахаԥыруаз аамҭазы иаарԥшыз абри аҩыза ацәырҵра [[Солнечная система|Амратә система]]ҿы уаҳа џьаргьы иԥшаамхац. Агексагон 78° аҭбаараҿы иҟоуп, ганцыԥхьаӡа 13,800 км ҟалоит, даҽакала иуҳәозар, Адгьыл адиаметр аасҭа еиҳауп, насгьы уи аҩныҵҟа ԥшьы-дгьылк ҭаӡар ауеит. Уи аикәагьежьра аамҭа 10 сааҭки 39 минуҭи ауп. Ари апериод арадиошәахәаркра аинтенсивра аҽыԥсахра апериод иақәшәоит, уи, насгьы, Сатурн аҩныҵҟатәи ахәҭа аҵәира апериод иаҟароуп ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="memgeks1">{{cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11288|title=Гигантский гексагон на Сатурне интригует планетологов|publisher=membrana.ru|lang=ru|access-date=2011-07-31|url-status=dead|archive-date=2011-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926195516/http://www.membrana.ru/particle/11288}}</ref><ref>{{статья |автор=Godfrey, D. A. |заглавие=A hexagonal feature around Saturn's North Pole |год=1988 |язык=en |bibcode=1988Icar...76..335G |doi=10.1016/0019-1035(88)90075-9 |страницы=335 |том=76 |номер=2 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] }}</ref><ref>{{статья |заглавие=Ground-based observations of Saturn's north polar SPOT and hexagon |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1993-04-16_260_5106/page/328 |издание=Science |том=260 |номер=5106 |страницы=329 |pmid=17838249 |doi=10.1126/science.260.5106.329 |bibcode=1993Sci...260..329S |язык=en |тип=journal |автор=Sanchez-Lavega A. et al. |год=1993 }}</ref><ref name="science247_4947_1206">{{cite journal |doi=10.1126/science.247.4947.1206 |pmid=17809277 |title=The Rotation Period of Saturn's Polar Hexagon |url=https://archive.org/details/sim_science_1990-03-09_247_4947/page/1206 |journal=Science |volume=247 |issue=4947 |pages=1206–8 |year=1990 |last1=Godfrey |first1=D. A. |bibcode=1990Sci...247.1206G |s2cid=19965347 }}</ref> Иџьашьахәу [[облака|аԥсҭҳәақәа]] рышьақәгылашьа аарԥшуп 2006 шықәса жьҭаарамзазы Сатурн иакәшо акосмостә ӷба «[[Кассини (космический аппарат)|Кассини]]» иҭнахыз аинфраҟаԥшьтә сахьаҿы. Асахьақәа иаҳдырбоит «Воиаџьер» аԥырра ашьҭахь 20 шықәсса зегьы афкәакь ҭышәынтәаланы ишаанхаз, аԥсҭҳәақәа рыгьежьраан урҭ рыфкәакьтә шьақәгылашьа еиқәырханы иаанхоит. Адгьыл аҿы хазы игоу аԥсҭҳәақәа афбакәакь аформа рымазар ауеит, аха урҭ иреиԥшымкәа, Сатурн аҿы иҟоу афбакәакь [[Правильногранный многогранник|ииашоу]] иазааигәоуп.<ref name="memgeks1"/> Иҟоуп агәаанагара, агексагон аҭыԥ аҿы аԥсҭҳәара кырӡа еизадамкәа иҟоуп ҳәа. Аԥсҭҳәақәа шамахак иахьыҟам аҭыԥқәа рҿы 75 км рҟынӡа аҳаракыра ыҟоуп.<ref name="memgeks1"/> Макьаназы ари ацәырҵра инагӡоу еилыркаарак амам, аха аҵарауаа ари атмосфератә еиҿкаара кырӡа икылкаан иазааигәахаз аексперимент амҩаԥгара рылшеит. 30 литра зкуаз аӡы зҭаз аԥаҭлыка игьежьуаз амаҭәар иақәыргылан, насгьы аҩныҵҟа амацәаз хәыҷқәа ҭаҵан, аԥаҭлыка аасҭа еиҳа ирласны иҵәиуаз. Амацәаз аццакра шаҟа иҳаракыз аҟара, убриаҟара аинсталлиациатә элементқәа реицырҵәираан ишьақәгылаз аҵәҩан аформа агьежь еиԥшымызт. Абасала, ари аԥышәараҿы афкәакьтә ҵәҩангьы ааԥшит.<ref>{{статья |doi=10.1038/news060515-17 |заглавие=Geometric whirlpools revealed |издание=[[Nature]] |автор=Ball P. |число=19 |месяц=5 |год=2006 |язык=en }}</ref><ref name="memgeks2">{{Cite web |url=http://www.membrana.ru/particle/3926 |title=Гексагон Сатурна воссоздан в лаборатории |access-date=2011-06-29 |archive-date=2013-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603002106/http://www.membrana.ru/particle/3926 |url-status=dead }}</ref> Сатурн Аҩадатәи аполиус афкәакь агәҭаны еилаҩынтуа аҵәҩан ду еикәагьежьуеит. Уи аҵәҩан ыҟоуп уи Аҩадатәи аполиус аҿгьы, аха агексагон ада.<ref>[https://aasarchives.blob.core.windows.net/archives/BAAS/v34n3/dps2002/10.htm Hubble Space Telescope Observations of the Atmospheric Dynamics in Saturn’s South Pole from 1997 to 2002] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20211113175658/https://aasarchives.blob.core.windows.net/archives/BAAS/v34n3/dps2002/10.htm |date=2021-11-13 }}{{In lang|en}}</ref> === Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа === [[Афаил:Interior of Saturn.svg|слева|290px|мини|Сатурн аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа]] Сатурн атмосфера аҵаулараҿы ақәыӷәӷәареи аԥхарреи еизҳауеит, аӡри акәзар аӡы аҭагылазаашьахь ииасуеит, аха уи аиасра хәыҷы--хәыҷла имҩаԥысуеит. 30 нызқь км аҟынӡа аҵаулараҿы аӡри металлтәхоит (уа иҟоу ақәыӷәӷәара 3 миллион [[Атмосфера (единица измерения)|атмосферак]] рҟынӡа инаӡоит). [[Металлический водород|Аметаллтә ӡри]] аҟны афымца цәқәырԥақәа реикәшара [[магнитное поле|амҳалдызтә ҭыԥ]] шьақәнаргылоит (Иупитер аасҭа акырӡа зымчхара еиҵоу). Апланета агәҭаны иҟоуп икьакьоу, ихьанҭоу аматериалқәа рыла — [[Силикаты (минералы)|асиликатқәа]], [[Металлы|аметаллқәа]], насгьы апланетатә ҭҵаарадырраҿы «[[ледяной гигант|аҵаа]]» ҳәа изышьҭоу еиҳа иԥыруа амаҭәашьарқәа рыла ишьақәгылоу агәыцә ду. Уи акапан 9 инаркны 22 рҟынӡа Адгьылтә капанқәа шьақәнаргылоит. Агәыцә аԥхарра 11,700 °C инаӡоит, насгьы Сатурн акосмос ахь иҭнажьуа амчхара 2.5-нтә еиҳауп апланета Амра аҟынтәи иаиууа амчхара аасҭа. Абри амчхара ахәҭа дук ҟалоит [[Механизм Кельвина — Гельмгольца|Кельвин-Гельмгольц амеханизм]] абзоурала (апланета аԥхарра анкаҳауа, уа иҟоу ақәыӷәӷәарагьы каҳауеит, уи иахҟьаны иара еиҵалоит, насгьы уи аматериа апотенциалтә мчхара аԥхаррахь ииасуеит). Аха уи аамҭазы, иаарԥшын ари амеханизм апланета азы амчхара ихыҵхырҭа заҵәны ишыҟам. Иҟоуп агәаанагара, аԥхарра иацҵаны ахәҭак ҟалоит ҳәа аконденсациа абзоурала, насгьы уи иашьҭанеиуа агелиум ацәыкәбарқәа аӡри ахҟьа (ацәыкәбарқәа раасҭа имаҷны еилаӷәӷәоу) иалсны аҭаԥсарала. Иалҵшәаны иҟалоит ацәыкәбарқәа рпотенциалтә мчхара аԥхарратә мчхарахь аиагара. Ахәшьарақәа рыла, агәыцә аҭыԥ иамоу адиаметр инықәырԥшшәа 25 000 км ыҟоуп.<ref>{{cite web |url = http://www.windows2universe.org/saturn/interior/S_int_structure_overview.html |title = Structure of Saturn's Interior |publisher = Windows to the Universe |access-date = 2011-07-19 |archive-url = https://www.webcitation.org/616W0N0ci?url=http://www.windows2universe.org/saturn/interior/S_int_structure_overview.html |archive-date = 2011-08-21 |url-status = live }}</ref><ref>{{статья |заглавие=Looking into the Giant Planets |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2004-09-03_305_5689/page/1414 |издание=Science |том=305 |номер=5689 |страницы=1414—1415 |access-date=2007-04-30 |doi=10.1126/science.1101352 |pmid=15353790 |автор=Fortney J. J. |год=2004 |язык=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://people.wku.edu/mike.carini/astro/Physical.htm |title=Physical overview of Saturn |publisher=Western Kentucky University}}</ref><ref>{{книга |заглавие=Giant Planets of Our Solar System: Atmospheres, Composition, and Structure |издательство=Springer |год=2003 |isbn=3540006818 |ссылка=https://books.google.com/books?id=p8wCsJweUb0C&pg=PA63&dq=%22kelvin+helmholtz+mechanism%22&lr=&as_brr=0&ei=i_D2R5T7K4KMsgPumpyFCg&sig=_Lj-343MfJQN5lwPNXAp-zUInRY |язык=en |автор=Patrick G. J. Irwin |archive-date=2014-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141002134853/https://books.google.com/books?id=p8wCsJweUb0C&pg=PA63&dq=%22kelvin+helmholtz+mechanism%22&lr=&as_brr=0&ei=i_D2R5T7K4KMsgPumpyFCg&sig=_Lj-343MfJQN5lwPNXAp-zUInRY }}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.nasa.gov/worldbook/saturn_worldbook.html |url-status = dead |title = NASA – Saturn |publisher = NASA |access-date = 2007-07-27 |date = 2004 |archive-url = https://www.webcitation.org/616W145Tf?url=https://www.nasa.gov/topics/nasalife/features/worldbook.html |archive-date = 2011-08-21 }}</ref><ref name="bbs"/><ref name="bbs">{{cite web |url = https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A383960 |title = Saturn |publisher = BBC |access-date = 2011-07-19 |date = 2000 |archive-url = https://www.webcitation.org/616W1dNHA?url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A383960 |archive-date = 2011-08-21 |url-status = live }}</ref> == Амҳалдызтә мҽхакы == [[Афаил:Plasma magnet saturn.jpg|справа|290px|мини|Сатурн амҳалдызасфера аилазаашьа]] Сатурн амҳалдызасфера 1979 шықәсаазы акосмостә ӷба «[[Пионер-11|Пионер-11]]» ала иаартхеит. Шәага-загала Иупитер амҳалдызасфера заҵәык ауп изеиҵоу. Амҳалдызапауза, Сатурн амҳалдызасфереи амратә ԥшеи рыбжьара иҟоу аҳәаа, уи агәҭантәи Сатурн арадиусқәа 20 раҟара абжьаӡараҿы иҟоуп, насгьы амҳалдызасфера аҵыхәа шә-радиуск рҟынӡа инеиуеит. Сатурн амҳалдызасфера апланетеи уи амҩанызақәеи иҟарҵо аплазма ала иҭәуп. Амҩанызақәа рҟынтә зегь реиҳа ихадоу ароль нанагӡоит Енцелад, уи агеизерқәа аӡы афақь дыршәуеит, уи ахәҭак Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ ала аионизациа азухоит.<ref name="Sittler">{{статья|заглавие=Ion and neutral sources and sinks within Saturn’s inner magnetosphere: Cassini results|том=56|номер=1|страницы=3—18|ссылка=http://people.virginia.edu/~rej/papers08/sittlerPSS07.pdf|doi=10.1016/j.pss.2007.06.006|bibcode=2008P&SS...56....3S|язык=en|тип=journal|автор=Sittler E. C. et al.|год=2008|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Planetary and Space Science]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120302124524/http://people.virginia.edu/~rej/papers08/sittlerPSS07.pdf|archive-date=2012-03-02}}</ref><ref name="Gombosi">{{книга |заглавие=Saturn from Cassini-Huygens |часть=Saturn's Magnetospheric Configuration |год=2009 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer Netherlands]] |страницы=203—255 |isbn=978-1-4020-9217-6 |doi=10.1007/978-1-4020-9217-6_9 |ref=Gombosi |автор=Gombosi T. I. et al. }}</ref> Сатурн амҳалдызасфереи амратә ԥшеи русеицура апланета аполиусқәа ирыкәшо илашо авроратә овалқәа аԥнаҵоит, урҭ иубарҭоу, аультрафиолеттә, инфраҟаԥшьтә лашарақәа рыла иубарҭоуп.<ref>{{cite book|last=Kurth|first=W.S.|author2=Bunce, E.J.|author-link2=Emma Bunce |author3=Clarke, J.T.|display-authors=etal|title=Saturn from Cassini–Huygens|chapter=Auroral Processes|date=2009|publisher=Springer Netherlands|pages=334–342|isbn=978-1-4020-9217-6| doi=10.1007/978-1-4020-9217-6_12|ref=Kurth}}</ref> Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ, Иупитер еиԥш, адәахьтәи агәыцәаҿ аметаллтә ӡри анеикәшо аамҭазы иҟоу [[Магнитное динамо|адинамо аеффект]] абзоурала иҟалоит. Амҳалдызтә мҽхакы дипольуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит, Адгьыл аҟны еиԥш, аладатәии аҩадатәии амҳалдызтә полиусқәа аманы. Аҩадатәи амҳалдызтә полиус аҩадатәи агьежьбжаҿы иҟоуп, аладатәи амҳалдызтә полиус — аладатәи агьежьбжаҿы, Адгьыл еиԥшымкәа, уаҟа агеографиатә полиусқәа ахьыҟоу амҳалдызтә полиусқәа ахьыҟоу иаҿаԥшуеит. Сатурн аекватор аҟны амҳалдызтә ҭыԥ амҽхак 21 мкТ (0,21 Г) ауп, уи [[Магнитный момент|амҳалдызтә дипольтә момент]] иашьашәалоит, инықәырԥшшәа 4,6 × 1018 Т м3. Сатурн амҳалдызтә диполь ӷәӷәала аҵәиратә ҵәҩан иадҳәалоуп, убри аҟнытә амҳалдызтә ҭыԥ даара асимметриа амам. Адиполь маҷк Сатурн аҵәиратә ҵәҩан ала аҩадатәи аполиусахь инаскьагоуп. Сатурн амҳалдызтә ҵәҩан уи аикәагьежьратә ҵәҩан шамахамзар иашьашәалоит — ацәхьаҵратә кәакь 0.01° еиҳахом (Адгьыл аҿы — 11°).<ref name="Kivelson" /><ref>{{статья|doi=10.5194/angeo-24-1145-2006|заглавие=Definition of Saturn’s magnetospheric model parameters for the Pioneer 11 flyby|том=24|номер=3|страницы=1145—1156|ссылка=https://hal.archives-ouvertes.fr/docs/00/31/80/22/PDF/angeo-24-1145-2006.pdf|издание=Annales Geophysicae|bibcode=2006AnGeo..24.1145B|язык=en|тип=journal|автор=Belenkaya E. S. et al.|год=2006|archive-date=2012-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120410011942/http://hal.archives-ouvertes.fr/docs/00/31/80/22/PDF/angeo-24-1145-2006.pdf}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat2382 |title=Dust grains fall from Saturn’s D-ring into its equatorial upper atmosphere |website=[[Science]] |access-date=2025-02-16 |lang=en |archive-date=2025-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129015333/https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat2382 |url-status=live }}</ref> Сатурн аҩнуҵҟатәи амҳалдызтә ҭыԥ амратә ԥша апланета аҿықәантәи иаԥырнахуеит, уи атмосфера аус ацура иаԥырхагоуп, насгьы амҳалдызасфера захьӡу аҭыԥ шьақәнаргылоит, амратә ԥша еиԥшым аплазматә хкы ала ирҭәны. Сатурн амҳалдызасфера шәагаала Амратә системаҿы аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит, зегьы раасҭа идуу Иупитер амҳалдызасфера ауп. Адгьыл амҳалдызасфераҿы еиԥш, амратә ԥшеи амҳалдызасфереи рыбжьара иҟоу аҳәаа амҳалдызапауза ҳәа иашьҭоуп. Амҳалдызапауза аҟынтәи апланета агәҭанӡа абжьаӡара (цәаҳәа иашала Амра — Сатурн) 16 инаркны 27 R♄ рҟынӡа еиҭасуеит (Сатурн аекватортә радиус) {{math|''R''<sub>♄</sub> {{=}} 60 330 км}}. Абжьаӡара амратә ԥша ақәыӷәӷәара иадҳәалоуп, уигьы [[Солнечная активность|амратә усура]] иадҳәалоуп. Амҳалдызапауза аҟынӡа абжьаратәи абжьаӡара 22 R♄ ауп. Апланета егьи аган аҟны, амратә ԥша Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ ихәхәоу амҳалдызтә ҵыхәахь еиҵнахуеит.<ref name="Gombosi"/><ref name="Russell1993">{{статья|заглавие=Planetary Magnetospheres|издание=Reports on Progress in Physiscs|том=56|номер=6|страницы=687—732|ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/56/6/001/rp930601.pdf|doi=10.1088/0034-4885/56/6/001|bibcode=1993RPPh...56..687R|автор=Russell C. T.|год=1993}}</ref><ref>{{cite book|last=Gombosi|first=Tamas I.|author2=Armstrong, Thomas P. |author3=Arridge, Christopher S.|display-authors=etal|title=Saturn from Cassini–Huygens|chapter=Saturn's Magnetospheric Configuration|date=2009|publisher=Springer Netherlands|pages=203–255|isbn=978-1-4020-9217-6| doi=10.1007/978-1-4020-9217-6_9|ref=Gombosi}}</ref> == Амацәазқәа == [[Афаил:Saturn, Earth size comparison.jpg|280px|мини|Сатурни Адгьыли реиҿырԥшра (афотомонтаж)]] [[Афаил:Кольца сатурна4.jpg|280px|мини|Сатурн амацәазқәа, ихадоу алкаауп]] [[Афаил:Earth-Moon system as seen from Saturn (PIA17171).jpg|280px|мини|Сатурн азааигәара иҟоу апланетабжьаратә станциа [[Кассини (космический аппарат)|Кассини]] иҭнахыз Адгьыл афотосахьа (07/19/2013).]] [[Афаил:Saturn 1-Agust-2015.jpg|справа|220px|мини|Адгьыл аҟынтәи Сатурн ателескоп ала ахәаԥшра, Ла Каниада аобсерваториа ([[Список кодов обсерваторий#J00—J99|акод J87]]), [[Авила|Авила]], [[Испаниа|Испаниа]], 2015 шықәса]] {{main|Сатурн амацәазқәа}} Иахьа ҳара иаҳдыруеит аԥшь-рчытә гигантк зегьы амацәазқәа шрымоу, аха Сатурн аҟны урҭ еиҳа еиӷьны иубарҭоуп. Амацәазқәа аеклиптикатә ҟьаҟьарахь 28° рҟынӡа акәакь аманы иҟоуп. Убри аҟнытә, Адгьыл аҟынтәи, апланетақәа рҭыԥ ахьыҟоу инамаданы, урҭ рҭеиҭыԥшқәа еиуеиԥшым, урҭ “раартра” ҳәа изышьҭоу аҽаԥсахуеит — максимум инаркны, рыҭбаара зегьы аҟьаҟьараҿы ианыубо, аминимум аҟынӡа, даара иҵаӷоу аҟьаҟьара, ари аҟьаҟьара “аҵкарахьтә” ианыубо. [[Христиан Гюйгенс|Ҳуигенс]]гьы ишиҳәахьаз ала, амацәазқәа еизаданы икьакьоу цәеижьӡам, урҭ миллиардла ахәҭаҷ хәыҷқәа рыла ишьақәгылоуп, апланета акәша-мыкәшатәи аорбитаҿы иҟоу. Уи шьақәдырӷәӷәеит [[Белопольский, Аристарх Аполлонович|А. А. Белопольски]] [[Пулковская обсерватория|Пулково аобсерваториа]]ҟны, иара убас даҽа ҩыџьа аҵарауааи 1895-1896 шықәсқәа рзы имҩаԥыргаз [[спектрометрия|аспектрометриатә]] хылаԥшрақәа рыла.<ref>{{статья|автор=[[Белопольский, Аристарх Аполлонович|Белопольский А. А.]]|заглавие=О вращении кольца Сатурна по измерениям спектрограмм, полученных в Пулкове|год=1895|издание=Известия Императорской Академии Наук. Серия 5|том=3|выпуск=1|страницы=12—14}}</ref><ref>{{статья|ссылка=http://naturalhistory.narod.ru/Hronolog/IAI/IAI_6/Iai_Ogl.htm|автор=[[Куликовский, Пётр Григорьевич|Куликовский П. Г.]]|заглавие=О некоторых вопросах изучения истории астрономии|год=1960|место=М.|издание=[[Историко-астрономические исследования]]|издательство=[[Физматгиз]]|выпуск=VI|страницы=18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100908044145/http://naturalhistory.narod.ru/Hronolog/IAI/IAI_6/Iai_Ogl.htm|archive-date=2010-09-08|страниц=428}}</ref> Иҟоуп х-мацәаз хадаки, аԥшьбатәи — еиҳа иҵаӷоу амацәази. Урҭ зегьы еицны Сатурн адиск аасҭа еиҳаны алашара рныҷҷаалоит. Ихадоу х-мацәазк еиҳарак алаҭын алфавит раԥхьатәи анбанқәа рыла иарбоуп. Амацәаз В — агәҭантәи, зегь реиҳа иҭбаау, илашоу ауп, уи адәахьтәи амацәаз А иацрыгоуп 4000 км рҟынӡа аҭбаара змоу [[щель Кассини|Кассини ибжьажьрала]], уи иаҵанакуеит зегь реиҳа ипоу, иҵәцоуп ҳәа ззуҳәартә иҟоу амацәазқәа. Амацәаз А аҩнуҵҟа [[разделительная полоса Энке|Енке иеиҟәыҭхаратә цәаҳәа]] ҳәа изышьҭоу абжьажьра ҵаӷа ыҟоуп. Амацәаз В аасҭа апланета иазааигәоу амацәаз С шамахамзар иҵәцоуп.<ref name="RingFS">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/satringfact.html|title=Saturnian Rings Fact Sheet (NASA).|archive-url=https://www.webcitation.org/619Pfz7uk?url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/satringfact.html|archive-date=2011-08-23|access-date=2011-12-12|url-status=live}}</ref><ref name="RingIM">{{cite web|url=https://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA08389|title=Catalog Page for PIA08389|archive-url=https://www.webcitation.org/659XyTfDv?url=https://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA08389|archive-date=2012-02-02|access-date=2011-12-12|url-status=live}}</ref> Сатурн амацәазқәа даара иҵаӷоуп. 250,000 км рҟынӡа адиаметр змоу, урҭ рыжәпара километракгьы инаӡом (амацәазқәа рқәыԥшылараҿы еиуеиԥшым ашьхақәа шыҟоугьы). Урҭ рҭеиҭыԥш ааџьоушьартә ишыҟоугьы, амацәазқәа ирылоу ахәҭақәа рхыԥхьаӡара кырӡа имаҷуп. Амонолит еиԥш еизгазар, уи адиаметр 100 км иреиҳахомызт. Азондқәа рыла ирҳаз асахьақәа рҟны иубарҭоуп амацәазқәа аиашазы зқьыла амацәазқәа рыла ишышьақәгылоу, абжьажьрақәа рыла еишьҭанеиуа; асахьа аграммофонтә пластинкақәа рымҩақәа угәаладыршәоит. Амацәазқәа злаҟоу ахәҭаҷқәа ршәагаа сантиметрак инаркны 10 метрак рҟынӡа инаӡоит. Урҭ реилазаара 93% рыла алаҵа маҷқәа змоу аҵаа ала ишьақәгылоуп (урҭ рҟны иҟазар алшоит амра ашәахәаркра иарҿио [[сополимеры|асополимерқәеи]] [[Силикаты (минералы)|асиликатқәеи]]), насгьы 7% арацәари ала.<ref>{{cite web|url=http://www.membrana.ru/lenta/?9665|title=Membrana: На кольцах Сатурна открыты высокие горы|archive-url=https://web.archive.org/web/20110908012110/http://www.membrana.ru/particle/14162|archive-date=2011-09-08|access-date=2010-10-31|url-status=dead}}</ref><ref name="Zebker85">{{статья|автор=Zebker, H.A., Marouf, E.A., and Tyler, G.L.|заглавие=Saturn's rings – Particle size distributions for thin layer model|год=1985|язык=en|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|издательство=[[Elsevier]]|тип=journal|том=64|номер=3|страницы=531—548|doi=10.1016/0019-1035(85)90074-0|bibcode=1985Icar...64..531Z}}</ref><ref>{{статья|автор=Nicholson P.D. et al.|заглавие=A close look at Saturn's rings with Cassini VIMS|год=2008|язык=en|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|издательство=[[Elsevier]]|том=193|номер=1|страницы=182—212|doi=10.1016/j.icarus.2007.08.036|bibcode=2008Icar..193..182N}}</ref><ref>{{статья|автор=Poulet F.; Cuzzi J.N.|заглавие=The Composition of Saturn's Rings|год=2002|язык=en|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|издательство=[[Elsevier]]|том=160|номер=2|страницы=350|doi=10.1006/icar.2002.6967|bibcode=2002Icar..160..350P}}</ref> Амацәазқәеи апланета амҩанызақәеи рҿы ахәҭаҷқәа рныҟәараҿы аишьашәалара ыҟоуп. Урҭ рҟынтәи шьоукы, «[[Спутник-пастух|амҩанызақәа-ахьчацәа]]» ҳәа изышьҭоу, амацәазқәа рҭыԥ аҿы раангылара ароль нарыгӡоит. [[Мимас (спутник)|Мимас]], ҿырԥштәыс иаагозар, [[Кассини (КА)|Кассини]] абжьаӡра 2:1 арезонанс аҿы иҟоуп, насгьы уи адхалара анырра аҵаҟа аматериа уи аҟынтәи ихарахоит, [[Пан (спутник)|Пан]]гьы Енке иеиҟәыҭхаратә цәаҳәа аҩныҵҟа иҟоуп. 2010 шықәсазы Кассини изонд аҟынтәи иааз адыррақәа изларҳәо ала Сатурн амацәазқәа ҵысуеит. Аҵысрақәа шьақәгылоуп Мимас иаԥнаҵо еиԥымҟьо аԥырхагақәеи, ацәаҳәаҿы иԥыруа ахәҭаҷқәа реидҳәалара иахҟьаны ицәырҵуа ахаларҿиаратә ԥхасҭақәеи рыла. Сатурн амацәазқәа ахьынтәааз макьана инагӡаны еилкаам. 1849 шықәсазы [[Рош, Эдуард Альбер|Едуард Рош]] иқәиргылаз теориак инақәыршәаны, аӡхыҵратә мчқәа рныррала аӡытә мҩаныза аилабгара иахҟьаны амацәазқәа ҟалеит. Даҽа теориак излаҳәо ала, акомета ма астероид аҿасра иахҟьаны амҩаныза еилабгеит.<ref>{{cite web|url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast161/Unit6/rings.html|title=Lecture 41:Planetary Rings|date=2011-11-19|publisher=Richard Pogge, Prof. of Ohio State University|archive-url=https://www.webcitation.org/659Xz1U1h?url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast161/Unit6/rings.html|archive-date=2012-02-02|access-date=2011-12-12|url-status=live}}</ref><ref name="Esposito2002">{{статья|ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/65/12/201/r21201.pdf|автор=Esposito L. W.|заглавие=Planetary rings|год=2002|издание=Reports on Progress in Physics|том=65|номер=12|страницы=1741—1783|doi=10.1088/0034-4885/65/12/201|bibcode=2002RPPh...65.1741E}}</ref><ref name="RLoR">{{cite web|url=https://science.nasa.gov/headlines/y2002/12feb_rings.htm|title=The Real Lord of the Rings|archive-url=https://www.webcitation.org/659XzSnqf?url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2002/12feb_rings/|archive-date=2012-02-02|access-date=2011-12-12|url-status=dead}}</ref><ref name="jplhistory" /><ref name="RLoR" /> Иҟоуп гипотезак, Сатурн амҩанызақәа руак — [[Рея (спутник)|Реиа]], [[Кольца Реи|ахатә мацәазқәа]] амазар шалшо атәы зҳәо.<ref name="Science">{{статья|автор=G. H. Jones, E. Roussos, N. Krupp, U. Beckmann, A. J. Coates, F. Crary, I. Dandouras, V. Dikarev, et al.|заглавие=The Dust Halo of Saturn's Largest Icy Moon, Rhea|ссылка=http://www.sciencemag.org/content/319/5868/1380.short|язык=en|издание=Science|год=7 March 2008|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924154443/http://www.sciencemag.org/content/319/5868/1380.short}}</ref><ref>{{cite web|url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/newsreleases/newsrelease20101007/|title=Cassini Catches Saturn Moons in Paintball Fight|publisher=NASA|lang=en|access-date=2012-03-22|archive-url=https://www.webcitation.org/6AhviQthI?url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/newsreleases/newsrelease20101007/|archive-date=2012-09-15}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Ашықәс !! Сатурн амацәазқәа раатра (аградусқәа)<ref>Куликовский П. Г. «Справочник любителя астрономии», 110 стр.</ref> |- | 1965 || 0 |- | 1972 || 26,73 |- | 1980 || 0 |- | 1987 || -26,73 |- | 1994 || 0 |- | 2002 || 26,73 |- | 2009 || 0 |- | 2016 || -26,73 |- | 2023 || 0 |} Сатурн амацәазқәа рбара еиҳа иманшәалоуп урҭ зегь раасҭа ианаарту аамҭазы. Уи аамҭазы, Сатурн аҟны ӡынроуп, мамзаргьы ԥхынроуп.<ref name="Cesevich">{{книга|автор=[[Цесевич, Владимир Платонович|Цесевич В. П.]]|заглавие=Что и как наблюдать на небе|часть=§ 46. Сатурн и его система|год=1984|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|страниц=304|страницы=158—162|место=М.|издание=6-е изд}}</ref> == Амҩанызақәа == {{main|Сатурн амҩанызақәа}} Иреиҳау амҩанызақәа — [[Мимас (спутник)|Мимас]], [[Энцелад (спутник)|Енцелад]], [[Тефия (спутник)|Тефиа]], [[Диона (спутник)|Дионе]], [[Рея (спутник)|Реа]], [[Титан (спутник)|Титан]], [[Япет (спутник)|Иапет]] — 1789 шықәсазы иаартхахьан, аха иахьа уажәраанӡа аҭҵааратә обиект хадақәаны иҟоуп. Абарҭ амҩанызақәа рдиаметрқәа 397 (Мимас) инаркны 5150 км (Титан) рҟынӡа иҟоуп, [[большая полуось|аорбита аҵәҩан ду]] — 186 нызқь км (Мимас) инаркны 3561 нызқь км (Иапет) рҟынӡа. Капанла ашара диаметрла ашара иашьашәалоит. Титан зегь реиҳа идуу аорбитатә ексцентриситет амоуп, Дионеи Тефиеи — зегь реиҳа имаҷу. Еилкаау апараметрқәа змоу амҩанызақәа зегьы [[Синхронная орбита|асинхронтә орбита]] ахыхь иҟоуп, убри аҟнытә урҭ хәыҷы-хәыҷла ихарахоит.<ref name="Jacobson2008">{{статья|ссылка=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-01_135_1/page/261|автор=Jacobson, R. A. et al.|заглавие=''Revised orbits of Saturn's small inner satellites''|год=2008|язык=en|издание=[[The Astronomical Journal]]|издательство=[[IOP Publishing]]|тип=journal|том=135|номер=1|страницы=261—263|doi=10.1088/0004-6256/135/1/261|bibcode=2008AJ....135..261J}}</ref>{{Аиасра|Апланета аҭҵаарақәа}} [[Афаил:Saturn-map.jpg|справа|280px|мини|Сатурн амҩанызақәеи урҭ ахьыҟоу аҭыԥқәеи]] [[Афаил:The Moons of Saturn to Scale (43592664485).png|справа|280px|мини|Сатурн амҩанызақәа ршәагаақәа реиҿырԥшра]] [[Афаил:Titan Earth Moon Comparison.png|справа|280px|мини|Адгьыли, [[Титан (спутник)|Титани]], Амзеи ршәагаақәа реиҿырԥшра]] Амҩанызақәа зегьы иреиҳау [[Титан (спутник Сатурна)|Титан]] ауп. Иара убасгьы [[Солнечная система|Амратә система]] зегьы иааизакны аҟны шәагаала аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит, [[Юпитер (планета)|Иупитер]] амҩаныза [[Ганимед (спутник)|Ганимед]] ашьҭахь. Титан шьақәгылоуп абжак аӡы аҵаа, абжак ахратә породақәа рыла. Ари аҩыза аилазаашьа егьырҭ арчытә планетақәа рымҩаныза дуқәак иреиԥшуп, аха Титан урҭ даара иреиԥшым атмосфера аилазаашьеи аиҿкаареи рыла, уи еиҳарак [[азот|азот]] ала ишьақәгылоуп, иара убасгьы [[облака|аԥсҭҳәақәа]] ҟазҵо [[метан|аметани]] [[этан|аетани]] маҷны иамоуп. Иара убасгьы Титан заҵәык ауп Амратә системаҿы иҟоу ацәеижь, [[Адгьыл|Адгьыл]] ада, уи ахҟьаҿы аӡы шыҟоу ахьышьақәырӷәӷәахахьо. Имариоу аорганизмқәа рцәырҵра алшара аҵарауаа мап ацәыркуам. Титан адиаметр 50% рыла еиҳауп Амза адиаметр аасҭа. Уи адагьы, уи апланета [[Меркурий (планета)|Меркури]] аасҭа шәага-загала еиҳауп, капанла уи аасҭа ишеиҵоугьы.<ref name="LunineAstro">{{cite web|author=Lunine, J.|url=http://www.astrobio.net/news/article1493.html|title=Comparing the Triad of Great Moons|publisher=Astrobiology Magazine|date=2005-03-21|access-date=2006-07-20|archive-url=https://www.webcitation.org/617W18jpp?url=http://www.astrobio.net/index.php?option=com_retrospection|archive-date=2011-08-22|url-status=live}}</ref><ref name="NatureDefinitive">{{статья|автор=Stofan E. R. et al.|заглавие=The lakes of Titan|год=2007|язык=en|издание=Nature|тип=journal|месяц=1|число=4|том=445|номер=1|страницы=61—64|doi=10.1038/nature05438|access-date=2007-08-27}}</ref><ref>{{статья|автор=McKay C. P., Smith, H. D.|заглавие=Possibilities for methanogenic life in liquid methane on the surface of Titan|год=2005|язык=en|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|издательство=[[Elsevier]]|тип=journal|том=178|номер=1|страницы=274—276|doi=10.1016/j.icarus.2005.05.018}}</ref><ref name="s397">{{cite book | last1=Lorenz | first1=Ralph | last2=Mitton | first2=Jacqueline | title=Titan Unveiled | publisher=[[Princeton University Press]] | date=2010 | isbn=978-1-4008-3475-4 | page=1}}</ref> Егьырҭ амҩаныза хадақәа иара убас ари еиԥшу аҟазшьақәа рымоуп. Убас, Иапет ҩ-гьежьбжак амоуп, еиуеиԥшым [[альбедо|альбедо]] змоу (0,03-0,05, 0,5). Убри аҟнытә, [[Кассини, Джованни Доменико|Џьованни Кассини]] ари амҩаныза аниԥшаа, игәеиҭеит уи Сатурн иалкаау азганк ала ианыҟоу мацара шакәу ианубарҭоу. Дионеи Рееи раԥхьагылатәи<ref group="комм.">Амҩаныза аорбитатә ныҟәара ахырхарҭахь ирхоу</ref> рышьҭахьтәи агьежьбжақәагьы рхатә еиԥшымзаарақәа рымоуп. Диона аԥхьагыларатә хәҭа ӷәӷәала [[Ударный кратер|акратерқәа]] амоуп, насгьы лашарала еиԥшуп. Ашьҭахьтәи агьежьбжаҿы иҟоуп аҭыԥ лашьцақәа, иара убасгьы иҵаӷоу, илашоу аӷазқәа рбызкаҭаҳа, урҭ аҵаа шьхебаркырақәеи аҿыбгарсҭақәеи роуп. Мимас иалкаау ҟазшьоуп 130 км адиаметр змоу акратер дуӡӡа Гершель. Тефи еиԥш 400 км адиаметр амоуп акратер [[Одиссей (кратер)|Одиссеи]]. “[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]” аҭыхымҭақәа рыла, Енцелад еиуеиԥшым агеологиатә қәрақәа змоу аҭыԥқәа рыла, аҩадатәи аҭбаарақәа рыбжьаратәии иҳаракуи акратер дуқәа рыла, насгьы аекватор иазааигәоу акратер хәыҷқәа рыла ишьақәгылоу ахҟьа амоуп.<ref name="Mason">{{cite web|url=http://ciclops.org/view.php?id=6033|title=Cassini Closes In On The Centuries-old Mystery Of Saturn's Moon Iapetus|author=Mason J.|display-authors=etal|website=CICLOPS|date=2009-12-10|format= | publisher=Space Science Institute | archive-url=https://www.webcitation.org/659XxoFK3?url=http://ciclops.org/view.php?id=6033|archive-date=2012-02-02|access-date=2009-12-22|url-status=dead}}</ref><ref name="Rothery">{{книга|ссылка=https://archive.org/details/satellitesofoute0000roth|автор=Rothery, David A.|заглавие=Satellites of the Outer Planets: Worlds in their own right|год=1999|язык=en|издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]]|isbn=0-19-512555-X}}</ref> [[2019|2019 шықәса]] жьҭаарамзазы, Сатурн амҩанызақәа 82 еилкаауп, урҭ рҟынтә 12 аартхеит акосмостә ӷбақәа: “[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]” ([[1980|1980]]), “[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]” ([[1981|1981]]), “[[Кассини (КА)|Кассини]]” ([[2004|2004]]-[[2007|2007]]) рыла. Амҩанызақәа реиҳарак, [[Гиперион (спутник)|Гипериони]] [[Феба (спутник Сатурна)|Фебеи]] рыда, рхатә синхронтә гьежьра рымоуп — урҭ еснагь ганкала Сатурн ахь ирхоуп. Амҩаныза маҷқәа рхаҭақәа рыҵәира иазкны адыррақәа ыҟам. [[Тефия (спутник)|Тефиеи]] [[Диона (спутник)|Дионеи]] ҩ-мҩанызак рыцуп [[точка Лагранжа|Лагранж иҭыԥқәа]] L4, L5 рҿы.<ref>{{книга|автор=[[Цесевич, Владимир Платонович|Цесевич В. П.]]|заглавие=Что и как наблюдать на небе|год=1984|издание=6-е изд|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|страницы=161|страниц=304}}</ref> [[2006|2006 шықәса]] иалагӡаны, [[Гавайский университет|[[Гавайи|Гаваи]]тәи Ауниверситет]] аҟынтәи [[Джуитт, Дэвид|Девид Џьуитт]] напхгара зиҭоз аҵарауаа ргәыԥ, Гаваи иҟоу Иапониатәи ателескоп [[Субару (телескоп)|Субару]] аҿы аус зуаз, Сатурн амҩанызақәа 9 раартра азы алаҳәара ҟарҵеит. Урҭ зегьы [[нерегулярный спутник|еиқәыршәам ҳәа изышьҭоу амҩанызақәа]] ирыҵанакуеит, [[Ретроградное движение|ретроградтә орбитала]] иалкаау. Урҭ апланета ракәшара аамҭа 862 мшы инаркны 1300 мшы рҟынӡа инаӡоит.<ref name="IAUC8727">{{статья|ссылка=http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/saturn2006.html|автор=Sheppard, S. S.; [[Джуитт, Дэвид|Jewitt, D. C.]]; and Kleyna, J.|заглавие=Satellites of Saturn|год=2006|издание=IAU Circular No|месяц=6|число=30|том=8727|archive-url=https://web.archive.org/web/20100213141734/http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/saturn2006.html|archive-date=2010-02-13|access-date=2011-12-11|url-status=dead}}</ref> 2015 шықәсазы раԥхьаӡакәны амҩанызақәа руак — Тетис — зхаҭабзиара ҳараку асахьақәа ҭыхын, [[Одиссей (кратер)|Одиссеи]] захьӡу акратер ду ибзианы иарлашо.<ref>{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/jpl/pia18329/bright-basin-on-tethys|title=Bright Basin on Tethys {{!}} NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617084212/https://www.nasa.gov/jpl/pia18329/bright-basin-on-tethys/|archive-date=2019-06-17|access-date=2019-12-02|url-status=live}}</ref> 2019 шықәсазы, иара убас Гаваи иҟоу Субару ателескоп ахархәарала, [[Институт Карнеги|Карнеги Аинститут]] аҟынтәи [[Шеппард, Скотт|Скотт Шеппард]] напхгара зиҭоз аҵарауаа ргәыԥ Сатурн амҩаныза ҿыцқәа 20 аадыртит, аретроградтә орбитала иҵәиуаз.<ref>{{cite web|lang=en|url=https://carnegiescience.edu/news/saturn-surpasses-jupiter-after-discovery-20-new-moons-and-you-can-help-name-them|title=Saturn surpasses Jupiter after the discovery of 20 new moons and you can help name them!|author=|website=Carnegie Science|date=2019-10-07|publisher=Carnegie Institution for Science|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606203854/https://carnegiescience.edu/news/saturn-surpasses-jupiter-after-discovery-20-new-moons-and-you-can-help-name-them|archive-date=2020-06-06|access-date=2019-10-09|url-status=live}}</ref> 2023 шықәса лаҵарамза 3 инаркны 16-нӡа, даҽа 62 мҩаныза аартхеит ҳәа адырра ҟаҵан, иааизакны 145 мҩаныза раартра рылаҳәан.<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://science.ubc.ca/news/saturn-now-leads-moon-race-62-newly-discovered-satellites |title=Saturn now leads moon race with 62 newly discovered moons |access-date=2023-05-18 |archive-date=2023-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518133935/https://science.ubc.ca/news/saturn-now-leads-moon-race-62-newly-discovered-satellites |url-status=live }}</ref> 2023 шықәса лаҵарамза 23 рзы Сатурн 146-тәи амҩаныза S/2006 S 20 аартра рылаҳәахеит.<ref>{{Cite web|url=https://minorplanetcenter.net/mpec/K23/K23KB8.html|title=MPEC 2023-K118 : S/2006 S 20|website=minorplanetcenter.net|access-date=2023-07-20|archive-date=2023-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230525040716/https://minorplanetcenter.net/mpec/K23/K23KB8.html|url-status=live}}</ref> 2025 шықәса хәажәкырамза 11 рзы астрономцәа Сатурн амҩаныза ҿыцқәа 128 раартра азы адырра ҟарҵеит, убри ала апланета амҩанызақәа зегьы рхыԥхьаӡара 274 рҟынӡа инаӡеит.<ref name="S274">{{cite web|title=Astronomers discover 128 new moons orbiting Saturn|url=https://www.theguardian.com/science/2025/mar/11/astronomers-discover-128-new-moons-orbiting-saturn|date=2025-03-11|access-date=2025-03-11}}</ref><ref>{{cite web|title=THIRTY-THREE NEW SATURNIAN SATELLITES|url=https://minorplanetcenter.net/mpec/K25/K25EF5.html|date=2025-03-11|access-date=2025-03-11|archive-date=2025-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20250312084421/https://minorplanetcenter.net/mpec/K25/K25EF5.html|url-status=live}}</ref> [[2026|2026 шықәса]] [[Хәажәкырамза 16|хәажәкырамза 16]] рзы, Апланета хәыҷқәа рцентр иаланарҵәеит 11 мҩаныза ҿыц раартра, иааизакны рхыԥхьаӡара 274 аҟынтә 285 рҟынӡа иҳаракхеит, насгьы лаҵарамза 5-нӡа, NASA JPL асаит аҿы даҽа 7 мҩаныза ҿыцк ацҵан.<ref>[https://www.minorplanetcenter.net/mpec/K26/K26F14.html MPEC 2026-F14 : ELEVEN NEW SATURNIAN SATELLITES] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20260320132219/https://www.minorplanetcenter.net/mpec/K26/K26F14.html |date=2026-03-20 }} // Minor Planet Center</ref> == Апланета аҭҵаарақәа == {{main|Сатурн аҭҵаара}} Сатурн еицырдыруеит аҭоурых аԥхьатәи аамҭақәа раахыс; ари Амратә системаҿы иҟоу хә-планетак рахь иаҵанакуеит, Адгьыл аҟынтәи блала имарианы иубарҭоу (иреиҳау [[Видимая звёздная величина|ашәахәа]] актәи амзатә шәагаа аасҭа еиҳауп). Заатәи аҩыратә ҭоурых аҿы уи еиуеиԥшым [[мифология|амифологиақәа]] рҿы ахадаратә персонажқәа иреиуан.<ref name="NMM Saturn 2">{{cite web |title=Observing Saturn |url=http://www.nmm.ac.uk/server/show/conWebDoc.13852/viewPage/5 |publisher=[[Национальный морской музей (Великобритания)|Национальный морской музей]] |access-date=2007-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070422014136/http://www.nmm.ac.uk/server/show/conWebDoc.13852/viewPage/5 |archive-date=2007-04-22|date=2015-08-20 }}</ref><ref name="Saturn in ancient mythologies">{{cite web |title=Starry Night Times |url=http://www.starrynight.com/sntimes/2006/2006-01-full.html |access-date=2007-07-05 |date=2006 |publisher=Imaginova Corp. |archive-url=https://web.archive.org/web/20091001001723/http://starrynight.com/sntimes/2006/2006-01-full.html |archive-date=2009-10-01 |url-status=dead }}</ref> [[Вавилонская астрономия|Вавилонтәи астрономцәа]] аҩбатәи азқьышықәса актәи азбжа инаркны Сатурн аныҟәарақәа системала ирыцклаԥшуан, насгьы иҭарыҩуан.<ref name=ptrsl276_1257_43>{{cite journal |title=Babylonian Observational Astronomy |first1=A. |last1=Sachs |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society of London]] |volume=276 |issue=1257 |date=1974-05-02 |pages=43–50 |jstor=74273 |doi=10.1098/rsta.1974.0008 |bibcode=1974RSPTA.276...43S|s2cid=121539390 }}</ref> II-тәи ашәышықәсазы, [[Астрономия Древней Греции|абырзен астроном]] [[Клавдий Птолемей|Клавди Птолемеи]] Сатурн аорбита аԥхьаӡарақәа мҩаԥигон, апланета [[Противостояние планеты|аҿагыларақәа]] рхылаԥшрақәа шьаҭас иҟаҵаны.<ref name=ps04_1893_862>{{cite journal |title=Popular Miscellany – Superstitions about Saturn |journal=The Popular Science Monthly |page=862 |date=April 1893 |url=https://books.google.com/books?id=cSADAAAAMBAJ&pg=PA862 |last1=Corporation |first1=Bonnier |access-date=2016-02-09 |archive-date=2017-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170217001247/https://books.google.com/books?id=cSADAAAAMBAJ&pg=PA862 |url-status=live }}</ref> [[Афаил:SaturnInBadTelescope.jpg|справа|290px|мини|Сатурн ҳаамҭазтәи ателескоп ала (армарахь) иара убас Галилео ихаантәи ателескоп ала (арӷьарахь)]] Раԥхьаӡа Сатурн [[телескоп|ателескоп]] ала дахәаԥшит [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] 1609–1610 шықәсқәа рзы. Иара игәеиҭеит Сатурн еизаку жәҩантә цәеижьк еиԥшымкәа, еихькьысуа х-цәеижьк реиԥш ишааԥшуа, насгьы иҳәеит урҭ Сатурн ҩыџьа «аҩызцәа» (амҩанызақәа) дуқәа шракәыз. Ҩышықәса рышьҭахь Галилеи игәаҭарақәа еиҭамҩаԥигеит, насгьы иџьеишьеит «амҩанызақәа» ахьимԥшааз.<ref name="jplhistory">{{cite web |url = https://www2.jpl.nasa.gov/saturn/back.html |title = Saturn: History of Discoveries |access-date = 2011-11-19 |last = Baalke, Ron. |publisher = Jet Propulsion Laboratory, California Institute of Technology, NASA. |archive-url = https://www.webcitation.org/659XtLvwL?url=https://www2.jpl.nasa.gov/saturn/back.html |archive-date = 2012-02-02 |url-status = dead }}</ref> 1659 шықәсазы еиҳа иӷәӷәоу ателескоп ихы иархәаны, [[Гюйгенс, Христиан|Гиугенс]] еиликааит «аҩызцәа» ииашаҵәҟьаны апланета иакәыршоу, насгьы иахьымкьысуа, иҵаӷоу, иҟьаҟьоу амацәаз шакәыз. Гиугенс иара убас Сатурн иреиҳау амҩаныза — [[Титан (спутник Сатурна)|Титан]] аартит. 1675 шықәса инаркны [[Кассини, Джованни Доменико|Кассини]] апланета ҭиҵаауан. Иара игәеиҭеит амацәаз ҩ-мацәазк рыла ишышьақәгылоу, еилыкка иубаратәы иҟоу абжьажьрала еиҟәыҭханы иҟоу — “Кассини ибжьажьра” ҳәа хьӡыс изауз — насгьы Сатурн амҩаныза дуқәа иҵегьы иааиртит: [[Япет (спутник)|Иапет]], [[Тефия (спутник)|Тефиа]], [[Диона (спутник)|Диона]], [[Рея (спутник)|Реиа]].<ref>{{cite web |url = http://huygensgcms.gsfc.nasa.gov/Shistory.htm |url-status = dead |title = Saturn: History of Discoveries |access-date = 2011-06-26 |last = Catherine |archive-url = https://www.webcitation.org/616W5Itgs?url=http://huygensgcms.gsfc.nasa.gov/Shistory.htm |archive-date = 2011-08-21 }}</ref> 1789 шықәсазы [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] ҩ-мҩанызак — [[Мимас (спутник)|Мимаси]] [[Энцелад (спутник)|Енцелади]] ааиртаанӡа, уаҳа акрызҵазкуа аартрақәа ҟамлаӡеит. Анаҩс британатәи астрономцәа ргәыԥ иаанартит амҩаныза [[Гиперион (спутник)|Гиперион]], асфера еиԥшым аформа змоу, [[Титан (спутник Сатурна)|Титан]] аорбитатә резонанс аҟны иҟоу.<ref name="astronet.ru_ap050726">{{cite web |author = Robert Nemiroff, Jerry Bonnell; Перевод: А. Козырева, Д. Ю. Цветков |date = 2005-07-26 |url = http://www.astronet.ru/db/msg/eid/apod/ap050726 |title = Гиперион: губчатый спутник Сатурна |access-date = 2009-09-16 |lang = ru |url-status = live |publisher = [[Астронет]] |archive-date = 2011-01-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110118045742/http://astronet.ru/db/msg/eid/apod/ap050726 }}</ref> 1899 шықәсазы [[Пикеринг, Уильям Генри|Уильям Пикеринг]] иааиртит [[Феба (спутник Сатурна)|Феба]], еиҿкаам амҩанызақәа рыкласс иаҵанакуа, насгьы амҩанызақәа реиҳарак реиԥш Сатурн синхронла иацымгьежьуа. Апланета акәшара аамҭа 500 мшы иреиҳауп, убри аан ареволиуциа [[Ретроградное движение|егьи аганахь]] ицоит. 1944 шықәсазы [[Койпер, Джерард Петер|Џерард Коипер]] даҽа мҩанызак — Титан аҟны, амч ду змоу атмосфера шыҟоу ааирԥшит. Ари афеномен Амратә системаҿы иҟоу амҩанызазы иҷыдоу акоуп.<ref>{{книга |автор = О. Л. Кусков, В. А. Дорофеева, В. А. Кронрод, А. Б. Макалкин. |заглавие = Системы Юпитера и Сатурна: Формирование, состав и внутреннее строение |место = М.|издательство = ЛКИ|год = 2009|страницы = 476|isbn = 9785382009865 }}</ref><ref name="Kuiper">{{статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1944ApJ...100..378|заглавие=Titan: a Satellite with an Atmosphere|том=100|страницы=378|doi=10.1086/144679|автор=G. P. Kuiper|год=1944|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство=[[IOP Publishing]]|archive-date=2016-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604005100/http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1944ApJ...100..378}}</ref> [[Афаил:Saturnoppositions-animated.gif|слева|мини|Сатурн [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟынтәи [[Противостояние планеты|аҿагылара]]ҿы ишубо, [[2001|2001]]–[[2029 год|2029]] шықәсқәа. (акомпиутертә симулиациа)]] 1990-тәи ашықәсқәа рзы, Сатурн, уи амҩанызақәеи, амацәазқәеи зныкымкәа иҭҵаахон акосмостә телескоп [[Хаббл (телескоп)|Хаббл]] ала. Аамҭа рацәалатәи ахылаԥшрақәа адырра ҿыцқәа рацәаны иааргеит, “Пионер11”-и “[[Вояджер|Воиаџьерқәеи]]” зныктәи апланета ахаԥыррала ирзеизымгоз. Иара убас Сатурн амҩанызақәа ԥыҭкгьы аартын, насгьы уи амацәазқәа иреиҳау ашәпара еилкаан. Иара убас, [[Европейская южная обсерватория|Европатәи Аҩадатәи аобсерваториа]] 2000-2003 шықәсқәа рыбжьара Сатурн амҽхак ду змоу ахылаԥшрақәа мҩаԥнагеит, урҭ ирылҵшәаны иԥшаахеит ииашам аформа змоу амҩаныза хәыҷқәа.<ref name="Astropis">{{статья |заглавие=Magnetická pole v sluneční soustavě III |издание=Astropis |страницы=15 |issn=1211-0485 |автор=Kulhánek P. |год=2007 }}</ref> Сатурн [[астроном-любитель|азҿлымҳаратә астрономиа]]ҿы еицырдыруа хылаԥшратә обиектуп; [[кольца Сатурна|Сатурн амацәазқәа]] рбаразы 15 мм иреиҵамкәа [[Апертура (оптика)|апертура]] змоу ателескоп уҭахуп. Амыруга 100 мм апертура анамоу, еиҳа еиқәаҵәоу аполиартә хылԥа, атропик азааигәара ацәаҳәа еиқәа, апланетаҿы иҟоу амацәазқәа рыгага убарҭоуп. 150-200 мм рҟынӡа апертура аныҟоу, атмосфераҿы аԥсҭҳәақәа рцәаҳәақәа ԥшьба-хәбеи урҭ рҿы иҟоу аиԥшымрақәеи убарҭахоит, аха урҭ реиқәымшәара еиҳа имаҷхоит иупитертәи аԥсҭҳәақәа рҟны аасҭа.<ref name="binoculars">{{cite web |author = Eastman J. |url = http://www.thedas.org/dfiles/eastman_saturn.html |title = Saturn in Binoculars |date = 1998 |publisher = The Denver Astronomical Society |access-date = 2008-09-03 |archive-url = https://www.webcitation.org/616W4KJeF?url=http://www.thedas.org/dfiles/eastman_saturn.html |archive-date = 2011-08-21 |url-status = dead }}</ref> {{Anchor|Акосмостә ӷбақәа рыла аҭҵаара}} ;Акосмостә ӷбақәа рыла аҭҵаара: [[Афаил:Saturn eclipse.jpg|290px|мини|2006 шықәса цәыббрамза 15 рзы Сатурн ала [[Амра|Амра]] атыҩкра. Апланетабжьаратә станциа «[[Кассини (КА)|Кассини]]» аҭыхымҭа 2,2 миллион км абжьаӡарала. Армарахьтәи асахьаҿы, зегь реиҳа илашо амацәаз ахыхь акәаԥ жәҩангәыԥшшәыла хәыҷы — [[Адгьыл|Адгьыл]] убарҭоуп (акәаԥ хыхь арымарахь иҟоуп, насгьы асахьа акырӡа ианырааигәоу мацара ауп ианубарҭоу)<ref name="Pale Blue Orb">{{cite web|url=http://www.ciclops.org/view.php?id=2235|url-status=dead|title=Pale Blue Orb — Cassini Imaging|access-date=2012-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115080930/http://www.ciclops.org/view.php?id=2235|archive-date=2013-01-15}}</ref>]] {{main|Кассини-Гиугенс|Воиаџьер (апрограмма)|Пионер-11}} 1979 шықәсазы Еиду Америкатәи аштатқәа равтоматикатә планетабжьаратә станциа “[[Пионер-11|Пионер-11]]” аҭоурыхаҿ раԥхьаӡакәны Сатурн азааигәара ииаҟьеит. Апланета аҭҵаара иалагеит 1979 шықәса нанҳәамза 2 рзы. Сатурн аҵыхәтәантәи азааигәахара ҟалеит 1979 шықәса цәыббрамза 1 азы. Аԥырраан аппарат 21 400 км абжьаӡараҿы апланета иреиҳау анаҟәра ахҟьа иазааигәаӡахеит. Апланетеи уи амҩанызақәаки рсахьақәа ҭыхын, аха урҭ рхаҭабзиара азхомызт ахҟьа ахәҭаҷқәа икылкааны рбаразы. Иара убас, Сатурн Амра ала арлашара ахьмаҷыз иахҟьаны, асахьақәа мыцхәы илашьцацәан. Аппарат иара убас амацәазқәа ирыҵысны ицеит урҭ рыҭҵааразы. Аартрақәа иреиуан F амацәаз ҵаӷа аԥшаара. Уи адагьы, иааԥшит, Адгьыл аҟынтәи алашара еиԥш иубаратәы иҟоу аҭыԥқәа жәпакы “Пионер-11” аҟынтәи ишылашьцаз, иара убас Адгьыл “Пионер-11” аҟынтәи илашаз, Адгьыл аҟнытә ишылашьцаз. Аппарат Титан аҳауа аԥхаррагьы ашәеит. Апланетаҿы аҭҵаарақәа мҩаԥысуан цәыббрамза 15-нӡа, уи ашьҭахь аппарат Сатурни Амреи рҟынтәи ахарахара иалагеит.<ref name="nasapioner11"/><ref name="pionercz"/><ref name="nasapioner11">{{cite web|url = http://spaceprojects.arc.nasa.gov/Space_Projects/pioneer/PN10&11.html|url-status = dead|title = The Pioneer 10 & 11 Spacecraft<!--INSERT TITLE; done by Universe=atom-->|access-date = 2011-06-23|publisher = Mission Descriptions|archive-url = https://web.archive.org/web/20060130100401/http://spaceprojects.arc.nasa.gov/Space_Projects/pioneer/PN10%2611.html|archive-date = 2006-01-30}}</ref><ref name="pionercz">{{cite web | title = 1973-019A – Pioneer 11 | url = https://www.lib.cas.cz/space.40/1973/I019A.HTM | access-date = 2011-06-23 | archive-url = https://www.webcitation.org/616W6dPjE?url=https://www.lib.cas.cz/space.40/1973/I019A.HTM | archive-date = 2011-08-21 | url-status = live }}</ref> 1980-1981 шықәсқәа рзы, “Пионер-11” иашьҭанеит америкатәи акосмостә ӷбақәа “[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]”, “[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]”. “Воиаџьер-1” апланета иазааигәахеит 1980 шықәса абҵарамза 13 рзы, аха Сатурн аҭҵаара хымз уи аԥхьа иалагахьан. Аиасраан зхаҭабзиара ҳараку афотосахьақәа жәпакы ҭыхын. Иалыршахеит абарҭ амҩанызақәа рсахьа аиура: [[Титан (спутник)|Титан]], [[Мимас (спутник)|Мимас]], [[Энцелад (спутник)|Енцелад]], [[Тефия (спутник)|Тефиа]], [[Диона (спутник)|Диона]], [[Рея (спутник)|Реиа]]. Убри аан, ари аппарат Титан азааигәара 6500 км мацара абжьаӡараҿы иԥрит, уи алшара аԥнаҵеит атмосфереи аҳауа аԥхарреи рзы адыррақәа реизгаразы. Ишьақәыргылахеит Титан атмосфера убриаҟара еилаӷәӷәаны ишыҟоу, иубарҭоу адиапазон аҿы иахәҭоу алашара ахыԥхьаӡара аунамыжьуа убри аҟнытә ахҟьаа ахәҭаҷқәа рфотосахьақәа раиура залымшеит. Уи ашьҭахь, аппарат Амратә система аеклиптикатә хықә ааннажьит, Сатурн аполиус аҟынтәи аҭыхразы.<ref>{{cite web |title = Cassini Solstice Mission: Saturn Then and Now -- Image Gallery |url = http://saturn.jpl.nasa.gov/news/cassinifeatures/feature20101111b/ |access-date = 2011-12-06 |publisher = NASA/JPL |archive-url = https://www.webcitation.org/659XtrDBo?url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/cassinifeatures/feature20101111b/ |archive-date = 2012-02-02 |url-status = live }}</ref><ref name="Voyager">{{cite web |url = https://www.planetary.org/explore/topics/saturn/missions.html |title = Missions to Saturn |publisher = The Planetary Society |date = 2007 |access-date = 2007-07-24 |archive-url = https://www.webcitation.org/616W84zqh?url=https://www.planetary.org/explore/topics/saturn/missions.html |archive-date = 2011-08-21 |url-status = dead }}</ref> [[Афаил:PIA10487 - Many Colors, Many Moons.jpg|справа|290px|мини|Сатурни уи амҩанызақәеи — [[Титан (спутник)|Титан]], [[Янус (спутник)|Ианус]], [[Мимас (спутник)|Мимас]], [[Прометей (спутник)|Прометеи]] — [[Кольца Сатурна|Сатурн амацәазқәа]] рқәыԥшылараҿы, апланета ду аҵкари адиски рҟынтәи иубарҭоу.]] Шықәсык ашьҭахь, 1981 шықәса нанҳәамза 25 рзы “[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]” Сатурн иазааигәахеит. Аԥырра аамҭа иалагӡаны, ари аппарат арадар ахархәарала апланета атмосфера аҭҵаара мҩаԥнагеит. Атмосфера аԥхарреи аилаӷәӷәареи рзы адыррақәа рҳан. 16,000 рҟынӡа ахылаԥшрақәа рфотосахьақәа Адгьыл ахь иаашьҭын. Аԥыррақәа раан, акамерақәа рыргьежьра асистема мышқәак рыҩнуҵҟа иԥхасҭахеит, убри аҟнытә ихымԥадатәыз сахьақәак рыҟаҵара залымшеит. Анаҩс, Сатурн адхаларатә мчы ахархәарала, ари аппарат ааҳәын, Уранахь ахы рханы иԥрит. Иара убас, арҭ амыругақәа раԥхьаӡакәны Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ рыԥшааит, уи [[Магнитосфера|амагнитосфера]] ҭырҵааит, Сатурн атмосфераҿы аԥшацәгьақәа баны амацәазқәа реилазаашьа инарҭбааны асахьа ҭырхит, урҭ реилазаашьа еилыркааит. Амацәазқәа рҟны Максвелл ибжьажьи Килер ибжьажьи аарԥшын. Уи адагьы, амацәазқәа рзааигәара апланета амҩаныза ҿыцқәа рацәаны иаартын.<ref name="Voyager"/><ref name="Voyager"/> [[1997|1997 шықәса]]зы автомвтикатә планетабжьаратә станциа “[[Кассини — Гюйгенс|Кассини-Гиуигенс]]” Сатурн ахь идәықәҵан, уи 7-тәи шықәса аԥырра ашьҭахь, [[2004|2004 шықәса]] [[Ԥхынгәымза 1|ԥхынгәымза 1]] азы Сатурн асистемаҿы инаӡеит, насгьы апланета акәша-мыкәша аорбитахь ицәырҵит. Аханатә 4 шықәса ирылагӡаны иазԥхьагәаҭаз ари амиссиа ахықәкы хадақәа рахь иаҵанакуан амацәазқәеи амҩанызақәеи рыструктуреи рдинамикеи рыҭҵаара, иара убасгьы Сатурн атмосфереи [[Магнитосфера|амҳалдызасфереи]] рдинамика аҭҵаара, насгьы иреиҳау апланета амҩаныза [[Титан (спутник)|Титан]] инарҭбааны аҭҵаара.<ref name="POP201710">{{статья |автор=Роман Фишман |заглавие=Ответы и воспоминания. Самая грандиозная миссия к Сатурну — в цитатах, цифрах и результатах |ссылка=https://www.popmech.ru/technologies/392272-vospominaniya-o-zonde-cassini-vsyo-o-missii-k-saturnu/ |издание=[[Популярная механика]] |год=2017 |номер=10 |страницы=38—43 |archive-date=2020-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720173505/https://www.popmech.ru/technologies/392272-vospominaniya-o-zonde-cassini-vsyo-o-missii-k-saturnu/ }}</ref> Автоматикатә планетабжьаратә станциа 2004 шықәса рашәарамзазы аорбитахь инеиаанӡа, [[Феба (спутник Сатурна)|Фиби]] иаҩсны, иҳараку хаҭабзиарала асахьақәеи егьырҭ адыррақәеи Адгьыл ахь идәықәнаҵеит. Уи адагьы, америкатәи аорбитатә аппарат «Кассини» Титан ааигәара изныкымкәа ииаҟьахьан. Аӡиа дуқәеи урҭ рыԥшаҳәеи рсахьақәа ҭыхын, зҟны хыԥхьаӡара рацәала ашьхақәеи адгьылбжьахақәеи ыҟаз. Анаҩс иҷыдоу европатәи азонд «[[Гюйгенс (зонд)|Гиуигенс]]» амашьына иацрыҵны, 2005 шықәса ажьырныҳәамза 14 рзы парашиутла Титан аҿықәанӡа илбааит. Албаара 2 сааҭки 28 минуҭи агеит. Уи албаараан, «Гиугенс» атмосфера аҿырԥштәқәа еизнагон. «Гиугенс» азонд аҟынтәи адыррақәа рыла, аԥсҭҳәақәа хыхьтәи рыхәҭа [[метан|аметантә]] ҵаа ала ишьақәгылоуп, ҵаҟатәи рыхәҭа — аӡытә метани [[азот|азоти]] рыла.<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/1524945/Here-is-the-weather-forecast-It-will-pour-down-liquid-methane.html|title=Here is the weather forecast: It will pour down liquid methane|date=2006-07-27|publisher=Telegraph Media Group|lang=en|access-date=2011-11-21|archive-url=https://www.webcitation.org/659Xuj28M?url=https://www.telegraph.co.uk/news/1524945/Here-is-the-weather-forecast-It-will-pour-down-liquid-methane.html|archive-date=2012-02-02|url-status=live}}</ref> 2005 шықәса алагамҭа инаркны аҵарауаа Сатурн аҟынтәи иаауа ашәахәаркрақәа ирхылаԥшуеит. 2006 шықәса ажьырныҳәамза 23 рзы Сатурн аҟны аԥшацәгьа ҟалеит, уи арадиоеиҭаҟаларақәа рдиапазон аҟны иаабац ашәахәаркра аасҭа 1000-нтә еиҳа иӷәӷәаз амцабз аанарԥшит. 2006 шықәсазы НАСА адырра ҟанаҵеит, аӷба Енцеладтәи агеизерқәа рҟынтәи иҭыҵуаз аӡы ашьҭақәа шаԥшааз ала. 2011 шықәса лаҵарамзазы НАСА аҵарауаа ирҳәеит Енцелад «Адгьыл ашьҭахь Амратә системаҿы зегь раасҭа анхара иазыманшәалоу аҭагылазаашьақәа ахьыҟоу ҭыԥны ишыҟалаз».<ref>{{cite web |url = https://www.sciencedaily.com/releases/2006/02/060215090726.htm |title = Astronomers Find Giant Lightning Storm At Saturn |date = 2006-02-15 |access-date = 2011-06-23 |publisher = ScienceDaily LLC |archive-url = https://www.webcitation.org/616W9ngSD?url=https://www.sciencedaily.com/releases/2006/02/060215090726.htm |archive-date = 2011-08-21 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |author = Pence M. |url = https://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-20060309.html |title = NASA's Cassini Discovers Potential Liquid Water on Enceladus |date = 2006-03-09 |publisher = [[NASA Jet Propulsion Laboratory]] |access-date = 2011-06-03 |archive-url = https://www.webcitation.org/616WARlPz?url=https://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-20060309.html |archive-date = 2011-08-21 |url-status = dead }}</ref><ref>{{статья|заглавие=Enceladus named sweetest spot for alien life|ссылка=https://www.nature.com/news/2011/110531/full/news.2011.337.html|издательство=[[Nature]]|4=doi:10.1038/news.2011.337|access-date=2011-06-03|автор=Lovett R. A.|число=31|месяц=5|год=2011|издание=|archive-date=2019-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214103501/http://www.nature.com/news/2011/110531/full/news.2011.337.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Kazan C.|title=Saturn's Enceladus Moves to Top of «Most-Likely-to-Have-Life» List|url=https://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2011/06/saturns-enceladus-moves-to-top-of-most-likely-to-have-life-list.html|date=2011-06-02|publisher=The Daily Galaxy|access-date=2011-06-03|archive-url=https://www.webcitation.org/616WAzkcp?url=https://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2011/06/saturns-enceladus-moves-to-top-of-most-likely-to-have-life-list.html|archive-date=2011-08-21|url-status=dead}}</ref> [[Афаил:Сатурн и его спутники.jpg|справа|290px|мини|Сатурни уи амҩанызақәеи: асахьа агәҭаны — [[Энцелад (спутник)|Енцелад]], арӷьарахь, ирааигәаны, [[Рея (спутник)|Реа]] абжак убарҭоуп, уи иавҵыԥшны иубарҭоуп [[Мимас (спутник)|Мимас]]. Афото ҟаҵоуп азонд «[[Кассини — Гюйгенс|Кассини]]» ала, 2011 шықәса ԥхынгәымзазы.<ref name="cargo">{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/08/03/cassini/|title=«Кассини» сфотографировал сразу пять спутников Сатурна|access-date=2011-08-03|url-status=live|archive-date=2011-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20111004132056/http://lenta.ru/news/2011/08/03/cassini/}}</ref>]] «Кассини» иҭнахыз афотосахьақәа ирыбзоураны егьырҭ акрызҵазкуа аартрақәа ҟалеит. Урҭ рыла уаанӡа иаартымыз апланета амацәазқәа, амацәазқәа илашоу рыхәҭа хада анҭыҵ игәаҭан, насгьы G, E амацәазқәа рыҩнуҵҟа. Арҭ амацәазқәа ирыхьӡҵахеит R/2004 S1, R/2004 S2. Иҟоуп агәаанагара, урҭ амацәазқәа рзы аматериал аметеорит ма акомета [[Янус (спутник)|Ианус]] ма [[Эпиметей (спутник)|Епиметеи]] иахьыргәыдлаз иахҟьаны иҟалар алшон ҳәа.<ref name="r2004">{{cite web|author=Porco C. C.|display-authors=etal|title=Cassini Imaging Science: Initial Results on Saturn's Rings and Small Satellites|url=https://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/307/5713/1226|archive-url=https://www.webcitation.org/616WCqWE2?url=https://www.sciencemag.org/content/307/5713/1226.abstract|archive-date=2011-08-21|access-date=2011-06-23|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.newscientist.com/channel/solar-system/cassini-huygens/dn10124-faint-new-ring-discovered-around-saturn.html |title = Faint new ring discovered around Saturn |access-date = 2007-07-08 |date = 2007-09-20 |author = Shiga D. |publisher = NewScientist.com |archive-url = https://www.webcitation.org/616WDNlvR?url=https://www.newscientist.com/article/dn10124-faint-new-ring-discovered-around-saturn.html |archive-date = 2011-08-21 |url-status = live }}</ref> 2006 шықәса ԥхынгәымзазы «Кассини» иҭнахыз асахьақәа рыбзоурала Титан аҩадатәи аполиус иацәыхарамкәа арацәаӡритә ӡиа шыҟоу шьақәыргылахеит. Ари афакт аҵыхәанӡа ишьақәдырӷәӷәеит 2007 шықәса хәажәкырамзазы иҵегьы иҭыхыз асахьақәа. 2006 шықәса жьҭаарамзазы Сатурн аҩадатәи аполиус аҿы 8 000 км адиаметр змоу аԥшацәгьа ԥшаахеит.<ref>{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6449081.stm |title = Probe reveals seas on Saturn moon |publisher = BBC |access-date = 2011-06-23 |date = 2007-03-14 |archive-date = 2012-05-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120520024906/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6449081.stm |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6135450.stm |title = Huge 'hurricane' rages on Saturn |publisher = BBC |author = Rincon P. |access-date = 2007-07-12 |date = 2006-11-10 |archive-date = 2011-11-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111108103150/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6135450.stm |url-status = live }}</ref> 2008 шықәсазы «Кассини» апланета аҩадатәи агьежьбжа асахьа аанашьҭит. 2004 шықәса инаркны, «Кассини» уи иазааигәаӡаны ианнеи, иубарҭоу аԥсахрақәа ҟалеит, уажәшьҭа уи иаабац еиԥшым аԥштәқәа амоуп. Уи зыхҟьо макьаназы еилкаам. Ааигәатәи аԥштәқәа рыԥсахра зыхҟьо ашықәс аамҭақәа рыԥсахра ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 2004 шықәса инаркны 2009 шықәса абҵарамза 2-нӡа, ари аппарат ахархәарала 8 мҩаныза ҿыцк аартхеит. «Кассини» амиссиа хада 2008 шықәсазы ихыркәшахеит, аӷба апланета 74-нтә ианакәша ашьҭахь. Анаҩс азонд адҵақәа 2010 шықәса цәыббрамзанӡа ирыцҵан, анаҩс 2017 шықәсанӡа Сатурн асезонтә циклқәа зегьы рыҭҵааразы. 2017 шықәса цәыббрамза 15 рзы, астанциа апланета атмосфера аҿы ибылны анапынҵа хнаркәшеит.<ref>{{cite web |url = http://saturn.jpl.nasa.gov/mission/introduction/ |title = Mission overview – introduction |date = 2010 |website = Cassini Solstice Mission |publisher = NASA / JPL |access-date = 2010-11-23 |archive-url = https://www.webcitation.org/616WEGPJ0?url=http://saturn.jpl.nasa.gov/mission/introduction/ |archive-date = 2011-08-21 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://ria.ru/science/20170915/1504865310.html |title=Сигнал потерян: зонд Cassini сгорел в атмосфере Сатурна. |lang=ru|date=2017-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915173648/https://ria.ru/science/20170915/1504865310.html |archive-date=2017-09-15|access-date=2025-12-15|url-status=live}}</ref> ==== Ԥхьаҟатәи амиссиақәа ==== 2017 шықәса мшаԥымзазы, [[НАСА|НАСА]] апрограмма «[[Новые рубежи|Аҳәаа ҿыцқәа]]» аҳәаақәа ирҭагӡаны [[Лаборатория прикладной физики|Џьонс Ҳопкинс Иуниверситет аԥшьгаратә физика Алабораториа]] ала [[Титан (спутник)|Титан]] аҿы [[Винтокрылый летательный аппарат|аротортә ӷба]] ақәыртәара зылшо [[Dragonfly (космический аппарат)|Dragonfly]] амиссиа аԥшьнагеит. Аҭҵаарақәа хықәкыс ирыман Титан еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы [[Возникновение жизни|апребиотикатә химиеи]] еиуеиԥшым ахәҭақәа рҟны [[Жизнепригодность планеты|анхаразы алшареи]] рыԥшаара, уи азы илбаауа ӷба [[Самолёт вертикального взлёта и посадки|ҵәҩанҵәыла ашьҭыԥраареи атәареи]] рзы (VTOL) алшара амазароуп. 2017 шықәса ԥхынҷкәынмзазы амиссиа аицлабраҿы афинал аҟынӡа инаӡеит, «Аҳәаа Ҿыцқәа» аԥшьбатәи аетап аҟны жәаҩа ажәалагала рҟынтәи иалхны (CAESAR амиссиа еиԥш). 2019 шықәса рашәарамза 27 рзы, НАСА Dragonfly амиссиа алнахит, уи ашьҭахь аппарат аиҿкаара, ахәҭақәа рыԥшаара, аргылара иалагеит, адәықәҵара 2028 шықәса ԥхынгәымзазы, Сатурн анеира 2034 шықәсазы иазԥхьагәаҭаны.<ref name="LPSC 2017">{{cite web |url=https://www.hou.usra.edu/meetings/lpsc2017/eposter/1958.pdf |url-status=dead |title=Dragonfly: Exploring Titan's Prebiotic Organic Chemistry and Habitability |publisher=USRA Houston |lang=en |access-date=2018-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405142251/https://www.hou.usra.edu/meetings/lpsc2017/eposter/1958.pdf |archive-date=2018-04-05 }}</ref><ref name="Chang 2017">{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2017/12/19/science/nasa-new-frontiers-finalists.html |title=Finalists in NASA's Spacecraft Sweepstakes: A Drone on Titan, and a Comet-Chaser |first=Kenneth |last=Chang |publisher=[[The New York Times]] |date=2017-11-19 |lang=en |access-date=2018-01-25 |archive-date=2019-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713111341/https://www.nytimes.com/2017/12/19/science/nasa-new-frontiers-finalists.html |url-status=live }}</ref><ref name="guardian">{{cite web |url=https://www.theguardian.com/science/2017/dec/21/spacewatch-out-of-this-world-drone-with-a-titanic-task-ahead |title=Spacewatch: out-of-this-world drone with a Titanic task ahead |publisher=[[The Guardian]] |date=2017-12-21 |lang=en |access-date=2018-01-25 |archive-date=2019-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713111344/https://www.theguardian.com/science/2017/dec/21/spacewatch-out-of-this-world-drone-with-a-titanic-task-ahead |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/press-release/nasas-dragonfly-will-fly-around-titan-looking-for-origins-signs-of-life/ |title=NASA's Dragonfly Will Fly Around Titan Looking for Origins, Signs of Life |publisher=NASA.gov |date=2019-06-27 |lang=en |access-date=2019-06-27 |archive-date=2019-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190628080351/https://www.nasa.gov/press-release/nasas-dragonfly-will-fly-around-titan-looking-for-origins-signs-of-life/ |url-status=live }}</ref> [[Китайское национальное космическое управление|Китаитәи амилаҭтә космостә усбарҭа]] (CNSA) Shensuo 神梭 амиссиа алыршара ҳасаб азнауеит, уаанӡа ''Interstellar Express''ҳәа еицырдыруаз, [[Гелиосфера|агелиосфереи]] аеҵәабжьаратәи акосмоси рыҭҵаара иазку, Сатурнгьы уахь иналаҵаны, [[Вояджер|Воиаџьерқәа]] реиԥш, ари амиссиа Америка анҭыҵ иҟаҵоу раԥхьатәи аеҵәабжьаратә ԥрыгатә аппаратны иҟалар алшоит.<ref name="WangChi-zh">{{cite journal |last1=Chi |first1=Wang |title=蔻享--共享科学、传播科学 |website=www.koushare.com |date=2023-05-25 |doi=10.12351/ks.2305.2091 |access-date=2023-10-24 |url=https://www.koushare.com/video/videodetail/56344}}</ref><ref>{{cite web |url=https://interestingengineering.com/science/china-interstellar-express |title=China and NASA are developing next-gen Voyager-like spacecraft. Which is better? |website=interestingengineering.com |access-date=2025-02-28 |lang=en |archive-date=2025-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220013235/https://interestingengineering.com/science/china-interstellar-express |url-status=live }}</ref><ref name="SpaceNews">{{cite news |last1=Jones |first1=Andrew |title=China to launch a pair of spacecraft towards the edge of the solar system |url=https://spacenews.com/china-to-launch-a-pair-of-spacecraft-towards-the-edge-of-the-solar-system/ |access-date=2021-04-29 |work=[[SpaceNews]] |publisher=[[SpaceNews]] |date=2021-04-16 |archive-date=2021-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929080320/https://spacenews.com/china-to-launch-a-pair-of-spacecraft-towards-the-edge-of-the-solar-system/ |url-status=live }}</ref><ref name="Scientific American">{{cite web |last1=O'Callaghan |first1=Jonathan |title=U.S. and Chinese Scientists Propose Bold New Missions beyond the Solar System |url=https://www.scientificamerican.com/article/u-s-and-chinese-scientists-propose-bold-new-missions-beyond-the-solar-system/ |website=Scientific American |access-date=2022-04-19 |lang=en}}</ref> [[Японское агентство аэрокосмических исследований|Иапонтәи аҳаир-космостә ҭҵааратә агентра]] (JAXA) апроект [[OPENS-0|OPENS-0]] аԥҵара иаҿуп, уи нџьныр-рбагатә миссиоуп, Амратә система адәахьтәи апланетақәа амҩанысга хәыҷқәа (200 кг еиҵоу акапан змоу) рыла рыҭҵаара шалшо ашьақәырӷәӷәаразы еиҿкаау. Акосмостә ныҟәага 2028 шықәсазы идәықәҵахоит, насгьы 2039 шықәсазы Сатурнҟа анаӡара азԥхьагәаҭоуп. Гәҭакыс иҟоуп апланета амацәазқәа аиаҟьаратә траекториа ала рыҭҵаара. Ақәҿиара аиур, OPENS-O Сатурн аҟынӡа инаӡаз амратә батареиа ала аус зуа раԥхьаӡатәи космостә ӷбахоит.<ref>{{Cite web|url=https://www.isas.jaxa.jp/en/researchers/info/004084.html|title=The First OPENS International Science Workshop (Sep 29-30, 2025 / Full Online)|access-date=2025-11-16|archive-date=2026-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20260209193050/https://www.isas.jaxa.jp/en/researchers/info/004084.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://digitalcommons.usu.edu/smallsat/2025/E-S6-2025/4/|title=Outer Planet Exploration by Novel and Small Spacecraft: JAXA’s OPENS Program Concept and Its First Mission OPENS-0|access-date=2025-11-16|archive-date=2025-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20250918144434/https://digitalcommons.usu.edu/smallsat/2025/E-S6-2025/4/|url-status=live}}</ref> Европатәи акосмостә агентра 2040-тәи ашықәсқәа рзы L4 амиссиа алыршара азԥхьагәаҭаны иамоуп, уи зызку Енцелад аҭҵаара ауп, илбаауа аппарат ахархәаралагьы уахь иналаҵаны.<ref>{{Cite web|url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Saturn_s_moon_Enceladus_top_target_for_ESA|title=Saturn's moon Enceladus top target for ESA|access-date=2025-11-27}}</ref> ==== Инагӡамхаз адҵақәа ==== [[Афаил:TSSM-TandEM-Montgolfiere.jpg|мини|Амиссиа «[[Titan Saturn System Mission]]» аконцепциа аҳауатә ԥышҭарчи артәагатә модули ацны]] 2009 шықәсазы, [[НАСА|НАСАи]] [[Европейское космическое агентство|ЕСАи]] еицырзеиԥшу америка-европатәи апроект цәырҵит, Сатурни уи амҩанызақәа Титани Енцелади рыҭҵааразы автоматикатә планетабжьаратә станциа «[[Titan Saturn System Mission]]» адәықәҵара иазкыз. Уи аамҭа иалагӡаны астанциа 7-8 шықәса Сатурн асистемахь амҩа иқәзаауеит, анаҩс ҩышықәса Титан иамҩанызаны иҟаларц азԥхьагәаҭан. Уи иалшоит Титан атмосферахь азондтә баллон албаашьҭра, иара убас атәарҭатә модуль (иҟалап, иӡсо). Амиссиа анагӡаразы ирыдыркыломызт, НАСАи ЕСАи рбиуџьетқәа ирыларымҵаӡеит, насгьы апланетатә ҭҵаарадырра жәашықәсатәи ахҳәаа инақәыршәаны аԥыжәара зҭатәу ҳәа аӡбахә ҳәамызт.<ref name="2years">{{cite web|url=https://sci.esa.int/science-e/www/area/index.cfm?fareaid=106|title=TANDEM/TSSM mission summary|access-date=2009-11-08|date=2009-10-20|website = European Space Agency|archive-url=https://www.webcitation.org/659Xvu9o0?url=https://sci.esa.int/science-e/www/area/index.cfm?fareaid=106|archive-date=2012-02-02|url-status=live}}</ref><ref name="NPR">{{cite web|url=https://www.space.com/businesstechnology/091014-titan-boat-mission.html|title=Nuclear-Powered Robot Ship Could Sail Seas of Titan|access-date=2011-12-11|date=2009-10-14|archive-url=https://www.webcitation.org/659XwPzdC?url=https://www.space.com/7372-nuclear-powered-robot-ship-sail-seas-titan.html|archive-date=2012-02-02|url-status=live}}</ref><ref name="Chang 2017" /> Амиссиа Saturn Atmospheric Entry Probe 2010 шықәсазы ирыдгалахеит, азонд ахархәарала Сатурн атмосфера аҭҵааразы. Аконцепциатә ҭҵаара мҩаԥнагеит Planetary Science Decadal Survey. Сатурни Адгьыли рорбитақәеи рҭыԥқәеи ҳасаб рзуны, адәықәҵара маншәалоуп ҳәа иӡбахеит 2027 шықәса {{date|30|8|2034}} рашәарамза 22 рзы анаӡарала.<ref name="tradestudy">{{cite web | url=https://archive.org/details/SaturnAtmosphericEntryProbeTradeStudy | author= Beebe, Reta|title=Saturn Atmospheric Entry Probe Trade Study |date=September 2010 | access-date=2013-08-02}} (Archived from the original)</ref><ref name="squyres presentation">{{Cite web |last=Squyres |first=Steve |title=Vision and Voyages For Planetary Science in the Decade 2013-2022 |url=http://solarsystem.nasa.gov/docs/Squyres%20to%20NAC-v2%20042211.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114140704/http://solarsystem.nasa.gov/docs/Squyres%20to%20NAC-v2%20042211.pdf |url-status=dead |archive-date=2011-11-14 |publisher=National Research Council}}</ref><ref name="SAEP">{{cite web |title=Saturn Atmospheric Entry Probe mission study |url=http://sites.nationalacademies.org/cs/groups/ssbsite/documents/webpage/ssb_059318.pdf |format=PDF |publisher=NASA and Planetary Science Decadal Survey |date=April 2010 |access-date=2026-03-27 |archive-date=2017-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012210726/http://sites.nationalacademies.org/cs/groups/ssbsite/documents/webpage/ssb_059318.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="SAEP" /> == Акультураҿы == Сатурн ауаа ирдыруеит зқьышықәсала, насгьы астрономцәа рымацара ракәымкәа, афилософцәеи, амистикцәеи, аҟазацәеи еснагь азҿлымҳара рызцәырнагоит. === Амифологиаҿы === {{main|Сатурн (амифологиа)}} [[Афаил:Edzell deities Saturn.JPG|слева|мини|[[Замок Эдзел|Едзельтәи абаа]] аҭӡамц аҿы Сатурн исахьа]] [[Афаил:Rubens_saturn.jpg|справа|мини|[[Рубенс, Питер Пауль|Питер Рубенс]] "[[Сатурн, пожирающий своего сына (Рубенс)|Сатурн, зԥа дызфо]]"]] Сатурн еиуеиԥшым [[мифология|амифологиақәа]] рҿы ахадаратә персонажқәа иреиуан.<ref name="Saturn in ancient mythologies" /> Ажәытәтәи Вавилон аҿы уи апланета Каиману ҳәа иашьҭан, насгьы анцәа Ниниб ([[Нинурта]]) иҿдырԥшуан.<ref>Альберт Олмстед. История персидской империи. Глава: Религия и календарь. [https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22+%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&source=bl&ots=noq16Ri0Ky&sig=ACfU3U1LZ0YbPV3CCazewu1XJHrKewLVfA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjppMfsop7kAhUoxosKHQ3xBCgQ6AEwD3oECAgQAQ#v=onepage&q=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22%20%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&f=false ссылка на текст] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20211006064518/https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22+%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&source=bl&ots=noq16Ri0Ky&sig=ACfU3U1LZ0YbPV3CCazewu1XJHrKewLVfA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjppMfsop7kAhUoxosKHQ3xBCgQ6AEwD3oECAgQAQ#v=onepage&q=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22%20%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&f=false |date=2021-10-06 }}</ref><ref>Б. А. Тураев. История древнего востока, Том 1, с.120, [https://books.google.ru/books?id=NZT7AgAAQBAJ&pg=PA120&lpg=PA120&dq=%D0%9D%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B1+%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0&source=bl&ots=foD2RqHqES&sig=ACfU3U1CL75Zcr2LDrqe2jS8uMLQL5xyTw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwizibCjuKLkAhXmoIsKHScPAKUQ6AEwBHoECAkQAQ#v=onepage&q=%D0%9D%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B1%20%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0&f=false ссылка на текст]</ref> [[Цицерон|Цицерон]] излеиҳәо ала, ажәытә бырзенцәа Сатурн (Сатурн иеҵәа) Φαίνων (Фенон/Фаенон/Феинон Фоцифер («илашо»), Фаинон) ҳәа иашьҭан.<ref name="ciceron" group="комм.">Уи [апланета], Сатурн аеҵәа ҳәа изышьҭоу, абырзенцәа — Φαίνων ҳәа изышьҭоу, Адгьыл зегь раасҭа иацәыхароу, ҩажәижәаба шықәса рыла аныҟәара мҩаԥнагоит, насгьы абри аныҟәараҿы иара зегь раасҭа иџьашьахәу амҩала иныҟәоит, зны иаԥысуеит [Амра], зны иагхоит (уи), зны хәылбыҽхала аҽаҵәахуеит, зны шьыжьымҭан еиҭа ицәырҵуеит. «Цицерон». [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#052 Анцәахәқәа рыԥсабараз II 52] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190807143750/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#052 |date=2019-08-07 }}</ref> [[Гай Юлий Гигин|Гигин]] иҳәоит уи Амра аеҵәа ҳәагьы иашьҭан ҳәа.<ref group="комм.">Аҩбатәи аеҵәа Амра ауп рҳәоит, аха даҽа шьоукы уи Сатурн иеҵәа ҳәа иашьҭоуп. Ератосфен иҳәоит уи ахьӡ Амра аԥа Фаетон иҟынтәи иаиуит ҳәа. Аӡәырҩы изларҳәо ала, иаб азин иимҭакәа ауардын ныҟәиган, адгьылахь акаҳара далагеит ҳәа. Убри аҟнытә Иупитер амацәыс игәыдиҵан, Еридан дкаҳаит; анаҩс Амра аеҵәақәа рыбжьара дҭанаргылеит. [https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/istorija_antichnaja/gigin_astronomija_1997/7-1-0-3734 Гигин. Астрономиа] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190728221459/https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/istorija_antichnaja/gigin_astronomija_1997/7-1-0-3734 |date=2019-07-28 }} [https://proza.ru/2012/02/03/381 II 42] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190728221532/https://proza.ru/2012/02/03/381 |date=2019-07-28 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://taurus-ek.livejournal.com/83533.html |title=источник |access-date=2019-07-27 |archive-date=2019-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190727201903/https://taurus-ek.livejournal.com/83533.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.astro-%20cabinet.ru/library/rgbnk/nikolay-kopernik2.htm |url-status = dead |title = И. Н. Веселовский. «Коперник и планетная астрономия» }}</ref> Римаа анцәахәы Сатурн абырзенцәа рынцәахәы [[Кронос|Кронос]] диеиԥшуп ҳәа ирыԥхьаӡон, убри аҟынтә есышықәса уи иаҳаҭыр азы ԥхынҷкәынмзатәи [[Сатурналии|Сатурналиа]] аныҳәа мҩаԥыргон.<ref>{{cite web |url=http://www.greek-names.info/greek-names-of-the-planets/ |title=Greek Names of the Planets |access-date=2012-07-14 |quote=The Greek name of the planet Saturn is Kronos. The Titan Cronus was the father of [[Zeus]], while Saturn was the Roman God of agriculture. |date=2010-04-25 |archive-date=2010-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100509164917/http://www.greek-names.info/greek-names-of-the-planets/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-12-14 |title=Chester: The city which still celebrates Saturnalia |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-merseyside-67680824 |access-date=2024-08-10 |work=[[BBC]] |lang=en |archive-date=2024-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240810142708/https://www.bbc.com/news/uk-england-merseyside-67680824 |url-status=live }}</ref> Индиатәи амифологиаҿы апланета Сатурн иашьашәалоит [[Шани|Шани]].<ref name="автоссылка2">{{cite web |title = Starry Night Times |url = http://www.starrynight.com/sntimes/2006/2006-01-full.html |access-date =2007-07-05 <!-- |year = 2006--> |publisher = Imaginova Corp. |archive-url = https://www.webcitation.org/616WGDFdO?url=http://www.starrynighteducation.com/sntimes/2006/2006-01-full.shtml |archive-date = 2011-08-21 |url-status = live }}</ref> Ажәытәтәи Китаитәии Иапониатәии акультурақәа апланета Сатурн "адгьылтә еҵәа" ҳәа иалыркаауан (Чинтәи: 土星), уи шьаҭас иамаз афилософиа [[У-син|У-син]] акәын, ҵасла аԥсабаратә елементқәа реихшараан ахархәара зоууаз.<ref>{{cite book |first=Jan Jakob Maria |last=De Groot |year=1912 |title=Religion in China: universism. a key to the study of Taoism and Confucianism |series=American lectures on the history of religions |volume=10 |page=300 |publisher=G. P. Putnam's Sons |url=https://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 |access-date=8 January 2010 |archive-date=22 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722005812/http://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |first=Thomas |last=Crump |year=1992 |title=The Japanese numbers game: the use and understanding of numbers in modern Japan |url=https://archive.org/details/japanesenumbersg0000crum/page/n56 |pages=39–40 |publisher=Routledge |isbn=978-0415056090}}</ref><ref>{{cite book |first=Homer Bezaleel |last=Hulbert |year=1909 |title=The passing of Korea |page=[https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog/page/n538 426] |publisher=Doubleday, Page & company |url=https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog |access-date=8 January 2010}}</ref> Османтәи аҭырқәшәа, урду, малаитәи абызшәақәа рҿы ахьӡ Зухал Сатурн азы ахархәара амоуп. Тимуридтәи апоет [[Алишер Навои|Алишер Навои]] Сатурн апланета цәгьа «Кеиван» ([[Хамса (Навои)|Хамса]], I:XLII) ҳәа ҭыԥк аҿы иазиҳәон, даҽа ҭыԥк аҿы «Зухал» ҳәа.<ref name="CrystalLinks" /><ref>[[Лейли и Меджнун (поэма Навои)]], XXXI</ref> Ауриа бызшәала Сатурн Шаббатаи ҳәа иашьҭоуп Аԥааимбаар— Кассиел, уи ахдырра мамзаргьы абзиа зырҿио адоуҳа — Агиел, аԥсы лашьца (аџьныш) — Зазел. Зазел Соломон имагиаҿы изызҿырҭуа оуԥшәыл дуны дыҟоуп, уи “алаԥшхырԥарақәа зегьы рҿы алҵшәа имоуп».<ref>{{cite web|title=Saturn and the Jews|date=2017-11-10|first=Shlomo|last=Sela|url=https://katz.sas.upenn.edu/resources/blog/saturn-and-jews|website=Herbert D. Katz Center for Advanced Judaic Studies|access-date=2024-06-26|archive-date=2024-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625230857/https://katz.sas.upenn.edu/resources/blog/saturn-and-jews|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.universetoday.com/45087/when-was-saturn-discovered/ |title=When Was Saturn Discovered? |work=Universe Today |last=Cessna |first=Abby |date=2009-11-15 |access-date=2011-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120214113458/http://www.universetoday.com/45087/when-was-saturn-discovered/ |archive-date=2012-02-14 |url-status=live }}</ref><ref name="TheMagus" /><ref name="CrystalLinks">{{cite web|url=http://www.crystalinks.com/saturn.mythology.html |title=Saturn in Mythology|lang=en|work=CrystalLinks.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708190230/http://crystalinks.com/saturn.mythology.html |archive-date=2018-07-08|access-date=2025-12-15|url-status=live}}</ref><ref name="TheMagus">{{cite web|url=http://www.sacred-texts.com/grim/magus/ma150.htm |title=The Magus, Book I: The Celestial Intelligencer: Chapter XXVIII|lang=en|work=Sacred-Text.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619080731/http://www.sacred-texts.com/grim/magus/ma150.htm |archive-date=2018-06-19|access-date=2025-12-15|url-status=live}}</ref><ref name="TC-20170308">{{cite web |last=Beyer |first=Catherine |title=Planetary Spirit Sigils – 01 Spirit of Saturn |url=https://www.thoughtco.com/planetary-spirit-sigils-4123081 |date=2017-03-08 |work=ThoughtCo.com |access-date=2018-08-03 |archive-date=2018-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804014119/https://www.thoughtco.com/planetary-spirit-sigils-4123081 |url-status=live }}</ref><ref name="FE-2014">{{cite web |url=http://baby-names.familyeducation.com/name-meaning/zazel |title=Meaning and Origin of: Zazel |work=FamilyEducation.com |date=2014 |access-date=2018-08-03 |quote=Latin: Angel summoned for love invocations |archive-date=2015-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102063304/http://baby-names.familyeducation.com/name-meaning/zazel |url-status=dead }}</ref><ref name="HP-1998">{{cite web|url=http://hafapea.com/angelpages/angels7.html |title=Angelic Beings |lang=en|work=Hafapea.com |date=1998 |quote=a Solomonic angel of love rituals |archive-date=2018-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722154808/http://hafapea.com/angelpages/angels7.html |access-date=2018-08-03|url-status=dead}}</ref> [[оккультизм|Аоккультизм]] аҿы Сатурн Бина [[Сфирот|асфира]] [[Халдейский ряд (астрология)|иадҳәалоуп]]. 1928 шықәсазы Еугьан Гроше иаԥиҵеит агермантә оккульттә еиҿкаара [[Братство Сатурна|Сатурн Аешьара]] ([[Алаҭын бызшәа|лат.]] ''Fraternitas Saturni'', FS, ФС).<ref>{{книга|заглавие =Гранатовый сад|часть=Глава третья. Сефирот|автор =Регарди И.|isbn =5-94698-044-0|год =2005|место =М.|издательство=Энигма|страниц=304}}</ref><ref>{{cite web|url=https://fraternitas.de/home.htm|title=FRATERNITAS.de :: Die Magische Loge Fraternitas Saturni|lang=de|website=fraternitas.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518070915/https://fraternitas.de/home.htm|archive-date=2022-05-18|access-date=2025-12-15|url-status=dead}}</ref> === Апопулиартә культураҿы === {{main|Сатурн акультураҿы}} [[Афаил:A Journey in Other Worlds - 08 - Ayrault's Vision.jpg|справа|мини|Аиллиустрациа [[Астор, Джон Джекоб IV|Джон Астор]] ироман «Аныҟәарақәа даҽа дунеиқәак рахь» аҟынтәи, 1894 шықәса]] [[Афаил:Avon Fantasy Reader 15.jpg|alt=Refer to caption|справа|мини|1951 шықәса хәажәкырамзатәи ажурнал «Avon Fantasy Reader» ацәа, [[Вейнбаум, Стенли|Стенли Ваинбаум]] иажәабжь "Титанҟа аԥырра" аиллиустрациа зну.]] [[Афаил:Cosplayer of Sailor Saturn at FF30 20170729d.jpg|справа|мини|[[Сейлор Сатурн|Сейлор Сатурн]] ([[косплей|косплеи]])]] Сатурн, Амратә система егьырҭ апланетақәа реиԥш, аҭҵаарадырра-фантастикатә шәҟәқәак рҿы теманы иҟалеит. Акыраамҭа Сатурн ииашамкәа аԥсҭазаара ыҟазарц ахьалшо планета кьакьа ҳәа иԥхьаӡан. Сатурн асахьаркыратә литератураҿы зааӡатәи асахьа ҭихит 1752 шықәсазы [[Вольтер|Вольтер]] ажәабжь "[[Микромегас]]" аҟны, уи Сатурн аҿы 1,95 км аура змаз аҭыԥантәи анхаҩи [[Сириус|Сириус]] иакәшо апланета аҟынтәи адау дуӡӡеи реиқәшәара далацәажәеит.<ref name="WestfahlSaturn">{{Cite book |last=Westfahl |first=Gary |title=[[Science Fiction Literature through History: An Encyclopedia]] |date=2021 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-4408-6617-3 |pages=553–555 |language=en |chapter=Saturn |author-link=Gary Westfahl |chapter-url=https://books.google.com/books?id=WETPEAAAQBAJ&pg=PA554}}</ref><ref name="GreenwoodOuterPlanets">{{Cite book |last=McKinney |first=Richard L. |title=[[The Greenwood Encyclopedia of Science Fiction and Fantasy: Themes, Works, and Wonders]] |date=2005 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-32951-7 |editor-last=Westfahl |editor-first=Gary |editor-link=Gary Westfahl |page=449 |language=en |chapter=Jupiter and the Outer Planets |chapter-url=https://archive.org/details/greenwoodencyclo0000unse_k2b9/page/449/mode/2up}}</ref><ref>{{Cite book |year=1752 |title=Le Micromégas de M. de Voltaire |place=A Londres (i. e. Paris, Michel Lambert) |edition=1 |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b86157424/f9.image.r=micromegas%20voltaire |access-date=11 June 2016 |via=Gallica |archive-date=21 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241221084016/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b86157424/f9.image.r=micromegas%20voltaire |url-status=dead }}</ref> Убри аахыс, Сатурн иқәынхо рхаҿсахьа аагоуп еиуеиԥшым аусумҭақәа рҿы, иаҳҳәап, [[Дэви, Гемфри|Гемфри Деви]] 1830 шықәсазтәи ироман “Аныҟәараҿы агәыжьжьагақәа” аҟны, насгьы 1873 шықәсазы автор ихьӡ ҳәамкәа икьыԥхьыз ароман “Пол Ермонт апланетақәа рыбжьара иныҟәарақәеи ихҭысқәеи ражәабжь” аҟны. Сатурн иқәынхо зны-зынла еибашьцәаны, аха агәыбылра злоу реиԥш иаадырԥшуан, 1935 шықәсазтәи Лесли Ф. Стоун иажәабжь "Меркури акахара" аҟны еиԥш, уаҟа урҭ ауаатәыҩса Меркури абашьраҿы ирыцхраауеит, насгьы 1933 шықәсазтәи Стентон А. Кобленц иажәабжь "Агагақәа змам ауаа" аҟны, уаҟа урҭ Адгьыл ахь мпыҵахалаҩцәак реиԥш иаауеит, аутопиа алырхырц азы. Егьырҭ аусумҭақәа рҿы урҭ цәгьақәоуп, иаҳҳәап 1935 шықәсазтәи Клифтон Б. Круз иажәабжь "Сатурн аҟынтәи ашәарҭара" аҟны еиԥш, иара убас 1936 шықәсазтәи уи иацҵаны иҟоу "Адаулқәа" аҟны. 1890 шықәсазтәи Саирус Коул ироман “Аврорафон” аҿы сатурнаа ароботқәа ржәылара иақәшәоит, 1900 шықәсазтәи Леббеус Х. Роџьерс ироман “Аҳауатә маҭқәа рыгәрагара” аҟны урҭ Мысратәи апирамидақәа дыргылеит.<ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="SFEOuterPlanets">{{Cite encyclopedia |year=2021<!-- 19 May --> |title=Outer Planets |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Science Fiction]] |url=https://sf-encyclopedia.com/entry/outer_planets |access-date=2021-12-17 |edition=4th |author1-last=Langford |author1-first=David |author1-link=David Langford |author2-last=Stableford |author2-first=Brian |author2-link=Brian Stableford |editor1-last=Clute |editor1-first=John |editor1-link=John Clute |editor2-last=Langford |editor2-first=David |editor2-link=David Langford |editor3-last=Sleight |editor3-first=Graham |editor3-link=Graham Sleight |archive-date=2021-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104102305/https://sf-encyclopedia.com/entry/outer_planets |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |year=2022 |title=Aermont, Paul |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Science Fiction]] |url=https://sf-encyclopedia.com/entry/aermont_paul |access-date=2023-12-25 |edition=4th |author1-last=Clute |author1-first=John |author1-link=John Clute |editor1-last=Clute |editor1-first=John |editor1-link=John Clute |editor2-last=Langford |editor2-first=David |editor2-link=David Langford |editor3-last=Sleight |editor3-first=Graham |editor3-link=Graham Sleight |archive-date=2023-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025846/https://sf-encyclopedia.com/entry/aermont_paul |url-status=live }}</ref><ref name="WestfahlSaturn" /><ref>{{Cite book |last=Westfahl |first=Gary |title=[[Science Fiction Literature through History: An Encyclopedia]] |date=2021 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-4408-6617-3 |pages=442–444 |language=en |chapter=Mercury |author-link=Gary Westfahl |chapter-url=https://books.google.com/books?id=WETPEAAAQBAJ&pg=PA442}}</ref><ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="StablefordSaturn">{{Cite book |last=Stableford |first=Brian |title=[[Science Fact and Science Fiction: An Encyclopedia]] |date=2006 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-415-97460-8 |pages=458–459 |language=en |chapter=Saturn |author-link=Brian Stableford |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uefwmdROKTAC&pg=PA458}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |year=2022 |title=Cole, Cyrus |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Science Fiction]] |url=https://sf-encyclopedia.com/entry/cole_cyrus |access-date=2023-12-25 |edition=4th |author1-last=Nicholls |author1-first=Peter |author1-link=Peter Nicholls (writer) |author2-last=Clute |author2-first=John |author2-link=John Clute |editor1-last=Clute |editor1-first=John |editor1-link=John Clute |editor2-last=Langford |editor2-first=David |editor2-link=David Langford |editor3-last=Sleight |editor3-first=Graham |editor3-link=Graham Sleight}}</ref> Зааӡатәи аусумҭақәа рҟны сатурнаа адгьылуаа раасҭа еиҳа еиҿкааны иаарԥшуп, урҭ рхыԥхьаӡараҿы [[Мария Корелли|Мариа Корелли]] 1886 шықәсазтәи лроман “Ҩ-дунеик рроман”, насгьы [[Астор, Джон Джекоб IV|Джон Астор]] 1894 шықәсазтәи ироман “Даҽа дунеиқәак рахь аныҟәара”. Ари азеиԥш тенденциа иаҵанамкуа рахь иԥхьаӡоуп 1886 шықәсазтәи ароман “Алериель”, мамзаргьы У. С. Лах-Ширма иҩымҭа “Даҽа дунеиқәак рахь аныҟәара”, уаҟа апланета аекосфера акәыкәбаақәеи ахәҵәыдақәеи рыла иҭәуп, насгьы 1901 шықәсазтәи Џьорџь Гриффит ироман “Honeymoon in Space”, уаҟа инхоит амшынтә ҵиаақәа, арептилиақәа, агуманоид мариақәа. Сатурн зны-зынла аԥсҭазаара зцәыӡыз еиԥш иаарԥшуп, 1936 шықәсазтәи Реимонд З. Галлун иажәабжь "Аробот еилаԥса" аҟны еиԥш. Ауаатәыҩса Сатурн аҿы аҽыҵәахырҭа рыԥшаауеит Генри Џь. Косткос иажәабжь "Адгьыл аиҭашьақәыргылаҩцәа, шәҽеидышәкыл" (1935) аҟны, насгьы Сатурнҟа раԥхьаӡатәи ауаатәыҩса раныҟәара атәы аҳәоит Сем Московиц иажәабжь "Аеҵәақәа рҟынтәи ауаҩы" (1941) аҟны.<ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref name="StablefordSaturn" /><ref>{{Cite encyclopedia |year=2022 |title=Astor, John Jacob |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Science Fiction]] |url=https://sf-encyclopedia.com/entry/astor_john_jacob |access-date=2023-12-23 |edition=4th |author1-last=Clute |author1-first=John |author1-link=John Clute |editor1-last=Clute |editor1-first=John |editor1-link=John Clute |editor2-last=Langford |editor2-first=David |editor2-link=David Langford |editor3-last=Sleight |editor3-first=Graham |editor3-link=Graham Sleight}}</ref><ref name="StablefordSaturn" /><ref>{{Cite book |last1=Darling |first1=David |title=The Extraterrestrial Encyclopedia |last2=Schulze-Makuch |first2=Dirk |date=2016 |publisher=First Edition Design Pub. |isbn=978-1-5069-0144-2 |pages=175 |language=en |chapter=Griffith, George (1857–1906) |author-link=David J. Darling |author-link2=Dirk Schulze-Makuch |chapter-url=https://books.google.com/books?id=R9OVCwAAQBAJ&pg=PA175}} {{cite web|url=https://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/Griffith.html|title=Griffith, George (1857–1906)|lang=en|first=David|last=Darling|author-link=David J. Darling|website=Encyclopedia of Science|archive-url=https://web.archive.org/web/20040104233148/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/Griffith.html|archive-date=2004-01-04|access-date=2025-12-15|url-status=live}}</ref><ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="WestfahlSaturn" /> Сатурн рчыла иҟоу планета шакәыз анышьақәыргылаха ашьҭахь, ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьа атәы зҳәоз аԥҵамҭақәа реиҳарак Иупитер иазкхеит. Ус шакәугьы, Сатурн иахьатәи аҭҵаарадырратә фантастикаҿы ахҭысқәа ахьымҩаԥысуа ҭыԥны иаанхоит. [[Роджер Желязны|Роџьер Желиазны]], 1985 шықәсазтәи иажәабжь "Атәым дунеи ашәа" аҟны, Сатурн инхо рыԥсҭазаара ианаало аҩаӡараҿы иԥырларц азы аӡритә [[шарльер|шарлиерқәа]] зхы иазырхәо иҟәышу анкьаԥышҭарчқәа реиԥш дрылацәажәеит. Иара уаҟа иара иҳәеит апланета Адгьыл азы ихәарҭахар шалшо, зеиԥшыҟам арчқәеи аорганикатә еилаҵақәеи рхыҵхырҭа аҳасабала. 1976 ашықәсазтәи Сесилиа Холланд лроман «Иӡсо адунеиқәеи» 1991 ашықәсазтәи [[Макколлум, Майкл|Майкл Макколум]] ироман «Сатурн аԥсҭҳәақәеи» рҟны, ауаа Сатурн атмосфераҿы иӡсо ақалақьқәа рҿы инхоит. Сатурн атмосфераҿы инхо атәымпланетауаа рыӡбахә ҳәоуп 1997 шықәсазтәи [[Форвард, Роберт|Роберт Форвард]] ироман «Сатурн аҟны аныҟәара» аҟны. [[Гамильтон, Питер|Питер Гамильтон]] итрилогиа «Аҵх ашамҭа» (1996-1999) аҟны, Сатурн абиологиатә космостә ӷбақәа ахьаԥырҵо ҭыԥуп. [[Лем, Станислав|Станислав Лем]] ицикл «[[Рассказы о пилоте Пирксе|Аԥырҩы Пиркс изку ажәабжьқәа]]» аҟынтәи «Аҭҵаара» аҟны, аҭоурых ахыркәшара ҟалоит Сатурн азааигәара, уи амацәазқәа ирылсны «зыҽзырцәгьаз» аробот аеҵәаӷба аанашьҭуеит.<ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="WandererAmHimmelSaturn">{{Cite book |last1=Caryad |first1=<!-- None; mononymous --> |title=Wanderer am Himmel: Die Welt der Planeten in Astronomie und Mythologie |last2=Römer |first2=Thomas |last3=Zingsem |first3=Vera |date=2014 |publisher=Springer-Verlag |isbn=978-3-642-55343-1 |pages=228–230 |language=de |trans-title=Wanderers in the Sky: The World of the Planets in Astronomy and Mythology |chapter=Der Herr der Ringe |trans-chapter=The Lord of the Rings |doi=10.1007/978-3-642-55343-1_11 |author-link2=<!-- No article at present (December 2022); editor for Phantastische Medien, Wikidata Q126753 --> |chapter-url=https://books.google.com/books?id=y_WJBAAAQBAJ&pg=PA228}}</ref><ref name="fantastika"/><ref name="GreenwoodOuterPlanets" /><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref name="GreenwoodOuterPlanets" /><ref name="WandererAmHimmelSaturn" /><ref name=Loska>[https://books.google.com/books?id=n8bPGfcFI40C&pg=PA161&dq=Pirx+the+Pilot&hl=ru&ei=64ZtTK6dPM2POOiepbAL&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CEMQ6AEwBQ#v=onepage&q=Pirx%20the%20Pilot&f=false Krzystof Loska. Lem on Film // Peter Swirski (ed.). The art and science of Stanislaw Lem]</ref> Уи адагьы, уи амҩаныза [[Титан (спутник)|Титан]] лассы-лассы алитератураҿы иуԥылоит, избанзар уи Сатурн иреиҳау амҩаныза ауп, атмосфера жәпа амоуп, насгьы уи аҿы аӡы ([[метан|аметан]]) ыҟоуп. Иаҳҳәап, [[Бестер, Альфред|Альфред Бестер]] иҩымҭа «Аҩсҭаатә интерфеис» аҟны, Титан аметантә ӡы Адгьыл иаҭаху акыр зҵазкуа аорганикатә еилаҵақәа ркомплекс аҵанакуеит. [[Воннегут, Курт|Курт Воннегут]] ишәҟәы «Титан асиренақәа», зхаҿсахьа хадақәа Титанҟа нхара ииасуа, «[[Хьюго (премия)|Хиуго]]» ипремиа анашьахеит. Сатурни иреиҳау амҩаныза Титани 2003 шықәсазы иҭыҵыз ароман «Сатурни», 2006 шықәсазы иҩыз ароман «Титани» рҿы, [[Бова, Бен|Бен Бова]] ироман «Аныҟәара ду» аҿы ирҭаауеит.<ref name="fantastika"/><ref name=HugoAwards>{{Cite web |url=http://www.thehugoawards.org/hugo-history/1960-hugo-awards/ |title=1960 Hugo Awards |archive-date=2009-03-16 |access-date=2026-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090316015517/http://www.thehugoawards.org/?page_id=59 |url-status=live }}</ref><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref name="WandererAmHimmelSaturn" /> [[кольца Сатурна|Сатурн амацәазқәа]]гьы афантастцәа-ашәҟәыҩҩцәа азҿлымҳара ду рызцәырнагеит. Урҭ рыӡбахә ҳәоуп [[Аишьцәа Стругацкиаа|аишьцәа Стругацки]] ражәабжь “[[Стажёры (повесть)|Астажерцәа]]” аҟны. Ароман афырхацәа руаӡәк, апланетаҭҵааҩы Иурковски игәаанагарала, амацәазқәа иԥсабаратәым ахылҵшьҭра рымоуп. [[Азимов, Айзек|Аизек Азимов]] иповест "Марсуаа рымҩа" аҟни, 1981 шықәсазтәи Џьо Мартино иажәабжь кьаҿ "Иҷыдоу аҭыжьымҭа аҵаа хәаҷа иазкны" аҟни, амацәазқәа Адгьыл аҿы иҟоу Марстәи аколониақәа рзы акыр зҵазкуа аӡы иахыҵхырҭаны иҟалоит, иара убасгьы Клифтон Б. Круз иажәабжь "Сатурна аҟынтәи ашәарҭара" аҟны абџьарқәа рзы иџьаԥҳанны иҟоуп. 1977 шықәсазтәи [[Варли, Джон|Џьон Варли]] иажәабжь "Амшеиҟарара" аҿы динтә гәыԥк амацәазқәа руак ҟаԥшьны иршәит, даҽа фракциак уи аԥштәы аԥсахра аԥыхра рҽазыршәоит. Азимов 1986 шықәсазтәи ироман "[[Академия и Земля|Ашьаҭеи Адгьыли]]" аҟны, амацәазқәа ирыбзоураны Амратә система кырӡа хара ҳаԥхьаҟа аилкаара ҳалшоит. Амацәазқкәа рестетикатә ҭеиҭыԥш абзоурала Сатурн акәша-мыкәша акосмостә ӷбақәа рзы аблабаратә медиаҿы азҿлымҳара змоу ҭыԥны иҟоуп.<ref name="fantastika">{{статья|ссылка=https://www.mirf.ru/Articles/art4363.htm |автор=Гремлёв, Павел|заглавие=Планетарий. Сатурн |издание=Мир Фантастики|archive-date=2015-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721053211/http://www.mirf.ru/Articles/art4363.htm|access-date=2011-12-13}}</ref><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref name="StablefordSaturn" /><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref>{{Cite book |last=Clark |first=Stephen R. L. |url=https://books.google.com/books?id=oRKGAgAAQBAJ&pg=PT174 |title=How to Live Forever: Science Fiction and Philosophy |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-80006-3 |language=en |quote=one army of plant-human symbiotes are painting the rings of Saturn red, as a triumphant monument to human energy, while another as eagerly removes the paint |author-link=Stephen R. L. Clark}}</ref><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref name="WandererAmHimmelSaturn" /> Сатурн егьырҭ аҟазара хкқәагьы иртемоуп. Манги аниме-мультсериал «[[Сейлор Мун|Сеилор Мун]]» аҟны, апланета Сатурн ахаҿсахьа аалырԥшуеит аҭыԥҳа-аибашьҩы [[Сейлор Сатурн|Сеилор Сатурн]], даҽакала Хотару Томое. Лара лжәылара ақәхра амч ауп ҵаҵӷәыс иамоу, насгьы аԥсреи аиҭаиреи реибашьҩы лоуп. Ахәмарра ''[[Dead Space 2]]'' аҟны ахҭыс мҩаԥысуеит Сатурн азааигәара акосмостә станциаҿы, [[Титан (спутник)|Титан]] аԥҽыхақәа рҿы иҟоу. Сатурни уи амацәазқәеи ари ахәмарраҿы иубарҭоуп акосмостә станциа аԥенџьыр аҟынтәигьы, насгьы иаарту акосмос аҟынгьы, ирыдҵоу аусқәа нагӡо.<ref>{{книга|автор=Такэути, Наоко|заглавие=Bishoujo Senshi Sailor Moon Том 14|год=1996|часть=Акт 39|издательство=[[Коданся|Kodansha]]|isbn=4-06-178826-4|день=6 |месяц=3 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://mgnews.ru/read-news/dead-space-2-priklyucheniya-nekro-mana|title=Dead Space 2. Приключения некро-мана|lang=ru|date=2010-10-11|publisher=[[MGnews.ru]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20101014164145/http://mgnews.ru/read-news/dead-space-2-priklyucheniya-nekro-mana|archive-date=2010-10-14|access-date=2025-12-15|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gamertechtv.com/2010/dead-space-2-review/|title=Dead Space 2 Review|lang=en|date=2010-12-30|publisher=GamertechTV|archive-url=https://www.webcitation.org/616WLKzga?url=http://www.gamertechtv.com/2010/dead-space-2-review/|archive-date=2011-08-21|access-date=2011-01-16|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.strategyinformer.com/news/6419/dead-space-2-details-spill-set-three-years-after-original-in-sprawl|title=Dead Space 2 details spill, set three years after original in 'Sprawl'|lang=en|author=Simon Priest|date=2010-12-10|publisher=StrategyInformer|archive-url=https://www.webcitation.org/616WMd2n5?url=http://www.strategyinformer.com/news/6419/dead-space-2-details-spill-set-three-years-after-original-in-sprawl|archive-date=2011-08-21|access-date=2011-01-16|url-status=dead}}</ref> == Азгәаҭақәа == '''Акомментариқәа''' {{Reflist|33em|group=комм.}} '''Ахыҵхырҭақәа''' {{Reflist|2|refs= }} == Азхьарԥшқәа == * [http://galspace.spb.ru/index49.html Сатурн: Властелин Колец] // galspace.spb.ru * [https://www.planetary.org/explore/topics/saturn/rings.html Параметры колец Сатурна] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120312051340/http://www.planetary.org/explore/topics/saturn/rings.html |date=2012-03-12 }}{{In lang|en}} * [http://wip.od.ua/%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD/ Фотографии Сатурна, сделанные зондом «Кассини» с 2004 по 2009 годы]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{In lang|en}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:сатурн}} [[Акатегориа:Сатурн| ]] [[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]] [[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа илбааз аппаратқәа зҭааз]] [[Акатегориа:Арчытә гигантқәа]] mto99hqvypjdll7n6iu2u4v88ae3nul Абызшәа 0 54542 176533 172616 2026-11-07T23:18:05Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176533 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Абызшәа|Абызшәа (аҵакы)}} [[Афаил:Язык почтовых марок.jpg|thumb|304x304px]] '''Абызшәа''' — ԥсабарала ма иԥсабаратәымкәа иаԥҵоу, аилкааратә ҵаки ахкытә шьҭыбжьи ([[Написание слов|аҩреи]]) еихьзырԥшуа [[знаковая система|адыргатә система]] [[Сложная система|уадаҩ]]. [[Термин|Атермин]] «абызшәа», инарҭбаау аҵакала, лассы-лассы адыргатә системақәа ркласс ҭшәақәа рзы еиҳа ахархәара шамоугьы, зхы иақәиҭу адыргатә системақәа ирызкызаргьы ҟалоит.<ref>Норман, 2009, с. 14—18</ref> Адыргатә системақәа ирылыркаауеит:<ref>Кузнецов, 1991, с. 186, 193—194, 201—202</ref> * [[Ауаҩы|ауаатәыҩса]] рбызшәақәа ([[лингвистика|абызшәадырра]] иҭнаҵаауа амаҭәар): ** ◦ [[языки мира|аетникатә бызшәақәа]], мамзаргьы, зхала ицәырҵыз, иҿиауа [[естественный язык|иԥсабаратәу абызшәақәа]], зегьы раԥхьа иргыланы иалкаау [[этнос|аетнос]] (зны-зынла — [[субэтнос|асубетнос]] ма аетносқәа ргәыԥ) ахаҭарнакцәа [[Общение|реилибакааразы]] хархәагас иҟоу (ма иҟаз);<ref>Кибрик, 1990, с. 604</ref><ref>Кузнецов, 1991, с. 186—187, 201—202</ref> ** ◦ [[контактные языки|аимадаратә бызшәақәа]]<ref>{{книга|заглавие=Contact Languages: A Wider Perspective|ссылка=https://books.google.ru/books?id=to6P22ieV5kC&printsec=frontcover&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|ответственный=Ed. by S. G. Thomason|место=Amsterdam|издательство=John Benjamins Publishing|год=1997|allpages=xi + 506|серия=Creole Language Library. Vol.17|isbn=1-55619-172-3}} — P. 1-4.</ref> (иаагозар, еиуеиԥшым абызшәақәа ныҟәызго реицәажәараан ицәырҵуа, ирмариоу абызшәа еилаԥса), мамзаргьы иарбан милаҭзаалак хатәы бызшәаны ирзыҟам, аетникабжьаратә еимадарақәа раан зхала ицәырҵыз [[естественный язык|иԥсабаратәу абызшәақәа]];<ref>Бурлак, Старостин, 2005, с. 64—68</ref> ** ◦ [[плановый язык|аплантә бызшәақәа]]<ref>{{книга|автор=Бланке Д.&nbsp;|заглавие=Проекты плановых языков и плановый язык // Проблемы международного вспомогательного языка|место=М.|издательство=Наука|год=1991|страницы=63—69|страниц=263|isbn=5-02-016810-6}} .</ref>, мамзаргьы, ауаа реицәажәаразы [[искусственный язык|иԥсабаратәым абызшәақәа]] (иаагозар, [[волапюк|аволапиук]], [[Есперанто|аесперанто]]); ** ◦ адагәацәа [[жестовые языки|рнапырхахаратә бызшәақәа]];<ref>''Беликов В. И.'' [http://tapemark.narod.ru/les/153b.html Жестов языки] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 153.</ref> * [[формальный язык|аформалтә бызшәақәа]]: ** ◦ [[язык программирования|апрограммаҟаҵара абызшәақәа]] (иаагозар, [[Алгол|Алгол]], [[SQL|SQL]], [[Python|Python]]); * [[язык животных|аԥстәқәа рбызшәақәа]]; * ахатәы ҟазшьа змоу адыргатә системақәа (иаагоар, [[дорожный знак|амҩатә дыргақәа]] рсистема, мамзаргьы [[язык цветов|аԥштәқәа рбызшәа]]).<ref>Норман, 2009, с. 14—18</ref> Абызшәақәа ҭнаҵаауеит [[языкознание|абызшәадырра]] ([[лингвистика|алингвистика]]). Адыргатә системақәа — [[семиотика|асемиотика]] аҭҵаара иамаҭәаруп. Абызшәа аструктура ауаҩытәыҩса ихәыцшьеи ихымҩаԥгашьеи ишырныруа [[психолингвистика|апсихолингвистика]] иҭнаҵаауеит. Абызшәа ахаҭеи абызшәа закәу аилкаареи ирыдҳәалоу, азеиԥшуаҩытәыҩсатә теориатә проблемақәа ҭнаҵаауеит [[Философия языка|абызшәа афилософиа]]. == Абызшәа аилкаара == [[Коммуникация (психология)|Аицәажәареи]] аусеицуреи ҭызҵаауа апсихолог, азанааҭуаҩ М.Томаселло ишиҳәо ала, абызшәа ҳәа иԥхьаӡатәу, аиҿцәажәараан, егьырҭ [[намерение|ргәазыҳәарақәа]] рыцеиҩшара [[способность|алзыршо]] ауп.<ref>''Ахутина Т. В.'' Вступительная статья // Томаселло, Майкл. Истоки человеческого общения / Пер. с англ. М. В. Фаликман, Е. В. Печенковой, М. В. Синицыной, Анны А. Кибрик, А. И. Карпухиной. — {{М.}}: Языки славянских культур, 2011. — С. 20.</ref> == Абызшәа афункциақәа == Ажәа «афункциа» ара ахархәара амоуп «ахықәкы», «ароль», ма «аобиект иҟанаҵо аусура» аҵакала. Абызшәа афункциа рацәа змоу ҟалароуп. Абызшәа афункциақәа зегьы аицәажәараҿы иааԥшуеит.<ref name="Викитека МСЭ2">''«[[s:МСЭ2/Язык, средство общения|Язык, средство общения]]»'' — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.</ref> Абызшәа афункциа хадақәа хԥа иреиуоуп: * " аицәажәаратә " ("акоммуникативтә" функциа) — адырраҭара аиагаразы абызшәа ахархәара; * "акогнитивтә" ("агносеологиатә") - адырраҭара аизгареи, аиқәырхареи, аҭареи; * " аизгатә " ("аккумулиативтә ") — адырра аизгареи аиқәырхареи.<ref>''Э. Скибицкий, Е. Китова'' [https://www.google.ru/books/edition/Научные_коммуникации/GIxxDwAAQBAJ?hl=ru&gbpv=1&pg=PA45&printsec=frontcover Научные коммуникации 2-е изд. Учебное пособие для бакалавриата и магистратуры]. ЛитРес. 2022.</ref> Р. О. Иакобсон [[Речевой акт|акоммуникативтә рҿиара]] атеориа аҳасабала иаликаауеит абарҭ афункциақәа: * "ареференттә" — адыррҭара аԥҵареи аҭареи (акогнитивтәи акоммуникативтәи функциақәа еиднакылоит); * "амҩақәҵагатә" — азышьҭҩы ихымҩаԥгашьа аҭышәныртәалара; * "ацәанырратә" — аиҳарак, аинтонациа абзоурала иарбоу ацәаныррақәа раарԥшра; * "аимадарашьақәыргыларатә" ([[Фатический акт|афатикатә]]) — аимадара ашьақәыргылареи аиқәырхареи; (Иарбоу афункциа еицәажәо реимадара еиқәнархоит, аимадаратә знеишьа адгылара хықәкыс иамоуп. Абасала, ари афункциа ажәаҳәаҿы еиуеиԥшым аклишеқәа раҳасабала ахатәы цәаҩа амоуп) * "аметабызшәатә" ("аметабызшәадырратә") - абызшәа анализ азуреи аилыркаареи; иара абызшәа ахархәарала иузеилымкаауа ажәақәа, ма аҳәамҭақәа реилыркаара иадҳәалоуп; * "аестетикатә" ("апоезиатә") — адырраҭара азхьаԥшра иара адырраҭара ахаҭазы; * «ахьӡҳәаратә» — амаҭәарқәа рыхьӡқәа. Андре Мартине абызшәа афункциақәа хԥа аликааит: * " аицәажәаратә" («акоммуникативтә» функциа) — аилибакааразы абызшәа ахархәара; * "ахәыцрашьакәыргыларатә" — ахәыцрақәа рышьаҭа; * "аекспрессивтә" — иҳәоу азыҟазаашьа аарԥшра == Абызшәа ахылҵшьҭреи аҿиареи == {{main|Аглоттогенез|Абызшәатә еволиуциа|Аиҿырԥшра-ҭоурыхтә бызшәадырра}} Абызшәа ахылҵшьҭра иазку агипотезақәа акыр ыҟоуп, аха абызшәа ахылҵшьҭра ҳаамҭа иахьацәыхароу азы, урҭ акгьы макьана фактла [[Закон достаточного основания|ишьақәырӷәӷәам]].<ref>Бурлак, Старостин, 2005, с. 175—191</ref> Дара гипотезақәаны иаанхоит, избанзар абызшәа ахылҵшьҭра апроцесс ашьклаԥшрагьы, ԥышәарала аиҭаҳәарагьы залыршахом. XXI ашәышықәса алагамҭазы, аҭҵааҩцәа гәыԥҩык ауаҩы ибызшәа ацәырҵра, [[7-я хромосома человека|7-тәи ахромосомаҿы]] аген [[FOXP2]] аҿы [[мутация|амутациақәа]] ҩба ирыдырҳәаларатәы алшара рызҭаз адыррақәа жәпакы ҟалеит, урҭ ирылҵшәаны ауаҩы ихӡы FOXP2 [[шимпанзе|ашимпанзеи]] егьырҭ априматқәеи рыхӡы FOXP2 еиԥшӡам [[аминокислоты|аминоҵәыҵәырақәа]] ҩба рыԥсахрала: [[треонин|атреонин]] [[аспарагин]] ала 303-тәи апозициаҿы, аспарагин [[серин|асерин]] ала 325-тәи апозициаҿы.<ref>{{книга|автор=Enard W., Przeworski M., Fisher S. E. e. a. |часть=Molecular evolution of FOXP2, a gene involved in speech and language|ссылка часть=http://email.eva.mpg.de/~paabo/pdf1/Enard_Molecular_Nature_2002.pdf|заглавие=''[[Nature]]'', 2002, '''418''' (6900)}} — P. 869—872. — {{DOI|10.1038/nature01025}}. — {{PMID|12192408}}.</ref><ref>{{книга|автор=Nudel R., Newbury D. F. |часть=FOXP2|ссылка часть=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3992897/|заглавие=''Wiley Interdisciplinary Reviews. Cognitive Science'', 2013, '''4''' (5)}} — P. 547—560. — {{DOI|10.1002/wcs.1247}}. — {{PMID|24765219}}.</ref> Арҭ аԥсахрақәа [[неандерталец|анеандерталуаҩ]] иҿы иҟалахьан.<ref>{{книга|автор=Krause J., Lalueza-Fox C., Orlando L. e. a. |часть=The derived FOXP2 variant of modern humans was shared with Neandertals|ссылка часть=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982207020659|заглавие=''Current Biology'', 2007, '''17''' (21)}} — P. 1908—1912. — {{DOI|10.1016/j.cub.2007.10.008}}. — {{PMID|17949978}}.</ref> Абызшәа ахылҵшьҭра иазку атеориақәа, аԥхьаӡатәи агәаанагарақәа рыла, гәыԥ-гәыԥла ишоит. Атеориақәа рыхәҭак шьаҭас ирымоу, абызшәа акырӡа иуадаҩу ҟалараны излаҟоу ала, ус баша изцәырҵуамызт, иаԥхьанеиуа абиԥарақәа злеилибакаауаз, ижәытәӡоу абызшәашьаҭа иахылҵыр акәын. Егьырҭ атеориақәа излазгәарҭо ала, ауаа рбызшәа здаҟам цәырҵроуп, уи аԥстәқәа реицәажәара асистемақәа ирҿырԥшӡам, убри азы ауаҩы иаԥхьанеиуа абиԥарақәа рҟынтәи раԥхьатәи ауаа рахь ииасраан, иаалырҟьаны иара цәырҵит. Теориақәак, абызшәа аиҳарак асоциалтә еимадарақәа рыла иаауа культуратә ҟалароуп ҳәа ианырԥхьаӡо аамҭазы, даҽа критерик ианарбоит атеориақәа рыхәҭак, абызшәа ауаҩы генетикала ицәа иалоу функцианы изыԥхьаӡо агәаанагара ишықәныҟәо.<ref>Ulbaek, 1998, p. 30—43</ref> Иахьазы, абызшәа иаалырҟьаны ацәырҵра иазку атеориа иналукааша адгылаҩ [[Хомски, Ноам|Ноам Хомски]] заҵәык иоуп. Иара игәаанагарала, «машәыршақә мутациак ҟалеит, иҟалап ахшыҩ назырҳәы-аазырҳәыз, акалашәа иҟоу акосмостә шәахәақәа анрықәԥха ашьҭахь, иаабац апримат ахшыҩ аҿы ажәаҳәатә цәеижьхәҭа аԥнаҵазар» ҳәа.<ref>Chomsky, 2000, p. 4</ref> Ари ахҭыс зынӡа ииашаҵәҟьоуп ҳәа адкылара шаԥсам ала аԥхьаҩ игәиҽанҵо, Хомски ишьақәирӷәӷәоит иара иаҳа аиаша иазааигәазар шалшо, ажәаҳәа аеволиуциа иазку егьырҭ «алакә» ҭоурыхқәа жәпакы раасҭа.<ref>Chomsky, 2000, p. 4</ref> Абызшәа маҷ-маҷ аҿиара атеориақәа ирықәныҟәоит иахьазы аҭҵааҩцәа реиҳараҩык, аха ари аҿиара иадгалоу амеханизмқәа рыла, арҭ атеориақәа еиԥшым. Шьоукы, иаагозар апсихолог [[Пинкер, Стивен|Стивен Пинкер]] иеиԥш иҟоу, абызшәа аҿиара аҩныҵҟатәи процессуп, уи иаԥхьагылоу ҳәа ишьатәуп [[интеллект животных|аԥстәқәа ринтеллект]] ҳәа ирԥхьаӡоит.<ref>{{книга|автор=Pinker, Steven.&nbsp;|заглавие=The Language Instinct: How the Mind Creates Language|место=New York|издательство=HarperCollins|год=2000|allpages=xv + 525|серия=Harper Perennial Modern Classics|isbn=0-06-095833-2}}</ref> Абызшәа аицәажәара апроцесс аан ироуа, иҭырҵаауа мыругоуп ҳәа изԥхьаӡо егьырҭ аҭҵааҩцәа (иаагозар, М.Томаселло иеиԥш) хыҵхырҭак аҳасабала иалырхуеит [[зоосемиотика|аԥстәқәа рыбжьара аицәажәара]], ашьҭыбжьтә ма анапырхахаратә.<ref>{{книга|автор=Tomasello, Michael.&nbsp;|заглавие=Origin of Human Communication|ссылка=https://archive.org/details/originsofhumanco0000toma|место=Cambridge, MA|издательство=MIT Press|год=2008|allpages=xiii + 393|серия=The Jean Nicod Lectures|isbn=978-0-262-20177-3}} — P. 8—10, 53—55.</ref> Абызшәа маҷ-маҷ амузыка аҟынтәи аҿиара, [[Жан-Жак Руссо]]и [[Чарльз Дарвин]]и реиԥш иҟоу ахәыцыҩцәа ирҳәахьоу агәаанагара шьақәдырӷәӷәоит егьырҭ амодельқәа. Ари атеориа ҳаамҭазтәи адгылаҩ ду ҳәа дыԥхьаӡатәуп археолог [[Стивен Миттен]].<ref>Fitch, 2010, p. 466—507</ref> Абызшәа ауаатәыҩса рҭоурыхнӡатәи аамҭақәа рзы ишцәырҵыз иазку ҭоурыхтә шьҭак еиқәымхеит, иахьа ус еиԥш иҟоу апроцессқәа убаӡом. Убри аҟнытә маҷ-маҷ аҿиара атеориа иқәныҟәо аҭҵааҩцәа абызшәа заанаҵы ашьақәгылареи аԥстәқәа (иаагозар, априматқәа) реиҿцаареи аиԥшызаарақәа ҭырҵаалар акәхоит. Аҭҵаара альтернативтә метод, аԥхьаӡатәи ауаа адгьыл иҵоу рыԥсыбаҩқәа рҿы ажәаҳәа аҽашьырцылара ашьҭақәа, иара убас абызшәаԥхьатәи аамҭазы адыргақәа рхархәара ашьҭақәа рыԥшаара ауп.<ref>Fitch, 2010, p. 250—292</ref> Ауаҩы иеиԥшу [[австралопитеки|австралопитекаа]] реиҿцаара асистема шьаҭанкыла амаамынқәа ирымоу еиԥшымызт ҳәа агәаанагара еицрыдыркылахьоу акәны иҟоуп.<ref>Foley, 1997, p. 70—74</ref> Ари аиҿцаара асистема ԥхьаҟатәи аҿиара иазкны, 2,5 миллион шықәса раҟара раԥхьа, ахкы "[[Homo]]" анцәырҵ инаркны, еиуеиԥшым агәаанагарақәа ыҟоуп. Ҭҵааҩцәақәак аԥхьаӡатәи абызшәашьаҭа ацәырҵра 2,3 миллион шықәса раԥхьа ахкы "[[Homo habilis]]" идырҳәалоит, даҽа ҭҵааҩцәақәак ракәзар, ари аҳәаа иахысын 1,8 миллион шықәса раԥхьа "[[Homo erectus]]", мамзаргьы "[[Homo heidelbergensis]]" ҳәа ирыԥхьаӡоит (зынӡа 600 нызқь шықәса раԥхьа). Абызшәа акәзар, уи иахьатәи аформала ишьақәгылеит [[поздний палеолит|хыхьтәи апалеолит]] аамҭаан — 100 нызқь шықәса инеиҵаны раԥхьа.<ref>Fitch, 2010, p. 292—293</ref> [[Глоттогония|Аглоттогенез]] ҳаамҭазтәи аҭҵаарақәа рылҵшәақәа (Д.Бикертон, Р. Боид, Џь-Л.Десаль, Р. Џьакендофф, Т. Дикон, М. Дональд, Д. Дор, К. Лаланд, П. Ричерсон, Р. Ренгем, К. Стерелли, М. Томаселло, В. Уилдген, Џь. Харфорд уҳәа уб. иҵ.) иалдыршоит ишьақәгыло аҩаӡарарацәатә парадигма ҿыц аӡбара.<ref> Розов Н. С. Происхождение языка и сознания. Как социальные порядки и коммуникативные заботы порождали речевые и когнитивные способности. Новосибирск: Манускрипт, 2022. 355 с. </ref> Уи аҳәаақәа ирҭагӡаны иаку еибаркыраны рҽеидыркылоит [[Выготский, Лев Семёнович|Л. С.Выготски]], [[Скиннер, Беррес Фредерик|Б. Скиннер]], [[Узнадзе, Дмитрий Николаевич|Дм Узнаӡе]], [[Коллинз, Рэндалл|Р. Коллинз]] рԥсихологиатәи рмикросоциологиатәи идеиақәа. Уи азы аеволиуциатә модель атехноԥсабаратә ҭыԥқәа, асоциалтә еиҿкаарақәа, аицәажәаратә усқәа еиуеиԥшым аиқәыршәаратә структурақәа ирыднаҳәалоит: аҵастә практикақәа, авокалтә ԥышәарақәа, адыргатәи асемантикатәи акқәа инадыркны — анеиронтә жәаҳәа амеханизмқәеи урҭ шьҭрала рықәманшәалахареи рҟынӡа. Ҳаамҭазтәи аҭҵаарақәа рыхҳәаа ҟаҵоуп [[Бурлак, Светлана Анатольевна|Светлана Бурлак]] лышәҟәы "Абызшәа ахылҵшьҭра. Афактқәа, аҭҵаарақәа, агипотезақәа» аҿы.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vsenauka.ru/knigi/vsenauchnyie-knigi/book-details.html?id=941|title=Светлана Бурлак Происхождение языка. Факты, исследования, гипотезы|access-date=2022-08-25|archive-date=2022-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220825234055/https://vsenauka.ru/knigi/vsenauchnyie-knigi/book-details.html?id=941|url-status=live}}</ref> Ауаа жәытә-натә аахыс иазҿлымҳан Адгьыл аҿы абызшәақәа рацәаны цәырҵшьас ироуз азҵаара. Ҵарауаақәак ргәы иаанагоит урҭ зегьы еицырзеиԥшу [[корень (лингвистика)|адацқәа]] рымоуп ҳәа, [[прамировой язык|апрамиртә бызшәа]] аиԥшымзаарақәа реибаркыра ("амоногенез" аконцепциа) иахҟьаны; ари агәаанагаразы ирҳәоит, хәҭакахьала, «адунеизегьтәи аетимологиақәа» ҳәа изышьҭоу — [[макросемья|амакросемақәа]] зегьы ирзеиԥшны иҟоу ажәа шьагәыҭқәа.<ref>''[[Иванов, Вячеслав Всеволодович|Иванов Вяч. Вс.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/308b.html Моногенеза теория] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 308—309.</ref> Даҽа шьоукы, аханатә абызшәақәа еихьԥшым рхыҵхырҭақәа акымкәа иҟан ҳәа ирԥхьаӡоит ("аполигенез" аконцепциа)<ref>Бурлак, Старостин, 2005, с. 125—126</ref> Абызшәадырцәа [[родство языков|абызшәақәа реигәыцхәра]] шьақәдыргылоит абызшәатә акзаара 5-10 нызқь шықәса иреиҳамкәа раԥхьа ианеилаҳа, [[языковые семьи|абызшәатә ҭаацәарақәа]] рахь ианеиднакыло аамҭазы. Ҭҵааҩцәақәак абызшәақәа еиҳа ихароу ргенетикатә еиуарагьы ашьақәыргылара рҽазыршәоит. == Абызшәа аҵара == {{main|Абызшәадырра}} Абызшәа ҭызҵаауа ҭҵаарадырроуп [[лингвистика|абызшәадырра]]. Уи ашьақәгылара иалагеит [[наша эра|ҳашықәсԥхьаӡара]] алагара акыр шагыз, [[Древний мир|ажәытәӡатәи аамҭақәа]] раан.<ref>{{книга|автор=Сусов И. П.&nbsp;|заглавие=История языкознания|место=М.|издательство=АСТ: Восток-Запад|год=2007|страниц=382|isbn=5-17-039272-9}}</ref> Абызшәадырратә дырра аҿиара апроцесс акырӡа еиҵыхын, аиҳаракгьы еиҿагылон, иҷыдоу ашколқәеи атрадициақәеи ахьышьақәгылоз еиуеиԥшым аетникатә культурақәа рхаҭарнакцәа рымчала имҩаԥысуан. XIX — XX ашәышықәсақәа рзы ишьақәгылоит иахьатәи абызшәадырра —ауаҩы ибызшәеи ицәажәаратә усуреи рганқәа зегьы теориалеи практикалеи иҭызҵаауа имахәҭарацәоу ҭҵаарадырроуп.<ref>{{cite web|url=http://www.linguisticsociety.org/resource/history-modern-linguistics|author=Newmeyer, Frederick J.|title=The History of Modern Linguistics|publisher=Linguistic Society of America|access-date=2015-01-10|archive-date=2014-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231094048/http://www.linguisticsociety.org/resource/history-modern-linguistics|url-status=live}}</ref> === Абызшәадырра аҟәшақәа === Абызшәа академтә ҭҵаара, еиуеиԥшым атеориатә позициақәа рыла, аҭцаарадырра аҟәшақәа акыр рзы аинтерес аҵоуп.<ref>{{книга|автор=Trask, Robert Lawrence.&nbsp;|заглавие=Language and Linguistics: The Key Concepts. 2nd ed|ссылка=https://archive.org/details/languagelinguist0000tras|место=London|издательство=Routledge|год=2007|allpages=xxi + 367|isbn=978-0-415-41398-9}} — P. 110—111, 184—188, 264—265.</ref> Убас, [[дескриптивная лингвистика|ахцәажәаратә бызшәадырра]] иҭнаҵаауеит иалкаау абызшәа аграмматика, [[теоретическая лингвистика|атеориатә бызшәадырра]], абызшәа аԥсабара азхәыцреи аҳәаақәҵареи ирызку атеориақәа, иҟоу абызшәа рацәа шьаҭас иҟаҵаны аус рыднаулоит. [[Социолингвистика|Асоциолингвистика]] азҿлымҳауп абызшәа асоциализациа хықәкыс иҟаҵаны хархәашьас иамоу, [[нейролингвистика|анеиролингвистика]] ауаҩы ихшыҩ аҿы абызшәатә дырраҭара аус адулара иадҳәалоу апроцессқәа ҭнаҵаауеит, [[историческая лингвистика|аҭоурыхтә бызшәадырра]] иҭнаҵаауеит [[языковое родство|абызшәатә еиуареи]] [[генетическая классификация языков|абызшәақәа ргенетикатә классификациеи]] рызҵаарақәа, [[прагматика|апрагматика]] иҭнаҵаауеит ицәажәо абызшәатә дыргақәа рхархәаразы аҭагылазаашьақәа реизак.<ref>''[[Арутюнова, Нина Давидовна|Арутюнова Н. Д.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/389e.html Прагматика] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 389—390.</ref> === Абызшәадырра аҭоурых === [[Афаил:Ferdinand de Saussure by Jullien.png|thumb|right|Фердинанд де Сосиур]] Абызшәа формалла аҭҵаара аҭоурых V ашәышықәса ҳ. ҟ. инаркны иалагоит ҳәа иазыԥхьаӡоуп.<ref>{{книга|автор=Campbell, Lyle.&nbsp;|часть=The History of Linguistics|заглавие=The Handbook of Linguistics|ответственный=Ed. by M. Aronoff and J. Rees-Miller|место=Malden, MA|издательство=Blackwell Publishers|год=2001|allpages=xvi + 821|isbn=0-631-20497-0}} — P. 81-105.</ref> Ари аамҭазы индиатәи аграмматик [[Панини|Панини]] ишьақәиргылеит [[Асанскрит бызшәа|асанскрит]] абызшәа аморфологиатә ԥҟарақәа 3959. Убри инаваргыланы, дырраҭарақәак рыла, XIX ашәышықәсазы ҳ. ҟ. [[шумер|шумертәи]] ашәҟәыҩцәа [[Ашумер бызшәа|шумертәии]] [[аккадский язык|аккадтәии]] абызшәақәа рграмматика аиԥшымзаарақәа ҭырҵаахьан. Анаҩс, аҩыра аус адызулоз ажәытә культурақәа зегьы рхатәы грамматикатә традициа иазнеиуан.<ref>{{Книга|ссылка=|автор=В. М. Алпатов|заглавие=История лингвистических учений|ответственный=|год=2005|место=Москва|издательство=Языки славянской культуры|страницы=9, 13|страниц=368|isbn=5-9551-0077-6}}</ref> Традициала иалкаахоит абарҭ амилаҭтә бызшәадырратә традициақәа: индиатә, антикатә (нас — европазегьтәи), китаитәи арабтәи ([[Коран|Аҟәырҟан]] аилыркаареи аԥхьареи ирыдҳәалоу). XVII ашәышықәсазы [[Грамматика Пор-Рояля|Пор-Роиальтәи]] [[Франциа|афранцыз]] грамматикцәа аус адырулеит абызшәа аграмматика ахәыцра ашьаҭақәа аанарԥшуеит, убри аҟнытә аграмматика универсалтәызароуп ҳәа зҳәо аидеиа. XVIII ашәышықәсазы [[филолог|афилолог]] [[Джонс, Уильям (филолог)|Уилиам Џьонс]], аиҿырԥшратә анализ шьаҭас иҟаҵаны, [[Асанскрит бызшәа|асанскрити]] [[латынь|алатын бызшәеи]] хылҵшьҭрак акәзар ҟалап ирымоу ҳәа азгәаҭаны, [[Сравнительно-историческое языкознание|аиҿырԥшра-ҭоурыхтә бызшәадырра]] ашьаҭа икит<ref>[http://histling.nw.ru/linguists/D/jones_w1 Третий ежегодный доклад В. Джонса, президента Азиатского общества в Бенгалии] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20070930224625/http://histling.nw.ru/linguists/D/jones_w1 |date=2007-09-30 }} {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=21|месяц=05|год=2013|url=http://histling.nw.ru/linguists/D/jones_w1|id=20130508}}</ref>, [[Вильгельм фон Гумбольдт|Вильгельм фон Гумбольдт]] академтә бызшәа аҵара индоевропатәи абызшәақәа ргәыԥ мацара аҳәаақәа ирҭигеит.<ref>{{книга|автор=[[Гумбольдт, Вильгельм|Гумбольдт В.]]&nbsp;|заглавие=Избранные труды по языкознанию|место=М.|издательство=Прогресс|год=1984|страниц=397}}</ref> XX ашәышықәса алагамҭазы, [[Соссюр, Фердинанд де|Фердинанд де Соссиур]], дара-дара рыла иҳәаақәҵоу, еидҳәалоу акқәа рстатикатә системак аҳасабала, абызшәа аидеиа аԥиҵеит.<ref>{{книга|автор=[[Соссюр, Фердинанд де|Saussure, Ferdinand de]].&nbsp;|заглавие=Course in General Linguistics|место=La Salle, Ill.|издательство=Open Court|год=1983|allpages=xx + 236|isbn=0-8126-9023-0}}</ref> Соссиур иеихьӡара хадақәа рахь иԥхьаӡатәуп иара убас [[Диахрония и синхрония|адиахрониатәи]] (аҭоурыхтәи аиҿырԥшратәи), [[Диахрония и синхрония|асинхрониатәи]] (адескриптивтә) бызшәадырра аиҩдыраара. Соссиур излаиҳәо ала, абызшәадырратә ҭҵаара амаҭәар ианақәшәо, абызшәа адиахрониатә аспектқәа реиԥш асинхрониатә аспектқәагьы ианрыххәыцуа ауп. Уи адагьы, иара идҳәалоуп абызшәатә система ахәҭақәа рыбжьара аизыҟазаашьақәеи аиԥшымзаарақәеи ҩ-хкык ралкаара: асинтагматикатәи ассоциативтәи (апарадигматикатәи) == Абызшәа системак аҳасабала == {{main|Абызшәатә система|Абызшәа аҩаӡарақәа|Абызшәатә ак}} Ихадоу ҳәа иалкаауп анаҩстәи абызшәа аҩаӡарақәа<ref name="ЛЭС"/>: * ''[[фонема|афонематә]]''; * ''[[морфема|аморфематә]]''; * ''[[лексика|алексикатә]]'' (ажәала); * ''[[синтаксис|асинтаксистә]]'' ([[Предложение (лингвистика)|ажәаҳәа]] аҩаӡара). Абызшәа еиуеиԥшым аҭыԥқәеи аҳаракырақәеи рҿы асистема аҩаӡара еиԥшӡам; убас, [[Фонология|афонологиаҿы]], хәҭак ӷәӷәала аиҭакра егьырҭ ахәҭақәа рышҟа ииасуа аиҭкарақәа ҟанаҵоит, уи [[Лексика|алексикаҿы]] аасҭа акыр еиҳауп.<ref name="ЛЭС">''Булыгина Т. В., Крылов С. А.'' [http://tapemark.narod.ru/les/452c.html Система языковая] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 452—454.</ref> Уи адагьы абызшәатә системеи уи хаз игоу асистемеи рҿы иалкаахоит ацентри аперифериеи. == Адунеи абызшәақәа == {{main|Адунеи абызшәақәа}} [[Афаил:Human Language Families Map.PNG|250px|thumb|right|Адунеи абызшәатә ҭаацәарақәа]] Адунеи аҿы иҟоуп 7 нызқь инареиҳаны абызшәақәа, аха урҭ еидукылар ҟалоит акыр имаҷу абызшәатә ҭаацәарақәа рыла.<ref>Бурлак, Старостин, 2005, с. 3</ref> Иԥсабаратәу абызшәақәа зегьы, ма реиҳарак ирымоуп [[языковые универсалии|абызшәатә ԥҟарақәа]] ҳәа изышьҭоу (иаагозар, иарбан бызшәазаалак иамоуп абжьыҟақәеи ацыбжьыҟақәеи, абызшәаҿы [[двойственное число|арыҩбатәра]] ыҟазар, уи иалоуп [[множественное число|арацәа хыԥхьаӡара]]гьы уҳәа). == Абызшәақәа реихшара == Абызшәақәа реихшаразы еиуеиԥшым азнеишьақәа ыҟоуп: * [[Ареальная классификация языков|ареалтә]], акультура-ҭоурыхтә [[ареал|ҵакырақәа]] рыла (иахьрылаҵәо аҭыԥ ала); * [[Типологическая классификация языков|атипологиатә]]; иаагозар, аграмматикатә ҵакы аарԥшышьала абызшәақәа еихыршоит [[Аналитический язык|аналитикатә]], [[Изолирующий язык|аҟәыҭхагатә]], [[Синтетический язык|асинтетикатә]], [[Полисинтетический язык|аполисинтетикатә]] ҳәа; * [[Генетическая классификация языков|агенетикатә]], хылҵшьҭралеи аиуареи рыҩаӡарала. Абызшәақәа гәыԥ-гәыԥла рҽеидыркылоит; урҭ — [[языковые семьи|ҭаацәарақәа]]ны. Ҭаацәарақәак рзы иазгәаҭоуп еиҳа зыҩаӡара ҳараку атаксонқәа реидкылара — амакроҭаацәарақәа. Агенетикатә ҷыдарақәа рышьаҭала абызшәақәа реихшара иаҿуп абызшәатә систематика. == Абызшәа адинамика адунеи аҿы == {{see also|Адунеи абызшәақәа}} [[Адгьыл|Адгьыл]] аҿы иҟоуп 7 нызқь инареиҳаны абызшәақәа.<ref>[http://www.ethnologue.com/ Ethnologue — крупнейший в мире каталог языков] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20071227170852/http://www.ethnologue.com/ |date=2007-12-27 }}{{In lang|en}}</ref> Аимадарақәа реизҳарала, [[Живой язык|зыԥсы ҭоу абызшәақәа]] рхыԥхьаӡара еиҵахоит бжьаратәла бызшәак ҩымчыбжь рыҩныҵҟала аццакра аманы.<ref>{{Cite web |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1912041,00.html |title=Почти половине языков мира грозит исчезновение |access-date=2007-11-05 |archive-date=2008-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080629082536/http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1912041,00.html |url-status=live }}</ref> [[File:Novi Sad mayor office.jpg|thumb|[[Нови-Сад|Нови-Сад]] (Сербиа) ақалақь ахадара ахыбраҿы ԥшь-бызшәак рыла иҟоу аҭаӡҩырақәа: [[Асерб бызшәа|асерб]], [[Амаџьар бызшәа|авенгр]], [[Асловак бызшәа|асловак]], [[южнорусинский язык|аладаурыс]]]] Еиҳа ахархәара змоу 40 бызшәа рыла ицәажәоит [[Адгьыл|Адгьыл]] иқәынхо ауааԥсыра 2/3 рҟынӡа. [[Родной язык|Зхатәы бызшәала]] ицәажәо рхыԥхьаӡарала адунеи аҿы аԥыжәара рымоуп [[Китайские языки|акитаи]], [[хинди|ахинди]], [[Англыз бызшәа|англыз]], [[Аиспан бызшәа|аиспан]], [[Араб бызшәа|араб]], [[Апортугал бызшәа|апортугал]], [[Аурыс бызшәа|аурыс]]. Амала фактла еиҳа ихадоу рбаганы иҟалоит, аиҳаракгьы иахьатәи адунеи аҿы, ахатәы бызшәа акәымкәа, зыԥсы ҭоу есҽнытәи аицәажәараҿы, аҵараҿы, амассатә дырраҭара ахархәагақәа рҿы, аамҭахгарақәа, аинтернет аҿы бызшәак ареалтә хархәара, адунеи аҿы абызшәа зҵо рхыԥхьаӡара иадҳәалоу арбага. Ас азнеишьаан, хымԥада хыԥхьаӡарала аԥыжәара амоуп англыз бызшәа, еиҳа имаҷны, [[Франкофоны|афранцыз]], [[Испанидад|аиспан]], [[севернокитайский язык|аҩадатәи китаитәи]], [[Арабский мир|араб]] бызшәақәа реиԥш иҟоу абызшәақәа. Ҩ-бызшәак, ма инареиҳаны ицәажәо ауаа рхыԥхьаӡара есааира иацлоит. 70% рҟынӡа Адгьыл иқәынхо бызшәак инеиҳаны иалацәажәар рылшоит. Ҩ-бызшәак акыр ибзианы рдырреи бызшәак аҟынтәи даҽа бызшәак ахь ахы иақәиҭны аиасреи [[билингвизм|абилингвизм]] ҳәа иашьҭоуп.<ref>[https://rusist24.rudn.ru/index.php/stati-po-rki/multietnichnost-sovremennykh-gosudarstv-i-problema-rannego-bilingvizma Мультиэтничность современных государств и проблема раннего билингвизма]</ref><ref name=":0">[https://bilingual-online.net/5/ Типология билингвизма (наблюдения за 5 билингвами)]</ref> Атәылақәа жәпакы рҿы ауаа аҩны аҭыԥантәи абызшәала, ма адиалект ала ицәажәоит, аофициалтә еизыҟазаашьаҿы — аҳәынҭқарратә бызшәа алитературатә вариант ала, аиҳарак ашкол аҿы — уи [[диглоссия|адиглоссиа]] ҳәа иашьҭоуп.<ref name=":0" /> Иахьатәи аамҭазы, [[Исчезающие языки|иӡуеит]] ҳәа иԥхьаӡоу, 400 бызшәа инареиҳаны иҟоуп. Абызшәа ныҟәызго аҵыхәтәантәи ауаҩы иара ицԥсуеит, убри аҟнытә ашәарҭара иҭагылоуп, зегь раԥхьаӡагьы, аҩыра зхы иазмырхәо ажәларқәа.<ref>{{Cite web |url=http://www.bigbook.ru/litnews/detail.php?ID=3315 |title=Когда умирают языки |access-date=2008-10-09 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722183759/http://www.bigbook.ru/litnews/detail.php?ID=3315 |url-status=dead }}</ref> Абызшәақәа рҭахара амзызқәа ируакуп иныҟәызго рыҩныҵҟа урҭ хыԥхьаӡарала еиҟарамкәа реихшара. Убас, апланета ауааԥсыра 80% ирықәшәоит 80 бызшәа, 3,5 нызқь бызшәа — адгьыл иқәынхо ауааԥсыра 0,2% роуп.<ref>{{Cite web |url=http://www.akzia.ru/news/26-09-2007/655.html |title=Мир теряет языки |access-date=2008-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719153636/http://www.akzia.ru/news/26-09-2007/655.html |archive-date=2011-07-19 |url-status=dead }}</ref> Абызшәақәа рыӡра апроцесс мзыз хадақәас иԥхьаӡоуп аглобализациеи амиграциеи. Ауаа ақыҭақәа ирылҵны ақалақьқәа рахь ицоит, рыжәлар рбызшәа рцәыӡуеит. Иахьа иҟоу абызшәақәа рыбжеиҳараҩык XXI ашәышықәса азбжазы ахархәара рҵәыӡуеит. Абызшәақәа жәпакы ыӡуеит дара ныҟәызго еиҳа зымч ӷәӷәоу абызшәатә еилазаара ианамадахалак, убри аҟнытә аӡра ашәарҭара иҭагылоуп раԥхьа иргыланы ажәлар маҷқәа рбызшәақәеи аҳәынҭқарра змам ажәларқәа рбызшәақәеи. 70% иреиҵаны ахәыҷқәа абызшәа рымҵозар, иӡуеит ҳәа иԥхьаӡоуп. [[ИУНЕСКО|ИУНЕСКО]] «Аӡра ашәарҭара иҭагылоу адунеитә бызшәақәа ратлас» адыррақәа рыла, иахьатәи Аамҭазы [[Европа]] аӡра ашәарҭара иҭагылоуп 50 бызшәа рҟынӡа. Рҭагылазаашьа еиҳа иуашәшәыроуп [[Австралиа|Австралиа]], [[Индокитай|Индокитаи]], [[Америка]], [[Африка]] рышьагәыҭуаа рбызшәақәа, аконтинентқәа ирҟәыҭхоу [[Адгьылбжьаха|адгьылбжьахақәа]] — уаҟа иҟоуп даҽа шьоукы иқәырцо ажәлар ссақәа рацәаны, иара убас адгьылбжьахақәа ҟалар, ажәлар жәпаҩыла ианԥсуа иара еиҭашьақәзыргыло уаҩ дыҟам. Еиҳа иӷәӷәоуп Европа абызшәақәа — Европа атәылақәа ҿиоуп, уа ауааԥсыра рацәаны инхоит; ус анакәха, урҭ абызшәақәа ныҟәызго зықьҩыла ракәзаргьы раныӡаара рацәак иԥырхагахом. [[Ватикан]] аофициалтә бызшәақәа ируаку, шьҭа иԥсхьоу [[латынь|алатын]] бызшәа, уахь иузалаҵом. == Абызшәа аҷыдарақәа == Абызшәақәа реиқәырхареи рфункциатә ԥкреи рыҩаӡарала иҳәаақәҵоуп. === Аиқәырхара аҩаӡара === {{main|Абызшәақәа реиқәырхара аҩаӡара}} Аиқәырхара аҩаӡарала ({{lang-en|Levels of endangerment}}) абызшәақәа ИУНЕСКО абызшәақәа рзы Ашәҟәы Ҟаԥшь аҿы еиуеиԥшым абызшәа ашәарҭара иҭазыргыло ашәарҭара еиҳа еилыкка аилкааразы ирыдгалоу ф-категориак рыла ишьақәгылоу аихшарбага рымоуп: * [[Мёртвый язык|Иӡхьоу абызшәақәа]] (''extinct – иӡхьоу'') * Иҟалап иқәӡааз абызшәақәа ("possibly extinct") * Ақәӡаара ахықә иқәгылоу (иқәӡаарц егьызгым, "nearly extinct") * Иӡуа (иқәӡаауа) абызшәақәа ("seriously endangered") * Иманшәалам абызшәақәа ("endangered") * Иҭышәынтәалам абызшәақәа ("potentially endangered") * Иманшәалоу абызшәақәа (имԥсуа) ("not endangered") === Афункционалтә ԥкра === Функциала иԥку ҳәа иашьҭоуп иахьынӡахәҭоу мамзаргьы зынӡа абарҭ алшарақәа змам абызшәа: * иалкаау аҩыратә системаҿы иҭышәынтәалоу аорфографиа; * иҿырԥшыгоу алитература (аграмматика, ажәарқәа, аклассикцәа рырҿиамҭақәа); * амассатә аларҵәара аматериалқәа (апресса, аудионҵамҭақәа, афильмқәа, ашәақәа, амузыка); * атехникатәи арҵаратәи литература (атехникатәи аҭҵаарадырратәи кьыԥхьымҭақәа, адидактикатә усумҭақәа, арҵага шәҟәқәа); * есҽнытәи адырраҭара еиуеиԥшым аныҟәгагақәа (афишақәа, алаҳәарақәа, акорреспонденциа, аилыркаагақәа, анапхгарақәа уҳәа); * абызшәала адырраҭара аиагаразы егьырҭ ахархәагақәа.<ref>''Марсель Дики-Кидири''. Как обеспечить присутствие языка в киберпространстве? — {{М.}}: Межрегиональный центр библиотечного сотрудничества (МЦБС), 2007. — 64 с.</ref> Абызшәа функциала иԥкуп ҳәа аԥхьаӡаразы, еиқәыԥхьаӡоу алшарақәа зегьы рыҟамзаара хымԥадатәӡам. Абызшәа аҩыра амазар, ашкол аҿы иддырҵозар ҟалоит, аха убри инаваргыланы адырраҭаратә ма абызшәатә лшарақәа хаҭабзиарала иахьынӡахәҭоу рыҟамзаара иахҟьаны ӷәӷәала ааха аиур ҟалоит. Функциала иԥку рахь ииашаны иԥхьаӡахоит зықәӡаара хырԥашьа амам абызшәақәа реиԥш ицәырҵуа абызшәақәагьы, акырӡа алшара дуқәа змоу, аха макьаназы аҟазааразы инагӡаны иазымхо. Ауаҩытәыҩсатә ресурсқәа рыҟазаара аганахьала, функциала иԥку абызшәа ақәӡаара ашәарҭара иҭазыргыло бызшәаны иҟалар алшоит уи ахархәара аныҟәгаҩцәа рхыԥхьаӡара маҷзар. Функциала иԥку абызшәақәа рахь иаҵанакуеит: * Европа: ** ◦ [[бретонский язык|бретонтәи]]; ** ◦ [[окситанский язык|окситантәи]]; ** ◦ [[Абаск бызшәа|абасктәи]]. * Америка: ** ◦ ашьагәыҭ уааԥсыра рбызшәақәа шамахамзар зегьы; * Азиа: ** ◦ полинезиатәи, микронезиатәи, меланезиатәи адгьылбжьахақәа иашьагәыҭуаау рбызшәақәа шамахамзар зегьы; ** ◦ Азиа Аҩада зхыԥхьаӡара маҷу ажәларқәа рбызшәақәак. * Африка: ** ◦ абызшәақәа шамахамзар зегьы функциала иԥку рахь иаҵанакуеит. == Абызшәа ахкқәа == {{main|Абызшәа ахкқәа}} Иарбан бызшәазаалак аҩныҵҟа ихадоу ахкқәа рахь иаҵанакуеит, аиерархиатә еишьҭагылашьала: * [[идиолект|аидиолект]] — иалкаау аиндивид ицәажәашьа, иара аформалтәи астилистикатәи ҷыдарақәа ирыцны изхәаԥшуа;<ref>''[[Виноградов, Виктор Алексеевич (лингвист)|Виноградов В. А.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/171d.html Идиолект] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 171.</ref> * [[говор|ацәажәашьа]] — ари абызшәа ныҟәызго хәҭа хәыҷык, шамахамзар, ҵакырадгьылла иԥку ажәаҳәа, адиалект, ма ацәажәашьа аҩныҵҟа иалкаауп (иаагозар, «аҩадаурысдуӡӡатә ҿцәажәашьа олонецктәи ацәажәашьа», «[[Агәыл бызшәа|агультәи абызшәа]] керентәи адиалект ричинтәи аҿцәажәашьа» уб. иҵ.);<ref name=Dialect>''[[Касаткин, Леонид Леонидович|Касаткин Л. Л.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/132d.html Диалект] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 132—133.</ref><ref>{{книга|автор=Жукова И. Н., Лебедько М. Г., Прошина З. Г., Юзефович Н. Г.&nbsp;|заглавие=Словарь терминов межкультурной коммуникации|место=М.|издательство=Флинта; Наука|год=2013|страниц=632|isbn=978-5-9765-1083-8}} — С. 84.</ref><ref name=Reestr>{{книга|часть=Реестр кавказских языков|ссылка часть=http://www.lingvarium.org/raznoe/publications/caucas/alw-cau-reestr.pdf|заглавие=''Коряков Ю. Б.'' Атлас кавказских языков|ответственный=Ин-т языкознания РАН|место=М.|издательство=Пилигрим|год=2006|страниц=76|isbn=5-9900772-1-1}} — С. 21—41.</ref> * [[диалект|адиалект]] — ихадоу аҵакыратә (зны — зынла-асоциалтә ма азанааҭтә, мамзаргьы [[социолект|асоциолект]]) бызшәа хкуп (иаагозар, «[[Аполиак бызшәа|аполиак бызшәа]] [[мазовецкий диалект|мазовецктәи адиалект]]", "[[Агәыл бызшәа|агультәи абызшәа]] керентәи адиалект" уб. иҵ.), иаҿ. иара убас иазааигәоу атермин "[[патуа|патуа]]";<ref name=Dialect/><ref>{{книга|автор=[[Ананьева, Наталия Евгеньевна|Ананьева Н. Е.]]&nbsp;|заглавие=История и диалектология польского языка. 3-е изд|место=М.|издательство=Книжный дом «Либроком»|год=2009|страниц=304|isbn=978-5-397-00628-6}} — С. 88.</ref><ref name=Reestr/><ref>{{книга|автор=Abalain, Hervé.&nbsp;|заглавие=Le français et les langues historiques de la France. 2e éd|место= Paris|издательство=J.-P. Gisserot|год=2007|allpages=317|isbn=978-2877-47881-6}} — P. 154.</ref> * [[наречие (диалект)|ацәажәашьа]] — еиҳа идуу ҵакырадгьыл бызшәатә хкуп, уахь иаҵанакуеит адиалектқәа реизак, урҭ еидкылоуп иарбоу абызшәа егьырҭ ацәажәашьақәа изларылукаауа азеиԥш ҟазшьақәа жәпакы (ҿырԥштәқәаны иҟалар алшоит [[Аурыс бызшәа|аурыс бызшәа]] [[Северорусское наречие|аҩадаурысдуӡӡатә]] [[Южное наречие русского языка|аладаурысдуӡӡатә]] цәажәашьақәа).<ref name=Dialect/><ref>{{книга|автор=[[Широков, Олег Сергеевич|Широков О. С.]]&nbsp;|заглавие=Введение в языкознание|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1985|страниц=264}} — С. 112.</ref> Ахархәара маҷым иара убас «анеитралтә» термин: * [[идиом|аидиом]] — абызшәа ахкы арбара иара астатус хаҭа рацәак хра аламзаргьы, ма еилкаамзаргьы.<ref>''[[Виноградов, Виктор Алексеевич (лингвист)|Виноградов В. А.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/171e.html Идиом] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 171.</ref> Адиалектқәа реизак, иара убас иҿиоу абызшәақәа рҿы [[просторечие|абаша бызшәа]] иаҿагылоит [[литературный язык|алитературатә бызшәа]] — инормарку, афункциа рацәа змоу амилаҭтә бызшәа хкы, хымԥада аҩыратә форма змоу. Алитературатә бызшәа аҳәаақәа ирҭагӡаны иалыркаауеит ауаажәларра еиуеиԥшым акоммуникативтә ҭахрақәа рымаҵ зуа еиуеиԥшым афункционалтә стильқәа (иаагозар, асахьаркыратә, аҭҵаарадырратә, аофициал-усуратә, апублицистикатә).<ref>Норман, 2009, с. 261—263</ref> Иааидкыланы, "еизааигәоу аидиомқәа ҩба диалектқәоума, еиуеиԥшым бызшәақәоума" ҳәа азҵаара аҭак акырџьара ҵакы заҵәыкны иҟаӡам; [[Проблема «язык или диалект»|абызшәеи адиалекти реиԥшымзаара апроблема]] [[Языковая систематика|абызшәатә систематика]] апроблема хадақәа ируакуп, уи аҵакы [[лингвистика|абызшәадырра]] аҳәаақәа хараӡа ирҭыҵуеит. == Абызшәатә еимадарақәа == {{main|Абызшәатә еимадарақәа}} Еиуеиԥшым абызшәақәа ныҟәызго иааигәаны реинырраан рбызшәақәа анеиныруа маҷӡам, ианеиҵаха хазхаҭалатәи аҩаӡараҟынӡа. Абызшәатә еимадара инарҭбааны имҩаԥысыр алшоит [[языковая граница|абызшәатә ҳәааҿы]], [[адстрат|адстраттә]] бызшәақәа рыбжьара, мамзаргьы [[Миграция населения|амиграциа]] иахҟьаны, усҟан иныҟәызго изы иҿыцу абызшәа [[суперстрат|суперстратк]] (уаанӡатәи зыхәлабгаз), ма [[Субстрат (лингвистика)|субстратк]] аҳасабала иҟалар алшоит. Абызшәатә еимадарақәа раан аҭыԥ роур алшоит еиуеиԥшым афеноменқәа — урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[конвергенция языков|абызшәақәа реизааигәахара]], [[заимствование|амаԥсахра]], [[калька (лингвистика)|акалькақәа]], [[релексификация|аиҭеидкылара]] реиԥш иҟоу. Аинтенсивтә бызшәатә еимадарақәа ирылҵшәоуп ирмариоу абызшәа [[пиджин|еилаԥса]], [[креолизация|аилаӡҩара]], [[переключение кодов|акодқәа реиҭакра]], [[смешанный язык|еилаԥсоу абызшәақәа]]. ==Шәахә. иара убас== {{Div col}} * [[Языки мира|Адунеи абызшәақәа]] * [[Разновидности языка|Абызшәа ахкқәа]] * [[Многоязычие|Абызшәарацәара]] * [[Методики изучения языка|Абызшәа аҵара аметодқәа]] * [[Язык или диалект|Абызшәа ма адиалект]] * [[Степени сохранности языков|Абызшәақәа реиқәырхара аҩаӡара]] * [[Метаязык|Аметабызшәа]] * [[Язык запросов|Азыҳәарақәа рбызшәа]] * [[ISO 639]] * [[Язык животных|Аԥстәқәа рбызшәа]] {{Div col end}} == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * {{книга|автор=[[Бурлак, Светлана Анатольевна|Бурлак С. А.]], [[Старостин, Сергей Анатольевич|Старостин С. А.]]&nbsp;|заглавие=Сравнительно-историческое языкознание|место=М.|издательство=Издат. центр «Академия»|год=2005|страниц=432|isbn=5-7695-1445-0|ref=Бурлак, Старостин}} * {{книга|автор=[[Кибрик, Александр Евгеньевич|Кибрик А. Е.]]&nbsp;|заглавие=Язык // Лингвистический энциклопедический словарь|место=М.|издательство=[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Сов. энциклопедия]]|год=1990|страницы=604—606|страниц=685|isbn=5-85270-031-2|ref=Кибрик|ссылка=http://tapemark.narod.ru/les/604c.html}} * {{книга|автор=[[Кузнецов, Сергей Николаевич (лингвист)|Кузнецов С. Н.]]&nbsp;|заглавие=Краткий словарь интерлингвистических терминов // Проблемы международного вспомогательного языка|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1991|страницы=171—228|страниц=263|isbn=5-02-016810-6|ref=Кузнецов}} * [[Розенталь, Дитмар Эльяшевич|Розенталь Д. Э]].'', Теленкова М. А''. Словарь-справочник лингвистических терминов. Изд. 2-е. — М.: Издательство [[Просвещение (издательство)|Просвещение]].1976 год. * {{книга|автор=Норман Б. Ю.&nbsp;|заглавие=Теория языка. Вводный курс. 3-е изд|место=М.|издательство=Флинта; Наука|год=2009|страниц=296|isbn=978-5-89349-498-3|ref=Норман}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Язык и языки}} * ''[[Розов, Николай Сергеевич|Розов Н. С.]]'' [https://nsu.ru/filf/rozov-language-2022-about.htm Происхождение языка и сознания. Как социальные порядки и коммуникативные заботы порождали речевые и когнитивные способности]. — Новосибирск: Манускрипт, 2022. — 355 с. ISBN 978-5-93240-360-0 * {{книга|автор=Ulbaek, Ib.&nbsp;|часть=The Origin of Language and Cognition|ссылка часть=http://www.people.ku.edu/~mvitevit/ulbaek_origin_of_language.pdf|заглавие=Approaches to the Evolution of Language: Social and Cognitive Bases|ответственный=Ed. by J. R. Hurford, M. Studdert-Kennedy, C. Knight|место=Cambridge|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1998|pages=30—43|allpages=456|isbn=0-521-63964-6|ref=Ulbaek}} * {{книга|автор=[[Хомский, Ноам|Chomsky, Noam]].&nbsp;|заглавие=The Architecture of Language|место=New Delhi, Oxford & New York|издательство=[[Oxford University Press]]|год=2000|allpages=xv + 89|isbn=0-19-564834-X|ref=Chomsky|язык=en}} * {{книга|автор=Fitch, W. Tecumseh.&nbsp;|заглавие=The Evolution of Language|ссылка=http://www.genlingnw.ru/board/attachments/fitch_evolution.pdf|место=New York|издательство=Cambridge University Press|год=2010|allpages=xii + 611|isbn=978-0-521-85993-6|ref=Fitch|archive-date=2018-10-24|access-date=2026-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024190515/http://www.genlingnw.ru/board/attachments/fitch_evolution.pdf|url-status=dead}} * {{книга|автор=Foley, William A.&nbsp;|заглавие=Anthropological Linguistics: An Introduction|ссылка=https://archive.org/details/anthropologicall0000fole|место=Malden, MA|издательство=Blackwell Publishers|год=1997|allpages=xvii + 495|isbn=978-0-631-15122-2|ref=Foley}} == Азхьарԥшқәа == * [http://www.radiovesti.ru/articles/2012-03-17/fm/38205 Филолог Светлана Бурлак о происхождении и развитии языков в программе Наука 2.0] * [[Эмиль Бенвенист]]. [http://www.krotov.info/lib_sec/02_b/ben/veniste.htm Категории мысли и категории языка] {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:бызшәа}} [[Акатегориа:Абызшәа| ]] [[Акатегориа:Ауаҩытәыҩсатә еимадара]] [[Акатегориа:Алингвистика]] ti1vq4mi4xi6tcq8knp4a7iyx7jivk6 Меркури 0 54615 176579 172621 2026-11-07T23:51:52Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176579 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Меркури|Меркури (аҵакы)}} {{Акарточка Апланета | ахкы = апланета | маленькая карточка = | фон = #BC8F8F | ахьӡ = Меркури | асимвол = Mercury symbol (black).svg | асахьа = Mercury in color - Prockter07 centered.jpg | асахьа ашәагаа = 280px | асахьа ахҵара = Акосмостә ӷба «[[Мессенджер (АМС)|Мессенџьер]]» раԥхьатәи аԥырраан иҭыху Меркури асахьа | егьырҭ ахьӡқәа = | обозначение астероида = | категория астероида = | аартра-ref = | аԥхьаартҩы = | аартра аҭыԥ = | аартра арыцхә = | способ открытия = | аорбита-ref = <ref name="solarsystem"/> | аепоха = [[J2000.0]] | аперигели = 46,001,009 км<br>0.30749951 а.ц. | апсида = | периапсида = | апоапсида = | афели = {{Ахыԥхьаӡара|69817445}} км<br>0,46670079 [[Астрономическая единица|а.ц.]] | аҵәҩанбжа ду = {{Ахыԥхьаӡара|57909227}} км<br>0,38709927 а.ц. | средний радиус орбиты = | аексцентриситет = 0,20563593 | асидертә период = 87,969 мшы<ref name="nasa">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html|date=2014-05-09|title=Mercury Fact Sheet|lang=en|publisher=NASA|access-date=2014-06-18|author=David R. Williams.|archive-url=https://www.webcitation.org/6QPNXiw5w?url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html|archive-date=2014-06-17|url-status=live}}</ref> | асинодтә период = 115.88 мшы<ref name="nasa" /> | аорбитатә ццакыра = 47.36 км/с (абжьаратәи)<ref name="nasa" /> | абжьаратә аномалиа = 174,795884° | аорбита анаара = 7.00° аеклиптикатә ҟьаҟьара иазкны 3.38° амратә екватор иазкны 6.34° винварианттә ҟьаҟьара иазкны<ref name="meanplane">{{cite web|date=2009-04-03|title=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter|url=http://home.surewest.net/kheider/astro/MeanPlane.gif|access-date=2009-04-03|archive-url=https://www.webcitation.org/6DnqqHQ6J?url=http://home.surewest.net/kheider/astro/MeanPlane.gif|archive-date=2013-01-20|url-status=dead}}</ref> | угловое перемещение = | иҩеиуа аиқәҳәала акыдхалара = 48,33167°<ref name="nasa" /> | долгота периастра = | время периастра = | аперицентр аргумент = 29,124279° | половинная амплитуда = | амҩаныза зтәу = | амҩанызақәа = нет | афизикатә-ref = <ref name="solarsystem">{{cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury&Display=Facts|title=Solar System Exploration: Planets: Mercury: Facts & Figures|access-date=2014-06-17|archive-url=https://www.webcitation.org/6QPNz5UGr?url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury|archive-date=2014-06-17|url-status=dead}}</ref> | ашәагаақәа = | приплюснутость = 0<ref name="nasa" /> | аекватортә радиус = 2439,7 км<ref name="nasa" /> | аполиартә радиус = 2439,7 км<ref name="nasa" /> | абжьаратәи арадиус = 2439.7 ± 1.0 км (0.3829 дгьылтә)<ref name="nasa" /> | агьежь ду аикәшара = 15 329,1 км | ақәӡара = 7.48·10<sup>7</sup> км2<br>0.147 адгьылтә | аҭаӡара = 6.083·10<sup>10</sup> км<sup>3</sup><br>0.056 дгьылтә<ref name="nasa" /> | акапан = 3,33022·10<sup>23</sup> кг<br>0,055274 дгьылтә<ref name="Язев" /><ref name="galspace" /> | ажәпара = 5.427 г/см<sup>3</sup><br>0.984 дгьылтә<ref name="nasa" /> | зхы иақәиҭу акаҳара аццакра = 3.7 м/с<sup>2</sup><br>0.377 [[ускорение свободного падения|g]]<ref name="nasa" /> | актәи акосмостә ццакыра = 3,1 км/с | аҩбатәи акосмостә ццакыра = 4,25 км/с | аҵәира аццакра = 10.892 км/сааҭ (3.026 м/с) (екватор аҟны) | аҵәира апериод = 58.646 мшы (1407.5 сааҭ)<ref name="nasa" /> | аҵәҩан анаара = 2,11′ ± 0,1′<ref name="Margot2007">{{статья|заглавие=Large Longitude Libration of Mercury Reveals a Molten Core|издание=Science|том=316|страницы=710—714|doi=10.1126/science.1140514|bibcode=2007Sci...316..710M|pmid=17478713|номер=5825|язык=en|тип=journal|автор=Margot, L. J.; Peale, S. J.; Jurgens, R. F.; Slade, M. A.; Holin, I. V.|год=2007|issn=0036-8075 }}</ref> | прямое восхождение = 18 ш 44 мин 2 с281.01°<ref name="nasa" /> | склонение = 61,45°<ref name="nasa"/> | полярная небесная широта = | полярная небесная долгота = | альбедо = 0.068 (Бонд)<ref name="nasa" /><ref name="MallamaMercury">{{статья|заглавие=Photometry of Mercury from SOHO/LASCO and Earth|том=155|номер=2|страницы=253—264|doi=10.1006/icar.2001.6723|bibcode=2002Icar..155..253M|автор=Mallama, A.; Wang, D.; Howard, R. A.|год=2002|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref><br>0.142 (агеометриатә)<ref name="nasa" /><ref name="MallamaMercury" /> | спектральный тип = | иубарҭоу аеҵәатә ҳаракыра = −2.6<sup>м</sup><ref name="MallamaSky">{{статья|заглавие=Planetary magnitudes|издание=Sky and Telescope|том=121(1)|страницы=51—56|ссылка=https://cvas.cvas-north.com/documents/Ron%27s%20documents/Planetary_Magnitudes_No_Copyright.pdf|автор=Mallama, A.|год=2011|archive-date=2016-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160801003013/http://cvas.cvas-north.com/documents/Ron%27s%20documents/Planetary_Magnitudes_No_Copyright.pdf}}</ref> инаркны 5.7<sup>м</sup>ҟынӡа<ref name="nasa"/><ref name="ephemeris">{{cite web|last=Espenak|first=Fred|date=1996-07-25|url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/mercury2.html|title=Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995–2006|website = NASA Reference Publication 1349|publisher=NASA|access-date=2008-05-23|archive-url=https://www.webcitation.org/6BSjtmr0H?url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/mercury2.html|archive-date=2012-10-16|url-status=live}}</ref> | зҳәарадатәи аеҵәатә ҳаракыра = -0,01ᵐ | угловой диаметр = 4,5–13"<ref name="nasa"/> | аԥхарра хыхьтәи = 80 инаркны 700 К рҟынӡа (-190 инаркны +430 °C рҟынӡа) | температура 1 имя = 0°N, 0°W<ref name="vasa"/> | температура 1 минимум = 100 K<br>(−173&nbsp;°C) | температура 1 средняя = 340 К(67°С) | температура 1 максимум = 700 К<ref>{{cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/mercury/indepth|title=Mercury: In Depth|publisher=[[НАСА]]|access-date=2017-10-10|lang=en|archive-date=2017-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327204313/http://solarsystem.nasa.gov/planets/mercury/indepth|url-status=live}}</ref><br>(427°С) | температура 2 имя = 85°N, 0°W<ref name="vasa" /> | температура 2 минимум = 80 К(-193°С) | температура 2 средняя = 200 К (-73°С) | температура 2 максимум = 380 К(107°С) | атмосфера-ref = <ref name="nasa"/> | ақәыӷәӷәара = ≲ 5·10<sup>−15</sup> бар<ref name="nasa" /> | шкала высоты = | аилазаара = 42.0% [[кислород|аҵәыҵәри]]<br>29.0% [[натрий|анатри]]<br>22.0% [[водород|аӡри]]<br>6.0% [[гелий|агели]]<br>0.5% [[калий|акали]]<br>0.5% егьырҭ ([[Аӡы|аӡы]], [[Оксид углерода(IV)|акарбон диоксид]], [[азот]], [[аргон]], [[ксенон|аксенон]], [[криптон|акриптон]], [[неон|анеон]], [[кальций|акальци]], [[магний|амагни]])<ref name="nasa" /><ref name="galspace">[http://galspace.spb.ru/mercury.html Краткие характеристики. Меркурий] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20111016183703/http://galspace.spb.ru/mercury.html |date=2011-10-16 }} // Проект «Исследование Солнечной системы».</ref> }} '''Меркури''' [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] зегьы иреиҵоу, насгьы [[Амра|Амра]] зегь реиҳа иазааигәоу [[планета|планетоуп]]. Ажәытәтәи римтәи ахәаахәҭра анцәахәы — иццакуа ''[[Меркурий (мифология)|Меркури]]'' ихьӡ ахҵоуп, избан акәзар уи егьырҭ апланетақәа раасҭа [[Небесная сфера|ажәҩан]] аҿы еиҳа иццакны иныҟәоит. Меркури [[Осевое вращение|аҵәҩан иаакәыршаны]] 58.646 Адгьылтә мшыҵх (адгьылтә мзақәа ҩба) рыла игьежьуеит. Амра [[Сидерический период|акәшара аамҭа]] 87,97 дгьылтә мшыҵх (адгьылтә мзақәа 3) мацара роуп — Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы рҟнытә Амра зегь реиҳа иццакны [[Орбитальный период|иахыкәшо]] ауп. Меркури аикәшара [[Синодический период|асинодтә орбитатә аамҭа]] (116 дгьылтә мшыҵх) иақәшәоит иааигәоу [[Венера|Венера]] [[Солнечные сутки|ауахыки-ҽнаки]] (насгьы уи асинодтә орбитатә аамҭа 1/5). Меркури ахаҭаҿы амратә [[Солнечные сутки|уахыки-ҽнаки]] уи аҩышықәса иаҟароуп (176 дгьылтә мши-ҵхи мамзаргьы Адгьылтә [[полугодие|шықәсыбжа]]). Меркури Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа рҟны иреиҳау аорбиталтә [[эксцентриситет|ексцентриситет]] (0.206) амоуп. [[Перигелий|Аперигелион]] аҿы Амра аҟынтәи Меркури аҟынӡа абжьаӡара [[Афелий|афелион]] аҿы апланета иарҳауа «аҩадара» 2́/3 мацара ауп. Убри аҟнытә, аорбита аперигелион ахь, Меркури убас еиԥш акәакьтә [[Орбитальная скорость|орбитатә ццакыра]] шьҭнахуеит, [[Осевое движение|аҵәҩан аакәшара]] акәакьтә ццакыра еиҳахо аҟынӡа, Меркури ажәҩан аҿы иҟоу Амра ԥыҭраамҭак ихынҳәны агьежьра ииалагоит.<ref name = "navin" >Т.н. «эффект [[Иисус Навин|Иисуса Навина]]»</ref> Меркури есышықәса ҩынтәны Амра иахьакәшо аҷыдарақәа зыхҟьо уи [[Синхронное вращение|агравитациатә дхалара]] ауп. Меркури аперигели ианахысуа аамҭазы уи аҿықәан иҟоу ҭыԥк Амра ишиашоу иаҿаԥшуазар, усҟан анаҩстәи аперигели ахысраан уи аҭыԥ иаҿагылоу аҿықәантәи аҭыԥ Амра иаҿаԥшлоит, насгьы даҽа Меркуритә шықәсык ашьҭахь Амра ҩаԥхьа актәи аҭыԥ ахыхь [[зенит|азенит]] аҿы иҟалоит. Ишьақәгыло [[Орбитальный резонанс|агьежьра-орбитатә резонанс]] 3:2 абзоурала, апланета ҩынтәтәи [[Орбитальный год|аорбиталтә]] аамҭеи хԥатәи [[период обращения|аорбиталтә аамҭеи]] амратә уахыки-ҽнаки иҭаӡоит (хыхь зыӡбахә ҳәаз Амра «ашьҭахьҟа ахынҳәрақәа»<ref name = "navin" /> аманы). [[Наклон оси вращения|Меркури аҵәиратә ҵәҩан аорбита аҟьаҟьарахь анаара]] — [[Солнечная система|Амратә система]] апланетақәа рыбжьара зегь реиҳа ихәыҷуп, уи аҵакы маҷӡоуп - <sup>1</sup>/<sub>30</sub>° раҟара — [[Орбитальный период|ашықәс]] аамҭақәа реиҭныԥсахлара еилыкка иубаратәы иҟаӡам. Аха Меркури аорбита аҟьаҟьара ахаҭа аеклиптикахь (даҽакала, Адгьыл аорбита аҟьаҟьарахь) анаара Амратә система апланетақәа зегьы рҟны зегьы раасҭа идууп — акәакьтә градусқәа 7. Меркури ҵаҟатәи аидылара<ref>Нижнее соединение Меркурия происходит примерно раз в 116 дней (синодический период), когда Меркурий находится между Солнцем и Землёй на одной линии, т.е. ближе к Земле</ref> аорбита аиқәҳәалақәа руак ианақәшәо ​​(иҩеиуа ма илбаауа)<ref>Точки, где орбита Меркурия пересекает плоскость эклиптики (плоскость орбиты Земли).</ref>, [[прохождение Меркурия по диску Солнца|Меркури Амра адиск ианахысуа]] Адгьыл аҟынтәи иубаратәы иҟоуп. Егьырҭ “[[Внутренние планеты|аҩныҵҟатәи апланетақәа]]” реиԥш, Меркури [[Прецессия линии узлов|аорбитатә еиқәҳәалақәа рӷазқәа рыҵәира]] ҟалоит Амра аҩадатәи аполиус аҟынтәи асааҭ ахыцқәа ирықәшәаны, даҽакала иуҳәозар, апланета аорбиталтә ныҟәара иаҿагыланы (уажәтәи аццакырала 0.6 кәакьтә секунда шықәсыкахь — 2.16 миллион шықәса ихаҭәаау [[Оборот (единица измерения)|еикәшарак]] азы). [[Апоцентр и перицентр|Меркури аорбита аҵәҩан ду]] [[Смещение перигелия Меркурия|Амра ԥшьаала иакәшоит Меркури аорбита аҳауаҿы]] 575 [[Угловая секунда|кәакьтә секунд]] (0.16 [[Градус (геометрия)|кәакьтә градус]] рҟынӡа) шәышықәса рыла (225,000 дгьылтә шықәса ихаҭәаау агьежьра азы), Амра аҩадатәи аполиус аганахьала асааҭ ахыц иаҿаланы( даҽакала иуҳәозар, апланета аорбитатә ҵысра иамоу ахырхарҭа аманы). Иахьатәи аҭоурыхтә аамҭазы, Меркури аперигели аеклиптика аҩадатәи агьежьбжаҿы иҟоуп, Меркури афели — Меркури аорбита зегь реиҳа илаҟәу аҭыԥ аҿы иҟоуп аеклиптика аҩадатәи агьежьбжаҿы, агелиоцентртә кыдхалара 257.46°<ref>Угол откладывается от точки весеннего равноденствия, против часовой стрелки.</ref> аманы. Адгьыл аҟынтәи уԥшуазар, Меркурии Амреи рыбжьара иҟоу [[Угловое расстояние|иубарҭоу абжьаӡара]] 28° ахаан еиҳахом. Амра ари азааигәахара ҵакыс иамоуп, апланета амра анҭашәалак ашьҭахь ма амра агылара аԥхьа аамҭа кьаҿк аҩнуҵҟа ауп иахьубарҭоу ҳәа, еиҳарак [[Сумерки|ахәылбыҽха]], насгьы [[Элонгация (астрономия)|аиҵыхрақәа]] раан (зынӡа шықәсык ахьтә 4-нтә): ахәылбыҽха иубарҭоу, мрагыларахьтәи аиҵыхрақәа рҿы — Ариес-Таурус-Гемини асектор аҿы; шьыжьымҭантәи абарҭара, мраҭашәаратәи аиҵыхраҿы — Канцер-Лео-Вирго асектор аҿы. Ателескоп ала, Меркури иубарҭоуп афазақәа шамоу, урҭ амагана па инаркны иҭәу адиск аҟынӡа, Венереи Амзеи реиԥш, зны-зынлагьы [[прохождение Меркурия по диску Солнца|Амра адиск иқәланы ицоит]]. Меркури афаза аҽанаԥсахуа аамҭа иаҟароуп уи [[Синодический период|асинодтә револиуциа аамҭа]] — 116 мшы раҟара. Меркури аҿықә [[ударный кратер|акратер дуқәа]] рыла ихҟьоуп, насгьы ҭеиҭыԥшла Амза аҿықә еиԥшуп, уи иҳанаҳәоит аҵыхәтәантәи амиллиард шықәсқәа рзы аҩныҵҟатәи агеологиатә усура шыҟамыз. Меркури [[Атмосфера|атмосфера]] шамахак иахьамам азы, уи аҿықә аԥхарра Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа рҟны аасҭа еиҳа иӷәӷәаны аҽаԥсахуеит: уахынла 100 К (−173 °C) инаркны, ҽынла 700 К (+427 °C) рҟынӡа аекватортә регионқәа рҿы.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://www.jhuapl.edu/techdigest/td2602/Prockter.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2019-12-02 |archive-date=2006-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060911205118/http://www.jhuapl.edu/techdigest/td2602/Prockter.pdf |url-status=dead }}{{Cite web |url=https://www.jhuapl.edu/techdigest/td2602/Prockter.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2019-12-02 |archive-date=2006-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060911205118/https://www.jhuapl.edu/techdigest/td2602/Prockter.pdf |url-status=dead }}</ref> Аполиартә ҭыԥқәа еснагь 180 К (−93 °C) еиҵаны ихьшәашәоит.<ref name="vasa">{{статья|заглавие=Near-Surface Temperatures on Mercury and the Moon and the Stability of Polar Ice Deposits|ссылка=http://www.gps.caltech.edu/classes/ge151/references/vasavada_et_al_1999.pdf|том=141/2|страницы=179—193|id=Figure 3 with the "TWO model"; Figure 5 for pole|bibcode=1999Icar..141..179V|doi=10.1006/icar.1999.6175|язык=en|тип=journal|автор=Vasavada, Ashwin R.; Paige, David A.; Wood, Stephen E.|число=|месяц=10|год=1999|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|archive-date=2012-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20121113124427/http://www.gps.caltech.edu/classes/ge151/references/vasavada_et_al_1999.pdf}}</ref> Апланета иаҳдыруа аԥсабаратә мҩанызақәа амам. Меркури ҩ-космостә ӷбак аҭааит: «[[Маринер-10]]» уи азааигәара иԥрит 1974, 1975 шықәсқәа рзы, «[[Мессенджер (АМС)|MESSENGER]]» 2008 шықәса инаркны 2015 шықәсанӡа иҭнаҵаауан. Аҵыхәтәантәи 2011 шықәсазы апланета аорбитахь ицәырҵын, ԥшьышықәса рыҩныҵҟа 4000-нтә еиҳаны иакәшаны мшаԥымза 30, 2015 шықәсазы абылтәы амҵәан аҿықәахь иқәҳаит.<ref>{{cite web |url=https://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id%3D284 |url-status = dead |title=NASA Completes MESSENGER Mission with Expected Impact on Mercury's Surface |access-date=2015-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503002503/http://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=284 |archive-date=2015-05-03 }}</ref><ref name="EclipseReboost">{{cite web |url=https://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2014/10100759-from-mercury-orbit-messenger.html |title=From Mercury orbit, MESSENGER watches a lunar eclipse |author=[[Emily Lakdawalla]] |publisher=Planetary Society |date=2014-10-10 |access-date=2015-01-23 |archive-date=2015-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204062156/http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2014/10100759-from-mercury-orbit-messenger.html |url-status=live }}</ref><ref name="Pressurant2015">{{cite web |url=http://www.astronomy.com/news/2014/12/innovative-use-of-pressurant-extends-messengers-mercury-mission |title=Innovative use of pressurant extends MESSENGER's Mercury mission |publisher=Astronomy.com |date=2014-12-29 |access-date=2015-01-22 |archive-date=2016-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115082844/http://www.astronomy.com/news/2014/12/innovative-use-of-pressurant-extends-messengers-mercury-mission |url-status=live }}</ref> Акосмостә ныҟәага «[[BepiColombo]]» 2026 шықәсазы Меркури иаакәыршаны аорбитахь анеира азԥхьагәаҭоуп.<ref>{{cite web|url=https://www.cosmos.esa.int/web/bepicolombo/home|title=BepiColombo|publisher=[[Bepi Colombo]]|access-date=2022-05-20|archive-date=2019-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620142331/https://www.cosmos.esa.int/web/bepicolombo/home|url-status=dead}}</ref> == Азеиԥш дырраҭара == Меркурии Амреи абжьаратәи рыбжьаӡара 58 млн км (57.91 млн км)<ref>Уточнённые значения далее идут из источников NASA Goddard Space Flight Center на 2000 г.</ref><ref>[http://www.vokrugsveta.ru/quiz/20/ Сколько километров до Солнца?] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160604111807/http://www.vokrugsveta.ru/quiz/20/ |date=2016-06-04 }} // Вокруг Света.</ref> маҷк еиҵоуп. Апланета Амра иакәшоит 88 дгьылтә мши-ҵхи рыла. Меркури иубарҭоу [[звёздная величина|аеҵәатә шәагаа]] —2.43<ref name="nasa"/> инаркны 5.5-нӡа еиҭасуеит хыхьтәии ҵаҟатәии аидҳәаларақәа рҿы, аха Амра азааигәара иахҟьаны мариала иубарҭаӡам.<ref>{{cite web |author = Joe Rao |url = https://www.space.com/5246-mercury-elusive-planet.html |title = See Mercury, the Elusive Planet |lang = en |website = Space.com |date = 2008-04-18 |access-date = 2019-09-26 |archive-date = 2019-09-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190926101153/https://www.space.com/5246-mercury-elusive-planet.html |url-status = live }}</ref> Меркури адгьылтә планетақәа ргәыԥ иаҵанакуеит. Афизикатә ҟазшьақәа рыла уи [[Амза|Амза]] еиԥшуп. Иара иамам аԥсабаратә мҩанызақәа, аха даара иҵаӷоу атмосфера амоуп. Апланета иамоуп аихатә гәыцә ду<ref>существует ещё одна теория строения ядра; см. [[#Геология и внутреннее строение|Геология и внутреннее строение]]</ref>, уи [[Магнитное поле планет|амҳалдызтә ҭыԥ]] иахыҵхырҭоуп, зымчра [[Магнитное поле Земли|Адгьыл амҳалдызтә ҭыԥ]] аҟынтәи 0.01 шьақәнаргыло.<ref>{{cite web |url=http://spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/merc_mag |author=C. T. Russell, J. G. Luhmann |title=Mercury: magnetic field and magnetosphere |access-date=2007-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102193647/http://spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/merc_mag/ |archive-date=2019-01-02 |url-status=dead}}</ref> Меркури агәыцә апланета зегьы аҭаӡара аҟынтәи 83% ҟанаҵоит.<ref>{{cite web |url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/2012/03/more-more-iron-for-mercury.html |url-status=dead |title=Mercury Gets a Dose of Extra Iron |date=2012-03-21 |publisher=scienceNOW |access-date=2012-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120328005248/http://news.sciencemag.org/sciencenow/2012/03/more-more-iron-for-mercury.html |archive-date=2012-03-28 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lenta.ru/news/2012/03/22/mercury/ |title=Астрономы увеличили железное ядро Меркурия |date=2012-03-22 |publisher=[[Lenta.ru]] |lang=ru |access-date=2019-12-03 |archive-date=2012-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502171523/http://lenta.ru/news/2012/03/22/mercury/ |url-status=live }}</ref> Меркури аҿықәан аҳауа аԥхарра 80 инаркны 700 [[Кельвин|К]] рҟынӡа (−190 инаркны +430°C рҟынӡа) аҽаԥсахуеит. Амра аган кырӡа еиҳа иԥхоит, аполиартә регионқәеи апланета егьырахьтәи агани раасҭа. Меркури арадиус 2439.7 ± 1.0 км<ref name="nasa"/> мацара ауп иахьыҟоу, уи [[Иупитер|Иупитер]] амҩаныза [[Ганимед (спутник)|Ганимеди]] [[Сатурн]] амҩаныза [[Титан (спутник)|Титани]] ррадиус аасҭа еиҵоуп (Амратә системаҿы иреиҳау апланетатә мҩанызақәа ҩба). Аха иара арадиус шмаҷугьы, Меркури капанла [[Ганимед (спутник)|Ганимеди]] [[Титан (спутник)|Титани]] еилаҵаны иреиҳауп. Апланета акапан 3,3·10<sup>23</sup> [[Акилограмм|кг]] ыҟоуп. Меркури абжьаратәи [[плотность|аилаӷәӷәарра]] ԥыҭк иҳаракуп - 5.43 г/см<sup>3</sup>, уи [[Адгьыл|Адгьыл]] аилаӷәӷәара аасҭа маҷк ауп иахьеиҵоу. Адгьыл шәагаала акырӡа ишдуу ҳаназхәыцуа, Меркури аилаӷәӷәара аҵакы иаанарԥшуеит уи аҵаулараҿы [[Металлы|аметаллқәа]] ирацәаны рыҟазаара. Меркури аҟны [[Ускорение свободного падения|зых иақәиҭу акаҳара аццакра]] 3,70 м/с<sup>2</sup><ref name="solarsystem"/> ауп. [[Вторая космическая скорость|Аҩбатәи акосмостә ццакыра]] — 4,25 [[Метр в секунду#Кратные единицы|км/с]]<ref name="solarsystem"/> ауп. Макьаназы апланета иазкны иаҳдыруа уамак ирацәам. 2009 шықәсазы ауп аҵарауаа «[[Маринер-10]]», насгьы «[[Мессенджер (АМС)|Мессенџьер]]» рҟынтәи асахьақәа рхы иархәаны, раԥхьаӡатәи Меркури ихаҭәаау ахсаала анеиқәдыршәаз.<ref>{{cite web |date=2009-12-16 |url=https://lenta.ru/news/2009/12/16/mercury/ |title=Впервые составлена полная карта Меркурия |publisher=[[Lenta.ru]] |access-date=2010-08-13 |url-status=live |archive-date=2010-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100822110559/http://lenta.ru/news/2009/12/16/mercury/ }}</ref> 2006 шықәсазы [[Плутон#Решение МАС повторно классифицировать Плутон|Плутон апланетартә статус анацәыӡ]] ашьҭахь, Меркури Амратә системаҿы иреиҵоу апланета ҳәа ахьӡ аиуит. [[Файл:Terrestrial planet size comparisons.jpg|center|мини|400px|Адгьылтә планетақәа реиҿырԥшратә шәагаақәа (арымарахьтә арӷьарахь: Меркури, [[Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]], [[Марс]])]] == Астрономиа == === Астрономиатә ҟазшьақәа === [[Файл:Mercury, Venus and the Moon Align.jpg|200px|мини|слева|Меркури еҵәала иҭәу ажәҩан аҿы (хыхь, Венереи Амзеи рхыхь), [[Паранальская обсерватория|Параналтәи аобсерваториа]]]] Меркури [[Видимая звёздная величина|иубаратәы иҟоу аеҵәатә шәагаа]] −2.43<sup>м</sup><ref name="nasa"/> инаркны 5.5<sup>м</sup> рҟынӡа иҟоуп, аха Амра аҟнытә акәакьтә бжьаӡара ахьмаҷу азы мариала иубарҭаӡам (максимум 28.3°)<ref name="gect">{{cite web|url=http://gect.ru/astronomy/mercury.html|title=Сведения о Меркурии|access-date=2016-05-15|publisher=Gect.ru: географический информационный проект|archive-date=2016-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422182810/http://www.gect.ru/astronomy/mercury.html|url-status=live}}</ref>. Меркури ахылаԥшразы зегь реиҳа иманшәалоу аҭагылазаашьақәа ыҟоуп илаҟәу аҭбаарақәа рҿы, насгьы аекватор азааигәара: уи зыхҟьо аилашәшәара аамҭа уаҟа зегь реиҳа иахькьаҿу ауп. Абжьаратәи аҭбаарақәа рҿы Меркури аԥшаара еиҳа иуадаҩуп, насгьы уи аԥшаара ауеит иреиӷьу [[Элонгация (астрономия)|аиҵыхрақәа]] раан мацара. Аҭбаара ҳаракқәа рҿы, апланета уахынлатәи ажәҩан лашьцаҿы шамахамзар ахаангьы иубарҭаӡам (атыҩкрақәа раан ада): Меркури аилашәшәара ашьҭахь даараӡа аамҭа кьаҿк аҩнуҵҟа иубарҭоуп.<ref name="znsila">{{cite web|url=http://znaniya-sila.narod.ru/solarsis/mercury/mercury_01.htm|title=Меркурий — характеристики и наблюдение|access-date=2011-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20120511143012/http://znaniya-sila.narod.ru/solarsis/mercury/mercury_01.htm|archive-date=2012-05-11|url-status=live}}</ref> Агьежьбжақәа рыҩбагьы рыбжьаратәи аҭбаарақәа рҿы Меркури ахылаԥшразы зегь реиҳа иманшәалоу аҭагылазаашьақәа ҟалоит амшеиҟарара азааигәара (аилашәшәара аамҭа уи аан имаҷӡоуп). Апланета ахылаԥшразы иреиӷьу аамҭоуп шьыжьымҭантәи ма хәылбыҽхатәи аилашәшәымҭа, уи [[Элонгация (астрономия)|аиҵыхра]] аамҭақәа раан (Меркури аҟнытә Амра аҟынӡа ажәҩан аҿы иреиҳау абжьаӡара аныҟоу аамҭақәа, шықәсык аҩныҵҟа изныкымкәа иҟало). Меркури [[Астрономические символы|астрономиатә дырга]] (☿) — римтәи анцәахәы [[Меркурий (мифология)|Меркури]] (мамзаргьы абырзен [[Гермес]]) исахьа стилизациала иаарԥшу ауп - [[Кадуцей|кадуцеиа]], ахықәцәаҿ еиқәҳәалоу ҩ-маҭык змоу.<ref>{{книга|автор=Alexander Jones|заглавие=Astronomical Papyri from Oxyrhynchus:|ссылка=https://archive.org/details/astronomicalpapy0001jone/page/62|издательство=American Philosophical Society|год=1999|страницы=62}}</ref> Ари адырга рхы иадырхәон ҳера III—IV-тәи ашәышықәсақәа рзы иҟаз абырзен папирусқәа рҿы; абжьаратәи ашәышықәсақәа раан, егьырҭ адыргақәа реиԥш, аџьар ацҵахеит. === Меркури ажәҩантә механика === Меркури Амра иакәшоит еиҵыху [[эллипс|еллиптикатә]] [[орбита|орбитала]] ([[эксцентриситет|аексцентриситет]] 0.205) абжьаратәи абжьаӡара 57.91 миллион км (0.387 а.ц.) аҟны. [[Апоцентр и перицентр|Аперигели]] аҿы Меркури Амраҟынтәи 45,9 миллион км (0,3 а.ц.) аҟны иҟоуп, [[Апоцентр и перицентр|афели]] аҿы — 69,7 миллион км (0,46 а.ц.) аҟны, абасала аперигели аҿы Меркури Амра зныки бжаки рыла еиҳа иазааигәоуп, афели аҟны аасҭа. Аорбита [[эклиптика|аеклиптикатә]] ҟьаҟьарахь анаара 7° ауп. Апланетааорбитала абжьаратәи аццакра — 48 км/с (афелион аҿы - 38.7 км/с, аперигелион аҿы - 56.6 км/с). Меркури инаркны [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟынӡа абжьаӡара 82 инаркны 217 млн км рҟынӡа иҟоуп. Убри аҟнытә, Адгьыл аҟынтәи уанахәаԥшуа, Меркури Амра аганахьала мышқәак рыҩныҵҟа [[Амраҭашәара|мраҭашәарантә]] (шьыжьла иубарҭоуп) [[Амрагылара|мрагыларахь]] (хәылбыҽхала иубарҭоуп) аҭыԥ аԥсахуеит.<ref>{{cite web |url=http://www.websib.ru/noos/metod/astronom/System/Sol_Sistema1/Mercyru.htm |title=Всё о Меркурии |access-date=2011-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516235124/http://www.websib.ru/noos/metod/astronom/System/Sol_Sistema1/Mercyru.htm |archive-date=2012-05-16 |url-status=dead}}</ref> Меркури [[период обращения|Амра иакәшоит аорбитаҿы]] 87.97 дгьылтә мши-ҵхи рыла. Меркури аҟны [[звёздные сутки|аеҵәатә уахыки-ҽнаки]] раамҭа 58.65 дгьылтә мши-ҵхи ираҟароуп, даҽакала иуҳәозар, Меркури ашықәс 2/3<ref name="strom">{{книга |год=2003 |заглавие=Exploring Mercury: the iron planet |ссылка=https://archive.org/details/exploringmercury00stro |издательство=Springer |isbn=1-85233-731-1 |автор=Strom, Robert G.; Sprague, Ann L. }}</ref>, [[Солнечные сутки|амратә уахыки-ҽнаки]] — 176 дгьылтә<ref name="Язев" /> ираҟароуп, даҽакала иуҳәозар, “Меркури ашықәсқәа ҩба”: Меркури амш аамҭа (насгьы, аҵх) меркури ашықәс аамҭа иаҟароуп.<ref name="Язев" /> Аҵәҩан акәша-мыкәша аҵәира аамҭақәеи Меркури [[Амра|Амра]] акәша-мыкәша аҵәира аамҭеи реизыҟазаашьа Амратә системазы иҷыдоу цәырҵроуп. Иҟалап уи зыхҟьо Амра [[Приливные силы|аӡхаларатә усура]] [[Момент импульса|аныҟәара ахыԥхьаӡара]] ахыԥхьаӡара ахьамнахыз акәзар, насгьы аҵәира ахьааннакылоз, уи аханатә еиҳа иццакын, аҩ-периодк еизадахыԥхьаӡаратә еизыҟазаашьала еидҳәаланы иҟалаанӡа.<ref name="Kononovich+2004"/> Уи иалҵшәаны, меркуритәи шықәсык аҩныҵҟа Меркури аҵәҩан акәша-мыкәша Амра иазкны револиуциабжак аҟаҵара иахьӡоит(револиуциаки бжаки аеҵәақәа ирызкны). Даҽакала иуҳәозар, Меркури аперигели ианахысуа аамҭазы уи аҿықәан иҟоу ҭыԥк Амра иаҿаԥшуазар, анаҩстәи аперигели ианахысуа аамҭазы аҿықә аҿы иҟоу уи аҭыԥ иаҿагылоу аҭыԥ ишиашоу Амра иаҿаԥшлоит, насгьы даҽа меркуритәи шықәсык ашьҭахь Амра ҩаԥхьа актәи аҭыԥ аханы азенитахь ихынҳәуеит. Апланета абри аҩыза аныҟәара иалҵшәаны, уи аҿы “иԥхоу акыдхаларақәа” алкаазар ауеит — еиҿагылоу ҩ-[[меридиан|меридианк]], Меркури аперигели ианахысуа аамҭазы еимда-ааимдо Амра иаҿаԥшуа, убри аҟнытә, Меркури ашәага-загақәа рылагьы уаҟа кырӡа ишоурахоит.<ref>{{cite web |author = Алексей Левин |url = http://galspace.spb.ru/index157.html |title = Меркурий — планета, ближайшая к Солнцу |publisher = Популярная механика |access-date = 2011-03-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120625181809/http://galspace.spb.ru/index157.html |archive-date = 2012-06-25 |url-status = live }}</ref> Меркури аҿы ашықәс аамҭақәа реиҭныԥсахлара ахьыҟам азы, аполиусқәа рзааигәара иҟоуп амра ашәахәақәа идмырлашо аҭыԥқәа. [[обсерватория Аресибо|Аресибо]] арадиотелескоп ахархәарала имҩаԥгаз аҭҵаарақәа ишаадырԥшуа ала, ихьшәашәоу, илашьцоу ари аҭыԥ аҿы аҵаааршәқәа ыҟазар ауеит. Аӡытә ҵаа ахҟьа 2 м инаӡар алшоит; иҟалап уи сабала ихҟьазар.<ref>''Philippe Blondel, John W. Mason''. Solar System Update. Springer-Verlag 2006. ISBN 978-3-540-26056-1.</ref> Меркури аҵәҩантәи аорбиталтәи аныҟәарақәа реилаҵара, аорбита аиҵыхра иахҟьаны, аинтерес зҵоу даҽа феноменк цәырнагоит. Апланета аҵәҩан иаакәыршаны аҵәира аццакра — шамахамзар еиҭамсуа рбагоуп, аха убри аамҭазы аорбита аныҟәара аццакра еснагь аҽаԥсахуеит. Перигели азааигәара иҟоу аорбита ацыԥҵәахаҿы, аабаҟа мшы раҟара рыҩнуҵҟа аорбитатә ныҟәара [[угловая скорость|акәакьтә ццакыра]] агьежьратә ныҟәара акәакьтә ццакыра аасҭа еиҳауп. Уи иалҵшәаны, Меркури ажәҩан аҿы Амра, Адгьыл ажәҩан аҿы Меркури ахаҭа еиԥш, аиқәҳәала асахьа ҭнахуеит. 90°-и 270°-и ирзааигәоу акыдхаларақәа рҟны Амра ангылалакь ашьҭахь иаангылоит, шьҭахьҟа ихынҳәуеит, насгьы иахьҩыҵхахаз аҭыԥ аҟныҵәҟьа иҭалоит. Аха адгьыл аҿы мышқәак рышьҭахь, Амра ҩаԥхьа уи аҭыԥ аҿы, насгьы уажәшьҭа кыраамҭа ҳәа дырҩеигь игылоит. Ари аеффект зны-зынла [[Иисус Навин|Иисус Навин]] иеффект ҳәа иашьҭоуп, [[Абиблиа|Аԥшьаҩыраҿы]] излаҳәо ала, зны Амра аныҟәара аанызкылаз (Нав. 10:12—13) Иисус Навин ихьӡ ала. Амра аҭашәамҭаз, асахьа еиҭасуеит.<ref>{{книга | автор = Брашнов, Д. Г.| часть = | заглавие = Удивительная астрономия | оригинал = | ссылка = | издание = | ответственный = Меламед А. М. | место = | издательство = ЭНАС-КНИГ | год = 2016 | том = | страницы = | страниц = 208 | isbn = 978-5-91921-205-8}}</ref><ref>[https://galspace.spb.ru/index4.html ''Бурба Г.'' Солнечные танцы]</ref> Иара убасгьы иџьашьахәуп, [[Адгьыл|Адгьыл]] еиҳа иазааигәоу аорбитақәа [[Марс|Марси]] [[Венера|Венереи]] шракәугьы, Меркури бжьаратәла Адгьыл еиҳа иазааигәоу планета ҳәа иԥхьаӡоуп (избанзар егьырҭ апланетақәа еиҳа ихараны инаскьоит, Амра уиаҟара «иадҳәалаӡам» аҟынтәи).<ref>{{статья |автор=Tom Stockman, Gabriel Monroe, Samuel Cordner |заглавие=Venus is not Earth’s closest neighbor |язык=en |издание=Physics Today |число=12 |месяц=Mar |год=2019 |ссылка=https://physicstoday.scitation.org/do/10.1063/PT.6.3.20190312a/full/ |doi=10.1063/PT.6.3.20190312a |archive-date=2019-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404183545/https://physicstoday.scitation.org/do/10.1063/PT.6.3.20190312a/full/ }}</ref> ==== Амра адиск иахысны ацара ==== {{CSS image crop|изобр=Mercury transit 2.jpg|позиция=right|подпись=Меркурий Амратә диск иаҩсны ацара абҵарамза 8, 2006 шықәсазы. Меркури афото агәҭа аҵаҟашәа кәаԥ хәыҷык аҳасабала иубарҭоуп|ширина=355|общая=400|верх=20|право=25|низ=25|лево=20}} {{main|Меркури Амра адиск иқәланы ацара}} Меркури Амра адиск ала ацара — уарла-шәарла иуԥыло астрономиатә цәырҵроуп, аха уи еиҳа лассы-лассы иҟалоит, иаҳҳәап, [[Прохождение Венеры по диску Солнца|Венера атранзит]] аасҭа, избан акәзар Меркури Амра еиҳа иазааигәоуп, насгьы Меркури ашықәс еиҳа икьаҿуп. Меркури амҩасра ҟалар алшоит лаҵарамзазы мамзаргьы абҵарамзазы. XXI-тәи ашәышықәсазы иҟалоит Меркури Амра иаҩсны амҩасрақәа 14, зегь реиҳа иааигәоу абҵарамза 13, 2032 шықәсазы.<ref name="eclipses">{{cite web |url=https://eclipses.gsfc.nasa.gov/transit/catalog/MercuryCatalog.html |title=Seven Century Catalog of Mercury Transits: 1601 CE to 2300 CE |publisher=[[NASA]] |lang=en |access-date=2019-10-11 |archive-date=2019-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230191248/https://eclipses.gsfc.nasa.gov/transit/catalog/MercuryCatalog.html |url-status=dead }}</ref> Иара убасгьы иҟалар алшоит Меркури анцо аамҭазы Венерагьы уи иацны Амра адиск иаҩсны ицар, аха ас еиԥш иҟоу ахҭыс даараӡа уарла-шәарла ауп ишуԥыло. Венереи Меркурии еицырзеиԥшу атранзит ҟалоит ԥхынгәымза 26, 69 163 шықәсазы.<ref name="FENASAM">{{cite web |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/transit/catalog/MercuryCatalog.html |url-status = dead |title=Transits of Mercury, Seven Century Catalog: 1601 CE to 2300 CE |publisher=[[NASA]] |first=Fred |last=Espenak |date=2005-04-21 |access-date=2006-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060928215004/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/transit/catalog/MercuryCatalog.html |archive-date=2006-09-28 }}</ref> Меркури амҩасра ҟалар алшоит [[солнечное затмение|амра атыҩкра]] аамҭазгьы. Ас еиԥш иҟоу аиқәшәара ҷыда ҟалоит лаҵарамза 30, 6757 шықәсазы.<ref>{{cite web |url=http://transit.savage-garden.org/en/sedt/24/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222115137/http://transit.savage-garden.org/en/sedt/24/ |title=Simultaneous Occurrence of Solar Eclipse and Transit of Mercury 6757 July 05 |author=Zhelyazko Zhelyazkov |archive-date=2012-02-22 |website=savage-garden.org}}</ref> ==== Аорбита аномалиатә прецессиа ==== [[Файл:Precessing Kepler orbit 280frames e0.6 smaller.gif|мини|400px|Меркури аорбита апрецессиа. Аԥхьаӡара аилкааразы апрецессиа амҽхак еизырҳауп иҵабыргу аҿырԥштәы аасҭа]] {{main|Меркури аперигели аиҭаҵра}} Меркури Амра иазааигәоуп, убри аҟнытә азыҟазаара азеиԥш теориа аеффект Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы рҟны аасҭа еиҳарак уи аныҟәараҿы иааԥшуеит. 1859 шықәсазы афранцыз математик, астроном [[Леверье, Урбен Жан Жозеф|Урбен Леверие]] [[Смещение перигелия Меркурия|Меркури аперигели иццакым апроцесссиа]] шыҟоу ала адырра ҟаиҵеит, уи [[Классическая механика|Ниутон имеханика]] излаҳәо ала еицырдыруа апланетақәа рнырра аԥхьаӡарала инагӡаны аилыркаара залшом.<ref>Роузвер Н. Т., 1985, ад. 9—10.</ref> Меркури аперигели апрецессиа ишьақәнаргылоит 574.10 ± 0.65′′ ([[Градус (геометрия)|кәакьтә секунд]]) шәышықәсала [[Международная небесная система координат|агелиоцентртә координаттә системаҿы]], мамзаргьы 5600 кәакьтә секудк (≈1.7°) шәышықәсала [[Геоцентрические координаты|агеоцентртә координаттә системаҿы]]. Ниутон имеханикала егьырҭ ажәҩантә цәеижьқәа зегьы Меркури иазыҟарҵо анырра аԥхьаӡара шәышықәсала 531,63 ± 0,69 насгьы 5557 кәакьтә секундк рыла апрецессиа ҟанаҵоит.<ref>{{статья |автор=Clemence G. M. |заглавие=The Relativity Effect in Planetary Motions |издание=[[Reviews of Modern Physics]] |год=1947 |issue=4 |том=19 |страницы=361—364 |doi=10.1103/RevModPhys.19.361 |язык=en}}</ref> Игәаҭаз аеффект аилыркаара иҽазышәо, Леверие даҽа планетак ыҟоуп ҳәа агәҩара иоуит(мамзаргьы иҟалап астероид хәыҷқәа рыла ишьақәгылоу амаҟа) зорбита Меркури атәы аасҭа Амра иазааигәаз, насгьы аилагаратә нырра ҟазҵо<ref name="Verrier">{{статья |автор=Le Verrier U. |заглавие=Lettre de M. Le Verrier à M. Faye sur la théorie de Mercure et sur le mouvement du périhélie de cette planète |ссылка=https://archive.org/stream/comptesrendusheb49acad#page/378/mode/2up |издание=Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences |год=1859 |том=49 |страницы=379—383 |язык=fr}} (на с. 383 того же издания Файе, комментируя предыдущую работу, рекомендует астрономам искать ранее не обнаруженный объект, находящийся внутри орбиты Меркурия).</ref> (егьырҭ аилыркаарақәа уаанӡа хшыҩзышьҭра зҭамыз Амра аполиартә еиҵацалара иазааҭгылон). [[Нептун (планета)|Нептун]] аԥшаараҿы уаанӡа иҟаз ақәҿиарақәа рыбзоурала, [[Уран (планета)|Уран]] аорбитаҿы иҟанаҵоз анырра ҳасаб азуны, ари агипотеза еицырдыруа иҟалеит, насгьы изышьҭаз агипотезатә планета [[Вулкан (планета)|Вулкан]] ҳәа ахьӡгьы аиуит. Аха ари апланета ахаангьы иаартымхеит.<ref>{{книга |заглавие=In Search of Planet Vulcan, The Ghost in Newton's Clockwork Machine |ссылка=https://archive.org/details/insearchofplanet0000baum |год=1997 |isbn=0-306-45567-6 |издательство=[[Springer Science+Business Media#Plenum Press|Plenum Press]] |место=New York |язык=en |автор=Baum, Richard; Sheehan, William }}</ref> Абарҭ аилыркаарақәа рахьтә акызаҵәыкгьы ахылаԥшрақәа рԥышәара ахьрызхымгаз азы, афизикцәа шьоукы еиҳа ирадикалтәу агипотезақәа рықәыргылара иалагеит, агравитациа азакәан ахаҭа аԥсахра аҭахуп ҳәа, иаҳҳәап, уа иҟоу аҩаӡара арбага аԥсахра, мамзаргьы ацәеижьқәа рыццакыра иадҳәалоу апотенциал атерминқәа рыцҵара.<ref name="Bog">''А. Ф. Богородский''. Всемирное тяготение. — Киев: Наукова думка, 1971. Глава 2.</ref> Аха урҭ аҽазышәарақәа реиҳарак аиҿагылара цәырнагон. XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы, иаҳбо апрецессиа ҳаилнаркааит [[общая теория относительности|аизыҟазаашьа азеиԥш теориа]]. Аеффект даара ихәыҷуп: арелиативисттә "цҵа" шәышықәс рыҩныҵҟа 42.98 кәактә секунд мацара шьақәнаргылоит, уи 7.5% (1/13) ауп апрецессиа аццакра зегьы аҟынтәи, убри аҟнытә иаҭаххоит зегьы ианреиҵаха 12 миллионынтә Меркури Амра иакәшарц, аперигели аклассикатә теориа иазылнахыз аҭыԥахь ахынҳәразы. Абас еиԥш иҟоу, аха еиҵоу аҭыԥԥсахра ыҟоуп егьырҭ апланетақәа рҿгьы - 8.62 кәакьтә секунд шәышықәса рыҩныҵҟа [[Венера|Венера]] азы, 3.84 — Адгьыл азы, 1.35 — Марс азы, астероидқәа рзы — 10.05 [[(1566) Икар|Икар]] азы.<ref>{{статья |автор=Gilvarry J. J. |заглавие=Relativity Precession of the Asteroid Icarus |ссылка=https://archive.org/details/sim_physical-review_1953-03-01_89_5/page/n128 |издание=[[Physical Review]] |год=1953 |issue=5 |том=89 |страницы=1046 |doi=10.1103/PhysRev.89.1046 |язык=en}}</ref><ref>{{cite web |author = Anonymous. |url = https://www.mathpages.com/rr/s6-02/6-02.htm |title = 6.2 Anomalous Precession |website = Reflections on Relativity |publisher = MathPages |access-date = 2008-05-22 |url-status = live }}</ref> == Апланетологиа == === Амҳалдызтә ҭыԥ === [[Файл:Mercury Magnetic Field NASA.jpg|мини|400px|Меркури амҳалдызтә ҭыԥ азыҟазаашьатә мчхара аазырԥшуа аграфик]] Меркури амҳалдытә ҭыԥ амоуп, уи [[Напряжённость магнитного поля|амчра]], «Маринер-10» ашәарақәа рыла, [[Магнитное поле Земли|Адгьыл аҿы иҟоу амчра]] аасҭа 100-нтә еиҵоуп, насгьы ~300 [[Тесла (единица измерения)|нТ]]<ref name="nasa"/> шьақәнаргылоит. Меркури [[Магнитное поле|амҳалдызтә ҭыԥ]] [[Диполь (электродинамика)|адипольтә]] еиҿкаара амоуп<ref name="chaikin1" />, насгьы даара [[симметрия|асимметриа]] амоуп<ref name="NASA_PR"/>, уи аҵәҩан акәзар апланета агьежьратә ҵәҩан ахьтә 10 градуск мацара рыла ауп иахьацәхьаҵуа<ref name="qq">{{cite web |author = Staff. |date = 2008-01-30 |url = https://messenger.jhuapl.edu/gallery/sciencePhotos/image.php?page=2&gallery_id=2&image_id=152 |title = Mercury’s Internal Magnetic Field |publisher = NASA |access-date = 2008-04-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130513090541/http://messenger.jhuapl.edu/gallery/sciencePhotos/image.php?page=2&gallery_id=2&image_id=152 |archive-date = 2013-05-13 |url-status = dead }}</ref>, уи ахылҵшьҭра ҳаилзыркаауа атеориақәа рҳәаақәа рҿы акырӡа аԥкрақәа шьақәнаргылоит.<ref name="NASA_PR"/> Меркури амҳалдызтә ҭыԥ, иҟалап, [[Магнитное динамо|адинамо аеффект]] иалҵшәаны ишьақәгылозар, Адгьыл аҿы еиԥш.<ref>{{cite web |author = Gold, Lauren. |date = 2007-05-03 |url = http://news.cornell.edu/stories/May07/margot.mercury.html |title = Mercury has molten core, Cornell researcher shows |publisher = Cornell University |access-date = 2008-04-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070518012037/http://news.cornell.edu/stories/May07/margot.mercury.html |archive-date = 2007-05-18 |url-status = live }}</ref><ref>{{статья|автор=Christensen U. R.|заглавие=A deep dynamo generating Mercury's magnetic field|издание=[[Nature]]|год=2006|issue=7122|том=444|1056—1058|doi=10.1038/nature05342|pmid=17183319|язык=en}}</ref> Ари аеффект зыхҟьо апланета аӡытә гәыцә аҟны аматериа ациркулиациа ауп. Апланета аорбита иамоу иалкаау аексцентриситети Амра азааигәареи ирыхҟьаны, даараӡа иӷәӷәоу аӡхаларатә еффект цәырҵуеит. Уи агәыцә аӡытә ҭагылазаашьаҿы иааннакылоит, “динамо аеффект” ҟаларц азы ихымԥадатәу.<ref name="spohn" /> 2015 шықәсазы Америка, Канада, Урыстәылатәи Афедерациа рҟынтәи аҵарауаа ргәаанагарала, Меркури амҳалдызтә ҭыԥ абжьаратәи ақәра ҵаҟатәи аҳәаа 3,7-3,9 миллиард шықәса ауп.<ref>{{Cite web |url=http://obzor.westsib.ru/news/448402 |title=Планетологи оценили возраст магнитного поля Меркурия / Томский Обзор |access-date=2015-05-09 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518092345/http://obzor.westsib.ru/news/448402 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2015/05/09/messenger/ |title=Планетологи оценили возраст магнитного поля Меркурия: Космос: Наука и техника: Lenta.ru |access-date=2016-06-02 |archive-date=2016-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602221756/https://lenta.ru/news/2015/05/09/messenger/ |url-status=live }}</ref> Меркури амҳалдызтә ҭыԥ иахьынӡаҭаху иӷәӷәоуп, [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] апланета акәша-мыкәша аныҟәара анырра анаҭартә еиԥш, [[магнитосфера|амҳалдызасфера]] шьақәыргыло. Апланета амҳалдызасфера, Адгьыл аҩнуҵҟа иҭаӡартә еиԥш ишмаҷугьы<ref name="chaikin1" />, амратә ԥша аҟынтәи еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа ([[Плазма|аплазма]]) раанкыларазы иахәҭоу амч ду амоуп. «Маринер-10» иҟанаҵаз ахылаԥшрақәа иаадырԥшуеит апланета уахынлатәи аган аҟны амҳалдызасфераҿы зымчхара маҷу аплазма шыҟоу. Амҳалдызасфера «аԥшаҵаҟатәи» аҵыхәан зымчхара дуу змоу ахәҭакқәа рыԥжәарақәа ԥшаан, уи апланета амҳалдызасфера адинамикатә ҟазшьақәа ирықәҿнаҭуеит.<ref name="chaikin1" /> 2008 шықәса жьҭаарамза 6 рзы апланета аҩбатәи авууаараан, «[[Мессенджер (АМС)|Мессенџьер]]» иаанарԥшит Меркури амҳалдызтә ҭыԥ хыԥхьаӡара рацәала "аԥенџьырқәа" амазар шалшо — амҳалдызтә ҭыԥ амчра ахьмаҷу аҭыԥқәа. Акосмостә ныҟәага амыругақәа амҳалдызтә ԥшаҵәиқәа рцәырҵра аадырԥшит — акосмостә ныҟәарҭеи апланета амҳалдызтә ҭыԥи еимаздо амҳалдызтә ҭыԥ аиқәҳәалақәа. Аԥшагьежь ҭбаарыла 800 км аҟынӡа инаӡоит, апланета арадиус ахԥатәи ахәҭа. Амҳалдызтә ҭыԥ ари аҩыза аԥшагьежьтә форма амратә ԥша иахҟьаны иҟалоит. Амратә ԥша апланета амҳалдызтә ҭыԥ иахьакәшо азы, амҳалдызтә ҭыԥ амчратә цәаҳәақәа амратә ԥша аплазма рҽаддырхалоит, насгьы уи иагоит, аԥшагьежь еиԥшу аилазаашьахь рҽеиларԥаҭо. Амҳалдызтә ҭыԥ ари аԥшагьежьқәа апланетатә мҳалдызтә хьчагаҿы "аԥенџьырқәа" шьақәдыргылоит, урҭ рыла еиҵаҵоу амратә ԥша ахәҭаҷқәа Меркури аҿықәанӡа инеиуеит.<ref name="NASA060209">{{cite web |author = Steigerwald, Bill. |date = 2009-06-02 |title = Magnetic Tornadoes Could Liberate Mercury’s Tenuous Atmosphere |publisher = NASA Goddard Space Flight Center |url = https://www.nasa.gov/mission_pages/messenger/multimedia/magnetic_tornadoes.html |access-date = 2009-07-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230404223911/https://www.nasa.gov/mission_pages/messenger/multimedia/magnetic_tornadoes.html |archive-date = 2023-04-04 |url-status = dead }}</ref> Апланетатәи апланетабжьаратәи амҳалдызтә ҭыԥқәа реимадара апроцесс, [[Магнитное пересоединение|амҳалдызтә еиҭеидҳәалара]] ҳәа хьӡыс изҭоу, акосмос аҿы еицырдыруа феноменуп. Уи Адгьыл амҳалдызасфераҿгьы иубаратәы иҟоуп, уи аан амҳалдызтә ԥшагьежьқәа цәырҵуеит. Аха, “Мессенџьер” ахылаԥшрақәа рыла, Меркури амҳалдызасфераҿы амратә ԥша аплазма амҳалдызтә ҭыԥ аҽадҳәалара аиҭаҟалара 10-нтә еиҳауп. === Атмосфера === [[Файл:Mercury Sodium tail (PIA11076).jpg|мини|300px|Меркури атмосфераҿы [[натрий|анатри]] аконцентрациа. (АПС «Мессенџьер», {{date|14|1|2008}})]] Акосмостә ӷба “[[Маринер-10|Маринер -10]]” Меркури ианавууаауаз ишьақәыргылахеит апланета даараӡа иҵаӷоу [[Атмосфера|атмосфера]] шамоу, зҟны ақәыӷәӷәара Адгьыл атмосфера ақәыӷәӷәара аасҭа 5·10<sup>11</sup>-нтә еиҵоу. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа рҿы атомқәа еиҳа лассы-лассы апланета аҿықә иаҿаҳауеит, дара-дара раасҭа. [[Атмосфера|Атмосфера]] шьақәгылоуп амратә ԥша аҟынтәи иаагоу атомқәа рыла, мамзаргьы амратә ԥша аҿықә аҟынтәи еизнагаз — [[гелий|агели]], [[натрий|анатри]], [[кислород|аҵәыҵәри]], [[калий|акали]], [[аргон]], [[водород|аӡри]] рыла. Аҳауатә цәқәырԥаҿы хазы игоу атомк аԥсҭазаара бжьаратәла 200 мшы раҟара ыҟоуп. Меркури иамоу [[Магнитное поле планет|амҳалдызтә ҭыԥи]] агравитациеи атмосфератә рчқәа [[Диссипация атмосфер планет|рыцәцара]] ацәыхьчареи атмосфера жәпа аиқәырхареи рзы иазхом. Амра азааигәарара амратә ԥша ӷәӷәеи аҳауа аԥхарра ҳараки аанагоит (аԥхара ӷәӷәа аныҟоу, арчқәа атмосфера еиҳа лассы иаанрыжьуеит). Убри аан, Меркури иаҟароу агравитациа змоу, аха Амра 4-5-нтә еиҳа иацәыхароу [[Марс]], амҳалдызтә ҭыԥ адагьы, атмосфера зынӡа иацәыӡӡом. Иҟалап аӡрии агелиуми амратә ԥша иацны апланета иҭалозар, насгьы уи амҳалдызасферахь иалаҵәоит, анаҩс дырҩеигь акосмос ахь ихынҳәуеит. Меркури ацәаҿы иҟоу аелементқәа [[Радиоактивный распад|ррадиоактивтә ԥхасҭахара]] даҽа гелиумк иахыҵхырҭоуп, иара убасгьы [[Аргон-40|аргон-40]], иԥсыҽу арадиоактивтә ԥсабаратә изотоп [[Калий-40|акали-40]] абжьысра иахылҿиаауа. Аӡы афақьқәагьы ыҟоуп, уи апроцессқәа жәпакы ирыхҟьаны иҭыҵуеит, иаҳҳәап, акометақәа апланета ахҟьа ранҟьара, амратә ԥша аӡрии ахрақәеи аминералқәеи рыҟны иҟоу аҵәыҵәри рҟынтәи аӡы аҟалара, иара убас аҵаа [[Сублимация (физика)|асублимациа]], иааиԥмырҟьаӡакәа агага змоу аполиартә кратерқәа рҿы иҟоу. Аӡы иадҳәалоу аионқәа рацәаны раартра, иаҳҳәап, O<sup>+</sup>, OH<sup>−</sup>, H<sub>2</sub>O<sup>+</sup>, аҵарауаа рзы иџьашьахәхеит.<ref>{{книга |год=1988 |издательство=University of Arizona Press |isbn=0-8165-1085-7 |часть=The Mercury atmosphere |заглавие=Mercury |ссылка часть=https://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/Mercury/MercuryCh17.pdf |автор=Hunten, D. M.; Shemansky, D. E.; Morgan, T. H. }}</ref><ref>{{cite web|author=[[Emily Lakdawalla]]|date=2008-07-03|title=MESSENGER Scientists 'Astonished' to Find Water in Mercury's Thin Atmosphere|url=https://wheel.newsvine.com/_news/2008/07/07/1646347-messenger-scientists-astonished-to-find-water-in-mercurys-thin-atmosphere-planetary-news-the-planetary-society|access-date=2009-05-18|url-status=dead|archive-url=https://www.webcitation.org/6DnqrD2HK?url=https://wheel.newsvine.com/_news/2008/07/07/1646347-messenger-scientists-astonished-to-find-water-in-mercurys-thin-atmosphere-planetary-news-the-planetary-society|archive-date=2013-01-20}}</ref> Абарҭ аионқәа рхыԥхьаӡара рацәаны Меркури иаакәыршаны иҟоу акосмос аҿы иахьыԥшааз азы, аҵарауаа урҭ амратә ԥша иахҟьаны апланета аҿықәан ма [[экзосфера|аекзосфераҿы]] еилабгаз аӡы амолекулақәа рыла иҟалеит ҳәа агәаанагара роуит.<ref>{{статья|автор=Zurbuchen T. H. et al. |заглавие=MESSENGER Observations of the Composition of Mercury’s Ionized Exosphere and Plasma Environment |издание=[[Science (журнал)|Science]] |год=2008 |issue=5885 |том=321 |страницы=90—92 |doi=10.1126/science.1159314 |pmid=18599777 |язык=en}}</ref><ref>{{cite web|publisher=University of Michigan|date=2008-06-30|title=Instrument Shows What Planet Mercury Is Made Of|url=http://newswise.com/articles/view/542209/|access-date=2009-05-18|archive-url=https://www.webcitation.org/67qPxa6qv?url=http://newswise.com/articles/view/542209/|archive-date=2012-05-22|url-status=dead}}</ref> Жәабранмза 5, [[2008 год в науке|2008 шықәсазы]], Џьеффри Бомгарднер напхгара зиҭоз [[Бостонский университет|Бостонтәи Ауниверситет]] астрономцәа ргәыԥ, Меркури аҿы 2,5 миллион км инареиҳаны аура змоу [[Хвост кометы|акомета еиԥшу аҵыхәа]] аартра рыланаҳәеит. Уи аарԥшын адгьылтә [[Астрономическая обсерватория|обсерваториақәа]] рҟынтәи [[Натрий|анатри]] спектралтә цәаҳәаҩбатәи ахылаԥшрақәа раан. Уи аԥхьа, 40 нызқь км еиҳамкәа аҵыхәа азы адырра ыҟан. Агәыԥ раԥхьаӡакәны анатритә ҵыхәа асахьа ҭнахит [[2006 год в науке|2006 шықәса]] рашәарамзазы [[Военно-воздушные силы США|Америкатәи Аҳаиртә мчқәа]] 3,7 метратәи ртелескоп ала, [[Халеакала (вулкан)|Ҳалеакала]] ашьхаҿы ([[Гавайи|Гаваии]]), анаҩс еиҵоу даҽа х-мыругак рхы иадырхәеит: акы Ҳалеакала, ҩба [[Техас]] иҟоу Макдональд аобсерваториаҿы. 4-диуимктәи [[Апертура (оптика)|апертура]] (100 мм) змоу ателескоп хархәара аҭан ҭыԥ дула иубарҭоу асахьақәа раԥҵаразы. Меркури аҵыхәа ау асахьа ҟарҵеит 2007 шықәса лаҵарамзазы Џьоди Уилсони (аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҳабы) Карл Шмидти (аспирант).<ref>{{cite web|url=http://www.bu.edu/phpbin/news/releases/display.php?id=1511|url-status=dead|title=Boston University Astronomers Map Full Extent of Mercury’s Comet-Like Tail|access-date=2009-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120417052749/http://www.bu.edu/phpbin/news/releases/display.php?id=1511|archive-date=2012-04-17}}</ref> Адгьыл аҟынтәи анаԥшҩы изы аҵыхәа акәакьтә аура 3° ҟалоит. Меркури аҵыхәа иазку адырра ҿыцқәа цәырҵит [[2009 год в науке|2009 шықәса]] абҵарамза алагамҭазы акосмостә ӷба «[[MESSENGER|Мессенџер]]» аҩбатәии ахԥатәии аԥыррақәа рышьҭахь.<ref>{{cite web|url=https://science.nasa.gov/headlines/y2009/03nov_hiddenterritory.htm|title=Hidden Territory on Mercury Revealed|archive-url=https://www.webcitation.org/67qPyLJ0y?url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2009/03nov_hiddenterritory/|archive-date=2012-05-22|access-date=2009-11-04|url-status=dead}}</ref> Арҭ адыррақәа шьаҭас иҟаҵаны [[НАСА]] аусзуҩцәа ари ацәырҵра амодель ашьақәыргылара рылшеит.<ref>{{cite web|url=https://messenger.jhuapl.edu/news_room/presscon_multi6.html|title=MESSENGER Teleconference Multimedia Page|access-date=2011-06-10|archive-url=https://www.webcitation.org/67qPyrq08?url=https://messenger.jhuapl.edu/news_room/presscon_multi6.html|archive-date=2012-05-22|url-status=dead}}</ref> Меркури аҵыхәа шамоу 1980-тәи ашықәсқәа рзгьы ирҳәахьан.<ref>{{Cite web |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1986GeoRL..13..423I/abstract |title=The sodium exosphere and magnetosphere of Mercury |access-date=2021-03-28 |archive-date=2021-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210328115354/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1986GeoRL..13..423I/abstract |url-status=live }}</ref> === Меркури агеологиа === ==== Аҟалара агипотезақәа ==== Меркурии егьырҭ апланетақәеи рцәырҵразы ихадоу гипотезоуп [[небулярная гипотеза|анебулатә гипотеза]]. XIX-тәи ашәышықәса инаркны иҟан агипотеза, Меркури анкьа апланета [[Венера|Венера]] амҩаныза акәын, ашьҭахь уи «иацәыӡит» ҳәа зҳәоз.<ref name="Язев" /> 1976 шықәсазы [[Том ван Фландерн|Том ван Фландерни]] К. Р. Харрингтони, аматематикатә ҳәаақәҵарақәа шьаҭас иганы, иаадырԥшит ари агипотеза ибзианы ишҳаилнаркаауа Меркури аорбита аиҵыхра (аексцентриситет), Амра акәша-мыкәша иҟоу ареволиуциа арезонанстә ҟазшьа, насгьы Меркурии Венереи рҿаԥхьа агьежьратә импульс ацәыӡра<ref>{{Cite web |url=http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=1&num=593 |title=Бывший спутник Венеры? |access-date=2019-12-02 |archive-date=2017-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620154653/http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=1&num=593 |url-status=live }}</ref><ref>{{статья |автор=R. S. Harrington, T. C. van Flandern |заглавие=A Dynamical Investigation of the Conjecture that Mercury is an Escaped Satellite of Venus |язык=en |издание=Icarus |том=28 |выпуск=4 |год=1976 |страницы=435—440 |doi=10.1016/0019-1035(76)90116-0}}</ref>.. Даҽа модельк инақәыршәаны, Амратә система ашьақәгылара алагамҭаҿы, апрото-Меркури апрото-Венера цәхасрала иаҿаҳаит, уи иахҟьаны зааӡатәи Меркури амантиеи ахҟьеи ахәҭақәа рацәаны акәша-мыкәшатәи акосмосахь иԥсаҟьахеит, анаҩс Венера еизнагеит.<ref>[https://lenta.ru/news/2014/07/07/merc/ Астрономы изучили формирование Меркурия из протопланеты] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210420234933/https://lenta.ru/news/2014/07/07/merc/ |date=2021-04-20 }} // Lenta.ru.</ref> Уажәы иҟоуп еиуеиԥшым аверсиақәа Меркури идуӡӡоу аҩныҵҟатәи агәыцә хыҵхырҭас иаиуз иазкны. Урҭ рҟынтә иеиҳа еицырдыруа иаҳәоит, раԥхьаӡа ари апланетаҿы аметаллқәа рыкапани асиликаттә хықәқәа рыкапани рыбжьара аизыҟазаашьа Амратә система ацәеижь кьакьақәа рзы иаабац аизыҟазаашьа ишазааигәаз (аҩныҵҟатәи апланетақәа, еиҳа еицырдыруа аметеоритқәа – [[Хондриты|ахондритқәа]]). Убри аан Меркури акапан уажәтәи акапан аасҭа 2,25-нтә рыла еиҳан. Анаҩс, абри аверсиа инақәыршәаны, уи ~20 км/с аццакырала ахатәы капан аҟынтәи 1/6 аҟынӡа акапан змаз [[планетезималь|апланетезимал]] иаҿаҳаит. Ацәа аиҳараки амантиа хыхьтәи ахҟьеи адәахьтәи акосмос ахь иагеит, уаҟа иԥсаҟьахеит. Еиҳа ихьанҭоу аелементқәа рыла ишьақәгылоу апланета агәыцә еиқәхеит.<ref>doi:10.1016/0019-1035(88)90118-2</ref> Даҽа гипотезак ала, Меркури шьақәгылеит иласу аелементқәа рыла кырӡа иӷархахьаз апротопланетартә диск аҩныҵҟатәи ахәҭаҿы, уантәи амра ашәахәаркрақәеи амратә ԥшеи рықәыӷәӷәарала Амратә система адәахьтәи аҭыԥқәа рахь иҭцахеит. ==== Агеологиатә ҭоурых ==== Адгьыл, Амза, [[Марс]] реиԥш, Меркури агеологиатә ҭоурыхгьы [[геологический период|аамҭатә цыԥҵәахақәа]] рыла еиҟәшоуп ([[геологическая эра|аерақәа]] Адгьыл азы мацара ауп ахархәара ахьрымоу). Ари аиҟәшара шьақәгылоуп апланета арелиефтә ҷыдарақәа [[относительный геологический возраст|рықәрақәа]] ҳасаб рзуны. Урҭ [[Абсолютный геологический возраст|рықәра]], шықәсыла иршәо, насгьы акратерқәа рырацәарала ахәшьара зҭоу, даараӡа имаҷны еилкаауп. Арҭ аамҭа ацыԥҵәахақәа ирҷыдаҟазшьоу акратерқәа рыхьӡқәа рыҭоуп. Урҭ реишьҭагылара (зааӡатәиқәа рҟынтәи анаҩстәиқәа рахь, алагамҭақәа арыцхәқәа рыҭаны): толстоинӡатәи (~4,5 миллиард шықәса раԥхьа), толстоитәи аамҭа (<s>4,20–3,80 миллиард</s> шықәса раԥхьа), калортәи аамҭа (<s>3,87–3,75 миллиард</s> шықәса раԥхьа), мансуртәи аамҭа (<s>3,24–3,11 миллиард</s> шықәса раԥхьа) насгьы коипертәи аамҭа (<s>2,2–1,25 миллиард</s> шықәсқәа раԥхьа)<ref name="Tanaka_2012"/><ref name="Spudis01"/><ref>{{cite web|url=http://planetologia.elte.hu/merkur-terkep-elte-ttk-kavucs-1.pdf|title=Map of Mercury (PDF, large image)|access-date=2011-06-08|archive-url=https://www.webcitation.org/67qPsmkbM?url=http://planetologia.elte.hu/merkur-terkep-elte-ttk-kavucs-1.pdf|archive-date=2012-05-22|url-status=live}}</ref>. <center><timeline> ImageSize = width:800 height:100 PlotArea = left:10 right:10 bottom:30 top:0 AlignBars = early Period = from:-4500 till:0 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-4500 ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-4500 LineData= at:-3875 frompos:56 tillpos:65 width:0.5 color:black at:-3825 frompos:13 tillpos:30 width:0.5 color:black PlotData= align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5) text:Мансуртәи/Коипертәи from:-3000 till:0 color:limegreen text:Аҵыхәтәантәи_калортәи from:-3800 till:-3000 color:yellowgreen text:Калортәи from:-3850 till:-3800 shift:(5,-40) color:teal text:Толстоитәи from:-3900 till:-3850 shift:(0,25) color:brightgreen text:Толстоинӡатәи from:start till:-3900 color:green </timeline></center> 4.6 миллиард шықәса раԥхьа Меркури ашьақәгылара инаркны, астероидқәеи акометақәеи апланета ӷәӷәала иқәҳауан. [[Поздняя тяжёлая бомбардировка|Аҵыхәтәантәи апланета ақәҳара ду]] нҵәеит 3,8 миллиард шықәса раԥхьа. Иҟалап авулкантә усура Меркури қәыԥш иаҟазшьазҭгьы.<ref>{{Cite web |url=http://www.vokrugsveta.ru/news/5168/ |title=Вулканы на Меркурии {{!}} Новости {{!}} Вокруг Света |access-date=2016-06-06 |archive-date=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410060336/http://www.vokrugsveta.ru/news/5168/ |url-status=live }}</ref> Раионқәак, иаҳҳәап, [[равнина Жары|Ашоура адәкаршәра]], лавала ихҩан. Уи иахҟьаны акратерқәа рыҩнуҵҟа [[лунное море|амзатә мшынқәа]] иреиԥшу, аха ахра лашақәа рыла ишьақәгылоу адәкаршәрақәа ҟалеит. Меркури аҟны авулканизм нҵәеит ацәа ажәпара убри аҟынӡа ианеизҳа, алава апланета аҿықәахь уаҳа изықәымҭәо. Иҟалап ари ҟалазҭгьы иара аҭоурых раԥхьатәи 700–800 миллион шықәса рыҩнуҵҟа. Анаҩс, Меркури алава аҭыҵрақәа рҟынтәи ианыхьшәашәоз, уи аҭаӡара еиҵалон, насгьы аҩныҵҟа аасҭа заа ихьшәашәаз, икьакьаз ахаҳәтә ахҩа мчыла еиҵалалар акәхеит. Уи иахҟьаны апланета адәахьтәи ахаҳәтә цәа еиҟәыԥԥон, насгьы ҵкарк даҽа ҵкарк иақәлон, убасала ахрақәа рыхҟьак егьи ахҟьа иақәлон. Хыхьтәи ахҟьа ҵаҟатәи ахҟьа ҭацаланы, иҵааз ахаҳәтә цәқәырԥа еиԥшыз аҭеиҭыԥш аанахәон. Ас еиԥш иҟоу аныҟәарақәа рышьҭақәа иахьагьы еилыкка иубарҭоуп Меркури аҿықәан, километрақәак рыҩаӡареи, еикәарҳәу аформеи, шә-километрла ауреи змоу амардуан асахьа аҭаны. Апланета ацәа абас еиԥш аиҵацалара, ҳәарада, адгьылҵысра ӷәӷәақәа ацын.<ref>{{Cite web |url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/393/ |title=Волнения небесной тверди {{!}} Публикации {{!}} Вокруг Света |access-date=2016-06-06 |archive-date=2016-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160531103605/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/393/ |url-status=live }}</ref> 2016 шықәсазы иааԥшит Меркури аҟны атектоникатә усура аҵыхәтәантәи 50 миллион шықәсазгьы аҭыԥ шамаз, уи иахҟьаны 5.0 [[Магнитуда|амагнитуда]] змоу адгьылҵысрақәа шыҟалаз.<ref>{{Cite web| url=https://onznews.wdcb.ru/sep16/info_160926.html| title=На Меркурии обнаружили следы тектонической активности - Вестник ОНЗ РАН| access-date=2019-05-01| archive-date=2020-09-26| archive-url=https://web.archive.org/web/20200926050938/https://onznews.wdcb.ru/sep16/info_160926.html| url-status=live}}</ref> Анаҩстәи арелиефтә ԥсахрақәа зегьы зыхҟьо адәныҟатәи акосмостә цәеижьқәа апланета ахҟьа иахьаахо ауп. ==== Агеологиеи аҩнуҵҟатәи аиҿкаареи ==== {{See also|Апланета агәыцә}} {{See also|Аихатә планета}} [[Файл:Mercury Internal Structure.svg|мини|300px|Меркури ашьақәгылашьа. Асхема: 1. Ацәа, ажәпара 26 ± 11 км.<br> 2. Амантиа, ажәпара - 600 км.<br> 3. Агәыцә, арадиус - 1800 км.]] Ааигәанӡа иҟан агәаанагара, Меркури аҵаҿы 1800-1900 км арадиус змоу, апланета акапан 60% зҵазкуа аихатә гәыцә кьакьа ыҟоуп ҳәа, избан акәзар акосмостә ӷба «[[Маринер-10]]» иԥсыҽу амҳалдызтә ҭыԥ аанарԥшит, насгьы абас имаҷу ашәага-загақәа змоу апланета иҟьатоу аихатә гәыцә амазарц алшом ҳәа агәра ганы иҟан. Аха 2007 шықәсазы [[Марго, Жан-Люк|Жан-Лиук Марго]] игәыԥ Меркури радарла хәышықәса имҩаԥыргоз ахылаԥшрақәа рылҵшәақәа реихшьаала ҟарҵеит, уи аамҭазы апланета [[Вращательное движение|агьежьара]] ахкқәа гәарҭеит, урҭ мыцхәы идуӡӡан, иӷәӷәоу агәыцә змоу апланета аҩныҵҟатәи амодель азы. Убри аҟнытә иахьа ҳара агәра ганы иаҳҳәар ҳалшоит апланета агәыцә аҵаҵӷәы ҵаӷоуп ҳәа.<ref name="cornell">{{cite web|author=Gold, Lauren.|title=Mercury has molten core, Cornell researcher shows|date=2007-05-03|publisher=Cornell University|url=http://news.cornell.edu/stories/May07/margot.mercury.html|website = Chronicle Online|access-date=2008-05-12|archive-url=https://www.webcitation.org/67qLHYykI?url=http://news.cornell.edu/stories/May07/margot.mercury.html|archive-date=2012-05-22|url-status=live}}</ref><ref name="nrao">{{cite web|author=Finley, Dave.|date=2007-05-03|title=Mercury's Core Molten, Radar Study Shows|publisher=[[Национальная радиоастрономическая обсерватория]]|url=https://www.nrao.edu/pr/2007/mercury/|access-date=2008-05-12|archive-url=https://www.webcitation.org/67qLI1qs1?url=https://www.nrao.edu/pr/2007/mercury/|archive-date=2012-05-22|url-status=live}}</ref> Агәыцә иакәыршоуп 500–600 км ажәпара змоу [[Силикаты (минералы)|асиликаттә]] мантиа.<ref name="spohn">{{статья|автор=Spohn T.; Sohl F.; Wieczerkowski K.; Conzelmann V.|заглавие=The interior structure of Mercury: what we know, what we expect from BepiColombo|год=2001|том=49|issue=14—15|страницы=1561—1570|doi=10.1016/S0032-0633(01)00093-9|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Planetary and Space Science]]}}</ref><ref>{{книга|автор = Gallant, R. 1986. |заглавие=The National Geographic Picture Atlas of Our Universe |год = 1994 |ссылка = https://archive.org/details/nationalgeograph00roya_0 |издательство = National Geographic Society |издание=2nd edition}}</ref> «Маринер-10» адыррақәеи Адгьыл аҟынтәи ахылаԥшрақәеи рыла, апланета ацәа ажәпара 100 инаркны 300 км рҟынӡа ыҟоуп.<ref name="anderson1">{{статья|автор=Anderson J. D. et al.|заглавие=Shape and Orientation of Mercury from Radar Ranging Data|год=1996|issue=2|том=124|страницы=690—697|doi=10.1006/icar.1996.0242|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref> Еири аизостазиатә модель ахархәарала «[[Мессенджер (АМС)|Мессенџьер]]» азонд еизнагаз адыррақәа ранализ иаанарԥшит Меркури ацәа ажәпара 26 ± 11 км шышьақәнаргыло.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18300955?via%3Dihub A thin, dense crust for Mercury] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190531090745/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18300955?via%3Dihub |date=2019-05-31 }}, 2018</ref><ref>{{Cite web |url=https://nplus1.ru/news/2018/04/28/mercury-crust |title=Данные «Мессенджера» сделали кору Меркурия тоньше на четверть |access-date=2018-04-29 |archive-date=2018-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180429222223/https://nplus1.ru/news/2018/04/28/mercury-crust |url-status=live }}</ref> Меркури аӡытә аиха-никельтә гәыцә уи адиаметр 3/4 еиԥшуп, уи инықәырԥшшәа [[Амза|Амза]] ашәагаа иаҟароуп. Иара даара идууп егьырҭ апланетақәа ргәыцәқәа ирҿырԥшны. Меркури агәыцәаҿ аиха ахәҭаа Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа рҟны аасҭа еиҳауп. Ари афакт аилыркааразы атеориақәа рацәаны иҟаҵоуп. Аҭҵаарадырратә еилазаараҿы зегь реиҳа изыдгыло атеориа инақәыршәаны, Меркури аҟны аханатә аметалли асиликатқәеи реизыҟазаашьа иаабац аметеорит аҟны ишыҟоу еиԥшын, уи амасса уажәтәи аасҭа 2,25-нтә еиҳан.<ref name="Benz">{{статья|автор=Benz W., Slattery W. L., Cameron A. G. W.|заглавие=Collisional stripping of Mercury’s mantle|год=1988|issue=3|том=74|страницы=516—528|doi=10.1016/0019-1035(88)90118-2|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref> Аха, Амратә система аҭоурых алагамҭазы, 6-нтә еиҵоу амасса змоу, шә-километрла адиаметр змоу апланета еиԥшу ацәеижь Меркури иаахеит. Аидыслара иалҵшәаны, раԥхьатәи ацәеи амантиеи рӷьырак апланета иацрыҵит, уи иахҟьаны апланета аилазаараҿы агәыцә аизыҟазаашьатә пропорциа еизҳаит. Амза ашьақәгылашьа аилкааразгьы, [[теория гигантского столкновения|аидыслара дуӡӡа атеориа]] ҳәа изышьҭоу абри аҩыза агипотеза ҟаҵоуп.<ref name="Benz"/> Аха, ари версиа иаҿагылоит актәи адыррақәа Меркури аҿықә аелементтә еилазаара аҭҵаара аҟынтәи АМС «Мессенџер» [[гамма-спектрометр|агамма-спектрометр]] ахархәарала, уи иҳалнаршоит арадиоактивтә изотопқәа рҵакы ашәара: ишеилкаахаз ала, Меркури иамоуп ирацәаны иԥыруа [[калий|акали]] аелемент (еиҳа зырҭәара уадаҩу урани атории ирҿырԥшны), аиҿасраан цәцашьа змам ашоура ҳаракқәа ирышьамшәало.<ref name="Sc1">{{статья|автор=Patrick N. Peplowski et al.|заглавие=Radioactive Elements on Mercury’s Surface from MESSENGER: Implications for the Planet’s Formation and Evolution|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2011-09-30_333_6051/page/1850|издание=[[Science (журнал)|Science]]|год=2011|issue=6051|том=333|страницы=1850—1852|doi=10.1126/science.1211576|язык=en}}</ref> Убри аҟнытә Меркури ахәҭаҷтә еилазаара излыҵыз аматериал раԥхьатәи ахәҭаҷтә еилазаара иақәшәоит ҳәа агәаанагара ыҟоуп, [[энстатит|аенстатиттә]] [[хондриты|хондритқәеи]] аӡыда [[комета|кометатә]] хәҭаҷқәеи ирзааигәоу, аха иахьа уажәраанӡа иҭҵааз аенстатиттә хондритқәа рҿы иҟоу аиха ахәҭаа азхом Меркури абжьаратәи аилаӷәӷәара ҳарак аилыркааразы.<ref name="Sc2">{{статья|автор=Larry R. Nittler et al.|заглавие=The Major-Element Composition of Mercury’s Surface from MESSENGER X-ray Spectrometry|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2011-09-30_333_6051/page/1846|издание=[[Science (журнал)|Science]]|год=2011|issue=6051|том=333|страницы=1847—1850|doi=10.1126/science.1211567|язык=en}}</ref> [[Файл:Terrestial Planets internal ab.svg|мини|center|920px|Меркурии егьырҭ адгьылтә планетақәеи реиҿкаашьақәа реиҿырԥшра]] ==== Ахҟьа ==== Меркури ахҟьа [[Амза|Амза ахҟьа]] еиԥшуп — уи ӷәӷәала [[Ударный кратер|акратерқәа]] амоуп. Ахҟьаҿы акратерқәа реилаӷәӷәара еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы еиуеиԥшым. Акратер қәыԥшқәа рҟынтәи, Амзаҿы иҟоу акратерқәа рҟны еиԥш, еиуеиԥшым аганқәа рахь ашәахәа лашақәа цоит. Иҟоуп агәаанагара, еиҳа ирацәаны акратерқәа ахьыҟоу аҭыԥқәа еиҳа ижәытәуп ҳәа, еиҳа имаҷны акратерқәа ахьыҟоу аҭыԥқәа еиҳа иқәыԥшуп ҳәа, урҭ ҟалеит алава еиҳа ижәытәыз ахҟьа анарҭәы ашьҭахь. Убри аамҭазы, акратер дуқәа Меркури аҿы еиҳа имаҷны иуԥылоит, Амзаҿы аасҭа. Меркури аҟны иреиҳау акратер – [[равнина Жары|Ашоура акаршәра аӡҭачы]] (1525×1315 км). Зхатә хьӡы змоу акратерқәа рхыԥхьаӡараҿы актәи аҭыԥ ааннакылоит ҩынтә еиҵоу акратер [[Рембрандт (кратер)|Рембрандт]], уи адиаметр 716 км ауп.<ref name="Fassett_2009"/><ref name="Fassett_2012"/> Аха, Меркурии Амзеи реиԥшра наӡам — Меркури аҿы иҟоуп Амзаҿы иуԥымло аформациақәа. [[Файл:Rupes Discovery schematic.jpg|мини|справа|250px|350 км аура змоу, 3 км аҳаракыра змоу Дискавери албаарҭа ду шьақәгылеит Меркури ацәа хыхьтәи ахҟьақәа рақәларала, агәыцә аныхьшәашәалак ацәа адеформациа ахьахьуа иахҟьаны]] Меркурии Амзеи рышьхатә [[ландшафт|ландшафтқәа]] рыбжьара иҟоу акыр зҵазкуа еиԥшымзаароуп Меркури аҿы шә-километрла зҽеиҵызхуа, еихало [[Уступ (планетная номенклатура)|амардуанқәа]] ахьыҟоу. Урҭ реиҿкаашьа аҭҵаара иаанарԥшит, урҭ апланета ахьшәашәара иацыз аилацалара иахҟьаны ишышьақәгылаз, уи иахҟьаны Меркури аҿықә аҭыԥҭаӡара 1% ала еиҵахеит. Меркури ахҟьаҿы ибзианы еиқәхаз [[Ударный кратер|акратер дуқәа]] рыҟазаара иҳанаҳәоит иҳаҩсыз 3-4 миллиард шықәса ирылагӡаны ацәа аҟәша дуқәа рныҟәара шыҟамыз, насгьы ахҟьа [[Эрозия (геология)|аерозиагьы]] шыҟамыз; аҵыхәтәантәи шамахамзар зынӡаск иаԥнахуеит Меркури аҭоурыхаҿ ҵакык змаз атмосфера аҟазаара алшара. Меркури ахҟьа зегьы ҭызхыз азонд «[[MESSENGER|Мессенџьер]]» абзоурала, уи шеицеиԥшу шьақәыргылахеит. Убри ала, Меркури Амзеи [[Марс|Марси]] иреиԥшым, урҭ рҟны гьежьбжак егьи азгьежьбжак зынӡа иеиԥшӡам.<ref name="NASA_PR">{{cite web|url=https://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=114|title=MESSENGER Reveals More «Hidden» Territory on Mercury|lang=en|access-date=2011-06-10|archive-url=https://www.webcitation.org/67qLFc52M?url=https://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=114|archive-date=2012-05-22|url-status=dead}}</ref> Меркури аҿы зегь раасҭа иҳараку аҭыԥ (+4.48 километра абжьаратәи аҩаӡара ахыхь) аекватор аладахьы апланетаҿы зегь реиҳа ижәытәӡоу аҭыԥқәа руак аҿы иҟоуп, насгьы зегь реиҳа илаҟәу аҭыԥ (абжьаратәи аҩаӡара аҵаҟа −5.38 километра) [[Рахманинов (кратер)|Рахманинов икратер]] аҵаҟа иҟоуп, ҩ-шьхамацәазк рыла икәыршоу.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/feature/first-global-topographic-model-of-mercury|title=First Global Topographic Model of Mercury|lang=en|access-date=2016-05-07|archive-date=2016-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509165153/http://www.nasa.gov/feature/first-global-topographic-model-of-mercury/|url-status=dead}}</ref> Акосмостә ныҟәага «Мессенџьер» [[рентгенофлуоресцентный спектрометр|арентгентә флуоресценциатә спектрометр]] ахархәарала ахҟьа аелементтә еилазаара аҭҵаара аҟынтәи раԥхьатәи адыррақәа иаадырԥшит, Амза аконтиненттә регионқәа ирҷыдаҟазшьоу [[плагиоклазы|аплагиоклазатә]] [[полевой шпат|адәахьтәи ашпат]] иаҿырԥшны, [[Алюминий|алиумини]] [[Кальций|акальциуми]] рыла ишыԥсыҽу. Убри аамҭазы Меркури ахҟьа [[Титан (элемент)|атитаниуми]] аихеи рыла иӷаруп, [[Магний|амагни]] ала ибеиоуп, атиптә [[базальт|базальтқәеи]] адгьылтә [[коматиит|коматитқәа]] реиԥш иҟоу [[Ультраосновные магматические горные породы|аультрахадаратә шьхатә храқәеи]] рыбжьара абжьаратәи аҭыԥ ааннакылоит. Иара убасгьы иазгәаҭан [[Сера|атыҩша]] арацәара, уи иаанагоит апланета ахҟьа аиҿкаараан аиҭашьақәыргыларатә ҭагылазаашьақәа раԥҵара.<ref name="Sc2"/> ==== Акратерқәа ==== Меркури аҟны иҟоу [[Ударный кратер|акратерқәа]] аҵәца еиԥшу аҭаҟәалара хәыҷқәа инадыркны шә-километрак аҭбаара змоу амацәазрацәатә кратерқәа рҟынӡа рҽырыԥсахуеит. Урҭ еиуеиԥшым аилабгаратә стадиақәа рҟны иҟоуп. Иҟоуп ибзианы еиқәхаз акратерқәа, зыкәша-мыкәша ашәахәа дуқәа змоу, аинҟьараан аматериал аҭырҟьара иалҵшәаны ишьақәгылаз. Кратерқәак даараӡа ӷәӷәала еилыбгахьеит. Меркури акратерқәа амза акратерқәа излареиԥшым, Меркури аҟны акапан амч ахьеиҳау азы иаакәыршаны иҟоу аҭырҟьарақәа ршәага-загақәа ахьеиҵоу ала ауп.<ref name="Spudis01">{{статья |автор=Spudis P. D. |заглавие=The Geological History of Mercury |bibcode=2001mses.conf..100S |издание=Workshop on Mercury: Space Environment, Surface, and Interior |место=Chicago |год=2001 |страницы=100 |язык=en |url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/mercury01/pdf/8029.pdf}}</ref> <gallery mode="packed" heights="300px" widths="300px"> EN0108821596M Sholem Aleichem crater on Mercury.png|Ақәыԥшылара [[Луна|амзатә]] угәаланаршәоит (АПС «Мессенџьер» аҭыхымҭа) Merc fig2sm.jpg|[[Северный полюс Меркурия|Меркури аҩадатәи аполиус]] азааигәара акратерқәа ррадиолокациатә сахьа CW0131775256F Kuiper Crater.png|[[Койпер (кратер)|Коипер]] икратер (агәҭа аҵаҟашәа) (АПС «Мессенџер» аҭыхымҭа) </gallery> Меркури ахҟьа зегь реиҳа иубарҭоу аҷыдарақәа иреиуоуп [[равнина Жары|Ашоура акаршәра]] (лаҭын бызшәала: Caloris Planitia). Ари аҩыза ахьӡ аҭан “акыдхалара цақәа” руак азааигәара иахьыҟоу азы. Ари алаватә каршәра акратер (аҵарсратә ӡҭарчы) ҭнарҭәаауеит, уи ашәагаа апланетаҿы зегь реиҳа идууп. Ҭыԥқәак рҿы (Ашоура ашьхақәа) абаагәара 2 км еиҳауп. Адәкаршәра агәҭаны иҟоуп аҵәаӷәаҭаԥҟақәа рсистема, [[борозды Пантеон|Пантеон]] ҳәа ахьӡ зҭаз<ref name="Fassett_2009"/><ref name="Fassett_2012"/> (официалла "Абызкаҭаҳа" захьӡу). Иҟалап, заахара акратер ахылҿиааз ацәеижь 100 км еиҵамкәа адиаметр амазҭгьы. Уи анырра убриаҟара иӷәӷәан, [[сейсмические волны|асеисмикатә цәқәырԥақәа]] апланета зегьы иагәылсны, насгьы ахҟьа егьирахьтәи аҭыԥ рхы азышьҭны, араҟа еихдоу «ахаотикатә» ландшафтк шьақәдыргылеит. Меркури ахҟьаҿы зегь реиҳа [[альбедо|илашо]] аҭыԥ 60-километра иҟоу акратер Коипер ауп. Иҟалап ари апланетаҿы зегь реиҳа иқәыԥшу акратер дуқәа иреиуазар.<ref>{{cite web |url=https://astrogeology.usgs.gov/Projects/PlanetaryMapping/DIGGEOL/mercury/h6/h6.pdf |title=Geologic Map of the Kuiper (H-6) Quadrangle of Mercury |author=R. A. De Hon, D. H. Scott, J. R. Underwood Jr. |date=1981 |archive-url=https://www.webcitation.org/67qLH2RlD?url=http://astrogeology.usgs.gov/Projects/PlanetaryMapping/DIGGEOL/mercury/h6/h6.pdf |archive-date=2012-05-22 |access-date=2017-08-29 |url-status=live}}</ref> {{See also|Меркури акратерқәа рсиа}} ===== Аноменклатура аҷыдарақәа ===== Меркури арелиеф ахәҭаҷқәа [[Планетная номенклатура#Меркурий|рыхьӡҵара]] аԥҟарақәа рыдыркылеит [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] XV Ассамблеиа Хадаҿы, 1973 шықәсазы<ref name="Язев" /><ref name="usgs_Categories"/>: [[Файл:Hun Kal crater on Mercury.jpg|мини|250px|Акратер хәыҷы [[Хун Каль (кратер)|Хун Кал]] (ахыц ала иарбоуп), Меркури акыдхаларақәа рсистема зыдҳәалоу кәаԥны иҟоуп. АПС «[[Маринер-10]]» аҭыхымҭа]] * Меркури ахҟьаҿы иреиҳау аобиект, 1,500 км рҟынӡа адиаметр змоу, [[равнина Жары|Ашоура адәкаршәра]] ҳәа ахьӡ аҭоуп, избан акәзар уи аҳауа аԥхарра арекордтә ҩаӡаранӡа иахьнеиуа ҩ-меридианк руак аҿы иҟоуп. Ари [[ударный кратер|акшаратә]] хылҵшьҭра змоу, ихьшәашәаз лавала иҭәу амацәазрацәатә структура ауп. Аҩадатәи аполиус азааигәара, аҳауа аԥхарра ахьмаҷу аҭыԥ аҿы иҟоу даҽа каршәрак Аҩадатәи адәкаршәра ҳәа иашьҭоуп. Егьырҭ ас еиԥш иҟаз ашьақәгыларақәа апланета Меркури ҳәа иашьҭан, мамзаргьы адунеи аҿы еиуеиԥшым ажәларқәа рбызшәақәа рыла римтәи анцәахәы Меркури ианалог ҳәа иашьҭан. Иаҳҳәап: Суисеи адәкаршәра ([[Аиапон бызшәа|иапон бызшәала]] апланета Меркури) насгьы адәкаршәра [[Будха|Будх]] ([[хинди]] бызшәала апланета Меркури), адәкаршәра Собкоу (Ажәытәтәи мысраа рҿы апланета Меркури), адәкаршәра [[Один|Одина]] (скандинавиатәи Анцәа), адәкаршәра Тир (ажәытә перс бызшәала Меркури ахьӡ).<ref name="usgs_Categories"/><ref name="Род">{{cite web|url=http://selena.sai.msu.ru/Rod/Publications/Map_merk/Map_merk.htm|author=Ж. Ф. Родионова|title=«Карты Меркурия»|publisher=msu.ru|access-date=2011-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140109233055/http://selena.sai.msu.ru/Rod/Publications/Map_merk/Map_merk.htm|archive-date=2014-01-09|url-status=live}}</ref> * Меркури [[Ударный кратер|акратерқәа]] (ҩба рыда) агуманитартә усхк аҿы еицырдыруа ауаа рыхьӡқәа рыхҵоуп (архитекторцәа, амузыкантцәа, ашәҟәыҩҩцәа, апоетцәа, афилософцәа, афотоҭыхҩцәа, асахьаҭыхҩцәа).<ref name="usgs_Categories"/> Иаҳҳәап: [[Барма (кратер)|Барма]], [[Белинский, Виссарион Григорьевич|Белински]], [[Глинка, Михаил Иванович|Глинка]], [[Гоголь, Николай Васильевич|Гоголь]], [[Державин, Гавриил Романович|Державин]], [[Лермонтов, Михаил Юрьевич|Лермонтов]], [[Мусоргский, Модест Петрович|Мусоргски]], [[Пушкин, Александр Сергеи-иԥа|Пушкин]], [[Репин, Илья Ефимович|Репин]], [[Андрей Рублёв|Рублиов]], [[Стравинский, Игорь Фёдорович|Стравински]], [[Суриков, Василий Иванович|Суриков]], [[Тургенев, Иван Сергеевич|Тургенев]], [[Феофан Грек]] (''Theophanes''), [[Фет, Афанасий Афанасьевич|Фет]], [[Чайковский, Пётр Ильич|Чаиковски]], [[Чехов, Антон Павел-иԥа|Чехов]], [[Мацуо Басё|Басио]]. Иҷыдоу ҩ-кратерк ыҟоуп: Коипер, апроект «Маринер-10» [[Койпер, Джерард Петер|аиҿкааҩцәа хадақәа руаӡәк]] ихьӡ зху, насгьы [[Математика майя|Хун Кал]], [[Майя (цивилизация)|Маиа]] ажәлар рбызшәала [[20 (ахыԥхьаӡара)|ахыԥхьаӡара «20»]] аанагоит, урҭ рхы иадырхәон [[Вигезимальная система счисления|а-20-хыԥхьаӡаратә система]]. Аҵыхәтәантәи акратер аекватор азааигәара 20° мраҭашәаратәи акыдхалара америдиан аҿы иҟоуп, насгьы Меркури ахҟьа акоординаттә системаҿы еиҳа иманшәалоу ҭыԥны иалхын. Аханатә, еиҳа идуу акратерқәа еицырдыруаз ауаа рыхьӡқәа рыхҵан, Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла агәаанагарала, адунеи акультураҿы еиҳа аҵакы змаз.<ref> {{книга |автор = Н. Колдер |заглавие = Комета надвигается |издание = 2-е изд |место = М. |издательство = Мир |год = 1984 |страниц = 176 }}</ref><ref name="Burba_2010"/> Иалкаахаз хәҩык рахь иаҵанакуан [[Бетховен (кратер)|Бетховен]] (643 км адиаметр), [[Достоевский (кратер)|Достоевски]] (430 км), [[Шекспир (кратер)|Шекспир]] (400 км), [[Толстой (кратер)|Толстои]] (355 км), [[Рафаэль (кратер)|Рафаель]]. 30 шықәса рышьҭахь, «[[Мессенджер (АМС)|Мессенџьер]]» уаанӡа иазеилымкаауаз апланета аҭыԥқәа рфотоҭыхра амҩаԥгара аналша, 715 километра иҟаз акратер [[Рембрандт (кратер)|Рембрандт]] шәагаала актәи аҭыԥ ааннакылеит. * [[Цепочка кратеров|Акратерқәа реимхәыцқәа]] рыхьӡқәа арадиообсерваториа дуқәа рыхьӡқәа рыхҵоуп, апланетақәа рыҭҵаараҿы арадар иамоу аҵакы азхаҵара аҳасабала. Иаҳҳәап, Highstack chain ([[США|Еиду Америкатәи аштатқәа]] рҿы арадиотелескоп)<ref name="usgs_Categories"/><ref name="Род" />. * [[Список уступов на Меркурии|Меркури албаарҭақәа]] аԥшааратә ӷбақәа рыхьӡқәа рыҭоуп, урҭ аҭоурых ианылеит, избан акәзар анцәа [[Меркурий (мифология)|Меркури]]/[[Гермес]] аныҟәаҩцәа рыхьчаҩ ҳәа дыԥхьаӡан. Иаҳҳәап: [[HMS Beagle (1820)|Бигл]], [[Заря (шхуна)|Зариа]], [[Санта-Мария (каракка)|Санта-Мариа]], [[Фрам]], [[Восток (шлюп)|Восток]], [[Мирный (шлюп)|Мирныи]].<ref name="usgs_Categories"/><ref name="Burba_2010"/> * Ашьхақәа еиуеиԥшым абызшәақәа рҿы ажәа «ашоура» аиҭагақәа хьӡыс ироууеит, насгьы ашьхеибаркырақәа Меркури ҭызҵааз астрономцәа рыхьӡқәа рхырҵоит. 2026 шықәсазы Меркури аҟны шьхатә системаки (Ашоура ашьхақәа) ҩ-шьхеибаркыраки ахьыӡқәа рыҭоуп: [[Антониади, Эжен Мишель|Антониадитәи]] ашьхеибаркыра, [[гряда Скиапарелли|Скиапареллитәи ашьхеибаркыра]]. * Адәеиужьқәа иаанрыжьыз ажәытә нхарҭақәа рыхьӡқәа рырҭоит (иаҳҳәап, [[Ангкор|Ангкортәи]] адәеиужь). * [[Борозда (планетная номенклатура)|Ацәаҳәаҭаԥҟақәа]] аҭоурыхтә архитектуратә ргыларақәа рыхьӡқәа рырҭоит. Иахьазы ҿырԥштәы заҵәыс иҟоу Ашоура адәкаршәраҿы иҟоу [[борозды Пантеон|Пантеон ацәаҳәаҭаԥҟақәа]] роуп. === Аԥсабаратә ҭагылазаашьақәа === [[Амра|Амра]] азааигәара, апланета ԥшьаала аҵәира, иара убасгьы атмосфера ӷәӷәала аҵаӷара рыбзоурала Меркури аҟны [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] зегь реиҳа иӷәӷәаны аҳауаԥхарра аиҭашәарақәа аҭыԥ рымоуп. Уи азы ацхыраара иара убас иҟанаҵоит Меркури ахҟьа рдад, уи аԥхарра хәарҭаны имҩаԥнагоит (насгьы [[атмосфера|атмосфера]] ахьыҟам, аԥхара аҵауларахь аиагара алшоит аԥхарра амҩангара абзоурала мацара). Апланета ахҟьа ирласны иԥхоит, иагьыхьшәашәоит, аха метрак аҵаулараҿы есыҽнытәи аҽеиҭакрақәа унырӡом, аҳауа аԥхарра ҭышәынтәалахоит, инықәырԥшшәа +75°C иаҟароуп.<ref>Что есть что. Планеты. Меркурий. — Москва: Слово/Slovo, 2000.</ref> Бжьаратәла уи аҳауа аԥхарра ҽынлатәи ахҟьаҿы 623 [[Кельвин|K]] (349.9 [[Градус Цельсия|°C]]) ыҟоуп, уахынлатәи аҳауа аԥхарра 103 K (−170.2 °C) иаҟароуп. Меркури аҿы иреиҵаӡоу аҳауа аԥхарра 90 К (−183,2°C) ауп, насгьы шьыбжьон “ицоу акыдхаларақәа” рҿы, апланета аперигелион азааигәара ианыҟоу, иреиҳаӡоу аԥхарра 700 К (426,9°C) ауп.<ref name="ESAs&t">{{cite web|title=Background Science|website = BepiColombo|publisher=European Space Agency|date=2010-08-06|url=https://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=47055|access-date=2010-08-06|archive-url=https://www.webcitation.org/67qPwqkIx?url=https://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=47055|archive-date=2012-05-22|url-status=dead}}</ref> Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа шыҟоугьы, аҵыхәтәантәи аамҭазы Меркури ахҟьаҿы аҵаа ыҟазар ҟалоит ҳәа агәаанагара ҟалеит. Апланета аполиарԥхьатәи ахәҭақәа радарла рыҭҵаарақәа иаадырԥшит уа 50-150 км рҟынӡа адеполиаризациатә ҭыԥқәа шыҟоу; арадиоцәқәырԥақәа зныԥшуа амаҭәашьар ҳәа еиҳа лассы-лассы ирыԥхьаӡо иаабац аӡытә ҵаа ауп.<ref name="Язев">''С. А. Язев''. Лекции о Солнечной системе: Учебное пособие. — СПб: Лань, С. 45-56, 2011. ISBN 978-5-8114-1253-2</ref><ref>{{статья|автор=Slade M. A., Butler B. J., Muhleman D. O.|заглавие=Mercury radar imaging — Evidence for polar ice|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1992-10-23_258_5082/page/634|издание=[[Science (журнал)|Science]]|год=1992|issue=5082|том=258|страницы=635—640|doi=10.1126/science.258.5082.635|pmid=17748898|язык=en}}</ref> Акометақәа раахараан Меркури ахҟьаҿы ианнанагалак , аӡы ҭабаны апланетаҿы иныҟәо иалагоит, [[кратер вечной тени|наӡаӡатәи агага акратер ҵаулақәа]] рыҵан иҟоу аполиартә ҭыԥқәа рҿы иҵаахаанӡа, Амра ахаангьы иахьҭамԥшуа, насгьы аҵаа ҵыхәаԥҵәарада акыраамҭа иҟазарц ахьалшо. == Аҭоурыхҭҵаара == {{main|Меркури аҭҵаара}} === Ажәытәӡатәи адунеии Абжьаратәи ашәышықәсақәеи === [[Файл:Shatir500.jpg|мини|[[Ибн аш-Шатир]] иҟаиҵаз Меркури аныҟәара амодель]] Ахылаԥшрақәа ахьуадаҩыз иахҟьаны, ауаа акыр аамҭа ргәы иаанагон шьыжьымҭан ирбо Меркури планетак ауп, ахәылбыҽха ирбо зынӡа даҽа планетоуп ҳәа. Убри аҟнытә Меркури ҩ-хьӡык амоуп.<ref name="ссылка">{{Cite web |url=https://gect.ru/astronomy/mercury.html |title=ссылка |access-date=2019-07-30 |archive-date=2019-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103005010/https://gect.ru/astronomy/mercury.html |url-status=live }}</ref> Зегь раасҭа изааӡатәиу идыру Меркури ахылаԥшра анҵан “[[Муль апин]]” аиҵаҩрақәа рҿы (вавилонтәи [[астрология|астрологиатә]] еиҵаҩрақәа реизга). Иҟалап ари ахылаԥшра ҟарҵазҭгьы [[Ассирия|ассириатәи]] астрономцәа инықәырԥшшәа ҳера ҟалаанӡа XIV-тәи ашәышықәсазы.<ref>{{статья |автор=Schaefer B. E. |заглавие=The Latitude and Epoch for the Origin of the Astronomical Lore in Mul.Apin |ссылка=http://cdsads.u-strasbg.fr/abs/2007AAS...210.4205S |издание=American Astronomical Society Meeting 210, #42.05 |издательство=[[Американское астрономическое общество|American Astronomical Society]] |год=2007 |том=38 |страницы=157 |язык=en |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514110927/http://cdsads.u-strasbg.fr/abs/2007AAS...210.4205S }}</ref> “Муль апин” аиҵаҩрақәа рҿы Меркури азы ахархәара змоу [[Ашумер бызшәа|ашумертә]] хьӡы еиҭагазар ауеит UDU.IDIM.GU\U<sub>4</sub>.UD ("иԥо апланета") ҳәа<ref>{{статья|автор=Hunger H., [[Пингри, Дэвид|Pingree D.]]|заглавие=MUL.APIN: An Astronomical Compendium in Cuneiform|издание=Archiv für Orientforschung|место=Austria|издательство=Verlag Ferdinand Berger & Sohne Gesellschaft MBH|год=1989|том=24|страницы=146|язык=de}}</ref>, зны-зынлагьы Gu-utu ҳәа иаԥхьоит.<ref>М. И. Шахнович. Происхождение астрологии. (Послесловие), Примечание 12 (на сайте астро-кабинет.ру)</ref> Апланета аханатә анцәа [[Нинурта|Нинурта]]<ref>{{книга|автор=Куртик Г. Е.|заглавие=Звездное небо древней Месопотамии|место=СПб.|издательство=Алетейя|год=2007|страницы=543—545|isbn=978-5-903354-36-8}}</ref> дидырҳәалон, анаҩстәи аҭаҩрақәа рҿы аҟәыӷареи ашәҟәыҩҩратә ҟазареи рынцәа иаҳаҭыр азы "[[Набу]]/Небо"<ref>Симпосий, {{cite web |url = http://simposium.ru/ru/node/2332 |url-status = dead |title = Вавилония |access-date = 2019-08-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190826194945/http://simposium.ru/ru/node/2332 |archive-date = 2019-08-26 }}</ref> ҳәа иашьҭоуп.<ref name="JHU history">{{cite web|author=Staff.|url=http://btc.montana.edu/messenger/elusive_planet/ancient_cultures_2.php|title=MESSENGER: Mercury and Ancient Cultures|publisher=NASA JPL|access-date=2008-04-07|archive-url=https://www.webcitation.org/67qQ1l3sY?url=http://www.messenger-education.org/elusive_planet/ancient_cultures_2.php|archive-date=2012-05-22|url-status=dead}}</ref> Мысраа уи [[Сет (мифология)|Сет]], насгьы [[Горус]] ҳәа иашьҭан.<ref>{{Cite web |url=https://gect.ru/astronomy/mercury.html |title=Планета Меркурий |access-date=2019-07-30 |archive-date=2019-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103005010/https://gect.ru/astronomy/mercury.html |url-status=live }}</ref> [[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]], [[Гесиод]] ихаан, апланета рдыруан абарҭ ахьӡқәа аманы: Στίλβων (Стильбон<ref>{{Cite web |url=https://taurus-ek.livejournal.com/83533.html |title=источник |access-date=2019-07-31 |archive-date=2019-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190727201903/https://taurus-ek.livejournal.com/83533.html |url-status=live }}</ref>, Стилбон<ref>[[Псевдо-Гигин]] (в переводе А. И. Рубана), [https://proza.ru/2012/02/03/381 Астрономия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190728221532/https://proza.ru/2012/02/03/381 |date=2019-07-28 }}, 42.5 <blockquote>Пятая звезда — Меркурия, имя её — Стильбон. Она невелика и ярка. Считают, что она принадлежит Меркурию, потому что он первым ввел месяцы и исследовал ход небесных светил. Евгемер же говорит, что первой расположила небесные светила Венера и вразумила в том Меркурия.</blockquote></ref>, зны-зынла Стильпон<ref>[https://www.google.com/search?rlz=1C1GGRV_enRU751RU751&biw=1536&bih=775&ei=fOdCXbOqEK3JrgT88onoDg&q=«оборот+Стильпона»&oq=«оборот+Стильпона»&gs_l=psy-ab.12…13881.17480..19697…0.0..0.103.201.1j1……0….1..gws-wiz.lzEGv1SFgBc&ved=0ahUKEwiz2L-F4uHjAhWtpIsKHXx5Au0Q4dUDCAo выдача поиска по «оборот Стильпона»]</ref>; Амцабз зкылҵуа<ref>{{Cite web |url=https://chrdk.ru/other/naming_planets |title=Владимир Куликов. Астрономический нейминг: планеты |access-date=2019-08-03 |archive-date=2019-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803175024/https://chrdk.ru/other/naming_planets |url-status=live }}</ref>) насгьы Ἑρμάων (Гермаон, анцәа Гермес ихьӡ аформа ауп<ref>{{статья|автор=В.Н. Ярхо |заглавие=Ватиканский аноним. О невероятном |издание=Вестник древней истории |год=1992 |язык=en}} [http://ancientrome.ru/antlitr/anon-greek/incred-p.htm доступный текст] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190626205042/http://ancientrome.ru/antlitr/anon-greek/incred-p.htm |date=2019-06-26 }}, примечание 32 к главе XVI</ref>)<ref name="Stilbon">{{книга |заглавие=Greek-English Lexicon, with a Revised Supplement |ссылка=https://archive.org/details/greekenglishlexi0000lidd_u9m8/page/690 |издание=9th |год=1996 |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |место=Oxford |isbn=0-19-864226-1 |страницы=690 and 1646 |язык=en |автор=H. G. Liddell and R. Scott; ''rev.'' H. S. Jones and R. McKenzie}}</ref>. Насшәа абырзенцәа апланета "Аполлон" ҳәа ахьӡырҵо иалагеит.<ref>{{статья | автор = Елешин А. В. | заглавие = Формирование митраизма в Киликии и Коммагене | ссылка = https://cyberleninka.ru/article/v/formirovanie-mitraizma-v-kilikii-i-kommagene | издание = Общество. Среда. Развитие (Terra Humana) | год = 2012 | выпуск = 2 | страницы =31—34 | issn = 1997-5996 }}</ref> Иҟоуп агипотеза, ахьӡ «Аполлон» шьыжьымҭантәи ажәҩан аҿы иубарҭоу иашьашәалон ҳәа, «Гермес» («Гермаон») акәзар хәылбыҽхатәи ажәҩан аҟны.<ref>{{cite web|title=Меркурий |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1198433/mercury.html |access-date=2011-07-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110926203141/http://www.astronet.ru/db/msg/1198433/mercury.html |archive-date=2011-09-26 |publisher=[[Астронет]] }}, архивная ссылка отображается нечитаемыми символами</ref><ref>{{cite web|title=Меркурий - Сосед солнца|url=http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=1&num=588|access-date=2011-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20120504003933/http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=1|archive-date=2012-05-04|url-status=live}} архивная ссылка отображается нечитаемыми символами</ref> Егьырҭ ахыҵхырҭақәа рыла ажәытә бырзенцәа Меркури Аполлони Стилбони ахьӡырҵон(ҳера ҟалаанӡа 200-тәи ашықәс инаркны — Гермес).<ref>{{Cite web |url=https://gect.ru/astronomy/mercury.html |title=ссылка |access-date=2026-07-10 |archive-date=2019-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103005010/https://gect.ru/astronomy/mercury.html |url-status=bot: unknown }}</ref> Уи Гермес Иеҵәа ҳәагьы иашьҭан.<ref>Платон. [[s:Тимей (Платон; Карпов)|Тимей]] 38d</ref> Римаа ари апланета Меркури иеҵәа ҳәа ахьӡырҵеит<ref name="ciceron">''[[Цицерон]].'' [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#053 О природе богов II 53] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190807143750/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#053 |date=2019-08-07 }}</ref>, зныҟәара ццаку ахәаахәҭра анцәахәы [[Меркурий (мифология)|Меркури]] иаҳаҭыр азы, избанзар уи егьырҭ апланетақәа раасҭа ажәҩан аҿы еиҳа ирласны иныҟәоит.<ref name="Dunne">{{книга |заглавие=The Voyage of Mariner 10 — Mission to Venus and Mercury |ссылка часть=https://history.nasa.gov/SP-424/ch1.htm |издательство=NASA History Office |год=1978 |часть=Chapter One |ссылка=https://history.nasa.gov/SP-424/ |язык=en |автор=Dunne, J. A. and Burgess, E. |archive-date=2017-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117190025/https://history.nasa.gov/SP-424/ }}</ref><ref>{{книга |год=1974 |заглавие=The Planet Mercury |издательство=Keith Reid Ltd |место=Shaldon, Devon |страницы=9—11 |isbn=0-90-409402-2 |автор=Antoniadi, Eugène Michel; Translated from French by Moore, Patrick }}</ref> [[Мсыр|Мысра]] инхоз римтәи астроном [[Клавдий Птолемей|Клавди Птолемеи]] иусумҭа «Апланетақәа ирызку агипотезақәа» аҿы Амра адиск иахысыр шалшо атәы иҩит. Иара иҳәеит, ас еиԥш атранзит ахаангьы ишырымбацыз, избан акәзар Меркури ахылаԥшразы мыцхәы ихәыҷуп, мамзаргьы ари афеномен лассы-лассы иҟалом азы.<ref>{{статья|автор=Goldstein B. R.|заглавие=The Pre-telescopic Treatment of the Phases and Apparent Size of Venus|ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1994JHA....25..289S|издание=Journal for the History of Astronomy|год=1996|страницы=1|язык=en|archive-date=2017-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903012201/http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1994JHA....25..289S}}</ref> [[Германская мифология|Агерман хаҵараҿы]] анцәа [[Один]] апланета Меркурии уи акәша-мыкәшеи дрыдҳәалан.<ref>{{книга |год=2000 |заглавие=The Cambridge Planetary Handbook |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=0-52-163280-3 |автор=Bakich, Michael E. }}</ref> [[Ауриа бызшәа|Ауриақәа]] рҟны Меркури иахьӡҵан "Кохав Хама" (аур: כוכב חמה, "Амратә планета").<ref>{{cite web | date=2010-01-29 | url=http://www.zentralratdjuden.de/ru/article/2863.html | url-status=dead | title=Морское чудовище в небе | publisher=Центральный совет евреев в Германии | access-date=2011-03-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120612090814/http://www.zentralratdjuden.de/ru/article/2863.html | archive-date=2012-06-12 }}</ref> Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзтәи [[Астрономия исламского Средневековья|Арабтә астрономиаҿы]], [[Андалусия|Андалусиатәи]] астроном [[Аз-Заркали]] Меркури агеоцентртә орбита [[деферент|адеферент]] акәтаӷь ма аԥсаҵла еиԥшу агьежьеизыхәхәа акәны асахьа ҭихит. Аха, иагьа ус иҟазаргьы, ари агәаанагара иара иастрономиатә теориеи иастрономиатә ҳасабқәеи анырра рнамҭаӡеит.<ref>{{статья|автор=Samsó J., Mielgo H.|заглавие=Ibn al-Zarqālluh on Mercury|ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1994JHA....25..289S|издание=Journal for the History of Astronomy|год=1994|том=25|страницы=289—296|язык=en|archive-date=2017-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903012201/http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1994JHA....25..289S}}</ref><ref>{{статья|автор=Hartner W.|заглавие=The Mercury Horoscope of Marcantonio Michiel of Venice|издание=Vistas in Astronomy|год=1955|том=1|страницы=84—138 [118—122]|язык=en}}</ref> XII-тәи ашәышықәсазы, [[Ибн Баджа|Ибн Баџьа]] ҩ-планетак Амра аҿықәан ашәытақәа реиԥш игәеиҭеит. Насшәа, [[Марагинская обсерватория|Марагхатәи аобсерваториа]] астроном [[Аш-Ширази]] иҳәеит иара иаԥхьа иҟаз Меркурии (мамзаргьы) Венереи рыиасра шгәеиҭахьаз.<ref>Ansari S. M. Razaullah. History of oriental astronomy: proceedings of the joint discussion-17 at the 23rd General Assembly of the International Astronomical Union (Kyoto, 1997). — [[Springer Science+Business Media|Springer]], 2002. — P. 137. — ISBN 978-94-015-9862-0.</ref> [[Древний Китай|Ажәытәтәи Китаи]] Меркурий ''Чен-син'' (辰星), "Шарԥыеҵәа" ҳәа иашьҭан. Уи аҩадатәи аган, аԥштәы еиқәаҵәа, аӡы аелемент [[У-син]] ирыдҳәалан.<ref>{{книга |год=2004 |заглавие=Exploring Ancient Skies: An Encyclopedic Survey of Archaeoastronomy |ссылка=https://archive.org/details/exploringancient0000kell |издательство=Birkhäuser |isbn=0-38-795310-8 |язык=en |автор=Kelley, David H.; Milone, E. F.; Aveni, Anthony F. }}</ref> “[[Ханьшу]]” адыррақәа рыла, Меркури асинодтә аамҭа ҳәа китаитәи аҵарауаа ирыԥхьаӡон 115,91 мшы, “[[Хоу Ханьшу]]” адыррақәа рыла — 115,88 мшы.<ref>{{книга|заглавие=Духовная культура Китая: энциклопедия. Т. 5|место=М.|издательство=Вост. лит.|год=2009|страницы=104}}</ref> Ҳаамҭазтәи китаитәи, кореиатәи, иапониатәи, виетнамтәи акультурақәа рҿы апланета "Аӡы аеҵәа" (水星) ҳәа ахьӡ арҭеит.<ref name="ссылка"/> [[Индуизм|Индиатәи амифологиаҿы]] Меркури азы ахьӡ [[Будха|Будх]] (са. बुध) ахархәара амоуп. Ари анцәа, [[Сома (мифология)|Сома]] иԥа, аҳра иуан. Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала индиаа Меркури Будда, Рогинеа ҳәа иашьҭан.<ref name="ссылка"/> Индиа, [[Керальская школа астрономии и математики|Кералатәи ашкол]] астроном [[Нилаканта Сомаяджи|Нилаканта Сомаиаџьи]] XV-тәи ашәышықәсазы [[Гео-гелиоцентрическая система мира|агео-гелиоцентртә модель]] еиқәиршәеит, уаҟа Меркури Амра иакәшон, уи ахаҭагьы Адгьыл иакәшон. Уи асистема XVI-тәи ашәышықәсазы иаԥҵаз [[Тихо Браге]] исистема еиԥшын.<ref>{{статья|автор=Ramasubramanian K., Srinivas M. S., Sriram M. S.|заглавие=Modification of the Earlier Indian Planetary Theory by the Kerala Astronomers (c. 1500 AD) and the Implied Heliocentric Picture of Planetary Motion|ссылка=http://www.physics.iitm.ac.in/~labs/amp/kerala-astronomy.pdf|издание=Current Science|год=1994|том=66|страницы=784—790|язык=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20101223145939/http://www.physics.iitm.ac.in/~labs/amp/kerala-astronomy.pdf|archive-date=2010-12-23}}</ref> [[Майя (цивилизация)|Маиаа]] Меркури аты еиԥш рхаҿы иааиуан (мамзаргьы ԥшь-тык, ҩба Меркури ашьыжьтәи ацәырҵра иашьашәалон, ҩба — хәылбыҽхатәи), уи аԥсра ашьҭахьтәи аԥсҭазаара иацҳаражәҳәаҩын.<ref>{{книга |год=1999 |заглавие=Star Gods of the Maya: Astronomy in Art, Folklore and Calendars |ссылка=https://archive.org/details/stargodsofmayaas0000milb |издательство=[[Издательство Техасского университета|University of Texas Press]] |isbn=0-29-275226-1 |язык=en |автор=Milbrath, Susan }}</ref> Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзтәи Меркури ахылаԥшрақәа Европа аҩадатәи ахәҭақәа рҿы иуадаҩын, избан акәзар апланета еснагь иубарҭоуп ашәаԥшь аҟны — ашьыжьтәи ма хәылбыҽхатәи — аилашәшәымҭазтәи ажәҩан аҟны, насгьы алаԥшҳәаа ахыхь илаҟәӡаны (еиҳарак аҩадатәи аҭбаарақәа рҿы). Еиӷьны ианубарҭоу аамҭа (аиҵыхра) шықәсык ахьтә изныкымкәа иҟалоит (10-ҟа мшы имҩаԥысуеит). Арҭ аамҭақәа раангьы, Меркури блала абара мариам (ажәҩан лаша аҵаҟа уамак илашам еҵәак). Иҟоуп ажәабжьк, [[Коперник, Николай|Николаи Коперник]], [[Прибалтика|Прибалтика]] аҩадатәи аҭбаарақәеи аԥсҭҳәа ахьыҟоу аклимати рҭагылазаашьаҿы астрономиатә обиектқәа ирхылаԥшуаз, иԥсы ҭанаҵы Меркури ахаангьы иахьимбаз игәы иалан ҳәа. Ари ажәабжь ахьынтәицаз Коперник иусумҭа «Ажәҩантә сферақәа рыҵәирақәа рзы» аҟны Меркури ахылаԥшрақәа рзы ҿырԥштәыкгьы ахьыҟам ауп, аха иара егьырҭ астрономцәа рхылаԥшрақәа рылҵшәақәа ихы иархәаны апланета асахьа ҭихит. Иара ихаҭа ишиҳәаз ала, Меркури уеизгьы-уеизгьы аҩадатәи аҭбаарақәа рҟынтәи «икызар» ауеит, ачҳареи аҩысҭаареи аарԥшны. Убри аҟынтә Коперник Меркури абара илшон, иагьибон, аха иара егьырҭ ауаа рыҭҵаарақәа рылҵшәақәа рыла апланета далацәаажәон.<ref>{{cite web|url=http://galspace.spb.ru/index1.html|title=Николай Коперник и Меркурий|access-date=2011-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625183620/http://galspace.spb.ru/index1.html|archive-date=2012-06-25|url-status=live}}</ref> ==== Меркури антикатәи абжьарашәышықәсатәи акультурақәа рҿы ==== [[Каббала|Каббалаҿы]] Меркури [[Сфирот|асфира]] Ход иадҳәалоуп. (Шәахә. иара убас [[Халдейский ряд (астрология)|Халдеитәи ацәаҳәа]]).<ref>{{книга|заглавие =Гранатовый сад|часть=Глава третья. Сефирот|автор =Регарди И.|isbn =5-94698-044-0|год =2005|место =М.|издательство=Энигма|страниц=304}}</ref> === Аамҭа ҿыц. Аоптикатә телескопқәа рыла ахылаԥшрақәа === Раԥхьаӡа ателескоп ала Меркури дахәаԥшит [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] XVII-тәи ашәышықәса алагамҭазы. [[Венера|Венера]] афазақәа дшырхылаԥшуазгьы, иара ителескоп Меркури афазақәа рыхылаԥшразы иахәҭаз амч амамызт. Абҵарамза 7, 1631 шықәсазы [[Гассенди, Пьер|Пьер Гассенди]] раԥхьаӡа акәны телескоптә хылаԥшра ҟаиҵеит апланета Амра адиск ишахысуаз.<ref>Прохождения планет через диск Солнца (ЭСБЕ)</ref> Аиасра аамҭа уаанӡа Иоганн Кеплер иԥхьаӡахьан. 1639 шықәсазы [[Дзупи, Джованни Батиста|Џьованни Ӡупи]] ателескоп ала иааирԥшит Меркури аорбитатә фазақәа [[Фазы Луны|Амзеи]] [[Фазы Венеры|Венереи]] рорбитатә фазақәа ишреиԥшу. Ахылаԥшрақәа иҵабыргыҵәҟьаны иаадырԥшит Меркури Амра ишакәшо.<ref name="strom"/> Адгьыл аҟынтәи ишаҳбо еиԥш, планетак даҽа планетак адиск [[Покрытие (астрономия)|аныхнаҩо]] аҿырԥштәқәа даара имаҷуп. Венера шәышықәсақәак рҟынтәи знык Меркури аҵәахуеит, насгьы ари ахҭыс аҭоурых аҿы знызаҵәык ауп ианаарԥшыз — лаҵарамза 28, 1737 ашықәсазы ибеит [[Бевис, Джон|Джон Бевис]] [[Гринвичская обсерватория|Гринвичтәи Аҳратә Обсерваториаҿы]].<ref>{{статья|автор=Sinnott R. W., Meeus J.|заглавие=John Bevis and a Rare Occultation|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986S%26T....72..220S|издание=Sky and Telescope|год=1986|том=72|страницы=220|язык=en|archive-date=2017-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903134427/http://adsabs.harvard.edu/abs/1986S%26T....72..220S}}</ref> Венера анаҩстәи Меркури ахҩара ԥхынҷкәынмза 3, 2133 шықәсазы иҟалоит.<ref>{{книга |год=2003 |заглавие=Seeing in the Dark: How Amateur Astronomers |ссылка=https://archive.org/details/seeingindark00timo |издательство=[[Simon & Schuster|Simon and Schuster]] |isbn=0-68-486580-7 |язык=en |автор=Ferris, Timothy }}</ref> Меркури ахылаԥшра иацыз ауадаҩрақәа ирыхҟьаны иара акыр аамҭа егьырҭ апланетақәа раасҭа еицәаны иҭҵаан. 1800 шықәсазы Меркури аҿықә аҷыдарақәа ирыхәаԥшуаз [[Шрётер, Иоганн Иероним|Иоганн Шриотер]] иҳәеит 20 км аҳаракыра змоу ашьхақәа шибаз. [[Бессель, Фридрих Вильгельм|Фридрих Бессель]], Шриотер ианҵамҭақәа ихы иархәаны, уи аҵәҩан акәша-мыкәша аҵәира аамҭа 24 сааҭ ҳәа, насгьы аҵәҩан анаара 70° ҳәа ииашамкәа ишьақәиргылеит.<ref name="sao188r">{{статья|автор=Colombo G., Shapiro I. I.|заглавие=The Rotation of the Planet Mercury|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1965SAOSR.188.....C|издание=SAO Special Report #188R|год=1965|том=188|язык=en|archive-date=2015-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319090048/http://adsabs.harvard.edu/abs/1965SAOSR.188.....C}}</ref> 1880-тәи ашықәсқәа рзы, [[Скиапарелли, Джованни Вирджинио|Џьованни Скиапарелли]] апланета еиҳа ииашаны ахсаала ҟаиҵеит, насгьы 88 мшы рыла аҵәира аамҭа шьақәиргылеит, уи аӡхаларатә мчқәа ирыхҟьаны Амра акәша-мыкәша аорбита [[Сидерический период|асидералтә аамҭа]] иақәшәоит.<ref>{{статья |автор=Holden E. S. |заглавие=Announcement of the Discovery of the Rotation Period of Mercury, by Professor Schiaparelli |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1890PASP....2...79H |год=1890 |том=2 |issue=7 |страницы=79 |doi=10.1086/120099 |язык=en |издание=[[Publications of the Astronomical Society of the Pacific]] |archive-date=2015-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319085549/http://adsabs.harvard.edu/abs/1890PASP....2...79H }}</ref> Меркури ахсаала аҟаҵара иациҵеит [[Антониади, Эжен Мишель|Еуџьин Антониади]], 1934 шықәсазы ажәытә хсаалақәеи иара ихатә хылаԥшрақәеи зныз ашәҟәы ҭзыжьыз.<ref name="chaikin1">{{книга |заглавие=The New Solar System |год=1999 |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=0-52-164587-5 |автор=Beatty, J. Kelly; Petersen, Carolyn Collins; Chaikin, Andrew }}</ref> Меркури ахҟьа ахәҭаҷқәа жәпакы Антониади ихсаалақәа рыла ахьӡқәа рыҭоуп.<ref>{{книга |ссылка=https://history.nasa.gov/SP-423/sp423.htm |заглавие=Atlas of Mercury |издательство=[[НАСА|National Aeronautics and Space Administration]] Office of Space Sciences |год=1978 |часть=Surface Mapping |ссылка часть=https://history.nasa.gov/SP-423/surface.htm |автор=Merton E. Davies, et al. |archive-date=2019-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009033507/https://history.nasa.gov/SP-423/sp423.htm }}</ref> Меркури Амратә системаҿы зеиԥшыҟам амҩала иҵәиуеит. Италиатәи астроном [[Коломбо, Джузеппе (математик)|Џьузеппе Коломбо]]<ref>{{статья|автор=Colombo G.|заглавие=Rotational Period of the Planet Mercury|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1965Natur.208..575C|издание=[[Nature]]|год=1965|том=208|страницы=575|doi=10.1038/208575a0|язык=en|archive-date=2016-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603192719/http://adsabs.harvard.edu/abs/1965Natur.208..575C}}</ref> ишазгәеиҭаз ала, иара Амра аӡхыҵрала иадҳәалоуп, насгьы уи аҵәира аамҭа Меркури асидералтә аамҭа аҟнытә 2/3 ауп, уи [[орбитальный резонанс|аорбитатә резонанс]] 3:2 ауп.<ref>{{книга |заглавие=Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System |издательство=Infobase Publishing |год=2006 |isbn=978-1-4381-0729-5 |страницы=51 |ссылка=https://books.google.com/books?id=bJoYlBWbCAYC |язык=en |автор=Elkins-Tanton, Linda T. }} [https://books.google.com/books?id=bJoYlBWbCAYC&pg=PA51 Extract of page 51] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20161128141026/https://books.google.com/books?id=bJoYlBWbCAYC&pg=PA51 |date=2016-11-28 }}</ref> Даҽакала иуҳәозар, имныҟәо аеҵәақәа ирызкны, Амра ҩынтә акәшараан уи ахатә ҵәҩан хынтә иакәшоит.<ref name="orbit">{{cite web |title=Animated clip of orbit and rotation of Mercury |url=http://sciencenetlinks.com/interactives/messenger/or/OrbitRotation.html |publisher=Sciencenetlinks.com |access-date=2019-09-21 |archive-date=2016-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505222804/http://sciencenetlinks.com/interactives/messenger/or/OrbitRotation.html |url-status=live }}</ref> Аорбитатә ҵысра иацны иҵәиуа Амра аԥхьаӡаратә системаҿы ишаҳбо еиԥш, Меркури апланетатә шықәсқәа ҩба рыҩнуҵа знык ауп ианыҵәиуа. Убри аҟнытә, Меркури аҿы иҟоу ахылаԥшҩы Меркури ашықәсқәа ҩба рахьтә ҽнак мацара ауп иибо. Анаҩс, “Маринер-10” аҟынтәи адыррақәа уи агәаанагара шьақәдырӷәӷәеит.<ref>{{cite web |date = October 1976 |author = Davies, Merton E. |display-authors=etal |url = http://history.nasa.gov/SP-423/mariner.htm |title = Mariner 10 Mission and Spacecraft |website = SP-423 Atlas of Mercury |publisher = NASA JPL |access-date = 2008-04-07 |archive-url = https://www.webcitation.org/67qQ72D5d?url=http://history.nasa.gov/SP-423/mariner.htm |archive-date = 2012-05-22 |url-status = dead }}</ref> Уи иаанагаӡом Скиапареллии Антониадии рыхсаалақәа иашам ҳәа. Астрономцәа Амра иаакәыршаны аҩбатәи аҵәира аан ирбац апланета ахәҭаҷқәа еиҭарбон, урҭ ахсаалақәа рҿы иҭарыҩуан, насгьы Меркури Амра даҽа ганкахьала ианаҿаԥшуаз аамҭазы ахылаԥшрақәа мап рцәыркуан, избан акәзар уи аамҭазы аорбита агеометриа иахҟьаны ахылаԥшразы аҭагылазаашьа бааԥсын.<ref name="sao188r" /> Амра ааигәара Меркури телескопла аҭҵааразгьы апроблемақәа цәырнагоит. Убас, иаҳҳәап, “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” ателескоп ари апланета ахылаԥшразы ахаангьы ахархәара амаӡамызт, иаиурангьы иҟаӡам. Уи аиқәыршәага Амра иазааигәоу аобиектқәа рхылаԥшра залнаршаӡом — уи аҟаҵара аҽазышәараан аиқәыршәага хнырҳәышьа змам ааха аиуеит.<ref>{{cite web|url=https://www.universetoday.com/guide-to-space/mercury/interesting-facts-about-mercury|title=Interesting Facts About Mercury. Universe Today|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67qQ7plcp?url=https://www.universetoday.com/13944/interesting-facts-about-mercury/|archive-date=2012-05-22|access-date=2015-10-11|url-status=live}}</ref> === Иҿыцӡоу аамҭа. Арадиотелескопқәеи акосмостә ӷбақәеи рыла аҭҵаарақәа === [[Файл:Mercury-real color.jpg|мини|Меркури ԥсабаратә ԥштәыла, 1974/1975 шықәсқәа рзы «[[Маринер-10]]» аԥырра афотосахьа]] [[Файл:208630main detailed first.jpg|мини|Акосмостә ӷба «Мессенџьер» иҭнахыз Меркури аҿықә аҟәша асахьа. Ҵаҟатәи арыӷьарахьтәи акәакь аҿы Sveinsdóttir акратер ахәҭак ыҟоуп, албаарҭа Бигл аҭылашьцаара аманы]] [[Файл:Mercury in color c1000 700 430.png|мини|Раԥхьаӡатәи зхаҭабзиара ҳараку Меркури асахьақәа АПС «Мессенџьер» иҟанаҵаз, {{date|22|1|2008}}]] Меркури зегь реиҳа имаҷны иҭҵаау адгьылтә гәыԥ апланета ауп. XX-тәи ашәышықәсазы, уи аҭҵааразы ателескоптә методқәа ирыцлеит [[радиоастрономия|арадиоастрономиатәқәа]], [[радиолокация|арадиолокациатәқәа]], иара убас ателескоптә ӷбақәа рыла аҭҵаарақәа. Радиоастрономиала Меркури ашәарақәа раԥхьаӡакәны 1961 шықәсазы Хоуард, Барретт, Хаддок ҩ-[[радиометр|радиометрк]] зқәыргылоу [[Рефлектор (телескоп)|арефлектор]] рхы иархәаны имҩаԥыргеит.<ref>{{статья | автор = Howard III W. E., Barrett A. H., Haddock F. T. | заглавие = Measurement of Microwave Radiation from the Planet Mercury | ссылка = http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1962ApJ...136..995H/0000995.000.html | язык = en | год = 1962 | том = 136 | страницы = 995—1004 | издание = [[The Astrophysical Journal]] | издательство = [[IOP Publishing]] | archive-date = 2016-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304232911/http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1962ApJ...136..995H/0000995.000.html }}</ref> 1966 шықәсазы, еизгаз адыррақәа шьаҭас иҟаҵаны Меркури ахҟьа аԥхарра ахәшьара бзиақәа рҳан: 600 [[Кельвин|К]] амраҵаҟатәи аҭыԥ аҿы, 150 К ирлашам аган аҿы. Раԥхьатәи арадиолокациатә хылаԥшрақәа мҩаԥысит 1962 шықәса рашәарамзазы [[Котельников, Владимир Александрович|В. А. Котельников]] игәыԥ [[Институт радиотехники и электроники им. В. А. Котельникова РАН|ИРЕ]] аҟны; урҭ ишьақәдыргылеит Меркурии Амзеи ррефлекстә ҟазшьақәа реиԥшра. 1963 шықәса алагамҭазы аҳәаанырцәтәи апрессаҿы ианырҵеит асовет ҭҵааҩцәа апланета аҿықәантәи иаауа арадиосигнал ҭырҵааит ҳәа ажәабжь.<ref>[https://archive.org/stream/Aviation_Week_1963-01-14#page/n18/mode/1up Russia Claims Radar Contact With Mercury] // ''Aviation Week & Space Technology'', January 14, 1963, v. 78, no. 2, p. 37.</ref> 1965 шықәсазы, [[обсерватория Аресибо|Аресибо]] арадиотелескоп аҿы абри аҩыза ахылаԥшрақәа ирыбзоураны Меркури аҵәира аамҭа аԥхьаӡара ҟаҵан: 59 мшы.<ref>{{статья | автор = Кузьмин А. Д. | заглавие = Результаты радионаблюдений Меркурия, Венеры и Марса | ссылка = https://ufn.ru/ru/articles/1966/10/e/ | язык = ru | издание = [[Успехи физических наук]] | год = 1966 | том = 90 | выпуск = 10 | страницы = 303—314 | издательство = [[Физический институт имени П. Н. Лебедева РАН|Российская академия наук]] | archive-date = 2020-09-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200921122335/https://ufn.ru/ru/articles/1966/10/e/ }}</ref> Аелектроникеи акомпиутертә ҭҵаареи рыҿиара иалнаршеит а-[[ПЗС]] радиациатә детекторқәа рхархәарала Меркури адгьыл аҟынтәи ахылаԥшра, насгьы урҭ асахьақәа акомпиутер ала аус рыдулара. Меркури ПЗС адкылагақәа рыла раԥхьатәи ахылаԥшрақәа руак [[1995 год в науке|1995]]-[[2002 год в науке|2002 шықәсқәа]] рзы Иохан Варелл адгьылбжьаха [[Пальма (остров)|Пальма]] аобсерваториаҿы метрабжак иҟоу амратә телескоп ала имҩаԥигеит. Варелл акомпиутертә заагара ихы иамырхәакәа иреиӷьыз аҭыхымҭақәа алихит. Азаагара ахархәара иалагеит [[Абастуманская астрофизическая обсерватория|Абастумантәи астрофизикатә обсерваториаҿы]] абҵарамза 3, [[2001 год в науке|2001 шықәсазы]] иҟаҵаз Меркури афотосахьақәа рҟны, иара убас [[Ираклион|Ираклионтәи]] ауниверситет [[обсерватория Скинакас|Скинакастәи аобсерваториаҿы]] лаҵарамза 1-2, 2002 шықәсазы; ахылаԥшра алҵшәақәа аус рыдуларазы [[корреляционное совмещение|акоррелиациатә еилаҵаратә]] метод ахархәара арҭеит. Иалҵыз апланета асахьа “Маринер-10” афотомозаика еиԥшын; 150–200 км ашәагаа змоу аформациа хәыҷқәа рконтурқәа еишьҭанеиуан. Абасала Меркури ахсаала шьақәыргылан 210-350° акыдхаларақәа рзы.<ref>{{статья |автор=Ксанфомалити Л. В. |заглавие=Неизвестный Меркурий |ссылка=https://elementy.ru/lib/430571 |издание=[[В мире науки]] |год=2008 |номер=2 |archive-date=2017-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170104204010/http://elementy.ru/lib/430571 }}</ref> [[Файл:Mariner 10.jpg|слева|мини|«[[Маринер-10]]» — раԥхьаӡакәны Меркури азааигәара инеиз акосмостә ӷба.]] Меркуриҟа акосмостә ӷба ашьҭра кырӡа иуадаҩуп.<ref>[https://geektimes.ru/post/250032/ Знакомство и прощание с Меркурием] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170425232442/https://geektimes.ru/post/250032/ |date=2017-04-25 }} // Geektimes.</ref> Раԥхьаӡа аппарат аангылатәуп, насгьы Меркури ишазааигәахалак, апланета аорбитахь ицәырҵырц азы импульс аҭатәуп. Аԥырра аамҭа иалагӡаны [[законы Кеплера|аццакра ду еизоит]], насгьы Меркури иԥсыҽу агравитациа ҳасаб азуны, аҩбатәи аманевр азы абылтәы рацәаны иаҭаххоит. Убри аҟнытә Меркури ҭызҵаахьо ҩ-космостә ӷбак мацара роуп. Раԥхьаӡа апланета ҭызҵааз [[автоматическая межпланетная станция|автоматикатә планетабжьаратә астанциа]] Америкатәи «[[Маринер-10]]» акәын, уи [[1974 год в науке|1974]]-[[1975 год в науке|1975 шықәсқәа]] рзы хынтә апланета иаҩсит; иреиҳаз азааигәахара 320 км акәын. Уи иалҵшәаны иҟалеит зқьыла афотоқәа, иааизакны 45% ақәыԥшылара зҵазкуаз. Адгьыл аҟынтәи имҩаԥгаз анаҩстәи аҭҵаарақәа иаадырԥшит аполиартә кратерқәа рҿы аӡытә ҵаа ыҟазар шалшо. Аҩбатәи акәхеит [[НАСА]] амиссиа «[[MESSENGER|Мессенџьер]]» захьӡыз. Аиқәыршәага нанҳәамза 3, [[2004 год в науке|2004 шықәсазы]] идәықәҵан, [[2008 год в науке|2008 шықәса]] ажьырныҳәамзазы раԥхьаӡакәны Меркури иахаԥрит. Хәажәкырамза 17, [[2011 год в науке|2011 шықәсазы]], Меркури, Адгьыл, Венера рзааигәара [[Гравитационный манёвр|агравитациатә маневрқәа]] жәпакы нагӡаны, азонд «Мессенџьер» Меркури аорбитахь ицәырҵит, аҭоурых аҿы апланета раԥхьаӡатәи иԥсабаратәым мҩанызаны иагьыҟалеит. Уа иқәыргылаз аиқәыршәагақәа рхархәарала, азонд апланета аландшафт, уи атмосфереи ахҟьеи реилазаара ҭнаҵааит; «Мессенџьер» аиқәыршәага иара убас алшара аԥнаҵеит аенергиатә хәҭаҷқәеи аплазмеи рзы аҭҵаарақәа рымҩаԥгаразы.<ref>{{cite web |url = https://lenta.ru/news/2011/03/18/mercury/ |title = «Мессенджер» вышел на орбиту Меркурия |date = 2011-03-18 |publisher = Лента.ру |access-date = 2011-03-18 |url-status = live |archive-date = 2011-03-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110320072151/http://lenta.ru/news/2011/03/18/mercury/ }}</ref> Рашәарамза 17, 2011 шықәсазы еилкаахеит, акосмостә ӷба «Мессенџьер» имҩаԥнагаз раԥхьатәи аҭҵаарақәа рыла, апланета амҳалдызтә ҭыԥ аполиусқәа ирызкны симметриа шамам; абасала, ԥшым [[солнечный ветер|амратә ԥша]] ахәҭаҷқәа еиуеиԥшым рхыԥхьаӡара Меркури аҩадатәии аладатәии аполиусқәа рахь инаӡоит. Иара убас апланетаҿы [[Химический элемент|ахимиатә элементқәа]] рылаҵәара анализгьы мҩаԥган.<ref>{{cite web |url=https://lenta.ru/news/2011/06/17/mercury/ |title=«Мессенджер» собрал информацию о ямах на Меркурии |date=2011-06-17 |publisher=Лента.ру |access-date=2011-06-17 |url-status=live |archive-date=2011-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110619201425/http://lenta.ru/news/2011/06/17/mercury/ }}</ref> 2015 шықәсазы азонд «Мессенџер» Меркури иқәҳаит, жәохәҟа метра иҟаз акратер ҟаҵаны. Аппаратқәа «Маринер-10», насгьы «Мессенџьер» рҟынтәи асахьақәа рыбзоурала, раԥхьаӡатәи Меркури ихарҭәаау ахсаала 2009 шықәсазы еиқәыршәан . 2024 шықәса цәыббрамзазы азонд «BepiColombo» 165 км рҟынтәи Меркури афотоқәа ҭнахит. Асахьақәа рҿы иубарҭоуп раԥхьаӡа акәны иҭыхыз апланета Аҩадатәи аполиус, иара убасгьы хыԥхьаӡара рацәала акратерқәа, 210 километра иҟоу Вивальди акратери, 155 километра иҟоу Стоддарт акратери уахь иналаҵаны.<ref>{{Cite web|url=https://www.vokrugsveta.ru/articles/blizhe-nekuda-vzglyanite-na-otlichnye-fotografii-merkuriya-kotorye-sdelal-proletevshii-mimo-planety-zond-bepicolombo-id5841247/|title=Ближе некуда: взгляните на отличные фотографии Меркурия, которые сделал пролетевший мимо планеты зонд BepiColombo|lang=ru|website=www.vokrugsveta.ru|access-date=2024-09-20|archive-date=2024-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240920115611/https://www.vokrugsveta.ru/articles/blizhe-nekuda-vzglyanite-na-otlichnye-fotografii-merkuriya-kotorye-sdelal-proletevshii-mimo-planety-zond-bepicolombo-id5841247/|url-status=live}}</ref> ==== Иҿыцӡоу аамҭа акультураҿы ==== {{Main|Меркури аҟазараҿы}} Апланета Меркури еиуеиԥшым асахьаркыратә, алитературатә, акинематографиатә, амультипликациатә усумҭақәа рҿы иҟоуп. === Дук хара имгакәа === [[2018 год в науке|2018 шықәса]] жьҭаарамза 20 рзы [[Европейское космическое агентство|Европатәи акосмостә агентреи]] (ESA) [[Японское агентство аэрокосмических исследований|Иапониатәи акосмостә агентреи]] (JAXA) еилахәны « [[BepiColombo]] » амиссиа хацдыркит. Франциатәи Гвиана иҟоу [[Куру (космодром)|Куру акосмобаӷәаза]] аҟынтәи [[Ариан-5|Ariane 5]] ҳәа изышьҭоу аракета ала идәықәҵаз амиссиа аппаратқәа, 2021-2025 шықәсқәа рзы агравитационтә цхырааратә маневрқәа рынагӡара азы апланета фынтә ианахаԥырлак ашьҭахь, 2026 шықәсазы Меркури аорбитахь ицәырҵраны иҟоуп. Агәыԥ иалахәхеит амодульқәа 3: атранспорттә — Mercury Transfer Module, аионтә моторқәа ԥшьба змоу, иара убас аорбитатә ҭҵааратә модульқәа ҩба: апланетатә — Mercury Planetary Orbiter (MPO), амҳалдызасфератә — Mercury Magnetospheric Orbiter (MMO). Европатәи МРО амодуль аҵаулара ахыхьи аҵеи ҭнаҵаалоит, Иапониатәи МРО уи амагнитосфера ҭнаҵаалоит. Амиссиа зегьы агентра 1,3 миллиард евро (1,5 миллиард Америкатәи доллар раҟара) ақәнахарџьит. Агәыӷра ыҟоуп, ари ахархәагақәа апланета атмосфера аилазаара, уи аҟазшьақәа уҳәа убас егьырҭгьы ҭнаҵаауеит ҳәа. Амиссиа быжьшықәса ицалоит.<ref>{{cite web |url=https://hi-news.ru/space/kosmicheskie-apparaty-otpravlennye-dlya-izucheniya-merkuriya-prislali-pervoe-foto.html |title=Космические аппараты, отправленные для изучения Меркурия, прислали первое фото |author=Владимир Кузнецов |website=Нi-news.ru |date=2018-10-22 |access-date=2018-10-29 |archive-date=2018-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181030035541/https://hi-news.ru/space/kosmicheskie-apparaty-otpravlennye-dlya-izucheniya-merkuriya-prislali-pervoe-foto.html |url-status=live }}</ref> Уаанӡа Роскосмос 2019 шықәсазы зышьҭра азԥхьагәанаҭаз Урыстәылатәи акосмостә ныҟәага «[[Меркурий-П|Меркури-П]]» 2030 шықәсанӡа издәықәҵахом. Ари азонд аҭоурых аҿы [[Первые посадки|раԥхьаӡа акәны]] Меркури аҿықәан итатаны иқәтәаз космостә ӷбаны иҟаларц азԥхьагәаҭоуп. Урыстәылатәи аспециалистцәа ари апроект заанаҵ аус адырулеит, иара убасгьы иаԥҵан адесанттә аппарат аконцепциеи анаукатә еиқәыршәара аилазаареи. Аха «2030 шықәсанӡа Урыстәыла акосмостә усура аҿиара азы Астратегиа» аҿы «Меркури-П» ҳәа изышьҭоу атәарҭатә станциа Меркуриҟа ашьҭра апроект алахәӡам.<ref>{{cite web |url=http://knts.tsniimash.ru/ru/src/CenterInfRes/Cтратегия%20развития%20космической%20деятельности%20России%20до%202030%20года.pdf |title=Стратегия развития космической деятельности России до 2030 года и на дальнейшую перспективу|author= |website=knts.tsniimash.ru |date= |publisher= |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181030035505/http://knts.tsniimash.ru:80/ru/src/CenterInfRes/Cтратегия%20развития%20космической%20деятельности%20России%20до%202030%20года.pdf |archive-date=2018-10-30}}</ref> == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2|refs= <ref name="Kononovich+2004">{{книга |автор = Кононович Э. В., Мороз В. И. |заглавие = Общий курс астрономии: учебное пособие |место = Москва |издательство = Едиториал УРСС |год = 2004 |pages = 306 |allpages = 544 |isbn = 5-354-00866-2 }}</ref> <ref name="Tanaka_2012">{{книга |часть =Chapter 15 – The Planetary Time Scale |pages =275–298 |автор =Tanaka K.L., Hartmann W.K. |заглавие =The Geologic Time Scale |ответственный =F. M. Gradstein, J. G. Ogg, M. D. Schmitz, G. M. Ogg |издательство =Elsevier Science Limited |год =2012 |isbn =978-0-444-59425-9 |doi =10.1016/B978-0-444-59425-9.00015-9 |ссылка часть =https://books.google.com.ua/books?id=1M62_rbq70AC&pg=PA292 }}</ref> <ref name="Fassett_2009">{{статья |заглавие=Caloris impact basin: Exterior geomorphology, stratigraphy, morphometry, radial sculpture, and smooth plains deposits |том=285 |номер=3—4 |страницы=297—308 |doi=10.1016/j.epsl.2009.05.022 |bibcode=2009E&PSL.285..297F |ссылка=http://www.planetary.brown.edu/pdfs/3748.pdf |язык=en |тип=journal |автор=Fassett C. I., Head J. W., Blewett D. T., Chapman C. R., Dickson J. L., Murchie S. L., Solomon S. C., Watters T. R. |месяц=8 |год=2009 |издательство=[[Elsevier]] |издание=Earth and Planetary Science Letters |archive-date=2013-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131218084618/http://www.planetary.brown.edu/pdfs/3748.pdf }} ([http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2009/pdf/1899.pdf мини-версия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20201127090620/http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2009/pdf/1899.pdf |date=2020-11-27 }}, {{bibcode|2009LPI....40.1899F}})</ref> <ref name="Fassett_2012">{{статья |заглавие=Large impact basins on Mercury: Global distribution, characteristics, and modification history from MESSENGER orbital data |том=117 |номер=E12 |doi=10.1029/2012JE004154 |bibcode=2012JGRE..117.0L08F |ссылка=http://www.planetary.brown.edu/pdfs/4324.pdf |язык=en |тип=journal |автор=Fassett C. I., Head J. W., Baker D. M. H., Zuber M. T., Smith D. E., Neumann G. A., Solomon S. C., Klimczak C., Strom R. G., Chapman C. R., Prockter L. M., Phillips R. J., Oberst J., Preusker F. |месяц=10 |год=2012 |издание=Journal of Geophysical Research |archive-date=2013-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130129075452/http://www.planetary.brown.edu/pdfs/4324.pdf }}</ref> <ref name="usgs_Categories">{{cite web |url = https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Categories |title = Categories for Naming Features on Planets and Satellites |publisher = International Astronomical Union (IAU) Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN) |website = Gazetteer of Planetary Nomenclature |access-date = 2014-06-18 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20230325101900/https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Categories |archive-date = 2023-03-25 |url-status = dead }}</ref> <ref name="Burba_2010">{{статья |автор = Бурба Г. А. |заглавие = Инопланетные святцы |издание = Вокруг Света |год = 2010 |номер = 1 (2832) |ссылка = http://galspace.spb.ru/nature.file/02010.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20120730021453/http://www.galspace.spb.ru/nature.file/02010.html |archive-date = 2012-07-30 }}</ref> }} == Алитература == * ''Бурба Г.'' [https://www.vokrugsveta.ru/vs/article/625/ И дольше года длится день] // Вокруг света. — 2003.— №12.— С.164-173. * {{книга |автор = [[Бурба, Георгий Александрович|Бурба Г. А.]] |заглавие = Номенклатура деталей рельефа Меркурия |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1982 |страниц = 56 }} * Меркурий, планета|[[Витковский, Василий Васильевич|Витковский В. В.]] (ЭСБЕ) * {{книга |автор = [[Гребеников, Евгений Александрович|Гребеников Е. А.]], Рябов Ю. А. |заглавие = Поиски и открытия планет |место = М. |издательство = Наука |год = 1975 |страниц = 216 |тираж = 65000 }} * {{статья |автор = Ксанфомалити Л. В. |заглавие = Неизвестный Меркурий |ссылка = http://sciam.ru/2008/2/astronomy.shtml |издание = [[В мире науки]] |год = 2008 |номер = 2 |archive-date = 2010-01-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100116061657/http://www.sciam.ru/2008/2/astronomy.shtml |url-status = dead }} * {{книга |автор = Маров М. Я. |заглавие = Планеты Солнечной системы |издание = 2-е изд |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1986 |страниц = 320 }} * {{Акьыԥхьра|книга|автор=Роузвер Н. Т. |заглавие=Перигелий Меркурия. От Леверье до Эйнштейна |оригинал=Mercury's perihelion. From Le Verrier to Einstein |ref=Роузвер Н. Т. |место=М. |издательство=Мир |год=1985 |страниц=244}} * {{книга |заглавие = Солнечная система |ответственный = Ред.-сост. [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]] |место = М. |издательство = [[Физматлит]] |год = 2008 |страниц = 400 |isbn=978-5-9221-0989-5 }} == Азхьарԥшқәа == * [https://messenger.quickmap.io/projections?layers=NrCMA4BoAYc1IlAdjrUBdLjQBYBMcCCI%2BAnNAMzxEaLnSxPx3D7hllov0dTOZeZAKzdBbDgDYxrdmVQCss-KIGI2%2BXDPr5pinQtr0yKbWxP8jGy%2BiW9m6dfmRd9E1VfLU35V7WzAlKAejiCUmtzQAHSUshzeaDFxZIQOScageomxAbjQqUTqeQhpuKx5ITBRZYh5hkzV5dB%2BDWW5oAWhwLigJYk13cGRjbWmpeWgLVUDBH2tdt3sYkXOMrmUCV244WbbleK4wvVVG%2BXyw8iswvnDwlfQWfO5BMsguJKPVXe1klPRM8hOtNysgtONashPtFkN9uuBNsDauBKv8FuxwJ8SBJkWssEA&extent=-180%2C-90%2C180%2C90&camera=8220597.679920409%2C-720574.3003595006%2C-469479.8531487731%2C6.283185307179586%2C-1.5707963267948966%2C0&proj=21 3D-карта Меркурия] * [http://www.edengarden.ru/text/tajny-merkuriya.html Тайны и загадки Меркурия]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20121022114315/http://www.edengarden.ru/text/tajny-merkuriya.html |date=2012-10-22 }} * [http://www.jaxa.jp/projects/sat/bepi/index_e.html Раздел о миссии BepiColombo]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110209073143/http://www.jaxa.jp/projects/sat/bepi/index_e.html |date=2011-02-09 }} на сайте JAXA{{In lang|en}} * [https://polit.ru/news/2007/05/04/mercury/ Астрономы обнаружили у Меркурия расплавленное ядро] * ''Левин А.'' [https://elementy.ru/lib/430633 Железная планета]. Популярная механика № 7, 2008 * [https://lenta.ru/photo/2009/10/05/mercury Самый близкий]. [[Лента.ру]], 5 октября 2009, фотографии Меркурия, сделанные «Мессенджером». * [https://lenta.ru/news/2009/11/04/mercury Опубликованы новые снимки Меркурия]. Лента.ру, 4 ноября 2009, о сближении в ночь с 29 на 30 сентября 2009 года «Мессенджера» и Меркурия * [https://web.archive.org/web/20151107150928/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury&Display=Facts Mercury: Facts & Figures]. NASA. — Сводные физические характеристики планеты{{In lang|en}} * [https://holosua.com/news/kosmicheskij_zond_vpervye_v_istorii_vyshel_na_orbitu_merkurija_on_mozhet_raskryt_zagadku_planety/2011-03-18-14212 Космический зонд впервые в истории вышел на орбиту Меркурия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20251225075632/https://holosua.com/news/kosmicheskij_zond_vpervye_v_istorii_vyshel_na_orbitu_merkurija_on_mozhet_raskryt_zagadku_planety/2011-03-18-14212 |date=2025-12-25 }}{{In lang|en}} {{Астатиа бзиа|Астрономия}} {{DEFAULTSORT:меркури}} [[Акатегориа:Меркури| ]] [[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]] [[Акатегориа:Адгьылтә гәыԥтә планетақәа]] [[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа илбааз аппаратқәа зҭааз]] 8trw0t68znc3wdstahsz8p2l9n8wmof Антропологиа 0 54686 176547 172623 2026-11-07T23:26:10Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176547 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Антропологиа|Антропологиа (аҵакы)}} {{Акарточка акомплекстә ҭҵаарадырра | ахьӡ = Антропологиа<br/><small>{{lang-grc|ἄνθρωπος}} — [[Ауаҩы|ауаҩы]],<br/>λόγος — аҭҵаарадырра</small> | егьырҭ ахьӡқәа = | афото = Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg | атема = | аҭҵаара амаҭәар = Ауаҩы | ахыҵхырҭа аамҭа = [[19-тәи ашәышықәса]] | ахырхарҭа хадақәа = | ацхыраагӡатә дисциплинақәа = Археологиа, абызшәадырра, аҭоурых, агенетика, апалеоантропологиа, аиҿырԥшратә анатомиа | аҭҵааратә центрқәа = [[НИИ антропологии МГУ|Москватәи аҳәынҭқарратә университет Антропологиа аҭҵаарадырратә институт]] | аҵак ду змоу аҵарауаа = [[Анучин, Дмитрий Николаевич|Д. Н. Анучин]] }} '''Антропологиа''' {{lang-grc|ἄνθρωπος}} — [[Ауаҩы|ауаҩ]]и λόγος — аҭҵаарадырреи) — [[ауаҩы]] [[Антропогенез|ихылҵшьҭра]], [[развитие|иҿиара]], [[Аԥсабара|аԥсабаратәи]] (иԥсабаратәу) [[Акультура|акультуратәи]] (иԥсабаратәым) ҭгылазаашьақәа рҿы [[Аҟазаара|иҟазаара]] ҭызҵаауа [[аҭҵаарадырратә маҭәар]]қәа реизак<ref>{{книга|автор=[[Якимов, Всеволод Петрович|Якимов В.]] |заглавие=Философский энциклопедический словарь |часть=Антропология |год=2010 |язык=ru}} // [[Философская энциклопедия]]. В 5-х т. — {{М.}}: Советская энциклопедия. Под редакцией Ф. В. Константинова. 1960—1970.</ref><ref>{{книга|заглавие=Культурология. XX век. Энциклопедия|часть=Антропология|год=1998|автор=Воронцова Л. П., [[Белик, Андрей Александрович|Белик А. А.]]|язык=ru}} //«Культурология. XX век. Энциклопедия», Университетская книга, Санкт-Петербург, 1998.</ref>. == Аҭоурых == Атермин «антропологиа» хыҵхырҭас иамоуп [[ажәытәтәи афилософиа]]. Ажәытә бырзен [[Афилософ|философ]] [[Аристотель]] (Ҳ. ҟ. 384—322 шш.) раԥхьа ихы иаирхәеит еиҳарак ауаҩытәыҩсатә ԥсабара адоуҳатә ган ҭызҵаауа адырра иаҟәшаны. Атермин ари аҵакы аҭаны аклассикатә, иклассикатәым ахәыцыҩцәа аӡәырҩы ([[Кант, Иммануил|Кант]], [[Феиербах, Лиудвиг Андреас|Феиербах]] уб.иҵ.) рхы ишадырхәозгьы, «[[афилософиатә антропологиа]]» захьӡу иҷыдоу [[афилософ]]иатә маҭәари ашколи [[20-тәи ашәышықәса]] алагамҭазы ауп ианышьақәгыла. Аоригиналтә ҵакы аҭаны атермин «антропологиа» иара убас агуманитартә ҭҵаарадыррақәа жәпакы рҿы ([[аҟазараҭҵаара]], [[аԥсихологиа]] уб.иҵ.), [[адинҭҵаара]]ҿы ([[адинҵара]]ҿы), [[адинхаҵаратә философиа]]ҿы иахьа уажәраанӡагьы ахархәара амоуп. Убас, [[апедагогика]]ҿы [[антропологический подход к воспитанию|ааӡара антропологиатә знеишьа]] ыҟоуп<ref>{{Cite web |url=https://studme.org/124607/pedagogika/antropologicheskiy_podhod_vospitaniyu |title=Антропологический подход к воспитанию |access-date=2020-11-10 |archive-date=2021-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618210145/https://studme.org/124607/pedagogika/antropologicheskiy_podhod_vospitaniyu |url-status=live }}</ref>. Анаҩс антропологиатә дырра еихшахеит, иуадаҩхеит. [[16-тәи ашәышықәса]]зы аконтинентбжьаратә ныҟәарақәа рыҿиарала ицәырҵуа иалагеит аетникатә культурақәа реиуеиԥшымра аилкааразы ашьаҭақәа аԥызҵоз «Еиуеиԥшым ажәларқәа реиҿырԥшратә ҭҵаара» (Jean Bodin, 1566) еиԥш иҟаз аусумҭақәа. [[Линнеи, Карл|Карл Линнеи]] 1758 шықәсазы иусумҭа «[[Аԥсабара асистема]]» аҟны зыԥсы ҭоу ацәеижьқәа зегьы, ауаҩгьы дналаҵаны реихшаразы ажәалагала ҟаиҵеит, уи абиологиеи антропологиеи ирызку анаҩстәи аҭҵаарақәа шьаҭас ироуит. [[19-тәи ашәышықәса]]зы антропологиа ауаҩы икультуратә, ибиологиатә, иархеологиатә аспектқәа зымҽхазкуа хазы ҭҵаарадырратә маҭәарны аҽеибаркра иалагеит. Антропологиа ҭҵаарадырраны ашьақәгылара заатәи аамҭақәа раан ([[18-тәи ашәышықәса]] аҽеиҩшамҭа — 19-тәи ашәышықәса актәи азбжа) аԥыжәара аман ауаҩы изку иуниверсалтәу ҭҵаарадыррак аҳасабала инарҭбааны аилкаара, иԥсабаратәу иҭоурых, имахашьахатә еиҿкаара, иԥсихологиа, икультура, ибызшәа налаҵаны. Ауаҩи ауаҩытәыҩсатә еилазаареи рыԥсабара раԥхьатәи азеиԥш концепциақәа [[агеографиатә детерминизм]]и [[аеволиуционизм]]и ртеориа иаԥхьагылеит. Ауаҩытәыҩсатә уаажәларра аҿиара ашәарыцаратә, арахәааӡаратә, адгьылқәаарыхратә стадиақәа еишьҭаргыланы рыԥсахра аидеиа шьақәиргылеит [[Тиурго, Анн Робер Жак|Робер Тиурго]]; абиологиатә классификациаҿы ауаҩы иҭыԥ аликааит [[Линнеи, Карл|Карл Линнеи]]. Ауаҩы изку адыррақәа рсистемаркра иацхраауан 19-тәи ашәышықәса актәи азбжазы агуманитартә хырхарҭаҿы аҭҵаарадырратә аартрақәа: иаагозар, аиҿырԥшра-ҭоурыхтә бызшәадырра, [[Первобытность|аԥхьаӡатәи]] археологиатә аартрақәа. 19-тәи ашәышықәса азбжазы, [[Дарвин, Чарльз|Ч. Дарвин]] ишьҭанеицәа рҟынтә иаауа, ауаҩы еволиуциала ихәаԥшра, хәҭакахьала, ауаҩы ибиологиа аҭҵаара аҿиареи ихылҵшьҭра [[Происхождение человека от обезьяны|асимиалтә теориа]] аԥҵареи (амаамын аҟынтәи) хадаратәхеит<ref name="medbiol.ru">{{Cite web |url=http://www.medbiol.ru/medbiol/evol/00055050.htm |title=Дарвин о происхождении человека |access-date=2020-10-26 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029152702/http://medbiol.ru/medbiol/evol/00055050.htm |url-status=live }}</ref>. 19-тәи ашәышықәса аҽеиҩшамҭа инаркны иаԥҵахоит антропологиатә ҭҵаарадырратә еилазаарақәа. 1855 шықәсазы [[Париж]], [[Аԥсабаратә ҭоурых амузеи (Париж)|Аԥсабаратә ҭоурых амузеи]] аҟны, антропологиатә ҟәша аартын. [[Франциа]] раԥхьатәи Антропологиатә еилазаара аԥҵан уанӡа 1859 шықәсазы [[Брока, Поль|Брока Поль]] еиҿикааз Аетнологиатә еилазаара ашьаҭала. Убри аҩыза аилазаарақәа цәырҵит егьырҭ атәылақәа рҿы: 1863 шықәсазы [[Британиаду]] (1871 шықәсазы уанӡа иҟаз Аетнологиатә еилазаареи иареи [[Королевский антропологический Институт Великобритании и Ирландии|Акралтә антропологиатә институт]] ахь рҽеидыркылеит), иара убри ашықәс азы [[Урыстәыла]] ([[Аԥсабарадырреи, антропологиеи, аетнографиеи бзиа избо реилазаара]]), 1869 шықәсазы — [[Германиа]] ([[Антропологиеи аетнологиеи аҭоурых ҟалаанӡатәи руаажәларра]]); [[Италиа]] раԥхьа, 1868 шықәсазы [[Флоренциа]] [[Антропологиеи аетнологиеи реилазаара (Флоренция)|Антропологиеи аетнологиеи реилазаара]] аԥҵан, [[Рим|Рим]]гьы 1871 шықәсазы. 1856 шықәсазы неандерталтәи акаршәраҿы (Германиа) иԥшаан аԥсыбаҩқәа, урҭ анаҩс [[Анеандертал|анеандерталцәа]] ҳәа еилкаахеит. Ари аартра ахшыҩзышьҭра ду аҭахеит, избанзар адгьыл иҵоу ауаҩы раԥхьатәи иԥшра ахкы аднагалон. [[Апалеоантропологиа]] аҿиараҿы анырра ду ҟарҵеит [[Кениа]] 20-тәи ашәышықәсазы Луии Мери Ликии русумҭақәа, уаҟа ирԥшааит [[Человек умелый|homo habilis]], [[Человек прямоходящий|Homo erectus]] адгьыл иҵоу рыԥсыбаҩ дуқәа. 1974 шықәсазы, «[[Люси (австралопитек)|Лиусиа]]» ([[Афарский австралопитек|Australopithecus afarensis]]) аԥшаах иабзоураны, апалеоантропологиа ауаҩы ишьҭра аҭҵаараҿы ашьаҿа ҿыц еихнагеит, ҩ-шьапык зҵоу аныҟәашьахь аиасра шьақәнарӷәӷәоит. Уинахыс Франциеи Урыстәылеи антропологиа ҳәа ирԥхьаӡо иалагеит хыла абиологиа аҭҵаара (афизикатә, ма абиологиатә антропологиа), англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы иара убас ауаҩы исоциалтәи икультуратәи усура аҭҵаара адыркылон (асоциалтә, ма акультуратә антропологиа), Аҩадатәи Америка — археологиеи [[Историческая лингвистика|аҭоурыхтә бызшәадырра]]и. [[СССР|Асовет Еидгыла]]ҿы антропологиа еиҳарак ауаҩи уи арасақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи ирызку ҭҵаарадыррак аҳасабала иахәаԥшуан, мамзаргьы [[афизикатә антропологиа]] акәны<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Антропология|автор=[[Рогинский, Яков Яковлевич|Рогинский Я. Я.]]}}</ref>. Урыстәыла ааигәанӡа антропологиа ҳәа аиҳарак ирԥхьаӡоз [[афизикатә антропологиа]] акәын, аха 1990-тәи ашықәсқәа инадыркны Урыстәыла иреиҳау аҵараиурҭақәа рҿы ицәырҵуа иалагеит асоциалтә, акультуратә, аполитикатә, афилософиатә антропологиа акафедрақәа. 2008 шықәса рзы Урыстәыла аҳәынҭқарратә номенклатуратә еиқәыԥхьаӡарақәа рҿы ицәырҵит азанааҭ «Антропологиеи аетнологиеи». Уи аԥхьа [[аетнологиа]] ([[аетнографиа]]) «ацхыраагӡатә ҭоурыхтә маҭәарқәа» рсиақәа ирхыԥхьаӡалан, [[афизикатә антропологиа]] ауаҩы иҿиара асоциалтә контекст иаҟәыган. Ауаҩы ибиологиатә ԥсабареи исоциалтә ԥсҭазаареи еидызҳәало [[аетологиа]] акәзар, аҳәынҭқарратә номенклатуратә шәҟәқәа рҿы зынӡа зхала иҟоу акы акәны иԥхьаӡамызт<ref>Артёмова О. И. [https://cyberleninka.ru/article/n/prepodavatel-antropolog-v-sovremennom-rossiyskom-vuze-v-stile-professionalnoy-refleksii Преподаватель-антрополог в современном российском ВУЗе. В стиле профессиональной рефлексии] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200220131535/https://cyberleninka.ru/article/n/prepodavatel-antropolog-v-sovremennom-rossiyskom-vuze-v-stile-professionalnoy-refleksii |date=2020-02-20 }} // Сибирские исторические исследования. 2018, № 1.</ref>. [[Homo naledi|Homo naledi]] (2015), [[Человек флоресский|Homo floresiensis]] реиԥш иҟоу ахкы ҿыцқәа рыԥшаарақәа апалеоантропологиа алаԥшҳәаақәа дырҭбааит, ауаҩытәыҩсатә еволиуциа ауадаҩра ду аадырԥшит. Апроф. [[Џьордано, Кристиан|Кристиан Џьордано]] иазгәеиҭон: «1980-тәи ашықәсқәа инадыркны антропологиа, апостмодернисттә „арефлексивтә ааҳәра“ ҳәа еицырдыруа, иҵаулоу, ихәарҭоу ахалакритика апроцесс иахысит, усҟан аҳра зуаз ахшыҩҵак антропологиатә хырхарҭақәа рганахьала адеконструктивтә позициа шьаҭас измаз. Амала, иҵоуроу аспектқәа шырацәоугьы, «арефлексивтә ааҳәра» иҵоурам алҵшәақәагьы цәырнагеит, урҭ иаҳагьы нкылашьа змам «антропологиатә иашарахь» агәацԥыҳәара рхылҿиааит<ref>{{Cite web |url=https://ojs.unica.it/index.php/anuac/article/download/3555/3205/ |title=Источник |archive-date=2025-03-28 |access-date=2025-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328083335/https://ojs.unica.it/index.php/anuac/article/download/3555/3205/ |url-status=dead }}</ref>. Ари «арефлексивтә ааҳәра» ихадоу усумҭаны Џьордано иаирбоит ашәҟәы «Аҩра акультура» (Џьеимс Клиффорди [[Джордж Маркус|Џьорџь Маркус]]и, 1986). == Ахырхарҭақәа == Традициала иалыркаауеит еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рыла хазы-хазы иҟоу, еидҳәалоу маҭәарқәак. * [[Физическая антропология|Афизикатә антропологиа]] — ауаҩы иеволиуциа, ауаа рбиологиатә еиуеиԥшымра, ауаҩы ицәеижь аизҳареи аҿиареи рпроцессқәа ҭызҵаауа биологиатә ҭҵаарадырроуп. Иаҵанакуеит [[палеоантропология|апалеоантропологиеи]] ахархәаратә маҭәар «[[судебная антропология|аӡбаратә антропологиа]]». Ауаҩы биологиатә [[вид (биология)|хкык]] аҳасабала иеволиуциа аконтекст алеи изааигәаӡоу иуацәеи — ҳаамҭазтәии адгьыл иҵоу ауаҩы иеиԥшу [[приматы|априматқәеи]] ирҿырԥшны ихәаԥшуеит. * [[Социальная антропология|Асоциалтәи]] [[культурная антропология|акультуратәи антропологиа]] — [[этнология|аетнологиа]] акыр иазааигәоу, ауаатәыҩсатә еилазаарақәа реиҿырԥшратә ҭҵаара иазку амаҭәар. Апроблематә дәы аконтексти асоциал-культуратә антропологиа аметодологиеи рҿгьы иҷыдоу маҭәарқәаны иалкаауп [[Антропология (лингвистическая)|абызшәадырратә]], [[Когнитивная антропология|акогнитивтә]], [[Политическая антропология|аполитикатә]], [[Экономическая антропология|аекономикатә]], [[историческая антропология|аҭоурыхтә антропологиа]], [[антропология права|азин антропологиа]]. * [[Антропология медиа|Антропологиа амедиа]] — [[средства массовой информации|Амассатә информациа ахархәагақәа]] рматериалқәа рхархәашьеи раԥҵареи ҭнаҵаауеит. * [[Визуальная антропология|Лаԥшылатәи антропологиа]] — [[Фотография|афото]]-[[видео|видео]]материалқәа, асахьаркыратә мыругақәа, ахархәагақәа: [[кинематограф|акинематограф]], [[фотоискусство|афотоҟазара]], [[телевидение|ателехәаԥшра]] уҳәа рыцхыраарала ауаҩы иҭҵаара иазкуп. * [[Кибернетическая антропология|Акибернетикатә антропологиа]] — иалкаау апрограммақәа рыла аус зуа кибернетикатә системак аҳасабала, ауаҩы иҭҵаара иазкуп. * [[Педагогическая антропология|Арҵаҩратә антропологиа]] — ааӡара антропологиатә феноменны иахәаԥшуеит<ref>[[Гавров, Сергей Назипович|Гавров С. Н.]], Микляева Н. В., Лопатина О. Г. Воспитание как антропологический феномен. — {{М.}}: Форум, 2011. — 240 с. ISBN 978-5-91134-545-7</ref>. * [[Антропология религии|Адинхаҵаратә антропологиа]] — ауаҩы ихаҭара иазку адиндырратә ма афилософиатә ҵароуп, [[Теология|атеологиа]] ахырхарҭала иҿиауеит, адинхаҵаратә ҵарақәа рконтекст ала ауаҩы иԥсабареи ихаҭареи ирыхәаԥшуеит. Адинҭҵаараҿы антропологиа амаҭәар ахатәҳәаақәҵара — ауаҩы изку ауахәама аҵара аартра ауп. * [[Феминистская антропология|Афеминисттә антропологиа]] — антропологиа аҭҵаараҿы маҭәарбжьаратә знеишьоуп (археологиатә, абиологиатә, акультуратә, абызшәадырратә), иҟоу аҭҵаарақәа, асоциалтә практикақәа реиҭакра, иара убас [[Феминизм|афеминисттә]] теориа ҳасаб азуны аҭҵаарадырратә дыррақәа аус рыдулара иазырхоуп<ref>{{Cite journal |year=2011 |title=Anthropology as White Public Space? |url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_2011-12_113_4/page/545 |journal=American Anthropologist |volume=113 |issue=4 |pages=545–556 |doi=10.1111/j.1548-1433.2011.01368.x |issn=00027294 |last1=Brodkin |first1=Karen |last2=Morgen |first2=Sandra |last3=Hutchinson |first3=Janis |lang=en}}</ref>. * [[Философская антропология|Афилософиатә антропологиа]] — ауаҩы аҟазаара дахкы ҷыданы дзыԥхьаӡо, иԥсабареи ихаҭареи ирызку философиатә ҵароуп. Антропологиа философиатә ҵарак аҳасабала ҭоурыхла ауаҩы аилкаареи аҭҵаареи рзы иҷыдоу маҭәарк аҳасабала изхьаԥшра иазку раԥхьатәи формоуп. == Шәахә. иара уб. == * [[Аетика]] * [[Аетологиа]] * [[Аетнологиа]] * [[Аетнографиа]] * [[Арасақәа реихшара]] * [[Антропогенез]] * [[Апалеоантропологиа]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * {{ВТ-ЭСБЕ|Антропология|том = Ia |страницы = 867—871}} * {{ВТ-ЕЭБЕ|Антропология|том = 2 |столбцы = 810—818}} * {{БРЭ|статья=Антропология|автор=Тишков В. А., Перевозчиков И. В.|том=|страницы=| ref=|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/702360|архив=https://web.archive.org/web/20221021085112/https://bigenc.ru/ethnology/text/702360|архив дата=2022-10-21}} * {{книга|автор=[[Патрушев, Александр Иванович|Патрушев А. И.]]|часть=Антропология|заглавие=Культурология. Энциклопедия. В 2-х т.|ответственный=Глав. ред. С. Я. Левит|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия» (РОССПЭН)|год=2007|том=1|серия=«Summa culturologiae»|страницы=96—97|isbn=978-5-8243-0838-9|ref=Патрушев}} '''Афилософиатә антропологиа''' * ''[[Шелер, Макс|Шелер М.]]'' [http://anthropology.ru/ru/texts/scheler/stellung_1.html Положение человека в Космосе] / Пер. ''[[Филиппов, Александр Фридрихович|А. Ф. Филиппова]]'' // Проблема человека в западной философии: Переводы/ Сост. и послесл. ''[[Гуревич, Павел Семёнович|П. С. Гуревича]]''; общ. ред. ''Ю. Н. Попова''. — {{М.}}: [[Прогресс (издательство)|Прогресс]], 1988. * ''[[Гелен, Арнольд|Гелен А.]]'' [https://web.archive.org/web/20090107051458/http://images.humanities.edu.ru/pubs/2003/11/01/0000041833/gel1.pdf О систематике антропологии] // Проблема человека в западной философии. {{М.}}, 1988. * ''[[Кант, Иммануил|Кант И.]]'' [http://filosof.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000507/st000.shtml Антропология с прагматической точки зрения]. * ''Смирнов И. П.'' [http://ec-dejavu.ru/a/Anthropology.html Два варианта человековедения] // ''Смирнов И. П.'' Человек человеку — философ. {{СПб}}, 1999, с. 5-36 '''Афизикатә антропологиа''' * ''Харитонов В. М., Ожигова А. П., Година Е. З.'' Антропология. М.: Владос, 2004. 272 c. ISBN 5-691-01068-9 * ''[[Петри, Эдуард Юльевич|Петри Э. Ю.]]'' Антропология. Основы антропологии. Тт. 1,2 — {{СПб}}: Картогр. заведение А. Ильина, 1890, 1895. * ''[[Рогинский, Яков Яковлевич|Рогинский Я. Я.]], [[Левин, Максим Григорьевич|Левин М. Г.]]'' Основы антропологии. {{М.}}: Изд-во Московского университета, 1955. 502 с. * ''Дерягина М. А.'' Эволюционная антропология: Биологические и культурные аспекты. Учебное пособие. 2-е издание, исправленное. {{М.}}: Изд-во УРАО, 2003. 208 с. * Ископаемые гоминиды и происхождение человека. Труды ин-та Этнографии им. Н. И. Миклухо-Маклая. Нов. сер. Т. 82. {{М.}}: «Наука». 1966. 555 с. * ''[[Джохансон, Дональд|Джохансон Д.]], Иди М.'' Люси: Истоки рода человеческого. {{М.}}, 1984. '''Акибернетикатә антропологиа''' * ''Исаев А. А.'' Программы человека. М.: Директ-Медиа, 2022. — 47 с. '''Асоциалтәи акультуратәи антропологиа (арҵага шәҟәқәа)''' * ''[[Токарев, Сергей Александрович|Токарев С. А.]]'' История зарубежной этнографии: Учеб. пособие. М.: Высш. школа, 1978. 352 с. * ''[[Итс, Рудольф Фердинандович|Итс Р. Ф.]]'' Введение в этнографию: Учебное пособие. Л.: Издательство Ленинградского университета, 1991. * ''[[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]]'' История антропологических учений. — СПб: СПбГУ, 2014. — 744 с. — ISBN 978-5-288-05509-6. '''Антропологиа аклассикцәа''' * ''[[Клакхон, Клайд|Клакхон К.]]'' Зеркало для человека. Введение в антропологию. СПб., 1998. * ''[[Леви-Стросс, Клод|Леви-Стросс К.]]'' [yanko.lib.ru/books/cultur/stross_struktur_antrop.htm Структурная антропология] // Пер. с фр. ''Вяч. Вс. Иванова''. — М., 2001. — 512 с. * ''[[Лич, Эдмунд|Лич Э.]]'' Культура и Коммуникация: Логика взаимосвязи символов. * ''[[Максимов, Александр Николаевич|Максимов А. Н.]]'' Теория родового быта // Максимов А. Н. Избранные труды. М., 1997. * ''[[Малиновский, Бронислав Каспар|Малиновский Б. К.]]'' Научная теория культуры. М., 1999. * ''[[Мёрдок, Джордж Питер|Мёрдок Дж. П.]]'' Социальная структура. М.: О. Г. И., 2003. 606 с. * ''[[Мосс, Марсель|Мосс М.]]'' Общество. Обмен. Личность. М., 1994. * ''[[Ольдерогге, Дмитрий Алексеевич|Ольдерогге Д. А.]]'' Малайская система родства, 1951 * ''[[Плосс|Плосс Г.]]'' Женщина в естествоведении и народоведении. Антропологические исследования. Сыктывкар-Киров, «Вятка». 1995. * ''[[Рэдклифф-Браун, Альфред Реджинальд|Рэдклифф-Браун А. Р.]]'' Структура и функция в примитивном обществе. М., 2001. * ''[[Тэйлор, Эдуард Бернетт|Тэйлор Э. Б.]]'' Антропология: Введение к изучению человека и цивилизации. * ''[[Ли, Ричард Боршей]]'' '''Акритикатәи ахҳәаатә усумҭақәа''' * ''Брескин, Владимир''. [https://web.archive.org/web/20120118161251/http://journal.iph.ras.ru/2-08.doc Метод Триады как инструмент изучения антропологии языка и искусства] ИФ РАН ''Эпистемология & философия науки'' 2, т. 16, 2008, с. 119—132. * ''[[Коротаев, Андрей Витальевич|Коротаев А. В.]]'' [https://www.academia.edu/29692803/ Джордж Питер Мердок и школа кросс-культурных исследований // Бюллетень: Антропология, меньшинства, мультикультурализм 3 (2003): 19-74] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20240710101736/https://www.academia.edu/29692803 |date=2024-07-10 }} (статья включает в себя краткий очерк истории западной культурной антропологии). * ''[[Бейтсон, Грегори|Бейтсон Грегори]].'' «Экология разума» {{М.}}: Смысл, 2000. * ''Бейтсон Грегори.'' Шаги в направлении экологии разума: Избранные статьи по АНТРОПОЛОГИИ. Пер. с англ. Изд.3, 2010 — подходы к решению поставленной автором широкомасштабной задачи по ревизии и модификации фундаментальных основ гуманитарного знания в свете современных положений кибернетики, теории информации и теории систем, а также созданию новой синтетической науки о живом, которую он назвал «экология разума». * ''[[Воеводин, Алексей Петрович|Воеводин А. П.]]'' [http://oduvan.org/wp-content/uploads/2016/09/Est_antropol.pdf Эстетическая антропология] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220121034426/http://oduvan.org/wp-content/uploads/2016/09/Est_antropol.pdf |date=2022-01-21 }} : Монография/МВД Украины, Луган. гос. ун-т внутр. дел им. Э. А. Дидоренко, Восточноукр. нац. ун-т им. В. Даля. — Луганск: РИО ЛГУВД им. Э. А. Дидоренко, 2010. — 368 с. ISBN 978-966-2905-79-3 * ''[[Диденко, Борис Андреевич|Диденко Б. А.]]'' [https://web.archive.org/web/20160309145553/http://russkniga.ramsen.ru/product_info.php?products_id=98 Этическая антропология. Видизм.] Изд. ФЭРИ-В, 2003, ISBN 5-94138-019-4 * ''Диденко Б. А.'' [http://bookap.info/okolopsy/sumantrop/oglav.shtm Сумма антропологии] {{М.}}, 1992. '''Арҵаҩратә антропологиа''' * ''Максакова В. И.'' [http://ipkfp.nspu.ru/file.php/1/Maksakov_Pedagogicheskaja_antopologija.pdf Педагогическая антропология] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20240708183420/http://ipkfp.nspu.ru/file.php/1/Maksakov_Pedagogicheskaja_antopologija.pdf |date=2024-07-08 }}. Учеб. пос. для пед. спец. 2-е изд. М.: ИЦ «Академия», 2004. 208 с. ISBN 5-7695-1755-7. '''Ақьырсиантә антропологиа''' * Протоиерей ''[[Вадим Леонов]]''. [https://www.rop.ru/d/3000/d/210-78792.pdf Основы православной антропологии] М., 2013. * [https://www.pravenc.ru/text/114070.html Антропология] // Православная энциклопедия. — Т. 2. * [https://lib.pravmir.ru/library/cat/7800 Православная антропология] в библиотеке [[Православие и мир|Pravmir.Ru]]. * [http://azbyka.ru/antropologiya Православная антропология] на сайте azbyka.ru. == Азхьарԥшқәа == * [http://anthropology.rchgi.spb.ru Библиотека по антропологии РХГА] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20090216191125/http://rchgi.spb.ru/ |date=2009-02-16 }}. * [https://sapiensbio.ru/anthropology/ Антропология] {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Антропологиа| ]] [[Акатегориа:Ахымҩаԥгашьатә ҭҵаарадыррақәа]] [[Акатегориа:Ауаҩы]] [[Акатегориа:Абиологиа ахәҭақәа]] bo12vo9iz8qhrl8bdwm3fwh1qyju88f Алахәыла:Jackie SMG 2 54758 176391 170566 2026-11-07T14:18:00Z Jackie SMG 25637 Полностью удалено содержимое страницы 176391 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Акьыԥхьра 0 54764 176540 172631 2026-11-07T23:23:18Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176540 wikitext text/x-wiki '''Акьыԥхьра''' — ари [[Печатная форма|акьыԥхьгатә форма]] аҟынтәи ақьаад ахь мамзаргьы даҽа ҭыԥк ахь аиагарала еиԥшу [[оттиск|ахырҟьацаақәа]] раиура апроцесс ауп<ref>{{Издательский словарь||title=Печатание}}</ref><ref>{{БСЭ3|статья=Печатание}}</ref>. Акьыԥхьра иадҳәалоу зааӡатәи иқьаадтәым амаҭәарқәа рахь иаҵанакуеит ацилиндртә мҳәырқәа, насгьы [[Манифест Кира|Кир ицилиндр]], Набонид ицилиндр реиԥш иҟоу амаҭәарқәа. Раԥхьаӡатәи идыру ақьаадтә кьыԥхьра аксилографиа акәын, уи Китаи 220 шықәсанӡа ашәҵатәы аҿы акьыԥхьразы ицәырҵит. Аха уи абыжьбатәи ашәышықәсанӡа ақьаад аҿы ахархәара амамызт<ref name ="cave">Shelagh Vainker in Anne Farrer (ed), «Caves of the Thousand Buddhas», 1990, British Museum publications, {{ISBN|0-7141-1447-2}}</ref>. Анаҩс акьыԥхьратә технологиаҿы иҟалаз аҿиарақәа рахь иаҵанакуеит Би Шен 1040 шықәсазшәа иаԥиҵаз еиҭаҵуа ашрифт<ref name="Great Chinese Inventions">{{cite web |url=http://www.minnesota-china.com/Education/emSciTech/inventions.htm |title=Great Chinese Inventions |publisher=Minnesota-china.com|access-date=2010-07-29|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203213025/http://www.minnesota-china.com/education/emSciTech/inventions.htm |archive-date=2010-12-03}}</ref>, насгьы XV-тәи ашәышықәсазы [[Гутенберг, Иоганн|Иоганн Гутенберг]] иаԥиҵаз акьыԥхьга машьына. Акьыԥхьратә технологиа Аиҭаиреи аҭҵаарадырратә револиуциеи рыҿиараҿы ихадоу ароль нанагӡеит, насгьы адыррақәеи, адыррақәа ауаа рацәа рыларҵәареи шьаҭас измоу ҳаамҭазтәи економика шьаҭас иазыҟалеит<ref>Rees, Fran. ''[https://books.google.com/books?id=RQpDvuRgF9oC Johannes Gutenberg: Inventor of the Printing Press] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20230209013502/https://books.google.com/books?id=RQpDvuRgF9oC |date=2023-02-09 }}''</ref>. == Аҭоурых == {{main|Акьыԥхьра аҭоурых}} === Абаҿы акьыԥхьра === {{main|Абаҿы акьыԥхьра}} Атекст, адизаинқәа, асахьақәа рҭыжьразы цыралатәи акьыԥхьратә техника [[Восточная Азия|Мрагыларатәи Азиа]] зегьы аҿы инарҭбааны ахархәара аиуит. Уи ажәытәтәи Китаи [[Текстиль|атекстильқәа]] рҿы, анаҩс [[Бумага|ақьаад]] аҿы акьыԥхьразы аметод аҳасабала ицәырҵит. Аба ианырҵаз раԥхьаӡатәи аҿырԥштәқәа Китаитәиуп, урҭ 220 шықәсанӡа ицәырҵит. Аамҭала еиҳа иаҳзааигәоу мраҭашәаратәи аҿырԥштәқәа IV-тәи ашәышықәсахь иаҵанакуеит, урҭ Римтәи анапхгара аҵаҟа иҟаз Ажәытәтәи Мысра иатәуп. ==== Мрагыларатәи Азиа ==== Еиқәхаз зааӡатәи акьыԥхьрақәа [[Хань (династия)|Хан]] адинастиа ахаантәи Китаи иаҵанакуеит (220 шықәсанӡа), хы-ԥштәык змоу ашәҭқәа рсахьа [[шёлк|аба]] анҵаразы рхы иадырхәон, раԥхьаӡатәи ақьаад аҿы акьыԥхьрақәа рҿырԥштәгьы иара убас Китаитәуп, VII-тәи ашәышықәса аҽеиҩшамҭа иаҵанакуеит. IX-тәи ашәышықәсазы ақьаад аҿы акьыԥхьра профессионалтә ҟазшьала рхы иадырхәон, абри аамҭа ацыԥҵәахазы ауп ианҭыжьыз иахьанӡа еиқәхаз икьыԥхьу ашәҟәы наӡа — Алмастә сутра (уажәы [[Британская библиотека|Британиатәи ашәҟәыҵәахырҭаҿы]] иҟоу)<ref>{{cite web|url=http://www.bl.uk/onlinegallery/sacredtexts/diamondsutra.html|title=Oneline Gallery: Sacred Texts|publisher=British Library|archive-url=https://www.webcitation.org/68gbeTXGK?url=http://www.bl.uk/onlinegallery/sacredtexts/diamondsutra.html|archive-date=2012-06-25}}</ref>. X-тәи ашәышықәсазы асутрақәеи асахьақәеи рыхҩылаақәа 400 нызқь цыра кьыԥхьын, иҭыҵуан аконфуцианратә классика. Аԥышәа змоу акьыԥхьҩы есыҽны ҩбаны иҟаз адаҟьақәа рыла 2 000 бӷьыц акьыԥхьра илшон<ref name=Needham> {{книга |заглавие=Paper and Printing |серия=Science and Civilisation in China |том=5 part 1 |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |страницы=158,201 |год=1985 |язык= |автор=Tsien Tsuen-Hsuin; Joseph Needham}}</ref>. Китаинтәи ашәҟәкьыԥхьра Кореиеи Иапониеи ирылаҵәеит, Китаитәи [[Логографическое письмо|алогограммақәа]] зхы иазырхәоз; Китаитәи акьыԥхьратә техника аус аларуан [[Турфан]]и [[Виетнам]]и, егьырҭ ашрифтқәа рхы иархәаны. Аха даҽа ҿыцԥҵарак — ақьаад еиԥшымкәа, ашәҟәкьыԥхьратә техника [[Исламский мир|аԥсылмантә дунеи]] ахаангьы иаднамкылеит<ref>{{книга |заглавие=The Invention of Printing in China |ссылка=https://archive.org/details/inventionofprint00cart_0 |страницы=[https://archive.org/details/inventionofprint00cart_0/page/102 102]—111 |год=1925 |ref=Carter |язык= |автор=Carter, Thomas}} </ref>. Раԥхьатәи кореиатәи акьыԥхьратә шәҟәы ҳәа иԥхьаӡоуп [[Буддийские источники|абуддисттә]] [[свиток|қьаадырша]]-[[амулет]] «[[Сутра великого заклинания незапятнанного чистого света|Ишәытам ицқьоу алашара аныҳәара ду асутра]]» (ko-hhrm. 무구정광대다라니경), уи [[Ксилография|амҿтәы кьыԥхьра]] ахархәарала Кореиа 704—751 шықәсқәа рыбжьара иаԥҵан, 1966 шықәсазы [[Кёнджу|Кионџьу]] иҟоу [[Пульгукса|Булгукса]] аныҳәарҭа [[Реставрация|аиҭашьақәыргылараан]] егьырҭ ареликвиақәа ирыцны ирыԥшааз<ref>{{cite web|url=https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0018943|title=무구정광대다라니경 [Сутра великого заклинания незапятнанного чистого света]|website=[[Энциклопедия корейской культуры]]|access-date=2024-07-09|lang=ko|archive-date=2024-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240708220502/https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0018943|url-status=live}}</ref>. ==== Мрагылара Ааигәа ==== IV-тәи ашәышықәсазы римтәи Мысра абаҿы цыралатәи акьыԥхьра цәырҵит. Араб бызшәала «тарш» ҳәа изышьҭоу [[Ксилография|амҿтәы кьыԥхьра]] IX—X-тәи ашәышықәсақәа рзы арабтә [[Мсыр|Мысра]] аҿиара аман, еиҳарак аныҳәарақәеи иҩу амулетқәеи рзы ахархәара аҭо. Иҟоуп амзызқәа, урҭ акьыԥхьрақәа (агравиурақәа) имҿтәым амаҭәахәқәа рыла иҟаҵан ҳәа агәаанагара ашьақәгыларазы, иҟалап [[Олово|аолово]], [[Свинец|атса]], мамзаргьы [[Глина|анышәаԥшь]] ирылхызҭгьы. Ахархәара зҭаз аметодқәа аԥсылман дунеи анҭыҵ анырра маҷны ирымазшәа ауп ишыҟоу. Европа аханатә абаҿы акьыԥхьразы аԥсылман дунеи аҟынтәи амҿтәы кьыԥхьра шаднакылазгьы, аихатә ксилографиа атехника Европа еилкаамкәа иаанхеит. Анаҩс аксилографиа аисламтә Абжьаратәи Азиа ахархәара иаҟәыҵит, Китаи аиҭаҵратә кьыԥхь анаҿырҵаа ашьҭахь.<ref>Richard W. Bulliet (1987), «[http://www.ghazali.org/articles/jaos107-3-1987-rwb.pdf Medieval Arabic Tarsh: A Forgotten Chapter in the History of Printing] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170921204857/http://www.ghazali.org/articles/jaos107-3-1987-rwb.pdf |date=2017-09-21 }}». ''Journal of the American Oriental Society'' '''107''' (3), p. 427—438.</ref> ==== Европа ==== Абаҿы акьыԥхьра атехника раԥхьаӡакәны ақьырсиантә Европа 1300 шықәсазшәа ицәырҵит. Адинтә хықәкқәа рзы амаҭәаҿы иркьыԥхьуаз асахьақәа даара идузар, иуадаҩзар рылшон, насгьы 1400 шықәсазшәа ақьаад аиуреи ахархәареи еиҳа ианымариаха, иаразнакала адинхаҵаратә темақәа ирызкыз агравиура хәыҷқәеи ақьаад аҟны икьыԥхьыз ахәмарратә мацақәеи аларҵәара роуит. Икьыԥхьу ақьаадтә аалыҵқәа мҽхакы рацәала рҭыжьра иалагеит 1425 шықәса инаркншәа.<ref>History of Woodcut, Arthur M. Hind, p , Houghton Mifflin Co. 1935 (in USA), reprinted Dover Publications, 1963 ISBN 0-486-20952-0</ref> == Ашәҟәкьыԥхьра == {{main|Ашәҟәкьыԥхьра|Европа ашәҟәкьыԥхьра аҭоурых|Урыстәыла ашәҟәкьыԥхьра аҭоурых}} === Ашәҟәкьыԥхьра аԥҵара === Ашәҟәкьыԥхьра ҩынтә иаԥҵан: [[Китаи|Китаи]]и абжьарашәышықәсатәи [[Европа|Европе]]и. Китаи ашәҟәкьыԥхьра аԥҵан, хыҵхырҭак (Жулиен, «Documents sur l’art d’imprimerie») ала 581 шықәсазы, Китаитәи ахыҵхырҭақәа рыла — 936-993 шықәсқәа рыбжьара (инҭырҳәцааны шәахә. [[четыре великих изобретения|аԥҵамҭа дуӡӡақәа ԥшьба]]). Раԥхьатәи ииашаны арыцхә змоу икьыԥхьу атекст [[868|868 шықәсазы]] икьыԥхьыз абуддисттә [[Алмазная сутра|Алмастә сутра]] [[Ксилография|аксилографиатә]] хҩылаа ауп. Иара убас иҟоуп адыррақәа [[Буддизм|абуддисттә]] [[Мантра|мантрақәа]] акьыԥхьтә хҩылаа иазкны, Иапониа 764-770 шықәсқәа рыбжьара [[Сётоку (принц)|апринц Сиотоку]] иԥшәмаԥҳәыс лҭахрала иҟаҵаз<ref name="Britannica">{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic/printing-publishing|Printing|2023-08-19}}</ref>. === Аксилографиа === Анаҩс амҿтәы ӷәқәа рҿы ҳәызбала атекст аҭаԥҟара иалагеит; ари [[ксилография|аксилографиа]] ҳәа изышьҭоу ауп. Ҳа ҳҟынӡа иааз, арыцхә змоу, зегь раасҭа ижәытәӡоу ари аҟазаратә усумҭа, 1423 шықәсазы икьыԥхьуп (шәахә. «[[Библия бедных|Аӷарцәа Рыԥшьаҩыра]]»). Акьыԥхьра шымҩаԥысуаз апресс ала акәзу, мамзаргьы напыла акәзу — еилкааӡам; ишыҟазаалакгьы, иаанхаз ашәҟәқәа анопистографиала икьыԥхьын (даҽакала иуҳәозар, абӷьыц азганкахьала мацара). Абас ала икьыԥхьу ашәҟәқәа рҟынтә еиҳа еицырдыруа «[[Донаты|Донатқәа]]» ҳәа изышьҭоу ашәҟәқәа роуп (римтәи аграмматик [[Элий Донат|Елиа Донат]] иусумҭа). Ишьақәырӷәӷәам «Донатқәа» Гутенберг иаԥҵамҭа аасҭа акырӡа заа ишкьыԥхьыз; даҽа ганкахьалагьы, идыруп акьыԥхьратә ӷәқәа [[Гутенберг, Иоганн|Гутенберг]] ишьҭахьгьы акыраамҭа рхы ишадырхәоз; аксилографиа ыҟан 1475, 1482, уимоу 1504 шықәсазы. Аксилографиа атехнологиа аҿиара иалҵшәахеит [[Металлография (способ печати)|аметаллографиа]], уи акьыԥхь аҟны ахархәара аиоуит зынбанқәа алԥшуаз атсатә бӷьыцқәа. Ари апроцесс еиҭаҵуа алитерақәа рхархәарала акьыԥхьрахь аиасра акәын: акьыԥхьратә матрицақәа ҟаҵан хаз-хазы анбанқәа анышәаԥшь иақәыӷәӷәаны, нас уахь акьыԥхьратә бӷьыц ҭарҭәон. Аха ари апроцесс инаӡамкәа иаанхеит, акьыԥхьратә ҭыԥ зегьы аҿы еиҟароу ақәыӷәӷәара аиура ахьуадаҩыз иахҟьаны, насгьы ақәыӷәӷәара иахҟьаны амҳәырқәа ирласны иахьыԥхасҭахоз азы<ref name="Britannica" />. === Еиҭаҵуа алитерақәа (анбанқәа) === [[Файл:Metal movable type.jpg|right|thumb|250px|[[типографская литера|Алитерақәа]] змоу анбанҟәшәаратә касса]] Ашәҟәқәа ркьыԥхьра аҭоурых ҳаамҭазтәи аҵакы ала иалагоит аихатәы, еиҭаҵуа, иалҳәҳәоу анбанқәа рҭыжьра ианалага инаркны. Урҭ рҟынтәи ацәаҳәақәа [[Ручной набор|еизыргон]], насгьы аилацалара рхы иархәаны [[бумага|ақьаад]] аҿы ианырҵон. 1041-1049 шықәсқәа рыбжьара, акитаиуаҩ [[Би Шэн|Би Шен]] иӡыз анышәаԥшь ала анбанҟәшәаратә шрифт аҟаҵара игәы иҭеикит, аха уи аметод аксилографиа аасҭа еиҳа имаҷны ирылаҵәеит, избан акәзар [[китайская письменность|китаитәи аҩыраҿы]] зқьыла [[иероглиф|аиероглифқәа]] ыҟоуп, убри аҟнытә анбанҟәшәаратә шрифт аҟаҵара даара аџьабаа рацәаны иаҭахын. Би Шен иаԥҵамҭагьы, раԥхьаӡа амҿтәы ҩыра ҟазҵаз, насгьы уи аусура арманшәаларазы акьыԥхьратә столқәа рыпрототип зыӡбаз [[Ван Чжэнь (первопечатник)|Ван Чжен]] итехнологиагьы Китаи изымӷьацеит. XV-тәи ашәышықәса алагамҭазы, [[Ван (титул)|аван]] [[Тхэджон (ван Чосона)|Тхеџон]] ихаан, [[Чосон]] (Кореа) аҿы аџьаз нбанқәа рхархәарала анбанҟәшәаратә кьыԥхьра аҳәынҭқарра адгылара анаҭон. Китаиаа амҿтәы нбанҟәшәара ахархәара атехнологиа [[уйгуры|ауигурцәагьы]] ирҿырҵааит, уи абзоурала Китаитәи аԥҵамҭақәеи аҿыцаԥшьгарақәеи мраҭашәараҟа ирылаҵәон: ауигуртә мҿтәы нбанҟәшәара XIV-тәи ашәышықәса алагамҭала ирыцхәыркуп<ref name="Britannica" />. Европаҿы анбанҟәшәаратә шрифт цәырҵит XV-тәи ашәышықәса аҩбатәи ахԥахәҭаҿы, насгьы аҭҵааҩцәа шамахамзар зегьы уи анемец [[Иоганн Гутенберг]] итәуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. [[Страсбург]]тәи [[Иоганн Ментелин|Иоханн Ментелин]]и, 1458 шықәсазы [[Типография|акьыԥхьырҭа]] змаз, Бамберг инхоз [[Альбрехт Пфистер|Пфистер]]и, уаанӡа раԥхьаӡатәи акьыԥхьҩцәа ҳәа иԥхьаӡаз, Гутенберг иҵаҩцәа шракәыз азхаҵатәуп. Мраҭашәаратәи Европа жәларқәа зегьы шамахамзар акьыԥхьра аԥҵаратә хьӡы алемсаа ирымаркуан. [[Голландия|Аголландцәа]] зегь раасҭа уи иаҿаапкуан, [[Костер, Лоренс Янсзоон|Лоренс Иансзон Костер]] ашәҟәҭыжьра аԥиҵеит ҳәа агәраганы иҟан. Италиаа ракәзар, Фельтр инхоз [[Памфилио Кастальди]] еиҭаҵуа анбанқәа раԥҵаҩыс дрыԥхьаӡон: ишеиҭарҳәо ала, иара иаԥҵамҭа ҵакы аманы иԥхьаӡомызт, [[Фуст, Иоганн|Иоганн Фуст]] ииҭеит, уи иҩызцәеи иареи уи рхы иархәаны Маинц ақалақь аҿы акьыԥхьырҭа аадыртит. Аха ари [[рассказ|ажәабжь]] аиашара шьақәзырӷәӷәо цәаҳәакгьы Кастальди икьыԥхьны ҳара ҳҟынӡа изымааӡеит. Гутенберг идгыло ҳаамҭазтәи ашьақәырӷәӷәарақәа рҟны иҟоуп Фуст имаҳә, иус анагӡаҩ [[Шеффер, Петер|Петер Шеффер]] иажәақәа: [[1468|1468 шықәсазы]] «Иустиниан иинституциақәа» рҭыжьымҭаҿы, иара Гутенберги Фусти раԥхьатәи акьыԥхьҩцәа шракәыз ааирԥшуеит. Иҟалап иара Гуттенберг ихала иитәыз аԥҵамҭа ҿыц Фустгьы даирбазар, иахьеиуацәаз аҟнытә. 1472 шықәсазы Парижтәи ауниверситет аректор Вильгельм Фише Роберт Гаген иахь ииҩыз асаламшәҟәаҿы иҳәоит: «Иҟоуп адыррақәа Маинц ақалақь азааигәара раԥхьаӡа ашәҟәкьыԥхьратә ҟазара аԥызҵаз Иоанн Бонемонтан (Гутенберг) дыҟан ҳәа». 1483 шықәсазы Венециа икьыԥхьыз Евсеви «ихроника» иацҵаны Матвеи Пальмери иҳәоит «ашәҟәқәа ркьыԥхьра аҟазара 1440 шықәсазы Маинц ақалақь аҿы Гутенберг ишаԥиҵаз» атәы. Аҵыхәтәаны, Петер Шеффер иԥа Иоанн Шеффер, 1505 шықәсазы [[Тит Ливий|Тит Ливи]] иеиҭагара иазку иазгәаҭаҿы, Гутенберг раԥхьаӡатәи акьыԥхьҩы ҳәа диԥхьаӡоит, аха егьырҭ аҭыԥқәа рҿы уи аԥҵара Фуст идиҩылоит. === Аԥҵамҭа ахылҟьа-ҿылҟьа === [[Файл:European Output of Printed Books ca. 1450–1800.png|thumb|Европа ашәҟәқәа рҭыжьра еиҭаҵуа шрифтла акьыԥхьра аныҟала ашьҭахь, 1450 инаркны 1800-нӡа<ref name="Buringh & van Zanden 2009">Buringh, Eltjo; van Zanden, Jan Luiten: «Charting the 'Rise of the West': Manuscripts and Printed Books in Europe, A Long-Term Perspective from the Sixth through Eighteenth Centuries», ''The Journal of Economic History'', Vol. 69, No. 2 (2009), pp. 409-45 (417, table 2)</ref>]] Ирыԥхьаӡахьеит, Гутенберг акьыԥхьга машьына анаԥиҵа ашьҭахь ԥшьышә шықәса еиҵаны рыла Европа ашәҟәқәа рҭыжьра миллионқәак рҟынтәи миллиардк аҟынӡа ишеизҳаз.<ref name="Buringh & van Zanden 2009"/> Британиаҟа дахганы даныҟаз асоциалтәи акультуратәи реформақәа ирызҿлымҳаз пруссиатәи аҵарауаҩ [[Хартлиб, Сэмюэль|Самиуел Хартлиб]] 1641 шықәсазы иҩуан: «Ашәҟәкьыԥхьратә ҟазара убриаҟара адыррақәа рыланарҵәоит, ауаа рзинқәеи рхақәиҭрақәеи еилкааны, рганахьала ақәыӷәӷәара рхы иадырхәар рымуа аҟынӡа».<ref name="Briggs-Burke">Ref: Briggs, Asa and Burke, Peter (2002) A Social History of the Media: from Gutenberg to the Internet, Polity, Cambridge, pp. 15-23, 61-73.</ref> === Акьыԥхьратә технологиақәа анаҩстәи рыҿиара === Гутенберг ихаан аахыс XIX-тәи ашәышықәсанӡа Европа акьыԥхьратә технологиаҿы аԥсахрақәа маҷын, ԥсахрас иҟаӡаз еиҳарак амашьына амҿтәы хәҭақәа хәыҷы-хәыҷла аихатә хәҭақәа рыла рыԥсахра акәын. Аха XVIII-тәи ашәышықәса актәи азбжазы афранцыз типограф [[Пьер Симон Фурнье|Пьер Симон Фурние]] атипометриа — ашрифтқәа рсистематизациа амҩа — анаԥиҵа, акьыԥхьра астандартизациа ашҟа хадара злоу ашьаҿа ҟаҵан, анаҩс уи [[Франсуа Дидо]] еиӷьитәит. Анаҩс, уи [[Стереотип (полиграфия)|астереотиптә]] кьыԥхьратә процесс арҿиаразы шьаҭас иазыҟалеит, уи аҟны формак аҟынтәи еиԥшу ашәагаа змоу абӷьыцқәа иалкаау рхыԥхьаӡара роуеит<ref name="БРЭ">{{БРЭ|статья=Книгопечатание |автор=Стефанов С. И. |том=14 |страницы=336|ссылка=https://old.bigenc.ru/technology_and_technique/text/2075153 |архив=https://web.archive.org/web/20221006225717/https://bigenc.ru/technology_and_technique/text/2075153 |архив дата=2022-10-06 }}</ref>. XIX-тәи ашәышықәса алагамҭазы анемец кьыԥхьҩы [[Кёниг, Фридрих Иоганн|Фридрих Киониг]] атипографиатә процесс еиӷьитәит, ақьаад акьыԥхьратә форма иақәзырӷәӷәоз аихатә цилиндр ихы иархәаны. Агазеҭ «[[The Times|Times]]» раԥхьаӡакәны абри аметод ахархәарала икьыԥхьын 1814 шықәса, абҵарамза 29 рзы. Урыстәылатәи ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала, раԥхьаӡатәи автоматикатә нбанҟәшәаратә машьына 1867 шықәсазы аурыс ԥҵаҩы [[Княгининский, Пётр Петрович|Пиотр Книагинински]] иҟеиҵеит. Анаҩс, 1880-тәи ашықәсқәа рзы, иаԥҵан ацәаҳәаҭырҭәааратә нбанҟәшәаратә машьына ([[линотип|алинотип]]), 1890-тәи ашықәсқәа рзы — анбанҭырҭәааратә ([[Монотип (полиграфия)|амонотип]]). XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы акьыԥхьратә процесс аҿы [[Ротационная печатная машина|аротациатә принцип]]и [[офсетная печать|аофсеттә кьыԥхьр]]еи алагалахеит; 1894 шықәсазы авенгер нџьныр Ено Порцельт [[фотонабор|афотонбанҟәшәара]] аконцепциа иӡбеит, XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы аҭыжьра аус иалагалахаз<ref name="БРЭ" />. == Ҳаамҭазтәи акьыԥхьратә технологиақәа == {{main|Аполиграфиа}} Иахьатәи акьыԥхьратә технологиақәа ашәҟәы-журналтә, аусуратә, агазеҭтә, ақәырҷабтә, аилаҳәаратә аалыҵқәа ртираж дуқәа мҽхакы ҭбаала рҭыжьра ирзырхоуп. Атексти асахьақәеи рҭыжьразы хы-мҩак ыҟоуп: [[высокая печать|иҳараку]], [[глубокая печать|иҵаулоу]], [[плоская печать|иҟьаҟьоу]]. '''[[Высокая печать|Иҳараку акьыԥхьра]]''' (иара убасгьы '''атипографиатә кьыԥхьра''') — [[Плоская печать|иҟьаҟьоу]], [[Глубокая печать|иҵаулоу]] акьыԥхьра еиԥшым, избан акәзар [[Печатная форма|аформаҿы]] иҟоу акьыԥхьратә элементқәа [[пробел|абжьажьратә]] елементқәа рхыхь иҟоуп, акьыԥхьраан абжьажьратә елементқәа ақьаад иахьымкьысырц азы. Иҳараку акьыԥхь акьыԥхьратә формаҿы акьыԥхьратә аелементқәа абжьажьратә елементқәа раасҭа иҳаракуп. Ашәыга иалыҳәҳәо акьыԥхьтә аелементқәа рыхҟьа иахьнашьуеит. Ақьаад ианақәшәо, ашәыга зегьы ииасырц азы ақәыӷәӷәара аҭахуп. Акьыԥхьга машьынақәа рыӡбаанӡа уи азы рхы иадырхәон апресс. Хаз-хазы аштрихқәеи ацәаҳәақәеи рыла ишьақәгылоу атексти аштрихтә сахьақәеи рҭыжьразы, акьыԥхьратә форма аӷәы аҿгьы аҟаҵара уадаҩӡам, избанзар акьыԥхьратә елементқәа зегьы ҩаӡарак аҟны иҟоуп. Имариоуп урҭ ашәыга рыхьшьра атампон мамзаргьы агәаргәалеи ала, ақьаад ақәҵаны ашәыга аиагара азы ақәыӷәӷәара<ref name=BSE3>{{БСЭ3|статья=[http://biblioclub.ru/index.php?page=dict&termin=684875 Высокая печать]|автор=Л. А. Козаровицкий|том=5}}</ref><ref name=BFS>[http://fmus.ru/article02/BS/P.html Печать высокая] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20151002000339/http://www.fmus.ru/article02/BS/P.html |date=2015-10-02 }} // Большой филателистический словарь / Н. И. Владинец, Л. И. Ильичёв и др.; под общ. ред. Н. И. Владинца и В. А. Якобса. — {{М.}}: Радио и связь, 1988. — С. 224. — 320 с. — 40 000 экз. — ISBN 5-256-00175-2.</ref>. '''[[Глубокая печать|Иҵаулоу акьыԥхьра]]''', ('''аинтальо''') — акьыԥхьратә форма ахархәарала акьыԥхьратә методуп, уаҟа акьыԥхьратә элементқәа абжьажьратә елементқәа ирҿырԥшны иҵаарҟәрылоуп. Иҵаулоу акьыԥхьра аелементқәа XV-тәи ашәышықәса инаркны рхы иадырхәон, англыз раԥхьакьыԥхьҩы [[Кекстон, Уильям|Уилиам Кекстон]] ишәҟәы «Троиа аҭоурых» ацәаҿы иҵаулоу агравиура ихы ианаирхәаз<ref name="БРЭ" />. Ҳаамҭазтәи иҵаулоу акьыԥхьратә технологиа XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы Карел Клич ила иалагеит<ref name="Sprav">{{книга|заглавие=Краткий справочник книголюба|место=М.|издательство=[[Книга (издательство)|Книга]]|год=1970|страниц=352|страницы =275—276|часть=Глубокая печать|тираж=50000}}</ref>. Иҵаулоу акьыԥхьра [[Плоская печать|иҟьаҟьоу]], [[высокая печать|иҳараку]] акьыԥхьра излеиԥшымгьы уи ауп, избан акәзар кьыԥхьрак аҿы ашәыга ажәпара жәабала инаркны шәкыла [[микрометр|амикрометрқәа]] рҟынӡа аҽаԥсахлар алшоит, егьырҭ акьыԥхьратә технологиақәа рзы уи арбага ҭышәынтәалоуп, 1 микрометр раҟара инеиуеит. Иҵаулоу акьыԥхьра ари аҟазшьа ақьаад аҿықәан иҭыҵуа асахьатә элементқәа арелиеф рынаҭоит; аалыҵқәа рылакьысраан арелиеф уныруеит<ref>[http://www.telegrafua.com/284/economics/4894/ Ирина Светикова. Печатать ценные бумаги сможет не только Банкнотно-монетный двор] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150924114213/http://www.telegrafua.com/284/economics/4894/ |date=2015-09-24 }} // [[Киевский телеграф (газета)|Киевский ТелеграфЪ]] 21—27 октября 2005 № 42{{Анеишьа амам азхьарԥш|число=11|месяц=07|год=2018}}</ref>. Асахьа арелиеф аиқәыршәара алшара абзоурала, ари атехнологиа инарҭбааны ахархәара аиуеит ахаҭарашәҟәқәеи, [[банкнота|абанкнотақәеи]], егьырҭ [[ценная бумага|хәызмоу ақьаадқәеи]] рҭыжьразы<ref>[http://www.ppfg.ru/about/history.asp История пермской фабрики Гознак] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131031065154/http://www.ppfg.ru/about/history.asp |date=2013-10-31 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://romanoff77.ru/counterfeiters-20.php |title=Сергей Романов. Фальшивомонетчики. КОНТРОЛЬ И ЗАЩИТА |access-date=2016-12-26 |archive-date=2017-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010102943/http://romanoff77.ru/counterfeiters-20.php |url-status=dead }}</ref>. [[допечатная подготовка|Акьыԥхьра аԥхьатәи аҽазыҟаҵареи]] [[Печатная форма|аформақәа]] рҭыжьреи ахарџь ду ахьацу инамаданы, иҵаулоу акьыԥхьра феида алоуп атираж рацәа змоу, атиражрацәа зхызгар зылшо аалыҵқәа рзы. Уи аганахьала, ари атехнологиа аилаҳәарақәа раарыхратә џьармыкьаҿы аԥхьагылара ааннакылоит. '''[[Плоская печать|Иҟьаҟьоу акьыԥхьра]]''' — акьыԥхьратә элементқәеи абжьажьратә елементқәеи џьарак иахьыҟоу, урҭ физика-химиатә ҟазшьала мацара аиԥшымзаара ахьрымоу кьыԥхьратә методуп<ref>{{Издательский словарь||title=Плоская печать}}</ref>. Иҟьаҟьоу акьыԥхьра аформақәа шьаҭас ирымоуп еиҳарак аихатә бӷьыцқәа (апластинақәа) — амонометаллтә формақәа рҿы хҟьак змоу, абиметаллтә формақәа рҿы ахҟьарацәа змоу. Аформа аҟаҵаразы, апластина алашара зныруа хҟьала ихырҩоит, анаҩс ашаблон еиԥш рхы иадырхәо [[фотоформа|афотоформа]] ала идырлашоит. Акьыԥхьратә усхк аҿы [[Офсетная печать|аофсеттә]] кьыԥхьгатә машьынақәа реиҳарак ари апринцип шьаҭас иҟаҵаны аус руеит; [[ди-лито]] аметод (абжьаратәи аиԥшьга ада еиҟараны акьыԥхьра) лассы-лассы ахархәара амаӡам. Асахьаркыратә ҟазараҿы ари ахшыҩҵак [[литография|алитографиаҿы]] инагӡоуп. == Ацифратә кьыԥхьра == 2005 шықәсазы есышықәса адунеи зегь аҿы иркьыԥхьуаз 45 триллион даҟьа рҟынтәи ацифратә кьыԥхь ахәҭаа 9% раҟара ыҟан<ref name="vj_ipg2-0_keynote" >«[http://h20325.www2.hp.com/blogs/scaglia/archive/2007/08/30/4314.html When 2 % Leads to a Major Industry Shift] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20080216032849/http://h20325.www2.hp.com/blogs/scaglia/archive/2007/08/30/4314.html |date=2008-02-16 }}» Patrick Scaglia, August 30, 2007.</ref>. Аҩны, аусураҭаҿы, мамзаргьы анџьныртә ҭагылазаашьаҿы акьыԥхь еиҟәшоуп: * Идуум аформат (аҳасабырбатә шәҟәы еиҳам ақьаад бӷьыцқәа), аофисқәеи ашәҟәыҵәахырҭақәеи рҟны рхы иадырхәо. * Иҭбаау аформат (914 мм рҟынӡа аҭбаара змоу ақьаад ыршарақәа), асахьаҭыхреи адизаини русбарҭақәа рҿы ахархәара змоу. Еиҳа ирылаҵәоу акьыԥхьратә технологиақәа иреиуоуп: * [[Синька (копия чертежа)|ахҩылааи]] уи иадҳәалоу ахимиатә технологиақәеи; * [[лепестковое печатающее устройство|ашәҭыцтә кьыԥхьгатә мыруга]] — заа ишьақәыргылоу асимволқәа хаз-хазы ахархәара ахьроуа; * акәаԥтә матрица — акьыԥхьратә гәырԥынҵақәа рыҟәшәара абзоурала акәаԥқәа рсахьеизгақәа аԥызҵо; * [[построчная печать|цәаҳәа-цәаҳәалатәи акьыԥхьра]] — ишьақәгылоу асимволқәа цәаҳәа-цәаҳәала ақьаад аҿы иркьыԥхьуеит; * [[термопечать|Аԥхарратә кьыԥхьра]] — раԥхьатәи афакстә машьынақәа мамзаргьы иахьатәи аквитанциатә принтерқәа, урҭ иҷыдоу ақьаад дырԥхоит, уи еиқәаҵәахоит, акьыԥхьтә сахьа аҟаҵаразы; * [[струйная печать|Ацәқәырԥатә кьыԥхьра]] — аԥышҭарчтә кьыԥхьрагьы уахь иналаҵаны, иаҭаху асахьа аԥҵаразы аҷышәга ақьаад ианақәрыԥсаҟьо; * [[электрофотография|аелектрофотографиа]] — афымцеи алашареи рыбзоурала асахьа аиура апроцесс; * [[лазерная печать|Алазертә кьыԥхьра]] — ксерографиа хкыуп, лазерла еиқәыршәоу асахьа пиксель-пиксельла иҭарыҩуеит; * [[твердочернильный принтер|аҷышәгакьакьатә принтер]] — аҷышәга алабыҵә кьакьақәа ахьдырҭәо, аҷышәга ҵаӷа мамзаргьы атонер аиуразы. Апрофессионалтә цифратә кьыԥхьра (атонер ахархәарала) еиҳарак афымцамч еиҵаҵа рхы иадырхәоит атонер ма аҷышәга ҵаӷа ақьыԥхьра ахьымҩаԥысуа аҵаҵахьы аиагаразы. Ацифратә кьыԥхьра ахаҭабзиара еиҳа-еиҳа еиӷьхоит, зааӡатәи ԥштәызмоу, аиқәаҵәа-шкәакәатә хҩылаагатә аппаратқәа рҟынтәи иҿыцу иҩадаҩу аԥштәы змоу ацифратә кьыԥхьгатә машьынақәа рҟынӡа. Ацифратә офсеттә кьыԥхьратә машьынақәа ишиашоу асахьақәа ркьыԥхьратә машьынақәа ҳәагьы ирышьҭоуп, урҭ акьыԥхьратә машьынақәа акомпиутертә фаилқәа рыдыркылоит, насгьы автоматла акьыԥхьразы ихиоу апластинақәа рылырхуеит, аха урҭ еиҭасуа адыррақәа ралагалара рылшом. Зыхә мариаз афотокопиаҟаҵара ҟалаанӡа, еиҳарак рхы иадырхәон акопиаҟаҵагақәа, агектографқәа, амимеографқәа реиԥш иҟоу амашьынақәа. Ацифратә кьыԥхьра атехнологиақәа рыҿиарала атипографиатә усура аконцепциа ахаҭагьы рыԥсахит: еиԥшу акопиақәа ртираж аҭыжьра аҭыԥан, тиражк аҳәаақәа ирҭагӡаны аалыҵ ахкқәа рацәаны рҭыжьразы алшара ҵәырҵит, иара убас аҭахра инақәыршәаны атираж маҷ змоу аалыҵ аҭыжьра<ref name="БРЭ" />. == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:кьыԥхьра}} [[Акатегориа:Акьыԥхь]] [[Акатегориа:Адокументқәа]] [[Акатегориа:Атекстҭҵаара]] syi1wotwyfhuuhhca9nmaxaujew5ads Ашәҟәы 0 54781 176560 172632 2026-11-07T23:30:20Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176560 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Ашәҟәы|Ашәҟәы (аҵакы)}} [[Афаил:Latin dictionary.jpg|мини|300пкс|[[Грац]] ([[Австриа|Австриа]]) иҟоу ауниверситеттә библиотека аԥхьаратә уада хадаҿы антиквартә шәҟәқәа]] '''Ашәҟәы''' — акьыԥхьтә аалыҵ ахкқәа, иара убас уаанӡатәи анапылаҩыратә аалыҵ ахкқәа иреиуоуп: ипериодикатәым аҭыжьымҭа, еидҳәалоу ма хазы игоу ақьаадтә [[Лист|бӷьыцқәа]] (адаҟьақәа) мамзаргьы [[Тетрадь|атетрадқәа]] рыла ишьақәгылоу, атексттәи аграфикатәи ([[Иллюстрация|аиллиустрациақәа]]) ажәабжь [[Типография|типографиала]] ма [[Рукопись|напылаҩырала]] изну, еиҳарак ацәа кьакьа змоу. {{Врезка | Заголовок = | Заголовок снизу = | Подпись = [[Жванецкий, Михаил Михайлович|Михаил Жванецки]] | Выравнивание = right | Ширина = 280px | Высота = | Размер шрифта = 0.9em | Фон = | Без разрывов = | Содержание = Аԥсҭазаара кьаҿуп.<br> Ашәҟәы мацара ауп иҟәымшәышәу.<br> Аполка иқәихит. Еихиршәшәеит. Иқәиргылеит.<br> Аԥагьара амаӡам.<br> Уи мҵааӡакәа угәы иҭалом.<br> Аполка иқәгылоуп, ҿнаҭуам, анапы ԥхақәа ианырго ҳәа иԥшуп.<br> Нас уи аартхоит. }} Ашәҟәы ҳәа иара убасгьы иазаҳҳәар ҳалшоит хазы еидҳәалоу аҭыжьымҭа аҳасабала [[Акьыԥхьра#Книгопечатание|акьыԥхьразы]] иазԥхьагәаҭоу [[Алитература|алитературатә]], ма [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырратә]] аԥҵамҭа<ref>{{книга|автор=Лопатин В. В., Лопатина Л. Е.|заглавие=Русский толковый словарь : около 35 000 слов|издание=4-е изд|серия=Библиотека словарей русского языка|место=М.|издательство=Русский язык|год=1997|страниц=832|isbn=5-200-02420-X|тираж=15000}}</ref>. [[Информационные технологии|Аинформациатә технологиақәа]] рыҿиара абзоурала, еиҳа-еиҳа ауаа рылаҵәара иаҿуп [[Электронная книга|аелектронтә шәҟәқәа]] — [[Акомпиутер|акомпьютерқәа]] рҿы ма уи азы иазԥхьагәаҭоу иҷыдоу [[Электронная книга (устройство)|амыругақәа]] рҿы узыԥхьар улшо икьыԥхьу ашәҟәқәа релектронтә версиақәа<ref>{{cite web|url=http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/e-book|title=Definition of e-book in English|publisher=Oxforddictionaries.Com|access-date=2014-05-06|archive-date=2014-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506150516/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/e-book|url-status=dead}}</ref>. 2013 шықәсазы ашәҟәқәа рџьармыкьаҿы електронтә шәҟәқәа рхыԥхьаӡара 30% ыҟан, рыхәԥса ахәҭаа — 14%<ref>{{cite web|url=http://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/digital/content-and-e-books/article/59791-study-e-books-settle-in-as-another-book-format.html|title=Study: E-books Settle In|author=Jim Milliot.|access-date=2014-05-06|archive-date=2014-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506145119/http://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/digital/content-and-e-books/article/59791-study-e-books-settle-in-as-another-book-format.html|url-status=live}}</ref>. == Аетимологиа == Апраславиантә ажәа [[wikt:*kъniga|kъniga]] хыҵхырҭас иамазар иҟалап ҳәа иԥхьаӡоу аверсиақәа: * ажәытә ҭырқәшәа *küinig, [[дунайско-болгарский язык|дунаи-болгартәи]] *küiniv ([[Ауигәыр бызшәа|уигуртәи]] kuin, kuinbitig) аҟынтәи [[Акитаи бызшәа|Китаитәи]] küen<ref group="K">Иҟалап, [[китайские иероглифы|Китаитәи аиероглиф]] 卷 аӡбахә ҳәазар.</ref> — «[[Свиток|ақьаадырша]]» ахь<ref>{{книга|автор=[[Фасмер, Макс|Фасмер М.]]|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=2 (Е—Муж)|ответственный=Пер. с нем. и доп. [[Трубачёв, Олег Николаевич|О. Н. Трубачева]]|место=М.|издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]]|год=1986|издание=2-е изд|страницы=263|тираж=50000}}</ref>; * ажәытәӡатәи [[Приставка (лингвистика)|апрефикстә]] еилаҵа *kъn- насгьы ашьагәыҭ *ig- < *jug (*ieug-) «аиԥшьра, аидҳәалара», даҽакала иуҳәозар, «еидҳәалоу абӷьыцқәа»<ref>[http://essja.narod.ru/index.htm Этимологический словарь славянских языков] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20121120095738/http://essja.narod.ru/index.htm |date=2012-11-20 }} (Н. Н. Казанский, Ю. К. Кузьменко. «К этимологии ст.-слав. КЪNИГ»)</ref>. == Аҭоурых == {{Main|Ашәҟәы аҭоурых}} === Ажәытәра === Ҿырҳәала аимдара — ауаатәыҩса рҭоурых аҿы зегь реиҳа ижәытәӡоу адыррақәа реимдашьа ауп. [[Древний мир|Ажәытәтәи ацивилизациақәа]] аҩыратә системақәа анырыӡба ашьҭахь, ауаа аҩразы [[Глиняные таблички|анышәаԥшьтә цәаҟьақәа]], [[Дерево|аҵла]] [[Кора|ацәа]], [[Металл|аихатә]] бӷьыцқәа уҳәа, шамахамзар зегьы рхы иадырхәо иалагеит. ==== Адырганҵа ==== Адырганҵа ҳәа ҳҳәар ҳалшоит есыҽнытәи ахархәареи аныҟәгареи рзы иманшәалоу, зыгәра угартә иҟоу, иҩу ажәабжь [[Носитель информации|аныҟәгага]] ҳәа. Еиҳарак араҟа ҩыгас ахархәара змаз [[Стилос|астило]] акәын. Адырганҵақәа ихадоу рыхкқәа ҩба алкаазар ауеит: анышәаԥшьтә (иаҳҳәап, [[Тигр (река)|Тигри]] [[Евфрат|Евфрати]] рыбжьара иҟоу адәҳәыԥш ауааԥсыра рыбжьара), урҭ лассы-лассы рхы иадырхәон [[Клинопись|асалҩырала]] аҩразы<ref name="Nem39">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 39.</ref>, насгьы [[Восковая табличка|ацәатәы]]. Аҵыхәтәантәиқәа [[Воск|ацәа]] ахҟьа змаз аӷәыцәмаҟьақәа ракәын, анышәаԥшьтәқәа ракәзар [[Глина|нышәаԥшь]] мацарала ишьақәгылан, насгьы аҩырақәа анырнырҵалак ашьҭахь урҭ лассы-лассы [[Обжиг|амца рыжәырҵон]], еиҳагьы иӷәӷәахарц азы. Абри апроцедура ашьҭахь атекст уаҳа ԥсахшьа амамызт; уи иеиԥшымкәа, ацәатә дырганҵақәа рҿы иҩыз аныхны аныҟәгага даҽазнык ахархәара ауан. [[Древний Рим|Ажәытәтәи Рим]] аӷәыцәмаҟьақәа лассы-лассы дара-дара еидырҳәалон. Идыруп «адиптихқәа», «атриптихқәа», «аполиптихқәа» (ҩба, хԥа, ирацәаны аӷәыцәмаҟьақәа)<ref name="Nem43">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 43.</ref> шыҟаз, убас ала иахьатәи ашәҟәы апрототип ҷыда — [[Кодекс (книга)|акодекс]] — шьақәыргыло<ref>Leila Avrin. ''Scribes, Script and Books'', p. 173.</ref>. ==== Ақьаадырша ==== [[Афаил:The Young Cicero Reading.jpg|thumb|right|[[Фоппа, Винченцо|Винченцо Фоппа]]. [[Цицерон]] қәыԥш ашәҟәы даԥхьоит]] [[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысра]] [[I династия (Древний Египет)|Актәи Аҵакыра]] инаркны аҩразы рхы иадырхәон [[Папирус|апапирус]] (уи ахьӡ еиԥшу ахьӡ змоу аҵиаа амахәқәа ирылхыз [[Бумага|ақьаад]] хкы). Абас еиԥш иҟоу аԥшаахқәа зегьы раасҭа ижәытәӡоу апапирусқәа роуп, ҷыдала аҳасабырбатә документқәа, [[V династия (Древний Египет)|Ахәбатәи Аҵакыра]] аҳ [[Нефериркара Какаи|Нефериркар Какаи]] [[Пирамида Нефериркара|иԥсыбаҩ аԥшьаҭыԥ]] аҟынтәи, [[Абусир]] иԥшааз, ҳ. Ҟ. XXIV-тәи ашәышықәса алагамҭа инаркны XXIII-тәи ашәышықәса анҵәамҭанӡа аамҭацыԥҵәахала ирыцхәырку<ref>{{книга|автор=[[Вернер, Мирослав|Verner M.]]|заглавие=Forgotten Pharaohs, Lost Pyramids. Abusir|часть=Chapter 6. The Testimony of the Papyrus Archives|место=[[Прага|Praha]]|издательство=[[Academia (издательство Чехии)|Academia]], Škodaexport|год=1994|isbn=80-200-0022-4|pages=157—170}}</ref>. Аҵәахра мариахарц азы хаз-хазы иҟаз апапирус бӷьыцқәа [[Свиток|ыршаны]] еиддырҷаблон. Ари аҵас аеллинтәии римтәии адунеи аҿы инарҭбааны аларҵәара аиуит, аха аҵла ацәеи<ref group="K">{{lang-la|liber}}, уи аҟынтәи анаҩс иҟалеит {{lang-en|library}}.</ref> егьырҭ амаҭәахәқәеи рхы иадырхәон ҳәа агәаанагарақәагьы ыҟоуп. Апапирус аҟаҵаратә технологиа [[Плиний Старший|Плини Аиҳабы]] ииҩыз «[[Естественная история (Плиний)|Аԥсабаратә ҭоурых]]» (XIII-тәи ашәҟәы, XXIII-тәи ахәҭа<ref>{{книга|автор=Pliny|заглавие=Natural History. With an English translation in ten volumes by H. Rackham|volume=IV. Libri XII-XVI|год=1960|место=London, Cambridge|издательство=William Heinemann Ltd., Harvard University Press|pages=142—145|ссылка=https://archive.org/stream/naturalhistory04plinuoft#page/142}}</ref>) аҟны далацәажәеит<ref name="Nem40">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 40.</ref>. [[Геродот]] излеиҳәо ала («[[История (Геродот)|Аҭоурых]]», 5-тәи ашәҟәы, 58-тәи ахәҭа), [[Финикийцы|финикиаа]] аҩыреи апапируси [[Бырзентәыла|Бырзентәыла]] иааргеит ҳ.ҟ. X-тәи ма IX-тәи ашәышықәсақәа рзы. Апапирус азы, аҩыратә материал аҳасабала, абырзен ажәаны "библион" ҟалеит, ашәҟәы азы — "библос"<ref group="K">Аурыс ажәа [[Библиотека|библиотека]] ажәа “byblos” аҟынтәи ауп ишааз.</ref>, уи Финикиатәи абаӷәаза қалақь [[Библ]] ахьӡ аҟынтәи ауп ишааз, уаантәи апапирус Бырзентәылаҟа ирышьҭуан<ref>{{книга|автор=[[Фасмер, Макс|Фасмер М.]]|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=1 (А—Д): пер. с нем. и доп. [[Трубачёв, Олег Николаевич|О. Н. Трубачева]]|ответственный=под ред. и с предисл. [[Ларин, Борис Александрович|Б. А. Ларина]]|место=М.|издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]]|год=1986|издание=2-е изд|страницы=164|тираж=50000}}</ref>. Апапирус аҿы ианыз аҷышәга имарианы ианыҵуан, уи абӷьыцгьы аҩынтәраан анҩылара ҿыц азы ахархәара ауан. Еидырҷаблаз апапирустә бӷьыцқәа (абжьааԥны 20-ҟа) рцәаҳәа ау (бырзен бызшәала «ахартиа») ганкахьала иақәыҩуан. Апапирус ацәаҳәа амаақәа змаз аргьежь иакәдыршон. Аԥхьараан узнапык ала аргьежь кны егьи унапала аикәарша ԥуртлалар акәын<ref name="DR30">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 30—31.</ref>. ==== Акодексқәа ==== {{Main|Акодекс (ашәҟәы)}} [[V век|V-тәи]] ашәышықәсазы [[Исидор Севильский|Севилиатәи Исидор]], усҟантәи аамҭазы иҟаз агәаанагарақәа рыла, ашәҟәи, ақьаадыршеи, акодекси реиԥшымрақәа абас далацәажәеит: акодекс шәҟәырацәала ишьақәгылоуп, ашәҟәы — ақьаадырша заҵәык ала ишьақәгылоуп. Ҳаамҭазтәи аилкаарала акодекс раԥхьаӡатәи аинформациа аныҟәгага ҳәа иԥхьаӡатәуп, уи ашәҟәы еиԥшуп: еиҟароу адаҟьақәа анс ак арс акә ганкахьала еидҳәалоуп, насгьы еиҳа иӷәӷәоу аматериал иалху [[Обложка|ацәа кьакьа]] акәыршоуп. Ибзиаз аганқәа шрымазгьы, [[Античность|ажәытәӡатәи аамҭазы]] акодексқәа рылаҵәара ҟамлеит, еицырдыруа иҟалеит [[III век|III]]—[[IV век|IV]] ашәышықәсақәа рзы, [[Ақьырсианра|ақьырсиантә]] еилазаараҿы, [[Пергамент|апергамент]] ахархәара ианалага, апапирус еиԥшымкәа уи андырхәоз иԥжәомызт<ref>The Cambridge History of Early Christian Literature. Edd. Frances Young, Lewis Ayres, Andrew Louth, Ron White. Cambridge University Press 2004, pp. 8-9.</ref>, насгьы аԥҟара ауан. Ари аформат абзиарақәа рахь иаҵанакуан уи ама́́рара (аҩыратә ажәабжь аныҟәгага аҩганкгьы рхархәара ауан), аиҭагара, адыррақәа рыԥшаара амариара. Уи адагьы, апергамент изныкымкәа ахархәара зылшо маҭәаруп: ашәыга имарианы ианыҵуеит. Ԥшь-пергаменттә бӷьыцк рыла ишьақәгылаз, агәҭаны иҷаԥаны иҭаӡахыз аҭаҩрашәҟәы аларҵәара аман, убас иааизакны 16 даҟьа алҵуан. Уи аҩыза ашәҟәы бырзен бызшәала «тетрада» («ԥшьба») ахьӡын; иахьатәи ашәҟәқәа рыблокқәа 16, 32 даҟьа змоу атетрадқәа рҟынтәи еизыргоит<ref name="Nem43" />. ==== Ашәҟәыҭира ==== {{Main|Ашәҟәыҭира}} Ашәҟәыҭицәа ртәы рҳәоит ҳ. ҟ. V-тәи ашәышықәсазы инхоз абырзен авторцәа (иаҳҳәап, [[Ксенофонт]]). Ашәҟәыҭицәа (абиблиополқәа) рыӡбахә рҳәоит [[Аристомен]]и [[Никофон]]и ркомедиақәа рҿы. Рим ашәҟәқәа рыҭира усҟан еицырдыруан. Ашәҟәқәа еиҭахҩылааны иахьырҭиуа аусурҭақәа цәырҵуеит. Ҳара ҳҟынӡа зыхьӡ еиқәханы иааз раԥхьатәи аҭыжьҩцәа дыруаӡәкын [[Тит Помпоний Аттик|Тит Помпони Аттик]]. Аттик зусумҭақәа рыхҩылааразы азин изҭоз авторцәа русумҭақәа акы-ҩба рыхҩылаақәа ҳамҭас ириҭон<ref name="Nem45">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 45.</ref>. Адунеи аҿы атәылақәа жәпакы ашәҟәы азы иаԥҵоу ахә рхы иадырхәоит, уи ашәҟәқәа рыҭираҿы зегьы ианреиҵаха имҩақәҵагоуп. Иаҳҳәап, ари аиԥш ахәԥса XX-тәи ашәышықәсазы [[СССР]] ашәҟәқәа рцәақәа рҿы ианырҵон, XXI-тәи ашәышықәсазы [[Китаи|Китаитәи]] ашәҟәқәа рцәақәа рҿгьыы иркьыԥхьуан (定价 — «ишьақәыргылоу ахә»). === Абжьаратәи ашәышықәсақәа === ==== Анапылаҩырақәа ==== [[Афаил:Gladzor University, 13-14th century, village Vernashen, Vayots Dzor, Armenia, 10.jpg|thumb|right|350px|{{center|Аерман напылаҩыра, [[Гладзор]], XIII-XIV ашәышықәсақәа}}]] Напыла иҩыз ашәҟәқәа ([[Манускрипт|аманускриптқәа]]) [[Скрипторий|аҩырҭақәа]] рҿы иаԥҵан (алаҭын бызшәа аҟынтәи “scriptor” — “изыҩуа”). [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] аҳҭнықалақь [[Константинополь]] аҟны аҩырҭа (идыруп уи 356 шықәсазы аус шауаз) [[Констанций II|Констанци II]] иаԥиҵеит, зхаан аҳҭнықалақь аҿы [[Публичная библиотека|ауаажәларратә библиотекагьы]] цәырҵыз (475 шықәсазы 120 000 шәҟәы ахыԥхьаӡалан). Иара убас ауахәамақәа рҿы иҟан аҩырҭақәа, урҭ рахьтә зегьы иреиҳау [[Студийский монастырь|Студитәи ауахәамаҿы]] аус ауан. Ацәаҳәақәа еиҟараны иҟазарц азы, апергамент атса тата [[Свинец|апластинкала]] цәаҳәа-цәаҳәа иршон; ԥыҭрак ашьҭахь уи азы [[Грифель|астил]] рхы иадырхәон. Акаллиграфцәа атекст ҷышәгала ианырҵон, [[Калям|акалам]] (калиам), амҿтәы лабыҵә, анаҩс аҵысхә рхы иархәаны<ref name="Nem46">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 46.</ref><ref name="DR50">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 50.</ref>. Аамҭа цацыԥхьаӡа, напылаҩырақәак рыбӷьыцқәа еиуеиԥшым аԥштәқәа рыла иршәуа иалагеит, насгьы атекст еиуеиԥшым аԥшшәқәа змаз ҷышәгала ианырҵон. Абзац ҿыц алагамҭа аҷышәга ҟаԥшь ала иҩын ([[Киноварь|акиновар]] ма асурик ала иҟаҵан). Абзацқәа рыалагамҭа зыҩуаз акаллиграфцәа раубрикаторцәа ҳәа ирышьҭан (алаҭын бызшәа аҟынтә ruber, ҵакыс иамоуп «аҟаԥшь»)<ref name="Nem47">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 47.</ref>. Апергамент аҿы ҵысхәла аҩразы иманшәалаз, итатоу, ихыгьежьу [[Унциал|аунциалтә ҩыра]] цәырҵит, уи IV-тәи ашәышықәсазы еизҳазыӷьеит<ref name="DR63">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 63.</ref>. Апергамент ахә ҳаракын аҟнытә, лассы-лассы уи ишьҭрақәланы рхы иадырхәон — атекстқәа иҷыдоу аилаҵақәа рыла ианырхуан, [[Пемза|пемзала]] ирыцқьаны аҿыцқәа рыҩуан. Даҽазнык ахархәара зауз апергамент иану анапылаҩырақәа [[Палимпсест|апалимпсестқәа]] ҳәа ирышьҭоуп. Еиҳарак ажәытә шәҟәқәа абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы абасала иқәырхуан, аха ишьақәыргылоуп егьырҭ ахҭысқәагьы — [[Высокое Средневековье|абжьаратәи ашәышықәса ҳаракы]] аан, антикатә авторцәа ртекстқәа ауахәама аԥҵаҩцәа русумҭақәа ирықәрыҩуан<ref name="DR39">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 39.</ref><ref group="K">Раԥхьатәи апалимпсестқәа руак аартын 1692 шықәсазы. XIX-тәи ашәышықәсазы ахимиатә методқәа рыла ианыхыз апалимпсестқәа ртекстқәа еиҭашьақәдыргылеит, лассы-лассы уи аан анапылаҩырақәа ԥхасҭахон. Анаҩс афотоҭыхра ахархәарала иԥхасҭазымтәуаз аиҭашьақәыргыларатә методқәа шьақәдыргылеит (Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 48).</ref><ref name="Nem47" />. [[Афаил:Novgorod Codex - colour.jpg|слева|мини|[[Новгородский кодекс|Новгородтәи акодекс]] актәи адаҟьа, 1010-тәи ашықәсқәа]] V-тәи ашәышықәсазы [[Римская империя|Римтәи аимпериа]] ахыбгалара адунеи аҿы уи иамаз акультуратә нырра еиҵанатәит. Мраҭашәаратәи Римтәи аимпериаҿы [[Латынь|лаҭынла]] аҩра аҵас [[Монастырь|ауахәамақәа]] рҟны иаанхеит, избан акәзар раԥхьа [[Кассиодор]] [[Виварий (монастырь)|Вивариумтәи]] ауахәамаҿы, анаҩс VI-тәи ашәышықәсазы [[Бенедикт Нурсийский|Нурситәи Бенедикт]] атекстқәа рыхҩылаара аҵак ду шамоу азгәарҭеит. Уи [[Средневековье|абжьаратәи ашәышықәсақәа]] раан ашәҟәқәа ирымаз аҵакы анырра ду анаҭеит, усҟан ашәҟәқәа ирыԥхьоз еиҳарак адиннапхгаҩцәа шракәызгьы. [[Ручной типографский станок|Акьыԥхьга машьына]] аԥҵахаанӡа, насгьы ахархәара ҭбаа аиуаанӡа, ашәҟәқәа зегьы напыла ихырҩылаауан, убри аҟынтә напыла иҩыз аҭыжьымҭақәа зынӡаск имаҷын, насгьы рыхәгьы ҳаракын. Ауахәама хәыҷқәа рҿы ԥыҭк ашәҟәқәа ыҟан, еиҳа идуқәаз рҿы шәкыла ашәҟәқәа ыҟан; [[IX век|IX-тәи]] ашәышықәсазы 500 шәҟәы еидкыланы измаз аизга идууп ҳәа иԥхьаӡан, Абжьарашәышықәсатәи апериод анҵәамҭазгьы [[Авиньон]] иҟаз апаптә библиотекеи [[Сорбонна|Сорбоннатәи]] ашәҟәқәа реизгеи рҿгьы ҩнызқь шәҟәы раҟара мацара ракәын иҟаз<ref>Martin D. Joachim. Historical Aspects of Cataloguing and Classification. Haworth Press 2003, p. 452.</ref>. ==== Аксилографиеи аинкунабулақәеи ==== [[Ксилография|Аксилографиа]] Мраҭашәаратәи Европа иҟалеит [[XIV век|XIV-тәи]] ашәышықәса алагамҭазы (уи уи аԥхьа Мраҭашәара ирыӡбахьан (раԥхьаӡатәи аҿырԥштәқәа руак VIII-тәи ашәышықәсахьы иаҵанакуеит); анкьаахыс аксилографиатә шәҟәқәа Кореиа иркьыԥхьуан)<ref name="Nem69_76">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 69, 76.</ref>. Аксилографиаҿы адаҟьа зныԥшуаз [[Матрица (издательское дело)|аматрица]] амҿы ацыԥҵәаха иҭаԥырҟон. Уи аҷышәга иӡааршьшьны, адаҟьа акопиақәа ԥыҭк рыҟаҵаразы рхы иадырхәон. Зааӡатәи атекст зныз акьыԥхьратә формақәа рхы иадырхәон [[Набивная ткань|акьыԥхьтә маҭәақәа]] рҭыжьразы<ref name="Nem67">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 67.</ref>. Ашәҟәқәа — анырҟьацыларақәа, [[Игральные карты|ахәмарратә мацақәа]], адинтә сахьақәа реиԥш ксилографиала иҭрыжьуа иалагеит. Раԥхьа ақьаад бӷьыцқәа ганкахьала мацара иркьыԥхьуан, урҭ рган ҭацәқәа еиддырҷаблон. Акьыԥхьга машьына анаԥырҵа ашьҭахь абӷьыц аҩганкгьы ркьыԥхьра алыршахеит. Ашәҟәы аԥҵара аџьабаа ӷәӷәа зцыз усын, избанзар даҟьацыԥхьаӡа ахатә ҭаԥҟарсҭақәа азыҟаҵалатәын (уи мызкы аҟара аамҭа агон). Уи адагьы, амҿы анҵыра рацәамызт — ирласны ианыҵуан, иҷҷон, насгьы амҿтәы формақәа акьыԥхьразы рхы ианадырхәалак ашьҭахь урҭ дыршәуан<ref name="Nem69_70">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 69—70.</ref>. Европа 1500 шықәса ԥхынҷкәынмза 31-нӡа иҭрыжьыз ашәҟәқәа, абӷьыцқәа, асахьақәа — [[Инкунабула|аинкунабулақәа]] ҳәа ирышьҭоуп (лаҭын бызшәала: incunabula — «агара»)<ref name="Nem83">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 83.</ref>. XII-тәи ашәышықәса инаркны Европа ирдыруаз ақьаад еиҳа-еиҳа иахьрылаҵәаз иахҟьаны<ref name="Nem49">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 49.</ref>, акьыԥхьра ахә еиҵахеит. Раԥхьатәи ақьаад зхы иазырхәоз ашәҟәқәа рҿгьы апергамент бӷьыцқәа ыҟан: абжьааԥны 4 бӷьыцк змаз ақьаадтә тетрад апергамент абӷьыц иларҳәон<ref name="DR42">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 42.</ref>. ==== Анбанҟәшәаратә форма ==== Хазы игоу амҳәырқәа рышьҭақәа рыла атекст ашьақәыргылара ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс ирдыруеит (еицырдыруа зегь раасҭа ижәытәу аҿырԥштәы [[Фестский диск|Фесттәи адиск]] ауп). Приуфенингтәи ауахәамаҿы иҟоуп 1119 шықәсазы хазтәи амҳәырқәа рыла иҭаҩу ауахәама ашьаҭаркра иазку лаҭын бызшәала иҟоу [[Надпись из Прюфенинга|анҵамҭа]]<ref name="Nem73">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 73.</ref>. Китаитәи ажьииҩы [[Би Шэн|Би Шен]] (990-1051) [[Печатная форма|анбанҟәшәаратә форма]] аҟынтәи акьыԥхьра аԥызҵаз ҳә дыԥхьаӡоуп. Иблыз анышәаԥшь иалху алитерақәа рыла еиқәыршәаз формак аҟынтәи шәкыла, зқьыла акьыԥхьрақәа рыҟаҵаразы уи иметод аҵарауаҩ [[Шэнь Ко|Шен Ко]] «Аԥхыӡқәа рыӡиас иазку азгәаҭақәа» аҟны далацәажәеит<ref name="Nem75">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 75.</ref>. Аха Китаитәи аҩыра [[Идеограмма|аидеографиатә]] ҟазшьа ахьамоу иахҟьаны, анбанҟәшәаратә форма аҟынтәи акьыԥхьра Китаи аларҵәара ҭбаа маиуӡеит, избанзар иаҭахыз алитерақәа зегьы зҭаз анбанҟәшәаратә кассақәа ршәага-загақәа кырӡа идуун<ref name="Nem75_76">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 75—76.</ref>. ==== Гутенберг ==== XV-тәи ашәышықәсазы Европа [[Иоганн Гутенберг]] зегь раԥхьа ихы иаирхәеит еиҭаҵуа аихатә [[Подвижные литеры|литерақәа]] змаз [[Ручной типографский станок|атипографиатә машьыфна]], уи абзоурала ирацәаны акьыԥхьра алыршахеит. Гутенберг икьыԥхьга еиԥшу амеханизмқәа аҩыҟаҵареи ақьаад аҟаҵареи рҿыанкьаахыс рхы иадырхәон. Гутенберг иара убас алитерақәа рыҟаҵара далагеит ажәаҭарҭәаратә форма ахархәарала, уи апроцесс акырӡа иармариеит<ref name="Nem82">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 82.</ref>. Ашәҟәқәа рыԥшаара мариахеит, аха еиҳараҩык рзы макьана рыхә цәгьан. Атекст шәкыла, мамзаргьы зқьыла еиԥшу акопиақәа рыҟаҵара абзоурала, ахҩылаараан узызцәмцо агхақәеи аилагарақәеи злам, ишьақәгылахьоу аусумҭақәа рҭыжьымҭақәа рцәырҵра ахылҿиааит<ref name="Nem83" />. === Аамҭа ҿыц === [[Афаил:Publii Virgilii Maronis Bucolica, Georgica, et Æneis by John Baskerville 1757.jpg|thumb|Ажәытәӡатәи ашәҟәы [[Титульный лист|атитултә даҟьа]]. Аҭыжьҩы [[Баскервилл, Джон|Џьон Баскервилл]], 1757]] XV-тәи ашәышықәсазы ашәҟәкьыԥхьра амҽхак ишазҳазгьы, ашәҟәқәа макьана иԥку [[Тираж|тиражла]] иҭрыжьуан, насгьы рыхә даара иҳаракын. Урҭ еиҷаҳарала рызныҟәара шхымԥадатәыз еилкаан. Ашәҟәы [[Закладка (книга)|абжьаҵақәа]] рхархәара иазкны раԥхьаӡатәи азхьарԥшқәа руак [[1584|1584 шықәсазы]] иҟалеит, аҳ икьыԥхьҩы Кристофер Баркер аҳкәажә [[Елизавета I]] абырфын бжьаҵа анлиҭаз. [[Шёлк|Абырфын]] цәаҳәа пақәа [[XVIII век|XVIII-тәии]] [[XIX век|XIX-тәии]] ашәышықәсақәа рзы аларҵәара змаз бжьаҵақәан, урҭ ашәҟә ацәа иаман, насгьы адаҟьа аура аасҭа еиҳан. Раԥхьатәи иамырхуа ашәҟәы абжьаҵақәа ацәырҵра иалагеит [[1850-е годы|1850-тәи ашықәсқәа]] рзы, урҭ еиҳарак абырфын мамзаргьы аба ҭаӡах иалырхуан. Афақь ала аус зуаз [[Печатная машина|акьыԥхьгатә машьынақәа]] аларҵәара роуит 1800-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы. Урҭ сааҭкахь 1100 бӷьыц ркьыԥхьра рылшон, аха аусуҩцәа ари аамҭа иалагӡаны 2000 дырга еиҳамкәа ракәын зықәыргылара иахьӡоз. [[Монотип (полиграфия)|Амонотиптәи]] [[Линотип|алинотиптәи]] апрессқәа XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы иаларгалеит. Урҭ 6000 дырга рҟынӡа, насгьы ацәаҳәақәа шеибгоу зныкҟьара рықәыргылара ҟалон. XV-тәи ашәышықәса инаркны акыр шықәса ақәырӡхеит акьыԥхьгатә машьынақәа реиӷьтәреи [[Свобода слова|ажәа ахақәиҭра]] адкылареи, хәыҷы-хәыҷла ацензура аҩаӡара ларҟәуа<ref group="K">Шәахә. иара убас [[Интеллектуальная собственность|аинтеллектуалтә мазара]], [[Общественное достояние|зегьы ирзеиԥшу амазара]], [[Авторское право|автортә зин]].</ref>. XX-тәи ашәышықәса азбжазы Европа ашәҟәқәа рҭыжьра арбага шықәсык ахь 200 нызқь шәҟәыхьӡ иреиҳахеит. Зынӡа 130 миллион рҟынӡа ашәҟәыхьӡқәа ыҟоуп (2010 шықәсазы)<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2010/08/06/books |title=Google сосчитал книги всех библиотек мира |access-date=2010-09-07 |archive-date=2010-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808030307/http://lenta.ru/news/2010/08/06/books/ |url-status=live }}</ref>. == Ҳаамҭазтәи атехнологиақәа == {{Main|Аполиграфиа}}[[Афаил:1972 CPA 4119.jpg|thumb|right|[[ИУНЕСКО|УНЕСКО]] [[1972|1972 шықәса]] иаланаҳәаз Жәларбжьаратәи Ашәҟәы ашықәс иазку [[СССР]] [[Почтовая марка|аԥошьҭатә мҳәыр]].]] Иахьа ашәҟәқәа рыҟаҵараан еиҳарак рхы иадырхәо атехнологиа [[Офсетная печать|аофсеттә кьыԥхьра]] ма [[Литография|алитографиа]] ауп, уи аан ашәыга акьыԥхьратә форма аҟынтәи ақьаад ахь ииасуеит абжьаратә цилиндр ала. Адаҟьақәа еишьҭаргыланы ақьаадыршаҿы иркьыԥхьуеит, анаҩс уи хаз-хазы абӷьыцқәа рыла еиҟәыршоит, ашәҟәы иаразнак ииашоу еишьҭаргылашьала еизгахарц азы. Ари аҩыза амашьына аршаратә ма аротациатә амашьына ҳәа иашьҭоуп; иара убас иҟоуп аофсеттә машьынақәа, ақьаадыршақәа рҟны акәымкәа, хазы игоу абӷьыц аҿы икьыԥхьуа. [[Оттиск|Акьыԥхьқәа]] зну абӷьыцқәа реизгара ашьҭахь, ашәҟәы ацәеизгаратә усурақәа мҩаԥысуеит. Иҳаҩсыз ашәышықәса азбжазы аус ари ахәҭа хазы игоу анаплакқәа инарыгӡон, ашәҟәҭыжьра иалахәымыз, ашәҟәы ацәа аиқәыршәара аус мацара иазкыз; иахьазы акомпаниақәа реидҵарақәеи реиҭеиҿкаарақәеи апроцессқәа ирыхҟьаны аҭыжьратә еилакы аҩнуҵҟа еиуеиԥшым аусқәа реилаҵара еиҳа-еиҳа иацлоит, уажәшьҭа хыхь зыӡбахә ҳәаз анаплакы иеиԥшу анаплакы аԥшаара уадаҩуп. Атрадициатә ӡахра ада ашәҟәқәа рыхҩаркра еиҳа-еиҳа ауаа ргәы иахәоит, аха ажәытәтәи [[Брошюровка|аброшиуратә]] методқәагьы акьыԥхьра апроцесс аҿы амҩа рыԥшаауеит. Еиҳа-еиҳа иалаҵәоит ашәҟәы ацәа ишаԥу еиԥш аҭаӡахра ада аизгара аметод, аха ԥыхьатәи аметодқәагьы зегьакоуп аполиграфиатә процесс аҟны аахархәара роууеит. Ҳаамҭазтәи ашәҟәҭыжьра астандартизациа аҟазшьоуп: иҭрыжьуа ашәҟәқәа, еиҳараӡак, иалкаау ашәагааи [[Формат книги|аформати]] рымоуп. Англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы, [[США|ЕАА]] рыда, Британиатәи астандартқәа аҳра руеит; [[Европа]]тәи атәылақәа рхатәы ԥҟарақәеи анормақәеи рымоуп. Ақьаадгьы ҷыдала аполиграфиатә ҭахрақәа рзы иҭрыжьуеит; [[Чтение|аԥхьара]] армариаразы ишаԥу еиԥш уи шкәакәаӡа акәымкәа, маҷк ирлашьцаны иҟаҵоуп, насгьы абӷьыц ганкахьала икьыԥхьу атекст даҽа ганкахьала иубарҭамхарц азы иалкаау [[Плотность|ажәпара]] амоуп. Ашәҟәы хкы зеиԥшроу еиԥш иашьашәало ақьаадгьы ахархәара арҭоит; Еиҳа иалаҵәахьоу хкыуп еиуеиԥшым аҩаӡара змоу [[Мелованная бумага|амелтә қьаад]]. === Ацифра кьыԥхьра === Уажәтәи аамҭазы ашәҟәқәа ҭрыжьуеит [[Цифровая печать|ацифратә кьыԥхьра]] ахархәаралагьы. Урҭ рдаҟьақәа аофистә техника иакьыԥхьуа адокументқәа реиԥш ишьақәгылоит — [[Лазерный принтер|алазертә принтерқәа]] ма [[Копировальный аппарат|акопирқәа]], [[Тонер|атонер]] ахархәарала, [[Чернила|аҷышәга]] акәымкәа. Абас еиԥш иҟоу азнеишьа аҭыжьымҭа [[Тираж|атираж]] хәыҷқәа ркьыԥхьра алнаршоит (аексимплиарқәа ҩышә-хышә раҟара), аофсеттә прессала аусураан ихымԥадатәу аҽазыҟаҵаратә етапқәа ахьыҟам абзоуралагьы. Ацифратә кьыԥхьра ацәырҵра ашәҟәқәа рҭыжьраҿы азнеишьа ҿыц ашьақәгылара иацхрааит — [[Печать по требованию|аҭахрала акьыԥхьра]] ҳәа изышьҭоу ахь, ашәҟәқәа рыхҩылаақәа ҷыдала адҵаалаҩ изы ианыҟарҵо, иара ҭыжьымҭак анҿеиҵалак ашьҭахь. === Аелектронтә шәҟәы === {{Main|Аелектронтә шәҟәы (адокумент)}} Атермин «[[Электронная книга (документ)|електронтә шәҟәы]]» (е-шәҟәы, англыз бызшәала e-book) ахархәара амоуп иаабац ашәҟәы аҟынтәи аинформациа злоу, аха [[Цифровой формат|цифратә форматла]] иаагоу, насгьы [[Носитель информации#Классификация носителей|аелектронтә ныҟәгагақәа]] рҿы ([[CD-ROM]], [[DVD-ROM]], уҳәа убас иҵегьы) иҭагалоу ашәҟәы аганахьала. Акьыԥхьымҭақәа рхыԥхьаӡара ахьеизҳауа ([[Информационный взрыв|аинформациатә ԥжәара]] ҳәа изышьҭоу) ашәҟәыҵәахырҭақәа рзы икьыԥхьу аинформациа рацәа аҵәахра иадҳәалоу азҵаара шьҭнахит. Аелектронтә ҭыжьымҭеи аинтернети рыҟалара иалнаршоит аинформациа ақьаадтә шәҟәқәа рҿы акьыԥхьра акәымкәа, еиҳа иҭбаау аелектронтә ныҟәгагақәеи [[Электронная библиотека|аелектронтә библиотекақәеи]] рҿы аҵәахра, насгьы аҭыԥантәи еиԥш харантәигьы [[Всемирная сеть|Адунеизегьтәи абызкаҭаҳа]] ала аинформациа аиура алнаршоит. Абас еиԥш иҟоу ашәҟәқәа абзиарақәа реиԥш ахатә малырқәагьы рымоуп, аха, иҟоу [[Электронная книга (устройство)|аелектронтә шәҟәқәа рыԥхьаратә системақәа]] рыманшәаламрақәак ирыхҟьаны (иаҳҳәап, аелектронтә шәҟәқәа рыԥхьара аццакыра, «[[Jakob Nielsen|Nielsen Norman Group]]» имҩаԥнагаз аҭҵаара ала, урҭ рқьаадтә аналогқәа рыԥхьара аццакыра аасҭа бжьаратәла 10% рыла еиҵоуп)<ref>напр. [[IPad|Apple iPad]] (-6,2 %) [[Amazon Kindle]] (-10 %), см. [http://www.ferra.ru/ru/notebooks/news/2010/07/06/nielsen-norman-ipad-luchshe-kindle-podhodit-dlya-chteniya-no-ustupaet-bumajnym-knigam/ Nielsen Norman: iPad лучше Kindle подходит для чтения, но уступает бумажным книгам] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140708004658/http://www.ferra.ru/ru/notebooks/news/2010/07/06/nielsen-norman-ipad-luchshe-kindle-podhodit-dlya-chteniya-no-ustupaet-bumajnym-knigam/ |date=2014-07-08 }}</ref>, лассы-лассы атрадициатә қьаадтә шәҟәқәа аԥыжәара арҭоит, урҭ рҭыжьра иақәнагоу аҩаӡараҿы иаанзыжьуа. Аха иахьазы аӡәырҩы иҟоу ашәҟәқәа [[Оцифровка|ацифрахь аиагара]] рҽазыршәоит, урҭ аелектронтә хархәагақәа рҿы рыҵәахра еиҳа иманшәалахарц, насгьы ԥымкрада зегьы ахәаԥшра рзымариахарц азы. Иҟоуп иара убасгьы урҭ ркьыԥхьратә процесс азы ақәҿиарақәагьы, иаҳҳәап, [[Печать по требованию|азыҳәарала акьыԥхьра]], [[Электронный журнал|аелектронтә журналқәа]], уҳәа убас иҵегьы. === Аудиошәҟәы === {{Main|Аудиошәҟәы}} [[Аудиокнига|Аудиошәҟәы]] аԥҵаразы, аусумҭа атекст ауаҩы даԥхьоит — еиҳарак апрофессионалтә [[Актёр|актиор]] мамзаргьы убас еиԥш иҟоу ргәыԥ — мамзаргьы (еиҳа имаҷны) [[Синтезатор речи|ацәажәаратә синтезатор]] ала, ашьҭахь абжьы зҭарыҩуа хархәагак ианырҵоит. Атекст иацҵазар ауеит џьара шьҭыбжьқәак мамзаргьы амузыка. Аудиошәҟәқәа ирымоуп абзиарақәа реиԥш (иаҳҳәап, мзызқәак ирыхҟьаны аԥхьара злымшо ауаа аинформациа реилкаара) ицәгьоу аганқәагьы (ҷыдала, абжьытә фаил атекст ахаҭа аасҭа акырӡа амҽхак дууп). == Ашәҟәы аиҿкаареи иагәылоуи == {{Main|Ашәҟәы архиара}} [[Афаил:Gm-book-frame-1255-9979.jpg|мини|справа|200пкс|{{center|Аоклад}}]] Ашәҟәқәа рҭыжьра аметодқәа инарықәыршәаны — атипографиатә кьыԥхь, аформа, ахкы, мамзаргьы аҵакы ([[Энциклопедия|аенциклопедиа]], [[Словарь|ажәар]], [[Учебник|арҵага шәҟәы]], [[Проза|апроза]], апоезиа атом, [[Монография|амонографиа]], уҳәа убас иҵегьы), ашәҟәқәа рҭеиҭыԥш, рыхәҭақәа, рструктурақәа еиуеиԥшымзар ауеит. Ихаданы ашәҟәқәа ирыҵанакуеит анаҩстәи аелементқәа: * [[Книжный оклад|ашәҟәы ацәа архиара]]; * [[Суперобложка|асуперцәа]] — ашәҟәы ацәа кьакьа иахҟьоу [[Ламинирование полиграфической продукции|аламинаттә]] қьаадхҩа; * [[Переплёт|аҭаӡах]] (икьакьоу) — ашәҟәы абӷьыцқәа реидҳәалоу зҭаркуа (зҭарҷабуа), акартон, ацәа, аба, ақьаад рыла еиқәыршәоу, еиҳарак икьакьоу ахҩа; * [[Обложка|ацәа]] мамзаргьы “аҭаӡах тата” — ашәҟәы ахьӡи автори зну итатоу мамзаргьы маҷк икьакьоу ашәҟәы ацәа; ** Аҭаӡах ашьаҭа иаҵанакуеит: *** [[Бумага|ақьаад]] жәпа; *** [[Картон|акартон]]; *** [[Кожа (материал)|аԥсабаратәи]]/мамзаргьы [[Искусственная кожа|амаҭәашьартәи ацәа]]; *** [[Ткань|аба]]; ** [[Тиснение|ақәҭыхра]]: *** [[Сусальное золото|ахьтәы бӷьыц]]; *** [[Поталь|апотал]]; *** Аԥшшәы змоу [[Фольга|афольга]] *** аџьаз фольга; *** Алиумини фольга; *** «аиубилеитә» ҭаӡахтә фольга; ** акант — аблок аҳәаақәа ранҭыҵ иҭыҵуа аҭаӡах тата аҵкарқәа; ** ашәҟәы аԥхьатәи [[Обложка|ацәа]] ахьӡ аманы мамзаргьы иамамкәа; ** [[Корешок книги|Ашәҟәы адац]] — ашәҟәы ахьӡ знызар ауа абӷьыцқәа ахьҭаӡаху ма иахьеидҷабло аҭыԥ; ** ашәҟәы ашьҭахьтәи ацәа, [[Автор|автор]] изку икьаҿу адыррақәа (ихымԥадатәӡам), [[Штриховой код|аштрих-код]], [[Ахә|ахәԥса]] зну; ** [[Каптал|Акаптал]] хыхьи ҵаҟа адац аҵаҟеи ** [[Ляссе|лиассе]] — адаҟьақәа рыбжьара абжьаҵаразы [[Тесьма|аԥаҵа]] мамзаргьы [[Шёлк|абырфын]] лента, хыхьтәи [[Каптал|акаптал]] иақәӡаху; * ашәҟәы адаҟьақәа рыла еиқәыршәоу [[Книжный блок|ашәҟәы аблок]] (аблок зегьы [[Золочение|хьыла]] ма ашәыгатә тонқәеи асахьақәеи рыла ирԥшӡазар ауеит, иара убасгьы ашәҟәы [[Алфавит|алфавитла]] ма атемақәа рыла аҭаԥҟарсҭақәа, ашәыгақәа рыла); ** [[Марля|амарлиа]] — ашәҟәы аблок аидкыларазы; ** [[Нитки|аӡахратә рахәыцқәа]] — ашәҟәы аблок адаҟьақәа реидҵаразы; ** [[Клей|аҷабга]] — ашәҟәы адаҟьақәа ацәа татаҿы реидырҷабларазы; * ашәҟәы адаҟьақәа; ** [[Форзац|афорзац]] — ашәҟәы аҿы аблоки аԥхьатәи “ахы” аҭаӡахи рыбжьара иҟоу ҩ-бӷьыцк рыла еиқәыршәоу ақьаад жәпа: аблок ашәҟәы иаднакылоит, насгьы аҵыхәтәантәи адаҟьақәа аҟьашьра аҟытәи еиқәнархоит; ** [[Нахзац|анахзац]] — ашәҟәы ацәеи ашьҭахьтәи адаҟьақәеи еидызкыло еиҳа ижәпоу ақьаад иалху аҩбӷьыц; ** [[Авантитул|авантитул]] (ихымԥадатәым); ** [[Титульный лист|атитултә даҟьа]] — ашәҟәы ахдаҟьа, ашәҟәы ахьӡи аинформациа хадеи зну, иара убасгьы аҭыжьырҭа, ақалақь, аҭыжьымҭа арыцхә ирызку адыррақәа зну; ** [[Фронтиспис|афронтиспис]] ([[Фасадный лист|афасадтә даҟьа]], ихымԥадатәым) атитул мамзаргьы раԥхьатәи адаҟьа аԥхьа иагәыларҷабу, ашәҟәыҩҩы исахьа мамзаргьы ашәҟәы атема хада аазырԥшуа асахьа зну (иреиӷьу ахаҭабзиареи аҩаӡара змоу ақьаад аҿы хазы икьыԥхьуп): атекст ихадоу асахьақәа зну агәыларҷабқәагьы уи аҩыза ақьаад аҟны икьыԥхьуп; ** [[Выходные сведения|аҭыҵратә дыррақәа]] ([[СССР|асоветтәии]] [[Российская Федерация|урыстәылатәии]] аҭыжьымҭақәа рҿы) мамзаргьы [[Импрессум|аимпрессум]] (егьырҭ атәылақәак рҭыжьымҭақәа рҿы); *** [[Шмуцтитул|ашмуцтитул]] — анаҩстәи аҟәша ма ашәҟәы ахәҭа ахьӡ зну хазы игоу ашәҟәы адаҟьа; *** [[Аннотация|аннотациа]] — аахәаҩцәеи, аҭицәеи, абиблиотекарцәеи рзы аҭыжьымҭа ахҳәаа кьаҿ; ** ашәҟәы [[Текст|атекст]] — ашәҟәы атексттә материал, хазы адаҟьақәа рҿы икьыԥхьу, насгьы ашәҟәы аблок аҟны иҷабны ма иҭаӡахны еидкылоу; *** [[Предисловие|аԥхьажәа]]; *** ажәалагала — аусумҭа атема хада мамзаргьы уи ахәҭақәа руак аԥхьа иҟоу аҟәша, уи ацәырҵра азыҟаҵара иазырхоу; *** [[Колонтитул|аколонтитул]]; *** [[Примечания|азгәаҭақәеи]] [[Сноска|асноскақәеи]]; *** [[Ссылка (запись)|азхьарԥшқәа]]; *** ашәҟәы [[Иллюстрация|аиллиустрациақәа]]; *** [[Книжный указатель|арбага]] (амаҭәартә, ахьӡтә, агеографиатә, уҳәа убас иҵегьы) ахьӡқәа, ахқәа, аелементқәа алфавитлеи даҟьалеи еишьҭаргыланы, иара убасгьы иҟалар зылшо аббревиатурақәа рсиа зну; *** [[Оглавление|ашәҟәы ахәҭақәа]] мамзаргьы ашәҟәы [[Содержание (литература)|ашьақәгылашьа]] — ашәҟәқәа ралагамҭаҿы ма рҵыхәан иҟазар алшоит; ** [[Экслибрис|аекслибрис]] — ашәҟәы адырга, ақәҭыхра, ашәҟәыҵәахырҭа зтәу имҳәыр. == Аҵәахра == [[Афаил:Carl Spitzweg - "The Bookworm".jpg|thumb|right|160px|[[Шпицвег, Карл|Карл Шпицвег]] исахьа “[[Книжный червь (картина)|Ашәҟәтәы хәаҷа]]”]] XIX ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркны ацеллиулоза иалхны ақьаад аҟаҵара иалагеит<ref>{{книга |автор= |заглавие= Сохранность книжных фондов: сборник научных трудов|место= М.|издатель=Государственная библиотека СССР имени В. И. Ленина. |издательство= |год= 1978|страницы= 5}}</ref>. Ароманқәеи, ашколтә рҵагақәеи ашәҟәқәеи ауааԥсыра ирзеиԥш мазарахеит. Аха уи ақьаад аҵәыҵәра алан, уи ақьаад ҩнуҵҟала маҷ-маҷ иԥхасҭазтәуа аҷыҷра ахылҿиаауеит. Убри аҟнытә, иахьатәи ашәҟәыҵәахырҭақәа ажәытә шәҟәқәа рҿы иҟоу аҵәыҵәқәа рықәгара рҽазыршәалароуп. 1850<ref group="K">Еиҳа изаатәиу аҟаҵаратә методқәа рҿы ацеллулоза иалоу аҵәыҵәқәа анеитрализациа азызуаз акьырхаҳәқәа рхы иадырхәон.</ref>-1950<ref group="K">Еиҳа иҿыцқәоу ҟаҵоуп аҵәыҵә ада, мамзаргьы ашьиолочтә қьаад аҟны.</ref> шықәсқәа рыбжьара икьыԥхьыз ашәҟәқәа ари афеномен иақәшәоит. Ашәҟәқәа рыҵәахраан ацәеи атексти рҿы ахимиатә ԥсахрақәа ҟалар шалшо иазхәыцлатәуп. Ашәҟәқәа амра ахьрықәымшәо, ихьшәашәоу, иҭылашьцаау, ибжьаратәу ацәаакыра ахьыҟоу ауадаҿы иҵәахызар еиӷьуп. Ашәҟәқәа, еиҳаракгьы ихьанҭоу ашәҟәқәа, рформа еиқәхарц азы, рыкәша-мыкәша иҟоу атомқәа рыҵгәозароуп, убри аҟнытә шәагаала еилыԥшаалатәуп. Аҩны, ашәҟәқәа лассы-лассы [[Книжный шкаф|ашәҟәҭаҵарҭақәа]] рҿы мамзаргьы ақәҵарҭақәа рҿы иқәырҵоит. Ашәҟәқәа рықәҵарҭаҿы ашәҟәқәа рацәаны ианыҟам, [[Держатель для книг|ашәҟәқәа раанкылага]] аҭаххоит, урҭ кьынааны иҟамларц азы. Аҵыхәтәантәи ажәашықәсақәа рзы аԥхьаҩцәа рзы ирацәаны ахархәара аиуит ажәытә шәҟәқәа релектронтә фотохкьыԥхьаақәа<ref>{{книга |автор= Дергачева-Скоп Е., Алексеев В.|заглавие= Древнерусское духовное наследие в Сибири: научное изучение памятников традиционной русской книжности на востоке России|место= |издательство= ГПНТБ СО РАН|год= 2008|том=2|страницы= 471}}</ref>, насгьы аоригинал иҷыдоу аҭагылазаашьақәа рҿы иҵәахуп. == Ашәҟәқәа реизгақәа == {{Main|Ашәҟәыҵәахырҭа}} ''Шәахә. иара убас:'' [[Абиблиофилиа]] Ашәҟәқәа реизга хатәны (аколлекциа) мамзаргьы еилазааратәны ([[Библиотека|абиблиотека]]) иҟазар ауеит. Раԥхьаӡа ари аҩыза аизга амазаара [[Аамсҭара|аамсҭацәеи]] амал змаз ауааи, иара убас [[Монастырь|ауахәамақкәеи]] [[Университет|ауниверситетқәеи]] рзы ҳаҭыр ду акәын. Ашәҟәқәа рыхә еиҳа ианмаҷха, урҭ рхыԥхьаӡарагьы еизҳацыԥхьаӡа, ауаажәларратә библиотекақәа рылаҵәара иалагеит, убри аҟынтә ауаа рацәа рзы ашәҟәқәа рыԥшаара еиҳа имариахеит. Аха еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны (аԥшаара аласра, агьамақәа, [[Престиж|ҳаҭыр]] ахьақәыз азы) џьоукы рхатә библиотека рымазар рҭахын (иагьырҭахуп). XX-тәи ашәышықәсазы ацәа тата змоу ашәҟәқәа рцәырҵра иахҟьаны еицырдыруа алитература еиҳа-еиҳа ирацәахеит. Ашәҟәқәа реиҳарак рыхә алаҟәреи ашәҟәыҭирҭақәа рылаҵәареи ирыхҟьаны хаҭалатәи ашәҟәыҵәахырҭа амазаара ауаажәларраҿы акапан иасимволны аҟазаара иаҟәыҵит. Ашәҟәыҵәахырҭа дуқәа рҿы ашәҟәқәа рыԥшаара аџьабаа рацәаны иацын, убри аҟынтә урҭ рыԥшаара еиҳа имариахарц азы, атемақәа, авторцәа рыхьӡқәа, иахьҭыҵыз атәыла, уҳәа убас егьырҭ арбагақәа рыла [[Каталогизация (библиотеки и музеи)|акаталогизациатә]] системақәа аԥырҵеит. == Ашәҟәқәа реихшара == [[XX век|XX-тәи]] ашәышықәсазы ашәҟәыҵәахҩцәа адунеи зегь аҿы есышықәса иҭыҵуаз ашәҟәы рацәа рыцклаԥшра иадҳәалоу ауадаҩрақәа ирықәшәеит. Уи аганахьала, [[Международная федерация библиотечных ассоциаций и учреждений|Абиблиотекатә ассоциациақәеи аинститутқәеи Жәларбжьаратәи рфедерациа]] ари апроблема аӡбаразы мыругақәак аԥнаҵеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы — [[Международное стандартное библиографическое описание|жәларбжьаратәи астандарттә библиографиатә хҳәаа]] (ISBD). Уи инақәыршәаны, ҭыжьымҭа цыԥхьаӡа [[Международный стандартный книжный номер|жәларбжьаратәи астандарттә шәҟәытә номер]] — ISBN<ref group="K">Ашәҟәқәа рзы [[EAN]]-[[Штрихкод|аштрих-код]] ISBN аҟынтәи иаагоуп арымарахь 978 ацҵаны, насгьы агәаҭаратә еизга ҿыц иԥхьаӡаны.</ref> рыҭоуп. Убас ала, ISBN адунеи аҿы иарбан тәылазаалак аҿы иҭыҵуа ашәҟәқәа зегьы рзы иҷыдоу [[Идентификатор|идентификаторуп]], ашәҟәҭыжьыҩ ари астандарт идикылозар. Асистема адгылара анаҭоит иҷыдоу ахеилак. Аидентификатор ԥшьы-хәҭак рыла ишьақәгылоуп: * Атәыла акод * [[Издатель|Аҭыжьҩы]] икод * Ахьӡ акод * [[Контрольное число#Номер ISBN|агәаҭаратә еизга]], 0 инаркны 9 рҟынӡа аҵакқәа аазхәо, насгьы X (10). ISBN анахысгьы, иҟоуп даҽа классификациатә системақәак — иаҳҳәап, [[ББК]] ма [[УДК]]. == Аилазаараҿы ароль == [[Афаил:Printing3 Walk of Ideas Berlin.JPG|thumb|210px|''Ашәҟәқәа рбаҟа'' [[Берлин]] (Германиа). Иаартуп 2006 шықәса мшаԥымза 21 рзы ҳаамҭазтәәи акьыԥхьра аԥҵаҩы [[Гутенберг, Иоганн|Иоганн Гутенберг]] иаҳаҭыр азы.]] Аурыс шәҟәыҩҩы [[Максим Горький|Максим Горки]] абас рабжьигон: {{Ацитата|Ашәҟәы бзиа ижәбала — адырра ахыҵхырҭа, адырра мацара ауп еиқәырхагоу, уи мацара ауп доуҳала иӷәӷәоу, ииашоу, иҟәыӷоу уааны шәҟазҵо, ауаҩы гәык-ԥсык ала бзиа ибара, иџьабаа ҳаҭыр ақәҵара, еиԥымҟьо иус дуқәа рылҵшәақәа гәык-ԥсык ала рыхӡыӡаара зылшо<ref>{{cite web|url=http://www.aforism.su/31_7.html|title=Высказывания про книги. Страница 7|publisher=aforism.su|access-date=2015-10-24|archive-date=2015-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20151021005242/http://www.aforism.su/31_7.html|url-status=dead}}</ref>. Асовет шәҟәыҩҩы [[Павленко, Пётр Андреевич|П.А.Павленкогьы]] ашәҟәы иааннакыло аҭыԥ азы абри аҩыза ахырхарҭала дцәажәон: «''Ашәҟәы — зегьы еицырзеиԥшу ԥышәоуп. Ашәҟә дуӡӡақәа ҩажәа ирыԥхьаз ауаҩы, аԥсҭазаара дуӡӡақәа ҩажәа ихигеит''»<ref>{{cite web|url=http://www.aforism.su/31_8.html|title=Высказывания про книги. Страница 8|publisher=aforism.su|access-date=2015-10-24|archive-date=2015-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20151021005247/http://www.aforism.su/31_8.html|url-status=dead}}</ref>.}} 2014 шықәса хәажәкырамза 14 рзы [[День православной книги|аиашахаҵаратә шәҟәы Амш]] азгәаҭараҿы ажәахә ҟаҵо, Москвеи Урыстәыла зегьы рпатриарх [[Кирилл (патриарх Московский)|Кирилл]] ҳаамҭазтәи ауаажәларраҿы ашәҟәқәа иааннакыло аҭыԥ далацәажәеит: {{Ацитата|Иахьа ҳара ашәҟәқәа убриаҟара лассы-лассы ҳхы иаҳархәоит, ҳнапаҿы зеиԥшыҟам ауаҩытәыҩсатә культура абаҟа шаҳкугьы хырҩа аҳҭаӡом. Ииашаҵәҟьаны, ашәҟәы абзоурала адыррақәа ишшапаӡа аӡәы иҟынтәи даҽаӡәы иахь ииасуа мацара акәымкәа, аха вертикаллагьы — ииасыз аамҭа аҟынтәи иахьатәи аамҭахь, иахьатәи аамҭа аҟынтәи иҟалаша аамҭахь ииасуеит. Ашәҟәқәа рҿы иҵәахуп ауаатәыҩса рҟәыӷара<ref>{{статья|автор=Тутина, Юлия. |заглавие=Мудрость в переплёте. Как Москва отметила День православной книги|ссылка=http://www.100lichnost.ru/rubrica/33/17947|издание=[[Аргументы и факты|Аргументы и факты — СтоЛичность]]|год=2014|номер=4 (53) за 9 апреля|страницы=4|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021154/http://www.100lichnost.ru/rubrica/33/17947}}</ref>.}} === Агеральдикаҿы === Ашәҟәы адгьылҵакыратә, ахылҵшьҭратә, ауахәаматә геральдикаҿы иаларҵәоу, игеральдикатәым фигуроуп. Ашәҟәы афигура еиҳа лассы-лассы иаанагоит: * Иԥшьоу аҩыра (иаҳҳәап, Аԥшьаҩыра) * аҵареи аҿиареи * Аҭоурых абеиара, алитературатә ҵасқәа мамзаргьы азакәан аҳра <gallery class="center" caption=""> Coat of Arms of Vnukovskoe.png|[[Поселение Внуковское|Внуковское аҳабла]] агерб Keele Library arms 0838.jpg|[[Килский университет|Килтәи ауниверситет]] ашәҟәыҵәахырҭа агерб University of Keele arms.svg|[[Килский университет|Килтәи ауниверситет]] агерб University of Staffordshire arms.svg|Стаффордширтәи ауниверситет агерб </gallery> == Шәахә. иара уб. == * [[Книжный червь (премия)|Ашәҟәытә хәаҷа (аҳамҭа)]] == Азгәаҭақәа == '''Акомментариқәа''' {{Reflist|group="K"}} '''Ахыҵхырҭақәа''' {{Reflist|22em}} == Алитература == * {{книга|автор=[[Добиаш-Рождественская, Ольга Антоновна|Добиаш-Рождественская О. А.]]|заглавие=История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии|место=М.|год=1987|издательство=[[Книга (издательство)|Книга]]|издание=3-е изд|серия=История книжного искусства. Монографии и очерки|тираж=5000|ref=Добиаш-Рождественская}} * ''[[Кирпичников, Александр Иванович|Кирпичников А. И.]]'' Книга // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. — СПб., 1890—1907. * {{книга|автор=[[Немировский, Евгений Львович|Немировский Е.]]|часть=|ссылка часть= |заглавие= Мир книги. С древнейших времён до начала XX века|ссылка= |викитека= |ответственный=Рецензенты [[Говоров, Александр Алексеевич|А. А. Говоров]], Е. А. Динерштейн, [[Утков, Виктор Григорьевич|В. Г. Утков]] |издание= |место=Москва |издательство=Книга|год=1986 |тираж=50000 |ref=Немировский }} * ''Шапкина О. И.'' Символистская книга в России начала XX века // Известия высших учебных заведений. Проблемы полиграфии и издательского дела. — 2014. — № 5. — С. 115—122 * ''Георгиев П. В.'' Библиотека и традиционная бумажная книга // Учитель истории в социокультурном пространстве Евразии в конце ХХ — начале XXI в'''.:''' Материалы Всероссийской научно-практической конференции. — [[Казань]]: Изд-во Казанского университета, 2016. С. 361—368. {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:шәҟәы}} [[Акатегориа:Ашәҟәқәа| ]] [[Акатегориа:Ақьаад аалыҵқәа]] [[Акатегориа:Адокументқәа]] [[Акатегориа:Аныҟәгагақәа рформатқәа]] fr9k9i5mbmq2aeowsrqdfjx0jmr54go Амратә система 0 54805 176545 176196 2026-11-07T23:25:54Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 18 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176545 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" |+ <big>'''Амратә система'''</big> |colspan="3" style="text-align: center"| [[Файл:Solar System True Color AB.png|frameless|upright=2]] <br><center><small>Амра, аа-планетаки, хә-планета ссаки, иҟалашаз ԥшь-планета ссаки, иара убас урҭ рымҩаныза дуқәеи рыԥсабаратә ԥштәқәа рыла асхематә аарԥшра. Ашәагаақәа амасштаб иақәшәоит, абжьаӡарақәа — мап.</small></center> |- !style="background:#A0B0FF" colspan="3"| Азеиԥш ҷыдарақәа |- | '''Ақәра''' | | 4,5682 ± 0,0006 [[Миллиард|миллиард]] шықәса<ref name="bowring_housch1995">{{статья |заглавие=The Earth's early evolution |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1995-09-15_269_5230/page/1534 |doi=10.1126/science.7667634 |издание=Science |том=269 |pmid=7667634 |номер=5230 |bibcode=1995Sci...269.1535B |страницы=1535—1540 |язык=en |автор=Bowring S., Housh T. |год=1995 | issn = 0036-8075 }}</ref><ref name="Bouvier"/> |- | '''Аҭыԥ''' | | [[Местное межзвёздное облако|Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа]], [[Местный пузырь|Аҭыԥантәи аԥышҭарч]], [[рукав Ориона|Орион имаӷра]], [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]], [[Местная группа галактик|Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ]] |- | '''Акапан''' | | 1,0014 [[Солнечная масса|{{math|''M''}}<sub>☉</sub>]] |- | '''Иааигәаӡоу аеҵәа''' | | [[Проксима Центавра|Проксима Центавр]] (4,21—4,24 [[Световой год|лашара шықәса]])<ref name="Distance Information">{{Cite web |url=http://heasarc.nasa.gov/docs/cosmic/nearest_star_info.html |title=Cosmic Distance Scales — The Nearest Star |access-date=2012-12-02 |archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118220010/http://heasarc.nasa.gov/docs/cosmic/nearest_star_info.html |url-status=dead }}</ref><br> [[Альфа Центавра|Альфа Центавр]] асистема (4,37 лашара шықәса)<ref name="eso1">{{cite web|url=http://www.eso.org/public/news/eso1241/|title=Planet Found in Nearest Star System to Earth|publisher=[[Европейская южная обсерватория|European Southern Observatory]]|date=2012-10-16|access-date=2012-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/6CO9bfeKk?url=http://www.eso.org/public/news/eso1241/|archive-date=2012-11-23|url-status=live}}</ref> |- |'''[[Третья космическая скорость|Ахԥатәи акосмостә ццакыра]]''' '''([[Адгьыл|Адгьыл]] ақәыԥшылара азааигәара)''' | |16,65 км/с |- !style="background:#A0B0FF" colspan="3"| Апланетатә система |- | '''Амра зегь реиҳа иацәыхароу апланета''' | | [[Нептун|Нептун]] ({{s|4,503 миллиард км}}, {{s|30,1 [[Астрономическая единица|а.ц.]]}})<ref name="Podolak"/> |- | '''[[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] аҟынӡа абжьаӡара''' | | {{s|~30—50 а.ц.}}<ref>{{статья |ссылка=https://iopscience.iop.org/0004-637X/490/2/879/fulltext/ |заглавие=Collisional Erosion in the Primordial Edgeworth-Kuiper Belt and the Generation of the 30—50 AU Kuiper Gap |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=490 |номер=2 |страницы=879—882 |doi=10.1086/304912 |язык=en |тип=journal |автор=Alan Stern; Colwell, Joshua E. |год=1997 |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714134244/http://iopscience.iop.org/0004-637X/490/2/879/fulltext/ }}</ref> |- | '''[[Звезда|Аеҵәақәа]] рхыԥхьаӡара''' | | 1 ([[Амра|Амра]]) |- | '''Идыру апланетақәа рхыԥхьаӡара''' | | 8 |- | '''[[Карликовая планета|Апланета ссақәа]] рхыԥхьаӡара''' | | 5<ref>{{cite web|url=http://www.mikebrownsplanets.com/2011/08/free-dwarf-planets.html|author=[[Браун, Майкл (астроном)|Mike Brown]]|title=Free the dwarf planets!|date=2011-08-23|work=Mike Brown's Planets (self-published)|archive-url=https://www.webcitation.org/6DAOwPLXs?url=http://www.mikebrownsplanets.com/2011/08/free-dwarf-planets.html|archive-date=2012-12-25|access-date=2012-12-24|url-status=live}}</ref> |- | '''[[Спутники в Солнечной системе|Амҩанызақәа]] рхыԥхьаӡара''' | | 639 (204 апланетақәа рзы, 435 Амратә система [[Малые тела Солнечной системы|ахәҭа хәыҷқәа]] рзы)<ref name="JPLbodies"/><ref name="MPMJohnston">{{cite web|date = 2012-10-28|title = Asteroids with Satellites|publisher = Johnston's Archive|author = Wm. Robert Johnston|url = http://www.johnstonsarchive.net/astro/asteroidmoons.html|access-date = 2012-11-09|archive-url = https://www.webcitation.org/6CfClsjFp?url=http://www.johnstonsarchive.net/astro/asteroidmoons.html|archive-date = 2012-12-04|url-status = live}}</ref> |- | '''Ацәеижь хәыҷқәа рхыԥхьаӡара''' | | {{num|1 000 000}} (абҵарамза 2020 шықәсанӡа) инареиҳаны<ref name="JPLbodies"/> |- | '''[[комета|Акометақәа]] рхыԥхьаӡара''' | | 3690 (абҵарамза 2020 шықәсанӡа)<ref name="JPLbodies"/> |- !style="background:#A0B0FF" colspan="3"| Агалактика агәҭа иакәшо аорбита |- |colspan="2"| '''Асар Рымҩа аҟьаҟьарахь анаара''' | 60,19° |- |colspan="2"| '''[[Галактический центр|Агалактика агәҭа]]нӡа абжьаӡара''' | 27 170 ± 1140 лашара шықәса<br>(8330 ± 350 [[парсек|пк]])<ref name="gillessenetal2009">{{статья |заглавие=Monitoring Stellar Orbits Around the Massive Black Hole in the Galactic Center |ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2009-02-20_692_2/page/1074 |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=692 |номер=2 |страницы=1075—1109 |doi=10.1088/0004-637X/692/2/1075 |access-date=2010-10-28 |bibcode=2009ApJ...692.1075G |arxiv=0810.4674 |язык=en |тип=journal |автор=Gillessen, S.; Eisenhauer; Trippe; Alexander; Genzel; Martins; Ott |год=2009 |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref> |- |colspan="2"| Аикәагьежьра аамҭа''' | {{s|225—250 миллион}} Ашықәсқәа<ref name="Cosmic Year"/> |- |colspan="2"| '''Аорбитатә ццакыра''' | 220—240 км/с<ref name="Грани">{{cite web|url=http://grani.ru/Society/Science/m.103981.html|title=Жизни на Земле угрожают «галактические нырки»|work=Грани.Ру|access-date=2012-12-24|archive-date=2013-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130225024256/http://grani.ru/Society/Science/m.103981.html|url-status=live}}</ref> |- !style="background:#A0B0FF" colspan="3"| Аеҵәа иадҳәалоу аҟазшьақәа |- |colspan="2"| '''[[Спектральные классы звёзд|Аспектралтә класс]]''' | G2 V<ref name="ESO">{{Cite web |url=http://www.eso.org/public/outreach/glossary/glossary_s/#spectral_classification |title=ESO — Astronomical Glossary |access-date=2013-09-08 |archive-date=2014-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201180517/http://www.eso.org/public/outreach/glossary/glossary_s/#spectral_classification |url-status=live }}</ref><ref name="nasa">{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/audience/forstudents/postsecondary/features/F_The_Solar_System.html |title=The Solar System |access-date=2014-01-20 |archive-date=2013-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530060856/http://www.nasa.gov/audience/forstudents/postsecondary/features/F_The_Solar_System.html |url-status=dead }}</ref> |- |colspan="2"| '''[[Снеговая линия (астрономия)|Асы ацәаҳәа]]''' | {{s|~5 а.ц.}}<ref>{{статья |doi=10.1016/S0273-1177(03)00578-7 |заглавие=Remote infrared observations of parent volatiles in comets: A window on the early solar system |издание=Advances in Space Research |том=31 |номер=12 |страницы=2563—2575 |язык=en |тип=journal |автор=M. J. Mumma, M. A. DiSanti, N. Dello Russo, K. Magee-Sauer, E. Gibb, R. Novak |год=2003 |издательство=[[Elsevier]]}}</ref><ref>{{книга |заглавие=Discovering the Universe |ссылка=https://archive.org/details/discoveringunive00kauf |год=1987 |издательство=W. H. Freeman and Company |isbn=0-7167-1784-0 |страницы=[https://archive.org/details/discoveringunive00kauf/page/94 94] |автор=Kaufmann, William J. }}</ref> |- |colspan="2"| '''[[Гелиосфера|Агелиосфера]] аҳәаа''' | {{s|~113—120 а.ц.}}<ref name="stag">{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/voyager/voyager20111205.html |title=NASA's Voyager Hits New Region at Solar System Edge 12.05.11 |access-date=2012-12-24 |archive-date=2015-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150308091540/http://www.nasa.gov/mission_pages/voyager/voyager20111205.html |url-status=dead }}</ref> |- |colspan="2"| '''[[Сфера Хилла|Хилл исфера]] арадиус''' | ~1—2 лашара шықәса |} [[Файл:Solar System (1898).jpg|thumb|upright=1.5|Апланетатә система.<br> <small>(Агимназиақәа рзы агеографиатә атлас, 1898)</small>]] '''Амратә система''' — [[планетная система|апланетатә система]], [[Звезда|аеҵәа]] хада [[Амра|Амреи]] [[Гелиоцентрическая орбита|агелиоцентртә орбитақәа]] рҿы иҟоу аԥсабаратә [[Космический объект|космостә обиектқәа]] зегьи еидызкыло. Уи шьақәгылеит 4,57 миллиард шықәса раԥхьашәа [[Молекулярное облако|арчысабатә ԥсҭҳәа]] [[Гравитационный коллапс|агравитациатә еиҵацаларала]]<ref name="Bouvier"/>. Амратә система азеиԥш капан 1,0014 [[солнечная масса|{{math|''M''}}<sub>☉</sub>]] раҟара иҟоуп. Уи аиҳарак Амра иаҵанакуеит; иаанхаз ахәҭа ишеибаку аа-[[планета]] еиҟәыҭхак рҿы иҟоуп — урҭ агьежьратә иазааигәоу [[орбита|орбитақәа]] рымоуп, шамахамзар ҟьаҟьарак аҿы иҟоу — [[Эклиптика|аеклиптика]] аҟьаҟьара. Убри инамаданы игәаҳҭар ауеит ҳаззыԥшу иаҿагыло [[Момент импульса|аимпульс амомент]] Амреи апланетақәеи рыбжьара аихшара («амоментқәа рыпроблема» ҳәа изышьҭоу): асистема еидкылоу амомент аҟынтәи 2% мацара ауп Амра иатәу — уи акапан апланетақәа зегьы рыкапан ~740-нтә еиҳауп; иаанхаз 98% — Амратә система акапан зегьы а~0,001 иатәуп<ref>[[Андреев, Валентин Дмитриевич|Андреев В. Д.]] Распределение моментов в планетарной системе Солнца //Новейшие проблемы теории поля 2005—2006 (под ред. А. В. Аминовой), Изд-во Казанск. ун-та, Казань, 2007, с. 42-56. //также в кн. {{книга|автор=[[Андреев, Валентин Дмитриевич|Андреев В. Д.]]|заглавие=Избранные проблемы теоретической физики|издательство=Аванпост-Прим|место=Киев|год=2012|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/physics/cosmos.htm|archive-date=2017-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904195355/http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/physics/cosmos.htm}}</ref>. Амра зегь раасҭа иазааигәоу ԥшь-планетак, [[Планеты земной группы|адгьылтә планетақәа]] ҳәа изышьҭоу — [[Меркури|Меркури]], [[Венера|Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Земля|[[Величко, Константин Иванович|Величко К. И.]], [[Витковский, Василий Васильевич|Витковский В. В.]], [[Поленов, Борис Константинович|Поленов Б. К.]], [[Собичевский, Василий Тарасович|Собичевский В. Т.]]}}</ref>, [[Марс|Марс]] — еиҳарак [[Силикаты (минералы)|асиликатқәеи]] [[металлы|аметаллқәеи]] рыла ишьақәгылоуп. Амра зегь раасҭа иацәыхараны иҟоу ԥшь-планетак, [[Планеты-гиганты|апланета-гигантқәа]] ҳәа изышьҭоу — [[Иупитер|Иупитер]], [[Сатурн|Сатурн]], [[Уран|Уран]], [[Нептун|Нептун]] — адгьылтә гәыԥ апланетақәа раасҭа акырӡа идууп. Амратә система иаҵанакуа иреиҳау апланета-гигантқәа — Иупитери Сатурни — еиҳарак [[водород|аӡрии]] [[Гелий|агелии]] рыла ишьақәгылоуп, убри аҟнытә [[Газовые гиганты|арчытә гигантқәа]] ирыҵанакуеит; еиҳа ихәыҷу апланета-гигантқәа — Урани Нептуни — аӡрии агелии рыдагьы, еиҳарак [[Аӡы|аӡы]], [[метан|аметан]], [[аммиак]] рылоуп; ас еиԥш иҟоу апланетақәа «[[Ледяной гигант|аҵаатә гигантқәа]]» ҳәа хазтәи класск аҿы еидкылоуп<ref>{{cite web|url=http://science.compulenta.ru/559921/|title=В структуре ледяных гигантов должен быть мощный слой суперионной воды|date=2010-09-03|publisher=Компьюлента|access-date=2011-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20100905193254/http://science.compulenta.ru/559921/|archive-date=2010-09-05|url-status=dead}}</ref>. Апланетақәа ааба рҟынтәи фбеи ԥшь-[[Карликовая планета|планета ссаки]] аԥсабаратә [[Спутники в Солнечной системе|мҩанызақәа]] рымоуп. Иупитер, Сатурн, Уран, Нептун асабеи егьырҭ ахәҭаҷқәеи [[Кольца планет|рмацәазқәа]] рыкәыршоуп. Амратә системаҿы иҟоуп [[Малые тела Солнечной системы|ацәеижь хәыҷқәа]] рыла иҭәу ҩ-регионк. Марси Иупитери рыбжьара иҟоу [[Пояс астероидов|астероидтә маҟа]] адгьылтә гәыԥ апланетақәа иреиԥшуп еилазаарала — уи асиликатқәеи аметаллқәеи рыла ишьақәгылоуп. Астероидтә маҟаҿы иреиҳау аобиектқәа рахь иаҵанакуеит апланета сса [[Церера|Церереи]] астероидқәа [[(2) Паллада|Паллада]], [[(4) Веста|Веста]], [[(10) Гигея|Гигеиа]]. Нептун аорбита анҭыҵ иҟоуп [[Лёд|иҵааз]] аӡы, аммиак, аметан рыла ишьақәгылоу [[Транснептуновый объект|атранснептунтә обиектқәа]] — урҭ рҟынтәи еиҳа идуқәоуп [[Плутон]], [[Хаумеа]], [[Макемаке]], [[(50000) Квавар|Квавар]], [[(90482) Орк|Орк]], [[Эрида|Ерида]], [[(90377) Седна|Седна]]. Амратә системаҿы иҟоуп ацәеижь хәыҷқәа даҽа популяциақәакгьы — апланетатә [[квазиспутник|квази-мҩанызақәеи]] [[Троянские астероиды|троиааи]], [[Астероиды, сближающиеся с Землёй|Адгьыл азааигәара иҟоу астероидқәа]], [[Кентавры (астероиды)|акентаврқәа]], [[дамоклоиды|адамоклоидқәа]], иара убас системала иныҟәо [[Комета|акометақәа]], [[метеороид|аметеороидқәа]], [[космическая пыль|акосмостә саба]]. [[Солнечный ветер|Амратә ԥша]] (Амра аҟынтәи иаауа [[плазма|аплазма]] ацәқәырԥа) [[Межзвёздная среда|аеҵәабжьаратә ҭыԥаҿы]] [[Пузырь звёздного ветра|аԥышҭарч]] ҟанаҵоит — [[гелиосфера|агелиосфера]] ҳәа изышьҭоу; уи [[Рассеянный диск|иԥсаҟьоу адиск]] аҵкар аҟынӡа инаӡоит. Аамҭа ду змоу акометақәа ирхыҵхырҭаны иҟоу агипотезатә [[облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] агелиосфера аасҭа зқьынтә раҟара еиҳа ихараны инаӡар алшоит. Амратә система [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] [[Галактика|агалактика]] аилазаашьа иахәҭакуп. == Аиҿкаашьа == [[Файл:Oort cloud Sedna orbit ab.svg|мини|Амратә система аобиеқтқәа рорбитақәа, масштабла (асааҭ ахыцқәа рхырхарҭала, хыхьтәи арымарахьтәи ахәҭаҟнытә)]] Амратә система аобиект хада [[Амра|Амра]] ауп — [[Главная последовательность|аишьҭагыла хада]] [[спектральные классы звёзд|аспектралтә класс]] G2V [[звезда|аеҵәа]], [[жёлтый карлик|асса ҩежь]]. Асистема акапан зегьы аиҳараӡак Амраҿы еизгоуп (99,866% раҟара); уи агравитациала ианнакылоит апланетақәеи Амратә система иаҵанакуа егьырҭ ацәеижьқәеи<ref name="M Woolfson" />. Иреиҳау ԥшь-обиектк — [[газовые гиганты|арчытә гигантқәа]] — иаанхаз акапан 99% рҟынӡа шьақәдыргылоит (аиҳарак Иупитери Сатурни иртәуп — 90% раҟара). Амра иакәшо аобиект дуқәа реиҳарак шамахак ҟьаҟьарак аҿы еиҭаҵуеит — [[эклиптика|аеклиптика аҟьаҟьара]] ҳәа изышьҭоу. Убри аамҭазы акометақәеи [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] аобиектқәеи лассы-лассы ари аҟьаҟьарахь анааратә кәакь дуқәа рымоуп<ref name="Harold F. Levison" /><ref name="Jupiter-Family Comets" />. Апланетақәа зегьы, насгьы егьырҭ аобиектқәа реиҳарак, Амра иакәшоит Амра агьежьра ахырхарҭаҵәҟьала (асааҭ ахыц иаҿагыло, Амра аҩадатәи аполиус аганахьынтә уахәаԥшуазар). Иҟоуп аԥҟара ацәхьаҵрақәагьы — иаҳҳәап, [[комета Галлея|Галлеи икомета]]. Иреиҳау [[Угловая скорость|акәакьтә ццакыра]] змоу [[Меркури|Меркури]] ауп — уи 88 дгьылтә мшы рыла Амра зегьы акәшара наӡа ҟанаҵоит. Зегь реиҳа ихароу апланета — [[Нептун|Нептун]] — азы акәшара аамҭа адгьылтә шықәсқәа 165 артәоит. Апланетақәа реиҳарак рыҵәҩан иакәшаны агьежьреи Амра акәшареи хырхарҭак амоуп. Аԥҟара иацәхьаҵуеит [[Венера|Венереи]] [[Уран|Урани]] — Уран акәзар, иаҳҳәар ҳалшоит, «аган иқәианы» игьежьуеит ҳәа (аҵәҩан анаара 90° раҟара). Агьежьра еилыкка аарԥшразы иҷыдоу амыруга ахархәара аиуеит — [[теллурий|ателлури]]. Амратә система амодельқәа жәпакы инықәырԥшшәа апланетақәа рорбитақәа еиҟароу абжьаӡарақәа рыла иаадырԥшуеит, аха ишыҟаҵәҟьоу ала, маҷк ада, апланета ма амаҟа Амра заҟа иацәыхароу аҟара, убри аҟара уи аорбитеи иаԥхьанеиуа аобиект аорбитеи рыбжьара абжьаӡара еиҳахоит. Иаҳҳәап, Венера Амра иацәыхароуп Меркури аасҭа {{s|0,33 [[астрономическая единица|а.ц.]]}}, Сатурн — Иупитер аасҭа {{s|4,3 а.ц.}}, Нептун — Уран аасҭа {{s|10,5 а.ц.}}. Иҟан аорбитатә бжьаӡарақәа рыбжьара акоррелиациа аԥшаара аҽазышәарақәа (иаҳҳәап, [[правило Тициуса&nbsp;— Боде|Тициус — Боде рыԥҟара]])<ref name="Dawn" />, аха атеориақәа руакгьы зегьы ирыдыркылартә иҟамлаӡеит. Амра акәша-мыкәшатәи аобиектқәа рорбитақәа [[Законы Кеплера|Кеплер изакәанқәа]] рыла иарбоуп. Урҭ инарықәыршәаны, обиектцыԥхьаӡа [[эллипс|еллипсла]] игьежьуеит —афокусқәа руак аҿы Амра ыҟоуп. Амра еиҳа иазааигәоу аобиектқәа (еиҵоу [[Большая полуось|аҵәҩанбжа ду]] змоу) еиҳа иҳараку акәакьтә ццакыра рымоуп, убри аҟнытә рыгьежьра аамҭа ([[Ашықәс|ашықәс]]) еиҳа икьаҿуп. Аеллипстә орбитаҿы аобиекти Амреи рыбжьара абжьаӡара уи ашықәс иалагӡаны аҽаԥсахуеит. Аобиект аорбита Амра зегь реиҳа иазааигәоу аҭыԥ ''[[перигелий|аперигели]]'' ҳәа иашьҭоуп, зегь реиҳа ихароу — ''[[афелий|афели]]''. Обиектцыԥхьаӡа зегь реиҳа ирласны иныҟәоит аперигели аҿы, зегь реиҳа иласымкәа — афели аҿы. Апланетақәа рорбитақәа агьежь иазааигәоуп, аха акометақәа, астероидқәа, Коипер имаҟа аобиектқәа жәпакы ӷәӷәала еиҵыхоу аеллипстә орбитақәа рымоуп. Амратә система апланетақәа реиҳарак рхатәы системақәа рымоуп. Иҟоуп [[спутники в Солнечной системе|амҩанызақәа]] зкәыршоу — мҩанызақәакгьы Меркури аасҭа еиҳауп. Амҩаныза дуқәа реиҳарак асинхронтә гьежьраҿы иҟоуп — рызганк еснагь апланета иаҿаԥшуеит. Иреиҳау апланетақәа ԥшьба — [[газовые гиганты|арчытә гигантқәа]] — иара убас [[Кольца планет|амацәазқәа]] рымоуп: ахәҭаҷ хәыҷӡақәа рыла ишьақәгылоу ацәаҳәа пақәа, даара еизааигәоу орбитақәа рыла зынӡаск еицныҟәо. === Атерминологиа === Зны-зынла Амратә система арегионқәа рыла еиҟәыршоит. Амратә система аҩныҵҟатәи ахәҭа адгьылтә гәыԥ апланетақәа ԥшьбеи астероидтә маҟеи аҵанакуеит. Адәахьтәи ахәҭа астероидтә маҟа анҭыҵ иалагоит, арчытә гигантқәа ԥшьба аҵанакуеит<ref name="Overview" />. Астероидқәа рҳәаа аҩныҵҟатәи апланетақәа зны-зынла «аҩныҵҟатәиқәа» ҳәа ирышьҭоуп, амаҟа анҭыҵтәиқәа — «адәахьтәиқәа» ҳәа<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Внешние планеты}}</ref>. Аха зны-зынла арҭ атерминқәа рхы иадырхәоит [[нижние планеты|хыхьтәии]] (Адгьыл аорбита аҩныҵҟатәи) [[верхние планеты|ҵаҟатәии]] (Адгьыл аорбита анҭыҵтәи) апланетақәа рзы, ишнеиуа ала<ref>{{Книга|автор=П. Г. Куликовский|заглавие=Справочник любителя астрономии|ссылка=https://books.google.com/books?id=R5r7AgAAQBAJ&pg=PA252|издание=4-е изд|место=М|издательство=Наука|год=1971|страницы=252|страниц=635|isbn=9785458272117|archive-date=2017-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312130855/https://books.google.com/books?id=R5r7AgAAQBAJ&pg=PA252}}</ref>. Коипер имаҟа аартра ашьҭахь, Амратә система зегь реиҳа ихараны иҟоу ахәҭа ҳәа иԥхьаӡоуп Нептун аасҭа хара иҟоу аобиектқәа рыла ишьақәгылоу арегион<ref name="New Horizons" />. Амра иакәшо Амратә система аобиектқәа зегьы официалла х-категориак рыла еихшоуп: ''апланетақәа'', ''апланета ссақәа'', насгьы ''Амратә система ацәеижь хәыҷқәа''. [[Планета|Апланета]] — Амра иакәшо иарбанзаалак цәеижьуп: [[сфера|асфератә]] форма аиуртә аҟара акапан змоу, аха атермогәыцәтә синтез алагаразы акапан ззымхо, насгьы зорбита акәша-мыкәша [[Планетезималь|апланетезималқәа]] рҟынтәи арыцқьара зылшаз. Абри аилкаарала Амратә системаҿы ишьақәыргылахахьоу аа-планетак ыҟоуп: Меркури, Венера, Адгьыл, Марс, Иупитер, Сатурн, Уран, Нептун. Плутон (2006 шықәсанӡа планетаны иԥхьаӡаз) ари аилкаара иақәшәаӡом — избан акәзар уи аорбита иакәыршаны иҟоу Коипер имаҟа аобиектқәа рҟынтәи иазымрыцқьеит<ref name="FinalResolution" />. [[Карликовая планета|Апланета сса]] — Амра иакәшо [[Астрономический объект|жәҩантә цәеижь]]уп: амасса азхоит ахатә гравитациа амчрала агьежь иазааигәоу аформа аиқәырхара, аха аорбита аҭыԥ [[планетезималь|апланетезималқәа]] рҟынтәи иамрыцқьаӡеит, апланета амҩанызагьы акәӡам<ref name="FinalResolution" />. Абри аилкаарала, Амратә система иазхаҵоу апланета ссақәа хәба амоуп: [[Церера]], [[Плутон]], [[Хаумеа]], [[Макемаке]], [[Эрида|Ерида]]<ref name="Dwarf Planets" />. Ҳахьаҟа даҽа обиектқәакгьы апланета ссақәа ҳәа иԥхьаӡахар алшоит — иаҳҳәап, [[(90377) Седна|Седна]], [[(90482) Орк|Орк]], [[(50000) Квавар|Квавар]]<ref name="Definition Committee" />. Зорбитақәа атранснептунтә обиектқәа ррегион аҿы иҟоу апланета ссақәа ''[[плутоид|аплутоидқәа]]'' ҳәа ирышьҭоуп<ref name="IAU0804" />. Амра иакәшо иаанхаз аобиектқәа — [[малые тела Солнечной системы|Амратә система ацәеижь хәыҷқәа]] роуп<ref name="FinalResolution" />. Атерминқәа “арчы”, ''аҵаа'', ''ахаҳә'' рхы иадырхәоит Амратә системаҿы иахьабалак иуԥыло амаҭәашьарқәа еиуеиԥшым рыклассқәа рарбаразы. ''Ахаҳә'' ахархәара амоуп иҳараку [[Конденсация|аконденсациа]] ма аҭәара аԥхарра ҳаракқәа змоу аилаҵақәа рзы —[[Протопланетарная туманность|апротопланетатә наҟәраҿы]], зынӡаск аҭагылазаашьақәа зегьы рҿы ишкьакьаз иаанхоз<ref name="Podolak2000" />. Ахаҳәтә еилаҵақәа рахь иаҵанакуеит [[Силикаты (минералы)|асиликатқәеи]] аметаллқәеи, аихеи аникели реиԥш<ref name="Podolak1995" />. Урҭ аԥыжәара рымоуп Амратә система аҩныҵҟатәи ахәҭаҿы — адгьылтә гәыԥ апланетақәеи [[астероид|астероидқәеи]] реиҳарак шьақәдыргылоит. “Арчқәа” — даара илаҟәу аҭәара аԥхарреи [[Насыщенный пар|иҭәу афақь]] ақәыӷәӷәара ҳараки змоу амаҭәашьарқәа роуп, иаҳҳәап амолекулатә [[водород|ӡри]], [[гелий|агели]], [[неон|анеон]] — урҭ анаҟәраҿы еснагь арчытә ҭагылазаашьаҿы иҟан<ref name="Podolak2000" />. Урҭ аԥыжәара рымоуп Амратә система агәҭатәи ахәҭаҿы, Иупитери Сатурни реиҳарак шьақәдыргылоит. [[Аӡы|Аӡы]], [[метан|аметан]], [[аммиак]], [[сероводород|аӡритә сульфид]], акарбон диоксид<ref name="Podolak1995" /> реиԥш иҟоу амаҭәашьарқәа ''рҵаақәа'' рҭәара аԥхарра шәкыла келвинқәа рҟынӡа инаӡоит; убри аамҭазы [[термодинамическая фаза|ртермодинамикатә фаза]] акәша-мыкәшатәи ақәыӷәӷәареи аԥхарреи ирхьыԥшуп<ref name="Podolak2000" />. Урҭ Амратә система еиуеиԥшым арегионқәа рҿы аҵаақәа, аӡытә маҭәашьарқәа ма арчқәа реиԥш иуԥылар алшоит; анаҟәраҿы акәзар — аҭагылазаашьа кьакьаҿы ма арчытә фазаҿы иҟан<ref name="Podolak2000" />. Апланета-гигантқәа рымҩанызақәа реиҳарак аҵаатә маҭәашьарқәа рылоуп; урҭ иара убас Урани Нептуни («аҵаатә гигантқәа» ҳәа изышьҭоу) реиҳарак, насгьы Нептун аорбита анҭыҵ иҟоу аобиект хәыҷқәа рацәаны ишьақәдыргылоит<ref name="Podolak1995" /><ref name="zeilik" />. Арчқәеи аҵаақәеи еицны ''иԥыруа амаҭәашьарқәа'' ҳәа иалыркаауеит<ref name="Placxo" />. == Аилазаара == <imagemap> Файл: Solar planets.jpg|мини|Планеты Солнечной системы circle 108 0 20 [[Амра|Солнце]] circle 108 53 5 [[Меркури|Меркурий]] circle 108 85 10 [[Венера|Венера]] circle 108 115 10 [[Адгьыл|Земля]] circle 108 145 7 [[Марс|Марс]] circle 108 262 73 [[Иупитер|Юпитер]] circle 108 417 59 [[Сатурн|Сатурн]] circle 108 531 26 [[Уран|Уран]] circle 108 599 24 [[Нептун|Нептун]] </imagemap> * [[Амра|Амра]] ** [[Межпланетная среда|Апланетабжьаратә ҭыԥ]] * Амратә система аҩныҵҟатәи ахәҭа ** [[Планеты земной группы|Адгьылтә гәыԥ апланетақәа]] *** 1. [[Меркури|Меркури]] *** 2. [[Венера|Венера]] *** 3. [[Адгьыл|Адгьыл]] **** [[Амза|Амза]] *** 4. [[Марс|Марс]] **** [[спутники Марса|Марс амҩанызақәа]] ([[Фобос]], [[Деймос|Деимос]]) ** [[Пояс астероидов|Астероидқәа рмаҟа]] *** [[Церера]] * Амратә система адәахьтәи ахәҭа ** [[Планеты-гиганты|Апланета-гигантқәа]] *** 5. [[Иупитер|Иупитер]] **** [[спутники Юпитера|Иупитер амҩанызақәа]] **** [[кольца Юпитера|Иупитер амацәазқәа]] *** 6. [[Сатурн|Сатурн]] **** [[спутники Сатурна|Сатурн амҩанызақәа]] **** [[кольца Сатурна|Сатурн амацәазқәа]] *** 7. [[Уран|Уран]] **** [[спутники Урана|Уран амҩанызақәа]] **** [[кольца Урана|Уран амацәазқәа]] *** 8. [[Нептун|Нептун]] **** [[спутники Нептуна|Нептун амҩанызақәа]] **** [[кольца Нептуна|Нептун амацәазқәа]] ** [[Комета|Акометақәа]] ** [[Кентавры (астероиды)|Акентаврқәа]] ** [[Транснептуновый объект|Атранснептунтә обиектқәа]] *** [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] **** [[Плутон]]<ref>До [[Нанҳәамза 24]] [[2006|2006 год]]а Плутон считался девятой [[Планета|планетой]] Солнечной системы, но был лишён этого статуса решением XXVI Генеральной ассамблеи [[Международный астрономический союз|МАС]] в связи с открытием нескольких схожих небесных тел.</ref> ***** [[спутники Плутона|Плутон амҩанызақәа]] **** [[Хаумеа]]<ref>{{cite web|url=http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0807/|title=IAU names fifth dwarf planet Haumea|publisher=International Astronomical Union|lang=en|access-date=2014-08-03|archive-date=2015-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150730184735/http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0807/|url-status=dead}}</ref> ***** [[спутники Хаумеа|Хаумеа амҩанызақәа]] **** [[Макемаке]] ***** [[S/2015 (136472) 1]] **** [[(90482) Орк|Орк]] **** [[Квавар]] *** [[Рассеянный диск|Иԥсаҟьоу адиск]] **** [[Эрида|Ерида]] ***** [[Дисномия (спутник)|Дисномиа]] **** [[Гун-гун (транснептуновый объект)|Гун-гун]] ***** [[Сянлю (спутник)|Сианлиу]] **** [[Farout]] **** [[2018 AG37|Farfarout]] * Ихароу аҭыԥқәа ** [[Гелиосфера|Агелиосфера]] ** [[Облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] *** [[(90377) Седна|Седна]] === Амра === {{main|Амра}} [[Файл:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|мини|[[Прохождение Венеры по диску Солнца|Венера Амра адиск иахысны аиасра]]]] Амра — Амратә система аеҵәа, насгьы уи акомпонент хада. Акапан (Адгьыл акапанқәа 332 900)<ref name="Sun Facts" /> азхоит аҵаулараҿы [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциа]] аныҟәгаразы<ref name="Jack B. Zirker" /> — уи аан амчхара дуӡӡа ҭыҵуеит, еиҳарак [[электромагнитное излучение|афымцамҳалдызтә шәахәаркра]] аформала [[Космическое пространство|аҭыԥҭаӡарахь]] иԥыруа; уи амаксимум ацәқәырԥа аурақәа 400—700 нм рдиапазон иақәшәоит — [[Видимое излучение|иубарҭоу алашара]] иашьашәалоу<ref name="Visible light" />. Аеҵәатә классификациала, Амра G2 [[спектральные классы звёзд|акласс]] атиптә [[жёлтый карлик|сса ҩежь]] ауп. Ари ахьӡ умҩахнаҟьар алшоит, избанзар ҳгалактикаҿы иҟоу аеҵәақәа реиҳарак ирҿырԥшны, Амра еиҳа идуу, илашоу еҵәоуп<ref name="sun" />. Аеҵәа акласс еилкаахоит [[Диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Герцшпрунг — Рассел рдиаграммаҿы]] иааннакыло аҭыԥ ала — уи аеҵәақәа рылашареи рыхҟьа аԥхарреи реихьыԥшра аанарԥшуеит. Абжьааԥны еиҳа иԥхоу аеҵәақәа еиҳа илашоуп. Аеҵәақәа реиҳарак ари адиаграмма [[Главная последовательность|аишьҭагыла хада]] ҳәа изышьҭоу аҿы иҟоуп; Амра абри аишьҭагылара агәҭаншәа иҟоуп. Амра аҵкыс еиҳа илашо, иԥхо аеҵәақәа уамак ирацәаӡам, аха еиҳа илашьцоу, ихьшәашәоу аеҵәақәа ([[Красный карлик|асса ҟаԥшьқәа]]) лассы-лассы иуԥылоит — урҭ Агалактикаҿы иҟоу аеҵәақәа рҟынтәи 85% шьақәдыргылоит<ref name="sun" /><ref name="Smart" />. Амра аишьҭагыла хадаҿы иааннакыло аҭыԥ иаанарԥшуеит агәыцәтә синтез азы иамоу аӡри амҵәаны ишыҟам, насгьы аеволиуциа агәҭаншәа ишыҟоу. Уажәы Амра хәыҷы-хәыҷла еиҳа илашахоит — аҿиара аԥхьатәи аетапқәа рзы алашара иахьатәи аҟынтәи 70% мацара ракәын ишьақәнаргылоз<ref name="Early Sun" />. Амра [[Звёздное население|аеҵәатә популиациа]] I атип аеҵәоуп; уи шьақәгылеит Адунеи аҿиара аетап хьшәаҿы, убри аҟынтәи еиҳа иажәу II атип аеҵәақәа раасҭа [[водород|аӡрии]] [[Гелий|агелии]] раасҭа ихьанҭоу аелементқәа рацәаны иалоуп (астрономиаҿы урҭ аелементқәа «[[Металличность|аметаллқәа]]» ҳәа ирышьҭоуп)<ref name="Two Groups" />. Аӡрии агелии раҵкыс ихьанҭоу аелементқәа раԥхьатәи аеҵәақәа ргәыцәқәа рҿы ишьақәгылоит —убри аҟнытә Адунеи абарҭ аелементқәа рыла ибеиахаанӡа, аеҵәақәа раԥхьатәи абиԥара иахысыр акәын. Зегь реиҳа иажәу аеҵәақәа рҿы аметаллқәа маҷуп, еиҳа иқәыԥшу аеҵәақәа рҿы — еиҳауп. Иҟоуп агәаанагара, аметаллра ҳарак Амра [[Планетная система|апланетатә система]] аиуразы даара акраҵанакуан ҳәа — избан акәзар апланетақәа «аметаллқәа» [[Аккреция|раккрециала]] ишьақәгылоит<ref name="Metallicity" />. ==== Апланетабжьаратә ҭыԥ ==== {{main|Апланетабжьаратә ҭыԥ}} [[Файл:Heliospheric-current-sheet.gif|мини|слева|[[Гелиосферный токовый слой|Агелиосфератә токтә шьаҭа]]]] [[Солнечная радиация|Алашара]] иацны, Амра иҭнажьуеит еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа еиԥымҟьо рыцәқәырԥа (аплазма) — [[солнечный ветер|амратә ԥша]] ҳәа изышьҭоу. Ари ахәҭаҷқәа рыцәқәырԥа сааҭк {{s|1,5 миллион км}} аҟынӡа инаӡо ццакрала иалаҵәоит<ref name="Solar Wind" />, амра акәша-мыкәшатәи аҭыԥ ҭнарҭәаауеит, насгьы Амра азы апланетатә атмосфера аналог аԥнаҵоит (агелиосфера) — уи Амра аҟынтәи {{s|100 а.ц.}} ҳәаақәак рҟынӡа инаӡоит<ref name="Voyager" />. Уи [[межпланетная среда|апланетабжьаратә ҭыԥ]] ҳәа иашьҭоуп. Амра ахҟьаҿы [[Солнечная активность|активра]] ацәырҵрақәа — [[Солнечная вспышка|амратә лацәҟәысрақәеи]] [[корональные выбросы массы|акороналтә капан цҟьарақәеи]] реиԥш иҟоу — агелиосфера еиладырбгоит, [[Космическая погода|акосмостә мш]]гьы цәырыргоит<ref name="SunFlip" />. Агелиосфера аҩныҵҟа иреиҳау аструктура — [[гелиосферный токовый слой|агелиосфератә фымцатә шьаҭа]]: Амра игьежьуа амҳалдызтә мҽхакы апланетабжьаратә ҭыԥ анырра иаԥнаҵо аспиральтә хҟьа<ref name="Star Poles" /><ref name="Solar cycle" />. [[Магнитное поле Земли|Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы]] амратә ԥша [[Атмосфера Земли|Адгьыл атмосфера]] амхра иаԥырхагоуп. Венереи Марси амҳалдызтә мҽхакы рымаӡам — уи иахҟьаны амратә ԥша хәыҷы-хәыҷла ратмосферақәа акосмос ахь иаршәуеит<ref name="Erosion by Wind" />. Акороналтә капан ҭыжьрақәеи урҭ иреиԥшу ацәырҵрақәеи амҳалдызтә мҽхакы рыԥсахуеит, Амра ахҟьа аҟынтәи амаҭәашьар рацәагьы ҭыргоит — сааҭк ала 10<sup>9</sup>—10<sup>10</sup> тонна раҟара<ref>''Schrijver, Carolus J.; Zwaan, Cornelis'' (2000). [https://books.google.com/books?id=QnfR5jwUQRsC Solar and stellar magnetic activity] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140702085444/https://books.google.com/books?id=QnfR5jwUQRsC |date=2014-07-02 }}. Cambridge University Press. ISBN 0-521-58286-5.</ref>. Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы аҽадҳәаланы, ари амаҭәашьар еиҳарак Адгьыл атмосфера хыхьтәи аполиус азааигәаратәи ашьаҭақәа рахь иақәшәоит — уаҟа абри аидҳәалара иахылҵуеит [[Полярное сияние|аполиартә лашарақәа]], еиҳарак [[Магнитный полюс|амҳалдызтә полиусқәа]] рзааигәара иубарҭо. [[Космические лучи|Акосмостә шәахәақәа]] Амратә система анҭыҵынтәи иаауеит. Агелиосфереи, маҷк еиҵаны, апланетатә мҳалдызтә мҽхакқәеи Амратә система адәныҟатәи аныррақәа хәҭакахьала ирцәыхьчоит. [[Межзвёздная среда|Аеҵәабжьаратә ҭыԥаҿы]] акосмостә шәахәақәа рыжәпареи Амра амҳалдызтә мҽхакы амчреи аамҭа цацыԥхьаӡа еиҭасуеит — убри аҟнытә Амратә системаҿы акосмостә шәахәаркра аҩаӡара еснагь еиԥшӡам, ацәхьаҵрақәа рымҽхак ииашаны еилкаамзаргьы<ref name="Langner et al 2005" />. Апланетабжьаратә ҭыԥ, зегьы ианреиҵаха, [[Космическая пыль|акосмостә саба]] аҟны иҟоу адиск асахьа змоу ҩ-ҭыԥк ирышьақәгыларҭоуп. Актәи — азодиактә сабатә ԥсҭҳәа — Амратә система аҩныҵҟатәи ахәҭаҿы иҟоуп; убри ауп [[зодиакальный свет|азодиактә лашара]] зыхҟьогьы. ИҞалап, уи цәырҵзар апланетақәа рнырра иахҟьаны астероидтә маҟа аҩныҵҟатәи аидысларақәа рыла<ref name="Zodiacal Cloud" />. Аҩбатәи ахәҭаа 10 инаркны {{s|40 а.ц.}} инаӡоит, насгьы, иҟалап, [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] аҩныҵҟатәи аобиектқәа рыбжьара еиԥшыз аидысларақәа рышьҭахь ицәырҵзар<ref name="Shortlist stars" /><ref name="Dust beyond Jupiter" />. === Амратә система аҩныҵҟатәи ахәҭа === Аҩныҵҟатәи ахәҭаҿы иҟоуп адгьылтә гәыԥ апланетақәеи астероидқәеи. Еиҳарак [[Силикаты (минералы)|асиликатқәеи]] аметаллқәеи рыла ишьақәгылоу аҩныҵҟатәи арегион аобъектқәа Амра иазааигәоуп, ари асистема зегьы иреиҵоу ахәҭоуп — уи арадиус еиҵоуп Иупитери Сатурни рорбитақәа рыбжьара иҟоу абжьаӡара аасҭа. ==== Адгьылтә гәыԥ апланетақәа ==== [[Файл:Terrestrial planet size comparisons.jpg|мини|Адгьылтә гәыԥ апланетақәа. Армарахьтә арӷьарахь: [[Меркури|Меркури]], [[Венера|Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]], [[Марс|Марс]] (ашәагаақәа амасштаб иақәшәоит, апланетабжьаратә бжьаӡарақәа — мап)]] {{main|Адгьылтә гәыԥ апланетақәа}} Амра иазааигәоу ԥшьы-планетак, адгьылтә гәыԥ апланетақәа ҳәа изышьҭоу, еиҳарак ихьанҭоу ахәҭаҷқәа рыла ишьақәгылоуп, [[спутники в Солнечной системе|рымҩанызақәа]] рхыԥхьаӡара маҷуп (0—2), [[Кольца планет|амацәазқәа]]гьы рымаӡам. Урҭ еиҳарак ишьақәгылоуп аҭәара зцәыуадаҩу аминералқәа — [[Мантия Земли|рмантиеи]] [[Земная кора|рцәеи]] шьақәзыргыло асиликатқәа реиԥш — насгьы [[Ядро Земли|ргәыцә]] шьақәзыргыло аметаллқәа — [[железо|аихеи]] [[никель|аникели]] реиԥш — рыла. Урҭ апланетақәа рҟынтәи хԥа — Венера, Адгьыл, Марс — [[атмосфера]] рымоуп; зегьы ирымоуп [[Ударный кратер|аидысларатә кратерқәеи]] [[Тектоника|атектоникатә]] релиеф аҷыдарақәеи — [[рифт|арифттә]] ҭагәаҩарақәеи [[вулкан|авулканқәеи]] реиԥш иҟоу<ref>{{Cite web |url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html |title=Солнечная система |access-date=2010-03-16 |archive-date=2011-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110907062645/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://sunsys.narod.ru/mars.htm |title=Марс |access-date=2010-03-16 |archive-date=2010-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100206085544/http://sunsys.narod.ru/mars.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://space.rin.ru/articles/html/117.html |title=Поверхность Марса |access-date=2020-06-26 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806165637/https://space.rin.ru/articles/html/117.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://space.rin.ru/articles/html/54.html |title=Поверхность Венеры |access-date=2020-06-26 |archive-date=2020-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929022457/https://space.rin.ru/articles/html/54.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://galspace.spb.ru/index9.html |title=Венера — кривое зеркало Земли |access-date=2010-03-16 |archive-date=2010-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100824055215/http://galspace.spb.ru/index9.html |url-status=live }}</ref><ref>Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение. С. 73—75.</ref>. ===== Меркури ===== [[Файл:Mercury in natural color.png|мини|Меркури]] {{main|Меркури}} Меркури (Амра аҟынтәи {{s|0,4 а.ц.}}) Амра зегь реиҳа иазааигәоу, асистемаҿгьы зегь реиҳа ихәыҷу планетоуп (Адгьыл акапан аҟнытә 0,055). Апланета амҩанызақәа амаӡам. Ахҟьа арелиеф аҷыдаҟазшьақәа, аидысларатә кратерқәа рыдагьы — шә-километрала еиҵыху иҟьаҟьоу аҵәҩанқәа рацәоуп. Иҟоуп агәаанагара, урҭ цәырҵит ҳәа апланета аҭоурых алагамҭазтәи аӡхыҵратә деформациақәа ирыхҟьаны — Меркури аҵәҩан иаԥну агьежьреи Амра акәшареи рпериодқәа ррезонанс ианҭамгылацыз аамҭазы<ref name="Schenk" />. Меркури даара иҭацәу атмосфера амоуп — уи шьақәгылоуп амратә ԥша апланета ақәыԥшылара аҟынтәи «иҭнажьыз» атомқәа рыла<ref name="Bill Arnett" />. Меркури аихатә гәыцә ду аҟазаареи ацәа ҵаӷареи макьана иазхаша аилыркаара рымаӡам. Иҟоуп агипотеза: иласу аелементқәа рыла ишьақәгылаз апланета адәахьтәи ашьаҭақәа еидыслара дуӡӡак иахҟьаны икыдыршшаан — убри ала апланета ашәагаагьы маҷхеит ҳәа<ref name="Collisional stripping" />. Мамзаргьы Амра қәыԥш ашәахәаркра амаҭәашьар инагӡоу аккрециа иаԥырхагахар алшон<ref name="Partial volatilization" />. ===== Венера ===== [[Файл:Venus globe.jpg|мини|Венера (атмосфера ада ахәаԥшышьа аиҭашьақәыргылара, арадартә фотоҭыхра ашьаҭала иҟаҵоу)]] {{main|Венера}} Венера шәагаала Адгьыл иазааигәоуп (Адгьыл акапан 0,815), насгьы, Адгьыл еиԥш, аихатә гәыцә иакәыршаны асиликаттә хҩа жәпеи атмосфереи амоуп (убри иахҟьаны Венера лассы-лассы Адгьыл «аеҳәшьа» ҳәа иашьҭоуп). Иҟоуп аҩныҵҟатәи агеологиатә активра ашаҳаҭрақәагьы. Аха Венера аӡы ахыԥхьаӡара Адгьыл аҿы иҟоу аасҭа акырӡа имаҷуп, атмосферагьы 90-нтә еиҳа ижәпоуп. Венера амҩанызақәа амаӡам. Ари ҳсистемаҿы зегь реиҳа иԥхо планетоуп — ақәыԥшылара аԥхарра 400°C иреиҳауп. Ас еиԥш иҳараку аԥхарра еиҳа изыхҟьаз [[парниковый эффект|апарниктә еффект]] ауп — акарбон адиоксид ала ибеиоу атмосфера жәпа иахылҿиааз<ref name="Climate on Venus" />. Венера иахьатәи агеологиатә активра адырга наӡақәа амаӡам, аха атмосфера жәпа аԥсыҽхара иацәызыхьчаша амҳалдызтә мҽхакы ахьамам азы, иҟалап атмосфера авулкантә ԥжәарақәа рыла лассы-лассы аҽханарҭәаауеит ҳәа агәаанагара иашазаргьы<ref name="Paul Rincon" />. ===== Адгьыл ===== {{main|Адгьыл}} [[Файл:The Earth seen from Apollo 17.jpg|мини|Адгьыл]] Адгьыл адгьылтә гәыԥ апланетақәа рҟынтәи зегь реиҳа идуу, насгьы зегь реиҳа еилаӷәӷәоу планетоуп. Адгьыл аҿы [[тектоника плит|аплитақәа ртектоника]] ыҟоуп. Адгьыл ада даҽаџьара аԥсҭазаара аҟазаара азҵаара аартны иаанхоит<ref name="life" />. Адгьылтә гәыԥ апланетақәа рыбжьара Адгьыл иналукааша планетоуп (раԥхьаӡа инаргыланы, [[гидросфера|агидросфера]] абзоурала). Адгьыл [[Атмосфера|атмосфера]] егьырҭ апланетақәа ратмосферақәа зынӡа иреиԥшым — уи иалоуп зхы иақәиҭу [[кислород|аҵәыҵәри]]<ref name="Earths Atmosphere" />. Адгьыл иамоуп аԥсабаратә мҩанызак — [[Амза|Амза]], Амратә система адгьылтә гәыԥ апланетақәа рымҩаныза ду заҵәы. ===== Марс ===== {{main|Марс}} [[Файл:Mars Hubble.jpg|мини|Марс]] Марс Адгьыли Венереи раасҭа ихәыҷуп (Адгьыл акапан 0,107). Иара иамоуп еиҳарак [[диоксид углерода|арацәаҵәыҵәтә рчы]]ла ишьақәгылоу атмосфера, ақәыԥшылараҿтәи ақәыӷәӷәара 6,1 [[бар (единица измерения)|мбар]] (адгьылтә аҟнытә 0,6%)<ref name="Mars Atmosphere" />. Ахҟьаҿы авулканқәа ыҟоуп, урҭ рҟынтә иреиҳау — [[Олимп (Марс)|Олимп]] — адгьылтә вулканқәа зегьы раасҭа идууп, ҳаракырала 21,2 км рҟынӡа инаӡоит<ref>''Ж. Ф. Родионова, Ю. А. Илюхина.'' [http://www.ipages.ru/index.php?ref_item_id=4262&ref_dl=1 Новая карта рельефа Марса] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20131203010433/http://www.ipages.ru/index.php?ref_item_id=4262&ref_dl=1 |date=2013-12-03 }}</ref>. Арифттә ҭаҳарақәа ([[долины Маринер|Маринер идәҳәыԥшқәа]]), авулканқәа ирыцны, ииасыз агеологиатә усура шаҳаҭра азыруеит, еиуеиԥшым адыррақәа рыла, аҵыхәтәантәи 2 миллион шықәса рыҩныҵҟагьы аҭыԥ змаз<ref name="David Noever" />. Марс ақәыԥшылара аҟаԥшьра зыхҟьо уи агрунт аҟны [[Гематит|аихатә оксид]] рацәаны иахьыҟоу ауп<ref name="Kids Eye" />. Апланета иамоуп ҩ-мҩанызак — [[Фобос]], [[Деймос|Деимос]]. Урҭ ирҭаслымыз астероидқәа роуп ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="Satellites of Mars" />. Иахьатәи амш азы (Адгьыл ашьҭахь) Марс Амратә системаҿы зегь реиҳа инарҵауланы иҭҵаау планетоуп. ==== Астероидқәа рмаҟа ==== {{main|Астероидқәа рмаҟа}} [[Файл:InnerSolarSystem ab.png|мини|[[Пояс астероидов|Астероидтә маҟа]] (шкәакәа) иара убас [[Троянские астероиды Юпитера|Троиатәи астероидқәа]] (иаҵәа)]] [[Файл:Asteroids_in_Gaia_data_release_3_ESA24305910.png|мини|[[Gaia]] ахԥатәи акаталог аҵыхәтәантәи аверсиа ({{lang-en|Data Release 3}}, Gaia DR3) адыррақәа рыла 150 000 еиҳаны астероидқәа рорбитақәа — Амратә система аҩныҵҟатәи ахәҭақәа инадыркны Иупитер ахьыҟоу иҟоу Троиатәи астероидқәа рҟынӡа, еиуеиԥшым аԥштәытә кодқәа рыла. Агәҭаны иҟоу агьежь ҩежь Амра аанарԥшуеит. Ажәҩанԥштәы иаанарԥшуеит Амратә система аҩныҵҟатәи ахәҭа, Адгьыл азааигәара иҟоу астероидқәа — Марси адгьылтә гәыԥ апланетақәеи рорбитақәа ирхысуа — ахьыҟоу. Марси Иупитери ирыбжьоу амаҟа хада шьацԥшшәылоуп. Иупитер атроиаа ҟаԥшьқәоуп.]] [[Файл:Asteroids_on_13_June_2022_with_Gaia_ESA24306000.png|мини|Астероидцыԥхьаӡа 2022 шықәса рашәарамза 13 рзы иахьыҟаз ҭыхуп. Астероидцыԥхьаӡа асегмент ала иаарԥшуп, уи 10 мшы рыҩныҵҟа аныҟәара аанарԥшуеит. Аҩныҵҟатәи ацәеижьқәа Амра иаакәыршаны еиҳа ирласны ицоит (агәҭаны иҟоу агьежь ҩежь хәыҷы). Ажәҩанԥштәы иаанарԥшуеит Амратә система аҩныҵҟатәи ахәҭа, Адгьыл азааигәара иҟоу астероидқәа — Марси адгьылтә гәыԥ апланетақәеи рорбитақәа ирхысуа ахьыҟоу. Марси Иупитери рыбжьара иҟоу амаҟа хада шьацԥштәуп. «Аԥсҭҳәа» патырқалԥштәқәа ҩба Иупитер атроиатәи астероидқәа ирышьашәалоит.]] Амратә системаҿы зегь реиҳа ирылаҵәоу [[малые тела Солнечной системы|ацәеижь хәыҷқәа]] роуп [[Астероид|астероидқәа]]. Астероидтә маҟа аорбита ааннакылоит Марси Иупитери рыбжьара, Амра аҟынтәи 2,3 инаркны {{s|3,3 а.ц.}} рыбжьара. [[гипотезы о существовании планеты между Марсом и Юпитером|Марси Иупитери рыбжьара апланета аҟазаара иазку агипотезақәа]] ықәыргылан, аха аҵыхәтәаны ишьақәырӷәӷәамхеит (иаҳҳәап, агипотетикатә планета [[Фаэтон (планета)|Фаетон]]) — уи Амратә система ашьақәгылара раԥхьатәи аетапқәа рзы еилаҳаит, аԥҽыхақәа астероидқәаны иҟалеит, урҭ астероидтә маҟа шьақәдыргылеит. Иахьатәи ахәаԥшышьақәа рыла, астероидқәа Амратә система ашьақәгылара иацәынхаз роуп ([[планетозималь|апланетозималқәа]]), урҭ Иупитер агравитациатә ныррақәа ирыхҟьаны цәеижь дук аҳасабала аҽеидкылара рылымшеит<ref name="Petit" />. Астероидқәа ршәагаақәа метрқәак инаркны шә-километрақәак рҟынӡа инаӡоит. Астероидқәа зегьы [[малые тела Солнечной системы|Амратә система ацәеижь хәыҷқәа]] ҳәа иԥхьаӡоуп, аха уажәы астероидқәа ҳәа иԥхьаӡоу цәеижьқәак — иаҳҳәап, [[(4) Веста|Вестеи]] [[(10) Гигея|Гигеиеи]] — [[гидростатическое равновесие|агидростатикатә еиҟарара]] ныҟәыргоит ҳәа иаарԥшхар, апланета ссақәа ҳәа еиҭаԥхьаӡахар ҟалоит<ref name="Planet Definition" />. Амаҟаҿы иҟоуп километрак аҵкыс еиҳау адиаметр змоу аобиектқәа жәа-нызқьла, иҟалап миллионла<ref name="Twice asteroids" />. Ус шакәугьы, амаҟа астероидқәа зегьы рыкапан еизакны Адгьыл акапан азықьхәҭак аҵкыс еиҳаӡам ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="Krasinsky2002" />. Здиаметр 100 мкм инаркны 10 м рҟынӡа иҟоу [[Астрономический объект|ажәҩантә цәеижьқәа]] [[метеороид|аметеороидқәа]] ҳәа ирышьҭоуп<ref name="Meteoroid" />. Еиҳа ихәыҷу ахәҭаҷқәа [[космическая пыль|акосмостә саба]] ҳәа иԥхьаӡоуп. ===== Астероидқәа ргәыԥқәа ===== Астероидқәа рорбитақәа рҟазшьақәа инарықәыршәаны агәыԥқәеи аҭаацәарақәеи рыла еихшоуп. [[Спутник астероида|Астероид амҩанызақәа]] — егьырҭ астероидқәа орбитала ирыкәшо астероидқәа роуп. Урҭ апланетақәа рымҩанызақәа реиԥш еилыкка иалкааӡам — зны-зынла урҭ рҩыза аҟара идууп. Астероидтә маҟаҿы иҟоуп иара убас амаҟа хада акометақәа, иҟалап урҭ Адгьыл аҿтәи аӡы иахыҵхырҭаны иҟазҭгьы<ref name="Earths Water" />. [[Троянские астероиды Юпитера|Троиатәи астероидқәа]] Иупитер Лагранж иҭыԥқәа [[Точки Лагранжа#L4 и L5|L{{sub|4}}, L{{sub|5}}]] рҿы иҟоуп (агравитациатә ҭышәынтәалара змоу, апланета анырра ахьыҟоу арегионқәа — урҭ апланета аорбитала иара иацныҟәоит); атермин ''«троиаа»'' егьырҭ апланетақәа ма амҩанызақәа Лагранж иҭыԥқәа рҿы иҟоу астероидқәа рзгьы ахархәара амоуп (Иупитер атроиаа рыда, еицырдыруеит [[Троянские астероиды Земли|Адгьыл]], [[Троянские астероиды Марса|Марс]], [[Троянские астероиды Урана|Уран]], [[Троянские астероиды Нептуна|Нептун]] рытроиаа). [[Семейство Хильды|Хильда аҭаацәара]] иаҵанакуа астероидқәеи Иупитери [[Щели Кирквуда|2:3]] арезонанс рымоуп — даҽакала иуҳәозар, Иупитер Амра ҩынтә ианакәшо аамҭа иалагӡаны урҭ хынтә Амра иакәшоит<ref name="Barucci" />. Иара убасгьы аҩнуҵҟатәи Амратә системаҿы иҟоуп астероидқәа ргәыԥқәа, урҭ рорбитақәа Меркури инаркны Марс аҟынӡа инеиуеит. Урҭ рҟынтәи жәпакы рорбитақәа аҩныҵҟатәи апланетақәа рорбитақәа ирхьысуеит<ref name="MorbidelliAstIII" />. ===== Церера ===== {{Main|Церера}} Церера {{s|(2,77 а.ц.)}} — [[карликовая планета|планета сс]]оуп, насгьы астероидтә маҟаҿы зегь реиҳа идуу цәеижьуп. Церера адиаметр 1000 км маҷк еиҵоуп, насгьы ахатә гравитациа анырра ала асфератә форма аиқәырхаразы иазхоу акапан амоуп. Аартра ашьҭахь Церера планетак аҳасабала иԥхьаӡан, аха анаҩстәи ахылаԥшрақәа Церера азааигәара астероидқәа рацәаны раарԥшра ахьахылҿиааз азы, 1850-тәи ашықәсқәа рзы астероидқәа ирхыраԥхьаӡалеит<ref name="History of Asteroids" />. 2006 шықәсазы уи даҽазнык апланета сса ҳәа иԥхьаӡахеит. === Амратә система адәахьтәи ахәҭа === Амратә система адәахьтәи арегион аҿы иҟоуп арчытә гигантқәеи урҭ рымҩанызақәеи, иара убасгьы транснептунтәи аобиектқәа, астероид-комета-арчытә Коипер имаҟа, Иԥсаҟьоу адиск, иара убас Оорт иԥсҭҳәа. Апериод кьаҿ змоу акометақәа жәпакы, иара убас [[Кентавры (астероиды)|астероид-центаврқәа]] рорбитақәагьы ари арегион иалсуеит. Ари арегион аобиект ӷәӷәақәа, Амра иахьацәыхароу, убри аҟынтә рыԥхарра еиҳа иахьылаҟәу иахҟьаны, [[Аӡы|аӡы]], [[аммиак]], [[метан|аметан]] рҵаақәа рымоуп. Иҟоуп агипотезақәа — адәахьтәи арегион аҿы апланета [[Тюхе (гипотетическая планета)|Тиухе]], иҟалап, даҽа «[[Планета X|Планетақәак X]]», иара убасгьы Амра аеҵәа-мҩаныза [[Немезида (звезда)|Немезида]] — рыҟазаара иазку. ==== Апланета-гигантқәа ==== [[Файл:Gas planet size comparisons.jpg|мини|upright=1.5|Апланета-гигантқәа. Армарахьтә арӷьарахь: [[Иупитер|Иупитер]], [[Сатурн|Сатурн]], [[Уран|Уран]], [[Нептун|Нептун]] (ашәагаақәа амасштаб ала, апланетабжьаратә бжьаӡарақәа — мап)]] {{Main|Апланета-гигантқәа}} Аԥшь-планета-гигантк — [[газовая планета|арчытә гигантқәа]] ҳәагьы изышьҭоу — зегьы еицны Амра иакәшо аорбитақәа рыла иныҟәо аматериа акапан 99% рымоуп. Иупитери Сатурни еиҳарак аӡрии агелии рыла ишьақәгылоуп; Урани Нептуни реилазаараҿы аҵаа еиҳаны иҟоуп. Убри аҟнытә астрономцәа шьоукы урҭ хазтәи категориак— «аҵаатә гигантқәа» иаларҵоит<ref name="Giant Planets" />. Аԥшь-планета-гигантк зегьы [[Кольца планет|амацәазқәа]] рымоуп, аха Сатурн амацәазтә система заҵәык ауп Адгьыл аҟынтәи имарианы иубарҭоу. ===== Иупитер ===== [[Файл:Jupiter from Voyager 2.jpg|мини|Иупитер]] {{Main|Иупитер}} Иупитер акапан Адгьыл акапан аасҭа 318-нтә еиҳауп, насгьы егьырҭ апланетақәа зегьы еицҵаны рыкапан аасҭа 2,5-нтә еиҳауп. Уи еиҳарак [[водород|аӡрии]] [[Гелий|агелии]] рыла ишьақәгылоуп. Иупитер аҩныҵҟатәи аԥхарра ҳаракы иахҟьаны атмосфераҿы абжа-иааиԥымҟьо аԥшаҵәыҩтә структурақәа рацәаны иҟалоит, иаҳҳәап, аԥсҭҳәақәа рцәаҳәақәеи [[Большое красное пятно|Ашәыта ҟаԥшь Ду]]и реиԥш иҟоу. Иупитер иамоуп [[Спутники Юпитера|97 мҩаныза]]<ref>{{Cite news|title=American Astronomer Finds Two New Moons Around Jupiter. His Record May Never Be Beaten.|url=https://www.iflscience.com/american-astronomer-finds-two-new-moons-around-jupiter-his-record-may-never-be-beaten-80096|website=IFLScience|access-date=2026-03-28|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251104043719/https://www.iflscience.com/american-astronomer-finds-two-new-moons-around-jupiter-his-record-may-never-be-beaten-80096|archive-date=2025-11-04}}</ref>. Иреиҳаӡоу ԥшьба — [[Ганимед (спутник)|Ганимед]], [[Каллисто (спутник)|Каллисто]], [[Ио (спутник)|Ио]], [[Европа (спутник)|Европа]] — адгьылтә гәыԥ апланетақәа иреиԥшуп абас еиԥш иҟоу ацәырҵрақәа рыла, иаҳҳәап, авулкантә усуреи аҩныҵҟатәи арԥхареи<ref name="Galilean Satellites" />. Ганимед — Амратә системаҿы зегь реиҳа идуу амҩаныза — шәагаала Меркури иаԥнагоит. ===== Сатурн ===== [[Файл:Natural color global view of Saturn and its rings.jpg|мини|Сатурн]] {{Main|Сатурн}} Инарҭбаау [[Кольца Сатурна|амацәазтә система]]ла еицырдыруа Сатурн атмосфереи амҳалдызасфереи рыструктурала маҷк Иупитер иеиԥшуп. Сатурн аҭаӡара Иупитер аҭаӡара 60% иаҟаразаргьы, акапан (Адгьыл акапанқәа 95) Иупитер акапан ахԥатәи ахәҭак аҵкыс еиҵоуп; убас ала, Сатурн Амратә системаҿы зегь реиҳа еилаӷәӷәам апланета ауп (иара абжьаратәи аилаӷәӷәара аӡи [[бензин|абылтәи]] реилаӷәӷәарақәа раасҭагьы еиҵоуп). Сатурн иамоуп [[Спутники Сатурна|ишьақәырӷәӷәоу 285 мҩаныза]]<ref>{{статья|автор=Григорий Студнев|заглавие=Кольца Сатурна оказались обломками двух лун|ссылка=https://siriusmag.ru/articles/1762-kolca-saturna-okazalis-oblomkami-dvuh-lun/|издание=Журнал «Сириус»|год=9 октября 2023|archive-date=2024-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240827063551/https://siriusmag.ru/articles/1762-kolca-saturna-okazalis-oblomkami-dvuh-lun/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecsrjournal.in/saturn-welcomes-11-new-moons-raising-total-count-to-285/|title=Saturn Welcomes 11 New Moons, Raising Total Count to 285|lang=en-US|first=Pooja|last=Shah|website=The CSR Journal|date=2026-03-18|access-date=2026-03-28}}</ref>; урҭ рҟынтәи ҩба — [[Титан (спутник)|Титан]]и [[Энцелад (спутник)|Енцелад]]и — агеологиатә усура адыргақәа аадырԥшуеит. Аха ари аусура Адгьыл аҿы иҟоу иеиԥшӡам, избан акәзар уи еиҳарак [[Криовулканизм|аҵаа аусура]] иахҟьоуп<ref name="Cryovolcanism" />. Шәагаала [[Меркури|Меркури]] иаԥызгго Титан — Амратә системаҿы атмосфера еилаӷәӷәа змоу мҩаныза заҵәуп. ===== Уран ===== [[Файл:Uranus Voyager2 color calibrated.png|мини|Уран]] [[Файл:Neptune Voyager2 color calibrated.png|мини|Нептун]] {{Main|Уран (апланета)|l1=Уран}} Уран акапан Адгьыл акапан аасҭа 14-нтә еиҳауп, апланета-гигантқәа рыбжьара зегь реиҳа иласу ауп. Егьырҭ апланетақәа рыбжьара уи налукаартә иҟазҵо — «аган иқәианы» иахьыгьежьуа ауп: Уран аекватор аҟьаҟьара аорбита аҟьаҟьарахь 98° рҟынӡа еиҵыхуп<ref name="Seidelmann2007">{{статья |заглавие=Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 |издание=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy|Celestial Mech. Dyn. Astr.]] |том=90 |страницы=155—180 |doi=10.1007/s10569-007-9072-y |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y |язык=en |тип=journal |автор=Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al. |год=2007 |archive-date=2019-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519224523/http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y }}</ref>. Егьырҭ апланетақәа игьежьуа аӷырӷынқәа ирыҿурԥшыр ҟалозар, Уран еиҳарак икәымпылуа ампыл угәаланаршәоит. Иара егьырҭ арчытә гигантқәа раасҭа кырӡа еиҳа ихьшәашәоу агәыцә амоуп, насгьы акосмосахь аԥхарра даара имаҷны иҭнажьуеит<ref name="Hawksett" />. Уран аҟны иаартуп [[Спутники Урана|27 мҩаныза]]; зегь реиҳа идуқәоу — [[Титания (спутник)|Титаниа]], [[Оберон (спутник)|Оберон]], [[Умбриэль (спутник)|Умбриел]], [[Ариэль (спутник)|Ариел]], [[Миранда (спутник)|Миранда]]. ===== Нептун ===== {{Main|Нептун}} [[Нептун|Нептун]], Уран аасҭа маҷк ишеиҵоугьы, акапан ала еиҳауп (Адгьыл акапанқәа 17), убри аҟнытә еиҳа еилаӷәӷәоуп. Иара аҩныҵҟатәи аԥхарра еиҳаны иҭнажьуеит, аха Иупитери Сатурни реиԥш ирацәаны акәымкәа<ref name="Podolak" />. Нептун иамоуп [[Спутники Нептуна|еицырдыруа 14 мҩаныза]]. Зегь реиҳа идуу — [[Тритон (спутник)|Тритон]] — геологиала аԥсы ҭоуп, аӡытә азот [[гейзер|агеизерқәа]] аманы<ref name="Geysers on Triton" />. Тритон [[Ретроградное движение|иаҿагыло ахырхарҭала иныҟәо]] мҩаныза ду заҵәуп. Иара убас Нептун иацуп «[[Троянские астероиды Нептуна|Нептун атроиаа]]» ҳәа изышьҭоу [[астероид|астероидқәа]] — урҭи иареи 1:1 [[Орбитальный резонанс|арезонанс]] рымоуп. ===== Ажәбатәи апланета ===== {{Main|Ажәбатәи апланета}} 2016 шықәса ажьырныҳәамза 20 рзы Калифорниатәи атехнологиатә институт астрономцәа [[Браун, Майкл (астроном)|Маикл Браун]]и [[Батыгин, Константин|Константин Батыгин]]и ирҳәеит Амратә система аҵкараҿы, Плутон аорбита анҭыҵ, ажәбатәи апланета ыҟазар шалшо. Апланета акапан ала Адгьыл аасҭа жәантә рҟынӡа еиҳауп, Амра иацәыхароуп [[Нептун|Нептун]] аасҭа 20-нтә рҟынӡа еиҳаны (90 миллиард километра), насгьы Амра {{num|10 000}}—{{num|20 000}} шықәса рыла иакәшоит<ref>https://www.caltech.edu/news/caltech-researchers-find-evidence-real-ninth-planet-49523 Caltech Researchers Find Evidence of a Real Ninth Planet</ref>. Маикл Браун игәаанагарала, ари апланета ииашаҵәҟьаны аҟазаара алшара « 90% раҟара» ыҟоуп<ref>{{Cite news|title = New evidence suggests a ninth planet lurking at the edge of the solar system|url = https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/01/20/new-evidence-suggests-a-ninth-planet-lurking-at-the-edge-of-the-solar-system/|newspaper = The Washington Post|date = 2016-01-20|access-date = 2016-01-20|issn = 0190-8286|lang = en|first1 = Joel|last1 = Achenbach|first2 = Rachel|last2 = Feltman|archive-date = 2019-09-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20190921152211/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/01/20/new-evidence-suggests-a-ninth-planet-lurking-at-the-edge-of-the-solar-system/}}</ref>. Макьаназы аҵарауаа ари агипотезатә планета «Ажәбатәи апланета» ҳәа мацара иашьҭоуп<ref>{{Cite web |url=https://dni.ru/tech/2016/1/20/326049.html |title=Обнаружена новая планета Солнечной системы |access-date=2020-06-26 |archive-date=2020-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809112207/https://dni.ru/tech/2016/1/20/326049.html |url-status=live }}</ref> ({{lang-en|Planet Nine}}). ==== Акометақәа ==== {{Main|Акомета}} [[Файл:Comet c1995o1.jpg|мини|upright|[[C/1995 O1 (Хейла — Боппа)|Хеил — Бопп]] ркомета]] Акометақәа — Амратә система ацәеижь хәыҷқәа роуп, абжьааԥны ршәагаа километрақәак ыҟоуп, еиҳарак иԥыруа амаҭәашьарқәа (аҵаақәа) рыла ишьақәгылоуп. Урҭ рорбитақәа [[эксцентриситет|аексцентриситет]] ду рымоуп — закәанла, рперигели аҩныҵҟатәи апланетақәа рорбитақәа рыҩныҵҟа иҟоуп, рафели — Плутон анҭыҵ ихараны. Акомета Амратә система аҩныҵҟатәи ахәҭахьы иҭаланы Амра ианазааигәахо, уи аҵаатә қәыԥшылара аҭабара, [[ионизация|аионизациа]] аиура иалагоит — убас иҟалоит [[Кома (комета)|акома]]: арчи асабеи рыла ишьақәгылоу ихәхәоу аԥсҭҳәа, лассы-лассы Адгьыл аҟынтәи [[Невооружённый глаз|блала]] иубарҭоу. Апериод кьаҿ змоу акометақәа рпериод 200 шықәса аҵкыс еиҵоуп. Апериод ду змоу акометақәа рпериод зқьышықәсала иҟазар алшоит. Апериод кьаҿ змоу акометақәа рхыҵхырҭа Коипер имаҟа ауп ҳәа иԥхьаӡоуп, апериод ду змоу акометақәа — иаҳҳәап, [[C/1995 O1 (Хейла — Боппа)|акомета Хеил — Бопп]] — рхыҵхырҭа [[облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] ауп ҳәа иԥхьаӡоуп. Акометақәа рҭаацәарақәа рацәаны — иаҳҳәап, [[Околосолнечные кометы Крейца|Креиц иамразааигәаратәи акометақәа]] — цәеижьк аилаҳара иахҟьаны ишьақәгылеит<ref name="Cometary fragmentation" />. Агиперболатә орбитақәа змоу кометақәак Амратә система анҭыҵынтәи иаазар ауеит, аха урҭ рорбита иашақәа рышьақәыргылара уадаҩуп<ref name="hyperbolic" />. Акометажәқәа — иԥыруа змаҭәашьарқәа реиҳарак ҭабахьоу — лассы-лассы астероидқәа ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="Comets aging" />. ==== Акентаврқәа ==== {{Main|Ацентаврқәа (астероидқәа)}} Акентаврқәа — аҵаатә, акометақәа иреиԥшу аобиектқәа роуп, рорбита аҵәҩанбжа ду Иупитер атәы аасҭа еиҳауп {{s|(5,5 а.ц.)}}, Нептун атәы аасҭа еиҵоуп {{s|(30 а.ц.)}}. Еицырдыруа акентаврқәа рҟынтәи иреиҳау — [[(10199) Харикло|Харикло]] — адиаметр 250 км рҟынӡа ыҟоуп<ref name="spitzer" />. Раԥхьа иаартыз акентавр — [[(2060) Хирон|Хирон]] — акомета (95P) ҳасабалагьы иԥхьаӡоуп, избан акәзар Амра ианазааигәахо, акометақәа реиԥш, акома аиууеит<ref name="Chiron biography" />. [[Файл:Pluto and Charon from Hubble.jpg|мини|Плутони Харони]] ==== Атранснептунтә обиектқәа ==== {{Main|Транснептунтәи аобиект}} Нептун анҭыҵтәи аҭыԥҭаӡара — мамзаргьы «атранснептунтәи аобиектқәа ррегион» — уажәгьы еиҳарак иҭҵааӡам. Иҟалап уи иаҵанакуа ацәеижь хәыҷқәа мацара ракәзар, еиҳарак ахаҳәи аҵааи рыла ишьақәгылоу. Ари арегион зны-зынла «адәахьтәи Амратә система» иаларҵоит, аха еиҳарак ари атермин ахархәара аиуеит астероидтә маҟа анҭыҵ инаркны Нептун аорбита аҟынӡа иҟоу аҭыԥҭаӡаразы. ===== Коипер имаҟа ===== {{Main|Коипер имаҟа}} [[Файл:Outersolarsystem objectpositions labels comp-ab.png|мини|слева|Еицырдыруа Коипер имаҟа аобиектқәа (иаҵәа), адәахьтәи апланетақәа ԥшьба ирҿырԥшны иаарԥшу. Амасштаб [[Астрономическая единица|астрономиатә цырақәа]] рыла иаарԥшуп. Асахьа аҵаҟатәи аҭыԥ лашьца — адгьылтә хылаԥшҩы изы [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] афон аҿы иҟоу аҭыԥ ауп: уи аеҵәақәа рылашара иахҟьаны, лашарала имаҷу аобиектқәа реиҩдыраара залшахом.]] Коипер имаҟа — Амратә система ашьақәгылараантәи ареликтқәа ррегион — астероидтә маҟа иеиԥшу аԥҽыхақәа рмаҟа ду ауп, аха еиҳарак аҵаа ала ишьақәгылоуп<ref name="Physical" />. Амра аҟынтәи 30 инаркны {{s|55 а.ц.}} рыбжьара ишьҭоуп. Еиҳарак Амратә система ацәеижь хәыҷқәа рыла ишьақәгылоуп, аха Коипер имаҟа иреиҳау аобиектқәа рацәаны — иаҳҳәап, [[(50000) Квавар|Квавар]], [[(20000) Варуна|Варуна]], [[(90482) Орк|Орк]] — рпараметрқәа инарҵауланы рышьақәыргылара ашьҭахь апланета ссақәа ҳәа еиҭаԥхьаӡахар алшоит. Ахәшьарақәа рыла, Коипер имаҟа аобиектқәа 100 000 инареиҳаны рдиаметр 50 км еиҳауп, аха амаҟа зегьы акапан Адгьыл акапан ажәабатәи, мамзаргьы ашәктәи ахәҭак мацара иаҟароуп<ref name="Delsanti" />. Амаҟа иаҵанакуа аобиектқәа жәпакы амҩанызақәа рацәаны рымоуп<ref name="Satellites KBO" />, насгьы аобиектқәа реиҳарак рорбитақәа аеклиптикатә хықә анҭыҵ иҟоуп<ref name="Trojan" />. Коипер имаҟа инықәырԥшшәа еиҩшахар ҟалоит «[[Классический объект пояса Койпера|аклассикатә]]» обиектқәеи [[Резонансные транснептуновые объекты|арезонанстә обиектқәеи]] (еиҳарак [[плутино|аплутино]]) рыла<ref name="Physical" />. Арезонанстә обиектқәа Нептуни дареи [[орбитальный резонанс|аорбитатә резонанс]] рымоуп (иаҳҳәап, Нептун ах-екәшарак цыԥхьаӡа ҩ-екәшарак ҟаҵаны, мамзаргьы ҩба цыԥхьаӡа — акы). Амра реиҳа иазааигәоу арезонанстә обиектқәа Нептун аорбита иахысыр рылшоит. Коипер имаҟа аклассикатә обиектқәа Нептуни дареи аорбитатә резонанс рымаӡам, Амра аҟынтәи 39,4 инаркны {{s|47,7 а.ц.}} рҟынӡа абжьаӡараҿы иҟоуп<ref name="M. W. Buie" />. Аклассикатә Коипер имаҟа аелементқәа киубивано ҳәа иԥхьаӡоуп — раԥхьаӡа иаартыз аобиект [[(15760) Альбион]] аиндекс аҟынтәи (QB<sub>1</sub> «киу-би-ван» ҳәа иҳәатәуп); урҭ ирымоуп агьежьтә орбитақәа ирзааигәоу орбитақәа, аеклиптикахь анаара акәакь маҷла<ref name="Beyond Neptune" />. ====== Плутон ====== {{Main|Плутон}} Плутон — [[карликовая планета|планета ссоуп]], насгьы Коипер имаҟа аҟны еицырдыруа аобиектқәа рҟынтәи иреиҳау ауп. 1930 шықәсазы иаартра ашьҭахь ажәбатәи апланета ҳәа иԥхьаӡан; аҭагылазаашьа аҽаԥсахит 2006 шықәсазы, апланета аформалтә еилкаара анрыдыркыла. Плутон иамоуп ибжьаратәу аорбитатә ексцентриситет, аеклиптикатә хықә ахь 17 градус анаара аманы, насгьы уи зны Амра иазааигәахоит {{s|29,6 а.ц.}} абжьаӡара аҟынӡа (усҟан Нептун аасҭагьы Амра иазааигәоуп), зны иацәыхарахоит {{s|49,3 а.ц. рҟынӡа}} Плутон иреиҳау амҩаныза [[Харон (спутник)|Харон]] аҭагылазаашьа еилкаам: уи Плутон амҩаныза ҳәа иԥхьаӡазаалоу, мамзаргьы апланета сса ҳәа еиҭаԥхьаӡахоу. Плутон — Харон асистема [[центр масс|акапантә центр]] урҭ рыхҟьақәа рынҭыҵ иахьыҟоу азы, урҭ ҩ-планетатә системак аҳасабала ирыхәаԥшзар ауеит. Еиҳа ихәыҷу ԥшь-мҩанызак — [[Никта (спутник)|Никта]], [[Гидра (спутник)|Гидра]], [[Кербер (спутник)|Кербер]], [[Стикс (спутник)|Стикс]] — Плутони Харони ирыкәшоит. Плутон Нептуни иареи 3:2 аорбитатә резонанс рымоуп — Нептун Амра хынтә иакәша цыԥхьаӡа Плутон ҩынтә иакәшоит; ацикл зегьы 500 шықәса аҵанакуеит. Зорбитақәа ари аҩыза арезонанс змоу Коипер имаҟа аобиектқәа [[плутино|аплутино]] ҳәа ирышьҭоуп<ref name="Fajans et al 2001" />. ====== Хаумеа ====== {{Main|Хаумеа}} Хаумеа — [[карликовая планета|планета ссоуп]]. Иара даараӡа еиҵыху аформа амоуп, насгьы ахатә ҵәҩан иаакәыршаны агьежьра апериод 4 сааҭ рҟынӡа ыҟоуп. [[Спутники Хаумеа|Ҩ-мҩанызак]]и, ааба иреиҵамкәа атранснептунтәи аобиектқәеи Хаумеа аҭаацәара иахәҭакуп — ари аҭаацәара амиллиард шықәсқәа раԥхьа аҵаатә ԥҽыхақәа рыла ишьақәгылеит, аидыслара ду Хаумеа аҵаатә мантиа анеиланарбга ашьҭахь. Апланета сса аорбита анаара ду амоуп — 28°. ====== Макемаке ====== {{Main|Макемаке}} [[Макемаке]] — раԥхьаӡа иарбан 2005 FY<sub>9</sub> ҳәа, 2008 шықәсазы ахьӡ аиуит, насгьы апланета сса ҳәа ирылаҳәахеит<ref name="Dwarf Planets" />. Уажәазы уи Коипер имаҟаҿы иубарҭоу алашара ала Плутон ашьҭахь аҩбатәи обиектуп. Еицырдыруа [[Классический объект пояса Койпера|аклассикатә Коипер имаҟа аобиектқәа]] рҟынтәи иреиҳау ауп (Нептуни иареи ишьақәырӷәӷәоу арезонанс рымаӡам). Иара адиаметр Плутон адиаметр аҟынтәи 50 инаркны 75% рҟынӡа иаҟароуп, аорбита анаара — 29°<ref name="Buie" />, [[эксцентриситет|аексцентриситет]] — 0,16 рҟынӡа. Макемаке аҟны иаартуп мҩанызак: [[S/2015 (136472) 1]]<ref>[https://ria.ru/20160427/1421215219.html «Хаббл» обнаружил луну у карликовой планеты Макемаке] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190110184013/https://ria.ru/20160427/1421215219.html |date=2019-01-10 }} // РИА Новости, 27 апреля 2016.</ref>. [[Файл:EightTNOs-ab.svg|thumb|center|700px]] ====== Орк ====== {{Main|(90482) Орк}} ====== Квавар ====== {{Main|Квавар}} ===== Иԥсаҟьоу адиск ===== {{Main|Иԥсаҟьоу адиск}} Иԥсаҟьоу адиск хәҭакала Коипер имаҟа иақәшәоит, аха уи аҳәаақәа рынҭыҵгьы хараӡа инаскьоит, насгьы, ишырыԥхьаӡо ала, апериод кьаҿ змоу акометақәа ирхыҵхырҭоуп. Агәаанагара злаҟоу ала, иԥсаҟьоу адиск аобиектқәа еиқәымшәо аорбитақәа рахь иршәын Нептун агравитациатә нырра ала, Амратә система ашьақәгылара зааӡатәи астадиаҿы уи амиграциа аамҭазы: аконцепциақәа руак шьаҭас иамоуп Нептуни Урани уажәы иахьыҟоу аасҭа Амра иазааигәаны ишьақәгылеит, нас уажәтәи рорбитақәа рахь ииасит ҳәа агәаанагара<ref>''Thommes, Edward W.; Duncan, Martin J.; Levison, Harold F.'' [https://arxiv.org/abs/astro-ph/0111290 The formation of Uranus and Neptune among Jupiter and Saturn (2001)] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200617005700/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0111290 |date=2020-06-17 }}.</ref><ref>''Hahn, Joseph M.'' [https://arxiv.org/abs/astro-ph/0507319v1 Neptune’s Migration into a Stirred-Up Kuiper Belt: A Detailed Comparison of Simulations to Observations. Saint Mary’s University (2005)] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200724183319/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0507319v1 |date=2020-07-24 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=http://news.cosmoport.com/2003/11/28/4.htm |title=Загадка образования астероидного пояса Койпера |access-date=2010-03-16 |archive-date=2012-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204222742/http://news.cosmoport.com/2003/11/28/4.htm |url-status=live }}</ref>. Иԥсаҟьоу адиск аобиектқәа жәпакы (SDO) рперигели Коипер имаҟа аҩныҵҟа иҟоуп, аха рафели Амра иацәыхараны {{s|150 а.ц. рҟынӡа}} инаскьар алшоит. Аобиектқәа рорбитақәагьы аеклиптикатә хықә ахь анаара ду рымоуп, лассы-лассы уи ахагәҵәытә ҩаӡара рҟынӡагьы. Астрономцәа џьоукы иԥсаҟьоу адиск Коипер имаҟа иарегионуп ҳәа ирыԥхьаӡоит, насгьы иԥсаҟьоу адиск аобиектқәа «иԥсаҟьоу Коипер имаҟа аобиектқәа» ҳәа ирышьҭоуп<ref name="Big KBOs" />. Астрономцәа шьоукгьы акентаврқәа аҩныҵҟахьы иԥсаҟьоу Коипер имаҟа аобиектқәа ҳәа ирыԥхьаӡоит — адәахьы иԥсаҟьоу адиск аобиектқәа ирыцны<ref name="Centaurs and SDO" />. ====== Ерида ====== {{Main|Ерида}} Ерида ({{s|68 а.ц.}} бжьаратәла) — еицырдыруа иԥсаҟьоу адиск аобиектқәа рҟынтәи иреиҳау ауп. Раԥхьаӡа уи адиаметр 2400 км ҳәа иахьыхәшьадыз азы — даҽакала иуҳәозар, Плутон атәы аасҭа 5% иеиҵамкәа еиҳаны — уи аартра «апланета» ҳәа хықәкыла иԥхьаӡатәу азы аимак-аиҿак цәырнагеит. Иара еицырдыруа апланета ссақәа зегь реиҳа идуқәоу иреиуоуп<ref name="Eris" />. Ерида иамоуп мҩанызак — [[Дисномия (спутник)|Дисномиа]]. Плутон еиԥш, уи аорбита даараӡа еиҵыхуп — аперигелии {{s|38,2 а.ц.}} (инықәырԥшшәа Плутони Амреи рыбжьаӡара аҟара) афелии {{s|97,6 а.ц.}} аманы; насгьы аорбита ӷәӷәала (44,177°) аеклиптикатә хықәахь еиҵыхуп. ====== Гун-гун ====== {{Main|(225088) Гун-гун}} ====== Farout (Ихароу) ====== {{main|2018 VG18}} [[2018 VG18|Farout (Ихароу)]] — [[транснептуновый объект|атранснептунтәи обиект]]уп, [[Амра|Амра]] аҟынтәи 120 а. ц. рыла абжьаӡараҿы иҟоу. 2018 шықәса абҵарамзазы иаартын Карнеги аҭҵаарадырратә институт аҟынтәи адоктор [[Шеппард, Скотт|Скотт Шеппард]] напхгара зиҭоз америкатәи астрономцәа рыла. Амратә системаҿы зегь реиҳа ихараны иҟоу еицырдыруа аобиектқәа иреиуоуп. Farout Плутон аасҭа акырӡа еиҵоуп: адиаметр — 500 км раҟара амоуп. Иара иамоуп агравитациа амч аобиект асфератә форма анаҭартә иазхо акапан. Абри зегьы иабзоураны «Ихароу» [[Карликовая планета|апланета сса]] ҳәа ахьӡ аиур алшоит<ref name="Популярная механика">{{cite web|url=https://www.popmech.ru/editorial/475142-samyy-dalniy-obekt-solnechnoy-sistemy/|title=Самый дальний объект Солнечной системы|date=2019-04-21|access-date=2019-04-21|archive-date=2019-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421212134/https://www.popmech.ru/editorial/475142-samyy-dalniy-obekt-solnechnoy-sistemy/|url-status=live}}</ref>. ====== Farfarout ====== {{Main|2018 AG37}} === Ихароу аҭыԥқәа === Амратә система ахьынҵәо, аеҵәабжьаратә ҭыԥ ахьалаго азҵаара иаахҵәаны иӡбам. Урҭ рыӡбараан ҩ-факторк хадара рымоуп: амратә ԥшеи амратә [[гравитация|гравитациеи]]. Амратә ԥша адәахьтәи аҳәаа агелиопауза ауп — уи анҭыҵ амратә ԥшеи аеҵәабжьаратәи аматериеи еилалоит, дара-дара еилаӡҩоит. Агелиопауза Плутон аасҭа инықәырԥшшәа ԥшьынтә еиҳа ихараны иҟоуп, насгьы [[Межзвёздная среда|аеҵәабжьаратә ҭыԥҭаӡара]] иалагамҭаны иԥхьаӡоуп<ref name="Voyager" />. Аха ишырыԥхьаӡо ала, Амра агравитациа агалактикатә аасҭа иахьеиҳау арегион — [[сфера Хилла|Хилл исфера]] — зқьынтә еиҳа ихараны инаскьоит<ref name="Littmann" />. ==== Агелиосфера ==== {{Main|Агелиосфера}} Амратә система акәша-мыкәша аеҵәабжьаратә ҭыԥ хәҭа-хәҭала еиԥшым. Ахылаԥшрақәа иаадырԥшуеит Амра [[Местное межзвёздное облако|Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа]] иалсны инықәырԥшшәа {{s|25 км/с}} аццакырала ишныҟәо, насгьы иааиуа 10 нызқь шықәса рыҩныҵҟа уи ааныжьра шалшо. [[солнечный ветер|Амратә ԥша]] Амратә системеи [[межзвёздная среда|аеҵәабжьаратәи аматериеи]] реидҳәалараҿы ихадоу ароль нанагӡоит. Ҳара ҳапланетатә система ыҟоуп [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] даараӡа ираӷоу «атмосфера» аҟны — уи [[солнечная корона|амратә гәыргьын]] иалҵны ццакыра дула иаауа, еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа рыцәқәырԥа ауп (еиҳарак [[водород|аӡритәи]] [[гелий|агелитәи]] [[плазма]]). Адгьыл аҿы иԥхьаӡоу амратә ԥша абжьаратәи аццакыра {{s|450 км/с}} иаҟароуп. Ари аццакыра [[магнитогидродинамические волны|амҳалдызгидродинамикатә цәқәырԥақәа]] рыларҵәара аццакра аасҭа еиҳауп, убри аҟынтә аԥынгылақәа ианрықәшәо, амратә ԥша аплазма ахы мҩаԥнагоит абжьы аццакра иаҩсуа арчы аҩар еиԥш. Амра иацәыхарахацыԥхьаӡа амратә ԥша аилаӷәӷәара ԥсыҽхоит, насгьы иааиуеит аамҭа, уи аеҵәабжьаратәи аматериа ақәыӷәӷәара аанкылара аналымшо. Аидыслара апроцесс аан аиасратә ҭыԥқәак шьақәгылоит. Раԥхьа амратә ԥша аццакра еиҵанатәуеит, еиҳа еилаӷәӷәахоит, иԥхахоит, [[Турбулентность|еилаҩынтуа]] иҟалоит<ref name="fahr" />. Ари аиасра аамҭа ''аҿасратә цәқәырԥа аҳәаа'' ҳәа иашьҭоуп ({{lang-en|termination shock}}), уи Амра аҟынтәи инықәырԥшшәа {{s|85—95 [[астрономическая единица|а.ц.]]}} абжьаӡараҿы иҟоуп<ref name="fahr" /> («[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]»<ref name="Voyager 1" />, «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]»<ref name="Asymmetric shock" /> акосмостә станциақәа ироуз адыррақәа рыла — урҭ абри аҳәаа иахысит 2004 шықәса ԥхынҷкәынмзазы, иара убас 2007 шықәса нанҳәамзазы). Даҽа убриаҟара {{s|40 а.ц.}} инахыганы, амратә ԥша аеҵәабжьаратәи аматериа иагәыдлоит, насгьы зынӡа иаангылоит. Аеҵәабжьаратә ҭыԥи Амратә система аматериеи еиҟәызыҭхо ари аҳәаа ''агелиопауза'' ҳәа иашьҭоуп<ref name="Voyager" />. Формала уи аԥышҭарч еиԥшуп — Амра аныҟәара иаҿагыло аганахь еиҵыху. Агелиопауза иҳәаақәнаҵо акосмос аҭыԥ ''агелиосфера'' ҳәа иашьҭоуп. «[[Вояджер|Воиаџьер]]» аппаратқәа рдыррақәа рыла, аладатәи аганахьтәи аҿасратә цәқәырԥа аҩадатәи аасҭа еиҳа иазааигәан (инарышьашәаланы 73-и 85-и астрономиатә цырақәа). Уи зыхҟьаз ҵаҵӷәыла еилкааӡам; раԥхьатәи агәаанагарақәа рыла, агелиопауза асимметриа [[Млечный Путь|Агалактика]] аеҵәабжьаратә ҭыԥ аҿы иҟоу даара иԥсыҽу амҳалдызтә мҽхакқәа рнырра иахҟьар алшоит<ref name="Asymmetric shock" />. Агелиопауза егьи аганахь, Амра аҟынтәи инықәырԥшшәа убриаҟара {{s|230 а.ц.}} абжьаӡараҿы, «[[Головная ударная волна|аҿасратә цәқәырԥа хада]]» (bow shock) иацны, Амратә система иаҿасуа аеҵәабжьаратәи аматериа акосмостә ццакырақәа рҟынтәи аанкылара мҩаԥысуеит<ref name="Suns Heliosphere" />. Макьаназы космостә ӷбакгьы агелиопауза иҭымҵӡац, убри аҟнытә [[Местное межзвёздное облако|аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәаҿы]] иҟоу аҭагылазаашьақәа ииашаҵәҟьаны рдырра залшаӡом. «[[Вояджер|Воиаџьер]]қәа» агелиопауза иахысуеит ҳәа иԥхьаӡоуп 2014-и 2027-и ашықәсқәа рыбжьара, насгьы иаарышьҭуеит ҳәа акрызҵазкуа адыррақәа арадиациа аҩаӡарақәеи амратә ԥшеи ирызкны<ref name="Interstellar Mission" />. Иахьынӡаҭаху еилкаам агелиосфера Амратә система акосмостә шәахәақәа рҟынтәи шаҟа ибзианы иахьчо. [[НАСА]] ԥарала ацхыраара знаҭо агәыԥ «Vision Mission» амиссиа аконцепциа аԥнаҵеит — азонд агелиосфера аҳәаахь адәықәҵара<ref name="Interstellar Explorer" /><ref name="Interstellar space" />. 2011 шықәса рашәарамзазы ирыларҳәеит: «Воиаџьерқәа» рыҭҵаарақәа ирыбзоураны еилкаахеит Амратә система аҳәааҿтәи [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] ашәаҟьа иеиԥшу аструктура шамоу. Уи зыхҟьо — амҳалдыз змоу аматериеи акосмостә обиект хәыҷқәеи аҭыԥантәи амҳалдызтә мҽхакқәа шьақәдыргылоит, урҭ аԥышҭарчқәа ирҿурԥшыр ауеит<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/06/10/bbls/|title=«Вояджеры» нашли на границе Солнечной системы магнитные пузыри|date=2011-06-10|work=Lenta.ru|access-date=2011-06-12|archive-date=2011-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110613204240/http://lenta.ru/news/2011/06/10/bbls/|url-status=live}}</ref>. ==== Оорт иԥсҭҳәа ==== {{Main|Оорт иԥсҭҳәа}} [[Файл:Kuiper belt - Oort cloud-ab.svg|мини|Оорт иԥсҭҳәа ыҟазарц шалшо аазырԥшуа асахьа]] Агипотетикатә Оорт иԥсҭҳәа — аҵаатә обиектқәа (триллионк рҟынӡа) рыла ишьақәгылоу сфератә ԥсҭҳәоуп, апериод ду змоу [[Комета|акометақәа]] ирхыҵхырҭаны иҟоу. [[Амра|Амра]] аҟынтәи Оорт иԥсҭҳәа адәахьтәи аҳәаақәа рҟынӡа абжьаӡара иаҟароуп {{s|50 000 а.ц. инаркны}} (инықәырԥшшәа 0,75 [[световой год|лашара шықәса]]) {{s|100 000 а.ц. рҟынӡа}} (1,5 лашара шықәса). Иҟоуп агәаанагара, аԥсҭҳәа шьақәзыргылоу аобиектқәа Амра азааигәара ишьақәгылеит, нас Амратә система аҿиара раԥхьатәи аетап аан [[газовая планета|апланета-гигантқәа]] рыгравитациатә еффектқәа ирыбзоураны хараӡа акосмос ахь иԥсаҟьахеит ҳәа. Оорт иԥсҭҳәа аобиектқәа даара иласымкәа иныҟәоит, насгьы асистема аҩныҵҟатәи аобиектқәа ирҷыдарам аидҳәаларақәа роур рылшоит: имаҷны аҭыԥ змоу дара-дара реидысларақәа, ааигәара ииасуа аеҵәа агравитациатә нырра, агалактикатә [[Приливные силы|ҭаларатә мчқәа]] русура<ref name="Collisional evolution" /><ref name="Oort Cloud" />. Иҟоуп иара убас ишьақәырӷәӷәам агипотезақәа — Оорт иԥсҭҳәа аҩныҵҟатәи аҳәаа аҟны (30 нызқь а. ц.) апланета-арчытә гигант [[Тюхе (гипотетическая планета)|Тиухе]] аҟазаара иазкны, насгьы, иҟалап, даҽа «[[Планета X|Планетақәа X]]» аԥсҭҳәаҿы — уахь иаҵанакуеит [[Гипотеза о пятом газовом гиганте|иҭцаз ахәбатәи арчытә гигант иазку агипотеза]]гьы. ===== Седна ===== {{Main|(90377) Седна}} Седна ({{s|525,86 а.ц.}} бжьаратәла) — идуу, [[Плутон]] иеиԥшу, ицәыҟьаԥшьу обиектуп; иара иамоуп идуӡӡоу, даараӡа еиҵыху аеллипстә орбита — аперигели аҿы инықәырԥшшәа {{s|76 а.ц.}} инаркны афели аҿы {{s|1000 а.ц.}} аҟынӡа — насгьы 11 500 шықәса рҟынӡа апериод. [[2003|2003 шықәсазы]] Седна аазыртыз [[Браун, Майкл (астроном)|Маикл Браун]] иҳәоит: уи иԥсаҟьоу адиск ма Коипер имаҟа ирыхәҭаны иҟалар залшом, избан акәзар уи аперигели даара ихароуп — Нептун амиграциа анырра ала уи аилыркаара залшом. Иареи егьырҭ астрономцәеи ирыԥхьаӡоит ари аобиект зынӡа иҿыцу популиациак аҿы раԥхьаӡа иаартыз ауп ҳәа; уи апопулиациа иалахәзар ауеит аперигели {{s|45 а.ц.}}, афели {{s|415 а.ц.}}, насгьы 3420 шықәса аорбитатә период змоу аобиектгьы 2000 CR<sub>105</sub><ref name="Jewitt Sedna" />. Браун ари апопулиациа «Оорт иҩныҵҟатәи иԥсҭҳәа» ҳәа дашьҭоуп, избан акәзар уи, иҟалап, Оорт иԥсҭҳәа ашьақәгылара апроцесс иеиԥшу процесск ала ишьақәгылазар — Амра акырӡа еиҳа иазааигәаны акәзаргьы<ref name="Brown Sedna" />. Седна апланета сса ҳәа иазхаҵазар ауан, уи аформа хирла ишьақәыргылазҭгьы. === Аҳәааҿтәи аҭыԥқәа === {{see also|Авулканоидқәа|Немезида (аеҵәа)}} Ҳара ҳ-Амратә система аиҳараӡак макьаназ еилкааӡам. Ахәшьарақәа рыла, Амра агравитациатә мҽхакы [[Список ближайших звёзд|иакәыршаны иҟоу аеҵәақәа]] рыгравитациатә мчқәа иреиҳауп инықәырԥшшәа ҩ-лашара шықәса рҟынӡа абжьаӡараҿы {{s|(125 000 а.ц.)}}. Аиҿырԥшразы: Оорт иԥсҭҳәа арадиус ҵаҟатәи ахәшьарақәа уи убри {{s|50 000 а.ц.}} аҵкыс ихараны иқәдыргылаӡом<ref name="T. Encrenaz" />. Седна еиԥш иҟоу аобиектқәа раартра шыҟалазгьы, макьаназ иҭҵааӡам Коипер имаҟеи Оорт иԥсҭҳәеи рыбжьаратәи аҭыԥ (радиусла жәа-нызқьла а. ц.), иара убас Оорт иԥсҭҳәа ахаҭа, насгьы уи анҭыҵ иҟазарц иалшогьы. Иҟоуп ишьақәырӷәӷәам агипотеза — аҳәааҿтәи аҭыԥ аҿы (Оорт иԥсҭҳәа адәахьтәи аҳәаақәа рынҭыҵ) Амра аеҵәа-мҩаныза [[Немезида (звезда)|Немезида]] аҟазаара иазку. Меркурии Амреи рыбжьара иҟоу арегион аҭҵаарагьы иацҵоуп — гипотетикала иҟазар зылшо [[Вулканоиды|авулканоид]]-астероидқәа рыԥшаара ақәгәыӷрала; аха уа апланета ду [[Вулкан (планета)|Вулкан]] ыҟоуп ҳәа иқәыргылаз агипотеза мап ацәкхеит<ref name="Vulcanoids" />. == Апланетақәеи апланета ссақәеи рпараметр хадақәа реиҿырԥшратә еиҵаҩра == Ҵаҟа иаагоу апараметрқәа зегьы — аилаӷәӷәареи, Амра аҟынтәи абжьаӡареи, амҩанызақәеи рыда — Адгьыл иамоу еиԥшу адыррақәа ирҿырԥшны иарбоуп. {| class="standard sortable" style="text-align:center" ! scope="col" data-sort-type="number" style="width:12.5%"| [[Планета|Апланета]] ([[карликовая планета|апланета сса]]) ! scope="col" data-sort-type="number" style="width:12.5%"| Адиаметр,<br>иаҿырԥшны ! scope="col" data-sort-type="number" style="width:12.5%"| Акапан,<br>иаҿырԥшны ! scope="col" data-sort-type="number" style="width:12.5%"| Аорбитатә радиус, [[астрономическая единица|а.ц.]] ! scope="col" data-sort-type="number" style="width:12.5%"| [[Сидерический период|Акәшара апериод]], адгьылтә шықәсқәа ! scope="col" data-sort-type="number" style="width:12.5%"| [[Сутки|Уахи-ҽни]],<br>иаҿырԥшны ! scope="col" data-sort-type="number" style="width:12.5%"| Аилаӷәӷәара, {{s|кг/м³}} ! scope="col" data-sort-type="number" style="width:12.5%"| [[Спутник (космос)|Амҩанызақәа]] |- | [[Меркури|Меркури]] | 0,382 | 0,055 | 0,38 | 0,241 | 58,6 | 5427 | [[Спутники Меркурия|0]] |- | [[Венера|Венера]] | 0,949 | 0,815 | 0,72 | 0,615 | 243<ref name="negative">Венера, Уран и Плутон вращаются вокруг своей оси в противоположную по сравнению с орбитальным движением сторону.</ref> | 5243 | [[Спутники Венеры|0]] |- | [[Адгьыл|Адгьыл]]<ref>Абсолютные значения приведены в статье ''[[Адгьыл]]''.</ref> | 1,0 | 1,0 | 1,0 | 1,0 | 1,0 | 5515 | [[Амза|1]] |- | [[Марс|Марс]] | 0,53 | 0,107 | 1,52 | 1,88 | 1,03 | 3933 | [[Спутники Марса|2]] |- class="bright" | [[Церера]] | 0,074 | 0,00015 | 2,76 | 4,6 | 0,378 | 2161 | 0 |- | [[Иупитер|Иупитер]] | 11,2 | 318 | 5,20 | 11,86 | 0,414 | 1326 | [[Спутники Юпитера|98]] |- | [[Сатурн|Сатурн]] | 9,41 | 95 | 9,54 | 29,46 | 0,426 | 687 | [[Спутники Сатурна|274]]<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/science/2025/mar/11/astronomers-discover-128-new-moons-orbiting-saturn|title=128 new moons found near Saturn|lang=en|date=2025-03-11|url-status=live}}</ref> |- | [[Уран|Уран]] | 3,98 | 14,6 | 19,22 | 84,01 | 0,718<ref name="negative" /> | 1270 | [[Спутники Урана|29]]<ref>{{Cite web|url=https://mir24.tv/news/16643420/teleskop-dzhejms-uebb-obnaruzhil-novyj-sputnik-urana-on-stal-29-m-po-schetu|title=Найден 29й спутник Урана|lang=ru|date=February 2025|url-status=live}}</ref> |- | [[Нептун|Нептун]] | 3,81 | 17,2 | 30,06 | 164,79 | 0,671 | 1638 | [[Спутники Нептуна|16]]<ref>{{Cite web|url=https://starwalk.space/ru/news/planet-neptune-explore-the-farthest-planet-from-the-sun|title=Спутники планеты Нептун|lang=ru|url-status=live}}</ref> |- class="bright" | [[Плутон]] | 0,186 | 0,0022 | 39,2<ref name="semimajor">Большая полуось</ref> | 248,09 | 6,387<ref name="negative" /> | 1860 | [[Спутники Плутона|5]] |- class="bright" | [[Хаумеа]] | data-sort-value="0,11"| ~0,11 <ref>Хаумеа имеет форму ярко выраженного эллипсоида, указан примерный средний радиус</ref> | 0,00066 | 43<ref name="semimajor" /> | 281,1 | 0,163 | data-sort-value="2600"| ~2600 | [[Спутники Хаумеа|2]] |- class="bright" | [[Макемаке]] | 0,116 | ~0,0005 <ref>Исходя из предполагаемой оценки плотности</ref> | 45,4<ref name="semimajor" /> | 306,28 | 0,324 | data-sort-value="1700"| ~1700 <ref>{{cite web|title=Предположительно: Dwarf Planet Makemake Lacks Atmosphere (21 November 2012)|url=http://www.eso.org/public/news/eso1246/|access-date=2016-01-24|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118211929/http://www.eso.org/public/news/eso1246/|url-status=live}}</ref> | [[S/2015 (136472) 1|1]] |- class="bright" |[[Эрида|Ерида]] | 0,182 | 0,0028 | 67,8<ref name="semimajor" /> | 558,04 | 1,1 | 2520 | [[Дисномия (спутник)|1]] |} [[Файл:Planets line.svg|мини|upright=3|none| Амра аҟынтәи апланетақәа рҟынӡа абжьаӡарақәа: 1) [[Меркури|Меркури]] 2) [[Венера|Венера]] 3) [[Адгьыл|Адгьыл]] 4) [[Марс|Марс]] — [[Пояс астероидов|Астероидтә маҟа]] — 5) [[Иупитер|Иупитер]] 6) [[Сатурн|Сатурн]] 7) [[Уран|Уран]] 8) [[Нептун|Нептун]] — [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] ]] {{clear}} [[Файл:Solar system scale-2.jpg|мини|upright=3|center|Апланетақәеи Амреи ршәагаақәа инықәырԥшшәа реизыҟазаашьа. Апланетабжьаратә бжьаӡарақәа амасштаб ала иҟаӡам. Амра армарахь иарбоуп]] == Ашьақәгылареи аеволиуциеи == {{Main|Амратә система ашьақәгылареи аеволиуциеи}} [[Файл:Solar evolution ab.png|thumb|upright=3|frameless|center|Амра аԥсҭазааратә цикл. Амасштаби аԥштәқәеи дырганы иаагоуп. Аамҭатә шкала амиллиард шықәсқәа рыла иаагоуп (инықәырԥшшәа)]] Уажәазы зегьы ирыдыркыло агипотеза инақәыршәаны, Амратә система ашьақәгылара иалагеит 4,6 миллиард шықәса раԥхьа — игиганту аеҵәабжьаратә [[Молекулярное облако|рчы-сабатә ԥсҭҳәа]] ахәҭа хәыҷык агравитациатә еиҵацалара ала. Ари алагамҭатә ԥсҭҳәа лашара шықәсқәак ршәагаа амазҭгьы, насгьы еҵәақәак рзы ихылҵшьҭраны иҟазҭгьы ҟалап<ref name="Arizona" />. Аиҵацалара апроцесс аан арчы-сабатә ԥсҭҳәа ашәагаақәа маҷхон, насгьы, [[закон сохранения момента импульса|акәакьтә момент аиқәырхара азакәан]] инақәыршәаны, аԥсҭҳәа агьежьра аццакра еизҳауан. Агәҭа — акапан аиҳарак ахьеизаз — иаакәыршаны иҟаз адиск аасҭа еиҳа-еиҳа иԥхон<ref name="Arizona" />. Агьежьра иахҟьаны, аԥсҭҳәа аиҵацалара аццакырақәа агьежьратә ҵәҩан иазымариашоу аганахьи иахагәҵәыту аганахьи еиԥшымызт — уи иахҟьаны аԥсҭҳәа ҟьаҟьахеит, насгьы ишьақәгылеит адиаметр инықәырԥшшәа {{s|200 а.ц.}} убриаҟара иҟоу [[Протопланетный диск|апротопланетатә диск]]<ref name="Arizona" />, агәҭаны иԥхоу, еилаӷәӷәоу [[Протозвезда|апротоеҵәа]] аманы<ref name="Protostar" />. Иҟоуп агәаанагара, [[Звёздная эволюция|аеволиуциа]] ари астадиаҿы Амра [[Звезда типа T Тельца|T Ацәҵыс иахкы еҵәаны]] иҟан ҳәа. [[T Тельца|T Ацәҵыс]] ахкы аеҵәақәа рыҭҵаара иаанарԥшуеит: урҭ лассы-лассы ирыкәыршоуп 0,001—0,1 [[Солнечная масса|амратә капан]] змоу апротопланетатә дискқәа, анаҟәра акапан аиҳараӡак ишиашоу аеҵәаҿы еизаны<ref name="Kitamara" />. Апланетақәа ари адиск аҟынтәи [[Аккреция|аккрециа]] амҩала ишьақәгылеит<ref name="Planet Formation" />. 50 миллион шықәса рыҩныҵҟа апротоеҵәа агәҭаҿы [[водород|аӡри]] ақәыӷәӷәареи аилаӷәӷәареи [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциа]] алагаразы иазхартә иҳаракхеит<ref name="Yi2001" />. Аԥхарра, ареакциа аццакра, ақәыӷәӷәара, аилаӷәӷәара еизҳауан [[гидростатическое равновесие|агидростатикатә еиҟарара]] аиура аҟынӡа — аԥхаратә мчхара агравитациатә еиҵацалара амч иаҿагыланы. Ари аетап аҟны Амра инагӡаны [[главная последовательность|аишьҭагылара хада]] иаеҵәаны ҟалеит<ref name="Formation of Stars" />. Иахьа ишаадыруа ала, Амратә система ыҟазаауеит Амра [[Диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Герцшпрунг — Рассел рдиаграмма]] аишьҭагылара хада анҭыҵ аҿиара иалагаанӡа. Амра аӡритә былтәы аҭаҵәахқәа злабылуа ала, агәыцә иаҵагылоу иалҵуа амчхара анҵәарахьы ахы хоуп — уи Амра еиҵанацалоит. Уи аҩныҵҟатәи ақәыӷәӷәара еизнарҳауеит, агәыцә арԥхоит — убас ала абылтәы абылра арццакуеит. Иалҵшәаны, Амра 1,1 миллиард шықәса цыԥхьаӡа инықәырԥшшәа жәа процент рыла еиҳа илашахоит<ref name="Fiery future" />, насгьы иааиуа 3,5 миллиард шықәса рыҩныҵҟа даҽа 40% рыла еиҳа илашахоит<ref name="sun_future">{{статья |заглавие=Our Sun. III. Present and Future |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=418 |страницы=457—468 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S |access-date=2007-03-31 |язык=en |автор=Sackmann, I.-J.; Boothroyd, A. I.; Kraemer, K. E. |год=1993 |тип=journal |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2015-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104075722/http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S }}</ref>. Инықәырԥшшәа 7<ref name="Richard Pogge"/> миллиард шықәса рышьҭахь амратә гәыцә аҿы иҟоу [[водород|аӡри]] зегь рыла [[гелий|агели]] ахь ииасуеит — уи [[Главная последовательность|аишьҭагылара хада]] афаза хнаркәшоит; Амра [[субгигант]]хоит<ref name="Richard Pogge"/>. Даҽа 600 миллион шықәса рышьҭахь Амра адәахьтәи ахҟбақәа уажәтәи рышәагаақәа 260-нтә рыла еиҳахоит — Амра [[Красный гигант|агигант ҟаԥшь]] астадиахь ииасуеит<ref name="Schroder_2008"/>. Ахҟьа аҵакыра даараӡа иахьеизҳауа иахҟьаны, уи аишьҭагылара хада аҿы ианыҟаз аасҭа акырӡа еиҳа ихьшәашәахоит {{s|(2600 К)}}<ref name="Schroder_2008"/>. Амра иаразнак аҽанарҭбаалак, иазааигәоу апланетақәа Меркурии Венереи лбаанадараны иҟоуп ҳәа иԥхьаӡоуп<ref>{{cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/683|title=Звездочёты расчленили солнечную смерть|publisher=Membrana.ru|access-date=2013-02-27|archive-date=2013-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20130109101556/http://www.membrana.ru/particle/683|url-status=dead}}</ref>. Адгьыл, иҟалап, адәахьтәи амратә хҩақәа рыла албаадахара иацәынхаргьы<ref name="sun_future" />, аха уеизгьы зынӡа ԥсҭазаарада иаанхоит — [[обитаемая зона|анхарҭатә зона]] Амратә система адәахьтәи аҳәаақәа рахь иахьиасуа азы<ref name="astrogalaxy"/>. Аҵыхәтәаны, атермикатә ҭышәынтәаламрақәа рыҿиара иахҟьаны<ref name="Schroder_2008"/><ref name="astrogalaxy">{{cite web|url=https://astrogalaxy.ru/277.html|title=Солнце. О будущем нашего Солнца|author=Г. Александровский|date=2001|publisher=Астрогалактика|lang=ru|access-date=2013-02-07|archive-date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116060720/http://astrogalaxy.ru/277.html|url-status=live}}</ref>, Амра адәахьтәи ахҩақәа иакәыршаны иҟоу аҭыԥҭаӡарахь иршәхоит — [[Планетарная туманность|апланетатә наҟәра]] шьақәыргыло; уи агәҭаны иаанхоит еҵәатә гәыцә хәыҷык амацара — [[белый карлик|асса шкәакәа]]: уамакала еилаӷәӷәоу аобиект, Амра аханатәтәи акапан абжа змоу, аха шәагаала Адгьыл иаҟароу<ref name="Richard Pogge" />. Ари анаҟәра Амра шьақәзыргылаз аматериал ахәҭак аеҵәабжьаратә ҭыԥахь иархынҳәуеит. === Амратә система аҭышәынтәалара === {{Main|Амратә система аҭышәынтәалара}} Уажәазы еилкааӡам Амратә система [[Устойчивость (динамические системы)|ҭышәынтәалоу]]-иҭышәынтәаламу. Иаарԥшызар ауеит: иҭышәынтәаламзаргьы, асистема аилабгара иазку аамҭа кыр идуӡӡоуп<ref>''Э. Д. Кузнецов.'' [http://virlib.eunnet.net/win/metod_materials/wm3/dynamics.htm Структура, динамика и устойчивость Солнечной системы] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20121120005127/http://virlib.eunnet.net/win/metod_materials/wm3/dynamics.htm |date=2012-11-20 }}</ref>. == «Аартреи» аҭҵаареи == Ауаҩы ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәарақәа рыхәаԥшра зхатә ҵәҩан иакәшо, аорбитала иныҟәо Адгьыл ақәыԥшылара аҟынтәи мацара иахьилшоз, шәышықәса рацәала Амратә система аструктура аилкаара иаԥырхаган. [[Движение Солнца и планет по небесной сфере|Амреи апланетақәеи иубарҭоу рныҟәара]] имҵысуа Адгьыл иакәшо ииашоу рныҟәарақәа ракәны ирыдыркылон. === Ахылаԥшрақәа === Адгьыл аҟынтәи блала иаабар ҳалшоит Амратә система абарҭ аобиектқәа: * Амра * Меркури ([[Угловое расстояние|акәакьтә бжьаӡара]] 28,3° рҟынӡа Амра иацәыхараны — амра аҭашәара ашьҭахь иаразнак, мамзаргьы амра агылара аламҭалазы) * Венера (акәакьтә бжьаӡара 47,8° рҟынӡа Амра иацәыхараны — амра аҭашәара ашьҭахь иаразнак, мамзаргьы амра агылара аламҭалазы) * Марс * Иупитер * Сатурн * Уран (иубарҭоу ацырцырра адиапазон 5,32—5,9 [[Звёздная величина|еҵәатә шәагаа]] — уи, убла ҵарызар, насгьы ажәҩан [[Световое загрязнение|алашаратә хәашьра]] амамзар, блала абара аҳәаа иазааигәоуп) * Амза * акометақәа (имаҷымкәа — Амра ианазааигәахо, рырчы-сабатә усура ианеизҳауа) * Адгьыл азааигәара иҟоу астероидқәа (имаҷны; иаҳҳәап, астероид [[(99942) Апофис]] 2029 шықәса мшаԥымза 13 рзы Адгьыл ианазааигәахо иубарҭоу ашәахәа 3,1<sup>m</sup> амазаауеит) Иара убас блала иубар улшоит [[метеор|аметеорқәа]] — урҭ Амратә система ацәеижьқәа мацара ракәымкәа, еиҳарак [[метеороид|аметеороидқәа]] ирыхҟьо оптикатә атмосфератә цәырҵрақәаны иҟоуп. Абинокль ма оптикатә телескоп хәыҷы ала иубарҭоуп: * [[солнечные пятна|амра ашәытақәа]] * Ио, Европа, Ганимед, Каллисто (Иупитер иреиҳау амҩанызақәа 4 — [[галилеевы спутники|Галилеитәи амҩанызақәа]] ҳәа изышьҭоу) * Нептун * Титан (Сатурн зегь реиҳа идуу амҩаныза) Аоптикатә телескоп иахәҭоу ардура аманы иубарҭоуп: * Венереи Меркурии [[фазы Венеры|рфазақәа]] * Ашәыта ҟаԥшь Ду * Сатурн амацәазқәеи урҭ рыбжьара иҟоу [[щель Кассини|Кассини икылаареи]]<ref>''Важоров Э. В.'' [http://www.classes.ru/all-astronomy/books-astronomy-description-100118.htm Наблюдения звездного неба в бинокль и подзорную трубу] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100527073433/http://www.classes.ru/all-astronomy/books-astronomy-description-100118.htm |date=2010-05-27 }}</ref> * [[Рея (спутник)|Реиа]], [[Япет (спутник)|Иапет]], [[Тефия (спутник)|Тетис]], [[Диона (спутник)|Диона]] (Сатурн амҩанызақәа) Иара убас аоптикатә телескоп ала зны-зынла иубар улшоит [[кратковременные лунные явления|аамҭа кьаҿ змоу амзатә цәырҵрақәа]], насгьы Меркурии Венереи Амра адиск [[Прохождение (астрономия)|рахысра]]. [[H-альфа#Фильтр Hα|H<sub>α</sub> афильтр]] змоу оптикатә телескоп ахархәарала Амра [[Хромосфера|ахромосфера]] уахәаԥшыр улшоит. === Агеоцентртәи агелиоцентртәи системақәа === Ҳ. ҟ. III ашәышықәсазы [[гелиоцентрическая система|агелиоцентртә система]] дақәныҟәон [[Аристарх Самосский|Самостәи Аристарх]]. Анаҩс акыраамҭа аҳра ауан [[Геоцентрическая система мира|агеоцентртә]] модель: уи инақәыршәаны, имҵысуа Адгьыл адунеи агәҭаны игылоуп, насгьы ажәҩантә цәеижьқәа зегьы даара иуадаҩу азакәанқәа рыла уи иакәшоит. Ари асистема зегь реиҳа инагӡаны иаԥиҵеит антикатәи аҳасабҩы, астроном [[Клавдий Птолемей|Клавди Птолемеи]] — уи иалнаршон иубарҭоу ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәарақәа даара ииашаны ахҳәаа рзура. Амратә система ииашоу аструктура аилкаараҿы зегь реиҳа акрызҵазкуа аҿиара ҟалеит XVI ашәышықәсазы — польшатәи астроном ду [[Коперник, Николай|Николаи Коперник]] [[гелиоцентрическая система мира|адунеи ''агелиоцентртә'' система]] анаԥиҵа<ref name="Copernicus" />. Уи шьаҭас иаман абарҭ аҳәамҭақәа: * адунеи агәҭаны Амра ыҟоуп, Адгьыл акәымкәа; * асфератә форма змоу Адгьыл ахатә ҵәҩан иакәшаны игьежьуеит — уи агьежьра иҳаилнаркаауеит ажәҩантә цәеижьқәа зегьы есыҽнытәи рныҟәара еиԥш иубарҭоу; * Адгьыл, егьырҭ апланетақәа зегь реиԥш, мҩагьежьла Амра иакәшоит — уи акәшара иҳаилнаркаауеит иаҳбарҭоу Амра аеҵәақәа рыбжьара аныҟәара; * аныҟәарақәа зегьы аарԥшуп еиԥшрыла иҟоу агьежьтә ныҟәарақәа реилаҵа аҳасабала; * Апланетақәа иаҳнарбо [[прямое движение планеты|риашамҩатәи]] [[попятное движение планеты|рыхынҳәратәи]] ныҟәарақәа урҭ иртәқәам — Адгьыл иатәуп. Агелиоцентртә системаҿы Амра планетак аҳасабала аԥхьаӡара иаҟәыҵит — Адгьыл [[спутники в Солнечной системе|амҩанызас]] иҟоу [[Амза|Амза]]гьы иара убас. Иаарласны иаартын [[галилеевы спутники|Иупитер амҩанызақәа 4]] — уи абзоурала Адгьыл Амратә системаҿы иҷыдоу аҭыԥ шамоу азгәаҭара аҟәыхын. Апланетақәа рныҟәара атеориатә хҳәаа рзыҟаҵара алыршахеит [[XVII век|XVII ашәышықәса]] алагамҭазы [[законы Кеплера|Кеплер изакәанқәа]] раартра ашьҭахь; [[классическая теория тяготения Ньютона|агравитациа азакәанқәа]] рышьақәыргылара анаҩс, апланетақәеи, урҭ рымҩанызақәеи, ацәеижь хәыҷқәеи рныҟәара ахыԥхьаӡаратә хҳәаа зыгәра угартә иҟоу шьаҭак ахь ииаган. 1672 шықәсазы [[Кассини, Джованни Доменико|Џьованни Кассини]]и [[Рише, Жан|Жан Рише]]и [[Марс|Марс]] апараллакси апланета аҟынӡа абжьаӡареи шьақәдыргылеит, уи абзоурала Адгьыл аорбита апараметрқәа инарҵауланы рышьақәыргылара алыршахеит, насгьы [[астрономическая единица|астрономиатә цыра]] аҵакы адгьылтәи [[единицы измерения расстояния|абжьаӡаратә цырақәа]] рыла даара ииашаны аԥхьаӡара алыршахеит. === Аҭҵаарақәа === {{Main|Амратә система апланетақәеи амҩанызақәеи раартра аҭоурых}} {{see also|Амратә система аҭҵаара аҭоурых}} Амратә система аилазаара апрофессионалтә ҭҵаара аҭоурых иалагеит 1610 шықәсазы — [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] ителескоп ала Иупитер иреиҳау аҩанызақәа 4 анааиртыз<ref>''Galilei, Galileo.'' Sidereus Nuncius, Thomam Baglionum (Tommaso Baglioni), Venice (March 1610), pp. 17—28 (q.v.)</ref>. Ари аартра агелиоцентртә система аиашара ашьақәырӷәӷәарақәа ируакын. 1655 шықәсазы [[Гюйгенс, Христиан|Христиан Гиуигенс]] Сатурн зегь реиҳа идуу амҩаныза Титан ааиртит<ref>''Huygens, Christiaan.'' De Saturni luna observatio nova, Adriaan Vlacq, Den Haag, 5 March 1656.</ref>. XVII ашәышықәса анҵәамҭанӡа [[Кассини, Джованни Доменико|Кассини]] Сатурн даҽа ԥшь-мҩанызак ааиртит<ref>''Cassini, Giovanni D.'' Découverte de deux nouvelles planètes autour de Saturne, Sébastien Mabre-Cramoisy, Paris, 1673. Translated as A Discovery of two New Planets about Saturn, made in the Royal Parisian Observatory by Signor Cassini, Fellow of both the Royal Societys, of England and France; English’t out of French. Philosophical Transactions, Vol. 8 (1673), pp. 5178—5185.</ref><ref>Кассини опубликовал эти два открытия 22 апреля 1686 (An Extract of the Journal Des Scavans. of April 22 st. N. 1686. Giving an account of two new Satellites of Saturn, discovered lately by Mr. Cassini at the Royal Observatory at Paris. Philosophical Transactions, Vol. 16 (1686—1692), pp. 79—85.)</ref>. XVIII ашәышықәса астрономиаҿы акрызҵазкуа хҭысла иалкаахеит: раԥхьаӡакәны ателескоп ацхыраарала иаартын уаанӡа еилкаамыз апланета Уран<ref>{{cite web|author=Dunkerson, Duane.|title=Uranus&nbsp;— About Saying, Finding, and Describing It|work=Astronomy Briefly|url=http://www.thespaceguy.com/Uranus.htm|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT4Vpn3?url=http://www.thespaceguy.com/Uranus.htm#|archive-date=2011-08-11|access-date=2010-03-16|url-status=dead}}</ref>. Иаарласны Џь. Гершель, апланета ҿыц раԥхьаӡа иаазыртыз, Уран амҩанызақәа ҩбеи Сатурн амҩанызақәа ҩбеи ааиртит<ref>''Herschel, William.'' On the Discovery of Four Additional Satellites of the Georgium Sidus. The Retrograde Motion of Its Old Satellites Announced; And the Cause of Their Disappearance at Certain Distances from the Planet Explained, Philosophical Transactions of the Royal Society of London, Vol. 88, pp. 47—79, 1798.</ref><ref>''Herschel, William.'' On George’s Planet and its satellites, Philosophical Transactions of the Royal Society of London, Vol. 78, pp. 364—378, 1788.</ref>. XIX ашәышықәса иалагеит астрономиатә аартра ҿыц ала: иаарԥшын раԥхьатәи апланета иеиԥшу аобиект — астероид [[Церера]] (2006 шықәсазы апланета сса астатус ахь ииаган). 1846 шықәсазы иаартын аабатәи апланета — Нептун. Нептун аартын «акалам аҵыхәаҿы»: даҽакала иуҳәозар, раԥхьа теориала иазгәаҭан, анаҩс ателескоп ала иаарԥшын — Англиеи Франциеи рҿы хаз-хазы<ref>''Airy, George Biddell.'' [http://articles.adsabs.harvard.edu/full/seri/MNRAS/0007/0000121.000.html Account of some circumstances historically connected with the discovery of the Planet exterior to Uranus] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20151106115929/http://articles.adsabs.harvard.edu/full/seri/MNRAS/0007/0000121.000.html |date=2015-11-06 }}, Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, Vol. 7, No. 9 (13 November 1846), pp. 121—152.</ref><ref>[http://articles.adsabs.harvard.edu/full/seri/MNRAS/0007/0000153.000.html Account of the Discovery of the Planet of Le Verrier at Berlin] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20151106115930/http://articles.adsabs.harvard.edu/full/seri/MNRAS/0007/0000153.000.html |date=2015-11-06 }}, Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, Vol. 7, No. 9 (13 November 1846), pp. 153—157.</ref><ref>''Elkins-Tanton L. T.'' Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System. — New York: Chelsea House, 2006. — P. 64. — (The Solar System). — ISBN 0-8160-5197-6.</ref>. 1930 шықәсазы [[Томбо, Клайд Уильям|Клаид Томбо]] Плутон ааиртит, уи Амратә система ажәбатәи апланета ҳәа ахьӡ аиуит. Аха 2006 шықәсазы Плутон апланета астатус ацәыӡит, насгьы ипланета ссаны «иҟалеит»<ref>''Tombaugh, Clyde W.'' [http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1946ASPL....5...73T The Search for the Ninth Planet, Pluto, Astronomical Society of the Pacific Leaflets] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20151106115942/http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1946ASPL....5...73T |date=2015-11-06 }}, Vol. 5, No. 209 (July 1946), pp. 73—80.</ref>. XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы Иупитер, Сатурн, Уран, Нептун, Плутон рымҩаныза дуқәеи зынӡа ихәыҷқәази ирацәаны иаартхеит<ref>[http://cbat.eps.harvard.edu/iauc/04100/04168.html#Item1 Marsden, Brian G.; Satellites and Rings of Uranus] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110725035956/http://cbat.eps.harvard.edu/iauc/04100/04168.html#Item1 |date=2011-07-25 }}, IAUC 4168 (27 January 1986)</ref><ref>[http://cbat.eps.harvard.edu/iauc/04100/04165.html#Item6 Marsden, Brian G.; Satellites of Uranus] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110725035941/http://cbat.eps.harvard.edu/iauc/04100/04165.html#Item6 |date=2011-07-25 }}, IAUC 4165 (17 January 1986)</ref><ref>[http://cbat.eps.harvard.edu/iauc/04100/04164.html#Item1 Marsden, Brian G.; Satellites of Uranus] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110725035927/http://cbat.eps.harvard.edu/iauc/04100/04164.html#Item1 |date=2011-07-25 }}, IAUC 4164 (16 January 1986)</ref><ref>[http://cbat.eps.harvard.edu/iauc/06700/06764.html#Item1 Marsden, Brian G.; Satellites of Uranus] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110725040127/http://cbat.eps.harvard.edu/iauc/06700/06764.html#Item1 |date=2011-07-25 }}, IAUC 6764 (31 October 1997)</ref>. Ари аҭҵаарадырратә аартрақәа рсериаҿы зегь реиҳа ихадоу ароль нарыгӡеит «Воиаџьерқәа» рмиссиақәа — америкатәи [[Автоматическая межпланетная станция|автоматтә планетабжьаратә станциақәа]]. XX—XXI ашәышықәсақәа рҳәааҿы иаартын Амратә система ацәеижь хәыҷқәа жәпакы — уахь иналаҵаны апланета ссақәа, аплутино, иара убас урҭ рҟынтәи акы-ҩба рымҩанызақәеи апланета-гигантқәа рымҩанызақәеи. [[транснептуновый объект|Атранснептунтә планетақәа]], агипотезатәқәагьы уахь иналаҵаны, аинструменттәи аҳасабратәи ԥшаарақәа ирыцҵоуп. 2013 инаркны 2019 шықәсанӡа аҵарауаа аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵра ахыҵхырҭақәа ирызку адыррақәа рацәаны ранализ ҟарҵеит, насгьы 316 [[Малая планета|планета хәыҷык]] рыԥшааит, урҭ рҟынтәи 139 ҿыцқәан<ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2020/03/12/planets/ |title=В Солнечной системе нашли больше сотни планет |access-date=2020-03-13 |archive-date=2020-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200313065734/https://lenta.ru/news/2020/03/12/planets/ |url-status=live }}</ref>. == Аколонизациа == {{Main|Атерраформаҟаҵара|Акосмос аколонизациа|Амза аколонизациа|Марс аколонизациа|Венера аколонизациа}} Аколонизациа апрактикатә ҵакы шьақәыргылоуп ауаатәыҩса абжьааԥнытәи рыҟазаареи рыҿиареи реиқәыршәара аҭахра ала. Аамҭа цацыԥхьаӡа Адгьыл ауааԥсыра рхыԥхьаӡара аизҳара, аекологиатәи аклиматтәи ԥсахрақәа ирыхҟьаны иҟалар алшоит аҭагылазаашьа, анхара ианаалоу аҵакырадгьыл азымхара адгьылтә цивилизациа анаҩстәи аҟазаареи аҿиареи ашәарҭара ианҭанаргыло. Иара убас Амратә система егьырҭ аобиектқәа рҿы анхара аҭахра ауаҩы иусура иахҟьаргьы ауеит: апланетаҿтәи аекономикатә мамзаргьы агеополитикатә ҭагылазаашьа; массала ауаа ықәызхуа абџьар ахархәара иахҟьоу адунеизегьтәи ахлымӡаах; апланета аԥсабаратә ресурсқәа рынҵәара, уҳәа егьырҭгьы. Амратә система аколонизациа аидеиа аҳәаақәа ирҭагӡаны иахәаԥштәуп «атерраформа» ҳәа изышьҭоу ({{lang-la|terra}} — адгьыл, {{lang-la2|forma}} — аԥшра) — апланета, амҩаныза, мамзаргьы даҽа космостә цәеижьк аклиматтә ҭагылазаашьақәа рыԥсахра, атмосфера, аԥхарра, аекологиатә ҭагылазаашьақәа адгьылтә ԥстәқәеи аҵиаақәеи рынхаразы ианаало аҩаӡарахь рнагара. Иахьа ари азҵаара еиҳарак атеориатә интерес амоуп, аха ҳаԥхьаҟа апрактикаҿгьы аҿиара аиур алшоит. Адгьыл аҟынтәи аколонистцәа рынхаразы зегь раԥхьа ианаалоу обиектқәаны ирыԥхьаӡоит Марси Амзеи<ref>{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |title=Sibling Rivalry: A Mars/Earth Comparison |access-date=2010-03-26 |archive-date=2012-02-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229132402/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |url-status=dead }}</ref>. Егьырҭ аобиектқәагьы ауаа рынхаразы рыԥсахра алшоит, аха уи акырӡа еиҳа иуадаҩхоит урҭ апланетақәа рҿы иҟоу аҭагылазаашьақәа ирыхҟьаны, иара убас егьырҭ афакторқәа жәпакы ирыхҟьаны (иаҳҳәап, амҳалдызтә мҽхакы аҟамзаара, даараӡа ахарара, мамзаргьы — Меркури аҭагылазаашьааҟны — Амра азааигәара ду). Апланетақәа рколонизациеи ртерраформареи раан хшыҩзышьҭра аҭатәуп анаҩстәи: зых иақәиҭу акаҳара арццакра ашәагаа<ref name="link1">{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |title=Lunine, Raymond, Quinn High-resolution simulations of the final assembly of Earth-like planets 2: water delivery and planetary habitability |access-date=2010-03-26 |archive-date=2012-02-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229132402/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |url-status=dead }}</ref>, иаауа амратә мчхара аҭаӡара<ref>{{Cite web |url=http://www.solstation.com/habitable.htm |title=Stars and Habitable Planets |access-date=2010-03-26 |archive-date=2020-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604005802/http://www.solstation.com/habitable.htm |url-status=dead }}</ref>, аӡы аҟазаара<ref name="link1" />, арадиациа аҩаӡара (арадиациатә фон)<ref>{{Cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed?cmd=Retrieve&list_uids=11536831&dopt=AbstractPlus |title=Sheldon, Kasting, Whittet Ultraviolet radiation from F and K stars and implications for planetary habitability. Orig Life Evol Biosph. (August, 27, 1997) |access-date=2017-10-03 |archive-date=2016-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923021053/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed?cmd=Retrieve&list_uids=11536831&dopt=AbstractPlus |url-status=live }}</ref>, ақәыԥшылара аҟазшьа, апланета астероидқәеи Амратә система егьырҭ ацәеижь хәыҷқәеи рыдсылара ашәарҭара аҩаӡара. == Агалактикатә орбита == [[Файл:Milky Way Spiral Arm Abkhazian.svg|right|thumb|[[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] аструктура. Амратә система ахьыҟоу аҭыԥ аарԥшуп акәаԥ ҩежь ду ала]] Амратә система [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] — аспиральтә [[Галактика|галактика]] — иахәҭакуп: уи адиаметр 30 нызқь [[парсек]] рҟынӡа ыҟоуп (мамзаргьы 100 нызқь [[световой год|лашара шықәса]]), насгьы инықәырԥшшәа 200 миллиард еҵәа аҵанакуеит<ref name="fn9" />. Амратә система агалактикатә диск асимметриа аҟьаҟьара азааигәара иҟоуп (20—25 парсек рыла еиҳа иҳаракуп — даҽакала иуҳәозар, уи аҩадатәи аганахь), агалактикатә центр аҟынтәи инықәырԥшшәа 8 нызқь парсек (27 нызқь лашара шықәса)<ref name="distance2" /> рыла ихараны (Агалактика агәҭеи аҵкари рҟынтәи шамахамзар еиҟароу абжьаӡарала) — [[рукав Ориона|Орион имаӷра]] аҿықәаҿы<ref name="Structure Milky Way" />; ари Аҭыԥантәи [[Галактический рукав|агалактикатә маӷрақәа]] ируакуп, Асар Рымҩа Ахысҩы имаӷреи Персеи имаӷреи рыбжьара иҟоу. Амра агалактика агәҭа иакәшоит [[Ящичная орбита|аиашьчыктә орбитала]], инықәырԥшшәа убриаҟара {{s|254 км/с}} аццакырала<ref>{{cite web|url=http://www.bogachevv.ru/2011/04/образование-галактик/|title=Образование галактик|date=2011-04-17|publisher=Теории. Богачев В. И.|access-date=2011-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731082348/http://www.bogachevv.ru/2011/04/%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA/|archive-date=2013-07-31|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.astronomynotes.com/ismnotes/s7.htm|title=Deriving the Galactic Mass from the Rotation Curve|publisher=Interstellar Medium and the Milky Way|lang=en|access-date=2011-10-11|archive-url=https://www.webcitation.org/64vJThJVF?url=http://www.astronomynotes.com/ismnotes/s7.htm|archive-date=2012-01-24|url-status=live}}</ref> (2009 шықәсазы еиҭашьақәырӷәӷәоуп), насгьы инагӡоу еикәшарак инықәырԥшшәа 230 миллион шықәса рыла иҟанаҵоит<ref name="Cosmic Year" />. Ари аамҭа ''[[Галактический год|агалактикатә шықәс]]'' ҳәа иашьҭоуп<ref name="Cosmic Year" />. Аорбитала агьежьтә ныҟәара адагьы, Амратә система агалактикатә ҟьаҟьара иаҿырԥшны авертикалтә ҵысрақәа мҩаԥнагоит — уи иахысуеит убриаҟара {{s|30—35 миллион}} шықәса цыԥхьаӡа, зны аҩадатәи, зны аладатәи агалактикатә гьежьбжаҿы иҟалауа<ref>{{Cite web |url=http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=402 |title=Ask an astronomer |access-date=2006-10-30 |archive-date=2009-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091012184558/http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=402 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.astr.ua.edu/keel/galaxies/diskdyn.html |title=Dynamics in Disk Galaxies |access-date=2006-10-30 |archive-date=2006-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061205013451/http://astr.ua.edu/keel/galaxies/diskdyn.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.astro.utu.fi/%7Ecflynn/galdyn/lecture9.html |title=Galactic Dynamics |access-date=2006-10-30 |archive-date=2006-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061009215948/http://www.astro.utu.fi/%7Ecflynn/galdyn/lecture9.html |url-status=live }}</ref>. Амратә [[Апекс (астрономия)|апекс]] (аеҵәабжьаратә ҭыԥҭаӡара иаҿырԥшны Амра аныҟәара аццакра авектор ахырхарҭа) [[Геркулес (созвездие)|Геркулес аеҵәаџьаа]] аҿы иҟоуп — илашо аеҵәа [[Вега]] алада-мраҭашәарахьтәи аганахь<ref name="Vega" />. Амратә система арццакра иахылҵуеит ихароу агалактиканҭыҵтәи ахыҵхырҭақәа асистема змоу [[Собственное движение|рхатә ныҟәарак]] (Амратә система аццакыра аҽанаԥсахуа урҭ [[Аберрация света|раберрациа]]гьы аҽаԥсахуеит азы); ахатә ныҟәара арццакра авектор иацны ахы хоуп, насгьы ари авектор иахагәҵәыту аҟьаҟьараҿы иубарҭоу ахыҵхырҭақәа рзы амаксимум аҟынӡа инаӡоит. Ажәҩан аҿы ахатә ныҟәарақәа абри реихшара — амплитуда 5,05(35) кәакьтә микросекунда шықәсык ахь иаҟароу — 2020 шықәсазы ишәан [[Gaia]] аколлаборациа ала. Иашьашәалоу арццакра авектор абсолиуттә шәагаа ала 2,32(16){{e|−10}} м/с² иаҟароуп (мамзаргьы {{nobr|7,33(51) км/с}} миллион шықәса рахь); уи хоуп [[Экваториальная система координат|аекватортә координатқәа]] {{nobr|{{math|[[Прямое восхождение|α]]}} {{=}} (269,1 ± 5,4)°}}, {{nobr|{{math|[[Склонение (астрономия)|δ]]}} {{=}} (−31,6 ± 4,1)°}} змоу акәаԥ ахь —Ахысҩы иеҵәаџьаа аҿы иҟоу. Арццакра ахәҭа аиҳарак — Агалактика агәҭахь арадиус иацны ихоу арццакра ауп ({{nobr|{{math|''w<sub>R</sub>''}} {{=}} −6,98(12) км/с}} миллион шықәса рахь); агалактикатә ҟьаҟьарахь ихоу арццакра акомпонент {{nobr|{{math|''w<sub>z</sub>''}} {{=}} −0,15(3) км/с}} миллион шықәса рахь ыҟоуп. Арццакра авектор ахԥатәи акомпонент — агалактикатә екватор аҟьаҟьараҿы Агалактика агәҭахьы ахырхарҭа иаперпендикулиару — ахылаԥшратә гха иазааигәоуп ({{nobr|{{math|''w''<sub>φ</sub>}} {{=}} +0,06(5) км/с}} миллион шықәса рахь)<ref>{{cite journal |author=Klioner S. A. et al. ([[Gaia]] Collaboration)|arxiv=2012.02036|title=''Gaia'' Early Data Release 3 |journal=Astronomy & Astrophysics |year=2020|volume=649 |pages=A9 |doi=10.1051/0004-6361/202039734 }}</ref>. Амратә система агалактикаҿы иахьыҟоу Адгьыл аҿы [[Аԥсҭазаара|аԥсҭазаара]] [[Эволюция|аеволиуциа]] ианыруазаргьы ҟалоит. Амратә система аорбита гьежьуп ҳәа уҳәартә иҟоуп, насгьы уи аццакра аспиральтә маӷрақәа рыццакра [[Коротационная окружность|иаҟароуп]] — уи иаанагоит урҭ даара имаҷны ишрылсуа. Уи Адгьыл ианаҭоит аԥсҭазаара аҿиаразы аеҵәабжьаратә ҭышәынтәалара аамҭа дуқәа, избан акәзар аспиральтә маӷрақәа рҿы ишәарҭахар зылшо [[Сверхновая звезда|асуперҿыц еҵәақәа]] рацәаны еизакуп<ref name="astrobiology" />. Амратә система иара убас акырӡа иацәыхароуп агалактикатә центр аеҵәақәа рыла иҭәу агәыларақәа рҟынтәи. Ацентр азааигәара ааигәа игылоу аеҵәақәа рыгравитациатә ныррақәа Оорт иԥсҭҳәа аобиектқәа дырҩынтыр рылшон, насгьы акометақәа рацәаны Амратә система аҩныҵҟахь идәықәырҵар рылшон — уи Адгьыл аҿы аԥсҭазааразы акатастрофатә лҵшәақәа змоу аидысларақәа аанагар алшон. Агалактикатә центр иаду ашәахәахылҵра ӷәӷәагьы даараӡа еиҿкаау аԥсҭазаара аҿиара ианыруазар алшон<ref name="astrobiology" />. Аҵарауаа шьоукы агипотеза ықәдыргылоит: Амратә система аҭыԥ бзиаҿы ишыҟоугьы, иҳаҩсыз {{s|35 000}} ашықәсқәа рзгьы Адгьыл аҿы аԥсҭазаара асуперҿыц еҵәақәа рнырра аҵаҟа иҟан ҳәа — урҭ арадиоактивтә саба ахәҭаҷқәеи акомета иеиԥшу аобиект дуқәеи дыршәлар рылшон<ref name="Supernova" />. Даремтәи ауниверситет Аҳасабырҭатә космологиа аинститут аҵарауаа рыҳасабрақәа рыла, 2 миллиард шықәса рышьҭахь [[Большое Магелланово облако|Магеллан иԥсҭҳәа Ду]] Асар Рымҩа иадсылоит — уи иахҟьаны Амратә система ҳ-Галактика аҟынтәи агалактикабжьаратә ҭыԥҭаӡарахь иҭцахар алшоит<ref>''Marius Cautun'' et al. [https://academic.oup.com/mnras/article/483/2/2185/5181341 The aftermath of the Great Collision between our Galaxy and the Large Magellanic Cloud] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190108013613/https://academic.oup.com/mnras/article/483/2/2185/5181341 |date=2019-01-08 }}, 13 November 2018</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.astronews.ru/cgi-bin/mng.cgi?page=news&news=20190107003234 |title=Галактическое столкновение вытолкнет Солнечную систему из Млечного пути |access-date=2019-10-12 |archive-date=2019-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190108200833/https://www.astronews.ru/cgi-bin/mng.cgi?page=news&news=20190107003234 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://naked-science.ru/article/astronomy/bolshoe-magellanovo-oblako |title=Большое Магелланово облако может выкинуть Солнечную систему из Млечного Пути |access-date=2019-10-12 |archive-date=2019-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012195207/https://naked-science.ru/article/astronomy/bolshoe-magellanovo-oblako |url-status=live }}</ref>. === Ааигәа-сигәа === [[Файл:Universe Reference Map Part 2 ab.png|thumb|left|Иааигәаӡоу аеҵәақәа]] Амратә система иашьашәалоу агалактикатә ааигәа-сигәара [[Местное межзвёздное облако|Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа]] ҳәа еицырдыруеит. Ари — ираӷоу арчы азона [[Местный пузырь|Аҭыԥантәи аԥышҭарч]] аҿы еиҳа еилаӷәӷәоу хәҭакуп — [[Межзвёздная среда|аеҵәабжьаратә ҭыԥ]] аҿтәи ҭацәроуп, инықәырԥшшәа 300 лашара шықәса аура змоу, аԥслымӡ сааҭ аформа змоу. Аԥышҭарч аԥхарра ҳарак змоу аплазма ала ирҭәуп — уи агәаанагара ҳанаҭоит аԥышҭарч аамҭакьаҿк аԥхьа иҟалаз [[Сверхновая|суперҿыц еҵәақәак]] рыԥжәарақәа ирыхҟьаны ишьақәгылеит ҳәа<ref name="Near-Earth Supernovas" />. Амра аҟынтәи жәа-лашара шықәса {{s|(95 триллион км)}} ирҭагӡаны аеҵәақәа [[Список ближайших звёзд|рацәаӡам]]. Амра зегь реиҳа иазааигәоу — ах-еҵәатә система [[Альфа Центавра|Альфа Центавр]] ауп, инықәырԥшшәа 4,3 лашара шықәса рыла ицәыхароу. Альфа Центавра A-и B-и — еизааигәоу ҩ-еҵәатә системоуп, урҭ ахәҭақәа рҟазшьақәа рыла Амра иазааигәоуп. [[красный карлик|Асса ҟаԥшь]] хәыҷы Альфа Центавра C ([[Проксима Центавра]] ҳәагьы еицырдыруа) урҭ ирыкәшоит 0,2 лашара шықәса рыла бжьаӡарала, насгьы уажәазы A-и B-и рпара аасҭа маҷк ҳара иаҳзааигәоуп. Проксима иамоуп аекзопланета: [[Проксима Центавра b]]. Анаҩстәи иазааигәоу аеҵәақәа — асса ҟаԥшьқәа роуп: [[звезда Барнарда|Барнард иеҵәа]] (5,9 лашара шықәса), [[Вольф 359]] (7,8 лашара шықәса), [[Лаланд 21185]] (8,3 лашара шықәса). Жәа-лашара шықәса ирҭагӡаны иреиҳау аеҵәа — [[Сириус]] ауп (8,6 лашара шықәса): аишьҭагылара хада аеҵәа лаша, Амра акапан ҩынтә иаҟароу акапан змоу; уи иацуп аҩыза — Сириус B захьӡу [[Белый карлик|асса шкәакәа]]. Жәа-лашара шықәса ирҭагӡаны иаанхаз асистемақәа — асса ҟаԥшьқәа рыҩ-система [[Лейтен 726-8|Леитен 726-8]] (8,7 лашара шықәса), насгьы хазы игылоу асса ҟаԥшь [[Росс 154]] (9,7 лашара шықәса)<ref name="10 light years" />. Зегь реиҳа иазааигәоу [[коричневый карлик|асса каҳуаԥштәқәа]] рсистема — [[Луман 16]] — 6,59 лашара шықәса рыбжьаӡараҿы иҟоуп. Зегь реиҳа иааигәоу, хазы игылоу, Амра иеиԥшу аеҵәа — [[Тау Кита]] — 11,9 лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоуп. Уи акапан Амра акапан аҟнытә инықәырԥшшәа 80% иаҟароуп, а́́лашара — амратә аҟнытә 60% мацара<ref name="Tau Ceti" />. [[Файл:Earth's Location in the Universe (JPEG).jpg|thumb|center|800px|[[Адунеи|Адунеи]] [[Метагалактика|иубарҭоу]] ахәҭаҿы Адгьыли Амратә системеи ахьыҟоу адиаграмма. (''[[:Файл:Earth's Location in the Universe SMALLER (JPEG).jpg|Альтернативатә сахьа абаразы абра шәақәыӷәӷәа]]'')]] == Шәахә. иара уб. == {{Div col|3}} * [[Движение Солнца и планет по небесной сфере|Ажәҩантә сфераҿы Амреи апланетақәеи рныҟәара]] * [[Спутники в Солнечной системе|Амратә системаҿы иҟоу амҩанызақәа]] * [[Астрономические символы|Астрономтә символқәа]] * [[Правило Тициуса — Боде|Тициус — Боде рыԥҟара]] * [[Список планетоподобных объектов|Апланета еиԥшу аобиектқәа рсиа]] * [[Список объектов Солнечной системы по размеру|Амратә система аобиектқәа рсиа шәагаала]] * [[Фаэтон (планета)|Фаетон (апланета)]] * [[История исследования Солнечной системы|Амратә система аҭҵаара аҭоурых]] * [[Шведская Солнечная система|Швециатәи Амратә система]] {{Div col end}} == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2|refs= <ref name="Podolak">{{cite web |author = Podolak, M.; Reynolds, R.&nbsp;T.; Young, R. |date = 1990 |url = http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P |title = Post Voyager comparisons of the interiors of Uranus and Neptune |publisher = NASA Ames Research Center |access-date = 2009-11-22 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GPD2P7?url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="M Woolfson">{{статья | автор = M. Woolfson. | заглавие = The origin and evolution of the solar system | язык = en | издание = Astronomy & Geophysics | год = 2000 |том= 41 |страницы= 1.12 | doi = 10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x }}</ref> <ref name="Harold F. Levison">{{cite web |author = Harold F. Levison, Alessandro Morbidelli. |date = 2003 |url = https://www-n.oca.eu/morby/stuff/NATURE.pdf |title = The formation of the Kuiper belt by the outward transport of bodies during Neptune's migration |access-date = 2009-11-23 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617F07bx3?url=http://www.oca.eu/morby/stuff/NATURE.pdf |archive-date = 2011-08-22 |url-status = dead }}</ref> <ref name="Jupiter-Family Comets">{{статья |автор = Harold F. Levison, Martin J Duncan. |заглавие = From the Kuiper Belt to Jupiter-Family Comets: The Spatial Distribution of Ecliptic Comets |ссылка = http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103596956377 |язык = en |издание = [[Icarus (журнал)|Icarus]] |год = 1997 |выпуск = 1 |том = 127 |страницы = 13—32 |doi = 10.1006/icar.1996.5637 |издательство = [[Elsevier]] |archive-date = 2015-03-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150319085229/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103596956377 }}</ref> <ref name="Dawn">{{cite web |date = 2005 |url = http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html <!--deadlink--> |title = Dawn: A Journey to the Beginning of the Solar System |work = Space Physics Center: UCLA |access-date = 2009-11-24 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GLJ6fS?url=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="Overview">{{cite web |url = http://nineplanets.org/overview.html |title = An Overview of the Solar System |work = The Nine Planets |access-date = 2009-12-02 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GOaHb6?url=http://nineplanets.org/overview.html |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="New Horizons">{{cite web |author = Amir Alexander. |date = 2006 |url = http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html <!--deadlink--> |title = New Horizons Set to Launch on 9-Year Voyage to Pluto and the Kuiper Belt |work = The Planetary Society |access-date = 2009-12-02 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GPdwkM?url=http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html |archive-date = 2011-08-22 |url-status = dead }}</ref> <ref name="FinalResolution">{{cite web | title = The Final IAU Resolution on the definition of «planet» ready for voting | url = http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0602/ | publisher = International Astronomical Union | date = 2006-08-24 | access-date = 2009-12-05 | lang = en | archive-date = 2017-02-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170227151601/https://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0602/ | url-status = dead }}</ref> <ref name="Dwarf Planets">{{cite web |date = 2008-11-07 |url = http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets#DwarfPlanets |title = Dwarf Planets and their Systems |work = Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN) |publisher = U.S. Geological Survey |access-date = 2009-12-05 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/610c8g3sc?url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets#DwarfPlanets#DwarfPlanets |archive-date = 2011-08-17 |url-status = live }}</ref> <ref name="Definition Committee">{{cite web |author = Ron Ekers. |url = http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/ |title = IAU Planet Definition Committee |publisher = International Astronomical Union |access-date = 2009-12-05 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20090603001603/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/ |archive-date = 2009-06-03 |url-status = dead }}</ref> <ref name="IAU0804">{{cite web |date = 2008-06-11 |url = http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0804/ |title = Plutoid chosen as name for Solar System objects like Pluto |publisher = International Astronomical Union |access-date = 2009-12-05 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GR9qOX?url=http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0804/ |archive-date = 2011-08-22 |url-status = dead }}</ref> <ref name="Sun Facts">{{cite web |url = http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |title = Sun: Facts & Figures |publisher = NASA |access-date = 2009-11-14 |lang = en |archive-date = 2008-01-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |url-status = dead }}</ref> <ref name="Jack B. Zirker">{{книга |автор = Jack B. Zirker. |заглавие = Journey from the Center of the Sun |ссылка = https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk_f4e3/page/120 |издательство = Princeton University Press |год = 2002 |pages = 120—127 |isbn = 9780691057811 |язык=en}}</ref> <ref name="Visible light">{{cite web |date = 2003 |url = http://www.straightdope.com/columns/read/2085/why-is-visible-light-visible-but-not-other-parts-of-the-spectrum |title = Why is visible light visible, but not other parts of the spectrum? |publisher = The Straight Dome |access-date = 2009-11-14 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617EsBOK5?url=http://www.straightdope.com/columns/read/2085/why-is-visible-light-visible-but-not-other-parts-of-the-spectrum |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="sun">{{cite web |author = Ker Than. |title = Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single |url = http://www.space.com/1995-astronomers-wrong-stars-single.html |work = Space.com |date = 2006-01-30 |access-date = 2009-11-14 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617EslKwJ?url=http://www.space.com/1995-astronomers-wrong-stars-single.html |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="Smart">{{cite journal |author = Smart, R.&nbsp;L.; Carollo, D.; Lattanzi, M.&nbsp;G.; McLean, B.; Spagna, A. |date = 2001 |url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S |title = The Second Guide Star Catalogue and Cool Stars |journal = Perkins Observatory |bibcode = 2001udns.conf..119S |access-date = 2009-11-14 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617EtosoF?url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="Early Sun">{{статья |автор = Nir J. Shaviv. |заглавие = Towards a Solution to the Early Faint Sun Paradox: A Lower Cosmic Ray Flux from a Stronger Solar Wind |ссылка = http://arxiv.org/abs/astroph/0306477v2 |язык = en |издание = Journal of Geophysical Research |год = 2003 |том = 108 |страницы = 1437 |doi = 10.1029/2003JA009997 |archive-date = 2014-08-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140826054913/http://arxiv.org/abs/astroph/0306477v2 }}</ref> <ref name="Two Groups">{{статья | автор = T.&nbsp;S. van Albada, Norman Baker. | заглавие = On the Two Oosterhoff Groups of Globular Clusters | ссылка = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1973-10-15_185_2/page/476 | язык = en | издание =[[The Astrophysical Journal]] | год = 1973 |том= 185 |страницы= 477—498 | doi = 10.1086/152434 | издательство= [[IOP Publishing]] }}</ref> <ref name="Metallicity">{{cite journal |author = Charles H. Lineweaver. |date = June 2001 |title = An Estimate of the Age Distribution of Terrestrial Planets in the Universe: Quantifying Metallicity as a Selection Effect |journal = Icarus |volume = 151 |issue = 2 |pages = 307–313 |doi = 10.1006/icar.2001.6607 |arxiv = astro-ph/0012399 |lang = en }}</ref> <ref name="Voyager">{{cite web |url = http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |title = Voyager Enters Solar System's Final Frontier |publisher = NASA |access-date = 2009-11-14 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617Evtz3J?url=http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |archive-date = 2011-08-22 |url-status = dead }}</ref> <ref name="Schenk">''Schenk P., Melosh H.&nbsp;J.'' (1994). Lobate Thrust Scarps and the Thickness of Mercury’s Lithosphere. Abstracts of the 25th Lunar and Planetary Science Conference, 1994LPI….25.1203S{{In lang|en}}</ref> <ref name="Bill Arnett">{{cite web |author = Bill Arnett. |date = 2006 |url = http://nineplanets.org/mercury.html |title = Mercury |work = The Nine Planets |access-date = 2009-11-16 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617ExDcl0?url=http://nineplanets.org/mercury.html |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="Collisional stripping">''Benz, W.; Slattery, W.&nbsp;L.; Cameron, A.&nbsp;G.&nbsp;W.'' (1988). Collisional stripping of Mercury’s mantle. Icarus, v. 74, p. 516—528.{{In lang|en}}</ref> <ref name="Partial volatilization">''Cameron, A.&nbsp;G.&nbsp;W.'' (1985). The partial volatilization of Mercury. Icarus, v. 64, p. 285—294.{{In lang|en}}</ref> <ref name="Climate on Venus">{{cite web|author=Mark Alan Bullock.|title=The Stability of Climate on Venus|publisher=Southwest Research Institute|year=1997|url=http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf|access-date=2009-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614202751/http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf|archive-date=2007-06-14|url-status=dead}}</ref> <ref name="Paul Rincon">{{cite web |author = Paul Rincon. |date = 1999 |url = http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/Science2_1999.pdf |title = Climate Change as a Regulator of Tectonics on Venus |work = Johnson Space Center Houston, TX, Institute of Meteoritics, University of New Mexico, Albuquerque, NM |access-date = 2009-11-16 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20070614202807/http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/Science2_1999.pdf |archive-date = 2007-06-14 |url-status = dead }}</ref> <ref name="life">{{cite web |url = http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/a204/etlife/SciAm99b.pdf |title = Is There Life Elsewhere in the Universe? |publisher = Jill C. Tarter and Christopher F. Chyba, University of California, Berkeley |access-date = |lang = en |url-status = live |archive-url = https://www.webcitation.org/6DAOz74Yr?url=http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/a204/etlife/SciAm99b.pdf |archive-date = 2012-12-25 }}</ref> <ref name="Earths Atmosphere">{{cite web |author = Anne E. Egger, M.A./M.S. |url = http://www.visionlearning.com/en/library/Earth-Science/6/The-Composition-of-Earths-Atmosphere/107 |title = Earth's Atmosphere: Composition and Structure |work = VisionLearning.com |access-date = 2009-11-16 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617EywI3z?url=http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?c3= |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="Mars Atmosphere">{{книга |автор = David C. Gatling, Conway Leovy. |часть = Mars Atmosphere: History and Surface Interactions |заглавие = Encyclopedia of the Solar System |ответственный = Lucy-Ann McFadden et al |год = 2007 |pages = 301—314 |язык=en}}</ref> <ref name="David Noever">{{cite web |author = David Noever. |date = 2004 |url = http://www.astrobio.net/news-exclusive/modern-martian-marvels-volcanoes/ |title = Modern Martian Marvels: Volcanoes? |work = Astrobiology Magazine |access-date = 2009-11-16 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617EzLQQk?url=http://www.astrobio.net/exclusive/1360/modern-martian-marvels-volcanoes |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="Kids Eye">{{cite web |url = http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Kids |title = Mars: A Kid's Eye View |publisher = NASA |access-date = 2009-11-16 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617F0gePG?url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm |archive-date = 2011-08-22 |url-status = dead }}</ref> <ref name="Satellites of Mars">{{cite web |author = Scott S. Sheppard, [[Джуитт, Дэвид|David Jewitt]], and Jan Kleyna. |date = 2004 |url = http://iopscience.iop.org/1538-3881/128/5/2542/fulltext/ |title = A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness |work = The Astronomical Journal |access-date = 2009-11-16 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GKlAKQ?url=http://iopscience.iop.org/1538-3881/128/5/2542/fulltext |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="Petit">{{статья |автор = Petit, J.-M.; Morbidelli, A.; Chambers, J. |заглавие = The Primordial Excitation and Clearing of the Asteroid Belt |ссылка = http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf |язык = en |издание = [[Icarus (журнал)|Icarus]] |год = 2001 |том = 153 |страницы = 338—347 |doi = 10.1006/icar.2001.6702 |издательство = [[Elsevier]] |archive-date = 2007-02-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070221085835/http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf }}</ref> <ref name="Planet Definition">{{cite web |date = 2006 |url = http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/ |title = IAU Planet Definition Committee |publisher = International Astronomical Union |access-date = 2009-11-30 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20090603001603/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/ |archive-date = 2009-06-03 |url-status = dead }}</ref> <ref name="Twice asteroids">{{cite web |date = 2002 |url = http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/New_study_reveals_twice_as_many_asteroids_as_previously_believed |title = New study reveals twice as many asteroids as previously believed |work = ESA |access-date = 2009-11-30 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GQh5ux?url=http://www.esa.int/esaCP/ESAASPF18ZC_index_0.html |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="Krasinsky2002">{{статья |автор = Krasinsky G.&nbsp;A.; Pitjeva, E.&nbsp;V.; Vasilyev, M.&nbsp;V.; Yagudina, E.&nbsp;I. |заглавие = Hidden Mass in the Asteroid Belt |ссылка = http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2002Icar..158...98K&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=4326fb2cf906949 |язык = en |издание = [[Icarus (журнал)|Icarus]] |год = July 2002 |выпуск = 1 |том = 158 |страницы = 98—105 |doi = 10.1006/icar.2002.6837 |издательство = [[Elsevier]] |archive-date = 2020-03-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200325122840/http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2002Icar..158...98K&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=4326fb2cf906949 }}</ref> <ref name="Meteoroid">{{статья |автор = Beech, M.; Duncan I. Steel. |заглавие = On the Definition of the Term Meteoroid |ссылка = http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1995QJRAS..36..281B&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=44b52c369007834 |язык = en |издание = Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society |год = September 1995 |выпуск = 3 |том = 36 |страницы = 281—284 |archive-date = 2020-05-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200528041455/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1995QJRAS..36..281B?high=44b52c369007834&db_key=AST&data_type=HTML&format= }}</ref> <ref name="Earths Water">{{cite web |author = Phil Berardelli. |date = 2006 |url = http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |title = Main-Belt Comets May Have Been Source Of Earths Water |work = SpaceDaily |access-date = 2009-12-01 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GSJmkK?url=http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="Barucci">{{книга |автор = Barucci M.&nbsp;A.; Kruikshank, D.&nbsp;P.; Mottola S.; Lazzarin M. |часть = Physical Properties of Trojan and Centaur Asteroids |заглавие = Asteroids III |место = Tucson, Arizona, USA |издательство = University of Arizona Press |год = 2002 |pages = 273—287 |язык=en}}</ref> <ref name="MorbidelliAstIII">{{статья |автор = A. Morbidelli, W.&nbsp;F. Bottke Jr., Ch. Froeschlé, P. Michel. |заглавие = Origin and Evolution of Near-Earth Objects |ссылка = http://www.boulder.swri.edu/~bottke/Reprints/Morbidelli-etal_2002_AstIII_NEOs.pdf |язык = en |ответственный = W.&nbsp;F. Bottke Jr., A. Cellino, P. Paolicchi, and R.&nbsp;P. Binzel |издание = Asteroids III |издательство = University of Arizona Press |год = 2002 |выпуск = January |страницы = 409—422 |archive-date = 2017-08-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170809014123/http://www.boulder.swri.edu/~bottke/Reprints/Morbidelli-etal_2002_AstIII_NEOs.pdf }}</ref> <ref name="History of Asteroids">{{cite web |url = http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc |title = History and Discovery of Asteroids |format = DOC |publisher = NASA |access-date = 2009-12-01 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GT0oDh?url=http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="Giant Planets">{{cite web |author = Jack J. Lissauer, David J. Stevenson. |date = 2006 |url = http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/ppv_preprints/sec7-1.pdf |title = Formation of Giant Planets |publisher = NASA Ames Research Center; California Institute of Technology |access-date = 2009-11-21 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GLs8LT?url=http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/djs/lissauer |archive-date = 2011-08-22 |url-status = dead }}</ref> <ref name="Galilean Satellites">{{cite web |author = Pappalardo, R T. |date = 1999 |url = http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm99&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm99%2Ffm99&maxhits=200&=%22P11C-10%22 |title = Geology of the Icy Galilean Satellites: A Framework for Compositional Studies |work = Brown University |access-date = 2009-11-22 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20070930165551/http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm99&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm99%2Ffm99&maxhits=200&=%22P11C-10%22 |archive-date = 2007-09-30 |url-status = dead }}</ref> <ref name="Cryovolcanism">{{cite journal |author = J.&nbsp;S. Kargel. |date = 1994 |url = https://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00613296 |title = Cryovolcanism on the icy satellites |journal = U.S. Geological Survey |volume = 67 |issue = 1–3 |pages = 101–113 |doi = 10.1007/BF00613296 |access-date = 2009-11-22 |lang = en |archive-date = 2014-07-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140705173516/http://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00613296 |url-status = live }}</ref> <ref name="Hawksett">{{cite journal |author = Hawksett, David; Longstaff, Alan; Cooper, Keith; Clark, Stuart. |date = 2005 |url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H |title = 10 Mysteries of the Solar System |journal = Astronomy Now |bibcode = 2005AsNow..19h..65H |access-date = 2009-11-22 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GO9MTb?url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="Geysers on Triton">{{cite web |author = Duxbury, N.&nbsp;S., Brown, R.&nbsp;H. |date = 1995 |url = http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full |title = The Plausibility of Boiling Geysers on Triton |work = Beacon eSpace |access-date = 2009-11-22 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20090426005806/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full |archive-date = 2009-04-26 |url-status = dead }}</ref> <ref name="Cometary fragmentation">{{статья | автор = Sekanina, Zdenek. | заглавие = Kreutz sungrazers: the ultimate case of cometary fragmentation and disintegration? |nodot=1 | язык = en | издание = Publications of the Astronomical Institute of the Academy of Sciences of the Czech Republic | год = 2001 |том= 89 |страницы= 78—93 }}</ref> <ref name="hyperbolic">{{статья |автор = M. Królikowska. |заглавие = A study of the original orbits of ''hyperbolic'' comets |ссылка = http://www.aanda.org/index.php?option=com_article&access=standard&Itemid=129&url=%2Farticles%2Faa%2Ffull%2F2001%2F34%2Faa1250%2Faa1250.right.html |язык = en |издание = [[Astronomy and Astrophysics]] |год = 2001 |выпуск = 1 |том = 376 |страницы = 316—324 |doi = 10.1051/0004-6361:20010945 |издательство = [[EDP Sciences]] |archive-date = 2017-11-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171111213415/https://www.aanda.org/index.php?option=com_article&access=standard&Itemid=129&url=%2Farticles%2Faa%2Ffull%2F2001%2F34%2Faa1250%2Faa1250.right.html }}</ref> <ref name="Comets aging">{{cite journal |author = Fred L. Whipple. |url = https://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00049540 |title = The activities of comets related to their aging and origin |journal = Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy |date = March 1992 |volume = 54 |issue = 1–3 |pages = 1–11 |doi = 10.1007/BF00049540 |access-date = 2010-02-07 |lang = en |archive-date = 2014-07-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140705175653/http://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00049540 |url-status = live }}</ref> <ref name="spitzer">''Stansberry J., Grundy W., Brown M., Cruikshank D., Spencer J., Trilling D., Margot J.-L.'' Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope. — 2007. — {{arXiv|astro-ph/0702538}}</ref> <ref name="Chiron biography">{{cite web |author = Patrick Vanouplines. |date = 1995 |url = http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm <!--deadlink--> |title = Chiron biography |work = Vrije Universitiet Brussel |access-date = 2009-12-05 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GUJkFH?url=http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm |archive-date = 2011-08-22 |url-status = dead }}</ref> <ref name="Physical">{{книга |автор = Stephen C. Tegler. |часть = Kuiper Belt Objects: Physical Studies |заглавие = Encyclopedia of the Solar System |ответственный = Lucy-Ann McFadden et al |год = 2007 |pages = 605—620 |язык=en}}</ref> <ref name="Delsanti">{{cite web |author = Audrey Delsanti and [[Джуитт, Дэвид|David Jewitt]]. |date = 2006 |url = http://www.ifa.hawaii.edu/publications/preprints/06preprints/Delsanti_06-009.pdf |title = The Solar System Beyond The Planets |work = Institute for Astronomy, University of Hawaii |access-date = 2009-12-07 |lang = en |url-status = live |archive-url = https://www.webcitation.org/6Bto3WHqf?url=http://www.ifa.hawaii.edu/publications/preprints/06preprints/Delsanti_06-009.pdf |archive-date = 2012-11-03 }}</ref> <ref name="Satellites KBO">{{cite journal |author = M.&nbsp;E. Brown, M.&nbsp;A. van Dam, A.&nbsp;H. Bouchez, D. Le Mignant, R.&nbsp;D. Campbell, J.&nbsp;C.&nbsp;Y. Chin, A. Conrad, S.&nbsp;K. Hartman, E.&nbsp;M. Johansson, R.&nbsp;E. Lafon, D.&nbsp;L. Rabinowitz, P.&nbsp;J. Stomski, Jr., D.&nbsp;M. Summers, C.&nbsp;A. Trujillo, P.&nbsp;L. Wizinowich. |date = 2006 |title = Satellites of the Largest Kuiper Belt Objects |journal = The Astrophysical Journal |volume = 639 |pages = L43–L46 |doi = 10.1086/501524 |arxiv = astro-ph/0510029 |lang = en }}</ref> <ref name="Trojan">{{статья |автор = Chiang et al. |заглавие = Resonance Occupation in the Kuiper Belt: Case Examples of the 5:2 and Trojan Resonances |ссылка = http://iopscience.iop.org/1538-3881/126/1/430/fulltext/ |язык = en |издание = [[The Astronomical Journal]] |год = 2003 |выпуск = 1 |том = 126 |страницы = 430—443 |doi = 10.1086/375207 |издательство = [[IOP Publishing]] |archive-date = 2014-07-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140704032521/http://iopscience.iop.org/1538-3881/126/1/430/fulltext/ }}</ref> <ref name="M. W. Buie">{{cite web |author = M.&nbsp;W. Buie, R.&nbsp;L. Millis, L.&nbsp;H. Wasserman, J.&nbsp;L. Elliot, S.&nbsp;D. Kern, K.&nbsp;B. Clancy, E.&nbsp;I. Chiang, A.&nbsp;B. Jordan, K.&nbsp;J. Meech, R.&nbsp;M. Wagner, D.&nbsp;E. Trilling. |date = 2005 |url = http://www.citebase.org/fulltext?format=application%2Fpdf&identifier=oai%3AarXiv.org%3Aastro-ph%2F0309251 <!--deadlink--> |title = Procedures, Resources and Selected Results of the Deep Ecliptic Survey |work = Lowell Observatory, University of Pennsylvania, Large Binocular Telescope Observatory, Massachusetts Institute of Technology, University of Hawaii, University of California at Berkeley |access-date = 2009-12-07 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20120118131015/http://www.citebase.org/fulltext?format=application%2Fpdf&identifier=oai%3AarXiv.org%3Aastro-ph%2F0309251 |archive-date = 2012-01-18 |url-status = dead }}</ref> <ref name="Beyond Neptune">{{cite web |author = E. Dotto, M.&nbsp;A. Barucci; M. Fulchignoni. |date = 2006-08-24 |url = http://sait.oat.ts.astro.it/MSAIS/3/PDF/20.pdf |title = Beyond Neptune, the new frontier of the Solar System |access-date = 2009-12-07 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GVccdb?url=http://sait.oat.ts.astro.it/MSAIS/3/PDF/20.pdf |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="Big KBOs">{{cite web |author = [[Джуитт, Дэвид|David Jewitt]]. |date = 2005 |url = http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/big_kbo.html |title = The 1000 km Scale KBOs |work = University of Hawaii |access-date = 2009-12-08 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GW9Hw3?url=http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/big_kbo.html |archive-date = 2011-08-22 |url-status = dead }}</ref> <ref name="Centaurs and SDO">{{cite web |url = http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/Centaurs.html |title = List Of Centaurs and Scattered-Disk Objects |work = IAU: Minor Planet Center |access-date = 2010-12-29 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GWbZYE?url=http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/Centaurs.html# |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="Littmann">{{книга |автор = Mark Littmann. |заглавие = Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System |ссылка = https://archive.org/details/planetsbeyonddis00mlit |издательство = Courier Dover Publications |год = 2004 |pages = [https://archive.org/details/planetsbeyonddis00mlit/page/n92 162]—163 |isbn = 9780486436029 |язык=en}}</ref> <ref name="Eris">{{cite web |author = Mike Brown. |date = 2005 |url = http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ |title = The discovery of <s>2003 UB313</s> Eris, the <s>10th planet</s> largest known dwarf planet |work = CalTech |access-date = 2009-12-09 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GX5YzD?url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/# |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="Fajans et al 2001">{{статья |автор = J. Fajans; L. Frièdland. |заглавие = Autoresonant (nonstationary) excitation of pendulums, Plutinos, plasmas, and other nonlinear oscillators |ссылка = http://scitation.aip.org/content/aapt/journal/ajp/69/10/10.1119/1.1389278 |язык = en |издание = American Journal of Physics |год = October 2001 |выпуск = 10 |том = 69 |страницы = 1096—1102 |doi = 10.1119/1.1389278 |archive-date = 2014-08-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140808052124/http://scitation.aip.org/content/aapt/journal/ajp/69/10/10.1119/1.1389278 }}</ref> <ref name="Buie">{{cite web |author = Marc W. Buie. |url = http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136472.html |title = Orbit Fit and Astrometric record for 136472 |publisher = SwRI (Space Science Department) |access-date = 2009-12-10 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GXiBzg?url=http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136472.html |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="fahr">{{статья |автор = Fahr, H.&nbsp;J.; Kausch, T.; Scherer, H. |заглавие = A 5-fluid hydrodynamic approach to model the Solar System-interstellar medium interaction |ссылка = http://aa.springer.de/papers/0357001/2300268.pdf |язык = en |издание = [[Astronomy and Astrophysics]] |год = 2000 |том= 357 |страницы= 268 |издательство = [[EDP Sciences]] |archive-url = https://web.archive.org/web/20170808135422/http://aa.springer.de/papers/0357001/2300268.pdf |archive-date = 2017-08-08 }} См. иллюстрации 1 и 2.</ref> <ref name="Voyager 1">{{статья | автор = Stone, E.&nbsp;C.; Cummings, A.&nbsp;C.; McDonald, F.&nbsp;B.; Heikkila, B.&nbsp;C.; Lal, N.; Webber, W.&nbsp;R. | заглавие = Voyager 1 explores the termination shock region and the heliosheath beyond | язык = en | издание = Science (New York, N.Y.) | год = September 2005 | выпуск = 5743 |том= 309 |страницы= 2017—2020 | doi = 10.1126/science.1117684 }} {{cite journal|pmid=16179468 |date=2005 |last1=Stone |first1=E. C. |last2=Cummings |first2=A. C. |last3=McDonald |first3=F. B. |last4=Heikkila |first4=B. C. |last5=Lal |first5=N. |last6=Webber |first6=W. R. |title=Voyager 1 explores the termination shock region and the heliosheath beyond |url=https://archive.org/details/sim_science_2005-09-23_309_5743/page/2017 |journal=Science |volume=309 |issue=5743 |pages=2017–2020 |doi=10.1126/science.1117684 }}</ref> <ref name="Asymmetric shock">{{статья | автор = Stone, E.&nbsp;C.; Cummings, A.&nbsp;C.; McDonald, F.&nbsp;B.; Heikkila, B.&nbsp;C.; Lal, N.; Webber, W.&nbsp;R. | заглавие = An asymmetric solar wind termination shock | ссылка = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-07-03_454_7200/page/70 | язык = en | издание = Nature | год = July 2008 | выпуск = 7200 |том= 454 |страницы= 71—4 | doi = 10.1038/nature07022 }} {{cite journal|pmid=18596802 |date=2008 |last1=Stone |first1=E. C. |last2=Cummings |first2=A. C. |last3=McDonald |first3=F. B. |last4=Heikkila |first4=B. C. |last5=Lal |first5=N. |last6=Webber |first6=W. R. |title=An asymmetric solar wind termination shock |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-07-03_454_7200/page/71 |journal=Nature |volume=454 |issue=7200 |pages=71–74 |doi=10.1038/nature07022 }}</ref> <ref name="Suns Heliosphere">{{cite web |author = P.&nbsp;C. Frisch (University of Chicago). |date = 2002-06-24 |url = http://apod.nasa.gov/apod/ap020624.html |title = The Sun's Heliosphere & Heliopause |work = Astronomy Picture of the Day |access-date = 2010-02-07 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GY9p3E?url=http://apod.nasa.gov/apod/ap020624.html |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="Interstellar Mission">{{cite web |date = 2007 |url = http://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html |title = Voyager: Interstellar Mission |publisher = NASA Jet Propulsion Laboratory |access-date = 2009-12-12 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/610bznZTJ?url=http://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html |archive-date = 2011-08-17 |url-status = live }}</ref> <ref name="Interstellar Explorer">{{cite journal | author = McNutt R. L., Jr. |display-authors=etal | year = 2006 | title = Innovative Interstellar Explorer | journal = Physics of the Inner Heliosheath: Voyager Observations, Theory, and Future Prospects | volume = 858 | publisher = AIP Conference Proceedings | pages = 341–347 | url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2006AIPC..858..341M | access-date = 2009-12-12 | doi = 10.1063/1.2359348 | bibcode = 2006AIPC..858..341M | archive-date = 2008-02-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080223133244/http://adsabs.harvard.edu/abs/2006AIPC..858..341M | url-status = live |lang=en}}</ref> <ref name="Interstellar space">{{cite web |author = Anderson, Mark. |date = 2007-01-05 |url = https://www.newscientist.com/article/mg19325850.900 |title = Interstellar space, and step on it! |work = New Scientist |access-date = 2009-12-12 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GYchae?url=http://www.newscientist.com/article/mg19325850.900 |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="Collisional evolution">{{cite journal |author = Stern SA, Weissman PR. |date = 2001 |url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11214311?dopt=Citation |title = Rapid collisional evolution of comets during the formation of the Oort cloud |journal = Space Studies Department, Southwest Research Institute, Boulder, Colorado |volume = 409 |issue = 6820 |pages = 589–591 |doi = 10.1038/35054508 |pmid = 11214311 |access-date = 2009-12-16 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GZLZSU?url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11214311?dopt=Citation |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="Oort Cloud">{{cite web |author = Bill Arnett. |date = 2006 |url = http://nineplanets.org/kboc.html |title = The Kuiper Belt and the Oort Cloud |work = The Nine Planets |access-date = 2009-12-16 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GZpNSU?url=http://nineplanets.org/kboc.html# |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="Jewitt Sedna">{{cite web|author=[[Джуитт, Дэвид|David Jewitt]].|date=2004|url=http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/sedna.html|title=Sedna&nbsp;— 2003 VB<sub>12</sub>|work=University of Hawaii|access-date=2009-12-21|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/617GaOXyF?url=http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/sedna.html|archive-date=2011-08-22|url-status=dead}}</ref> <ref name="Brown Sedna">{{cite web |author = Mike Brown. |url = http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/sedna/ |title = Sedna |work = CalTech |access-date = 2009-12-21 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GarMbB?url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/sedna/# |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="T. Encrenaz">{{книга |автор = T. Encrenaz, JP. Bibring, M. Blanc, MA. Barucci, F. Roques, PH. Zarka. |заглавие = The Solar System: Third edition |издательство = Springer |год = 2004 |pages = 1 |язык=en}}</ref> <ref name="Solar Wind">{{cite web |url = http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |title = Solar Physics: The Solar Wind |work = Marshall Space Flight Center |access-date = 2009-12-26 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GbYha2?url=http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="Vulcanoids">{{cite web |author = Durda D.&nbsp;D.; Stern S.&nbsp;A.; Colwell W.&nbsp;B.; Parker J.&nbsp;W.; Levison H.&nbsp;F.; Hassler D.&nbsp;M. |date = 2004 |url = http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike://ap/is/2000/00000148/00000001/art06520&unc=ml |title = A New Observational Search for Vulcanoids in SOHO/LASCO Coronagraph Images |access-date = 2009-12-23 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/611NgUFr7?url=http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike%3A%2F%2Fap%2Fis%2F2000%2F00000148%2F00000001%2Fart06520 |archive-date = 2011-08-18 |url-status = live }}</ref> <ref name="SunFlip">{{cite web |author = Tony Phillips. |date = 2001-02-15 |url = http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast15feb_1/ |title = The Sun Does a Flip |work = Science@NASA |access-date = 2009-12-26 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110618104803/http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast15feb_1/ |archive-date = 2011-06-18 |url-status = dead }}</ref> <ref name="Star Poles">{{cite web |date = 2003-04-22 |url = http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ |title = A Star with two North Poles |work = Science@NASA |access-date = 2009-12-26 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GckZmk?url=http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ |archive-date = 2011-08-22 |url-status = dead }}</ref> <ref name="Solar cycle">{{статья|автор=Riley, Pete; Linker, J.&nbsp;A.; Mikić, Z.|заглавие=Modeling the heliospheric current sheet: Solar cycle variations|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2002JGRA..107.1136R|язык=en|издание=Journal of Geophysical Research (Space Physics)|год=2002|выпуск=A7|том=107|страницы=SSH 8-1|doi=10.1029/2001JA000299|url-status=dead|archive-date=2017-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170901033914/http://adsabs.harvard.edu/abs/2002JGRA..107.1136R}} ([http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf Статья полностью] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20090814052347/http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf |date=2009-08-14 }})</ref> <ref name="Erosion by Wind">{{статья |автор = Richard Lundin. |заглавие = Erosion by the Solar Wind |ссылка = http://www.sciencemag.org/content/291/5510/1909.full |язык = en |издание = Science |год = 2001 |выпуск = 5510 |том = 291 |страницы = 1909 |doi = 10.1126/science.1059763 |archive-date = 2014-08-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140824151417/http://www.sciencemag.org/content/291/5510/1909.full }}</ref> <ref name="Langner et al 2005">{{статья |автор = U.&nbsp;W. Langner; M.&nbsp;S. Potgieter. |заглавие = Effects of the position of the solar wind termination shock and the heliopause on the heliospheric modulation of cosmic rays |ссылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AdSpR..35.2084L |язык = en |издание = Advances in Space Research |год = 2005 |выпуск = 12 |том = 35 |страницы = 2084—2090 |doi = 10.1016/j.asr.2004.12.005 |издательство = [[Elsevier]] |archive-date = 2008-02-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080221175441/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AdSpR..35.2084L }}</ref> <ref name="Zodiacal Cloud">{{cite web |date = 1998 |url = http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html |title = Long-term Evolution of the Zodiacal Cloud |access-date = 2009-12-26 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20060929030040/http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html |archive-date = 2006-09-29 |url-status = dead }}</ref> <ref name="Shortlist stars">{{cite web |date = 2003 |url = http://sci.esa.int/home/29471-esa-scientist-discovers-a-way-to-shortlist-stars-that-might-have-planets/ |title = ESA scientist discovers a way to shortlist stars that might have planets |work = ESA Science and Technology |access-date = 2009-12-26 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617Gdll1N?url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=29471 |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="Dust beyond Jupiter">{{статья | автор = M. Landgraf; J.-C. Liou; H.&nbsp;A. Zook; E. Grün. | заглавие = Origins of Solar System Dust beyond Jupiter | ссылка = http://iopscience.iop.org/1538-3881/123/5/2857/fulltext/ | язык = en | издание =[[The Astronomical Journal]] | год = May 2002 | выпуск = 5 |том= 123 |страницы= 2857—2861 | doi = 10.1086/339704 | издательство= [[IOP Publishing]] }}</ref> <ref name="Arizona">{{cite web |url = http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html |title = Lecture 13: The Nebular Theory of the origin of the Solar System |work = University of Arizona |access-date = 2009-12-27 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GeDn2a?url=http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="Protostar">{{статья | автор = Jane S. Greaves. | заглавие = Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems | ссылка = http://www.sciencemag.org/content/307/5706/68.full | язык = en | издание = Science | год = 2005 | выпуск = 5706 |том= 307 |страницы= 68—71 | doi = 10.1126/science.1101979 }}</ref> <ref name="Kitamara">{{cite journal | author = M. Momose, Y. Kitamura, S. Yokogawa, R. Kawabe, M. Tamura, S. Ida | year = 2003 | title = Investigation of the Physical Properties of Protoplanetary Disks around T Tauri Stars by a High-resolution Imaging Survey at lambda = 2 mm | journal = The Proceedings of the IAU 8th Asian-Pacific Regional Meeting, Volume I | editor = Ikeuchi S., Hearnshaw J., Hanawa T. | volume = 289 | publisher = Astronomical Society of the Pacific Conference Series | bibcode = 2003ASPC..289...85M | url = http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?2003ASPC..289...85M&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf | access-date = 2009-12-27 | archive-date = 2017-09-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170901020758/http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?2003ASPC..289...85M&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf | url-status = live |lang=en}}</ref> <ref name="Planet Formation">{{статья | автор = Boss, A.&nbsp;P. | заглавие = Chondrule-forming Shock Fronts in the Solar Nebula: A Possible Unified Scenario for Planet and Chondrite Formation | язык = en | издание =[[The Astrophysical Journal]] | год = 2005 |том= 621 |страницы= L137 | doi = 10.1086/429160 | издательство= [[IOP Publishing]] }}</ref> <ref name="Yi2001">{{статья | автор = Sukyoung Yi; Pierre Demarque; Yong-Cheol Kim; Young-Wook Lee; Chang H. Ree; Thibault Lejeune; Sydney Barnes. | заглавие = Toward Better Age Estimates for Stellar Populations: The <math>Y^{2}</math> Isochrones for Solar Mixture | ссылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/2001ApJS..136..417Y | язык = en | издание =[[The Astrophysical Journal]] | год = 2001 | том = 136 |страницы= 417 | doi = 10.1086/321795 | издательство= [[IOP Publishing]] }} {{arXiv|astro-ph|0104292}}</ref> <ref name="Formation of Stars">{{статья |автор = A. Chrysostomou, P.&nbsp;W. Lucas. |заглавие = The Formation of Stars |ссылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/2005ConPh..46...29C |язык = en |издание = Contemporary Physics |год = 2005 |том = 46 |страницы = 29 |doi = 10.1080/0010751042000275277 |archive-date = 2016-02-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160205135603/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005ConPh..46...29C }}</ref> <ref name="Fiery future">{{cite web |author = Jeff Hecht. |date = 1994 |url = https://www.newscientist.com/article/mg14219191.900-science-fiery-future-for-planet-earth.html |title = Science: Fiery future for planet Earth |work = NewScientist |access-date = 2009-12-27 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617Ges03y?url=http://www.newscientist.com/article/mg14219191.900-science-fiery-future-for-planet-earth.html |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="Schroder_2008">{{статья |автор = K.-P. Schröder, Robert Cannon Smith. |заглавие = Distant future of the Sun and Earth revisited |ссылка = http://mnras.oxfordjournals.org/content/386/1/155.full.pdf+html |язык = en |издание = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |год = 2008 |том = 386 |страницы = 155—163 |doi = 10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |bibcode = 2008MNRAS.386..155S |издательство = [[Oxford University Press]] |archive-date = 2014-09-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140903121624/http://mnras.oxfordjournals.org/content/386/1/155.full.pdf+html }}</ref> <ref name="Richard Pogge">{{cite web |author = Pogge, Richard W. |date = 1997 |url = http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html |title = The Once and Future Sun |format = lecture notes |access-date = 2009-12-27 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GfSSv2?url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="fn9">{{cite web |author = English, J. |title = Exposing the Stuff Between the Stars |url = https://www.ucalgary.ca/ras/CGPSpress/Map1 |publisher = Hubble News Desk |year = 2000 |access-date = 2009-12-28 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/64vJU9cwM?url=http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html |archive-date = 2012-01-24 |url-status = live }}</ref> <ref name="distance2">{{статья | автор = F. Eisenhauer et al. | заглавие = A Geometric Determination of the Distance to the Galactic Center | язык = en | издание =[[The Astrophysical Journal]] | год = 2003 | выпуск = 2 |том= 597 |страницы= L121—L124 | doi = 10.1086/380188 | издательство= [[IOP Publishing]] }} [https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...597L.121E 2003ApJ...597L.121E]</ref> <ref name="Structure Milky Way">{{cite journal |author = R. Drimmel, D.&nbsp;N. Spergel. |date = 2001 |title = Three-dimensional Structure of the Milky Way Disk: The Distribution of Stars and Dust beyond 0.35 ''R'' <sub>⊙</sub> |url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2001-07-20_556_1/page/180 |journal = The Astrophysical Journal |volume = 556 |pages = 181–202 |doi = 10.1086/321556 |arxiv = astro-ph/0101259 |lang = en }}</ref> <ref name="Cosmic Year">{{cite web |author = Stacy Leong. |date = 2002 |url = http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml |title = Period of the Sun's Orbit around the Galaxy (Cosmic Year) |work = The Physics Factbook |access-date = 2009-12-28 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GgQWCh?url=http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="Vega">{{cite web |author = C. Barbieri. |date = 2003 |url = http://dipastro.pd.astro.it/planets/barbieri/Lezioni-AstroAstrofIng04_05-Prima-Settimana.ppt <!--deadlink--> |title = Elementi di Astronomia e Astrofisica per il Corso di Ingegneria Aerospaziale V settimana |work = IdealStars.com |access-date = 2009-12-28 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20050514103931/http://dipastro.pd.astro.it/planets/barbieri/Lezioni-AstroAstrofIng04_05-Prima-Settimana.ppt |archive-date = 2005-05-14 |url-status = dead }}</ref> <ref name="astrobiology">{{cite web |author = Leslie Mullen. |date = 2001 |url = http://www.astrobio.net/news-exclusive/galactic-habitable-zones/ |title = Galactic Habitable Zones |work = Astrobiology Magazine |access-date = 2009-12-28 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GhU44b?url=http://www.astrobio.net/exclusive/139/galactic-habitable-zones |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="Supernova">{{cite web |date = 2005 |url = http://phys.org/news6734.html |title = Supernova Explosion May Have Caused Mammoth Extinction |work = Physorg.com |access-date = 2009-12-28 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GiAIfX?url=http://www.physorg.com/news6734.html |archive-date = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref> <ref name="Copernicus">{{статья |автор = WC Rufus. |заглавие = The astronomical system of Copernicus |ссылка = http://adsabs.harvard.edu/full/1923PA.....31..510R |язык = en |издание = Popular Astronomy |том = 31 |страницы = 510 |archive-date = 2018-11-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181106183904/http://adsabs.harvard.edu/full/1923PA.....31..510R }}</ref> <ref name="Near-Earth Supernovas">{{cite web |url = http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/06jan_bubble/ |title = Near-Earth Supernovas |publisher = NASA |access-date = 2009-12-29 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GitIL7?url=http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/06jan_bubble/ |archive-date = 2011-08-22 |url-status = dead }}</ref> <ref name="10 light years">{{cite web |url = http://www.solstation.com/stars/s10ly.htm |work = SolStation |title = Stars within 10 light years |access-date = 2009-12-29 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617GjSJUv?url=http://www.solstation.com/stars/s10ly.htm |archive-date = 2011-08-22 |url-status = dead }}</ref> <ref name="Tau Ceti">{{cite web |url = http://www.solstation.com/stars/tau-ceti.htm |title = Tau Ceti |work = SolStation |access-date = 2009-12-29 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/617Gjub79?url=http://www.solstation.com/stars/tau-ceti.htm |archive-date = 2011-08-22 |url-status = dead }}</ref> <ref name="Podolak2000">{{статья |автор = M. Podolak; J.&nbsp;I. Podolak; M.&nbsp;S. Marley. |заглавие = Further investigations of random models of Uranus and Neptune |ссылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/2000P%26SS...48..143P |язык = en |издание = Planet. Space Sci |год = 2000 |том = 48 |страницы = 143—151 |doi = 10.1016/S0032-0633(99)00088-4 |archive-date = 2007-10-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071011123825/http://adsabs.harvard.edu/abs/2000P%26SS...48..143P }}</ref> <ref name="Podolak1995">{{статья |автор = M. Podolak; A. Weizman; M. Marley. |заглавие = Comparative models of Uranus and Neptune |ссылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P |язык = en |издание = Planet. Space Sci |год = 1995 |выпуск = 12 |том = 43 |страницы = 1517—1522 |doi = 10.1016/0032-0633(95)00061-5 |archive-date = 2007-10-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071011162739/http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P }}</ref> <ref name="zeilik">{{книга |автор = Michael Zellik. |заглавие = Astronomy: The Evolving Universe |ссылка = https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil |издание = 9th ed |издательство = Cambridge University Press |год = 2002 |pages = [https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil/page/240 240] |isbn = 0521800900 |язык=en}}</ref> <ref name="Placxo">{{книга |автор = Kevin W. Placxo; Michael Gross. |заглавие = Astrobiology: a brief introduction |ссылка = https://books.google.com/books?id=2JuGDL144BEC&pg=PA66 |издательство = JHU Press |год = 2006 |pages = 66 |isbn = 9780801883675 |archive-date = 2014-07-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140702095753/https://books.google.com/books?id=2JuGDL144BEC&pg=PA66 |язык=en}}</ref> <ref name="Bouvier">''Bouvier, Audrey and Meenakshi Wadhwa.'' [http://www.nature.com/ngeo/journal/v3/n9/full/ngeo941.html The age of the Solar System redefined by the oldest Pb—Pb age of a meteoritic inclusion] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20111011115236/http://www.nature.com/ngeo/journal/v3/n9/full/ngeo941.html |date=2011-10-11 }}. ''Nature Geoscience,'' Nature Publishing Group, a division of Macmillan Publishers Limited. Published online 2010-08-22, retrieved 2010-08-26, [https://doi.org/10.1038/NGEO941 doi:10.1038/NGEO941]</ref> <ref name="JPLbodies">{{cite web |title = How Many Solar System Bodies |publisher = NASA/JPL Solar System Dynamics |url = http://ssd.jpl.nasa.gov/?body_count |access-date = 2012-11-09 |archive-url = https://www.webcitation.org/6CgL8IIcK?url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?body_count |archive-date = 2012-12-05 |url-status = live }}</ref> }} == Алитература == * Энциклопедия для детей. Том 8. Астрономия — Аванта+, 2004. — 688 с. — ISBN 978-5-98986-040-1. * Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение, 2004. — 224 с.: ил. — ISBN 5-09-013370-0. * Я познаю мир. Космос/ Гонтарук Т. И. — М.: АСТ, Хранитель, 2008. — 398 с. — ISBN 5-17-032900-8, 978-5-17-032900-7. * Белые пятна Солнечной системы/ Волков А. В. — М.: Ниола-Пресс, 2008. — 319 с. — ISBN 978-5-366-00363-6. * Миграция небесных тел в Солнечной системе/ С. И. Ипатов. — Едиториал УРСС. — 2000. — ISBN 5-8360-0137-5. * Небо Земли/ Томилин А. Н. — Л.: Детская литература, 1974. — 328 с. * Баренбаум А. А. Галактика, Солнечная система, Земля. Соподчиненные процессы и эволюция //М.: ГЕОС. — 2002. == Азхьарԥшқәа == * {{cite web|url=http://www.space.com/56-our-solar-system-facts-formation-and-discovery.html|title=Our Solar System: Facts, Formation and Discovery|work=Space.com|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/64vJUhH5E?url=http://www.space.com/56-our-solar-system-facts-formation-and-discovery.html/|archive-date=2012-01-24|access-date=2013-09-08|url-status=live}} * [https://web.archive.org/web/20120511215722/http://www.phrenopolis.com/perspective/solarsystem/ Иллюстрация планет Солнечной системы и Солнца, в масштабе]{{In lang|en}} * {{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html|title=Солнечная система|work=[[Кругосвет]]|archive-url=https://www.webcitation.org/617Gku0ti?url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html|archive-date=2011-08-22|access-date=2010-03-16|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202484 |author=В. С. Уральская (ГАИШ) |title=Современные знания о строении и составе Солнечной системы |publisher=[[Астронет]] }} * {{cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview|publisher=NASA’s Solar System Exploration|title=Our Solar System: Overview|access-date=2020-06-26|archive-date=2015-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107060506/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview|url-status=dead}} * [http://www.solarsystemscope.com/ Наглядная модель Солнечной системы] на solarsystemscope.com{{In lang|en}} * [https://space.jpl.nasa.gov Симулятор Солнечной системы] от НАСА{{In lang|en}} * {{cite web|url=http://www.jpl.nasa.gov/solar-system/|title=Solar System|publisher=NASA|lang=en|access-date=2013-12-31|archive-date=2013-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921080518/http://www.jpl.nasa.gov/solar-system/|url-status=dead}} * [https://joshworth.com/dev/pixelspace/pixelspace_solarsystem.html Интерактивная карта Солнечной системы (1 пиксель = диаметр Луны = 3474,8 км)] * [https://www.vesti.ru/nauka/article/2486115 Солнечная система сформировалась почти мгновенно? (основной этап формирования Солнечной системы завершился всего за 200 тысяч лет)] // [[Вести.ру|Вести]] — Наука, 16 ноября 2020 * {{cite web|url=https://mirax.space/solnechnaya-sistema/vse-o-nashei-planetnoi-sisteme|author=Певецкий А.А.|title=Солнечная система|publisher=[[mirax.space]]|access-date=2026-08-20|archive-date=2025-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108230053/https://mirax.space/solnechnaya-sistema/vse-o-nashei-planetnoi-sisteme|url-status=dead}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:мратә система}} [[Акатегориа:Апланет системақәа]] [[Акатегориа:Амратә система| ]] [[Акатегориа:Апланетологиа]] 8jflqv22z4cfbkd0gpz698tms4r1x62 Уран 0 55058 176585 172634 2026-11-08T00:09:05Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176585 wikitext text/x-wiki {{Акарточка Апланета | ахьӡ = Уран | асимвол = Uranus symbol (bold).svg | ахкы = апланета | асахьа = Uranus Voyager2 color calibrated.png | асахьа ашәагаа = | асахьа ахҵара = «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» (1986) аԥсабаратә ԥштәы змоу аҭыхымҭа | bg = #c0ffff | малая планета = | открытие = yes | аартра-ref = | аартра арыцхә = [[1781|1781 шықәса]] [[Хәажәкырамза 13|хәажәкырамза 13]] | аԥхьаартҩы = [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] | аартра аҭыԥ = [[Бат (Англия)|Бат]], [[Британиаду|Британиа Ду]] | способ открытия = Ишиашоу ахылаԥшра | именование = | именование-ref = | обозначение ЦМП = | альтернативные имена = | категория МП = | аорбита = yes | аорбита-ref = | аепоха = [[J2000]] | афели = 3 004 419 704 [[Километр|км]]<br>20,083 305 26 [[Астрономическая единица|а.ц.]] | аперигели = 2 748 938 461 [[Километр|км]]<br>18,375 518 63 [[Астрономическая единица|а.ц.]] | периапсида = | апоапсида = | аҵәҩанбжа ду = 2 876 679 082 [[Километр|км]]<br>19,229 411 95 [[Астрономическая единица|а.ц.]] | средний радиус орбиты = | аексцентриситет = 0,044&nbsp;405&nbsp;586 | асидертә период = 30 685,4 адгьыл амшқәа мамзаргьы 84,01шықәс<ref name="planet_years">{{cite web|url=http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm|title=Rotation Period and Day Length|last=Seligman|first=Courtney|access-date=2009-08-13|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT3Ukn5?url=http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref> | асинодтә период = 369,66мшы<ref name="fact">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html|title=Uranus Fact Sheet|publisher=NASA|last=Williams|first=Dr. David R.|access-date=2007-08-10|date=2005-01-31|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT3owNB?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref> | аорбитатә ццакыра = 6,81км/с<ref name="fact"/> | абжьаратә аномалиа = 142,955717° | аорбита анаара = 0,772556°<br>6,48°<br> [[Амра|амра]] аекватор иазкны | угловое перемещение = | иҩеиуа аиқәҳәала акыдхалара = 73,989821° | долгота периастра = | время периастра = | аперицентр аргумент = 96,541318° | половинная амплитуда = | амҩанызақәа = [[Спутники Урана|29]]<ref name=NASA_Uranus/> | афизикатә = yes | афизикатә-ref = | ашәагаақәа = | аполиартә еидыӷәӷәалара = 0,02293 | аекватортә радиус = 25559км<ref name="Seidelmann2007"/><ref name="1bar">Refers to the level of 1 bar atmospheric pressure</ref> | аполиартә радиус = 24973км<ref name="Seidelmann2007"/><ref name="1bar"/> | абжьаратәи арадиус = 25362 ± 7км<ref>{{Cite web|url=https://astropedia.astrogeology.usgs.gov/download/Docs/WGCCRE/WGCCRE2009reprint.pdf|title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2009, page 23|access-date=2019-12-02|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418193505/https://astropedia.astrogeology.usgs.gov/download/Docs/WGCCRE/WGCCRE2009reprint.pdf|url-status=live}}</ref> | агьежь ду аикәшара = 159354 км раҟара | ақәӡара = 8,1156{{e|9}} км²<ref name="1bar"/><ref name="nasafact">{{cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranus&Display=Facts|title=NASA: Solar System Exploration: Planets: Uranus: Facts & Figures|publisher=NASA|last=Munsell|first=Kirk|access-date=2007-08-13|date=2007-05-14|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT3wury?url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranus|archive-date=2011-08-11|url-status=dead}}</ref><br>15,91 дгьылтә | аҭаӡара = 6,833{{e|13}} км³<ref name="1bar"/><ref name="nasauranusfact">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html|title=Uranus Fact Sheet|publisher=NASA|last=Williams|first=Dr. David R.|access-date=2007-08-13|date=2005-01-31|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT4HkEI?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref><br>63,08 дгьылтә | акапан = 8,6813{{e|25}} [[Акилограмм|кг]]<ref name="nasauranusfact" /> <br>14,54 дгьылтә | ажәпара = 1,27 г/см³<ref name="fact"/><ref name="1bar"/><br>0,23 дгьылтә | зхы иақәиҭу акаҳара аццакра = 8,87м/с² (0,886''g'') | аҩбатәи акосмостә ццакыра = 21,3км/с<ref name="fact"/><ref name="1bar"/> | аҵәира апериод = 0,71833 мш<br>17 [[час|ш]] 14 [[минута|мин]] 24&nbsp;[[секунда|с]] | аҵәира аццакра = 2,59км/с9324км/сааҭ | аҵәҩан анаара = 97,77°<ref name="Seidelmann2007"/> | прямое восхождение = 17с 9м 15с257,311°<ref name="Seidelmann2007"/> | склонение = −15,175°<ref name="Seidelmann2007"/> | полярная небесная широта = | полярная небесная долгота = | альбедо = 0,300 ([[Альбедо Бонда|Абонд]])<br>0,51 ([[Геометрическое альбедо|геом.]])<ref name="fact"/> | температуры = yes | аԥхарра 1 ахьӡ = аҩаӡара 1 абар | аԥхарра 1 амин = | аԥхарра 1 абжьаратә = 76&nbsp;[[Кельвин|K]]<ref name="Podolak1995"/> | аԥхарра 1 амакс = | аԥхарра 2 ахьӡ = 0,1 бар (атропоаанҿасра) | аԥхарра 2 амин = 49 [[Кельвин|К]]<ref name="Lunine1993"/> (−224 °C) | аԥхарра 2 абжьаратә = 53 [[Кельвин|К]]<ref name="Lunine1993"/> (−220 °C) | аԥхарра 2 амакс = 57 [[Кельвин|К]]<ref name="Lunine1993"/> (−216 °C) | спектральный тип = | иубарҭоу аеҵәатә ҳаракыра = 5,9<ref name="ephemeris"/> — 5,32<ref name="fact"/> | зҳәарадатәи аеҵәатә ҳаракыра = -6,64 | угловой размер = 3,3"—4,1"<ref name="fact"/> | атмосфера = yes | атмосфера-ref = | давление на поверхности = | шкала высоты = | аилазаара = <table> <tr><td> 83±3 %</td><td>[[Водород|Аӡри]] (H<sub>2</sub>) </td></tr><tr><td> 15±3 %</td><td>[[Гелий|Агели]] </td></tr><tr><td> 2,3 %</td><td>[[Метан|Аметан]]</td></tr><tr><td> Аҵаа:</td><td> [[аммиак|аммиак]]<br>[[Аӡы|ӡы]]<br>[[Гидросульфид аммония|агидросульфид-аммиак]]<br>[[метан|метантә]] </td></tr></table> }} '''Уран''' — [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] иҟоу [[планета|планетоуп]], [[Амра|Амра]] ацәыхарарала абыжьбатәи аҭыԥ ааннакылоит, [[диаметр|диаметрла]] ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит, капанла — аԥшьбатәи аҭыԥ. Уи [[1781|1781 шықәсазы]] англыз астроном [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] иааиртит, насгьы абырзенцәа ажәҩан рынцәахәы [[Уран (мифология)|Уран]] ихьӡ ахҵоуп. Уран раԥхьаӡакәны [[Новое время|аамҭа Ҿыц]] аҟны ателескоп ахархәарала иаартыз планетахеит<ref>{{cite web|title=Образовательная Интернет программа MIRA, раздел об Уране|website = Monterey Institute for Research in Astronomy|url=http://www.mira.org/fts0/planets/101/text/txt001x.htm|url-status=dead|access-date=2007-08-27|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT4OSTF?url=http://www.mira.org/fts0/planets/101/text/txt001x.htm|archive-date=2011-08-11}}</ref>. Уи ааиртит Уилиам Гершель [[Хәажәкырамза 13|хәажәкырамза 13]], [[1781|1781 шықәсазы]]<ref>{{книга|автор=Кравчук П. А.|заглавие=Рекорды природы|место=Любешов|издательство=Эрудит|год=1993|страниц=216|isbn=5-7707-2044-1}}</ref>, убасала [[Античность|антикатә аамҭақәа]] раахыс раԥхьаӡа акәны ауаҩы иблақәа рҿы [[Солнечная система|Амратә система]] аҳәаақәа ырҭбааны. Уран зны-зынла блала ишубарҭоугьы, уаанӡатәи ахылаԥшыҩцәа уи еҵәа ҭаауп ҳәа ирыԥхьаӡон<ref>{{cite web|title=MIRA's Field Trips to the Stars Internet Education Program|website = Monterey Institute for Research in Astronomy|url=http://www.mira.org/fts0/planets/101/text/txt001x.htm|url-status=dead|access-date=2007-08-27|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT4OSTF?url=http://www.mira.org/fts0/planets/101/text/txt001x.htm|archive-date=2011-08-11}}</ref>. Еиҳарак [[водород|аӡрии]] [[Гелий|агелии]] рыла ишьақәгылоу [[Газовые гиганты|арчытә гигантқәа]] [[Сатурн|Сатурни]] [[Иупитер|Иупитери]] иреиԥшымкәа, Урани уи иеиԥшу [[Нептун|Нептуни]] рыҵаҿы [[металлический водород|аихатә ӡри]] ыҟаӡам, аха уи аԥхарра ҳаракқәа рҿы [[Лёд|аҵаа]] рацәоуп. Убри аҟынтә аҟазацәа арҭ аҩ-планетак «[[Ледяной гигант|аҵаатә гигантқәа]]» ргәыԥахь иалыркааит. Уран атмосфера ашьаҭа [[водород|аӡрии]] [[гелий|агелии]] рыла ишьақәгылоуп. Уи адагьы, уа иԥшаан [[метан|аметани]] егьырҭ арацәаӡриқәеи рышьҭақәа, иара убасгьы аҵаа, [[аммиак|аммиак]] кьакьа, [[водород|аӡри]] иалку аԥсҭҳәақәа. Ари [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] зегь реиҳа ихьшәашәоу планетатә атмосфероуп, иреиҵаӡоу аҳауаԥхарра 49 [[Кельвин|К]] (−224 °[[Градус Цельсия|C]]) змоу. Уран еиқәылоу аԥсҭҳәақәа рышьақәгылашьа амоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп, ҵаҟатәи ашьаҭа аӡы иҟанаҵоит, хыхьтәи ашьаҭа аметан ишьақәнаргылоит<ref name="Lunine1993" />. Уран аҩнуҵҟа еиҳарак аҵааи [[горная порода|ахаҳәқәеи]] рыла ишьақәгылоуп. Амратә система [[Газовые гиганты|арчытә гигантцәа]] реиԥш, Урангьы иамоуп [[Кольца Урана|амацәазтә системеи]] [[магнитосфера|амҳалдызасфереи]], уи адагьы, [[Спутники Урана|29 мҩаныза]]. Уран акосмос аҿы иамоу аориентациа Амратә система аҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа иреиԥшым — уи аҵәира аҵәҩан, иуҳәар ҟалоит, «аганахьала» иҟоуп, ари апланета [[Амра|Амра]] излакәшо аҵәира аҟьаҟьара иаҿырԥшны. Убри аҟнытә апланета Амра иаҿаԥшуеит еиҭныԥсахлауа аҩадатәи аполиус, аладатәи аполиус, аекватор, абжьаратәи аҭбаарақәа рыла. [[1986|1986 шықәсазы]] америкатәи акосмостә ӷба «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» Уран ааигәатәи асахьақәа Адгьыл ахь иаанашьҭит. Урҭ иубарҭоу аспектр аҿы «еилыккам» апланета аадырԥшуеит, егьырҭ апланета дуқәа ирҷыдаҟазшьоу аԥсҭҳәатә цәаҳәақәеи атмосфератә ԥшацәгьақәеи змам<ref name="Smith1986" />. Аха, ҵаҟатәи ахылаԥшрақәа рыла, Уран амшеиҟараратә ҭыԥ азааигәахара иахҟьаны апланетаҿы ашықәс аамҭақәа рыԥсахрақәеи аҳауатә ҭагылазаашьа аизырҳареи рдыргақәа раарԥшра алыршахеит. Уран аҟны аԥшақәа рыццакра 250 м/с (900 км/сааҭ) инаӡар алшоит<ref>{{cite web|title=Dynamics of cloud features on Uranus|publisher=SAO/NASA ADS Astronomy Abstract Service|author=Sromovsky, L. A.; Fry, P. M.|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Icar..179..459S|doi=10.1016/j.icarus.2005.07.022|access-date=2014-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011163004/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Icar..179..459S|archive-date=2007-10-11|url-status=live |issn=0019-1035}}</ref>. == Апланета аартра == Ауаа [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] иаԥхьагьы Уран рбахьан, аха еиҳарак уи [[звезда|еҵәас]] ирыԥхьаӡон. Зааӡатәи еилкаау ахылаԥшра ажәытә бырзен астроном [[Гиппарх|Гиппарх]] итәуп, уи ҳшазхәыцуа ала [[Ҳ. ҟ. 128|ҳ.ҟ. 128 шықәсазы]] Уран еҵәаны ианиҵазҭгьы иара икаталог азы, уи ԥыҭрак ашьҭахь [[Клавдий Птолемей|Птолемеи]] иҩымҭа «[[Альмагест|Алмагест]]» иаҵанакит<ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2013JHA....44..377B|автор=René Bourtembourg|заглавие=Was Uranus Observed by Hipparchus?|год=2013-11-01|издание=Journal for the History of Astronomy|том=44|страницы=377–388|issn=0021-8286|doi=10.1177/002182861304400401|archive-date=2025-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250603145729/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2013JHA....44..377B|url-status=live}}</ref>. Ари ахҭыс азы раԥхьаӡатәи ашьақәырӷәӷәарақәа ҳәа иԥхьаӡатәуп англыз физик-астроном [[Джон Флемстид|Џьон Флемстид]] иҩымҭақәа, уи [[1690|1690 шықәсазы]] 6-нтә иреиҵамкәа игәеиҭеит, насгьы [[Телец (созвездие)|Ацәҵыс еҵәаџьаа]] аҿы аеҵәа 34 ҳәа ианиҵеит. [[1750|1750 шықәса]] инаркны [[1769|1769 шықәсанӡа]] афранцыз астроном Пьер Шарль ле Мониер Уран 12-нтә ибеит<ref>{{cite web|title=Уран-обнаружение,описание|publisher=thespaceguy.com|url=http://www.thespaceguy.com/Uranus.htm|last=Dunkerson|first=Duane|access-date=2007-04-17|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT4Vpn3?url=http://www.thespaceguy.com/Uranus.htm|archive-date=2011-08-11|url-status=dead}}</ref>. Иааидкыланы Уран [[1781|1781 шықәсанӡа]] 21-нтә игәаҭан<ref name="elkins5">{{книга|автор = Elkins-Tanton L. T.|заглавие = Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System|ссылка = https://archive.org/details/uranusneptuneplu00elki/page/5|место = New York |издательство = Chelsea House|год = 2006|серия=The Solar System|ISBN=0-8160-5197-6|pages = 5}}</ref>. [[Афаил:HerschelTelescope.jpg|left|thumb|200px|Гершель Уран злааиртыз ателескоп амодель. Иҵәахуп Уилиам Гершель имузеи аҟны, [[Бат (Англия)|Бат]] ақалақь (Англиа)]] Аартра аныҟалаз аамҭазы, Гершель иара ихала еизигаз ателескоп ихы иархәаны аеҵәатә [[параллакс|параллакс]] ахылаԥшрақәа дрылахәын<ref>Journal of the Royal Society and Royal Astronomical Society 1, 30, quoted in Ellis D. Miner, Uranus: The Planet, Rings and Satellites, New York, John Wiley and Sons, 1998 p. 8</ref>, насгьы [[Хәажәкырамза 13|хәажәкырамза 13]], [[1781|1781 шықәсазы]] раԥхьаӡакәны ари апланета ибеит иҩны № 19 Нью Кинг Стрит абаҳча аҟынтәи (ақалақь [[Бат (Англия)|Бат]], аграфра [[Сомерсет|Сомерсет]], [[Британиаду|Британиа Ду]])<ref>{{cite web|title=Культурное наследие города Бат|url=https://www.bath-preservation-trust.org.uk/|access-date=2007-09-29|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT4bwar?url=http://www.bath-preservation-trust.org.uk/|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Account of a Comet, By Mr. Herschel, F. R. S.; Communicated by Dr. Watson, Jun. of Bath, F. R. S|издание=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|том=71|страницы=492—501|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1781RSPT...71..492H|язык=en|тип=journal|автор=William Herschel|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104822/http://adsabs.harvard.edu/abs/1781RSPT...71..492H}}</ref>, ижурнал аҟны абри аҩыза анҵамҭа ҟаҵо<ref name="Herschel_papers_xxx"/>: {{Ацитата алагара}} ζ Ацәҵыс иазааигәоу аквартиль аҿы... Мамзаргьы анаҟә еҵәа, ма, иҟалап, акомета. {{oq||In the quartile near ζ Tauri … either nebulous star or perhaps a comet.}} {{Ацитата алгара}} Хәажәкырамза 17 рзы ажурнал аҿы даҽа анҵамҭак цәырҵит<ref name="Herschel_papers_xxx"/>: {{Ацитата алагара}} Сара акомета ма анаҟә еҵәа сашьҭан, аха уи акомета акәхеит, избан акәзар уи аҭыԥ аԥсахит. {{oq||I looked for the Comet or Nebulous Star and found that it is a Comet, for it has changed its place.}} {{Ацитата алгара}} Хәажәкырамза 22 рзы Сер [[Уотсон, Уильям (учёный)|Уилиам Уотсон]] иахь ииҩыз асаламшәҟәы раԥхьаӡакәны [[Лондонское королевское общество|Аҳратә еилазаараҿы]] иаԥхьеит<ref>{{статья|автор=Simon Schaffer|заглавие=Uranus and the Establishment of Herschel's Astronomy|язык=en|издание= Journal for the History of Astronomy|год=1981|том=12|страницы=13|bibcode=1981JHA....12...11S}}</ref>. Уи ашьҭахь даҽа х-саламшәҟәык неит (хәажәкырамза 29, мшаԥымза 5, мшаԥымза 26), уаҟа иара, [[Комета|акомета]] шиԥшааз игәаларшәо, ҿыц иаартыз аобиект апланетақәа ирыҿирԥшит<ref>Journal of the Royal Society and Royal Astronomical Society 1, 30; quoted in Miner p. 8</ref>: {{Ацитата алагара}} Раԥхьаӡакәны ари акомета 227-нтә ирдуны избеит. Сԥышәа иснарбоит, аеҵәақәа рдиаметр, апланетақәа иреиԥшымкәа, еиҳа аизҳаратә мчы змоу аблақәа рхархәараан еиҟараны рҽырыԥсахӡом; Убри аҟнытә, сара схы иасырхәеит 460, насгьы 932 ардура змаз алинзақәа, насгьы избеит акомета ашәагаа аоптикатә еизырҳара амч аҽаԥсахра иақәыршәаны ишеизҳауаз, уи аҿыҵга ҟанаҵоит ишыеҵәам ала агәаанагара ацәырҵразы, избан акәзар аиҿырԥшразы иаагаз аеҵәақәа ршәагаақәа рҽырыԥсахуамызт. Уи адагьы, алашара иалнаршоз аҵкыс еиҳаны аизырҳарақәа раан, акомета еимыггон, аилкаара уадаҩны иҟалон, аеҵәақәа ракәзар, илашаӡа, еилыкка иаанхеит — зқьыла имҩаԥызгахьаз ахылаԥшрақәа рыла уаанӡагьы ишыздыруаз ала. Дырҩеигь ахылаԥшра сгәаанагара шьақәнарӷәӷәеит: ари ииашаҵәҟьаны акомета акәын. {{oq||The power I had on when I first saw the comet was 227. From experience I know that the diameters of the fixed stars are not proportionally magnified with higher powers, as planets are; therefore I now put the powers at 460 and 932, and found that the diameter of the comet increased in proportion to the power, as it ought to be, on the supposition of its not being a fixed star, while the diameters of the stars to which I compared it were not increased in the same ratio. Moreover, the comet being magnified much beyond what its light would admit of, appeared hazy and ill-defined with these great powers, while the stars preserved that lustre and distinctness which from many thousand observations I knew they would retain. The sequel has shown that my surmises were well-founded, this proving to be the Comet we have lately observed.}} {{Ацитата алгара}} мшаԥымза 23 рзы Гершель [[Королевский астроном|Аҳратә астроном]] [[Маскелайн, Невил (астроном)|Невил Маскелаин]] иҟынтә аҭак иоуит, уи абас иҟан<ref>RAS MSS Herschel W1/13.M, 14 quoted in Miner p. 8</ref>: {{Ацитата алагара}} Ари иахьӡысҵара сыздыруам. Уи Амра иакәшоу иаабац планетазар ауеит, мамзаргьы кырӡа еиҵыху еллипсла ицо акомета акәзар ауеит. Макьана игәасымҭац ахгьы, акомета аҵыхәагьы. {{oq||I don't know what to call it. It is as likely to be a regular planet moving in an orbit nearly circular to the sun as a Comet moving in a very eccentric ellipse. I have not yet seen any coma or tail to it.}} {{Ацитата алгара}} Гершель уи аобиект акомета ҳәа агәҽанызаара аарԥшны данахцәажәоз аамҭазы, егьырҭ астрономцәа уи даҽа обиеқтк акәзар шауа агәҩара роуит. Урыстәылатәи астроном [[Лексель, Андрей Иванович|Андреи Иуан-иԥа Лексель]] ишьақәиргылеит, Адгьыл аҟынтәи аобъект аҟынӡа абжьаӡара Адгьыл аҟынтәи Амра аҟынӡа абжьаӡара (астрономиатә цыра) аасҭа 18-нтә ишеиҳау, насгьы иазгәеиҭеит кометакгьы шыҟам з[[перигелий|перигелионтә]] абжьаӡара ԥшь-астрономиатә цырак еиҳау (уажәтәи аамҭазы ус еиԥш аобиектқәа еилкааӡам)<ref name="georgeforbes">{{cite web|title=History of Astronomy|author=George Forbes|year=1909|url=http://www.vinnysa1store.com/historyofastronomy2.html#8|access-date=2007-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107100736/http://www.vinnysa1store.com/historyofastronomy2.html#8|archive-date=2015-11-07|url-status=dead}}</ref>. Берлинтәи астроном [[Боде, Иоганн Элерт|Иоганн Боде]] Гершель иааиртыз аобиект «Сатурн аорбита анҭыҵ иаакәыршаны иҵәиуа апланета еиԥш иҟоу еиҭаҵуа аеҵәа» ҳәа азиҳәеит<ref>Johann Elert Bode, Berliner Astronomisches Jahrbuch, p. 210, 1781, quoted in Miner p. 11</ref>, насгьы алкаа ҟеиҵеит уи аорбита акометатә акәымкәа, апланетатә еиҳа ишеиԥшу ала<ref>Miner p. 11</ref>. Дук мырҵыкәа еилкаахеит уи аобиект ииашаҵәҟьаны ишыпланетаз. [[1783|1783 шықәсазы]] Гершель ихаҭа Аҳратә еилазаара апрезидент [[Банкс, Джозеф|Џьозеф Банкс]] ари аҵабырг азхаҵаратәы иеиҳәеит<ref name="Herschel_papers_100"/>: {{Ацитата алагара}} Европа иналукааша астрономцәа рхылаԥшрақәа ишьақәдырӷәӷәеит 1781 шықәса хәажәкырамза урҭ идсырбаз аеҵәа ҿыц ҳ-[[Солнечная система|Амратә система]] апланета шакәу. {{oq||By the observation of the most eminent Astronomers in Europe it appears that the new star, which I had the honour of pointing out to them in March 1781, is a Primary Planet of our Solar System.}} {{Ацитата алгара}} Иџьабаақәа рзы Гершель аҳ [[Георг III (король Великобритании)|Георг III]] инапала £200 иԥсы ҭанаҵтәи астипендиа даԥсеитәит, аха уи [[Виндзор|Виндзорҟа]] нхара диасыр акәын, аҳҭынратә ҭаацәара иара ителескоп акылԥшразы алшара роуразы<ref name="Miner12">Miner p. 12</ref>. === Ахьӡ === [[Афаил:William Herschel01.jpg|thumb|left|Уилиам Гершель - Уран аԥхьаартҩы]] Невил Маскелаин Гершель иахь асаламшәҟәы иҩит, астрономтә еилазаара абзиара азыҟаиҵарц, насгьы зегь раԥхьаӡа иргыланы абри астроном ибзоурала иаартыз апланета ахьӡ аиҭарц<ref>RAS MSS Herschel W.1/12.M, 20, quoted in Miner p. 12</ref>. Аҭакс Гершель ажәалагала ҟеиҵеит апланета «Georgium Sidus» ҳәа ахьӡ аҭаразы (алаҭын бызшәа аҟынтәи «Георг иеҵәа»), мамзаргьы Георг иеҵәа ҳәа, Аҳ [[Георг III (король Великобритании)|Георг III]] иаҳаҭыр азы<ref>{{статья|ссылка=http://vesuvius.jsc.nasa.gov/er/seh/hersc.html|заглавие=Voyager at Uranus|издание=NASA JPL|страницы=400—268|том=7|номер=85|год=1986|archive-date=2006-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20060210222142/http://vesuvius.jsc.nasa.gov/er/seh/hersc.html}}</ref>. Иара ихшыҩзцара амзыз ааирԥшит Џьозеф Банкс иахь ииҩыз асаламшәҟәы аҟны<ref name="Herschel_papers_100"/>: {{Ацитата алагара}} Ажәытәӡатәи аамҭазы апланетақәа Меркури, Венера, Марс, Иупитер, Сатурн, амифтә фырхацәеи анцәахәқәеи раҳаҭыр азы ахьӡқәа рырҭон. Ҳара ҳфилософиатә аамҭазы, иџьашьатәхон ари атрадициахь ҳхынҳәны, ааигәа иаартыз ажәҩантә цәеижь [[Юнона|Иунона]], [[Паллада|Паллас]], [[Аполлон|Аполлон]], мамзаргьы [[Минерва|Минерва]] ҳәа ахьӡҵара. Иарбанзаалак аус, мамзаргьы иазгәоуҭаша ахҭыс ҳаналацәажәо, зегь раԥхьаӡа иргыланы ҳзызхәыцуа уи аныҟалаҵәҟьаз ауп. Ҳаԥхьаҟа аӡәы ари апланета анаартыз ҳәа азҵаара изцәырҵуазар, уи азҵаара аҭак бзиа акәхон: «Георг III иаҳраан». {{oq||In the fabulous ages of ancient times the appellations of Mercury, Venus, Mars, Jupiter and Saturn were given to the Planets, as being the names of their principal heroes and divinities. In the present more philosophical era it would hardly be allowable to have recourse to the same method and call it Juno, Pallas, Apollo or Minerva, for a name to our new heavenly body. The first consideration of any particular event, or remarkable incident, seems to be its chronology: if in any future age it should be asked, when this last-found Planet was discovered? It would be a very satisfactory answer to say, 'In the reign of King George the Third.'}} {{Ацитата алгара}} Франциатәи астроном [[Лаланд, Жозеф Жером Лефрансуа де|Жозеф Лаланд]] иҟаиҵеит ажәалагала апланета «Гершель» ҳәа ахьӡ аҭара уи аԥхьаартҩы ихьӡала<ref name="Francisca">{{cite web|title=The meaning of the symbol H+o for the planet Uranus|author=Francesca Herschel|year=1917|website=The Observatory|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1917Obs....40..306H|access-date=2007-08-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT5DFy1?url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1917Obs....40..306H|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref>. Даҽа хьӡқәакгьы рыдыргалеит: иаҳҳәап, [[Кибела|Кибела]], антикатәи амифологиаҿы анцәа Сатурн иԥҳәыс лыхьӡ<ref name="elkins5" />. Анемец астроном [[Боде, Иоганн Элерт|Иоганн Боде]] раԥхьаӡатәи ҵарауаҩуп, абырзенцәа рпантеон аҟынтәи ажәҩан анцәахәы иаҳаҭыр азы апланета [[Уран (мифология)|Уран]] ахьӡ аҭаразы ажәалагала ҟазҵаз. Уи ҵаҵӷәыс иамоу ҳәа ииҳәоз «Сатурн Иупитер иаб ахьиакәыз азы, апланета ҿыц аб Сатурн ихьӡ ахҵатәуп» ҳәа ауп<ref name="Miner12" /><ref name="planetsbeyond">{{книга|заглавие=Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System |ссылка=https://archive.org/details/planetsbeyonddis00mlit |isbn=0-486-43602-0 |автор=Mark Littmann |изательство=Courier Dover Publications |год=2004 |pages=[https://archive.org/details/planetsbeyonddis00mlit/page/n13 10]–11}}</ref><ref>{{cite web|title=Astronomy in Berlin|publisher=Brian Daugherty|url=http://bdaugherty.tripod.com/astronomy/berlin.html|url-status=dead|access-date=2007-05-24|last=Daugherty|first=Brian|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT5QuUM?url=http://bdaugherty.tripod.com/astronomy/berlin.html|archive-date=2011-08-11}}</ref>. Апланета Уран раԥхьаӡатәи аофициалтә хьӡы уԥылоит [[1823|1823 шықәсазы]] Гершель иԥсра ашьҭахь шықәсык анҵы иҭыҵыз аҵаратә усумҭаҿы<ref>{{cite web|title=Query Results from the ADS Database|publisher=Smithsonian/NASA Astrophysics Data System (ADS)|url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-abs_connect?%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20db_key=AST&qform=AST&sim_query=YES&ned_query=YES&aut_logic=OR&obj_logic=OR&author=&object=&start_mon=00&start_year=1787&end_mon=12&end_year=1900&ttl_req=YES&ttl_logic=OR&title=uranus&txt_logic=OR&text=&nr_to_return=100&start_nr=1&jou_pick=ALL&ref_stems=&data_and=ALL&group_and=ALL&start_entry_day=&start_entry_mon=&start_entry_year=&end_entry_day=&end_entry_mon=&end_entry_year=&min_score=&sort=SCORE&data_type=SHORT&aut_syn=YES&ttl_syn=YES&txt_syn=YES&aut_wt=1.0&obj_wt=1.0&ttl_wt=0.3&txt_wt=3.0&aut_wgt=YES&obj_wgt=YES&ttl_wgt=YES&txt_wgt=YES&ttl_sco=YES&txt_sco=YES&version=1&start_nr=101&start_cnt=101&start_nr=201&start_cnt=201|access-date=2007-05-24|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT6TNHa?url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-abs_connect?%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20db_key=AST|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Opposition des Uranus 1821|издание=[[Astronomische Nachrichten]]|том=1|страницы=18—21|автор=Friedrich Magnus Schwerd|язык=en|издательство=[[John Wiley & Sons|Wiley-VCH]]}}</ref>. Уаанӡатәи ахьӡ «Georgium Sidus» мамзаргьы «George» уажәшьҭа лассы-лассы иуԥыломызт, Британиа Ду 70 шықәса раҟара ахархәара шамазгьы<ref name="elkins5" />. Аҵыхәтәаны, апланета Уран ҳәа ахьӡҵара ианалагаз, [[1850|1850 шықәсазы]] Иара Иаҳаракыра Имшынтә альманах «HM Nautical Almanac Office» ахаҭа ари ахьӡ асиақәа рҿы ианышьақәнаргыла ашьҭахь ауп<ref name="planetsbeyond" />. Уран — идуу планета заҵәуп, зыхьӡ [[Римская мифология|римтәи амифологиа]] акәымкәа, [[Греческая мифология|абырзен мифологиа]] аҟынтәи иааз. Ажәа «Уран» аҟынтәи иааз аҟазшьарба ажәа «Ураниантәи» ауп. Уран аазырԥшуа [[Астрономический символ|астрономиатә символ]] «[[Афаил:Uranus symbol.svg|20px]]», [[Марс|Марси]] [[Амра|Амреи]] рсимволқәа реилаҵа ауп. Уи зыхҟьо ажәытә бырзенцәа рмифологиаҿы Уран-ажәҩан Амреи Марси еицырзеиԥшу амчра аҵаҟа иахьыҟоу ауп<ref>{{cite web|title=Planet symbols|website = NASA Solar System exploration|url=https://solarsystem.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=167|url-status=dead|access-date=2007-08-04|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT6vdbT?url=https://solarsystem.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=167|archive-date=2011-08-11}}</ref>. Уран астрологиатә символ [[Афаил:Uranus monogram.svg|20px]], Лаланд [[1784|1784 шықәсазы]] иҟаиҵаз, Лаланд ихаҭа Гершель иахь ииҩыз асаламшәҟәаҿы абас далацәажәеит<ref name="Francisca" />: {{Ацитата алагара}} Ари шәыхьӡ актәи анбан зну аглобус ауп. {{oq|fr|un globe surmonté par la première lettre de votre nom<ref name="Francisca" />.}} {{Ацитата алгара}} [[Акитаи бызшәа|Китаитәи]], [[Аиапон бызшәа|Иапониатәи]], [[Вьетнамский язык|Виетнамтәи]], [[Акореиа бызшәа|Кореиатәи]] абызшәақәа рҿы апланета ахьӡ «Аеҵәа/Жәҩантәи Аҳ Ипланета» ҳәа еиҭаргоит<ref>{{cite web |url = http://www.eternalsailormoon.org/help.html#myth |title = Sailormoon Terms and Information |publisher = The Sailor Senshi Page |access-date = 2006-03-05 |archive-url = https://www.webcitation.org/60qT7OaXC?url=http://www.eternalsailormoon.org/help.html#myth |archive-date = 2011-08-11 |url-status = dead }}</ref><ref>{{статья |ссылка=http://amateurastronomy.org/EH/Oct97.txt |заглавие=Asian Astronomy 101 |издание=Hamilton Amateur Astronomers |том=4 |номер=11 |access-date=2007-08-05 |месяц=10 |год=1997 |archive-url=https://www.webcitation.org/6BVZMMrHn?url=http://amateurastronomy.org/EH/Oct97.txt |archive-date=2012-10-18 }}</ref>. == Аорбитеи аикәагьежьреи == [[Афаил:Uranusandrings.jpg|thumb|200px|Уран — уи амацәазқәеи амҩанызақәеи]] Апланетеи Амреи абжьаратәи рыбжьаӡара 19,1914 [[Астрономическая единица|а.ц.]] ауп. (2,8 миллиард км). Уран Амра акәшара аамҭа 84 [[Ашықәс|дгьылтә шықәса]] ауп. Урани Адгьыли рыбжьара абжьаӡара 2,6 инаркны 3,15 миллиард км рҟынӡа аҽаԥсахуеит<ref>{{Cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html |title=Uranus/Earth Comparison |access-date=2019-12-02 |archive-date=2019-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122221135/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html |url-status=live }}</ref>. Аорбита аҵәҩанбжа ду 19,229 [[астрономическая единица|а.ц.]], мамзаргьы 3 миллиард км раҟара ыҟоуп. Абри абжьаӡараҿы амра ашәахәақәа рыӷәӷәара Адгьыл аорбитаҿы иҟоу аҵакы 1/400 ауп<ref>{{cite web|title=Next Stop Uranus|url=http://www.astrosociety.org/education/publications/tnl/04/04.html|url-status=dead|year=1986|access-date=2007-06-09|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT7WRW7?url=http://www.astrosociety.org/education/publications/tnl/04/04.html|archive-date=2011-08-11}}</ref>. Уран аорбита [[элементы орбиты|аелементқәа]] раԥхьаӡакәны иԥхьаӡеит [[1783|1783 шықәсазы]] афранцыз астроном [[Лаплас, Пьер-Симон|Пьер-Симон Лаплас]]<ref name="georgeforbes" />, аха аамҭа цацыԥхьаӡа, иԥхьаӡази игәаҭази апланета аҭыԥқәа рыбжьара аиқәымшәарақәа аарԥшхеит. [[1841|1841 шықәсазы]] Британиатәи ауаҩы [[Адамс, Джон Кауч|Џьон Кауч Адамс]] раԥхьаӡакәны иҳәеит аҳасабрақәа рҿы агхақәа зыхҟьаз макьана иаартымыз апланета агравитациатә нырра ауп ҳәа. [[1845|1845 шықәсазы]] афранцыз математик [[Леверье, Урбен|Урбен Леверие]] Уран аорбитатә элементқәа рыԥхьаӡара иазку ихьыԥшым аусура далагеит, насгьы [[1846|1846 шықәса]] [[Цәыббрамза 23|цәыббрамза 23]] рзы [[Галле, Иоганн Готтфрид|Иоганн Готфрид Галле]] апланета ҿыц ааиртит, анаҩс [[Нептун|Нептун]] ҳәа ахьӡ зырҭаз, Леверие заа ииҳәахьаз аҭыԥ аҿы<ref>{{cite web|title=Mathematical discovery of planets|author=J J O'Connor and E F Robertson|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Neptune_and_Pluto.html|year=1996|access-date=2007-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT7dQOo?url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Neptune_and_Pluto.html|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref>. Уран аҵәҩан иаакәыршаны аҵәира аамҭа 17 сааҭки 14 минуҭи ауп. Аха, егьырҭ апланета дуқәа рҿы еиԥш, Уран атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҿы аҵәира аганахьала даараӡа иӷәӷәоу аԥшақәа асуеит, урҭ рыццакра 240 м/с инаӡоит. Абасала, 60° аладатәи аҭбаара азааигәара иубарҭоу атмосфератә ҟазшьақәак 14 сааҭ мацара рыла апланета иакәшоит<ref>{{cite web|title=Uranus|website = NASA World Book|author=Peter J. Gierasch and Philip D. Nicholson|url=https://www.nasa.gov/worldbook/uranus_worldbook.html|url-status=dead|year=2004|access-date=2007-06-09|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT840qC?url=https://www.nasa.gov/worldbook/uranus_worldbook.html|archive-date=2011-08-11}}</ref>. === Агьежьратә ҵәҩан анаара === Уран аекватор аҟьаҟьара аорбита аҟьаҟьарахь 97,86° акәакь ала инаауп, даҽакала иуҳәозар, апланета [[Ретроградное движение#Наклон оси|шьҭахьла иҵәиуеит]], «аган ишықәио маҷк ахы ларханы». Уи иахҟьаны ашықәс аамҭақәа рыԥсахра Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа рҟны еиԥш акәымкәа имҩаԥысуеит. Егьырҭ апланетақәа игьежьуа акәырқәа ирыҿурԥшуазар, Уран еиҳарак икәымпылуа ампыл еиԥшуп. Абри аҩыза аномалиатә еикәагьежьра еиҳарак Урани [[планетезималь|апланетезимал]] дуи ашьақәгылара алагамҭазы реиҿасрала иҳаилыркаауп<ref>{{книга|автор = Elkins-Tanton L. T. |заглавие = Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System |ссылка = https://archive.org/details/uranusneptuneplu00elki/page/9 |место = New York |издательство = Chelsea House |год = 2006 |серия=The Solar System |ISBN=0-8160-5197-6 |pages = 9}}</ref>. [[солнцестояние|Амрагыларақәа]] раан, апланета аполиусқәа руак Амрахь ирхоуп. Аекватор азааигәара иҟоу ацәаҳәа ҭшәа мацара аҟны ауп аҵхи амши ирласны иахьеиҭасуа; уи аан Амра алаԥшҳәаа ахаҿы даара илаҟәны иҟоуп — Адгьыл аполиартә ҭбаарақәа рҟны еиԥш. Шықәсыбжак ашьҭахь (Урантәи), аҭагылазаашьа аҽаԥсахуеит: «аполиартә мшы» егьи агьежьбжаҿы иҟалоит. Полиусцыԥхьаӡа 42 дгьыл шықәса алашьцара иҭагылоуп — даҽа 42 шықәса Амра алашара аҵаҟа иҟоуп<ref>{{cite web|title=Hubble captures rare, fleeting shadow on Uranus|author=Lawrence Sromovsky|website = University of Wisconsin Madison|url=http://www.news.wisc.edu/releases/12826.html|url-status=dead|year=2006|access-date=2007-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720221646/http://www.news.wisc.edu/releases/12826.html|archive-date=2011-07-20}}</ref>. [[равноденствие|Амш еиҟараны ианыҟоу аамҭазы]], Амра Уран аекватор «аԥхьа» игылоуп, уи егьырҭ апланетақәа рҿы еиԥш аҵхи амши рцикл ҟанаҵоит. Уран анаҩстәи амшеиҟарара ҟалеит [[2007|2007 шықәса]] [[Ԥхынҷкәынмза 7|ԥхынҷкәынмза 7]] рзы<ref>{{cite web|last=Hammel|first=Heidi B.|title=Uranus nears Equinox.|website=A report from the 2006 Pasadena Workshop|date=2006-09-05|url=http://www.apl.ucl.ac.uk/iopw/uworkshop_060905.pdf|access-date=2007-11-05|archive-date=2009-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225084057/http://www.apl.ucl.ac.uk/iopw/uworkshop_060905.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="weather">{{cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2006/10/061001211630.htm|title=Hubble Discovers Dark Cloud In The Atmosphere Of Uranus|publisher=Science Daily|access-date=2007-04-16|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT8Liua?url=http://www.sciencedaily.com/releases/2006/10/061001211630.htm|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" ! Аҩадатәи агьежьбжа ! Ашықәс ! Аладатәи агьежьбжа |- | Аӡынтәи амрагылара | 1902, 1986 | Аԥхынтәи амрагылара |- | Ааԥынтәи амшеиҟарара | 1923, 2007 | Ҭагалантәи амшеиҟарара |- | Аԥхынтәи амрагылара | 1944, 2028 | Аӡынтәи амрагылара |- | Ҭагалантәи амшеиҟарара | 1965, 2049 | Ааԥынтәи амшеиҟарара |} Абри аҵәҩантә хырхәара иахҟьаны, Уран аполиартә ҭыԥқәа ашықәс аҩныҵҟа Амра аҟынтәи еиҳаны амчхара роуеит, аекватортә ҭыԥқәа раасҭа. Аха, Уран еиҳа иԥхоуп аекватортә регионқәа рҿы, аполиартә регионқәа рҟны аасҭа. Аенергиа аиҭеихшара зыхҟьо амеханизм еилкаамкәа иаанхоит. Уран аҵәиратә ҵәҩан џьашьахәыла иахьыҟоу азы аилыркаарақәагьы макьаназы агипотезақәа рҳәааҿы иҟоуп, аха абжьааԥны ишыԥхьаӡоу ала Амратә система ашьақәгылараан, Адгьыл иаҟароу апротопланета Уран иаахан аҵәиратә ҵәҩан аԥсахит<ref>{{книга|автор=Jay T. Bergstralh, Ellis Miner, Mildred Matthews|заглавие=Uranus|год=1991|pages=485–486}}</ref>. Аҵарауаа аӡәырҩы ари агипотеза иақәшаҳаҭӡам, избанзар уи иҳаилнаркаауам [[Спутники Урана|Уран амҩанызақәа]] руакгьы ари еиԥшу анаара замам. Агипотеза ҟаҵан, миллион шықәсала апланета [[Вращательное движение|аикәагьежьратә ҵәҩан]] амҩаныза ду иарҵысит ҳәа, анаҩс уи ыӡит ҳәа<ref>{{Cite web |url=https://www.pravda.ru/science/eureka/hypotheses/08-12-2009/1003008-uranus-0/ |title=Правда. Ru Наука и техника. |access-date=2019-12-02 |archive-date=2013-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006140756/http://www.pravda.ru/science/eureka/hypotheses/08-12-2009/1003008-uranus-0/ |url-status=live }}</ref>. ЕАА иҟоу Мерилендтәи Ауниверситет астрономцәа Уран асааҭ ахыцқәа ирықәшәо 98 градустәи акәакь ала изыҵәиуа аилыркаа ҟарҵеит. Аномалиа зыхҟьо анкьаӡа амацәаз дуӡӡа аҟазаара акәзар ҟалоит<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2020/03/13/uranus/|title=Раскрыта главная загадка Урана|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2020-03-13|lang=ru|archive-date=2020-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316122427/https://lenta.ru/news/2020/03/13/uranus/|url-status=live}}</ref>. [[1986|1986 шықәсазы]] «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» Уран раԥхьаӡакәны ианаҭааз, Уран аладатәи аполиус Амра иаҿаԥшуан. Ари аполиус «аладатәи» аполиус ахьӡуп. [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] зықәшаҳаҭхаз аилкаара инақәыршәаны, аладатәи аполиус ҳәа изышьҭоу Амратә система аҟьаҟьара ганкахьала иҟоу ауп (апланета аҵәира ахырхарҭа иамыхәаԥшӡакәа)<ref>{{cite web|url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm|title=Report of the IAU/IAG working group on cartographic coordinates and rotational elements of the planets and satellites: 2000|website=IAU|year=2000|access-date=2007-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT8gm3D?url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://pds.jpl.nasa.gov/documents/sr/stdref_021015/Chapter02.pdf|format=PDF|title=Cartographic Standards|website = NASA|access-date=2007-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT90eON?url=https://pds.jpl.nasa.gov/documents/sr/stdref_021015/Chapter02.pdf|archive-date=2011-08-11|url-status=dead}}</ref>. Зны-зынла рхы иадырхәо даҽа конвенциак ауп, [[Правило правой руки|арӷьанапы аԥҟара]] ахархәарала аҵәира ахырхарҭа шьаҭас иҟаҵаны аҩадаҟа ахырхарҭа шьақәдыргылоит<ref>{{cite web|url=http://roger.ecn.purdue.edu/~masl/documents/masl/coords.html|title=Coordinate Frames Used in MASL|year=2003|access-date=2007-06-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20010815041940/http://roger.ecn.purdue.edu/~masl/documents/masl/coords.html|archive-date=2001-08-15}}</ref>. Ари аилкаарала, 1986 шықәсазы зыӡбахә ҳәаз аполиус аладатәи акәӡам, аха аҩадатәи ауп. Астроном [[Мур, Патрик|Патрик Мур]] ари азҵаара иааркьаҿны ахҳәаа аиҭеит: «Иалышәх иарбанызаалак»<ref>{{статья|издание=Sky at Night Magazine|заглавие=Observing the green giant|страницы=47|ссылка=https://www.skyatnightmagazine.com/viewIssue.asp?id=625|автор=Moore, Patrick|год=2006|archive-date=2008-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20080505052715/http://www.skyatnightmagazine.com/viewIssue.asp?id=625}}</ref>. === Алԥшра === [[1995|1995]] инаркны [[2006|2006 шықәсанӡа]] [[видимая звёздная величина|иубарҭоу Уран амҽхак]] +5,6<sup>м</sup> инаркны +5,9<sup>м</sup> рыбжьара еиҭасуан, даҽакала иуҳәозар, апланета блала иубарҭан иара алшарақәа рҳәааҿы (+6,0<sup>м</sup> раҟара)<ref name="ephemeris">{{cite web |title=Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995—2006 |author=Fred Espenak |website=NASA |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/TYPE.html |url-status=dead |year=2005 |access-date=2007-06-14 |archive-date=2008-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226055418/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/TYPE.html }}</ref>. Апланета акәакьтә диаметр 3,4 инаркны 3,7 кәакьтә секунд рыбжьара иҟан (аиҿырԥшразы: Сатурн: 16–20 кәакьтә секунд, Иупитер: 32–45 кәакьтә секунд<ref name="ephemeris" />). Ицқьоу, илашьцоу ажәҩан аҿы Уран аиҿагылараан блала иубарҭоуп, насгьы абинокль ала ақалақьқәа рҿгьы иубарҭоуп<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html |title=NASA's Uranus fact sheet |access-date=2007-06-13 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qT9FOFn?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html |archive-date=2011-08-11 |url-status=live}}</ref>. Аобиективтә диаметр 15 инаркны 23 см рҟынӡа змоу азҿлымҳаратә телескоп дуқәа рҿы Уран ицәиаҵәаау дискҵас иубарҭоуп, аҵкарахь еиҳа илашьцаны. 25 см еиҳау аобъективтә диаметр змоу ателескоп дуқәа аԥсҭҳәақәеи амҩаныза дуқәеи рыԥшаара рылшоит ([[Титания (спутник)|Титаниеи]] [[Оберон (спутник)|Оберони]])<ref>{{cite web |title=Uranus: the Threshold Planet of 2006 |author=Gary T. Nowak |url=http://www.vtastro.org/Articles/uranus2006.html |url-status=dead |year=2006 |access-date=2007-06-14 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qT9LjM5?url=http://www.vtastro.org/Articles/uranus2006.html |archive-date=2011-08-11}}</ref>. == Афизикатә ҟазшьарбақәа == === Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа === [[Афаил:Uranus, Earth size comparison.jpg|thumb|Адгьыли Урани ршәагаақәа реиҿырԥшра]] [[Афаил:Uranus-intern-ab.svg|мини|Уран аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа]] Уран Амратә система апланета дуқәа рҟынтәи зегь реиҳа имаҷу амасса амоуп, 14,5-нтә Адгьыл аасҭа ихьанҭоуп, насгьы 4-нтә еиҳауп. Уран [[Плотность|аилаӷәӷәара]], 1,27 г/см<sup>3</sup> иаҟароу, Амратә системаҿы еиҳа имаҷу аилаӷәӷәара змоу апланетақәа рыбжьара Сатурн ашьҭахь аҩбатәи аҭыԥ аҿы иаргылоит<ref name="Jacobson1992">{{статья |заглавие=The masses of Uranus and its major satellites from Voyager tracking data and Earth-based Uranian satellite data |том=103 |номер=6 |страницы=2068—2078 |doi=10.1086/116211 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1992AJ....103.2068J |язык=en |тип=journal |автор=Jacobson, R. A.; Campbell, J. K.; Taylor, A. H.; Synnott, S. P. |год=1992 |издание=[[The Astronomical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011162719/http://adsabs.harvard.edu/abs/1992AJ....103.2068J }}</ref>. Уран арадиус [[Нептун|Нептун]] аасҭа маҷк еиҳазаргьы, уи амасса маҷк еиҵоуп<ref name="Seidelmann2007" />, уи еиҳарак еиуеиԥшым аҵаақәа рыла ишьақәгылоуп ҳәа агипотеза шьақәнарӷәӷәоит — аӡы, аммиак, аметан<ref name="Podolak1995">{{статья |заглавие=Comparative model of Uranus and Neptune |издание=Planet. Space Sci. |том=43 |номер=12 |страницы=1517—1522 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P |автор=Podolak, M.; Weizman, A.; Marley, M. |год=1995 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011162739/http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P }}</ref>. Урҭ рыкапан, еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, 9,3 инаркны 13,5 адгьылтә массақәа рҟынӡа иҟоуп<ref name="Podolak1995" /><ref name="Podolak2000">{{статья |заглавие=Further investigations of random models of Uranus and Neptune |издание=Planet. Space Sci. |том=48 |страницы=143—151 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2000P%26SS...48..143P |язык=en |тип=journal |автор=Podolak, M.; Podolak, J. I.; Marley, M. S. |год=2000 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011123825/http://adsabs.harvard.edu/abs/2000P%26SS...48..143P }}</ref>. [[Водород|Аӡрии]] [[гелий|агелии]] азеиԥш масса аҟынтәи хәҭа хәыҷык мацара ауп ишьақәдыргылоу (0,5 — 1,5 адгьылтә массақәа рыбжьара<ref name="Podolak1995" />); иаанхаз ахәҭаа (0,5—3,7 Адгьыл амассақәа<ref name="Podolak1995" />) ахрақәа рыла ишьақәгылоуп (урҭ апланета агәыцә шьақәдыргылоит ҳәа иԥхьаӡоуп). Уран астандарттә модель иаанарԥшуеит Уран хы-хәҭакны ишышьақәгылоу: агәҭаны — ахаҳәтә гәыцә, агәҭаны — аҵаатә хҟьа, насгьы адәахьала — аӡри-гелиумтә атмосфера<ref name="Podolak1995" /><ref name="Faure2007" />. Агәыцә еиҳа ихәыҷуп, амасса 0,55 инаркны 3,7 дгьылтә масса рҟынӡа, арадиус апланета зегьы арадиус аҟынтәи 20%. Амантиа (аҵаақәа) апланета аӷьырак шьақәнаргылоит (арадиус зегьы аҟынтәи 60%, 13,5 дгьылтә амассақәа рҟынӡа). Атмосфера, 0,5 Адгьыл амасса мацара змоу (мамзаргьы, даҽа гәаҭарақәак рыла, 1,5 дгьылтә масса), Уран арадиус 20% аҟынӡа инеиуеит<ref name="Podolak1995" /><ref name="Faure2007" />. Уран агәҭаны аилаӷәӷәара 9 г/см<sup>3</sup> аҟынӡа еизҳароуп, ақәыӷәӷәара 8 миллион [[Бар (единица измерения)|бар]] (800 [[Паскаль (единица измерения)|ГПа]]) инаӡароуп, 5000 К аԥхарраҿы<ref name="Podolak2000" /><ref name="Faure2007">Faure G., Mensing T. Uranus: What Happened Here? // Introduction to Planetary Science. — Springer Netherlands, 2007. — [https://doi.org/10.1007%2F978-1-4020-5544-7_18 doi:10.1007/978-1-4020-5544-7_18].</ref>. Аҵаатә хҟьа ари аилкаара иашьашәало иҵаатә хҟьаӡам, избанзар ицоу еилаӷәӷәоу аӡы ала ишьақәгылоуп, [[Аӡы|аӡи]], [[аммиак|аммиаки]] [[метан|аметани]] реилаҵала иҟало<ref name="Podolak1995" /><ref name="Faure2007" />. Зны-зынла амҩангара ӷәӷәа змоу уи аӡы «аӡытә аммиак аокеан» ҳәа иашьҭоуп<ref name="Atreya2006">{{статья |заглавие=Water-ammonia ionic ocean on Uranus and Neptune? |издание=Geophysical Research Abstracts |том=8 |страницы=05179 |ссылка=https://www.cosis.net/abstracts/EGU06/05179/EGU06-J-05179-1.pdf |автор=Atreya, S.; Egeler, P.; Baines, K. |год=2006 |nodot=1 |archive-date=2019-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918194516/https://www.cosis.net/abstracts/EGU06/05179/EGU06-J-05179-1.pdf }}</ref>. Урани Нептуни реилазаашьа Иупитери Сатурни реилазаашьа кырӡа еиԥшым, избан акәзар арчқәа рҿы еиҳарак «аҵаақәа» ыҟоуп, Урани Нептуни [[Ледяной гигант|аҵаатә гигантқәа]] ркатегориаҿы рыҟазаара шьақәзырӷәӷәоа. Хыхь зыӡбахә ҳәаз ахсаала еиҳа ирылаҵәоу акы акәзаргьы, уи амацара акәӡам иҟоу. Ахылаԥшрақәа инарықәыршәаны, даҽа модельқәакгьы ҟаҵазар ауеит — иаҳҳәап, аҵаатә мантиаҿы аӡриитәи ахаҳәтә маҭәахәқәеи рацәаны еилаԥсазар, усҟан аҵаа азеиԥш капан еиҵахоит, убри инақәыршәаны, аӡрии ахаҳәтә маҭәашьарқәеи рыкапан наӡа еиҳахоит<ref name="Podolak2000" />. Уажәтәи аамҭазы ахархәараҿы иҟоу адыррақәа иҳалдыршом иарбан модельу ииашоу аилкаара. Аҩныҵҟатәи аилазаашьа ҵаӷа иаанагоит Уран икьакьоу аҿықә амам ҳәа, избан акәзар арчытә атмосфера хәыҷы-хәыҷла аӡытә хҟьақәа рахь ииасуеит<ref name="Podolak1995" />. Аха, еиҳа иманшәалахарц азы, ҭагылазаашьала аикәагьежьра асфероид рҟьацы, ақәыӷәӷәара 1 бар ахьыҟоу, «ахҟьа» ҳәа иԥхьаӡазарц ӡбахеит. Ари асфероид ҟьацы аекватортәи аполиартәи радиус 25 559 ± 4 насгьы 24 973 ± 20 км шьақәдыргылоит. Анаҩс астатиаҿы ари аҵакы Уран аҩадаратә шкалазы алагамҭа ҳәа иԥхьаӡазаауеит<ref name="Seidelmann2007">{{статья |заглавие=Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 |издание=Celestial Mech. Dyn. Astr. |том=90 |страницы=155—180 |doi=10.1007/s10569-007-9072-y |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y |язык=en |тип=journal |автор=Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al. |год=2007 |archive-date=2019-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519224523/http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y }}</ref>. === Аҩныҵҟатәи аԥхарра === Уран аҩныҵҟатәи аԥхарра Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланета гигантқәа рҟны аасҭа акырӡа еиҵоуп<ref name="1986Hanel" /><ref name="Sromovsky2005" />. Апланетаҿы аԥхарра ацара даара илаҟәуп, уи зыхҟьо уажәазы еилкааӡам. Нептун, ашәагааи аилазаареи рыла Уран иеиԥшу, 2,61-нтә еиҳаны аԥхарратә мчхара акосмос ахь иҭнажьуеит, Амра аҟынтәи иаиууа аасҭа<ref name="Sromovsky2005" />. Уран иамоу аԥхарратә шәахәаркра амыцхәра маҷуп, иҟаӡазаргьы. Уран аҟынтәи аԥхара ацәырҵра — 0,042—0,047 [[ватт|Вт]]/м<sup>2</sup>, насгьы ари аҵакы Адгьыл аҿы иҟоу аԥхарра аасҭа еиҵоуп (~0,075 [[ватт|Вт]]/м<sup>2</sup>)<ref name="Pearl1990" />. Аинфраҟаԥшь ахәҭаҿы харантәи ашәарақәа иаадырԥшит Уран Амра аҟынтәи иоуа амчхара аҟнытә 1,06 ± 0,08 (98–114%) мацара шыҭнажьуа<ref name="Lunine1993" /><ref name="Pearl1990" />. Даҽа хәшьарак ала, Уран аҟынтәи аԥхара ацара 0,078 ± 0,018 Вт/м<sup>2</sup> ауп. Уран иаҭәашьоу амра ашәахәаркрақәа рцәырҵра аҽаԥсахуеит 16,8% - 1,01 Вт/м² инаркны аперигелион аҿы (1966 ш) 0,84 Вт/м² рҟынӡа афели аҿы (2009). Уран аҟны аҩныҵҟатәи аԥхарра ацареи илбаанадаз амратә мчхареи (12,52%) рыбжьара аизыҟазаашьа акырӡа еиҵоуп Иупитер (113%), Сатурн (139%), Нептун (162%) рҟны аасҭа<ref>''Xinyue Wang'' et al. [https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2025GL115660 Internal Heat Flux and Energy Imbalance of Uranus] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20250716090647/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2025GL115660 |date=2025-07-16 }}, 14 July 2025</ref>. Уран а[[Тропопауза|тропоаанҿасра]]ҟны игәаҭаз еиҳа илаҟәу аҳауа аԥхарра 49 К (−224°C) ауп, убри аҟынтә Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы рҟынтә ари апланета зегь реиҳа ихьшәашәоуп — Нептун аасҭагьы<ref name="Lunine1993" /><ref name="Pearl1990" />. Ари ацәырҵра аилыркаара зҽазызшәо ҩ-гипотезак ыҟоуп. Урҭ рахьтә актәи агипотеза, Амратә система ашьақәгылараан Урани а[[протопланета|протопланетеи]] реиҿасра, уи аҵәира аҵәҩан ӷәӷәала анаара иахҟьаны иҟалаз, аханатәтәи аԥхарра аиԥхьырттара ахылҿиааит ҳәа аҳәоит<ref>{{статья |заглавие=Ten Mysteries of the Solar System: Why is Uranus So Cold? |издание=Astronomy Now |страницы=73 |язык=en |тип=journal |автор=David Hawksett |год=2005 |nodot=1}}</ref>. Аҩбатәи агипотеза ишаҳәо ала Уран хыхьтәи ахҟьақәа рҿы хәҭак ыҟоуп, уи агәыцә аҟынтәи аԥхарра хыхьтәи ахҟьақәа рахь анаӡара иаԥырхагоуп<ref name="Podolak1995" />. Иаҳҳәап, еизааигәоу ахҟьақәа еиуеиԥшым аилазаара рымазар, агәыцә аҟынтәи хыхьҟа а[[конвекция|конвективтә]] ԥхара аиагара аԥынгылақәа аиур алшоит<ref name="Lunine1993" /><ref name="Pearl1990" />. Апланета аҟынтәи мыцхәы аԥхарратә радиациа ахьыҟам уи аҩныҵҟатәи аԥхарра аилкаара акырӡа иаруадаҩуеит, аха Уран аҩнуҵҟа иҟоу аԥхарратә ҭагылазаашьақәа егьырҭ апланета гигантқәа рҟазшьарбақәа ирзааигәоуп ҳәа ҳазхәыцыр, усҟан уа а[[Аӡы|ӡы]] ыҟазар алшоит, ус анакәха, Уран аԥсҭазаара ахьыҟоу Амратә система апланетақәа иреиуазар ауеит<ref>{{книга |автор = Elkins-Tanton L. T. |заглавие = Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System |ссылка = https://archive.org/details/uranusneptuneplu00elki/page/18 |место = New York |издательство = Chelsea House |год = 2006 |серия=The Solar System |ISBN=0-8160-5197-6 |pages = 18—20}}</ref>. === Уран амацәазқәа === {{main|Уран амацәазқәа}} [[Афаил:Uranian rings PIA01977.jpg|thumb|right|250px| Уран аҩныҵҟатәи амацәазқәа. Илашоу адәахьтәи амацәаз — ε амацәаз ауп, егьырҭ аа-мацәазкгьы убарҭоуп]] [[Афаил:Uranian rings scheme ab.svg|thumb|Уран амацәазқәа рысхема]] Уран иамоуп еиқәаҵәоу ахәҭаҷқәа рыла ишьақәгылоу, здиаметр амикрометрқәа инадыркны метрахәҭак рҟынӡа мҟоу иԥсыҽны иалкаау амацәазтә система<ref name="Smith1986" />. Ари Амратә системаҿы иаарԥшыз аҩбатәи мацәазтә системоуп (актәи [[Кольца Сатурна|Сатурн амацәазтә система]] акәын)<ref name="Esposito2002" />. Уажәтәи аамҭазы Уран амацәазқәа 13 еилкаауп, урҭ рҟынтә зегь реиҳа илашоу е (епсилон) амацәаз ауп. Уран амацәазқәа зынӡа иқәыԥшуп, урҭ рыбжьара иҟоу абжьаӡарақәеи, иара убасгьы рыҵәцара аиԥшымрақәеи ишаадырԥшуа ала. Уи амацәазқәа апланета иацны ишыҟамлаз атәы аҳәоит. Иҟалап, уаанӡа амацәазқәа Уран амҩанызақәа иреиуазҭгьы, ажәҩантә цәеижьк ианаҿас, мамзаргьы а[[Приливные силы|ӡхаларатә мчқәа]] рныррала еилабгаз<ref name="Esposito2002">{{статья|заглавие=Planetary rings|издание=Reports On Progress In Physics|том=65|страницы=1741—1783|ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/65/12/201/r21201.pdf|автор=Esposito, L. W.|год=2002}}</ref><ref name="summary" />. 1789 шықәсазы Уилиам Гершель урҭ амацәазқәа ибеит ҳәа иҳәеит, аха ари ажәабжь уамак агәра угартә иҟам, избанзар уи ашьҭахь даҽа ҩышә шықәса рыҩныҵҟа егьырҭ астрономцәа урҭ рыԥшаара рылымшеит. Уран иаакәыршаны амацәазтә система аҟазаара официалла ишьақәдырӷәӷәеит [[1977|1977 шықәса]] [[Хәажәкырамза 10|хәажәкырамза 10]] рзы америкатәи аҵарауаа Џьеимс Л. Елиот (''James L. Elliot''), Едвард У. Данем (''Edward W. Dunham''), Дуглас Џь. Минк (''Douglas J. Mink''), [[Обсерватория Койпера|Коипер иаӷбатә обсерваториа]] рхы иархәаны. Аартра машәырла иҟаҵан — аԥшааҩцәа ргәыԥ аеҵәа [[SAO 158687|SAO 158687]] Уран анаҵәахыз аамҭазы Уран атмосфера ахылаԥшра ргәы иҭан. Аха ироуз адыррақәа анализ рзуны, урҭ еилыркааит аеҵәа Уран иаҵәахаанӡагьы ишыԥсыҽхахьаз, насгьы уи зныкымкәа еиқәырццакны иҟалеит. Уи иабзоураны, Уран амацәазқәа 9 аартхеит<ref>{{cite web|title=The rings of Uranus|author=J. L. Elliot, E. Dunham & D. Mink|website = Cornell University|url=https://www.nature.com/nature/journal/v267/n5609/abs/267328a0.html|year=1977|access-date=2007-06-09|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT9RESV?url=https://www.nature.com/nature/journal/v267/n5609/abs/267328a0.html|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref>. Акосмостә ӷба «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» Уран азааигәара ианнеи, аӷбаҿы иҟаз аоптика ахархәарала еиҭа ҩ-мацәазк аарԥшын, убри алагьы иаартыз амацәазқәа рхыԥхьаӡара 11-нӡа инаӡеит<ref name="Smith1986" />. [[2005|2005 шықәса]] ԥхынҷкәынмзазы [[Хаббл (телескоп)|акосмостә телескоп «Хаббл»]] уаанӡа еилкаамыз даҽа 2 мацәазк раартра алнаршеит. Урҭ уаанӡа иаартыз амацәазқәа раасҭа ҩынтә еиҳа ихараны иҟоуп, убри аҟынтә лассы-лассы «Уран адәахьтәи амацәазқәа рсистема» ҳәа ирышьҭоуп. Амацәазқәа рыдагьы, «Хаббл» ацхыраара ҟанаҵеит уаанӡа еилкаамыз ҩ-мҩаныза хәыҷқәак раартраҿгьы, урҭ руак ([[Маб (спутник)|Маб]]) аорбита зегь раасҭа ихароу адәахьтәи амацәаз иашьашәалоит. Аҵыхәтәантәи аҩ-мацәазк алаҵаны Уран амацәазқәа зегьы еизакны 13 цыра ыҟоуп<ref>{{cite web|title=NASA's Hubble Discovers New Rings and Moons Around Uranus|website = Hubblesite|url=https://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2005/33/|year=2005|access-date=2007-06-09|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT9cb1g?url=https://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2005/33/|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref>. [[2006|2006 шықәса]] мшаԥымзазы [[Гавайские острова|Гаваитәи адгьылбжьахақәа]] рҿы иҟоу [[Обсерватория Кека|Кек аобсерваториа]] иҭнахыз амацәаз ҿыцқәа рсахьа абзоурала адәахьтәи амацәазқәа рыԥштәқәа реилкаара алыршахеит. Урҭ руак ҟаԥшьын, аҩбатәи (анҭыҵтәи) жәҩангәыԥшшәылан<ref name="dePater2006">{{статья|заглавие=New Dust Belts of Uranus: Two Ring, red Ring, Blue Ring|издание=Science|том=312|страницы=92—94|doi=10.1126/science.1125110|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Sci...312...92D|язык=en|тип=journal|автор=dePater, Imke; Hammel, Heidi B.; Gibbard, Seran G.; Showalter Mark R.|год=2006|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011163014/http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Sci...312...92D}}</ref><ref>{{cite web|title=Blue ring discovered around Uranus|publisher=UC Berkeley News|last=Sanders|first=Robert|url=https://www.berkeley.edu/news/media/releases/2006/04/06_bluering.shtml|date=2006-04-06|access-date=2006-10-03|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT9zfDi?url=https://www.berkeley.edu/news/media/releases/2006/04/06_bluering.shtml|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref>. Иҟоуп агәаанагара, адәахьтәи амацәаз ажәҩангәыԥштәы зыхҟьо Маб аҿықәантәи аӡы ҵаа хәыҷқәа рыла иахьышьақәгылоу азы ауп ҳәа<ref name="dePater2006" /><ref>{{cite web|title=Blue ring of Uranus linked to sparkling ice|author=Stephen Battersby|website = NewScientistSpace|url=https://www.newscientist.com/article/dn8960|year=2006|access-date=2007-06-09|archive-url=https://www.webcitation.org/60qTAGbJF?url=https://www.newscientist.com/article/dn8960|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref>. Апланета аҩныҵҟатәи амацәазқәа цәышқәоуп<ref name="dePater2006" />. Уран аԥхьаартҩы Уилиам Гершель иусумҭақәа рҿы раԥхьаӡакәны амацәазқәа рыӡбахә ҳәоуп [[1789|1789 шықәса]] [[Жәабранмза 22|жәабранмза 22]] рзы ииҩыз азгәаҭаҿы. Ахылаԥшрақәа рзы ианҵамҭақәа рҿы иазгәеиҭеит Уран амацәазқәа амоуп ҳәа игәы ишаанаго<ref>{{cite web |title=Uranus rings 'were seen in 1700s' |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6569849.stm |date=2007-04-19 |access-date=2007-04-19 |archive-date=2012-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120803104312/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6569849.stm |url-status=live }}</ref>. Гершель иара убасгьы урҭ аԥшшәы ҟаԥшь рымоуп ҳәа игәы иаанагон (2006 шықәсазы Кек иобсерваториа аҵыхәтәантәи амацәаз иаԥхьанеиуа амацәаз ахылаԥшрақәа рыла ишьақәдырӷәӷәеит). Гершель ианҵамҭақәа Аҳратә еилазаара Ажурнал ианылеит 1797 шықәсазы. Аха анаҩс, ҩышә шықәса ирылагӡаны — 1797 инаркны 1979 шықәсанӡа — амацәазқәа рыӡбахә зынӡа алитератураҿы иарбамызт, уи, ҳәарада, аҵарауаҩ игха аҟазаара иазкны агәҩаразы азин ҟанаҵоит<ref>{{cite web|title=Did William Herschel Discover The Rings Of Uranus In The 18th Century?|website=Physorg.com|url=http://www.physorg.com/news95949762.html|url-status=dead|year=2007|access-date=2007-06-20|archive-url=https://www.webcitation.org/60qXkslux?url=http://www.physorg.com/news95949762.html|archive-date=2011-08-11}}</ref>. Иага ус иҟазаргьы, Гершель иибаз икылкааны ахҳәааҟаҵара аламала ихылаԥшрақәа хырҩа рыҭаразы иҿыҵгаӡам<ref name="dePater2006" />. Адгьыл Уран амацәазқәа рҟьаҟьара ианахысуа, урҭ аҵкарахьала иубарҭоуп. Убри аҩыза ҟалеит, иаҳҳәап, [[2007|2007]]-[[2008|2008]] шықәсқәа рзы<ref>{{статья|автор =Imke de Pater, H. B. Hammel, Mark R. Showalter, Marcos A. Van Dam. |заглавие=The Dark Side of the Rings of Uranus |издание=[[Science (журнал)|Science]] |год =2007 |том=317 |страницы=1888—1890 |bibcode=2007Sci...317.1888D |язык=en}}</ref>. === Амҳалдызасфера === [[Афаил:Uranian Magnetic field ab.svg|thumb|300 px|left|Уран амҳалдызасфера, «Воиаџьер-2» 1986 шықәсазы иҭнаҵааз]] «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» ала аҭҵаарақәа ирылагаанӡа, Уран а[[магнитное поле|мҳалдызтә мҽхакы]] ашәарақәа ҳәа акгьы ҟаҵамызт. [[1986|1986 шықәсазы]] амашьына Уран аорбитахь инеиаанӡа, а[[Солнечный ветер|мратә ԥша]] ахырхарҭа иақәшәоит ҳәа агәаанагара ыҟан. Усҟан агеомҳалдызтә полиусқәа аеклиптикатә ҟьаҟьараҿы иҟоу агеографиатә полиусқәа ирықәшәар акәын<ref name="1986Ness" />. «Воиаџьер-2» ашәарақәа Уран аҿы даара иҷыдоу амҳалдызтә мҽхакы аанарԥшит, уи апланета агеометриатә гәҭантәи иааӡом, насгьы аҵәира аҵәҩан иаҿырԥшны 59 градус инаауп<ref name="1986Ness">{{статья|заглавие=Magnetic Fields at Uranus|издание=Science|том=233|страницы=85—89|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...85N|автор=Ness, Norman F.; Acuna, Mario H.; Behannon, Kenneth W.; et al.|год=1986|язык=en|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104842/http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...85N}}</ref><ref name="Russell993" />. Аиашазы, амҳалдызтә диполь апланета агәҭа аҟынтәи аладатәи аполиус ахь ииасуеит апланета арадиус 1/3 рыла<ref name="1986Ness" />. Ари иаабац еиԥшым агеометриа иахҟьаны иҟалоит даараӡа асимметриа змам амҳалдызтә ҭыԥ, уаҟа аладатәи агьежьбжа ахҟьаҿы а[[напряжённость магнитного поля|мчхара]] 0,1 [[Гаусс (единица измерения)|гаусс]] ҟалар алшоит, аха аҩадатәи агьежьбжаҿы — 1,1 гаусс ҟалар алшоит<ref name="1986Ness" />. Бжьаратәла апланета зегьы аҟны ари арбага 0,23 гаусс ауп<ref name="1986Ness" /> (аиҿырԥшразы, Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы аҩ-гьежьбжак рҿы еиԥшуп, амҳалдызтә екваторгьы «афизикатә екватор» иашьашәалоит<ref name="Russell993" />). Уран а[[Дипольный момент|дипольтә момент]] Адгьыл аҿы иҟоу адипольтә момент аасҭа 50-нтә еиҳауп<ref name="1986Ness" /><ref name="Russell993">{{статья|заглавие=Planetary Magnetospheres|издание=Rep. Prog. Phys.|том=56|страницы=687—732|ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/56/6/001/rp930601.pdf|автор=Russell, C.T.|год=1993}}</ref>. Уран инаҷыдангьы, абри аҩыза аиҭакра змоу, насгьы «ихбыкьу» амҳалдызтә ҭыԥ Нептун аҿгьы иубаратәы иҟоуп<ref name="Russell993" /> — уи аганахьала, абри аҩыза аконфигурациа аҵаатә гигантқәа ирҷыдаҟазшьоуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Атеориақәа руак ари афеномен адгьылтә планетақәеи егьырҭ апланета дуқәеи рымҳалдызтә ҭыԥ агәҭантәи агәыцә аҟны ишыҟало ала иҳалнаркаауеит, насгьы «аҵаатә гигантқәа» рымҳалдызтә ҭыԥ шьақәгылоит еиҳа имаҷу аҵауларақәа рҿы: иаҳҳәап, аммиак ҵаӷа аокеан аҿы, аконвективтә хҟьа ҵаӷаҿы, иҭышәантәалоу ахҟьатә еилазаара змоу, аҩнуҵҟатәи ахәҭа ҵаӷа иакәыршоу<ref name="Atreya2006" /><ref>{{статья|заглавие=Convective-region geometry as the cause of Uranus’ and Neptune’s unusual magnetic fields|издание=Letters to Nature|том=428|страницы=151—153|ссылка=https://mahi.ucsd.edu/johnson/ES130/stanley2004-nature.pdf|access-date=2007-08-05|doi=10.1038/nature02376|язык=en|тип=journal|автор=Stanley, Sabine; Bloxham, Jeremy|год=2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20070807213745/http://mahi.ucsd.edu/johnson/ES130/stanley2004-nature.pdf|archive-date=2007-08-07}}</ref>. Аха иага ус иҟазаргьы, амҳалдызасфера азеиԥш еиҿкаара аганахьала Уран Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа иреиԥшуп. Иҟоуп аҿасратә цәқәырԥа хада, уи Уран аҟынтәи Уран арадиусқәа 23 рыбжьаӡараҿы иҟоуп, насгьы амҳалдызаанҿасра (18 Уран арадиусқәа рыбжьаӡараҿы). Иҟоуп иҿиаз амҳалдызтә ҵыхәеит а[[радиационные пояса|радиациатә маҟақәеи]]<ref name="1986Ness" /><ref name="Russell993" /><ref name="Krimigis1986">{{статья|заглавие=The Magnetosphere of Uranus: Hot Plasma and radiation Environment|издание=Science|том=233|страницы=97—102|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...97K|язык=en|тип=journal|автор=Krimigis, S.M.; Armstrong, T.P.; Axford, W.I.; et al.|год=1986|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011134551/http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...97K}}</ref>. Иааизакны иуҳәозар, Уран Иупитер иеиԥшым амҳалдызасфера аилазаашьала, уи Сатурн еиҳа иугәаланаршәоит<ref name="1986Ness" /><ref name="Russell993" />. Уран амҳалдызтә ҵыхәа апланета иаҩсны миллион километрла инаскьоит, насгьы апланета аҵәира иахҟьаны «аштопор» еиԥш еикәаргьежьуп<ref name="1986Ness" /><ref>{{cite web|title=Voyager: Uranus: Magnetosphere|url=https://voyager.jpl.nasa.gov/science/uranus_magnetosphere.html|website=NASA|year=2003|access-date=2007-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/60qXlE7Dp?url=https://voyager.jpl.nasa.gov/science/uranus_magnetosphere.html|archive-date=2011-08-11|url-status=dead}}</ref>. Уран амҳалдызасфера иалоуп еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа: а[[протон|протонқәа]], а[[электрон|елеқтронқәа]], насгьы маҷк H<sub>2</sub><sup>+</sup> а[[ион|ионқәа]]<ref name="Russell993" /><ref name="Krimigis1986" />. Аҭҵаарақәа раан еиҳа ихьанҭоу аионқәа ԥшаамызт. Иҟалап арҭ ахәҭаҷқәа рҟынтәи акыр Уран ицоу атермосфера аҟынтәи иаауазар<ref name="Krimigis1986" />. Аионқәеи аелектронқәеи рымчхарақәа 4 насгьы 1,2 [[мегаэлектронвольт|мегаелектронвольт]] (МеВ) рҟынӡа инеир рылшоит<ref name="Krimigis1986" />. Аҩныҵҟатәи амҳалдызасфераҿы еиҵоу амчхара змоу аионқәа (даҽакала иуҳәозар, 0,001 МеВ аасҭа еиҵоу амчхара змоу аионқәа) реилаӷәӷәара кубтә сантиметрк аҿы 2 ион ҟалоит<ref name="Bridge1986">{{статья|заглавие=Plasma Observations Near Uranus: Initial Results from Voyager 2|издание=Science|том=233|страницы=89—93|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...89B|язык=en|тип=journal|автор=Bridge, H.S.; Belcher, J.W.; Coppi, B.; et al.|год=1986|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011134546/http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...89B}}</ref>. Уран амҳалдызасфераҿы акыр зҵазкуа аҭыԥ ааныркылоит уи амҩанызақәа, урҭ амҳалдызтә ҭыԥ аҿы аҭыҳәҭа дуқәа ҟарҵоит<ref name="Krimigis1986" />. Ахәҭаҷқәа рцара 100 000 шықәса ирылагӡаны амзақәа рқәыԥшылара арлашьцара ахҟьартә еиԥш иҳаракуп<ref name="Krimigis1986" />. Убри акәзар ҟалоит Уран амҩанызақәеи амацәаз ахәҭаҷқәеи рыԥштәы еиқәаҵәа зыхҟьогьы<ref name="summary">{{cite web|title=Voyager Uranus Science Summary|website = NASA/JPL|url=http://solarviews.com/eng/vgrur.htm|url-status=dead|year=1988|access-date=2007-06-09|archive-url=https://www.webcitation.org/60qXlV8Fb?url=http://solarviews.com/eng/vgrur.htm|archive-date=2011-08-11}}</ref>. Уран ибзианы иҿиахьоу аврорақәа амоуп, аҩ-полиуск рыкәша-мыкәша илашо ҵәҩанҵас иубарҭоу<ref name="Herbert1999" />. Аха, Иупитер аҟны еиԥш акәымкәа, Уран аҿы аврорақәа атермосфера амчхаратә баланс азы уамак аҵакы рымам<ref name="Lam1997" />. == Аклимат == {{main|Уран атмосфера}} === Атмосфера === [[Афаил:STScI-Uranus-NIRCam.png|thumb|right|230px|[[Джеймс Уэбб (телескоп)|Джеймс Уебб]] икосмостә телескоп [[NIRCam|NIRCam]] акамера ала иҭыху Уран, уи амацәазқәа, атмосфера аинфраҟаԥшь азааигәаратәи асахьа.]] [[Афаил:Annotated_Uranian_rings.png|thumb|right|230px|Урани уи амацәазқәеи, апланета амҩанызақәа 27 рҟынтәи 9 рыцны, аҭоурых аҿы Уран амацәазқәа зегьы раасҭа еилыкка иҟоу рсахьа, [[Джеймс Уэбб (телескоп)|Джеймс Уебб]] икосмостә телескоп [[NIRCam|NIRCam]] акамера ала аинфраҟаԥшь диапазонаҿ иҭыхуп.]] Уран ажәа иаабац аҵакы ала ахҟьа ӷәӷәа амамзаргьы, еиҳа ихароу арчытә ҟәырҷаха уи атмосфера ауп ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="Lunine1993" />. Уран атмосфера адәахьтәи ахҟьа аҟынтәи 300 км абжьаӡара инаркны 100 барк ақәыӷәӷәара аманы, 320 К аԥхарра аманы иалагоит ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref name="dePater1991">{{статья |заглавие=Possible Microwave Absorption in by {{nowrap|H<sub>2</sub>S}} gas Uranus’ and Neptune’s Atmospheres |том=91 |страницы=220—233 |doi=10.1016/0019-1035(91)90020-T |ссылка=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1991_Microwave_Absorption.pdf |язык=en |тип=journal |автор=dePater, Imke; Romani, Paul N.; Atreya, Sushil K. |год=1991 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2011-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606122929/http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1991_Microwave_Absorption.pdf }}</ref>. «Атмосфератә гәыргьын» 1 бар ақәыӷәӷәара змоу «ахҟьа» аҟынтәи арадиус ҩынтә еиҳау абжьаӡара аҟынӡа инаӡоит<ref name="Herbert1987" />. Атмосфера хы-хәҭакны иаҳшар ҳалшоит: а[[тропосфера|тропосфера]] (−300 инаркны 50 км рҟынӡа; ақәыӷәӷәара 100–0,1 бар), а[[стратосфера|стратосфера]] (50–4000 км; ақәыӷәӷәара 0,1–10<sup>−10</sup> бар), иара убас а[[термосфера|термосфера]]/атмосфератә гәыргьын (4000–{{Ахыԥхьаӡара|50000|км}} ахҟьа аҟынтәи)<ref name="Lunine1993">{{статья |заглавие=The Atmospheres of Uranus and Neptune |том=31 |страницы=217—263 |doi=10.1146/annurev.aa.31.090193.001245 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ARA%26A..31..217L |автор=Lunine, Jonathan I. |год=1993 |язык=en |издание=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |издательство=[[Annual Reviews]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104902/http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ARA%26A..31..217L }}</ref>. Уран а[[Мезосфера|мезосфера]] амаӡам. === Атмосфера аилазаара === Уран атмосфера аилазаара егьырҭ апланета ахәҭақәа реилазаарақәа иреиԥшым, избан акәзар уа агелиуми амолекулатә ӡрии рацәаны иалоуп<ref name="Lunine1993" />. Агели а[[Мольная доля|мольтә хәҭаа]] (даҽакала иуҳәозар, агели атомқәа рхыԥхьаӡара егьырҭ атомқәеи амолекулақәеи зегьы рхыԥхьаӡара азыҟазаашьа) хыхьтәи атропосфераҿы 0,15 ± 0,03 ауп, насгьы амассатә хәҭаа 0,26 ± 0,05 иақәшәоит<ref name="Lunine1993" /><ref name="Pearl1990" /><ref name="Conrath1987">{{статья|заглавие=The helium abundance of Uranus from Voyager measurements|том=92|страницы=15003—15010|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1987JGR....9215003C|язык=en|тип=journal|автор=B. Conrath et al.|год=1987|издание=Journal of Geophysical Research|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104852/http://adsabs.harvard.edu/abs/1987JGR....9215003C}}</ref>. Ари арбага агели апротоеҵәатә массатә хәҭаа даара иазааигәоуп (0,275 ± 0,01)<ref name="Lodders2003">{{статья|заглавие=Solar System Abundances and Condensation Temperatures of the Elements|том=591|страницы=1220—1247|doi=10.1086/375492|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...591.1220L|язык=en|тип=journal|автор=Lodders, Katharin|год=2003|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство=[[IOP Publishing]]|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011123901/http://adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...591.1220L}}</ref>. А[[Гелий|гели]] апланета агәҭаны еизгаӡам, уи егьырҭ арчытә гигантқәа ирҷыдаҟазшьоуп<ref name="Lunine1993" />. Уран атмосфера ахԥатәи ахәҭа а[[метан|метан]] ауп (CH<sub>4</sub>)<ref name="Lunine1993" />. А[[Метан|метан]] еилыкка иубарҭоу албаадаратә цәаҳәақәа амоуп иубарҭоуи аинфраҟаԥшь иазааигәоуи аспектр аҿы. Амолекулақәа рхыԥхьаӡарала 2,3% шьақәнаргылоит (1,3 бар ақәыӷәӷәара аҩаӡараҿы)<ref name="Lunine1993" /><ref name="Lindal1987" /><ref name="1986Tyler" />. Ари аизыҟазаашьа аҳаракыра иазҳацыԥхьаӡа еиҳа имаҷхоит, избан акәзар даараӡа илаҟәу аҳауа аԥхарра аметан «арҵаауеит»<ref name="Bishop1990">{{статья|заглавие=Reanalysis of Voyager 2 UVS Occultations at Uranus: Hydrocarbon Mixing Ratios in the Equatorial Stratosphere|том=88|страницы=448—463|doi=10.1016/0019-1035(90)90094-P|ссылка=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1990_Reanalysis.pdf|язык=en|тип=journal|автор=Bishop, J.; Atreya, S.K.; Herbert, F.; and Romani, P.|год=1990|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|archive-date=2019-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918194519/http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1990_Reanalysis.pdf}}</ref>. Аспектр аҟаԥшь ахәҭа алашара лбааздо аметан аҟазаара апланета ашьац-жәҩанԥштәы анаҭоит<ref>{{книга|автор = Elkins-Tanton L. T. |заглавие = Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System |ссылка = https://archive.org/details/uranusneptuneplu00elki/page/13 |место = New York |издательство = Chelsea House |год = 2006 |серия=The Solar System |ISBN=0-8160-5197-6 |pages = 13}}</ref>. Атмосфера аҵаулараҿы аммиак, аӡы, атыҩшаӡри реиԥш иҟоу еиҳа имаҷны иԥыруа аилаҵақәа ралаҵәара ибзианы еилкааӡам<ref name="Lunine1993" /><ref name="dePater1989">{{статья|заглавие=Uranius Deep Atmosphere Revealed|том=82|номер=12|страницы=288—313|doi=10.1016/0019-1035(89)90040-7|ссылка=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1989_Uranus_Deep_Atm.pdf|автор=dePater, Imke; Romani, Paul N.; Atreya, Sushil K.|год=1989|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|archive-date=2011-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606123255/http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1989_Uranus_Deep_Atm.pdf}}</ref>. Уи адагьы, Уран хыхьтәи ахҟьақәа рҿы иԥшаан а[[этан|етан]] (С<sub>2</sub>H<sub>6</sub>), а[[метилацетилен|метилацетилен]] (CH<sub>3</sub>C<sub>2</sub>H) а[[диацетилен|диацетилен]] (C<sub>2</sub>HC<sub>2</sub>H) рышьҭақәа<ref name="Bishop1990" /><ref name="Burdorf2006">{{статья|заглавие=Detection of new hydrocarbons in Uranus' atmosphere by infrared spectroscopy|том=184|страницы=634—637|doi=10.1016/j.icarus.2006.06.006|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..184..634B|язык=en|тип=journal|автор=Burgorf, Martin; Orton, Glenn; van Cleve, Jeffrey; et al.|год=2006|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011123940/http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..184..634B}}</ref><ref name="Encrenaz2003" />. Абарҭ арацәаӡриқәа амратә ультрафиолеттә радиациа ала аметан а[[фотолиз|фотолиз]] иалҵшәоуп ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="Summers1989" />. А[[Спектроскопия|спектроскопиа]] а[[Аӡы|ӡы афақь]], а[[Угарный газ|былратә]], а[[Углекислый газ|рацәаҵәыҵәтә]] рчқәа рышьҭақәагьы аԥшааит. Иҟалап урҭ Уранынӡа адәныҟатәи ахыҵхырҭақәа рҟынтәи инаӡозар (иаҳҳәап, ииасуа а[[Комета|кометақәа]] рҟынтәи)<ref name="Burdorf2006" /><ref name="Encrenaz2003">{{статья|заглавие=ISO observations of the giant planets and Titan: what have we learnt?|издание=Planet. Space Sci.|том=51|страницы=89—103|doi=10.1016/S0032-0633(02)00145-9|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003P%26SS...51...89E|язык=en|тип=journal|автор=Encrenaz, Therese|год=2003|nodot=1|archive-date=2008-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080221165624/http://adsabs.harvard.edu/abs/2003P%26SS...51...89E}}</ref><ref name="Encrenaz2004">{{статья|заглавие=First detection of CO in Uranus|издание=Astronomy&Astrophysics|том=413|страницы=L5—L9|doi=10.1051/0004-6361:20034637|ссылка=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/2004_First_Detection.pdf|access-date=2007-08-05|автор=Encrenaz, Th.; Lellouch, E.; Drossart, P.|год=2004|archive-date=2011-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110923193402/http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/2004_First_Detection.pdf}}</ref>. === Атропосфера === [[Афаил:Tropospheric profile Uranus ab.svg|400px|right|thumb|Уран аҟны аҳауа аԥхарреи ақәыӷәӷәареи реихшанҵа]] А[[Тропосфера|тропосфера]] — атмосфера зегь реиҳа илаҟәу, зегь раасҭа еилаӷәӷәоу ахәҭа — ҳаракырацыԥхьаӡа аҳауаԥхарра агхара аҟазшьоуп<ref name="Lunine1993" />. Аҳауа аԥхарра еиҵахоит 320 К инаркны атропосфера аҵаҟаҵәҟьа (300 км аҵаулараҿы) 53 К аҟынӡа 50 км аҳаракыраҿы<ref name="dePater1991" /><ref name="1986Tyler">{{статья |заглавие=Voyger 2 Radio Science Observations of the Uranian System: Atmosphere, Rings, and Satellites |издание=Science |том=233 |страницы=79—84 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...79T |язык=en |тип=journal |автор=Tyler, J. L.; Sweetnam, D. N.; Anderson, J. D.; et al. |год=1986 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104837/http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...79T }}</ref>. Атропосфера зегь раасҭа иҳараку ахәҭаҿы аҳауа аԥхарра (атропоаанҿасра) 57 инаркны 49 К рҟынӡа еиҭасуеит, аҭбаара зеиԥшроу еиԥш<ref name="Lunine1993" /><ref name="1986Hanel">{{статья |заглавие=Infrared Observations of the Uranian System |издание=Science |том=233 |страницы=70—74 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...70H |автор=Hanel, R.; Conrath, B.; Flasar, F. M.; et al. |год=1986 |язык=en |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104832/http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...70H }}</ref>. Атропоаанҿасра апланета инфраҟаԥшьтә шәахәаркра аиҳарак азы аҭакԥхықәра шьҭнахуеит (аспектр аинфраҟаԥшь харатәи ахәҭа) насгьы уи апланета [[Эффективная температура|хра злоу аԥхарра]] (59,1 ± 0,3 K) аилкаара алнаршоит<ref name="1986Hanel" /><ref name="Pearl1990">{{статья |заглавие=The Albedo, Effective Temperature, and Energy Balance of Uranus as Determined from Voyager IRIS Data |том=84 |страницы=12—28 |doi=10.1016/0019-1035(90)90155-3 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1990Icar...84...12P |язык=en |тип=journal |автор=Pearl, J. C.; Conrath, B. J.; Hanel, R. A.; Pirraglia, J. A. |год=1990 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104857/http://adsabs.harvard.edu/abs/1990Icar...84...12P }}</ref>. Атропосфера иуадаҩу аилазаашьа амоуп: иҟалап, аӡы аԥсҭҳәақәа рықәыӷәӷәара 50 бар инаркны 100 бар рҟынӡа иҟазар алшоит, аммониум агидросульфид аԥсҭҳәақәа 20-40 бар рҟынӡа, аммиаки атыҩшаӡрии аԥсҭҳәақәа — 3-10 бар рыбжьара. Аметантә ԥсҭҳәақәа 1-2 бар рыбжьара иҟазар рылшоит<ref name="Lunine1993" /><ref name="dePater1991" /><ref name="Lindal1987">{{статья |заглавие=The Atmosphere of Uranus: Results of Radio Occultation Measurements with Voyager 2 |издание=J. of Geophys. Res. |том=92 |страницы=14987—15001 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1987JGR....9214987L |язык=en |тип=journal |автор=Lindal, G. F.; Lyons, J. R.; Sweetnam, D. N.; et al. |год=1987 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104847/http://adsabs.harvard.edu/abs/1987JGR....9214987L }}</ref><ref name="Atreya2005">{{статья |заглавие=Coupled Clouds and Chemistry of the Giant Planets — a Case for Multiprobes |издание=Space Sci. Rev. |том=116 |страницы=121—136 |doi=10.1007/s11214-005-1951-5 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005SSRv..116..121A |язык=en |тип=journal |автор=Atreya, Sushil K.; Wong, Ah-San |год=2005 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104917/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005SSRv..116..121A }}</ref>. Атропосфера атмосфера адинамикатә хәҭа ауп, насгьы уи аҟны ашықәс аамҭақәа реиҭныԥсахлареи, аԥсҭҳәақәеи аԥшаӷәӷәақәеи ибзианы иубарҭоуп<ref name="Sromovsky2005">{{статья |заглавие=Dynamics of cloud features on Uranus |том=179 |страницы=459—483 |doi=10.1016/j.icarus.2005.07.022 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Icar..179..459S |автор=Sromovsky, L. A.; Fry, P. M. |год=2005 |язык=en |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011163004/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Icar..179..459S }}</ref>. === Атмосфера хыхьтәи ахәҭа === А[[Тропопауза|тропоаанҿасра]] ашьҭахь а[[стратосфера|стратосфера]] алагоит, уаҟа аҳауа аԥхарра иагхаӡом, аха, уи аҭыԥан, аҳаракыра еизҳаҵыԥхьаӡа аԥхаррагьы иацлоит: тропопаузаҿы 53 К инаркны атермосфера ахәҭа хадаҿы 800-850 К (520°C) рҟынӡа<ref>{{Cite web |url=http://light-science.ru/uran.html |title=Планета Уран |access-date=2016-10-21 |archive-date=2016-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161205045402/http://light-science.ru/uran.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Herbert1987">{{статья |заглавие=The Upper Atmosphere of Uranus: EUV Occultations Observed by Voyager 2 |издание=J. of Geophys. Res. |том=92 |страницы=15093—15109 |ссылка=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1987_Upper_Atm_Uranus.pdf |язык=en |тип=journal |автор=Herbert, Floyd; Sandel, B. R.; Yelle, R. V.; et al. |год=1987 |archive-date=2011-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606135734/http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1987_Upper_Atm_Uranus.pdf }}</ref>. Астратосфера аԥхара зыхҟьо амра аинфраҟаԥшьтәи аультрафиолеттәи шәахәақәа а[[метан|метан]] а[[фотолиз|фотолиз]] абзоурала ишьақәгыло аметани егьырҭ а[[углеводород|рацәаӡриқәеи]] рыла рылбаадара ауп<ref name="Bishop1990" /><ref name="Summers1989">{{статья |заглавие=Photochemistry of the Atmosphere of Uranus |том=346 |страницы=495—508 |doi=10.1086/168031 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1989ApJ...346..495S |автор=Summers, Michael E.; Strobel, Darrell F. |год=1989 |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011123725/http://adsabs.harvard.edu/abs/1989ApJ...346..495S }}</ref>. Уи адагьы, астратосфера а[[Термосфера|термосфера]] ала иԥхоит<ref name="Herbert1999" /><ref name="Young2001">{{статья |заглавие=Uranus after Solstice: Results from the 1998 November 6 Occultation |том=153 |страницы=236—247 |doi=10.1006/icar.2001.6698 |ссылка=https://www.boulder.swri.edu/~layoung/eprint/ur149/Young2001Uranus.pdf |язык=en |тип=journal |автор=Young, Leslie A.; Bosh, Amanda S.; Buie, Marc; et al. |год=2001 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2019-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191010062144/https://www.boulder.swri.edu/~layoung/eprint/ur149/Young2001Uranus.pdf }}</ref>. Арацәаӡриқәа 100 инаркны 280 км рҟынӡа 10 инаркны 0,1 миллибар рҟынӡа илаҟәу ашьаҭа ааныркылоит, аԥхарра аҳәаақәа 75 инаркны 170 К рҟынӡа<ref name="Bishop1990" />. Зегь реиҳа аларҵәара змоу арацәаӡриқәа — а[[ацетилен|цетилени]] а[[этан|етани]] — ари ахәҭаҿы а[[водород|ӡри]] иаҿырԥшны 10<sup>−7</sup> шьақәдыргылоит, зконцентрациа абраҟа аметани а[[Угарный газ|былратә рчи]] рконцентрациа иазааигәоу<ref name="Bishop1990" /><ref name="Burdorf2006" /><ref name="Encrenaz2004" />. Еиҳа ихьанҭоу арацәаӡриқәа, арацәаҵәыҵәтә рчы, аӡы афақь рзы ари аизыҟазаашьа даҽа х-еишьҭагылак рыла еиҵоуп<ref name="Burdorf2006" />. Аетани ацетилени еиҳа ихьҭоу, илаҟәу астратосфереи атропоаанҿасреи рыхәҭақәа рҿы еилаҵәоит, насгьы анаҟәқәа ҟарҵоит<ref name="Summers1989" />. Аха урҭ аԥсҭҳәақәа рхыхь арацәаӡриқәа реилаҵәара егьырҭ апланета дуқәа рҟны аасҭа акырӡа еиҵоуп<ref name="Herbert1999">{{статья |заглавие=Ultraviolet Observations of Uranus and Neptune |издание=Planet. Space Sci. |том=47 |страницы=1119—1139 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999P%26SS...47.1119H |автор=Herbert, Floyd; Sandel, Bill R. |год=1999 |archive-date=2008-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080221155545/http://adsabs.harvard.edu/abs/1999P%26SS...47.1119H }}</ref><ref name="Bishop1990" />. Атмосфера ахҟьа аҟынтәи еиҳа ихараны иҟоу ахәҭақәа — атермосфереи агәыргьыни — рыԥхарра 800–850 К ауп<ref name="Lunine1993" /><ref name="Herbert1999" />, аха ари аҩыза аԥхарра арбагақәа зыхҟьо макьана еилкаам. Амратә аультрафиолеттә шәахәаркра (ааигәатәи, мамзаргьы харатәи аультрафиолеттә спектр) мамзаргьы аврорақәа иаҭаху амчхара рыҭара рылшом (хыхьтәи астратосфера аҟны арацәаӡриқәа рыҟамзаара иахҟьаны архьшәашәара алҵшәа алаҟәра алагала ҟанаҵар шалшогьы<ref name="Herbert1999" /><ref name="Herbert1987" />). Амолекулатә ӡри анахысгьы, атермосфера иаҵанакуеит хыԥхьаӡара рацәала зыхиақәиҭу аӡритә атомқәа. Урҭ рмасса лаҟәи рыԥхарра ҳараки атермосфера 50 000 км (ҩ-планетатә радиуск) инареиҳаны изыҟоу аилыркааразы ицхыраагӡахар рылшоит<ref name="Herbert1999" /><ref name="Herbert1987" />. Ари еиҵыху агәыргьын — Уран аҷыдара ауп<ref name="Herbert1999" />. Убри ауп амацәазқәа рҿы асаба амаҷра зыхҟьо<ref name="Herbert1987" />. Уран атермосфереи астратосфера хыхьтәи ахҟьеи а[[Ионосфера|ионосфера]] шьақәдыргылоит<ref name="1986Tyler" />, уи 2000 инаркны 10 000 км рҟынӡа аҳаракыраҿы иҟоуп<ref name="1986Tyler" />. Уран аионосфера еиҳа ижәпоуп Сатурни Нептуни рҟны аасҭа, иҟалап уи зыхҟьо хыхьтәи астратосфераҿы арацәаӡриқәа рылаҵәара ахьмаҷу азы акәзаргьы<ref name="Herbert1999" /><ref name="Trafton1999">{{статья |заглавие=H<sub>2</sub> Quadrupole and H<sub>3</sub><sup>+</sup> Emission from Uranus: the Uranian Thermosphere, Ionosphere, and Aurora |том=524 |страницы=1059—1023 |doi=10.1086/307838 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999ApJ...524.1059T |язык=en |тип=journal |автор=Trafton, L. M.; Miller, S.; Geballe, T. R.; et al. |год=1999 |издание=[[The Astrophysical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011162839/http://adsabs.harvard.edu/abs/1999ApJ...524.1059T }}</ref>. Аионосфера еиҳарак амратә ультрафиолеттә шәахәаркрала еиқәыршәоуп, насгьы уи аилаӷәӷәара амратә усура иахьыԥшуп<ref name="Encrenaz2003b">{{статья |заглавие=The rotational temperature and column density of H<sub>3</sub><sup>+</sup> in Uranus |издание=[[Planetary and Space Science]]|том=51 |страницы=1013—1016 |ссылка=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/2003_Rotational_Temperature.pdf |doi=10.1016/S0032-0633(03)00132-6 |язык=en |тип=journal |автор=Encrenaz, Th.; Drossart, P.; Orton, G.; et al. |год=2003 |archive-date=2015-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151029194458/http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/2003_Rotational_Temperature.pdf }}</ref>. Абраҟа аврорақәа Иупитери Сатурни рҿы еиԥш лассы-лассы иуԥылом, насгьы усҟак ҵакы рымам<ref name="Herbert1999" /><ref name="Lam1997">{{статья |заглавие=Variation in the {{nowrap|H<sub>3</sub><sup>+</sup>}} emission from Uranus |том=474 |страницы=L73—L76 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1997ApJ…474L..73L |doi=10.1086/310424 |язык=en |тип=journal |автор=Lam, Hoanh An; Miller, Steven; Joseph, Robert D.; et al. |год=1997 |издание=[[The Astrophysical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref>. [[Афаил:Uranuscolour.png|thumb|300px|upright|Аԥсабаратә ԥштәы (армарахьтә) змоу еиҳа икьаҿу ацәқәырԥа аураҟны (арӷьарахьтә), аԥсҭҳәақәа рцәаҳәақәеи атмосфератә «хҭырԥеи» реиҩдыраара алзыршо («Воиаџьер-2» аҭыхымҭа)]] Уран атмосфера егьырҭ апланета дуқәа ратмосфера иаҿырԥшны уахәаԥшуазар уамашәа иҭынчуп, уимоу Нептун иаҿырԥшны уахәаԥшуазаргьы, уи Уран иеиԥшуп еилазааралагьы шәагаалагьы<ref name="Sromovsky2005" />. «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» Уран ианазааигәаха, ари апланета иубарҭоу ахәҭаҿы 10 ԥсҭҳәа цәаҳәак мацара роуп иубарҭахаз<ref name="Smith1986" /><ref name="planetary">{{cite web |title=No Longer Boring: 'Fireworks' and Other Surprises at Uranus Spotted Through Adaptive Optics |author=[[Лакдавалла, Эмилия|Emily Lakdawalla]] |website = The Planetary Society |url=https://www.planetary.org/news/2004/1111_No_Longer_Boring_Fireworks_and_Other.html |url-status=dead |year=2004 |access-date=2007-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719212924/http://www.planetary.org/news/2004/1111_No_Longer_Boring_Fireworks_and_Other.html |archive-date=2011-07-19}}</ref>. Ас еиԥш атмосфера аҭынҷра даараӡа илаҟәу аҩныҵҟатәи аԥхарра иадаҳҳәалар ауеит. Уи егьырҭ апланета дуқәа рҟны аасҭа акырӡа еиҵоуп. Уран атропоаанҿасраҿы зегь реиҳа илаҟәу аҳауа аԥхарра 49 К (−224°C) ауп, убри аҟнытә апланета Амратә система апланетақәа рхыԥхьаӡараҿ зегь реиҳа ихьшәашәоу ауп — Амра аҟынтәи еиҳа ихараны иҟоу [[Нептун|Нептуни]] [[Плутон|Плутони]] раасҭагьы<ref name="Lunine1993" /><ref name="Pearl1990" />. === Атмосфератә шьақәгыларақәа, аԥсҭҳәақәеи аԥшақәеи === [[Афаил:Uranian wind speeds ab.svg|thumb|200px|left| Уран аҟны аԥсҭҳәақәа рзоналтә ццакырақәа]] 1986 шықәсазы «Воиаџьер-2» иҭнахыз асахьақәа иаадырԥшит Уран иубаратәы иҟоу аладатәи агьежьбжа ҩ-регионк рыла ишеиҩшахо: илашо «аполиартә хҭырԥеи» еиҳа имаҷны илашо аекватортә зонақәеи<ref name="Smith1986" />. Арҭ азонақәа рҳәаа -45° аҭбаараҿы иҟоуп. -45° -50° рыбжьара иҟоу ацәаҳәа ҭшәа, аладатәи «амацәаз» ҳәа изышьҭоу, агьежьбжа аҟны зегь реиҳа иубарҭоу ҟазшьоуп, насгьы иааизакны иубаратәы иҟоу ахҟьа аҟны<ref name="Smith1986" /><ref name="Hammel2005">{{статья|заглавие=Uranus in 2003: Zonal winds, banded structure, and discrete features|том=175|страницы=534—545|doi=10.1016/j.icarus.2004.11.012|ссылка=http://www.llnl.gov/tid/lof/documents/pdf/316112.pdf|язык=en|тип=journal|автор=Hammel, H.B.; de Pater, I.; Gibbard, S.; et al.|год=2005|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|archive-date=2007-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20071025031013/http://www.llnl.gov/tid/lof/documents/pdf/316112.pdf}}</ref>. «Ахҭырԥеи» амацәази, агәаанагара шыҟоу ала, 1,3 инаркны 2 бар рҟынӡа ақәыӷәӷәаратә бжьаӡараҿы иҟоуп, насгьы урҭ а[[метан|метан]] иаԥсҭҳәа жәпақәоуп<ref name="Rages2004" />. «Воиаџьер-2» Уран изааигәахеит «Аладатәи аполиартә ԥхынра» аан, аха аҩадатәи аполиартә гьежьы аԥшаара алымшеит. Аха [[XXI век|XXI-тәи ашәышықәса]] алагамҭазы, Уран аҩадатәи агьежьбжа «Хаббли» [[Обсерватория Кека|Кек аобсерваторие]] ртелескопқәа рыла ианҭырҵаа, апланета ари ахәҭаҿы «ахҭырԥа» ма «амацәаз» ҳәа акгьы ԥшаамхеит<ref name="Hammel2005" />. Убасала, Уран аилазаашьаҿы даҽа асимметриак ааԥшит, еиҳарак аладатәи аполиус азааигәара илашоу, насгьы «аҩадатәи амацәаз» аҩадатәи аҭыԥқәа рҿы еизаданы илашьцоу<ref name="Hammel2005" />. Змасштаб дуу атмосфера ацәаҳәатә еиҿкаашьа анаҩсгьы, «Воиаџьер-2» иазгәанаҭеит илашоу аԥсҭҳәа хәыҷқәа жәаба, урҭ реиҳарак «аладатәи амацәаз» аҩадахьы градусқәак рыла иҟоу аҭыԥ аҿы<ref name="Smith1986" />; егьырҭ аганқәа зегь рыла Уран «динамикала иԥсхьоу» планетаҵас иҟан. Аха 1990-тәи ашықәсқәа рзы иҭаҩыз аԥсҭҳәа лашақәа рхыԥхьаӡара акырӡа иацлеит, урҭ реиҳарак апланета аҩадатәи агьежьбжаҿы иҟан, уи аамҭазы иубарҭахаз<ref name="Sromovsky2005" />. Ари азы актәи аилыркаа (аԥсҭҳәа лашақәа еиҳа имарианы иубарҭоуп аҩадатәи агьежьбжаҿы, еиҳа илашо аладатәи агьежьбжаҿы аасҭа) шьақәырӷәӷәамхаӡеит. Аҩ-гьежьбжак рҟны аԥсҭҳәақәа реиҿкаараҿы аиԥшымзаарақәа ыҟоуп<ref name="Karkoschka2001" />: аҩадатәи аԥсҭҳәақәа еиҳа ихәыҷуп, илашоуп, еиҳа иалкаауп<ref name="Hammel2005b" />. Иҟалап урҭ еиҳа иҳараку аҭыԥ аҿы иҟазар<ref name="Hammel2005b" />. Аԥсҭҳәақәа рыԥсҭазаара аамҭа даара еиуеиԥшым — игәаҭаз рҟынтәи ԥсҭҳәақәак сааҭқәакгьы нырымҵит, аха аладатәи аԥсҭҳәақәа рҟынтәи акы иадамзаргьы еиқәхеит «Воиаџьер-2» Уран ианахаԥыруаз аамҭа инаркны<ref name="Sromovsky2005" /><ref name="planetary" />. Ааигәа Нептуни Урани рҿы имҩаԥгаз ахылаԥшрақәа иаадырԥшит арҭ апланетақәа рыԥсҭҳәақәа реиԥшызаарақәа рацәаны ишыҟоу<ref name="Sromovsky2005" />. Уран аҿы аҳауа аҭагылазаашьа еиҳа ишҭынчугьы, Нептун аҟны еиԥш, уаҟагьы «ашәыта лашьцақәа» (атмосфератә ԥшаҵәиқәа) гәаҭоуп — 2006 шықәсазы раԥхьаӡакәны уи атмосфераҿы аԥшаҵәи рбеит, насгьы асахьа ҭырхит<ref name="DarkSpot" />. [[Афаил:Uranus Dark spot.jpg|thumb|upright|200px|right|Уран аҿы раԥхьаӡатәи атмосфератә ԥшаҵәыҩ. «Хаббл» иҟанаҵаз асахьа]] Еиуеиԥшым аԥсҭҳәақәа рышьклаԥшрақәа алшара ҳнаҭеит Уран хыхьтәи атропосфераҿы иасуа азоналтә ԥшақәа ралкаара<ref name="Sromovsky2005" />. Аекватор аҿы аԥша ретроградатәуп, даҽакала иуҳәозар, апланета аҵәира иаҿагыло аган ала иасуеит, урҭ рыццакра (аныҟәара аҵәира иаҿагылоуп азы) -100 м/с -50 м/с ауп<ref name="Sromovsky2005" /><ref name="Hammel2005" />. Аԥшақәа рыццакра ноль аҟынӡа инеиуеит, аекватор аҟынтәи аҭбаара ± 20° аҟынӡа абжьаӡара еизҳацыԥхьаӡа, аԥша шамахамзар иахьыҟам. Аԥшақәа апланета агьежьра аган ала аполиусқәа рҟынӡа асра иалагоит<ref name="Sromovsky2005" />. Аԥшақәа рыццакра аизҳара иалагоит, ±60° аҭбаарақәа рҿы иреиҳау аҩаӡара аҟынӡа инаӡоит, насгьы аполиусқәа рҿы ноль аҟынӡа илеиуеит<ref name="Sromovsky2005" />. Аԥша аццакра −40° аҭбаараҿы 150 м/с инаркны 200 м/с рҟынӡа иҟоуп, аха анаҩстәи ахылаԥшрақәа рзы ԥынгылас иҟоуп «Аладатәи амацәаз», уи аԥсҭҳәақәа алашарала иаҵәахуеит, насгьы аладатәи аполиус азааигәара аԥша аццакра аԥхьаӡара алнаршом. Апланетаҿы иаҳбо аԥша иреиҳау аццакра ҭаҩын аҩадатәи агьежьбжаҿы +50° аҭбаараҿы, насгьы 240 м/с инареиҳаны ыҟоуп<ref name="Sromovsky2005" /><ref name="Hammel2005" /><ref name="Hammel2001">{{статья|заглавие=New Measurements of the Winds of Uranus|том=153|страницы=229—235|doi=10.1006/icar.2001.6689|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001Icar..153..229H|автор=Hammel, H.B.; Rages, K.; Lockwood, G.W.; et.al.|год=2001|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104912/http://adsabs.harvard.edu/abs/2001Icar..153..229H}}</ref>. === Асезонтә ԥсахрақәа === [[Афаил:Uranus clouds.jpg|thumb|left|120px|Уран. 2005 шықәса. Иубарҭоуп «аладатәи амацәази» аҩадатәи аԥсҭҳәа лашеи.]] [[2004|2004 шықәса]] хәажәкырамза инаркны лаҵарамзанӡа аамҭа кьаҿк аҩнуҵҟа Уран атмосфераҿы еиҳа активла аԥсҭҳәақәа рцәырҵра гәаҭан, шамахак Нептун аҟны еиԥшҵәҟьа<ref name="Hammel2005b">{{статья |заглавие=New cloud activity on Uranus in 2004: First detection of a southern feature at 2.2 µm |том=175 |страницы=284—288 |doi=10.1016/j.icarus.2004.11.016 |ссылка=http://www.llnl.gov/tid/lof/documents/pdf/aehfypdf |язык=en |тип=journal |автор=Hammel, H. B.; de Pater, I.; Gibbard, S. G.; et al. |год=2005 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last=Devitt |first=Terry |url=http://www.news.wisc.edu/10402.html |url-status=dead |title=Keck zooms in on the weird weather of Uranus |publisher=University of Wisconsin-Madison |year=2004 |access-date=2006-12-24 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qXlkOsM?url=http://www.news.wisc.edu/10402 |archive-date=2011-08-11}}</ref>. Ахылаԥшрақәа ишьақәдыргылеит аԥша 229 м/с (824 км/сааҭ) аҟынӡа аццакра, насгьы еиԥымҟьо а[[гроза|дыд]] «ԥхынгәы ԥшьба афеиерверк» ҳәа хьӡыс изҭаз<ref name="planetary" />. 2006 шықәса [[Нанҳәамза 23|нанҳәамза 23]] рзы, Акосмос аҭҵааратә институти (Боулдер, [[Колорадо|Колорадо аштат]], [[США|ЕАА]]) Висконсинтәи ауниверситети Уран ахҟьаҿы шәыта лашьцак рбеит, уи апланетаҿы ашықәс аамҭақәа рыԥсахра иазку адыррақәа арҭбааит<ref name="DarkSpot">{{cite web |url=http://www.physorg.com/pdf78676690.pdf |title=Hubble Discovers a Dark Cloud in the Atmosphere of Uranus |author=Sromovsky L., Fry P., Hammel H., Rages K. |publisher=physorg.com |access-date=2007-08-22 |format=pdf |archive-url=https://www.webcitation.org/60qXlvtko?url=http://www.physorg.com/pdf78676690.pdf |archive-date=2011-08-11 |url-status=live}}</ref>. Аусура аизҳара зыҟало ииашаҵәҟьаны еилкааӡам — иҟалап Уран аҵәҩан «аекстремалтә» наара ашықәс аамҭақәа «рекстремалтә» ԥсахрақәа ахылҿиаауазар<ref name="weather" /><ref name="Hammel2007" />. Уран ашықәсаамҭатә ԥсахрақәа ралкааразы аамҭа ауп иаҭаху, избан акәзар уи атмосфера иазку раԥхьатәи инаӡоу адыррақәа 84 шықәса еиҵаны раԥхьа ирҳан («Урантәи ашықәс» 84 дгьылтә шықәса иаҟароуп). Урантәи шықәсыбжак раҟара раԥхьа (1950-тәи ашықәсқәа рзы) излагаз а[[Фотометрия|фотометриа]] иаанарԥшит апланета арлашара аҽеиҭакрақәа ҩ-диапазонк рыла: амаксимумқәа ҟалоит а[[Солнцестояние|мрагыларақәа]] раан, насгьы аминимумқәа а[[Равноденствие|мшеиҟарарақәа]] раан<ref name="Lockwood2006">{{статья |заглавие=Photometric variability of Uranus and Neptune, 1950–2004 |том=180 |страницы=442—452 |doi=10.1016/j.icarus.2005.09.009 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..180..442L |язык=en |тип=journal |автор=Lockwood, G. W.; Jerzykiewicz, Mikołaj |год=2006 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011123935/http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..180..442L }}</ref>. Абас еиԥш иҟоу апериодтә ԥсахрақәа гәаҭан 1960-тәи ашықәсқәа рзы излагаз а[[Тропосфера|тропосфера]] а[[Микроволновое излучение|микроцәқәырԥатә]]ршәарақәа рыбзоурала<ref name="Klein2006">{{статья |заглавие=Long-term variations in the microwave brightness temperature of the Uranus atmosphere |том=184 |страницы=170—180 |doi=10.1016/j.icarus.2006.04.012 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..184..170K |язык=en |тип=journal |автор=Klein, M. J.; Hofstadter, M. D. |год=2006 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104922/http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..184..170K }}</ref>. 1970-тәи ашықәсқәа рзы ицәырҵыз а[[Стратосфера|стратосфертә]] ԥхарратә гәаҭарақәа амрагыларақәа раангьы амаксимумқәа аадырԥшит ([[1986|1986 шықәсазгьы]] уахь иналаҵаны)<ref name="Young2001" />. Абарҭ аԥсахрақәа реиҳарак зыхҟьо апланета асимметриа ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref name="Karkoschka2001">{{статья |заглавие=Uranus’ Apparent Seasonal Variability in 25 HST Filters |том=151 |страницы=84—92 |doi=10.1006/icar.2001.6599 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001Icar..151...84K |язык=en |тип=journal |автор=Karkoschka, Erich |год=2001 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011162859/http://adsabs.harvard.edu/abs/2001Icar..151...84K }}</ref>. Аха аҭҵаарақәа ишаадырԥшуа ала Уран аҿы ашықәс аамҭақәа рыԥсахрақәа еснагь хыхь зыӡбахә ҳәаз афакторқәа ирхьыԥшым<ref name="Hammel2007">{{статья |заглавие=Long-term atmospheric variability on Uranus and Neptune |том=186 |страницы=291—301 |doi=10.1016/j.icarus.2006.08.027 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007Icar..186..291H |язык=en |тип=journal |автор=Hammel, H. B.; Lockwood, G. W. |год=2007 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011134812/http://adsabs.harvard.edu/abs/2007Icar..186..291H }}</ref>. [[1944|1944 шықәсазы]] иаԥхьанеиуаз «аҩадатәи амрагылара» аан, Уран аҩадатәи агьежьбжаҿы аццеира аҩаӡара еизнарҳаит — ари иаанарԥшуеит уи еснагь ишҭаамыз<ref name="Lockwood2006" />. Амрагылараан Амра иаҿаԥшуа иубаратәы иҟоу аполиус алашара еизнагоит, насгьы амшеиҟарара ашьҭахь ирласны илашьцоит<ref name="Hammel2007" />. Аблабаратәи амикроцәқәырԥатәи ашәарақәа икылыршәшәаны рыҭҵаара иаанарԥшит ашәахәа аизҳара еснагь амрагылараан ишыҟамло. Америдиантә [[альбедо|альбедо]] аҿгьы иара убас аԥсахрақәа ҟалоит<ref name="Hammel2007" />. Аҵыхәтәан, 1990-тәи ашықәсқәа рзы, Уран амрагыларатә ҭыԥ анааннажь, акосмостә телескоп «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]» абзоурала игәаҭахеит аладатәи агьежьбжа еиҳа илашьцахо ишалагаз, аҩадатәи агьежьбжа еиҳа ишылашахо<ref name="Rages2004">{{статья |заглавие=Evidence for temporal change at Uranus’ south pole |том=172 |страницы=548—554 |doi=10.1016/j.icarus.2004.07.009 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Icar..172..548R |автор=Rages, K. A.; Hammel, H. B.; Friedson, A. J. |год=2004 |язык=en |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011123920/http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Icar..172..548R }}</ref>, уи аҩнуҵҟа аԥшақәа рыццакра еизҳауан, аԥсҭҳәақәагьы рхыԥхьаӡара иацлон<ref name="planetary" />, аха аилгарахь ахы архон<ref name="Hammel2005b" />. Асезонтә ԥсахрақәа зыхҟьо амеханизм уажәгьы иахьынӡахәҭоу ибзианы иҭҵааӡам<ref name="Hammel2007" />. Аԥхынтәии аӡынтәии амрагыларақәа рааигәара, Уран аҩ-гьежьбжакгьы амра ашәахәа мамзаргьы адәахьтәи акосмос алашьцара аҵаҟа иҟоуп. Амра иарлашо аҭыԥқәа рыцқьахара зыхҟьо атропосфера ахҟьақәа рҟны аҭыԥантәи анаҟәи аметантә ԥсҭҳәақәеи рыжәпахара ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref name="Rages2004" />. -45° аҭбаараҿы иҟоу амацәаз лаша иара убас аметантә ԥсҭҳәақәа ирыдҳәалоуп<ref name="Rages2004" />. Аладатәи аполиартә регион аҿы иҟоу егьырҭ аԥсахрақәа ҵаҟатәи ахҟьақәа рҿы иҟоу аԥсахрақәа рыла реилкаара ҟалоит. Апланета аҟынтәи иаауа амикроцәқәырԥатә шәахәаркра аӷәӷәара аҽеиҭакрақәа зыхҟьо атропосфера иҵаулоу ациркулиациа аҽыԥсахрақәа ракәзар ҟалоит, избан акәзар аполиартә ԥсҭҳәа жәпақәеи анаҟәқәеи а[[Конвекция|конвекциа]] иаԥырхагахар рылшоит<ref name="Hofstadter2003" />. Ҭагалантәи астрономиатә лагамҭа ааигәахацыԥхьаӡа, амчқәа рҽырыԥсахуеит, аконвекциагьы ҩаԥхьа иҟалар алшоит<ref name="planetary" /><ref name="Hofstadter2003">{{статья |заглавие=Seasonal change in the deep atmosphere of Uranus |том=165 |страницы=168—180 |doi=10.1016/S0019-1035(03)00174-X |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003Icar..165..168H |автор=Hofstadter, Mark D.; Butler, Bryan J. |год=2003 |язык=en |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011134742/http://adsabs.harvard.edu/abs/2003Icar..165..168H }}</ref>. == Уран ашьақәгылара == {{main|Анебулатә гипотеза}} Аҵаатәи арчытә гигантқәеи рыбжьара аиԥшымрақәа Амратә система ашьақәгылараан иҟалеит ҳәа агәаанагара иадгыло аргументқәа рацәоуп<ref name="Thommes1999" /><ref name="Brunini1999">{{статья|заглавие=Numerical simulations of the accretion of Uranus and Neptune|издание=Plan. Space Sci.|том=47|страницы=591—605|doi=10.1016/S0032-0633(98)00140-8|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999P%26SS...47..591B|язык=en|тип=journal|автор=Brunini, Adrian; Fernandez, Julio A.|год=1999|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011162844/http://adsabs.harvard.edu/abs/1999P%26SS...47..591B}}</ref>. Амратә система [[Протосолнечная туманность|Апротомратә наҟәра]] ҳәа изышьҭоу а[[газ|рчи]] асабеи рыла ишьақәгылоу игьежьуа ампыл ду аҟынтәи ишьақәгылеит ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Анаҩс ампыл еиҳа ижәпахеит, насгьы зыгәҭаны [[Амра|Амра]] ҟалаз адырган шьақәгылеит<ref name="Thommes1999" /><ref name="Brunini1999" />. А[[водород|ӡи]] а[[Гелий|гелиуми]] рыбжеиҳарак Амра ашьақәгылара иагеит. Асаба ахәҭаҷқәа аҽеизакра иалагеит, анаҩс а[[Протопланета|протопланетақәа]] шьақәдыргыларц азы<ref name="Thommes1999" /><ref name="Brunini1999" />. Апланетақәа еизҳацыԥхьаӡа, урҭ рҟынтәи шьоукы рыкәша-мыкәша иаанхаз арчы еизыргартә еиԥш иӷәӷәаз а[[гравитационное поле|гравитациатә ҭыԥ]] роуит. Урҭ еиҳа-еиҳа арчы еизыргон, аҳәааҿы инаӡаанӡа, насгьы експонентала ирызҳауан. Аҵаатә гигантқәа ирылшеит акырӡа еиҵаны арчы аизгара — Адгьыл амассақәак мацара. Абасала, урҭ рыкапан ари аҳәаа аҟынӡа инаӡомызт<ref name="Thommes1999" /><ref name="Brunini1999" /><ref name="Jewitt2006">{{статья|заглавие=An Ultradeep Survey for Irregular Satellites of Uranus: Limits to Completeness|том=129|страницы=518—525|ссылка=https://arxiv.org/PS_cache/astro-ph/pdf/0410/0410059v1.pdf|doi=10.1086/426329|язык=en|тип=journal|автор=Sheppard, Scott S.; [[Джуитт, Дэвид|Jewitt, David]]; Kleyna, Jan|год=2006|издание=[[The Astronomical Journal]]|издательство=[[IOP Publishing]]|archive-date=2020-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200315003413/https://arxiv.org/PS_cache/astro-ph/pdf/0410/0410059v1.pdf}}</ref>. Амратә система ашьақәгылара иазку ҳаамҭазтәи атеориақәа Урани Нептуни рышьақәгылара аилыркаараҿы ауадаҩрақәа рымоуп. Урҭ апланетақәа мыцхәы идууп Амреи дареи ирыбжьоу абжьаӡаразы. Иҟалап урҭ уаанӡа Амра еиҳа иазааигәазҭгьы, аха нас рорбитақәа рыԥсахзар<ref name="Thommes1999">{{статья|заглавие=The formation of Uranus and Neptune in the Jupiter-Saturn region of the Solar System|издание=Nature|том=402|страницы=635—638|ссылка=https://www.boulder.swri.edu/~hal/PDF/un-scat_nature.pdf|doi=10.1038/45185|язык=en|тип=journal|автор=Thommes, Edward W.; Duncan, Martin J.; Levison, Harold F.|год=1999|archive-date=2019-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521143056/https://www.boulder.swri.edu/~hal/PDF/un-scat_nature.pdf}}</ref>. Аха, апланетартә модельтә метод ҿыцқәа иаадырԥшуеит Урани Нептуни ҵабыргыҵәҟьаны уажәы иахьыҟоу аҭыԥ аҿы иҟалар шрылшоз, убри аҟнытә арҭ амодельқәа рыла урҭ ршәагаақәа Амратә система ахылҵшьҭра атеориа ԥынгылас изазыҟаломызт<ref name="Brunini1999" />. == Амҩанызақәа == {{main|Уран амҩанызақәа}} [[Афаил:Uranian moon montage.png|thumb|left|800px|Уран иреиҳау амҩанызақәа. Армарахьтә арыӷьарахь: [[Миранда (спутник)|Миранда]], [[Ариэль (спутник)|Ариель]], [[Умбриэль (спутник)|Умбриель]], [[Титания (спутник)|Титаниа]], [[Оберон (спутник)|Оберон]]]] Уран асистемаҿы иаартуп 29 ԥсабаратә мҩаныза<ref name=NASA_Uranus/>. Урҭ рыхьӡқәа алхын [[Шеқспир, Уильиам|Уилиам Шекспир]], [[Поуп, Александр|Александр Поуп]] рҩымҭақәа рҿы иаагоу афырхацәа рыхьӡқәа рыла<ref name="Faure2007" /><ref name="Nineplanets">{{cite web|title=Uranus|url=http://www.nineplanets.org/uranus.html|publisher=nineplanets.org|access-date=2007-07-03|archive-url=https://www.webcitation.org/60qXmEkzK?url=http://www.nineplanets.org/uranus.html|archive-date=2011-08-11|url-status=dead}}</ref>. Иалкаазар ауеит иреиҳау амҩанызақәа хәба: [[Миранда (спутник Урана)|Миранда]], [[Ариэль (спутник)|Ариель]], [[Умбриэль (спутник)|Умбриель]], [[Титания (спутник)|Титаниа]], [[Оберон (спутник)|Оберон]]<ref name="Faure2007" />. Уран амҩанызатә система арчытә гигантқәа рымҩанызатә системақәа рыбжьара зегь реиҳа имаҷу акапан амоуп. Абарҭ ахә-мҩанызак зегьы рыкапанеицҵагьы Нептун амҩаныза [[Тритон (спутник Нептуна)|Тритон]] акапан абжа иаҟарахом<ref name="Jacobson1992" />. Уран амҩанызақәа рҟынтә иреиҳау Титаниа арадиус 788,9 км ауп, адгьыл [[Амза|Амза]] арадиус абжеиҵара иаҟароуп, аха [[Сатурн|Сатурн]] аҩбатәи амҩаныза ду [[Рея (спутник)|Реа]] аасҭа еиҳауп. Амзақәа зегьы р[[альбедо|альбедо]] лаҟәуп, Умбриел аҟны 0,20 инаркны Ариел аҟны 0,35 аҟынӡа<ref name="Smith1986">{{статья|заглавие=Voyager 2 in the Uranian System: Imaging Science Results|издание=Science|том=233|страницы=97—102|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...43S|язык=en|тип=journal|автор=Smith, B.A.; Soderblom, L.A.; Beebe, A.; et al.|год=1986|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011123700/http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...43S}}</ref>. Уран амзақәа 50:50 еизыҟазаашьала аҵааи ахаҳәи рыла ишьақәгылоуп. Аҵаа иалазар ауеит а[[аммиак|ммиаки]] а[[углекислый газ|рацәаҵәыҵәтә рчи]]<ref name="summary" /><ref name="Hussmann2006">{{статья|заглавие=Subsurface oceans and deep interiors of medium-sized outer planet satellites and large trans-neptunian objects|том=185|страницы=258—273|doi=10.1016/j.icarus.2006.06.005|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..185..258H|язык=en|тип=journal|автор=Hussmann, Hauke; Sohl, Frank; Spohn, Tilman|год=2006|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011123945/http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..185..258H}}</ref>. Амҩанызақәа рҟынтә Ариел зегь реиҳа иқәыԥшу ахҟьа амоуп: уаҟа зегь реиҳа имаҷны акратерқәа ыҟоуп. Умбриел ахҟьа, акратерқәа рыҟазаара ала уахәаԥшуазар, зегь реиҳа ижәытәӡоу акәзар ҟалап<ref name="Smith1986" /><ref name="summary" />. Миранда 20 километра аҵаулара змоу аҩхаақәа, атеррасақәа, еилаҩынтуа аландшафт амоуп<ref name="Smith1986" />. Теориак уи зыхҟьо ҳәа иаҳәоит Миранда зны ажәҩантә цәеижьк иаҿасын, иахьеилаҳаз, насгьы агравитациа амчқәа рыбзоурала дырҩеигь «аҽахьеизнагаз»<ref name="summary" /><ref name="Marzari1998">{{статья|заглавие=Modelling the disruption and reaccumulation of Miranda|издание=Astron. Astrophys.|том=333|страницы=1082—1091|doi=10.1051/0004-6361:20010803|ссылка=http://aa.springer.de/papers/8333003/2301082.pdf|язык=en|тип=journal|автор=Marzari, F.; Dotto, E.; Davis, D.R; et al.|год=1998|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308062609/http://aa.springer.de/papers/8333003/2301082.pdf|archive-date=2008-03-08}}</ref>. == Уран аҭҵаара == {{main|Амратә система апланетақәеи амҩанызақәеи раартра аҭоурых}} === Аартрақәа реишьҭагылашьа === {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width="835px" |- style="background-color:#cccccc;" ! Арыцхә ! Аартра ! Аԥхьаартҩы(цәа) |- | [[Хәажәкырамза 13|Хәажәкырамза 13]], [[1781|1781]] || Уран || Уилиам Гершель |- | [[Ажьырныҳәамза 11|Ажьырныҳәамза 11]], [[1787|1787]] || [[Титания (спутник)|Титаниеи]] [[Оберон (спутник)|Оберони]] || Уилиам Гершель |- | [[Жәабранмза 22|Жәабранмза 22]], [[1789|1789]] || Гершель Уран амацәазқәа рыӡбахә иҳәоит || Уилиам Гершель |- | [[Жьҭаарамза 24|Жьҭаарамза 24]], [[1851|1851]] || [[Ариэль (спутник)|Ариели]] [[Умбриэль (спутник)|Умбриели]] || Уилиам Ласселл |- | [[Жәабранмза 16|Жәабранмза 16]], [[1948|1948]] || [[Миранда (спутник)|Миранда]] || [[Койпер, Джерард Петер|Коипер]] |- | [[Хәажәкырамза 10|Хәажәкырамза 10]], [[1979|1979]] || Уран амацәазтә система || гәыԥҩык аҭҵааҩцәа иаадыртыз |- | [[1985|1985 шықәса]] [[Ԥхынҷкәынмза 30|ԥхынҷкәынмза 30]] рзы || [[Пак (спутник)|Пак]] || [[Синнот, Стивен|Синноти]] «Воиаџьер-2» астанциеи |- | [[Ажьырныҳәамза 3|Ажьырныҳәамза 3]], [[1986|1986]] || [[Джульетта (спутник)|Џьульеттеи]] [[Порция (спутник)|Порциеи]] || Синноти «Воиаџьер-2» астанциеи |- | [[Ажьырныҳәамза 9]] 1986 || [[Крессида]] || Синноти «Воиаџьер-2» астанциеи |- | [[Ажьырныҳәамза 13]] 1986 || [[Дездемона (спутник)|Дездемона]], [[Розалинда (спутник)|Розалинд]], [[Белинда (спутник)|Белинда]] || Синноти «Воиаџьер-2» астанциеи |- | [[Ажьырныҳәамза 20]] 1986 || [[Корделия (спутник)|Корделиеи]] [[Офелия (спутник)|Офелиеи]] || [[Террил, Ричард|Террили]] «Воиаџьер-2»-и |- | [[Ажьырныҳәамза 23]] 1986 || [[Бианка (спутник)|Бианка]] || Смити «Воиаџьер-2» астанциеи |- | [[1997|1997 шықәса]] [[Цәыббрамза 6|цәыббрамза 6]] рзы || [[Калибан (спутник)|Калибани]] [[Сикоракса (спутник)|Сикоракси]]|| гәыԥҩык аҭҵааҩцәа иаадыртыз |- | [[Лаҵарамза 18]] 1999 || [[Пердита (спутник)|Пердита]] || Каркошкеи астанциа «Воиаџьер-2»-и (ажьырныҳәамза 18, 1986 шықәсазтәи аҭыхымҭақәа шьаҭас иҟаҵаны) |- | [[Ԥхынгәымза 18|ԥхынгәымза 18]], [[1999|1999]] || [[Сетебос (спутник)|Сетебос]], [[Стефано (спутник)|Стефано]], [[Просперо (спутник)|Просперо]] || гәыԥҩык аҭҵааҩцәа иаадыртыз |- | [[Нанҳәамза 13|Нанҳәамза 13]], [[2001|2001]] || [[Тринкуло (спутник)|Тринкуло]], [[Фердинанд (спутник)|Фердинанд]], [[Франциско (спутник)|Франсиско]]|| гәыԥҩык аҭҵааҩцәа иаадыртыз |- | [[Нанҳәамза 25|Нанҳәамза 25]], [[2003|2003]] || [[Маб (спутник)|Маби]] [[Купидон (спутник)|Купидони]] || Шоуолтери Лизери |- | [[Нанҳәамза 29]] 2003 || [[Маргарита (спутник)|Маргарита]] || [[Шеппард, Скотт|Шеппарди]] [[Джуитт, Дэвид|Џьуитти]] |- | [[Нанҳәамза 23|Нанҳәамза 23]], [[2006|2006]] || [[Тёмное пятно Урана|Уран ашәыта еиқәаҵәа]] || Хаббл ихьӡ зху акосмостә телескопи аҭҵааҩцәа ргәыԥи |} === Автоматикатә планетабжьаратә станциақәа рыла аҭҵаара === [[Афаил:Uranus Final Image.jpg|thumb|upright|right|200px|Уран асахьа, «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» Нептунҟа «иандәықәлоз» иҭнахыз]] [[1986|1986 шықәсазы]] [[НАСА|НАСА]] акосмостә ӷба «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» Уран аорбита иаҩсны иԥыруа амҩала 81 500 км апланета ахҟьа аҟынтәи бжьаӡарала иаҩсит. Акосмонавтика аҭоурых аҿы ари Уран ааигәара аҭаара аныҟалаз хҭыс заҵәуп. «Воиаџьер-2» [[1977|1977 шықәсазы]] идәықәлеит, насгьы Уран иаҩсны иԥыраанӡа Иупитери Сатурни (анаҩс Нептун) рыҭҵаарақәа мҩаԥнагеит. Аиқәыршәага Уран атмосфера аиҿкаареи ашьақәгылашьеи ҭнаҵааит<ref name="1986Tyler" />, амҩаныза ҿыцқәа 10 аанартит, 97,77° иҟоу аҵәҩантә наара иахҟьаны иҟоу зеиԥшыҟам аҳауатә ҭагылазаашьақәа ҭнаҵааит, иара убас иҭнаҵааит амацәазтә система<ref name="Smith1986" /><ref>{{cite web|title=Voyager: The Interstellar Mission: Uranus|website=JPL|url=https://voyager.jpl.nasa.gov/science/uranus.html|year=2004|access-date=2007-06-09|archive-url=https://www.webcitation.org/60qXmIVcJ?url=http://voyager.jpl.nasa.gov/science/uranus.html|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref>. Иара убасгьы иҭҵаахеит амҳалдызтә ҭыԥи амҳалдызасфера аиҿкаареи, лымкаала, аихҵәаратә ҵәира иахылҿиаауа «амҳалдызтә ҵыхәа». Иԥшаахеит амацәаз ҿыцқәа ҩба, насгьы иреиҳау амҩанызақәа хәба рфотоҭыхра мҩаԥысит<ref name="Smith1986" /><ref name="summary" />. [[Китайское национальное космическое управление|Китаитәи акосмостә агентра]] 2029 шықәсазы «[[Тяньвэнь-4|Тианвен-4]]» амиссиа алагара азԥхьагәаҭаны иамоуп, аханатә уи адҵа хадақәа иреиуан Уран аԥырратә траекториала аҭҵаара, аха анаҩс Уран ахь азонд адәықәҵара аҟәырхит, Иупитер амҩаныза Каллисто аҿы аппарат ақәтәарала иԥсахны<ref>{{Cite web|url=https://www.space.com/china-probes-jupiter-uranus-same-launch|title=China wants to probe Uranus and Jupiter with 2 spacecraft on one rocket|access-date=2022-09-24|publisher=Space.com|archive-date=2022-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923223508/https://www.space.com/china-probes-jupiter-uranus-same-launch|url-status=live}}</ref><ref name="CE">{{Cite web|url=https://www.cieletespace.fr/actualites/la-chine-compte-se-poser-sur-callisto-dans-la-prochaine-decennie|title=La Chine compte se poser sur Callisto dans la prochaine décennie|website=Ciel & Espace|access-date=2025-07-01|archive-date=2025-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250701062023/https://www.cieletespace.fr/actualites/la-chine-compte-se-poser-sur-callisto-dans-la-prochaine-decennie|url-status=live}}</ref>. 2023 шықәсазы, [[Национальная академия наук США|ЕАА Аҭҵаарадыррақәа рмилаҭтә академиа]] апланетартә ҭҵаарадыррақәа жәашықәсатәи рыхҳәааҿы Уранахь амиссиа апроект ахьӡ анаҭеит [[Uranus Orbiter and Probe|Uranus Orbiter and Probe]] ҳәа, НАСА анагӡаразы ирыднагалаз рҟнытә реиҳа аԥхьагылара змоу апроект ҿыц аҳасабала. Амиссиа аконцепциа — Уран амҩанызеи атмосфератә зонди злахәу апланетабжьаратәи астанциа роуп. Ахҳәааҿы иазгәаҭоуп абаллистикатә ҭагылазаашьақәа инарықәыршәаны, 2032 шықәсазы астанциа аусура аларгара шыманшәалахоз. 2026 шықәсазы NASA абиуџьет аҿы раԥхьаӡакәны амиссиа аус адуларазы аҟәрышь арбахеит<ref>{{Cite web|url=https://www.space.com/nasa-uranus-orbiter-and-probe-mission-objectives|title=Uranus up close: What proposed NASA 'ice giant' mission could teach us|website=Space.com|access-date=2026-01-12|archive-date=2025-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210170801/https://www.space.com/nasa-uranus-orbiter-and-probe-mission-objectives|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.planetary.org/articles/advocacy-success-fy2026-nasa-budget|title=You just saved NASA's budget|website=The Planetary Society|access-date=2026-01-24|archive-date=2026-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124064643/https://www.planetary.org/articles/advocacy-success-fy2026-nasa-budget|url-status=live}}</ref>. == Акультураҿы == {{Main|Уран акультураҿы}} Аартра ашьҭахь хышықәса анҵы Уран асатиратә памфлет иаҭыԥны иҟалеит<ref>{{книга|автор=Everett Franklin Bleiler, Richard J. Bleiler|заглавие=Science Fiction: The Early Years|ссылка=https://books.google.ru/books?id=KEZxhkG5eikC&lpg=PP1&pg=PA776|издательство=Kent State University Press|год=1990|pages=776|allpages=998|isbn=9780873384162|ref=Bleiler|archive-date=2018-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20181222173312/https://books.google.ru/books?id=KEZxhkG5eikC&lpg=PP1&pg=PA776}}</ref>. Уи аахыс апланета [[Вейнбаум, Стенли|Стенли Веинбаум]], [[Кэмпбелл, Рэмси|Ремзи Кэмпбелл]], [[Нивен, Ларри|Ларри Нивен]]<ref>{{книга|автор=[[Brian Stableford]] |часть=Uranus |заглавие=Science Fact and Science Fiction. An Encyclopedia |ссылка=https://archive.org/details/sciencefactscien00stab_405 |издательство=Routledge, Taylor & Francis Group |год=2006 |pages=[https://archive.org/details/sciencefactscien00stab_405/page/n566 540]—541 |allpages=758 |isbn=0‐415‐97460‐7}}</ref>, [[Павлов, Сергей Иванович|Сергеи Павлов]], [[Гуревич, Георгий Иосифович|Георги Гуревич]] уҳәа рыҭҵаарадырра-фантастикатә усумҭақәа рсиужеттә цәаҳәа иаладырхәуеит<ref name="МФ">{{статья|автор=Павел Гремлёв|заглавие=Ледяные гиганты. Уран и Нептун в фантастике|ссылка=https://www.mirf.ru/Articles/art4653.htm|место=М.|издательство=Мир фантастики|год=2011|номер=93|издание=|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006133738/http://www.mirf.ru/Articles/art4653.htm}}</ref>. Уран иара убас ахҭысқәа ахьымҩаԥысуа ҭыԥны иалхын афильм «[[Путешествие к седьмой планете|Абыжьбатәи апланетахь аныҟәара]]» азы<ref name="МФ" />, иара убасгьы «Акосмостә патруль» ахәҭақәа рзы<ref>{{статья|заглавие=Major Chuck's Space Patrol Radio Episode Log|автор=Charles S. Lassen|издание=Space Patrol: Missions of Daring in the Name of Early Television|pages=405|isbn=9780786419111|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Z74RN6CBnh0C&pg=PA405|archive-date=2018-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20181222173250/https://books.google.ru/books?id=Z74RN6CBnh0C&pg=PA405}}</ref>, «Далекқәа рыплан хада» (ателесериал «[[Доктор Кто|Доктор Ху]] аепизод») азы<ref>{{книга|автор=Lance Parkin |заглавие=Doctor Who: a history of the universe |ссылка=https://archive.org/details/doctorwhohistory0000park |издательство=Doctor Who Books |год=1996 |isbn=9780426204718 |allpages=273 }}</ref>. Апланета аӡбахә ҳәоуп иара убас еиуеиԥшым а[[комикс|комиксқәеи]], а[[Аниме|нимеқәеи]], акомпиутертә хәмаррақәеи рҿгьы. [[Астрология|Астрологиаҿы]] Уран (асимвол - [[Афаил:Uranus monogram.svg|30px]]) [[Водолей (знак зодиака)|Аӡылбаашьҭҩы]] а[[знаки Зодиака|дырга]] анапхгаҩыс иԥхьаӡоуп<ref>Library. New York: Mitchell Beazley/Ballantine Book. 1972. p. 14.</ref>. Шәахә. [[Уран в астрологии|Уран астрологиаҿы]]. == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2|refs= <ref name="Herschel_papers_xxx">{{книга |заглавие=The Scientific Papers of Sir William Herschel |ответственный=Collected and edited under the direction of a joint committee of the Royal Society and The Royal Astronomical Society |volume=1 |ссылка=https://archive.org/stream/scientificpapers032804mbp#page/n39/mode/2up |место=London |год=1912 |pages=xxviii–xxx |allpages=597}} ([https://books.google.com/books?id=9b00AAAAQBAJ&pg=PR29&dq=nebulous+star An other link])</ref> <ref name="Herschel_papers_100">{{книга |заглавие=The Scientific Papers of Sir William Herschel |ответственный=Collected and edited under the direction of a joint committee of the Royal Society and The Royal Astronomical Society |volume=1 |ссылка=https://archive.org/stream/scientificpapers032804mbp#page/n247/mode/2up |место=London |год=1912 |pages=100 |allpages=597}} ([https://books.google.com/books?id=9b00AAAAQBAJ&pg=PA100&dq=Planet An other link])</ref> <ref name=NASA_Uranus>{{cite web |url =https://solarsystem.nasa.gov/planets/uranus/overview/ |title =Overview: Uranus |publisher =NASA |date =2021-08-04 |lang =en |access-date =2021-11-23 |archive-url =https://web.archive.org/web/20211122010802/https://solarsystem.nasa.gov/planets/uranus/overview/ |archive-date=2021-11-22 |url-status =live }}</ref> }} == Алитература == * {{книга |автор = Miner E. D. |заглавие = Uranus: the planet, rings and satellites |ссылка = https://books.google.com/books?id=G6HvAAAAMAAJ |издательство = Wiley |год = 1998 |allpages = 360 |isbn = 978-0-471-97398-0 }} == Азхьарԥшқәа == * {{cite web |title = Особенности планеты Уран |author=|website=|lang=ru|url = https://spaceworlds.ru/solnechnaya-sistema/planeta-uran/kharakteristika-urana.html |date=2019-01-13|publisher=}} * {{cite web |title = edu.nstu.ru |url = http://edu.nstu.ru/frc/konkurs/solar_system/uran.htm |archive-url = https://web.archive.org/web/20090203221302/http://edu.nstu.ru/frc/konkurs/solar_system/uran.htm |archive-date = 2009-02-03 |url-status = dead }} * [http://www.allplanets.ru/solar_sistem/uranus/uranus.htm Уран] на ''allplanets.ru'' * {{cite web |title = Об Уране |url = https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranus |archive-url = https://web.archive.org/web/20070624113641/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranus |archive-date = 2007-06-24 |url-status = dead }} * {{cite web |title = Изображения Урана, полученные обсерваторией Кек |url = http://www2.keck.hawaii.edu/news/science/uranus/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20071116004224/http://www2.keck.hawaii.edu/news/science/uranus/ |archive-date = 2007-11-16 |url-status = dead }} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Уран| ]] [[Акатегориа:Арчытә гигантқәа]] [[Акатегориа:1781 шықәсазы иаартыз астрономтә обиектқәа]] [[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]] [[Акатегориа:Аҵаатә гигантқәа]] 1fcx404uhsjeh6rvx8o6wjhhoxptcbo Акатегориа:Германиатәи ахимикцәа 14 55079 176403 170548 2026-11-07T15:21:37Z Fraxinus.cs 8381 176403 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Chemists from Germany}} {{Fooian scientist types |Field=Ахимиа |Profession=Ахимикцәа |Nationality=Анемеццәа |NationalityWithSuffix=Германиатәи |Country=Германиа}} om8n710ptfmwlc5wx1pf0dm4v3hs650 176404 176403 2026-11-07T15:23:01Z Fraxinus.cs 8381 176404 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Chemists from Germany}} {{Fooian scientist types |Field=Ахимиа |Profession=Ахимикцәа |profession=ахимикцәа |Nationality=Анемеццәа |NationalityWithSuffix=Германиатәи |Country=Германиа}} mfoz7kjxbxasbcvuaubriw19rflin7i Амассатә информациа ахархәагақәа 0 55106 176541 172636 2026-11-07T23:23:42Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176541 wikitext text/x-wiki '''Амассатә информациа ахархәагақәа'''<ref>{{Cite web|access-date = 2015-10-24|title = Печатные СМИ: Заголовки газет, обзоры прессы|url = http://www.zagolovki.ru/|publisher = www.zagolovki.ru|archive-date = 2016-01-11|archive-url = https://web.archive.org/web/20160111225001/http://zagolovki.ru/|url-status = dead}}</ref> ([[Акроним|акрон.]] СМИ, [[Массовые коммуникации|амассатә коммуникациа ахархәагақәа]] ([[Аббревиатура|аббрев.]] АКХ) иреиԥшымкәа) — атехникатә хархәагақәа рыла ауаа рацәа рахь [[Передача информации|аинформациа анагаразы]] аиҿкаарақәа реизга; уажәраанӡагьы аурыс бызшәаҿы еиҳа лассы-лассы ахархәара змоу (атермин «амассатә коммуникациа ахархәагақәа» аасҭа) есыҽнытәи апрактикаҿы адыррақәа реизгареи, аус рыдулареи, ауаа рацәа рыларҵәареи рхархәагақәа рзы ахьӡ<ref>Средства массовой информации // [[Большая энциклопедия «Терра»|Большая энциклопедия в 62 томах]]. Т. 47. — М.: Терра. — 2006. — С. 453. ISBN 5-273-00432-2</ref>. [[Файл:28 Aug. 2018 - ITC Executive Director Arancha González is being interviewed by Zeinab Badawi for the BBC’s HardTalk. (44273926572).jpg|мини|Адырраҭара [[HARDtalk]] ателеканал [[BBC World News]] аҟны]] == Аетимологиа == Атермин «''амассатә '''информациа ахархәага»''''' аурыс бызшәаҿы 1970-тәи ашықәсқәа рзы ицәырҵит афранцыз бызшәа moyens d'information de masse аҟынтәи аиҭага аҳасабала. Афранцыз бызшәаҿы ари атермин ахархәара иаҟәыҵит 1960-тәи ашықәсқәа аҩбатәи азбжазы<ref name="Термин">''[[Терин, Валерий Павлович|Терин В. П.]]'' Массовая коммуникация (исследование опыта Запада). — М.: [[Институт социологии РАН]], 1999</ref>. Атермин «АИХ» ҵакыс иамоуп апрессеи, арадиои, ателехәаԥшреи рнырра ахырхарҭакра («хыхьынтәи ҵаҟа»), даҽакала иуҳәозар, урҭ рнырра авторитаризм азы азин ҟанаҵоит<ref name="Термин" />, насгьы аелектронтә коммуникациатә хархәагақәа ирышьашәалаӡом, урҭ вектор хадас ирымоу зегьы рҟынтәи зегьы рахь иаразнактәи аҭакҟаҵара ауп. Атерминқәа «амассатә информациа ахархәагақәа», «амассатә пропаганда ахархәагақәа», «амассатә коммуникациа ахархәагақәа» рыбжьара аиԥшымзаара ыҟоуп, уи урҭ хазы-хазтәи еилкаарақәаны аҟазаара азин рынаҭоит. {{Ацитата алагара}}Акоммуникациа ахырхарҭаҿы ажәабжь аҳасабала, мамзаргьы, хәҭакахьала, аталитикатә материал аҳасабала АИХ рахь иақәшәо зегьы еиҳа-еиҳа ирацәаны агәаҭарақәа ирхысуеит. Аханатә ауаа рацәа рҭахрақәеи адунеи армариареи ирызку атаблоидқәа рпозициа ҳаналацәажәо, уи еилкаауп. Иџьоушьаша апресса ӷәӷәа аеволиуциа ауп, аналитикатә ҟазшьа змоу, ицәанырратәым, ахҭысқәа ыруадаҩны анализ рзызуа, иааҳәны урҭ мырмариакәа, ҵыхәаԥҵәарада аӷацәа аҭакԥхықәра рыдзымҵо. «[[The New York Times]]», «[[Financial Times]]», «[[The Economist]]» рматериалқәа рҿы аемоциатә мотивациа аелементқәа — ари аҵак ду амоуп. Абарҭ рҟны иубарҭоуп апропагандатә клишеқәа хәыҷы-хәыҷла аинтеллектуалцәа рыхшыҩ ишалало... уи «Аибашьра хьшәашәеи» Адунеизегьтәи аибашьрақәеи ирыдҳәалоу аиҿырԥшрахь ухьанарԥшуеит. Армариара ауадаҩреи аеволиуциеи ирҿагылоуп, убри аганахьала Урыстәылатәии аҳәаанырцәтәии АИХ аинволиуциа аганахьа рыхшыҩзышьҭра ҳалацәажәар ҳалшоит. <ref>''[[Гавров, Сергей Назипович|Gavrov S.]]'' Hybrid wars: the archaization of political consciousness and involution of media // [https://doi.org/10.1080/19409419.2017.1323177 Russian journal of communication]. Tom 9, № 2, 2017. PP: 207—210. ISSN: 1940-9419 eISSN: 1940-9427</ref> {{Ацитата алгара}} == Аҭоурых == === Европа === [[Письменность|Аҩыра]] аԥҵахаанӡа, ихадоу аинформациеи ажәабжьқәеи рыладырҵәон [[оратор|ацәажәаҩцәа]], аҳәынҭқарратә [[Гонец (посланник)|цҳаражәҳәаҩцәа]], [[Бирюч|ажәабжьҳәаҩцәа]], [[герольд|агеролдцәа]] уҳәа убас егьырҭгьы. Ақалақь дуқәа рҿы уи маншәаламызт, насгьы алҵшәа маҷын. [[Древняя Греция|Ажәытәтәи Бырзентәыла]] (аҩыра анаԥҵаха ашьҭахь) ахаҳәтә [[Стела|стеллақәеи]] аихатә ҵәаҟьақәеи рхы иадырхәон. [[Государство|Аҳәынҭқарра]] анышьақәгыла ашьҭахь ажәабжь хадақәа агипс ала ихҩаз аӷәқәа рҿы ианырҵон, урҭ зегьы иахьырбарҭаз аҭыԥқәа рҿы, апапирустә бӷьыцқәеи апергаментқәеи рҿы икнарҳауан<ref>Ворошилов В. В. Современная пресс-служба. — М.: КНОРУС, 2013. — 222 с. — ISBN 978-5-406-02887-2.</ref><ref>Ворошилов В. В. Журналистика и рынок: проблемы маркетинга и менеджмента средств массовой информации. — СПб.: СПбГУ, 1997.</ref>. [[Древний Рим|Ажәытәтәи Рим]] аҳәынҭқарратә дҵақәа, аҳәынҭқарратә жәабжьқәа, астрологиатә зԥхьагәаҭақәа, аԥшрақәа уҳәа убас егьи аинформациа аимдаразы рхы иадырхәон ауаажәларратә хыбрақәа рҭыӡқәа, мамзаргьы иҷыдоу аӷәқәа. Ахархәара ашьҭахь урҭ аҭаӡҩырақәа архив ахь ирҵәахуан. [[Гаи Иулии Цезар|Гаи Иули Цезар]] ихаан, а[[сенат]] аӡбамҭақәа аӷәқәа ирнырҵон; аимператор Август ихаан раԥхьаӡакәны хаҭалатәи ахроника аҩра иалагеит. Иара убас есыҽны иҭыҵуан анапылаҩыратә ҭыжьымҭақәагьы, аҳәынҭқарра аԥсҭазаара, ауаажәларратә хҭысқәа, аибашьрақәа, ахәмаррақәа уҳәа ирызку ажәабжьқәа зныз. Урҭ рахь иаҵанакуан есымчыбжьатәи «Ахҭыс ҿыцқәа ирызку анҵамҭақәа» («Commentarius Rerum Novarum»)<ref>Ворошилов В. В. Журналистика: учебник. — М.: КНОРУС, 2013. — 491 с. — ISBN 978-5-406-05961-6.</ref>. 1320 шықәсазы [[Германиа|Германиа]] раԥхьатәи [[бумажная фабрика|ақьаад фабрика]] аԥҵан, уи абзоурала ирласны аинформациа рацәаны акьыԥхьра алыршахеит. [[Столетняя война|Шәышықәсатәи аибашьраан]] раԥхьаӡа акәны ицәырҵит агитациа-пропагандатә кьыԥхьтә ҭыжьымҭақәа. XV-тәи ашәышықәса аҩбатәи абзжазы Европа зегьы ахьынӡанаӡааӡоз [[Типография|акьыԥхьырҭақәа]] аадыртуан, урҭ аинформациа ирацәаны аларҵәараҿы акырӡа ацхыраара ҟарҵон: [[Италиа|Италиа]] (1465 шықәса), [[Швеицариа|Швеицариа]] (1468 шықәса), [[Франциа|Франциа]] (1470 шықәса), [[Бельгиа|Бельгиа]], [[Венгриа|Венгриа]], [[Польша]] (1473 шықәса), [[Чехиа|Чехиа]], [[Англызтәыла|Англиа]] (1482 шықәса), [[Австриа|Австриа]], [[Даниа|Даниа]] (1482 шықәса), [[Швециа|Швециа]] (1483 шықәса). XVI-тәи ашәышықәса алагамҭазы ақалақь дуқәа рҿы иаадыртит аинформациатә биуроқәа, ажәабжьқәа ирласны рыларҵәаразы<ref>Гаврилов К. Как делать сюжет новостей и стать медиатворцом. — СПб.: Амфора, 2007. — ISBN 978-5-367-00469-4.</ref>. Европа раԥхьаӡа иҭыҵуаз агазеҭқәа рахь иаҵанакуеит: «Nieuwe Tijdingen» (1605 шықәса, [[Антверпен]]), «Relation Adler» (1609 шықәса, [[Страсбург]]) иара убас «Aviso-Relation oder Zeitung» (1609 шықәса, [[Аугсбург|Аутсбург]]). Раԥхьатәи есымчыбжьатәи агазеҭ — «Gazette» — [[Париж]] иҭыҵит 1631 шықәсазы, раԥхьатәи есыҽнытәи агазеҭ — «Daily Courant» — [[Лондон]] иҭыҵит 1702 шықәсазы<ref>Алешина И. В. Паблик рилейшнз для менеджеров и маркетеров. — М.: ГНОМ-ПРЕСС, 2003. — 480 с. — ISBN 5-94687-010-6.</ref>. === Урыстәыла === [[Файл:Vesti-1631.jpg|150px|мини|1631 шықәсазы «ажәабжьқәа» раԥхьатәи адаҟьа]] [[Русь|Урыстәыла]] хаҭалатәи апублицистика аҿиара иалагеит XV—XVI-тәи ашәышықәсақәа рҽеиҩшамҭазы [[Иван III Васильевич|Иуан III]] ихаан. [[Иван Грозный|Иуан Грозныи]] ихаан акьыԥхьтә ҭыжьымҭақәа активла рхы иадырхәон ирҿагылоз [[Бояре|аамсҭацәа]] рҿагыларазы. [[Борис Годунов]]и [[Патриарх Московский и всея Руси|апатриарх]] Иови иара убас ашәҟәкьыԥхьратә ус иадгылаҩцәан. Акьыԥхьтә аалыҵқәа зегьы ҳәынҭқарратә [[Монополия|монополиан]], Москватәи [[Московский печатный двор|Акьыԥхьратә шҭаҿы]] иҭрыжьуан. 1678—1783 шықәсқәа рзы мацара ауп Кремль Хыхьтәи атипографиа аус анауаз — [[Симеон Полоцкий|Симеон Полоцки]] илитературатә рҿиамҭақәа рҭыжьразы. Раԥхьатәи икьыԥхьыз ашәҟәи ашықәс раԥхьатәи агазеҭи рыбжьара анапылаҩыратә газеҭқәа ҭыҵуан (1631 шықәса инаркны) — «[[Вести-Куранты|Вестовые письма]]», мамзаргьы «Куранты». Урҭ урысшәала еиҭагоу аҳәаанырцәтәи агазеҭқәа рҟынтәи агәылҩаақәа ракәын (аибашьрақәа, аделегациақәа рыдкыларақәа уҳәа ирызку ажәабжьқәа). Аинформациа «аиҵаҩқәа» ҳәа изышьҭоу ақьаад бӷьыц ҭшәақәа рҿы ианырҵон, урҭ ақьаадыршаҿы иҭадырҷабуан. Ус еиԥш иҟоу агазеҭқәа мызкахьы ҩынтә-ԥшьынтә ҩба-хԥа екземплиар рыла иҭыҵуан. «Куранты» аҳи иааигәара иҟаз ауааи ирзаԥхьон, насгьы [[Приказ тайных дел|Амаӡатә усқәа рыприказ]] аҿы ирҵәахуан (урҭ имаӡаз қьаадқәан)<ref>Горчева А. Ю. Корпоративная журналистика. — М.: Вест-Консалтинг, 2008. — 220 с. — ISBN 978-5-903321-22-3.</ref>. Раԥхьатәи агазеҭқәа XVII—XVIII-тәи ашәышықәсақәа рҽеиҩшамҭазы ицәырҵит. 1702 шықәса, ԥхынҷкәынмза 15 рзы [[Пиотр I дуӡӡа|Петр I]] инапы аҵаиҩит «Москәатәи аҳәынҭқарреи иаакәыршаны иҟоу егьырҭ аҭыԥқәеи рҿы иҟалаз, адырреи агәалашәареи зықәнагоу арратәи егьырҭ аусқәеи ирызку ажәабжьқәа» ркьыԥхьразы, насгьы адырҩаҽны —«аҩныҵҟатәи, аҳәаанырцәтәи ахҭысқәа рзы адырраҭараазы» агазеҭқәа рҭыжьразы. 1755 шықәса ажьырныҳәамзазы [[Академия наук|Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа]] Урыстәыла раԥхьаӡатәи ажурнал ҭнажьит — «[[Ежемесячные сочинения|Ежемесячные сочинения, к пользе и увеселению служащие]]». Раԥхьатәи хаҭалатәи акьыԥхьтә ҭыжьымҭақәа аҭыҵра иалагеит 1750-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы<ref>Гостомыслов А. П. Детская журналистика. — СПб.: Изд-во Михайлова В. А., 2008. — 352 с.</ref>. [[Екатерина II]] лхаан атәыла аҩныҵҟатәи апублицистика аҿиара ду аиуит. Лара лнапхгараҭараан, ирацәаны асоциалтә темақәа ирхьысуаз асатиратә журналқәа ҭыҵуан. 1769 шықәсазы иҭыҵуан «[[Всякая всячина]]», «[[И то и сё]]», «Ни то ни сё в прозе и стихах», «Полезное с приятным», «Поденьщина», «Смесь», «[[Трутень (журнал)|Трутень]]», «[[Адская почта (1906)|Адская почта]]» уҳәа убас иҵегьы<ref>Засурский Я. Н. История печати: антология. — М.: Аспект Пресс, 2008. — Т. 3. — 271 с. — ISBN 978-5-7567-0480-8.</ref>. === ЕАА === [[Файл:Publick-Occurrences-Both-Foreign-and-Domestick (1690-09-25).jpg|150px|мини|Америка раԥхьатәи агазеҭ, 1690 шықәса]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Америка]] раԥхьатәи агазеҭ иахьӡын «[[Харрис, Бенджамин (издатель)#«Общественные события как иностранные, так и местные»|Ауаажәларратә хҭысқәа, аҳәаанырцәтәиқәа реиԥш, аҭыԥантәиқәагьы]]» (Publick Occurrences Both Forreign and Domestick). Уи [[Бостон]] ақалақь аҿы 1690 шықәса, цәыббрамза 25 рзы ашәҟәыҭиҩы [[Харрис, Бенджамин (издатель)|Бенџьамин Харрис]] иаԥиҵеит. Актәи аномер аҿы иарбан [[Аиндеицәа|Америка ашьагәыҭтә уааԥсыра]] рыпроблемақәа, уи аколониалтә мчрақәа даараӡа иргәамԥхеит, убри аҟнытә агазеҭ аркын. Анаҩстәи иахьӡын «Бостонтәи ажәабжьҳәаҩ». Уи аԥошьҭаҟаҵаҩ Џьон Кемпбелл 1704 шықәсазы иаԥиҵеит. Анаҩс, 1719 шықәсазы, [[Филадельфия|Филадельфиа]] иҭыҵит «The American Weekly Mercury», 1721 шықәсазы Бостон — «The New-England Courant», 1728 шықәсазы — «The Pennsylvania Gazette». Раԥхьатәи ажурналқәа цәырҵит 1741 шықәсазы: Ендриу Бредфорд и-«The American Magazine», [[Франклин, Бенџьамин|Бенџьамин Франклин]] и-«The General (magazine)»<ref>Шарков Ф. И. Политический консалтинг. — М.: Дашков и Ко, 2004. — 458 с. — ISBN 5-94798-482-2.</ref>. [[Американская революция|Америкатәи ареволиуциа]] аан агазеҭқәа рхархәарала ажәлар рыбжьара ахақәиҭра адоуҳа иаҵгәон, арратә усмҩаԥгатәқәа ргәы азҭарҵон. Абарҭ ашықәсқәа рзы иҭыҵуан «[[The Independent Advertiser]]». Аибашьра анынҵәа, 1787 шықәсазы ирыдыркылеит ареспублика қәыԥш Аконституциа. 1791 шықәсазы Азакәан Хада аԥсахрала ажурналистика ахақәиҭра шьақәырӷәӷәан: «Аконгресс ажәеи апрессеи рхақәиҭра ԥызкуа азакәан ҳәа акгьы аднакылаӡом». XVIII-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы ЕАА есыҽнытәи агазеҭқәа 17, иара убас еиуеиԥшым апериодика змоу 200 ҭыжьымҭа ыҟан. Убри аан, дарбанызаалакгьы ихатә кьыԥхьтә ҭыжьымҭа аартра илшон — напыла [[Ручной типографский станок|акьыԥхьга]], ақьаад, аԥара маҷк ракәын иаҭахыз<ref>Ворошилов В. В. Теория и практика массовой информации. — М.: КНОРУС, 2017. — 464 с. — ISBN 978-5-406-05842-8.</ref>. ===XIX-тәи ашәышықәсазы апресса ароль аизҳара === [[Файл:Edward Villiers Rippingille (1798-1859) (possibly) - Reading the Gazette - 94033 - National Trust.jpg|thumb|250px|«Агазеҭ ажәабжьқәа». Едвард Вильиер Риппингхилл иҭыхымҭа, 1820-тәи ашықәсқәа.]] XIX-тәи ашәышықәсазы [[грамотность|аԥхьара-аҩра]] аизырҳара агазеҭқәа рыԥхьаҩцәа рхыԥхьаӡара еизнарҳаит, урҭ ртиражгьы еизҳаит, уигьы еиҳа иарманшәалеит [[Ротационная печатная машина|аротациатә кьыԥхьга машьына]] аԥҵара. Амассатә ԥхьаҩы дҟалеи — алагарҭатә аҵареи аагарҭа маҷи змоу ауаҩы. Агазеҭқәа ртираж аизырҳара иахҟьаны урҭ рҿы [[реклама|аӡыргара]] ахә еиҳахеит, уи иахҟьаны аӡыргара рацәаны изныз агазеҭқәа рыхәхаҭа аасҭа еиҵаны ирҭиуан, насгьы зегьы ироуратәы иҟан. [[электрический телеграф|Афымцатә телеграф]] аԥҵара иалнаршеит ажәабжьқәа ирласны хараӡа рыларҵәара. Агазеҭқәа ажәабжьқәа рыла еиқәзыршәоз [[информационное агентство|аинформациатә телеграфтә агентрақәа]] цәырҵит. Агазеҭқәа анырра ӷәӷәа рызҭо амыруга — «[[четвёртая власть|аԥшьбатәи амчра]]» ракәны иҟалеит<ref>{{Cite web |url=https://rodina-history.ru/2015/03/18/jurnalistika-rodina.html |title=Корни четвёртой власти |archive-date=2025-11-13 |access-date=2026-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113201052/https://rodina-history.ru/2015/03/18/jurnalistika-rodina.html |url-status=live }}</ref>. ===Арадио, ателехәаԥшра, аинтернет === 1920-тәи ашықәсқәа рзы [[радиовещание|арадиодырраҭара]] аҟалара ажәабжьқәа рыларҵәара еиҳагьы иарццакит. 1940-тәи ашықәсқәа инадыркны [[телевидение|ателехәаԥшра]] алаҵәара иабзоураны, атекст ма абжьы мацара акәымкәа, ахҭысқәа ирызку авидеоинформациагьы аиура алыршахеит. XX-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы, [[спутниковое телевидение|амҩанызатәи]] [[кабельное телевидение|акабельтәи]] телехәаԥшра аҿиара абзоурала иҷыдоу ажәабжьтә каналқәа ҟалеит, иааиԥмырҟьаӡакәа уахи-ҽни аус зуаз. Аҵыхәтәаны, [[Интернет|аинтернет]] аҿиареи [[интернет-СМИ|аинтернет-АИХ]] рцәырҵреи ирыбзоураны, уажәтәи аамҭазы ажәабжьқәа иаразнак адунеи зегьы ирылаҵәоит. == Атипологиа == «АИХ» (АКХ, амассатә коммуникациатә хархәагақәа) еиуеиԥшым аҟазшьақәа рыла ахкқәа рыла еихшазар алшоит. === Аларҵәара аҭыԥ === «Амассатә информациатә хархәагақәа» зегьы ари акритериала вертикалла еихшоуп, [[Государство|ҳәынҭқаррак]] [[административно-территориальное устройство|административтә-дгьылҵакыратә еиҿкаара]] инақәыршәаны, насгьы ирбага хаданы иҟоуп иарбоу АИХ зымаҵ руа адгьылҵакыра, уи ахьҭыҵуа аҭыԥ акәымкәа. Убри инақәыршәаны, акласс аҵаҟагьы аихшарақәа ыҟоуп: * атрансмилаҭтә АИХ (даҽакала иуҳәозар, еиуеиԥшым аҳәынҭқаррақәа ртерриториаҿы, жәларбжьаратәи амасштаб аҿы ауаа [[информационные потребности|ринформациатә ҭахрақәа]] иааиԥмырҟьаӡакәа рымаҵ зуа); * амилаҭтә АИХ (атәыла зегьы аҿы мамзаргьы уи аиҳарак аҿы аамҭак азы аус зуа); * арегионалтә АИХ (зымаҵзуратә ҭыԥ аҳәынҭқарра иҷыдоу административтә еилазаара, мамзаргьы ҭоурыхла ишьақәгылоу, ҷыдарақәак змоу атәыла ахәҭак аҵанакуа — иаҳҳәап, [[Урал]], мамзаргьы [[Российская Федерация|Урыстәылатәи Афедерациа]] аганахьала [[Дальний Восток|Харатәи Мрагылара]]); * аҭыԥантәи АИХ (даҽакала иуҳәозар, араионтәи, ақалақьтәи, акорпорациатәи, аиҿкааратәи уҳәа урҭ иреиԥшу). Акьыԥхьтәи (еиҳа имаҷны) аудиовизуалтәи «АИХ» рзы иҷыдоу атенденциа ыҟоуп, уи инақәыршәаны ауааԥсыра егьырҭ зегьы раасҭа арегионалтә массатә информациатә хархәагақәа еиҳа аԥыжәара арҭоит. Уи еиҳарак изыбзоуроу аҭыԥантәи аредакциа ауааԥсыра рҭахрақәа еиҳа инарҭбааны хшыҩзышьҭра рыҭара, еиҳа демократиала ахәԥсатә политика ашьақәыргылара ахьалшо ауп. === Ашьаҭаркҩы === Урыстәылатәи азакәанԥҵара, иаҳҳәап, [[Физическое лицо|афизикатә хаҿқәа]] реиԥш [[Юридическое лицо|аиуристтә хаҿқәагьы]] амассатә информациа ахархәагақәа ирышьаҭаркҩцәаны аҟалара азин рынаҭоит, аԥкрақәа зынӡаск имаҷуп. Урыстәылатәи Афедерациаҿы «АИХ» раԥҵара аԥҟара — ашәҟәҭагаларатә ауп; еиҳа иӷәӷәоу азинҭаратә еиԥшымкәа, ари апроцедура ала, аҳәынҭқарратә усбарҭақәа АИХ раԥҵаразы арзаҳал шьақәдырӷәӷәоит, насгьы уи аҳасабырбахь иҭарыҩуеит. Арадиоцәқәырԥатә спектр иарбоу аҭаӡарақәа зхы иазырхәо аудиовизуалтә «АИХ» аларҵәаразы азинқьаадгьы рҭахуп. === Аудиториа === {{main|АИХ раудиториа}} АИХ азеиԥштәи ҷыдалатәи ҳәа еиҟәшоуп — аҵыхәтәантәи аҭагылазаашьаҿы урҭ темак иазкуп, убри инақәыршәаны, аудиториа зегьы акәымкәа, уи ахәҭак ауп изызку. Абизнес наплакратә усура ахықәкқәа рзы ахықәкытә аудиториа аилкаара еилыкка иахьыҟоу амассатә коммуникациа ахархәагақәа ҭышәынтәаларак рзаԥнаҵоит, аха урҭ раалыҵқәа [[спрос|рҭахра]] амҽхак армаҷуеит. Асоциологиатә ҭҵаарақәа изларҳәо ала, ажурналистцәа рҭыжьымҭақәа зызку аудиториа иазкны еснагь иахәҭоу аилкаара рымаӡам, уи иалҵшәаны аматериалқәа абжьаратәи аҩаӡара рымоуп, ахаҭарагьы рцәыӡуеит, насгьы АИХ еиҳа-еиҳа еиԥшхоит. === Азакәанра === Амассатә коммуникациа ахархәагақәеи иахьа иҟоу азакәанԥҵареи рыбжьара иҟоу аизыҟазаашьақәа рганахьала, иалыркаауеит изакәантәу АИХ (даҽакала иуҳәозар, [[Закон (право)|закәанла]] азин змоу, ашәҟәҭагалара иахысхьоу, акьыԥхьратә ма аларҵәаратә усурахь инашьҭу), аквазизакәантә (закәанла азин змыхым, аха уи аамҭазы азингьы змам) насгьы изакәантәым (ахьӡ ишаҳәо еиԥш, закәанла азин змам). Амассатә информациатә хархәагақәа изакәантәым акатегориахь риагара мзызс иамазар алшоит (ашәҟәҭагалара асертификатқәа, аларҵәаратә зинқьаадқәа уҳәа раԥыхрала), иаҳҳәап, [[Свобода массовой информации|амассатә информациа ахақәиҭра]] еиуеиԥшым аформақәа рыла ламысдарала ахархәара. Зны-зынла АИХ рҭагалара аҭахӡам — иаҳҳәап, з[[тираж]] зықь цыра еиҵаны иҭыҵуа апериодикатә ҭыжьымҭа акәзар. === Ахаҭабзиара === Амассатә коммуникациатә хархәагақәа русура ахаҭабзиара раԥхьаӡа иргыланы ахшыҩзышьҭра аҭара Мраҭашәаратәи АКХ ртеориа (Мраҭашәара атәылақәеи егьырҭ атәылақәа жәпаки рҿы) еиуеиԥшым афакторқәа рыла иалкаауп — астили архиашьеи, азҵаарақәеи аудиториеи, атиражи аларҵәареи рҷыдарақәа рыла. Убри инамаданы «зхаҭабзиара ҳаракыу» АКХ ирҷыдаҟазшьоуп иаагоу афактқәа уахьынӡазрықәгәыӷуа агәаҭара, иаарԥшу агәаанагарақәа аналитикатә ҟазшьа рымазаара, насгьы аҭыжьымҭақәа рыхәшьарақәеи ртонқәеи рҿы аизыҟазаашьеи аҭынчреи рыҽрызԥышәара. Амассатә АКХ зегь раԥхьаӡа иргыланы адырраҭарақәа ргәырҿыхагатә функциа иазырхоуп, [[Сенсация|асенсациатә]] ҟазшьа змоу аматериалқәа еиҳа еиӷьыршьоит, насгьы ахәаԥшратәи аекспрессивтәи хархәагақәа ахшыҩзышьҭра ду рырҭоит. «Ахаҭабзиара» арбага ахаҭа азанааҭтә ҟазара аҩаӡара ахаҭа акәым иаанаго: амассатә пресса аҭагылазаашьаҿы, астандартқәагьы даараӡа иҳаракхар ауеит, зхаҭабзиара ҳаракыу АКХ рҟны еиԥш иҳаракымзаргьы. Урыстәылатәи ажурналистика, егьырҭ атәылақәа рҿы иҟоу ажурналистика еиԥш, еилаԥсоу анырра ахкы аҷыдаҟазшьоуп, ҭыжьымҭак аҳәаақәа ирҭагӡаны зхаҭабзиара ҳаракуи ипопулиартәуи АКХ рҟазшьа ҷыдақәа аныҟоу. === Акьыԥхьратә ҷыдаҟазшьақәа === Ари ҭагылазаашьаҿы ихадоу — АИХ рлассы-лассра, раларҵәара, ртираж, уи аформат, амҽхак ирызку адыррақәа реизга ауп; уи иақәшәо арбагақәа анырра рырҭоит, иаҳҳәап, адыррақәа реимдара арласразы аҭахрақәа. Апериодика аганахьала, иалкаазар ауеит аҭыжьымҭақәа: есыҽнытәи, есымчыбжьатәи, есымзатәи, ескварталтәи, уҳәа убас иҵегьы. == Амассатә коммуникациатә хархәагақәа рсистема == Хыхь еиқәыԥхьаӡаз амассатә информациа ахархәагақәа рыхкқәа зегьы еицны иаку амассатә коммуникациа ахархәагақәа рсистема шьақәдыргылоит. Еилазаашьала ари асистема х-гәыԥк рыла еихшоуп: * Акьыԥхьтә пресса ([[газеты|агазеҭқәа]], [[журналы|ажурналқәа]]...) * Аудиовизуалтә АКХ ([[радио|арадио]], [[телевидение|ателехәаԥшра]]...) * Аинформациатә маҵзурақәа ([[Информационное агентство|ажәабжьтә агентрақәа]], [[Пресс-служба|апресс-маҵзурақәа]]...) Убасгьы иалкаауп [[Интернет|аинтернет]] ароли аҵаки рызҵаарагьы. Иахьазы аинтернет АКХ рахь иаҵанакуам ҳәа иԥхьаӡоуп, аха уи аганахьала еиуеиԥшым агәаанагарақәа ыҟоуп: зны-зынла [[Киберпространство|акиберҭыԥ]] аҿы ажурналистика АКХ рҟазшьақәа ирықәшәоит ҳәа иԥхьаӡоуп, зны-зынла — иақәшәом ҳәа. Аҵарауаа ахшыҩзышьҭра рырҭоит еиуеиԥшым афакторқәа, урҭ иреиуоуп аинтернет «амассатә информациатә хархәагақәа» закәанла иахьырхыԥхьаӡалам, иара убасгьы АКХ ринтернеттә версиақәа рконсерватизм: аԥхьаҩ амассатә коммуникациа ахархәага дшадҳәалоу аҟазшьа аҽаԥсахӡом — уи аҭалара азнеишьа ауп еиҳа-еиҳа иманшәалахо. Убри аҟнытә, Урыстәылатәи Афедерациаҿы иҟоу амассатә доуҳатә нырра асистема аиқәырхара иазку аурыс ҭҵаарақәа рҿы аинтернет еиҳарак иҷыдоу АКХ, зхатә ԥсабара змоу еиԥш акәымкәа, ишьақәгылахьоу аинформациатә еилазаара хкык аҳасабала иԥхьаӡоуп, уи зегьы, амассатә коммуникациа ахархәагақәа рредакциақәагьы уахь иналаҵаны, рхы иадырхәалар ауп<ref>{{книга|автор=Корконосенко С.Г.|заглавие=Основы журналистики|место=М|издательство=Аспект Пресс|год=2001|страниц=287|isbn=5-7567-0158-3}}</ref>. === Аинтернет-АКХ === {{see also|Аинтернет-журналистика|Аинтернет-ҭыжьымҭа|Ажәабжьтә саит (ажәабжьқәа рсаит)|Аелектронтә журнал}} [[Интернет|Аинтернет]] ацәырҵреи аларҵәареи рыбзоурала, уи ахаҭа еиуеиԥшым аганқәа рыла амассатә коммуникациатә хархәагас ахархәара иалагеит, уи аҳәаақәа ирҭагӡаны атрадициатә коммуникациа ахархәагақәа аусура иалагеит, иара убасгьы иҟалеит [[интернет-СМИ|аинтернет-АКХ]]. Урҭ иаарласны еицырдыруа иҟалеит, аха урҭ раудиториа уажәгьы «атрадициатә» (ус рыхьӡырҵеит) АКХ раасҭа акырӡа имаҷуп. Шамахамзар АКХ зегьы аинтернет аҿы а[[сайт|саитқәа]] рымоуп, урҭ рҟынтәи ирацәоуп еиԥмырҟьаӡакәа иҿыцхо адыррақәа зкьыԥхьуа: ԥҟараны, урҭ еиԥшу аматериалқәа ринтернеттә версиақәа роуп, зны-зынла урҭ иагханы иҭыҵуеит, зны-зынла аматериалқәеи/мамзаргьы архивқәеи рҭаларазы ахә ахшәаатәуп. [[интернет-радио|Аинтернет-радиои]] [[интернет-телевидение|аинтернет-телехәаԥшреи]] ирласны аҿиара иаҿуп. 2017 шықәса жьҭаарамзазы, [[Всероссийский центр изучения общественного мнения|ВЦИОМ]] имҩаԥнагаз аҭҵаара ала, зықәра наӡахьоу аурысцәа ргәыԥ рҟынтә 16% есыҽны аинтернет аҿы агазеҭқәеи ажурналқәеи ирыԥхьоит (онлаинтәи аҭыжьымҭақәа, акьыԥхьтә газеҭқәа релектронтә версиақәа), даҽа 20% мчыбжьык аҩнуҵҟа изныкымкәа ирыԥхьоит. Астатиақәа релектронтә версиақәа еиҳа аԥыжәара рызҭо ареспондентцәа рыхәҭаа 47% аҟынӡа еизҳаит<ref>{{Cite web|url=https://wciom.ru/index.php?id=236&uid=116624|title=Эпоха цифровых медиа: бумага против экрана|author=ВЦИОМ|website=|date=2018-01-10|publisher=|access-date=2018-02-04|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205000936/https://wciom.ru/index.php?id=236&uid=116624|url-status=dead}}</ref>. Аинтернет-АКХ рхатәы хашәалахәы еиҳарак [[Реклама|аӡыргара]] аҟынтәи ироууеит, урҭ еиҿкаарак ажәабжьҳәаратә органк аҳасабала аԥара рзоужьра шалшогьы. Аинтернет-АКХ-еи АКХ-еи рыбжьара иҟоу азакәантә еиԥшымзаара азҵаарала атәылақәа жәпакы рҿы ирацәаны аиҿцәажәарақәеи аусеилыргарақәеи мҩаԥысуеит (иаҳҳәап, [[дело Терентьева|Терентиев иус]]). Аинтернет-АКХ рыҿиара иабзоураны, есышықәса ақьаадтә пресса аԥыжәара азҭо ауаа рхыԥхьаӡара маҷхоит. 2009 шықәсазтәи ауаажәларратә ҭҵаарақәа иаадырԥшит 18-инаркны 35-нӡа зхыҵуа [[США|ЕАА]] инхо ауаа рҟынтә 19% мацара ақьаадтә пресса ишаԥхьо. ЕАА ақьаадтә газеҭқәа ирыԥхьо рықәра бжьаратәла 55 шықәса ыҟоуп. ЕАА иҭыҵуа есыҽнытәи агазеҭқәа зегьы ртираж 1989 шықәса инаркны 2009 шықәсанӡа ацыԥҵәахаҿы 62 миллион рҟынтәи 49 миллион рҟынӡа еиҵахеит<ref name="autogenerated20130721-1" />. == Ҳаамҭазтәи ахырхарҭақәа: Аинтернет, амедиаконвергенциа, насгьы «амедиа ҿыцқәа» == {{see also|Амедиа ҿыцқәа}} <blockquote>30 шықәса рышьҭахь, иҟалап «АИХ» ҳәа изышьҭоу аилкаара зынӡагьы иҟамлар. Ҳара уажәнатәгьы ҳхы иаҳархәоит атермин «амедиа» — уи еиҳа иҭбаауп. Асоциалтә еимадарақәеи аелектронтә АИХ аинформациа иахыҵхырҭақәаны иаанхоит, аналитика ақьаадтә газеҭқәеи ажурналқәеи рҿы еизгахоит. Акьыԥхьтә прессаҿы ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ҷыдалатәи агазеҭқәеи ажурналқәеи иртәхоит. ''[[Засурский, Ясен Николаевич|И. Н. Засурски]]'', [[Факультет журналистики МГУ|Москәатәи аҳәынҭқарратә университет ажурналистика афакультет]] апрезидент<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://esquire.ru/rules/85182-pravila-zhizni-yasena-zasurskogo/|title=Правила жизни Ясена Засурского|author=[[Прутцков, Григорий Владимирович]]|website=Журнал Esquire|date=2021-08-01|access-date=2021-08-05|archive-date=2021-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805152240/https://esquire.ru/rules/85182-pravila-zhizni-yasena-zasurskogo/|url-status=live}}</ref>.</blockquote> [[Файл:Apple News iOS 2019.PNG|мини|[[Apple News+]] Ажәабжьқәа рҟәша]] Аинтернет аҿиара абзоурала амассатә информациатә хархәагақәа рыҿиараҿы аҩаӡара ҿыц иалагеит, уи АИХ аконвергенциа апроцесс, мамзаргьы амедиаконвергенциа ҳәа иашьҭоуп. Раԥхьаӡа атрадициатә АИХ (агазеҭқәа, ажурналқәа, ателеканалқәа, арадиостанциақәа) баша ринтернеттә версиақәа ршон. Убри аамҭазы акьыԥхьтәи аларҵәаратәи аналог змам аинтернет-АИХ-гьы цәырҵуан. Анаҩс АИХ рсаитқәа амультимедиатә ресурсқәа рахь ииасуа иалагеит: агазеҭ асаит аҿы икьыԥхьу астатиа аԥхьара мацара акәымкәа, егьырҭ атекстқәеи аудиовизуалтә материалқәеи раиура алшара ҟалеит (ҷыдала, иахьыҟазаалакгьы, ианакәызаалакгьы уззыӡырҩуа а[[подкаст|подкастқәа]] рҭаҩра); ателеканал интернеттә версиа ала ажәабжьқәа рыхәаԥшра мацара акәымкәа, уаҟа иацу ажәабжь аԥхьара. «[[пользовательский контент|Ахархәаҩцәа иҟарҵо аконтент]]» — аԥхьаҩцәеи ахәаԥшцәеи иаарышьҭуа афото-видеоматериалқәа, интернетла абжьыҭирақәеи аҭҵаарақәеи рылҵшәақәа — еиҳа-еиҳа аҵакы роууеит; насгьы аԥхьаҩцәа астатиақәа рзы иҟарҵо азгәаҭақәа. Иҟалеит акомпаниақәагьы (Jukin Media, Storyful) ахархәаҩцәа рвидеоматериалқәа ргәаҭареи рлицензиаҭареи знапы алаку, адунеи аҿы аԥхьагылара змоу [[ведущие СМИ|АИХ]] рҿы реиҭаҭиразы. [[социальная сеть|Асоциалтә еимадарақәа]] рыҿиара иахҟьаны, АИХ асоциалтә еимадарақәа рҿы рхатә даҟьақәа раԥҵара иалагеит. АИХ иара убас асмартфонқәа рзы априложениақәа раԥҵара иалагеит, урҭ рыла офлаин аԥхьара/ахәаԥшра/азыӡырҩразы аконтент аҭаҩра алыршахоит, насгьы ахархәаҩ игәазыҳәарақәа инарықәыршәаны АИХ рматериалқәа реиҿкаара алыршахоит. Ас еиԥш априложениақәа рхархәаҩцәа ирылшоит аконтент еимырдар, аелектронтә ԥошьҭа, [[Facebook]], [[Twitter]] рхы иархәаны<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/etapy-razvitiya-protsessa-mediakonvergentsii-v-popytkah-opisat-globalnye-izmeneniya-v-razvitii-smi-s-1990-2015-gg |title=Этапы развития процесса медиаконвергенции (в попытках описать глобальные изменения в развитии сми с 1990—2015 гг.) |archive-date=2024-08-05 |access-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805105847/https://cyberleninka.ru/article/n/etapy-razvitiya-protsessa-mediakonvergentsii-v-popytkah-opisat-globalnye-izmeneniya-v-razvitii-smi-s-1990-2015-gg |url-status=live }}</ref>. Асоциалтә ҳақәа рыбзоурала, ахархәаҩ лассы-лассы «[[френд|иҩызцәа]]» рҟынтәи арепостқәа рыла иарбанызаалак ҭыжьымҭак асаит ахь днеиуеит, насгьы ажурналисттә материал аилкааразы лассы-лассы «аҩыза» ихҳәаа иазааҭгылоит. Убри аан, ас еиԥш иҟоу аларҵәаҩ-«аҩыза» игәыԥ азы бренд хкык еиԥш дҟалоит, агәыԥ азы акыр зҵазкуа атекст ахаҭабзиаразы ашьақәырӷәӷәара ҟазҵо, АИХ ахаҭа абренд уиаҟара аҵакы амаӡам. [[новостной агрегатор|Ажәабжьтә агрегаторцәагьы]] иара убас аҵак ду рыманы иҟалеит — ауаа, иаҳҳәап, «[[Дзен (контентная платформа)|Дзен]]» асаит иҭаланы «иреиӷьу ажәабжьқәа» ахшыҩзышьҭра рырҭоит, еиҳа иргәаԥхо атема алырхуеит, насгьы ари атема иазку АИХ рҟны ажәабжьқәа азхьарԥшқәа ирықәныҟәаны ирыԥхьоит<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/internet-smi-i-sotsialnye-seti-etapy-konvergentsii |title=Интернет-сми и социальные сети: этапы конвергенции |access-date=2024-08-05 |archive-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805105849/https://cyberleninka.ru/article/n/internet-smi-i-sotsialnye-seti-etapy-konvergentsii |url-status=live }}</ref>. [[блог|Аблогқәеи]] асоциалтә ҳақәеи рыбзоурала, мышқәаки сааҭқәаки рыла ахала-ентузиастцәа уажәшьҭа атрадициатә АИХ рредакциа еиԥшны иҟалар рылшоит. Аблогери ажурналисти русурақәа рыбжьара иҟоу аҳәаа еиҳа-еиҳа иӡуеит<ref>{{Cite web |url=https://mobile-review.com/all/articles/misc/soczseti-protiv-tradiczionnyh-smi-vojna-ili-net/ |title=Соцсети против традиционных СМИ: война или нет? |access-date=2024-08-05 |archive-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805105847/https://mobile-review.com/all/articles/misc/soczseti-protiv-tradiczionnyh-smi-vojna-ili-net/ |url-status=live }}</ref>. Даҽа ганкахьалагьы, асоциалтә ҳақәа рҿы аинформациа ахьырацәоу иахҟьаны, атрадициатә АИХ рыхьӡ еиӷьхеит. Раԥхьаӡа инаргыланы, ажурналисти аредактори аинформациа аҵыхәтәантәи ахархәаразы ихиоу ахәҭақәа рыла «иԥырҟоит», аха асоциалтә ҳақәа рҿы ажәабжьқәа рлента ҵыхәаԥҵәара амам. Иҩбахаз, асоциалтә ҳақәа аинформациа атематикатә хықәкқәа рыла акәымкәа, аҵакы ала ирышьҭуеит, убри аамҭазы иарбанзаалак АИХ рҟны иҟоу аҟәшақәа реиҿкаашьа амшхәаԥштәы зегьы инагӡаны иаанарԥшуеит. Ихԥахаз, АИХ рҿы аинформациа акьыԥхьразы «идрыцқьоит», даҽакала иуҳәозар, иҟоуп аредакциатә алԥшаареи аредакциатә политикеи<ref>{{Cite web |url=https://jrnlst.ru/2019/04/01/6623/ |title=Четыре преимущества журналистики перед соцсетями |access-date=2024-08-05 |archive-date=2024-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240522174810/https://jrnlst.ru/2019/04/01/6623/ |url-status=live }}</ref>. == Амеинстримтәи альтернативатәи АИХ == Атермин «менстрим» идуу ажәабжьҳәаратә агентрақәеи, ателеканалқәеи, арадиостанциақәеи ирызкуп. Урҭ ирныԥшуеит урҭ напхгара рызҭо аҳәынҭқаррақәеи акорпорациақәеи иахьатәи ахҭысқәа рзы ргәаанагарақәа. Иҟоуп [[альтернативные медиа|аальтернативатә медиагьы]] — амеинстримтә АИХ иреиԥшым аредакциатә политикеи амшхәаԥштәи змоу аинформациатә ресурсқәа реизга. Аальтернативтә медиа ЕАА шьаҿаӷәӷәала ацәырҵра иалагеит 1980—1990-тәи ашықәсқәа рзы зыхә цәгьам ақьаад аҿы икьыԥхьуа ажурналқәа рформала, ԥҟараны [[ультралевые|арымарахьтәи]] аполитикатә позициақәа аанызкылоз. Аинтернет аҿиара еиуеиԥшым альтернативатә медиа аҿиара иацхрааит<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/interpretatsiya-kartiny-mira-v-meynstrimovskih-i-alternativnyh-media |title=ИНТЕРПРЕТАЦИЯ КАРТИНЫ МИРА В МЕЙНСТРИМОВСКИХ И АЛЬТЕРНАТИВНЫХ МЕДИА |archive-date=2024-08-05 |access-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805155841/https://cyberleninka.ru/article/n/interpretatsiya-kartiny-mira-v-meynstrimovskih-i-alternativnyh-media |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/klassifikatsiya-alternativnyh-media |title=КЛАССИФИКАЦИЯ АЛЬТЕРНАТИВНЫХ МЕДИА |access-date=2024-08-05 |archive-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805155840/https://cyberleninka.ru/article/n/klassifikatsiya-alternativnyh-media |url-status=live }}</ref>. == Аилазаараҿы анырра == {{main|Амассатә информациа ахархәагақәа рнырра}} {{see also|Аԥхьагылара змоу АИХ|Аальтернативатә медиа|Аҵабырг амедиахь аиагара|Ажәлар рыхдырра амҩақәҵара|Амшхәаԥштәы аԥҵара атеориа|Амедиа аеффект|Амедиахьыԥшра}} Амассатә информациатә хархәагақәа ҳаамҭазтәи аилазаараҿы анырра ду рымоуп. Иҟоуп агәаанагара, амассатә информациатә хархәагақәа [[Медиакультура|амедиакультура]] шьақәдыргылоит ауаа хаҭала ркультура аҟазшьатәи аинтеллектуалтәи нырра аҭарала ҳәа. Уи аан, АИХ аҳәынҭқарра анапхгара аҵаҟа иҟазар, усҟан еиуеиԥшым ауаажәларратә хдырра амҩақәҵара ахкқәа лассы-лассы амчрақәа ринтересқәа рзы ахархәара арҭоит. [[Нюрнбергский процесс|Ниурнмбергтәи апроцесс]] аҟны [[Шпеер, Альберт|А. Шпеер]] аҵыхәтәантәи иажәақәа рҿы иҳәеит арадиои абжьырдугеи реиԥш иҟоу атехникатә хархәагақәа рыбзоурала «80 миллионҩык ауаа рхатә хәыцра шрымхыз»<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/vozdeystvie-sredstv-massovoy-kommunikatsii-na-sovremennoe-obschestvo |title=Воздействие средств массовой коммуникации на современное общество |access-date=2024-08-05 |archive-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805162524/https://cyberleninka.ru/article/n/vozdeystvie-sredstv-massovoy-kommunikatsii-na-sovremennoe-obschestvo |url-status=live }}</ref>. Иахьатәи аамҭазы аинтернет аҿы (асоциалтә ҳақәеи аблогқәеи рҿы) асоциалтә проблемақәа ма аҭагылазаашьа хьанҭақәа ирызку аицәажәарақәа атрадициатә АИХ урҭ рзааҭгылареи рканалқәа рыла урҭ адыррақәа раларҵәареи мчыла ирыдцалахоит. Иаҳҳәап, [[Google (компания)|Google]] Мысратәи анапхгаҩ нага В. Гоним, [[Революция в Египте (2011—2013)|2011 шықәсазы Мысра иҟалаз ареволиуциатә хҭысқәа]] ирыдҳәаланы, «Мысра ашьҭахь иарбан тәылоу анаҩстәи ареволиуциа ахьалаго?» ҳәа азҵаара «[[Facebook]] иазҵаатәуп» ҳәа аҭак азыҟеиҵеит<ref name="автоссылка1" />. АИХ лассы-лассы аилазаараҿы еиуеиԥшым ашәареи агәҭынчымреи рцәырҵреи раларҵәареи иацхраауеит. Урҭ ҷыдаҟазшьас ирымоуп агәаҟрақәеи, ацәгьоурақәеи уҳәа рызҿлымҳара. Ажәабжьқәа рыхқәа рхаҭақәа, драматизмла аматериал ауаа разхьарԥшразы иҟаҵоу, ашәареи агәҭынчымреи рызцәырнагар алшоит<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/priroda-massovoy-kommunikatsii-i-mediakonstruirovanie-strahov |title=ПРИРОДА МАССОВОЙ КОММУНИКАЦИИ И МЕДИАКОНСТРУИРОВАНИЕ СТРАХОВ |archive-date=2025-08-15 |access-date=2025-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250815050341/https://cyberleninka.ru/article/n/priroda-massovoy-kommunikatsii-i-mediakonstruirovanie-strahov |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ifapcom.ru/files/Monitoring/barinov_mass_komm_factor_trevojn.pdf |title=Массовая коммуникация как фактор формирования социальной тревожности |archive-date=2022-04-01 |access-date=2025-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401092638/http://www.ifapcom.ru/files/Monitoring/barinov_mass_komm_factor_trevojn.pdf |url-status=dead }}</ref>. [[Шимов, Ярослав Владимирович|Иарослав Шимов]] ишииҩуа ала<ref>{{Cite web |url=https://magazines.gorky.media/oz/2003/4/akvarium.html |title=Аквариум |archive-date=2025-08-13 |access-date=2025-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250813173805/https://magazines.gorky.media/oz/2003/4/akvarium.html |url-status=live }}</ref>: <blockquote> ...ажәабжьқәа — улаԥш зыдхало, есыҽнытәи аԥсҭазаара аҩаӡара аҵкыс еиҳау акы ауп, насгьы ажурналистцәа ахара рыдымзар ҟалап урҭ «аҳаракырақәа» рӷьырак катастрофаны, мамзаргьы угәы узырхьуа цәырҵраны иахьыҟоу азы. Аха аинформациатә ҟазара ихадоу ҷыдаҟазшьас иамоу, есыҽнытәи аԥсҭазаара азҿлымҳара аҟынтәи иалхны (уи ауаа реиҳараҩык рыԥсҭазаара 90 наӡын рыла, мамзаргьы еиҳаны ишьақәгылоу), АИХ ирҭахы-ирҭахым аудиториа ирыдырцалоит абжьааԥнытәи аԥсҭазаара зынӡа иҟам ҳәа агәаанагара. Есыҽны ҳакәша-мыкәша иаҳбои агазеҭқәа ирыҩуеи, телехәаԥшрала иадырбои лассы-лассы иахьеиқәымшәо азы ауп амасс-медиа «ацәаныррақәа дырбыжкуеит», насгьы «аҵабырг дыреиқәаҵәоит» ҳәа агәаанагара зыҟало. </blockquote> == Еиуеиԥшым атәылақәа рҿы АИХ == === Урыстәыла === {{main|Урыстәылатәи амассатә информациатә хархәагақәа}} [[Федеральный закон Российской Федерации|Урыстәылатәи Афедерациа Азакәан]] 1991 шықәса, ԥхынҷкәынмза 27 рзтәи № 2124-1 «Амассатә информациатә хархәагақәа ирызку») «АИХ» (АКХ) закәу ҳәа аилыркаа ҟанаҵоит [[Периодические издания|апериодикатә кьыԥхьтә ҭыжьымҭақәа]], а[[Радиовещание|радио]]-, а[[Телевещание|теле]]-, авидеопрограммақәа, акино[[хроника|хроникатә]] программақәа, иара убас ''[[Массовая культура|амассатә]] [[Информация|информациа]]'' аларҵәара егьырҭ аформақәа ҳәа. Амассатә информациа ҳәа азакәанԥҵаҩы еиликаауеит «[[Широковещательный канал|ԥкра змам ауаа]] рзы иҟоу акьыԥхьтә, абжьытә, аудиовизуалтә уҳәа, егьырҭ адырраҭарақәеи аматериалқәеи». Урыстәылатәи ахыҵхырҭақәа рыла, АКХ анаҩстәи аҷыдарақәа рымоуп: * амҽхакра ([[Российская Федерация|Урыстәылатәи Афедерациа]] азакәанԥҵара иадҳәаланы, агазеҭқәеи, ажурналқәеи, ацҳамҭақәеи рзы 1000 екземплиар, еиҳангьы); * алассы-лассра, шықәсыкахь знык еиҵамкәа; * амчхара: асигнал ахыҵхырҭак (амҩаԥгаҩ, аредакциа) — аӡырҩцәа рацәаҩны. Урыстәылатәи Афедерациа Азакәан «Амассатә информациатә хархәагақәа ирызку» инақәыршәаны, «АИХ» (АКХ) ҳәа изышьҭоу амассатә коммуникациа асубиектқәа реизга ауп, апериодикатә кьыԥхьтә ҭыжьымҭа (агазеҭ, ажурнал, альманах, абиуллетен, иара убас зҽызымԥсахуа ахьӡи аномери змоу, шықәсык ахь знык еиҵамкәа иҭыҵуа егьырҭ аҭыжьымҭақәа), арадио-/теле-/видеопрограмма, акинохроникатә программа уҳәа, амассатә информациа лассы-лассы аларҵәара даҽа формак реиԥш иҟоу<ref>{{Cite web |url=http://base.garant.ru/10164247/1/#100 |title=Общие положения |access-date=2010-09-04 |archive-date=2010-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619025833/http://base.garant.ru/10164247/1/#100 |url-status=live }}</ref>.<br>Урыстәыла «АИХ» (АКХ) рахь иаҵанакуам: аҭыӡгазеҭқәа, тираж маҷла иҟоу аҭыжьымҭақәа, ашәҟәыҵәахырҭақәа<ref>Вопреки стойкому заблуждению, вызванному непониманием механизма распространения информации в сети Интернет и других сетях. См. «Юридическое заключение о природе сайтов в сети Интернет» кафедры ЮНЕСКО</ref>. [[Телевидение|Ателехәаԥшра]] аадырԥшуеит Урыстәылазегьтәи ателеканалқәа 23, амҩанызатәи акабельтәи телеканалқәа 117 рҟынӡа, Урыстәыла анҭыҵ ирыладырҵәо ателеканалқәа 15, арегионалтә телеканалқәа 180 рҟынӡа, ақалақь хәыҷқәеи ақыҭақәеи рҿы 30 рҟынӡа аканалқәа. Ателеканалқәа зегьы рхыԥхьаӡара 330 раҟара ыҟоуп<ref name="dok_grig"/>. [[Печатные издания|Акьыԥхьтә ҭыжьымҭақәа]] — Урыстәылатәи Афедерациаҿы еиҳа ирылаҵәоу АИХ ирыхкуп. 2009 шықәса алагамҭазы Урыстәылатәи Афедерациаҿы ашәҟәы иҭагалан 27 425 газеҭи есымчыбжьатәи ажурналқәеи; иара убас ашәҟәы иҭаҩуп 20 433 журнал, 787 альманах, 1297 еизга, 1519 биуллетен, иара убас амҳалдызтә ныҟәгага иану 214 ҭыжьымҭа. Зынӡа 2009 шықәса алагамҭазы ашәҟәы иҭагалан 51 725 кьыԥхьтә АКХ. 2008 шықәсазы есыҽнытәи амилаҭтә газеҭқәа зегьы еицырзеиԥшу раудиториа 6522,2 нызқьҩык ауааԥсыра шьақәнаргылон, насгьы азеиԥш милаҭтәи азеиԥш бизнестәи ҵакы змоу есымчыбжьатәи агазеҭқәа — 14 019,2 нызқьҩык ауаа, уи инақәыршәаны, ақалақь аҿы инхо ауааԥсыра рҟынтә 11,3% насгьы 24,2% ҟарҵон. Ажурналқәа зегьы еизакны рудиториа 36,2 миллионҩык ыҟан 2008 шықәса анҵәамҭазы. ВЦИОМи ФОМи рҟынтәи адыррақәа иҳалдыршоит Урыстәылатәи Афедерациа ауааԥсыра рҟынтәи 62% рҟынӡа аамҭа-аамҭала ажурналқәа ишрыԥхьо ала алкаа аҟаҵара. Еиҳа еицырдыруа иҟоуп акино-телегидқәа (28,5%), аҳәса ртәи амодатәи аҭыжьымҭақәа (28,1%)<ref name="dok_grig">{{книга|заглавие=Российский рынок периодической печати. Состояние, тенденции и перспективы развития : Доклад|ответственный=Под общ. ред. В. В. Григорьева|место={{М.}}|издательство=Федеральное агентство по печати и массовым коммуникациям|год=2009|страниц=100|isbn=978-5-904427-02-3|страницы=17}}</ref>. [[Конституция Российской Федерации|Урыстәылатәи Афедерациа Аконституциа]] аинформациа ахақәиҭразы ԥкрақәак шьақәнаргылоит. Адыррақәа рыԥшаара, рыдкылара, рышьҭра, рҭыжьра, раларҵәара (амассатә дыррақәагьы уахь иналаҵаны) рзы азакәантә мҩа иаанагоит закәанла ҷыдала ихьчо аҳәынҭқарратә маӡа шьақәзыргыло адыррақәа [[Секретность|раартра ҟалом]] ҳәа. Урыстәылатәи акьыԥхьтә АИХ егьырҭ излареиԥшым, урҭ азакәан аганахьала акәымкәа, асоциалтә ганахьала (аԥхьаҩцәа рҟынтә) иахьхьыԥшым ала ауп: аҭыжьымҭақәа шамахамзар зынӡаск аԥхьаҩцәа рышәҟәқәа аҭак ҟарҵаӡом, урҭ рҟынтәи «аҭакаара» рыдыркылаӡом, аԥхьаҩцәа русура ахә шыршьо ҭырҵааӡом, аԥхьаҩцәа ринформациатә ҭахрақәа рынагӡара рҽазыршәом, Ажурналқәа рҟны ианыло анҵамҭақәа рҟны дара рхатә хәаԥшышьа мацара алагало<ref>Аверина Ю. В. Городская печать в процессе социальных трансформаций // Вестник Казанского государственного университета культуры и искусств. — 2009. — № 4. — С. 6</ref>. === Ҟазахсҭан === {{main|Ҟазахсҭан амассатә информациа ахархәагақәа}} [[Ҟазахсҭан|Ҟазахстан]] Аҳәынҭқарра Акультуреи аинформациеи рминистрра адыррақәа рыла, 2006 шықәса актәи аквартал анҵәамҭазы ареспубликаҿы еиԥмырҟьаӡакәа иҭыҵуеит 2243 периодикатә ҭыжьымҭа, урҭ рҟынтә 1593 газеҭи 650 журнали. Акьыԥхьтә ҭыжьымҭақәа зегьы рызбжак аинформациатә АКХ роуп, асоциал-политикатәқәа рыхәҭаа 16% рҟынӡа иҟоуп, аҭҵаарадырратәқәа — 9%, аӡыргаратәқәа — 10,5%, ахәыҷтәқәа, аҿартәқәа, аҳәса ртәқәа, адинтә ҭыжьымҭақәа зегьы еизакны 4% иреиҳам. 2012 шықәсазы аус руеит 2514 агазеҭқәеи ажурналқәеи, 238 електронтә АКХ, урҭ рҟынтә 100 раҟара ателехәаԥшратә каналқәеи арадиостанциақәеи, 7893 аинтернет-саитқәеи. 1992 шықәсазы 735 газеҭи журнал ҿыци ҭыҵуан, урҭ рҟынтә 260 ҟазах бызшәала, 395 урысшәала, 4 уигур бызшәала, 5 узбек бызшәала, 2 немец бызшәала, 21 кореиа бызшәала. 2007 шықәсазы, Акультуреи аинформациеи Рминистрра адыррақәа рыла, Ҟазахстан 7281 АКХ рҭыжьымҭақәа ыҟан. Урҭ рҟынтәи иҳәынҭқарратәым — 78%, иҳәынҭқарратәу — 22%. Аелектронтә АКХ — 112. Урҭ зегьы рхыԥхьаӡара аҟнытә акьыԥхьтә АКХ 50% шьақәдыргылоит. Урҭ рҟынтәи ауаажәларра-политикатә — 16%, аҭҵаарадырратә — 9%, аӡыргаратә — 10,5%, ахәыҷтәы, аҿартә, аҳәса ртәы, адинхаҵаратә — рыцыԥхьаӡа 2%. Аелектронтә АКХ — 212 телеканал. Ателеканал «Хабар» ахәаԥшцәа — 95,70%, «Ҟазахстан» — 96,25%, «Ел арна» — 75,50%, «Актәи аканал-Евразиа» — 78,60%, Аҟазах радио — 86,99%. Амҩанызатә канал CaspioNet Абжьаратәи Азиа, Агәҭатәи Мрагылара, Европа, Аҩадатәи Африка ртәылақәа рҿы адырраҭарақәа мҩаԥнагоит. Акабельтәи адгьылтә-кабельтәи телехәаԥшра цәырҵит. Урҭ рахь иаҵанакуеит 80 оператор, «Алма-ТВ» (атәыла ақалақьқәа 13 рҿы иадырбоит), «Казинформтелеком»; «Секател»; «Казцентр-ТВ» (5-5 қалақь); «КВК» (4 қалақьк). Аинфокоммуникациатә ҭыԥҭаӡараҿы аус руеит 2392 аҳәаанырцәтәи АКХ: 2309 газеҭи ажурналқәеи, 83 телерадиодырраҭареи. 1000 канал рҟынӡа амҩанызатә телехәаԥшратә системақәа; аҳәаанырцәтәи амассатә информациа ахархәагақәа рхаҭарнакцәа 80. Аҳәаанырцәтәи АКХ рҟынтә: урысшәала — 90%, англыз бызшәала — 5%, егьырҭ адунеитә бызшәақәа рыла — 5%. === Беларусь === {{main|Белоруссиа амассатә информациатә хархәагақәа}} [[Республика Беларусь|Беларусь Аҳәынҭқарра]] азакәан инақәыршәаны, амассатә информациатә хархәага ҳәа изышьҭоу акьыԥхьра, ателедырраҭара ма арадиодырраҭара, адунеизегьтәи акомпиутертә каҭа Аинтернет рхархәарала периодикала аинформациа аларҵәара аформа ауп<ref>{{Cite web |url=http://pravoby.net/laws/text_243/ |title=Закон Республики Беларусь от 17 июля 2008 г. № 427-З"О средствах массовой информации" |access-date=2015-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150128143119/http://pravoby.net/laws/text_243 |archive-date=2015-01-28 |url-status=dead }}</ref>. Беларусь Аҳәынҭқарраҿы, Аинформациа аминистрра адыррақәа рыла<ref>[http://www.mininform.gov.by/rus/smi/ Сведения о СМИ] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140730182746/http://www.mininform.gov.by/rus/smi/ |date=2014-07-30 }} // mininform.gov.by</ref>, 2010 шықәса, рашәарамза 1 азы иҭыҵуеит 1301 периодикатә ҭыжьымҭа, урҭ рхыԥхьаӡараҿы 655 газеҭ, 600 журнал, 36 биуллетен, 9 каталогк, альманахк. Иҭаҩу аҭыжьымҭақәа зегьы рҟынтәи 70% раҟара ҳәынҭқарратәӡам. Акьыԥхь ҭыҵуеит абелорус, аурыс, анемец, англыз, аукраин, аполиак уҳәа егьырҭ европатәи абызшәақәа рыла. Еиҳа атираж змоу апериодикатә ҭыжьымҭоуп агазеҭ «[[Советская Белоруссия (газета)|Советская Белоруссия]]», уи мчыбжьыкахь 5-нтә иҭыҵуеит. Атираж 400,6 нызқь екземплиар (ԥхынҷкәынмза 2013 ш). Агазеҭ «Вечерний Минск» зныктәи атираж зегьы еизакны 107 нызқь екземплиар, «[[Звязда]]» — 22,4 нызқь екземплиар (ԥхынҷкәынмза 2013 ш), агазеҭ «Рэспубліка» — 49,4 нызқь екземплиар, «Белорусская нива» — 25 нызқь екземплиар, «Народная газета» — 30 нызқь екземплиар, «7 дней» — 37,1 нызқь екземплиар, «[[Знамя юности]]» — 25,7 нызқь екземплиар. Аҭыԥантәи аҳәынҭқарратә кьыԥхь зныктәи атираж (136 арегионтә, ақалақьтә, араионтә, иара убас еидҵоу агазеҭқәа) 869,4 нызқь екземплиар шьақәнаргылоит, регионла: Брест — 163,1, Витебск — 175,3, Гомельск — 141,1, Гродно — 108,7, Минск — 160, Могилев — 121,2 нызқь екземплиар. Иара убас Беларусь иҟоуп ажәабжьтә агентрақәа 9, ателедырраҭаратә программақәа 59, арадиодырраҭаратә программақәа 156. Акьыԥхьтә периодикатә ҭыжьымҭақәеи, ателерадиоеилахәырақәеи, ажәабжьтә агентрақәеи рхыԥхьаӡара зегьы рҟынтә 2́/3 иҳәынҭқарратәым атәра аформа рымоуп. === ЕАА === {{main|ЕАА амассатә коммуникациа ахархәагақәа}} [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] АКХ а[[монополия|монополизациа]] аҩаӡара ҳарак ала иалкаауп. Ҩажәатәи ашәышықәса анҵәамҭазы атәылаҿы аԥыжәара рыман ажәабжьқәа раларҵәаратә хыҵхырҭақәа 11: ателехәаԥшратә еилазаарақәа хԥа (ABC, [[CBS]], [[NBC]]), еицырдыруа х-журналк («[[Тайм|Ҭайм]]», «[[Ньюсуик|Ниусуик]]», «[[Ю. С. Ньюс энд уорлд рипорт|И. С. Ниус енд уорлд риԥорт]]»), х-газеҭк («[[Нью-Йорк Таймс|Ниу-Иорк Ҭаимс]]», «[[Вашингтон Пост|Вашингтон Ԥост]]», «[[Уолл-стрит-джорнел|Уолл-стрит-џьорнел]]»), ҩ-информациатә агентрак («[[Ассошиэйтед Пресс|Ассошиеитед Пресс]]» насгьы «[[Юнайтед Пресс Интернейшнл|Иунаитед Пресс Интернеишнл]]»). [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи Адунеизегьтәи аибашьраан]], ЕАА Аконгресс ирыдыркылеит Аԥшыхәратә усура иазку азакәан (1917) насгьы Ақәгыларахь агәазҭаҵаразы азакәан (1918). Урҭ азакәанқәа изакәандараны иҟарҵеит ЕАА аҳәынҭқарра аполитика иақәыӡбо, мамзаргьы уи иаҿагыло ирыдгыло иарбанызаалак аматериалқәа ркьыԥхьра. Уажәы абас ахылаԥшра арҭоит аҳәаанырцә имҩаԥысуа арратә операциақәа рыхцәажәара. Аҵыхәтәантәи ажәашықәса иалагӡаны изызҵааз рҟынтәи агазеҭқәа ирыԥхьо 35% мацара роуп. ЕАА (егьырҭ атәылақәа жәпакы рҟнеиԥш) 100 даҟьак раҟара аҿыгҳара змоу агазеҭқәа уԥылоит (аиҿырԥшразы: Урыстәылатәи агазеҭқәа рҿыгҳара маҷуп, зегьы ианреиҳаха 32 даҟьа). 2008 шықәсазы, [[Интернет|аинтернет]] ЕАА рҟны есыҽнытәи аинформациа иахыҵхырҭа хаданы иҟалеит, есыҽнытәи агазеҭқәа раасҭа: изызҵааз рахьтә 40% раҟара ирҳәеит ажәабжьқәа раиуразы урҭ рхы ишадырхәо аинтернет-хыҵхырҭақәа, иаҳҳәап, иаабац агазеҭқәа релектронтә версиақәа ма иҷыдоу ажәабжьқәа рсаитқәа. 1989 шықәса инаркны 2009 шықәсанӡа ЕАА иҭыҵуаз агазеҭқәа зегьы ҽнактәи ртираж 62 миллион рҟынтә 49 миллион екземплиар рҟынӡа илаҟәит<ref name="autogenerated20130721-1">{{Cite web |url=http://ria.ru/crisis_review/20090526/172322429.html#ixzz2GTVZL0t2 |title=Н.Асадова. Когда умрет бумажная пресса… |access-date=2012-12-29 |archive-date=2014-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517121237/http://ria.ru/crisis_review/20090526/172322429.html#ixzz2GTVZL0t2 |url-status=live }}</ref>. Ари, насгьы 2008 шықәса ҭагалан излагаз [[мировой финансовый кризис|адунеизегьтәи афинанстә кризис]], агазеҭқәа жәпакы иаарласны аонлаинахь ииасыртә иҟанаҵеит. [[Телевидение|Ателехәаԥшра]] зегь реиҳа еицырдыруа ажәабжьқәа ирхыҵхырҭаны иаанхоит: аҭак ҟазҵаз рҟынтәи 70% раҟара телехәаԥшрала ажәабжьқәа ишрыцклаԥшуа рҳәеит<ref>{{Cite web |url=http://people-press.org/report/479/internet-overtakes-newspapers-as-news-source |title=Internet Overtakes Newspapers As News Source |access-date=2009-12-18 |archive-date=2009-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091219173238/http://people-press.org/report/479/internet-overtakes-newspapers-as-news-source |url-status=live }}</ref>. Аинформациатә агентра [[Информационное агентство США|УСИА]] (USIA) 1953 шықәса инаркны анагӡаратә мчра аҩнуҵҟа ихьыԥшым еиҿкаарак аҳасабала аус ауеит, ЕАА адәныҟатәи аполитика адгыларазы ауаажәларратә дипломатиа амҩаԥгаразы. ЕАА аҳәынҭқарратә адәныҟатәи арбаратә система еиднакылоит Ахеилак ахь аҳасабырба ҟазҵо аинформациатә агентрақәа хәба. Урҭ рахьтә ҩба, [[Голос Америки|The Voice of America]] насгьы [[Office of Cuba Broadcasting|The Office of Cuba Broadcasting]] (Radio and TV Marti), афедералтә программа астатус рымоуп, [[Радио «Свобода»|Radio Free Europe/Radio Liberty]] насгьы [[Свободная Азия|Radio Free Asia]] хаҭалатәи икоммерциатәым еиҿкаарақәаны аус руеит. Арҭ амаҵзурақәа русзуҩцәа рхыԥхьаӡара 3,3 нызқьҩык иреиҳауп. == Иара убас == * [[Журналистика|Ажурналистика]] * [[Медиавосприятие|Амедиадкылара]] * [[Медиалингвистика|Амедиалингвистика]] * [[Медиастилистика|Амедиастилистика]] * Амеинстримтә АИХ (''Mainstream media'') * [[Свобода массовой информации|Амассатә информациа ахақәиҭра]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * {{книга|автор=Черных.А.|ссылка=http://ec-dejavu.net/m-2/Mass_media.html|часть=Усталость сострадать|заглавие=Мир современных медиа|место={{М.}}|издательство=Территория будущего|год=2007|страницы=180—194|archive-url=https://web.archive.org/web/20091121070314/http://ec-dejavu.net/m-2/Mass_media.html|archive-date=2009-11-21}} * {{книга|автор=[[Данилова, Анна Александровна|Данилова А. А.]]|заглавие=Манипулирование словом в средствах массовой информации|место={{М.}}|издательство=Добросвет, КДУ|год=2009|страниц=234|isbn=9785982276131|тираж=1000}} * ''Терин В. П.'' Массовая коммуникация (исследование опыта Запада). М.: [[Институт социологии РАН]], 1999. * {{книга |заглавие=Mass communications: a comparative introduction |издательство=[[Manchester University Press]] |год=1994 |isbn=978-0-7190-3946-1 |страницы=26—27 |ссылка=https://books.google.com/books?id=5z7oAAAAIAAJ&pg=PA26 |язык=en |автор=Lorimer, Rowland; Scannell, Patty}} * {{книга |заглавие=The mass media in Canada |издательство=James Lorimer & Company |год=2000 |isbn=978-1-55028-714-1 |страницы=88 |ссылка=https://books.google.com/books?id=eUbz3Ipt0xAC&pg=PA88 |язык= |автор=Vipond, Mary}} * ''[[Гавров, Сергей Назипович|Gavrov S.]]'' [https://doi.org/10.1080/19409419.2017.1323177 Hybrid wars: the archaization of political consciousness and involution of media // Russian journal of communication. Tom 9, № 2, 2017. PP: 207—210. ] ISSN: 1940-9419 eISSN: 1940-9427 * {{книга| автор = Ворошилов В.В.| заглавие = Современная пресс-служба| место = Москва| издательство = КНОРУС| год = 2013| страниц = 222| isbn = 978-5-406-02887-2| ref = Ворошилов}} * {{книга| автор = Ворошилов В.В| заглавие = Журналистика и рынок: проблемы маркетинга и менеджментасредств массовой информации : научное издание| место = СПб.| издательство = СПбГУ| год = 1997| ref = Журналистика}} * {{книга| автор = Ворошилов В.В.| заглавие = Журналистика : учебник| место = М.| издательство = КНОРУС| год = 2013| страниц = 491| isbn = 978-5-406-05961-6| ref = Voroshilov}} * {{книга| автор = Гаврилов К.| заглавие = Как делать сюжет новостей и стать медиатворцом| место = СПб.| издательство = Амфора| год = 2007| страниц = | isbn = 978-5-367-00469-4| ref = Гаврилов}} * {{книга| автор = Алешина И.В.| заглавие = Паблик рилейшнз для менеджеров и маркетеров| место = М.| издательство = ГНОМ-ПРЕСС| год = 2003| страниц = 480| isbn = 5-94687-010-6| ref =Алешина}} * {{книга| автор = Шарков Ф.И.| заглавие = Политический консалтинг| место = М. | издательство = Дашков и Ко| год = 2004| страниц = 458| isbn = 5-94798-482-2| ref = Шарков}} * {{книга| автор = Ворошилов В.В. | заглавие = Теория и практика массовой информации| место = М.| издательство = КНОРУС| год = 2017| страниц = 464| isbn = 978-5-406-05842-8| ref = MassInformation}} * {{книга| автор = Засурский Я. Н. | заглавие = История печати: антология| место = М.| издательство = Аспект Пресс| год = 2008| том = 3| страниц = 271| isbn = 978-5-7567-0480-8.| ref = Засурский}} * {{книга| автор = Горчева А.Ю.| заглавие = Корпоративная журналистика| место = М.| издательство = Вест-Консалтинг| год = 2008| страниц = 220| isbn = 978-5-903321-22-3| ref =Горчева}} * {{книга| автор = Гостомыслов А.П.| заглавие = Детская журналистика| место = СПб.| издательство = Изд-во Михайлова В.А.| год = 2008| страниц = 352| ref = Гостомыслов}} == Азхьарԥшқәа == * C. Wright Mills. [https://web.archive.org/web/20080507041609/http://www.thirdworldtraveler.com/Book_Excerpts/MassSociety_PE.html The Mass Society] Chapter in The Power Elite, 1956 * [http://www.medialaw.ru/publications/books/medialaw2/laws/2-smi.html Закон о СМИ РФ] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20111121020409/http://medialaw.ru/publications/books/medialaw2/laws/2-smi.html |date=2011-11-21 }} * {{cite web|date=2008|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0016/001631/163102R.pdf |title=Показатели развития средств информации: система оценки развития средств информации |work=Международная программа развития коммуникации |publisher=[[ИУНЕСКО]]|access-date=2014-08-30}} * {{dmoz|World/Russian/Новости_и_СМИ/|СМИ}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:массатә информациа ахархәагақәа}} [[Акатегориа:Амассатә информациа ахархәагақәа| ]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә гәаанагара]] [[Акатегориа:Аимадара]] if97sl8ez2m5sfx49g3jidvp7dnnks7 Нептун 0 55113 176582 172638 2026-11-07T23:54:56Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 6 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176582 wikitext text/x-wiki {{Акарточка Апланета | ахьӡ = Нептун | асимвол = Neptune symbol (bold).svg | ахкы = апланета | асахьа = Neptune Voyager2 color calibrated.png | асахьа ашәагаа = 240px | асахьа ахҵара = Нептун «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» аҟынтәи (1989), асахьа аԥштәқәа 2023 шықәсазы аҭҵаара аҟынтәи адыррақәа ирықәшәартә еиԥш еиқәыршәоуп<ref>{{Cite journal |last1=Irwin |first1=Patrick G J |last2=Dobinson |first2=Jack |last3=James |first3=Arjuna |last4=Teanby |first4=Nicholas A |last5=Simon |first5=Amy A |last6=Fletcher |first6=Leigh N |last7=Roman |first7=Michael T |last8=Orton |first8=Glenn S |last9=Wong |first9=Michael H |last10=Toledo |first10=Daniel |last11=Pérez-Hoyos |first11=Santiago |last12=Beck |first12=Julie |date=2023-12-23 |title=Modelling the seasonal cycle of Uranus's colour and magnitude, and comparison with Neptune |url=https://academic.oup.com/mnras/article/527/4/11521/7511973 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |lang=en |volume=527 |issue=4 |pages=11521–11538 |doi=10.1093/mnras/stad3761 |issn=0035-8711 |access-date=2024-01-08 |archive-date=2024-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240108072403/https://academic.oup.com/mnras/article/527/4/11521/7511973 |url-status=live }}</ref> | аԥхьаартҩы = [[Леверье, Урбен|Урбен Леверие]] [[Галле, Иоганн Готтфрид|Иоганн Галле]] [[д’Арре, Генрих Луи|Генрих д'Арре]] | аартра аҭыԥ = [[Берлин]], [[Германиа|Германиа]] | аартра арыцхә = [[Цәыббрамза 23|Цәыббрамза 23]], [[1846|1846 шықәса]]<ref name="Hamilton">{{cite web |author= |lang=en |first=Calvin J. |last=Hamilton |date=2001-08-04 |url=http://solarviews.com/eng/neptune.htm |url-status=live |title=Neptune |publisher=Views of the Solar System |access-date = 2019-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190518140345/http://www.solarviews.com/eng/neptune.htm |archive-date=2019-05-18}}</ref> | способ открытия = Аԥхьаӡара | аартра-ref = | аорбита-ref = <ref name="horizons">{{cite web |author= |lang=en |first=Donald K. |last=Yeomans |date=2006-07-13 |url=https://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons |url-status=live |title=HORIZONS System |publisher=NASA JPL |access-date=2007-08-08 |archive-url=https://www.webcitation.org/610c1UtKH?url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons |archive-date=2011-08-17 }} — На этом сайте перейдите в раздел «web interface» (левое меню) затем выберите «Ephemeris Type: ELEMENTS», «Target Body: Neptune Barycenter» и «Center: Sun».</ref> | аепоха = | аперигели = {{formatnum:4452940833}} км29,76607095 а.ц. | афели = {{formatnum:4553946490}} км<br>30,44125206 [[Астрономическая единица|а.ц.]] | аҵәҩанбжа ду = {{formatnum:4503443661}} км30,10366151 а.ц. | аексцентриситет = 0,011214269 | асидертә период = {{formatnum:60190.03}}<ref name="fact2" /> [[Амш|амш]]<br>164,79 шықәса | асинодтә период = 367,49 мшы<ref name="fact">{{cite web |author= |last=Williams |first=David R. |lang=en |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/neptunefact.html |url-status=live |title=Neptune Fact Sheet |date=2004-09-01 |publisher=NASA |access-date=2007-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103004627/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/neptunefact.html |archive-date=2023-01-03}}</ref> | аорбитатә ццакыра = 5,4349 км/с<ref name="fact"/> 19 566 км/сааҭ | абжьаратә аномалиа = 267,767281° | аорбита анаара = 1,767975°<br>6,43° [[Амра|амра]] аекватор иазкны | угловое перемещение = | иҩеиуа аиқәҳәала акыдхалара = 131,794310° | аперицентр аргумент = 265,646853° | половинная амплитуда = | амҩаныза зтәу = Амра | амҩанызақәа = [[Спутники Нептуна|16]] | афизикатә-ref = | ашәагаақәа = | аекватортә радиус = 24 764 ± 15 км<ref name="Seidelmann2007">{{статья |заглавие=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 |том=90 |страницы=155—180 |doi=10.1007/s10569-007-9072-y |bibcode=2007CeMDA..98..155S |issn=0923-2958 (Print) |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y |язык=en |автор=P. Kenneth, Seidelmann; Archinal, B. A.; A’Hearn, M. F. et al. |год=2007 |издательство=[[Springer Nature]] |издание=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy]] |archive-date=2019-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519224523/http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y }}</ref>{{efn|name=1bar}} | аполиартә радиус = {{nobr|{{formatnum:24341}} ± 30 км}}<ref name="Seidelmann2007"/>{{efn|name=1bar}} | абжьаратәи арадиус = 24622 ± 19км<ref>{{cite web |author= |url=https://astropedia.astrogeology.usgs.gov/download/Docs/WGCCRE/WGCCRE2009reprint.pdf |title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2009, page 23 |lang=en |website=astropedia.astrogeology.usgs.gov |date= |access-date=2021-06-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418193505/https://astropedia.astrogeology.usgs.gov/download/Docs/WGCCRE/WGCCRE2009reprint.pdf |archive-date=2021-04-18 }}</ref> | агьежь ду аикәшара = | ақәӡара = 7,6408{{e|9}} км²<ref name="fact2"/>{{efn|name=1bar}} | аҭаӡара = 6,254{{e|13}} км³<ref name="fact"/>{{efn|name=1bar}} | акапан = 1,02409{{e|26}}&nbsp;[[Акилограмм|кг]]<ref name="fact"/><br>17,147 дгьылтә | ажәпара = 1,638 г/см³<ref name="fact"/>{{efn|name=1bar}} | зхы иақәиҭу акаҳара аццакра = 11,15 м/с²<ref name="fact"/>{{efn|name=1bar}} (1,14&nbsp;''g'') | аҩбатәи акосмостә ццакыра = 23,5 км/с<ref name="fact"/>{{efn|name=1bar}} | аҵәира аццакра = 2,68 км/с9648 км/сааҭ | аҵәира апериод = 0,6653 мшы<ref>{{статья |автор=Karkoschka E. |заглавие= Neptune’s Rotational Period Suggested by the Extraordinary Stability of Two Features |doi= 10.1016/j.icarus.2011.05.013 |bibcode= 2011Icar..215..439K |язык=en |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |том = 215 |номер = 1 |страницы = 439—448 |год = 2011 |издательство= [[Elsevier]] |issn = 0019-1035 }}</ref><br>15 сааҭ 57 мин 59 с | аҵәҩан анаара = 28,32°<ref name="fact"/> | прямое восхождение = {{RA|19|57|20}}<ref name="Seidelmann2007"/> | склонение = 42,950°<ref name="Seidelmann2007"/> | полярная небесная широта = | полярная небесная долгота = | альбедо = 0,29 ([[Альбедо Бонда|Бонд]])<br>0,41 ([[Геометрическое альбедо|геом.]])<ref name="fact"/> | иубарҭоу аеҵәатә ҳаракыра = 8,0—7,78<ref name="fact"/> | зҳәарадатәи аеҵәатә ҳаракыра = | аилазаара = <table> <tr> <td>80±3,2 %</td><td>[[водород|аӡри]] (H<sub>2</sub>)</td> </tr><tr> <td>19±3,2 %</td><td>[[гелий|Агели]]</td> </tr><tr> <td>1,5±0,5 %</td><td>[[метан|Аметан]]</td> </tr><tr> <td>~0,019 %</td><td>[[дейтерид водорода|аӡри адеитерид]] (HD)</td> </tr><tr> <td>~0,00015 %</td><td>[[этан|Аетан]]</td> </tr><tr> <td>'''Аҵаақәа:'''</td><td></td> </tr><tr> <td></td><td>[[аммиак|Аммиактә]]</td> </tr><tr> <td></td><td>[[Аӡы|Аӡтәы]]</td> </tr><tr> <td></td><td>[[гидросульфид аммония|аммониум гидросульфид]] (NH<sub>4</sub>SH)</td> </tr><tr> <td></td><td>аметан (?)</td> </tr></table> | атмосфера-ref = <ref name="fact"/> | bg = #97C3F4 | открытие = yes | именование = | именование-ref = | аорбита = yes | афизикатә = yes | аполиартә еидыӷәӷәалара = 0,0171 ± 0,0013<!-- calculated from data in ref name=Seidelmann2007 --> | температуры = yes | аԥхарра 1 ахьӡ = аҩаӡара 1 абар | аԥхарра 1 амин = | аԥхарра 1 абжьаратә = 72 [[Кельвин|К]]<ref name="fact"/> (−200 °C раҟара) | аԥхарра 1 амакс = | аԥхарра 2 ахьӡ = 0,1 бар (атропоаанҿасра) | аԥхарра 2 амин = | аԥхарра 2 абжьаратә = 55 К<ref name="fact"/> | аԥхарра 2 амакс = | угловой размер = 2,2"—2,4"<ref name="fact"/> | атмосфера = yes }} '''Нептун''' [[Амратә система|Амратә системаҿы]] [[Амра|Амра]] зегь раасҭа иацәыхароу аабатәи планетоуп. Иара [[масса|акапан]] [[Масса Земли|Адгьыл акапан]] аасҭа 17,2-нтә еиҳауп, насгьы Амратә система апланетақәа рыбжьара ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит, екватортә [[диаметр]] ала Нептун аԥшьбатәи аҭыԥ ааннакылоит, Адгьыл 3,9-нтә иаԥысны<ref name="OXFORD">{{книга |автор = Саймон Миттон, Жалкин Миттон |язык = ru |заглавие = Астрономия |место = М. |издательство = Росмэн |год = 1998 |страницы = 78—79 |страниц = 160 |серия = OXFORD |isbn = 5-257-00345-7}}</ref>. Апланета [[Нептун (мифология)|Римтәи амшынқәа рынцәахәы]] Нептун ихьӡ ахҵоуп<ref name=":3">{{cite web |author = |lang = en |url = https://www.britannica.com/place/Neptune-planet |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210503191622/https://www.britannica.com/place/Neptune-planet |archive-date = 2021-05-03 |title = Neptune &#124; Planet, Moons, Rings, Temperature, Mass, Diameter, & Facts |website = Encyclopedia Britannica |access-date = 2021-04-30 }}</ref>. [[Открытие Нептуна|Игәаҭан]] цәыббрамза 23, 1846 шықәсазы<ref>{{cite web |author = |lang = en |url = https://earthsky.org/human-world/today-in-science-discovery-of-neptune |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210309140500/https://earthsky.org/human-world/today-in-science-discovery-of-neptune |archive-date = 2021-03-09 |title = Today in science: Discovery of Neptune |website = |access-date = 2021-04-30 }}</ref>, насгьы аматематикатә ԥхьаӡарақәа рыла иаартыз раԥхьатәи планетоуп<ref name=":4">{{cite web |author = |lang = |url = https://solarsystem.nasa.gov/planets/neptune/in-depth |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210510220851/https://solarsystem.nasa.gov/planets/neptune/in-depth/ |archive-date = 2021-05-10 |title = In Depth &#124; Neptune |website = NASA Solar System Exploration |access-date = 2021-04-30 }}</ref>. [[Уран|Уран]] аорбитаҿы уззыԥшымыз аԥсахрақәа ргәаҭара иахҟьаны еилкаам апланета агипотеза шьақәгылеит, урҭ аԥсахрақәагьы уи [[гравитация|агравитациатә]] нырра иахҟьоит ҳәа иԥхьаӡаны. Нептун ԥшаан иазԥхьагәаҭаз аорбита аҩныҵҟа. Дук мырҵыкәа иреиҳау уи амҩаныза [[Тритон (спутник)|Тритон]] аартхеит, уи ашьҭахь 1949 шықәсазы — [[Нереида (спутник)|Нереид]]. Нептун иаҭааз акосмостә ӷба «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» мацара ауп, уи апланета азааигәара иԥырит нанҳәамза 24-25, 1989 шықәсазы. Уи ацхыраарала Нептун амацәазқәеи уи амҩанызақәа фбеи аартхеит<ref>{{cite web |author = |lang = en |url = https://www.britannica.com/place/Neptune-planet |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210503191622/https://www.britannica.com/place/Neptune-planet |archive-date = 2021-05-03 |title = Neptune - Spacecraft exploration |website = Encyclopedia Britannica |access-date = 2021-04-30 }}</ref>. Иаанхаз Нептун амҩанызақәа аартын XXI-тәи ашәышықәсазы. Нептун еилазаашьала [[Уран|Уран]] иазааигәоуп, насгьы апланетақәа аҩбагьы еиҳа идуу апланета гигантқәа — [[Иупитер|Иупитери]] [[Сатурн|Сатурни]] иреиԥшым. Зны-зынла Урани Нептуни «[[ледяной гигант|аҵаатә гигантқәа]]» хазы игоу ркатегориа иахырыԥхьаӡалоит<ref name=":4" />. Нептун атмосфера, Иупитери Сатурни реиԥш, еиҳарак [[водород|аӡрии]] [[гелий|агелии]] рыла ишьақәгылоуп<ref name=":4" />, иара убасгьы иҟоуп [[углеводороды|арацәаӡри]] ашьҭақәа, иҟалап [[азот]], аха еиҳаны аӡы, [[аммиак]], [[метан|аметан]] ыҟоуп. Нептуни Урани рыҩнуҵҟа еиҳарак «аҵаақәеи» ахаҳәи рыла ишьақәгылоуп<ref name="Podolak1995">{{статья|ссылка=https://archive.org/details/sim_planetary-and-space-science_1995-12_43_12/page/1517|автор=Podolak M, Weizman A, Marley M.|заглавие=Comparative models of Uranus and Neptune|год=1995|язык=en|издание=[[Planetary and Space Science]]|издательство=[[Elsevier]]|том=43|номер=12|страницы=1517—1522|doi=10.1016/0032-0633(95)00061-5 |bibcode=1995P&SS...43.1517P}}</ref>. Атмосфера адәахьтәи ахҟьақәа рҿы иҟоу [[метан|аметан]] ашьҭақәа роуп апланета ажәҩангәыԥштәы зыхҟьо<ref name="bluecolour">{{cite web |author = |lang = en |url = https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Neptune&Display=OverviewLong |title = Neptune overview |website = Solar System Exploration |date = 2007-11-13 |publisher = NASA |archive-url = https://web.archive.org/web/20080303045911/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Neptune&Display=OverviewLong |archive-date = 2008-03-03 |access-date = 2008-02-20 |url-status = dead}}</ref>. Нептун атмосфераҿы [[Амратә система|Амратә система]] егьырҭ апланетақәа зегьы рҟны аасҭа иӷәӷәоу аԥшақәа асуеит; Еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла, урҭ рыццакра 600 м/с рҟынӡа инаӡар алшоит<ref name="Suomi1991">{{статья |заглавие=High Winds of Neptune: A possible mechanism |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1991-02-22_251_4996/page/928 |издание=Science |том=251 |номер=4996 |страницы=929—932 |издательство=AAAS (USA) |doi=10.1126/science.251.4996.929 |bibcode=1991Sci...251..929S |pmid=17847386 |автор=Suomi, V. E.; Limaye, S. S.; Johnson, D. R. |год=1991 |язык=en }}</ref>. Нептун атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҟны аҳауа аԥхарра {{s|−220 °C}} иазааигәоуп<ref name="OXFORD"/><ref name="Радзини">{{книга |автор = Радзини Джанлука |язык = ru |заглавие = Космос |год = 2002 |место = М. |издательство = АСТ, Астрель |страницы = 124—125 |страниц = 320 |isbn = 5-17-005952-3}}</ref>. Нептун агәҭаны, аҳауа аԥхарра еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла 5000 К<ref name="hubbard">{{статья |ссылка = https://www.sciencemag.org/cgi/content/full/275/5304/1279 |автор = Hubbard, W. B. |заглавие = Neptune’s Deep Chemistry |год = 1997 |язык = en |издание = Science |том = 275 |номер = 5304 |страницы = 1279—1280 |doi = 10.1126/science.275.5304.1279 |pmid = |access-date = 2008-02-19 |archive-date = 2009-06-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090611100011/http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/275/5304/1279 }}</ref> инаркны 7000–7100 °C<ref>{{книга |автор = Пантелеев В. Л. |язык = ru |заглавие = Физика Земли и планет. Курс лекций |ссылка = http://lnfm1.sai.msu.ru/grav/russian/lecture/geophiz/node42.html |место = М. |издательство = Московский государственный университет им. М. В.Ломоносова, Физический факультет |год = 2001 |archive-date = 2007-06-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070602014530/http://lnfm1.sai.msu.ru/grav/russian/lecture/geophiz/node42.html }}</ref><ref>{{книга |автор = Жарков В. Н. |язык = ru |заглавие = Геофизические исследования планет и спутников |часть = Глава 2. Модели планет-гигантов и роль Юпитера в формировании планет |ссылка часть = https://web.archive.org/web/20050301214554/http://www.scgis.ru/russian/cp1251/h_dgggms/1-2003/scpub-3_chap-2.pdf |место = М. |издательство = ОИФЗ РАН |год = 2002}}</ref> рҟынӡа иҟоуп, уи [[Амра|Амра]] ахҟьаҿы иҟоу аҳауа аԥхарра иадукылар ауеит, насгьы еицырдыруа апланетақәа рыҩныҵҟатәи аԥхаррагьы. Нептун иамоуп иԥсыҽу, иԥыҵәҵәоу [[Кольца Нептуна|амацәазтә система]], иҟалап уи 1960-тәи ашықәсқәа раан иаарԥшызҭгьы, аха «Воиаџьер-2» ииашаҵәҟьаны ианышьақәнарӷәӷәаз 1989 шықәсазы ауп<ref name="ring1">{{cite web |author = |lang = en |last = Wilford |first = John N. |date = 1982-06-10 |title = Data Shows 2 Rings Circling Neptune |publisher = The New York Times |url = https://www.nytimes.com/1982/06/10/us/data-shows-2-rings-circling-neptune.html |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20090121205534/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=technology&res=950DE3D71F38F933A25755C0A964948260&n=Top%2FNews%2FScience%2FTopics%2FSpace |archive-date = 2009-01-21 |access-date = 2008-02-29 }}</ref>. ԥхынгәымза 12, 2011 шықәсазы Нептун анаартыз инаркны нептунтәи шықәсык ҵит — мамзаргьы 164,79 дгьылтә шықәса<ref name="NASA-20110712">{{cite web |author = |date = 2011-07-12 |title = Hubble's Neptune Anniversary Pictures |publisher = NASA |url = https://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/neptune-circuit.html |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20110714230301/http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/neptune-circuit.html |archive-date = 2011-07-14 |lang = en |access-date = 2011-07-18 }}</ref><ref name="bbc-20110712">{{cite web |author = |lang = ru |last = Хадсон |first = Алекс |date = 2011-07-11 |title = С днем рождения, Нептун! |publisher = BBC Russian |url = https://www.bbc.co.uk/russian/science/2011/07/110711_neptune_one_year.shtml |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20110713035218/http://www.bbc.co.uk/russian/science/2011/07/110711_neptune_one_year.shtml |archive-date = 2011-07-13 |access-date = 2011-07-12 }}</ref>. == Афизикатәи аорбиталтәи ҟазшьарбақәа == [[Файл:Neptune.gif|мини|Нептун еикәагьежьуа амодель]] [[Файл:Neptune, Earth size comparison true color.jpg|мини|upright|250px|Адгьыли Нептуни ршәагаақәа реиҿырԥшра]] Нептун акапан ({{nobr|1,02409{{e|26}}&nbsp;[[Акилограмм|кг]]}})<ref name="fact" /> [[Масса Земли|Адгьыл акапани]] арчытә [[газовые гиганты|гигант дуқәа рыкапани]] рыбжьара иҟоуп. Нептун аекватортә радиус ({{Ахыԥхьаӡара|24764|км}})<ref name="Seidelmann2007" /> Адгьыл аекватортә радиус аасҭа ԥшьынтә еиҳауп. Нептуни [[Уран|Урани]] лассы-лассы «[[ледяной гигант|аҵаатә гигантқәа]]» ҳәа изышьҭоу арчытә гигантқәа ирыхәҭакны иԥхьаӡоуп, ршәагаа ахьмаҷу, даҽа еилазаашьак ахьрымоу азы (иԥыруа арчқәа рыҟазаара еиҵоуп)<ref>{{Статья|ссылка=https://doi.org/10.1007/s11214-020-00660-3|автор=Ravit Helled, Nadine Nettelmann, Tristan Guillot|заглавие=Uranus and Neptune: Origin, Evolution and Internal Structure|год=2020|язык=en|издание=Space Science Reviews|тип=journal|месяц=3|число=25|том=216|issn=1572-9672|doi=10.1007/s11214-020-00660-3|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220171436/https://link.springer.com/article/10.1007/s11214-020-00660-3|archive-date=2021-12-20|url-status=live}}</ref>. Екзопланетақәа рыԥшаараан, Нептун [[Метонимия|метонимҵас]] ахархәара аиуеит: еиԥшу амасса змоу ирыԥшаауа [[Экзопланета|егзопланетақәа]] лассы-лассы «нептунқәа» ҳәа ирышьҭоуп<ref name=":5" />, астрономцәа иара убас лассы-лассы метонимҵас «иупитерқәагьы» рхы иадырхәоит<ref name=":5">{{cite web |lang = en |url = https://www.eso.org/public/news/eso0618/ |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20181012171513/https://www.eso.org/public/news/eso0618/ |archive-date = 2018-10-12 |title = Trio of Neptunes and their Belt - HARPS Instrument Finds Unusual Planetary System |author = |website = www.eso.org |access-date = 2021-04-08 }}</ref>. === Аорбитеи аикәагьежьреи === [[Файл:Neptune Orbit.gif|мини|Нептун Амра иаакәыршаны зныктәи аикәагьежьра наӡа аан ҳапланета 164,79-нтә еикәагьежьуеит.]] Нептуни Амреи абжьаратәи рыбжьаӡара 4,55 миллиард км (30,1 [[Астрономическая единица|<nowiki>а.е.</nowiki>]]<ref name=":3" />) ыҟоуп, насгьы Амра иаакәыршаны инагӡаны аҵәира 164,79 шықәса иадхалоит. ԥхынгәымза 12, 2011 шықәсазы, Нептун, 1846 шықәсазы апланета анаартыз ашьҭахь раԥхьаӡакәны аикәагьежьра наӡа хнаркәшеит<ref name="fact2">{{cite web |url = https://solarsystem.nasa.gov/planets/neptune/in-depth/ |title = Neptune: Facts & Figures |author = Munsell K.; Smith H.; Harvey S. |lang = en |website = |date = 2007-11-13 |publisher = NASA |archive-url = https://web.archive.org/web/20190516015305/https://solarsystem.nasa.gov/planets/neptune/in-depth/ |archive-date = 2019-05-16 |access-date = 2007-08-14 |url-status = dead}}</ref>. Адгьыл аҟынтәи уи аартра амш аҽны иахьыҟаз еиԥшымкәа иубон, избанзар Адгьыл Амра иаакәыршаны аҵәира аамҭа (365,25 мшы) Нептун аҵәира аамҭа иазеиҟарам. Апланета аеллиптикатә орбита наауп 1,77° Адгьыл аорбита иазкны. Аорбитатә ексцентриситет 0,011 ауп, убри аҟынтә Нептуни Амреи рыбжьара абжьаӡара 101 миллион км рыла аҽаԥсахуеит<ref name="horizons" />. Нептун аҵәҩантә наара — 28,32°<ref>{{cite web |author = |lang = en |last = Williams |first = David R. |date = 2005-01-06 |url = https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |url-status = live |title = Planetary Fact Sheets |publisher = NASA |access-date = 2008-02-28 |archive-url = https://www.webcitation.org/610cFZWVe?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |archive-date = 2011-08-17 }}</ref>, ари Адгьыли Марси рыҵәҩантә наара иаҩызоуп. Убри иахҟьаны апланетаҿы уи иашьашәаланы ашықәс аамҭақәа рҽырыԥсахуеит. Аха, Нептун орбитатә период ахьау инамаданы, ашықәс аамҭақәа рыцыԥхьаӡа ҩынҩажәаҟа дгьылтә шықәса ицоит<ref name="villard" />. Нептун аҵәҩан иаакәыршаны аҵәира аамҭа 16 сааҭ раҟара ыҟоуп<ref name="fact2" />. Нептун Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы раасҭа иубарҭоу [[дифференциальное вращение|адифференциалтә гьежьра]] амоуп. Атмосфера аекватортә хҟьақәа реикәшара аамҭа 18 сааҭ раҟара шьақәнаргылоит, аполиусқәа рҟны 12 сааҭ раҟара. Уи иахҟьаны аԥшақәа рҟьаҟьаратә еиҭаҵра ҟалоит<ref name="apj125">{{статья |заглавие=Cloud Structures on Neptune Observed with Keck Telescope Adaptive Optics |том=125 |номер=1 |страницы=364—375 |bibcode=2003AJ....125..364M |access-date=2008-02-27 |doi=10.1086/344943 |язык=en |автор=Max, C. E.; Macintosh, B. A.; Gibbard, S. G.; Gavel, D. T.; Roe, H. G.; de Pater, I.; Ghez, A. M.; Acton, D. S.; Lai, O.; Stomski, P.; Wizinowich, P. L. |год=2003 |издание=[[The Astronomical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]] |ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/344943/pdf |archive-date=2018-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180719112207/http://iopscience.iop.org/article/10.1086/344943/pdf }}</ref>. Апланета амҳалдызтә ҭыԥ 16 сааҭ рыла иҵәиуеит<ref>{{статья |заглавие=Interior Structure of Neptune: Comparison with Uranus |издание=Science |том=253 |номер=5020 |страницы=648—651 |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1991-08-09_253_5020/page/648 |doi=10.1126/science.253.5020.648 |pmid=17772369 |bibcode=1991Sci...253..648H |язык=en |автор=Hubbard, W. B.; Nellis, W. J.; Mitchell, A. C.; Holmes, N. C.; McCandless, P. C.; Limaye, S. S. |год=1991 }}</ref>. ==== Аорбиталтә резонансқәа ==== {{Main|Арезонанстә транснептунтә обиектқәа}} {{see also|Коипер имаҟа}} [[Файл:TheKuiperBelt classes-ab.svg|справа|250px|мини|Адиаграммаҿы иаагоуп Нептун Коипер имаҟаҿы иҟанаҵо аорбиталтә резонансқәа: арезонанс 2:3 ([[плутино]]), «[[Классический объект пояса Койпера|аклассикатә маҟа]]», Нептун анырра ду ахьрымам аорбитақәа, арезонанс 1:2 ([[тутино]])]] Нептун кыр иацәыхароу Коипер имаҟа анырра ӷәӷәа анаҭоит. [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] ҵаала иҭәу апланета хәыҷқәа рыла ишьақәгылоу мацәазуп, [[Марс|Марси]] [[Иупитер|Иупитери]] рыбжьара иҟоу астероидтә маҟа еиԥшуп, аха акырӡа еиҳа хара ицоит. Уи Нептун аорбита инаркны (30 [[Астрономическая единица|<nowiki>а.ц.</nowiki>]]) Амра аҟынтәи 55 астрономиатә еизак рҟынӡа иҟоуп<ref>{{статья |заглавие=Collisional Erosion in the Primordial Edgeworth-Kuiper Belt and the Generation of the 30—50 AU Kuiper Gap |том=490 |страницы=879—882 |doi=10.1086/304912 |ссылка=http://www.iop.org/EJ/abstract/0004-637X/490/2/879 |access-date=2010-01-13 |язык=en |автор=Stern, S. Alan; Colwell, Joshua E. |год=1997 |издание=[[The Astronomical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]] }}</ref>. Нептун [[Гравитация|адхаларатә мчы]] Коипер имаҟа зегь реиҳа анырра ду анаҭоит, уи Иупитер агравитационтә мчы [[астероид|астероидтә]] маҟахьы иамоу анырра ахәҭаа иаҟароуп. Амратә система ыҟоижьҭеи, Коипер имаҟа аҭыԥқәак рҿы Нептун агравитациа иахҟьаны аҭышәынтәалара рцәыӡит, насгьы амаҟа аилазаараҿы абжьажьқәа цәырҵит. Ҿырԥштәыс иаагар ҟалоит 40-и 42-и рыбжьара иҟоу аҭыԥ <nowiki>а.е.</nowiki><ref>{{статья |заглавие = Large Scattered Planetesimals and the Excitation of the Small Body Belts |автор = Petit J.-M., Morbidelli A., Valsecchi G. B. |ссылка = https://pdfs.semanticscholar.org/a00a/04e351626f99f31e7509ba07d8c50875a93c.pdf |год = 1999 |издание = [[Icarus (журнал)|Icarus]] |том = 141 |номер = 2 |doi = 10.1006/icar.1999.6166 |bibcode = 1999Icar..141..367P |язык = en |издательство = [[Elsevier]] |archive-date = 2019-07-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190710213047/https://pdfs.semanticscholar.org/a00a/04e351626f99f31e7509ba07d8c50875a93c.pdf }}</ref> Ари амаҟаҿы аамҭа рацәала иаанкыланы иҟазар зылшо аобъектқәа рорбитақәа шьақәдыргылоит Нептуни дареи ашәышықәсатәи арезонансқәа ҳәа изышьҭоу рыла. Орбитақәак рзы уи аамҭа Амратә система зегьы анҵыра аамҭа иаҿурԥшыртә иҟоуп<ref>{{cite web |author = |lang = ru |title = Транснептуновые объекты |url = http://www.astronet.ru/db/msg/1176733/node4.html |access-date = 2009-11-27 |url-status = live |archive-url = https://www.webcitation.org/610cGzCqu?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1176733/node4.html |archive-date = 2011-08-17 |publisher = [[Астронет]] }}</ref>. Арҭ арезонансқәа ҟалоит, аобиект Амра акәшара аорбитатә аамҭа Нептун аорбитатә аамҭа ианадҳәалоу, ԥсабаратә хыԥхьаӡара хәыҷқәаны, иаҳҳәап 1:2 мамзаргьы 3:4. Иаҳҳәап, аобиект Нептун аасҭа ҩынтә еиҳа имаҷуу ццакрала Амра иакәшозар, уи мҩабжара ауп иахьнеиуа, Нептун акәзар аханатәтәи аҭыԥахь ихынҳәуеит. Коипер имаҟа зегь реиҳа аобиектқәа ахьырацәоу ахәҭа, 200 инареиҳаны еицырдыруа аобиектқәа зҵазкуа, Нептунахь 2:3 арезонанс аҟны иҟоуп<ref>{{cite web |author = |lang = en |title = List Of Transneptunian Objects |publisher = Minor Planet Center |url = http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/TNOs.html |access-date = 2010-12-29 |archive-url = https://www.webcitation.org/610cIRqkZ?url=http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/TNOs.html |archive-date = 2011-08-17 |url-status = live }}</ref>. Абарҭ аобиектқәа Нептун 1½ еикәшара ҟанаҵацыԥхьаӡа даргьы еикәшарак ҟарҵоит, насгьы «плутино» ҳәа ирышьҭоуп, избан акәзар урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп Коипер имаҟа иреиҳау аобъектқәа иреиуоу [[Плутон]]<ref>{{cite web |last = Jewitt |first = David |author-link = Джуитт, Дэвид |date = August 2009 |url = http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/plutino.html |title = The Plutinos |publisher = UCLA — Earth and Space Sciences |access-date = 2013-05-23 |archive-url = https://www.webcitation.org/6GpUVNZNO?url=http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/plutino.html |archive-date = 2013-05-23 |url-status = dead }}</ref>. Нептуни Плутони рорбитақәа даара ишеизааигәахогьы, 2:3 арезонанс абзоурала урҭ еиҿасӡом<ref>{{статья |заглавие=Periodic Orbits in the 3:2 Orbital Resonance and Their Stability |том=118 |страницы=2526—2531 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999AJ....118.2526V |access-date=2008-02-28 |doi=10.1086/301088 |язык=en |автор=Varadi, F. |год=1999 |издание=[[The Astronomical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2016-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105104759/http://adsabs.harvard.edu/abs/1999AJ....118.2526V }}</ref>. Егьырҭ, еиҳа аобиектқәа маҷны иахьыҟоу аҭыԥқәа рҿы 3:4, 3:5, 4:7, 2:5 ррезонансқәа ыҟоуп<ref>{{книга |заглавие = Beyond Pluto: Exploring the outer limits of the solar system |ссылка = https://archive.org/details/beyondplutoexplo00davi |издательство = [[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |год = 2001 |страницы = [https://archive.org/details/beyondplutoexplo00davi/page/104 104] |язык = en |автор = John Davies.}}</ref>. [[Точки Лагранжа|Лагранж иҭыԥқәа]] (L<sub>4</sub>, L<sub>5</sub>) — агравитациатә ҭышәынтәалара азонақәа рҿы — Нептун [[Троянские астероиды Нептуна|Троиатәи астероидқәа]] рацәаны иамоуп. Нептун атроиаа иара аҿы 1:1 арезонанс рымоуп. Троиаа рорбитақәа рҿы даара иҭышәынтәалоуп, убри аҟнытә Нептун агравитациатә ҭыԥ ала урҭ раанкылара агипотеза уамак ииашам. Иҟалап урҭ иара иацны еиҿкаахазҭгьы<ref>{{статья |заглавие=Resonance Occupation in the Kuiper Belt: Case Examples of the 5:2 and Trojan Resonances |том=126 |страницы=430—443 |doi=10.1086/375207 |ссылка=http://www.iop.org/EJ/abstract/1538-3881/126/1/430 |access-date=2010-01-13 |язык=en |автор=Chiang, E. I.; Jordan, A. B.; Millis, R. L.; Марк В. Буйе; Wasserman, L. H.; Elliot, J. L.; Kern, S. D.; Trilling, D. E.; Meech, K. J.; Wagner, R. M. |год=2003 |издание=[[The Astronomical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]] }}</ref>. === Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа === Нептун аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа Уран аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа угәаланаршәоит. Атмосфера апланета акапан 5-10% раҟара шьақәнаргылоит, арадиус 10-20% ҟанаҵоит. Атмосфератә қәыӷәӷәара 10 ГПа раҟара ыҟоуп<ref name="hubbard" />. [[Файл:Neptune diagram color corrected.svg|слева|325px|мини|Нептун аҩныҵҟатәи аилазаашьа: 1. Хыхьтәи атмосфера, хыхьтәи аԥсҭҳәақәа2. Аӡрии, агелии, аметани рыла ишьақәгылоу атмосфера<br> 3. Аӡы, аммиак, аметан рыла ишьақәгылоу амантиа<br> 4. Ахаҳә-ҵаатә гәыцә]] Нептун атмосфера хәыҷы-хәыҷла еилаҵәоит еиларшу аӡытә мантиахь, уаҟа аԥхарра 2000-5000 [[Кельвин|К]] рҟынӡа инаӡоит. Нептун амантиа 10-15-нтә еиҳауп Адгьыл амантиа аасҭа, еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла, насгьы [[метан|аметани]], [[аммиак|аммиаки]], [[Аӡы|аӡи]], егьырҭ аилаҵақәеи рыла ишьақәгылоуп<ref name="Hamilton" /><ref name="hubbard" />. Апланетаҭҵааҩцәа уи амаҭәашьар аҵаа ҳәа иашьҭоуп, аха уи кырӡа ицоу еилаӷәӷәоу ӡуп. Афымцамҩангара ӷәӷәа змоу ари аӡы зны-зынла аммиак злоу аӡтәы океан ҳәа иашьҭоуп<ref name="Atreya2006">{{статья |заглавие=Water-ammonia ionic ocean on Uranus and Neptune? |издание=Geophysical Research Abstracts |том=8 |страницы=05179 |ссылка=https://www.cosis.net/abstracts/EGU06/05179/EGU06-J-05179-1.pdf |язык=en |автор=Atreya, S.; Egeler, P.; Baines, K. |год=2006 |nodot=1 |archive-date=2019-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918194516/https://www.cosis.net/abstracts/EGU06/05179/EGU06-J-05179-1.pdf }}</ref>. 7000 км аҵаулараҿы аҭагылазаашьа шыҟоу ала аметан еилабгоит [[алмаз|алмастә]] кристаллқәа рахь, урҭ агәыцәахь «илеиуеит»<ref>{{статья |заглавие=Neptune May Crush Methane Into Diamonds |издание=Science |том=286 |номер=5437 |страницы=25 |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1999-10-01_286_5437/page/24 |doi=10.1126/science.286.5437.25a |pmid=10532884 |автор=Kerr, Richard A. |год=1999 |язык=en }}</ref>. Агипотезақәа иреиуоуп апланета амантиа хыхьтәи ахәҭа аӡытә рацәари иалху, иӡсо иӷәӷәоу алмасқәа змоу аокеан акәзар шалшо атәы зҳәо<ref>{{статья |заглавие=Melting temperature of diamond at ultrahigh pressure |издание=Nature Physics |ссылка= |язык=en |doi=10.1038/nphys1438 |bibcode=2010NatPh...6...40E |автор=J. H. Eggert, D. G. Hicks, P. M. Celliers, D. K. Bradley, R. S. McWilliams, R. Jeanloz, J. E. Miller, T. R. Boehly & G. W. Collins |год=2010 }}</ref>. Нептун агәыцә [[железо|аиха]], [[никель|аникель]], [[Силикаты (минералы)|асиликатқәа]] рыла ишьақәгылоуп, апланета аилазаашьа амодельқәа рыла, акапан 1,2 [[Масса Земли|{{math|''M''<sub>⊕</sub>}}]] амоуп<ref name="Podolak1995" />. Агәҭаны ақәыӷәӷәара 7 [[Бар (единица измерения)|Мбар]] инаӡоит. Агәҭаны аԥхарра 5400 [[Кельвин|К]] инаӡар алшоит<ref name="hubbard" />. === Амҳалдызасфера === [[магнитосфера|Амҳалдызасфереи]] апланета аикәарҳәратә ҵәҩанахь 47° рыла ӷәӷәала инаау [[магнитное поле|амҳалдызтә ҭыԥи]] рыла, арадиус аҟынтәи 0,55 инаӡо (инықәырԥшны {{Ахыԥхьаӡара|13500|км}}), Нептун Уран еиԥшуп. «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» Нептунҟа инеиаанӡа, аҵарауаа ргәы иаанагон Уран амҳалдызасфера анаара — уи «аганахьтәи аикәагьежьра» иалҵшәоуп ҳәа. Аха уажәшьҭа, арҭ аҩ-планетак рымҳалдызтә ҭыԥқәа анеиҿырԥшха ашьҭахь, аҵарауаа агәра ргоит, амҳалдызасфера акосмос аҿы абри аҩыза ахырхарҭа ахьамоу аҩныҵҟатәи аҭыԥқәа рҿы иҟоу аӡхыҵрақәа ирыхҟьазар шалшо. Ас еиԥш аҭыԥ ацәырҵра алшоит абарҭ аҩ-планетак рҟны афымцамҩангаратә ӡқәа иҵаӷоу рысфератә бжьаҵаҿы аӡы аконвективтә ныҟәарақәа ирыхҟьаны (аммиак, аметан, аӡы реилаҵара ҳәа иԥхьаӡоуп)<ref name="elkins-tanton">Elkins-Tanton (2006): 79—83.</ref>, уи [[магнитное динамо|агидромҳалдызтә динамо]] аус анаруеит<ref>{{статья |заглавие=Convective-region geometry as the cause of Uranus’ and Neptune’s unusual magnetic fields |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-03-11_428_6979/page/150 |издание=Nature |том=428 |номер=6979 |страницы=151—153 |doi=10.1038/nature02376 |bibcode=2004Natur.428..151S |язык=en |автор=Stanley, Sabine; Bloxham, Jeremy |число=11 |месяц=3 |год=2004 }}</ref>. Нептун аекуатортә хҟьа амҳалдызтә ҭыԥ 1,42 μ[[Тесла (единица измерения)|T]] ыҟоуп [[Магнитный момент|амҳалдызтә момент]] 2,16{{e|17}} Tm³ аан ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Нептун амҳалдызтә ҭыԥ иуадаҩу агеометриа амоуп, ибиполиартәым акомпонент дуқәа рыла, иӷәӷәоу [[квадруполь|аквадруполтә]] моментгьы уахь иналаҵаны, амчхара аан [[Диполь (электродинамика)|адипольтә]] еиҳахар алшо. Уи иеиԥшымкәа, Адгьыл, [[Иупитер|Иупитер]], [[Сатурн]] уамак идуум аквадруполтә момент рымоуп, насгьы урҭ рҭыԥқәа аполиартә ҵәҩан ахьтә еиҳа имаҷны анаара рымоуп<ref name="science4936">{{статья |заглавие=Magnetic Fields at Neptune |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1989-12-15_246_4936/page/1472 |издание=Science |том=246 |номер=4936 |страницы=1473—1478 |doi=10.1126/science.246.4936.1473 |pmid=17756002 |bibcode=1989Sci...246.1473N |автор=Ness, N. F.; Acuña, M. H.; Burlaga, L. F.; Connerney, J. E. P.; Lepping, R. P.; Neubauer, F. M. |год=1989 |язык=en }}</ref>. Нептун [[Головная ударная волна|аҿасратә цәқәырԥа хада]], амҳалдызасфера амра аԥша аанкылара иахьалаго, 34,9 апланетатә радиусқәа рыбжьара ииасуеит. [[Магнитопауза|Амҳалдызаанҿасра]], амҳалдызасфератә қәыӷәӷәара амра аԥша иахьеиҟаранатәуа, Нептун арадиусқәа 23—26,5 рыбжьаӡараҿы иҟоуп. Амҳалдызҵыхәа Нептун арадиусқәа 72 рҟынӡа аҽеиҵнахуеит, иҟалап еиҳагьы хара ицозар<ref name="science4936" />. == Атмосфереи аклимати == === Атмосфера === [[Файл:Neptune Cloud Cover Over Three Decades (2023-019).png|240px|мини|слева|«[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]» ателескоп аҟынтәи Нептун афотосахьақәа (1994-2020). Аԥсҭҳәақәа рхыԥхьаӡара аԥсахрақәа [[Солнечная активность|амра аусура]] аамҭақәа ирыдҳәалоуп ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="NYT-20230818">{{cite news |last=Andrews |first=Robin George |title=Neptune’s Clouds Have Vanished, and Scientists Think They Know Why - A recent study suggests a relationship between solar cycles and the atmosphere of the solar system’s eighth planet. |url=https://www.nytimes.com/2023/08/18/science/neptune-clouds-sun.html |date=2023-08-18 |work=[[The New York Times]] |url-status=live |access-date=2023-08-21 }}</ref>]] Атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҟны маҷк [[метан|аметан]] злоу [[водород|аӡрии]] [[гелий|агелиуми]] ԥшаауп. Иубарҭоу аметан албаадаратә цәаҳәақәа уԥылоит 600 нм еиҳаны ацәқәырԥақәа рыҩаӡараҿы ([[спектр|аспектр]] аҟаԥшьи аинфраҟаԥшьи ахәҭақәа рҿы). Уран аҟны еиԥш, араҟагьы ажәҩангәыԥштәы зегь раԥхьаӡа иргыланы изыхҟьо аметан алашара ҟаԥшь ахьылбаанадо ауп<ref name=":3" />. Кыраамҭа Нептун аԥштәы Уран аԥштәы аасҭа еиҳа игәылҭәаауп ҳәа агәаанагара ыҟан. Нептун атмосфераҿы иҟоу аметани Уран атмосфераҿы иҟоу аметани рацәак акгьы еиҩыргом аҟнытә, агәаанагара ыҟан, макьаназы еилкаам атмосфера ахәҭак ыҟоуп ҳәа, ажәҩангәыԥшшәы ацәырҵра иацхраауа<ref name=":3" />. Аха 2024 шықәса ажьырныҳәамзазы икьыԥхьыз аҭҵаара иаанарԥшит Нептуни Урани ратмосфератә ԥшшәқәа шеиԥшу, насгьы аԥштәқәа реиқәымшәара зыхҟьаз еиуеиԥшым адинамикатә диапазонқәеи, «Воиаџьер-2» иҭнахыз Нептун афотосахьақәа аус адулареи роуп. [[Оксфордский университет|Оксфордтәи Ауниверситет]] аҵарауаа ателескопқәа «[[Hubble Space Telescope|Хаббли]]» «[[Very Large Telescope|VLT]]»-и рҟынтәи аспектрографиатә дыррақәа рхы иархәаны, урҭ «Воиаџьер-2» афотосахьақәа ирыҿдырԥшын, аҵабырг еиҳа иазааигәоу асахьа ҿыцқәа роуит. Ишыҟалаз ала, 1989 шықәсазы иҭыхыз афотосахьақәа рыԥштәқәа кырӡа ирыцҵан, апланетаҿы иҟоу аԥсҭҳәақәеи аԥшацәгьақәеи раарԥшразы. Раԥхьаӡа афотосахьақәа акьыԥхь рбон ирышьашәалоз анҵамҭақәа рыцны, аха нас уи рхашҭит, Нептун ажәҩангәыԥштәы ҵабыргушәа ирыдыркыло иалагеит<ref name="newcolor">{{Cite web |url=https://edition.cnn.com/2024/01/04/world/neptune-uranus-new-color-images-scn/index.html |title=Color-corrected images reveal accurate portraits of Uranus and Neptune |lang=en |author=Strickland A. |website=cnn.com |date=2024-01-04|publisher=CNN |access-date=2024-01-07 |archive-date=2024-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240107061505/https://edition.cnn.com/2024/01/04/world/neptune-uranus-new-color-images-scn/index.html |url-status=live }}</ref>. Нептун атмосфера ҩ-ҭыԥ хадак рыла еиҟәшоуп: еиҳа илаҟәу [[тропосфера|атропосфера]], аҳауа аԥхарра аҳаракыра иацлацыԥхьаӡа иахьагхо, насгьы астратосфера, аҳауа аԥхарра аҳаракыра иацлацыԥхьаӡа иахьеизҳауа. Урҭ рыбжьара иҟоу аҳәаа, [[тропопауза|атропоаанҿасра]], 0,1 бар ақәыӷәӷәара аҩаӡараҿы иҟоуп<ref name=":3" />. [[Стратосфера|Астратосфера]] [[термосфера|атермосфера]] ала иԥсаххоит 10<sup>−4</sup> - 10<sup>−5</sup> микробар аасҭа еиҵоу ақәыӷәӷәараҿы. [[Термосфера|Атермосфера]] хәыҷы-хәыҷла [[экзосфера|аекзосферахь]] ииасуеит<ref>{{статья |ссылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ARA%26A..31..217L |автор = Jonathan I. Lunine |заглавие = The atmospheres of Uranus and Neptune |год = 1993 |издание = Annual Review of Astronomy and Astrophysics |том = 31 |страницы = 217–263 |issn = 0066-4146 |doi = 10.1146/annurev.aa.31.090193.001245 |archive-date = 2007-10-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071011104902/http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ARA%26A..31..217L }}</ref>. Нептун атропосфера амодельқәа иаҳдырбоит, аҳаракыра зеиԥшроу еиԥш, уи зҽеиҭазкуа аилазаара змоу аԥсҭҳәақәа рыла ишышьақәгылоу. Хыхьтәи аҩаӡара аԥсҭҳәақәа барк ақәыӷәӷәара аҵаҟа иҟоуп, аҳауа аԥхарра аметан аконденсациа иахьацхраауа. Барк инаркны хәба рҟынӡа ақәыӷәӷәара аныҟоу, [[аммиак|аммиаки]] [[сероводород|атыҩшаӡри]] ирылху аԥсҭҳәақәа ҟалоит. 5 барк еиҳаны ақәыӷәӷәара аныҟоу, аԥсҭҳәақәа аммиак, аммониум асульфид, атыҩшаӡри, аӡы рыла ишьақәгылазар ауеит. Еиҳа иҵауланы, 50 бар раҟара ақәыӷәӷәараҿы, аӡы аҵаа иалху аԥсҭҳәақәа ыҟазар рылшоит аҳауа аԥхарра 0 °C аныҟоу. Иара убас, ари азонаҿы аммиаки атыҩшаӡри ирылху аԥсҭҳәақәагьы ԥшаазар ауеит<ref name="elkins-tanton" />.[[Файл:Neptune clouds.jpg|справа|мини|«[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» иҭнахыз афотосахьа аԥсҭҳәақәа рвертикалтә рельеф аанарԥшуеит|194x194пкс]] Нептун — планета-гигант заҵәуп, зҟны аԥсҭҳәақәа рыгагақәа убарҭоу, ҩаӡарала ҵаҟа иҟоу аԥсҭҳәатә хҟьа иақәшәо<ref name=":3" />. Еиҳа иҳараку аԥсҭҳәақәа аԥсҭҳәатә хҟьа хада ахыхь 50–100 км аҟны иҟоуп<ref name=":3" />. Нептун аспектр аҭҵаара иаанарԥшуеит еиҳа илаҟәу уи астратосфера аметан аультрафиолеттә [[фотодиссоциация|фотолиз]] аалыҵқәа, иаҳҳәап, [[этан|аетани]] [[ацетилен|ацетилени]] реиԥш иҟоу рконденсациа иахҟьаны ишнаҟәырку<ref name="hubbard" /><ref name="atmo">{{статья |ссылка = http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1993ARA%26A..31..217L&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf |автор = Lunine J. A. |заглавие = The Atmospheres of Uranus and Neptune |год = 1993 |язык = en |издание = Annual Review of Astronomy and Astrophysics |издательство = [[Annual Reviews]] |том = 31 |страницы = 217—263 |doi = |bibcode = |archive-date = 2021-06-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210628055925/http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1993ARA%26A..31..217L&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf }}</ref>. Астратосфераҿ иара убас иԥшаан [[синильная кислота|ацианоӡрии]] [[монооксид углерода|абылратә рчи]] рышьҭақәа<ref name="atmo" />. Нептун астратосфера еиҳа иԥхоуп Уран астратосфера аасҭа, избан акәзар уа [[углеводороды|арацәаӡриқәа]] еиҳа ирацәоуп<ref name="atmo" />. Еилкаам амзызқәа ирыхҟьаны апланета атермосфера мыцхәы ицоуп: 750 [[Кельвин|К]] раҟара<ref name="Broadfoot19989">{{статья |заглавие = Ultraviolet Spectrometer Observations of Neptune and Triton |издание = Science |том = 246 |страницы = 1459—1456 |ссылка = http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1989_Voyager_UV_Spectrometer.pdf |doi = 10.1126/science.246.4936.1459 |pmid = 17756000 |bibcode = 1989Sci...246.1459B |язык = en |автор = Broadfoot, A. L.; Atreya, S. K.; Bertaux, J. L. et al. |год = 1999 |archive-date = 2008-05-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080528020007/http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1989_Voyager_UV_Spectrometer.pdf }}</ref>. Абриаҟара иҳараку аԥхарразы апланета Амра иацәыхарацәоуп, аультрафиолеттә шәахәаркрала атермосфера арԥхара алшаразы. Ари арԥхара атмосфереи апланета амҳалдызтә ҭыԥ аҿы еиҭаҵуа [[ион|аионқәеи]] реидҳәалара иахылҿиаазар ауеит. Даҽа гәаанагарак инақәыршәаны, арԥхаратә механизм шьаҭас иамоуп апланета аҩныҵҟатәи аҭыԥқәа рҟынтәи иаауа [[Гравитационные волны (гидродинамика)|агравитациатә цәқәырԥақәа]], анаҩс атмосфера иалаҵәо. Атермосфера абылратә рчи аӡи рышьҭақәа аҵоуп, иҟалап адәахьтәи ахыҵхырҭақәа рҟынтә, иаҳҳәап, аметеоритқәеи асабеи рҟынтәи уахь инанагазар<ref name="elkins-tanton" />. === Аҳауа === Нептуни [[Уран|Урани]] рыбжьара иҟоу аиԥшымрақәа иреиуоуп [[метеорология|аметеорологиатә]] усура аҩаӡара. 1986 шықәсазы Уран азааигәара иԥрыз «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» даара иԥсыҽыз атмосфератә усура аанарԥшит. Уран аҟны еиԥш акәымкәа, Нептун 1989 шықәсазы «Воиаџьер-2» имҩаԥнагоз аҭыхрақәа раан игәоуҭартә аҳауа аԥсахрақәа ҟалеит<ref name="spot" />. [[Файл:Neptune storms.jpg|слева|мини|[[Большое Тёмное Пятно|Идуу ашәыта лашьца]] (армарахь-агәҭаны), Скутер (хкәакьк змоу аԥсҭҳәа шкәакәа ҵаҟа армарахь)<ref name="scooter">{{cite web |author = |lang = en |first = Sue |last = Lavoie |date = 1998-01-08 |title = PIA01142: Neptune Scooter |url = https://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA01142 |url-status = live |publisher = NASA |access-date = 2006-03-26 |archive-url = https://www.webcitation.org/610eyY0eu?url=http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA01142 |archive-date = 2011-08-17 }}</ref> иара убас [[Малое Тёмное Пятно|Имаҷу Ашәыта Лашьца]] (ҵаҟа)]] Нептун аҟны аҳауа аҭагылазаашьа даара еиҭасуа аԥшацәгьақәа рсистема аҟазшьоуп, апланета атмосферазы абжьааигәаратәи аццакыра инаӡо (600 м/с ҟынӡа) аԥшақәа змоу<ref name="Suomi1991" />. Еснагьтәи аԥсҭҳәақәа рныҟәара ацклаԥшраан аԥша аццакра мрагыларахьтә {{s|20 м/с}} мраҭашәарахь 325 м/с рыла аҽеиҭакра гәаҭан<ref name="Hammel1989">{{статья |заглавие=Neptune’s wind speeds obtained by tracking clouds in ''Voyager 2'' images |издание=Science |том=245 |страницы=1367—1369 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1989Sci...245.1367H |access-date=2008-02-27 |doi=10.1126/science.245.4924.1367 |pmid=17798743 |bibcode=1989Sci...245.1367H |язык=en |автор=Hammel, H. B.; Beebe, R. F.; De Jong, E. M.; Hansen, C. J.; Howell, C. D.; Ingersoll, A. P.; Johnson, T. V.; Limaye, S. S.; Magalhaes, J. A.; Pollack, J. B.; Sromovsky, L. A.; Suomi, V. E.; Swift, C. E. |год=1989 |archive-date=2008-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105071046/http://adsabs.harvard.edu/abs/1989Sci...245.1367H }}</ref>. Аԥсҭҳәа хыхьтәи ахҟьаҿы аԥшақәа рыццакрақәа еиҭасуеит 400 м/с инаркны аекватор иаваршәны, 250 м/с рҟынӡа аполиусқәа рҿы<ref name="elkins-tanton" />. Нептун аҟны иҟоу аԥшақәа реиҳарак апланета аҵәҩан ахыкәшара иаҿагылоу аган ала иасуеит<ref name="burgess2">Burgess (1991): 64—70.</ref>. Аԥшақәа рзеиԥш хсаала иаанарԥшуеит аҭбаара ҳаракқәа рҿы аԥша ахырхарҭа апланета аҵәира ахырхарҭа ишақәшәо, еиҵоу аҭбаарақәа рҿы уи иаҿагылоуп. Аҳауатә цәқәырԥақәа рхырхарҭақәа реиԥшымрақәа атмосфератә процесс ҵаулақәа рцәырҵра акәымкәа, хыхьтәи аеффект ауп ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="atmo" />. [[экватор|Аекватор]] аҳаблаҿы атмосфера аҿы иҟоу [[метан|аметан]], [[этан|аетан]], [[ацетилен]] рыхәҭаа аполиусқәа рҳаблаҿы иҟоу аасҭа жәантә, шәынтә еиҳауп. Ари ахылаԥшра Нептун аекватор аҿы [[апвеллинг|аӡы ахыҵра]] шыҟоу, насгьы аполиусқәа рзааигәара арчқәа шылаҟәуа ала ашьақәырӷәӷәара ҳәа иԥхьаӡатәуп<ref name="atmo" />. 2007 шықәсазы иазгәаҭан Нептун аладатәи аполиус хыхьтәи атропосфера 10°C рыла еиҳа ишыԥхаз Нептун егьырҭ аҭыԥқәа раасҭа, бжьаратәла −200°C ахьыҟоу<ref>{{статья |заглавие = Evidence for methane escape and strong seasonal and dynamical perturbations of Neptune’s atmospheric temperatures |автор = Orton, G. S., Encrenaz T., Leyrat C., Puetter, R. and Friedson, A. J. |издание = [[Astronomy and Astrophysics]] |ссылка = https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2007/37/aa8277-07.pdf |year = 2007 |том = 473 |номер = 1 |страницы = L5—L8 |doi = 10.1051/0004-6361:20078277 |bibcode = 2007A&A...473L...5O |язык = en |издательство = [[EDP Sciences]] |archive-date = 2018-07-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180725123116/https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2007/37/aa8277-07.pdf }}</ref>. Ари аҩыза ҳауа аԥхарра аиԥшымзаара азхоит Нептун хыхьтәи атмосфера егьырҭ аҭыԥқәа рҿы иҵаау аметан аладатәи аполиус аҟны акосмос ахь ацәцара алыршаразы. Ари «аҭыԥ ца» Нептун аҵәҩантә наара иалҵшәоуп, уи аладатәи аполиус [[Амра|Амра]] иаҿаԥшуеит Нептунтәи ашықәс аԥшьбатәи ахәҭа, мамзаргьы 40 дгьыл шықәса раҟара. Нептун ԥшьаала орбитала Амра егьи аган ахь инаскьалацыԥхьаӡа аладатәи аполиус хәыҷы-хәыҷла ашәшьыра иҵалоит, Нептун аҩадатәи аполиус Амра иаԥнаргылоит. Абасала, акосмосахь аметан аужьра аладатәи аполиус аҟынтәи аҩадатәиахь ииасуеит<ref>{{cite web |lang = en |url = https://www.eso.org/public/news/eso0741/ |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210509115128/https://www.eso.org/public/news/eso0741/ |archive-date = 2021-05-09 |title = A Warm South Pole? Yes, on Neptune! - Summer season on Neptune creates escape route for methane |author = |website = |access-date = 2021-05-09 }}</ref>. Ашықәс аамҭақәа рыԥсахрақәа ирыхҟьаны, Нептун аладатәи агьежьбжаҿы аԥсҭҳәатә цәаҳәақәа ршәагааи [[альбедо|ральбедои]] еизҳауеит. Ари ахымҩаԥгашьа 1980 шықәсазы игәаҭан, насгьы 2020 шықәсазы Нептун аҿы аамҭа ҿыц анааи аҟынӡа инеит. Ашықәс аамҭақәа ес-40 шықәса рҽырыԥсахуеит<ref name="villard">{{cite web |author = |lang = en |author = Villard Ray; Devitt Terry |date = 2003-05-15 |title = Brighter Neptune Suggests A Planetary Change Of Seasons |publisher = Hubble News Center |url = https://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2003/17/text/ |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20080228081218/http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2003/17/text/ |archive-date = 2008-02-28 |access-date = 2008-02-26 }}</ref>. === Аԥшацәгьақәа === [[Файл:Neptune's Great Dark Spot.jpg|слева|мини|Идуу ашәыта лашьца, «Воиаџьер-2» аҟынтәи афото]] [[Файл:Neptune Dark Spot Jr. Hubble.png|мини|Аҩадатәи [[Большое Тёмное Пятно|Идуу Ашәыта лашьцеи]] [[Малое Тёмное Пятно|Имаҷу ашәыта лашьцеи]], ателескоп [[Хаббл (телескоп)|Хаббл]] аҭыхымҭа, 2020 шықәса]] 1989 шықәсазы, [[НАСА]] аппарат «Воиаџьер-2» иаанартит [[Большое Тёмное Пятно|Идуу Ашәыта Лашьца]], 13 000 × 6600 км ашәагаа змоу иҭышәынтәалоу зыццакра ҳараку аԥшацәгьа-антициклон<ref name="spot">{{cite web |author = |lang = |last = Lavoie |first = Sue |date = 2000-02-16 |url = https://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA02245 |url-status = live |title = PIA02245: Neptune’s blue-green atmosphere |publisher = NASA JPL |access-date = 2008-02-28 |archive-url = https://www.webcitation.org/610f0J9LM?url=http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA02245 |archive-date = 2011-08-17 }}</ref>. Ари атмосфератә ԥшацәгьа Иупитер [[Большое Красное Пятно|Ашәыта ҟаԥшь Ду]] угәаланаршәон, аха абҵарамза 2, 1994 шықәсазы [[Хаббл (телескоп)|акосмостә телескоп «Хаббл»]] ԥаса иахьыҟаз аҭыԥ аҿы иазымԥшааӡеит. Уи аҭыԥан, апланета аҩадатәи агьежьбжаҿы уи иеиԥшу ашьақәгылашьа ҿыц ԥшаахеит<ref>{{статья |заглавие=Hubble Space Telescope Imaging of Neptune’s Cloud Structure in 1994 |издание=Science |том=268 |номер=5218 |страницы=1740—1742 |ссылка=https://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/268/5218/1740 |doi=10.1126/science.268.5218.1740 |pmid=17834994 |bibcode=1995Sci...268.1740H |язык=en |автор=Hammel, H. B.; Lockwood, G. W.; Mills, J. R.; Barnet, C. D. |год=1995 |archive-date=2008-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210050739/http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/268/5218/1740 }}</ref>. «Скутер» — даҽа ԥшацәгьак ауп, Идуу Ашәыта Лашьца аладахьшәа игәаҭаз. Уи ахьӡ зыхҟьо «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» Нептун азааигәахара мызқәак раԥхьагьы, еилкаан ари аԥсҭҳәақәа ргәыԥ Идуу Ашәыта Лашьца аасҭа кыр еиҳа ишыццакуаз<ref name="burgess2" />. Анаҩстәи асахьақәа иаадырԥшит Скутер аасҭа еиҳа иццаку аԥсҭҳәақәа ргәыԥқәа. 1989 шықәсазы «Воиаџьер-2» апланета ианазааигәахоз иубарҭаз аҩбатәи еиҳа иӷәӷәоу аԥшацәгьа [[Малое Тёмное Пятно|Имаҷу Ашәыта Лашьца]] уи аасҭагьы аладаҟа иҟоуп. Аханатә уи зынӡа илашьцазшәа иҟан, аха азааигәахараан Имаҷу Ашәыта лашьца агәыцә лаша еиҳа иубарҭахеит, еилыкка иҟоу, еиҳа иӷәӷәоу афотосахьақәа рҿы игәоуҭарц шалшо еиԥш<ref>{{cite web |author = |lang = |last = Lavoie |first = Sue |date = 1996-01-29 |url = https://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA00064 |url-status = live |title = PIA00064: Neptune’s Dark Spot (D2) at High Resolution |publisher = NASA JPL |access-date = 2008-02-28 |archive-url = https://www.webcitation.org/610f1Cs3r?url=http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA00064 |archive-date = 2011-08-17 }}</ref>. Нептун «ашәыта еиқәаҵәақәа», агәаанагара злаҟоу ала, атропосфера еиҳа илаҟәу аҳаракырақәа рҟны иҟоуп, еиҳа илашоу улаԥш иҵашәоу аԥсҭҳәақәа раасҭа<ref>{{статья |заглавие=The altitude of Neptune cloud features from high-spatial-resolution near-infrared spectra |том=166 |номер=2 |страницы=359—374 |doi=10.1016/j.icarus.2003.07.006 |bibcode=2003Icar..166..359G |ссылка=http://cips.berkeley.edu/research/depater_altitude.pdf |язык=en |автор=S. G., Gibbard; de Pater, I.; Roe, H. G.; Martin, S.; Macintosh, B. A.; Max, C. E. |год=2003 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2012-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120220052413/http://cips.berkeley.edu/research/depater_altitude.pdf }}</ref>. Абасала, урҭ хыхьтәи аԥсҭҳәа ахҟьақәа рҟны иҟоу акылҵәарақәа иреиԥшуп. Арҭ аԥшацәгьақәа мызла иахьыҟало азы, урҭ еикәагьежьуа аструктура рымоуп ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="apj125" />. Лассы-лассы ашәыта еиқәаҵәақәа ирыдырҳәалоит еиҳа илашо, еиқәымтәо аметан аԥсҭҳәақәа, [[тропопауза|тропопаузаҿы]] ишьақәгыло<ref>{{статья |заглавие=EPIC Simulations of Bright Companions to Neptune’s Great Dark Spots |том=151 |номер=2 |страницы=275—285 |doi=10.1006/icar.1998.5918 |bibcode=2001Icar..151..275S |ссылка=https://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/stratman-etal-2001.pdf |access-date=2008-02-26 |язык=en |автор=Stratman, P. W.; Showman, A. P.; Dowling, T. E.; Sromovsky, L. A. |год=2001 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2020-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921185152/https://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/stratman-etal-2001.pdf }}</ref>. Аԥсҭҳәақәа рҭышәынтәалара иаанарԥшуеит ԥасатәи «ашәытаԥ еиқәаҵәақәа» [[циклон|ациклон]] еиԥш ишыҟазаауа, урҭ рыԥштәы еиқәаҵәа рцәыӡыргьы. Ашәыта еиқәаҵәақәа аекватор иазааигәаӡаны инеиуазар ма макьана еилкаам даҽа механизмк ала инеиуазар, урҭ ԥсаҟьахар рылшоит<ref>{{статья |заглавие=The unusual dynamics of new dark spots on Neptune |том=32 |страницы=1005 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2000DPS....32.0903S |access-date=2008-02-29 |автор=Sromovsky, L. A.; Fry, P. M.; Dowling, T. E.; Baines, K. H. |год=2000 |язык=en |издательство=[[Американское астрономическое общество|American Astronomical Society]] |издание=Bulletin of the American Astronomical Society |archive-date=2019-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190124232802/http://adsabs.harvard.edu/abs/2000DPS....32.0903S }}</ref>. 2017 шықәсазы [[Обсерватория Кека|Кек иобсерваториаҿы]] Нептун аекватор азааигәара аԥшацәгьа афотосахьа ҭырхит, уи адиаметр ~9000 км, мамзаргьы Адгьыл адиаметр 3/4 рҟынӡа аманы<ref>{{cite web |author = |lang = en |url = https://phys.org/news/2017-08-twilight-reveal-huge-storm-neptune.html |url-status = |title = Twilight observations reveal huge storm on Neptune |date = 2017-08-03 |access-date = 2017-08-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170805082027/https://phys.org/news/2017-08-twilight-reveal-huge-storm-neptune.html |archive-date = 2017-08-05}}</ref>. === Аҩныҵҟатәи аԥхарра === Уран иаҿырԥшны Нептун аҟны аҳауа аҭагылазаашьа еиҳа иахьеиуеиԥшым, аҩныҵҟатәи аҳауа аԥхарра еиҳа иахьыҳараку иахылҿиаауеит ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref name="Williams_2004">{{cite web |title = Heat Sources within the Giant Planets |author = Williams, Sam. |lang = en |website = University of California, Berkeley |date = 2004-11-24 |url = http://www.cs.berkeley.edu/~samw/projects/ay249/z_heat_sources/Paper.doc |archive-date = 2005-04-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20050430073843/http://www.cs.berkeley.edu/~samw/projects/ay249/z_heat_sources/Paper.doc |url-status = dead |access-date = 2008-03-10 }}</ref>. Убри аангьы, Нептун Уран аасҭа зныки бжаки [[Амра|Амра]] иацәыхараны иҟоуп, насгьы Уран иоуа амра ашәахәа аҟынтәи 40% мацара ауп иаиууа. Абарҭ аҩ-планетак рыхҟьақәа рҟны аԥхарра еиҟароуп<ref name="Williams_2004" />. Нептун атропосфера хыхьтәи аҭыԥқәа рҿы аҳауа аԥхарра −221,4 °C рҟынӡа илбаауеит. Ақәыӷәӷәара 1 бар ахьыҟоу аҵаулараҿы аҳауа аԥхарра −201,15°C рҟынӡа инаӡоит<ref>{{статья |заглавие=The atmosphere of Neptune — an analysis of radio occultation data acquired with Voyager 2 |том=103 |страницы=967—982 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1992AJ....103..967L |access-date=2008-02-25 |doi=10.1086/116119 |язык=en |автор=Lindal, Gunnar F. |год=1992 |издание=[[The Astronomical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2016-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603185606/http://adsabs.harvard.edu/abs/1992AJ....103..967L }}</ref>. Арчқәа еиҳа иҵауланы ицоит, аха аҳауа аԥхарра еиҳа-еиҳа ишьҭыҵуеит. Уран аҟны еиԥш, аԥхара амеханизм еилкааӡам, аха аиқәымшәара дууп: Уран Амра аҟынтәи иоуа амчхара аасҭа 1,1-нтә еиҳаны иҭнажьуеит<ref>{{cite web |author = |lang = en |title = Class 12 — Giant Planets — Heat and Formation |website = 3750 — Planets, Moons & Rings |date = 2004 |publisher = Colorado University, Boulder |url = http://lasp.colorado.edu/~bagenal/3750/ClassNotes/Class12/Class12.html |url-status = dead |access-date = 2008-03-13 |archive-url = https://www.webcitation.org/610f22GDB?url=http://lasp.colorado.edu/~bagenal/3750/ClassNotes/Class12/Class12.html |archive-date = 2011-08-17 }}</ref>. Нептун акәзар, ииоуа амчхара аҵкыс 2,61-нтә еиҳаны иҭнажьуеит, уи аҩныҵҟатәи аԥхарра ахыҵхырҭа Амра аҟынтәи ииоуа амчхара 161% ацнаҵоит<ref>{{статья |заглавие=The albedo, effective temperature, and energy balance of Neptune, as determined from Voyager data |издание=Journal of Geophysical Research Supplement |том=96 |страницы=18&nbsp;921—18&nbsp;930 |ссылка= |язык=en |автор=Pearl, J. C.; Conrath, B. J. |год=1991 |bibcode=1991JGR....9618921P |doi=10.1029/91JA01087 }}</ref>. Нептун Амра зегь раасҭа иацәыхароу апланета шакәугьы, уи аҩныҵҟатәи амчхара [[Амратә система|Амратә системаҿы]] зегь реиҳа иццаку аԥшақәа рцәырҵразы иазхоит. Уи азы иҟоуп еилыркаарақәак, уахь иалоуп апланета агәыцә ала арадиогентә рԥхара (Адгьыл арадиоактивтә [[Калий-40|кали-40]] ала арԥхара еиԥш)<ref name="Williams_2004" />, аметан аҟынтәи егьырҭ арацәаӡриқәа рыҟалара иалҵуа аӡри анаҩс ахыларала<ref name="Williams_2004" /><ref>{{статья |заглавие=The Centers of Planets |ссылка=https://archive.org/details/sim_american-scientist_november-december-2003_91_6/page/516 |том=91 |номер=6 |страницы=516 |doi=10.1511/2003.6.516 |bibcode=2003AmSci..91..516S |автор=Scandolo, Sandro; Jeanloz, Raymond |год=2003 |язык=en |издание=American Scientist |издательство=Sigma Xi }}</ref>, иара убас атмосфера ҵаҟатәи ахәҭаҿы аконвекциа, [[тропопауза|атропоаанҿасра]] ахыхь [[Гравитационные волны (гидродинамика)|адхаларатә цәқәырԥақәа]] раанҿасра зхылҿиаауа<ref>{{статья |заглавие=Computation of Gravity Waves near the Tropopause |издание=American Astronomical Society, DPS meeting #31, #53.07 |bibcode=1999DPS....31.5307M |автор=McHugh, J. P. |месяц=9 |год=1999 }}</ref><ref>{{статья |страницы=1078 |заглавие=Neptune’s Energy Crisis: Gravity Wave Heating of the Stratosphere of Neptune |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/full/1996DPS....28.0507L |access-date=2008-02-19 |язык=en |автор=McHugh, J. P.; Friedson, A. J. |месяц=9 |год=1996 |издательство=[[Американское астрономическое общество|American Astronomical Society]] |издание=Bulletin of the American Astronomical Society }}</ref>. === Аврорақәа === [[Файл:Neptune with Aurorae.png|мини|Армарахь: [[Хаббл (телескоп)|Хаббл ҳәа изышьҭоу акосмостә телескоп]] ала иҭыху Нептун иубарҭоу алашара асахьа. Арӷьарахь: «Хаббл» аҭыхымҭа, акосмостә телескоп «[[Джеймс Уэбб (телескоп)|Џьеимс Уебб]]» аҟынтәи ааигәатәи аинфраҟаԥшьтә диапазон аҟны иҭыху асахьа иадҵаны. Аврорақәа иубарҭоу адиапазон аҿы иубарҭам аҟынтә, урҭ рсахьа аинфраҟаԥшь азааигәаратәи адиапазон аҿы жәҩангәыԥшшәыла иааԥшуан<ref name=":7">{{Cite web|url=https://science.nasa.gov/missions/webb/nasas-webb-captures-neptunes-auroras-for-first-time/|title=NASA’s Webb Captures Neptune’s Auroras For First Time - NASA Science|lang=en-US|date=2025-03-26|access-date=2025-04-11|archive-date=2025-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20250512201508/https://science.nasa.gov/missions/webb/nasas-webb-captures-neptunes-auroras-for-first-time/|url-status=live}}</ref>]] 2025 шықәса хәажәкырамзазы раԥхьаӡакәны Нептун аҿы илашоу аполиартә усура гәаҭахеит. Астрономцәа ари аартра ҟарҵеит ателескопқәа «Хаббл», насгьы «Џьеимс Уебб» рыла ироуз асахьақәа ралагаларала<ref name=":7" />. == Ашьақәгылареи амиграциеи == {{Main|Амратә система ашьақәгылареи аеволиуциеи|Ниццатәи амодель}} [[Файл:Lhborbits.png|400px|мини|Адәахьтәи апланетақәа рмодельи Коипер имаҟеи: а) Иупитери Сатурни 2:1 арезонанс рыбжьалаанӡа; б) Нептун аорбита аҽанаԥсах ашьҭахь Амратә системаҿы Коипер имаҟа аобиектқәа рылаҵәара; в) Коипер имаҟа ацәеижьқәа Иупитер ианаршә ашьҭахь]] Аҵаатә гигантқәа — Нептуни Урани рышьақәгылара ииашоу амодель аԥҵара уадаҩхеит. Иахьатәи амодельқәа ишаадырԥшуа ала, Амратә система адәахьтәи арегионқәа рҿы аматериа аилаӷәӷәара мыцхәы илаҟәын, ас еиԥш идуу ацәеижьқәа ишаԥу еиԥш аматериеи агәыцәи [[аккреция|раккрециатә]] методла рышьақәгыларазы. Урани Нептуни револиуциа аилыркааразы агәаанагарақәа рацәаны иҟаҵахеит. Урҭ руак излаҳәо ала, аҵаатә гигантқәа аҩбагьы аккрециала ишьақәымгылеит, аха аханатәтәи [[протопланетный диск|апротопланетатә диск]] аҩнуҵҟа иҟаз аҭышәынтәалара аҟамзаара иахҟьаны иҟалеит, анаҩс урҭ ратмосферақәа О ма В [[спектральная классификация звёзд|аспектралтә класс]] змоу аеҵәа ду ашәахәақәа рыла «ирдахеит»<ref name="Boss_2002">{{статья|автор=Boss Alan P.|заглавие=Formation of gas and ice giant planets|год=2002|язык=en|издание=Earth and Planetary Science Letters|издательство=[[Elsevier]]|том=202|номер=3—4|страницы=513—523|doi=10.1016/S0012-821X(02)00808-7|bibcode=}}</ref>. Даҽа концепциак акәны иԥхьаӡоуп Урани Нептуни Амра азааигәара ишышьақәгылаз, аматериа аилаӷәӷәара еиҳа иахьыҳаракыз, насгьы уажәтәи рорбитақәа рахь ииасит ҳәа зҳәо<ref>{{статья |заглавие=The formation of Uranus and Neptune among Jupiter and Saturn |автор=Thommes E. W., Duncan M. J., Levison H. F. |год=2001 |издание=[[The Astronomical Journal]] |том=123 |номер=5 |страницы=2862—2883 |arxiv=astro-ph/0111290 |doi=10.1086/339975 |bibcode=2002AJ....123.2862T |ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/339975/pdf |язык=en |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2021-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114054207/https://iopscience.iop.org/article/10.1086/339975/pdf }}</ref>. Ари амиграциатә гипотеза адгылара амоуп атранснептунтәи арегион аҿы иаҳбо аобиект хәыҷқәа рпопулиациақәа еиҳа еиӷьны рыхҳәаа аҟаҵара ахьалшо азы<ref>{{cite web |author = |lang = en |url = http://www.geotimes.org/june05/WebExtra060705.html |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20190327125909/http://www.geotimes.org/june05/WebExtra060705.html |archive-date = 2019-03-27 |title = Geotimes — June 2005 — Orbital shuffle for early solar system |website = www.geotimes.org |access-date = 2021-04-11 }}</ref>. Иахьатәи аамҭазы ари агипотеза зегь реиҳа инарҭбааны ирыдыркыло<ref name=":1">{{статья |doi=10.1002/9783527629190.ch12 |автор = Aurélien Crida |заглавие = Solar System Formation |год = 2010-09-24 |место = Weinheim, Germany |издание = Reviews in Modern Astronomy |издательство = Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA |язык=en |страницы = 215–227 |isbn = 978-3-527-62919-0, 978-3-527-40910-5}}</ref> аиҭаҳәара [[модель Ниццы|Ниццатәи амодель]] ҳәа еицырдыруеит, уи имиграциатәу Нептуни егьырҭ апланета-гигантқәеи Коипер имаҟа аилазаашьа иарҭо анырра ҭнаҵаауеит<ref name=":1" />. == Амҩанызақәеи амацәазқәеи == {{Main|Нептун амҩанызақәа}} {{see also|Амратә система апланетақәеи амҩанызақәеи раартра аҭоурых}} Нептун иамоуп еицырдыруа 16 [[Спутники в Солнечной системе|мҩаныза]]<ref name="fact" />, урҭ руак ахәҭаа дара зегьы рыкапан аҟнытә 99,5% инареиҳаны иааннакылоит, насгьы уи мацара ауп исфероидтәхартә аҟынӡа акапан змоу. Ари [[Тритон (спутник)|Тритон]] ауп, [[Лассел, Уильям|Уилиам Ласселл]] Нептун аартра ашьҭахь 17 мшы анҵы иааиртыз. Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа рымҩаныза дуқәа иреиԥшымкәа, Тритон [[Ретроградное движение|аорбита шьҭахьла ицоит]]. Иҟалап уи Нептун агравитациа иамҽханакызар, аҭыԥ аҿы ишьақәгыланы акәымкәа, насгьы зны Коипер имаҟаҿы ипланета ссаны иҟазҭгьы<ref>{{статья |заглавие=Neptune’s capture of its moon Triton in a binary-planet gravitational encounter |издание=Nature |том=441 |номер=7090 |страницы=192—194 |doi=10.1038/nature04792 |bibcode=2006Natur.441..192A |ссылка=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.568.9568&rep=rep1&type=pdf |издательство=Nature Publishing Group |язык=en |автор=Agnor, Craig B.; Hamilton, Douglas P. |месяц=5 |год=2006 |archive-date=2019-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711004127/http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.568.9568&rep=rep1&type=pdf }}</ref>. Уи Нептун иазааигәоуп, убри аҟынтә еснагь [[Синхронное вращение|асинхронтә еикәагьежьра]] амоуп. Аӡхыҵра аццакра иахҟьаны Тритон ԥшьаала спиральла Нептун ахь ицоит, насгьы [[Предел Роша|Роше аҳәааҿ]] ианынаӡалак еиларбгахоит<ref name=":6">{{статья |заглавие=Tidal evolution in the Neptune-Triton system |том=219 |номер=1—2 |страницы=L23—L26 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1989A%26A...219L..23C |access-date=2006-05-10 |издательство=EDP Sciences |автор=Chyba, Christopher F.; Jankowski, D. G.; Nicholson, P. D. |месяц=7 |год=1989 |язык=en |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |archive-date=2007-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071016133045/http://adsabs.harvard.edu/abs/1989A%26A...219L..23C }}</ref>, уи иахҟьаны [[кольца Сатурна|Сатурн амацәазқәа]] раасҭа еиҳа иӷәӷәоу амацәаз шьақәгылоит. [[Корнеллский университет|Корнеллтәи ауниверситет]] Арадиофизикеи акосмоси рцентр аспециалистцәа иҟарҵаз аҳасабрақәа рыла уи ҟалоит 3,6 миллиард шықәса, мамзаргьы 1,4 миллиард шықәса рышьҭахь, Кассини иекстремумқәа рахьтә Тритон [[Гамильтонова механика|агамильтонтә еикәагьежьра]] уажәтәи аепохаҿы ишыҟоу еиԥш<ref name=":6" />. 1989 шықәсазы Тритон аԥхарра -235 °C (38 K) иҟоуп ҳәа иԥхьаӡан<ref>{{статья |заглавие=Temperature and Thermal Emissivity of the Surface of Neptune’s Satellite Triton |издание=Science |том=250 |номер=4979 |страницы=429—431 |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1990-10-19_250_4979/page/428 |издательство=AAAS (USA) |doi=10.1126/science.250.4979.429 |pmid=17793020 |bibcode=1990Sci...250..429N |язык=en |автор=R. M., Nelson; Smythe, W. D.; Wallis, B. D.; Horn, L. J.; Lane, A. L.; Mayo, M. J. |год=1990 }}</ref>. Уи аамҭазы, ари Амратә системаҿы агеологиатә усура змоу аобиектқәа рзы иреиҵаз ашәагаа акәын<ref>{{cite web |author = |lang=en |last=Wilford |first=John N. |publisher=The New York Times |date = 1989-08-29 |title = Triton May Be Coldest Spot in Solar System |url= http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE4DC1138F93AA1575BC0A96F948260 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20081210100148/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE4DC1138F93AA1575BC0A96F948260 |archive-date = 2008-12-10 |access-date = 2008-02-29 }}</ref>. Тритон атмосфера змоу Амратә системаҿы иҟоу хы-мҩанызак иреиуоуп ([[Ио (спутник)|Ио]], [[Титан (спутник)|Титан]] инарываргыланы). Иҟалап Тритон аҵаатә цәа аҵаҟа [[Европа (спутник)|Европа]] аокеан еиԥшу аӡытә океан ыҟазаргьы<ref>{{книга |автор=Elkins-Tanton L. T. |язык=en |заглавие=Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System |место=New York |издательство=Chelsea House |год=2006 |серия=The Solar System |isbn=0-8160-5197-6 |страницы=95 |ссылка=https://books.google.com/books?id=bJoYlBWbCAYC&pg=PA95&dq=Neptune}}</ref>. [[Файл:Voyager 2 Neptune and Triton.jpg|мини|283пкс|Нептуни (хыхь) [[Тритон (спутник)|Тритони]] (ҵаҟа)]] Аҩбатәи (аартра аамҭа ала) еицырдыруа Нептун амҩаныза — [[Нереида (спутник)|Нереид]], Амратә система егьырҭ амҩанызақәа рхыԥхьаӡараҿы иреиҳау аорбитатә ексцентриситетқәа змоу амҩаныза. 0,7507 аексцентриситет ианаҭоит [[Апоцентр и перицентр|аперицентр]] аасҭа 7-нтәы еиҳау [[Апоцентр и перицентр|апоцентр]]{{efn|<math>\frac{r_\text{ap}}{r_\text{per}} = \frac{9{,}655 \times 10^6~\text{km}}{1{,}372 \times 10^6~\text{km}} = 7{,}037.</math>}}<ref>{{cite web |author= |lang=en |url=https://www.britannica.com/place/Neptune-planet |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503191622/https://www.britannica.com/place/Neptune-planet |archive-date=2021-05-03 |title=Neptune - Neptune’s moons and rings |website=Encyclopedia Britannica |access-date=2021-06-02 }}</ref>. [[Файл:Proteus (Voyager 2).jpg|мини|left|upright|Нептун амҩаныза [[Протей (спутник)|Протеи]]]] [[Файл:PIA02202_Neptune%27s_full_rings.jpg|мини|«Воиаџьер-2» иҭнахыз Нептун амацәазқәа рсахьақәак]] [[Файл:New_Webb_Image_Captures_Clearest_View_of_Neptune%E2%80%99s_Rings_in_Decades.png|мини|Нептун аинфраҟаԥшь азааигәаратәи асахьа, уи амацәазқәеи амҩанызақәеи [[Джеймс Уэбб (телескоп)|Џьеимс Уебб]] икосмостә телескоп [[NIRCam]] акамерала иҭыху]] [[Файл:Neptune rings PIA02224.jpg|мини|Нептун амацәазқәа «Воиаџьер-2» иҭнахыз]] 1989 шықәса ԥхынгәымза инаркны цәыббрамзанӡа «Воиаџьер-2» Нептун амҩаныза ҿыцқәа 6 аԥшааит<ref name="Stone_1989">{{статья |заглавие=The Voyager 2 Encounter with the Neptunian System |издание=Science |том=246 |номер=4936 |страницы=1417—1421 |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1989-12-15_246_4936/page/1416 |издательство=AAAS (USA) |doi=10.1126/science.246.4936.1417 |pmid=17755996 |bibcode=1989Sci...246.1417S |автор=Stone E. C., Miner E. D. |год=1989 |язык=en }}</ref>. Урҭ рҟынтәи иалкаауп ииашам аформа змоу амҩаныза [[Протей (спутник)|Протеи]]. Уи аинтерес аҵоуп, избан акәзар уи ажәҩантә цәеижьқәа шаҟа идуу аазырԥшуа ҿырԥшуп, урҭ ршәагааи рмасса зеиԥшразаалакгьы, рхатә гравитациа абзоурала ампыл еиԥш еибарххаӡам<ref name="Brown">{{cite web |author = |lang = en |url = http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/dwarfplanets/ |url-status = live |title = The Dwarf Planets |first = E.Michael |last = Brown |publisher = California Institute of Technology, Department of Geological Sciences |access-date = 2008-02-09 |archive-url = https://www.webcitation.org/610f6S6Ru?url=http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/dwarfplanets/ |archive-date = 2011-08-17 }}</ref>. Капанла Нептун аҩбатәи амҩаныза Тритон акапан аҟнытә процентк аԥшьбатәи ахәҭа мацара ауп иамоу<ref name="Brown" />. Нептун аҩнуҵҟаӡатәи амҩанызақәа ԥшьба — [[Наяда (спутник)|Наиада]], [[Таласса (спутник)|Таласса]], [[Деспина (спутник)|Деспина]], [[Галатея (спутник)|Галатеа]]. Урҭ рорбитақәа Нептун убриаҟара иазааигәоуп, уи амацәазқәа рыҩнуҵҟа иҟаларатәы. Анаҩстәи [[Ларисса (спутник)|Ларисса]] раԥхьаӡакәны 1981 шықәсазы аеҵәақәа рыҵәахраан иаартын. Раԥхьа ахҩара амацәазқәа рханқәа ирыхҟьеит ҳәа иԥхьаӡан, аха 1989 шықәсазы «Воиаџьер-2» Нептун ианаҭаа, еилкаахеит ахҩара амҩаныза ишыҟанаҵаз. 2002-2003 шықәсқәа рыбжьара, ииашам аформа змоу Нептун амҩанызақәа даҽа 5 аартхеит, уи азы адырра ҟаҵан 2004 шықәсазы<ref>{{статья |заглавие=Discovery of five irregular moons of Neptune |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-08-19_430_7002/page/864 |издание=Nature |том=430 |страницы=865—867 |издательство=Nature Publishing Group |doi=10.1038/nature02832 |bibcode=2004Natur.430..865H |автор=Holman, Matthew J. et al. |число=19 |месяц=8 |год=2004 |язык=en }}</ref><ref>{{cite web |author = |lang=en |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3578210.stm |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20070808234419/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3578210.stm |archive-date = 2007-08-08 |title = Five new moons for planet Neptune |date = 2004-08-18 |publisher = BBC News |access-date = 2007-08-06 }}</ref>. 14-тәи амҩаныза, нас [[Гиппокамп (спутник)|Гиппокамп]] ҳәа ахьӡ зауз, 2013 шықәсазы иаартхеит «Хаббл» ателескоп 2009 шықәсазтәи асахьақәа рыла; уи ашәагаа 16–20 км раҟара иҟоуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Нептун Римтәи амшынқәа рынцәахәы иакәын аҟынтә, уи амҩанызақәа еиҳа еиҵоу амшын анцәахәқәа рыхьӡқәа рхырҵоит<ref name="USGS">{{cite web |author = |lang = en |url = https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets |url-status = live |title = Planet and Satellite Names and Discoverers |first = Jennifer |last = Blue |publisher = USGS |archive-url = https://web.archive.org/web/20190710192817/https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets |archive-date = 2019-07-10 |access-date = 2019-07-11}}</ref>. === Амацәазқәа === {{Main|Нептун амацәазқәа}} Нептун [[Кольца планет|амацәазтә система]] амоуп, аха уи амҽхак кырӡа еиҳа имаҷуп, иаҳҳәап, [[Сатурн]] аҟны аасҭа. Амацәазқәа шьақәгылазар ауеит [[Силикаты (минералы)|силикатла]] ихҟьоу аҵаа ахәҭаҷқәа рыла, мамзаргьы [[углерод|арацәари]] шьаҭас измоу аматериал ала, иҟалап уи акәзар ацәыҟаԥшьаарагьы рызҭо<ref>Cruikshank (1996): 703—804</ref>. 2022 шықәсазы [[Джеймс Уэбб (телескоп)|Джеимс Уебб]] ихьӡ зху акосмостә телескоп раԥхьаӡакәны Нептун амацәазқәа рсахьа еилыкка иаанарԥшит [[Инфракрасное излучение|инфраҟаԥшь]] азааигәара (ацәқәырԥақәа роурақәа 0,6 инаркны 5 [[мкм]] рҟынӡа). Иҭшәоу, илашо мацәазқәак рыдагьы асахьаҿы иааԥшуеит еиҳа иԥсыҽу асабатә мацәазқәа, урҭ рҟынтәи ирацәаны раԥхьаӡакәны иҭыхуп «Воиаџьер-2» 1989 шықәсазы Нептун ианнеи аахыс, избан акәзар урҭ [[Видимый свет|иубаратәы иҟоу алашараҿы]] ргәаҭара уадаҩуп<ref>{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/new-webb-image-captures-clearest-view-of-neptune-s-rings-in-decades|title=New Webb Image Captures Clearest View of Neptune’s Rings in Decades|author=Jessica Merzdorf|website=NASA|date=2022-09-19|access-date=2022-09-23|archive-date=2022-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20221116064907/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/new-webb-image-captures-clearest-view-of-neptune-s-rings-in-decades/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.m24.ru/news/nauka/22092022/504297|title=Телескоп Джеймс Уэбб сфотографировал призрачные кольца Нептуна|website=m24.ru|date=2022-09-22|access-date=2022-09-23|archive-date=2022-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923130858/https://www.m24.ru/news/nauka/22092022/504297|url-status=live}}</ref>. == Ахылаԥшрақәа == Нептун блала иубарҭаӡам, избан акәзар уи амҽхак +7,7 инаркны +8,0 рҟынӡа иҟоуп<ref name="fact" />. Убасала, Иупитер агалилеитә мҩанызақәа, апланета сса [[Церера]], астероидқәа [[(4) Веста]], [[(2) Паллада|(2) Паллас]], [[(7) Ирида]], [[(3) Юнона|(3) Иунона]], [[(6) Геба|(6) Гебе]] ажәҩан аҿы уи аасҭа еиҳа илашоуп<ref>См. соответствующие статьи для получения данных о яркости</ref>. Апланета ибзианы ахылаԥшразы 200x ма еиҳаны изырдууа, 200-250 мм еиҵамкәа адиаметр змоу [[телескоп|ателескоп]] аҭахуп<ref name="telescop">{{cite web |author = |lang = ru |title = Уран, Нептун, Плутон и как их наблюдать |url = https://realsky.ru/book/59-whatobserve/191-uranneptunepluton |url-status = live |access-date = 2009-11-30 |archive-url = https://www.webcitation.org/610f7QTEN?url=http://www.realsky.ru/book/59-whatobserve/191-uranneptunepluton |archive-date = 2011-08-17 }}</ref>. Убри аан Нептун Уран еиԥшу диск хәыҷык еиԥш абара ҟалоит<ref>Moore (2000): 207.</ref>. 7х50 [[бинокль|абинокль]] ала уи еҵәа ԥсыҽк еиԥш иубарҭоуп<ref name="telescop" />. [[Файл:Neptune_from_the_VLT_with_MUSE_GALACSI_Narrow_Field_Mode_adaptive_optics.jpg|мини|Ари апланета Нептун асахьа, ԥхынгәымза 18, 2018 шықәсазы [[Very Large Telescope|VLT]] аҿы иҟоу MUSE амыруга ала иҭыху, Адгьыл аҟынтәи иҭыху Нептун зегь реиҳа ицқьоу асахьа ауп, насгьы акосмостә телескоп [[Хаббл (телескоп)|Хаббл]] аҟынтәи асахьа аасҭа еиҳа еилыккоуп]]Нептун аҟынтәи Адгьыл аҟынӡа кыр иахьыхароу инамаданы, уи акәакьтә диаметр 2,2—2,4 арксекундқәа рыҩныҵҟа мацара ауп иахьеиҭасуа<ref name="fact" /><ref name="ephemeris" />. Ари Амратә система апланетақәа рыбжьара зегь реиҳа имаҷу ҵакуп, уи иахҟьаны Нептун ахҟьатә хәҭаҷқәа лабҿаба рыхәаԥшра уадаҩуп. Убри аҟнытә, ателескоп «[[Хаббл (телескоп)|Хаббли]]» [[Адаптивная оптика|адаптациатә оптика]] змоу адгьыл аҿы иҟоу ателескоп дуқәеи ҟалаанӡа, уи иазкны ателескоптә дыррақәа кырӡа имаҷын. Иаҳҳәап, 1977 шықәсазы Нептун аҵәира аамҭаҵәҟьагьы еилыкка еилкааны ишьақәыргыламызт<ref>{{статья |заглавие=On the rotation period of Neptune |том=220 |страницы=L57—L59 |ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1978ApJ...220L..57C |издательство=University of Chicago Press |doi=10.1086/182636 |bibcode=1978ApJ...220L..57C |автор=Cruikshank, D. P. |год=1978 |издание=[[The Astrophysical Journal]] |язык=en |archive-date=2020-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717203943/http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1978ApJ...220L..57C }}</ref><ref>{{статья |заглавие=Adaptive Optics Imaging of Neptune and Titan with the W. M. Keck Telescope |том=31 |страницы=1512 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999BAAS...31.1512M |access-date=2008-03-01 |издательство=American Astronomical Society |язык=en |автор=Max, C. |месяц=12 |год=1999 |издание=Bulletin of the American Astronomical Society |archive-date=2016-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603185848/http://adsabs.harvard.edu/abs/1999BAAS...31.1512M }}</ref>. Адгьыл аҿы иҟоу ахылаԥшҩы изы, ес-367 мшы Нептун шьҭахьла ацара иаҩызоу аныҟәара иалагоит, убасала аеҵәақәа рыҵаҟа иҷыдоу ахаҿы иаагоу [[противостояние планеты|аиқәҳәалақәа]] шьақәыргыло. 2010 шықәса мшаԥымзеи ԥхынгәымзеи рзы, 2011 шықәса жьҭаарамзеи абҵарамзеи рзы урҭ аорбитатә еиқәҳәалақәа 1846 шықәсазы иахьаартыз акоординатқәа ирзааигәанатәит<ref>{{cite web |author = |lang = en |url = https://www.discovermagazine.com/the-sciences/happy-birthday-neptune |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210424200439/https://www.discovermagazine.com/the-sciences/happy-birthday-neptune |archive-date = 2021-04-24 |title = Happy birthday, Neptune! |website = Discover Magazine |access-date = 2021-04-24 }}</ref>. Арадиодиапазон аҟны Нептун аҟынтәи иааиԥмырҟьаӡакәа ашәахәаркрақәеи еиԥҟьо амцабзқәеи убарҭоуп. Уигьы егьигьы апланета иҵәиуа амҳалдызтә ҭыԥ иаҿыҵгоуп<ref name="elkins-tanton" />. Аспектр аинфраҟаԥшьтә хәҭаҿы, еиҳа ихьшәашәоу аҵаҿ, Нептун атмосфера аҵаулараҿы иҟоу аԥырхагақәа («аԥшацәгьақәа» ҳәа изышьҭоу) еилыкка иубарҭоуп, еиҵацалоу агәыцә аҟынтәи аԥхарра иахылҿиаауа. Ахылаԥшрақәа ирыбзоураны урҭ рформаи ршәагааи агәра ганы аилкаара, иара убасгьы рныҟәарақәа рыцклаԥшра алыршахоит<ref>{{статья |заглавие=High-Resolution Infrared Imaging of Neptune from the Keck Telescope |том=156 |страницы=1—15 |ссылка= |doi=10.1006/icar.2001.6766 |bibcode=2002Icar..156....1G |язык=en |автор=Gibbard, S. G.; Roe, H.; de Pater, I.; Macintosh, B.; Gavel, D.; Max, C. E.; Baines, K. H.; Ghez, A. |год=1999 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] }}</ref><ref>{{cite web |author = |lang = en |last = Yano |first = Gordon |title = Best Infrared Images of Neptune and Titan |url = http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=552 |url-status = live |date = 2000-01-14 |access-date = 2011-05-26 |publisher = SpaceRef Interactive |archive-url = https://www.webcitation.org/610f8uiha?url=http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=552 |archive-date = 2011-08-17 }}</ref>. == Аартра аҭоурых == {{Main|Нептун аартра}} [[Файл:Galileo.arp.300pix.jpg|слева|мини|203x203пкс|[[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]]]] Анҵамҭақәа инарықәыршәаны, [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] Нептун ибеит ԥхынҷкәынмза 27, 28 1612 шықәсазы, анаҩс ажьырныҳәамза 28, 1613 шықәсазы. Аха аҩ-ҭагылазаашьак рҿгьы Галилеи апланета иаанымгыло, Иупитер [[соединение (астрономия)|иацу]] еҵәаны иԥхьаӡеит<ref name=":0">{{статья |ссылка = https://www.degruyter.com/downloadpdf/j/astro.1997.6.issue-1/astro-1997-0117/astro-1997-0117.pdf |автор = Standish E. M., Nobili A. M. |заглавие = Galileo's observations of Neptune |язык = en |издание = Baltic Astronomy |издательство = [[Walter de Gruyter]] |том = 6 |страницы = 97—104 |doi = 10.1515/astro-1997-0117 |bibcode = 1997BaltA...6...97S |archive-date = 2019-07-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190711012834/https://www.degruyter.com/downloadpdf/j/astro.1997.6.issue-1/astro-1997-0117/astro-1997-0117.pdf }}</ref>. Убри аҟнытә Галилеи Нептун аԥхьаартҩыс дыԥхьаӡаӡам<ref name=":0" />. 1612 шықәса ԥхынҷкәынмзазы раԥхьатәи ахылаԥшрақәа раан Нептун агылара акәаԥ аҟны иҟан, ахылаԥшрақәа рыҽныҵәҟьа аретроградатә ныҟәарахь ииасит. Иубарҭоу аретроградатә ныҟәара ҟалоит Адгьыл аорбитаҿы иҟоу адәахьтәи апланета ианаԥысуа. Нептун агылара акәаԥ азааигәара иахьыҟаз азы апланета аныҟәара даара иԥсыҽын, Галилео ителескоп хәыҷы ала иубарц азы<ref>{{книга |автор = Littmann, Mark; Standish, E. M. |заглавие = Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System |год = 2004 |язык = en |издательство = [[Dover Publications|Courier Dover Publications]] |isbn = 0-4864-3602-0}}</ref>. 1821 шықәсазы [[Бувар, Алексис|Алексис Бувар]] Уран аорбита астрономтә еиҵаҩрақәа икьыԥхьит<ref>{{книга |ref = Bouvard |автор = Bouvard, A. |заглавие = Tables astronomiques publiées par le Bureau des Longitudes de France |год = 1821 |язык = fr |место = Paris |издательство = Bachelier}}</ref>. [[Файл:Le Verrier colored.jpg|слева|мини|214x214пкс|[[Леверье, Урбен|Урбен Леверие]], Нептун «икалам аԥынҵаҿ» иаазыртыз аматематик]] Еиҳа игәиану ахылаԥшрақәа иаадырԥшит Уран ииашоу аныҟәара аиҵаҩрақәа акырӡа ишреиԥшым. Ҷыдала, англыз астроном [[Хасси, Томас Джон|Томас Џьон Хасси]] ихатә хылаԥшрақәа шьаҭас иҟаҵаны, Уран аорбитаҿы аномалиақәа ааирԥшит, насгьы урҭ адәахьтәи апланета аҟазаара иахҟьозар ҟалоит ҳәа агәаанагара ҟаиҵеит. 1834 шықәсазы Хасси Париж Бувар диҭааит, насгьы урҭ аномалиақәа рызҵаара далацәажәеит. Бувар Хасси игипотеза дақәшаҳаҭхеит, насгьы аамҭа иԥшаар, агипотезатә планета аԥшааразы иаҭаху аҳасабрақәа шыҟаиҵо ала ажәа ииҭеит, аха анаҩс уи апроблема уаҳа иҽазиимкӡеит. 1843 шықәсазы [[Адамс, Джон Куч|Џьон Куч Адамс]] Уран аорбита аҽшаԥсахыз далацәажәарц азы, аабатәи агипотезатә планета аорбита иԥхьаӡеит. Иара иҳасабрақәа аҳҭынратә астроном [[Эйри, Джордж Биддель|Џьорџь Биддел Еири]] иахь идәықәиҵеит, егьигьы аҭак ҟаҵо, асалам шәҟәаҿы аилыркаарақәа дрыҳәеит. Адамс аҭак аиқәыршәара далагеит, аха мзызқәак ирыхҟьаны ахаангьы уи имышьҭит, насгьы ари азҵаара ҭакԥхықәрала аус адуларазы ҽазышәара ҟаимҵеит<ref>{{cite web |author = |lang = |url = http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Extras/Adams_Neptune.html |url-status = live |title = John Couch Adams’ account of the discovery of Neptune |author = O’Connor John J.; Robertson Edmund F. |date = March 2006 |publisher = University of St Andrews |archive-url = https://www.webcitation.org/610c4tx23?url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Extras/Adams_Neptune.html |archive-date = 2011-08-17 |access-date = 2008-02-18 }}</ref><ref>{{статья |ссылка = https://academic.oup.com/mnras/article-pdf/7/9/149/3063527/mnras7-0149.pdf |автор = Adams, J. C. |заглавие = Explanation of the observed irregularities in the motion of Uranus, on the hypothesis of disturbance by a more distant planet |год = 1846 |язык = en |издание = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |издательство = Blackwell Publishing |месяц = 11 |число = 13 |том = 7 |страницы = 149 |doi = 10.1093/mnras/7.9.149 |bibcode = 1846MNRAS...7..149A |archive-date = 2023-06-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230630025738/https://academic.oup.com/mnras/article-pdf/7/9/149/3063527/mnras7-0149.pdf }}</ref>. [[Леверье, Урбен|Урбен Леверие]], Адамс дихьыԥшымкәа, 1845-1846 шықәсқәа рзы иара ихатә ҳәаақәҵарақәа ҟаиҵеит, аха Парижтәи аобсерваториа астрономцәа иара игәацԥыҳәара ицеиҩырымшеит, насгьы апланета аԥшаара иаламгаӡеит. 1846 ашықәса рашәарамзазы, Леверие раԥхьаӡа иикьыԥхьыз апланета [[долгота восходящего узла|ахарара]] ахәшьарақәа ҭҵааны, Адамс иҟаиҵаз агәаҭара ишеиԥшу агәра ганы, Еири [[Кембриджская обсерватория|Кембриџьтәи аобсерваториа]] адиректор [[Чэллис, Джеймс|Џьеимс Челлис]] агәра ииргеит апланета аԥшаара далагаразы, уи лҵшәада нанҳәамзеи цәыббрамзеи рзы имҩаԥысуан<ref name="MNRAS7">{{статья |ссылка = https://academic.oup.com/mnras/article-pdf/7/9/121/3063360/mnras7-0121.pdf |автор = Airy, G. B. |заглавие = Account of some circumstances historically connected with the discovery of the planet exterior to Uranus |год = 1846 |язык = en |издание = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |издательство = Blackwell Publishing |месяц = 11 |число = 13 |том = 7 |страницы = 121—144 |doi = 10.1093/mnras/7.9.121 |bibcode = 1846MNRAS...7..121A}}</ref><ref>{{статья |ссылка = https://academic.oup.com/mnras/article-pdf/7/9/145/3063436/mnras7-0145.pdf |автор = Challis, Rev. J. |заглавие = Account of observations at the Cambridge observatory for detecting the planet exterior to Uranus |год = 1846 |язык = en |издание = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |издательство = Blackwell Publishing |месяц = 11 |число = 13 |том = 7 |страницы = 145—149 |doi = 10.1093/mnras/7.9.145 |bibcode = 1846MNRAS...7..145C |archive-date = 2023-06-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230630030016/https://academic.oup.com/mnras/article-pdf/7/9/145/3063436/mnras7-0145.pdf }}</ref>. Челлис ҩынтә Нептун ҭиҵаауан, аха ахылаԥшра алҵшәақәа аус рыдулара анаҩстәи аамҭазы инаханы иахьышьҭеиҵаз иахҟьаны, дзышьҭаз апланета ианаамҭаз аилкаара илымшеит<ref name="MNRAS7"/><ref>{{статья |ссылка = https://academic.oup.com/mnras/article-pdf/7/9/153/3063550/mnras7-0153.pdf |автор = Galle, J. G. |заглавие = Account of the discovery of the planet of Le Verrier at Berlin |год = 1846 |язык = en |издание = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |издательство = Blackwell Publishing |месяц = 11 |число = 13 |том = 7 |страницы = 153 |doi = 10.1093/mnras/7.9.153 |bibcode = 1846MNRAS...7..153G}}</ref>. Убри аамҭазы Леверие илшеит Берлинтәи аобсерваториа астроном [[Галле, Иоганн Готтфрид|Иоганн Готфрид Галле]] апланета аԥшаара далагарц иазаагара. Аобсерваториа аҵаҩы [[д’Арре, Генрих Луи|Генрих Луи д'Арре]] Галле иеиҳәеит, Леверие иахьыҟазаауа аҭыԥ аҿы ҿыц иҭихыз ажәҩан ахсаала иаҿирԥшырц, уажәтәи аамҭазы ажәҩан аҭагылазаашьеи, апланета аеҵәақәа ирызкны аныҟәара гәеиҭарц азы. Апланета ԥшаан актәи аҵх азы, сааҭк раҟара аԥшаарақәа рышьҭахь. Аобсерваториа адиректор [[Энке, Иоганн Франц|Иоганн Франц Енкеи]] иареи рҩыџьагьы ҩаха рыҩныҵҟа апланета ахьыҟаз ажәҩан ахәҭа ахылаԥшра иаҿын, уи иабзоураны аеҵәақәа ирызкны уи аныҟәара гәарҭан, ииашаҵәҟьаны ари апланета ҿыц шакәу еилыркааит<ref>{{книга |ссылка = https://books.google.com/books?id=bJoYlBWbCAYC&pg=PA64&dq=Neptune |автор = Elkins-Tanton L. T. |язык = en |заглавие = Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System |год = 2006 |место = New York |издательство = Chelsea House |страницы = 64 |серия = The Solar System |isbn = 0-8160-5197-6}}</ref>. Нептун 1846 шықәса цәыббрамза 23 рзы игәаҭан, Леверие иазԥхьагәеиҭахьаз акоординатқәа рҟынтәи 1° рҳәааҿы, иара убас Адамс иазԥхьагәеиҭахьаз акоординатқәа рҟынтәи 12° рҟынӡа. Аартра ашьҭахь англызцәеи афранцызцәеи рыбжьара аимак ҟалеит, Нептун аартра ахатәра азин азы. Аҵыхәтәан, аиқәшаҳаҭра ԥшаахеит Адамси Леверриеи еицаартҩцәаны рыԥхьаӡара аӡбарала. 1998 шықәсазы дырҩеигь иԥшаахеит «Нептун ақьаадқәа» ҳәа изышьҭоу ([[Гринвичская обсерватория|Гринвичтәи аобсерваториа]] аҟынтәи аҭоурыхтә ҵакы змоу ашәҟәқәа) астроном [[Эгген, Олин|Олин Егген]] изакәанымкәа итәитәыз, ҩажәижәаба шықәса инарзынаԥшуа ирылагӡаны ииҵәахуаз, иԥсра ашьҭахь ауп ианыԥшаахаз<ref name="Neptdisc">{{cite web |author = |lang = |url = http://dioi.org/kn/neptune/index.htm |url-status = live |title = Neptune’s Discovery. The British Case for Co-Prediction |first = Nick |last = Kollerstrom |date = October 2001 |publisher = University College London |archive-url = https://web.archive.org/web/20181229172915/http://www.dioi.org/kn/neptune/index.htm |archive-date = 2018-12-29 |access-date = 2019-07-11}}</ref>. Адокументқәа еиҭанрыхәаԥш ашьҭахь, аҭоурыхдырҩцәа шьоукы уажәы агәраганы иҟоуп Адамс Леверриеи иареи Нептун аартразы еиҟароу азинқәа рымам ҳәа (аха уи уаанӡагьы гәҩарас иҟан: ҿырԥштәыс иаагозар, Деннис Роулинс 1966 шықәсазы). 1992 шықәсазы ажурнал «Дио» ианыз астатиаҿы Роулинс, британиаа Адамс еиҟароу аԥшааратә зинқәа иҭаразы иҟарҵо адҵақәа ӷьычроуп ҳәа иԥхьаӡеит<ref>{{статья |ссылка = http://www.dioi.org/vols/w23.pdf |автор = Rawlins, Dennis. |заглавие = The Neptune Conspiracy: British Astronomy’s PostDiscovery Discovery |год = 1992 |издание = Dio & The Journal for Hysterical Astronomy |номер = 3 |volume = 2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180928125349/http://www.dioi.org/vols/w23.pdf |archive-date = 2018-09-28}}</ref>. «Адамс ҳасабрақәак мҩаԥигеит, аха Нептун ахьыҟаҵәҟьз агәра ганы дыҟамызт», — иҳәеит Николас Коллеструм, [[Университетский колледж Лондона|Лондонтәи Ауниверситеттә коллеџь]] аҟынтәи 2003 шықәсазы<ref>{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2936663.stm |url-status = live |title = Lost letters’ Neptune revelations |author = McGourty, Christine. |lang = |website = BBC News |date = 2003 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181116061859/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2936663.stm |archive-date = 2018-11-16 |access-date = 2008-03-10}}</ref>. === Ахьӡ === Аартра ашьҭахь ԥыҭраамҭак Нептун «Уран анҭыҵтәи апланета» мамзаргьы «Леверие ипланета» ҳәа иашьҭан. Раԥхьаӡа аофициалтә хьӡы азы агәаанагара ҟазҵаз Галле иоуп, уи «[[Янус|Ианус]]» ҳәа ахьӡ рыдигалеит. Англиа, Чаилз даҽа хьӡык рыдигалеит: «Океан»<ref>Moore (2000): 206</ref>. Иааиртыз апланета ахьӡҵара азин имоуп ҳәа иԥхьаӡаны Леверие апланета Нептун ҳәа ахьӡҵаразы ажәалагала ҟаиҵеит, мыцҳәарала уи ахьӡ Франциатәи [[бюро долгот|ахарарақәа рбиуро]] ақәшаҳаҭхеит ҳәа ҳәаны<ref>Littmann (2004): 50</ref>. Жьҭаарамза азы, иара иҽазишәеит апланета иара ихьӡ ахьӡҵара — «Леверие» ҳәа — уи аобсерваториа адиректор [[Араго, Франсуа Жан Доминик|Франсуа Арагои]] дидгылеит, аха ари ахаԥшьгара Франциа анҭыҵ аҿагылара ду ианиеит<ref>Baum & Sheehan (2003): 109—110</ref>. Франциатәи альманахқәа кырӡа иаарласны Уран азы Гершель ахьӡ дырхынҳәит, уи аԥхьаартҩы [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] иаҳаҭыр азы, иара убас апланета ҿыц азы Леверие<ref>{{статья |ссылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/1958ASPL....8....9G |автор = Gingerich, Owen |заглавие = The Naming of Uranus and Neptune |год = 1958 |язык = en |издание = Astronomical Society of the Pacific Leaflets |том = 8 |номер = 352 |страницы = 9—15 |archive-date = 2016-06-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160603185308/http://adsabs.harvard.edu/abs/1958ASPL....8....9G }}</ref>. [[Пулковская обсерватория|Пулковотәи аобсерваториа]] адиректор [[Струве, Василий Яковлевич|Васили Струве]] «Нептун» ахьӡ еиҳа иеиӷьишьеит. Иара 1846 шықәса ԥхынҷкәынмза 29 рзы Санкт-Петербург имҩаԥысуаз Аимператортә Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа аизараҿы уи залихыз амзызқәа ртәы иҳәеит<ref name=":2">{{статья |ссылка = http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1847AN.....25..309. |автор = Hind, J. R. |заглавие = Second report of proceedings in the Cambridge Observatory relating to the new Planet (Neptune) |год = 1847 |язык = en |издание = [[Astronomische Nachrichten]] |издательство = [[John Wiley & Sons|Wiley-VCH]] |том = 25 |страницы = 309 |doi = 10.1002/asna.18470252102 |bibcode = 1847AN.....25..309. |archive-date = 2021-07-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210709190511/http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1847AN.....25..309. }} Smithsonian/NASA Astrophysics Data System (ADS)</ref>. Апрофессор Гаусси апрофессор Енкеи ари ахьӡ иазыразхеит<ref name=":2" />. [[Римская мифология|Римтәи амифологиаҿы]] [[Нептун (мифология)|Нептун]] амшын анцәахәы иоуп, насгьы абырзенцәа р-[[Посейдон|Посеидон]] дишьашәалоит<ref name="USGS" />. Уи аҩыза ахьӡ аҭахра егьырҭ апланетақәа рыхьӡқәа ирышьашәалон, урҭ, Адгьыл ада, абырзентәии Римтәии амифологиақәа рынцәахәқәа рыхьӡқәа рыхҵан<ref>{{cite web |author = |lang = en |url = https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20171128093419/https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets |archive-date = 2017-11-28 |title = Planetary Names: Planet and Satellite Names and Discoverers |website = planetarynames.wr.usgs.gov |access-date = 2021-04-21 }}</ref>. Апланета Нептун ахаҭа аҳаҭыр азы ахимиатә хәҭаҷ [[нептуний|нептуни]] ахьӡ аҭоуп, [[Аелементқәа рпериодикатә система|апериодтә системаҿы]] [[Уран (элемент)|ауран]] иашьҭанеиуа, Амратә системаҿы Нептун [[Уран|Уран]] ашьҭахь Амра иашьҭанеиуа апланета шакәу еиԥш.<ref>''Lester Morss.'' {{Британника онлайн|https://www.britannica.com/science/neptunium|Neptunium|2024-05-05}}</ref> === Аҭагылазаашьа === {{see also|Нептун аорбита анҭыҵ иҟоу апланетақәа}} Ианаартыз инаркны 1930 шықәсанӡа Нептун [[Амра|Амра]] зегь раасҭа иацәыхароу планетан. [[Плутон]] анаартха ашьҭахь Нептун аҵыхәтәантәи иаԥхьанеиуа апланета ҳәа иԥхьаӡан, 1979-1999 шықәсқәа алаҳамҵозар, Плутон Нептун аорбита аҩныҵҟа Амра еиҳа ианазааигәаз<ref>{{cite web |url = https://www.wired.com/science/discoveries/news/2008/01/dayintech_0121 |url-status = dead |title = Jan. 21, 1979: Neptune Moves Outside Pluto’s Wacky Orbit |author = Tony Long |lang = |website = wired.com |date = 2008-01-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170814061409/https://www.wired.com/2008/01/dayintech-0121 |archive-date = 2017-08-14 |access-date = 2008-03-13}}</ref>. 1992 шықәса инаркны [[Пояс Койпера|Коипер имаҟаҿы]] [[Транснептуновый объект|атранснептунитәи аобиект ҿыцқәа]] раартра иахҟьаны Плутон планетаны иԥхьаӡатәума, мамзаргьы Коипер имаҟа ахәҭак аҳасабала иазхаҵатәума ҳәа аимак-аиҿак ҟалеит<ref>{{статья|ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1995ARA%26A..33..327W|автор=Weissman, Paul R.|заглавие=The Kuiper Belt|язык=en|издание=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|издательство=[[Annual Reviews]]|том=33|страницы=327—358|doi=10.1146/annurev.aa.33.090195.001551|bibcode=1995ARA&A..33..327W|archive-date=2023-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230410084420/https://articles.adsabs.harvard.edu/full/1995ARA&A..33..327W}}</ref>. 2006 шықәсазы [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] [[XXVI Ассамблея Международного астрономического союза|ажәа «апланета» аилкаара ҿыц]] аднакылеит, насгьы Плутон [[Карликовая планета|апланета сса]] ҳәа иахәаԥшит, убасала Нептун ҩаԥхьа Амратә системаҿы зегь раасҭа иацәыхароу апланета ҳәа иԥхьаӡахеит<ref>{{cite web |author = |lang = en |url = https://www.iau.org/static/resolutions/Resolution_GA26-5-6.pdf |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20190513093855/https://www.iau.org/static/resolutions/Resolution_GA26-5-6.pdf |archive-date = 2019-05-13 |title = IAU 2006 General Assembly: Resolutions 5 and 6 |date = 2006-08-24 |format = PDF |publisher = IAU |access-date = 2019-12-02 }}</ref>. == Аҭҵаара == {{Main|Нептун аҭҵаара}} 1960-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы Нептун иазкыз агәаанагарақәа иахьатәи агәаанагарақәа маҷк иреиԥшымызт. Амра акәша-мыкәша асидералтәи асинодтәи хыкәшарақәа раамҭақәа, Амра аҟынтәи абжьаратәи абжьаӡара, аекватор аорбита аҟьаҟьарахь анаара ииашаны еилкаазаргьы, иҟан еиҳа ииашамкәа ихәшьадыз арбагақәагьы. Хықәкыла, акапан 17,15 аҭыԥан 17,26 дгьылтә капан ҳәа иԥхьаӡан; аекватортә радиус адгьылтә аҟынтәи 3,88 аҭыԥан 3,89 ҳәа ишьақәыргылан. Аҵәҩан иаакәыршаны аеҵәатә еикәшара аамҭа 15 сааҭи 58 минуҭи рҭыԥан 15 сааҭки 8 минуҭки ҳәа иԥхьаӡан, уи апланета иазку уажәтәи адырреи уи аамҭазы иҟаз адырреи рыбжьара зегь реиҳа ихадоу еиқәымшәароуп<ref>{{книга |автор = Воронцов Б. А.-Вельяминов. |язык = ru |заглавие = Астрономия. Учебник для 10 класса |год = 1970 |место = М. |издательство = Просвещение |страницы = 140—141 |страниц = 145}}</ref>. Ԥыҭрак ашьҭахьгьы еиқәымшәарақәак ыҟан. Аханатә, «Воиаџьер-2» аԥырра ҟалаанӡа, Нептун амҳалдызтә ҭыԥ [[Адгьыл|Адгьыли]] [[Сатурн|Сатурни]] рҭыԥқәа рконфигурациа еиԥшуп ҳәа агәаанагара ыҟан. Аҵыхәтәантәи агәаанагарақәа рыла, Нептун аҭыԥ «ихәоу аротатор» ҳәа изышьҭоу аформа амоуп. Нептун агеографиатәи амҳалдызтәи «полиусқәа» (уи аҭыԥ дипольтә еквивалентуп ҳәа ҳхаҿы иааҳгозар) 45° инареиҳау кәакьла еиҿагылан. Абасала, апланета анеикәагьежьуа уи амҳалдызтә ҭыԥ аконус асахьа ҭнахуеит<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://epizodsspace.narod.ru/bibl/ziv/1991/2/nep.html |url-status = live |title = Нептун, его кольца и спутники |first = Леонид Васильевич |last = Ксанфомалити |date = February 1991 |publisher = Зарубежная космонавтика |archive-url = https://web.archive.org/web/20181016142435/http://epizodsspace.narod.ru/bibl/ziv/1991/2/nep.html |archive-date = 2018-10-16 |access-date = 2010-06-01}}</ref>. [[Файл:Neptune’s Moon Triton Fosters Rare Icy Union (gemini1903a) (square crop).jpg|мини|«Воиаџьер-2» аҟынтәи Тритон асахьа|справа]] Нептун зегь раасҭа иазааигәахеит «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» [[Нанҳәамза 25|нанҳәамза 25]], 1989 шықәсазы. Нептун акосмостә ӷба зҭаара алшоз аҵыхәтәантәи апланета ду ахьакәыз азы, Тритон иазааигәаны иԥырырц рыӡбеит, аԥырра амҩа ианаҭарц иалшоз ахҟьа-ԥҟьақәа зеиԥшразаалакгьы. Убри аҩызаҵәҟьа адҵа аман «[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]» — Сатурни иреиҳау уи амҩаныза Титани рзааигәара аԥырра. «Воиаџьер-2» Адгьыл ахь иаанашьҭыз Нептун асахьақәа 1989 шықәсазы [[Public Broadcasting Service|Ауаажәларратә теледырраҭаратә маҵзураҿы]] «Нептун аҵх зегьы» ҳәа хьӡыс измаз адырраҭара шьаҭас иазыҟалеит<ref>{{cite web |url = https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/Galileo.html |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20140419215709/http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/Galileo.html |archive-date = 2014-04-19 |title = Fascination with Distant Worlds |author = Cynthia Phillips |date = 2003-08-05 |website = Solar System |publisher = [[НАСА|NASA]] |access-date = 2014-04-19 |lang = en }}</ref>. Азааигәахараан аппарат аҟынтәи адыргақәа 246 минуҭ Адгьыл аҟынӡа амҩа иқәын. Убри аҟнытә, еиҳарак, «Воиаџьер-2» амиссиа Нептуни Тритони рзааигәахаразы заа иҭарҵаз адҵақәа ирықәныҟәон, Адгьыл аҟынтәи иаиууаз адҵақәа раасҭа. «Воиаџьер-2» Нереид кырӡа иазааигәаны иавсит, нанҳәамза 25 рзы Нептун атмосфера 4400 км раҟара иазааигәаны иавсны ицаанӡа. Уи аҽны, насшәа, «Воиаџьер» Тритон азааигәара иԥрит<ref name="The Voyager 2 Encounter">{{статья |заглавие=The Voyager 2 Encounter with the Neptunian System |издание=Science |том=246 |номер=4936 |страницы=1417—1421 |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1989-12-15_246_4936/page/1416 |издательство=AAAS (USA) |doi=10.1126/science.246.4936.1417 |pmid=17755996 |bibcode=1989Sci...246.1417S |автор=Stone E. C., Miner E. D. |год=1989 |язык=en }} And the following 12 articles pp. 1422—1501.</ref>. «Воиаџьер-2» апланета амҳалдызтә ҭыԥ шыҟоу шьақәнарӷәӷәеит, насгьы Уран аҭыԥ еиԥш ацәхьаҵра шамоу шьақәнаргылеит. Апланета аҵәира аамҭа азҵаара ӡбахеит арадиошәахәаркра ашәарала. «Воиаџьер-2» иара убасгьы иаанарԥшит Нептун иҷыдоу активтә ҳауатә система. Апланета амҩаныза ҿыцқәа 6 аартын, иара убас амацәазқәагьы, ишеилкаахаз ала, ԥыҭк ыҟан<ref name="Stone_1989"/><ref name="The Voyager 2 Encounter"/>. === Иазԥхьагәаҭоу акосмостә миссиақәа === [[Neptune Odyssey]] — НАСА иаԥнаҵо акосмостә зонд амиссиа ауп Нептунҟа аԥырразы. Амиссиа алагара 2031 шықәсазы иазԥхьагәаҭоуп; Азонд Нептунҟа 2043 шықәсазы инаӡоит ҳәа иазыԥшуп<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2021/09/29/neptun/|title=NASA запустит исследовательский аппарат к самой отдаленной планете|website=lenta.ru|access-date=2021-10-06|archive-date=2021-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006173422/https://lenta.ru/news/2021/09/29/neptun/|url-status=live}}</ref>. [[Китайское национальное космическое управление|Китаитәи амилаҭтә космостә усбарҭа]] «Воиаџьер» еиԥшу азондқәа рдәықәҵаразы аконцепциа ҭнаҵаауеит, уи уажәазы Interstellar Express ҳәа ахьӡ аҭоуп<ref>Wu, Weiren; Yu, Dengyun; Huang, Jiangchuan; Zong, Qiugang; Wang, Chi; Yu, Guobin; He, Rongwei; Wang, Qian; Kang, Yan; Meng, Linzhi; Wu, Ke; He, Jiansen; Li, Hui (9 January 2019). «[https://www.sciengine.com/publisher/scp/journal/SSI/49/1/10.1360/N112018-00273?slug=fulltext Exploring the solar system boundary] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210929080419/https://www.sciengine.com/publisher/scp/journal/SSI/49/1/10.1360/N112018-00273?slug=fulltext |date=2021-09-29 }}». ''SCIENTIA SINICA Informationis''. '''49''' (1): 1</ref>. Аҩ-зондкгьы 2024 шықәсазы еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла агелиосфера аганқәа рыҭҵаара азы идәықәҵахоит. Аҩбатәи азонд, IHP-2 ҳәа хьӡыс измоу, Нептун иаҩсны иԥырраны иҟоуп 2038 шықәса ажьырныҳәамзазы<ref>{{cite web |author=Jones, Andrew |date=2019-11-19 |url=https://www.planetary.org/articles/china-voyager-like-interstellar-mission |title=China Considers «Voyager-like Mission to Interstellar Space» |lang=en |access-date=2021-11-29 |archive-date=2021-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202044254/https://www.planetary.org/articles/china-voyager-like-interstellar-mission |url-status=live }}</ref>. == Нептун апопулиартә культураҿы == {{Main|Нептун апопулиартә культураҿы}}1847 шықәсазы [[Фет, Афанасий Афанасьевич|Афанаси Фет]] Нептун аартра иазкны ажәеинраала иҩит<ref>А. А. Фет. «Нептуну Леверрье» (1847)</ref>. Нептун еиуеиԥшым афантастикатә рҿиамҭақәеи афильмқәеи рҟны ицәырҵуан<ref>{{cite web |author = |lang = en|url = http://www.sf-encyclopedia.com/entry/outer_planets |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210426211912/http://www.sf-encyclopedia.com/entry/outer_planets |archive-date= 2021-04-26 |title = Outer Planets: - статья из The Encyclopedia of Science Fiction |website = www.sf-encyclopedia.com |access-date= 2021-04-21 }}</ref><ref>{{книга |ссылка = http://archive.org/details/sciencefactscien00stab_405 |автор = Brian M. Stableford |язык= en |заглавие = Science fact and science fiction: an encyclopedia |год = 2006 |издательство = New York: Routledge |страниц = 758 |isbn = 978-0-415-97460-8}}</ref>. Убас, [[Стэплдон, Олаф|Олаф Степлдон]] ироман «[[Последние и первые люди|Аҵыхәтәантәии раԥхьатәи ауааи]]» аҿы Амратә система аныԥсуаз аамҭазы уи ауаа аҵыхәтәантәи рынхарҭа ҭыԥ акәын<ref>{{cite web |author = |lang = en |url = http://berglondon.com/blog/2010/11/19/sci-fi-about-the-planets/ |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210301011306/http://berglondon.com/blog/2010/11/19/sci-fi-about-the-planets/ |archive-date = 2021-03-01 |title = Some favourite sci-fi about each of the planets – Blog – BERG |website = berglondon.com |access-date = 2021-02-13 }}</ref>. Афильм «[[К звёздам (фильм)|Аеҵәақәа рахь]]» (2019) аҟны, [[Питт, Брэд|Бред Питт]] инаигӡоз ахаҿсахьа хада Нептунҟа дцоит иаб астронавт диԥшааразы<ref>{{cite web |author= |lang= en |url= https://www.rottentomatoes.com/m/ad_astra |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20190904061447/https://www.rottentomatoes.com/m/ad_astra |archive-date = 2019-09-04 |title = Ad Astra (2019) |access-date = 2021-02-13 }}</ref>. Нептун иара убасгьы ицәырҵит амультсериал «[[Футурама]]», [[Звёздный путь: Энтерпрайз|Star Trek: Enterprise]] апилоттә епизод, иара убасгьы ателесериал «[[Доктор Кто|Аҳақьым Дарбан]]» [[Не спите больше|ажәбатәи асезон ажәбатәи аепизод]] рҟны<ref>{{книга |ссылка = https://www.worldcat.org/oclc/35027577 |автор=Lance Parkin |язык = en |заглавие = Doctor Who: a history of the universe |год = 1996 |место = London |издательство = Doctor Who Books |страниц=273 |isbn= 0-426-20471-9, 978-0-426-20471-8}}</ref>. [[Файл:Нептун в фильме Сквозь горизонт.jpg|мини|Нептун афильм «Агоризонт иалсны» аҟны]] 1997 шықәсазы америкатәи аҭҵаарадырра-фантастикатә фильм «[[Сквозь горизонт|Агоризонт иалсны]]» аҟны, имаӡоу космостә ӷба, иԥсабаратәым акылҵәара еиқәаҵәа аԥҵара, иара убас иаразнак адунеи иарбан ҭыԥзаалак ашҟа аиасра зылшо, Нептун азааигәара раԥхьаӡакәны иандәықәҵаз ибжьаӡуеит, насгьы 7 шықәса рышьҭахь уи аҭыԥ аҿы еиҭа иаацәырҵуеит. Аиқәырхаратә ӷба Нептунҟа идәықәҵахоит, актәи аӷба иахьыз аилкааразы, насгьы аусзуҩцәа рыԥсы иакьана иҭазар, урҭ реиқәырхаразы. Акиносахьа ахҭысқәа мҩаԥысуеит Нептун атмосфераҿы икнаҳау, аԥсҭҳәа жәпақәа рыла ихҩоу, афымцатә кшарақәа идырлашо, «Агоризонт иалсны» захьӡу акосмостә ӷба ду аҟны. Нептун [[Астрономические символы|астрономиатә символ]] — [[Файл:Neptune symbol.svg|20px]] — анцәа Нептун ихыц астилизациа зызу версиоуп<ref>{{cite web |author= |lang = en |url = https://solarsystem.nasa.gov/resources/680/solar-system-symbols |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210119131307/https://solarsystem.nasa.gov/resources/680/solar-system-symbols/ |archive-date = 2021-01-19 |title = Solar System Symbols |website = NASA Solar System Exploration |access-date = 2021-02-13 }}</ref>. Иҟоуп даҽа символк, апланета аазыртыз [[Леверье, Урбен|Леверие]] ихьӡ раԥхьатәи анбанқәа аазырԥшуа. Ари асимвол уаҳа ахархәара амаӡам<ref>{{книга |ссылка=https://books.google.fr/books?id=XksAAAAAYAAJ&pg=PA35&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |автор=Hiram Mattison |язык=en |заглавие=High-school Astronomy |год=1872 |издательство=Sheldon & Company |страниц=264}}</ref>. == Азгәаҭақәа == '''Акомментариқәа''' {{Notelist|refs= {{efn|name=1bar|Арчытә планета арадиус инықәырԥшшәа иаагоуп, избанзар апланета ахаҭа уи атмосфера аиҩдыраара уадаҩуп. Убри аҟнытә апланета ахҟьас иԥхьаӡоуп ақәыӷәӷәара 1 [[бар (единица измерения)|барк]] ахьыҟоу ахәҭаа.}} }} '''Ахыҵхырҭақәа''' {{Reflist|2|refs= <ref name="ephemeris">{{cite web |author= |last=Espenak |first=Fred |date=2005-07-20 |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/TYPE.html |url-status=dead |title=Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995—2006 |publisher=NASA |lang=en |access-date=2008-03-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130504213024/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/TYPE.html |archive-date = 2013-05-04 }}</ref> }} == Алитература == * {{книга |автор = Тейфель В. Г. |язык = ru |заглавие = Уран и Нептун — далёкие планеты-гиганты |место = М. |издательство = Знание |год = 1982 |страниц = 64}} * {{книга |автор = Маров М. Я. |язык = ru |заглавие = Планеты Солнечной системы |издание = 2-е изд |место = М. |издательство = Наука |год = 1986 |страниц = 320}} * {{книга |автор = [[Гребеников, Евгений Александрович|Гребеников Е. А.]], Рябов Ю. А. |язык = ru |заглавие = Поиски и открытия планет |место = М. |издательство = Наука |год = 1975 |страниц = 216 |серия = Главная редакция физико-математической литературы |тираж = 65000}} * {{книга |автор = [[Гребеников, Евгений Александрович|Гребеников Е. А.]], Рябов Ю. А. |язык = ru |заглавие = Поиски и открытия планет |издание = 2-е изд., перераб и доп |место = М. |издательство = Наука |год = 1984 |страниц = 224 |серия = Главная редакция физико-математической литературы |тираж = 100000}} * {{книга |язык = ru |заглавие = Солнечная система |ответственный = Ред.-сост. [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]] |место = М. |издательство = Физматлит |год = 2008 |страниц = 400 |isbn = 978-5-9221-0989-5}} == Азхьарԥшқәа == * {{cite web |author = |url = http://www.allplanets.ru/solar_sistem/neptune/neptune_v.htm |title = «Вояджер-2» исследует Нептун |lang = ru |website = www.allplanets.ru |date = |access-date = 2021-06-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20211219185924/http://www.allplanets.ru/solar_sistem/neptune/neptune_v.htm |archive-date = 2021-12-19 }} * ''[[Бурба, Георгий Александрович|Г. Бурба.]]'' {{cite web |author = |url = http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/1014/ |title = Сердце морского гиганта |lang = ru |website = www.vokrugsveta.ru |date = |access-date = 2021-06-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210225192339/https://www.vokrugsveta.ru/vs/article/1014/ |archive-date = 2021-02-25 }} // Научно-популярная статья в журнале «Вокруг света» * {{cite web |author = |url = http://news.cosmoport.com/2007/09/20/1.htm |title = Южный полюс Нептуна оказался тёплым |lang = ru |website = news.cosmoport.com |date = |access-date = 2021-06-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210709182748/http://news.cosmoport.com/2007/09/20/1.htm |archive-date = 2021-07-09 }} // ''Space.com''{{In lang|en}} * ''А. Левин.'' {{cite web |author = |url = https://elementy.ru/lib/430835 |title = Охота на планету: Нептун |lang = ru |website = elementy.ru |date = |access-date = 2021-06-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20161128091528/http://elementy.ru/lib/430835 |archive-date = 2016-11-28 }} // [[Популярная механика]], № 5, 2009 * {{cite web |author = |url = http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=8 |title = Нептун |lang = ru |website = astrolab.ru |date = |access-date = 2021-06-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20171027112431/http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=8 |archive-date = 2017-10-27 }} на ''astrolab.ru'' * {{cite web |author = |url = http://galspace.spb.ru/index54-nep.html |title = Нептун |lang = ru |website = galspace.spb.ru |date = |access-date = 2021-06-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210423115657/https://galspace.spb.ru/index54-nep.html |archive-date = 2021-04-23 }} на ''galspace.spb.ru'' * [https://apod.nasa.gov/apod/ap100808.html Two Hours Before Neptune] (Astronomy Picture of the Day, 2010-08-08) * {{cite web|author=Christophe Pellier|url=https://www.planetary.org/articles/neptune-the-new-amateur-boundary|title=Neptune: The new amateur boundary?|lang=en|website=The Planetary Society|date=2013-11-07|access-date=2022-03-07|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526143644/https://www.planetary.org/articles/neptune-the-new-amateur-boundary|archive-date=2021-05-26}} * {{cite web |author = |url = http://www.projectshum.org/Planets/neptune.html |title = Planets — Neptune |lang = en |website = www.projectshum.org |date = |access-date = 2021-06-23 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110606055326/http://www.projectshum.org/Planets/neptune.html |archive-date = 2011-06-06 }} A kid’s guide to Neptune. * {{cite web |url = http://rfrench.org/papers/CBET3586.pdf |title = New Satellite of Neptune: S/2004 N 1 (CBET 3586) |author = Showalter M. R., de Pater I., Lissauer J. J., French R. S. |publisher = [[Центральное бюро астрономических телеграмм|Central Bureau for Astronomical Telegrams]], [[Международный астрономический союз|International Astronomical Union]] |date = 2013-07-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160803151214/http://rfrench.org/papers/CBET3586.pdf |archive-date = 2016-08-03 |lang = en |url-status = dead }} {{bibcode|2013CBET.3586....1S}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Нептун| ]] [[Акатегориа:1846 шықәсазы иаартыз астрономтә обиектқәа]] [[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]] [[Акатегориа:Аҵаатә гигантқәа]] [[Акатегориа:Арчытә гигантқәа]] 6uoulyfoq99cg2pfnhit95k2qgts6dh Аҭоурых 0 55332 176561 172818 2026-11-07T23:31:00Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176561 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|1=Аҭоурых|2=Адунеизегьтәи аҭоурых}} [[Файл:Gyzis 006 (Ηistoria).jpeg|мини|280x280px|«Аҭоурых [[Аллегория|аллегориа]]», [[Гизис, Николаос|Николаос Гизис]], 1892]] '''Аҭоурых''' (ажәытә бырзен бызшәа аҟынтә ἱστορία - «азҵаара аҭара»; «азҵаарақәа рыҭарала иҳауз адыррақәа»<ref name="bre2008s130">БРЭ, 2008, с. 130.</ref>), '''аҭоурыхтә ҭҵаарадырра''' - [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырра]], аҭҵаарадырратә (академиатә) дисциплина, [[Ауаҩы|ауаатәыҩса]] [[прошлое|ииасхьоу раамҭа]] ҭнаҵаауеит; ауаатәыҩса ииасхьоу раамҭеи, аҭоурыхтә хҭысқәеи афактқәеи рымзыз-хылҿиаатә еимадарақәеи<ref name="evans1">{{cite web |url= http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/evans10.html |title= The Two Faces of E.H. Carr |access-date= 2008-11-10 |author= Professor Richard J. Evans |year= 2001 |website= History in Focus, Issue 2: What is History? |publisher= [[University of London]] |archive-date= 2011-08-09 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110809211116/http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/evans10.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/munslow6.html |title= What History Is |access-date= 2008-11-10 |author= Professor Alun Munslow |year= 2001 |website= History in Focus, Issue 2: What is History? |publisher= [[University of London]] |archive-date= 2011-08-09 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110809204914/http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/munslow6.html |url-status= dead }}</ref><ref name="arnold2000">Arnold, 2000.</ref>, иалкаау аҭоурыхтә процессқәа рзакәанеизшәарақәеи, [[Общество|асоциум]] аҿиареи, насгьы иарбанзаалак ауаҩытәыҩсатә усуреи рыхцәажәареи рыҭҵаареи рзы аҭоурыхтә ҭҵаарадырра ахархәара рынаҭоит [[Исторический источник|аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа]], уахь иаҵанакуеит: еиуеиԥшым [[нарратив|анарративқәа]], [[Письмо|аҩыратә документқәа]], ҿырҳәалатәи аацҳамҭақәа, [[артефакт (археология)|аматериалтә артефактқәа]], [[лингвистика|алингвистикатә]] дыррақәа, иара убас [[Аекологиа|аекологиатә]] маркерқәа.<ref name="bre2008s130"/> «Аҭоурых» - ажәытә хҭысқәеи, ииасхьоу аамҭа [[историческая память|гәаларшәагак]] аҳасабала иаазырԥшуеи, урҭ ахҭысқәа ирызку адыррақәа рыԥшаареи, реизгареи, реилыркаареи зныԥшуа зеиԥш терминуп.<ref name="arnold2000"/> [[история письменности|Аҩыра аԥҵахаанӡеи]] [[письменная история|аҩыратә ҭоурых]] алагамҭанӡеи иаҵанакуа ауаатәыҩса ииасхьоу раамҭа, [[Первобытное общество|ажәытәӡатәи аамҭа]] ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref>{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/prehistory |title=Prehistory Definition & Meaning |website=Dictionary.com |access-date=2022-12-06 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120231321/https://www.dictionary.com/browse/prehistory |url-status=live }}</ref> Аҭоурыхтә ҭҵаарадырра аусхкқәа иреиуоуп: аҭоурыхтә хҭысқәа еиҳа еиӷьны еиҭазҳәо анарративқәа ма егьырҭ аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа ралкаара;<ref name="evans1"/><ref name=Tosh1>{{cite book |title=The Pursuit of History|url=https://archive.org/details/pursuitofhistory0000tosh/page/52|last=Tosh|first=John |publisher=Pearson Education Limited |isbn=978-1405823517 | edition=4th|year=2006|page=52}}</ref> ҳаамҭазы иҟоу апроблемақәа реилкааразы аҭоурыхҿиарадырра иааннакыло аҭыԥи ииасхьоу аамҭа аҭҵаара иамоу ахәарҭеи.<ref>{{Cite book |author=Stearns, Peter N.; Seixas, Peter Carr; Wineburg, Samuel S. |url=https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/6/mode/2up |title=Knowing, teaching, and learning history : national and international perspectives |year=2000 |publisher=[[New York University Press]] |others=Internet Archive |isbn=978-0814781418 |page=6 }}</ref><ref>{{cite book |title= Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |last= Nash l |first= Gary B. |editor= Peter N. Stearns |editor2= Peters Seixas |editor3= Sam Wineburg |chapter= The "Convergence" Paradigm in Studying Early American History in Schools |year= 2000 |publisher= New York University Press |location= New York & London |isbn= 0814781411 |pages= [https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/102 102–115] |chapter-url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/102 }}</ref><ref>{{cite book |title= Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |last= Seixas |first= Peter |editor= Peter N. Stearns |editor2= Peters Seixas |editor3= Sam Wineburg |chapter= Schweigen! die Kinder! |year= 2000 |publisher= [[New York University Press]] |location= New York & London |isbn= 978-0814781418 |page= [https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/24 24] |chapter-url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/24 }}</ref> Иалкаау культурак иазҷыдароу, аха уи иахьыԥшым аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа рыла ишьақәырӷәӷәам анарративқәа (иаҳҳәап, [[Артуриана|акрал Артур изку ажәабжьқәа]]), иҟаҵәҟьаз аҭоурыхтә хҭысқәа, насгьы зыгәра го аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа реиԥш акәымкәа, урҭ аарԥшуп [[культурное наследие|акультуратә ҭынха]], мамзаргьы [[Легенда|алегендақәа]] ирыхәҭакны.<ref name="Low1">{{cite book |title= Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |last= Lowenthal |first= David |editor= Peter N. Stearns |editor2= Peters Seixas |editor3= Sam Wineburg |chapter= Dilemmas and Delights of Learning History |year= 2000 |publisher= [[New York University Press]] |location= New York & London |isbn= 978-0814781418 |page= [https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/63 63] |chapter-url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/63 }}</ref> ''Аҭоурыхҭҵааҩ'' - аҭоурыхи [[Вспомогательные исторические дисциплины|ацхыраагӡатә ҭоурыхтә дисциплинақәеи]] ҭызҵаауа аспециалист иоуп.<ref>[http://feb-web.ru/feb/ushakov/ush-abc/09/us1c5706.htm Историк] // Толковый словарь русского языка / Под ред. Д. Н. Ушакова. — Т. 1. — Стб. 1257.</ref><ref>{{Книга|часть=Историк |автор = [[Ожегов, Сергей Иванович|Ожегов С. И.]] |заглавие = [[Словарь Ожегова|Толковый словарь русского языка]] |ответственный= Под ред. проф. [[Скворцов, Лев Иванович|Л. И. Скворцова]] |издание = 28-е изд. перераб |место = М. |издательство = Мир и образование |год = 2014 |страниц = 1376}}</ref><ref name="Ефремова">{{книга|часть=Историк |автор=[[Ефремова, Татьяна Фёдоровна|Ефремова Т. Ф.]]|заглавие=Современный словарь русского языка : орфографический, словообразовательный, морфемный : около 20 000 слов, около 1200 словообразовательных единиц|место=М.|издательство=[[АСТ (издательство)|ACT]]|год=2010|страниц=699|isbn=978-5-17-069855-4}}</ref> Иахьатәи аамҭазы аҭоурыхҭҵааҩцәа рҟынтә ԥыҭҩы заҵәык роуп аҭоурыхҭҵааҩцәа ҳәа изышьҭоу, уи ахаҭыԥан, изызку ахырхарҭақәа ирҿырԥшны, рхы иадырхәоит еиуеиԥшым аилкаарақәа: [[социальная история|асоциалтә ҭоурыхҭҵааҩцәа]], акультуратә ҭоурыхҭҵааҩцәа, [[феминистская история|афеминисттә ҭоурыхҭҵааҩцәа]], [[история науки|аҭҵаарадырра аҭоурыхҭҵааҩцәа]], [[политическая история|аполитикатә ҭоурыхҭҵааҩцәа]] уҳәа убас иҵегьы.<ref>Arnold, 2000, p. 55.</ref> == Аилкаареи аетимологиеи == Ажәа «аҭоурых» раԥхьатәи аҵакы [[Древняя Греция|ажәытә бырзен бызшәа]] аҟынтәи иаагоуп, уи иаанагоит «аҭҵаара, аилкаара, ашьақәыргылара, адырра аиура». Аҭоурых ахҭысқәеи [[факт|афактқәеи]] рыҵабыргреи риашареи рышьақәыргылара иадҳәалан. [[Древний Рим|Ажәытә аурымтәи]] аҭоурыхҿиарадырраҿы ([[Историография|аҭоурыхҿиарадырра]] иахьатәи аҵакала — аҭоурых ҭызҵаауа аҭоурыхтә ҭҵаарадырра аҟәша ауп), ари ажәа иаанарԥшуа иалагеит ииасыз ахҭысқәа ирызку [[Нарратив|ажәабжьҳәара]]. Иаарласны, «аҭоурых» ҳәа ахьӡырҵо иалагеит иарбанзаалак иҟаҵәҟьоу ма ихыҭҳәаау хҭыск, ҟаларак ирызку [[рассказ|ажәабжьқәа]].<ref>''[[Утехин, Сергей Васильевич|Утехин С. В.]]'' [http://utechin.narod.ru/svu/notice/02_01.htm О понимании истории] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140326182103/http://utechin.narod.ru/svu/notice/02_01.htm |date=2014-03-26 }}</ref> Аспециалистцәа изларҳәо ала, [[Ионийцы|иониатәи]] ажәа ''аҭоурых'' (ἱστορία) аауеит «индоевропатәи ашьаҭа ''vid'' аҟынтә, зҵакы алаҭын бызшәаҟны ''video'' аурыс бызшәаҟны ''видеть'' ҳәа иаарԥшу».<ref name="tahogodi">[[Тахо-Годи, Аза Алибековна|Тахо-Годи А. А.]] Ионийское и аттическое понимание термина «история» и родственных с ним // Вопросы классической филологии. – М.: Издательство Московского университета, 1969. Вып. 2. С. 112.</ref><ref name="savelpolet"/> [[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]] ажәа «аҭоурых» ҵакыс иамаз аҭҵаарадырра амҩала ироуаз иарбанзаалак адырра ауп, иахьатәи аҵакы ала аҭоурыхтә дырра ахаҭа акәымкәа. Иаҳҳәап, ари ажәа [[Аристотель|Аристотель]] «Аԥстәқәа рҭоурых» аҟны ахархәара аиҭеит. Уи ҳԥылоит, иара убас [[Гомер|Гомер]] игимнқәа, [[Гераклит|Гераклит]] иҩымҭақәа, Афинтәи аҳәынҭқарра аҿаԥхьа аҭоубаура атекст уҳәа рҿы. Ажәытә бырзен бызшәаҿы иҟан ажәа ''historeîn'', «аҭҵаара», уи раԥхьа [[Иония|Иониа]] мацара аҟноуп ахархәара ахьамаз, уаантәи Бырзентәыла зегьы иалаҵәеит, анаҩс [[Эллинизм|аеллинистикатә цивилизациа]] зегьы.<ref name="Ferrater-Mora">Ferrater-Mora, José. ''Diccionario de Filosofia''. Barcelona: Editorial Ariel, 1994.</ref> Иарбан [[Культура|культуразаалак]] аҿы еицырдыруа, аха ихьыԥшым ахыҵхырҭақәа рыла ирҵабыргым ажәабжьқәа, иаҳҳәап, [[Король Артур|акрал Артур]] изку алегендақәа, иаобиективтәу аҭҵаара акәымкәа, еиҳарак [[Культурные ценности|акультуратә ҭынха]] иахәҭакны иԥхьаӡоуп.<ref>{{книга |заглавие=Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |ссылка=https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |часть=Schweigen! die Kinder! |год=2000 |издательство=[[New York University Press]] |место=New York & London |isbn=0-8147-8141-1 |страницы=[https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/24 24] |язык=en |автор=Seixas, Peter |ответственный=Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.)}}</ref><ref name="Low1" /> Аҭоурых иарбан хәҭазаалак аҭҵаарадырратә дисциплинак аҳасабала абас еиԥш иҟоу ҭҵааразароуп. Ажәытә бырзен аҵакала ажәа «аҭоурых» XVII ашәышықәсазы [[Бэкон, Фрэнсис|Френсис Бекон]] ахархәара аиҭеит еицырдыруа атермин «[[естественная история|аԥсабаратә ҭоурых]]» аҟны. Бекон изы аҭоурых — «аамҭеи ақәыԥшылареи рҿы зҭыԥ шьақәыргыло амаҭәарқәа рдырра ауп», уи хыҵхырҭас иамоу [[память|агәынкылара]] ауп ([[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырра]] агәҭахәыцра ишалҵшәо еиԥш, [[поэзия|апоезиа]] афантазиа ишалҵшәо еиԥш). Абжьарашәышықәстәи Англиа аҟны ажәа «аҭоурых» еиҳарак ахархәара аман иааизакны ажәабжь аҵакы аҭаны (''story''). Иҷыдоу атермин аҭоурых (''history'') ииасхьоу ахҭысқәа реишьҭагыла аҳасабала англыз бызшәаҿы ицәырҵит [[XV век|XV ашәышықәса]] анҵәамҭазы, ажәа «аҭоурыхтә» (''historical'', ''historic'') — XVII ашәышықәсазы.<ref name="Whitney">Whitney, W. D. ''[https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English language] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210202174044/https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ |date=2021-02-02 }}''. New York: The Century Co, 1889.</ref><ref name="Ferrater-Mora"/> Германиеи, Франциеи, Урыстәылеи рҿы ажәа «аҭоурых» аҩҵакык рыла ахархәара амоуп. Абиԥарақәа ргәалашәараҿы иаанхаз ахҭысқәа зегьы, еиуеиԥшым иҵабыргу рформақәа, аҭоурыхтә [[Хроника|хроника]] аҵакы шьақәдыргылоит<ref name="wordnet">[http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn WordNet Search — 3.0] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050917065532/http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn |date=2005-09-17 }} {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=23|месяц=05|год=2013|url=http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn|id=20090329}}, «History».</ref>. Уи ииасыз аамҭа аиҭашьақәыргыларазы еиҳа ихадоу ахыҵхырҭақәа ралкааразы иаҭахуп. Иарбанзаалак аҭоурыхтә [[архив|архивқәа]], еиуеиԥшым атекстқәеи адокументқәеи ахьыԥшаау азеиԥш архив аҵакы иахьыԥшуп; урҭ доусы «рхатәы ҵабырг» шрымоугьы, лассы-лассы рыхәҭак ҿаԥырҽуеит. Архивтә хыҵхырҭақәа рыдагьы, аҭоурыхҭҵааҩцәа рхы иадырхәар рылшоит абаҟақәа ирну аҩырақәеи асахьақәеи, аҿаԥыцтә жәабжьқәа, иара убас егьырҭ ахыҵхырҭақәа<ref>Michael C. Lemon (1995).The Discipline of History and the History of Thought. Routledge. Page 201. ISBN 0-415-12346-1</ref>, иаҳҳәап, [[археология|археологиатә]]. Аҭоурых иахьыԥшым ахыҵхырҭақәа рыла, археологиа еиҳарак аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рзы ахәарҭа амоуп, ахҭысқәа лабҿаба избаз ршаҳаҭрақәа рышьақәырӷәӷәара ма рҿагылара мацара акәымкәа, иара убас информациала рхарҭәаара алнаршоит, иалкаау аамҭа хҵәахақәа ирхаану злаҟам ала. == Аҭоурыхи амифқәеи == Аҭоурыхтә текстқәа змам архаикатә культурақәа рҿы, урҭ ахыҵхырҭақәа рроль нанагӡоит [[мифология|амифологиа]], уи ажәытәра иазку адыррақәа раиуразы ицхыраагӡоуп. Кыр иҿиахьоу аҭоурыхтә традициа аныҟоу аамҭақәа раангьы, амифопоетикатә традициа аҵак ду амоуп. Убри аан иҟоуп аҭоурыхтә хҭыс ҿыцқәа рызхәыцра зҽазызшәо амифологиатә текстқәа. Урҭ рыхцәажәара мҩаԥысуеит «адәахьтәи» аганахьалагьы «аҩныҵҟатәи» аганахьалагьы (автохҳәаа). Аҭоурых аҭҵаарадырра аҳасабалеи, ма амиф аҳасабалеи реизыҟазаашьа апроблема еиҳа ихадахоит раԥхьатәи аҭоурыхтә усумҭақәа рцәырҵра аамҭазы, аха уи аамҭазы еиҳарак акосмологиатә ҟазшьа змоу ажәытә мифопоетикатә схемақәеи атекстқәеи аԥыжәара шрымац ирымоуп. Иалыркаауеит: ауаа ирыдҳәалаз ажәытәтәи ахҭысқәа рҭоурых ҭҵаарадыррак аҳасабала, [[Древний Восток|Ажәытә Мрагылара]] ишьақәгылаз анцәа идҳәалоу ахҭысқәа ирызку атеократиатә квази-ҭоурых, насгьы амифқәа, аквазиаамҭатә форма шеиқәырхоугьы ауаа ирыдҳәалаз ахҭысқәа ирызхьамԥшуаз<ref name="toporov1987">Топоров. История и мифы, 1987.</ref>. Аҭоурыхи амифологиеи реидҳәалара еилыкка иубарҭоуп [[космогонические мифы|акосмологиатә нарративқәа]] рҿы. Урҭ рҷыдарақәак анырра ду ҟарҵеит раԥхьатәи аҭоурыхтә текстқәа рышьақәгылашьеи рҵакқәеи рҿы. Ари анырра аарԥшуп азҵаара аҭак аҳасабала ишьақәгылоу атекст аҿы: Атекст шьақәгылоуп адунеи аиҿкаашьа иазку азҵаарақәеи аҭакқәеи рыла. Атекст еихшоуп ахҭысқәа рыхцәажәарала ишьақәгылоу ахәҭақәа рыла. Арҭ ахҭысқәа аамҭа ахҵәахақәа раҳасабала еишьҭагылоуп, хҵәахацыԥхьаӡа алагамҭа арбоуп. Акосмос ақәыԥшылара ахцәажәарақәа еишьҭаргыланы иаарԥшуп. Ахырхарҭа шьақәыргылахоит адәахьынтәи аҩныҵҟахь. Ашара етапк аҟынтәи анаҩстәи аетап ахь аиасразы иаҭахуп иҷыдоу азнеишьа. Ахҭысқәа хәыҷы-хәыҷла акосмологиатәи анцәатәи ҩаӡара аҟынтәи аҭоурыхтәи ауаҩытәыҩсатәи ҩаӡарахь илбаауеит. Акосмологиатә цәаҳәа аҵыхәтәантәи аелемент аҭоурыхтә цәаҳәа актәи аелемент акәхоит. Раԥхьатәи [[культурный герой|акультуратә фырхаҵа]] лассы-лассы арҭ аҩ-цәаҳәак рҳәааҿы дцәырҵлоит. Уи адгьылтә ҩаӡараҿы акосмос аԥҵара хиркәшоит. Иара иоуп асоциалтә нормақәа рышьақәыргыларала акультура-ҭоурыхтә традициа ашьаҭа зкуа. Атекстқәа рҟны асоциалтә ԥҟарақәа аарԥшхоит. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп аколлектив аҩныҵҟа аибагаратә еизыҟазаашьақәа рыԥҟарақәа. Арҭ аԥҟарақәа рҟынтәи иаауеит аиуара асхемақәа<ref name="toporov1987"/>. Амифопоетикатә текстқәа рҿы акосмологиатәи, аиуаратәи, иара убас аибагаратә еизыҟазаашьақәеи рсистема асхемақәа рыдагьы, амифҭоурыхтә традициақәа рсхема аҵанакуеит. Арҭ асхемақәа, еиҳарак, амифқәеи «аҭоурыхтә» [[предание|ҳәамҭақәеи]] рыла ишьақәгылоуп. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа лассы-лассы агха рыхьуеит, насгьы амифи аҭоурыхтә ҳәамҭеи рҳәаақәа рышьақәыргылара гәрамгарҭас иҟарҵоит, аха атрадициа ныҟәызго рыбжьара ари аихшара ауадаҩрақәа цәырнагаӡом. Англыз етнограф [[Малиновский, Бронислав Каспар|Бронислав Малиновски]] «аҭоурыхтә» ҳәамҭақәа иалкаау традициак ныҟәызго иреиԥшу ауаҩытәыҩсатә персонажцәа злахәыз, насгьы аколлектив актуалтә гәалашәара (ажәаҳәаҩ ихатә гәалашәара, аҭаацәа рабиԥара ргәалашәара, агенеалогиатә схемақәа уб. иҵ.) зымҿхазкуа ахҭысқәа ирыдиҳәалон. «Аҭоурыхтә» ҳәамҭа иаҷыданы, амиф аҳәаақәа ирҭагӡаны иаарԥшуп даҽа ҭагылазаашьак аҿы ухаҿы иузаамго ахҭысқәагьы: убас, еиуеиԥшым аиҭакрақәа мҩаԥысуеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп ацәеижь аԥсахра, ауаҩы аԥстәы иеиԥшхара, усхкык аҟынтәи даҽа усхкык ахь аиасра. Амифи аҭоурыхи реиԥшымзаарақәа ҭырҵаауеит егьырҭ «анарративтә» проза хкқәа ирҿырԥшны. Америкатәи аиндеиццәа [[нутка (народ)|нутка]] ркультураҿы амифи [[легенда|алегендеи]] реизыҟазаашьа ҭызҵааз [[Сепир, Эдуард|Едуард Сепир]] алкаа ҟаиҵеит аҩжанркгьы ныҟәызго иҟаҵәҟьаз ахҭысқәа рдырраҭарақәа раҳасабала ишахәаԥшуа, аха амиф ажәытәра лашьца ([[мифическое время|амифтә аамҭа]]), адунеи зынӡа даҽакала ианыҟаз аепоха иахыԥхьаӡалоуп; алегенда аҭоурыхтә персонажцәа аазырԥшуа, иалкаау аҭыԥи ажәлари ирызку, актуалтә [[ритуал|ритуалтә]] ма асоциалтә ҵакы змоу ахҭысқәа рыҽрыманадоит. [[сказка|Алакә]], амиф, аҭоурыхтә ҳәамҭа, иԥшьоу аҭоурых назлоу ԥшь-хәҭакны еилоу «анарративқәа» рсхема аҳәаақәа ирҭагӡаны иалкаахоит ҩ-ҷыдарак — «алакәтә» — «илакәтәым», «[[сакральное|асакралтә]]» — «исакралтәым»: алакә — лакәтәуп, исакралтәым; амиф — лакәтәуп, исакралтәуп; аҭоурыхтә ҳәамҭа — илакәтәым, исакралтәым; иԥшьоу аҭоурых — илакәтәым, исакралтәуп. Ари аусхкы ҭызҵаауаз аҵарауаа, иаҳҳәап, Е.Сепир, Б. Малиновски, В. Сиудов, К. Скотт Литтлтон, У. Беском, [[Вансина, Ян|Ж. Вансина]] уб. егь., апроза аҩныҵҟа еиуеиԥшым ажанрқәа алыркаауан, иара убас амифологиатәи аҭоурыхтәи ҳәамҭақәа рыбжьара атипологиатә аиасрақәа реишьҭагылашьақәа шьақәдыргылон. Ибжьаратәу аформақәа рахь иаҵанакуеит аҭоурыхтә хҳәаа иадҳәалоу, аха амифопоетикатә традициа иахылҿиаауа агәалашәара, ахроникатә нҵамҭақәа, ашаҳаҭтә ҿахәы, ахылҵшьҭра иазку аҳәамҭақәа. Агиографиатә легендақәа амифи аҭоурыхтә текстқәеи ирыдҳәалоуп. Иҟоуп еиҳа инарҭбаау апроблема: агиографиатә легендақәа «рҭоурыхтәра», иара убас аҭоурыхтә нарративқәа «рмифологиатәра», мамзаргьы «рҭоурыхтә ҵакы рцәыӡра». Уи ареалтә ҭоурыхтә хаҿқәа рбиографиақәагьы ирызкуп<ref name="toporov1987"/>. Раԥхьатәи «аҭоурыхтә» прозақәа иреиуоу — аҭоурыхра иазааигәатәны уахәаԥшуазар — рхатә ҳәамҭа мацарақәа роуп «аҭоурыхтә» ҳәа ирыԥхьаӡо, егьырҭ ааигәа иҟоу акультурақәа рҳәамҭақәа амифологиатә аамҭа иаҵанакуеит, амифологиа аҳасабалагьы иахәаԥшуеит. Актуалтә гәалашәара иаҵанакуа аамҭа анҭыҵ — аҩыра змам атрадициақәа рҿы, шамахамзар, быжь-абиԥарак иреиҳаӡам — ажәытәра зегьы ахҭысқәа рыла еихшамкәа еизакны иҟоуп, ахҭысқәеи ажәабжьҳәаҩи рыбжьара аамҭатә дистанциа арбаӡам. Ҳ. ԥ. ҟ. 1-тәи азқьышықәсазы хыԥхьаӡара рацәала акультурақәа, Адгьылбжьарамшын инаркны аокеан Ҭынч аԥшаҳәақәа рҟынӡа, аҳәынҭқарра ашьақәгылара аамҭа рхыргеит, раԥхьаӡа акәны амифопоетикатә шьақәгылашьақәа рҿы акризис ҟалеит. Акосмологиатә схемақәа ртрадициатә формақәа ацәырҵра ҿыцқәа ишахәҭоу еиԥш рыхцәажәареи реилыркаареи рылымшеит. Ажәытә космологиатә традициаҿы аилыркаара зҭахыз аҭагылазаашьақәа рыхәҭак ауп изыхцәажәаз, убри аҟнытә убарҭ ацәырҵра ҿыцқәа назлаз, ахцәажәара ахкы ҿыцқәа аҭахын. Акосмологиатә нарративқәеи, [[этиологические мифы|аетиологиатә мифқәеи]], иара убасгьы заатәи аквазиҭоурыхтә текстқәеи рҟынтәи, акультура ииасуеит заатәи аҭоурых хцәажәарахь. Аамҭа цацыԥхьаӡа ишьақәнаргылоит адунеи аҭоурыхтә хәаԥшышьа, насгьы аҭоурых ҭҵаарадыррак аҳасабала ицәырҵуеит. Раԥхьа аҭоурыхтә хәаԥшра амифопоетикатә иаҟәгамызт, анаҩс уи иацәхьаҵны иаҿагылеит, аҵыхәтәаны, зынӡа мап ацәнакит. Заатәи аҭоурыхтә текстқәа рҿы макьана иубарҭоуп акосмологиатә жәабжьқәа рҷыдарақәа жәпакы. Убас, урҭ азҵаарақәа жәпакы рҭак ҟазҵо аиҿкаашьа рымоуп. Убас, заатәи [[русская летопись|аурыс ашықәснҵа]] алагамҭа «Абар [[Повесть временных лет|аамҭатә шықәсқәа ражәабжьқәа]]. Аурыс дгьыл ахьынтәиҟалаз. Киев раԥхьаӡа аҳра зуадаз, насгьы иарбан хылҵшьҭроу иамоу аурыс дгьыл» акыраамҭатәи атрадициа шьаҭас иамоуп. Џьара-џьара заатәи аҭоурых ԥҵамҭаҿы азҵаарақәеи аҭакқәеи рформа стилистикатә знеишьаны иҟалоит, иаҳҳәап, лассы-лассы уи аҩыза [[ирландские саги|ирландиатәи асагқәа]] рҿы иуԥылоит, мамзаргьы атекст иалкаау аҭыԥқәа рҿы иааԥшуеит, иаҳҳәап, китаитәи «[[Го юй|Го иуи]]», «Аҳрақәа ирызку ажәабжьқәа» рҿы. Азҵаара-аҭактә композициа ахархәара, хәҭа-хәҭала акәзаргьы, заатәи аҭоурыхтә хцәажәарақәа рҿы адиалогқәа рырацәара ауп изыдҳәалоу, иаҳҳәап, китаитәи «[[Шу цзин|Шуцзин]]» («Аҭоурых ашәҟәы») аҟны. [[Геродот|Геродот]] ихаҭа шаҳаҭс дахьзыҟамлоз, насгьы избаз иаҳасабала аӡәгьы изеиҭамҳәоз ахҭысқәа данрыхцәажәоз, адиалог аформа дазхьаԥшуан, џьара-џьара азҵаарақәеи-аҭакқәеи рформақәагьы. Ари автор иидыруаз адиалог иашақәа, ааԥхьарақәа, ажәахәқәа убас егьырҭгьы, ма зынӡа ахархәара риҭаӡом, ма иԥсахны иааигоит. Заатәи аҭоурыхтә текст аформа ахаҭа, еиҳарак, аҭак аԥшаара аҳасабала ишьақәгылан, уи азы атекст ибзианы аус адулатәын. Арахь иаҵанакуеит, Геродот ихы иаирхәаз амифқәа ррационалисттә интерпретациа аметоди аҭоурыхдырҩы [[Фукидид|Фукидид]] алҵшәақәа рыла илкаақәа рметоди. Аҭак аԥшаара, еиҳарак акосмологиатә нарративқәа ирықәшәо аритуалқәа рҳәаа иҭагӡаны, аҭак аиура апроцедура иадҳәалоуп<ref name="toporov1987"/>. Заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа амифопоетикатә традициа аҳәаақәа ирҭагӡоу аамҭеи ақәыԥшылареи реилкаара еиқәдырхоит. Аҭоурыхдырыҩцәа Геродот, Фукидид, [[Полибий|Полибии]] аамҭа [[цикличность|ациклтә модель]] еихыршон, уи ала иаарԥшхоит Геродот ихронологиа шҵаҵӷәыдоу, Фукидид «илогикатә» хронологиа еиԥш. Заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа раԥҵаҩцәа иарбоу аилкаара аиааира рҽазыршәон, ахыркәшаратә аамҭатә цикл «ариашарала». Убас, урҭ аелементқәа еиҿызкаауаз, ахронологиа иадызҳәалоз асиақәа шьақәдыргылон. Ижәытәӡатәиу аҿырԥштәқәа рахь иаҵанакуеит «[[Палермский камень|Палермтәи ахаҳә]]» ала еицырдыруа ажәытә египеттәи ашықәснҵара еиқәхаз ахәҭақәа, ҳ.ԥ.ҟ. 25-тәи ашә., ҳ.ԥ.ҟ. XII—VII ашә. ирыҵаркуа аепонимқәа ассириатәи рсиақәа — лимма, иара убас аҭоурыхтә ҟазшьа змоу китаитәи атекстқәа, уахь иаҵанакуеит иалкаау аҳра аҭоурых, адинастиақәа, анналқәа, мамзаргьы изхылҵыз рыхьӡқәеи рыԥсҭазаара арыцхәқәеи еиқәзырхаз, [[Чжоу|Чжоу]] аепохаан ицәырҵыз ашьҭратә ҭаӡҩырақәа уб.иҵ. Ажәытәӡатәи заатәи-аҭоурыхтә текстқәа ирыҵаркуеит иара убас, хронологиала еишьҭаргылоу хыԥхьаӡара рацәала асиақәа, урҭ ирхыԥхьаӡалоуп [[Евмел Коринфский|Евмел]] иҩымҭа «Коринтиака» еиԥшу агенеалогиатә поемақәа, есышықәсатәи аофициалтә нҵамҭақәа, [[логографы|алогографцәа]] — [[Гекатей Милетский|Гекатеи Милетскии]] егьырҭи еиқәдыршәаз «Агенеалогиақәа». Агенеалогиақәа ахронологиатә еишьҭагылашьақәа рахь ииасыр рылшон. Индиатәи агенеалогиатә традициа [[пураны|апуранқәа]] рыла иалагоит — аканонтә [[индуизм|индуисттә]] текстқәа, аквазиҭоурыхтә жанр «[[Итихасы|Итихасы]]» атекстқәа — хаҭала иуҳәозар «аҭоурых». Ари атрадициа еиҳарак амифологиатә материал аҟны инарҵауланы ашьаҭа акит, иара убас Индиа ҭыԥқәак рҿы иахьа уажәраанӡа еиқәхеит, лассы-лассы маӡала. Агенеалогистцәа хԥа-ԥшьба шәышықәса рыҩныҵҟа аҭыԥантәи аҭоурых аиҭашьақәыргылара алзыршо асиақәа шьақәдыргылоит, иара убас амифологиатә «адунеи ашара аепохеи» [[первопредок|раԥхьаӡа изхылҵызи]] аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рҭоурыхи рыбжьара аамҭалатәи аимҟьарсҭа еиҳарак амифологиатә материал ала ихадырҭәаауеит. Аҵыхәтәантәи аамҭазы хыԥхьаӡара рацәала агенеалогиатә традициақәа ирыхцәажәан Океаниа, Африка, иара убас Аладатәи, Агәҭантәи, Аҩадатәи Америка арегионқәа рҿы<ref name="toporov1987"/>. Агенеалогиатә усумҭақәа ирықәшәоит акосмологиатә қәыԥшылара аобиектқәа рыла лассы-лассы зыхцәажәарақәа ирылаго, агеографиатә ҟазшьа змоу аԥҵамҭақәа. Акосмологиатә традициа аҟынтәи аҭоурыхтә традициахь, даҽакала иуҳәозар, амифқәа рҟынтәи аҭоурых ахь аиасра апроцесс аан, «аамҭеи» «ақәыԥшылареи» (иара убас урҭ ирышьашәалоу аперсонификациа зызу, нцәахәыс иԥхьаӡоу аобиектқәа, [[Кронос|Кронос]], [[Гея|Геиа]], [[Уран (мифология)|Уран]] реиԥш иҟоу уҳәа уб.иҵ.) амифологиатә нарратив, акосмологиатә драма алахәылацәа рҟынтәи аҭоурыхтә процесс ахьымҩаԥысуа ҳәаақәаны иҟалеит. Ари аиасра алыршахеит аилкаарақәа «аамҭеи» «ақәыԥшылареи» асакралтә ҟазшьа рцәыӡреи, насгьы ҿыц ицәырҵыз ахырхарҭа — аҭоурых — аҟны дара рзы еиҳа зхы иақәиҭу ахархәаратә ԥҟарақәа рышьақәгылареи иабзоураны. Аҭоурыхтә дунеихәаԥшышьа ашьақәгылара иацхрааит заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа жәпакы. Урҭ рахь иаҵанакуеит автор еиуеиԥшым традициақәак дахьрызхьаԥшуа ажәабжьқәа (ажәытә бырзен логограф [[Гелланик|Гелланик]] еиқәиршәеит тәылақәак рзеиԥш ҭоурых ахронологиатә схема; [[Сыма Цянь|Сыма Циан]] еиқәиршәеит Китаи раԥхьатәи еизаку ҭоурыхны иҟалаз «Аҭоурыхтә нҵамҭақәа»), иара убас автор аамҭа хҵәахак, ма хҭыск ахьааирԥшуа ([[Пелопоннесская война|Пелопоннессктәи аибашьра]] иазку Фукидид ишәҟәы «[[История (Фукидид)|Аҭоурых]]»; аҭаацәара Бань рышәҟәы «Заатәи Хань рдинастиа аҭоурых»). Аҩ-ҭагылазаашьак рҿы атекст асакралтә ҟазшьеи амифи ирцәыхароуп. Арҭ атекстқәа амифгьы рылоуп, аха азеиԥш концепциа аҳәаақәа ирҭагӡаны ихадоу ароль ааннакылом, уи епизодны, детальны, аԥҵамҭа иалементны иҟалоит<ref name="toporov1987"/>. Заатәи аҭоурыхтә текстқәа рзы акосмологиатә концепциақәа «аритми» ахырхарҭеи шьақәдыргылон. Иаҳҳәап, ақалақьқәа, аҳәынҭқаррақәа, адинастиақәа, ацивилизациақәа рҭоурых ахцәажәараан, аҭоурыхҭҵааҩцәа рхы иадырхәон акосмологиатә еилазаара аҟынтәи иааз аилкаарақәа, еиҳа иманшәалоу ахцәажәаратә схема аҳасабала, убарҭ иреиуоуп аира, аизҳара, адеградациа, аԥсра; арҭ апроцессқәа акосмологиатә мистериаҿы асакралтә елементны иҟамызт. Раԥхьатәи ажәабжьқәа еиҳарак аҳрақәеи (иаҳҳәап, ажәытәкитаитәи атрадициаҟны) аибашьрақәеи рыхцәажәарала ишьақәгылоу - акосмологиатә еиҿагыларақәа рҭоурыхтә аналог ауп. Заатәи аҭоурыхтә текстқәа рзы лагамҭаны иҟалеит ақалақь ашьаҭакра ([[Тит Ливий|Тит Ливии]] иҟны [[Рим|Рим]]), уи амифи аҭоурыхи еиланагӡоит, иара убас акосмологиатә ԥҵара атемагьы иадҳәалоуп. Аҭоурых аҿы амиф аҭынха иаҵанакуеит иҷыдоу аҭоурыхтә традициа ашьаҭакҩы ихаҿсахьа, уи лассы-лассы амифгьы аҭоурыхгьы иахырыԥхьаӡалоит, мамзаргьы уи иҟаҵәҟьазаара агәыҩбара рызцәырнагоит (аурымцәа рҿы [[Ромул и Рем|Ромулеи Ремеи]]; аславиантә традициаҿы [[Лях|Лиах]], [[Чех|Чех]], [[Крак|Крак]], [[Кий (князь)|Кии]] уҳәа егьырҭгьы)<ref name="toporov1987"/>. [[Геродот|Геродоти]] егьырҭ заатәи аҭоурыхҭҵааҩцәеи аҭоурыхтә персонажцәа рхымҩаԥгашьа ахақәиҭра еижьаганы ирыԥхьаӡон, урҭ акосмологиатә хҭысқәа алахәцәа ргәазыҳәарақәа назыгӡо раҳасабала акәын ишаадырԥшуаз. Убасҵәҟьа ауп ишыҟаз абжьарашәышықәстәи аамҭазы иҟаз «апровиденциалисттә» традициагьы. Аҭоурых ҭҵаарадырратә дисциплинак аҳасабала, насгьы аҭоурыхра адунеихәаԥшышьатә конструкцианы ашьақәгылара иацхрааит аҭоурыхтә хҭысқәа зыхҟьаз аилкаареи, насгьы аамҭа цацыԥхьаӡа урҭ рыҿиареи. Уи аганахьала Фукидид илшаз рацәоуп. Геродот лассы-лассы азакәан амчхареи алахьынҵеи дрызхьаԥшуан, аха ус еиԥш иҟоу азнеишьа амзызқәа ҭҵаарадыррала реилкаара иацәыхаран<ref name="toporov1987"/>. Заатәи аҭоурыхтә текстқәа рҿы акосмогониа иазҷыдароу «аԥҵаратә схема» ашьҭақәа еиқәырхан, уи уажәы ииаган, уаанӡа истатикатәны, иаморфтәны, еиҟәыҭхамкәа, рацәак хшыҩзышьҭра зҭатәым ҳәа иԥхьаӡаз - ауаҩы иҭоурых ахь. Аҭоурых аҿы ахҭысқәа еиӷьу аҟынтәи еицәоу ахь ииасуан; убри аан акосмогониатә мифқәа рҿы иаҳа ихадоу ҳәа иԥхьаӡоу аԥҵара «алагамҭа» ауп: иаԥҵаз адунеи абсолиуттә акзаареи аинаалареи аныԥшуан. Инарҭбааны аларҵәара аман ԥшь-шәышықәсак ирызкыз агәаанагара: актәи — [[золотой век|ахьтәы шәышықәса]], аҵыхәтәантәи — зегьы иреицәоу, узықәгәыӷратә иҟам аамҭа. Иҟан иара убас уи иаҿагылоу асхемақәагьы, уа ахьтәы шәышықәса ҳәа иԥхьаӡан аҭоурых анҵәамҭа — ари еиуеиԥшым [[хилиазм|ахилиастикатә]] концепциақәа ирызҷыдаҟазшьан<ref name="toporov1987"/>. Заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа (иаҳҳәап, ажәытәбырзентәи) ӷәӷәала аепос иадҳәалаз ажәабжьҳәаратә литература ажанр иаҵанакуан, уи амифологиатә шьаҭақәа шамоу ҩашьом. [[логограф|Алогографцәеи]] [[Геродот|Геродоти]] рҭоурыхтә текстқәа рҟны инарҭбааны рхы иадырхәон афольклортә, иара убас алакәтә материал. Аурымтәи аҭоурыхҿиарадырра аԥсыжратә қьабз аан ирҳәоз арҽхәарақәеи ({{lang-la|laudatio funebris}}), насгьы зыдунеи зыԥсахыз иԥсҭазааранҵеи ирыдҳәалоу, иамоуп иара убас афольклортә хыҵхырҭақәагьы. Убас, афольклортә стилистика аҷыдарақәа жәпакы [[Тацит|Тацит]] иҿы иубарҭоуп. Заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа, лымкаала Геродот иҟны, амифологиатәи афантастикатәи материалқәа (рационалла аус зыдулоу) рацәаны иахьрылоу, иаҳҳәап, атыҩкрақәа, адгьылҵысрақәа, алахьынҵеи ([[Тихе|Тихе]]) алаԥықәшәареи рроль убас егьырҭгьы шаҳаҭра руеит арҭ атекстқәа амифопоетикатә традициа аҭынха шакәу. [[Аристотель|Аристотель]] Геродот «амифолог» ҳәа ихьӡиҵеит (ажәытә бырзен бызшәала μυθολόγος). Убри аамҭазы акраҵанакуеит амиф рационалла аилкаара, насгьы аҭоурыхтә материал ихыҭҳәаау аҟәыҭхара, уи Геродот илнаршеит амифологиа аҟынтәи аҭоурых ахь аиасра. Аепикатә традициақәа рышьақәгыларазы иҟаз аҭоурыхтә ҭагылазаашьақәа џьара-џьара даара еиуеиԥшымызт, убри аҟнытә атекстқәа рҟны аҭоурыхи амифологиеи реизышәара еиҟарамызт. Амиф ҟазшьа змоу индиатәи аепикатә поемақәеи («[[Махабхарата|Махабхарата]]», «[[Рамаяна|Рамаиана]]»), [[пураны|пуранақәеи]] реиԥш еицырдыруа иҟоуп, иара убас аҭоурых ҟазшьа змоу испаниатәи «[[Песнь о моём Сиде|Сара с-Сид изку ашәеи]]», исландиатәи акралтәи, ма абшьҭратәи [[саги|сагақәеи]]<ref name="toporov1987"/>. Аҭоурых амиф аҟынтәи ахақәиҭтәра убарҭоуп асакралтә ҟазшьа зцәыӡыз, анаҩс аҭҵаарадырра аҭоурых зхылҿиааз атекстқәа рҟны еиԥш, ажәытә амифопоетикатәи адинхаҵаратәи традициақәагьы рҟны. Убас, аџьамтә традициаҿы ([[маздеизм|амаздеизми]] [[манихейство|аманихеиствеи]]) аҭоурых шьақәгылоуп иԥсабаратәым асхемала, аха уи ашьаҭа асакралтә беиарақәа рсистема еиқәзырхо акосмологиатә дунеихәаԥшышьаҿы иҟоуп. Даара акраҵанакуан аамҭа азҵаара ахаҭа азҿлымҳара (иаҳҳәап, [[Зерван|Зерван]] ихаҿсахьаҿы), уи апериодизациеи аҿиареи, иара убас аамҭеи аԥҵара амч хадақәеи реимадара - иҵоуроугьы иҵоурамгьы. Амиф аҟынтәи аҭоурых ахь аиасраҿы аҵакы аман [[иудаизм|аиудаизм]], уи Анцәеи (аԥсабаратә дунеи иалгоу, акосмологиаҿы аасҭа аҭоурых аҳәаақәа ирҭагӡаны иаарԥшу) аҳи (акосмологиатә еимадарақәа зцәыӡыз, шьҭралатәи напхгаҩны иҟалаз, аҭоурыхтә процессқәа ирыхәҭакхаз) аԥсабара иаҟәганы аҭоурых иахәҭакны иҟанаҵеит. [[Ақьырсианра|Ақьырсианра]] амиф аҟынтәи аҭоурых ахь шьаҭанкыла ииасит. [[Христианская мифология|Ақьырсиантә мифологиа]] раԥхьаӡа акәны, Анцәа аҭоурыхтә аамҭа дахәҭакны дҟанаҵеит, [[историчность Иисуса Христа|Иаса Қьырса]] иҟаҵәҟьоу аҭоурыхтә хаҿоуп ҳәа дшьақәырӷәӷәо. Адунеихәаԥшышьа ҿыц излаҳәо ала, ауаҩы амифи акосмологиеи рдунеи аҿы акәымкәа, аҭоурых аҟноуп дахьыҟоу. Аҭҵаарадырраҿы иҟан агәаанагарақәа аҭоурыхи амифи еиуеиԥшым реизышәарақәа ирызкны, аха урҭ аки-аки рхьыԥшымра мап ацәкымызт (уи инақәыршәаны — аҭоурыхра амифопоетикатә дунеихәаԥшышьа аҟынтәи), иара убас иҵаулоу ргенетикатә еимадарақәагьы<ref name="toporov1987"/>. == Аҭҵаарадырра == Пруссиатәи аҭоурыхҭҵааҩ [[Ранке, Леопольд фон|Леопольд фон Ранке]] ишьақәирӷәӷәон: «Хаз иҟоу ажәларқәа рҭоурых аизга, адунеизегьтәи аҭоурых шьақәнаргылартә изыҟалом, избанзар урҭ ахҭысқәа реидҳәалара ацәыӡуеит. Аха адунеизегьтәи аҭоурых ҭҵаарадыррак аҳасабала дҵас иамоуп абри аидҳәалара аилкаара, насгьы ажәларқәа зегьы еидызҳәало ахҭысқәа рыҿиарамҩа аарԥшра»<ref name="КФЭ">Всемирная история // [[Краткая философская энциклопедия]]. / Под ред. Е. Ф. Губского и Г. Б. Кораблёвой. — {{М.}}: Прогресс, 1994.</ref>. [[науковедение|Аҭҵаарадырратә знеишьақәа]] рҳәаақәа ирҭагӡаны аус зуа аҭҵааҩцәа ирыԥхьаӡоит, аҭоурых ихаҭәаау ҭҵаарадыррак аҳасабала адунеи аҿы ишьақәгылеит XIX ашәышықәса азбжеи анҵәамҭеи ирхымгакәа. Убасҟан ишьақәгылеит зхатәы хырхарҭақәа змоу ауаажәларратә ҭҵаарадыррақәа ([[психология|апсихологиа]], [[социология|асоциологиа]], [[Антропологиа|антропологиа]], [[политология|аполитологиа]], [[Экономика (наука)|аекономика]]), иара убри аамҭазгьы аҭоурых аҭҵаарадырақәа ргәыԥ иахыԥхьаӡалахеит<ref>Савельева, Полетаев, 2003, с. 292–295.</ref><ref>Савельева, Полетаев, 2008, с. 21.</ref>. Аҭоурых ҭҵаарадыррак аҳасабала ашьақәгылара атәы зҳәо ихадоу арбагақәа ируакуп ауниверситетқәа рҿы аҭоурыхтә факультетқәа раартра. Убри аҟнытә иахьатәи аҭҵаарақәа равторцәа гәҽанызаарала XVIII ашәышықәса аӡбахә рҳәоит аҭоурыхтә дыррақәа реизгара аҟынтәи ҭҵаарадыррала рызнеира аепоха аҳасабала. Уи иаԥхьанеиуаз аамҭа аҵкыс, еиҳа аҭҵаарадырратә знеишьала иалкаан<ref>Каменский, 2012, с. 277.</ref>. Авторцәақәак аҭоурых [[гуманитарные науки|агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]] ирхырыԥхьаӡалоит, даҽа шьоукы - [[общественные науки|ауаажәларратә ҭҵаарадыррақәа]]<ref>Scott Gordon and James Gordon Irving, ''The History and Philosophy of Social Science''. Routledge 1991. Page 1. ISBN 0-415-05682-9</ref>, мамзаргьы агуманитартәи ауаажәларратәи ҭҵаарадыррақәа ирыбжьаратәны ирыԥхьаӡоит<ref>Ritter, H. (1986). Dictionary of concepts in history. Reference sources for the social sciences and humanities, no. 3. Westport, Conn: Greenwood Press. Page 416.</ref>. Аҭоурых аҭҵаара лассы-лассы апрактикатә ма атеориатә хықәкқәа ирыдҳәалоуп, аха уи ауаҩытәыҩсатә дырраҭахрақәа раарԥшра акәзаргьы алшоит<ref name="graham-ch1">{{книга |заглавие=The Shape of the Past |ссылка=https://archive.org/details/shapeofpast0000grah |издательство=Oxford University |год=1997 |часть=Chapter 1 |язык= |автор=Graham, Gordon}}</ref>. Аҭоурыхҭҵааҩцәа ахҭысқәа рхылаԥшҩцәеи рылахәцәеи ракәны излаҟоу ала, рҭоурыхтә усумҭақәа изҭагылоу аамҭа иашьашәаланы иҩуп, насгьы аполитика ииашамкәа азыҟазаара мацара акәымкәа, раамҭазы иҟаз азеиԥш ҩашьарақәа зегьы аадырԥшуеит. Италиатәи ахәыцҩы [[Кроче, Бенедетто|Бенедетто Кроче]] иажәақәа рыла, «аҭоурых зегьы — ҳаамҭазтәи аҭоурыхуп»<ref name=autogenerated1>Whitney, W. D. (1889). [https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English language] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210202174044/https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ |date=2021-02-02 }}. New York: The Century Co. Page [https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ&printsec=frontcover#PPA2842,M1 2842] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210120061910/https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ&printsec=frontcover#PPA2842,M1 |date=2021-01-20 }}.</ref>. Англо-Америкатәи аҭоурыхҭҵааҩцәа аҭоурых аҟазара акәу, мамзаргьы аҭҵаарадырра (''Science'') акәу ҳәа иҟаз аимак иахцәажәон, урҭ рҟынтәи ари амаҭәар иаҳа иззааигәоу аилкаара иашьҭан<ref>Arnold, 2000, p. 114.</ref>. Британиатәи аҭоурыхҭҵааҩ [[Арнольд, Джон (историк)|Джон Арнольд]] излеиԥхьаӡо ала, аҭоурыхтә вариантқәа рахьынтә руакы алхра егьырҭ мап рыцәкны, ишәарҭоуп, избан акәзар абри аҩыза азнеишьала аҭоурых иаку, еиҿагылара змам «ииашоу» жәабжьны иаарԥшхоит. Арнольд иажәақәа рыла, «обиективтә» мамзар «аҭҵаарадырратә» («scientific»; англыз термин «science» аурыс термин «наука» аҵкыс еиҳа иҭшәоуп) ҭоурых зыҟалом. Ас еиԥш иҟоу аҭоурых адунеихәаԥшышьа, асоциалтә интересқәа, агендертә зҵаарақәа ирызку зхатәы гәаанагарақәа змоу асубиективтә ҭоурыхҭҵааҩцәа ргәазыҳәара иалҵшәоуп, насгьы урҭ лассы-лассы ахҭысқәа ирызку доусы иверсиа ииашоу акы аҳасабала иахәаԥшуеит. Иаку иҵабыргу аҭоурых аидеи — Аҭоурых иашаҵәҟьа — мыцхәы изызхьаԥшуа ауп, убри аҟнытә даараӡа ишәарҭазаргьы алшоит<ref>Arnold, 2000, p. 118.</ref>. == Аҭоурыхҿиарадырра == {{main|Аҭоурыхҿиарадырра}} [[Файл:General biography; or, Lives, critical and historical, of the most eminent persons of all ages, countries, conditions, and professions, arranged according to alphabetical order (1818) (14761572336).jpg|мини|230px|[[Геродот|Геродот]] (484 ҳ.ԥ.ҟ. - 425 ҳ.ԥ.ҟ.), «аҭоурых аб» ҳәа изышьҭоу]] Атермин ''аҭоурыхҿиарадырра'' иамоуп акымкәа аҵакқәа.  Актәи, уи аҭоурых аҩышьа, [[Методология истории|аҭоурыхтә метод]] ииашаны ахархәара, аҭоурыхтә [[познание|дыррақәа рыҿиара]] иазку аҭҵаарадырра ауп. Аҩбатәи, ари атермин ала иарбоуп, лассы-лассы тематикала, мамзаргьы даҽа знеишьак ала азеиԥш еизакыра аҟынтәи иалху аҭоурыхтә усумҭақәа реизга (иаҳҳәап, [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] ирызку [[1960-е годы|1960-тәи ашықәсқәа]] рҭоурыхҿиарадырра). Ахԥатәи, атермин «аҭоурыхҿиарадырра» иаҵанакуеит иалкаау аҭоурыхҭҵааҩцәа ргәаанагарақәеи русумҭақәеи рыҭҵаара (аҭоурыхтә усумҭақәа раԥҵара амзызқәа, урҭ ртемақәа ралхра, ахҭысқәа реилыркаашьа, автори иаԥхьаҩцәеи рдунеихәаԥшышьа, егьырҭ аҭоурыхҭҵааҩцәа рфактқәеи рызхьарԥшрақәеи рхархәашьа анализ рзыруеит). Апрофессионалтә ҭоурыхҭҵааҩцәа ауаатәыҩса рҭоурых иазку иаку жәабжьк, мамзаргьы ажәабжьқәа рцикл аԥҵара иалацәажәоит. == Аҭоурых афилософиа == {{main|Аҭоурых афилософиа}} Аҭоурых афилософиа — ауаатәыҩса рҭоурых аҵакы хада азҵаара аҭак аҟаҵара зҽазызшәо [[Афилософиа|афилософиа]] аҟәша ауп. Ари афилософиа аҟәша иаҵанакуеит аҭоурых [[Телеология|ателеологиа]] иазку агәҭахәыцрақәа, даҽакала иуҳәозар, аҭоурых планк иқәныҟәаны иҿиоума, ахықәкы, ма амҩақәҵагатә принципқәа амоума, насгьы иамоума аҭоурых анҵәамҭа. Аҭоурых афилософиеи [[Историография|аҭоурыхҿиарадырреи]] еиларҩашьатәым, даҽакала иуҳәозар, аҭоурых академиатә дисциплинаҵас аҭҵаара, уи иамоуп иалкаау аметодқәа, апрактикатә хархәара, насгьы ахатә ҿиара аҭоурых. Даҽа ганкахьала, аҭоурых афилософиеи [[История философии|афилософиа аҭоурыхи]] еиларҩашьатәым, даҽакала иуҳәозар, афилософиатә хшыҩҵак аҭоурых аҭҵаара. Апрофессионалтә ҭоурыхҭҵааҩцәа аҭоурых [[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырроу]], мамзаргьы [[Семь свободных искусств|зхы иақәиҭу ҟазароу]] ҳәа азҵаара иалацәажәоит. Ари аихшара еиҳарак иԥсабаратәым, избанзар аҭоурых адырратә хкы аҳасабала еиуеиԥшым аспектқәа рыла иахәаԥшуеит<ref>Elizabeth Harris, In Defense of the Liberal-Arts Approach to Technical Writing. College English, Vol. 44, No. 6 (Oct., 1982), pp. 628—636</ref><ref>{{Cite web |url=http://culturahistorica.org/wp-content/uploads/2020/02/white-historiography_art_science.pdf |title=Источник |access-date=2023-02-27 |archive-date=2023-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227040705/http://culturahistorica.org/wp-content/uploads/2020/02/white-historiography_art_science.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nature.com/nature/journal/v454/n7200/full/454034a.html |title=Arise Cliodynamics. Nature 454, 34-35 (3 July 2008) {{!}} doi:10.1038/454034a; Published online 2 July 2008 |access-date=2009-04-01 |archive-date=2010-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100419194114/http://www.nature.com/nature/journal/v454/n7200/full/454034a.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sott.net/articles/show/161508-Transforming-history-into-science-Arise-cliodynamics- |title=Arise Cliodynamics. sott.net/articles |access-date=2009-04-01 |archive-date=2012-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120214013659/http://www.sott.net/articles/show/161508-Transforming-history-into-science-Arise-cliodynamics- |url-status=live }}</ref>. Аҭоурых афилософиа аҿиараҿы ихадоу знеишьақәаны иалкаазар алшоит абарҭ: * [[Общественно-экономическая формация|Аформациатә]] ([[Маркс, Карл|К. Маркс]], [[Энгельс, Фридрих|Ф. Енгельс]], [[Ленин, Владимир Ильич|В. И. Ленин]] убас егь.); * [[Ацивилизациа|ацивилизациатә]] ([[Данилевский, Николай Яковлевич|Н. Иа. Данилевски]], [[Шпенглер, Освальд|О. Шпенглер]], [[Тойнби, Арнольд Джозеф|А. Тоинби]], [[Эйзенштадт, Шмуэль|Ш. Аизенштадт]], [[Ерасов, Борис Сергеевич|Б. С. Ерасов]], [[Бондаренко, Дмитрий Михайлович|Д. М. Бондаренко]], [[Следзевский, Игорь Васильевич|И. В. Следзевски]], [[Нефёдов, Сергей Александрович (историк)|С. А. Нефиодов]], [[Алексушин, Глеб Владимирович|Г. В. Алексушин]] уҳәа убас егь.); * [[Мир-системный анализ|адунеи-систематә]] ([[Франк, Андре Гундер|А. Г. Франк]], [[Валлерстайн, Иммануил|И. Валлерстаин]], [[Амин, Самир|С. Амин]], [[Арриги, Джованни|Џь. Арриги]], [[Дус Сантус, Теотониу|Т. дус Сантус]], [[Чейз-Данн, Кристофер|К. Чеиз-Данн]], [[Абу-Лугод, Джанет|Џь. Абу-Лугод]], [[Чешков, Марат Александрович|М. А. Чешков]], [[Фурсов, Андрей Ильич|А. И. Фурсов]], [[Коротаев, Андрей Витальевич|А. В. Коротаев]], [[Гринин, Леонид Ефимович|Л. Е. Гринин]], уҳәа убас егь.); * [[школа «Анналов»|анналтә школа]] ([[Блок, Марк|М. Блок]], [[Февр, Люсьен|Л. Февр]], [[Бродель, Фернан|Ф. Бродель]], [[Ле Гофф, Жак|Ж. Ле Гофф]], [[Гуревич, Арон Яковлевич|А. Иа. Гуревич]] уҳәа убас егь.). == Аҭоурыхтә ҭҵаарадырра аметодқәа == {{main|Аҭоурых аметодологиа}} [[Файл:ancientlibraryalex.jpg|thumb|275px|[[Александрийская библиотека|Александриатәи абиблиотека]]]] Аҭоурыхтә метод ҳәа иашьҭоуп аҭҵааран иԥшааз, анаҩс аҭоурыхтә усумҭа аҩраан ахархәара змаз раԥхьатәи ахыҵхырҭақәеи егьырҭ ашаҳаҭрақәеи аус рыдулара апринципқәеи аԥҟарақәеи рықәныҟәара. [[Геродот|Геродот]] (484-425 шш. ҳ.ԥ.ҟ.) иусумҭа «[[История (Геродот)|Аҭоурых]]» алагамҭаҿы ишиҩуа еиԥш, уи <blockquote>еизганы ианиҵеит арҭ адыррақәа (ἱστορίης ἀπόδεξις — азҵаарақәа рыла иоуз адыррақәа ранҵара), урҭ имҩаԥысуаз ахҭысқәа аамҭа цацыԥхьаӡа ирхамышҭразы, насгьы аеллинцәеи аварварцәеи рус дуқәеи, реибашьрақәа зыхҟьаз амзызқәеи еилкаамкәа иаанымхырц азы<ref>Геродот. История. / Пер. и прим. Г. А. Стратановского. Статья В. Г. Боруховича. (Серия «Памятники исторической мысли».) Л.: Наука, 1972. [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1269019585 Книга I. Клио] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150209032254/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1269019585 |date=2015-02-09 }}</ref>.</blockquote> Аха аҭоурых аҿы [[научный метод|аҭҵаарадырратә методқәа]] рхархәара аусумҭа «[[История (Фукидид)|Пелопоннесстәи аибашьра аҭоурых]]» зҩыз [[Фукидид|Фукидид]] идырҳәалоит. Геродоти ахҭысқәа анцәа игәаԥхарала имҩаԥысуеит ҳәа изыԥхьаӡоз егьырҭ аҭоурыхҭҵааҩцәеи реиԥш акәымкәа, Фукидид аҭоурых ауаа ралхрақәеи рхымҩаԥгашьақәеи ирылҵшәаны дахәаԥшуан, ауаҩытәыҩсатә усқәа рҿы ауп амзызқәеи ахылҿиаақәеи рыԥшаара дахьашьҭаз<ref>{{книга |заглавие=Ancient Civilizations: The Near East and Mesoamerica |ссылка=https://archive.org/details/ancientcivilizat0000lamb_f5k0/page/5 |издательство=Benjamin-Cummings Publishing |год=1979 |страницы=5 |язык=en |автор=Lamberg-Karlovsky, C. C. and Jeremy A. Sabloff}}</ref>. Ажәытәӡатәии абжьарашәышықәсатәи [[Китаи|Китаи]] иҟан рхатәы традициақәеи иҿиоу рҭоурыхтә ҭҵааратә методқәеи. Уаҟа апрофессионалтә ҭоурыхҿиарадырра ашьаҭа икит [[Сыма Цянь|Сыма Циан]] (145-86 ҳ.ԥ.ҟ.), «[[Ши цзи|Аҭоурыхтә нҵамҭақәа]]» равтор. Уи ишьҭрақәлаҩцәа ари аусумҭа аҭоурыхтә-биографиатә ҩымҭақәа рзы ҿырԥшыгас рхы иадырхәон. [[Историография#Христианская историография|Ақьырсиантәи]], иара убас мраҭашәаратәи аҭоурыхҿиарадырраҿы анырра ду ҟаиҵеит [[Аврелий Августин|Аврелии Августин]]. XIX ашәышықәсанӡа аҭоурых еиҳарак Ҳазшаз ишьақәиргылаз аплан инақәыршәаны иҿион ҳәа ирԥхьаӡон. [[Гегель|Гегельгьы]] ари азнеишьа дықәныҟәон, аха уи идинтәым аҟазшьа аиҭон<ref name="graham-ch1"/>. Гегель ифилософиа аҟынтәи, ацәаҳәатә-ҭоурыхтә прогресс аидеиа [[марксизм|марксисттә]] ҭоурыхтә философиа иалалеит. Арабтә ҭоурыхҭҵааҩ [[Ибн Хальдун|Ибн Хальдун]] [[1377|1377 шықәсазы]] аҭоурыхҭҵааҩцәа лассы-лассы иҟарҵоз агхақәа анализ рзиуан. Уи иазгәеиҭон ажәытәи аҿатәи ркультуратә еиԥшымзаарақәа, уи азы иаҭахуп ахыҵхырҭақәа азҿлымҳара рыҭара, ахәшьара рызҭо апринципқәа ралкаара, иара убас ииасхьоу ахҭысқәеи акультуреи рыҭҵаара. Ибн Хальдун аҭоурыхҭҵааҩцәа рыԥсымцқьарақәеи зегьы рыгәрагареи дрықәыӡбон<ref>[[Ибн Хальдун|Ibn Khaldun]], Franz Rosenthal, N. J. Dawood (1967), ''The Muqaddimah: An Introduction to History'', p. x, [[Princeton University Press]], ISBN 0-691-01754-9.</ref><ref name=Mowlana>H. Mowlana (2001). «Information in the Arab World», ''Cooperation South Journal'' '''1'''.</ref>. Иара иметод ацхыраара ҟанаҵеит аҳәынҭқарра, апропаганда, акоммуникациатә хархәагақәа, аԥсымыцқьарақәа аҭоурыхҿиарадырраҿы анырра шыҟарҵо аилкааразы<ref>Salahuddin Ahmed (1999). ''A Dictionary of Muslim Names''. C. Hurst & Co. Publishers. ISBN 1-85065-356-9.</ref>, убри аҟнытә Ибн Хальдун «арабтәи аҭоурыхҿиарадырра аб» ҳәа дыԥхьаӡоуп<ref name=Enan>{{cite book|title=Ibn Khaldun: His Life and Works|first=Muhammed Abdullah|last=Enan|publisher=[[The Other Press]]|year=2007|isbn=9839541536|page=v}}</ref><ref name=Akhtar>Dr. S. W. Akhtar (1997). «The Islamic Concept of Knowledge», ''Al-Tawhid: A Quarterly Journal of Islamic Thought & Culture'' '''12''' (3).</ref>. Аҭоурыхҭҵаара аметодологиа аҿиараҿы анырра ду ҟазҵаз егьырҭ аҭоурыхҭҵааҩцәа рахьынтә рыӡбахә ҳәазар ҟалоит [[Ранке, Леопольд фон|Ранке]], [[Тревельян, Джордж Маколей|Тревелиан]], [[Бродель, Фернан|Бродель]], [[Блок, Марк|Блок]], [[Февр, Люсьен|Февр]], [[Фогель, Роберт|Фогель]]. [[Тревор-Ропер, Хью|Х.Тревор-Ропер]] еиԥш иҟоу авторцәа аҭоурых аҿы аҵаратә методологиа ахархәара иаҿагылон. Урҭ иазгәарҭон аҭоурых аилкааразы асахьашьара шаҭаху, убри аҟнытә аҭоурых аҭҵаарадырра акәымкәа, [[Аҟазара|аҟазара]] акәны иԥхьаӡатәуп ҳәа. Убас, [[Нольте, Эрнст|Ернст Нольте]], аклассикатә германтә философиатә традициа дықәныҟәаны, аҭоурых аидеиақәа рыҿиара аҳасабала дахәаԥшуан. Ҷыдала [[Хобсбаум, Эрик Джон Эрнест|Хобсбауми]] [[Дойчер, Исаак|Доичери]] русумҭақәа рыла мраҭашәаратәи атәылақәа рҿы иаарԥшыз [[Марксизм|амарксисттә]] ҭоурыхҿиарадырра, [[Маркс, Карл|Карл Маркс]] ифилософиатә идеиақәа рышьақәырӷәӷәара хықәкы хадас иаман. Урҭ рҿагылаҩцәа, [[антикоммунизм|антикоммунисттә]] аҭоурыхҿиарадырра иадгылоз, иаҳҳәап, [[Пайпс, Ричард|Паипси]] [[Конквест, Роберт|Конквести]] амарксисттә иаҿагылоз аҭоурых аилыркаа аадырԥшуан. Иҟоуп иара убасгьы [[феминизм|афеминизм]] зныԥшуа инарҭбаау аҭоурыхҿиарадырра. == Аҭоурыхтә аамҭахҵәахақәа == {{main|Аҭоурых аамҭеихшара}} Аҭоурых еиуеиԥшым аамҭахҵәахақәа рыла ашара иалкаау зеиԥш идеиақәак рыклассификациазы ахархәара аиуеит<ref name="Marwick-p169">{{книга |заглавие=The Nature of History |ссылка=https://archive.org/details/natureofhistory0000marw |издательство=The Macmillian Press LTD |год=1970 |страницы=[https://archive.org/details/natureofhistory0000marw/page/169 169] |язык= |автор=Marwick, Arthur}}</ref>. Хаз игоу аамҭахҵәахақәа рыхьыӡқәеи рҳәаақәеи агеографиатә регионеи аамҭеихшара асистемеи ирхьыԥшызар алшоит. Еиҳараӡак ахьӡқәа ретроспективла ирыҭоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәытәра ахәшьарақәа рсистема аадырԥшуеит анаҩстәи абиԥарақәа рпозициала, уи аҭҵааҩы анырра инаҭар алшоит, убри аҟнытә аамҭеихшараан иахәҭоу агәҽанызаара аарԥштәуп<ref name="Tosh-p168-169">{{книга |заглавие=The Pursuit of History |ссылка=https://archive.org/details/pursuitofhistory0000tosh/page/168 |издательство=[[Pearson Education|Pearson Education Limited]] |год=2006 |страницы=168—169 |язык= |автор=Tosh, John}}</ref>. Аҭоурых («аҭоурыхтә аамҭахҵәаха») аклассикатә ҵакала иуҳәозар, [[Письменность|аҩыра]] [[История письменности|ацәырҵрала]] иалагоит. [[Письменная история|Аҭоурых аҩыратә аамҭахҵәаха]] 5–5,5 нызқь шықәса раҟара аҵанакуеит, [[шумеры|ашумерцәа]] [[Клинопись|рсалҩыра]] ацәырҵра инаркны<ref>The Origin and Development of the Cuneiform System of Writing, Samuel Noah Kramer, ''Thirty Nine Firsts In Recorded History'', pp 381—383</ref><ref name=autogenerated3>[http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn WordNet Search — 3.0] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050917065532/http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn |date=2005-09-17 }}, «History»</ref>. Уи аамҭахҵәаха иаԥхьагылаз «[[Доисторический период|аҩыраҟалаанӡатәи аамҭахҵәаха]]» ҳәа иашьҭан. == Аҭоурых аҟәшақәа == Хаз иҟоу атемақәеи ацәырҵрақәеи ҭырҵаауеит иҷыдоу аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа: * [[Военная история|Арратә ҭоурых]] — арбџьармчқәа рхылҵшьҭреи, рыргылареи, русурақәеи ирызку ҭҵаарадырроуп, [[Военная наука|арратә ҭҵаарадырра]] иахәҭакуп. * [[История культуры|Акультура аҭоурых]] — аҭоурыхтә аамҭақәа, ажәларқәа, аиндивидцәа уҳәа егьырҭ аҭоурыхтә процессқәа ныҟәызго рдунеихәаԥшышьа иазку ҭҵаарадырроуп. * [[История науки|Аҭҵаарадырра аҭоурых]] — аҭҵаарадырратә дыррақәеи, аполитикатәи азинтәи ҵарақәеи, афилософиа уҳәа уб.егь. рҭоурых ауп. * [[История государства и права|Аҳәынҭқарреи азини рҭоурых]] — адунеи иқәынхо ажәларқәа еиуеиԥшым рҭоурыхтә аамҭақәа раан рҳәынҭқаррақәеи рзинқәеи рыҿиара азакәанеиуаршәақәа ҭнаҵаауеит. * [[История политических и правовых учений|Аполитикатәи азинтәи ҵарақәа рҭоурых]] — еиуеиԥшым аҭоурыхтә аамҭақәа раан еиуеиԥшым ахәыцҩцәа аҳәынҭқарреи азакәани рҵакы, рхылҵшьҭра, рыҟазаара азҵаарақәа рзы ргәаанагарақәа рҷыдарақәа ҭҵаауеит. * [[История религии|Адинхаҵара аҭоурых]] — адинхаҵарақәеи асакралтә культқәеи рцәырҵреи рыҿиареи, аҭыԥантәии адунеизегьтәии динхаҵарақәа реимадарақәеи рҷыдарақәеи рыҭҵаара ауп. * [[История экономики|Аекономика аҭоурых]] — ауаҩы иеволиуциатә ҿиареи инхамҩатә усура анырреи ирыдҳәалоу ацәырҵрақәеи апроцессқәеи рыҭҵаара ауп. == Ацхыраагӡатә ҭоурыхтә дисциплинақәа == {{main|Ацхыраагӡатә ҭоурыхтә дисциплинақәа}} * [[Археография|Археографиа]] — аҩыратә хыҵхырҭақәа рҭыжьра атеориеи апрактикеи роуп. * [[Археология|Археологиа]] — аматериалтә хыҵхырҭақәа рхархәарала ауаатәыҩса рҭоурыхтә ԥсҭазаара аҭҵаара ауп. * [[Архивоведение|Архивҭҵаара]] — [[архив|архивқәа]] реидкылара, иара убас архивтә [[документ|документқәа]] рыҵәахреи рхархәареи ирыдҳәалоу азҵаарақәа рыҭҵаара ауп. * [[Архонтология|Архонтологиа]] — аҳәынҭқарратә, адунеизегьтәи, аполитикатә, адинтә, иара убас егьырҭ ауаажәларратә еиҿкаарақәа рҿы [[Должность|амаҵураҭыԥқәа]] рҭоурых аҭҵаара ауп. * [[Бонистика|Абонистика]] — [[Банкнота|ақьаадтә ԥаратә дыргақәа]] ркьыԥхьреи рҭыжьреи рҭоурых аҭҵаара ауп. * [[Вексиллология|Авексиллологиа]] (абираҟҭҵаара) — [[Абираҟ|абираҟқәа]], [[Штандарт (знамя)|аштандартқәа]], [[вымпел|ахьынҷҳақәа]] уҳәа реиԥш иҟоу амаҭәарқәа рыҭҵаара ауп. * [[Генеалогия|Агенеалогиа]] — ауаа [[Родство|рҭаацәаратә]] еизыҟазаашьақәа рыҭҵаара ауп. * [[Генетическая генеалогия|Агенетикатә генеалогиа]] — [[генетика|агенетикатә]] методқәа рхархәарала аҭаацәаратә еизыҟазаашьақәа рыҭҵаара ауп. * [[Геральдика|Агеральдика]] (агербҭҵаара) — [[герб|агербқәеи]], урҭ рхархәара атрадициеи апрактикеи рыҭҵаара ауп. * [[Дипломатика|Адипломатика]] — аҭоурыхтә [[Акт (документация)|актқәа]] (азиндырратә документқәа) рыҭҵаара ауп. * [[Документоведение|Ақьаадҭҵаара]] — ақьаадқәеи ақьаадтә-коммуникациатә усмҩаԥгатәқәеи ирызку акомплексттә ҭҵаарадырроуп, аҭоурыхтәи, ҳаамҭазтәи, апрогностикатәи планқәа рҿы ақьаадтә [[Информация|информациа]] ахыҵхырҭақәа ауаажәларраҿы раԥҵареи, рыларҵәареи, рхархәареи апроцессқәа рыҭҵаара ауп. * [[Историческая география|Аҭоурыхтә географиа]] — аҭоурыхи [[География|агеографиеи]] рҳәааҿы иҟоу ҭҵаарадырроуп. * [[Историческая демография|Аҭоурыхтә демографиа]] — ауаатәыҩса [[Демография|рдемографиатә]] ҭоурых аҭҵаара ауп. * [[Историческая информатика|Аҭоурыхтә информатика]] — аҭоурыхтә процесс аҭҵаареи, аҭоурыхтә ҭҵаарақәа ркьыԥхьреи, аҭоурыхтә дисциплинақәа рырҵареи, иара убас архивтәи амузеитәи усурақәеи рҿы [[Информационные технологии|аинформациатә технологиақәа]] рхархәаразы алшарақәа рыҭҵаара ауп. * [[Историческая метрология|Аҭоурыхтә метрологиа]] — ажәытәан ахархәара змаз ашәага-загақәа — аура, аҵакыра, амҽхак, акапан — рҭоурыхтә ҿиараҿы рыҭҵаара ауп. * [[Источниковедение|Ахыҵхырҭаҭҵаара]] — [[Исторические источники|аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа]] рыҭҵаара ауп. * [[Кодикология|Акодикологиа]] — [[Рукопись|анапылаҩыратә]] шәҟәқәа рыҭҵаара ауп. * [[Нумизматика|Анумизматика]] — [[Монета|аԥараҿырпқәа]] рҭыжьреи аԥаратә хархәарақәеи рҭоурых аҭҵаара ауп. * [[Ономастика|Аономастика]] — [[Имя собственное|ахатәы хьыӡқәеи]] урҭ рхылҵшьҭреи ҭызҵаауа аҭоурых-[[Лингвистика|лингвистикатә]] дисциплиноуп; ҷыдала аҭоурыхтә [[антропонимика|антропонимикоуп]]. * [[Палеография|Апалеографиа]] — [[Письменность|аҩыра]] аҭоурых, уи аграфикатә формақәа рыҿиара, иара убас ажәытәӡатәи аҩыра абаҟақәа рыҭҵаара аҭоурых ауп. * [[Папирология|Апапирологиа]] — [[Мсыр|Мысра]] иҟоу [[папирус|апапирусқәа]] ирну атекстқәа рыҭҵаара ауп. * [[Сфрагистика|Асфрагистика]] — [[Удостоверяющая печать|амҳәырқәеи]], еиуеиԥшым амаҭәахәқәа рҿы урҭ рсахьақәеи рыҭҵаара ауп. * [[Транснациональная история|Атранснационалтә ҭоурых]] — амилаҭтә культурақәа зегьы ирзеиԥшу азакәанеизшәарақәеи, иара убас урҭ реимадарақәеи реимакқәеи рыҭҵаара ауп. Арҭ апроцессқәа хаз игоу аҳәынҭқаррақәа русура, амилаҭтә интересқәа, ма аџьармыкьақәа иузрыдкылом. * [[Фалеристика|Афалеристика]] — [[Награда|анашьамҭатә]] дыргақәа рыҭҵаара ауп. * [[Хронология|Ахронологиа]] — аҭоурыхтә хҭысқәа аамҭала реишьҭагылашьа аҭҵаара, мамзаргьы [[Аамҭа|аамҭа]] ашәара иазку аҭҵаарадырра ауп. * [[Эортология|Аеортологиа]] — [[Христианские праздники|ауахәаматә ныҳәақәа]] рыҭҵаара ауп. * [[Эпиграфика|Аепиграфика]] — икьакьоу амаҭәарқәа (ахаҳә, акерамика, аметалл уҳәа) ирну аҩырақәа рыҭҵаара ауп. == Аҭоурых иадҳәалоу адисциплинақәа == * [[Антропологиа|Антропологиа]] — ауаҩытәыҩсеи, уи адунеии иареи реизыҟазаашьақәа рыҭҵаара ауп. * [[Гендерная история|Агендертә ҭоурых]] — асоциалтә еиҿкаара ихадоу аспектқәа иреиуоу ахацәеи аҳәсеи рыԥсҭазаашьа аимадара аҭоурых ауп. * [[Социальная антропология|Асоциалтә антропологиа]] / [[Культурная антропология|Акультуратә антропологиа]] — акультура иазку ҭҵаарадырроуп. Уи иаҵоит аҭоурых аҿиара аетапқәа зегьы рҿы аматериалтә обиектқәа, аидеиақәа, аидеалқәа, адунеихәаԥшышьақәа, ахымҩаԥгашьа анормақәа рыхкырацәара. * [[Культурология|Акультурологиа]] — акультуреи уи аҿиара иазеиԥшу азакәанеизшәарақәеи ҭызҵаауа ҭҵаарадырроуп. * [[Краеведение|Атәылаҿацәҭҵаара]] — архитектура, абиологиа, агеографиа, аҭоурых, акультура, алитература, амедицина, адинхаҵарақәа, ахатәнапхгара, ақыҭанхамҩа, аспорт, атопонимика, афортификациа, иалкаау арегион аекологиа рыҭҵаара ауп. * [[Психоистория|Апсихоҭоурых]] — ажәытәан ауаа рхымҩаԥгашьа апсихологиатә мотивациа аҭҵаара ауп. * [[Этнология|Аетнологиеи]] [[этнография|аетнографиеи]] — ажәларқәеи аетникатә гәыԥқәеи, урҭ рхылҵшьҭрақәа, ркультуреи рхымҩаԥгашьеи рыҭҵаара ауп (аҩ-дисциплинак рмаҭәар аилкаара, иара убас асоциокультуратә антропологиеи дареи реимадара еимактәны иаанхоит). * [[Публичная история|Ауаажәларратә ҭоурых]] — ауаажәларратә сфераҿы аҭоурых аҟазаареи аҭоурыхтә дыррақәа раарԥшразы амассатә практикақәеи рыҭҵаара ауп. == Еиду адисциплинақәа == * Аҭоурыхтә психологиа — аҭоурыхи [[Психология|апсихологиеи]] реимадараҿы иҟоу ҭҵаарадырроуп. * [[Историческая социология|Аҭоурыхтә социологиа]]. * [[Социальная история|Асоциалтә ҭоурых]] — аполитикатә хҭысқәа рҿы мацара акәымкәа, ауаажәларрақәа рҿы асоциалтә ԥсҭазаара азеиԥш модельқәа реиҭакрақәа еиҳа хшыҩзышьҭра азҭо аҭоурыхҿарадырреи аҭоурыхтә анализи роуп. * [[Историческая информатика|Аҭоурыхтә информатика]] == Аҭоурыхтә хәшьарақәа == XX ашәышықәса инаркны Мраҭашәаратәи аҭоурыхҭҵааҩцәа хҭысқәак «аҭоурыхтә хәшьарақәа» рыҭара мап ацәыркуеит<ref name="Curran2000p413">Curran, Vivian Grosswald (2000) ''Herder and the Holocaust: A Debate About Difference and Determinism in the Context of Comparative Law'' in F.C. DeCoste, Bernard Schwartz (eds.) ''Holocaust's Ghost: Writings on Art, Politics, Law and Education'' [https://books.google.com/books?id=lLnBSq7YP0gC&pg=PA413&lpg=PA413 pp. 413–415] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150912190241/https://books.google.com/books?id=lLnBSq7YP0gC&pg=PA413&lpg=PA413 |date=2015-09-12 }}</ref>. Аҭоурыхтә гәаанагарақәеи, аилыркаарақәеи, ахәшьарақәеи [[Судебное решение|аӡбаратә қәҵарақәа]] иреиԥшӡам, урҭ еиуеиԥшым атәылақәа рҿы иҟоу [[Коллективная память|аколлективтә гәалашәареи]] аполитикатә кониунктуреи ирыдҳәалоуп<ref name="Curran2000p415">Curran, Vivian Grosswald (2000) ''Herder and the Holocaust: A Debate About Difference and Determinism in the Context of Comparative Law'' in F.C. DeCoste, Bernard Schwartz (eds.) ''Holocaust's Ghost: Writings on Art, Politics, Law and Education'' [https://books.google.com/books?id=lLnBSq7YP0gC&pg=PA415&lpg=PA415 p. 415] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150912184555/https://books.google.com/books?id=lLnBSq7YP0gC&pg=PA415&lpg=PA415 |date=2015-09-12 }}</ref>. Иаҳҳәап, XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы Германиа зҵаара ӷәӷәаны иқәгылан «афашизм аиааира». Анацисттә жәытәра доуҳала ацәцара аҵарауаа, иара убас ауаажәларра рыбжьара акыр ажәашықәсақәа рыҩныҵҟа аимак-аиҿак аман. 1990-тәи ашықәсқәа рзы ауп аиқәшаҳаҭра аныҟала, [[Берлинская стена|Берлинтәи аҭӡы]] анкаҳа ашьҭахь, Германиа аидкылара азҵаарақәа зегьы ианраԥхьагыла<ref name="savelpolet">[[Савельева, Ирина Максимовна|''Савельева И. М.'']], [[Полетаев, Андрей Владимирович|''Полетаев А. В.'']] [https://fdp.hse.ru/data/648/531/1240/SP_txtb2.pdf Теория исторического знания] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20211023013855/https://fdp.hse.ru/data/648/531/1240/SP_txtb2.pdf |date=2021-10-23 }}. Учебное пособие. – СПб.: Алетейя, 2007. — 523 с. — ISBN 978-5-91419-059-7</ref>. == Амцҭоурых == {{main|Амцҭоурых}} Амцҭоурых — аҭҵаарадырра иашьҭоу, аха аҭҵаарадырра иацәыхароу аҭоурыхтә тематика аидеиақәеи аконцепциақәеи, ажәытәра хаҭалатәи ма аполитикатә хықәкқәа рзы «ахҩылаара» ауп. Ахархәара рымоуп еиуеиԥшым аманипулиациатә маанақәеи алогикатә гхақәеи, [[выборочное представление фактов|афактқәа иналк-аалкааны раарԥшра]]гьы уахь иналаҵаны. Автор ихы иаирхәар илшоит амассақәа рҭоурыхтә дыррақәа рыԥсыҽра. Еиҳарак уи ҷыдалатәи агәҭакы амаӡамкәа, «машәырла» иаԥҵахоит, насгьы цәырҵрак аҳасабала амҽхак ду амоуп. Иаԥҵахар ҟалоит ''аҭоурых аинструменталтә знеишьа'' аҳәаақәа ирҭагӡаны, уи ажәытә аамҭа иамоу аҵак ду мап ацәкны, иахьатәи аамҭа аинтересқәа иақәыршәахоит. Автор, шамахамзар, хықәкыс имоу аҭоурых «аԥсахра» акәӡам, ахьӡ аиуреи абеиахареи роуп дзышьҭо. Иара убасгьы мотивациас иҟалар алшоит амчразы ақәԥара. Лассы-лассы [[теория заговора|ачарҳәаратә теориақәа]] ирыдҳәалоуп. Еизааигәоу, еидҳәалоу еилкаарақәоуп [[псевдоархеология|апсевдоархеологиеи]] [[псевдолингвистика|апсевдолингвистикеи]]. Амцҭоурых амаанақәа ируакуп [[фальсификация исторических источников|аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа реицакра]]. == Шәахә. иара уб. == * Аҭоурыхҭҵааҩцәа рсиа == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2}} == Алитература == * {{БРЭ |том=12|страницы=130 |год=2008 |ref=БРЭ|статья=История |ссылка=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/2025855 |архив=https://web.archive.org/web/20230103225119/https://bigenc.ru/domestic_history/text/2025855 |архив дата=2023-01-03 }} * ''[[Топоров, Владимир Николаевич|В. H. Топоров]].'' [http://cult-lib.ru/doc/dictionary/myths-of-the-world/articles/48/istoriya-i-mify.htm История и мифы] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20250405091312/http://cult-lib.ru/doc/dictionary/myths-of-the-world/articles/48/istoriya-i-mify.htm |date=2025-04-05 }} // Мифы народов мира. Энциклопедия / Гл. ред. С. А. Токарев. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — Т. 1. * {{книга |автор = [[Блок, Марк|Блок М.]] |часть = |заглавие = Апология истории или ремесло историка |оригинал = |ссылка = http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000028/index.shtml |ответственный = |издание = 2-е изд |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1986 |том = |страницы = |страниц = 254 |серия = Памятники исторической мысли |isbn = |тираж = }} * {{статья |автор = ''[[Гуревич, Арон Яковлевич|Гуревич А. Я.]]'' |заглавие = Историк конца XX века в поисках метода |оригинал = |ссылка =https://www.elibrary.ru/item.asp?id=20141777 |издание = Одиссей: Человек в истории |тип = журнал |место = М. |год = 1996 |том = |номер = |страницы =5–10 |Гуревич }} * {{книга |автор=[[Каменский, Александр Борисович|Каменский А. Б.]] |часть=К вопросу о становлении русской исторической науки |ссылка часть=http://ebookiriran.ru/index.php?view=article&section=9&id=353 |заглавие=Исследования по источниковедению истории России (до 1917 г.). К 80-летию члена-корреспондента РАН [[Буганов, Виктор Иванович|В. И. Буганова]]. Сборник статей / редкол.: [[Рогожин, Николай Михайлович|Н. М. Рогожин]] (отв. ред.), Д. В. Лисейцев, А. В. Топычканов, И. А. Устинова |место=М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН) |год=2012 |страницы=276—289 |страниц=415 |ref=Каменский}} * {{книга|автор=[[Кобрин, Владимир Борисович|Кобрин В. Б.]]|заглавие=Кому ты опасен, историк?|ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/BOOKS/DANGER/CONTENT.HTM|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Московский рабочий|год=1992|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|isbn2=}} * {{книга |автор=[[Савельева, Ирина Максимовна|Савельева И. М.]], [[Полетаев, Андрей Владимирович|Полетаев А. В.]] |заглавие=Знание о прошлом: теория и история |место=СПб. |год=2003 |том=1: Конструирование прошлого |ref=Савельева, Полетаев}} * {{книга |автор=[[Савельева, Ирина Максимовна|Савельева И. М.]], [[Полетаев, Андрей Владимирович|Полетаев А. В.]] |заглавие=Социальные представления о прошлом, или знают ли американцы историю |место=М. |год=2008 |ref=Савельева, Полетаев}} * {{книга |автор = [[Тойнби, Арнольд|Тойнби А.]] |часть = |заглавие = Постижение истории |оригинал = |ссылка = http://orel.rsl.ru/nettext/foreign/toinby/Toynbee000.html |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = [[Прогресс (издательство)|Прогресс]] |год = 1990 |том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} * ''Гарскова И. М.'' Историческая информатика. Эволюция междисциплинарного направления". СПб.: Алетейя, 2018. — 408 с. * ''[[Ковальченко, Иван Дмитриевич|Ковальченко И. Д.]]'' Методы исторического исследования. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1987. — 452 с. * ''[[Лаппо-Данилевский, Александр Сергеевич|Лаппо-Данилевский, А. С.]]'' Методология истории в 2 частях. Часть 2. Методы исторического изучения / А. С. Лаппо-Данилевский. — М.: Издательство Юрайт, 2019. — 315 с. * ''Тош Дж.'' Стремление к истине. Как овладеть мастерством историка. — М.: Весь мир, 2000. — 296 с * ''[[Февр, Люсьен|Февр Люсьен]].'' Бои за историю / Люсьен Февр; пер. А. А. Бобовича, М. А. Бобовича и Ю. Н. Стефанова; ст. А. Я. Гуревича; коммент. Д. Э. Харитоновича; [АН СССР]. — М.: Наука, 1991. — 629 с. * ''[[Чернобаев, Анатолий Александрович|Чернобаев А. А.]]'' Историки России XX века: Биобиблиографический словарь: в 2 томах / Автор-сост. А. А. Чернобаев; ред. В. А. Динес. — Саратов: Саратовский государственный социально-экономический университет, 2005. — 570 + 608 с. — ISBN 5-8730-9438-1. * {{книга |автор=[[Арнольд, Джон (историк)|Arnold, John H.]] |заглавие=History: A Very Short Introduction |ссылка=https://archive.org/details/historyveryshort00arno_0 |место=New York |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2000 |isbn=019285352X |язык=en |ref=Arnold}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:ҭоурых}} [[Акатегориа:Аҭоурых| ]] [[Акатегориа:Агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]] nc5036lpucmpf17vwrl2lv4thoh8d46 Гомер 0 55375 176569 172820 2026-11-07T23:39:21Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176569 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы | ахьӡ = Гомер | ахатәы хьӡы = Ὅμηρος | афото = Homeros MFA Munich 51.jpg | ахҵара = Гомер ибиуст [[Музей копий классической скульптуры|аклассикатә скульптура акопиақәа рмузеи]] аҟны, [[Мюнхен|Миунхен]] | аира аҭыԥ = ''иӡбам'': [[Саламин|Саламин]], [[Колофон (город)|Колофон]], [[Смирна|Смирна]], [[Афины|Афины]], [[Аргос|Аргос]], [[Родос|Родос]], иара убас [[Иос|Иос]]. | аԥсра аҭыԥ = [[Иос|Иос]] адгьылбжьаха | аусура = апоет, иныҟәаҩу ашәаҳәаҩ-аед, ааӡаҩ. | апериод = | magnum_opus = «Илиада», «Одиссеиа» | ажанр = [[героический эпос|Афырхаҵаратә епос]] | абызшәақәа = [[Древнегреческий язык|Ажәытәбырзен бызшәа]] | атәылауаҩра = }} '''Гомер''' ({{lang-grc|Ὅμηρος}}) — еицырдыруа [[Древняя Греция|ажәытәбырзен]] [[Апоет|поет]]-[[Сказительство|ажәабжьҳәаҩы]], [[Аепос|аепикатә]] поемақәа «[[Илиада]]» (европатәи алитература реиҳа ижәытәӡоу абаҟа<ref>{{книга |заглавие=Le monde d'Homère |издательство=Perrin |год=2000 |страницы=19 |язык= |автор=Vidal-Naquet, Pierre}}</ref>) иара убас «[[Одиссея|Одиссеиа]]» раԥҵаҩы. Иԥсҭазаара [[VIII век до н. э.|ҳ. ҟ. VIII—VII-тәи ашәышықәсақәа]] рахь иаҵанакуеит (зны-зынла [[IX в. до н. э.|ҳ.ҟ. IX-тәи ашәышықәсахь]]<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Homer-Greek-poet |title=Homer {{!}} Biography, Poems, & Facts {{!}} Britannica<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-06-16 |archive-date=2022-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616140944/https://www.britannica.com/biography/Homer-Greek-poet |url-status=live }}</ref>)<ref name="автоссылка2">{{Cite web |url=https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/GOMER.html |title=ГОМЕР {{!}} Энциклопедия Кругосвет<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-06-16 |archive-date=2022-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328202707/https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/GOMER.html |url-status=dead }}</ref>, аха иара иҭоурыхтә ҟазшьа уажәгьы ҩашьарада иҟам<ref name="автоссылка1" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/literature/text/2368659|статья=ГОМЕР <!-- Заголовок добавлен ботом -->|том=7|страницы=378-379|архив=https://web.archive.org/web/20220615152745/https://bigenc.ru/literature/text/2368659|архив дата=2022-06-15}}</ref>. Иҟалап уи [[аэд|даедызҭгьы]] (аклассикатә [[Бырзентәыла|Бырзентәыла]] [[Эпос (род литературы)|аепикатә]] [[Поэма|поемақәа]] рынагӡаҩы). Иԥшааз ажәытә бырзентә литературатә [[Апапирус|папирусқәа]] рызбжак раҟара Гомер иҩымҭақәа рцыԥҵәахақәа роуп<ref>{{книга |заглавие=The World of Odysseus |ссылка=https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8 |издательство=[[The New York Review of Books]] |место=New York |год=2002 |страницы=[https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8/page/11 11]—2 |isbn=978-1-59017-017-5 |язык= |автор=Finley, Moses}}; Finley’s figures are based upon the corpus of literary papyri published before 1963.</ref>. [[Платон|Платон]] Гомер [[Эллины|аеллинцәа]] раԥхьатәи рааӡаҩ ҳәа изиҳәон<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2378423|статья=ГРЕЦИЯ ДРЕВНЯЯ <!-- Заголовок добавлен ботом -->|том=7|страницы=705-729|архив=https://web.archive.org/web/20220404163744/https://bigenc.ru/world_history/text/2378423|архив дата=2022-04-04}}</ref>. == Анысымҩа == [[Файл:Martynov Dacha Stroganova Homer Tomb 1812.jpg|thumb|300px|[[Санкт-Петербург|Санкт-Петербург]], [[Строгановская дача|Строганов идача]] абаҳчаҿы иҟоу «Гомер ижырҭа». [[Мартынов, Андрей Ефимович|А. Е. Мартынов]], 1813 шықәса]] Гомер иԥсҭазаареи ихаҭареи ирызкны ҩашьарада акгьы еилкаам<ref name="автоссылка2" /><ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |title=Введенский Б. А. . Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319163345/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |archive-date=2014-03-19 |url-status=dead }}</ref>. Аха еилкаауп, «[[Илиада|Илиадеи]]» «[[Одиссея|Одиссеиеи]]» рҿы зыӡбахә ҳәоу ахҭысқәа акырӡа рышьҭахь ишаԥҵаз, аха урҭ рыҟазаара ииашаны иананҵаз [[VI век до н. э.|ҳ. ҟ. VI-тәи ашәышықәсанӡа]]. Иахьатәи аҭҵаарадырра Гомер иԥсҭазаара аҭыԥ ахьанаҭо ахронологиатә аамҭа ҳ. ҟ. VIII-тәи ашәышықәса ауп. Егьырҭ ажәытә хыҵхырҭақәа ирҳәоит уи [[Троянская война|Троиатәи аибашьраан]] дынхон ҳәа<ref>{{статья |заглавие=The Invention of Homer |место=[[Кембридж|Cambridge]] |страницы=98—101 |язык= |автор=Graziosi, Barbara |год=2002}}</ref>. Иахьазы иҟоуп аира арыцхәқәеи урҭ рзы ашьақәырӷәӷәарақәеи (иаҳҳәап, [[Мартин Личфилд Уэст|Мартин Личфилд Уест]] ари арыцхә шәышықәсабжак ала еиҵеитәуан — ҳ.ҟ. аабатәи ашәышықәса анҵәамҭантәи абыжьбатәи ашәышықәса аҟынӡа<ref>{{Cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/11753589/Professor-Martin-West-OM.html |title=Search Icon<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2023-05-18 |archive-date=2023-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518132021/https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/11753589/Professor-Martin-West-OM.html |url-status=live }}</ref>). Гомер дахьиз аҭыԥ еилкаам. [[Авл Геллий|Гелли]] иепиграмма инақәыршәаны, антикатәи атрадициаҿы быжь-қалақьк иԥсадгьыл ҳәа ахьӡҵара азин иазықәԥон: [[Смирна|Смирна]], [[Хиос (город)|Хиос]], [[Колофон (город)|Колофон]], [[Саламин|Саламин]], [[Родос (город)|Родос]], [[Аргос (город)|Аргос]], [[Афины|Афины]], насгьы ари епиграмма авариациақәа [[Кима|Кима]], [[Пилос|Пилос]], [[Итака|Итака]] ахьӡқәагьы рҳәоит<ref name=rskd/><ref>Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С. Античная литература. Ч. I: Греция. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2004. — Т. I. — С. 63. — ISBN 5-8465-0191-5.</ref><ref name=autogenerated1 />. [[Геродот|Псеудо-Геродот]] ашәҟәы аҿы, [[Павсаний (географ)|Павсани]] «Еллада ахҳәаа» ҳәа зыӡбахә ҳәоу ашәҟәы аҿы ишырҳәаз ала, Гомер дыԥсит [[Киклады|Кикладтәи]] архипелаг аҿы иҟоу адгьылбжьаха [[Иос|Иос]] аҟны (уажәы дим [[Бырзентәыла|Абырзен Ремпублика]] аперифериатә еилазаара иаҵанакуеит). Иҟалап, «Илиадеи» «Одиссеиеи» ҩызҭгьы Бырзентәыла азиахәыҷтәи аԥшаҳәаҿы, [[ионийцы|Иониатәи ажәларқәа]] ахьынхоз, мамзаргьы ааигәа иҟаз адгьылбжьахақәа руак аҟны. Аха Гомер идиалект ииашоу адыррақәа аанагаӡом, избанзар уи ажәытә бырзен бызшәа иониатәии еолиатәии адиалектқәа реилаҵа ауп. Иҟоуп агәаанагара, иара идиалект Гомер диаанӡагьы акыршықәса раԥхьа ишьақәгылахьаз апоетикатә [[койнэ|коине]] аформақәа ируакуп ҳәа. Аҭҵааҩы Андреи Александр-иԥа Пустогаров игәаанагарала, «Илиада» зҩыз троиатәи ауаҩы иоуп. Уаҟа Троиа аҳра ҭынхас иамаз [[Гектор|Гектор]] иеибашьрақәеи иԥсреи рыӡбахә атәы ҳәоуп. Ашәҟәы алагоит Гектор дызлахәыз аибашьра аҽазыҟаҵарала, насгьы иԥсреи иԥсыжреи рыла ихыркәшоуп. Ахеиаа рыӡбахә лассы-лассы аирониа аҵоуп, троиаа ракәзар — ифырхацәа ҳаракқәоуп. Троиатәи аибашьра егьырҭ ахҭысқәа зегьы хыркәшарада иаанхоит<ref>{{Cite web |url=https://www.peremeny.ru/blog/25632 |title=Андрей Пустогаров. «Илиаду» написал троянец, или Краткая история греков. |archive-date=2025-11-11 |access-date=2026-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111173228/https://www.peremeny.ru/blog/25632 |url-status=live }}</ref>. Ишаԥу еиԥш Гомер [[Слепой|длашәны]] даадырԥшуеит. Еиҳаракгьы иҟалап ари ахшыҩҵак иԥсҭазааратә фактқәа ирхылҿиаауа акәымкәа, антикатәи анысымҩа ажанр азы иҟазшьарбагоу реконструкциазар<ref name=autogenerated1 />. Ахьӡ «Гомер», уи аԥхьара версиак ала, ҵакыс иамоуп «илашәу» (ὁ μῆ ὁρῶν) ҳәа<ref name=rskd/>. Аԥааимбаражәатәи апоетикатәи абаҩхатәрақәа еидызкылоз антикатә логика инақәыршәаны, Гомер илашәра иазку агәаанагара аҵабырг цәгьала иазааигәаны уаҩ илахь иааиуан. Уи адагьы, ашәаҳәаҩ [[Демодок|Демодок]] «Одиссеиаҿы» даниз инаркны длашәуп<ref>Одиссея VIII, 63 сл.</ref>, уигьы [[автобиография|автобиографиатә]] ҟазшьа амоуп ҳәа угәы иаанагар алшоит. Иҟоуп Гомери [[Гесиод|Гесиоди]] рыбжьара иҟалаз апоезиатә еицлабра иазку алегенда, уи зыӡбахә ҳәоу аусумҭа «Гомери Гесиоди реицлабра» [[III век до н. э.|III-тәи ашәышықәса ҳ. ҟ.]] аасҭа еиҳа ихьшәаны акәымкәа, аҭҵааҩцәа аӡәырҩы излазгәарҭо ала — акырӡа заагьы иаԥҵан<ref>Тронский И. М. История античной литературы М., 1983. С. 66.</ref>. Апоетцәа [[Эвбея|Евбеи]] адгьылбжьахаҿы иԥсыз Амфидем иаҳаҭыр азы ахәмаррақәа рҿы еиқәшәеит ҳәа рҳәоит, насгьы доусы иреиӷьыз ражәеинраалақәа ирыԥхьон. Аицлабраҿы ӡбаҩыс иҟаз аҳ Панед аиааира Гесиод ииҭеит, избанзар иара аибашьреи ашьрақәеи рахь акәымкәа, ақәаарыхреи аҭынчреи рахь ааԥхьара ҟаиҵоит. Убри аамҭазы, ауаа Гомер еиҳа идгылоит. Илиадеи Одиссеии рыдагьы, аԥҵамҭақәа жәпакы Гомер идырҳәалоит, ҳәарада, аамҭала кырӡа уи ашьҭахь иаԥҵаз: «[[гомеровы гимны|Гомер ихьыӡрашәақәа]]» (ҳ.ҟ. VII—V-тәи ашәышықәсақәа, Гомер иҩымҭақәа реиԥш абырзен поезиа ижәытәӡоу ҿырԥштәқәаны иԥхьаӡоуп), акомиктә поема «Маргит» уҳәа убас иҵегьы.<ref name="rskd">Реальный словарь классических древностей / под ред. Ф. Любкера. — СПб., 1885. — Ст. «Homerus».</ref> Византиаа ҩажәаҟа поема ([[Киклики|ациклтәқәагьы]] уахь иналаҵаны) равторра Гомер идырҳәалоит, уи атәы ҳҳәар ҳалшоит, иаҳҳәап, [[Гермониак Константин|Константин Гермониак]] иҟаиҵаз Илиада апоетикатә еиҭаҟаҵара ҳахәаԥшны<ref>{{Книга|ссылка=https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=/metadata/9/7/5/metadata-314-0000000.tkl&do=146452_05.pdf&lang=en&pageno=1&pagestart=1&width=406.32%20pts&height=654.72%20pts&maxpage=498|автор=Constantin Hermoniacos|заглавие=La guerre de Troie|ответственный=ed. Émile Legrand|год=1890|место=Paris|издательство=J. Maisonneuve, libraire-editeur|страницы=|страниц=|isbn=|archive-date=2021-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210819000023/https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=%2Fmetadata%2F9%2F7%2F5%2Fmetadata-314-0000000.tkl&do=146452_05.pdf&lang=en&pageno=1&pagestart=1&width=406.32%20pts&height=654.72%20pts&maxpage=498}}</ref>. Ахьӡ «Гомер» аҵакы (раԥхьаӡакәны иуԥылоит ҳ.ҟ. VII-тәи ашәышықәсазы, [[Каллин|Ефестәи Каллин]] «[[Фиваида (эпос)|Фиваида]]» зҩыз ҳәа ихьӡ аниҳәо) антикатә аамҭахгьы аилыркаара рҽазыршәахьан, иҟан аҵакы авариантқәа «абаандаҩы» (Гесихи), «иашьҭанеиуа» ([[Аристотель|Аристотель]]) мамзаргьы «алашә»<ref name=rskd/><ref>P. Chantraine, ''Dictionnaire étymologique de la langue grecque,'' Klincksieck, Paris, 1968, vol. 2 (3-4) p. 797 ''ad loc.''</ref><ref>H.G. Liddell, R. Scott, ''A Greek-English Lexicon'', rev. ed. Sir Henry Stuart-Jones, Clarendon Press, Oxford, 1968 ''ad loc''.</ref><ref>Pseudo-Herodotus, ''Vita Homeri''1.3 in Thomas W. Allen, ''Homeri Opera'', Tomus V,(1912) 1946 p. 194. Cf. [[Lycophron]], ''Alexandra,'' l.422</ref> ([[Эфор Кимский|Кимтәи Ефор]]), «аха абарҭ авариантқәа зегьы, иахьатәи ажәалагалақәа — уи „аиқәыршәаҩ“ мамзаргьы „аккомпаниатор“ ҳәа аҵакы аҭара — реиԥш, рыгәра угартә иҟам. <…> Ари ажәа Иониатәи аформаҿы Ομηρος — шамахамзар ииашаҵәҟьаны хатәы хьӡуп»<ref name=autogenerated1 /><ref>Боура С. М. Героическая поэзия / пер. с англ. — М.: Новое литературное обозрение, 2002. — С. 547.</ref>. «Гомер иҳаҭгәын» Санкт-Петербургҟа иааигеит аурыс флот афцар М. Домашнев, уи 1770 шықәсазы Егеиатәи архипелаг адгьылбжьахақәа руак аҿы имҩаԥысуаз, [[Русско-турецкая война (1768—1774)|1768—1774 шықәсқәа рзтәи Аурыс-Ҭырқәа еибашьра]] аан аграф [[Орлов, Алексей Григорьевич|Алексеи Григори-иԥа Орлов-Чесменски]] инапхгара аҵаҟа имҩаԥысуаз [[Первая Архипелагская экспедиция|Актәи архипелагтә експедициа]] аан иԥшааит. Асаркофаг аграф [[Строганов, Александр Сергеевич|Александр Сергеи-иԥа Строганов]] итәхеит, [[Строгановская дача|Строганов идача]] апарк аҿы иқәыргылахеит. Анаҩс аграф даара игәы иахәеит Гомер иҳаҭгәын иазку алегенда Санкт-Петербург иахьалаҵәаз<ref>{{Cite web |url=https://www.ntv.ru/novosti/122128/ |title=Петербургские мифы о саркофаге Гомера. |access-date=2025-01-19 |archive-date=2025-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119114056/https://www.ntv.ru/novosti/122128/ |url-status=live }}</ref>. Иахьазы уи [[Ермитаж|Аҳәынҭқарратә Ермитаж]] аколлекциаҿы иҟоуп. Строганов исаркофаг аԥхьатәи аҭӡамц аҿы иану асахьақәа шамахамзар зегьы [[Мирмекийский саркофаг|Мирмекиатәи асаркофаг]] аԥхьатәи аҭӡамц аҿы иҟоу арелиеф ацәынхақәа ирышьашәалоит. == Гомер изҵаара == {{main|Гомер изҵаара}} «Илиадеи» «Одиссеиеи» равторра, урҭ рхылҵшьҭреи рԥеиԥши рҭаҩра аамҭа аҟынӡа ирызку апроблемақәа реизга «[[гомеровский вопрос|Гомер изҵаара]]» ҳәа хьӡыс иаиуит<ref>Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С. Античная литература. Ч. I: Греция. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2004. — Т. I. — С. 64. — ISBN 5-8465-0191-5.</ref>. Уи антикатә аамҭазгьы ицәырҵхьан<ref>{{Cite web |url=http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |title=Введенский Б. А. Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание |access-date=2014-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319163328/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |archive-date=2014-03-19 |url-status=dead }}</ref>, убас, иаҳҳәап, усҟан иҟалеит аҳәамҭақәа, Гомер иепос Троиатәи аибашьра аамҭазтәи апоетесса [[Фантасия|Фантасиа]] лпоемақәа рышьаҭала иаԥиҵеит ҳәа. === «Аналитикцәеи» «аунитаристцәеи» === [[Файл:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Homer and his Guide (1874).jpg|мини|327x327пкс|Гомери имҩақәҵаҩи (1874) [[Бугро, Вильям|Уилиам-Адольф Бугеро]]]] [[XVIII век|XVIII-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭанӡа европатәи аҭҵаарадырраҿы аԥыжәара аман агәаанагара «Илиадеи» «Одиссеиеи» зҩыз Гомер иоуп, насгьы урҭ еиқәырханы иҟоуп иара ишаԥиҵаз еиԥшҵәҟьа ҳәа (аха, аббат [[Обиньяк, Франсуа Эделен|Франсуа Еделин д'Обиниак]] [[1664|1664 шықәсазы]] иҩымҭа «''Conjectures académiques''» аҟны иҳәеит «Илиадеи» «Одиссеиеи» [[VIII век до н. э.|ҳ.ҟ. VIII-тәи ашәышықәсазы]] [[Ликург Спартанский|Ликург]] Спарта еизигаз хазы игоу ашәақәа реизгақәа роуп ҳәа). Аха, [[1788|1788 шықәсазы]] Ж. Б. Вилуазон иҭижьит акодекс Venetus A аҟынтәи Илиадазы [[схолии|асхолиақәа]], урҭ ҿыгҳарала апоема ахаҭа акырӡа иеиҳан, насгьы антикатә филологцәа (еиҳарак [[Зенодот Эфесский|Ефестәи Зенодот]], [[Аристофан Византийский|Византиатәи Аристофан]], [[Аристарх Самофракийский|Самофракиатәи Аристарх]]) иртәыз шәкыла авариантқәа агәылан. Ари ашәҟәы анҭыҵ ашьҭахь еилкаахеит Александриатәи афилологцәа Гомер ипоемақәа рцәаҳәақәа шәкыла гәҩарас ишрымаз, мамзаргьы ииашамкәа ишырыԥхьаӡоз; урҭ анапылаҩырақәа рҟынтәи ианырхуамызт, аха иҷыдоу адыргала иалыркаауан. Асхолиақәа рыԥхьарагьы иҳамоу Гомер итекст апоет иԥсҭазаараҿы ҳәа иԥхьаӡоу аамҭа акәымкәа аеллинтә аамҭа иаҵанакуеит ҳәа алкаахьы ҳнанагоит. Абарҭ афактқәеи егьырҭ ахшыҩзышьҭрақәеи шьаҭас иҟаҵаны (уи гәаанагарала Гомер иаамҭазы [[Бесписьменные языки|аҩыра ыҟамызт]], убри аҟнытә апоет илшомызт абас еиԥш идуу апоема аԥҵара), [[Вольф, Фридрих Август|Фридрих Август Вольф]] ишәҟәы «Пролегомены к Гомеру»<ref>Wolf F.A. Prolegomena ad Homerum. Halle, 1795</ref> аҿы апоемақәа рыҩбагьы рыҟазаараан даараӡа шьаҭанкыла рҽырыԥсахуан ҳәа агәаанагара шьҭихит. Абасала, Вольф излеиҳәо ала, «Иллиадеи» «Одиссеиеи» авторк итәуп ҳәа аҳәара залшом. Вольф Илиада атекст (цәгьам-бзиам иахьатәи аформала) ашьақәгылара аамҭа ҳ.ҟ. VI-тәи ашәышықәса иаҵанакуеит ҳәа иԥхьаӡоит. Аиашазы, антикатә авторцәа ԥыҭҩык ([[Цицерон|Цицерон]]гьы уахь дналаҵаны) излаарыцҳауа ала, Гомер ипоемақәа раԥхьаӡакәны еизганы иҩын Афинатәи атиран [[Писистрат|Писистрат]] мамзаргьы иԥа [[Гиппарх (тиран)|Гиппарх]] рыдҵала. Ари «Писистраттәи аҭыжьымҭа» ҳәа изышьҭоу аҭахын [[Панафинеи|Панафинеиаҿы]] «Илиадеи» «Одиссеиеи» рықәыргылара еиҳа арманшәаларазы. Аналитикатә знеишьа шьақәнарӷәӷәеит апоемақәа ртекстқәа рҿы иҟоу аиҿагыларақәа, урҭ рҿы аамҭарацәатә шьаҭақәа рыҟазаара, асиужет хада аҟынтәи инарҭбааны ацәхьаҵрақәа. Аналитикцәа Гомер ипоемақәа шышьақәгылаз азы еиуеиԥшым агәаанагарақәа ҟарҵеит. [[Лахман, Карл Конрад Фридрих|Карл Лахман]] агәра ганы дыҟан «Илиада» ашәа хәыҷқәа рыла иаԥҵан ҳәа («ашәа хәыҷқәа ртеориа» ҳәа изышьҭоу). [[Герман, Готфрид|Готфрид Герман]], уи аҭыԥан, агәра ганы дыҟан, апоемақәа зегьы ашәа маҷ хәыҷы-хәыҷла аҽарҭбаарала ицәырҵит ҳәа, уи еиҳа-еиҳа аматериал ҿыц ацлон («раԥхьатәи агәыцә атеориа» ҳәа изышьҭоу). Вольф иҿагылаҩцәа («аунитарицәа» ҳәа изышьҭоу) еиуеиԥшым аҿагыларатә аргументқәа ықәдыргылеит. Актәи, «писистраттәи аҭыжьымҭа» аверсиа агәра ганы иҟамызт, избанзар уи иазку адыррақәа зегьы акырӡа игәиантәуп. Ари ажәабжь аеллинтә аамҭазы иҟалар алшон усҟантәи аҳцәа русқәа ирҿырԥшны, урҭ еиуеиԥшым анапылаҩырақәа рыԥшаара иазгәышьуан (шәахәаԥш [[Александрийская библиотека|Александриатәи абиблиотека]]). Иҩбахаз, аиқәымшәарақәеи ацәхьаҵрақәеи авторцәа рацәаны ишыҟоу аанарԥшӡом, избан акәзар урҭ хымԥада аҩымҭа дуқәа рҿы иуԥылоит. «Аунитарицәа» апоемақәа зегьы равтор иакзаара шьақәдырӷәӷәон, «Иллиадеи» «Одиссеиеи» рҟны ахшыҩҵак аиашара, акомпозициа аԥшӡареи асимметриеи иаҵшьны. === «Аҿаԥыцтә теориеи» «анеоаналитикцәеи» === Гомер ипоемақәа ҿырҳәала еиҭаҵуан ҳәа агәаанагара, автор аҩырадатә аамҭазы дынхон азы, ажәытәанӡагьы иаарԥшын; избан акәзар иҟан адыррақәа ҳ.ҟ. VI-тәи ашәышықәсазы Афинатәи атиран [[Писистрат|Писистрат]] Гомер ипоемақәа ртекст официалла аԥҵаразы анапынҵа шииҭаз ала. 1930-тәи ашықәсқәа рзы америкатәи апрофессор [[Пэрри, Милмэн|Милман Перри]] ҩ-експедициак еиҿикааит, ари атрадициа Гомер итекстқәа рҿырԥшра хықәкыс иҟаҵаны, аладаславиантәи аепос аҭҵааразы. Ари амҽхак ду змоу аҭҵаара иалҵшәаны «ҿырҳәалатәи атеориа» еиқәыршәан, уи «[[Теория Пэрри-Лорда|Перри-Лорд итеориа]]» ҳәагьы иашьҭоуп ([[Лорд, Альберт|Альберт Лорд]] — изаамҭанымкәа иԥсыз М. Перри иус анагӡаҩы). Аҿаԥыцтә теориа инақәыршәаны, Гомер ипоемақәа рҿы иуԥылоит ҩашьара зқәым аҿаԥыцтә епикатә жәабжьҳәара аҷыдарақәа, урҭ рахьтә зегь реиҳа ихадароу апоезиатә формулақәа рсистема ауп. Ҿырҳәалатәи ажәабжьҳәаҩ еснагь ашәа ҿыцны иаԥиҵоит, аха нагӡаҩыс мацара ихы иԥхьаӡоит. Сиужетк змоу ҩ-ашәак, ҩаӡаралеи ажәала рцәажәашьалеи зынӡа еиԥшымзаргьы, ажәабжьҳәаҩ иганахьала ашәакуп, еиԥшымкәа «инарыгӡоу». Ажәабжьҳәаҩцәа аԥхьара-аҩра рыздырӡом, избан акәзар ишьақәыргылоу атекст аидеиа аимпровизациатә техника иазеицәоуп. Абасала, ажәалатәи атеориа аҟынтәи иаабоит, «Илиадеи» «Одиссеиеи» ртекстқәа равтор ду ма равторцәа (Гомер иоуп) рыԥсы ахьынӡаҭаз ишьақәырӷәӷәо аформа шроуз. Аҿаԥыцтә теориа аклассикатә вариант урҭ апоемақәа диқтантла рҭаҩра аанагоит, избан акәзар урҭ аимпровизациатә традициа аҳәаақәа ирҭагӡаны ҿырҳәала ирыладырҵәозҭгьы, даҽазны рынагӡараан ртекст шьаҭанкыла аҽаԥсахуан. Аха иҟоуп даҽа еилыркаарақәакгьы. Апоемақәа рыҩбагьы авторк иакәу, ҩыџьа ракәу иаԥызҵаз, атеориа иҳаилнаркааӡом. Уи адагьы, ажәалатәи атеориа ишьақәнарӷәӷәоит «Гомер иаԥхьа апоетцәа рацәаҩын» ҳәа иҟаз ажәытәтәи агәаанагарақәа. Иҵабыргыҵәҟьаны, аҿаԥыцтә епикатә жәабжьҳәара атехника акыр шәышықәсалатәи аҿиара иахылҵшьҭроуп, апоемақәа равтор ихаҭаратә ҟазшьақәа аанарԥшӡом. Анеоаналитикцәа аналитика ҳаамҭазтәи ахаҭарнакцәа ракәӡам. Анеоанализ — [[гомероведение|Гомер иҭҵаарақәа]] рҿы автор ихы иаирхәоз раԥхьатәи апоетикатә шьаҭақәа ралкаара иазку хырхарҭоуп. «Илиадеи» «Одиссеиеи» рыҿдырԥшуеит еиҭаҳәаралеи цыԥҵәахалеи ҳаамҭанӡа иааз [[Киклики|ациклтә]] поемақәа. Абасала, анеоаналитикатә знеишьа аԥыжәара змоу аҿаԥыцтә теориа иаҿагылом. Иахьатәи аамҭазы зегь реиҳа иналукааша неоаналитикс дыҟоуп анемец ҭҵааҩы [[Кульманн, Вольфганг|Вольфганг Кулман]], амонографиа «Илиада ахыҵхырҭақәа» автор<ref>Kullmann W. «Die Quellen der Ilias». Wiesbaden, 1960</ref>. == Асахьаркыратә ҷыдарақәа == [[Файл:Homeros MFA Munich 272.jpg|thumb|Гомер искульптуроу ихы (460 ҳ. ҟ. раҟара)]] «Илиада» зегь реиҳа ихадоу акомпозициатә ҷыдарақәа иреиуоуп [[Зелинский, Фаддей Францевич|Фаддеи Франци-иԥа Зелински]] ишьақәиргылаз «ахронологиатә еиқәымшәара азакәан». Уи злаҟоу ала, «Гомер иҟны ажәабжь ахаангьы иахьалагаз аҭыԥ ахь ихынҳәӡом. Ус анакәха, Гомер иҟны апараллельтә усқәа раарԥшра залшом; Гомер ипоетикатә техника иадыруа ҩбатәи, аԥшькәакьтә еизшәара акәымкәа, иаабац, ацәаҳәатә еизшәара мацара ауп»<ref>Зелинский Ф. Ф. «Закон хронологической несовместимости и композиция Илиады» (в сб. Χαριστήρια. СПб., 1897, стр. 106).</ref>. Абасала, зны-зынла апараллельтә хҭысқәа еишьҭаргыланы иаарԥшуп, зны-зынла урҭ рахьтә акы мацара аӡбахә ҳәоуп, мамзаргьы иҵәахуп. Уи ауп апоема атекст аҿы иҟоу еиқәымшәарақәак ҳаилзыркаауа. Аҭҵааҩцәа иазгәарҭоит арҿиамҭақәа [[Когезия (лингвистика)|реимадара]], ахҭысқәа реишьҭагыла аҿиара, афырхацәа хадақәа рхаҿсахьақәа реизакра. Гомер иажәалатәи аҟазареи уи аамҭазтәи аҿыханҵатә ҟазареи еиҿырԥшуа, лассы-лассы ирҳәоит апоемақәа ргеометриатә стиль аӡбахә<ref>См. напр. [[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]] Гомер. М., 1960, с. 130 слл.).</ref>. Аха аналитикатә доуҳала еиҿагылоу агәаанагарақәа аарԥшуп «Илиадеи» «Одиссеиеи» ркомпозициа акзаара иазкынгьы<ref>См. напр. [[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]] Анатомия «Илиады». СПб., 1998, стр. 10).</ref>. Апоемақәа рыҩбагьы рыстиль формулатәуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит. Убри аан, аформула [[Клише (искусство)|аклишеқәа]] реизга еиԥш еилкааӡам, аха ацәаҳәаҿы иалкаау аметрикатә ҭыԥк иадҳәалоу (иԥсаххо) аҳәоуқәа рсистема аҳасабала. Убасала, аформула ҳалацәажәар ҳалшоит, ажәеицааирак атекст аҿы знызаҵәык ианаҳԥылогьы, аха уи асистема ишахәҭакыз ааҳарԥшыр ҳалшоит. Аформулақәа рыдагьы, иҟоуп цәаҳәақәак рҟынтәи еиҭаҟало ацыԥҵәахақәагьы. Иаҳҳәап, персонажк даҽаӡәы иажәақәа анеиҭеиҳәо, атекст зегьы еиҭаҳәазар ауеит, мамзаргьы шамахамзар ажәа-ажәала. Гомер еилоу аепитетқәа иҟазшьарбагоуп («ашьапыццак», «агәил нацәа змоу», «адыдрҵысҩы»); абарҭқәеи егьырҭ аепитетқәеи рҵакы ҭагылазаашьала акәымкәа, атрадициатә формулатә система аҳәаақәа ирҭагӡаны ахәаԥшра ахәҭоуп. Убас, ахеиаа «[[Поножи|шьапҟәазқәоуп]]», урҭ абџьар рҟәынҵаны рыӡбахә ҳәамзаргьы, Ахиллес аԥсшьараангьы «дшьапыласуп». Абжьарашәышықәсазтәиқәеи иахьатәиқәеи ажәабжьҳәаҩцәа рпоетика ҭызҵаауа иахьатәи абызшәадырҩцәа, иаҳҳәап, Абжьаратәи Азиатәи, амҽхак ду змоу аепикатә ҿаԥыцтә жәабжьқәа ирҷыдароу аҟазшьақәа алыркаауеит, урҭ еиԥмырҟьаӡакәа еиҭарҳәарц азы сааҭрацәала ашәаҳәара аҭахуп. Убас, ажәабжьҳәаҩцәа архәҭақәа рышьақәгылашьа ақалақьқәеи ажәларқәеи рыла еиқәырыԥхьаӡоит, насгьы урҭ рыԥхьаӡарақәа рҿы ахаангьы агха ҟарҵаӡом, уи Гомер иҩымҭа «Илиадаҿгьы» иааԥшуеит, уа Троиаҟа идәықәырҵаз аӷбақәа рхыԥхьаӡара ақалақьқәа рсиа ҟаҵоуп, насгьы урҭ афлотилиақәа рнапхгаҩцәа ртәгьы ануп. Ари ажәлар рҿаԥыцтә гәынкылара иаҷыдароуп. Афырхацәа реилазаашьа, урҭ реибашьрақәеи рфырхаҵарақәеи рсиа реишьҭагылара ԥсахрада иаанхоит, уигьы «Илиада» азы иҟазшьарбагоуп. Аха иалкаау асиужет аҟазаареи афырхацәа хадақәа рнысымҩа еилкаамкәа иахьыҟоуи анаҩстәи атекстқәа рлитературатә усадулара иазааигәоуп, иҟалап, ҳ. ҟ. VI-тәи ашәышықәсазы [[Писистрат|Писистрат]] ихаан акәзаргьы. Убри аамҭазы, еиҳа ижәытәӡатәиу, архаикатә «Одиссеиа», амифтә цәыршәахәқәеи, аҟәыдырԥаҩ [[Цирцея|Цирцеиеи]], [[циклопы|аблазаҵәқәеи]], адоумбеи-[[лестригоны|лестригонқәеи]], аԥша анцәахәы [[Эол|Еол]] иеихатә ӷбеи ахьыҟоу, атәцәеи ажәлар ирылҵыз ауааи рзы агәрыцҳашьара аныԥшуеит, уи «Илиадаҿы» зынӡа ыҟаӡам; ҭҵааҩцәақәак ргәаанагарала, уи иаанарԥшуеит даҽа авторрак, мамзаргьы «Одиссеиа» даҽа социалтә ҩаӡарак аҟны ишыҟоу. Ари апоема еиҳа ижәытәӡатәиу ахылҵшьҭра иақәҿнаҭуазар алшоит, апроф. Г. А. Бокшчанин игәаанагарала, Пенелопа лыԥҳәысҳәаҩцәа рхымҩаԥгашьа бааԥсқәеи, Одиссеи урҭ шахьирхәыз аҟазшьеи, архаикаԥхьатәи абшьҭратә закәан аҟазшьа змоу. Убри аамҭазгьы, «Илиадаҿы» анашанатә џьашьахәқәеи алакәтә персонажқәеи ртәы ҳәа акгьы ыҟам, аха [[Архаическая Греция|архаикатә]] ҟазшьа змоу аҳцәеи анапхгаҩцәеи рырратә фырхаҵара азышәаҳәара аҭыԥ амоуп. == Гомер ипоемақәа рҭоурыхтә шьаҭа == XIX ашәышықәса азбжазы аҭҵаарадырраҿы иҟан агәаанагара «Илиадеи» «Одиссеиеи» ҭоурыхтәым ҳәа. Аха [[Шлиман, Генрих|Генрих Шлиман]] [[Гиссарлык|Гиссарлыктәи]] ахәаҟны, иара убас [[Микены|Микена]] имҩаԥигоз ажрақәа уи шиашам аадырԥшит. Анаҩс иаартын хетттәии мысратәии адокументқәа, урҭ Троиатәи аибашьраан иҟалаз ахҭысқәа реиԥшзаара рныԥшуеит. Микентәи ацыратә ҩыра ([[Линейное письмо Б|Ацәаҳәаҩыра Б]]) аилкаара «Илиадеи» «Одиссеиеи» раамҭазы иҟаз аԥсҭазаара иазкны адыррақәа рацәаны иаҳнаҭеит, ари аҩырала литературатә цыԥҵәахақәак шыԥшаамхазгьы. Иага ус иҟазаргьы, Гомер ипоемақәа рҟынтәи адыррақәа иҟоу археологиатәи адокументалтәи хыҵхырҭақәа иуадаҩны ирыдҳәалоуп, убри аҟнытә урҭ критикада рхархәара ҟалом: «ҿырҳәалатәи атеориа» аҟынтәи адыррақәа шаҳаҭра рзыруеит аҭоурыхтә дыррақәа рҿы ас еиԥш иҟоу атрадициақәа рҿы ицәырҵыр акәу аилагара дуқәа. Уажәы еилкаахеит Гомер ипоемақәа рдунеи ажәытә бырзенцәа «[[Тёмные века (Древняя Греция)|ршәышықәса лашьцақәа]]» раан иҟаз аԥсҭазаара ииашоу асахьа шаанарԥшуа<ref>Феномен полиса в современной зарубежной историографии: Реф. сб. / РАН. ИНИОН. Центр социал. науч.-информ. исслед. Отд. истории; Отв. ред. Медовичев А. Е. — М., 2011. — 152 с. — (Сер.: Всеобщая история). С. 6.</ref>. == Гомер адунеитә культураҿы == [[Файл:AmbrosianIliadPict47Achilles.jpg|thumb|Абжьарашәышықәсазтәи «Илиада» азы асахьа]] Гомер ипоемақәа «Илиада», «Одиссеиа» ажәытә бырзенцәа ирырҭаз анырра [[евреи|ауриақәа]] [[Тора|Тора]] шырнырыз иаҿдырԥшуеит<ref>{{Cite web |url=http://scibook.net/filosofiya-nauki-knigi/formyi-grecheskoy-jizni-podgotovivshie-18898.html |title=2. ФОРМЫ ГРЕЧЕСКОЙ ЖИЗНИ, ПОДГОТОВИВШИЕ РОЖДЕНИЕ ФИЛОСОФИИ 2.1. Поэмы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-02-08 |archive-date=2016-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214223159/http://scibook.net/filosofiya-nauki-knigi/formyi-grecheskoy-jizni-podgotovivshie-18898.html |url-status=live }}</ref>. Ажәытә Бырзентәыла [[Классическая Греция|аклассикатә епоха]] аҵыхәтәантәи аамҭазы иҟалаз аҵаратә система Гомер ипоемақәа рҵарала ишьақәгылан. Урҭ хәҭак, мамзаргьы зегьы гәынкыланы ирҵон, уи атемақәа рыла аԥхьарақәа еиҿыркаауан, уҳәа убас иҵегьы. Ари асистема [[Древний Рим|Рим]] иаҿнаҵааит, уаҟа [[I век|ҳера I-тәи ашәышықәса]] инаркны Гомер иҭыԥ [[Вергили|Вергили]] иааникылеит. [[Финкельберг, Маргалит|Маргалит Финкельберг]] ишазгәалҭо ала, аиааира ззымгаз [[троя|Троиаа]] рышьҭрақәа реиԥш зхы зыԥхьаӡоз римаа Гомер ипоемақәа мап рцәыркит, уи иахҟьаны, абырзен бызшәала ицәажәоз Мрагылара аканонтә статус хьчо, Аиҭарҿиара ҟалаанӡа лаҭынтәи Мраҭашәара иацәыӡит<ref>{{Cite web |url=http://magazines.gorky.media/nlo/2008/93/te41.html |title=Журнальный зал {{!}} НЛО, 2008 N93 {{!}} Т. Ф. ТЕПЕРИК, В. БУЯКОВА, АЛИНА БОДРОВА — Гаспаровские чтения √ 2008<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-05-14 |archive-date=2014-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514223623/http://magazines.russ.ru/nlo/2008/93/te41.html |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Sir Lawrence Alma-Tadema, English (born Netherlands) - A Reading from Homer - Google Art Project.jpg|thumb|right|[[Альма-Тадема, Лоуренс|Лоуренс Альма-Ҭадема]]. «Гомер иԥхьара», 1885 шықәса]] Аклассика ашьҭахьтәи аамҭазы агекзаметриатә поема дуқәа Гомер идиалект ала иаԥырҵон, мамзаргьы «Илиадеи» «Одиссеиеи» ирҿыԥшны, мамзаргьы [[агон|ирацлабуа]]. Урҭ рахь иаҵанакуеит [[Аполлоний Родосский|Родостәи Аполлони]] иҩымҭа «[[Аргонавтика (Аполлоний Родосский)|Аргонавтика]]», [[Квинт Смирнский|Смирнатәи Квинт]] иҩымҭа «Пост-Гомертәи ахҭысқәа», насгьы [[Нонн Панополитанский|Панополитантәи Нонн]] иҩымҭа «Дионис ихҭысқәа». Егьырҭ аеллинтә поетцәа, Гомер ихаҭабзиарақәа ирықәшаҳаҭхозаргьы, аепикатә форма ду рҽацәырыхьчон, «аӡиас дуқәа рҿы аӡы хәашьуп» ҳәа ([[Каллимах из Кирены|Каллимах]]<ref>Гимн 2, 108—109.</ref>) — аусумҭа хәыҷы аҿы мацара ауп валашьа змам ахаҭабхзиара аҟынӡа анаӡара ахьалшо ҳәа агәра ганы. [[Римская литература|Ажәытәтәи Рим алитератураҿы]] еиқәхаз раԥхьаӡатәи (аԥҵәаха) аусумҭа абырзен [[Ливий Андроник|Ливиус Андроник]] иҟаиҵаз аҩымҭа «Одиссеиа» аиҭага ауп. Римтәи алитература аусумҭа хада — [[Вергили|Вергили]] ифырхаҵаратә епос «[[Энеида|Енеида]]», «Одиссеиеи» (раԥхьатәи ашәҟәқәа 6) «Илиадеи» (аҵыхәтәантәи ашәҟәқәа 6) рҿыԥшра ауп. Гомер ипоемақәа иҟарҵаз анырра антикатә литературатә ҩымҭақәа шамахамзар зегьы рҿы иубарҭоуп. Гомер [[Средневековая литература|Мраҭашәаратәи абжьарашәышықәсақәа]] рзы дрыздыруамызт избан акәзар Византиеи иареи реизыҟазаашьақәа ԥсыҽын, ажәытә бырзен бызшәа издыруамызт, аха агекзаметриатә фырхаҵаратә епос Вергили ибзоурала акультураҿы аҵакы ду ааннакылоит. [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] Гомер ибзианы дырдыруан, насгьы ибзианы дҭырҵаауан. Иахьа уажәраанӡагьы еиқәханы иҟоуп жәабала инагӡоу Гомер ипоемақәа зну Византиатәи анапылаҩырақәа, уи антикатә литературатә ҩымҭақәа рзы зеиԥшыҟам усуп. Уи адагьы, Византиатәи аҵарауаа Гомер изку [[схолии|асхолиақәеи]] ахҳәаақәеи рыҩуан, еизыргон, насгьы иаԥырҵон. Иахьатәи акритикатә ҭыжьымҭаҿы архиепископ [[Евстафий Солунский|Евстафи]] «Илиадеи» «Одиссеиеи» ирызку ихцәажәара быжь-томк амҽханакуеит. Византиатәи аимпериа аҵыхәтәантәи аамҭазы, насгьы уи [[Падение Константинополя (1453)|анхыбгала]] ашьҭахь, абырзен напылаҩырақәеи аҵарауааи Мраҭашәараҟа амҩа рыԥшаауеит, насгьы [[эпоха Возрождения|Аиҭарҿиара]] аамҭазы Гомер ҿыц изааҭгылоит. [[Данте Алигьери|Данте Алигьери]] Гомер џьаҳаным [[Ад (Божественная комедия)|актәи агьежь]] аҿы дҟаиҵоит, иқьырсианым, аха зусқәа бзиоу уаҩык иаҳасабала. Иҟалап «Илиада» зегь раасҭа инаӡоу ахҩылаақәа руак Урыстәылаҟа иаазҭгьы [[Иван III Васильевич|Иуан III]] иԥҳәыс [[Софья Палеолог|Софиа Палеолог]] лбиблиотека иацны XV-тәи ашәышықәсазы. Ари «академиатә сиа» Византиатәи аклассикатә қьаадырша асахьа змоу еиҭеигеит [[Ломоносов, Михаил Васильевич|Михаил Васили-иԥа Ломоносов]]. Ақьаадырша аҩбатәи азбжак ԥыҭрак ашьҭахь гәымбылџьбарала игәылаԥиҟазар ҟалап Санкт-Петербург аус зуаз [[Шлёцер, Август Людвиг|Август Лиудвиг Шлиоцер]], насгьы XVIII-тәи ашәышықәсазы Германиа иҭиит, уаҟа уи ԥыҭрак ашьҭахь иагьыԥшаахеит. Раԥхьатәи аурыс бызшәахьы еиҭагоу апоезиатә еиҭага ду (Александриатәи ажәеинраалала «Илиада» ашәҟәқәа фба) [[Костров, Ермил Иванович|Ермил Иуан-иԥа Костров]] итәуп (1787). 1829 шықәсазы [[Гнедич, Николай Иванович|Николаи Иуан-иԥа Гнедич]] инаигӡеит «Илиада» аиҭагара. [[Белинский, Виссарион Григорьевич|Виссарион Григори-иԥа Белински]] ирецензиақәа изларҳәо ала, аоригинал аҟынтәи аиҭагара ҷыдала еиҷаҳаны, баҩхатәра дула иҟаҵан. [[Пушкин, Александр Сергеи-иԥа|Александр Сергеи-иԥа Пушкин]]гьы Гомер иеиҭагара атәы акьыԥхь аҿы ҩынтә далацәажәеит: «Гомер иҩымҭа Илиада, Гнедич еиҭеигаз...» ҳәа зыӡбахә ҳәоу азгәаҭа ацны («Литературная газета», 1830, № 2; шәахә ат. 6) насгьы акуплет «Илиада аиҭагара иазкны»: {{Ацитата алагара}} <poem> Сара исаҳауеит зыбжьы мгоу анцәатә еллинтә ажәа абжьы; Аҭаҳмада ду игага сныруеит игәаҭеиуа ԥсыла. </poem> {{Ацитата алгара}} Ари ажәеинраала аԥхьа мызкы шабжьаз, Пушкин иԥсабаратәу алаф ҳаҭыр ақәҵаны «Илиада аиҭагахь» ҳәа аепиграмма иҩит, уи зыхҟьаз аҭагылазаашьақәа реиқәшәара ауп (Гомер длашәын, Гнедич дыхәан): {{Ацитата алагара}} <poem> Гнедич дпоет хәахәан, алашә Гомер иеиҭагаҩ, Уи аиҭагагьы аганкахьала аҿырԥштәы еиԥшуп. </poem> {{Ацитата алгара}} Анапылаҩыратә епиграмма Пушкин игәцаракны ицәаӷәеит. Иара убас Гомер деиҭаргон [[Жуковский, Василий Андреевич|Васили Андреи-иԥа Жуковски]], [[Вересаев, Викентий Викентьевич|Викенти Викенти-иԥа Вересаев]], [[Шуйский, Павел Александрович|Павел Александр-иԥа Шуиски]] («Одиссеиа», 1948 ш., Уралтәи Ауниверситет Ашәҟәҭыжьырҭа, атираж 900 екземплиар). Адунеи аҭоурых аҿы зегь реиҳа идуу Гомер иҭыжьымҭа ҳәа иԥхьаӡатәуп «Московски Рабочии» ашәҟәҭыжьырҭа иҭнажьыз, ацәа жәпа змаз, ҩ-томкны иҭыҵыз «Илиадеи», «Одиссеиеи», 1982 шықәса — атираж 150 нызқь екземплиар. XXI-тәи ашәышықәсазы Гомер иеиҭагара иацырҵоит: [[Амелин, Максим Альбертович|Максим Альберт-иԥа Амелин]]<ref>Гомер. [http://magazines.gorky.media/novyi_mi/2013/2/g9.html Одиссея. Песнь первая] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130829050517/http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2013/2/g9.html |date=2013-08-29 }}. Перевод с древнегреческого и предисловие Максима Амелина. [[Новый мир (журнал)|Новый мир]]. 2013, № 2.</ref> («Одиссеиа» актәи ашәа, 2013 ш.); [[Сальников, Александр Аркадьевич|Александр Аркади-иԥа Сальников]] иахьатәи аурыс бызшәахьы еиҭеигеит «Илиада» (2011), «Одиссеиа» (2014—2015). == Аиҭагақәеи аиҭаҳәақәеи, аҭыжьымҭақәеи == [[Файл:Page from the first printed edition of collected works by Homer.jpg|thumb|[[Флоренция|Флоренциа]] 1488—1489 шықәсқәа рзы икьыԥхьыз Гомер ишәҟәы аҟынтәи даҟьак. Ашәҟәы ҵәахуп [[Национальная библиотека Франции|Франциа Амилаҭтә библиотекаҿы]] ]] * [[Ливий Андроник|Ливи Андроник]] (ҳ.ҟ. 280 шықәсазшәа — ҳ.ҟ. 200. шықәсазшәа) «Одиссеиа» алаҭын бызшәахьы еиҭеигеит. * 1165 шықәсазы [[Сент-Мор, Бенуа де|Бенуа де Сент-Мор]] [[Старофранцузский язык|ажәытә францыз бызшәала]] «Троиа иазку ароман» ииҩит, 30000 цәаҳәа инареиҳаны зҵазкуа, уи Аквитаниатәи аҳкәажә [[Алиенора Аквитанская|Алиенора]] илзикит. Ианииҩуаз ихы иаирхәон Гомер ипоемақәа лаҭын бызшәала реиҭаҳәара, иара убас [[Дарет Фригийский|Фригиатәи Дарет]] иҩымҭа «Троиа аилаҳара аҭоурых», [[Диктис Критский|Криттәи Диктис]] иҩымҭа «Троиатәи аибашьра амшынҵа», [[Овидий|Овиди]] иҩымҭа «[[Метаморфозы (Овидий)|Аметаморфозақәа]]». * [[Гермониак Константин|Константин Гермониак]] [[Эпирское царство|Епиртәи адеспот]] [[Иоанн II Орсини|Иоанн II Орсини]] (1323—1335) иԥҳәыс [[Анна Палеолог (регент Эпира)|Анна Палеолог]]и (1335—1337 рзы Епиртәи адеспотина) раҳҭынратә поет иакәын. Урҭ рыдҵала, иара Гомер иҩымҭа «Илиада» аус адулара мҩаԥигеит, зегьы еилыркаауа абызшәала ҿыц иҩны. «Илиада» аверсиа ҿыц аҿы 8799 ажәеинраала 24 рапсодиатә ашәақәа рахь еизгоуп. * [[Пилатос, Леонтиос|Леонтиос Пилатос]] (?—1366) [[Франческо Петрарка|Франческо Петрарка]] изы алаҭын бызшәахьы апрозатә еиҭагара 1359 шықәсеи 1362 шықәсеи рыбжьара инаигӡеит. * [[Полициано, Анджело|Анџьело Полициано]] (1454—1494) 1470 шықәсазы «Илиада» аҩбатәии ахԥатәии ашәақәа гекзаметрла алаҭын бызшәахьы еиҭеигеит, убри алагьы «Гомер қәыԥш» ҳәа ахьӡшьара даԥсахеит. * 1488-1489 шықәсқәа рзы [[Флоренция|Флоренциа]] ақалақь аҿы хылҵшьҭрала абырзен [[Димитрий Халкокондил|Димитри Халкокондил]] раԥхьаӡакәны бырзен бызшәала «Илиадеи» «Одиссеиеи» икьыԥхьит. «Илиада» аҭыжьра ианазыҟеиҵоз иара ихы иаирхәеит 1468 шықәсазы Константинопольтәи алаҭын патриарх [[Виссарион Никейский|Никеиатәи Виссарион]] иара иаԥиҵаз Венециатәи [[Библиотека Марчиана|Марк ихьӡ зху ашәҟәыҵәахырҭа (Марчиантәи ашәҟәыҵәахырҭа)]] иаиҭаз аманускрипт Venetus A. * Андреас Дивус 1537 шықәсазы [[Уанаҿа|Венециа]] ақалақь аҿы икьыԥхьит «Илиадеи» «Одиссеиеи» алаҭын бызшәахьы реиҭагақәа. * [[Чапмен, Джордж|Џьорџь Чапмен]] (1559 шықәсазшәа — 1634) «Иллиадеи» «Одиссеиеи» раԥхьаӡатәи англыз бызшәахьы реиҭагақәа ҟаиҵеит. * [[Кондратович, Кирьяк Андреевич|Кириак Андреи-иԥа Кондратович]] (1703—1788) 1758—1759 шықәсқәа рзы раԥхьаӡакәны «Илиада» прозала аурысшәахь еиҭеигеит. Аиҭага ҭыжьӡам, ишеиқәхазгьы. * [[Ломоносов, Михаил Васильевич|Михаил Васили-иԥа Ломоносов]] (1711—1765) — раԥхьаӡа иҭыҵыз «Илиада» аҟынтәи ацыԥҵәахақәа реиҭагақәа дравторуп. * [[Екимов, Пётр Екимович|Пиотр Еким-иԥа Екимов]] (1735 раҟара — 1795 ашьҭахь) 1776—1778 шықәсқәа рзы «Илиада» апрозатә еиҭага икьыԥхьит, 1779 шықәсазы аҭауад [[Потёмкин, Григорий Александрович|Григори Александр-иԥа Потиомкин]] «Одиссеиа» апрозатә еиҭага изыҟеиҵеит. * [[Костров, Ермил Иванович|Ермил Иуан-иԥа Костров]] (1755—1796) 1778—1811 шықәсқәа рзы Александриатәи ажәеинраалала икьыԥхьит «Илиада» аиҭага. * [[Гнедич, Николай Иванович|Николаи Иуан-иԥа Гнедич]] (1784—1833) 1829 шықәсазы «Илиада» гекзаметрла (аоригинал ажәеинраалатә шәагаа) аиҭага ҭижьит. * [[Жуковский, Василий Андреевич|Васили Андреи-иԥа Жуковски]] (1783—1852) 1849 шықәсазы иҭижьит «Одиссеиа» аиҭага гекзаметрла (аоригинал апоезиатә шәагаа). == Агәалашәара анаӡаӡатәра == * 1976 шықәсазы, [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] [[Меркурий (планета)|Меркури]] аҟны 320 километр аҭбаара змоу [[Гомер (кратер)|акратер]] Гомер ихьӡ ахнаҵеит. == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == === Атекстқәеи аиҭагақәеи === : ''Инарҭбаау адыррақәа шәахәаԥш астатиақәа [[Илиада|Илиада]], [[Одиссея|Одиссеиа]] рҟны'' : ''шәахәаԥш иара убас: Гомер иҩымҭақәа англыз бызшәахьы реиҭагақәа'' * [[книгопечатание|Акьыԥхьра]] анцәыр, [[1488 год|1488]] шықәсазы Флоренциа [[Димитрий Халкокондил|Димитри Халкокондил]] раԥхьаӡакәны иҭижьит «Илиадеи» «Одиссеиеи». * ''Аурыс прозатә еиҭага'': Полное собрание творений Гомера. / Пер. Г. Янчевецкого. Ревель, 1895. 482 стр. (приложение к журналу «Гимназия») * Асериа «[[Loeb classical library]]» аҟны аусумҭақәа хә-томкны иҭыҵит (№ 170—171 — Илиада, № 104—105 — Одиссеиа); насгьы № 496 — Гомер ихьыӡрашәақәа, Гомертәи аапокрифқәа, Гомер иԥсҭазаара иазку. * Асериа «[[Collection Budé]]» аҟны аусумҭақәа жәба-томкны иҭыҵит: «Илиада» (алагалеи 4 томи), «Одиссеиа» (3 том) насгьы ахьыӡрашәақәа. * ''Краузе В. М.'' Гомеровский словарь (к Илиаде и Одиссее). Со 130 рис. в тексте и картою Трои. СПб., А. С. Суворин. 1880. 532 стб. (''ареволиуциаԥхьатәи ашкол ҭыжьымҭа аҿырԥштәы'') * {{книга |автор=Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С. |часть=Часть I. Греция |заглавие=Античная литература |место=СПб |издательство=Филологический факультет СПбГУ |том=I |год=2004 |isbn=5-8465-0191-5 |ref=Анпектова-Шарова & Дуров}} === Гомер изку амонографиақәа === : ''абиблиографиа иара убас шәахәаԥш астатиақәа [[Илиада|Илиада]], [[Одиссея|Одиссеиа]] рҟны'' * ''Авдеенко Е.А.'' Гомер. "Илиада": Мировоззрение эпоса. Москва: Классис, 2017. 420 с. -(Серия "Классическая гимназия"). 500 экз. ISBN 978-5-9908708-4-0 Одобрено издательским советом Русской Православной Церкви * ''Альтман М. С.'' Пережитки родового строя в собственных именах у Гомера. (Известия ГАИМК. Вып. 124). М.-Л.: ОГИЗ, 1936. 164 стр. 1000 экз. * ''Гордезиани Р. В.'' [https://web.archive.org/web/20071113192455/http://annals.xlegio.ru/greece/gordez/index.htm#pge ''Проблемы гомеровского эпоса''.] Тб.: Изд-во Тбил. ун-та, 1978. 394 стр. 2000 экз. * [[Егунов, Андрей Николаевич|Егунов, А. Н.]] Гомер в русских переводах XVIII—XIX веков. М.; Л.: Наука, 1964; переиздание М.: Индрик, 2001. * ''Зелинский Ф. Ф.'' Гомеровская психология. Пг., Изд-во АН, 1920. * ''Котенёва А. В.'' Психология в эпических поэмах Гомера. Понятия, феномены и механизмы. — Saarbrücken: [[LAP LAMBERT Academic Publishing]], 2016. ISBN 978-3-659-95960-8 * Лорд А. ''Сказитель''. М., 1994. * ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' [https://web.archive.org/web/20071101045452/http://annals.xlegio.ru/greece/losev/index.htm#homer ''Гомер''.] М.: ГУПИ, 1960. 352 стр. 9 т.э. ** 2-е изд. (Серия «[[Жизнь замечательных людей]]»). М.: Мол. гв., 1996=2006. 400 стр. * ''Панченко Д. В.'' [https://web.archive.org/web/20260818132548/https://eupress.ru/books/index/item/id/259 Гомер. «Илиада». Троя.] СПб., [[Европейский университет в Санкт-Петербурге|Издательство Европейского университета в Санкт-Петербурге]]. 2016. * ''Петрушевский Д. М.'' Общество и государство у Гомера. М., 1913. * ''Сахарный Н. Л.'' Гомеровский эпос. М.: ХЛ, 1976. 397 стр. 10000 экз. * ''[[Суриков, Игорь Евгеньевич|Суриков И. Е.]]'' Гомер — М.: Молодая гвардия, 2017. — 320 с. — (Серия «[[Жизнь замечательных людей]]») — ISBN 978-5-235-03989-6. * ''[[Таруашвили, Леонид Иосифович|Таруашвили Л. И.]]'' Гомер в зеркале новоевропейских переводов: Пластико-тектонический аспект. — М.: [[Памятники исторической мысли (издательство)|Памятники исторической мысли]], 2013. — 176 с. — ISBN 978-5-88451-313-6 * ''Толстой И. И.'' Аэды: Античные творцы и носители древнего эпоса. М.: Наука, 1958. 63 стр. * ''Фрейденберг О. М.'' Миф и литература древности. М.: Вост. лит. 1978. 2-е изд., доп. М., 2000. * ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]], Котенёва А. В.'' Очерки по истории мировой культуры: боги и герои античной мифологии. М.: [[Московский государственный горный университет |МГГУ]], 2013. 351 с. 100 экз. ISBN 978-5-91615-032-2 * ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Античный космос и его обитатели. — Saarbrücken: [[LAP LAMBERT Academic Publishing]], 2016. — 154 с. ISBN 978-3-659-96641-5 * ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Герои Троянской войны. Пособие. М.: Эдитус, 2017. 28 с. ISBN 978-5-000-604-4 * ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Хроники Илиона: духовно-нравственные основания истории. Пособие. М.: Эдитус, 2024. 64 с. ISBN 978-5-00217-251-1 * ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Хроники Илиона: Троянская война и конец рода героев. Пособие. М.: Эдитус, 2025. 66 с. ISBN 978-5-00217-478-2 * ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Очерки по истории культуры: феномен героического в античной мифологии. Пособие. М.: Эдитус, 2025. 72 с. ISBN 978-5-00217-477-5 * ''Шталь И. В.'' Художественный мир гомеровского эпоса. М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1983. 296 стр. 6900 экз. * ''Ярхо В. Н.'' Вина и ответственность в гомеровском эпосе. ''[[Вестник древней истории]]'', 1962, № 2, с. 4-26. * G. Autenrieth, R. Keep. [https://archive.org/details/homericdictionar00auterich/page/n8 A Homeric Dictionary]. New York, 1880. * Cunliffe R. J. ''A lexicon of the homeric dialect''. L., 1924. * Leumann M. ''Homerische Würter.'' Basel, 1950. * Michalopoulos, Dimitri, ''L'''Odyssée ''d’Homère au-delà des mythes'', Le Pirée: Institut d’Histoire Maritime Hellène, 2016, ISBN 978-618-80599-2-4 * Treu M. ''Von Homer zur Lyrik''. München, 1955. * Whitman C.H. ''Homer and the heroic tradition.'' Oxford, 1958. Гомер ирецепциа: * ''[[Егунов, Андрей Николаевич|Егунов А. Н.]]'' Гомер в русских переводах XVIII—XIX вв. М.-Л., 1964. (2-е изд.) М.: Индрик, 2001. === Астатиақәа === '''аурыс бызшәала''' * {{БРЭ |статья=Гомер |автор= |том=7 |страницы= 378—379|ref=БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/literature/text/2368659|архив=https://web.archive.org/web/20221202153724/https://bigenc.ru/literature/text/2368659|архив дата=2022-12-02}} * [http://www.varvar.ru/arhiv/texts/akimova2.html Гомеровский эпос: миф и ритуал.] // Акимова Л. И. Искусство Древней Греции: Геометрика и архаика. — СПб.: [[Азбука-классика]], 2007. * {{ВТ-ЭСБЕ|Гомер|[[Мищенко, Фёдор Герасимович|Мищенко Ф. Г.]]}} '''егьырҭ абызшәақәа рыла''' * Реальный словарь классических древностей / под ред. Ф. Любкера. — СПб., 1885. — Ст. «Homerus». === Гомер ихьыӡрашәақәа рбиблиографиа === * [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Перевод гимнов Ивлин-Уайта] (англ.) * В серии «[[Collection Budé]]»: ''Homere''. Hymnes. Texte établi et traduit par J. Humbert. 8e tirage 2003. 354 p. Аурыс еиҭагақәа: * ахьыӡрашәақәа хазы-хазы еиҭеигеит С. П. Шестаков. * Гомеровы гимны. / Пер. [[Вересаев, Викентий|В. Вересаева]]. М.: Недра, 1926. 96 стр. ** переизд.: Античные гимны. М.: Изд-во МГУ. 1988. С. 57-140 и комм. * Гомеровы гимны. / Пер. и комм. Е. Г. Рабинович. М.: Carte blanche, [[1995]]. Аҭҵаарақәа: * ''Деревицкий А. Н.'' Гомерические гимны. Анализ памятника в связи с историей его изучения. Харьков, 1889. 176 стр. == Азхьарԥшқәа == * [http://www.philology.ru/literature3/vakhrushev-97.htm Гомер]. Зарубежные писатели. Биобиблиографический словарь * [http://fantlab.ru/autor10407 Афантастика алабораториа] * [https://web.archive.org/web/20070930015304/http://all-art.org/literature/odissea/index.html Поэмы Гомера «Илиада» и «Одиссея» с комментариями, приложениями и иллюстрациями] * [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Греческие тексты поэм] * [http://omhpos.narod.ru/ Гомер «Одиссея» в переводе Шуйского, с комментариями] * [https://www.anews.com/p/130536769-poeht-gomer-biografiya-i-tvorchestvo-poehmy-gomera-iliada-i-odisseya/ Поэт Гомер: биография и творчество. Поэмы Гомера «Илиада» и «Одиссея». Большая статья на Anews.com] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200609153430/https://www.anews.com/p/130536769-poeht-gomer-biografiya-i-tvorchestvo-poehmy-gomera-iliada-i-odisseya/ |date=2020-06-09 }} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Гомер| ]] [[Акатегориа:Ҳ. ҟ. I-тәи азқьышықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Ажәытәбырзен поетцәа]] [[Акатегориа:Ажәытә Бырзентәыла апоетцәа]] [[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 8-тәи ашәышықәсазтәи апоетцәа]] [[Акатегориа:Абырзенцәа рмифқәа еиҭазҳәоз амифографцәа| ]] [[Акатегориа:Апоетцәа лашәқәа]] [[Акатегориа:«Анцәатә комедиа» аперсонажқәа]] [[Акатегориа:Зусумҭақәа ҳаамҭанӡа иааз антикатәи ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Абырзен анцәақәа]] [[Акатегориа:Ажәабжьҳәаҩцәа]] [[Акатегориа:Амифографиа]] [[Акатегориа:Бырзентәылатәи афантастика ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Нцәахәыс иҟаҵаз ахацәа]] kypwbdwc8irwrfgnhwq96tcoqlab3vv Чарли Чаплин 0 55442 176587 172645 2026-11-08T00:13:22Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176587 wikitext text/x-wiki {{Акарточка акинематографист | ахьӡ = Чарли Чаплин | даҽа ахьӡ = {{lang-en|Charlie Chaplin}} | афото = Charlie Chaplin.jpg | афото ашәагаа = 250px | ахатәы хьӡы = Чарльз Спенсер Чаплин-аиҵбы | аира аҭыԥ = Уолворт, {{МР|Саутуарк}}, [[Лондон]], [[Британиаду]] | аԥсра аҭыԥ = {{МС|Корсие-сур-Вевеи}}, [[Во (акантон)|Во]], [[Швеицариа]] | азанааҭ = {{Актёр|ЕАА бжьы зхам акино|Ихәыҷраан ахьӡ-аԥша зауз Британиаду|XIX ашәышықәса|XX ашәышықәса}}, {{Кинорежиссёр|Британиаду|ЕАА|XX ашәышықәса}}, {{Сценарист|Британиаду|ЕАА|XX ашәышықәса}}, {{Кинопродюсер|Британиаду|ЕАА|XX ашәышықәса}}, {{Кинокомпозитор|Британиаду|ЕАА|XX ашәышықәса}}, {{Монтажёр|Британиаду|ЕАА|XX ашәышықәса}} | активтә шықәсқәа = * 1894—1913 <small>(атеатралтә кариера)</small> * 1914—1975 <small>(акинокариера)</small> | анашьамҭақәа = {{ряд-л|{{Орден Британской империи|атәылауаҩратә|KBE}}|{{Великий офицер Ордена За заслуги перед Итальянской Республикой}}|{{Командор ордена Почётного легиона}}}} {{ubl|{{Оскар}} (1929, 1972, 1973)|«[[Золотой лев за карьеру|Акариера азы ахьтәы лым]]» (1972)|{{BAFTA}} (1977)}} }} '''Чарльз Спенсер Чаплин — аиҵбы''' ({{lang-en|Charles Spencer Chaplin Jr}}.; {{date|16|4|1889}}, Уолворт, [[Британиаду|Британиа Ду]] — {{date|25|12|1977}} [[Корсие-сиур-Веве]]) — [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|америкатәи]] [[Британиаду|британиатәи]] [[Актёрское искусство|актиор]]<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/chaplin-charli-a59ac8 |title=Чаплин Чарли |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2023-09-19 |archive-date=2023-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408041552/https://bigenc.ru/c/chaplin-charli-a59ac8 |url-status=live}}</ref>, [[кинорежиссёр|акинорежиссиор]], [[сценарист|асценарист]], [[композитор|акомпозитор]], [[Кинопродюсер|апродиусер]], [[Монтаж медиаконтента|амонтажиор]]. Актиор [[Чаплин, Сидни|Сидни Чаплин]] иашьа еиҵбы. Чаплин акино ауниверсалтә азҟазоуп, адунеизегьтәи акино аҿы зегь реиҳа еицырдыруа ахаҿсахьақәа руак — [[Бродяга (персонаж)|аныҟәаҩ Чарли]] ихаҿсахьа аԥҵаҩы; уи дцәырҵит 1910-тәи ашықәсқәа рзы акиностудиа «[[Keystone Studios|Кистоун]]» аҿы еиҵыхны иҭрыжьуаз акомедиа кьаҿқәа рҿы<ref>{{книга |заглавие=The 1910s |язык=en |ссылка=https://archive.org/details/1910s0000blan |издание=illustrated |серия=American popular culture through history |год=2002 |издательство=[[Greenwood Publishing Group]] |место=Westport, CT |isbn=0313312516 |страницы=[https://archive.org/details/1910s0000blan/page/226 226] |автор=Blanke, David}}</ref>. Чаплин активла ихы иаирхәон [[пантомима|апантомимеи]] [[буффонада|абуффонадеи]] рҟазшьақәа, аха 1920-тәи ашықәсқәа инадыркны иусумҭақәа рҿы акино кьаҿ аамҭазы аасҭа акырӡа еиҳа иҵаулоу асоциалтә темақәа мҩаԥысуа иалагеит. 1914 шықәса мшаԥымза инаркны Чаплин ихаҭа дызлахәыз афильмқәа реиҳарак дыррежиссиорны, рысценари давторны дцәырҵуа далагеит; 1916 шықәса инаркны афильмқәа продиусерра рзиуан, 1918 шықәса инаркны — амузыкагьы рзиҩуан. [[Мэри Пикфорд|Мери Пикфорд]], [[Фэрбенкс, Дуглас|Дуглас Фербенкс]], [[Гриффит, Дэвид Уорк|Девид Гриффит]] илархәны Чарли Чаплин 1919 шықәсазы акиностудиа [[United Artists]] аԥиҵеит<ref>{{книга |заглавие=The Entertainment Industry |язык=en |ссылка=https://archive.org/details/entertainmentind0000haup |год=2006 |издательство=[[Greenwood Publishing Group]] |место=Westport, CT |isbn=0313321736 |страницы=[https://archive.org/details/entertainmentind0000haup/page/242 242] |автор=Haupert, Michael}}</ref>. 1973 шықәсазтәи [[Оскар (кинопремия)|Америкатәи акиноакадемиа апремиа]] занашьаз афильм азы [[Премия «Оскар» за лучшую музыку к фильму|иреиӷьу амузыка]] азы, ҩынтәгьы [[Премия «Оскар» за выдающиеся заслуги в кинематографе|аҳаҭыртә «Оскар»]] занашьаз — 1929, иара убас 1972 шықәсқәа рзы (иҷыдоу илшамҭақәа абас еиԥш ирыхцәажәан: «афильм „[[Цирк (фильм, 1928)|Ацирк]]“ аҟны актиортә хәмарра, аҩра, арежиссиорра, апродиусерра рҿы ауниверсалреи агениреи рзы», насгьы «ари ашәышықәсазы акинематограф ҟазарахарц азы хәы змам алагалазы»)<ref name=chrono1>[http://www.history.com/this-day-in-history/charlie-chaplin-prepares-for-return-to-united-states-after-two-decades Charlie Chaplin prepares for return to United States after two decades]. {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140311113905/http://www.history.com/this-day-in-history/charlie-chaplin-prepares-for-return-to-united-states-after-two-decades |date=2014-03-11 }}.</ref>. Аҳаҭыртә «Оскар» раԥхьаӡа изанашьахаз. Чарли Чаплин абжьы зхам акино аамҭазы зегь реиҳа арҿиара злаз, анырра змаз ауаа дыруаӡәкын. Ирҿиара анырра ду аиҭеит афранцыз комик, акиноактиор [[Макс Линдер]] — Чаплин уи изикит ифильмқәа руак<ref>{{книга |заглавие=Aviators in Early Hollywood |язык=en |издание=illustrated |год=2008 |издательство=[[Arcadia Publishing]] |место=Mount Pleasant, SC |isbn=0738559024 |страницы=16 |автор=Kelly, Shawna}}</ref>. Икариера алагеит [[викторианская эпоха|викториантәи аамҭазы]] — Чарли хәыҷы раԥхьаӡакәны Британиа Ду амиузик-холл асценахь данцәырҵ инаркны, — насгьы уи амҩа даҽа 75 шықәса иагьынаӡеит — 88 шықәса анихыҵуаз иԥсҭазаара иалҵра аҟынӡа. [[Голливуд]] аҟны ақәҿиара дуӡӡақәа аниоу ашьҭахь, Чаплин ЕАА аанижьыр акәхеит — еицырдыруаз аимакқәа, ихатә ԥсҭазаара иазкыз аартрақәа, насгьы 1950-тәи ашықәсқәа ралагамҭазтәи [[маккартизм|амаккартизм]] аамҭазы [[коммунизм|акоммунизм]] аидеиақәа дрыдгылоит ҳәа [[Список Оруэлла|ахарадҵарақәа]] рықәыӷәӷәара иахҟьаны. 1999 шықәсазы [[Американский институт киноискусства|Америкатәи акиноинститут]] Чарли Чаплин [[100 величайших звёзд кино за 100 лет по версии AFI|шәышықәса рыҩнуҵҟа иреиӷьыз акино аеҵәахәқәа]] ахацәа рсиаҿы 10-тәи аҭыԥ аҿы даргылеит<ref>{{cite web |url=http://www.afi.com/tvevents/100years/stars.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20080822055357/http://www.afi.com/tvevents/100years/stars.aspx |archive-date=2008-08-22 |title=AFI's 100 YEARS...100 STARS |lang=en |date=1999-06-16 |publisher=American Film Institute |access-date=2010-06-04}}</ref>. 2008 шықәсазы Мартин Сифф, ашәҟәы «[[Чаплин: жизнь (книга)|Чаплин: аԥсҭазаара]]» иазкны иҟаиҵаз ахҳәааҿы иҩит: «Чаплин дуаҩ дуны мацара дыҟамызт — иара дгигантын. 1915 шықәсазы, [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи адунеитә еибашьраан]] зегьы ԥыхаа ианцоз аамҭазы, акомедиеи, аччареи ацхыраареи рзы илаз абаҩхатәра иманы ԥсыгагак еиԥш адунеи далалеит, насгьы анаҩстәи 25 шықәса рзы арҿиара даҿын — [[Великая депрессия|Адепрессиа Ду]] аангьы, [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Адольф Гитлер]] ихаангьы». [[Шоу, Джордж Бернард|Џьорџь Бернард Шоу]] Чаплин «акиноиндустриа иалҵыз агени заҵәы» ҳәа изиҳәон<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/people/news/the-big-question-does-charlie-chaplin-merit-a-museum-in-his-honour-and-what-is-his-legacy-1826871.html |title=The Big Question: Does Charlie Chaplin merit a museum in his honour, and what is his legacy? |lang=en |website=The Independent |date=2009-11-25 |access-date=2010-04-21 |first=John |last=Walsh |archive-date=2010-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418074456/http://www.independent.co.uk/news/people/news/the-big-question-does-charlie-chaplin-merit-a-museum-in-his-honour-and-what-is-his-legacy-1826871.html |url-status=live }}</ref>. == Анысымҩа == === Ахәыҷрашықәсқәа Англиа (1889—1909) === [[Афаил:Charlie Chaplin in unknown year.jpg|thumb|Чарли Чаплин (1907—1910)]] Чарльз Спенсер Чаплин-аиҵбы диит 1889 шықәса мшаԥымза 16 рзы [[Лондон]], ахәылбыҽха асааҭ 8 рзы, Ист-стрит амҩаҿы, Уолворт араион аҟны, [[мюзик-холл|амиузик-холл]] артистцәа рҭаацәараҿы. Иара даниз ашьҭахь дук хара имгакәа аҭаацәара Сент-Џьорџь-роуд ала, Лемберт аҟны иҟоу Уест-сквер ахь ииасит. Иани иаби — Чарльз Спенсер Чаплин-аиҳаби Ҳанна Чаплини (сценатә хьӡыла Лили Герли) — естрадатә актиорцәан. Иан ашәақәеи акәашарақәеи ықәлыргон еиуеиԥшым атеатрқәа рҿы — еицырдыруа акомпозиторцәа, аопереттақәа равторцәа [[Гилберт и Салливан|Гилберти Салливани]] рантреприза уахь иналаҵаны. Чаплин-аиҳаби лареи рчара маҷк шагыз, Ҳанна длыхшеит [[Чаплин, Сидни|Сидни Хилл]] — Чарли иашьа — Ҳоукс ҳәа зыжәлаз уриак иҟынтәи. Насшәа Сидни Чаплин ажәла шьҭихит — иашьеи, иабԥсеи иани реиԥш<ref>{{cite web |url=http://www.jewornotjew.com/profile.jsp?ID=2 |title=Charlie Chaplin - Jew or Not Jew |year=2006 |work=jewornotjew.com |access-date=2010-10-10 |archive-date=2010-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101126102637/http://jewornotjew.com/profile.jsp?ID=2 |url-status=live }}</ref>. Чарльз Чаплин-аиҳабы, абаритон хаа змаз, 1880-тәи ашықәсқәа рызбжазы Лондонтәи амиузик-холлқәа рҿы даара деицырдыруан. Изныкымкәа Европа агастрольқәа рахь дцон, [[Ниу-Иорк|Ниу-Иорк]]гьы дықәгылахьан. Ирепертуар иалан иара ихаҭа иаԥиҵаз ашәақәагьы. Чарльз Спенсер Чаплин-аиҳабы исценатә кариера рыцҳарала ихыркәшахеит: арыжәтә ижәуа далагеит, 1901 шықәса лаҵарамза 9 рзы Лондонтәи Аԥшьа Фома ихьӡ зху ахәышәтәырҭаҿы дыԥсит 37 шықәса шихыҵуаз<ref>{{книга |заглавие=Chaplin, the mirror of opinion |ссылка=https://archive.org/details/chaplinmirrorofo0000robi |издание=illustrated |год=1983 |издательство=[[Indiana University Press]] |isbn=0253211603 |страницы=6 |автор=Robinson, David}}</ref>. Иаб иганахьа ианду — Чарли 6 шықәса ихыҵаанӡа дыԥсхьаз — Смитаа рҭаацәара дрылҵит, урҭ [[цыгане|ацыганцәа]] ирҭынхан; уи актиор ихаҭа даара дазгәдуун, инысымҩаҿы «аҭаацәаратә шкаф аҿы иҵәаху аԥсыбаҩ» (мамзаргьы «даара ишәарҭоу амаӡа») ҳәа шазиҳәазгьы<ref>Charles Chaplin, Jr., with N. and M. Rau, My Father, Charlie Chaplin, Random House: New York, (1960), pages 7-8. Quoted in {{cite web|url=http://www.adherents.com/people/pc/Charlie_Chaplin.html|title=The Religious Affiliation of Charlie Chaplin|year=2005|work=Adherents.com|archive-url=https://www.webcitation.org/61CFyz04a?url=http://www.adherents.com/people/pc/Charlie_Chaplin.html|archive-date=2011-08-25|access-date=2010-10-10|url-status=dead}}</ref><ref>Charlie Chaplin, My Autobiography, page 19. Quoted in {{cite web|url=http://www.adherents.com/people/pc/Charlie_Chaplin.html|title=The Religious Affiliation of Charlie Chaplin|year=2005|work=Adherents.com|archive-url=https://www.webcitation.org/61CFyz04a?url=http://www.adherents.com/people/pc/Charlie_Chaplin.html|archive-date=2011-08-25|access-date=2010-10-10|url-status=dead}}</ref>. Чарли раԥхьаӡакәны асценахь дцәырҵит 1894 шықәсазы, хәышықәса анихыҵуаз — амиузик-холл апрограммаҿы иан дыԥсахны. [[гортань|Лыхәлымшәа]] ауадаҩрақәа ирыхҟьаны насшәа лара ашәаҳәаратә усуразы иаҭахыз абжьы зынӡагьы илцәыӡит. Чарли хәыҷы ахәаԥшцәа рнапеинҟьара ду иоуит — урҭ аԥара хәыҷқәеи ақьаад ԥарақәеи асценахь издыршәуан. Ахәыҷтәы иашарыла ақәгылара иалагӡаны урҭ аԥарақәа еизиго даналага — ахәаԥшцәа еиҳагьы иргәаԥхеит; нас асценахь дхынҳәын, иан лрепертуар аҟынтәи ашәа хиркәшеит. Ҳанна уаҳа асценахь дцәырымҵӡеит. 1896 шықәсазы Ҳанна ӷәӷәала дычмазаҩхеит, [[Психическое расстройство|лыхдырра лцәыӡит]], нас апсихиатриатә хәышәтәырҭахь дышьҭарҵеит. Аамҭаказы иԥа гәакьеи иԥаԥсеи (Сидни) идикылеит Чарльз Чаплин-аиҳабы — уи усҟан аԥҳәыс ҿыци аԥеи иман; уи аԥа иашьа Чарли 4 шықәса рыла диеиҵбын. Нас Сиди Чарлии (ран дрыцны) [[Ламбет (боро Лондона)|Лемберт]] аҟны [[Работный дом|аусуратә ҩнахьы]] инанагеит, анаҩс аиба хәыҷқәеи иӷару ахәыҷқәеи рзы ашкол иарҭеит. Урҭ рхала рхы зланыҟәырго дырҳалар акәхеит. 1898 шықәса анҵәамҭазы Чаплин ахәыҷтәы кәашаратә гәыԥ «Ланкаширтәи аҷкәынцәа ааҩык» зыхьӡыз далалеит<ref>{{cite web|url=http://www.charliechaplininmusichall.com/photopages.html|title=PHOTO PAGES from CHAPLIN STAGE BY STAGE|publisher=www.charliechaplininmusichall.com|access-date=2010-10-10|archive-url=https://www.webcitation.org/5uKhYH2OP?url=http://www.charliechaplininmusichall.com/photopages.html|archive-date=2010-11-18|url-status=dead}}</ref>. Анаҩс акритикцәа Чаплин ифильмқәа «афильм-балет» ҳәа ирыхьӡырҵон. 1900 шықәса Қьырсаныҳәазы «Ланкаширтәи аҷкәынцәа» апантомима «Ҷышәшәына» иалахәын; Чаплин, ацгәы иеиԥш иҽеилаҳәаны, раԥхьаӡакәны ахәаԥшцәа ирччартә алшара иоуит. 1901 шықәса ааԥынразы Чаплин «Ланкаширтәи аҷкәынцәа» дрылҵуеит. Чарли ашкол ӷәӷәала ибжьаижьуан, агазеҭҭиҩыс, аҳақьым ицхырааҩыс, атипографиаҿы уҳәа аус иухьан, аха иқәра маҷ иахҟьаны акыраамҭа џьаргьы даанхомызт. 1903 шықәсазы иара (14 шықәса шихыҵуаз) атеатр аҿы аусура наӡа иоуит, насгьы Уилиам Џьиллетт ипиеса «[[Шерлок Холмс (пьеса)|Шерлок Холмс]]» аҿы [[Мальчик-слуга (Конан Дойл)|адҵамҩангаҩ Билли]] иролгьы. Уи аамҭазы Чаплин шамахамзар аԥхьара-аҩра издыруамызт. Ароль атекст анирҭа, абзацқәак ибжьы рдуны дрыԥхьарц иҳәар ҳәа дшәон. Ароль аҵараҿы иашьа Сидни дицхрааит. Ҩышықәса рышьҭахь уи афырхаҵа ироль наигӡеит Џьиллетт ипародиатә спектакль «Шерлок Холмс аҭагылазаашьа цәгьаҿы» аҟны. Шықәсқәак рыҩныҵҟа Чарли [[Мюзик-холл|аварьете]] аҿы актиорс дыҟан. 16 шықәса инаркны еиԥмырҟьаӡакәа есыҽны сааҭ рацәала [[скрипка|аскрипка]] аирҳәон<ref>{{Cite web |url=https://www.svoboda.org/a/28928921.html |title=Музыка композитора Чаплина |access-date=2020-04-21 |archive-date=2020-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030190347/https://www.svoboda.org/a/28928921.html |url-status=live }}</ref><ref name="автоссылка2">{{Cite web |url=https://www.pravmir.ru/charli-chaplin-vospevshij-malenkogo-cheloveka/ |title=Чарли Чаплин: Воспевший «маленького человека» {{!}} Православие и мир |access-date=2020-04-21 |archive-date=2020-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200925075303/https://www.pravmir.ru/charli-chaplin-vospevshij-malenkogo-cheloveka/ |url-status=live }}</ref>, атеатртә дирижиор<ref name="автоссылка2" /> ма иара иидыруаз рҟны аҵара иҵон. Чаплин иԥсҭазаара аазырҳәыз хҭысны иҟалеит 1908 шықәса жәабранмза 21 азы [[Фред Карно]] итеатртә наплакаҿы актиор иҭыԥ аиура — уи анаплакы амиузик-холлқәа жәпакы рзы ихиоу аскетчқәеи апантомимақәеи еиқәнаршәон. Иаарласны аспектакльқәа жәпакы рҿы ихадоу актиорцәа дыруаӡәкхеит (урҭ рҟынтәи ирацәаны анаҩс акиноекранахь ииаигеит). === ЕАА рҟны раԥхьатәи ашықәсқәа === Чаплин Карно игәыԥ ицны ЕАА агастрольқәа рҿы дыҟан 1910 шықәса цәыббрамза инаркны 1912 шықәса рашәарамзанӡа. 1912 шықәсазы хәымз ҳәа Англиаҟа дхынҳәит, жьҭаарамза 2 азгьы Карно игәыԥ дрыцны ҩаԥхьа ЕАА рахь дааит — уажәазы ари атәылаҿы даанхарц агьииӡбеит. Чаплини Артур Стенли Џьефферсони уадак аҟны еицынхон — уи нас [[Стэн Лорел|Стен Лорел]] ҳәа ахьыӡшьара ала деицырдыруа дҟалеит. Иқәгыларақәа руак аан Чаплин акинопродиусер [[Мак Сеннет|Мак Сеннетт]] дгәеиҭеит. Мак Чарли ихәмарра игәаԥхеит, убри аҟнытә артист истудиа «Кистоун» ашҟа аусурахь дааиԥхьеит. 1913 шықәса цәыббрамза 23 рзы Чаплин «Кистоун» аконтракт инапы аҵеиҩит — мчыбжьык ахь 150 [[Америкатәи адоллар|доллар]] ауалфахәы иоууа<ref>{{книга|автор=Chaplin, Charles|заглавие=My Autobiography|издательство=Penguin|год=1964|страницы=137—139|isbn=978-0-14-101147-9}}</ref>. Аханатә актиор қәыԥш иара изы иҿыцыз [[кинематограф|акинематограф]] аҭахрақәа рыршьцылара ицәыуадаҩын. [[Зарабатывая на жизнь|Актәи афильм]] ашьҭахь Сеннетт Чаплин агәыԥ иалархәра гхан ҳәагьы иҳәеит<ref>{{книга|автор=Chaplin, Charles|заглавие=My Autobiography|издательство=Penguin|год=1964|страницы=149|isbn=978-0-14-101147-9}}</ref>. Аҭоурыхҭҵааҩцәеи абиографцәеи аӡәырҩы еицҿакны ирҳәоит: Сеннетт Чарли даҽа лшарак ииҭарц азы иҟаиҵаз ашьаҿа [[Норманд, Мэйбл|Меибл Норманд]] анырра ду шалҭаз — усҟантәи аамҭазы астудиа аеҵәахә хадақәа ируаӡәкыз<ref>{{книга|автор=Fussell, Betty|заглавие=Mabel: Hollywood's First I Don't Care Girl|издательство=Limelight Edition|год=1982|страницы=70—71|isbn=978-0-87910-158-9}}</ref>. Мак Сеннетт, иииулакгьы, аха уеизгьы Чаплин аҭыхрақәа рыцҵаразы алшара ииҭеит. Нас, хәыҷы-хәыҷлла, актиор қәыԥш дызлахәыз акартинақәа ахашәалахәы аарго иалагеит, Чаплингьы акиностудиа аеҵәахәқәа дыруаӡәкхеит. Чаплин Норманд — [[Сценарий|сценаристси]] [[режиссёр|режиссиорси]] иаҳасабала иҟаз — лнапаҵаҟа дҟалеит, аха Чарли ихатә фильмқәа ихала иҟаиҵаларц иҭахын. Аҭыхратә ҭыԥ аҟны урҭ лассы-лассы аимак рыбжьалон, аӡәи-аӡәи ргәаанагарақәа ирықәшаҳаҭхомызт. Аха уи реизыҟазаашьақәа ԥхасҭанамтәит. Чаплини Норманди еиҩызцәаны иаанхеит: аеҵәахә ҿыц ихала акиноҭыхра алшара аниоу ашьҭахьгьы, «Кистоун» даналҵ ашьҭахьгьы<ref>{{книга|автор=Chaplin, Charles|заглавие=My Autobiography|издательство=Penguin|год=1964|страницы=149—150|isbn=978-0-14-101147-9}}</ref>. === Аҟьала ихаҿсахьа ацәырҵра, азхаҵара аизҳара (1914—1918) === [[Афаил:Chaplin The Kid.jpg|thumb|Чарли Чаплини [[Куган, Джеки|Џьеки Кугани]] афильм «[[Малыш (фильм, 1921)|Амаалықь]]» аҟны]] Раԥхьа Чаплин Сеннетт иекспромт-комедиақәа иџьбароу рыстиль аҿыԥшра иҽазишәон, аха ақәҿиара изаазгаз уи астиль ацәхьаҵра ауп. Иаарласны еицырдыруа киноактиорны дҟалеит, иекрантә хаҿсахьагьы ашьақәыргылареи аиӷьтәреи далагеит. Раԥхьа иперсонаж Чез (аҭыхратә «[[Хлопушка-нумератор|хлопушкақәа]]» рҿы, еиқәхаз аусуратә дубльқәа рҿы Chas Chaplin ҳәа дарбан; [[Авенариус, Георгий Александрович|Авенариус]] «Чеис» ҳәа ихьӡиҵоит) еилҟьоу аӷьыч хәыҷи аҳәса рыбзиабаҩи диеиԥшын, аха хәыҷы-хәыҷла иара иҿы еиҳа-еиҳа иааԥшуа иалагеит ахәаԥшҩы «Аҟьала Хәыҷы» ихаҿсахьа иадиҳәалоз ауаҩытәыҩсатә ԥхарреи алиризми. Аҟьала раԥхьаӡакәны дцәырҵит акомедиа «[[Детские автомобильные гонки|Ахәыҷтәы автомобилтә еицлабрақәа]]» аҟны — заԥхьаӡыргара 1914 шықәса жәабранмза 7 рзы имҩаԥысыз. Убри аангьы Чаплин аҟьала ишәҵатәы иӡбеит афильм «[[Необыкновенно затруднительное положение Мэйбл|Меибл лҭагылазаашьа уадаҩӡа]]» азы — уи мышқәак заа иҭыхын, аха нас, жәабранмза 9 рзы иҭыҵит. Мак Сеннетт Чаплин диҳәеит дцаны [[Грим|агрим]] ҟаиҵарц; Чаплин инысымҩаҿы игәалашәарақәа рыла, уи абас иҟалеит<ref>{{книга|автор=Чаплин, Чарльз|часть=Перевод: З. Гинзбург|заглавие=Моя биография|место=Москва|издательство=Вагриус|год=2000|страниц=343|isbn=5-264-00127-8}}</ref>: {{Ацитата алагара}} Сара агрим шыҟасҵашаз сыздыруамызт. Репортиорк иаҳасабала сҭеиҭыԥш сгәаԥхомызт. Акостиумқәа ахьыршәырҵо ауадахь сышнеиуаз, иаразнак исыӡбеит асакь еиԥш исықәшоз аиҟәа ҭбаақәа, даара идуу аимаақәа сышьасҵарц, [[Котелок (головной убор)|акотелок]] схасҵарц, снапаҿгьы [[трость|алабашьа хәыҷы]] ааныскыларц. Сара исҭахын скостиум аҿы зегьы еиҿагыланы иҟазарц: асакь еиқәеи мыцхәы иҭшәаз [[Визитка (одежда)|авизиткеи]], сара исыцәхәыҷыз акотелоки аимаа дуӡӡақәеи. Иаразнакӡа исзымыӡбеит сажәхарызу сқәыԥшхарызу, аха Сеннетт сқәыԥшцәоуп ҳәа сшиԥхьаӡоз анысгәалашәа, аԥаҵа хәыҷқәа сқьышә иадсырҷаблеит — сгәанала, урҭ сықәра иацырҵон, аха убри аангьы схы-сҿы аарԥшрақәа рҵәахуамызт. Аҽеилаҳәараан макьана сазымхәыцызт абри аҭеиҭыԥш аҵаҟа иарбан ҟазшьоу иҵәахтәыз, аха сшыхиахазҵәҟьа, акостиуми агрими ахаҿсахьа сыҵарҳәеит. Уи сныруан, насгьы апавильон ахь саныхынҳә, схаҿсахьа диихьан. {{Ацитата алгара}} «Аҟьала» даара еиуеиԥшым, еиҿагылоугьы хаҿсахьаны далҵит — ихьӡ исоциалтә статус иақәшәозгьы, иара иаамсҭашәарақәа ссирқәоуп, аџьентльмен имаҭәеи ипатуи имоуп. Чаплин ихаҿсахьа иазкны инысымҩаҿы иҩуан: {{Ацитата алагара}} …Иара даара зегь рыла дҟазоуп — дҟьалоуп, дџьентльменуп, дпоетуп, деилаҳаҩуп; иааизакны — абзиабара ԥшӡеи ахҭысқәеи иреиԥхыӡуа изаҵәуп хаҭароуп. Иара иҭахуп агәра жәгарц дышҵарауаҩу, ма дышмузыкаԥҵаҩу, ма дышгерцогу, мамзаргьы аполо ахәмарҩы шиакәу. Убри аамҭазгьы дазыхиоуп адгьыл аҟынтәи аҭаҭын ацыблааха ашьҭыхра, ма ахәыҷы акамфеҭ имхра. Насгьы, ҳәарада, иақәнагоу аҭагылазаашьаҿы илшоит аԥҳәыс апаӷәыр лаархара, — аха агәаара ӷәӷәа анырра аҵаҟа мацара. {{Ацитата алгара}} Чаплин «аҿасратә комедиа» ([[слэпстик|аслепстик]]) — уи аамҭазтәи акомедиақәа зегьы злаҭырхуаз ажанр — ацәхьаҵра дашьҭан. Афильм «[[Ссудная касса (фильм)|Аломбард]]» аҟны Аҟьала, аусура данамырхуаз асценаҿы, жестла иааирԥшит ԥыҭҩык ахәыҷқәа шимаз — урҭ акрырҿаҵатәын. Чаплин игәеиҭеит аҭыхратә ҭыԥ аҟны иҟаз ахәаԥшцәа рылабжышқәа шыдрыцқьоз. Абри ашьҭахь Аҟьала ихаҿсахьа алирикатәи атрагедиатәи ҷыдарақәа аиуа иалагеит. Аҟьала Хәыҷы XX ашәышықәсазы амассатә культураҿы зегь реиҳа иаларҵәаз ахаҿсахьақәа дыруаӡәкхеит. Аҟьала ихаҿсахьа иҿыԥшуан [[Капур, Радж|Раџь Капур]] афильм «[[Господин 420 (фильм)|Ҳаҭыр зқәу 420]]» аҟны, асоветтә клоунада [[Карандаш (клоун)|Карандаш]] аклассик, [[Калягин, Александр Александрович|Александр Калиагин]] афильм «[[Здравствуйте, я ваша тётя!|Салам, сара шәабиаҳәшьа соуп!]]» аҟны, уҳәа убас егьырҭгьы. Хаз-хазы ахаҿсахьа аелементқәа реиҳарак Чаплин иаԥхьагьы егьырҭ акомикцәа рхы иадырхәахьан. Еицырдыруа агылашьа — алабашьа хәыҷ иҽанҵаны — Чаплин иаб иҟынтәи иааигеит: уи иҭаацәаратә фотосахьақәа руак аҿы ибахьан. [[Арбакл, Роско|«Аҟәаз» Арбакл]] акино аҿы иааирԥшхьан иабԥса ихылԥеи иара ихаҿсахьа иақәшәоз аиқәа дуқәеи. [[Конклин, Честер|Честер Конклин]] акомедиатә фильмқәа рҿы [[фрак|афрак]] ихы иаирхәон, [[Форд Стерлинг]] аҭыхрақәа рзы 47-тәи ашәагаа<ref>Американский 14-й размер.</ref> змаз аимаа дуқәа ишьеиҵон. Аԥаҵа хәыҷқәа рхархәарагьы ҿыцмызт — Чаплин иаԥхьа урҭ [[Суэйн, Мак|Мак Суеин]] иныҟәигахьан. Аха урҭ аелементқәа зегьы еицны, иара убас ацҵа хәыҷқәа (иаҳҳәап, Чаплин иӡбеит аимаақәа реиҭныԥсахра — армарахьтәи ашьапаҿы арӷьа емаа, арӷьарахьтәи ашьапаҿы армарахьтәи ахацлакы ишьеиҵеит; иара убас раԥхьаӡакәны [[ротанг|аротангтә]] лабашьа ихы иаирхәеит), зеиԥшыҟам Аҟьала ихаҿсахьа аԥҵара алдыршеит. Чаплин иеицдырра еиҳагьы иарӷәӷәон иара иеиԥшқәа рзы аицлабрақәа мҩаԥызгоз акинотеатрқәа. 1915 шықәсазы Сан-Франциско акинотеатрқәа руак аҿы абри аҩыза аицлабра Чаплин ихаҭа ианҽалаирхә, афинал аҟынӡа данзынамӡа, Chicago Herald агазеҭ арепортиор иҿцәажәараан иҳәеит: «Чаплин иныҟәашьа азы аурокқәа рыҭара сҭаххоит — арыцҳашьара ацәанырразы, иара убас уи иашаны ишыҟарҵо сбар ахьысҭаху иахҟьангьы»<ref>Milton, Joyce. TRAMP. — HarperCollins, 1996. — P. 92—93.</ref>. Хәыҷы-хәыҷла акиноҭыхра аган ҿыцқәа шьҭкаауа, Чаплин актиортә усура мацара аҽалагӡара даҟәыҵит, насгьы Сеннетт дазааигоит афильмқәа ихала рыҟаҵара азин ииҭарц. Иаарласны Чаплин Сеннетт иҿы аусура ирҿиаратә лшарақәа ԥнакуеит ҳәа иӡбан, «Кистоун» далҵит. {{Врезка |Выравнивание = right |Ширина = 20em |Содержание = Уи адунеи аҿы зегь реиҳа еицырдыруа уаҩуп... иара Жанна д’Арк, Людовик XIV, Клемансо рыхьӡ-рыԥша иаԥигоит. Хьыӡла-ԥшала иацлабыр зылшоз Қьырсеи Наполеони рымацара роуп. |Подпись = [[Деллюк, Луи|Луи Деллиук]], 1917 шықәса }} 1914 шықәсазы Чаплин ихала иҭихит раԥхьатәи ифильм («[[Застигнутый дождём|Ақәа зыхьӡаз]]») — уаҟа иара актиорси, режиссиорси, сценаристси дыҟан. Чаплин иаагарҭа ирласны иазҳауан: 1914 шықәсазы «Кистоун» аҿы мчыбжьык ахь 150 доллар иоууазҭгьы, 1915 шықәсазы астудиа «[[Essanay Studios|Ессанеи Филм]]» (Essanay Film) аҿы — мчыбжьык ахь 1250, аконтракт азы 10 000 абонус ацҵаны; 1916—1917 шықәсқәа рзгьы, «Миучуел Филм» (Mutual Film) аҿы — мчыбжьык ахь 10 000, аконтракт азгьы 150 000 ацҵаны. 1917 шықәсазы Чаплин астудиа «[[First National Pictures|Фиорст Нешнл]]» (First National Pictures) аҟны 1 миллион долларк ртәы аконтракт инапы аҵеиҩит — усҟантәи аамҭала аҭоурых аҿы зегь раасҭа зыхә ҳараку актиорс дагьыҟалеит. Урҭ ашықәсқәа рзы иааиԥмырҟьаӡакәа «Чаплин иактиорцәа» ргәыԥ еизоит, лассы-лассы ифильмқәа ирылаирхәуаз. Уи иалан: * [[Пёрвиэнс, Эдна|Една Пиорвиенс]] — ахаҿсахьа хада бзиа иибо; * [[Кэмпбелл, Эрик|Ерик Кемпбелл]], [[Джемисон, Бад|Бад Џьемисон]], [[Рэнд, Джон|Џьон Ренд]] — афырхаҵа хада иацлабҩы; * [[Бергман, Генри|Генри Бергман]] — апылтыҟса гәыҭбаа; * [[Остин, Альберт|Альберт Остин]] — акомик; * [[Келли, Джеймс (актёр)|Џьеимс Т. Келли]] — зықәрахь инеихьоу ауаҩы; * [[Уайт, Лео|Лео Уаит]] — аманерақәа змоу аџьентльмен пашә-машә; * егьырҭгьы. === United Artists аҟны аусура (1919—1939) === [[Афаил:Charles Chaplin star on Hollywood Blvd IMG 6635 copy 2.jpg|thumb|220px|right|Чарли Чаплин иеҵәахә [[Голливудская «Аллея славы»|Голливудтәи «Ахьӡ-аԥша амҩаҿы»]]]] Аамҭа цацыԥхьаӡа Чаплин иӡбеит арҿиаратә хьыԥшымра аиура, насгьы 1919 шықәсазы [[Мэри Пикфорд|Мери Пикфорд]], [[Фэрбенкс, Дуглас|Дуглас Феирбенкс]], [[Гриффит, Дэвид Уорк|Девид У. Гриффит]] дрыцны астудиа «[[United Artists|Иунаитед Артистс]]» еиҿикааит. Урҭ Голливудтәи астудиақәа рҿы акинопрокатҟаҵаҩцәеи афинансистцәеи изызҳауаз рнырра иацәцарц рҽазыршәон. Ари ашьаҿа Чаплин ихьыԥшым ихатә фильмқәа раԥҵараҿы инапқәа зынӡаск иԥнартит. Уи «Иунаитед Артистс» аҿы аус иуан 1950-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы Америка далҵаанӡа. Чаплин «[[United Artists|Иунаитед Артистс]]» акиностудиаҿы иҭихыз афильмқәа зегьы аметраж наӡа змаз ракәын. Актәи асахьа «[[Парижанка (фильм, 1923)|Парижтәи аԥҳәызба]]» (1923) акәхеит — Чаплин иаԥҵамҭақәа ирҷыдаҟазшьам апсихологиатә драма; уаҟа арежиссиор ихаҭа [[камео]] ироль мацара ала дцәырҵит. «Парижтәи аԥҳәызба» америкатәи ахәаԥшцәа хьшәашәарыла ирыдыркылеит. Аҟьала ихаҿсахьа абзиабаҩцәа ауаажәларратә драмақәа ртематика иацәыхаран. Убри аан асахьа акритикцәеи акинематографистцәеи иргәаԥхеит. Ари афильм арҿиаратә интеллигенциа агәра днаргеит Чаплин зегь раԥхьаӡа иргыланы дышавтору<ref>{{cite web|url=http://www.iaclub.ru/index.php?mod=articles&op=viewarticle&article_id=178|title=Великий художник экрана Чарльз Чаплин|author=[[Ежи Тёплиц]]|date=2007-01-07|publisher=iaclub.ru|lang=ru|access-date=2012-02-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121017054541/http://www.iaclub.ru/index.php?mod=articles&op=viewarticle&article_id=178|archive-date=2012-10-17}}</ref>. Нас ицәырҵит аклассикатә усумҭақәа «[[Золотая лихорадка (фильм)|Ахьтәы лихорадка]]» (1925), насгьы «[[Цирк (фильм, 1928)|Ацирк]]» (1928). 1921 шықәсазы Чаплин Европаҟа дцеит алаинер «[[Олимпик (судно)|Олимпик]]» — «[[Титаник]]» аиашьа ӷба дақәтәаны<ref>{{Cite web |url=http://www.thegreatoceanliners.com/olympic.html |title=TGOL — Olympic |access-date=2010-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160413123227/http://www.thegreatoceanliners.com/olympic.html |archive-date=2016-04-13 |url-status=dead }}</ref>. [[Лондон|Лондони]] [[Париж|Парижи]] иара данцәырҵлак ауаа рацәаӡа еизон. Лондон раԥхьатәи хымш рыҩныҵҟа Чаплин 73 000 асаламшәҟәы иоуит. [[Берлин]] аӡәгьы диздыруамызт — [[Веймарская республика|аибашьра ашьҭахьтәи Германиа]] Чаплин ифильмқәа адырбаӡомызт. Аҩынтә раан Чаплин Европа даҭааит 1931 шықәсазы — афильм «[[Огни большого города|Ақалақь ду алашарақәа]]» апремиера аан. Ахынтә раан Чаплин Европа дыҟан 1936 шықәсазы, афильм «[[Новые времена (фильм)|Аамҭа ҿыцқәа]]» арбараан. 1922 шықәсанӡа Чаплин ихатә ҩны имамызт — қьырала иигоз аҩнқәа, асасааирҭақәа, аклубқәа рҿы дынхон. 1922 шықәсазы Чаплин [[Беверли-Хиллс]] аҩны иргылеит. Ҩынҩажәа уада змаз аҩнаҿы акинозали [[Орган (музыкальный инструмент)|ауарӷани]] ыҟан. Чаплин диҩызан еицырдыруаз, идагәаз апеизажҭыхҩы [[Редмонд, Гренвилль|Гренвилль Редмонд]] — уи Чарли [[Пантомима|апантомима]] иирҵон. Уи аҭакс, Чаплин Гренвилль астудиа изеиҿикааит, ифильмқәа рҿгьы дҭихуан<ref name="jm">{{cite web|url=http://californiapleinairpaintings.wordpress.com/2011/05/18/the-silence-and-solitude-of-granville-redmond/|title=The Silence and Solitude of Granville Redmond|author=Jeffrey Morseburg|quote=Redmond developed a friendship with the famous actor, Charlie Chaplin, who learned pantomime routines from the deaf painter, and used Redmond in some of his films. In addition, Chaplin gave Redmond a studio in which to paint that was located on the movie studio lot.|date=2011-05-18|lang=en|access-date=2013-05-07|archive-url=https://www.webcitation.org/6GWIJYEpN?url=http://californiapleinairpaintings.wordpress.com/2011/05/18/the-silence-and-solitude-of-granville-redmond/|archive-date=2013-05-10|url-status=live}}</ref>. [[немое кино|Абжьы змам акино]] Чаплин ахьӡ-аԥша изаанагеит, насгьы, абжьы афильмқәа рҿы 1927 шықәсазы ицәырҵзаргьы, Чарли даҽа жәашықәса инарзынаԥшуа ажәытә кинотехника дизиашаны даанхеит. Чаплин раԥхьатәи зынӡаск абжьы змаз исахьа «[[Великий диктатор|Адиктатор Ду]]» — [[Антифашизм|Гитлер иҿагылаз]], 1940 шықәсазы иҭыхыз афильм — акәхеит. Убри акәхеит аҟьала-Чарли ихаҿсахьа ахархәара ахьаҭаз аҵыхәтәантәи афильмгьы. === ЕАА ашьҭашәарыцарақәа ралагара === [[маккартизм|Амаккартизм]] аамҭазы ЕАА рҟны Чаплин [[Комиссия по расследованию антиамериканской деятельности|Америка иаҿагыло усуразы]] ахара идырҵо иалагеит, маӡала [[Коммунизм|дкоммуниступ]] ҳәагьы гәҩарас дышьҭырхит. ФБР ахада [[Гувер, Джон Эдгар|Едгар Гувер]] адҵа ҟаиҵеит 1930-тәи ашықәсқәа рзы излагахьаз Чаплин идосье ҭбаа аизгара арццакразы, актиор атәыла иалцарагьы иҽазишәон. [[ФБР]] Чаплин ишьҭашәарыцара еиҳа иӷәӷәахеит 1942 шықәсазы [[Второй фронт (Вторая мировая война)|аҩбатәи афронт]] аартра адгыларазы акампаниа анымҩаԥига ашьҭахь, насгьы 1940-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы акритикатә ҩаӡара аҟынӡа инаӡеит — [[конгрессмен|аконгрессменцәа]] аконгресс аӡырҩрақәа рҿы шаҳаҭс дшааԥхьахо ала ианиқәымчуаз<ref>''[[Симонов, Константин Михайлович|Симонов К. М.]]'' Сегодня и давно. Статьи. Воспоминания. Литературные заметки. О собственной работе. — М., Советский писатель, 1978. — Тираж 75000 экз. — с. 114—136</ref>. Аха ус иҟамлеит — иҟалап, Чаплин ишьҭашәарыцаҩцәа ирызкны асатира ихәыцыр ҳәа иацәшәазаргьы<ref name = "fjnruu">Whitfield, Stephen J., ''The Culture of the Cold War'', page 187—192</ref>. 1952 шықәсазы Чаплин афильм «[[Огни рампы|Арампа алашарақәа]]» аԥиҵоит — арҿиарауаҩ иԥеиԥши иааизакны арҿиареи ирызку ажәабжь. 1952 шықәса цәыббрамза 17 рзы Чаплин [[Лондон]]ҟа дцоит «Арампа алашарақәа» адунеитә премиерахь, адырҩаҽынгьы аиммиграциатә усбарҭақәа актиор атәылахь ахынҳәразы азин ирымҭеит<ref>Political Crime // Clinard and Quinney's Criminal Behavior Systems: A Revised Edition. / A. Javier Treviño. Routledge, 2019. ISBN 0429676182.</ref>. Чаплин [[Швеицариа|Швеицариа]], [[Веве|Вевеи]] ақалақь аҿы анхара далагеит. === Аҵыхәтәантәи аусумҭақәа === [[Афаил:Chaplin oscar.JPG|300px|thumb|right|Аҳаҭыртә «Оскар» Чаплин ииҭоит [[Леммон, Джек|Џьек Леммон]] (1972 ш.)]] Швеицариа Чаплин бжьы змам ифильмқәа рзы амузыка иҩуеит, афильм «[[Золотая лихорадка (фильм)|Ахьтәы шоура]]» абжьы ахеиҵоит. 1948 шықәсазы Чаплин иҩит аповест «Footlights» («Арампа») — уи афильм «[[Огни рампы|Арампа алашарақәа]]» ашьаҭас иазыҟалеит. Актиор 1954 шықәсазы [[Международная премия Мира|Жәларбжьаратәи Аҭынчра апремиа]] ианашьахеит. Ифильм «[[Король в Нью-Йорке|Аҳ Ниу-Иорк аҟны]]» (1957) аҿы Чаплин ихаҭа ароль хада наигӡоит. 1964 шықәсазы Чаплин имемуарқәа ҭижьит — урҭ шьаҭас иаиуит анысымҩатә сахьаркыратә фильм «[[Чаплин (фильм)|Чаплин]]» (1992). 1965 шықәсазы Чаплин [[Премия Эразма|Еразм ипремиа]] далауреатхеит. Аҵыхәтәантәи афильм «[[Графиня из Гонконга (фильм)|Гонконгтәи аграфиниа]]» Чаплин ихатә сценариала 1967 шықәсазы иқәиргылоит; афильм аҿы ароль хадақәа нарыгӡеит [[Софи Лорен|Софи Лорени]] [[Брандо, Марлон|Марлон Брандои]]. Афильм аус адулара даналга ашьҭахь, Чаплин аҵыхәтәантәи ипроект аус адулара далагеит — афильм «[[Каприз природы|Аԥсабара агәаԥхара]]» (''The Freak''), уаҟа ароль хада налыгӡараны дыҟан иԥҳа Викториа. Аха арежиссиор игәабзиара ахьеицәахази, Викториа лҭаацәа рҟынтәи лыбзиабаҩ иахь лыбналара ашьҭахьи, апроект аҵыхәанӡа ихыркәшамхеит<ref>Робинсон, Дэвид. Чарли Чаплин. Жизнь и творчество. — М.: Радуга, 1990. — С. 584—585.</ref><ref>{{Cite web|url=https://zn.ua/CULTURE/opublikovali-stsenarij-nezavershennoho-posledneho-filma-charli-chaplina-chudak.html|title=Опубликовали сценарий незавершенного последнего фильма Чарли Чаплина "Чудак"|lang=ru|author=Нарижна, Виктория|website=Зеркало недели|access-date=2025-10-12|archive-date=2025-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20251012082338/https://zn.ua/CULTURE/opublikovali-stsenarij-nezavershennoho-posledneho-filma-charli-chaplina-chudak.html|url-status=live}}</ref>. === Азхаҵареи аԥсҭазаара алҵреи === 1952 шықәсазы Чаплин [[Орден «За заслуги перед Итальянской Республикой»|аорден «Италиатәи Ареспублика аҿаԥхьа аџьабаақәа рзы»]] дофицер дуны дҟалеит<ref>[http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=263567 Grande Ufficiale Ordine al Merito della Repubblica Italiana Chares Spencer Chaplin]</ref>, 1971 шықәсазгьы — [[Орден Почётного легиона|Аҳаҭыртә легион аорден]] акомандорс<ref>{{Cite web |url=https://www.legiondhonneur.fr/fr/decores/charlie-chaplin/762 |title=Portraits de décorés — Charlie Chaplin |access-date=2020-05-16 |archive-date=2020-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809081925/https://www.legiondhonneur.fr/fr/decores/charlie-chaplin/762 |url-status=dead }}</ref>. 1972 шықәсазы иара аҩынтә раан аҳаҭыртә «[[Оскар (кинопремия)|Оскар]]» ианашьан. Уи азы аамҭа кьаҿк азы ЕАА рахь дааит — иԥку авиза мацара ирҭеит. 1975 шықәса хәажәкыра 4 рзы аҳкәажә [[Елизавета II]] Чаплин [[Британская система наград|рыцарс]] дҟалҵеит. Чарльз Спенсер Чаплин дшыцәаз иԥсҭазаара далҵит 1977 шықәса ԥхынҷкәынмза 25 рзы, 89 шықәса дшырҭагылаз, Корсие-сиур-Веве (Швеицариа) иҩнаҿы. Аҭыԥантәи анышәынҭрақәа рҟны анышә дамадоуп. === Ахә аҵхразы Чаплин иԥсыбаҩ аӷьычра === 1978 шықәса хәажәкыра 1 азы Чаплин иԥсыбаҩ зҭаз акәыба [[Эксгумация|ыҵхны]] [[Похищение трупов|ирӷьычит]], [[выкуп|ахә]] рырҭарц азы, ҩыџьа аусура змамыз аиммигрантцәа — аполиак Роман Вардаси аболгар Ганчо Ганеви<ref>Источники: [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/entertainment/newsid_2605000/2605339.stm 25 лет назад скончался Чарли Чаплин] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20090123034018/http://news.bbc.co.uk/hi/russian/entertainment/newsid_2605000/2605339.stm |date=2009-01-23 }}, [http://gazeta.aif.ru/online/superstar/18/17_01 Чарли Чаплин: Большая любовь маленького человека] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130404193844/http://gazeta.aif.ru/online/superstar/18/17_01 |date=2013-04-04 }}</ref>. Лаҵарамзазы аполициа ацәгьауцәа ааннакылт; Чаплин иԥсыбаҩ зҭаз акәыба ааигәа иҟаз Новиль ақыҭа иацәыхарамкәа адәаҿы анышә иамардахьан. 1978 шықәса лаҵарамза 17 рзы актиор иԥсыбаҩ уаанӡатәи аҭыԥ аҿы анышә еиҭамардеит — 1,8 м аихабетон аҵаҟа. Чарли Чаплин игәалашәара иазкны абаҟа ргылоуп [[Женевское озеро|Женеватәи аӡиа]] аԥшаҳәаҿы, [[Веве]] ақалақь аҟны<ref>{{Cite web|url=https://www.myswitzerland.com/en-us/experiences/charlie-chaplin/|title=Charlie Chaplin statue|archive-date=2025-06-01|access-date=2025-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250601230613/https://www.myswitzerland.com/en-us/experiences/charlie-chaplin/|url-status=live}}</ref>. == Ахатә ԥсҭазаара == Чаплин ԥшьынтә дҭаацәарахахьан, 12-ҩык ахшара иман. Урҭ рҟынтәи шьоукгьы актиортә ҟазараҿы рыҽԥыршәахьан, аха еицырдыруа иҟалаз акиноактриса [[Чаплин, Джеральдина|Џьеральдина Чаплин]] заҵәык лоуп. Чарльз иԥа [[Чаплин, Сидни Эрл|Сидни Чаплин]] еицырдыруа театртә актиорс дҟалеит. Уи адагьы, еицырдыруа иҟалеит артист имаҭацәагьы — испаниатәи актриса [[Чаплин, Уна|Уна Чаплини]] швеицариатәи актиор, арежиссиор, акробат [[Тьерре, Джеймс|Џьеимс Тьерреи]]. === Абра азхаҵара иазку аусӡбара === 1943 шықәсазы актриса Џьоан Берри [[Калифорния|Калифорниа]] аӡбарҭашҟа ашшыԥхьыӡ налышьҭит — Чаплин лхәыҷы иаб ҳәа дазхаҵахарц азы. Ашьа аҭҵаара еилыкка иаанарԥшит Чаплин дшабымыз. Аха афедералтә мчрақәа уеизгьы Чаплин ахара идырҵеит акаҳԥра аҿагыларазы ирыдыркылахьаз Манн изакәан аилагаразы. Акаҳԥ ҩнқәа раанкылара ашьҭахь азакәан ажәхьан, аха афедералтә мчрақәа уи рхы иадырхәон аполитикатә ҿагылаҩцәа рахьырхәразы. Ашьа аҭҵаара алҵшәақәа анрыларҳәа ашьҭахьгьы аусеилыргара аанкыламхеит. Инысымҩаҿы Чаплин иҩуан: анацисттә еиҿкаарақәа Џьоан Берри иара иахьырхәразы рхы дшадырхәоз ала адыррақәа идыргалахьан, аха Чаплин идукат иазыҳәарала урҭ афактқәа аӡбарҭаҿы ирыламцәажәаӡеит. 1944 шықәсазы аӡбарҭала Чаплин аганқәа зегь рыла хара имам ҳәа дрыԥхьаӡеит. Уи ашьҭахь абра [[Установление отцовства|азхаҵара]] иазку аҩбатәи ашшыԥхьыӡ ҟаҵан — уи алыршахеит ахәыҷы ихылаԥшра аӡбарҭа ахахьы иахьагаз абзоурала, апроцесс алагаразгьы Џьоан Берри лҽалархәра уаҳа иаҭахны иҟамызт. Актәи аӡырҩра лҵшәада ихыркәшахеит (аӡбаҩцәа аиқәшаҳаҭрахь изааибамгеит). Аҩбатәи аӡырҩра ашьҭахь — ашьа аҭҵаара Чаплин Џьоан Берри лхәыҷы иаб иакәны ҟалашьа шымам шышьақәнарӷәӷәозгьы — Чаплин изы иманшәаламыз аӡбара рыдыркылеит: уи ала ахәыҷы иқәра наӡаанӡа аныҟәгаԥса ишәалар акәын. Аусӡбара иахҟьаны Чаплин «[[Месье Верду|Месие Верду]]» афильм асценари аус адулара ҩышықәса раҟара дадхалеит, афильи аҭыхра акәзар — хымз мацара ақәирӡит. === Ахатә ԥсҭазаара === ==== Хетти Келли ==== Хетти Келли — акәашаҩ, Чаплин раԥхьатәи ибзиабара. Урҭ [[Лондон]] еибадырит, Чаплин 19 шықәса ихыҵуан, Хетти — 14. Хә-еиԥылак рышьҭахь дара еиԥырҵит. Нас Хетти Келли хаҵа дцеит; Чаплин уи лашьа знык-ҩынтә мацара дибақәахьан. Хетти Келли лыԥсҭазаара далҵит 1918 шықәсазы, «[[Испанский грипп|аиспанка]]» [[Пандемия|апандемиа]] аан. Чаплин абри атәы анеиликаа 1921 шықәсазы ауп. [[Афаил:Still From A Jitney Elopement.jpg|thumb|left|250px|Една Пиорвиенс афильм «Амашьынаҿ абналара» аҟны, 1915 шықәса мшаԥымза 1]] ==== Една Пиорвиенс ==== [[Пёрвиэнс, Эдна|Една Пиорвиенси]] Чаплини еибадырит 1915 шықәсазы [[Лос-Анџьелес|Лос-Анџьелес]] — астудиа «Ессанеи» азы Чаплин аҩбатәи ифильм анҭырхуаз. Една Пиорвиенси Чаплини агәаԥхеибашьара рыбжьан астудиақәа Essanay-и Mutual Films-и рҿы аус анеицыруаз аамҭазы, 1916—1918 шықәсқәа рзы. 1918 шықәсазы Една акомпаниа «Парамаунт» актиор Томми Меиган диԥыло далагеит. Една Чаплин ифильмқәа рҿы актриса хадас дыҟан 1923 шықәсанӡа. Чаплин есымчыбжьа ауалафахәы лиҭон 1958 шықәсазы лыԥсҭазаара далҵаанӡа. [[Афаил:MildredPrivatecolletion2.jpg|thumb|upright|Милдред Харрис, 1918—1920 шықәсқәа реиԥшшәа]] ==== Милдред Харрис ==== [[Харрис, Милдред|Милдред Харрис]] (1901—1944) — Чаплин раԥхьатәи иԥшәмаԥҳәыс. Ачара мҩаԥысит 1918 шықәса жьҭаарамза 23 рзы. Чаплин 29 шықәса ихыҵуан, Харрис — 16. Чаплин Харрис дигеит лцәалтәымкәа дахьыҟалаз азы. Анаҩс еилкаахеит уи шымцыз. 1919 шықәса ԥхынгәы 7 рзы урҭ аԥа дроуит — Норман Спенсер Чаплин. Ахәыҷы хымш мацара роуп иниҵыз<ref name=":0">{{Cite news|title=Скандальные браки Чарли Чаплина: почему он бежал из США ради свадьбы|url=https://ria.ru/20250315/chaplin-2005066485.html|website=РИА Новости|date=2025-03-15|access-date=2025-05-14|archive-date=2025-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20251004190407/https://ria.ru/20250315/chaplin-2005066485.html|url-status=live}}</ref>. 1920 шықәсазы, афильм «[[Малыш (фильм, 1921)|Асаби]]» амонтаж аан, аилыҵратә процедура иалагеит. Харрис лдукатцәа афильм аанкылара рҽазыршәон. Чаплин 140 нызқь метра инарзынаԥшуа апленка (2000 инареиҳаны дубль) даҽа штатк ахь игар акәхеит. Афильм амонтаж мҩаԥысуан [[Солт-Лейк-Сити|Солт-Леик-Сити]] асасааирҭа ауадаҿы. Аилыҵра иацын ахараеибадҵарақәа. Анаҩс Чаплин ари аҭаацәалалара иазкны инысымҩаҿы иҩуан: {{Ацитата алагара}} Милдред дыцәгьамызт, аха гәыӷрада дыԥстәыркуп. Сара ахаангьы лыԥсаҭыҩранӡа анеира сылымшеит — уи маҭәажәлеи гаӡарылеи иҭәын. {{Ацитата алгара}} [[Афаил:May Collins - July 1921 Photoplay.jpg|thumb|upright|left|Меи Коллинс, 1921 шықәса]] ==== Меи Коллинс ==== 1921 шықәсазы аамҭак иалагӡаны [[Коллинз, Мэй|Меи Коллинз]] дҳәаны дизтәан<ref>{{книга |заглавие=Hollywood's Silent Closet |издательство=Blood Moon Productions, Ltd. |isbn=0966803027 |страницы=464 |ссылка=https://books.google.com/books?id=03EnBNNsR88C&pg=PA464&lpg=PA464&dq=chaplin+%22my+autobiography%22+%22may+collins%22&source=bl&ots=Va9loGxqaD&sig=0ATyQ34It2IgBbWwYR2s45puna4&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjG2ovHjKHJAhXB4CYKHboMBO8Q6AEIHDAA#v=onepage&q=chaplin%20%22my%20autobiography%22%20%22may%20collins%22&f=false |автор=Porter, Darwin |год=2001}}</ref><ref>{{книга |заглавие=TRAMP |ссылка=https://archive.org/details/tramplifeofcharl0000milt |издательство=[[HarperCollins]] |isbn=0-06-017052-2 |страницы=[https://archive.org/details/tramplifeofcharl0000milt/page/184 184] |автор=Milton, Joyce |год=1996}}</ref>, аха дук хара имгакәа Чаплин реизыҟазаашьақәа рҵыхәа ԥиҵәеит. [[Афаил:Lita Grey.jpg|thumb|upright|Лита Греи — Чаплини лареи реилыҵра аимак ду цәырнагаз]] ==== Лита Греи ==== [[Лита Грей|Лита Греи]] (1908—1995) — Чаплин аҩбатәи иԥшәмаԥҳәыс. Ачара мҩаԥысит 1924 шықәса абҵара 26 рзы — усҟан Лита 16 шықәса заҵәык ракәын илхыҵуаз. Уи инамаданы, ЕАА рзакәанԥҵара апроблемақәа рҽацәыхьчаразы, Чаплин Лита Греи ЕАА рынҭыҵ — Мексика — дигеит. Лара дыхәмарит афильмқәа «[[Золотая лихорадка (фильм)|Ахьтәы шоура]]», «[[Праздный класс|Акласс ус змам]]», «[[Малыш (фильм, 1921)|Асаби]]» рҿы. Урҭ ҩыџьа аԥацәа рыман: Чарльз Чаплин (аиҵбы) (1925—1968), насгьы [[Чаплин, Сидни Эрл|Сидни Ерл Чаплин]] (1926—2009). Еилыҵит 1928 шықәсазы, афильм «[[Цирк (фильм, 1928)|Ацирк]]» аҭыхраан. Чаплин Лита илиҭеит 825 000 $ (даҽа дыррақәак рыла — 700 000 $) — усҟантәи аамҭазы арекордтә ԥара; уи ашәахтәтә усбарҭақәа рыҭҵаара мзызс иазыҟалеит<ref name=":0" />. Чаплин ибиограф Џьоис Милтон илыҩуан, Чаплини Лита Греи реизыҟазаашьақәа [[Набоков, Владимир Владимирович|Набоков]] ироман «[[Лолита (роман)|Лолита]]» шьаҭас иазыҟалеит ҳәа<ref>{{Cite web|url=https://regnum.ru/article/2263717|title=Трагедия и комедия Чарли Чаплина|lang=ru|author=Инга Слажинскайте|website=ИА Регнум|date=2017-04-16|access-date=2025-05-14|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131050526/https://regnum.ru/article/2263717|url-status=live}}</ref>. [[Афаил:Goddard-Modern-Times.jpg|thumb|upright|left|Афильм «[[Новые времена (фильм)|Аамҭа ҿыцқәа]]» (1936) аӡыргаразы астудиатә портрет — уаҟа Годдар раԥхьатәи лкинороль ду лоуит]] ==== Полетт Годдар ==== Актриса [[Годдар, Полетт|Полетт Годдари]] (1910—1990) Чаплини еизааигәан 1932 инаркны 1940 шықәсанӡа. Уи аамҭа аиҳарак Полетт Чаплин иҩны дынхон. Ароль хадақәа налыгӡон афильмқәа «[[Новые времена (фильм)|Аамҭа ҿыцқәа]]», «[[Великий диктатор (фильм)|Адиктатор Ду]]» рҟны. 1940 шықәсазы реизыҟазаашьақәа анхыбгала ашьҭахь, урҭ идырзеит 1936 шықәсазы маӡала аҭаацәара шаԥырҵаз. Лыԥсҭазаара ахыркәшамҭазы Полеттгьы [[Швеицариа|Швеицариа]]ҟа диасит. Лара диццеит ашәҟәыҩҩы [[Ремарк, Эрих Мария|Ерих Мариа Ремарк]]. [[Афаил:Oona O'Neill - 1943.jpg|thumb|upright|Уна О’Нил 1943 шықәсазы]] ==== Уна О’Нил ==== [[О'Нил, Уна|Уна О’Нил]] (1925, лаҵара 14 — 1991, цәыббра 27) — [[О’Нил, Юджин|Иуџьин О’Нил]] иԥҳа. Чаплин аԥшьбатәи иԥҳәыс; 36 шықәса рыла диеиҵбын. Еибадырит Чаплин апьеса «Аԥсыгагеи аҵабырги» аекранизациазы актриса даниԥшаауаз; афильм ҭыхмызт. Уна илҳәеит актриса лкариера шылҭахым, аҭаацәара лхы азылкырц шылҭаху. Ачара мҩаԥысит 1943 шықәса рашәарамза 16 рзы — Џьоан Берри лхәыҷы иабра азхаҵара апроцесс анымҩаԥысуаз аамҭазы. Чаплин даницца ашьҭахь, Уна лаб лацәажәара даҟәыҵит. [[Афаил:Chaplin family 1961.jpg|thumb|Чаплинаа рҭаацәара (1961) рхәыҷқәа рыцны: Џьеральдина, Иуџьин, Викториа, Анна-Емилиа, Џьозефина, Маикл]] 1952 шықәсазы ЕАА дрылҵаанӡа, Чаплин Уна ибанктә счиот анапхгаразы агәрагаратә шәҟәы лиҭеит. Чаплин ЕАА рахь ахынҳәра азин анирымҭа ашьҭахь, Уна Чаплин имазара ЕАА ирылылгеит. Нас лара ЕАА атәылауаҩра мап ацәылкит. О’Нили Чаплини хҩык аԥацәа рыман — Кристофер, Иуџьин, Маикл, насгьы хәҩык аԥҳацәа — [[Чаплин, Джеральдина|Џьеральдина]], [[Чаплин, Джозефина|Џьозефина]], Џьоана, Викториа, Анна-Емилиа. Аҵыхәтәантәи ахәыҷы Уна длыхшеит лхаҵа 73 шықәса анихыҵуаз. == Ашьҭанеицәеи анырреи == {{Ацитата алагара}} Чаплин дыҟан. [[Райкин, Аркадий Исаакович|Раикин]] дыҟан. Тәылацыԥхьаӡа аӡәаӡәа. Рҩыџьагьы — адунеи зегьы азы. {{Ацитата алгара|источник=[[Жванецкий, Михаил Михайлович|Михаил Жванецки]]<ref>{{cite web |url=http://www.itar-tass.com/c17/254381.html |title=Сто лет назад родился король смеха, Народный артист СССР Аркадий Райкин |author=Ольга Свистунова |date=2011-10-24 |publisher=ИТАР-ТАСС |access-date=2012-12-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/6DR9AOKsK?url=http://www.itar-tass.com/c17/254381.html |archive-date=2013-01-05 |url-status=live}}</ref>}} Чаплин иекрантә хаҿсахьа аларҵәара дуӡӡа аиуит, убри иахҟьаны иперсонаж аҿыԥшра аҽазышәарақәа цәырҵит. Иаҳҳәап, афильм ''The Candy Kid'' (1917) аҟны Чаплин ихаҿсахьеи ихәмарратә ҟазшьеи ааирԥшит акомик [[Билли Уэст (актёр)|Билли Уест]]<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=aqzNI3SV3g0 |title=Фильм «The Candy Kid» на YouTube. |access-date=2017-10-01 |archive-date=2019-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190226100512/https://www.youtube.com/watch?v=aqzNI3SV3g0 |url-status=live }}</ref>. Абарҭ аҿыԥшрақәак аилибамкаарақәа рзы мзызс иҟалалон — иаҳҳәап, «чаплинтәи» ҳәа изышьҭаз афильм «Апропеллер иақәтәоу ауаҩы», 1922 шықәсазы Москва идырбаз, апрессаҿы ахҳәаа азиуит [[Ган, Алексей Михайлович|Алексеи Ган]]<ref>ГАН. «Человек на пропеллере» — «Зрелища», 1922, № 3. — С. 17.</ref>. Хазы иазгәаҭатәуп Чаплини иара иаԥиҵаз Аҟьала ихаҿсахьеи XX ашәышықәса актәи азбжа авангардтә ҟазаратә хырхарҭақәа рҿы иҟарҵаз анырра. Ҷыдала, еицырдыруа роуп [[Фишер, Мелхиор|Мелхиор Фишер]] ипьеса «Чаплин, ф-сахьактәи атрагигротеск» (1924)<ref>Vischer Melchior. «Chaplin. Tragigroteske in Sechs Bildern». — Potsdam: Gustav Kiepenheuer Verlag, 1924.</ref>, [[Иван Голль]] и-«кино-поема ахаҿқәа рыла» «Чаплиниада» (1920)<ref>Иван Голль. «Чаплиниада. Кино-поэма» (Перевод Рюрика Рока) — «Современный запад», 1923, № 3.</ref> Чаплин [[Маяковский, Владимир Владимирович|Владимир Маиаковски]] иажәеинраала «Киноповетрие» (1923) афырхаҵас дҟалеит: {{Ацитата алагара}} <poem> Ҿыумҭын, Европа, агаӡацқьа! Еихашәк иауазар шәҿы. Шәа шәакәым, издыруеит — Шәа шәакәым, издыруеит — Шәара дышәхыччоит аҩыза Шарло </poem> {{Ацитата алгара|источник=Владимир Маиаковски<ref>Владимир Маяковский. Полное собрание сочинений. Том 5. — М.: 1957. — С. 99.</ref>}} Чаплин Иҟьала ихаҿсахьа аныԥшит еицырдыруа асахьаҭыхҩцәа русумҭақәа — урҭ рхыԥхьаӡараҿы [[Леже, Фернан|Фернан Лежеи]] [[Шагал, Марк Захарович|Марк Шагали]]<ref name="tsyv">{{Cite web |url=http://magazines.gorky.media/nlo/2006/81/ci7.html |author=Юрий Цивьян |title=О Чаплине в русском авангарде и о законах случайного в искусстве |work=«НЛО», № 81 |date=2006 |access-date=2011-10-18 |archive-date=2010-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100114092313/http://magazines.russ.ru/nlo/2006/81/ci7.html |url-status=dead }}</ref>. Шагал иара убас Чаплин иӡбахә иҳәеит 1927 шықәсазтәи иҿцәажәараҿы — усҟантәи акультура зегь реиҳа акрызҵазкуа аихьӡарақәа дреиуаны<ref>''Benjamin Harshav''. Marc Chagall and His Times. — Stanford: Stanford University Press, 2004. Р. 323—324.</ref>: {{Ацитата алагара}} Сара сгәы иахәеит Германиа аекспрессионизм аихьӡара, Франциа асиурреалисттә ҵысра ацәырҵра, иара убас аекран аҿы Чарли Чаплин ицәырҵра. Чаплин акино аҿы инаигӡарц иҽазишәоит сара сҭыхымҭақәа рҿы зынагӡара сҽазысшәо. Иахьазы иара, иҟалап, сахьаҭыхҩы заҵәызар, ажәада зеилкаара сылшарыз. {{Ацитата алгара}} [[Эренбург, Илья Григорьевич|Илиа Еренбург]]гьы Чаплин ирҿиара аҵакы даара ахә ҳаракны ишьон<ref>Илья Эренбург. А всё-таки она вертится. — М.; Берлин, 1922. — С. 127.</ref>: {{Ацитата алагара}} Ҳара ҳ-Шарло, даҽакала иуҳәозар — иҿыцу, иарымоу, АФУТУРИСТ. Аха иара раԥхьаӡа напхгара риҭеит адырра змаз, иҟәышыз ауаа ргәыԥқәа ракәымкәа — ажәларқәа. <…> Ҳара иаҳбоит Шарло агәалаҟазаарақәа рартист шиакәым, доуҳала иҭәу акомик шиакәым — иара иџьбароу КОНСТРУКТОРуп, абжьарашәышықәсатәи ажонглиор иеиԥш, аиҭаҵрақәа рысхема гәцаракрала иҭызҵаауа. Уи уирччоит ҟазарада иеҭаҵрала акәымкәа, ииашоу АФОРМУЛА ахархәарала. {{Ацитата алгара}} Уи аамҭазтәи аҟазаратә хшыҩҵак Чаплини иусуреи ирыдҳәалоз ахаҿсахьақәа еиҳа инарҭбаау ранализ ҳаԥшаар ҳалшоит [[Цивьян, Юрий Гаврилович|Иури Цивиан]] иусумҭа «О Чаплине в русском авангарде и о законах случайного в искусстве» (2006) аҟны<ref name="tsyv" />. Абжьы зхам акино абжьы змоу акино ала ишыԥсаххазгьы, Чаплин иактиортәи ирежиссиортәи техника акомиктә актиорцәа аӡәырҩы анырра ду рынаҭеит. Ари анырра еиҳа иубарҭоуп афранцыз актиори режиссиори [[Жак Тати|Жак Тати]] иҟазараҿы — уи абжьы змоу афильмқәа ҭихуан, абжьы змам акино амаанақәа қәҿиара дула ихы иархәаны (иаҳҳәап, «[[Каникулы господина Юло|Ҳаҭыр зқәу Иуло иԥсшьарамшқәа]]»)<ref>{{Книга|заглавие=Искусство кино|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ucUvAQAAIAAJ&q=%C2%AB%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8B+%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%AE%D0%BB%D0%BE%C2%BB+%D0%B8+%D1%87%D0%B0%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D0%BD&dq=%C2%AB%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8B+%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%AE%D0%BB%D0%BE%C2%BB+%D0%B8+%D1%87%D0%B0%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D0%BD&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiqu-jwm_3WAhWnHpoKHadFDUgQ6AEIJTAA|издательство=Изд. Союза работников кинематографии СССР|год=1965|страниц=752}}</ref>. Чарли ихаҿсахьа уԥылоит асоветтә клоун [[Карандаш (клоун)|Карандаш]] ирҿиараҿгьы. Гонконгтәи актиори аисратә ҟазарақәа рҟазеи [[Чан, Джеки|Џьеки Чан]]гьы Чаплин ишьҭанеиҩцәа дреиуоуп ҳәа дҳаԥхьаӡар ҳалшоит — уи атриуктә техника акомедиатә ҭагылазаашьақәа ркаскадқәа раԥҵаразы ихы иаирхәон. Афильм «[[Бенни и Джун|Беннии Џьуни]]» аҟны ахаҿсахьа хадақәа руаӡәы, Сем, Чарли Чаплин диеиԥшуп имаҭәа астили иныҟәашьеи рыла. Уи афильм аҿы Сем ачарӡқәа рыцкәашара наигӡоит. Афильм «[[Здравствуйте, я ваша тётя!|Салам, сара шәабиаҳәшьа соуп!]]» (СССР, [[Экран (творческое объединение)|арҿиаратә еилазаара «Екран»]], 1975) алагамҭеи анҵәамҭеи рҟны иҟоу авидеоеишьҭагылақәа Чаплин ифильмқәа рыстиль ала иҭыхуп. Афильм аҿы иара убас ахархәара роуит Чаплин ифильм «[[Вечер в мюзик-холле|Амиузик-холл аҿы ахәылԥаз]]» аҟынтәи ацыԥҵәахеи Чаплин ифильмқәа рҟынтәи ҩ-[[регтайм|регтаим]]ки. 1987 шықәсазы акиностудиа «[[Ленфильм]]» Чаплин имузыкала афильм-балет «[[Чаплиниана]]» ҭнахит — уаҟа Аклоуни Адиктатори ррольқәа наигӡеит [[Абайдулов, Гали Мягазович|Гали Абаидулов]]. == Аполитикатә шьҭаҩазарақәа == [[Афаил:Chaplin and Gandhi 1931.jpg|thumb|right|Чаплини [[Ганди, Мохандас Карамчанд|Гандии]], [[Лондон]], 1931 ш.]] [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи адунеитә еибашьраан]] Чаплин, ЕАА реиҳабыра рыҳәарала, аҳәынҭқарратә облигациақәа раларҵәара далахәын. Чаплин [[Мэри Пикфорд|Мери Пикфорди]] [[Фэрбенкс, Дуглас|Дуглас Феирбенкси]] дрыцны иҷыдоу аизарақәа рҿы дықәгылон. [[Федеральное бюро расследований|ФБР]] Чаплин изкны аҭҵаара иалагеит 1930-тәи ашықәсқәа инадыркны — афильм «[[Новые времена (фильм)|Аамҭа ҿыцқәа]]» ашьҭахь. Афильм «[[Великий диктатор|Адиктатор Ду]]» аҭыхраан Чаплин афильм ацензура аганахьала ауадаҩрақәа шазцәырҵуа игәиҽанырҵон. Чаплин иҳәон афильм аҭыхра мап ацәикырц — уи [[Англызтәыла|Англиа]]гьы ЕАА рҿгьы ахаангьы ишадмырбо иарҳәон. [[Нацистская Германия|Германиа]] [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] ианақәла ашьҭахь, хыхьынтәи ақәыӷәӷәара аангылеит, аха ахәаԥшцәа рҟынтәи ақәымчрақәа зныз асаламшәҟәқәа аауа иалагеит. Џьара-џьара «Адиктатор» ахьадырбо акинотеатрқәа узхәаҽуа арчы зҭоу абомбақәа рықәыжьхоит, аекрангьы иеихсхоит ҳәа рыҩуан. Чаплин акинотеатрқәа рыхьчаразы абаӷәазатәи аидараныҟәгаҩцәа рыпрофеидгыла ахада иқәшаҳаҭхара иҽазишәон. «Адиктатор» аекранқәа рахь ианҭыҵ ашьҭахь, [[Ниу-Иорк|ниу-иорктәи]] агазеҭ «Деили ниус» аҟны «Чаплин ахәаԥшцәа „акоммунисттә нацәа“ рылаиркьакьоит» ҳәа рыҩуан. Анацисттә пропаганда Чаплин ауриа ҳа изҳәара иалагеит. [[Комиссия по расследованию неамериканской деятельности|Иамерикатәым аусура аҭҵаара акомиссиа]] Чаплин иусура аҭҵаара иалагеит — аҭҵаара ахәҭаҷқәа ируакын иара имилаҭра. Афильм «[[Месье Верду|Месие Верду]]» амонтаж аан Чаплин [[Вашингтон]]ҟа иԥхьеит Америка иаҿагыло усура аҭҵаара акомиссиа аӡырҩрақәа рахь, аха насшәа ааԥхьара аԥырхит. Усҟан Голливудынтәи 19-ҩык ааԥхьан. Урҭ рҟынтәи зтәылауаҩратә зинқәа рыхьчара зҽазнызкылоз, акомиссиа пату ахьақәрымҵаз азы шықәсык абахҭа иҭаркит. Версиак ала — Чаплин ажурналистцәа рацәажәараан ииҳәаз — иара игәы иҭан акомиссиа ахыччаразы аӡырҩрақәа рахь Аҟьала икостиум ишәҵаны днеирц; убри азгьы акомиссиа ааԥхьара аԥнахит<ref>[[Кукаркин, Александр Викторович|Кукаркин А. В.]] Чарлз Чаплин и его фильмы. {{М}}: [[Наука (издательство)|Наука]], 1967. С. 191</ref>. Чаплин ахаангьы ЕАА дыртәылауаҩӡамызт. Афильм «Месие Верду» аҭыҵразы ацензура азин ҟанамҵеит<ref>В 1930-х годах для «укрепления моральных стандартов» был принят «Кодекс производства» (или [[Кодекс Хейса]]), который зачастую применялся для борьбы с конкурентами и нежелательными авторами фильмов. Например, среди длинного списка претензий к фильму цензоры требовали не показывать унитаз.</ref>. Ацҵа-монтаж ашьҭахь ацензорцәа уеизгьы-уеизгьы афильм апрокат азин арҭеит. «Месие Верду» арбара ЕАА рҟны агәамҵрақәа ацын. Агазеҭқәа рҿы Чаплин ишьҭашәарыцара иалагеит. Акоммунистцәа дрыдгылоуп ҳәа ахарадҵарақәа<ref>[https://web.archive.org/web/20070613043139/http://www.washprofile.org/ru/node/5581 В конце 1930-х — в 1940-е годы Чаплин активно занимался пропагандой в интересах СССР. Он никогда не был членом компартии, но сотрудничал с ней и давал ей деньги (Головской)].</ref> ирыцлеит ЕАА ртәылауаҩра ахьимоуз азы ахарадҵарагьы. «[[Национальный легион приличия|Акатоликатә легион]]» афильм абоикот азнауит, акинотеатрқәагьы «Месие Верду» арбара мап ацәыркуа иалагеит. Агазеҭқәа рҿы иркьыԥхьуан «Акатоликатә легион» апикетқәа рфотосахьақәа — аплакатқәа рыцны: ''«Чаплин — аҟаԥшьқәа рымҩаныза!», «Атәым ҳтәыла дналыжәга!», «Чаплин мыцхәы кыраамҭа ҳа ҳҿы дсасны дыҟоуп!», «Чаплин — ҭабуп ҳәа зымҳәо уаҩуп! Иара акоммунистцәа рҵыхәа иоуп!», «Чаплин Урыстәылаҟа дшәышьҭы!»''. Ус шакәызгьы, афильм «[[Оскар (кинопремия)|Оскар]]» апремиа аноминациа аиуит акатегориа «Иреиӷьу асценари» аҟны. 1952 шықәсазы Чаплин аамҭа кьаҿк азы Англиаҟа дцарц иҭаххеит, убри аҟнытә ЕАА аиммиграциатә маҵзурақәа рҟны ахынҳәратә виза даҳәеит. ЕАА аиммиграциатә маҵзурақәа рхатә ҭҵаара иалагеит, уи мызқәак ицон, нас Чаплин аҭаларатә виза ирҭеит. Европаҟа амҩа данықәыз, Чаплин иарҳәеит ЕАА рахь аҭалара дшақәиҭым, авиза аиуразы аиммиграциатә департамент акомиссиа аҭак риҭар шакәу аполитикатә ҟазшьа змаз ахарадҵарақәеи аморалтә ҟазшьа бааԥс азы ахарадҵареи рыла. Чаплин ЕАА ааныжьны данца ашьҭахь хышықәса анҵы, ЕАА ршәахтәтә департамент Чаплин Европаҿы афильм «[[Огни рампы|Арампа алашарақәа]]» апрокат аҟынтәи 1955 шықәсанӡа иоуз ахашәалахәы ашәахтә ақәнаҵеит. ЕАА ршәахтәтә департамент иара ЕАА иааиԥмырҟьаӡакәа ирықәынхо иакәны даԥхьаӡон. Чаплин иинтересқәа рыхьчаразы америкатәи аӡбарҭа аҟынтәи абӷа имоуит. == Афильмографиа == === Аметр наӡа змоу афильмқәа === * 1914— [[Прерванный роман Тилли|Тилли еиԥҟьаз лроман]] (Tillie’s Punctured Romance, егьырҭ ахьӡқәа — For the Love of Tillie / Marie’s Millions / Tillie’s Big Romance / Tillie’s Nightmare; актиор; аҭоурых аҿы раԥхьатәи аметр наӡа змаз акинокомедиа) * 1921— [[Малыш (фильм, 1921)|Амаалықь]] (The Kid; апродиусер, арежиссиор, асценарист, актиор, амонтажҟаҵаҩ, акомпозитор) * 1923— [[Парижанка (фильм, 1923)|Парижтәи аԥҳәызба]] (A Woman of Paris; апродиусер, арежиссиор, асценарист, актиор ([[камео]]), амонтажҟаҵаҩ, акомпозитор) * 1925— [[Золотая лихорадка (фильм)|Ахьтәы шоура]] (The Gold Rush; апродиусер, арежиссиор, асценарист, актиор, амонтажҟаҵаҩ, акомпозитор) * 1926— [[Женщина моря|Амшын аԥҳәыс]] (A Woman of the Sea; апродиусер) * 1928— [[Цирк (фильм, 1928)|Ацирк]] (The Circus; апродиусер, арежиссиор, асценарист, актиор, амонтажҟаҵаҩ, акомпозитор) * 1931— [[Огни большого города|Ақалақь ду алашарақәа]] (City Lights; даҽа хьӡык — City Lights: A Comedy Romance in Pantomime; апродиусер, арежиссиор, асценарист, актиор, амонтажҟаҵаҩ, акомпозитор) * 1936— [[Новые времена (фильм)|Аамҭа ҿыцқәа]] (Modern Times; даҽа хьӡык — The Masses; апродиусер, арежиссиор, асценарист, актиор, акомпозитор) * 1940— [[Великий диктатор (фильм)|Адиктатор Ду]] (The Great Dictator; даҽа хьӡык — The Dictator; апродиусер, арежиссиор, асценарист, актиор, акомпозитор) * 1947— [[Месье Верду|Месие Верду]] (Monsieur Verdoux; егьырҭ ахьӡқәа — A Comedy of Murders / The Ladykiller; апродиусер, арежиссиор, асценарист, актиор, акомпозитор) * 1952— [[Огни рампы|Арампа алашарақәа]] (Limelight; апродиусер, арежиссиор, асценарист, актиор, акомпозитор) * 1957— [[Король в Нью-Йорке|Аҳ Ниу-Иорк аҟны]] (A King in New York; апродиусер, арежиссиор, асценарист, актиор, акомпозитор) * 1967— [[Графиня из Гонконга|Гонконгтәи аграфԥҳәыс]] (A Countess From Hong Kong; апродиусер, арежиссиор, асценарист, актиор ([[камео]]), акомпозитор) Азгәаҭа: Чаплин лассы-лассы, ифильмқәа рҿы аепизодтә роль ([[камео]]) нагӡо, атитрқәа рҿы данымызт, маӡала дцәырҵуан — аха дырдыруан. Афильм «[[Парижанка (фильм, 1923)|Парижтәи аԥҳәызба]]» аҟны иара алагамҭаҿыҵәҟьа атитрқәа рҿы ахәаԥшцәа ргәырҽаниҵоит ихаҭа афильм аҿы дшыҟамло. Афильм «[[Графиня из Гонконга|Гонконгтәи аграфԥҳәыс]]» аҟны зықәрахь инеихьоу стиуардк иаҳасабала дцәырҵуеит. === Афильм кьаҿқәа === Афильмқәа рҭыҵра ахронологиа ала еишьҭаргылоуп. Урыстәылатәи ахьӡқәа еиҳарак А. Г. Авенариус еизигаз афильмографиа ала иҟоуп. Урыстәылеи СССР-и акино аларҵәараҿы, урҭ акиносахьа еиуеиԥшым ахьӡқәа рыла иҭрыжьуан. ==== Астудиа «Keystone» афильмқәа ==== Афильмқәа зегьы 1914 шықәсазы иҭыҵит: {| class="wikitable collapsible" ! align="center" style="background:#f0f0f0;"|№ ! align="center" style="background:#f0f0f0;"|Апремиера ! align="center" style="background:#f0f0f0;"|Ахьӡ ! align="center" style="background:#f0f0f0;"|Аоригинал ! align="center" style="background:#f0f0f0;"|Егьырҭ ахьӡқәа |- | 1||жәабранмза 2||[[Зарабатывая на жизнь|Ахныҟәгара]]||Making a Living||A Busted Johnny; Troubles; Doing His Best; Take My Picture |- | 2||Жәабранмза 7||[[Детские автомобильные гонки|Ахәыҷтәы автомобилтә еицлабрақәа]]||Kid Auto Races at Venice||The Children’s Automobile Race; Kid’s Auto Race; The Pest |- | 3||Жәабранмза 8||[[Необыкновенно затруднительное положение Мэйбл|Меибл лҭагылазаашьа уадаҩӡа]]||Mabel’s Strange Predicament||Hotel Mixup; Pajamas |- | 4||Жәабранмза 28||[[Между двумя ливнями|Ҩ-қәаршаҩык рыбжьара]]||Between Showers||Charlie and the Umbrella; The Flirts; Between Shaves; In Wrong Thunder and Ligh |- | 5||Хәажәкырамза 2||[[Джонни в кино|Џьони акино аҟны]]||A Film Johnnie||Charlie at the Studio; Charlie the Actor; Film Johnny; Million Dollar Job; Movie Nut |- | 6||Хәажәкырамза 9||[[Танго-путаница|Атанго-еилаҩашьара]]||Tango Tangles||Charlie’s Recreation; Music Hall |- | 7||Хәажәкырамза 16||[[Его любимое времяпрепровождение|Бзиа иибоз аамҭахгашьа]]||His Favorite Pastime||The Bonehead; Charlie Is Thirsty; Charlie’s Reckless Fling; The |- | 8||Хәажәкырамза 26||[[Жестокая, жестокая любовь|Абзиабара џьбара, абзиабара џьбара]]||Cruel, Cruel Love||Lord Helpus |- | 9||мшаԥымза 4||[[Лучший жилец|Иреиӷьу ақьыранхаҩ]]||The Star Boarder||The Fatal Lantern; The Hash-House Hero; In Love with His Landlady; The Landlady’s Pet |- | 10||мшаԥымза 18||[[Мейбл за рулём|Меибл аԥсҟы кны]]||Mabel at the Wheel||His Daredevil Queen; A Hot Finish |- | 11||мшаԥымза 20||[[Двадцать минут любви|Ҩажәа минуҭк абзиабара]]||Twenty Minutes of Love||Cops and Watches; He Loves Her So; Love-Friend |- | 12||мшаԥымза 27||[[Настигнутый в кабаре|Акабаре аҟны изыхьӡаз]]||Caught in a Cabaret||Charlie the Waiter; Faking with Society; Jazz Waiter; Prime Minister Charl |- | 13||Лаҵарамза 4||[[Застигнутый дождём (фильм, 1914)|Ақәа зыхьӡаз]]||Caught in the Rain||At It Again; In the Park; Who Got Stung? |- | 14||Лаҵарамза 7||[[Деловой день|Аусуратә мшы]]||A Busy Day||Busy as Can Be; Lady Charlie; Militant Suffragette |- | 15||Рашәарамза 1||[[Роковой молоток|Алахьынҵатә жьаҳәа]]||The Fatal Mallet||Hit Him Again; The Pile Driver; The Rival Suitors |- | 16||Рашәарамза 4||[[Её друг — бандит|Лҩыза дқәылаҩуп]]<ref>Единственный утерянный фильм, где Чарли Чаплин играет главную роль.</ref>||Her Friend the Bandit||Mabel’s Flirtation; A Thief Catcher |- | 17||Рашәарамза 11||[[Нокаут (фильм, 1914)|Анокаут]]||The Knockout||Counted Out; The Pugilist |- | 18||Рашәарамза 13||[[Деловой день Мэйбл|Меибл лусуратә мшы]]||Mabel’s Busy Day||Charlie and the Sausages; Hot Dog Charlie; Hot Dogs; Love and Lunch |- | 19||Рашәарамза 20||[[Семейная жизнь Мейбл|Меибл лҭаацәаратә ԥсҭазаара]]||Mabel’s Married Life||The Squarehead; When You’re Married |- | 20||ԥхынгәымза 9||[[Веселящий газ (фильм)|Арччагатә рчы]]||Laughing Gas||Busy Little Dentist; The Dentist; Down and Out; Laffing Gas; Tuning His Ivories |- | 21||Нанҳәамза 1||[[Реквизитор (фильм)|Ареквизитқәа рҟаза]]||The Property Man||Charlie on the Boards; Getting His Goat; Props; The Rustabout; Vamping Venus |- | 22||Нанҳәамза 10||[[Лицо на полу бара|Абар адашьмаҿы ахаҿсахьа]]||The Face on the Bar Room Floor||The Ham Actor; The Ham Artist |- | 23||Нанҳәамза 13||[[Отпуск (фильм)|Аԥсшьара]]||Recreation||Spring Fever |- | 24||Нанҳәамза 27||[[Маскарадная маска|Амаскарадтә сабрада]]||The Masquerader||The Female Impersonator; The Female; The Perfumed Lady; The Picnic; Putting One |- | 25||Нанҳәамза 30||[[Его новая профессия|Изанааҭ ҿыц]]||His New Profession||The Good for Nothing; Helping Himself |- | 26||Цәыббрамза 7||[[Транжиры|Ахарџь ҟазҵо]]||The Rounders||Going Down; The Love Thief; Oh, What a Night; Revelry; Tip, Tap, Toe; Two of a Kind |- | 27||Цәыббрамза 24||[[Новый привратник|Агәашәхьчаҩ ҿыц]]||The New Janitor||The Blundering Boob; The New Porter; The Porter |- | 28||Жьҭаарамза 10||[[Эти муки любви|Арҭ абзиабаратә хьаақәа]]||Those Love Pangs||Busted Hearts; Oh, You Girls; The Rival Mashers |- | 29||Жьҭаарамза 26||[[Тесто и динамит|Амажәеи артҟәацгеи]]||Dough and Dynamite||The Cook; The Doughnut Designer; The New Cook |- | 30||Жьҭаарамза 29||[[Нахальный джентльмен|Аџьентльмен леишәацәгьа]]||Gentlemen of Nerve||Charlie at the Races; Some Nerve |- | 31||Абҵарамза 7||[[Его музыкальная карьера|Имузыкатә кариера]]||His Musical Career||Charlie as a Piano Mover; Musical Tramps; The Piano Movers |- | 32||Абҵарамза 9||[[Его место для свиданий|Иеиԥыларҭа ҭыԥ]]||His Trysting Place||Family Home; Family House; The Henpecked Spouse; His Trysting Places |- | 33||Абҵарамза 14||[[Прерванный роман Тилли|Тилли еиԥҟьаз лроман]]||Tillie’s Punctured Romance|| |- | 34||ԥхынҷкәынмза 5||[[Состоявшееся знакомство|Иҟалаз аибадырра]]||Getting Acquainted||Exchange Is No Robbery; A Fair Exchange; Hello Everybody |- | 35||ԥхынҷкәынмза 7||[[Его доисторическое прошлое|Аҭоурыхԥхьатәи аамҭа]]||His Prehistoric Past||The Caveman; A Dream; The Hula-Hula Dance; King Charlie |} ==== Астудиа «Essanay» афильмқәа ==== {| class="wikitable collapsible" ! align="center" style="background:#f0f0f0;"|№ ! align="center" style="background:#f0f0f0;"|Апремиера ! align="center" style="background:#f0f0f0;"|Ахьӡ ! align="center" style="background:#f0f0f0;"|Аоригинал ! align="center" style="background:#f0f0f0;"|Егьырҭ ахьӡқәа |- | 1||1915, жәабранмза 1 ||[[Его новая работа|Иусура ҿыц]] ||His New Job||Charlie’s New Job |- | 2||1915, жәабранмза 15 ||[[Ночь напролёт|Ҵхынаҟьа]] ||A Night Out||Champagne Charlie; Charlie’s Drunken Daze; Charlie’s Night Out; His Night Out |- | 3||1915, хәажәкырамза 11 ||[[Чемпион (фильм, 1915)|Ачемпион]] ||The Champion||Battling Charlie; Champion Charlie; Charlie the Champion |- | 4||1915, хәажәкырамза 18 ||[[В парке (фильм, 1915)|Апарк аҟны]] ||In the Park||Charlie in the Park; Charlie on the Spree |- | 5||1915, мшаԥымза 1 ||[[Бегство в автомобиле|Амашьынаҟны абналара]] ||A Jitney Elopement||Charlie’s Elopement; Married in Haste |- | 6||1915, мшаԥымза 16 ||[[Бродяга (фильм, 1915)|Аҟьала]] ||The Tramp||Charlie on the Farm; Charlie the Hobo; Charlie the Tramp |- | 7||1915, мшаԥымза 29 ||[[У моря (фильм, 1915)|Амшын аҿықәан]] ||By the Sea||Charlie by the Sea; Charlie’s Day Out |- | 8||1915, рашәарамза 21 ||[[Работа (фильм)|Аусура]] ||Work||Charlie at Work; Charlie the Decorator; Only a Working Man; The Paperhanger; The Plumber |- | 9||1915, ԥхынгәымза 12 ||[[Женщина (фильм, 1915)|Аԥҳәыс]] ||A Woman||Charlie the Perfect Lady; The Perfect Lady |- | 10||1915, нанҳәамза 9 ||[[Банк (фильм, 1915)|Абанк]] ||The Bank||Charlie Detective; Charlie at the Bank; Charlie in the Bank |- | 11||1915, жьҭаарамза 4 ||[[Зашанхаенный|Ишанхаитәыз]] ||Shanghaied||Charlie Shanghaied; Charlie on the Ocean; Charlie the Sailor |- | 12||1915, абҵарамза 20 ||[[Вечер в мюзик-холле|Амиузик-холл аҿы ахәылԥаз]] ||A Night in the Show||Charlie at the Show; A Night at the Show |- | 13||1915, ԥхынҷкәынмза 18 ||[[Кармен (фильм Чаплина)|Кармен]]<ref>Вдвое расширенная версия фильма, доснятая и смонтированная [[Уайт, Лео|Лео Уайтом]] без ведома Чаплина, была выпущена на экраны 22 апреля [[1916 год в кино|1916 года]].</ref>||Charlie Chaplin’s Burlesque on Carmen||Burlesque on Carmen |- | 14||1916, хәажәкырамза 27 ||[[Полиция (фильм, 1916)|Аполициа]] ||Police||Charlie in the Police; Charlie the Burglar; Housebreaker |- | 15||1916, жьҭаарамза 21 ||[[Обозрение творчества Чаплина в «Эссеней»|Чаплин «Ессанеи» аҟны иусура ахҳәааҭара]]<ref>Альманах из фильмов «[[Бродяга (фильм, 1915)|Бродяга]]», «[[Его новая работа]]» и «[[Ночь напролёт (фильм, 1915)|Ночь напролёт]]»; фильм смонтирован студией уже после того, как контракт «Essanay» и Чаплина закончился.</ref>||The Essanay-Chaplin Revue of 1916||The Chaplin Revue of 1916 |- | 16||1918, 11 нанҳәамза ||[[Тройная неприятность|Хынтәтәи ауадаҩра]]<ref>Фильм смонтирован студией из рабочих материалов других фильмов Чаплина уже после того, как контракт «Essanay» и Чаплина закончился. Отдельные сцены досняты Лео Уайтом.</ref>||Triple Trouble||Charlie’s Triple Trouble |} ==== Астудиа «Mutual» афильмқәа ==== {| class="wikitable" |- ! № !! Апремиера !! Ахьӡ !! Аоригинал !! Егьырҭ ахьӡқәа |- | 1 || [[1916 год в кино|1916]], лаҵарамза 15 || [[Контролёр универмага|Адәқьан ду ахылаԥшҩы]] || The Floorwalker || Shop; The Store |- | 2 || 1916, рашәарамза 12 || [[Пожарный (фильм)|Амцарцәаҩы]] || The Fireman || The Fiery Circle; A Gallant Fireman |- | 3 || 1916, ԥхынгәымза 10 || [[Скиталец (фильм)|Адунеиныҟәаҩ]] || The Vagabond || Gipsy Life |- | 4 || 1916, нанҳәамза 7 || [[В час ночи|Уахынла асааҭ аказы]] || One A.M. || Solo |- | 5 || 1916, цәыббрамза 4 || [[Граф (фильм, 1916)|Аграф]] || The Count || Almost a Gentleman |- | 6 || 1916, жьҭаарамза 2 || [[Лавка ростовщика|Аԥараҭиҩ идәқьан]] || The Pawnshop || At the Sign of the Dollar; High and Low Finance |- | 7 || 1916, абҵарамза 13 || [[За экраном|Аекран анҭыҵ]] || Behind the Screen || The Pride of Hollywood |- | 8 || 1916, ԥхынҷкәынмза 4 || [[Скетинг-ринг (фильм)|Аскетинг-ринг]] || The Rink || Rolling Around; Waiter |- | 9 || [[1917 год в кино|1917]], ажьырныҳәамза 22 || [[Тихая улица (фильм, 1917)|Иҭынчу амҩаду]] || Easy Street || |- | 10 || 1917, мшаԥымза 16 || [[Лечение (фильм, 1917)|Ахәшәтәра]] || The Cure || The Water Cure |- | 11 || 1917, рашәарамза 17 || [[Иммигрант (фильм, 1917)|Аиммигрант]] || The Immigrant || Broke; Hello U.S.A.; A Modern Columbus; The New World |- | 12 || 1917, жьҭаарамза 23 || [[Искатель приключений|Ахҭысқәа рыԥшааҩы]] || The Adventurer || |} ==== Астудиа «First National» афильмқәа ==== {| class="wikitable" |- ! № !! Апремиера !! Ахьӡ !! Аоригинал !! Егьырҭ ахьӡқәа |- | 1 || [[1918 год в кино|1918]], мшаԥымза 14 || [[Собачья жизнь (фильм, 1918)|Ала аԥсҭазаара]] || A Dog’s Life || |- | 2 || 1918, цәыббрамза 28 || [[Облигация (фильм, 1918)|Аоблигациа]] || The Bond || Charlie Chaplin in a Liberty Loan Appeal |- | 3 || 1918, жьҭаарамза 20 || [[На плечо!|Ажәҩахырахь!]] || Shoulder Arms || |- | 4 || [[1919 год в кино|1919]], рашәарамза 22 || [[Солнечная сторона|Амра аган]] || Sunnyside || |- | 5 || 1919, ԥхынҷкәынмза 7 || [[Удовольствия дня|Амш агәахәарақәа]] || A Day’s Pleasure || A Ford Story |- | 6 || [[1921 год в кино|1921]], цәыббрамза 25 || [[Праздный класс|Аус змам акласс]] || The Idle Class || Vanity Fair |- | 7 || [[1922 год в кино|1922]], мшаԥымза 2 || [[День получки|Аԥараиура амш]] || Pay Day || |- | 8 || [[1923 год в кино|1923]], жәабранмза 25 || [[Пилигрим (фильм, 1923)|Апилигрим]] || The Pilgrim || |} === Егьырҭ афильмқәа рҿы ацыԥҵәахатә цәырҵрақәа === * 1914— [[Охотник за грабителями|Аӷьычцәа рышьҭашәарыцаҩ]] (A Thief Catcher, аепизод аҟны аполициауаҩ)<ref>Фильм считался утерянным, был найден в 2010 году.</ref> * 1915— [[Его выздоровление|Игәы абзиахара]] (His Regeneration, аепизод аҟны аҭааҩ) * 1921— [[Чудак (фильм, 1921)|Ауаҩ ҷыда]] (The Nut, аепизод аҟны амҩасҩы)<ref>Участие Чаплина в этом фильме оспаривается многими киноведами, которые считают, что это просто имитатор Чаплина, одетый в костюм Бродяги.</ref> * 1923— [[Души на продажу|Аԥсқәа аҭиразы]] (Souls For Sale, ихаҭа ироль аҟны) * 1923— [[Голливуд (фильм, 1923)|Голливуд]] (Hollywood, ихаҭа ироль аҟны)<ref>Фильм утерян.</ref> * 1928— [[Люди искусства|Аҟазара ауаа]] (Show People, ихаҭа ироль аҟны) == Ахәшьарақәа == [[Урыстәылатәи аимпериа|Ареволиуциа ҟалаанӡатәи Урыстәыла]] Чаплин ифильмқәа қәҿиара дук рымамызт. 1916 шықәсазы ажурнал «Проектор» аҟны ирыҩуан: «…Чаплин хараӡа дкомиктә актиорым. Иара баша қьачақьҩуп — зӡамҩа апҟаца ыҵдырго. <…> Ҳара ҳҟны Урыстәыла Чаплин ас еиԥш ақәҿиара ду зиоуӡом: иара мыцхәы дыџьбароуп, мыцхәы дмариоуп. <…> [[Макс Линдер]], Пренс, [[Паташон]], [[Дид, Андре|Андре Дид]] реиԥш иҟоу акомикцәа ҳара еиҳа иаҳзааигәоуп, еиҳагьы еилаҳкаауеит»<ref>О. Б. «Из сказок жизни. Карьера Чарли Чаплина». — «Проектор», 1916, № 10, с. 10.</ref>. == Агәаларшәара == * Асовет астроном [[Карачкина, Людмила Георгиевна|Л. Г. Карачкина]] 1981 шықәсазы иаалыртыз астероид [[(3623) Чаплин]], Чарли Чаплин ихьӡ ахҵоуп. * Ахореограф [[Бежар, Морис|Морис Бежар]] Чарли Чаплин изикит абалет ''Mr. C''. Апремиера мҩаԥысит [[Ла Фениче]] атеатр аҿы (Венециа) 1993 шықәсазы — Чаплин иԥҳа Анна-Емилиа далахәны. === Чаплин изку афильмқәа === * 1992— «[[Чаплин (фильм)|Чаплин]]», арежиссиор [[Аттенборо, Ричард|Ричард Аттенборо]] исахьаркыратә фильм; Чарли Чаплин ироль наигӡоит [[Дауни, Роберт (младший)|Роберт Дауни — аиҵбы]], иан Ҳанна лроль налыгӡоит лара лмоҭа — Чарли иԥҳа [[Джеральдина Чаплин|Џьеральдина Чаплин]]. * 1983— «[[Неизвестный Чаплин (фильм)|Идырым Чаплин]]» (''Unknown Chaplin''), х-сериак змоу британтәи адокументалтә фильм — уи иалагалоуп Чаплин ифильмқәа рҟынтәи еиқәхаз аусуратә материалқәа, имаҷны иуԥыло иҩнтәи адокументалтәи ҭыхымҭақәа, насгьы ифильмқәа рмонтаж аҵыхәтәантәи аверсиақәа ирыламлаз ацыԥҵәахақәа. * 2003— «[[Чарли: Жизнь и искусство Чарли Чаплина|Чарли: Чарльз Чаплин иԥсҭазаареи иҟазареи]]» (''Charlie: The Life and Art of Charles Chaplin''), Ричард Шикел идокументалтә фильм, Чаплин инысымҩеи ирҿиареи ирызку. * 2011 — «[[Chaplin & Co|Чаплини акомпаниеи]]» (''Chaplin & Co''), акомедиатә [[CGI (графика)|CGI]]-мультсериал — Аҟьала Чарли иахьатәи амегаполис аҿы дзынио ахҭысқәа ирызку. {{-}} == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == {{refbegin|2}} * {{Книга|ref=Фильмы Чаплина|заглавие=Фильмы Чаплина. Сценарии и записи по фильмам|ответственный=Сост. и вступ. статья А. Кукаркина|год=1972|место=М.|издательство=Искусство|страниц=767}} * {{книга |заглавие = Чарли Чаплин: История великого комика немого кино |оригинал = Chaplin: A Life |автор = [[Вейсман, Стефен]]. |ссылка = |isbn = 978-5-699-40883-2 |страницы = 352 |год = 2010 |издание = |место = М. |издательство = [[Эксмо|ЭКСМО]] |ref=Вейсман }} * {{книга |заглавие = Моя жизнь с Чаплином: Интимные воспоминания |оригинал = My Life With Chaplin |автор = [[Лита Грей|Лита Грей Чаплин]]. |ссылка = https://archive.org/details/moiazhiznschapli0000chap |isbn = 978-5-9167-1037-3 |страницы = [https://archive.org/details/moiazhiznschapli0000chap/page/411 411] |год = 2009 |издание = |место = М. |издательство = «[[Альпина нон-фикшн]]» }} * {{Книга|ref=Кукаркин|автор=[[Кукаркин, Александр Викторович|Кукаркин А. В.]]|заглавие=Чарли Чаплин|год=1988|место=М.|издательство=Искусство|страниц=287}} * {{Книга|ref=Робинсон|автор=Робинсон, Дэвид.|заглавие=Чарли Чаплин. Жизнь и творчество|ответственный=Пер. с англ. Н. Трауберг, Д. Ханова, Г. Либергала, А. Ракина, В. Скороденко. Предисл. Э. Рязанова|год=1990|место=М.|издательство=Радуга|страниц=671}} * {{книга |автор=[[Садуль, Жорж]].|заглавие=Жизнь Чарли |оригинал= |язык= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание=изд. второе, дополненное |место=М. |издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]] |год=1965 |страницы= |страниц=318|тираж= |ref=Садуль}} * {{Книга|ref=Чаплин|автор=Чаплин, Чарли|заглавие=О себе и своём творчестве|ответственный=Пер. с англ. 3. Гинзбург; Под ред. А. Кукаркина|год=1990|место=М.|издательство=Искусство|страниц=352|isbn=5-210-00455-4}} * {{Книга|ref=Чаплин|автор=Чаплин, Чарли|заглавие=О себе и своём творчестве|год=1991|место=М.|издательство=Искусство|том=2. Работы разных лет|страниц=349|isbn=5-210-00454-6}} * {{Книга|ref=Чаплин, Робинсон|автор=Чаплин, Чарли; Робинсон, Дэвид |заглавие=Огни рампы. Мир «Огней рампы»|ответственный=Пер. с англ. Т. Азаркович|год=2017|оригинал=Footlights with The World of Limelight|место=М.|издательство=Corpus|страниц=352|isbn=978-5-17-101677-7|серия=Corpus.}} * {{книга |автор=[[Claire Bloom|Bloom, Claire]] |заглавие=Limelight and After |язык=en |год=1982 |издательство=[[Weidenfeld & Nicolson]] |место=London |isbn=978-0-297-78051-9 |ref=Bloom}} * {{книга |автор=Brownlow, Kevin |заглавие=The Search for Charlie Chaplin |язык=en |год=2010 |издательство=UKA Press |место=London |isbn=978-1-905796-24-3 |ref=Brownlow}} * {{книга |автор=Cardullo, Bert |заглавие=Vittorio De Sica: Actor, Director, Auteur |язык=en |год=2009 |издательство=Cambridge Scholars Publishing |место=Cambridge |isbn=978-1-4438-1531-4 |ref=Cardullo}} * {{книга |автор=Canemaker, John |заглавие=Felix: The Twisted Tale of the World's Most Famous Cat |язык=en |ссылка=https://archive.org/details/felixtwistedtale0000cane |год=1996 |издательство=[[Da Capo Press]] |место=Cambridge, MA |isbn=978-0-306-80731-2 |ref=Canemaker}} * {{книга |автор=Joyce Milton |заглавие=Tramp : The Life of Charlie Chaplin |язык=en |ответственный= |ссылка=https://archive.org/details/tramp-the-life-of-charlie-chaplin/mode/2up?view=theater |место=New York |издательство=HarperCollins |год=1996 |страниц=578 |isbn=0-06-017052-2 |ref=Milton}} {{refend}} == Азхьарԥшқәа == * [http://www.charliechaplin.com Чарли Чаплин иофициалтә саит] * [https://web.archive.org/web/20081001101202/http://chaplin.rudyyoungblood.ru/ О Чарли Чаплине] на ''chaplin.rudyyoungblood.ru'' * [https://web.archive.org/web/20091017130814/http://www.mirobretshikh.narod.ru/ot/charlie_chaplin.htm Чарли Чаплин. Моя биография] * [https://web.archive.org/web/20051031080435/http://www.kinomag.ru/author-auz1686.html Биография, фильмография режиссёра — Чарлз Спенсер Чаплин] * [http://old-picture.ru/news/charli_chaplin/2012-11-09-296 Чарли Чаплин на фотографиях] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190731215524/http://old-picture.ru/news/charli_chaplin/2012-11-09-296 |date=2019-07-31 }} * {{статья |заглавие=Charles Chaplin, Entrepreneur: A United Artist |издание=Journal of the University Film Association |том=31 |номер=1 |страницы=11—21 |ref= |автор=Balio, Tino |год=1979}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1889 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Мшаԥымза 16 рзы ииз]] [[Акатегориа:1977 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 25 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Америкатәи акиноактиорцәа]] [[Акатегориа:Британиатәи акиноактиорцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи акомикцәа]] [[Акатегориа:Британиатәи акомикцәа]] [[Акатегориа:Британиатәи амимцәа]] [[Акатегориа:Бжьы змам акино арежиссиорцәа]] [[Акатегориа:BAFTA апремиа алауреатцәа]] [[Акатегориа:Жәларбжьаратәи Аҭынчра апремиа алауреатцәа]] [[Акатегориа:«Оскар» апремиа алауреатцәа]] [[Акатегориа:Аҳаҭыртә «Оскар» апремиа алауреатцәа]] [[Акатегориа:Еразм ипремиа алауреатцәа]] [[Акатегориа:Акариера азы «Ахьтәы лым» апремиа алауреатцәа]] [[Акатегориа:Оксфордтәи ауниверситет Аҳаҭыртә докторцәа]] [[Акатегориа:Арыцартә хьӡы занашьаз акомпозиторцәа]] [[Акатегориа:ЕАА рҟынтәи Швеицариаҟа ииасыз аиммигрантцәа]] [[Акатегориа:Ахшыбаҩҩнуҵҟатәи ашьацара иахҟьаны иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥсыжырҭантәи зыццышә ҭыгаз ауаа]] [[Акатегориа:Ҿыцла анышә еиҭамадоу]] [[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи актиорцәа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи акинопродиусерцәа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи акинорежиссиорцәа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи актиорцәа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи амонтажиорцәа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи асценаристцәа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи акинокомпозиторцәа]] [[Акатегориа:Акинопродиусерцәа алфавитла]] [[Акатегориа:Акинорежиссиорцәа алфавитла]] [[Акатегориа:Аорден «Италиатәи Ареспублика аҿаԥхьа аџьабаақәа рзы» аофицер дуқәа]] [[Акатегориа:Аҳаҭыртә легион Аорден Акомандорцәа]] [[Акатегориа:Британиатәи акинокомпозиторцәа]] [[Акатегориа:Британиатәи акинопродиусерцәа]] [[Акатегориа:Британиатәи акинорежиссиорцәа]] [[Акатегориа:Британиатәи амонтажиорцәа]] [[Акатегориа:Британиатәи асценаристцәа]] [[Акатегориа:Британиатәи аимпериа аорден арыцар-командорцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи акинопродиусерцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи акинорежиссиорцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи амонтажиорцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи асценаристцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи бжьы змам акино актиорцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи ркинокомпозиторцәа]] [[Акатегориа:Рхәыҷраан еицырдыруа иҟалаз Британиаду актиорцәа]] [[Акатегориа:Чаплин| ]] [[Акатегориа:Чаплинаа (актиортә династиа)|Чарли]] 8ujyiabx5oxia5ujnbkredkatwnhpt0 Астероид 0 55556 176552 172650 2026-11-07T23:27:48Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176552 wikitext text/x-wiki [[Файл:Asteroidsscale.jpg|мини|300пкс|Астероидқәа рсахьа еилаҵа (масштабла) иҳараку хаҭабзиарала иҭыху. Иреиҳау инаркны иреиҵоу рҟынӡа: [[(4) Веста]], [[(21) Лютеция|(21) Лиутециа]], [[(253) Матильда]], [[(243) Ида]], уи амҩаныза [[(243) Ида#Спутник Дактиль|Дактиль]], [[(433) Эрос|(433) Ерос]], [[(951) Гаспра]], [[(2867) Штейнс|(2867) Штеинс]], [[(25143) Итокава]]]] [[Файл:4 Vesta 1 Ceres Moon at 20 km per px.png|frame|Астероид [[(4) Веста|Веста]], [[Карликовая планета|аҵантә планета]] [[Церера]], иара убас [[Амза|Амза]] реиҿырԥшратә шәагаақәа. Ахаҭабзиара 20 км пиксельк азы]] '''Астероид''' (2006 шықәсанӡа хархәара змаз асиноним — '''[[малая планета|апланета хәыҷы]]''') — [[Амратә система|Амратә система]]ҿы иҟоу [[небесное тело|ажәҩантә цәеижь]] хәыҷы ауп, аорбитала [[Амра|Амра]] иакәшоит. Астероидқәа капанлеи шәагаалеи [[планета|апланетақәа]] раасҭа акырӡа ихәыҷуп, рформа иашам,[[атмосфера]] рымаӡам, аха урҭ [[Спутник астероида|амҩанызақәа]] рымазаргьы ҟалоит. Урҭ [[Малые тела Солнечной системы|Амратә система ацәеижь хәыҷқәа]] ркатегориа иаҵанакуеит. == Ашьақәырӷәӷәагақәа == Атермин «астероид» ({{lang-grc|ἀστεροειδής}} — «аеҵәа еиԥшу», {{lang-grc2|ἀστήρ}} аҟынтә — «аеҵәа», иара убас {{lang-grc2|εἶδος}} — «аҭеиҭыԥш, ахәаԥшышьа, ахаҭабзиара») акомпозитор [[Бёрни, Чарлз|Чарлз Берни]] иаԥиҵеит<ref>{{Cite web|url=https://nauka.vesti.ru/article/1039045|title=Установлено истинное происхождение термина "астероид" - Вести.Наука|publisher=Вести.Наука|accessdate=2019-11-17|archive-date=2019-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117114759/https://nauka.vesti.ru/article/1039045|url-status=live}}</ref>, [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] иагьалаигалеит, избанзар абарҭ аобиектқәа [[телескоп|ателескоп]] ала ианрыхәаԥшуаз, [[звезда|аеҵәақәа]] иреиԥшыз кәаԥ хәыҷқәаны иубарҭан — апланетақәа реиԥш акәымкәа, урҭ ателескоп ала ианрыхәаԥшуаз адискқәа иреиԥшын. Атермин «астероид» ииашаӡоу аҵакы макьана ишьақәыргылам. [[XXVI Ассамблея Международного астрономического союза|2006 шықәсанӡа]] астероидқәа [[малая планета|апланета хәыҷқәа]] ҳәагьы ирышьҭан. Аихшаразы ахархәара змоу апараметр хада ацәеижь ашәагаа ауп. Астероидқәас 30 м еиҳаны адиаметр змоу ацәеижьқәа ԥхьаӡоуп; еиҳа ихәыҷу ацәеижьқәа [[метеороид|аметеороидқәа]] ҳәа ирышьҭоуп<ref>{{книга|автор=Шустова Б. М., Рыхловой Л. В.|часть=Рис. 1.1|заглавие=Астероидно-кометная опасность: вчера, сегодня, завтра|ответственный=Под ред. Шустова Б. М., Рыхловой Л. В.|место=М.|издательство=Физматлит|год=2010|страниц=384|isbn=978-5-9221-1241-3}}</ref>. 2006 шықәсазы [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи Астрономтә Еидгыла]] астероидқәа реиҳарак [[Малые тела Солнечной системы|Амратә системаҿы иҟоу ацәеижь хәыҷқәа]] ҳәа иахәаԥшит<ref name="mac0603">{{Cite web|url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0603/|title=News Release — IAU0603: IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes (пресс-релиз Международного астрономического союза, 24 августа 2006)|accessdate=2018-01-05|lang=en|archive-date=2008-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080913172129/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0603/|url-status=dead}}</ref>. == Амратә системаҿы астероидқәа == [[Файл:InnerSolarSystem ab.svg|thumb|left|[[пояс астероидов|Астероидтә маҟа хада]] (ашкәакәа) иара убас [[троянские астероиды Юпитера|Иупитер атроиатә астероидқәа]] (ашьацԥшшәы)]] Амратә системаҿы шә-нызқьла астероидқәа аарԥшуп. [[Центр малых планет|Апланета хәыҷқәа Рцентр]] излаанацҳауа ала мшаԥымза 1, 2017 шықәсазы иаартын 729 626 планета хәыҷы, насгьы 2016 шықәса иалагӡаны иаарԥшын 47 034 цәеижь хәыҷы<ref>{{Cite web|url=http://www.minorplanetcenter.net/about|title=IAU Minor Planet Center|publisher=Minor Planet Center|accessdate=2017-04-01|archive-date=2019-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190305034946/https://minorplanetcenter.net/about|url-status=live}}</ref>. Цәыббрамза 11, 2017 шықәсазы адыррақәа рышьаҭаҿы иҟан {{s|739 062}} аобиектқәа, урҭ рҟынтәи {{s|496 915}} рорбитақәа ииашаны иалкаан, официалтә номер рыҭан<ref>{{Cite web|url=https://ssd.jpl.nasa.gov/?body_count|title=How Many Solar System Bodies|accessdate=2018-01-05|lang=en|archive-date=2017-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703094608/https://ssd.jpl.nasa.gov/?body_count|url-status=live}}</ref>; урҭ рҟынтәи {{s|19 000}} еиҳаны официалла ирыдыркылаз ахьӡқәагьы рыман<ref>{{cite web|title=MPC Archive Statistics|accessdate=2013-01-11|url=http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/ArchiveStatistics.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/64v3pjrov?url=http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/ArchiveStatistics.html|archivedate=2012-01-24}}</ref><ref>{{cite web|title=Minor Planet Names|accessdate=2013-01-11|url=http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/MPNames.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uhFuGdW?url=http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/MPNames.html|archivedate=2012-07-04}}</ref>. Иҟоуп агәаанагара, Амратә системаҿы иҟазар шалшо 1,1 инаркны 1,9 миллион аобиект рҟынӡа, зышәагаа 1 км еиҳау<ref>{{cite web|title=New study reveals twice as many asteroids as previously believed|accessdate=2006-03-28|url=http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=7925|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uhGOYcp?url=http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=7925|archivedate=2012-07-04}}</ref>. Иахьазы еицырдыруа астероидқәа реиҳарак [[Марс]]и [[Иупитер|Иупитер]]и рорбитақәа рыбжьара иҟоу [[пояс астероидов|астероидтә маҟа]] аҩнуҵҟа еизгоуп. [[Церера]] Амратә системаҿы иреиҳау астероидны иԥхьаӡан, зышәагаақәа 975×909 км рҟынӡа иҟаз, аха нанҳәамза 24, 2006 шықәсазы [[карликовая планета|аҵантә планета]] астатус аиуит. Егьырҭ ҩ-астероид дуқәак [[(2) Паллада|(2) Паллас]], [[(4) Веста]] рдиаметр ~500 км ауп. (4) Веста заҵәык ауп астероидтә маҟаҿы блала иубарҭоу аобиект. Даҽа орбитақәак рҿы иныҟәо астероидқәа Адгьыл азааигәара ианцогьы блала иубарҭоуп (иаҳҳәап, [[(99942) Апофис]]). Амаҟа хада астероидқәа зегьы рыкапан еизакны 3,0—3,6{{e|21}} кг ыҟоуп<ref>{{статья |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2002Icar..158...98K |заглавие=Hidden Mass in the Asteroid Belt |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |том=158 |номер=1 |страницы=98—105 |doi=10.1006/icar.2002.6837 |язык=en |автор=Krasinsky, G. A.; Pitjeva, E. V.; Vasilyev, M. V.; Yagudina, E. I. |месяц=7 |год=2002 |издательство=[[Elsevier]] |archivedate=2018-10-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181026005311/http://adsabs.harvard.edu/abs/2002Icar..158...98K }}</ref>, уи [[Амза|Амза]] акапан аҟынтә 4 % мацара ауп. Церера акапан 9,5{{e|20}} кг, ус анакәха 32 % зегьы рҟынтәи, насгьы иреиҳау х-астероидк (4) Веста (9 %), (2) Паллас (7 %), [[(10) Гигея|(10) Гигеиа]] (3 %) ирыцны — 51 %, даҽакала иуҳәозар, астероидқәа реиҳарак астрономтә стандартқәа рыла рыкапан маҷӡоуп. == Астероидқәа рыҭҵаара == Астероидқәа рыҭҵаара иалагеит [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] 1781 шықәсазы апланета [[Уран|Уран]] анааирт ашьҭахь. Уи агелиоцентртә бжьаӡара [[правило Тициуса — Боде|Титиус-Боде иԥҟара]] ишашьашәало еилкаахеит. XVIII-тәи ашәышықәса анҵәамҭаз [[Цах, Франц Ксавер фон|Франц Ксавер]] 24-ҩык астрономцәа злахәыз агәыԥ еиҿикааит. 1789 шықәса инаркны ари агәыԥ Титиус-Боде иԥҟара инақәыршәаны, [[Амра|Амра]] аҟынтәи 2,8 [[астрономическая единица|астрономиатә цыра]]к рыбжьаӡараҿы — Марси Иупитери рорбитақәа рыбжьара — иҟазар акәу апланета аԥшаара иаҿуп. Дҵас иҟаз [[зодиакальные созвездия|азодиактә еҵәаџьаа]] рҭыԥ аҿы [[звезда|аеҵәақәа]] зегьы ркоординатқәа рыхцәажәара акәын. Анаҩстәи аҵхқәа рзы акоординатқәа гәарҭеит, насгьы еиҳа хара ицоз аобиектқәа алыркааит. Зыӡбахә ҳәоу апланета аҭыԥԥсахра сааҭк ахь 30 [[угловая секунда|арксекунд]] рҟынӡа иҟалон, уи агәаҭара мариазар акәын. Цас иауазшәа, раԥхьатәи астероид, [[Церера]], машәырла игәеиҭеит ари апроект иалахәымыз аиталиауаҩ [[Пьяцци, Джузеппе|Џьузеппе Пиацци]], 1801 шықәсазы, ашәышықәса актәи аҵх азы. Егьырҭ хԥа — [[(2) Паллада]], [[(3) Юнона|(3) Иунона]], [[(4) Веста]] — ааԥшит анаҩстәи ашықәсқәа рзы — аҵыхәтәантәи, Веста, 1807 шықәсазы. Даҽа 8 шықәса рыҩныҵҟа лҵшәа змам аԥшаарақәа рышьҭахь, астрономцәа реиҳараҩык уаҟа уаҳа акгьы ыҟам ҳәа рыӡбан, аԥшаарақәа ирҟәаҵит. Аха [[Карл Людвиг Хенке|Карл Лиудвиг Хенке]] ачҳара ааирԥшит, 1830 шықәсазы астероид ҿыцқәа рыԥшаара деиҭалагеит. Жәохә шықәса рышьҭахь, иара иԥшааит [[(5) Астрея|Астрея]], 38 шықәса раахыс раԥхьатәи астероид ҿыц. Иара убасгьы ҩышықәса мҵыцкәа [[(6) Геба|Геба]]гьы иԥшааит. Уи ашьҭахь егьырҭ астрономцәагьы аԥшаара рҽаладырхәит, анаҩс шықәсыкахь астероид ҿыцк иадамзаргьы ирыԥшаауан (1945 шықәсазы ада). 1891 шықәсазы [[Вольф, Максимилиан Франц Йозеф Корнелиус|Макс Вольф]] раԥхьаӡакәны астероидқәа рыԥшааразы [[астрофотография|астрофотографиа]] аметод ихы иаирхәеит, уаҟа астероидқәа афотосахьақәа рҿы алашара ацәаҳәа кьаҿқәа аанрыжьуан. Ари аметод астероид ҿыцқәа раартра акырӡа иарццакит, уаанӡа рхы иадырхәоз лабҿабатәи ахылаԥшратә методқәа ирҿырԥшны иуҳәозар: Макс Вольф ихала игәеиҭеит 248 астероид, [[(323) Брюсия|(323) Бриусиа]] инаркны, иара иаԥхьа 300 цыра маҷк инареиҳаны роуп иаарԥшыз. {{Comment|Уажәы|{{date|16|1|2014}}}}, шәышықәса рышьҭахь, 385 нызқь астероид аофициалтә номер рымоуп, насгьы урҭ рҟынтәи 18 нызқь цыра — ахьӡқәагьы рымоуп. 2010 шықәсазы [[США|Еиду Америкатәи аштатқәа]], [[Испаниа|Испаниа]], [[Бразилиа|Бразилиа]] рҟынтәи астрономцәа рыла ишьақәгылоу еихьыԥшым ҩ-гәыԥк алаҳәара ҟарҵеит амаҟа хада иаҵанакуа иреиҳау астероидқәа руакы — [[Фемида (астероид)|Фемида]] — аҿы аӡытә [[лёд|ҵаа]] аамҭак азы ишеицырыԥшааз. Ари аартра Адгьыл аҿы аӡы хыҵхырҭас иамоу аилкааразы иҳацхраауеит. Адгьыл аҟазаара алагамҭазы иақәнагоу ахыԥхьаӡарала аӡы азнымкыло мыцхәы ишын. Ари ахәҭаҷ ԥыҭрак ашьҭахь иааир акәын. [[комета|Акометақәа]] Адгьыл ахь аӡы ааргар рылшон ҳәа агәаанагара ыҟан, аха адгьылтә ӡи акометақәа рҿы иҟоу аӡи р[[изотоп]]тә еилазаара еиқәшәом. Убри аҟнытә, иҳәатәуп аӡы Адгьыл ахь иаанаанагаз астероидқәа ианырҿасыз аамҭазы ауп ҳәа. Аҵарауаа Фемидаҿы иара убас иуадаҩу [[углеводород|агидрокарбонқәа]] рыԥшааит, аԥсҭазаара иаԥхьанеицәоу амолекулақәагьы уахь иналаҵаны<ref>{{Cite web |url=http://www.membrana.ru/particle/3998 |title=Впервые найден водяной лёд на астероиде |access-date=2013-03-04 |archive-date=2013-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130820075656/http://www.membrana.ru/particle/3998 |url-status=dead }}</ref>. 66 астероидқәа рыспектроскопиатә ҭҵаарақәа мҩаԥызгаз Иапониатәи аинфраҟаԥшьтә мҩаныза [[Akari]] ишьақәнарӷәӷәеит 22 С-класстәи астероидқәа рҟынтәи 17 рҿы ииашаҵәҟьаны еиуеиԥшым апропорциақәа рыла игидраттәу аминералқәа реиԥш аӡы ашьҭақәа шыҟоу, ԥыҭк рҿы акәзар аӡытә ҵааи [[аммиак|аммиаки]] шыҟоу. Аӡы ашьҭақәа рыԥшааит S-класстәи асиликаттә астероидқәа рҿгьы, урҭ зынӡа иӡыдоу ҳәа иԥхьаӡан. S-класс астероидқәа рҿы иҟоу аӡы еиҳарак аекзогентә хылҵшьҭра амазар ҟалоит. Иҟалап, уи рҳахазар аӡы зҭаз астероидқәа рҿасраан. Иара убасгьы излеилкаахаз ала, амратә ԥша анырра аан, егьырҭ ажәҩантә цәеижьқәа реиҿасра, мамзаргьы иаанхаз аԥхарра аужьра аан, астероидқәа хәыҷы-хәыҷла аӡы рцәыӡуеит<ref>''Fumihiko Usui'' et al. [https://academic.oup.com/pasj/advance-article/doi/10.1093/pasj/psy125/5238131 AKARI/IRC near-infrared asteroid spectroscopic survey: AcuA-spec] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20181223213400/https://academic.oup.com/pasj/advance-article/doi/10.1093/pasj/psy125/5238131 |date=2018-12-23 }}, 17 December 2018</ref><ref>[https://www.sciencedaily.com/releases/2018/12/181218100407.htm Space telescope detects water in a number of asteroids] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20181223211522/https://www.sciencedaily.com/releases/2018/12/181218100407.htm |date=2018-12-23 }}, December 18, 2018</ref>. Цәыббрамза 8, 2016 шықәсазы астероид [[(101955) Бенну]] аҟынтәи [[грунт|адгьыл]] аҿырԥштәқәа раагара иазкыз америкатәи апланетабжьаратә станциа [[OSIRIS-REx]] акосмосахь идәықәҵан. Ԥхынҷкәынмза 31, 2018 шықәсазы аппарат астероидахь инеит, насгьы жьҭаарамза 20, 2020 шықәсазы адгьыл аҿырԥштәқәа еизнагеит, урҭгьы цәыббрамза 24, 2023 шықәсазы қәҿиарала Адгьыл ахь иаанагеит<ref>{{Cite web|url=https://www.bfm.ru/news/534539|title=Капсула с образцами грунта астероида Бенну успешно приземлилась в американском штате Юта|lang=ru|website=BFM.ru|date=2023-09-25|access-date=2024-02-22|archive-date=2023-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928175911/https://www.bfm.ru/news/534539|url-status=live}}</ref>. == Астероид аформеи ашәагаақәеи реилкаара == [[Файл:951 Gaspra.jpg|мини|Астероид [[(951) Гаспра]]. Акосмостә ӷба аҟынтәи иаагоу астероид раԥхьатәи асахьақәа руак. «[[Галилео (КА)|Галилео]]» акосмостә зонд 1991 шықәсазы Гаспра ианахыԥраауаз аамҭазы иҭнахыз (аԥштәқәа рӷәӷәоуп)]] Раԥхьаӡа акәны астероидқәа рдиаметрқәа ршәара рҽазыршәеит ииашаҵәҟьаны иубарҭоу адискқәа ршәара аметод ахархәарала, [[Нитяной микрометр|арахәыцтә микрометр]] ала [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] 1802 шықәсазы, [[Шрётер, Иоганн Иероним|Иоганн Шриотер]] 1805 шықәсазы. Урҭ рышьҭахь, егьырҭ [[астроном|астрономцәа]] XIX-тәи ашәышықәсазы убасҵәҟьа иршәеит зегь раасҭа илашо астероидқәа. Ари аметод зегь реиҳа иазымхоз алҵшәақәа рҟны иҟалоз аиқәымшәара дуқәа ракәын (иаҳҳәап, еиуеиԥшым аҵарауаа ироуз [[Церера]] иреиҵаӡоуи иреиҳаӡоуи ршәагаақәа жәантә еиԥшымызт). Астероидқәа ршәагаа аилкааразы ҳаамҭазтәи аметодқәа ирылоуп [[поляриметрия|аполиариметриатә]], [[Радиолокационная астрономия|арадиолокациатә]], [[Спекл-интерферометрия|аспеклинтерферометриатә]], [[покрытие звёзд астероидом|атранзиттә]], аԥхарратә радиометриа<ref name="iau160_2">{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=MNR3gStGevUC&pg=PA55|title=E. Tedesco. Asteroid Albedos and Diameters // Proceedings of the 160th International Astronomical Union. — Belgirate, Italy: Kluwer Academic Publishers, 1993. — P. 55—57|accessdate=2011-08-08|lang=en|archive-date=2014-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916160108/https://books.google.com/books?id=MNR3gStGevUC&pg=PA55|url-status=dead}}</ref>. Зегьы раасҭа имариоу, зхаҭабзиара ҳараку атранзиттә метод ауп. Астероид Адгьыл иаҿырԥшны аныҟәараан, зны-зынла харатәи аеҵәа афон аҿы иаҩсуеит, ари ацәырҵра [[покрытие звёзд астероидом|аеҵәақәа астероидқәа рыла рыхҟьара]] ҳәа иашьҭоуп. Иарбоу аеҵәа ашәахәа анмаҷхо аамҭа шәаны, астероид ахьынӡаҟоу абжьаӡара удыруазар, уи ашәагаа ииашаны аилкаара алшоит. Ари аметод иалнаршоит Паллас еиԥш иҟоу астероид дуқәа ршәагаа ииашаны аилкаара<ref name="Lang 2003">{{книга |заглавие=The Cambridge Guide to the Solar System |год=2003 |publication=Cambridge University Press |isbn=978-0521813068 |язык=en |capítulo=13. Asteroids and meteorites |страницы=390—391 |ссылка=https://books.google.com/books?id=RdCUsMy3l7EC&pg=PA384 |автор=Lang, Kenneth R.}}</ref>. Аполиариметриа аметод астероид ашәахәа инақәыршәаны ашәагаа аилкаара ауп иаанаго. Астероид шаҟа идуу аҟара, убри аҟара амра ашәахәа еиҳаны ианыԥшуеит. Аха, астероид ашәахәа ӷәӷәала астероид аҿықәан иҟоу [[альбедо]] иадҳәалоуп, уигьы еидызкыло ахрақәа реилазаара иахьыԥшуп. Иаҳҳәап, астероид Веста аҿықәан иҟоу альбедо ҳарак инамаданы, Церера аасҭа 4-нтә еиҳаны алашара аныԥшуеит, насгьы ажәҩан аҿы зегь реиҳа иубарҭоу астероидуп, зны-зынла блалагьы иубарҭоуп. Аха альбедо ахаҭагьы имарианы алкаара ауеит. Иҟоу убри ауп, астероид ашәахәа шаҟа илаҟәу аҟара, даҽакала иубарҭоу аҭыԥ аҿы амра ашәахәақәа шаҟа имаҷны ианырԥшуа аҟара, убри аҟара еиҳа илбаанадоит, насгьы аԥхараан аинфраҟаԥшьтә ҭыԥ аҿы аԥхарра еиԥш иҭнажьуеит. Аполиариметриа аметод ахархәара алшоит астероид аформа аилкааразы, аҵәираан ашәахәа аҽаԥсахрақәа рҭаҩрала, иара убасгьы уи аҵәира аамҭа аилкааразы, иара убасгьы аҿықәан иҟоу аиҿартәышьа дуқәа ралкааразы<ref name="Lang 2003" />. Уи адагьы, [[Инфракрасный телескоп|аинфраҟаԥшьтә телескопқәа]] рҟынтәи алҵшәақәа рхы иадырхәоит аԥхарратә радиометриа ахархәарала ашәагаақәа рышьақәыргыларазы<ref name="iau160_2"/>. == Астероидқәа рыклассификациа == Астероидқәа рзеиԥш классификациа шьаҭас иамоуп урҭ рорбитақәа рҟазшьақәеи рыхҟьа ианыԥшуа амра ашәахәа аспектр ахҳәааи. === Аорбитатә гәыԥқәеи аҭаацәарақәеи === Астероидқәа рорбитақәа рҟазшьақәа инарықәыршәаны агәыԥқәеи [[семейство астероидов|аҭаацәарақәеи]] рыла рҽеидыркылоит. Абжьааԥны агәыԥ ахьӡ ахҵоуп иалкаау аорбитаҿы иаарԥшыз раԥхьатәи астероид ахьӡала. Агәыԥқәа ракәзар, еиҳа зыхиақәиҭу шьақәгылашьақәоуп, аҭаацәарақәа ракәзар, еиҳа еилаӷәӷәаны иҟоуп, анкьаӡа астероид дуқәа егьырҭ аобиектқәа ианырҿасуаз аамҭазы иҟалеит. [[Атиры|Атира]] аҭаацәара иаҵанакуа [[Астероиды, сближающиеся с Землёй|Адгьыл азааигәара иҟоу астероидқәа]] ргәыԥ иаҵанакуеит зорбитақәа зегьы Адгьыл аорбита аҩныҵҟа иҟоу ацәеижь хәыҷқәа (урҭ афели аҟны Амра аҟынтәи рыбжьаӡара Адгьыл аорбита аперигели аасҭа еиҵоуп). Астероид 2021 PH27 Амра иакәшаны аныҟәара аамҭа 114 мшы ыҟоуп — уи еицырдыруа астероидқәа рорбитатә аамҭақәа зегьы раасҭа икьаҿуп, насгьы Меркури ашьҭахь Амратә система аобиектқәа зегьы рҟнытә аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит (аперигели — 0,1331 а.ц.)<ref>{{Cite web |url=https://carnegiescience.edu/node/2816 |title=Solar System’s fastest-orbiting asteroid discovered |access-date=2021-08-30 |archive-date=2021-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828014941/https://carnegiescience.edu/node/2816 |url-status=live }}</ref>. 2021 шықәса аҟынӡа 2021 PH27 зегь реиҳа ихәыҷу аҵәҩанбжа ду азы арекорд аман (0,4617 а.ц.), 2019 LF6 (0,5554 а.ц., 151,2 мшы) насгьы [[(594913) ꞌAylóꞌchaxnim]] (0,555 а.ц., 145,65 мшы) рҭыԥ ааннкыланы. Аиҿырԥшразы, Меркури аҵәҩанбжа ду 0,39 а.ц. ауп, аперигели — 0,30749951 а.ц., насгьы аорбитатә аамҭа — 88 мшы. Астероид 2025 GN1 Амра иакәшаны аныҟәара аамҭа 113 мшы ыҟоуп, аҵәҩанбжа ду — 0,4619717 а.ц.<ref>[https://doi.org/10.3847%2F2041-8213%2Fade3da Colors and Dynamics of a Near-Sun Orbital Asteroid Family: 2021 PH27 and 2025 GN1], 2025</ref> Астероид 2025 SC79 Амра иакәшаны аныҟәара аамҭа 128 мшы ыҟоуп<ref>{{Cite web |url=https://rg.ru/2025/10/24/asteroid-vnutri-orbity-venery.html |title=Открыт астероид внутри орбиты Венеры, поражающий размерами и скоростью |archive-date=2025-11-05 |access-date=2025-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251105023714/https://rg.ru/2025/10/24/asteroid-vnutri-orbity-venery.html |url-status=live }}</ref> (аҵәҩанбжа ду 0,4957697 а.ц., аексцентриситет 0,4499108)<ref>{{Cite web |url=https://carnegiescience.edu/news/fast-moving-asteroid-found-suns-glare |title=Fast-moving asteroid found in Sun’s glare |archive-date=2025-10-21 |access-date=2025-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251021230219/https://carnegiescience.edu/news/fast-moving-asteroid-found-suns-glare |url-status=live }}</ref>. === Аспектралтә классқәа === 1975 шықәсазы [[Фонд B612|Кларк Р. Чапмен]], Девид Моррисон, [[Целлнер, Бенджамин|Бенџьамин Целлнер]] еиҿыркааит астероидқәа [[цвет|рыԥштәы]], [[альбедо|ральбедо]], насгьы амра ашәахәа [[спектр|аспектр]] аҟазшьақәа рыла реихшара асистема<ref>{{статья |заглавие=Surface properties of asteroids: A synthesis of polarimetry, radiometry, and spectrophotometry |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |том=25 |страницы=104—130 |язык=en |тип=journal |автор=Chapman, C. R., Morrison, D., & Zellner, B. |год=1975 |издательство=[[Elsevier]]}}</ref>. Аханатә ари аклассификациа астероидқәа хы-хкык мацара алнакаауан<ref>{{книга |заглавие=Meteorites and Their Parent Planets |id=0-521-58751-4 |ref=McSween Jr., Harry Y. |автор=McSween Jr., Harry Y. }}</ref>: * '''[[Астероид класса C|С акласс]]''' — [[углерод|арацәаритәқәа]], еицырдыруа астероидқәа рҟынтәи 75%. * '''[[Астероид класса S|S акласс]]''' — [[Силикаты (минералы)|асиликаттәқәа]], еицырдыруа астероидқәа рҟынтәи 17%. * '''[[Астероид класса M|M акласс]]''' — [[Металлы|аметаллтәқәа]], егьырҭ реиҳарак. Ари асиа насшәа ирҭбаахеит, насгьы астероидқәа еиҳа-еиҳа инҭыршәшәааны иҭҵаахацыԥхьаӡа ахкқәа рхыԥхьаӡарагьы ацлара иаҿуп: * '''[[Астероид класса A|A акласс]]''' — [[альбедо]] ҳаракы (0,17, 0,35и рыбжьара) насгьы аспектр иубаратәы иҟоу ахәҭаҿы аԥштәы ҟаԥшь амоуп. * '''[[Астероид класса B|B акласс]]''' — иааизакны [[Астероид класса C|С акласс]] астероидқәа рахь иаҵанакуеит, аха 0,5 мкм еиҵоу ацәқәырԥақәа лбаардаӡом, рыспектргьы маҷк ижәҩанԥштәуп. [[Альбедо|Аальбедо]] егьырҭ арацәаритә астероидқәа раасҭа еиҳауп. * '''[[Астероид класса D|D акласс]]''' — [[альбедо]] лаҟәӡоуп (0,02−0,05) насгьы еилыкка иҟоу [[Спектральная линия поглощения|албаадаратә цәаҳәақәа]] змам [[спектр|аспектр]] ҟаԥшь аҟазшьарбагоуп. * '''[[Астероид класса E|E акласс]]''' — арҭ астероидқәа рыхҟьаҿы [[энстатит|аенстатит]] еиԥш иҟоу [[минерал|аминерал]] ыҟоуп, насгьы [[ахондрит|ахондритқәа]] реиԥшзаарақәагьы аиур ауеит. * '''[[Астероид класса F|F акласс]]''' — B акласс астероидқәа иреиԥшуп, аха «аӡы» ашьҭақәа ыҟам. * '''[[Астероид класса G|G акласс]]''' — [[альбедо]] лаҟәуп, насгьы иубаратә диапазон аҿы еиҟараны (ԥштәы змам) насгьы иубарҭоу аспектр аҟны анырра ҟьаԥс амоуп, уи шаҳаҭра азнауеит иӷәӷәоу [[Ультрафиолетовое излучение|аультрафиолеттә]] лбаадара. * '''[[Астероид класса P|P акласс]]''' — D акласс астероидқәа реиԥш, р[[альбедо]] лаҟәуп, (0,02−0,07) насгьы еилыкка иҟоу [[Спектральная линия поглощения|албаадаратә цәаҳәақәа]] змам [[спектр|аспектр]] ҟаԥшь амоуп. * '''[[Астероид класса Q|Q акласс]]''' — 1 мкм ацәқәырԥа аураҿы, абарҭ астероидқәа [[спектр|рыспектр]] аҿы иҟоуп [[оливин|оливини]] [[Пироксены|пироксени]] иҭбаау рцәаҳәа лашақәа, уи адагьы, [[Металлы|аметалл]] аҟазаара аазырԥшуа аҷыдарақәа. * '''[[Астероид класса R|R акласс]]''' — еиҳа иҳараку [[альбедо|альбедои]] 0,7 мкм аура аҟны анырратә [[спектр]] ҟаԥшьи рыла иалкаауп. * '''[[Астероид класса T|T акласс]]''' — [[альбедо]] лаҟәи [[спектр|аспектр]] цәыҟаԥшьи рыла иалкаауп (ацәқәырԥа аура 0,85 мкм аҟны ибжьаратәу албаадара змоу), уи [[Астероид класса P|P]], [[Астероид класса D|D]] акласс астероидқәа [[спектр|рыспектр]] еиԥшуп, аха анаарала абжьаратәи аҩаӡара амоуп. * '''[[Астероид класса V|V акласс]]''' — ари акласс иаҵанакуа астероидқәа абжьаратәи алашара рымоуп, насгьы еиҳа иааизакны [[Астероид класса S|S акласс]] иазааигәоуп, урҭгьы еиҳарак [[Камень|ахаҳәқәа]], [[Силикаты (минералы)|асиликатқәа]], [[Железо|аиха]] ([[Хондриты|ахондритқәа]]) рыла ишьақәгылоуп, аха урҭ еиҳа [[Пироксены|апироксен]] амазаарала иалкаауп. * '''[[Астероид класса J|J акласс]]''' — астероидқәа ирыклассуп, Веста аҩныҵҟантәи ахәҭақәа рыла ишьақәгылаз ҳәа иԥхьаӡоуп. Урҭ [[спектр|рыспектрқәа]] [[Астероид класса V|V акласс астероидқәа]] ирзааигәоуп, аха урҭ еиҩырдыраауеит ҷыдала иӷәӷәоу [[Спектральная линия поглощения|албаадаратә цәаҳәақәа]] рыла, ацәқәырԥа аура 1 мкм аҟны. Иазгәаҭатәуп, еицырдыруа астероидқәа рхыԥхьаӡара, иарбанзаалак хкык иахыԥхьаӡалоу, хымԥада аҵабырг ишақәымшәо. Иҟоуп зышьақәыргылара даара иуадаҩу ахкқәа, насгьы иалкаау астероид ахкык еиҳа игәцаракны аҭҵаараан аҽаԥсахыр алшоит. ==== Аспектралтә классификациа ауадаҩрақәа ==== Аханатә, аспектралтә классификациа шьаҭас иамаз хы-хкык аматериалқәа ракәын, астероидқәа шьақәзыргылоу: * '''[[Астероид класса C|С акласс]]''' — [[углерод|арацәари]] ([[карбонаты|акарбонатқәа]]). * '''[[Астероид класса S|S акласс]]''' — [[кремний|ашьанҵа]] ([[силикаты (минералы)|асиликатқәа]]). * '''[[Астероид класса M|M акласс]]''' — [[металл|аметалл]]. Аха, агәыҩбара ыҟоуп, ари аҩыза аихшара еилыкка астероид аилазаашьа ашьақәыргылара шалнаршо ала. Астероидқәа рыспектралтә классқәа еиуеиԥшым реилазаара шаадырԥшуагьы, еиԥшу аспектралтә класс иаҵанакуа астероидқәа еиԥшу аматериалқәа рыла ишышьақәгылоу азы шьақәырӷәӷәара ҳәа акгьы ыҟам. Убри аҟнытә аҵарауаа асистема ҿыц рыдрымкылаӡеит, аспектралтә классификациа алагаларагьы аанкылахеит. === Ашәагаақәа рыла аихшара === Астероидқәа рхыԥхьаӡара ршәагаа еизҳацыԥхьаӡа игәоуҭартә имаҷхоит. Ари [[Степенная функция|амчратә закәан]] иақәныҟәозаргьы, 5 км, 100 км рҟны ақәцәақәа ыҟоуп, [[логарифмическое распределение|алогарифматә еихшара]] иаҳәо аҵкыс еиҳаны астероидқәа ыҟоуп<ref>[http://www.astro.washington.edu/users/ivezic/Astr598/lecture4.pdf Davis 2002, «Asteroids III», cited by Željko Ivezić] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110720111753/http://www.astro.washington.edu/users/ivezic/Astr598/lecture4.pdf|date=2011-07-20}}</ref>. {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+ Здиаметр D аасҭа еиҳау N астероидқәа рхыԥхьаӡара инықәырԥшны |- !D |100 м || 300 м || 500 м || 1 км || 3 км || 5 км || 10 км || 30 км || 50 км || 100 км || 200 км || 300 км || 500 км || 900 км |- !N | 25 000 000 || 4 000 000 || 2 000 000 || 750 000 || 200 000 || 90 000 || 10 000 || 1100 || 600 || 200 || 30 || 5 || 3 || 1 |} == Астероидқәа ахьӡқәа рыҭара == Аханатә астероидқәа [[Древнеримская религия|римтәии]] [[Ажәытәӡатәи Еллынтәыла амифологиа|абырзентәии амифологиа]] афырхацәа рыхьӡқәа рырҭон; ԥыҭрак ашьҭахь аартҩцәа азин роуит урҭ ирҭахыз ахьӡқәа рыхҵаразы, иаҳҳәап, рхатәы хьыӡқәа. Раԥхьа астероидқәа еиҳарак аҳәса рыхьӡқәа рырҭон; иаабац еиԥшым [[орбита|аорбитақәа]] змоу астероидқәа рымацара роуп (иаҳҳәап, [[(1566) Икар|Икар]], [[Меркури|Меркури]] аасҭа [[Амра|Амра]] иазааигәахо) ахацәа рыхьӡқәа зырҭоз. Ашьҭахь ари аԥҟара уаҳа иқәныҟәомызт. Уажәазы, астероидқәа ахьӡқәа рыҭоит [[Комитет по номенклатуре малых планет|Апланета хәыҷқәа рноменклатура азы Ахеилак]]<ref name=IAU>{{cite web|title=Naming of Astronomical Objects|publisher=Международный астрономический союз|url=https://www.iau.org/public/themes/naming/|access-date=2019-06-28|archive-date=2013-11-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6KsdAv7UX?url=https://www.iau.org/public/themes/naming/|url-status=dead}}</ref>. Иарбанзаалак астероид ахьӡ аиура алшом, зорбита ииашаны иԥхьаӡоу астероидқәа мацара роуп. Иҟан ахҭысқәа, астероид аартра ашьҭахь жәашықәсақәа анҵуаз ахьӡ анарҭоз. Аорбита ԥхьаӡахаанӡа, астероид [[временное обозначение астероида|аамҭалатәи ахьӡ]] ахҵахоит, уи аартра амш аазырԥшуа, иаҳҳәап, {{nobr|1950 DA}}. Аԥхьаӡацқәа иаадырԥшуеит ашықәс, актәи анбан — астероид анырԥшааз ашықәсазы амзабжа аԥхьаӡац ауп (иагоу аҿырԥштәаҿы, жәабранмза аҩбатәи азбжа ауп). Аҩбатәи анбан иаанарԥшуеит иарбоу амзабжаҿы иҟоу астероид аишьҭагыларатә номер; ҳҿырԥштәы аҿы раԥхьаӡа астероид аартын. Амзабжақәа 24 ыҟоуп, насгьы англыз нбанқәа — 26 ыҟоуп аҟнытә, ҩ-нбанк рхы иадырхәом: I (акы иахьеиԥшу азы) иара убас Z. Амзабжа аамҭазы иаартхаз астероидқәа рхыԥхьаӡара 24 еиҳахар, дырҩеигь алфавит алагамҭахь ихынҳәуеит, аҩбатәи анбан аиндекс 2 адыргыланы, анаҩстәи ахынҳәраан — 3, {{nobr|уҳәа убас иҵегьы}}. Астероид аорбита шьақәыргыланы ианыҟалалак, астероид еснагьтәи аномер аиууеит, насгьы аԥхьаартҩы азин иоууеит жәашықәса рыҩныҵҟа Апланета хәыҷқәа рноменклатура азы Акомитет астероид ахьӡ адгаларазы. Акомитет зықәшаҳаҭхаз астероид ахьӡ, ахҳәаа ацны, [[Циркуляр малых планет|Апланета хәыҷқәа Рциркулиар]] аҿы иркьыԥхьуеит, насгьы уи акьыԥхьра ашьҭахь астероид аофициалтә хьӡыс иазыҟалоит<ref name=IAU/>. Ахьӡҵара ашьҭахь астероид аофициалтә хьӡы шьақәгылоуп аԥхьаӡаци (аишьҭагыларатә номер) ахьӡи рыла — [[Церера|(1) Церера]], [[(8) Флора]] уҳәа уб. иҵ. == Астероид ашьақәгылара == Иҟоуп агәаанагара, [[Пояс астероидов|астероидтә маҟа]]ҿы иҟоу [[планетезималь|апланетезимальқәа]] амратә наҟәыра егьырҭ аҭыԥқәа рҿы еиԥшҵәҟьа ишыҟалаз, [[Иупитер|Иупитер]] уажәтәи акапан аҟынӡа инаӡаанӡа, уи аамҭазы 99 % инареиҳаны апланетезимальқәа амаҟа аҟынтәи иҭцахеит Иупитери иареи [[орбитальный резонанс|рорбитатә резонансқәа]] ирыхҟьаны. Амодельҟаҵареи аҵәира амҽхакқәеи аспектралтә ҟазшьақәа реихшареи иаадырԥшуеит 120 км еиҳаны адиаметр змоу астероидқәа ари зааӡатәи аамҭазы [[аккреция|аккрециала]] ишышьақәгылаз, еиҵоу ацәеижьқәа ракәзар, раԥхьатәи амаҟа Иупитер агравитациала аԥсаҟьара аан ма ашьҭахь астероидқәа реиҿаҳарақәа рҟынтәи аԥҽыхақәа роуп<ref>{{статья |заглавие=The fossilized size distribution of the main asteroid belt |ссылка=http://astro.mff.cuni.cz/davok/papers/fossil05.pdf |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |том=175 |страницы=111 |bibcode=2005Icar..175..111B |doi=10.1016/j.icarus.2004.10.026 |язык=en |тип=journal |автор=Bottke, Durda; Nesvorny, Jedicke; Morbidelli, Vokrouhlicky; Levison |год=2005 |издательство=[[Elsevier]] |archivedate=2009-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090324222435/http://astro.mff.cuni.cz/davok/papers/fossil05.pdf }}</ref>. Церереи Вестеи агравитациатә дифференциациазы иахьынӡахәҭаз ашәагаа дуқәа шьҭырхит, уи аан аметалл хьанҭақәа агәыцәахь иӡааҟәрылеит, насгьы еиҳа иласу ахрақәа рҟынтәи ацәа шьақәгылеит<ref name=ACM>{{книга |заглавие=Asteroids, Comets, and Meteors |ссылка=https://archive.org/details/asteroidscometsm00robi |год=2000 |издательство=Lerner Publications Co. |isbn=0585317631 |автор=Kerrod, Robin }}</ref>. [[модель Ниццы|Ниццатәи амодель]] аҿы, [[пояс Койпера|Коипер имаҟа]] аобиектқәа рацәаны адәахьтәи астероидтә маҟаҿы ишьақәгылеит, 2,6 [[Астрономическая единица|а.ц.]] еиҳаны абжьаӡараҿы. Урҭ реиҳарак анаҩс Иупитер агравитациа иахҟьаны иҭцахеит, аха иаанхаз [[астероид класса D|D-класс астероидқәа]] ракәзар ҟалоит, иҟалап, Церерагьы уахь иналаҵаны<ref>William B. McKinnon, 2008, [http://adsabs.harvard.edu/abs/2008DPS....40.3803M «On The Possibility Of Large KBOs Being Injected Into The Outer Asteroid Belt».] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160415180421/http://adsabs.harvard.edu/abs/2008DPS....40.3803M |date=2016-04-15 }} ''American Astronomical Society,'' DPS meeting #40, #38.03</ref>. == Астероид ашәарҭара == [[Адгьыл|Адгьыл]] еицырдыруа астероидқәа зегьы раасҭа акырӡа ишдуугьы, 3 км еиҳау ацәеижь аҿасра ацивилизациа ақәыхра ахылҿиаар алшоит. Еиҳа ихәыҷу ацәеижь (здиаметр 50 метра еиҳау) аҿасра ирацәаны аԥсыҭбареи аекономикатә ԥхасҭа дуқәеи аанагар алшоит. Астероид шаҟа идуу, ихьанҭоу аҟара, убри аҟара ашәарҭара ду ацуп, аха ари аҭагылазаашьаҿы уи аԥшаара еиҳа имариоуп. Иахьазы зегь реиҳа ишәарҭоу астероид ҳәа иԥхьаӡоуп [[(99942) Апофис|Апофис]], здиаметр 300 м рҟынӡа ыҟоу, уи аиҿасра атәыла зегьы шеибаку иқәнахыр алшоит. : {| class="wikitable" style="text-align: right" |+ Астероидқәа ркаҳара ахылҟьа-ҿылҟьа ахәшьарақәа<ref>{{Статья |автор=И. В. Ломакин, М. Б. Мартынов, В. Г. Поль, А. В. Симонов |заглавие=К вопросу реализации программы исследования малых тел Солнечной системы |ссылка=http://vestnik.laspace.ru/archives/04-2013/ |язык=ru |издание=[[НПО имени С. А. Лавочкина]] |тип=журнал |место= |год=2013 |месяц= |число= |том= |номер=4 (20) |страницы=[http://www.laspace.ru/upload/iblock/e62/e6220f025a18af17b2f38af342912921.pdf 12] |issn=2075-6941 |archivedate=2017-01-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170101191113/http://vestnik.laspace.ru/archives/04-2013 }}</ref> |- ! Аобиект<br> адиаметр, м ! Аҿасра амчхара,<br> [[Тротиловый эквивалент|Мт ТНТ]] ! Акратер<br> адиаметр, км ! Аеффектқәеи аиҿырԥшратә хҭысқәеи |- | — || 0,015 || — ||style="text-align:left"| [[Атомные бомбардировки Хиросимы и Нагасаки|Хиросима]] ахыхь атомтә бомба аԥжәара |- | 30 || 2 || — ||style="text-align:left"| аболид, ашоктә цәқәырԥа, аԥхасҭа маҷ |- | 50 || 10 || ≤1 ||style="text-align:left"| [[Тунгусский метеорит|Тунгускатәи ахҭыс]] иаҟароу аԥжәара, акратер хәыҷы |- | 100 || 80 || 2 ||style="text-align:left"| аӡритә бомба аԥжәара [[Царь-бомба|50 Мт]] (СССР, 1962 ш.) |- | 200 || 600 || 4 ||style="text-align:left"| Аҳәынҭқаррақәа рымҽхак змоу аахақәа |- | 500 || 10 000 || 10 ||style="text-align:left"| Аконтинентқәа рмасштаб змоу аахақәа |- | 1 000 || 80 000 || 20 ||style="text-align:left"| миллионла, миллиардла аԥсыҭбаара |- | 5 000 || 10 000 000 || 100 ||style="text-align:left"| миллиардла аԥсыҭбара, адунеизегьтәи аҳауаҟәандара аԥсахра |- | ≥10 000 || ≥80 000 000 || ≥200 ||style="text-align:left"| Ауаҩытәыҩсатә цивилизациа аҭашәара |} Рашәарамза 1, 2013 шықәсазы астероид 1998 QE2 Адгьыл зегь реиҳа иазааигәахеит аҵыхәтәантәи 200 шықәса ирылагӡаны. Абжьаӡара 5,8 миллион километра ыҟан, уи Амза аасҭа 15-нтә еиҳа ихароуп<ref>{{cite web|url=http://runews24.ru/society/asteroid-1998-qe2-near-earth|title=В ночь на 1 июня большой астероид пролетит рядом над Землёй|publisher=RuNews24|date=2013-05-31|accessdate=2016-12-12|archive-date=2016-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221094132/http://runews24.ru/society/asteroid-1998-qe2-near-earth|url-status=live}}</ref>. 2016 шықәса инаркны, АЗТ-33 ВМ ателескоп Урыстәыла аус ауеит ашәарҭара зҵоу ажәҩантә цәеижьқәа ргәаҭаразы. Уи иалшоит 50 метра ашәагаа змоу ишәарҭоу астероид 150 миллион километра рҟынӡа абжьаӡараҿы 30 секунд рыла аилкаара. Уи абзоурала, Тунгусстәи аметеорит еиԥшу, апланета азы ишәарҭоу ажәҩантә цәеижьқәа заанаҵ (мызкы шагу иадамзаргьы) ргәаҭара алыршахоит<ref>{{cite web|author=Иван Чеберко|url=http://izvestia.ru/news/618004|title=В России заработал первый телескоп для обнаружения опасных астероидов|publisher=Известия|date=2016-06-15|accessdate=2016-12-12|archive-date=2017-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104061431/http://izvestia.ru/news/618004|url-status=live}}</ref>. == Раԥхьатәи 30 астероид == # ''[[Церера]]'' (уажәы [[карликовая планета|аҵантә планета]] астатус амоуп) # [[(2) Паллада|Паллада]] # [[(3) Юнона|Иунона]] # [[(4) Веста|Веста]] # [[(5) Астрея|Астреиа]] # [[(6) Геба|Геба]] # [[(7) Ирида|Ирида]] # [[(8) Флора|Флора]] # [[(9) Метида|Метида]] # [[(10) Гигея|Гигеиа]] # [[(11) Парфенопа|Парфенопа]] # [[(12) Виктория|Викториа]] # [[(13) Эгерия|Егериа]] # [[(14) Ирена|Ирена]] # [[(15) Эвномия|Евномиа]] # [[(16) Психея|Психеиа]] # [[(17) Фетида|Фетида]] # [[(18) Мельпомена|Мельпомена]] # [[(19) Фортуна|Фортуна]] # [[(20) Массалия|Массалиа]] # [[(21) Лютеция|Лиутециа]] # [[(22) Каллиопа|Каллиопа]] # [[(23) Талия|Талиа]] # [[(24) Фемида|Фемида]] # [[(25) Фокея|Фокеиа]] # [[(26) Прозерпина|Прозерпина]] # [[(27) Эвтерпа|Евтерпа]] # [[(28) Беллона|Беллона]] # [[(29) Амфитрита|Амфитрита]] # [[(30) Урания|Ураниа]] === Асимволқәа === Раԥхьатәи 37 астероид [[астрономические символы|астрономиатә символқәа]] рымоуп. Урҭ аиҵаҩраҿы иаагоуп. {| class="wikitable" |- ! Астероид || Асимволқәа |- | [[(1) Церера]] || ⚳ [[Файл:Ceres symbol (fixed width).svg|24px]] [[Файл:Ceres symbol (reversed).svg|24px]] [[Файл:Ceres 'C' symbol.svg|24px]] |- | [[(2) Паллада]] || ⚴ [[Файл:Pallas symbol (fixed width).svg|24px]] [[Файл:Sulphur symbol (fixed width).svg|24px]] |- | [[(3) Юнона|(3) Иунона]] || ⚵ [[Файл:Juno symbol (fixed width).svg|24px]] [[Файл:3 Juno symbol (orb).svg|24px]] |- | [[(4) Веста]] || ⚶ [[Файл:Vesta symbol (original, fixed width).svg|24px]] [[Файл:Vesta symbol (fixed width).svg|24px]] [[Файл:Vesta symbol (old elaborate 2).svg|24px]] [[Файл:Vesta symbol (Koch).svg|24px]] |- | [[(5) Астрея|(5) Астреиа]] || [[Файл:Astraea symbol (scales, fixed width).svg|24px]] [[Файл:Astraea symbol (fixed width).svg|24px]] |- | [[(6) Геба]] || [[Файл:Hebe symbol (fixed width).svg|24px]] |- | [[(7) Ирида]] || [[Файл:Iris symbol (fixed width).svg|24px]] |- | [[(8) Флора]] || [[Файл:Flora symbol (fixed width).svg|24px]][[Файл:Flora symbol (simple, fixed width).svg|24px]] |- | [[(9) Метида]] || [[Файл:Metis symbol (fixed width).svg|24px]] |- | [[(10) Гигея|(10) Гигеиа]] || [[Файл:Hygiea symbol (original, fixed width).svg|24px]] [[Файл:Hygiea symbol (fixed width).svg|24px]] |- | [[(11) Парфенопа]] || [[Файл:Parthenope symbol (fixed width).svg|24px]] [[Файл:Lyra symbol (fixed width).svg|24px]] |- | [[(12) Виктория|(12) Викториа]] || [[Файл:Victoria symbol (fixed width).svg|24px]] |- | [[(13) Эгерия|(13) Егериа]] || [[Файл:Egeria symbol (fixed width).svg|24px]] |- | [[(14) Ирена]] || [[Файл:Irene symbol (fixed width).svg|24px]] |- | [[(15) Эвномия|(15) Евномиа]] || [[Файл:Eunomia symbol (fixed width).svg|24px]] |- | [[(16) Психея|(16) Психеиа]] || [[Файл:Psyche symbol (fixed width).svg|24px]] [[Файл:Psyche symbol (elaborate, fixed width).svg|24px]] |- | [[(17) Фетида]] || [[Файл:Thetis symbol (fixed width).svg|24px]] |- | [[(18) Мельпомена]] || [[Файл:Melpomene symbol (fixed width).svg|24px]] |- | [[(19) Фортуна]] || [[Файл:Fortuna symbol (fixed width).svg|24px]] |- | [[(26) Прозерпина]] || [[Файл:Proserpina symbol (fixed width).svg|24px]] |- | [[(28) Беллона]] || [[Файл:Bellona symbol (fixed width).svg|24px]] |- | [[(29) Амфитрита]] || [[Файл:Amphitrite symbol (fixed width).svg|24px]] |- | [[(35) Левкофея|(35) Левкофеиа]] || [[Файл:Leukothea symbol (fixed width).svg|24px]] |- | [[(37) Фидес]] || [[Файл:Fides symbol (fixed width).svg|24px]] |} == Шәахә. иара уб. == * [[Эффект Ярковского|Иарковски иеффект]] * [[Рейтинг первооткрывателей малых планет|Апланета хәыҷқәа раԥхьаартҩцәа рреитинг]] * [[Промышленное освоение астероидов|Астероидқәа мҽхакыҭбаала анапахьаагара]] * [[Колонизация астероидов|Астероидқәа рколонизациа]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Азхьарԥшқәа == * {{ВТ-ЭСБЕ|Астероиды}} * {{Статья|автор=[[Бурба, Георгий Александрович|Бурба Г.]] |заглавие=Космические лилипуты |ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/588/ |язык=ru |издание=[[Вокруг света]] |тип=журнал |место= |год=2003 |месяц=10 |число= |том= |номер= |страницы= |issn=0321-0669 |издательство= }} * ''Симоненко А. Н.'' Астероиды или тернистые пути исследований. — М.: Наука, 1985. — 208 с. * {{Cite web|url=http://neo.jpl.nasa.gov/|title=Near-Earth Object Program|accessdate=2018-01-05|lang=en}} * {{Cite web|author=Уильям Нейпьер|url=https://www.scribd.com/doc/9726345/-|title=Опасность комет и астероидов|accessdate=2018-01-05}} * {{Cite web|url=http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/NumberedMPs.html|title=Список всех астероидов с номерами|accessdate=2018-01-05|lang=en}} * {{Cite web|url=http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/MPNames.html|title=Имена астероидов в алфавитном порядке|accessdate=2018-01-05|lang=en}} * {{Cite web|url=http://smallbodies.ru/|title=Каталог орбитальной эволюции малых тел Солнечной системы|accessdate=2018-01-05}} * {{Cite web|url=http://tvroscosmos.ru/frm/vestidata/2012/vesti03_03_12_2.php|title=Астероиды — траектория катастрофы (видео телестудии Роскосмоса)|accessdate=2018-01-05|date=2012}} * [https://www.youtube.com/watch?v=dhjXFWdgqDg «Астероидно-кометная опасность: мифы и реальность»], Шустов Б. М. — лекция в [[Московский планетарий|Московском планетарии]], 19.12.2012 {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Астероидқәа| ]] [[Акатегориа:Амратә система]] [[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа рыхкқәа]] [[Акатегориа:Ихәыҷу апланетақәа]] 62p9zgfylt9asccp4qqmhvgbc91vt9a Акатегориа:Атомгәыцәтә бџьар иаҿагыло активистцәа атәылақәа рыла 14 55624 176474 172344 2026-11-07T17:47:06Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа аҭәылақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176474 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Атомгәыцәтә бџьар иаҿагыло активистцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа атәылақәа рыла| ]] [[Акатегориа:Атомгәыцәтә бџьар атәылақәа рыла| ]] klgpv57iuewbe2sb52r2951ejv41rwz Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа атәылақәа рыла 14 55634 176473 172355 2026-11-07T17:46:50Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа аҭәылақәа рыла]] в [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа атәылақәа рыла]] без оставления перенаправления 172355 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Anti-war activists by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рылеи атәылақәа рылеи]] [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа| ҭәылақәа]] okpo9lzugamqiwukw5kl1dbyr5prr1w Акатегориа:Аибашьра иаҿагылоз асовет активистцәа 14 55644 176476 172367 2026-11-07T17:47:26Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа аҭәылақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176476 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Anti-war activists from the Soviet Union}} [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа атәылақәа рыла|совет]] [[Акатегориа:Асовет активистцәа]] fa57shjvcjt6652yqvu17g072ttsh6m Африка аҭоурых 0 55775 176557 172787 2026-11-07T23:29:15Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176557 wikitext text/x-wiki [[Файл:African-civilizations-map-pre-colonial.svg|мини|450пкс|Африкатәи аҳәынҭқаррақәа 1500 шықәсанӡа]] [[Файл:Obelisk Luxor.JPG|мини|221пкс|[[Мсыр|Мысра]], [[Луксорский храм|Луксортәи ауахәамаҿы]] аобелиск.]] [[Файл:Rytter fra Bagirmi.jpg|мини|Асулҭанат аибашьҩы [[Багирми (султанат)|Багирми]] ишәҵатәы. 1823 шықәса.]] '''Африка аҭоурых''' иалагоит аҭоурых [[Первобытное общество|аԥхьатәи аамҭақәа]] рзы [[Восточная Африка|Мрагыларатәи Африка]] аҿы ''[[Человек разумный|Homo sapiens]]'' ҳәа изышьҭоу ахкқәа рцәырҵрала. [[Сельское хозяйство|Ақыҭанхамҩа]] раԥхьатәи ашьақәырӷәӷәарақәа 16-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. иаҵанакуеит, [[металлургия|аметаллургиа]] аконтинент аҿы иҟалеит инықәырԥшшәа 4 нызқь шықәса ҳ. ҟ<ref>Dr. Susan J. Herlin, Professor Emerita, Department of History, University of Louisville, USA, [http://wysinger.homestead.com/africanhistory.html «ANCIENT AFRICAN CIVILIZATIONS TO ca. 1500»] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170201171921/http://wysinger.homestead.com/africanhistory.html |date=2017-02-01 }}</ref>. Аҭоурыхтә епоха раԥхьатәи [[Ацивилизациа|ацивилизациақәа]] рыҿиара ҟалеит [[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысра]], анаҩс [[Нубия|Нубиа]], [[Магриб]], Африкатәи Абыкь. [[Средневековье|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] раан ари арегион аҿы аларҵәара аиуит [[ислам]]. [[Сахара]] аладахьы, аԥсылмантә культура ацентр хадас иҟан [[Томбукту]]. [[Колониализм|Аколониа аԥхьатәи аамҭазы]] акыр зҵазкуа ацивилизациатә шьақәгыларақәа иреиуоуп [[Нок (цивилизация)|Нок]], [[империя Мали|Мали Аимпериа]], Ашанти Аимпериа, [[Мапунгубве]], [[Син (королевство)|Син]], [[Салум (государство)|Салум]], [[Баол (королевство)|Баол]], [[Зимбабве (королевство)|Зимбабве]], [[Королевство Конго|Конго]], ажәытәтәи [[Карфаген (государство)|Карфаген]], [[Нумидия|Нумидиа]], [[Мавретания|Мавретаниа]], [[Аксумское царство|Аксумтәи аҳра]], [[Аджуран (государство)|Ажуран]], [[Адал]]. Африка зқьышықәсала атәцәа рыла еиқәнаршәон раԥхьа [[Рабство|арабцәа]], анаҩс [[европейцы|европауаа]]. XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи а-XX-тәи ашәышықәса алагамҭеи рзы Европатәи амчра дуқәа [[Колониальный раздел Африки|Африка аколонизациа]] рзыруит. XX-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы [[Деколонизация|адеколонизациа]] апроцесс иахысит. Африка аҭоурых аҭҵаара, ҷыдала [[Чёрная Африка|Сахара аладахьтәи Африка]], ари иуадаҩу усуп, избан акәзар [[Исторические источники|аҩыратә хыҵхырҭақәа]] маҷуп, убри аҟнытә лассы-лассы [[Устная история|ҿырҳәалатәи аиҭагақәа]], [[Историческая лингвистика|аҭоурыхтә лингвистика]], [[Археологиа|археологиа]], [[генетика|агенетика]] рықәгәыӷра аҭахуп. == Аҭоурых аԥхьатәи аамҭа == === Ахаҳәтә аамҭа === Раԥхьатәи [[гоминиды|агоминидқәа]] ахьцәырҵыз Африка ауп. [[Палеонтология|Апалеонтологиа]] излаанарԥшуа ала, [[череп|ахыбаҩ]] аилазаашьала, раԥхьатәи агоминидқәа [[горилла|агориллеи]] [[шимпанзе|ашимпанзеи]] ирзааигәоуп, аха абарҭ априматқәа ирыҿурԥшуазар, урҭ [[прямохождение|ишиашоу аныҟәара]] дрҿиеит, уи [[руки|рнапқәа]] рхы иақәиҭнатәит. Абри аҿиара иабзоураны, урҭ [[лес|абнақәеи]] [[саванна|асаваннақәеи]] рҿы анхара рылшеит усҟантәи аамҭазы (10–5 миллион шықәса раԥхьа) Африка анҭабоз, асаваннақәа абнақәа ахьыҟаз аҭыԥ дуқәа анырҵәахуаз аамҭазы. 3 миллион шықәса раԥхьаҟа раҟара, [[австралопитек|Австралопитекус]] хкқәак цәырҵит аконтинент Алада, Мрагылара, Агәҭа<ref>Shillington, Kevin (2005), ''History of Africa'', p. 2. Rev. 2nd ed. New York: Palgrave Macmillan. ISBN 0-333-59957-8.</ref><ref>Shillington (2005), p. 2.</ref>. Усҟан урҭ амыругақәа рхархәашьеи рыҟаҵашьеи рдыруан, насгьы зегь зфоз ракәны иҟан. 2,3 миллион шықәса раԥхьаҟа раҟара, [[человек умелый|Homo habilis]] ҟалеит, уи ижәытәӡатәиу [[Олдувайская культура|Олдуваи хкы]] змоу ахаҳәтә [[орудие труда|мыругақәа]] рхы иадырхәон. 1,8 миллион шықәса раԥхьа [[человек работающий|аус зуа ауаҩы]] ихкы цәырҵит, 1,5 миллион шықәса раԥхьа [[человек прямоходящий|homo erectus]] ахкы цәырҵит<ref name="Shillington 2005, p. 2-3">Shillington (2005), p. 2-3.</ref>. Ари ахкы раԥхьатәи ахаҭарнакцәа [[Головной мозг человека|рыхшыбаҩ]] хәыҷын, насгьы ажәытәӡатәи амыругақәа рхы иадырхәон, аха Homo erectus нас еиҳа еиӷьны ахаҳә аус адулара иҵеит, [[Ашёльская культура|Acheulean]] захьӡу атехнологиа ихы иархәаны. Ари ахкы ахаҭарнакцәа ашәарыцара иалагеит, [[Освоение огня древними людьми|амца ахархәашьа]] рҵеит. Урҭ [[Ареал|ахьрылаҵәаз аҭыԥ]] Африка анҭыҵгьы [[Европа]] ахәҭак ахь инеит. Ахыбаҩқәа BOU-VP-2/66 Дакантәи (Daka, 0,8—1,042± 0,009 миллион шықәса раԥхьа) Ефиопиантәи, Еритреиантәи, Буиантәи (Buia) UA 31 (992 нызқь шықәса раԥхьа) Афартәи агәаҩақәа аҩадатәи ахәҭаҿы иҟоу [[Данакиль (впадина)|Данакилтәи]] аҭаҳара аҟынтәи, насгьы Кениа иҟоу Олоргесаилинтәи KNM-OL 45500 (970–900 нызқь шықәса раԥхьа) фенетикала еиҳа иазааигәоуп ''[[Homo ergaster]]'', Абжьаратәи Плеистоцен африкатәи агоминидқәа раасҭа, иаҳҳәап, Ефиопиатәи Бодо (''[[Homo heidelbergensis]]'' мамзаргьы ''[[Homo bodoensis]]'') иара убас Зимбабветәи Кабве (''[[Homo rhodesiensis]]<ref>''Giorgio Manzi''. [https://www.hindawi.com/journals/ijeb/2011/582678/ Before the Emergence of Homo sapiens: Overview on the Early-to-Middle Pleistocene Fossil Record (with a Proposal about Homo heidelbergensis at the subspecific level)] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20211030124149/https://www.hindawi.com/journals/ijeb/2011/582678/ |date=2021-10-30 }}, 04 May 2011</ref><ref>''Debbie Argue''. [https://press.anu.edu.au/downloads/press/p318011/pdf/11.-Variation-in-the-Early-and-Middle-Pleistocene-The-phylogenetic-relationships-of-Ceprano-Bodo-Daka-Kabwe-and-Buia.pdf 11. Variation in the Early and Middle Pleistocene: The phylogenetic relationships of Ceprano, Bodo, Daka, Kabwe and Buia] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20211030124159/https://press.anu.edu.au/downloads/press/p318011/pdf/11.-Variation-in-the-Early-and-Middle-Pleistocene-The-phylogenetic-relationships-of-Ceprano-Bodo-Daka-Kabwe-and-Buia.pdf |date=2021-10-30 }}</ref>''). Иахьатәи ихаҳәхаз аҭаҩрақәа инарықәыршәаны (Мелка Кунтуре, Бодо 1 рҟынтәи Дака, Буиа, Гомбора II), иҳәатәуп Мрагыларатәи Африка 1 миллион шықәса раԥхьа ааигәара Абжьаратәи Плеистоцени аҵыхәтәантәи Плеистоцени агоминидқәа ирзеиԥшу ажәытәӡатәи (MRCA) ацәырҵразы зегь реиҳа иҟалап ҳәа<ref name="RoksandicRadovićWuBae">''Mirjana Roksandic, Predrag Radović, Xiu-Jie Wu, Christopher J. Bae''. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/evan.21929 Resolving the «muddle in the middle»: The case for Homo bodoensis sp. nov.] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20211030081909/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/evan.21929 |date=2021-10-30 }} // Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews, 28 October 2021</ref>. [[Файл:Pieza foliácea africana.jpg|мини|221пкс|Ихьшәоу ахаҳәтә шәышықәса иаҵанакуа африкатәи аԥса ахы (LSA)]] Африка абжьаратәи ахаҳәтә аамҭа алагеит ~300 нызқь шықәса раԥхьа, насгьы ~40–22 нызқь шықәса раԥхьа рҟынӡа ицон, иҭҵааз аҭыԥ иахәаԥшны<ref>''Cynthia Larbey'' et al. [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248418300216?via%3Dihub Cooked starchy food in hearths ca. 120 kya and 65 kya (MIS 5e and MIS 4) from Klasies River Cave, South Africa] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190521144559/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248418300216?via%3Dihub |date=2019-05-21 }}, June 2019</ref> (африкатәи археологиа аконтекст аҿы Аԥхьатәи Ахаҳәтә Аамҭа (ESA), Абжьаратәи Ахаҳәтә Аамҭа (MSA), Аҵыхәтәантәи Ахаҳәтә Аамҭа (LSA) ҳәа изышьҭоу атерминқәа ҵаҟатәи Апалеолит, Абжьаратәи Апалеолит, хыхьтәи Апалеолит еилахәымзароуп). 259 нызқь шықәса зхыҵуа [[Череп из Флорисбада|Флорисбадтәи ахыбаҩ]] (Аладатәи Африкатәи [[Фри-Стейт|Фри-Стеит]] апровинциа) ''[[Homo helmei]]'' ҳәа изышьҭоу ахкы азы итиптәуп<ref>[http://antropogenez.ru/article/93/ Homo helmei Dreyer, 1935 эволюционные и таксономические аспекты] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140507001949/http://antropogenez.ru/article/93/ |date=2014-05-07 }} — Антропогенез. РУ</ref>. [[Фоссилии|Адгьыл иҵоу ахаҳәтә шьақәырӷәӷәарақәа]] ишаадырԥшуа ала, [[человек разумный|Homo sapiens]] 100 нызқь шықәса раԥхьа Африка аладатәии амрагыларатәии ахәҭақәа рҿы инхон, иҟалап 150 нызқь шықәса раԥхьа акәзаргьы. 40 нызқь шықәса раԥхьа аҟара, ари ахкы Африка ааныжьны апланета зегьы аколонизациа азура иалагеит<ref name="Shillington 2005, p. 2-3"/><ref>Genetic studies by [[Luca Cavalli-Sforza]] pioneered tracing the spread of modern humans from Africa.</ref><ref>Sarah A. Tishkoff,* Floyd A. Reed, Francoise R. Friedlaender, Christopher Ehret, Alessia Ranciaro, Alain Froment, Jibril B. Hirbo, Agnes A. Awomoyi, Jean-Marie Bodo, Ogobara Doumbo, Muntaser Ibrahim, Abdalla T. Juma, Maritha J. Kotze, Godfrey Lema, Jason H. Moore, Holly Mortensen, Thomas B. Nyambo, Sabah A. Omar, Kweli Powell, Gideon S. Pretorius, Michael W. Smith, Mahamadou A. Thera, Charles Wambebe, James L. Weber, Scott M. Williams. [http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/1172257/DC1 The Genetic Structure and History of Africans and African Americans] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20090601000925/http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/1172257/DC1 |date=2009-06-01 }}. Published 30 April 2009 on Science Express.</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?hl=en&lr=&id=DuWfAgAAQBAJ&oi=fnd&pg=PA228&dq=Neanderthal+and+Denisova+genetic+affinities+with+contemporary+humans:+introgression+versus+common+ancestral+polymorphisms&ots=0RLdLdBsKp&sig=tTa4V7-6TR0ush_x3wJ7Tz84WFo&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |title=''Stephen Oppenheimer'' «Modern human spread from Aden to the Antipodes, and then Europe: with passengers and when?» |access-date=2017-10-02 |archive-date=2018-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180714222010/https://books.google.ru/books?hl=en&lr=&id=DuWfAgAAQBAJ&oi=fnd&pg=PA228&dq=Neanderthal+and+Denisova+genetic+affinities+with+contemporary+humans:+introgression+versus+common+ancestral+polymorphisms&ots=0RLdLdBsKp&sig=tTa4V7-6TR0ush_x3wJ7Tz84WFo&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref>[http://www.nkj.ru/news/24193/ Первые люди современного вида покинули Африку 130 тысяч лет назад] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190415230419/http://www.nkj.ru/news/24193/ |date=2019-04-15 }} — [[Наука и жизнь]]</ref>. Даҽа гипотезақәак рыла, «Африка аҟынтәи ахҵәара» зныкымкәа иҟалар алшон, насгьы акырӡа раԥхьа (74 - 130 нызқь шықәса раԥхьа). IBDmix аметод ахархәарала, африкауаа [[Неандерталец|неандерталеццәа]] ргенқәа шрымоу аилкаара алыршахеит (африкаауаа рҿы неандерталеццәа рДНК 17 Мб ыҟоуп, мамзаргьы 0,3% ргеном аҟынтә), иҟалап урҭ Европантәи ''Homo sapiens'' рхынҳәра иахҟьаны ироузаргьы. Евразиатәи ахылҵшьҭра Африка зегьы аҿы иҟоуп. [[койсанские народы|Коисан ажәларқәа]] реиԥш иҟоу заа еиҿыҵыз агәыԥқәагьы рышьҭрақәа 30% рҟынӡа Мрагыларатәи Африкеи Евразиеи ирылаланы иҟалеит<ref>''Lu Chen'' et al. [https://www.cell.com/cell/fulltext/S0092-8674(20)30059-3?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0092867420300593%3Fshowall%3Dtrue Identifying and Interpreting Apparent Neanderthal Ancestry in African Individuals], January 30, 2020</ref>. == Ақыҭанхамҩа ацәырҵра == 18 нызқь шықәса раҟара раԥхьа [[Эфиопское нагорье|Ефиопиатәи ашьхақәа]] рхәқәа рҿы, [[Красное море|Амшын Ҟаԥшь]] иацәыхарамкәа ауаа еизыргон, насгьы афатә аҿы рхы иадырхәон араса, адацтә культура, иара убас [[трава|аҳаскьын]]. 15-13 нызқь шықәса раԥхьа [[Зерновые культуры|арыцтә культурақәа]] рнапаҿы иааргеит. Арыцтә культура Мраҭашәаратәи [[Азиа|Азиа]] ахәҭаҿы ирылаҵәеит, уаҟа [[пшеница|ачарыци]] [[овёс|ақьари]] раарыхра иалагеит. [[неолитическая революция|Анеолиттә револиуциа]] иалагеит. 12-10 нызқь шықәса раԥхьа, ачарыци ақьари раарыхшьа,насгьы ауасақәеи [[крупный рогатый скот|арахәи]] рааӡара алшара Азиантәи [[Африка|Африкахь]] иааит. Усҟантәи аамҭазы аҳауа цәаакын, насгьы Ефиопиатәи ашьхақәа бнала ибеиан. [[Омотские языки|Омот бызшәала]] ицәажәоз ауаа [[банан|абананқәа]] рааӡашьа рҵеит 8,5-7,5 нызқь шықәса раԥхьа. 9 нызқь шықәса раԥхьа аҟара, [[осёл|аҽада]] бжьан, насгьы уи аҟазара хара имгакәа [[Передняя Азия|Алада-Мраҭашәаратәи Азиа]] аҟны аҽарҭбааит. [[Кушиты|Акушитқәа]] [[теф|атеффи]] [[Дагусса|дагуссеи]] раарыхра иалагеит<ref>Diamond, Jared (1997), ''Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies'', pp. 126—127. New York: W. W. Norton & Company. ISBN 0-393-03891-2.</ref><ref>Ehret (2002), pp. 64-75, 80-81, 87-88.</ref>. [[Сахара]] [[степь|акаршәрақәеи]] [[саванна|асаваннақәеи]] рҿы [[Нило-сахарские языки|нило-сахаратәи ахылҵшьҭрақәа]] [[пшено|ахәыӡи]] [[сорго|абаџьари]] еизганы иаадрыхуан 10-8 нызқь шықәса раԥхьа. Анаҩс [[Арбуз (род)|акарпыжә]], [[тыква|аҟабқәа]], [[хлопок|абамба]] раарыхра иалагеит. Убри аамҭазы [[скот|арахә]] [[Одомашнивание|ҩнытәны рааӡара]] иалагеит, [[Гончарное производство|акыцӡрагьы]] цәырҵит<ref>Ehret (2002), pp. 64-75.</ref>. Хыԥхьаӡара рацәала акәарақәеи аӡиақәеи рҿы [[рыболовство|аԥсыӡкра]] рылаҵәаны иҟан. Мраҭашәаратәи Африка аҳауа цәаакыра иахҟьаны, [[Тропический лес|атропикатә бнақәа]] иахьатәи [[Сенегал|Сенегали]] [[Камерун|Камеруни]] рҵакырақәа рҟынӡа аҽарҭбааит. 11-7 нызқь шықәса раԥхьа, [[Нигеро-конголезские языки|нигеро-конголезтәи ахылҵшьҭрақәа]] ахәшатәии [[Рафия (пальма)|рафиатәии]] апальмақәа, иара убасгьы аҟәыдхкқәа рааӡара рҵеит. Абарҭ ахкқәа реиҳарак абнақәа рҿы иахьрызҳауаз азы, нигеро-конголезаа урҭ ррыцқьаразы [[Каменный топор|ахаҳәтә еихақәа]] аԥырҵеит<ref>Ehret (2002), pp. 82-84.</ref>. 7 нызқь шықәса раԥхьа ацәаакыра аамҭа нҵәеит, Сахара аҩара иалагеит. Уи атәылаҿацәқәа рҿы инхоз ауаа [[Миграция населения|наҟ-ааҟ ииасуа]] иаалгеит, лымкаала [[Нил]] аҳәаа ахь. Убри аҩызаҵәҟьа аҳауа ҩа [[Восточная Африка|Мрагыларатәи Африкаҿгьы]] ишьақәгылеит. === Аметаллургиа === 6 нызқь шықәса раԥхьа аҟара Африка атсеи, абҩеи, [[бронза|аџьази]] арҭәашьа рҵеит<ref>Nicholson, Paul T, and Ian Shaw (2000), ''Ancient Egyptian Materials and Technology'', p. 168. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-45257-1.</ref>. [[медь|Абҩа]] адодинастиатә Мысреи [[Нубия|Нубиеи]] рҿы идырҭәон, аџьаз цәырҵит 5 нызқь шықәса раԥхьа еиҵамкәа<ref>Nicholson and Shaw (2000), pp. 149—160</ref>. Нубиа зегь реиҳа абҩеи ахьи рыла еиқәзыршәоз акәны иҟан<ref>{{Cite web |url=http://wysinger.homestead.com/nubians.html |title=Who are the Nubians? |access-date=2013-10-13 |archive-date=2017-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822135827/http://wysinger.homestead.com/nubians.html |url-status=live }}</ref>. Абҩа ахархәара иалагеит аконтинент мраҭашәаратәи ахәҭаҿы [[Аир (плато)|Аиртәи ашьхаҟьаҟьараҿы]], иахьатәи [[Нигер]] адгьылҵакыраҿы. Апроцесс раԥхьаӡа ицәгьан, уи арегион анҭыҵынтәи аимпорт иаанарԥшуан, аха анаҩс атехнологиа еиӷьхеит<ref name="Ehret 2002">Ehret 2002 , pp. 136—137</ref>. [[1-е тысячелетие до н. э.|1-тәи азқьышықәсазы]] ҳ. ҟ<ref>[https://princetonol.com/groups/iad/lessons/middle/history1.htm#Irontechnology Martin and O’Meara. «Africa, 3rd Ed.»] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20151208094042/https://princetonol.com/groups/iad/lessons/middle/history1.htm#Irontechnology |date=2015-12-08 }} Indiana: Indiana University Press, 1995.</ref>. Африка аҩада-мраҭашәаратәи ахәҭаҿы, Мысреи [[Нубия|Нубиеи]] рҿы [[железо|аиха]] арҭәара иалагеит. 670 шықәсазы ҳ. ҟ. [[ассирийцы|Ассириаа]] Нубиаа [[Древний Египет|Мысра]] иалырцеит аихатә бџьарқәа рыла, уи [[Нил]] аҳәааҿы аиха аҟаҵара иацхрааит. Африка егьырҭ ахәҭақәа рҿы аметаллургиа аҿиара аиуит. [[Западная Африка|Мраҭашәаратәи Африка]] аҿы, апроцесс алагеит 3,5 зқьышықәса раԥхьа Егаро, Нигер иҟоу [[Термит (массив)|Термиттәи]] амассив мраҭашәаратәи аган аҟны, насгьы араҟа [[История производства и использования железа|аиха арҭәара]] иалагеит 2,5 зқьышықәса раԥхьа<ref>[http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=3432&URL_DO=DO_PRINTPAGE&URL_SECTION=201.html Iron in Africa: Revising the History, UNESCO] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170704083407/http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D3432%26URL_DO%3DDO_PRINTPAGE%26URL_SECTION%3D201.html |date=2017-07-04 }} Aux origines de la metallurgie du fer en Afrique, Une anciennete meconnue: Afrique de l’Ouest et Afrique centrale.</ref>. Иҟоуп ашьақәырӷәӷәарақәа, аиха аҟаҵара [[Центральная Африка|Абжьаратәи Африка]] аҿы 5 нызқь шықәса раԥхьа ишыҟаз<ref>Heather Pringle, Seeking Africa’s first Iron Men. Science 323:200-202. 2009.</ref>. Аиха арҭәара еицырдыруан [[Чад (озеро)|Чадтәи]] аӡиаси Африкатәи Аӡиас Дуқәеи рыбжьара 1000-600 шықәсақәа рыбжьара ҳ. ҟ., Мысра аасҭа акырӡа заа. 500 шықәсазы ҳ. ҟ. рҟынӡа [[Джос (плато)|Џьос]] ашьхеибаркыраҿы иҟаз [[Нок (цивилизация)|Ноктәи]] акультура аиха рдыруан<ref>Shillington (2005), pp. 37-39.</ref><ref>O’Brien, Patrick Karl (2002), ''Atlas of World History'', pp. 22-23. Oxford: [[Oxford University Press]]. ISBN 0-19-521921-X.</ref>. 2000 шықәсазы ҳ. ҟ. раҟара [[миграция банту|Банту жәлар рықәҵра]] иалагеит Африка аладахьы, хара имгакәа Банту ажәларқәа аҭыԥ дуқәа рҿы анхара иалагеит. == Ажәытәра == [[Северная Африка|Аҩадатәи Африка]] аҟны ажәытәӡатәи аамҭа Ажәытәтәи [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәа]] аҭоурых иадҳәалоуп. Уи еиҳарак Ажәытәтәи Мысреи [[Нубия|Нубиеи]] ирызкуп. Африка Абыкь, иара убас мраҭашәаратәи ахәҭа [[Аравийский полуостров|Аравиитәи адгьылбжьахабжаҿы]] [[Аксумское царство|Аксумтәи Аҳра]] амчра аманы иҟан. [[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысраа]] ишьақәдыргылеит [[Пунт|Пунти]] дареи реимадара 2350 шықәсазы ҳ. ҟ. Ари атәыла шьҭан ҳәа иԥхьаӡоуп ҳаамҭазтәи [[Сомали]], [[Џибути|Џьибути]], [[Еритреиа|Еритреиеи]] рҵакырақәа рҿы<ref>Simson Najovits, ''Egypt, trunk of the tree, Volume 2'', (Algora Publishing: 2004), p.258.</ref>. [[Финикия|Финикиатәи]] ақалақьқәа, иаҳҳәап, [[Карфаген (государство)|Карфаген]] еиԥш иҟоу иахәҭакын адгьылбжьарамшынтә [[античность|антикатәи]] аамҭа, Африка Сахара аладахьы арҭ аамҭақәа рзы ихьыԥшымкәа аҿиара аиуит. 3000 шықәса раԥхьа, Евразиантәи Африкахь зымҽхак ҭбааз амиграциа алагеит — уи ҳаамҭазтәи африкатәи агеномқәа рҿы иҟанаҵаз алагала 4-7% ауп, ҳаамҭазтәи африкатәи апопулиациақәа ргеномқәа рҿы анеандерталеццәа рышьҭа 0,2-0,7% ауп иартәо<ref>{{Cite web |url=http://www.sciencemag.org/content/early/2015/10/07/science.aad2879 |title=Ancient Ethiopian genome reveals extensive Eurasian admixture throughout the African continent |access-date=2015-10-27 |archive-date=2015-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151010205525/http://www.sciencemag.org/content/early/2015/10/07/science.aad2879 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=4965 |title=Обратно в Африку |access-date=2022-06-30 |archive-date=2021-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210515141154/https://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=4965 |url-status=dead }}</ref>. === Ажәытәтәи Мысра === [[Файл:Lower Egypt Nomes 01.png|мини|250пкс|Ажәытәӡатәи Мысреи уи [[Ном (Древний Египет)|аномқәеи]] рыхсаалеи]] Сахара аӡы анырцәыӡ ашьҭахь, ауаатәыҩсатә еиланхарҭақәа ирылагеит [[Нил]] [[овёс|акаршәраҿы]] аҽеизакра, насгьы хара имгакәа уаҟа ицәырҵит хыԥхьаӡара рацәала ахылҵшьҭратә хеидкылақәа. Еиҳараӡак ирласны ауааԥсыра ирызҳауан [[Дельта Нила|Нил адельт]] аҿы Ҵаҟатәи Мысреи, аҩбатәи инаркны ахԥатәи [[Речной порог|ашәхымс]] иахьрыҵаркуа аҟынӡа. Ауааԥсыра рхыԥхьаӡара аизырҳара иацхрааит [[Юго-Восточная Азия|алада-мрагыларатәи Азиа]] аҟынтәи иааз аҵиаақәа рааӡара, лымкаала [[пшеница|ачарыци]] ақьари, иара убасгьы [[животноводство|арахәааӡара]] аҿиара — [[овца|ауасақәеи]], [[коза|аџьмақәеи]], ажәқәеи рааӡара. Ауааԥсыра рхыԥхьаӡара ахьеизҳауаз иахҟьаны, адгьыл азы ақәԥара иалагеит, насгьы [[сельское хозяйство|ақыҭанхамҩа]] аиҿкаара аҭахра цәырҵит, уи административтә аппарат ала еиқәыршәан. Реиҳа иӷәӷәаз абшьҭратә еидгыла [[Та-сети|Та-сет]] ҟалеит 5,5 зқьышықәса раԥхьа<ref>Ehret (2002), pp. 143-46.</ref>. [[Файл:All Gizah Pyramids.jpg|мини|250пкс|Гиза [[Пирамиды Гизы|апирамидақәа]], Ажәытәӡатәи Мысра ацивилизациа иасимволуп.]] [[Нижний Египет|Ҵаҟатәи Мысра]], абшьҭратә еидгыла еиҳа инарҭбаау аполитикатә еилазаарақәа рахь еидгылеит, аҵыхәтәан уи 3100 шықәсазы ҳ. ҟ. раҟара [[Нармер]] напхгара ззиуаз иаку аҳәынҭқарра ашьақәгыларахь инанагеит. Хыԥхьаӡара рацәала анцәахәқәа [[пантеон|рпантеон]] аҿы ицәырҵит анапхгаҩы-анцәа икульт. [[фараон|Фараон]] инапхгара иаанагон администраторцәеи, ашәахтәеизгаҩцәеи, аҳәынҭқарцәеи, аҟазацәеи, анапҟазацәеи рыла ишьақәгылаз абиурократиа. [[налогообложение|Ашәахтәқәа реизгара]] иалагеит, насгьы ауаажәларратә ҭахрақәа рзы еиҿкааз аусура иалагеит: аканалқәеи егьырҭ [[Орошение|аӡыржәырҭақәеи]], [[Египетские пирамиды|апирамидақәеи]] аныҳәарҭақәеи рыргылара. [[IV династия (Древний Египет)|Аԥшьбатәи адинастиа]] аан, ахәаахәҭра иалагеит харатәи адгьылқәа рҟны: амҿы ааргон [[Левант|Левантынтәи]], ахьи ацәақәеи [[Нубия|Нубиантәи]], насгьы [[ладан|асакәмал]] [[Пунт|Пунтынтәи]]. Урҭ [[Ливиа|Ливиа]] мраҭашәаратәи арегионқәа рҿы ахәаахәҭра мҩаԥыргон. [[Древнее царство (Древний Египет)|Ажәытәтәи Аҳра]] аамҭазы, Мысратәи анапхгаратә система ашьаҭа шьақәгылеит, уи еснагь еизаку абиурократиа абзоурала имҩаԥысуан, насгьы афараон анцәа игәра агара шьаҭас иаман<ref>Davidson, Basil (1991), ''Africa In History: Themes and Outlines'', pp. 30-33. Revised and expanded ed. New York: Simon & Schuster ISBN 0-684-82667-4</ref>. [[3-е тысячелетие до н. э.|3-тәи азқьышықәса]] инаркны ҳ. ҟ. Мысра еиҳа-еиҳа арратәи аполитикатәи анапхгара аладатәии мраҭашәаратәии агәылацәа рахь аҽарҭбаауан. 2200 шықәсазы ҳ. ҟ. рҟынӡа Ажәытәтәи Аҳра акзаара ҵысит аномақәа рыбжьара аицлабра иахҟьаны, урҭ рнапхгаҩцәа афараон иҿагылара иалагеит. Азиантәи иааз ақәыларагьы ароль нанагӡеит. [[Первый переходный период (Древний Египет)|Актәи Аиҭаиасратә Аамҭа]] Мысра аҭоурых аҿы иалагеит, аимак-аиҿакқәеи агәыҩбареи раамҭа<ref name="Davidson 1991, pp. 30-33">Davidson (1991), pp. 30-33.</ref>. 2130 шықәсазы ҳ. ҟ. рҟынӡа аҭынчра аамҭа нҵәеит [[XI династия (Древний Египет)|XI-тәи адинастиа]] ашьаҭаркҩы [[Ментухотеп I]] имчра ашьақәгыларала. [[Среднее царство (Древний Египет)|Абжьаратәи Аҳра]] ҟалеит, апирамидақәа рыргылара ҩаԥхьа иалагеит, харатәи атәылақәа рыла ахәаахәҭра мҩаԥысит, насгьы амчра агәҭа [[Мемфис (Египет)|Мемфисынтә]] [[Фивы (Египет)|Фиваҟа]] ииасит. Аладатәи аҳрақәа [[Куш (царство)|Куш]], Вават, Иртеҭ рыбжьара аимадара ӷәӷәахеит. [[Второй переходный период (Древний Египет)|Аҩбатәи Абжьаратәи Аамҭа]] алагеит Мысра уаанӡа иззымдыруаз аҽыуардынқәеи аџьаз бџьарқәеи рыла [[Гиксосы|агиксосцәа]] рықәларала. Аҽыуардынқәа ртехнологиа мраҭашәараҟа [[Сахара|Сахареи]] Аҩадатәи Африкеи рахь инеит. Агиксосцәа рқәыларақәа рыхьчара рылымшеит, убри аҟынтә Мысратәи ауаажәларра иахәҭакхеит. Уи иахҟьаны, Мысра аҿиараҿы зегь реиҳа иӷәӷәаз аамҭа — [[Новое царство (Древний Египет)|Аҳра Ҿыц]] ахь инеит. Уи аамҭазы Мысра амчра ду аман, Нубиеи [[Палестина (историческая область)|Палестинеи]] рнапхгара аҵаҟа иҟан, насгьы Ливиатәи ажәларқәеи [[Адгьылбжьаратәи амшын|Адгьылбжьаратәи амшыни]] анырра ду рыман<ref name="Davidson 1991, pp. 30-33"/>. Аҳра Ҿыц нҵәеит Ливиатәи ажәларқәа рықәларала, уи [[Третий переходный период (Древний Египет)|Ахԥатәи Абжьаратәи Аамҭахь]] инанагеит, уи ашьҭахь ҩышә шықәса анапхгара зуаз [[XXII династия (Древний Египет)|XXII Адинастиа]] шьақәгылеит<ref name="Davidson 1991, pp. 30-33"/>. Аладатәи [[Нубия|Нубиа]] хәыҷы-хәыҷла амч аиуит. Нубиа Мысра аиааира [[Кашта|Кашҭала]] иалагеит, насгьы [[Пианхи|Пианхии]] [[Шабака|Шабакеи]] рыла ихыркәшахеит. Убас ала иит 100 шықәса аҳра зуаз [[XXV династия (Древний Египет)|XXV адинастиа]]. Нубиаа Мысратәи атрадициақәеи аҵасқәеи рыҿиара рҽазыршәеит, аха урҭ рнапхгара нҵәеит аихатә бџьарқәа рыманы иааз [[Новоассирийское царство|ассириаа]] рықәлара абзоурала<ref name="Davidson 1991, pp. 30-33"/>. [[Саис]] ақалақь аҿы [[XXVI династия (Древний Египет)|XXVI адинастиа]] цәырҵит. Уи 525 шықәса ҳ. ҟ. аҟынӡа иҟан, Мысра [[Аџьамцәа|аџьамцәа]] иахьақәлаз. Ассириаа реиԥш акәымкәа, аџьамцәа акыраамҭа аҳра руан. 332 шықәсазы ҳ. ҟ. Мысра импыҵихит [[Алеқсандр Македонски|Александр Македонски]]. Иара ишьҭахь иалагеит [[Птолемеи|Птолемаи]] инапхгара аамҭа, уи 30 шықәсазы ҳ. ҟ. Римтәи аимпыҵахалара аҟынӡа ицон<ref name="Davidson 1991, pp. 30-33"/>. === Нубиа === [[Файл:Kushite empire 700bc.jpg|мини|250пкс|[[Куш (царство)|Куш аҳра]] амчхара ду анамаз аамҭазы]] 5,5 зқьышықәса раԥхьа, Нил ахыҵхырҭаҿы, [[Нубия|Нубиа]] аҩадахьы, [[Та-сети]] ҳәа изышьҭоу аҭыԥ ҟалеит, уи амчра [[Верхний Египет|Хыхьтәи Мысра]] зегьы аҵанакуан. Та-сети Мысреи, уимоу ихараз [[Левант|Леванттәи]] атәылақәеи рҿы аҭирақәа мҩаԥыргон, ахьы, абҩа, астраус ҵысхәқәа, аебониттә мҿы, аслан баҩ рҭиуан. XXXII ашәышықәсазы ҳ. ҟ. рҟынӡа Та-сети ԥсыҽхо иалагеит, насгьы Мысра иаднакылеит. [[Файл:Naqa Apedamak temple.jpg|мини|250пкс|слева|Нубиатәи ауахәама [[Апедемак]], Нака]] Абшьҭрақәа реидгыла хәыҷқәа Нубиа адгьылҵакыраҿы иаанхеит аԥхьаҟагьы. [[3-е тысячелетие до н. э.|Ахԥатәи азқьышықәса]] анҵәамҭазы ҳ. ҟ. [[консолидация|рыҽдырӷәӷәо]] иалагеит, ҩ-ҳәынҭқаррак шьақәгылеит: Саи, [[Древний Египет|Мысра]] иаԥну, [[Керма (царство)|Керма]]. [[XVIII век до н. э.|XVIII ашәышықәсазы]] Керма Саи иаҵагылеит, насгьы Мысра ӷәӷәала иаҿагылаҩхеит. 1575-1550 шықәсақәа рыбжьара ҳ. ҟ., [[XVII династия (Древний Египет)|XVII адинастиа]] аан, Керма [[гиксосы|гиксосцәа]] ацны Мысра иақәлеит<ref>Alberge, Dalya.[http://wysinger.homestead.com/article10.html Tomb Reveals Ancient Egypt’s Humiliating Secret] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160704094137/http://wysinger.homestead.com/article10.html |date=2016-07-04 }}, ''The Times''{London}, 28 July 2003(Monday).</ref><ref>Ehret (2002), pp. 148—151.</ref>. [[XVIII династия (Древний Египет)|XVIII адинастиа]] аан, Ажәытәтәи Мысра еиҭа амчра аиуит, насгьы Керма анапхгара аҵаҟа иҟалеит. Иара анапхгара 500 шықәса ирылагӡаны иҟан, уи иахҟьаны [[кушиты|Кушитцәа]] Мысраа [[Ассимиляция (социология)|рҽеиԥшыртәит]]. Аха аҵыхәтәаны Кушитцәа рхьыԥшымреи ркультуреи дырхынҳәит. [[Амон|Амун]] [[Напата]] анцәахәы хаданы, насгьы адоуҳатә центрны иҟан, дин ҿыцк цәырҵит. 730 шықәсазы ҳ. ҟ. Кушитаа Мысра иақәланы [[Фивы (Египет)|Фива]] ргеит. Кушиттәи аимпериа шьақәгылеит, уи адгьылқәа [[Палестина (историческая область)|Палестина]] инаркны Нил Аиаҵәеи Нил Ашкәакәеи ахьеилало аҟынӡа инаӡон<ref>Shillington (2005), pp. 40-41.</ref>. [[ассирийцы|Ассириа]] рқәылара [[кушиты|Кушитцәа]] Мысра рнапхгара аҵыхәтәа ԥнаҵәеит. Уи ашьҭахь, Кушиттәи аҳәынҭқарра административтә центр [[Напата|Напатантә]] [[Мероэ|Мероеҟа]] ииасит, насгьы аҿиара иалагеит Нубиатәи акультура ҿыц. Раԥхьа амероитцәа ркультура Мысратәи акультура даара иазааигәан, аха хәыҷы-хәыҷла уи аформа ҿыцқәа шьҭнахит. Нубиа [[Хлопчатобумажная ткань|абамбалыхтәи]] [[железо|аихалыхи]] амаҭәахәқәа ирцентрны иҟалеит. [[Египетское письмо|Мысратәи аҩыра]] амероиттә бызшәа иаԥхьагылеит. [[Алым|Алым]] анцәахәы [[Апедемак]] египеттәи анцәахәқәа [[пантеон|рпантеон]] далалеит. [[Красное море|Амшын Ҟаԥшь]] аԥшаҳәаҿы ахәаахәҭра еизҳаит, уи абзоурала [[Средиземноморье|Адгьылбжьаратәи амшын]], ҷыдала [[Древняя Греция|Грециа]] аусуратә еизыҟазаашьақәа рыбжьаҵара алыршахеит. Архитектуратә стиль егьырҭ иреиԥшымкәа иҟалеит, ирацәаны алымқәа, [[страус|астраусқәа]], [[жираф|ажирафқәа]], [[слон|асланқәа]] рсахьа зну. Аха [[Аксум (город)|Аксум]] аизҳара Нубиа ахәаахәҭра ҵнашәааит, иара убас, атәыла [[Обезлесение|ахшьаара]] иахҟьаны ааха роуит абнақәа, избан акәзар аиха аҭыжьраҿы иаҭахын амҿы. 350 шықәсазы ҳ. ҟ. Аксумтәи анапхгаҩы [[Эзана|Езана]] Мерое аизҳазыӷьара ааникылеит<ref>Shillington (2005), pp. 42-45.</ref>. === Карфаген === [[Файл:Carthaginianempire.PNG|мини|250пкс|Карфагентәи аҳәынҭқарра аҵакыра]] Мысраа [[Ливийцы (древние)|ливиаа]] ҳәа ирышьҭан Нил мраҭашәаратәи аганахь инхоз ауаа, урҭ зхылҵшьҭраз [[берберы|аберберцәа]]. Иахьатәи [[Марокко]] инхо Маури ажәларқәа реиԥш, иахьатәи [[Алжир|Алжири]] [[Тунис|Туниси]] инхо нумидианцәеи реиԥш, урҭ зегь раԥхьаӡа иргыланы адгьылқәаарыхыҩцәан, аха иуԥылон амшын аԥшаҳәаҿы инхо ауааԥсыра еснагь ерҿагылаз ихьыԥшым ажәларқәагьы<ref>Iliffe, John (2007), ''Africans: The History of a Continent'', p. 30. 2nd ed. New York:Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-68297-8.</ref>. Даҽа жәларык, [[финикийцы|финикииаа]], амшынтә [[торговля|хәаахәҭра]] рхы азыркит, насгьы зегьынџьара зыхә ҳараку аметаллқәа ирышьҭан: [[медь|абҩа]], [[золото|ахьы]], [[олово|акалеи]], [[свинец|атса]]. [[:Категория:Финикийские колонии|Финикииаа рҭыԥ нхарҭақәа]] [[Северная Африка|Аҩадатәи Африка]] аԥшаҳәа иаваршәны иган, насгьы [[берберы|аберберцәеи]] дареи ахәаахәҭра мҩаԥыргон. [[Ҳ. ҟ. 814|814 шықәсазы]] ҳ. ҟ. [[Тир (город)|Тир]] инхоз финикиаа ақалақь '''[[Карфаген (государство)|Карфаген]]''' ашьаҭа ркит. 600 шықәсазы Карфаген Адгьылбжьаратәи амшын аҿы ихадоу ахәаахәҭратә центрқәа иреиуахеит, уи иацхрааит [[Чёрная Африка|атропикатә Африка]] иамаз аимадарақәа. Карфаген иамаз амал иабзоураны ишьақәгылеит абербертә ҳәынҭқаррақәа [[Нумидия|Нумидиеи]] [[Мавретания|Мавретаниеи]]. Аберберцәа рыбжьаҟазацәа [[караван|ачаландарқәа]] рыла [[Сахара]] имҩасны [[оазис|оазиск]] аҟынтәи даҽакахьы имҩаныргон атауарқәа, [[Гараманты|аӷьычцәа-гарамантаа]] рықәлара шшәарҭазгьы. Ихадоу тауарны иҟан [[соль|аџьыкхыши]] аметалл иалху аалыҵқәеи, урҭ ахьы, атәцәа, ахәдахаҵақәа, [[Слоновая кость|аслан абаҩ]] рахь ирыԥсахуан<ref>Shillington (2005), pp. 63-65.</ref>. [[Файл:Ruines de Carthage.jpg|мини|слева|250пкс|Карфаген ахыжәжәарақәа]] Карфаген ажәытә грекцәеи [[Древний Рим|римааи]] ирҿагылан Адгьылбжьаратәи амшын аҿы амчра аиуразы. Зегь раасҭа ихьанҭаз [[Пунические войны|Рими дареи реибашьра]] акәын: [[Сицилия|Сицилиа]] азы, [[Первая Пуническая война|Актәи Пуниитәи аибашьра]] (264—241 шықәсқәа ҳ. ҟ.), [[Вторая Пуническая война|Аҩбатәи Пуниитәи аибашьра]] (218—201 шықәсқәа ҳ. ҟ.) уи [[Ганнибал]] Европа данақәла ауп, [[Третья Пуническая война|Ахԥатәи Пуниитәи аибашьра]] (149—146 шықәсқәа ҳ. ҟ.). Карфаген раԥхьатәи аибашьрақәа ҩба рҿы иаҵахеит, ахԥатәи аибашьраҿы [[Нумидия|Нумидиа]] [[берберы|аберберцәа]] Рим иахьрыцхрааз иахҟьаны, уи ықәхын, иагьыҟалеит [[Римская провинция|Римтәи апровинцианы]].. Африкатәи апровинциа Рим [[пшеница|ачарыц]], [[маслины|амасхәа]], насгьы [[масло|азеиҭын]] рыла еиқәзыршәоз иреиуан. Ҩышә шықәса рышьҭахь, Рим абербертә Нумидиеи [[Мавританиа|Мавретаниеи]] рнапаҿы иааргеит. 420 шықәсазы Аҩадатәи Африка иақәлеит агермантә жәлар [[Вандалы|авандалцәа]], рҳәынҭқарра шьаҭаркны, Карфаген центрс иҟаҵаны<ref>Shillington (2005), pp. 65.</ref>. Анаҩс аберберцәа рхьыԥшымра иазықәԥеит. [[Ақьырсианра|Ахристианра]] Африка аларҵәара аиуит [[I век|I-тәи ашәышықәсазы]], раԥхьа [[Александрия|Александриаҟа]], нас аконтинент аҩада-мраҭашәаратәи ахәҭа зегьы ахь. 313 ашықәсазы [[Миланский эдикт|Милантәи Аедикт]] анҭыҵ, Римтәи Аҩадатәи Африка зегьы қьырсианцәан. Мысраа [[монофизитство|амонофизитизм]] рыдыркылеит, насгьы ихьыԥшым [[Коптская православная церковь|Копттәи]] ауахәама аԥырҵеит. Аберберцәа [[донатизм|Донатизм]] рыцҳаршьон, [[Католическая церковь|Акатоликатә уахәама]] амчра азхаҵара мап ацәыркуан. ==== Аберберцәа ==== Карфаген аҭыԥантәи анхацәа анырра ду рынаҭон. Усҟан [[Берберы|аберберцәа]] [[сельское хозяйство|ақәаарыхреи]], [[ремесло|анапҟазареи]], [[торговля|ахәаахәҭреи]], [[Политическая система|аполитикатә еиҿкаареи]] еиуеиԥшым аҳәынҭқарратә усбарҭақәа рыцхыраара ахьрылшоз аҭагылазаашьаҿы иҟан. Карфаген амчра еизҳацыԥхьаӡа, аберберцәа рҟынтәи џьоукы [[рабство|тәцәас]] иҟалеит, егьи ахәҭа Карфагенаа рымаҵ аура иалагеит, зхы иақәиҭыз абиԥарақәа рҟынтәи аҳазылхра еизыргон. [[IV век до н. э.|IV-тәи ашәышықәсанӡа]] ҳ. ҟ. аберберцәа, [[галлы|Галлацәеи]] дареи [[Маханат|Карфагентәи ар]] рыхәҭак шьақәдыргылеит. [[Первая Пуническая война|Актәи Пуниктәи аибашьраҿы]] Карфаген анаҵаха ашьҭахь, абербертә қьыралатәи рыруаа рџьаԥса ахьырымшәаз азы иқәгылеит, уи 241 инаркны 238 рҟынӡа ҳ. ҟ. иҟан. Урҭ акыр зҵазкуа адгьылқәа рнапахьы иааргеит, насгьы «Ливиатәи» ҳәа изышьҭаз [[Чеканка монет|аԥара ԥыҟҟара]] иалагеит. Карфаген амчра еиҳагьы еиҵахеит анаҩстәи [[Пунические войны|Пуниитәи аибашьрақәа]] рҿы аҵахара ашьҭахь, насгьы 146 шықәсазы ҳ. ҟ. римаа ақалақь ықәырхит. Уи абзоурала, аконтинент аҩнуҵҟа инхоз аберберцәа амч роуа иалагеит. [[II век до н. э.|II-тәи ашәышықәсазы]] ҳ. ҟ. рҟынӡа абербертә ҳәынҭқаррақәак шьақәгылеит, урҭ рҟынтә ҩба [[Нумидия|Нумидиа]] иҟан. Еиҳа ихараны иҟан [[Мавританиа|Мавретаниа]]. Аберберцәа рцивилизациа аҩаӡара ду ааннакылеит [[Масинисса]] ихаан, II-тәи ашәышықәсазы ҳ. ҟ. Уи [[дань|даныԥсы]] ашьҭахь [[148 год до н. э.|148 шықәсазы]] ҳ. ҟ., Бербертәи аҳрақәа акырынтә рҽеидырҵон, аха ихыбгалон. Масинисидтәи адинастиа ыҟан римаа 24 шықәсазы Бербертәи атәылақәа зегьы рнапаҿы иааргаанӡа. === Сомали === [[Файл:Qableh1.JPG|мини|250пкс|Сомалитәи акультура ажәытә центр ахыжәжәарақәа.]] Ажәытәан, иахьатәи [[сомалийцы|Сомалиаа]] рхылҵшьҭрақәа [[Западный мир|Мраҭашәареи]] адунеи атәылақәеи рыбжьара ахәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа рҿы акыр зҵазкуа ҭыԥны иҟан. Сомалитәи амшынуааи аҭиҩцәеи [[ладан|асакәмал]], [[Мирра (смола)|амзаша]], [[пряности|аххылақәа]] ааргон, урҭ [[Древний Египет|мысраа]], [[финикийцы|финикиаа]], [[Микенская цивилизация|микенаа]], [[Вавилония|вавилонаа]] рыхә ҳаракны иршьон<ref>Phoenicia, pg. 199.</ref><ref>Rose, Jeanne, and John Hulburd, ''The Aromatherapy Book'', p. 94.</ref>. Сомалитәи ақалақьқәа Опоне, [[Гвардафуй|Мосиллон]], [[Бербера|Малао]] Индиеи Абырзенцәа-Римтәи адунеии рыбжьара ахашәалахәы рацәаны ирызҭо ахәаахәҭра алахәхаразы азин аиуразы Сабаиаа, [[Парфия|Парфиа]], [[Аксумское царство|Аксумитцәа]] ирыцлабуан<ref>Vine, Peter, ''Oman in History'', p. 324.</ref>. === Римтәи Аҩадатәи Африка === [[Файл:Roman Africa.JPG|мини|250пкс|Аҩадатәи Африка Римтәи аимпериа аан.]] [[берберы|Абербертә уааԥсыра]] реиҭаҵрахь икылнагеит Римтәи анапхгара аан иҟаз адгьылқәаарыхратә ҵакырақәа [[Урбанизация|рурбанизациа]]. [[Кочевники|Зҭыԥ аҟынтә инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа ажәларқәа]] мчыла уа инхар акәын, мамзаргьы иахьыцәҳәыроу аҭыԥқәа рахь [[Миграция населения|ииасыр]] акәын. Иҭыԥынтәалаз ахылҵшьҭрақәа рхақәиҭра рцәыӡит. Аха аберберцәа ракәзар еснагь римтәи анапхгара ирҿагылон. Римтәи амал ахьчаразы [[Список римских императоров|аимператор]] [[Траян|Траиан]] Ореси Неменшеи рышьхақәа рҿы аладатәи аҳәаа шьақәиргылеит, насгьы ирацәаны ахырӷәӷәарҭақәа иргылеит. Римаа [[II век|II-тәи ашәышықәсазы]] [[Сетиф|Ситиф]] азааигәара иҟаз адгьылқәа рнапаҿы иааргеит, аха мраҭашәараҟа Римтәи анырра акыр аамҭа аԥшаҳәа аҟынӡа инаӡон. Римаа Аҩадатәи Африкаҿы ар маҷ аанкыланы ирыман, урҭ 28 нызқь [[Римский легион|легионерцәа]] иреиҳамызт. II-тәи ашәышықәса инаркны [[Нумидия|Нумидиеи]] Мавретаниатәи аҩ-провинциеи рҿы иҟаз агарнизонқәа еиҳарак аҭыԥантәи ауааԥсыра рақәын изыхьчоз. [[Клавдий|Клавдиа]], [[Нерва]], [[Траян|Траиан]] рнапхгараан Аҩадатәи Африка аветеранцәа-алегионерцәа рынхарҭа ҭыԥқәа еизҳауан. Аҩадатәи Африка ача аарыхырҭа дгьыл аимпериа ҳәа иашьҭан, араантәи егьырҭ [[Римская провинция|апровинциақәа]] рахь, ахәҭакахьала [[Италия (римская провинция)|Италиаҟа]], [[Римская Греция|Грециаҟа]] ирышьҭуан арыц, иара убас ашәырқәа, алаҳа, ажь, аҟәыдхкқәа. А-II-тәи ашәышықәсанӡа [[масло|азеиҭын]] ахәаахәҭраҿы аҭыԥ ду ааннакылон. Аимпериа аилабгара алагамҭа Аҩадатәи Африка уиаҟара анырра амамызт. Аха араҟагьы ақәгыларақәа ирылагеит. [[238 год|238 ашықәсазы]] адгьылмпыҵакыҩцәа аемператор ифинанстә политика иаҿагыланы ақәгылара ҟарҵеит, аха уи лҵшәадамхеит. 253 инаркны 288 рҟынӡа Мавретаниа ашьхақәа рҿы [[берберы|аберберцәа]] рықәгыларақәа маҷмызт. Аха аимпериа иазеиԥшыз аекономикатә проблемақәагьы араҟагьы анырра рыман. Ақалақьқәа рыргылара аанкылан уҳәар ауеит. Аҩадатәи Африка ауриацәа рацәаҩны инхон. Урҭ рахьтә шьоукы Иудеиантә, ма Палестинантә ихырҵәаны иааган, Римтәи анапхгара иаҿагылаз ақәгыларақәа рышьҭахь, шьоукы финикииаа ирыцны кыр хара араҟа инхеит. Уи адагьы, бербер жәларқәак [[иудаизм|аиудаизм]] рыдыркылеит. [[Христос|Ахристианра]] [[Северная Африка|Аҩадатәи Африкахь]] иааит II-тәи ашәышықәсазы, насгьы ирласны ақалақьқәеи атәцәеи рыбжьара аларҵәара аиуит. [[IV век|IV-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭазы иҭыԥынтәалаз ауааԥсыра ахьынхоз адгьылқәа зегьы христиантә динхаҵараны иҟалеит, абербер жәларқәак реиԥш. 313 ашықәсазы Аҩадатәи Африкаҟны аларҵәара аиуит [[донатизм|адонатизм]], [[Список римских императоров|аимператор]] [[Диоклетиан]] ишьҭашәарыцарақәа раан адин аанзыжьыз аԥшьаҩцәа рыла. Адонатистцәа аимператор [[Константин I Великий|Константин]] [[Церковь (институт)|ауахәама]] аусқәа иахьыҽрылаирхәуаз иақәшаҳаҭымызт, аха ақьырсианцәа реиҳараҩык гәахәарыла аҳәынҭқарра разхаҵара рыдыркылеит. Адонатистцәеи [[История христианства в Римской империи|Римтәи асистема адгылаҩцәеи]] рыбжьара аиҿагылара ӷәӷәа ҟалеит. Донатизм акритика азызуаз иакәын иԥшьоу [[Аврелий Августин|Августин]]. Иара излашьақәирӷәӷәоз ала, аԥшьаҩцәа рхымҩаԥгашьа бааԥс аҵабыргқәа ԥхасҭанатәуам, избанзар урҭ ииашоу агәацԥыҳәара ахьрымоу Қьырса иҟны ауп. Августин ақьырсиантә еиҳабыра азин дадгылан, [[схизма|асхизматцәеи]] [[еретик|аеретикцәеи]] рхьырхәразы. Аиҿагылара азы аӡбара аднакылеит Карфагентәи аныхабаа 411 азы, аха [[VI век|VI-тәи ашәышықәса]] аламҭалазгьы Аҩадатәи Африка аҿы иҷыдоу адонатисттә еилазаарақәа ыҟан. Римтәи амчра хәыҷы-хәыҷла аилаҳарахь неиуан, хаз игоу ашьхатә ҵакырақәа рҿы ишьақәдырӷәӷәо иалагеит ихьыԥшым аҳрақәа. Уаантәи [[берберы|аберберцәа]] ақалақьқәа ирықәлон. 420 ашықәсазы [[вандалы|авандалцәа]] Аҩадатәи Африка иааит. Урҭ [[Карфаген (государство)|Карфаген]] ргеит, 439 азы [[Королевство вандалов и аланов|Вандалцәеи Аланцәеи рҳәынҭқарра]] шьақәдыргылеит, уи 533 шықәсанӡа иҟан, [[Адгьылбжьаратәи амшын|Адгьылбжьаратәи амшын]] аҿы ахәаахәҭра анапхгара аҭо. Аҳәынҭқарра рнапаҿы иааргеит [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] [[Список византийских императоров|аимператор]] [[Юстиниан I|Иустиниан]] ихаан, уи ир напхгара рзиуан акомандир [[Велисарий|Велисари]]. Аҭыԥантәи ауааԥсыра 12 шықәса рыҩныҵҟа иаҿагылон, аха уи ашьҭахьгьы Византиа Аҩадатәи Африка пхылаԥшра ԥсыҽны иаанхон [[Константинополь]] ахьыхарази, аимпериатә интересқәа ахьмаҷызи, акоррупциа ахьыҟази. Убри аҟнытә, ари арегион аԥсылманцәа рҿагылара залмыршеит. === Аксум === [[Файл:LocationAksumiteEmpire.png|мини|221пкс|Аксум аҳәынҭқарра]] [[Файл:ET Axum asv2018-01 img37 Stelae Park.jpg|мини|221пкс|[[Аксумский обелиск|Аксумтәи аобелиск]], аксумтәи ацивилизациа иасимволуп.]] Раԥхьатәи аҳәынҭқарратә шьақәгылараны иҟан [[Д'мт]] иахьатәи [[Еритреиа|Еритреиеи]] Аҩадатәи [[Ефиопиа|Ефиопиеи]] рыдгьылқәа рҿы, уи [[VIII век до н. э.|VIII]]—VII-тәи ашәышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. иҟан. Иара [[Красное море|Амшын Ҟаԥшь]] нырцә Мысреи Адгьылбжьаратәи амшыни ирылахәаахәҭуан, уахь асакәмал ргон. V-тәи, III-тәи ашәышықәсақәа рыбжьара ҳ. ҟ. Д'мт аилаҳара иалагеит, уи аҭыԥан даҽа ҳәынҭқарратә шьақәгыларақәак ҟалеит. Анаҩс, Сабатәи абаӷәаза ала [[ладан|аладатәи]] [[Аравия|Арабтәыла]] ахәаахәҭра еиҭаҿиеит. [[Адулис]] акырзҵазкуа ахәаахәҭратә центрны иҟалеит. Аравиатәи [[Сабеи|сабеиааи]] [[Ефиопиа|Ефиопиа]] аҩадатәи ахәҭаҿы инхоз ауааи реизыҟазаашьақәа ирыбзоураны [[геэз|геезтәи]] акультуреи, абызшәеи, [[вино|аҩы]]реи шьақәгылеит. Уи иахҟьаны Аксум шьақәгылеит, Мысреи, Рими, [[Причерноморье|Амшын Еиқәа атәылаҿацә]], уимоу [[Персия|Персиеи]], [[Индиа|Индиеи]], [[Китаи|Китаии]] ирыбжьоу а[[пряности|ҳ]]әаақәа рыла еицырдыруаз. V-тәи ашәышықәсазы ҳ. ҟ. Аксум еизҳазыӷьон [[слоновая кость|аслан абаҩ]], [[гиппопотам|агиппопотам]] ацәақәа, [[золото|ахьы]], аххылақәа, асланқәа, [[стекло|асаркьа]], [[латунь|аџьаз шкәакәа]], [[медь|абҩа]] рыҭирала, насгьы [[серебро|араӡын]], [[масло|азеиҭын]], аҩы раагарала. Аксум аҵакыра иаҵанакуан хәҭа-хәҭала ҳаамҭазтәи [[Судан]] мрагыларатәи ахәҭа, Ефиопиа аҩадатәи ахәҭа, [[Еритреиа|Еритреиа]]. Аксумаа аҳҭынрақәеи [[Мегалиты|амегалиттә]] нышәынҭрақәеи дыргылон. 300 шықәсазы Аксум ахатәы араӡни ахьи [[Монетное дело|ԥарақәа ԥнаҟон]]<ref>Collins, Robert O., and James M. Burns (2007), ''A History of Sub-Saharan Africa'', pp. 66-71. [[New York City]]: [[Cambridge University Press]]. ISBN 978-0-521-68708-9.</ref>. 331 ашықәсазы Аксумиттәи анапхгаҩы [[Эзана|Езан]] [[Монофизитство|амонофизиттә]] қьырсианра идикылеит. 350 шықәсазы, Сириатәи абертә традициа Ефиопиа ишьақәгылеит, уи [[Коптская православная церковь|Копттәи ауахәама]] шьаҭас иамоуп<ref>Iliffe (2007), p. 41.</ref>. VI-тәи ашәышықәсазы Аксум Сабеи Аравиатәи адгьылбжьахабжа рыбзоурала аҽырҭбаара алнаршеит, аха ашәышықәса анҵәамҭазы аџьамцәа аксумаа ықәырцеит. Мраҭашәаратәи Азиа ахәҭаҿы аԥсылманра амч анаиу, Аксум Адгьылбжьаратәи амшыни иареи реимадара ҿахҵәеит, Амшын Ҟаԥшь аҟны ахәаахәҭра еилаҳаит, [[Аџьамцәа|Персиатәи]] аԥшаҳәахьы ииасит<ref>Shillington (2005), pp. 66-71.</ref>. Абарҭ афакторқәа ирыхҟьеит аҳәынҭқарра аилаҳара. 800 шықәсазы аҳҭнықалақь ашьхаратә ҭыԥқәа рахь ииасит, Аксум амчрагьы каҳаит. === Мраҭашәаратәи Африка === Мраҭашәаратәи [[Сахель|Сахел]] аҿы иҭыԥынтәалоу аилазаарақәа ҟалеит ауаа ашыи [[сорго|абаџьари]] раарыхра ианалга. Археологиатә шьақәырӷәӷәарақәа ишаадырԥшуа ала, [[2-е тысячелетие до н. э.|4 нызқь шықәса]] раԥхьа [[Западная Африка|Мраҭашәаратәи Африка]] аҿы анхарҭа дуқәа шьақәгылеит. Аамҭакала, Сахара анҭыҵтәи ахәаахәҭра ҟалеит, уи абзоурала аҩадеи аладеи [[рыба|рыбжьара]] еиуеиԥшым атауарқәа реимадара алыршахеит. Еиуеиԥшым ахылҵшьҭрақәа злахәыз аиҭныԥсахларатә система: адгьылқәаарыхыҩцәа [[соль|аџьыкхыш]] роуан [[кочевники|зҭыԥ аҟынтә инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа]] ажәларқәа рҟынтәи, зҭыԥ аҟынтә инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа ажәларқәа ракәзар [[Акәац|акәаци]] егьырҭ афатә аалыҵқәеи роуан ахьшьцәеи [[саванна|асаванна]] адгьылқәаарыхыҩцәеи рҟынтә, иара убас аӡиас [[Нигер (река)|Нигер]] аҟынтәи аԥсыӡ, абнаҿы инхоз ауааԥсыра ракәзар ацәеи акәаци рыла еиқәдыршәон<ref>Collins and Burns (2007), pp. 79-80.</ref>. [[Файл:Nok sculpture Louvre 70-1998-11-1.jpg|мини|слева|221пкс|[[Нок (цивилизация)|Нок ацивилизациа]] аҳаҭәараҷ. [[Терракота|Атерракота]]. [[Лувр]]]] Ихадоу заанаҵтәи аиланхарҭақәа рахь иаҵанакуан иахьатәи [[Мавританиа|Мавританиа]] аҵакырадьыл иаԥну [[Тишит|Тишити]] [[Уалата|Уалатеи]]. Уаанӡатәи Сахаратәи асаваннаҿы 500 раҟара ахаҳәтә нхарҭақәа рцәынхақәа ыҟоуп, урҭ рҿы инхоз ауааԥсыра аԥсыӡ ркуан, насгьы ашыӡ аадрыхуан. Урҭ зыргылаз [[Сонинке (народ)|сонинке]] ажәларқәа роуп. Ҳера ҟалаанӡа 300 шықәса шагыз уи аҭыԥ ҭабеит, ақалақь еилабгеит, уа инхоз ауааԥсыра [[Кумби-Сале|Кумби-Салеҟа]] ииасызар ҟалап. Архитектура анализ рзуреи [[Керамика|акыцӡратә аалыҵқәеи]] шаҳаҭра руеит Тишита ажәларқәа ԥхьаҟатәи [[Империя Гана|Гана аимпериа]] ажәларқәа ирзааигәан ҳәа. рыҭҵаара иаанарԥшуеит Тишита ауааԥсыра ԥхьаҟатәи Ганатәи аимпериа ауааԥсыра ишрыдҳәалаз. [[Дженне|Џьенне]] аиланхарҭаҿы инхоз аихеи амра иаблыз анышәаԥшьи рыла аҩнқәа рыргылашьа рдыруан<ref>Iliffe, John (2007). pp. 49,50</ref><ref>Collins and Burns (2007), p. 78.</ref>. Урҭ рхыԥхьаӡара шьақәнарӷәӷәоит анышәынҭра ду. Ҳера ҟалаанӡа 250 шықәса рҟынӡа Џьенне қалақь дуун, ахәаахәҭра ахьышәҭыкакаҷуаз ҭыԥын. Анаҩс алада, Нигериа агәҭаны [[1000-е годы до н. э.|1000 шықәсазы]] ҳ. ҟ. ицәырҵит [[Нок (цивилизация)|Ноктәи]] акультура, зыуаажәларра рзы иҳараку ацентрализациа зҟазшьаз. Акультура еицырдыруеит ауаҩы ихқәа, асланқәа, егьырҭ аԥстәқәа зну [[терракота|атерракотатә]] фигурақәа рыла. [[V век до н. э.|V-тәи ашәышықәсазы]] ҳ. ҟ. араҟа аиха арҭәара рҵеит, аха хышә шықәса рышьҭахь ари акультура ыӡит. Акультура атрадициақәа [[Йоруба (народ)|Иоруба]], [[бини|Бини]] ркультурақәа рҟны иацҵан ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref>Shillington, Kevin (2005), p. 39.</ref>. === Банту рнырхара === [[Файл:Bantu Phillipson.png|мини|250пкс|'''1''' = 3000 — 1500 ҳера ҟалаанӡа ацәырҵра<br>'''2''' ~ 1500 ҳера ҟалаанӡа. актәи амиграциа<br>{{nbsp|4}} '''2.a''' = Мрагыларатәи банту,{{nbsp|2}}'''2.b''' = Мраҭашәаратәи банту<br>'''3''' = 1000-500 ҳера ҟалаанӡа [[Уреве]] мрагыларатәи банту акультура аԥҵара<br>'''4''' — '''7''' = алада анаскьара<br>'''9''' = 500 ҳера ҟалаанӡа — 0 [[Конго (народ)|Конго]] жәлар, банту аетникатә макрогәыԥ рцәырҵра.<br>'''10''' = 0-1000 ахыркәшаратә фаза<ref>after Derek Nurse und Gerard Philippson: The Bantu Languages. Routledge, London 2003.</ref>]] Африка аҭоурых аҿы акыр зҵазкуа хҭысны иҟалеит [[Банту (группа народов)|Банту]] жәларқәа аконтинент аҿы рнрхара. [[Банту (языки)|Банту бызшәала]] ицәажәоз ауаа [[2-е тысячелетие до н. э.|а-2-тәи азқьышықәсазы]] иалагеит иахьатәи [[Камерун]] аҵакырадгьыл аҟынтәи [[Великие Африканские озёра|Африкатәи Аӡиас Дуқәа]] рахь аиасра. Ҳара ҳҟынӡа [[1-е тысячелетие до н. э.|1-тәи азқьышықәсазы]] Банту бызшәала ицәажәон [[Центральная Африка|Абжьаратәи Африка]] иахьаҵанакуаз. Ҳера ҟалаанӡа [[II век до н. э.|а-II-тәи ашәышықәсазы]] Банту жәларқәа [[Замбези]] аҳәааҿы инхеит, анаҩс мраҭашәарала иахьатәи [[Ангола|Анголаҟа]], мрагыларала иахьатәи [[Малави]], Замбиа, [[Зимбабве]] рахь ииасит. Мрагыларахь даҽа ныҟәарак ҟалеит 2 нызқь шықәса раԥхьаҟа, Банту ажәларқәа [[Индийский океан|Индиатәи аокеан]] аԥшаҳәа — [[Кениа|Кениеи]] [[Танзаниа|Танзаниеи]] ианнеи. Мраҭашәаратәии аладатәи рҽеидыркылеит, анаҩс [[Мозамбик]] инхеит, уи ашьҭахь [[Мапуту|Мапуто]], нас [[Дурбан]] инаӡеит. А-V-тәи ашәышықәсазы бантуцәа [[Мадагаскар]] иалалеит. Актәи азқьышықәса аҩбатәи азбжазы Банту жәларқәа нхо иалагеит [[Южная Африка|Аладатәи Африка]] [[Большой Кей|Аӡиас ду Кеи]] аԥшаҳәаҿы. Банту рқыҭанхамҩатә кульура хада, [[сорго|абаџьар]], [[Намибиа|Намибиеи]] [[Мыс Доброй Надежды|Агәыӷра Бзиа ахықәи]] рзааигәара изыҿиомызт. Аладатәи Африка иаанхаз адгьылқәа рҿы [[койсанские народы|акоисан жәларқәа]] ндырхон. == 500—1800 == === Аҩадатәи Африка === [[Файл:Almohad1200.png|мини|250пкс|[[Альмохады|Альмохадаа]] рҳәынҭқарра 1200 шықәсазы.]] [[Файл:Great Mosque of Kairouan Stitched Panorama - Grande Mosquée de Kairouan Panorama.jpg|мини|250пкс|[[Кайруан|Каируан]] иҟоу [[Мечеть Укба|Укба аџьаама]], 670 шықәсазы [[Омейяды|Омеиадаа]] идыргылаз<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=sm0BfUKwct0C&pg=PA248&dq=mosque+kairouan+oldest+in+north+africa&hl=fr&ei=1dkVTbvFE9Sy8QPny9z-Bg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&q=mosque%20kairouan%20oldest%20in%20north%20africa&f=false |title=Hans Kung, ''Tracing the Way : Spiritual Dimensions of the World Religions''. Continuum International Publishing Group. 2006. page 248 |access-date=2017-10-02 |archive-date=2017-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170113125330/https://books.google.com/books?id=sm0BfUKwct0C&pg=PA248&dq=mosque+kairouan+oldest+in+north+africa&hl=fr&ei=1dkVTbvFE9Sy8QPny9z-Bg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&q=mosque%20kairouan%20oldest%20in%20north%20africa&f=false |url-status=live }}</ref>.]] 711 шықәсазы, [[Северная Африка|Аҩадатәи Африка]] зегьы арабцәа иргеит, [[X век|X-тәи ашәышықәсазы]], ауааԥсыра реиҳараҩык амсылманра рыдыркылеит<ref name="Shillington 2005 pp. 65-67">Shillington (2005), pp. 65-67, 72-75.</ref>. [[IX век|IX-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭазы, арабцәа рқәыларақәа ирыхҟьаны иҟалаз акзаара аҵыхәтәа ԥҵәеит. Аԥааимбар иҭыԥ ацҵара азин азы ақәԥара цон. Раԥхьа [[Омейяды|Омеиадцәа]] Халифат амчра рнапаҿы иааргеит, рқалақь хада [[Дамаск]] ишьақәдыргылеит. [[Аббасиды|Аббасидцәа]] амчра анырцәырга, рнапхгара ацентр [[Багдад|Багдадҟа]] ииаргеит. Ахақәиҭра бзиа избоз Аҩадатәи Африка аҟынтәи иааз [[берберы|аберберцәа]], русқәа рҿы адәныҟатәи аҽалагалара згәамԥхоз, арабцәа аортодокстә ԥсылманраҿы рымацара рыҟазаара зҭахымыз, Аббасидцәа зҿагылаз [[шииты|ашииттәи]] [[Хариджиты|ахариџьиттәи]] аԥсылманра рыдыркылеит. VIII-тәии IX-тәии ашәышықәсақәа рзы [[Магриб]] Багдат иаҵанамкуаз хариџьиттәи аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа рацәаны ишьақәгылеит. X-тәи ашәышықәсазы, ашиитцәа [[Шьамтәыла|Сириантәи]] иааит, [[Магомет|Моҳаммед]] иԥҳәыс [[Фатима Захра|Фатима]] ҳалхылҵшьҭроуп ҳәа, Магреб аҟны Фатимидтәи адинастиа шьақәдыргылеит. 950 шықәсазы Магреб зегьы ргеит, 969 шықәсазы иргеит Мысра<ref>Shillington (2005), pp. 75, 76.</ref>. Абдуллаҳ ибн Иассин аԥсылманра арыцқьара иҽазишәо, иахьатәи [[Мавританиа|Мавританиеи]] Мраҭашәаратәи Сахареи рҿы инхоз [[Санхаджи|Санҳаџьа]] абербер жәларқәа рыбжьара [[Альморавиды|Алморавидтәи]] аиҿкаара шьақәиргылеит. Санҳаџьа аберберцәа, [[Сонинке (народ)|Сонинке]] иеиԥш, [[язычество|амырҭаҭра]] ныҟәыргон. [[Абдулла ибн Ясин ауль Гузулий|Абдуллаҳ ибн Иасин]] ирласны иԥшааит ашьҭанеицәа [[Лемтуны|Лемтунцәа]] Санҳаџь рхылҵшьҭра рыбжьара, урҭ аладахьы Сонинке, аҩадахьы [[зената|Зената]] рықәыӷәӷәон. 1040 шықәсазы Лемтунцәа Алморавидтәи аидеологиа инагӡаны ирыдыркылеит. Лемтунтәи ахадацәа [[Яхья ибн Омар|Иаҳиа ибн Омари]] [[Абу Бекр ибн Омар|Абу Бекр ибн Омари]] амчра ҭыԥ ду рнапаҿы иааргеит, атәыла ҩ-хәҭакны еиҩыршеит, избан акәзар напхгаҩык изы идуӡӡан. Аладахьы, Ку-Ку Сонинкеи иареи еибашьуа, Абу Бакр напхгара ҟаиҵон, егьи аганахьала — [[Юсуф ибн Ташфин|Иусуф ибн Ташфин]], уи Аҩадатәи Африка адагьы, [[Пиренейский полуостров|Пириниеитәи адгьылбжьахабжа]] ахәҭак игеит<ref>Shillington, Kevin (2005). p 90.</ref>. Абу Бакр иԥсҭазаара далҵит 1087 шықәсазы, уи иԥсра ашьҭахь Сонинкеа ирцәыӡыз рыдгьылқәа дырхынҳәит. [[Файл:Safi minaret.png|мини|слева|250пкс|Альмохадтәи аминарет [[Сафи (город)|Сафи]]]] А-X-тәи ашәышықәса инаркны XIII-тәи ашәышықәсанӡа, хыԥхьаӡара рацәала [[Бедуины|абедуинцәа]] [[Аравийский полуостров|Аравиитәи адгьылбжьахабжа]] аанрыжьит. 1050 шықәсазы миллионк аԥшьбарак раҟара [[арабизация|Арабтә]] хьыԥшыҩцәа Магребҟа ииасит. Урҭ рҟынтә Африка аҩадатәи агаҿа иаваршәны ицаз ''Бану Хилал'' ҳәа ирышьҭан; [[Атлас (горы)|Атлас ашьхақәа]] рҟынтәи аладахьы ицаз ''Бану Сулаим'' ҳәа ирышьҭан. Абри аиҿкаара иабзоураны, [[Араб бызшәа|араб бызшәа]] ахархәара аҭыԥ аҽарҭбааит, [[Берберские языки|абербер бызшәа]] ԥсыҽхо иалагеит, Аҩадатәи Африка арабтәра иалагеит. Анаҩс, арабтәи абербертә гәыԥқәа руак Хаввара, [[Мсыр|Мысра]] иалсны [[Нубия|Нубиаҟа]] инеит. [[1140-е|1140-тәи]] ашықәсқәа рзы [[Абд аль-Мумин|Абд ал-Мумин]] [[Альморавиды|Алморавидцәа]] рҿаԥхьа аџьиҳад рылеиҳәеит, урҭ ацәгьареи акоррупциеи рзы ахара рыдҵаны<ref>Shillington, Kevin (2005), pp. 156, 157</ref>. Аҩадатәи абербер жәларқәа еидкыланы, урҭ риааира илшеит, насгьы Алмохадцәа рдинастиа ҿыц аԥиҵеит. Уи аамҭазы Магреб инагӡаны иԥсылманын, насгьы аԥсылмантә культура ацентрқәа иреиуахеит, [[грамотность|аҵарадырреи]] аҭҵаарадырреи рыҩаӡара ҳаракын, аматематикатә дыррақәагьы уахь иналаҵаны. XIII-тәи ашәышықәсазы Алмоҳадтәи аҳәынҭқарра х-хәҭакны еиҟәшахеит. [[Кастилия (королевство)|Кастилиа]], [[Арагон (королевство)|Арагон]], [[Королевство Португалия|Португалиа]] ҳәа изышьҭоу ақьырсиантә ҳәынҭқаррақәа аԥсылманцәа Пиринеитәи адгьылбжьахабжа шамахамзар инагӡаны иалырцеит. 1415 шықәсазы Португалиа Аҩадатәи Африка адгьылқәа дырхынҳәуа иалагеит, абаӷәазатә қалақь [[Сеута]] аанкыланы. Дук мырҵыкәа [[Испаниа|Испаниеи]] Португалиеи егьырҭ абаӷәазақәа ргеит. 1492 азы Испаниа иагеит [[Гранадский эмират|Гранадатәи Аемират]], аҵыхәтәантәи аԥсылмантә ҳәынҭқарра адгьылбжьахабжаҿы, уи [[Пиренейский полуостров|Ибериаҿы]] 8 ашәышықәса ирылагӡаны иҟаз аԥсылмантә напхгара аҵыхәтәа ԥнаҵәеит<ref>Shillington (2005), pp. 88-92.</ref>. Португалиеи Испаниеи [[Танжер]], [[Алжир (ақалақь)|Алжир]], [[Триполи]], [[Тунис (город)|Тунис]] абаӷәазақәа ргеит, аха урҭ ринтересқәа [[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] аинтересқәа ирықәшәауа иалагеит, аҭырқәцәа апираттә тактика рхы иархәаны урҭ абаӷәазақәа дырхынҳәит. Аҭырқәа корсарцәа Аҩадатәи Африка абаӷәазақәа рҟынтәи иааиԥмырҟьаӡакәа ақьырсиантә ахәаахәҭратә ӷбақәа ирықәлон. Формалла, уи аамҭазы, Аҩадатәи Африка Османтәи Аимпериа иаҵанакуан, аха ииашаҵәҟьаны, Ҭырқәтәыла анапхгара ԥсыҽын, амшын аԥшаҳәа иаԥну ақалақьқәа рахь мацара акәын иахьнеиуаз. [[Сахара]] инҭыҵны ахәаахәҭра мҩаԥысуан, Триполиатәи [[Паша (титул)|аҭырқәа ԥашьацәа]] [[Борну|Борнутәи]] атәцәа рыдыркылон, аҽқәеи, абџьари, аибашьратә хыхьчагақәеи ҭины<ref>Shillington, Kevin (2005), pp. 166,167</ref>. [[XVI век|XVI ашәышықәсазы]], алегенда излаҳәо ала, рышьҭра Маҳаммед иԥҳәыс лҟынтәи иааз арабтәи аныҟәаҩцәа, [[Марокко]] аиааира ргеит, еидыркылеит, [[Саадиты|Саади]] адинастиа шьақәдыргылеит. Урҭ Османтәи Аимпериа [[Атлантикатә аокеан|Атлантикатәи Аокеан]] аҟынӡа анеира иаԥырхагахеит, насгьы Апортугалцәа мраҭашәаратәи агаҿа аҟынтәи иқәырцеит. Аҳәынҭқарра зегь реиҳа аизҳазыӷьара аиуит [[Ахмад аль-Мансур|Аҳмад ал-Мансур]] ихаан. 1591 азы иара [[Сонгай (государство)|Сонгхаи]] Аимпериа дақәланы даиааит, ахьы аҭира инапаҿы иааганы, уи ҩ-ганк рыла ицон — мраҭашәаратәи агаҿахь европатәи амшынуаа рзы, мрагыларахь [[Тунис (город)|Тунисҟа]]. XVII-тәи ашәышықәсазы Марокко Сонгхаи ианапхгара еиҵахеит. 1603 ашықәсазы Аҳмад данԥсы ашьҭахь, иҳәынҭқарра ҩ-хәҭакны еиҟәшахеит, рыгәҭаны иҟан [[Фес|Феси]] [[Марракеш|Марракеши]]. [[Мулай Рашид ибн Шериф|Мулаи аль-Рашид]] [[Алауиты|Алавитцәа]] рдинастиа аԥҵарала атәыла еиҭеидикылеит. Анаҩс уи [[Мулай Исмаил ибн Шериф|Исмаил ибн Шариф]] ирӷәӷәеит, [[Судан|Судантәи]] иааз атәцәа рыла ар еизирҳауан<ref>Shillington (2005), pp. 167—168.</ref>. ==== Мысра ==== [[Файл:FatimidCaliphate969.png|мини|270пкс|[[Фатимидский халифат|Фатимидтәи ахалифат]]]] 642 шықәсазы, [[Византийский Египет|Византиатәи]] Мысра арабцәа иргеит, уи раԥхьа [[Омейядский халифат|Омеиадтәи]], нас [[Аббасидский халифат|Аббасидтәи ахалифат]] иахәҭакын 969 шықәсанӡа, [[Фатимиды|Фатимидаа]] ианырга<ref name="Shillington 2005 pp. 65-67"/>. Фатимидцәа рхаан Мысра еизҳазыӷьон, аӡҭарчқәеи аканалқәеи еиҭашьақәдыргылеит, ачарыци, ақьари, ақәнеи, абамбеи рҽаҩра еизҳауан. Мысра ақәнеи аласеи ирылхыз амаҭәақәа ҭзыжьуаз ихадоу атәылақәа ируакхеит. Амшын Ҟаԥшьи Адгьылбжьаратәи амшыни рҿы уи ахәаахәҭра еизҳаит. [[Каир]] ахьтәы ԥара ҭрыжьуан, уи фатимидаа рдинар ҳәа иашьҭан. Аекономика [[феллах|анхаҩцәа-адгьылқәаарыхыҩцәа]] рҟынтә еизыргоз ашәахтәқәа шьаҭас иаман. Ашәахтә еизгара 969 шықәсазы аиааира иалахәыз абербер ԥызацәа рус акәын. Урҭ ахалиф еизыргаз ахәҭак ирҭон, егьи рхазы иаанрыжьуан. Аамҭақәак рнаҩс урҭ аамсҭцәахеит, насгьы адгьылмпыҵакратә аристократиа шьақәдыргылеит<ref>Shillington, Kevin (2005), p. 157.</ref>. Ар хадырҭәаауан [[Тюрки|атиурк]] хылҵшьҭра змоу атәцәа рыла, урҭ [[мамлюки|амамлиукцәа]] ҳәа ирышьҭан, иара убас [[Судан|Судантәи]] [[пехота|аршьаҟауааи]], зхы иақәиҭыз аберберцәеи рыла. 1150-тәи ашықәсқәа рзы адгьыл ахашәалахәы еиҵахеит, ар ақәгылара ҟарҵеит, иҟалеит аилаҩеиласрақәа, ахәаахәҭра каҳаит, уи иахҟьаны Фатимидтәи ахалифцәа рымчра ԥсыҽхеит<ref>Shillington (2005), p. 158.</ref>. 1160-тәи ашықәсқәа рзы Мысра ашәарҭара цәырҵит [[Крестовые походы|аџьарныҟәгаҩцәа]] рҟынтә. Арабцәа урҭ рҿагыларазы еидикылеит [[курды|Курдтәи]] ар рԥыза [[Салах ад-Дин|Салаҳ ад-Дин]]. Мысра аҳәаақәа рҿы аџьарныҟәгаҩцәа дыриааины 1187 ашықәсазы [[Иерусалим]] ҩаԥхьа игеит. 1171 шықәсазы Фатимидтәи ахалиф данԥсы ашьҭахь, Салаҳ ад-Дин Мысра анапхгаҩыс дҟалеит, Аиубидцәа рдинастиа шьаҭаркны. Иара инапхгара аамҭазы Мысра ислам [[Сунниты|сунниттәи]] атолк ахь ихынҳәит. Ҭырқәтәылантәи арратә маҵзурахьы иаауаз атиурктә тәцәа еиҳа-еиҳа ирацәахон. Арра иацхраауан «[[икта]]» асистема — адгьыл аҟынтәи ашәахтә еизгара, уи арратә маҵзуразы аруаа ирырҭон<ref>Kevin (2005), pp. 158,159</ref>. Аамҭақәак рнаҩс, [[мамлюки|амамлиукцәа]] амч ду змаз адгьылтә аристократиа шьаҭа шьақәдыргылеит. 1250 шықәсазы урҭ Аиубидтәи адинастиа ықәганы рхатәы династиа аԥырҵеит. Амамлукцәа рҟынтә зегь реиҳа иӷәӷәаз ''[[эмир|амирцәа]]'' ҳәа ирышьҭан. Амамлукцәа Мысра 250 шықәса инарзынаԥшуа амчра рнапаҿы иҟан. Уи аамҭазы, урҭ рнапхгара аҵаҟа иҟаз адгьылқәа [[Палестина (историческая область)|Палестинаҟа]] идырҭбааит, аџьарныҟәгаҩцәа ириааит, 1260 шықәсқәа рзы Аин Џьалуттәи аибашьраҿы амонголцәа рқәылара ааныркылеит. Мамлиуктәи Мысра аԥсылманреи иԥшьоу уи ақалақьқәа [[Медина|Мединеи]] [[Мекка|Меккеи]] рыхьчаҩыс иҟалеит. Аха аамҭа цацыԥхьаӡа, икта асистема арратә мчқәа рыла аиқәыршәара ааннакылеит. Амамлиукцәа рыдгьылқәа ҭынхас ирыԥхьаӡо иалагеит, убри азы урҭ амаҵ аура рҭахымызт. Аӡымҩангақәа реиҭашьақәыргылара аанкылан, адгьыл аалыҵ еиҵахеит. Амамлукцәа рырратә технологиа егьырҭ аҳәынҭқаррақәа рҿы аиӷьтәрақәа ирыҵахеит, уаҟа [[огнестрельное оружие|абџьар]] еиҳа аҵакы аманы иҟан<ref>Shillington (2005), pp. 159—161.</ref>. Убри аҟынтә 1517 шықәсазы [[Османтәи аимпериа|Оттомантәи аимпериа]] Мысра иаиааит. Аҭырқәцәа ашәахтә еизгара асистема еиҭашьақәдыргылеит, насгьы Амшын Ҟаԥшь аҿы ахәаахәҭра еиҭашьақәдыргылеит, аха апортугалцәа [[Индийский океан|Индиатәи Аокеани]] иареи ахәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа рыбжьаҵара иаԥырхаган. XVII—XVIII-тәи ашәышықәсақәа рзы амамлукцәа амчрахь ихынҳәит. Урҭ рахьтә еиҳа ибеиаз беиқәа ҳәа ирышьҭан, амчраҵәҟьа дара рнапаҿы иҟан, аҭырқә [[Паша (титул)|ԥашьацәа]] ракәзар, аформалтә мчра мацара акәын ирымаз<ref>Shillington (2005), p. 161.</ref>. [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] имчқәа Мысра иақәлеит 1798 шықәсазы, Франциатәи ар аҭыԥантәи рҿагылара ӷәӷәамызт, аха Британиеи Оттомантәи аимпериеи еицырзеиԥшу рџьабаа абзоурала 1801 ашықәсазы афранцызцәа ықәырцеит. Убри инаркны иалагеит англызцәеи афранцызцәеи рыбжьара Мысра анапхгара азы ақәԥара, уи XIX-тәи ашәышықәса зегьы, а-XX-тәи ашәышықәса ахәҭакгьы иалагӡаны имҩаԥысуан<ref>Shillington (2005), p. 162.</ref>. === Африкатәи Абыкь === ==== Сомали ==== [[Файл:Gondereshe2008.jpg|мини|250пкс|Гондерше ихырӷәӷәарҭа [[Имамат (доктрина)|аимамат]] [[Аджуран (государство)|Аџьуран]] акрызҵазкуа қалақьын.]] [[Сомали|Сомалиинтәи]] [[Красное море|Амшын Ҟаԥшь]] агаҿаҿы аԥсылманра ацәырҵра иахҟьаны, Сомалитәи аҭиҩцәа, [[арабы|арабцәеи]] дареи реизыҟазаашьақәа рыбзоурала, маҷ-маҷ адин ҿыц рыдыркылеит. Аԥсылманра актәи ашәышықәсақәа рзы, аԥсылманцәа рацәаҩны [[Аравийский полуостров|Аравиитә адгьылбжьахабжа]] аҟынтәи аконтинент ахь иааит, анаҩстәи ашәышықәсақәа рзы, «[[Бербера|абербертә]]» цивилизациа иахәҭакыз Сомали ақалақь-ҳәынҭқаррақәа аԥсылмантә ҳәынҭқаррақәаны иҟалеит: [[Могадишо]], Бербера, [[Зейла|Зеила]], Барава, [[Марка (Сомали)|Марка]]<ref name="Laitin">David D. Laitin, Said S. Samatar, ''Somalia: Nation in Search of a State'', (Westview Press: 1987), p. 15.</ref><ref>I.M. Lewis, ''A modern history of Somalia: nation and state in the Horn of Africa'', 2nd edition, revised, illustrated, (Westview Press: 1988), p.20</ref>. Могадишо ақалақь, анаҩс «Аԥсылманра ақалақь» ҳәа изышьҭаз, шәышықәсала [[Восточная Африка|Мрагыларатәи Африкаҿы]] ахьы аҭира напхагара азнауан<ref>Brons, Maria (2003), ''Society, Security, Sovereignty and the State in Somalia: From Statelessness to Statelessness?'', p. 116.</ref><ref>Morgan, W. T. W. (1969), ''East Africa: Its Peoples and Resources'', p. 18.</ref>. Марке, Бараве, [[Хобьо|Хобио]], Могадишо абаӷәазақәа рҿы иҟаз [[Султанат|асултанатқәеи]] ареспубликақәеи еизҳазыӷьон, Арабтәыла, [[Индиа|Индиа]], [[Уанаҿа|Венециа]], [[Персия|Персиа]], [[Мсыр|Мысра]], [[Португалиа|Португалиа]], уимоу [[Китаи|Китаи]] рҟынтә аӷбақәа рыдыркылон<ref>''Journal of African History'' p. 50, by John Donnelly Fage and Roland Anthony Oliver.</ref>. [[Васко да Гама]] Могадишо даҭааит XV-тәи ашәышықәсазы, насгьы ианиҵеит уи ԥшьба-хәба еихагыла змоу аҩнқәеи, аҳҭынра дуқәеи, насгьы ацилиндр еиԥшу [[минарет|аминаретқәа]] змаз аџьаамеи змоу қалақь шдууз<ref>Da Gama’s First Voyage p. 88.</ref>. XVI-тәи ашәышықәсазы [[Барбоза, Дуарте|Дуарте Барбоза]] иҩуан Камбеитәи Аҳра ([[Индиа|Индиа]]) аҟынтәи аӷбақәа рацәаны Могадишоҟа ишаауаз, амаҭәақәеи абеи [[пряности|аххылақәеи]] ааргон, насгьы ахьы, ацәа, аслан абаҩ рҭиуан. Барбоза иазгәеиҭеит амшын аԥшаҳәаҿы иҟоу аџьармыкьақәа рҿы акәац, ачарыц, ақьар, аҽқәа, иара убас ашәырқәа, рацәаны ишыҟаз, урҭ аҭыԥантәи аҭиҩцәа рмал шьақәдырӷәӷәон<ref>''East Africa and its Invaders'', p. 38.</ref>. Могадишо асратә напҟазара иацентрны иҟан, урҭ аба Мысреи Сириеи рахь ирҭиуан, иара убасгьы [[Суахили (народ)|Суахилитәи]] [[Момбаса|Момбасеи]] [[Малинди|Малиндии]] рҟынтәи аҭиҩцәа рзы амҩасратә ҭыԥны иҟан, урҭ Килватәи асултанатцәа ахьы аҭирала еиқәдыршәон<ref>Gujarat and the Trade of East Africa pg.35</ref><ref>The return of Cosmopolitan Capital:Globalization, the State and War, p. 22.</ref>. Ормузтәи аӡыбжьахала инхоз аиудеитә аҭиҩцәа аҭира активла рхы аладырхәуан, урҭ индиантәи абеи ашәырқәеи ааргон, нас арыцқәеи аласеи рахь ирыԥсахуан<ref>''The Arabian Seas: The Indian Ocean World of the Seventeenth Century'', by R. J. Barendse.</ref>. XV-тәи ашәышықәса инаркны [[Малаккский султанат|Малаккеи]] дареи ахәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа рыбжьалеит<ref>''Gujarat and the Trade of East Africa'', p. 30.</ref>. Урҭ аба, [[Амбра|амбра]], афарфор рҭиуан<ref>Chinese Porcelain Marks from Coastal Sites in Kenya: aspects of trade in the Indian Ocean, XIV—XIX centuries. Oxford: British Archaeological Reports, 1978 p. 2.</ref>. Ажирафқәеи азебрақәеи Китаитәи аимпериа [[Империя Мин|Мингҟа]] иргон. Сомалитәи аҭиҩцәа Африкеи Азиеи рыбжьара ахәаахәҭраҿы еицырдыруан<ref>''East Africa and its Invaders'', p. 37.</ref>. Португалиатәи аблокадеи [[Оман|Омантәи]] аҽалагалареи рхы рцәырыхьчарц азы, Индиантәи аҭиҩцәа рхы иадырхәон Сомалитәи абаӷәазақәа Маркуи Баравуи, урҭ Португалиа аиурисдкциа анҭыҵ иҟан<ref>Gujarat and the Trade of East Africa, p. 45.</ref>. ==== Ефиопиа ==== Загве [[Загве (династия)|адинастиа]] иахьатәи [[Ефиопиа|Ефиопиеи]] [[Еритреиа|Еритреиеи]] рҟны анапхгара аман 1137 инаркны 1270 рҟынӡа. Уи ахьӡ ахылҿиааит акушиттә бызшәатә ҭаацәара иаҵанакуа [[агау]] жәлар рбызшәа аҟынтәи. 1270 ашықәс инаркны акыр шәышықәса [[Эфиопская империя|Ефиопиатәи Аимпериа]] Соломонаа рдинастиа напхара азнауан. [[Файл:ET Gondar asv2018-02 img03 Fasil Ghebbi.jpg|мини|270пкс|Ефиопиа аҳ Фасилид иаҳҭынра.]] [[XV век|XV-тәи ашәышықәса]] алагамҭазы, Ефиопиа, [[Аксумское царство|Аксум]] ашьҭахь раԥхьаӡакәны Европатәи аҳрақәеи дареи адипломаттә еизыҟазаашьақәа рыбжьаҵара аҽазнашәон. Еиқәырханы иҟоуп англыз ҳәынҭқар [[Генрих IV (король Англии)|Генрих IV]] Абиссини аимператор иахь ииҩыз ашәҟәы. 1428 ашықәс азы Ефиопиа аимператор Иишак I [[Арагон (королевство)|Арагонтәи]] аҳ [[Альфонсо V Великодушный|Альфонсо V]] иахь ҩыџьа ацҳаражәҳәаҩцәа ишьҭит, урҭ ишьҭит, аха дара ахынҳәра рылымшеит<ref>Ian Mortimer, ''The Fears of Henry IV'' (2007), p.111</ref><ref>Girma Beshah and Merid Wolde Aregay, ''The Question of the Union of the Churches in Luso-Ethiopian Relations (1500—1632)'' (Lisbon: Junta de Investigacoes do Ultramar and Centro de Estudos Historicos Ultramarinos, 1964), pp. 13-4.</ref>. Раԥхьатәи иааиԥмырҟьаӡакәа аимадара ҟалеит 1508 шықәсазы Аимператор [[Давид II (Эфиопия)|Давид II]] ихаан<ref>Girma and Merid, ''Question of the Union of the Churches'', pp. 25.</ref>. Убасҟан ауп [[Адал|Адалтәи асултанатра]] аимпериа ианақәла. [[Португалиа|Апортугалцәа]] Ефиопиатәи анапхгаҩы ицхрааит абџьари 400-ҩык аруааи рыла<ref>Girma and Merid, ''Question of the Union of the Churches'', pp. 45-52.</ref>. [[Адало-эфиопская война|Адала-Ефиопиатәи аибашьра]] [[Оттоманская империя|Оттомантәи Аимпериеи]] Португалиеи анапхгара аҭара азы еибашьуаз иреиуан. 1624 шықәсазы аимператор [[Сусныйос|Сусниос]] [[католицизм|акатолицизм]] анидикыла, атәылаҿы шықәсырацәала аилаҩеиласрақәа ҟалеит, уи иахҟьаны зықьҩыла рыԥсҭазаара иалҵит<ref>Girma and Merid, ''Question of the Union of the Churches'', pp. 91, 97-104.</ref>. [[Иезуиты|Аиезуиттә]] миссионерцәа [[Эфиопская православная церковь|ефиопаа]] рдин ҿаԥырҽуан, 1632 шықәсазы рашәарамза 25 рзы Сусниос иԥа [[Фасиледэс|Фасиледес]] ҩаԥхьа Аиашахаҵаратә уахәама ҳәынҭқарратәуп ҳәа рылеиҳәеит, аиезуитцәа егьырҭ европауаа рыцны атәыла иалицеит<ref>Girma and Merid, ''Question of the Union of the Churches,'' p. 105.</ref><ref>van Donzel, Emeri, «Fasiladas» in Siegbert von Uhlig, ed., ''Encyclopaedia Aethiopica: D-Ha'' (Wiesbaden:Harrassowitz Verlag, 2005), p. 500.</ref>. === Мрагыларатәи Африка === ==== Ақьырсиантәи аԥсылмантәи Нубиа ==== [[Файл:Christian Nubia.png|мини|255пкс|Ақьырсиантә Нубиеи Нил ашәхымси]] [[Аксумское царство|Аксум]] анапхгаҩы [[Эзана|Езана]] [[Мероэ|Мерое]] анига, Баллана ажәлар алада-мраҭашәарантәи Нубиаҟа ииасит, иагьышьақәиргылеит х-ҳәынҭқаррак: [[Мукурра]], [[Нобатия|Нобатиа]], [[Алва (царство)|Алва]], урҭ 200 шықәса инареиҳаны иҟан. Мукурра [[Нил]] ахԥатәи аҳәаа ахаҿы иҟан, аҳҭнықалақьс иаман [[Донгола]]; Нобатиа — уи аҩадахьы иҟан, аҳҭнықалақьс [[Фарас]] аман; Алва — уи аладахьы иҟан, агәҭаны [[Соба (город)|Соба]] ақалақь аман. Анаҩс Мукурра Нобатиа ҭанагалеит. 500-600 рзы аҭыԥ аҿы инхоз ауаа [[монофизитство|монофизитизм]] рыдыркылеит. Ауахәама раԥхьаӡа ахархәара аман акопттә ҩыра, анаҩс агрек бызшәа, аҵыхәтәан Нило-Сахаратәи абызшәақәа ргәыԥ иаҵанакуа ажәытә Нубиатәи аҩыра. Агәаанагарақәа рыла, Нубиатәи ақьырсианра Мысратәи [[Коптская православная церковь|Копттәи ауахәама]] иазааигәан<ref>Shillington (2005), p. 67</ref><ref>Ehret (2002), p. 305.</ref>. Арабцәа-аԥсылманцәа Мысра ргеит 641 шықәсазы, насгьы [[Нубия|Нубиеи]] [[Аксумское царство|Аксуми]] ақьырсианцәа егьырҭ ақьырсиантә ҳәынҭқаррақәа ирҿахырҵәеит. 651-652 ашықәсқәа рзы арабцәа ақьырсиантә Нубиа иақәлеит, аха Нубиатәи ахыцеибашьҩцәа урҭ рҿагылеит<ref>Collins and Burns (2007), p. 77.</ref>. Ирыбжьарҵеит аиқәшаҳаҭра, уи инақәыршәаны арабцәа ақьырсиантә Нубиа рыдыркылон. Аиқәшаҳаҭра, иара убасгьы ишьақәнаргылеит Нубиеи Мысреи рыбжьара 600 шықәса ирылагӡаны аизыҟазаашьақәа ҭышәнзыртәалоз ахәаахәҭратә ԥҟарақәа. Ақьырсиантә Нубиа аилабгара иалагеит [[XIII век|XIII-тәи ашәышықәсазы]]. Амонархиа амчра ԥсыҽхеит, ауахәамеи ҭауади-аамсҭеи амҩа рырҭеит. Арабцәа-бедуинцәа Нубиаҟа ииасуа иалагеит. Урҭ рфакирцәа атәылаҿы асуфиитә ԥсылманра ааргеит. Уи адагьы, Нубиатәи аҳәынҭқарра Мокурра [[мамлюки|Мамлиуктәи]] Мысратәи асултанат вассалс иҟалеит. 1366 шықәсазы Нубиа еиҵоу афеодалтә ҳәынҭқаррақәа рахь еиҟәшахеит, анаҩс уи амамлиукцәа иааныркылеит. [[XV век|XV-тәи ашәышықәса]] иалагӡаны, атәыла арабтә миграциазы иаартын. Арабтә хьыԥшыҩцәа [[Арабская культура|ркультуреи]] [[Араб бызшәа|рбызшәеи]] рыцны иааит. XVI ашәышықәсазы Мукурреи Нобатиеи аԥсылманра рыдыркылеит. Абдуллаҳ Џьамма инапхгарала Арабтә конфедерациа аԥҵан, уи ақьырсианра аҵыхәтәантәи аӷәӷәарҭаҿы иаанхаз [[Алва (царство)|Алва]] Соба ақалақь хада ықәнахит. Уи ашьҭахь Алва [[Сеннар (султанат)|Сеннар]] иахәҭакны иҟалеит<ref>Collins and Burns 2007, p. 77.</ref>. XV-тәи ашәышықәсазы [[фундж|Фунџь]] ахьшьцәа Алваҟа ииасит. Урҭ еиҿыркааит аҳәынҭқарра заҳҭнықалақь [[Сеннар]] иҟаз. XVI ашәышықәса анҵәамҭазы Фунџи амсылманра рыдыркылеит, насгьы мраҭашәараҟа [[Кордофан]] аҟынӡа ртәыла дырҭбааит. Мрагыларахьҟа аҽырҭбаара [[Ефиопиа|Ефиопиа]] иааннакылеит. Аҳәынҭқарра аекономика зхьыԥшыз Сеннар иалсны ицоз аҭуџьарцәеи, ар злашьақәгылаз атҟәацәеи ракәын. Бади IV (1724–1762) ихаан, ар ақәгылара ҟарҵеит, амчра рнапахьы иааргеит, насгьы аҳ ироль ацеремониалтә роль ахь ииасит. 1821 шықәсазы фунџьаа риааира игеит Мысратәи [[паша (титул)|паша]] [[Мухаммед Али Египетский|Муҳаммад Али]]<ref>Page, Willie F.(2001). Encyclopedia of African History and Culture:From Conquest to Colonization (1500—1850).New York:Learning Source Books, p. 88, ISBN 0-8160-4472-4.</ref><ref>Lye, Keith(2002). Encyclopedia of African Nations and Civilization. New York: The Diagram Group, p. 189 ISBN 0-8160-4568-2.</ref>. ==== Суахили аԥшаҳәа ==== [[Файл:Swahili door Zanzibar.jpg|мини|221пкс|[[Каменный город (Занзибар)|Ахаҳәтә қалақь Занзибара]] аҿы итрадициатәу ашәқәа]] Ҭоурыхла, [[Суахили (народ)|Суахили ажәлар]] [[Кениа|Кениа]] аҩадатәи ахәҭа инаркны [[Мозамбик]] иҟоу [[Рувума|аӡиас Рувуми]] аҟынӡа инхон. Арабтә географцәа уи аҵакыра «Зинџьцәа»(«аиқәаҵәақәа») рыдгьыл ҳәа иашьҭан<ref>Collins and Burns (2007), p. 103.</ref>. Ҳаамҭазтәи аҭоурыхҭҵааҩцәеи, абызшәадырҩцәеи, археологцәеи ргәы иаанагоит, [[суахили|Суахили абызшәала]] ицәажәо ауаа рхылҵшьҭрақәа [[Банту (языки)|банту]] бызшәала ицәажәоз ажәларқәа рахь иаҵанакуеит ҳәа, урҭ а-VII-тәии а-VIII-тәии ашәышықәсақәа рзы аԥсылман ҭуџьарцәа рыла [[Арабская культура|арабтәи акультура]] анырра ӷәӷәа роуит ҳәа. Абжьаратәи аамҭа иаҵанакуаз ари арегион аҿы иҟаз аҳәынҭқаррақәа ахәаахәҭратә баӷәазақәа ирықәгәыӷуан аԥсылмантә дунеии Азиеи рыбжьара аимадара рыбжьаҵаразы<ref>[http://www.metmuseum.org/toah/ht/06/sfe/ht06sfe.htm «Eastern and Southern Africa 500—1000 CE»] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210517230145/http://www.metmuseum.org/toah/ht/06/sfe/ht06sfe.htm |date=2021-05-17 }}.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1924318.stm Tanzanian dig unearths ancient secret by Tira Shubart] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220604170615/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1924318.stm |date=2022-06-04 }}.</ref>. Урҭ абаӷәазақәа ирыҵанакуан [[Момбаса]], [[Занзибар]], [[Килва-Кисивани|Килва]] Кисивани<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=vLzp_zs1t6cC&pg=PA245&lpg=PA245&dq=Swahili+trade+ports&source=web&ots=xaFMc5_8QA&sig=BE9b98sOE1jAjl927RiwTXVCHTw&hl=en&ei=efaMSdiXNdWDtweDr6mqCw&sa=X&oi=book_result&resnum=6&ct=result |title=A History of Mozambique |access-date=2017-10-02 |archive-date=2014-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140327204710/http://books.google.com/books?id=vLzp_zs1t6cC&pg=PA245&lpg=PA245&dq=Swahili+trade+ports&source=web&ots=xaFMc5_8QA&sig=BE9b98sOE1jAjl927RiwTXVCHTw&hl=en&ei=efaMSdiXNdWDtweDr6mqCw&sa=X&oi=book_result&resnum=6&ct=result |url-status=live }}</ref>. Урҭ рыӡбахә рҳәоит Китаитәи амшынланыҟәаҩ [[Чжэн Хэ|Чжен Хеи]] амсылман географцәеи, ҷыдала [[Ибн Баттута]]<ref>[http://www.fordham.edu/halsall/source/1354-ibnbattuta.html Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325—1354] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140814160810/http://www.fordham.edu/halsall/source/1354-ibnbattuta.html |date=2014-08-14 }}.</ref>. Ихадоу ахәаахәҭратә маҭәахәқәа иреиуан [[слоновая кость|аслан абаҩ]], атәцәа, [[золото|ахьы]]. Апортугалцәа арахь иааит 1498 шықәсазы. Суахили аԥшаҳәа економикала рхы иадырхәарц, насгьы иқьырсаныртәырц азы, 1505 шықәсазы [[Килва-Кисивани|Килва]] Кисивани иақәлеит, анаҩс егьырҭ ақалақьқәа ирықәлеит. Аҭыԥантәи ауааԥсыра рҟынтәи аҿагылара амзыз ала, Португалиа ахәаахәҭра анапхгара азура рҽазышәарақәа лҵшәада иаанхеит. XVII-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы апортугалцәа рнырра ԥсыҽхо иалагеит, 1729 инаркны [[Оман]] ацхыраарала, апортугалцәа арегион иалырцеит. Суахилитәи аԥшаҳәа Омантәи асулҭанра иахәҭакхеит. Ахәаахәҭра еиҭахацыркхеит, аха уаанӡа аасҭа еиҵаны<ref>Page, Willie F.(2001). p. 263,264</ref>. ==== Уреве ==== «[[уреве|Уреве]]» акультура цәырҵит [[Виктория (озеро)|Викториа]] аӡиас аҭыԥан Африкатәи [[железный век|аихатә шәышықәсазы]]. Акультура ахьӡ [[Кениа|Кениа]] [[Лики, Мэри|Мери Лики]] имҩаԥылгаз археологиатә жрақәа рҭыԥ аҟынтәи ауп ишааз. [[Танзаниа|Танзаниа]] [[Кагера (область)|Кагера арегион]] аҿы ажәытәтәи акультуратә артефактқәа еиқәырханы иҟоуп. Уреве акультура арегион мраҭашәарала Конго [[Адемократиатә Республика Конго|Адемократиатә Республика]] Киву арегион аҟынӡа, мрагыларала [[Ньянза|Нианза]], Кениа Мраҭашәаратәи апровинциақәа рҟынӡа инаӡон. Аҩадахьы иахьатәи [[Угандя|Уганда]], [[Руанда]], [[Бурунди]] рҟынӡа инаӡон. Акультура ыҟан [[V век до н. э.|V-тәи ашәышықәса]] ҳ. ҟ. инаркны [[VI век до н. э.|VI-тәи ашәышықәсанӡа]]. Уреве ркультура алагеит Камерунынтәи [[Банту (языки)|банту]] бызшәала ицәажәоз ажәларқәа [[Миграция банту|рнырхара]] ианалага инаркны. Уи аҭҵаарақәа Банту жәлар рҭыԥантәи абызшәадырра аҭҵаара иадҳәаланы имҩаԥысуеит. Иҟалап Уреве ркультура Банту бызшәақәа рымрагыларатәи аҭаацәарахәҭа иақәшәозар, даҽакала иуҳәозар, [[Восточная Африка|Мрагыларатәи Африка]] руааԥсыра раԥхьатәи ацәқәырԥа ашьҭрақәа злацәажәоз абызшәақәа. Уреве инагӡаны ишьақәгылахьоу [[Ацивилизациа|цивилизациоуп]], иара ахатәы акыцҟаҵаратә стиль змоу, насгьы ибзианы иҿиаз [[История производства и использования железа|аиха аус адулара]] атехнологиа змоу акакәны иҟоуп. Иахьа адыррақәа ахьынӡаҟоу ала, ҩнызқь шықәса ирылагӡаны акыцҟаҵареи аихатә усурақәеи рҿы аиҭакра дуқәа ҟамлаӡеит, акерамикаҿы иҟоу аԥсахра маҷқәа рыда. ==== Мадагаскари Меринеи ==== [[Мадагаскар (остров)|Мадагаскар]] анхара иалагеит VI-тәи ашәышықәсазы [[Австронезийские языки|австронезиатәи абызшәақәа]] рыла ицәажәоз ауаа. Анаҩс, VI—VII-тәи ашәышықәсақәа рзы, аконтинент аҟынтәи [[Банту (языки)|банту]] бызшәала ицәажәоз ажәларқәа адгьылбжьаха ахь ииасит. Австронезиаа абананқәеи абрынџьи рааӡара акультура ааргеит, банту бызшәала ицәажәоз ракәзар — [[скотоводство|арахә рааӡара]]. [[1000 год|1000 шықәсазы]] адгьылбжьаха аҩадахьы арабтәии индиатәии аҭуџьарцәа рҭыԥқәа ҟалеит<ref>Shillington (2005), p. 135.</ref>. XIV-тәи ашәышықәсазы Мадагаскар амсылманра алаҵәеит. Африка абжьаратәи ашәышықәсақәа раан, Мадагаскартәи абаӷәазақәа амшын аԥшаҳәаҿы иҟаз [[Суахили (народ)|Суахили]] [[Город-государство|ақалақь-ҳәынҭқаррақәа]] рыбжьара аизыҟазаашьақәа рыхьчараҿы ацхыраара ҟарҵон: [[Софала]], Килва Ду, [[Момбаса]], [[Занзибар]]. XV-тәи ашәышықәса инаркны адгьылбжьахаҿы еиуеиԥшым аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа шьақәгылеит: [[Сакалава]] (XVI-тәи ашәышықәса) мраҭашәаратәи агаҿаҿы, [[Цитамбала]] (XVII-тәи ашәышықәса) мрагыларахьтәи агаҿаҿы, Имерина Аҳра (XV-тәи ашәышықәса) абжьаратәи ашьхақәа рҿы. XIX-тәи ашәышықәсазы Имерина адгьылбжьаха зегьы анапаҿы иҟан. Мадагаскар раԥхьаӡа аевропауаа ракәын [[португальцы|апортугалцәа]], урҭ 1500 инаркны ахәаахәҭратә нхарҭақәа ирықәло иалагеит<ref name="Lye, Keith2002. pp. 242,243">Lye, Keith(2002). pp. 242,243</ref>. Ашьҭахь иааит [[британцы|англызцәеи]] [[французы|афранцызцәеи]]. XVII-тәи ашәышықәса иалагӡаны Мадагаскар [[Пиратство|апиратцәа]] рзы ҽыҵәахырҭас иҟан. [[Радама I]] (1810-1828) ақьырсиантә миссионерцәа ааԥхьара риҭеит, аха [[Ранавалуна I]] (1828-61) ақьырсианра мап ацәылкит, уи иахҟьаны 150 нызқьҩык ауаа ҭахеит. [[Радама II]] (1861-1863) ихаан, Мадагаскар Франциа ахшыҩзышьҭра аҭара иалагеит, насгьы афранцызцәа [[концессия|аконцессиақәа]] рацәаны ироуит. 1895 азы, Франциеи Малагасиеи рыбжьара имҩаԥысуаз аибашьрақәа ирыхҟьаны, афранцызцәа Мадагаскар ааныркылеит, насгьы уи [[протекторат|апротекторат]] ҳәа ирыладырҵәеит<ref name="Lye, Keith2002. pp. 242,243"/>. === Аӡиас дуқәа рҳәынҭқаррақәа === [[Файл:Realkitara.JPG|мини|250пкс|Мрагыларатәи Африка иҟоу аӡиа Дуқәа рҳәынҭқаррақәа]] ==== Китареи Униорои ==== [[Великие Африканские озёра|Африкатәи Аӡиас Дуқәа]] рыбжьара иҟоу [[плато|ашьхеибаркыраҿы]] 1000 шықәсазы аҳәынҭқарратә усбарҭақәа рацәаны иҟалеит. Ари арегион ауааԥсыра арахә рааӡон, ажәлатә культурақәеи абананқәеи аадрыхуан, уи рекономика ашьаҭа акит. Актәи аҳәынҭқарра [[Уньоро|Униоро]], аҿаԥыцтә ҳәамҭақәа изларҳәо ала, еиҳа идуу [[Империя Китара|Китара]] аҳәынҭқарра ахәҭак аҳасабала иарбоуп, уи арегион зегьы аҵанакуеит. Уи аелита «Луо» ажәлар ракәын, урҭ [[Банту (языки)|банту]] бызшәала ицәажәоз Униоро ажәлар напхгара рзыруан. Акультурала Униоро ҳәынҭқарран, уи шьақәнарӷәӷәоит акыцҟаҵареи, анхарҭатә еиҿкаареи, аспециализациеи<ref name="Burns 2007 pp. 122-123">Collins and Burns (2007), pp. 122—123.</ref>. Бито, аҳра зуаз Униоро рыжәлеи Китара напхгара азҭоз Бачвези рыжәлеи ҭынхас дыԥхьаӡан. Аха Китара иазкны акгьы дыррак ыҟаӡам, убри аҟнытә аҵарауаа уи аҩыза аҳәынҭқарра шыҟаз ала агәыҩбара рымоуп. Арегион анапхгаҩцәа реиҳараҩык Бачвези ирышьҭроуп рҳәон<ref name="Burns 2007 pp. 122-123"/>. ==== Буганда ==== [[Буганда|Буганда Аҳра]] ашьаҭа акит [[Ганда (народ)|Ганда ма Баганда]] руааԥсырала XIV-тәи ашәышықәсазы. Гандаа рабдуцәа [[Виктория (озеро)|Викториа]] аӡиас аҩадатәи ахәҭаҿы анхара иалагеит [[X век до н. э.|X-тәи ашәышықәсазы]] ҳ. ҟ<ref>Lye, Keith(2002). p. 121,122.</ref>. Буганди анапхгаҩы «Кабака» ҳәа атитул иман, ахылҵшьҭрақәа рхадацәа «Батака» ҳәа атитул рыман. Хәыҷы-хәыҷла амчра аҽарӷәӷәон, Буганда еизаку монархианы иҟалеит. Аҳәынҭқарра аҵакыра аҽарҭбаауан, аха уи Униоро ԥынгылас иаман. 1870 шықәсазы Буганда еизҳазыӷьаз ҳәынҭқарраны иҟалеит, уаҟа «кабака» анапхгаҩы «лукико» ҳәа изышьҭоу аминистрцәа рхеилак атәыла анапхгара азиуан. Аҳәынҭқарра шә-ӷбак рыла ишьақәгылаз афлот аман, урҭ ӷбацыԥхьаӡа 30-ҩык аруаа рҭаӡара алшон. Аха XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы Буганда Британиатәи Угандатәи апротекторат иапровинцианы иҟалеит. ==== Руанда ==== [[Уньоро|Униоро]] алада-мраҭашәарахьы, [[Киву (озеро)|Киву]] аӡиас азааигәара, XVII-тәи ашәышықәсазы ишьақәгылеит [[Руанда]] аҳәынҭқарра. Уи аелита [[тутси|тутситәи]] ахьчацәа ракәын. Урҭ рнапхгаҩы ''муами'' ҳәа атитул иман. Даҽа жәларык, [[хуту]], адгьылқәаарыхыҩцәан. Аҩ-жәларыкгьы бызшәак акәын излацәажәоз, аха рыбжьара иҟаз аизыҟазаашьақәа, еиҳарак аҭаацәара алалара аганахь ала, иӷәӷәаз асоциалтә нормақәа рыла ишьақәгылан. Ажәабжьқәа изларҳәо ала, Руанда ашьаҭа акит Муами Руганзу II 1600-1624 шықәсқәа рыбжьара. [[Кигали]] ақалақь уи иаҳҭнықалақьын. [[централизация|Ацентрализациа]] апроцесс ҩ-шәышықәса аҭаххеит, ихыркәшахеит Муами Кигели IV (1840-1895) ихаан. Аҵыхәтәантәи Тутси рхада 1852 азы ихы риҭеит, аҵыхәтәантәи Хуту рхада 1920 азы ауп<ref>Collins and Burns (2007), pp. 123—124.</ref>. ==== Бурунди ==== [[Бурунди]] аҳәынҭқарра Руанда аладахьы иаԥҵан. Уи ашьаҭа акит Тутси рхада Нтаре Рушасти 1657-1705 шықәсқәа рыбжьара. Руанда еиԥш, аекономика рықәгәыӷуан Тутси рырахәааӡаҩцәеи Хуту адгьылқәаарыхыҩцәеи. Муами Нтари Ругамби (1795–1852) ихаан, Бурунди ирласны аҽарҭбааит, амчра ала акәымкәа, дипломатиала<ref>Collins and Burns (2007), p. 124.</ref>. === Мраҭашәаратәи Африка === ==== Сахел аҳәынҭқаррақәа ==== ===== Гана ===== [[Файл:Ghana empire map.png|мини|270пкс|Гана амчхара ду аамҭа]] Ганатәи [[Империя Гана|аимпериа]] [[IV век|IV-тәи ашәышықәсазы]] ишьақәгылазар ҟалоит. Уи ашьаҭа ркит [[Сонинке (народ)|Сонинкеа]] жәлар. Аль-Фарази раԥхьаӡакәны уи игәалаиршәоит VIII-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы. Гана ауааԥсыра ахәҭакахьала иқалақьтәын, егьи ахәҭакахьала иқыҭатәын. Администрациа аԥсылман ақалақьқәа рҿы инхоз ауаа рыла ишьақәгылан, «Гана» ҳәа атитул змаз иреиҳау анапхгаҩы атрадициатә динхаҵара дықәныҟәон. Амсылманцәеи, администраторцәеи, [[берберы|аберберцәеи]], [[арабы|арабцәеи]] хазы иҟаз ақалақь аҿы инхон, уи Ганатәи арезиденциа адырра анаҭон, хаҳәла ичаԥоу амҩала. Ақыҭауаа еиҳа идуны еидкылаз ақыҭақәа рҿы инхон, урҭ Гана гәыкала ишазыҟоу азы ҭоуба руан. Гана иԥшьоу ҳәынҭқарраны иԥхьаӡан. 1050 шықәсазы, Санҳаџьа — аберберцәа иреиҳау ахәаахәҭратә центр [[Аудагост]] рнапаҿы иааганы, Ганаа аԥсылманра рыдыркылеит<ref>Shillington (2005), pp. 80-85.</ref>. Аҳәынҭқарра амал [[Транссахарская торговля|Сахара ала ахәаахәҭразы]] абаџь алнаршон, уи [[Тиарет|Тиарети]] [[Сиджильмаса|Сиџьильмаси]] Аудагости еиманадон, Гана [[Бамбук (регион)|Бамбуктәи]] арегион аҿы ахьтәыҵхырҭатә ҭыԥқәа рахь анеира хылаԥшра анаҭон<ref>Iliffe, John(2007). p. 51-53.</ref>. Абаџь аҳәынҭқарра иалсны ииаргоз аџьыкхыши ахьи рыхьанҭара апроцент ала еизыргон. Гана ахатә ҭыжьра амамызт. XI-тәи ашәышықәсазы Гана ақәӡаара иалагеит. Иҟалап уи зыхҟьаз мрагыларахь [[Нигер (река)|Нигери]] [[Тегаза|Тегазеи]] ирылсны ахьы аҭиразы амҩақәа ахьрыԥсахыз акәзар. Даҽа мзызкгьы уи зыхҟьар алшоз, еиуеиԥшым ахылҵшьҭрақәа рыбжьара аиҿагылара, аполитикатә ҭышәынтәаламзаара ауп<ref>Collins and Burns (2007), p. 83.</ref>. Аҳәынҭқарра аҟазаара иаҟәыҵит 1230 шықәсазы, [[Сенегал]] аҩадатәи ахәҭаҿы инхоз ауааԥсыра рнапаҿы иаанарга<ref>Davidson (1991), pp. 173, 174.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/4chapter1.shtml |title=The Story of Africa{{!}} BBC World Service<!-- Bot generated title --> |access-date=2013-10-13 |archive-date=2016-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161203231935/http://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/4chapter1.shtml |url-status=live }}</ref>. ===== Мали ===== [[Файл:MALI empire map.PNG|мини|250пкс|Мали аҳәынҭқарра еиҳа аҽанарҭбаауаз аамҭазы]] Мали [[Империя Мали|Аимпериа]] шьақәгылеит XIII-тәи ашәышықәсазы, 1235 шықәсазы [[Языки манде|Манде]] ажәлар рхада [[Сундиата Кейта|Сундиата Кеита]] Кирина иҟалаз аибашьраҿы [[сусу|Сусу]] ажәлар, мамзаргьы аладатәи [[Сонинке (народ)|Сонинке]], рнапхгаҩы [[Сумангуру Кваннте]] даниааи. Сундиата ампыҵахаларақәа ирыциҵеит [[Нигер (река)|Нигер]] аҳәаа абнақәа рҟынтәи мрагылара аӡиас архәарахь, аҩадахьы [[Сахара|Сахараҟа]], мраҭашәарахьы [[Атлантикатә аокеан|Атлантикатәи аокеан]] аҟынӡа, [[Империя Гана|Гана]] иаанханы иҟаз надкыланы. Иара ''манса'' ҳәа атитул идикылеит, иаҳҭнықалақь хада Ниани ақалақь аҿы ишьақәиргылеит<ref>Collins and Burns (2007), pp. 83-84.</ref>. Аџьыкхыши ахьи рыҭира хаданы ишыҟазгьы, Мали аҟны аҵакы ду аман, иара убас [[скотоводство|арахә рааӡареи]] [[земледелие|адгьылқәаарыхреи]]<ref name="Burns 2007 pp. 83-87">Collins and Burns (2007), pp. 83-87.</ref>. [[сорго|Асоргои]], [[просо|ашырӡи]], [[рис|абрынџьи]] аадрыхуан. Сахара иаԥну аҳәааҿы арахә, [[овца|ауасақәа]], [[коза|аџьмақәа]], амхҽқәа рааӡон. ''Манде'' руаажәларратә ԥсҭазаара ақыҭақәеи адгьылқәеи рҿы рҽеидыркылон. Ақыҭақәа ргәыԥ ''«кафу»'' ҳәа иашьҭан, уи анапхгаҩы ''«фарма»'' ҳәа, иара ''манса'' иҳәатәы наигӡон. Аҽцәеи аршьаҟауааи рыла ишьақәгылаз ар аҭышәынтәалара иацклаԥшуан. Иаҭаххар, анапхгара аҵаҟа иҟаз адгьыдҵакырақәа рҟынтәи арратә мчқәа рацәаны еизыргар алшон. Аԥсылманрахь аиасра хәыҷы-хәыҷла имҩаԥысуан. Манса амчра атрадициатә динхаҵарақәа ирықәгәыӷуан, убри аҟнытә Сундиата аԥсылманра иҽацәиихьчон. Анаҩстәи амансацәа амсылманцәа иашақәа ракәын, аха убри аангьы атрадициатә нцәахәқәа ирықәныҟәон, Манде аритуалтә церемониақәеи ржәлартә ныҳәарақәеи ирылахәын. Сундиата иԥа Ули I (1225–1270) ихаан аԥсылманра аҳҭынраҿы официалтә динны иҟалеит. Манса Ули [[Мекка|Меккаҟа]] аныҟәара мҩаԥигеит, исламтә дунеи аҟынтәи азхаҵарагы иоуит. Аӡбарҭаҿы аписарцәеи аҳасабырбаҩцәеи амсылманцәа рҟынтә иаарыԥхьон. 1285 шықәсазы ахақәиҭра зауз атәы Сакура аҳра игеит. Иара [[туареги|атуарегцәа]] [[Томбукту]] иалицеит, ақалақь аҿы аҵареи ахәаахәҭреи рцентр шьақәиргылеит<ref>Davidson (1971), pp. 84-85.</ref>. Ашәҟәқәа рыҭира иазҳаит, урҭ рыхҩылаара ҳаҭыр зқәу, ифеидоу напҟазарахеит. Мали зегь реиҳа аизҳазыӷьара аиуит XIV-тәи ашәышықәсазы [[Манса Муса]] (1312—1337) ихаан, иара [[хадж|аҳаџьра]] мҩаԥигеит 500-ҩык атәцәа ицны, дарбанзаалак инапаҿы ахьтәы еиларҭәа икын<ref>Davidson, Basil (1971), ''Great Ages of Man: African Kingdoms'', p. 83. [[New York City]]: [[Time Life|Time Life Books]]. [[Library of Congress]] 66-25647.</ref>. Ари аҳаџьра жәашықәса рыҩныҵҟа [[Мамлюкский султанат|Мамлиуктәи]] Мысра ахьы ахә ланарҟәит. Муса аԥсылман дунеии Европеи иршанхеит. Манса Муса еицырдыруаз аҵарауааи архитекторцәеи ааиԥхьеит, итәыла аԥсылмантә дунеи алаҵара иҽазишәон, уи иахылҿиааит аҵарадырра аизҳара<ref name="Burns 2007 pp. 83-87"/>. Уи аамҭазы Мали изку инарҭбаау агәалашәарақәа аанижьит араб ныҟәаҩ [[Ибн Баттута|Ибн Баттут]]<ref name="Burns 2007 pp. 83-87"/>. Манса Сулеиман иаҳра ашьҭахь (1341-1360) аилабгара иалагеит. Аладатәи аҳәаақәа [[моси|Моси]] ажәлар рҽыуаа рықәлон, аҩадахьы [[туареги|атуарегцәа]] [[Томбукту]] дырхынҳәит. Мали амчра мраҭашәарахьы [[фульбе|Фульбе]] ажәлар Фута-Торо [[Имамат (доктрина)|аимамат]] ашьақәыргылара ҵнашәааит. Уи [[Такрур]] аҭынха акәхеит. [[Серер (народ)|Серертәии]] [[Волоф (народ)|волофтәии]] ажәларқәа реидгыла еилаҳаит. 1545-1546 шықәсқәа рзы Ниани [[Сонгай (государство)|Сонгаи]] агеит. 1599 шықәса ашьҭахь Мали иацәыӡит [[Бамбук (регион)|Бамбуктәи]] арегион, уи ахьтәы ҵхырҭақәа рыцны, насгьы еиҵоу еидгылақәаны еилаҳаит<ref name="Burns 2007 pp. 83-87"/>. ===== Сонгай ===== [[Файл:SONGHAI empire map.PNG|мини|250пкс|Сонгаи аҵакыра 1500 шықәсазы.]] [[Сонгай (народ)|Сонгаи жәлар]], [[Нило-сахарские языки|Нило-Сахаратәи аҭаацәара]] иаҵанакуа абызшәала ицәажәо, [[Нигер (река)|Нигер аӡиас]] аҿы инхоз аԥсыӡкҩцәа рхылҵуеит. Сонгаи аҳәынҭқарра аҳҭнықалақьс иаман Кукиа ақалақь IX-тәи ашәышықәсазы, насгьы [[Гао]] ақалақь XII-тәи ашәышықәсазы<ref>Collins and Burns (2007), p. 87.</ref>. Аԥхьагыла [[Али Бер|Сонни Али]] ампыҵахаларақәа 1468 шықәсазы далагеит, [[Томбукту]] [[туареги|атуарегцәа]] ирымхны. Анаҩс, иара итәылақәа аҩадахьы ацәҳәыраҟа ирҭбааит, [[моси|Моси]] ажәлар аладахьы иқәиҵеит, алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала [[Дженне|Џьенне]] аҟынӡа. Ир аҽцәеи ашхәақәеи рыла ишьақәгылан. Сонни Али дамсылманымызт, убри аҟнытә амсылман ҭоурыхҭҵааҩцәа иҽеимкәан ихцәажәон, еиҳарак амсылмантә Томбукту анига ашьҭахь. 1492 шықәсазы иара дыԥсит, иԥа [[Аския Мохаммед I|Муҳаммед Тур]] дықәигеит, дымсылманын, хылҵшьҭрала [[Сонинке (народ)|сонинке]] даҵанакуан<ref>Shillington (2005), pp. 100—101.</ref>. Муҳаммед Тур, аҳра даннеи ашьҭахь Аскиа Моҳаммед I ҳәа ахьӡ здызкылаз (1493—1528), Аскиа адинастиа шьаҭаиркит, ажәа «аскиа» аҳәынҭқар исинонимны иҟалеит. Иара Сонни Али импыҵаихалаз адгьылқәа ирӷәӷәеит, насгьы аԥсылманра ихы иархәеит амчра арӷәӷәаразы, [[моси|Моси]] жәлар [[джихад|аџьиҳад]] рылаҳәаны, Сахара нырцәтәи ахәаахәҭрагьы еиҭашьақәиргылеит. Каиртәи [[Аббасидский халифат|аббасидтә]] халиф уи дидикылеит, насгьы [[Судан|Судантәи]] халифс дрылеиҳәеит. Иара инапхгара аан [[Томбукту]] аԥсылман ҭҵаарадырра иацентрны иҟалеит. Аскиа Моҳаммед I атуарегцәа аҩадахьы иқәиҵеит, мрагыларахьы Аир игеит, [[Тегаза]] аџьыкаҵхырҭақәа инапаҿы иааганы. Сонгаи ахәаахәҭратә еимадара [[Города-государства хауса|Хауса жәлар рықалақь-ҳәынҭқаррақәагьы]] аҵанакуан. Рнапаҿы иааргаз адгьылқәа рхадара амаҵуцәа иашақәеи, урҭ рҭаацәарақәеи рнапы ианырҵон, урҭ, иара убас аҭыԥантәиахьчаратә мчқәа рҭакԥхықәрагьы рыдын. Ацентрализациа аҭышәынтәалара иацхрааит адинастиатә қәԥарақәа раангьы. Аскиа Моҳаммед I ихаан аҳәынҭқарра аиҿкаашьа ахҳәаа еиқәханы иҟоуп [[Лев Африканский|Лев Африкатәи]] ибзоурала. Моҳаммед иԥа 1528 шықәсазы аҳра аҟынтә днаскьеигеит. Амчразы аиҿагылара ашьҭахь, Моҳаммед аҵыхәтәантәи иԥа [[Аския Дауд|Аскиа Дауд]] аҳра ааникылеит<ref>Collins and Burns (2007), p. 88.</ref>. 1591 шықәсазы [[Сонгай (государство)|Сонгаи]] иақәлеит [[Саадиты|Саадитцәа]] рдинастиа иалаз [[Ахмад аль-Мансур|Аҳмад ал-Мансур]] имароккотәи ар, урҭ [[Сахель|Сахел]] ахьтәы хыҵхырҭақәа рнапаҿы иааргарц рҽазыршәон. [[Битва при Тондипи|Тондипитәи аибашьраҿы]] Мароккоа Сонгаиаа ириааит. Уи иабзоураны урҭ иргеит [[Дженне|Џьенне]], [[Гао]], [[Томбукту]], аха арегион зегьы урҭ рҳәатәы иқәныҟәомызт. Аскиа Нугу ар Денди аҿы ҿыц еидикылеит, уаҟа аҭыԥантәи ауааԥсыра рҿагылара Мароккоа рресурсқәа ҵнашәаауан, дара ацентр аҟынтәи аагарақәа ирықәгәыӷыр акәхон. XVII-тәи ашәышықәсазы Сонгаи аҳәынҭқарра еиуеиԥшым аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәаны еилаҳаит. [[Марокко|Мароккоа]] еилыркааит аоккупациа ахашәалахәы шаанамгоз. Ахьы аҭира даҽа мҩак ала амшын аԥшаҳәахьы ицон, уаҟа [[европейцы|европауаа]] иаархәон. Сахара иалсуаз амҩақәа уажәшьҭа мрагыларахь, [[Борну|Борно]] иалсны ицон. Зыхә ҳаракыз амаҭәахәқәа Сахара иалгатәын, уи ахарџьқәа ариашомызт. Аҭыԥантәи аҳәса ԥҳәысс изгаз, арегион аҿы итәаз марокканаа «арма», ма «рума» ҳәа рзырҳәо иалагеит. [[Томбукту]] аҿы урҭ арратә кастаны, адгьылқәа зтәыз ракәны, Марокко иахьыԥшымкәа иҟалеит. Аилаҩынтра агәҭаны ашьақәырӷәӷәара иалагеит егьырҭ ауааԥсыра ргәыԥқәа, ҷыдала мраҭашәарантәи иааз [[Фута-Торо|Фут-Торо]] инхо [[фульбе]]. Уаанӡатәи Сонгаи аҵакыраҿы иҟоз аҳәынҭқаррақәа ируаку [[Бамбара (государство)|Бамбара]], [[Гао]] ампыҵанахалеит. 1737 шықәсазы атуарегцәа Арма ндырҵәеит<ref name="Burns 2007 pp. 88-89">Collins and Burns (2007), pp. 88-89.</ref><ref>Shillington (2005), pp. 100—102, 179—181.</ref>. ===== Канем-Борну (Канембу) ===== [[Файл:Kanem-Bornu.svg|мини|250пкс|Канем-Борну аҳәынҭқарра аҵакыра еиҳа аҽырҭбаараан.]] IX-тәи ашәышықәсазы [[Судан]] агәҭаҿы [[канури]] жәлар инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа рхылҵшьҭрақәа ишьақәдыргылеит [[Нджими|Нџьими]] (N ' jimi) аҳҭнықалақьс измоу Канем аҳәынҭқарра. Канем [[Транссахарская торговля|Сахара нырцәтәи ахәаахәҭра]] абзоурала еизҳауан. Дара Алада иааныркылаз атәцәа [[Северная Африка|Аҩадатәи Африка]] аҽқәа рыла ирԥсахуан, уи атәцәа ҿыцқәа рымпыҵахалара иацхраауан. XI-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы амчра рнапаҿы иааргеит аԥсылмантә династиа Сефува (Саифава), уи ашьаҭаркҩы Хумаи ибн-Саламна иакәын. Уи 771 шықәса напхгара ҟанаҵон, уи ауаатәыҩса рҭоурых аҿы зегь реиҳа инеиҵыху акакәны иҟанаҵоит<ref name="Burns 2007 pp. 88-89"/>. Ахәаахәҭра адагьы, аекономика шьаҭас иаман Канем акәша-мыкәша иҟаз адгьылқәа [[налогообложении|ршәахтәқәҵарақәагьы]]. Канем зегь реиҳа аизҳазыӷьара аиуит ''маи'' (анапхгаҩы ититул) [[Дунама Дибалеми ибн-Салма|Дунама Дибалеми ибн-Салме]] (1210—1248) ихаан. Изларҳәо ала, Канем 40 нызқьҩык аҽыуаҩцәа ықәиргылар илшон. Аҳәынҭқарра аҵакыра аҩада [[Феццан]] инаркны алада [[Сао (культура)|Сао]] аҟынӡа инаӡон. Аҳәынҭқарра [[Исламское государство|исламтәын]], насгьы лассы-лассы [[Хадж|Меккаҟа аныҟәарақәа]] мҩаԥыргон. Каир иҟан Канемнтәи иааз аныҟәаҩцәа ҷыдала ирызкыз «асасааирҭақәа<ref>Shillington (2005), pp. 182—183.</ref><ref>Collins and Burns (2007), p. 90.</ref>». 1400 шықәса рзеиԥш Саифава адинастиа аҳҭнықалақь Нгазаргамаҟа иианагеит, [[Чад (озеро)|аӡиа Чад]] иацәыхарамкәа, [[Борну]] аобласт аҿы. Уи зыхҟьаз Канем аҳәырҭақәа мыцхәы рхархәара ауп, уи иахҟьаны дара ҩеит. Даҽа факторкгьы, [[билала|билал]] жәлар рҿагылара. Борнынтәи Сахара ала ахәаахәҭра амҩаԥгара еиҳа имариан. Хаус жәлари дареи аимадарақәа рыбжьалеит, уи аҽқәеи аџьыкхыши, иара убас акан жәлари рахь анеира алшара рнаҭеит, уи иара убас, ахьы ахь анеира рнаҭеит. «Маи» [[Али Гази ибн-Дунама]] (1475—1503 раҟара) Канем анапхгара еиҭашьақәиргылеит, Билал даиааины<ref name="Shillington 2005, pp. 183, 184">Shillington (2005), pp. 183—184.</ref><ref name="Collins and Burns 2007, p. 91">Collins and Burns (2007), p. 91.</ref>. XVI ашәышықәсазы Саифаваа рдинастиа лассы-лассы имҩаԥысуаз ақәгыларақәа рхәаҽыр акәхеит. «Маи» [[Идрис Алаома]] ар ирҿыцит Ҭырқәтәылантәи аинструкторцәа ааԥхьаны. Саифава Сахара аладахьы анапхгаҩцәа раԥхьа [[огнестрельное оружие|абџьар]] аимпорт азура иалагеит<ref name="Collins and Burns 2007, p. 91"/>. [[Триполи]] ала [[Османтәи аимпериа|Оттомантәи аимпериеи]] дареи аиҩызаратә еизыҟазаашьақәа рыбжьалеит<ref>Davidson (1991), p. 96.</ref>. XVII-тәии XVIII-тәии ашәышықәсақәа рзы Борно имҩаԥысуаз атәы адыррақәа маҷуп. Абџьар ҿыц аимпорт ҟамҵакәа ар ажәит, аилаҳара иалагеит<ref name="Shillington 2005, pp. 183, 184"/>. Аарҩарақәеи амлакреи «маи» амчра ҵыршәааит, аҩадатәи аобластқәа рырахәааӡаҩцәа рыбжьара аилаҩеиласрақәа ирылагеит, хаус жәлар рнырра иацлеит. Аҵыхәтәантәи маи дахырҳәеит 1841 шықәсазы, уи ала Саифаваа рдинастиа аҟазаара иаҟәыҵит<ref name="Collins and Burns 2007, p. 91"/>. ===== Сокото ахалифат ===== [[Фульбе]] [[кочевники|инеиҭаҵ-ааиҭаҵуаз жәларын]]. [[Мавританиа|Мавританиантәи]] [[Фута-Торо]], Фута-Џьаллон инеит, анаҩс [[Западная Африка|Мраҭашәаратәи Африка]] зегьы аҿы инхеит. XIV ашәышықәсазы аԥсылманра рыдыркылеит, XVI ашәышықәсазы ҳаамҭазтәи [[Мали]] аладатәи ахәҭаҿы иҟоу Масин рҽышьақәдырӷәӷәеит. [[1670-е|1670-тәи]] ашықәсқәа рзы урҭ [[джихад|аџьихад]] имсылманцәамыз ирыларҳәеит. Ииашам рабашьрақәа цонаҵы ишьақәгылеит ҳәынҭқаррақәак Фута-Торо, Фут-Џьаллон, Масин, Уалиа, Бунд. Урҭ рахьтә ихадаз ахалифат [[Сокото (государство)|Сокотои]] Фулани аҳәынҭқарреи ракәын. Гобир ақалақь анапхгаҩы [[Осман дан Фодио]] (1754-1817) [[Хауса (народ)|хаус жәлар]] рԥызацәа ахара рыдиҵеит аԥсылманра ицқьам аверсиеи аморалтә ԥхасҭахареи ныҟәыргоит ҳәа. 1804 шықәсазы иара Фулани иџьихад хациркит аԥызацәеи ашәахтәқәеи згәамԥхо ажәлар дырҿагыланы. [[Джихад Фулани|Аџьихад]] аҩадатәи [[Нигериа|Нигериа]] амҽханакит фульбеии хауси рыжәларқәа рыцхыраара ахы иархәаны. Осман иаԥиҵеит Аҩадатәи Нигериа, [[Бенин]], [[Камерун]] злахәыз [[Сокото (город)|Сокото]] ақалақь аҿы аҳҭнықалақь змаз аҳәынҭқарра ду<ref>Lye, Keith(2002). p. 188</ref>. Сокото ахалифат аанханы иҟан 1903 шықәсазы аҩадатәи Нигериа британиатәи ампыҵахалара ҟалаанӡа. ==== Атропикатә бнақәа рзона аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа ==== ===== Акани ашанти рыжәларқәа ===== [[Файл:Kent wove.jpg|мини|250пкс|[[Ашанти (народ)|Ашанти]] итрадициатәу рсахьақәа]] [[Аканы|Акан жәлар]] [[Языки ква|ква]] бызшәала еицәажәоит. Уи ныҟәызгоз [[Восточная Африка|Мрагыларатәии]] Агәҭантәии Африкантәи [[Сахель|Сахельҟа]] иааит ҳәа иԥхьаӡоуп<ref>{{cite web |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html |title=Atlas of the Human Journey |publisher=The Genographic Project |access-date=2009-01-10 |archive-date=2010-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100207194521/https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html |url-status=dead }}</ref>. XII-тәи ашәышықәсазы ицәырҵит [[Бономан]] аҳәынҭқарра. XIII-тәи ашәышықәсазы [[Мали]] ахьтәы ҵхырҭақәа аҵыкәкәара ианалага, Бономани [[аканы|акан]] жәлари егьырҭ рҵакырақәеи ахьы зҭиуа раҳасабала рҵакы шьҭыҵит. Бономан, нас [[Денчира]], [[Ачем]], [[Акваму|Аквама]], амч ду змаз [[Ашанти (государство)|Ашанти]] аҳәынҭқарра аԥхьа игылан. Ашанти анбацәырҵи ҳәа азҵаара еимактәуп. Ишдыру еиԥш, XVII ашәышықәсанӡа акан [[Босумтви]] аӡиа аҩадахьы зыгәҭа шьҭаз «Квааман» ҳәа изышьҭаз аҳәынҭқарраҿы инхон. Аҳәынҭқарра аекономика шьаҭас иаман аҵәҩан ҵлеи, ахьи, арасеи рыҭира, иара убас [[ямс|иамс]] культура хадас иамаз [[Подсечно-огневое земледелие|ахҵәаратә]] адгьылқәаарыхра. Аканаа аӡиасқәа [[Пра (река, впадает в Гвинейский залив)|Преи]] [[Офин|Офини]] рыбжьара ақалақьқәа дыргылон, Аданси Аквами инарываргыланы арегион аҳәынҭқарра ӷәӷәақәа иреиуаз Денчира ашәахтә азҭоз еидгылакны рҽеидыркылеит. XVI ашәышықәсазы Ашанти ауаажәларраҿы аиҭакра дуқәа ҟалеит, ҷыдала ауааԥсыра реизҳара, Американтәи иаагоу акультурақәа — [[маниока|аманиоки]] аџьықәреии рааӡара, иара убас аԥшаҳәеи аҩадеи рыбжьара ахьы ахәаахәҭра амҽхак аизҳара иабзоураны<ref>Collins and Burns (2007), p. 139.</ref>. XVII ашәышықәса алагамҭазы [[Осэй Туту I|Осеи Туту I]] (ап.1695-1717) Окомфо Аноки ицхыраарала, аканаа Ашанти аконфередациахь еидикылеит, уи иасимволны иҟалеит «Ахьтәы тәарҭа». Осеи Туту акан адгьылқәа акыр ирҭбааит. Ир гәыцәс ироуит [[Акваму|Аквама]] аҳәынҭқарра ар, аха иара еиҭеиҿикааит, ардыԥхьала хра злоу арратә машьынаны иҟаиҵеит. 1701 шықәсазы Ашанти Денчира агеит, уи аҳәынҭқарразы европааи, аиҳаракгьы [[голландцы|аголландцәеи]] агаҿа ахәаахәҭрахь анеира аанартит. Ашанти [[Опоку Варе I]] (1720-1745) идгьылқәа еиҳагьы ирҭбааит, аканаа аладатәи рдгьылқәа адиҵеит. Аҩада Течиман, Банда, Гьиаман, [[Чёрная Вольта|Вольт Еиқәаҵәа]] [[гонжа|гонж]] жәлар рыдгьылқәа ааникылеит. 1744-1745 рыбжьара Опоку [[Дагомба (народ)|Дагомба]] аҩадатәи аҳәынҭқарра ду иақәлеит, [[Нигер (река)|Нигер]] абжьаратә цашьа акрызҵазкуа ахәаахәҭратә мҩақәа рахь анеира аиуит. Опоку ишьҭахь адгьыл ҿыцқәа адызҵаз Куси Акәырша (1750-1764) напхгара аиҭон. Осеи Кваме Паньин (1777-1803), [[Осэй Туту Кваме|Осеи Туту Кваме]] (1804-1807), [[Осэй Бонсу|Осеи Бонсу]] (1807-1824) наҟ-наҟ аҳәынҭқарра дырӷәӷәон, адгьылқәа дырҭбаауан. Ашанти усҟан иааннакылон ҳаамҭазтәи [[Гана]] аҵакыреи ҳаамҭазтәи [[Кот-д'Ивуар]] аӷьыраки<ref>Collins and Burns (2007), p. 140.</ref>. Аҳәынҭқарраҿы аҳәынҭқар ититул ан лыжәлала ииасуан. Аҳҭнықалақь [[Кумаси]] ауаажәларратә усурақәа рзы ааԥхьара рырҭон [[Аравия|Аравиа]], [[Судан]], [[Европа]] рҟынтәи аҟазауаа. Ақалақьқәа рыбжьара аимадара иадгылон амшын аԥшаҳәа инаркны Нигер абжьаратә цашьа аҟынӡа имҩаԥыргоз амҩақәа рыкаҭа<ref>Davidson (1991), p. 240.</ref><ref>Collins and Burns (2007), pp. 140—141.</ref>. Ашанти аконфедерациа ӷәӷәаны иаанхон XIX ашәышықәса аиҳарак иалагӡаны. Аха 1900 шықәсазы британиаа бџьарла аԥыжәара рыманы иҭадырхеит [[Англо-ашантийские войны|англиа-ашантиатәи аибашьрақәа]] ԥшьба рышьҭахь<ref>Davidson (1991), p. 242.</ref>. ==== Дагомеиа ==== [[Файл:Dahomey amazon2.jpg|слева|мини|250пкс|[[Дагомейские амазонки|Дагомеитәи амазонкацәа]], аҳәса рырратә отриад.]] [[Дагомея|Дагомеи]] аҳәынҭқарра цәырҵит XVII ашәышықәса алагамҭазы, Аллада аҳәынҭқарра аџьа жәлар аҩада ииасны [[Фон (народ)|фон]] жәлар руаажәлар ианрылатәа. Шықәсқәак рышьҭахь [[Абомей|Абомеи]] ақалақь аҿы аҳҭнықалақь шьақәыргыланы рымчра аларҵәара иалагеит. Уегбаџьи ихаан (аҟ.1645-1685) Дагомеиа иӷәӷәоу еизаку ҳәынҭқарраны иҟалеит. Уегбаџьа адгьыл аҳәынҭқар ихатәуп ҳәа рылеиҳәеит, ашәахтәқәагьы ақәиҵеит. Аҳәынҭқарраҿы амчра аҭара мҩаԥысуан [[Примогенитура|раԥхьатәи аира азин]] ала, уи хаз игоу аҳаблақәа рԥызацәа рнырра армаҷит. Ишьақәгылеит акралтә сан икульт. Аҳәынҭқар иабшьҭрақәа рыхьӡала есышықәса атҟәацәа рҟынтә атәы кәырбанс днаргон. [[1720-е|1720-тәи]] ашықәсқәа рзы Дагомеиа атәцәа рыҭира иазҟазаз [[Уида (государство)|Уидеи]] Алладеи ааннакылан, зыԥсы ҭоу атауар ахәаахәҭра анапаҿы иаанагеит<ref>Shillington (2005), pp. 191, 192.</ref>. Аҳ Агаџьа (1708-1740) атәцәа рыҭира аҵыхәа ԥиҵәарц далагеит, атәцәа аҭыԥантәи апальматә хәша аплантациақәа рҿы иааныжьны, аха европааи иареи рыхәаахәҭра афеидеи европатәи абџьар ахьыԥшреи ирхыҳәҳәеит. 1730 шықәсазы [[Ойо (государство)|Оио]] аҳәынҭқарра Дагомеиа анапаҿы иаанагеит, ашәахтә ашәартә иҟанаҵеит. Атәцәа рзы ашәахтәқәа еиҳарак [[Раковины каури|каури амыдаӷьцәақәа]] рыла иршәон. [[Франциа|Франциа]] Дагомеиа агеит 1892-1894 шықәсқәа рызтәи [[Вторая франко-дагомейская война|аҩбатәи франко-дагомеитәи аибашьра]] ашьҭахь, ишьақәнаргылеит аколониалтә еиҳабыра. Убри аан афранцыз ар рӷьырак аҭыԥантәи африкаа ракәын. ==== Иоруба ==== [[Файл:WestAfrica1625.png|мини|250пкс|[[Ойо (государство)|Оио]], иаакәыршаны иҟоу атәылақәа 1625 шықәсазы.]] [[Йоруба (народ)|Иоруб]] ижәлар традициала иаку аҳәынҭқарра иқәынхоит ҳәа рхы рыԥхьаӡон, уажәы атермин «иоруба» иаҵанакуеит [[Нигеро-конголезские языки|нигеро-конголезтәи]] абызшәатә ҭаацәара абызшәақәа рыла ицәажәо зегьы. Ари ажәала [[Хауса (народ)|хаус]] ҳәа иршьҭан [[Ойо (государство)|Оио]] аҳәынҭқарра ауааԥсыра. Иоруб раԥхьатәи ҳәынҭқарран [[Ифе]] аҳәынҭқарра, иԥсабаратәым афырхаҵа аԥызҵаз, раԥхьатәи «они» Одудув. Одудувоваа рыҷкәынцәа изларҳәо ала еиуеиԥшым [[город-государство|ақалақь-ҳәынҭқаррақәа]] рышьаҭаркыҩцәас иҟалеит, рыԥҳацәа аҳцәа иранацәахеит. XVIII ашәышықәсазы иоруб ақалақь-ҳәынҭқаррақәа еиҿыркааит аҳҭнықалақь, ақалақь Ифе ахада напхгара зиҭоз аконфедерациа. Хаз игоу ақалақь-ҳәынҭқаррақәа рыҽдырӷәӷәацыԥхьаӡа Ифе аԥшәма инырра лаҟәуан. Ақалақь-ҳәынҭқаррақәа дара-дара еиҿагыланы ақәԥара иалагеит<ref>Collins and Burns (2007), pp. 131—132.</ref>. Оио иазҳаит XVI ашәышықәсазы. 1550 шықәсазы уи ргеит [[кавалерия|аҽцәа]] знапаҿы иҟаз [[Нупе]]. «Алафин» (анапхгаҩы ититул) ахгарахьы дыбналар акәхеит. [[Оромпото]] «Алафин» (аҳра иуан 1560-1580 рзы) ибзианы бџьарла еибыҭаз аҽцәа зҭаз ар еизигеит, аҩадатәи абнасакаратә областқәа рҿы арратә қәҿиарақәагьы иоуит. XVI ашәышықәсазы Оио адгьылқәа арҭбааит [[Нигер (река)|Нигер]] аӡиас мраҭашәаратәи аобластқәа рыбзоурала [[Того]] ахәқәа, Кет, [[Дагомея|Дагомеиа]], [[Фон (народ)|фон]] жәлар рыдгьылқәа рҟынтәи Иоруб адгьылқәа рҟынӡа. Аҳәынҭқарра напхгара анаҭон хаз игоу араионқәа знапы иану администраторцәа рхеилак. Оио аҩадеи аладеи рыбжьара ахәаахәҭраҿы бжьаҟазас иҟан, [[Гвинеиа|Гвинеиа]] абнақәа мрагыларатәи рҳәаақәеи [[Судан]], [[Сахара]], [[Северная Африка|Аҩадатәи Африка]] мраҭашәаратәи аобластқәеи еиԥнашьуан<ref>Davidson (1991), pp. 173—174.</ref><ref>Collins and Burns (2007), p. 134.</ref><ref>Stride, G.T. & C. Ifeka (1971). ''Peoples and Empires of West Africa: West Africa in History 1000—1800''. Edinburgh: Nelson. ISBN 0-17-511448-X.</ref>. Иоруба аба, аихатәи акыцӡратәи аалыҵқәа ҟарҵон, аиҭныԥсахлараан ар рзы иаҭахыз аџьыкхыши, ацәеи, аҽқәеи роуан. Оио ҩышә шықәса инеиԥынкыланы амч ду змаз ҳәынҭқарраны иаанхон. 1888 шықәса раахыс уи британиатәи протекторатны иҟалеит, нас дара-дара еибашьуаз акәны, хәҭа-хәҭала еилаҳаит. 1896 шықәсазы аҳәынҭқарра зынӡа аҟазаара иаҟәыҵит. ===== Бенин ===== [[Файл:Benin bronze Louvre A97-14-1.jpg|мини|250пкс|Бенин иалху «[[Бенинская бронза|Аџьазтә баҟа]]»]] [[Бенинское царство|Бенинтәи аҳра]] [[Нигеро-конголезские языки|нигеро-конголезтәи]] [[Генетическая классификация языков|абызшәатә ҭаацәара]] едо ажәлар ннархон. XV ашәышықәса азбжазы Бенин аҳәынҭқарра аҵакырақәа арҭбаауан, ампыҵахаларақәа арӷәӷәон. «Оба» («аҳ») Евуаре (аҳра иуан 1450-1480 рзы) амчра еизакны 30 шықәса рыҩныҵҟа агәылацәа рабашьрақәа мҩаԥигон. Иара иԥсҭазаара даналҵ Бенин аҵакыра мраҭашәарахь [[Дагомея|Дагомеиа]], мрагыларахь Нигер адельта, [[Атлантикатә аокеан|Атлантикатәи аокеан]] аԥшаҳәа, аҩада [[Йоруба (народ)|Иоруб]] [[город-государство|ақалақь-ҳәынҭқаррақәа]] рҟынӡа инаӡон. Анапхгаҩцәа («оба») шьаҭас ирыман «узам» зегь реиҳа амч змаз ажәлақәа рԥызацәеи ақалақьтә цехқәа рнапхгаҩцәеи рхеилак. Евуаре имоҭа, Есигие «оба» (1504-1550) «узама» амчра амихит, иазыԥҵәаз администраторцәа ириҭеит, европааи, аиҳаракгьы аҳҭынратә скульпторцәа рзы абҩа ахьиоуаз [[португальцы|апортугалцәеи]] реимадара амҽхак иациҵеит. Бенин ауаажәларра ирҟазшьан аҳәса рымчра ду, аиҳаракгьы ԥхьаҟатәи «оба» ан<ref>Collins and Burns (2007), pp. 134—135.</ref>. Бенин ахаангьы мҽхакы ҭбаала атәцәа зҭиуаз иреиуамызт. Аҳәынҭқарра аҳәаа иахнагон апырпыл, [[слоновая кость|аслан абаҩ]], [[каучук|акаучук]], [[Хлопчатобумажная ткань|абамба иалху аба]]. Аахәаҩцәас иҟан африкатәи аԥшаҳәа егьырҭ ажәларқәа атауар рзызҭиуаз апортугалцәеи аголландцәеи. 1700 шықәса ашьҭахь аҳәынҭқарра еимдырххо иалагеит адинастиатә қәԥареи аграждантә еибашьрақәеи. Аха, Ерсоени Акенгбудеи «оба» рнапхгараан амчра хада аҽарӷәӷәеит. 1897 шықәсазы Бенин ақалақь ааныркылеит британиаа<ref>Shillington (2005), pp. 188—189.</ref>. ===== Нигери игбои рдельта ===== [[Нигер (река)|Нигер]] адельт аҿы иҟан хыԥхьаӡара рацәала [[Калабар|ақалақь-ҳәынҭқаррақәа]], еиуеиԥшым [[форма правления|анапхгара аформақәа]] рыманы. Урҭ рыхьчон аӡиас еилачырақәа. XVII ашәышықәсазы ахәаахәҭра арегион аԥсахит. Ақалақьқәа [[Суахили (народ)|Суахили]] аԥшаҳәа ақалақьқәа иреиԥшу ароль нарыгӡо иалагеит. Урҭ рҟынтә џьоукы, иаҳҳәап, Бонни, Калабари, Уарри монархиақәан. Егьырҭ, иаҳҳәап, Брасс, ахеилакқәа напхгара рырҭон, [[Кросс-Ривер|Кросс-Ривери]] Ажәытәтәи Калабар реиԥшқәа ракәзар, аҭиҩцәа реилазаарақәа «екпе» напхгара рырҭон<ref>Collins and Burns (2007), pp. 136—137.</ref>. «Екпе» ахәаахәҭра аԥҟарақәа шьақәнаргылон. Урҭ ахәаахәҭратә ҩнқәа рҟынтә џьоукы Европеи Америкеи еицырдыруан. Нигер адельта мрагыларахь иҟаз адгьылқәа рҿы инхон [[Игбо (народ)|игбо]] ажәлар (аӡиас мраҭашәарахь адгьылқәа аанызкылоз аниом аетникатә гәыԥ ада). IX ашәышықәсазы иара иаман Нри аҳәынҭқарра, Уи напхгара аиҭон «езе» Нри. Аҳәынҭқарра шьақәгылан ақыҭақәа рыла, урҭ зегьы автономтә ҟазшьа рыман, рҵакыраҿы ихьыԥшымызт. Ақыҭақәа ирыланхоз, ахацәеи аҳәсеи зегьы, аӡбарақәа рыдкылара иалахәын. Игбо-Укв аԥсыжырҭақәа ирылоуп аҭыԥантәи аџьаз иалху аалыҵқәеи [[Мсыр|Египети]] [[Индиа|Индиеи]] рҟынтәи асаркьатә еимхәыцқәеи, уи иаанарԥшуеит егьырҭ адгьылқәеи дареи рыхәаахәҭра<ref>Martin, Phyllis M. and O’Meara, Patrick(1995). p. 95.</ref><ref>Collins and Burns (2007), p. 137.</ref>. === Африка Хада === [[Миграция банту|Банту рнырхара]] [[Великие Африканские озёра|Африкатәи аӡиа Дуқәа]] рҟынӡа инаӡеит ҳера ҟалаанӡа [[Ҳ. ҟ. 1000|1000 шықәса]] инарзынаԥшуа. Даҽа зқьышықәсабжак ашьҭахь банту бызшәала ицәажәоз ахылҵшьҭрақәа ҳаамҭазтәи [[Ангола]] аҵакыраҿы анхара иалагеит. ==== Луба ==== [[Файл:Realluba.JPG|мини|250пкс|Африкагәҭантәи аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа]] [[Файл:Luba pottery-1908.jpg|мини|250пкс|слева|Акыцӡратә аалыҵ]] XIV ашәышықәсазы Балопве ахылҵшьҭра иатәыз [[Конголо Мвамба]] еидикылеит аӡиа [[Кисале (озеро)|Кисале]] азааигәара адгьылқәа рҿы инхоз [[Луба (народ)|луба]] ахылҵшьҭрақәа. Иара иаԥиҵеит Конголо адинастиа, уи ашьҭахь Калал Илунг адинастиа иаԥсахит. Калала аӡиа Касале мраҭашәарахь луба адгьылқәа рахь иарҭбааит. Ишьақәгылеит адоуҳатә ԥызацәа, «балопве», зхадараҿы иҟаз еизаку аполитикатә системақәа, урҭ аҭыԥантәи анапхгаҩцәа рхеилак шьаҭас ирыман, анаҩс хаз игоу аиланхарҭақәа рԥызацәа рҟынӡа. Балопве рабшьҭрақәа рдоуҳақәа ирыҿцәажәар рылшон, иалырхуазшәа. Рнапаҿы иааргаз адгьылқәа аиерархиа рҽаладырхәуан, аҳҭынраҿы иӡырган. Балопве амчра арратә мчра акәымкәа доуҳатә мчын. Ар акыр имаҷын. Луба арегион аҿы ахәаахәҭра хылаԥшра арҭон, [[дань|ашәахтә]] еизыргон. Ашьҭахь арегион хыԥхьаӡара рацәала аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа рнапхгаҩцәа луба аҟынтәи ашьҭра иашьҭан. Луба аполитикатә система аҽарҭбааит Африка Хада зегьы аҿы, [[Уганда]] аладатәи ахәҭаҿы, [[Руанда]], [[Бурунди]], [[Малави]], [[Замбиа|Замбиа]], [[Зимбабве]], мраҭашәаратәи Конго. Луба аҟынтәи ашьҭра иашьҭаз ҳәынҭқарра дуқәан [[Лунда (королевство)|Лундеи]] [[Марави]]. Аҩадатәи Замбиа [[Бемба (народ)|бемба]] жәлар шьақәгылан XVII ашәышықәсазы Замбиаҟа иааз луба ахҵәацәа рхылҵшьҭрақәа рыла<ref>Shillington (2005), p. 138, 139.</ref><ref>Davidson (1991), p. 159, 160.</ref>. ==== Лунда ==== [[Файл:Lunda houses-1854.jpg|мини|слева|221пкс|Лунда жәлар реиланхарҭақәа]] 1450-тәи ашықәсқәа рзы [[Луба (народ)|луба]] анапхгаҩы Илунг Цибинда [[Лунда (народ)|лунд]] ажәлар рҟынтәи аҳ иԥҳа Рвидж ԥҳәысс дигеит, ажәларқәа еидикылеит. Рыҷкәын Лусинг аҳәынҭқарра адгьылқәа ирҭбааит. Иԥа Навиџь идгьылқәа еиҳагьы ирыциҵеит, лунд раԥхьатәи императорс дҟалеит «мвато иамво» — «амаҭқәа реиҳабы» ҳәа атитул иманы. Луба аполитикатә система ԥсахрада иаанхеит, ирымпыҵархалаз ахылҵшьҭрақәагьы уи рҽаладырхәуан. Аҳәынҭқар инапаҿы иааигаз адгьылқәа рҿы абжьгаҩцәеи ашәахтәқәа реизгаҩцәеи алихуан<ref>Shillington (2005), p. 141.</ref><ref name="Davidson">Davidson (1991), p. 161.</ref>. Лунд ахылҵшьҭра иашьҭан хыԥхьаӡара рацәала аҳәынҭқаррақәа. Аҩныҵҟатәи Анголатәи [[Имбангала]] ахылҵшьҭра мҩаԥигон Цибинда амчра ззымычҳауаз аҳ иԥҳа Рвиџь лашьа Кингури. Ажәа «кингури» иаанаго иалагеит аиашьа Рвиџь иаԥиҵаз аҳәынҭқаррақәа рнапхгаҩы ититул. [[Замбиа|Замбиа]] иҟоу [[лвена|лвени]] [[Лози (народ)|лози]] рыжәларқәагьы Кингури иахылҵшьҭроуп ҳәа рхы рыԥхьаӡоит. XVII ашәышықәсазы [[Лунда (королевство)|Лунда]] аԥыза Мвата Казембе [[Луапула (река)|Луапула аӡиас]] акаршәраҿы иаԥиҵеит [[Восточная Лунда|Мрагыларатәи Лунда]] аҳәынҭқарра. Лунда мраҭашәарахь рхылҵшьҭра наргоит ажәларқәа иакеи пенди. Лунда Африка ацентр мраҭашәаратәи аԥшаҳәаҿы иҟоу ахәаахәҭратә центрқәа ирыднаҳәалон. XIX ашәышықәсазы, шәақьла еибыҭаз [[чокве]] анақәла ашьҭахь, Лунда аҟазаара аанкылахеит<ref name="Davidson" /><ref>Shillington (2005), p. 139, 141.</ref>. ==== Марави (Малави) ==== [[Файл:Maravi Kingdom map c. 1650s.svg|мини|250пкс|Марави]] Марави, изларҳәо ала, зыхьӡ аҳәынҭқар ититул аанаго иалагаз аҳ Каронг иҟынтәи абшьҭра мҩаԥигоит. Марави Африка ацентр мрагыларатәи аԥшаҳәаҿы, Килва аимпериа ахәаахәҭра иаднаҳәалон. XVII ашәышықәсазы Марави [[Ньяса|аӡиа Малави]] аӡиас [[Замбези]] [[устье|амшын иахьалало]] рыбжьара аҵакыра амҽханакуан. Мзур анапхгаҩы аҳәынҭқарра адгьылқәа акыр ирҭбааит. [[португальцы|Апортугалцәеи]] иареи аиқәшаҳаҭра анрыбжьарҵа, 4 нызқьҩык аибашьцәа рыла ишьақәгылаз ар еизганы [[Шона (народ)|шон]] ажәлар дрықәлеит<ref>Davidson (1991), pp. 164—165.</ref>. Апортугалцәа рҟынтәи иара ацхыраара иоуит аконкурент Лунди, зимба аԥыза иҿагылараҿы. 1623 шықәсазы иара итактика иԥсахит, шонынтәи апортугалцәа дырҿагыланы деибашьуан. Мзури иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь Марави акраамҭа аҽааннамкылеит. XVIII ашәышықәса алагамҭанӡа уи хаз-хазы иҟаз аиланхарҭақәа рахь еилаҳаит. ==== Конго ==== [[Файл:KingdomKongo1711.png|мини|250пкс|Конго 1711 шықәсазы]] XV ашәышықәсазы [[Конго (река)|Конго аӡиас]] ҵаҟатәи ахәҭаҿы [[Заводь Малебо|Малебо Аӡмыжь]] аобласт адгьыл беиақәа рҿы инхоз [[Конго (народ)|баконго]] жәлар рыдгьылқәаарыхыҩцәа ҳәынҭқарракны еидкылан «[[маниок|маниконго]]» ҳәа изышьҭаз анапхгаҩы дызмаз аҳәынҭқарреи дареи. Аҳәынҭқарра иаҳҭнықалақьын аиланхарҭа [[Мбанза-Конго]]. Иреиӷьу аиҿкаара рыманы агәылацәа рнапаҿы иааганы ашәахтә рымырхуан. Баконго жәлар ирдыруан аметаллқәа аус рыдулара, [[керамика|акыцӡратә аалыҵқәеи]] [[Рафия (пальма)|арафиа]] иалхны аба аҟаҵареи. Ашәахтә ақәҵара асистема арегионбжьаратә хәаахәҭра иацхрааит. Ашьҭахь арҭ атәылаҿацәқәа рахь [[португальцы|португалиатәи]] абаӷәазақәа [[Луанда|Луандеи]] [[Бенгела (город)|Бенгелеи]] ирыбзоураны аџьықәреии аманиоки алалеит. Акультура ҿыцқәа [[просо|ашырӡ]] аԥсахит, ауааԥсыра реизҳара иацхрааит. XVI ашәышықәсазы маниконгаа [[Атлантика]] инаркны [[Кванго|Кванго аӡиас]] аҟынӡа адгьылқәа напхгара рырҭон. Адгьылқәа зегьы ирыман рхатәы провинциатә напхгаҩы, маниконго иқәиргылаз «мани-мпембе». 1560 шықәсазы амчра игеит ақьырсиан [[Нзинга Мбемба|Афонсу I]]. Иара ампыҵахаларатә еибашьрақәа мҩаԥигон, иара ихаан атәцәа рыҭира иазҳаит. 1568-1569 шықәсқәа рзы Конго адгьыл иақәлеит [[:en:Jaga (Kongo)|ҳага]] жәлар, анапхгаҩы-маниконго дыбналартә иҟарҵеит. Португалиантәи қьырала еибашьуаз рыцхыраарала маниконго Афонсу I амчра ирхынҳәит 1574 шықәсазы. 1660-тәи ашықәсқәа аҩбатәи рызбжазы апортугалцәа Конго рнапаҿы иааргарц иалагеит. Маниконго Антонио I (1661-1665) 5 нызқьҩык ар иманы Мбвил имҩаԥысуаз аибашьраҿы аҵахара ӷәӷәа иоуит. Аҳәынҭқарра хаз-хазы игоу аилазаарақәа рахь еилаҳаит, урҭ атҟәацәа тәыс рыҭира хықәкыс иҟаҵаны аибашьрақәа мҩаԥыргон<ref>Collins and Burns (2007), pp. 185—188</ref><ref>ShYillington (2005), p. 196—198</ref><ref>Davidson (1991), pp. 156—157</ref>. Атәцәа роуан иара убас анапхгаҩы «нгола» напхгара зиҭоз [[Ндонго]] аҟынтәи. Ндонгогьы апортугалцәа рахь атәцәа рыҭира мап ацәнакуамызт. [[Бразилиа|Бразилиаҟа]] ацара ҭыԥыс иаман абаӷәаза [[Сан-Томе (город)|Сан-Томе]]. Аха, Ндонго апортугалцәа ӷак иаҳасабала гәрамгарҭас иҟанаҵон. Апортугалцәа уи рнапаҿы иааргарц иалагеит, аха [[Северные мбунду|мбунду]] ажәлар иаҵадырхеит. Атәцәа рыҭира иахҟьаны Ндонго [[депопуляция|адепопулиациа]] ачҳауан. Ицәырҵит даҽа ҳәынҭқаррак Матамба, уаҟа аҳра луан апортугалцәа акраамҭа аҿагылара ӷәӷәа рызҭоз аҳкәажә [[Зинга Мбанди Нгола|Зинг]]. Апортугалцәа рыхәаахәҭратә еилаӡарақәа ахьымҩаԥыргоз аԥшаҳәақәа рҿы рҽааныркылон, аха аконтинент аҵауларахь анеира рзыгәаӷьуамызт, аҭыԥантәи анапхгаҩцәа рҟынтәи атәцәа роуан. Аҩныҵҟатәи адгьылқәа рҿы акәзар, атәцәа рзы аибашьра ӷәӷәақәа цон. XVII-XVIII ашәышықәсақәа рзы атәцәа рзы ареидқәа ирҿын Касанџье аҳәынҭқарра аԥызҵаз имбангал ажәлар<ref>Shillington (2005), p. 198, 199.</ref><ref>Davidson (1991), p. 158.</ref>. === Алада Африка === [[земледелие|Адгьылқәаарыхреи]], арахәааӡареи, [[История производства и использования железа|аиха аус адулареи]] здыруаз [[Миграция банту|абанту бызшәала ицәажәоз ажәларқәа]] [[Лимпопо]] аӡиас аладахьы рахгара ҟалеит IV—V ашәышықәсақәа рзы. [[Койсанские языки|Коисантәи абызшәақәа]] рыла ицәажәоз аҭыԥантәи ажәларқәа ықәырцеит. Банту ашьшьыҳәа аладаҟа ицон. [[Квазулу-Натал|Квазула-Натал]] аҿы аиха аус адулара аобиектқәа [[1050-е|1050]] шықәса инарзынаԥшуа иаҵанакуеит. Зегь реиҳа аладаҟа инаскьеит коисанаа рҟынтәи иаагоу аҟазшьақәа зцәажәашьа ыҟоу агәыԥхәҭа банту [[Коса (народ)|коса]]. Косаа уажәтәи [[Восточно-Капская провинция|Мрагылара-Каптәи апровинциаҿы]] [[Грейт-Фиш|Греит-Фиш]] аӡиас аҟынӡа инаӡеит. ==== Зимбабве Дуи Мапунгувеи ==== [[Файл:Great zimbabwe 2.jpg|мини|250пкс|[[Большое Зимбабве|Зимбабве Ду]]]] [[Южная Африка|Аладатәи Африка]] раԥхьатәи ҳәынҭқарратә шьақәгыларан XII ашәышықәсазы ицәырҵит [[Мапунгубве]]. Аҳәынҭқарра абзанхара шьаҭас иаман суахили аԥшаҳәа аҭуџьарцәа [[Лимпопо]] акаршәра аҟынтәи [[слоновая кость|аслан абаҩ]], аҩадатәи Трансвааль ашьхақәа рҟынтәи абҩа (уажәы — апровинциа Лимпопо), Зимбабвиатәи ахәҵантәи ахьы рыла ахәаахәҭра. Ахәаахәҭра иагәҭылсан Чибуене. Аха XIII ашәышықәсазы ауааԥсыра Мапунгубве аанрыжьит<ref>Ehret, Christopher (2002). p. 252.</ref>. Анаҩстәи ҳәынҭқарратә шьақәгыларан иҟаз акәын [[Большое Зимбабве|Зимбабве ду]] Зимбабвиатәи ахәҵаҿы. Ажәа «зимбабве» иаанагоит «ахаҳәтә ҩны». Зимбабве ду Аладатәи Африка аҿы раԥхьатәи қалақьын, [[Шона (народ)|шон]] жәлар хыԥхьаӡара рацәала реиланхарҭақәа еидызкылаз аҳәынҭқарра ду иагәҭылсахеит. [[Мапунгубве]] аҟынтәи ахаҳәтә ргыларақәа рыргылашьа анырга, шонаа уи еиӷьыртәит, уи ус шакәу дырҵабыргуеит Зимбабве ду аҭӡамцқәа. Аиԥш зеиԥшу аргылара атехнологиа рхы иадырхәон арегион аиланхарҭа маҷқәа рҿгьы. Зимбабве ду шәҭыкакаҷуан [[Суахили (народ)|суахили]] аԥшаҳәаҟынтәи Килва Аимпериеи [[Софала|Софалеи]] рыхәаахәҭрала. Килвеи Зимбабве Дуи еицҿакны иҿион. Зимбабве ду [[золото|ахьы]] аанашьҭуан. Аҳәынҭқар иашҭа малрҳарыла инхон, индиатәи абамба иалху аба иалхыз амаҭәа ишәын, инхарҭақәа абҩатәи ахьтәи орнаментқәа рыла ирԥшӡан, Џьамтәылеи [[Китаи|Китаии]] рҟынтәи иаагаз ачанахқәа рҟынтәи акрифон. [[1420-е|1420-тәи]] ашықәсқәа рзеиԥш аилаҳара иалагеит. Ауааԥсыра уи аанрыжьит 1450 шықәсазы. Ас еиԥш аилаҳара иахҟьазар алшоит ахәаахәҭратә қалақь [[Ингомбе Иледе]] ацәырҵра<ref>Ehret (2002), pp. 252—254.</ref><ref name="Shillington 2005, pp. 147-153">Shillington (2005), pp. 147—153.</ref>. Иалагеит [[Шона (народ)|шон]] аҭоурых аетап ҿыц. Ампыҵахалаҩ ҿыцс дҟалеит Карангатәи аҩадатәи шон анапхгаҩы Мутота. Мутопе иԥа дицны Мутота Зимбабвиатәи ахәҵеи [[Мозамбик|Мозамбики]] мрагыларатәи аԥшаҳәаҟынӡа инапаҿы иааигеит, уи агаҿа ахәаахәҭра ахь анеиразы алшара анаҭеит. Шон атәыла «мванамутапа» ҳәа иашьҭан, уи иаанагоит «ихдырҵәаз адгьылқәа реиҳабы». Аҩадатәи шона ахаҳәеиқәҵара атрадициа рымамызт, ахаҳә иалхны акгьы дыргыломызт. Матопе 1480 шықәсазы иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь, аҳәынҭқарра ҩбаны еилаҳаит: Алада [[Торва|Торвеи]], аҩада [[Мономотапа|Мутапеи]] ҳәа. Аиҟәшара зыхҟьаз ҩыџьа аԥызацәа: Чангеи Тогвеи реиндаҭлара ауп. Чанга илшеит аладатәи аобластқәа инапаҿы раагара, еиҿикааит Бутуа аҳәынҭқарра, [[Кхами]] аҳҭнықалақьс иаманы<ref name="Shillington 2005, pp. 147-153"/><ref name="Davidson 1991, pp. 252-254">Davidson (1991), pp. 252—254.</ref>. XVI ашәышықәсазы апортугалцәа [[Замбези]] аӡиас аҿы еснагьтәи ахәаахәҭратә ҭыԥқәа шьақәдыргылеит, [[Мономотапа|Мутапу]] рнапахьы иааргарц азы<ref>Davidson (1991), pp. 252—154.</ref>. Хәҭа-хәҭала уи рылшеит. 1628 шықәсазы дара ирылшеит амарионеттә «мванамутап» Мавур ҳәа хьӡыс измаз иҭакра, уи аиқәшаҳаҭрақәа инапы рыҵаиҩуан апортугалцәа аминералтә аӡа аекспорт азура азин рызҭоз. Апортугалцәа анапхгара асистема ҭадырхеит, ахәаахәҭратә еимадарақәа ԥыржәеит. 1667 шықәсазы Мутапа аилаҳара иалагеит. Аԥызацәа ахьы аҵхра алдыршомызт, избанзар португалиантәи ақәыларақәа ирыцәшәон, атәыла ауааԥсырагьы маҷхеит. Бутуа анапхгаҩы ихьӡын «чангамире», аҳәынҭқарра ашьаҭаркҩы Чанги ихьӡ ала. Ашьҭахь ахьӡ аҽаԥсахит [[Розви]] ҳәа. Апортугалцәа араҟа аҽышьақәырӷәӷәаразы рҽазышәарақәа маншәаламхеит Домбо «чангамире» ианаҵадырха ашьҭахь. XVII ашәышықәса ҭынч, ибеианы имҩаԥысит. Розви еилаҳаит 1830-тәи ашықәсқәа рзы [[нгуни]] жәлар [[Квазулу-Натал|Квазулу-Натали]] ржәыларала<ref name="Davidson 1991, pp. 252-254"/>. ==== Намибиа ==== [[Файл:Realnam.JPG|мини|250пкс|[[гереро|Герерои]] [[Нама (народ)|нами]] рҵакырақәа]] 1500 шықәсазы Африка аладатәи ахәҭа аиҳарак ахатәы ҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа аман. Аҩада — мраҭашәаратәи [[Намибиа|Намибиа]] [[Овамбо (этнос)|овамбо]] жәлар [[земледелие|адгьылқәаарыхра]] иаҿын, [[гереро|гереро-арахәааӡара]]. Гереро рырахә рхыԥхьаӡара ианацла алада Намибиа агәҭантәи ахәҭа аҳәырҭақәа рахь ииасит. Урҭ ирзааигәаз мбандер агәыԥ аҩада-мраҭашәаратәи [[Ботсвана|Ботсван]] [[Ганзи (город)|Ганзи]] аобласт рымпыҵархалеит. [[Койсанские языки|Коисантәи]] абызшәа иаҵанакуаз нама жәлар руасақәа рыманы аҩада иааит, уаҟа гереро рԥылеит. Ҩ-гәыԥк рыбжьара аимакқәа ирылагеит. [[Лози (народ)|Лози]] ахьынхо аҵакыра арҭбаара ажәларқәа «мукушу», «субиа», «еи» аҩадатәи Ботсван иҟоу арегионқәа Ботеи, [[Окаванго (Намибия)|Окаванго]], Чобе рахь иқәнацеит<ref>Shillington (2005), p. 218.</ref>. ==== Аладатәи Африкеи Ботсванеи ==== ===== Сото-Цвана ===== [[Файл:Realzulu.JPG|мини|250пкс|Алада Африка ажәларқәа]] Аӡиас [[Лимпопо]] аладахьы Хаивельд арегион аҿы [[Басуто|сото-тсван]] жәлар рҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа рышьақәгылара иалагеит [[1000 год|1000 шықәса]] инаркны. [[вождь|Аԥыза]] имчра арахә рхыԥхьаӡареи рабшьҭреи доуҳала реимадареи ирықәгылан. Уи арҵабыргуеит [[фундамент|ахаҳәтә уасхыри]] аҭӡамцқәеи змоу Тутсвемогала ахәаҿы иҟоу аиланхарҭақәа. [[Вааль]] аӡиас аҩада-мраҭашәарахь тсван раԥхьатәи аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа зықьҩыла ауааԥсыра змаз аиланхарҭақәа рыкәша-мыкәша рҽеидыркылон. Ас еиԥш иҟаз аиланхарҭаҿы аҟыба-ӡыбақәа анцәырҵлак, агәыԥқәа рыбжьара ақәԥара ианалагалак, ауаа рыхәҭак аҭыԥ ҿыц ахь ицон, аиланхарҭа ҿыц шьақәдыргылон<ref name="Shillington 2005, pp. 153-155">Shillington (2005), pp. 153—155.</ref>. ===== Нгуни ===== [[Драконовы горы|Агәылшьап шьхақәа]] алада-мрагыларатәи ахәҭаҿы инхон [[нгуни]] ажәларқәа: [[зулусы|зулусаа]], [[Коса (народ)|косаа]], [[свази]], [[Ндебеле (народ в ЮАР)|ндебеле]]. Араҟагьы ишьаҭаркын аҳәынҭқарра, аҩныҵҟатәи аиӷара ауаарацәара аобласт ҿыцқәа рахь ииасыртә иҟанаҵон. XIX ашәышықәсазы имҩаԥысуаз еснагьтәи аибашьрақәеи, аҳәынҭқарргылареи, амиграциеи рыпроцесс нгуни «[[мфекане]]» ҳәа иашьҭан, [[Басуто|сото]] — «дифакане» ҳәа иашьҭан. Уаҟа акрызҵазкуа факторны иҟан зулусаа рҳәынҭқарра арӷәӷәара<ref>Worden, Nigel. The Making of Modern South Africa, Oxford UK/Cambridge USA: Blackwell Publishers, 1995, p. 13.</ref>. Зулусаа аметаллқәа аус рыдулашьа рдыруан, [[просо|ашырӡ]] аадрыхуан, арахә рыхьчон<ref name="Shillington 2005, pp. 153-155"/>. ===== Акоисанцәеи африканерцәеи ===== [[Файл:SouthAfrica1885.jpg|мини|250пкс|Аладатәи Африка аполитикатә хсаала 1885 шықәса азы.]] [[койсанские языки|Коисантәи абызшәақәа]] рыла ицәажәоз ахылҵшьҭрақәа [[Капская провинция|Каптәи апровинциа]] алада-мраҭашәаратәи ахәҭа иқәынхон, уа иазҷыдароуп лассы-лассы ақәоурақәа. Заатәи коисантәи аиланхарҭақәа [[Басуто|сот]], [[нгуни]] реиԥш иҟаз [[Банту (языки)|абанту]] бызшәала ицәажәоз ахылҵшьҭрақәа иахәлабгеит, аха банту анырхара аӡынтәи ақәоурақәа рхырхарҭақәа рҿаԥхьа иаангылеит. Коисантәи абызшәақәа рышьҭыбжьқәа хәҭа-хәҭала банту абызшәақәа ирылалеит. Коисанаа банту бызшәала ицәажәоз ргәылацәеи дареи ахәаахәҭра рыбжьан, [[крупный рогатый скот|арахә]], ауасақәа, ашәарыцага маҭәахәқәа аарышьҭуан, абҩеи, аихеи, аҭаҭыни роуан<ref name="Shillington 2005, pp. 153-155"/>. XVI ашәышықәсазы [[Голландская Ост-Индская компания|Голландиатәи Ост-Индиатәи аилахәыра]] [[Столовая бухта|Акрыфарҭатә шыцәа]] аҿы иқәнаргылеит аӷбақәа аӡы ахьыргоз, [[Готтентоты|готтентотаа]] рҟынтәи акәац ахьаархәоз аагаратә пункт. Готтентотаа аголландцәа рҟынтәи ироуан абҩа, аиха, аҭаҭын, ахәдахаҵақәа. 1652 шықәсазы Акрыфарҭатә шыцәа аҿы голландиатәи аиланхарҭа шьақәгылеит. Аголландцәа ашәыри ауҭраҭыхи рааӡара иалагеит, ичмазаҩу амшынуаа рзы ахәышәтәырҭа аԥырҵеит. Аарыхра аизырҳара хықәкыс иҟаҵаны адгьыл ҿыцқәа рахь анхацәа ([[Буры|бураа]]) рнырхара иалагеит, [[Западная Африка|Мраҭашәаратәи Африкантәи]] атәцәа рыԥсахуан<ref>Shillington (2005), pp. 210—213.</ref>. Готтентотаа рҳәырҭақәа рымырхит, уи иахылҿиааит 1659 шықәсазтәи голландиа-готтентоттәи аибашьра. Аибашьраҿы аиааира згаз дыҟамызт, аха аголландцәа «ампыҵахаларазы рзин» рыларҳәеит, амҵа аҵакыра зегьы иашьҭало иалагеит. Готтентотаа рхылҵшьҭрақәа аки-аки реидыслара атактика рхы иархәаны бураа адгьылқәеи арахә зегьи рымырхит. 1673-1677 шш. аҩбатәи голландиа-готтентоттәи аибашьра шьақәгылан арахә рымпыҵахалара хықәкыс измаз ареидқәа рыла. Европаа рнапала аԥсыҭбарақәа рыдагьы, готтентотаагьы зықьҩыла европатәи ачымазарақәа ирыхҟьаны иҭахон. XVIII ашәышықәсазы Каптәи апровинциа иазҳаит. Арахь иааргон [[Мадагаскар]], [[Мозамбик]], [[Индонезиа|Индонезиа]] рҟынтәи атәцәа. Голландиатәи аиланхарҭақәа аҩада анаскьара иалагеит, готтентотаа [[Партизанская война|апартизантә еибашьра]] анымҩаԥыргоз ари анырхара ӷәӷәала ишаҿагылозгьы. Бураа рахьтә инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа арахәааӡара знапы алакыз [[Трекбуры|атрекбурқәа]] ҳәа ирышьҭалеит. Урҭ лассы-лассы рхы иадырхәон готтентотаа рреидқәа раан ааха зауз аиаҭымцәа рџьабаа<ref>Shillington (2005), pp. 213, 214.</ref>. == XIX-тәи ашәышықәса == === Алада Африка === XIX ашәышықәса азбжазы ҳаамҭазтәи [[Намибиа|Намибиа]] аҵакырахь инеит британиатәии анемецтәии амиссионерцәеи акоммерсантцәеи. [[Гереро|Герерои]] намеи ашәақьқәеи апатронақәеи роурц рҭахны арахә, аслан абаҩ, астраус ҵысхәқәа рзырҭиуан. Анемеццәа арегион аҿы еиҳа иӷәӷәаны рҽышьақәдырӷәӷәеит, 1884 шықәсазы аӡиас [[Оранжевая|Оранжевои]] инаркны [[Кунене (река)|Кунене]] аҟынӡа агаҿа аобласт анемец [[протекторат]] ҳәа рыларҳәеит. Урҭ аиланхарҭа шкәакәақәа рзы адгьылқәа рымпыҵахаларазы агрессиатә политика мҩаԥыргон, намеи герерои реиӷара хархәагак аҳасабала рхы иархәаны<ref>Shillington (2005), pp. 218, 327—329, 340—342.</ref>. Гереро анемеццәеи иареи аидгылара рыбжьалеит нама аԥыжәара роурц иақәгәыӷны. Анемеццәа гереро аҳҭнықалақь аҿы агарнизон ықәыргыланы ахҵәацәа шкәакәақәа адгьылқәа рызшара иалагеит, ахәҵа хада иреиӷьу аҳәырҭақәагьы уахь иналаҵаны. Уи адагьы дара ишьақәдыргылеит ашәахтәқәҵареи мчылатәи аџьеи рсистема. Герерои мбандери еилаҩынтит, аха анемеццәа ақәгылара рхәаҽит, аԥхьагылаҩцәа ршьит. 1896 шықәсеи 1897 шықәсеи рыбжьара [[крупный рогатый скот|арахә]] рмырза герерои намеи рекономика ашьаҭа еиланарбгеит, ашкәакәақәа раларҵәара еиҵанатәит. Анемеццәа Намибиа ахҵәацәа шкәакәақәа рыдгьыл ахь аиагара иаҿын, адгьылқәа аанкыло, арахә алхуа, уимоу гереро Аладатәи Африкаҟа аусурақәа рахь аҳәаа ахыгара рҽазыршәон<ref>Shillington (2005), pp. 218, 327</ref>. 1904 шықәсазы гереро ақәгылара шьҭырхит. Анемец еинрал [[Трота, Лотар фон|Лотар фон Трота]] [[Битва при Ватерберге|Ватерберг имҩаԥысуаз аибашьраҿы]] [[Геноцид племён гереро и нама|агеноцид аполитика]] ихы иаирхәеит, уи гереро [[Калахари]] ацәҳәыра мраҭашәарахь иасыртә иҟанаҵеит. 1905 шықәса анҵәамҭазы еиқәхаз 80 рҟынтәи 16 нызқьҩык гереро роуп. Нама аҿагылара дырҟьацит 1907 шықәса рзы. Адгьылқәеи арахә зегьи намеи герерои ирымырхит. Ауааԥсыра рхыԥхьаӡара ахьмаҷхаз иахҟьаны, [[Овамболенд|Овамбо]] аҟынтәи аусуратә мчра аагара иалагеит<ref>Shillington (2005), pp. 218, 327.</ref>. === Нгуниланд === 1815 шықәсеи 1840 шықәсеи рыбжьара Африка аладатәи ахәҭаҿы аилаҩынтра ҟалеит, уи «[[мфекане]]» ҳәа ахьӡ аиуит. Апроцесс хацыркхеит [[нгуни]] [[Мтетва]], [[Ндвандве]], [[Свазиленд]] аҩадатәи акралрақәа рҿы аресурсқәеи амлакреи разымхара иахҟьаны. Мтетва анапхгаҩы [[Дингисвайо|Дингисваио]] иԥсҭазаара даналҵ, аԥыжәара игеит зулусаа рнапхгаҩы [[Чака]]. Иара ишьақәиргылеит ндвандва знапаҿы иаазгаз, свази аҩада иқәызцаз [[Страна зулусов|Квазула]] аҳәынҭқарра. Ндвандвеи свази реиҭаҵра мфекане аҵакыра иацнаҵеит. [[1820-е|1820-тәи]] ашықәсқәа рзы Чака идгьылқәа рҳәаақәа [[Драконовы горы|Агәылшьап шьхақәа]] ршьапаҟынӡа ирҭбааит, аӡиас [[Тугела|Тугелеи]] [[Умзимкулу (река)|Умзимкулеи]] аладахьы аобластқәагьы ашәахтә изыршәон<ref>Shillington (2005), pp. 256, 257, 270.</ref>. Инапаҿы иааигаз аиланхарҭақәа рԥызацәа иҳәатәы хазҵоз асардарцәа-«аиндунцәа» рыла иԥсахуан. Чака еиҿикааит еизаку, алеишәа змоу, гәыкала иҟоу ар, аԥса кьаҿқәа рыла еибыҭоу, уи иаҟароу арегион аҿы иҟамлацызт. 1828 шықәсазы Чака дҭахеит ас еиԥш арратәи аиҿкааратәи лшарақәа змамыз иашьа гәакьа [[Дингаан]] инапала. 1838 шықәсазы [[Великий трек|авоортреккерцәа]] зулусаа рыдгьылқәа рымпыҵахалара рҽазыршәеит. Раԥхьа иаҵахеит, аха нас Кроваваиа аӡиас аҿы рҽеидыркылан зулусаа еилаԥырххааит. Ус шакәызгьы, атрекерцәа ирзымгәаӷьит зулустә дгьылқәа рҿы анхара. Дингаан дыршьит 1840 шықәсазы аграждантә еибашьраан. Амчра инапаҿы иааигеит аҩада зулусаа рыдгьылқәа рырӷәӷәара зылшаз [[Мпанде|Мпанда]]. 1879 шықәсазы зулусаа рыдгьылқәа ирықәлеит Африка алада зегьы анапаҵаҟа аагара иашьҭаз британиаа<ref>Shillington (2005), pp. 256, 257.</ref><ref name=autogenerated1>Davidson (1991), pp. 274—275.</ref>. Зулусаа Изандлван имҩаԥысуаз аибашьраҿы аиааира ргеит, аха Улунди имҩаԥысуаз аибашьраҿы иаҵахеит. Мфекана ашьҭахь ишьақәгылаз аҳәынҭқарратә еиҿкаара дуқәа ируакын 1821 шықәсеи 1822 шықәсеи рыбжьара аԥызас [[Мошвешве I]] дызмаз, [[Таба-Босиу]] ахәҵа шьаҭас измаз [[Лесото]]. Уи Мошвешве имчра азхазҵоз аҳаблақәа рконфедерациа акәын. [[1830-е|1830-тәи]] ашықәсқәа рзы Лесото [[миссионер|амиссионерцәа]] иара иахь ааԥхьара риҭеит [[Капская провинция|Каптәи апровинциаҟынтәи]] [[огнестрельное оружие|абџьари]] аҽқәеи роура дашьҭаны. [[Оранжевое Свободное Государство|Оранжеваиа ареспублика]] хәыҷы-хәыҷла сото адгьылқәа армаҷуан, аха урҭ инагӡаны изырзымиааит. 1868 шықәсазы Мошвешве атәыла ацәынхақәа реиқәырхара иҽазышәо британиаа ирыдигалеит британиатәи протекторат [[Басутоленд|Басутолендны]] иҟалаз рыдгьылқәа аннексиа рзырурц<ref>Shillington (2005), pp. 261—262, 271.</ref>. === Атрек Ду === XIX ашәышықәса алагамҭазы [[готтентоты|готтентотаа]] рыдгьылқәа реиҳарак [[буры|бураа]] рнапаҵаҟа иҟалеит. Готтентотаа аекономикатәи аполитикатәи хьыԥшымра рцәыӡит, буртәи ауаажәларра иахәлабгеит. Бураа [[Нидерландский язык|нидерландиатәи]] абызшәа иахылҵуаз [[африкаанс]] абызшәала еицәажәон. Урҭ шьҭа бураа ракәымкәа африканерцәа ҳәа рхы иазырҳәо иалагеит. Готтентотаа рыхәҭак бџьаршьҭыхлатәи ардыԥхьалатә отриадқәа раҳасабала рхы иадырхәон егьырҭ готтентотааи [[Коса (народ)|косааи]] ирҿагыланы ареидқәа рҿы. Ицәырҵит еилаԥсоу ауааԥсыра, урҭ «каптәи аԥштәы змоу» ҳәа иашьҭан. Аколониалтә уаажәларраҿы урҭ ирзоужьын илаҟәу аҩаӡарақәа. [[Файл:Colonial Africa 1800 map.png|мини|250пкс|Африка иҟоу европатәи аколониақәа 1795 шықәсазы]] 1795 шықәсазы Великобританиа [[Капская провинция|Каптәи апровинциа]] Нидерланды иамнахит<ref>Shillington (2005), pp. 215—216.</ref>. Уи иахҟьаны [[1830-е|1830-тәи]] ашықәсқәа рзы бураа аконтинент аҵауларахь аӡиас [[Грейт-Фиш|Греит-Фиш]] мрагыларахь амҩа иқәлеит. Ари апроцесс [[Великий трек|Атрек Ду]] ҳәа ахьӡ аиуит. Атрекерцәа иаԥырҵеит [[Южно-Африканская Республика (Трансвааль)|ареспублика Трансваали]] [[Оранжевое Свободное Государство|Оранжеваиеи]], ауааԥсыра рыжәпара маҷны измоу адгьылқәа рҿы, урҭ [[мфекане|мфекана]] иахҟьаны ихыдахеит. Бураа [[Банту (языки)|абанту]] бызшәала ицәажәоз ахылҵшьҭрақәа [[Койсанские народы|коисанаа]] рнапаҿы ишааргаз еиԥш рнапаҿы ирзаамгеит ауааԥсыра рыжәпара дуи аҭыԥантәи ахылҵшьҭрақәа ракзаареи ирыхҟьаны<ref name=autogenerated1 /><ref>Shillington (2005), pp. 268—271.</ref>. Уи адагьы абанту бызшәала ицәажәо ахылҵшьҭрақәа Каптәи апровинциаҟынтәи абџьар роуа иалагеит ахәаахәҭрала. Кафртәи аибашьрақәа ирыхҟьаны косаа (акафрқәа) адгьылқәа рыхәҭак иалҵыр акәхеит. Абанту бызшәала ицәажәоз ахылҵшьҭрақәа рнапаҿы раагара зылшаз аимпериатә мчы ӷәӷәа ауп. 1901 шықәсазы буртәи ареспубликақәа британиаа ирыҵахеит аҩбатәи англиа-буртәи аибашьраҿы. Ишаҵахазгьы, бураа рҽазышәара хәҭа — хәҭала инагӡан-Аладатәи Африка напхгара арҭон ашкәакәақәа. Британиа азакәанԥҵаратә, анагӡаратә, административтә мчра британиааи аколонизаторцәеи рнапаҿы ирнаҭеит. === Европатәи ахәаахәҭра, агеографиатә експедициақәа, ампыҵахалара === [[Файл:Maxim machine gun Megapixie.jpg|мини|250пкс|Апулемиот Максим 1895 шықәса атреног аҿы.]] 1878 шықәсеи 1898 шықәсеи рыбжьара европатәи аҳәынҭқаррақәа дара-дара ишаны Африка аиҳарак ргеит. Уаанӡатәи ԥшьышә шықәса рыҩныҵҟа европатәи аҟазаара агаҿа ахәаахәҭратә колониақәа аздырхон. Аконтинент аҵауларахь ацара згәаӷьуаз маҷҩын, [[португальцы|апортугалцәа]] реиԥш ицоз лассы-лассы иаҵахон, амшын аԥшаҳәахьы ихынҳәыр акәхеит. Аиҭакрақәа ирыцхрааит атехнологиатә инновациақәа акымкәа-ҩбамкәа. Урҭ ируакуп [[ружьё|ашәақь]] аасҭа акырӡа ирласны еиҵауҵоз [[Карабин (оружие)|акарабин]] аԥҵара. Инарҭбааны ахархәара аиуа иалагеит артиллериа. 1885 шықәсазы [[Максим, Хайрем Стивенс|Хаирем Стивенс Максим]] [[пулемёт|апулемиот]] аԥиҵеит<ref>Collins and Burns (2007), pp. 268—269.</ref>. Европаа мап ацәыркуан иҿыцӡоу абџьар африкатәи аԥызацәа рахь рыҭира. Европаа аконтинент ралалара ԥынгыла дуны иаман [[Жёлтая лихорадка|ашыӡ ҩежь]], ацәачымазара, [[проказа|ацәеилабаара]], аиҳаракгьы ашыӡ реиԥш иҟаз ачымазарақәа. 1854 шықәса раахыс [[хинин]] инарҭбааны ахархәара иалагеит<ref>Collins and Burns (2007), p. 269.</ref>. Урҭ анаҩстәи амедицинатә аартрақәагьы Африка аколонизациа иацхрааит, иалдыршеит. Европаа Африка ампыҵахаларазы астимулқәа маҷымкәа ирыман. Аконтинент беиоуп европатәи афабрикақәа ирҭаху аминералтә аӡа ала. XIX ашәышықәса алагамҭа [[Промышленная революция|ааглыхратә револиуциа]] азгәанаҭеит, уи иахҟьаны аӡа аҭаххара иазҳауан. Акрызҵазкуа факторны иҟан аҳәынҭқаррақәа реиндаҭлара. Африка аколониақәа рымпыҵахалара аҿагылаҩцәа иднарбон атәыла амчхареи аҵаки шамаз. Абарҭқәа зегьы [[Колониальный раздел Африки|Африка аколониалтә ҟәшахьы]] икылнагеит<ref>Collins and Burns (2007), p. 265.</ref>. [[Файл:Davidlivingstone cropped.jpg|мини|250пкс|[[Ливингстон, Давид|Девид Ливингстон]], африка англыз ҭҵааҩы.]] Африка иазку адыррақәа рмассив иазҳаит. Аконтинент аҵауларахь хыԥхьаӡара рацәала аекспедициақәа еиқәыршәан. [[Парк, Мунго|Мунго Парк]] [[Нигер (река)|Нигер]] аӡиас ихыҵит. [[Брюс, Джеймс|Џьеимс Бриус]] [[Ефиопиа|Ефиопиа]] аныҟәара мҩаԥигеит, [[Голубой Нил|Нил Иаҵәа]] [[исток|ахыҵхырҭа]] иԥшааит. [[Бёртон, Ричард Фрэнсис|Ричард Френсис Бертон]] европаа раԥхьа аӡиа [[Танганьика|Танганика]] аҟынӡа днаӡеит. [[Бейкер, Сэмюэл Уайт|Семиуел Уаит Беикер]] Нил ахахьы ҭиҵааит. [[Спик, Джон Хеннинг|Џьон Хеннинг Спик]] ишьақәиргылеит Нил аӡиа [[Виктория (озеро)|Викториа]] ишҭыкәкәо. Африка егьырҭ аҭҵааҩцәа дуқәа иреиуан [[Барт, Генрих|Генрих Барт]], [[Стэнли, Генри Мортон|Генри Мортон Стенли]], Антонио Силва Порта, [[Серпа Пинту|Алешандри ди Серпа Пинту]], [[Калье, Рене|Рене Каие]], Жерар Рольф, [[Нахтигаль, Густав|Густав Нахтигаль]], [[Швейнфурт, Георг Август|Георг Швеинфурт]], [[Томсон, Джозеф|Џьозеф Томсон]]. Аха еиҳа деицырдыруеит Африка аладатәи ахәҭа ҭызҵааз, [[Атлантикатә аокеан|Атлантикатәи]] аԥшаҳәаҿы [[Луанда]] инаркны [[Индийский океан|Индиатәи аокеан]] ахықәан [[Келимане|Келиман]] аҟынӡа ииасыз [[Ливингстон, Давид|Девид Ливингстон]]<ref>Shillington (2005), p. 295.</ref><ref name="Burns 2007 pp. 254-257">Collins and Burns (2007), pp. 254—257.</ref><ref name="Burns 2007 pp. 254-257"/>. Европатәи аҭҵааҩцәа африкатәи амҩангаҩцәеи амаҵуцәеи рхы иадырхәон, акыр шықәса ишьақәыргылаз ахәаахәҭратә мҩақәа рыла ицон. Африка аҭҵаараҿы рлагала ҟарҵеит ақьырсиантә миссионерцәа. [[Берлинская конференция (1884)|Берлинтәи аконференциа]] 1884-1885 ишьақәнаргылеит Африка ашара аԥҟарақәа, урҭ рыла аҳәынҭқарра аконтинент ахәҭак азы агәынамӡарақәа анааныркылоз акәын. 1890-1891 шықәсқәа рызтәи аиқәшаҳаҭрақәа жәпакы аҳәаақәа инагӡаны ишьақәдыргылеит. [[Ефиопиа|Ефиопиеи]] [[Либериа|Либериеи]] рыда [[Чёрная Африка|Сахара аладахьы Африка]] зегьы европатәи аҳәынҭқаррақәа ирзыршеит. [[Файл:Mapa del África colonial (1914) ast.svg|мини|250пкс|Африка иҟоу европатәи аколониақәа 1914 шықәсазы]] Европаа Африка ишьақәдыргылеит еиуеиԥшым анапхгара аформақәа, амчхареи амбициақәеи инарықәыршәаны. Регионқәак рҿы, иаҳҳәап [[Британская Западная Африка|Британиатәи]] Мраҭашәаратәи Африка, ахылаԥшра хыхь-хыхьла иҟан, хықәкыс иаман аӡа аҵхра. Егьырҭ ахырхарҭақәа рҿы европаа рахгареи европатәи амаҷра аԥыжәара ахьамаз аҳәынҭқаррақәа раԥҵареи ргәы азҭарҵон. Колониақәак роуп иазхаша ахҵәацәа адзыԥхьалаз. Британиатәи ахҵәацәа рколониақәа рахь иаҵанакуан Британиатәи Мрагыларатәи Африка (Кениа), Аҩадатәии [[Южная Родезия|Аладатәии Родезиа]], (уажәтәи [[Замбиа|Замбиеи]] [[Зимбабве|Зимбабвеи]]), [[ЮАР|Алада-Африкатәи Ареспублика]], уи Европантәи ахҵәацәа — [[буры|бураа]], акыр аиухьан. Франциа иазыԥхьагәанаҭон [[Алжир]] нырханы европатәи ахәҭеи иареи зинла еиҟараны аҳәынҭқарра алагалара. Арҭ апланқәа ирыцхрааит Алжир Европа иахьазааигәаз. Аиҳарак аколониақәа рхадара аҵакырақәа инагӡаны рхылаԥшразы ауаҩытәыҩсатәи аматериалтәи аресурсқәа амамызт, аҭыԥантәи амчратә структурақәа ирықәгәыӷыр акәхеит. Иааныркылаз атәылақәа рҿы хыԥхьаӡара рацәала агәыԥқәа, ари европатәи аҭаххара рхы иадырхәон рхатәы хықәкқәа рынагӡаразы. Ари ақәԥара аспектқәа ируакын Теренс Реинџьер «атрадициақәа рхыҭҳәаа» ҳәа ахьазиҳәаз. Аколониалтә администрациеи ахатәы жәлари рҿаԥхьа амчразы ргәынамӡарақәа алегитимизациа рзуразы аҭыԥантәи аелита афабрикара рзнауан рхымҩаԥгашьа зыриашоз ацеремониақәеи аҭоурыхи. Уи иахҟьаны аиҿкаара ҿыц аилаҩынтра ахылҿиааит. ==== Африкатәи аколониақәа рсиа ==== ;Бельгиа * [[Свободное государство Конго|Конго зхы иақәиҭу аҳәынҭқарреи]] [[Бельгийское Конго|Бельгиатәи Конгои]] (Конго [[Адемократиатә Республика Конго|Адемократиатә Республика]] ҳаамҭазтәи аҵакыра) * [[Руанда-Урунди]] (уажәтәи Руандеи [[Бурунди]] рыдгьыл аҿы, иҟан 1916-1960 рыбжьара) ;Франциа {| |- | valign="top" | * [[Французская Западная Африка|Франциатәи]] Мраҭашәаратәи Африка: ** [[Мавританиа|Мавританиа]] ** [[Сенегал]] ** [[Французский Судан|Афранцыз Судан]]<br>(уажәы [[Мали]]) ** [[Французская Гвинея|Афранцыз Гвинеиа]]<br>(уажәы Гвинеиа) ** [[Кот-д’Ивуар]] ** [[Нигер (колония)|Нигер]] ** [[Французская Верхняя Вольта|Афранцыз]] Хыхьтәи Вольта<br>(уажәы [[Буркина-Фасо]]) ** [[Французская Дагомея|Афранцыз Дагомеиа]]<br>(уажәы [[Бенин]]) | valign="top" | * [[Французская Экваториальная Африка|Франциатәи Аекваториалтә Африка]]: ** [[Габон]] ** [[Французское Конго|Франциатәи Конго]]<br>(уажәы Конго [[Конго|Ареспублика]]) ** [[Убанги-Шари]]<br>(уажәы [[Африкагәҭантәи Ареспублика|Африкагәҭантәи Ареспублика]]) ** [[Французский Чад|Афранцыз Чад]] | valign="top" | * [[Французский Алжир|Афранцыз Алжир]]<br>(уажәы Алжир) * [[Тунис]] * [[Французское Марокко|Франциатәи Марокко]] * [[Французский Сомалиленд|Афранцыз Сомалиленд]]<br>(уажәы [[Џибути|Џьибути]]) * [[Мадагаскар]] * [[Комор|Акоморқәа]] |} ;Германиа * [[Германский Камерун|Германиатәи Камерун]] (уажәы Камеруни [[Нигер]] ахәҭаки) * [[Германская Восточная Африка|Германиатәи]] Мрагыларатәи Африка (ҳаамҭазтәи [[Танзаниа|Танзаниа]], [[Бурунди]], [[Руанда]] иахьрыҵаркуа) * [[Германская Юго-Западная Африка|Германиатәи]] Алада-Мраҭашәаратәи Африка (иахьатәи [[Намибиа|Намибиа]] адгьылҵакыраҿы) * [[Тоголенд]] (Тогои [[Гана|Ганеи]] ҳаамҭазтәи аҳәынҭқаррақәа иахьрыҵаркуа) ;Италиа * [[Итальянская Северная Африка|Италиатәи]] Аҩадатәи Африка (уажәы [[Ливиа|Ливиа]]) * [[Еритреиа|Еритреиа]] * [[Итальянское Сомали|Италиатәи Сомали]] ;Португалиа {| |- | valign="top" | * [[Португальская Западная Африка|Португалиатәи]] Мраҭашәаратәи Африка<br>(уажәы [[Ангола]]) ** Аконтиненталтә Ангола ** [[Португальское Конго|Португалиатәи Конго]]<br>(уажәы Ангола аилазаараҿы Иҟоу Апровинциа [[Кабинда]]) * [[Португальская Восточная Африка|Португалиатәи]] Мрагыларатәи Африка<br>(уажәы [[Мозамбик]]) * [[Португальская Гвинея|Португалиатәи Гвинеиа]]<br>(уажәы Гвинеиа-Бисау) | valign="top" | * [[Кабо-Верде]] * [[Сан-Томеи Принсипии|Сан-Томеи Принсипи]] ** [[Сан-Томе (остров)|Адгьылбжьаха Сан-Томе]] ** [[Принсипи|Принсипи адгьылбжьаха]] ** Ахырӷәӷәарҭа Сао Жоао Баптишта де Ажуда<br>(уажәы [[Уида (город)|Уида]] [[Бенин]] иалоуп) |} ;Испаниа {| |- | valign="top" | * [[Испанская Сахара|Испаниатәи Сахара]]<br>(уажәы [[Западная Сахара|Мраҭашәаратәи Сахара]]) ** [[Рио-де-Оро]] ** [[Сегиет-эль-Хамра|Сегиет-ель-Хамра]] | valign="top" | * [[Испанское Марокко|Испаниатәи Марокко]] ** [[Сектор Тарфая|Тарфаиа асектор]] ** [[Ифни]] | valign="top" | * [[Испанская Гвинея|Испаниатәи Гвинеиа]]<br>(уажәы [[Екваториалтә Гвинеиа|Аекваториалтә Гвинеиа]]) ** [[Биоко|Фернандо-По]] ** [[Рио-Муни (регион)|Рио-Муни]] ** [[Аннобон]] |} ;Великобританиа {| |- | valign="top" | * [[Египет (протекторат)|Мысра апротекторат]] * [[Англо-Египетский Судан|Англо-Египеттәи Судан]] (уажәы Судан) * [[Британское Сомали|Британиатәи Сомали]] (уажәы Сомали иахәҭакуп) * [[Британская Восточная Африка|Британиатәи]] Мрагыларатәи Африка: ** [[Кениа|Кениа]] ** [[Уганда]] [[Протекторат Уганда|апротекторат]] (уажәы Уганда) ** [[Танганьика (мандат)|Амандат Британиатәи Танганика]] (1919-1961, уажәы [[Танзаниа|Танзаниа]] аилазаараҿы иҟоуп) * [[Протекторат Занзибар|Апротекторат Занзибар]] (уажәы [[Танзаниа|Танзаниа]] аилазаараҿы иҟоуп) | valign="top" | * [[Бечуаналенд|Бечуаналанд]] (уажәы [[Ботсвана]]) * [[Южная Родезия|Аладатәи Родезиа]] (уажәы [[Зимбабве]]) * [[Северная Родезия|Аҩадатәи Родезиа]] (уажәы [[Замбиа|Замбиа]]) * [[Южно-Африканский Союз|Аладатәи Африка Аидгыла]] (уажәы Аладатәи Африка Ареспублика) ** [[Трансвааль (колония)|Трансваалтәи]] аколониа (уажәы Аладатәи Африка Ареспублика иахәҭакуп) ** [[Капская колония|Каптәи аколониа]] (уажәы Аладатәи Африка Ареспублика иахәҭакуп) ** Наталтәи [[Колония Натал|аколониа]] (уажәы Аладатәи Африка Ареспублика иахәҭакуп) ** [[Колония Оранжевой реки|Оранжеваиа аӡиас аколониа]] (уажәы Аладатәи Африка Ареспублика иахәҭакуп) | valign="top" | * [[Гамбиа|Гамбиа]] * [[Сиерра-Леоне]] * [[Колониальная Нигерия|Нигериа]] * [[Британский Камерун|Британиатәи Камерун]] (уажәы Камеруни [[Нигериа|Нигериеи]] ирыхәҭакуп) * [[Золотой берег (британская колония)|Ахьтәы агаҿа]] (уажәы [[Гана]]) * [[Ньясаленд|Ньасаланд]] (уажәы [[Малави]]) * [[Басутоленд]] (уажәы [[Лесото]]) * [[Свазиленд]] (уажәы [[Есватини|Есватини]]) |} ;Ихьыԥшым аҳәынҭқаррақәа * [[Либериа|Либериа]], Еиду Америкатәи Аштатқәа иаԥырҵеит 1821 рзы. Ахьыԥшымра рыланаҳәеит 1847 рзы. * [[Ефиопиа|Ефиопиа]] * [[Судан]], [[Мухаммед Ахмед|Махди]] инапхгараан ихьыԥшымызт 1885 шықәсеи 1899 шықәсеи рыбжьара<ref>Martin, Phyllis M. and O’Meara, Patrick (1995). p. 135—138.</ref> == XX-тәи ашәышықәса == [[Файл:Mapa del África colonial (1947).svg|мини|250пкс|Африка иҟоу европатәи аколониақәа 1947 шықәсазы]] 1937 шықәсазы Африка иақәшәон адунеи аҿы иҵырхуаз алмасқәа зегьы 97%, [[кобальт|акобальт]] 92%, ахьы, [[хромиты|ахромитқәа]], [[литий|алититә]] минералқәа, ашьамшәтә маден, [[фосфориты|афосфоритқәа]] уҳәа, адунеи аҿы [[платина|аплатина]] аҭыжьра зегьы ахԥатәи ахәҭа инеиҳаны. [[Вторая мировая война|Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] алагамҭазы Африка атәылақәа жәпакы рҿы аекспорт зегьы ахәԥса 67% инаркны 98% рҟынӡа культурак иақәшәон: [[Гамбиа|Гамбиеи]] [[Сенегал|Сенегали]] — [[земляной орех|анышәтә какан]], [[Занзибар]] — аҟәышәҭын, [[Уганда]] — абамба, Ахьтәы Ҟәараҿы — акакао-ҟәыд, [[Гвинеиа|Гвинеиа]] — абананқәеи ананасқәеи, [[Южная Родезия|Аладатәи Родезиа]] — аҭаҭын. Тәылақәак аекспорттә культурақәа ҩба ирызҟазан: [[Берег Слоновой Кости|Аслан Баҩ ахықәани]] [[Того|Тогои]] рҿы акаҳуеи акакаои ыҟан, [[Кениа|Кениа]] — акаҳуеи ачаии, [[Габон|Габонеи]] егьырҭ тәылақәаки рҿы аекспорт маҭәар хаданы иҟан зыхә ҳаракыз аҵла жәлақәа<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/razvitie-natsionalnyh-ekonomik-stran-afriki-osnovnye-etapy-sovremennoe-sostoyanie-i-perspektivy |title=Развитие национальных экономик стран Африки: основные этапы, современное состояние и перспективы |access-date=2022-05-11 |archive-date=2022-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511111403/https://cyberleninka.ru/article/n/razvitie-natsionalnyh-ekonomik-stran-afriki-osnovnye-etapy-sovremennoe-sostoyanie-i-perspektivy |url-status=live }}</ref>. XX ашәышықәсазы африкатәи аинтеллектуалцәеи аполитикцәеи рыҩныҵҟа рышьаҭа акуа иалагеит аҭыԥантәи апатриотизми анационализми. Хәҭа-хәҭала уи аҭагәҭасра анаҭеит европатәи аҳәынҭқаррақәа Африкантәи арратә ҟәшақәа рхы иахьадырхәоз [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи адунеизегьтәи аибашьра]]. Имаҷҩым африкаа раԥхьаӡа акәны аколонизаторцәа рганахьала рымч еилызкааз. Европаа риааира иазку амиф ԥсаҟьеит. Аха Африка аиҳарак европатәи амчра иӷәӷәаны аҽаанкылара иаҿын. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь [[Франциа|Франциеи]], [[Бельгиа|Бельгиеи]], [[Британиаду|Великобританиеи]] уаанӡатәи анемец колониақәа ааныркылеит. [[Италиа|Италиа]] [[Муссолини, Бенито|Бенито Муссолини]] инапхгараан 1935 шықәсазы Африка, [[Ефиопиа|Ефиопиа]] аҵыхәтәантәи ихьыԥшым атәыла ааннакылеит, 1941-нӡа иааннакылон. === Адеколонизациа === [[Файл:Africa independence dates.svg|мини|270пкс|Африкатәи атәылақәа ахьыԥшымра анрыларҳәаз арыцхәқәа.]] Адеколонизациа апроцесс хацыркхеит Ливиа ала, уи ахьыԥшымра рыланаҳәеит 1951 шықәсазы. Усҟантәи аамҭазы ихьыԥшымыз [[Либериа|Либериа]], [[Южно-Африканская Республика (1961—1994)|Алада-Африкатәи ареспублика]], [[Королевство Египет|Египет]], [[Эфиопская империя|Ефиопиа]] ракәын. [[1950-е|1950-тәии]] [[1960-е|1960-тәии]] ашықәсқәа рыҩныҵҟа рхы иақәиҭхеит [[Французская Западная Африка|Франциатәи]] Мраҭашәаратәи Африка аиҳарак. 1960-тәи ашықәсқәа рзы ахьыԥшымра роуит иара убас егьырҭ европатәи аҳәынҭқаррақәа рколониақәа, тәылақәак, ҷыдала [[Новое государство (Португалия)|Португалиа]], африкатәи рыдгьылқәа рыҭара шырҭахымызгьы, уи иахҟьаны ахьыԥшымразы аибашьрақәа жәашықәсала имҩаԥысуан. Аҵыхәтәан ахьыԥшымра роуит [[Гвинеиа-Бисау|Гвинеиа-Бисау]] (1974), [[Мозамбик]] (1975), [[Ангола]] (1975) Португалиа аҟынтәи, [[Џибути|Џьибути]] (1977) Франциа аҟынтәи, [[Зимбабве]] (1980) [[Британиаду|Британиа]] аҟынтәи, [[Намибиа|Намибиа]] (1990) Алада-Африкатәи ареспублика аҟынтәи. [[Еритреиа|Еритреиа]] Ефиопиа иаҿыҵит 1993 шықәсазы. 2011 шықәсазы [[Аладатәи Судан|Аладатәи Судан]] Судан иаҿыҵит. Ахьыԥшымра анроу африкаа ажәытә хьыӡқәа рыхьӡ рыԥсахит, ма идырхынҳәит европаа иаԥырҵаз, мамзаргьы зыхьӡ рыԥсахыз ақалақьқәа жәпакы. ;Асовет Еидгыла иааннакыло аҭыԥи аибашьра хьшәашәеи Аҭоурыхҭҵааҩцәа аӡәырҩы ргәаанагарала Африка адеколонизациа залыршахомызт Европеи Америкеи иналукааша аҳәынҭқаррақәа рыпрогрессивтә уаажәларра активла рыцхыраареи, иара убас [[СССР|Асовет]] Еидгыла ацхыраареи рыда. Баша иҟамлаӡеит иахьа уажәраанӡагьы иҟоу [[Мозамбик]] аҳәынҭқарратә символ [[АК-47]]. <blockquote> Арҭ аҵысрақәа рҽазыҟаҵаратә лагерқәа Мозамбик иҟан, аха рхаҭарнакрақәа [[Лусака|Лусак]] иҟан. Ари Аладатәи Африка африкатәи амилаҭтә конгресс ауп (аԥхьагыла — [[Тамбо, Оливер|Оливер Тамбо]]). Ари Алада — Мраҭашәаратәи Африка [[СВАПО|СВАПО-жәлар]] реиҿкаара ауп (аԥхьагыла — [[Нуйома, Сэм|Сем Нуиома]], нас иара Намибиа ахадас дҟалеит). Ари [[ЗАПУ|ЗАПУ-Африкатәи]] Ажәлар Зимбабве Реидгыла ауп (аԥхьагыла — [[Нкомо, Джошуа|Џьошьуа Нкомо]]). Аҵыхәтәантәиқәа ирыман Замбиа аҵакыраҿы аҽазыҟаҵаратә лагерқәагьы. Абџьар мацара акәмызт ирзынаҳашьҭуаз. ЗАПУ аан аус руан асовет-арратә абжьгаҩцәа ҩыџьа. СССР арҭ аҵысрақәа ирыдгылон, абџьар рзынанашьҭуан, акомандатә еилазаара азнархион<ref>{{Cite web |url=http://www.agentura.ru/experts/solodovnikov/ |title=Русские идут? |access-date=2013-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031184302/http://agentura.ru/experts/solodovnikov/ |archive-date=2012-10-31 |url-status=dead }}</ref>. </blockquote> [[Холодная война|Аибашьра Хьшәашәа]] аҭагылазаашьаҿы иалагеит СССР-и Мраҭашәаратәи атәылақәеи рыбжьара африкатәи аҳәынҭқарра ҿыцқәа рнырразы ақәԥара. Африкатәи атәылақәа жәпакы рнапхгаратә партиақәа идеологиас ирыларҳәон [[африканский социализм|африкатәи асоциализм]] ([[Гана]], [[Гвинеиа|Гвинеиа]], [[Мали]], [[Танзаниа|Танзаниа]], Конго [[Конго|Ареспублика]], [[Малагасийская Республика|Малагасиатәи Ареспублика]]), анаҩс иҟоуп [[марксизм-ленинизм|марксизм]] — ленинизм ([[Ефиопиа|Ефиопиа]], [[Ангола]], [[Мозамбик]]<ref name="автоссылка2">''[[Давидсон, Аполлон Борисович|А. Давидсон]]'' [http://vivovoco.ibmh.msk.su/VV/JOURNAL/NEWHIST/BLACK.HTM ТРОПИЧЕСКАЯ И ЮЖНАЯ АФРИКА В XX ВЕКЕ] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200130204112/http://vivovoco.ibmh.msk.su/VV/JOURNAL/NEWHIST/BLACK.HTM |date=2020-01-30 }}</ref>). Конго уаанӡатәи [[Бельгийское Конго|бельгиатәи аколониа]] ахьыԥшымра анаиу ашьҭахь 1960 шықәсазы адәныҟатәи амчқәа бжьаратәла иахьалахәыз, аграждантә еибашьра иалахәхеит. СССР аԥыза-министр [[Лумумба, Патрис|Патрис Лумумба]] идгылон, уаанӡатәи аколонизаторцәа бельгиаа аԥсабаратә адгьыл иҵоу аладатәи апровинциа [[Катанга (провинция)|Катанга]] аҟәша иадгылон. [[США|Еиду Америкатәи Аштатқәа]] 1961 шықәсазы иршьыз Лумумба иахҳәареи 1971 шықәсазы [[Заир]] ҳәа хьӡыс изауз атәылаҿы мраҭашәарахьтәи адиктатура шьақәзыргылаз ар ркомандаҟаҵаҩ хада [[Мобуту Сесе Секо|Мобут Сесе Секо]] амчра иҭареи иацхрааит. Ангола 1975 шықәсазы ахьыԥшымра анаиу ашьҭахь, Асовет мчра ашьҭахьтәи [[MPLA]] Мраҭашәара иадгылоз [[FNLA]], [[UNITA]] риааира иаԥырхагахарц азы Аладатәи Африка амчрақәа Ангола иақәлеит, уи иахылҿиааит [[Куба]] ар MPLA иадгыланы рҽалархәреи акраамҭатәи аграждантә еибашьреи. Африка аҳәынҭқаррақәа реиҳарак рҿы аполитикатә система атрадициатә уаажәларратә еимадарақәа хызҩоз кәыршан. Еиҿкаау мчы заҵәык акәын ар, лассы-лассы аполитика еснагь зҽалазгалоз: 1960 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа Африка иҟалеит 68 иқәҿиараз арратә еиҭакрақәа. Арратә режимқәа жәпакы аграждантә партиак иатәу рахь рҽеиҭаркит, урҭ 1970-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы Африка аԥыжәара роуит<ref name="автоссылка3">{{Cite web |url=https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=33344 |title=Емельяненко Е.Г. — Постколониальная Африка: проблемы и перспективы // Мировая политика. – 2020. – № 2. – С. 86 - 101 |access-date=2022-05-11 |archive-date=2022-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420100229/https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=33344 |url-status=live }}</ref>. === Мрагыларатәи Африка === 1952 шықәса инаркны 1956 шықәсанӡа [[Кениа|Кениа]] [[мау-мау]] ақәгылара цон, уи британиаа ирхәаҽит, аҭагылазаашьа ҷыда 1960 рзы ишаанхозгьы. Кениа ахьыԥшымра аиуит 1963 шықәсазы. Уи раԥхьатәи ахадас дҟалеит [[Кениата, Джомо|Џьомо Кениата]]. [[1990-е|1990-тәи]] ашықәсқәа рылагамҭазы [[Руанда|Руандеи]] [[Бурунди]] [[хуту|хутеи]] [[тутси]] реидысларақәа ирылагеит. Урҭ кульминациас ироуит [[геноцид в Руанде|Руанда агеноцид]], уи иахҟьаны 800 нызқьҩык ҭахеит ҳәа агәаанагара ыҟоуп. === Аҩадатәи Африка === [[Марокко]] амилаҭ-хақәиҭратә ҵысра иалагеит [[1930-е|1930-тәи]] ашықәсқәа рзы. Еиҿкаан [[Истикляль (партия)|Истиклиаль]] апартиа, уи хықәкыс иқәнаргылеит атәыла ахьыԥшымра. 1953 шықәсазы асулҭан [[Мухаммед V|Муҳаммед V]] ари акурс дадгылеит, атәыла анапхгаҩыс дҟалеит хәажәкыра 2, 1956 рзы Марокко Франциа ахьыԥшымра анаиу. 1954 шықәсазы [[Алжир]] ишьақәгылеит [[Фронт национального освобождения (Алжир)|амилаҭтә хақәиҭразы афронт]]. Афранцызцәа арепрессиақәа рыла аҭак ҟарҵеит, аха 1962 шықәсазы иақәшаҳаҭхеит аиҿцәажәарақәа рыстол иахатәаны Алжир ахьыԥшымра аҭара. Раԥхьатәи ахадас далхын [[Белла, Ахмед бен|Муҳаммад Аҳмад бин Балл]]. Аетникатә францызцәа атәыла ааныжьны аконтинент ахь ииасит. 1934 шықәсазы [[Бургиба, Хабиб|Хабиб Бургиба]] еиҿикааит [[Тунис]] ахьыԥшымразы ақәԥара иалагаз апартиа «Нео-Дестур» («Аконституциа ҿыц»). Атәыла ахьыԥшымра аиуит 1955 шықәса рзы. Бургиба атәыла ахада ҿыцс далхын<ref>Lye, Keith(2002). pp. 97, 264.</ref>. [[Каддафи, Муаммар|Муаммар Каддафи]] [[Ливийская Арабская Республика|Ливиа]] амчрахь днеит 1969 шықәса рзы аиҭакра иахҟьаны, уи дыҟан 2011 шықәсанӡа, «[[Арабтәи ааԥынра|арабтә ааԥын]]» ахҭысқәа раан данҭаханӡа. 1954 шықәсазы [[Республика Египет (1953—1958)|Египет]] [[Насер, Гамаль Абдель|Гамаль Абдель Насер]] амонархиа ахҳәаны амчрахь днеит. Египет [[Израиль]] иаҿагыланы еибашьрақәак ирылахәын. [[Шестидневная война|1967 шықәсазы]] Израиль [[Синайский полуостров|Синаитәи адгьылбжьахабжа]] ааннакылеит. Египет [[Война Судного дня|1973 шықәсазтәи аибашьраан]] аҵакырақәа азмырхынҳәит. 1979 шықәсазы [[Садат, Анвар|Анвар Садати]] [[Бегин, Менахем|Менахем Бегини]] [[Кэмп-Дэвидские соглашения|Кемпи-Девидтәи]] аиқәшаҳаҭрақәа рнапы аҵарҩит, уи ала Израиль адгьылбжьахабжа Египет иазнархынҳәит, Египет официалла Израиль азханаҵеит. 1981 Садат уи азы амсылман инапала дҭахеит. === Алада Африка === 1948 шықәсазы [[Южно-Африканский Союз|Алада-Африкатәи аидгылаҿы]] ирыдыркылеит [[апартеид]] шьақәзыргылоз азакәанқәа. Африкатәи аиҳараҩык [[Южно-Африканская Республика (1961—1994)|ареспубликатә шьақәгылашьаан]] рхархәара аполитика иацҵо апартеид еиуеиԥшым арассатә еилазаарақәа рзы еиуеиԥшым ахықәкқәа рыланаҳәон азакәанқәа жәпакы рыла, африкатәи [[Бантустаны|абантустанқәа]] раԥҵара ала<ref>O’Meara, Dan. «Forty Lost Years». Ohio University Press, 1996, pp. 65-73.</ref>. Аиқәаҵәақәа реиҳараҩык рзинқәа рзы рықәԥара иабзоураны, жәларбжьаратәи ақәыӷәӷәарала апартеид аԥыхын 1994 шықәса рзы. [[Африканский национальный конгресс|Африкатәи амилаҭтә конгресс]] аԥхьагыла [[Мандела, Нельсон|Нельсон Мандела]] зхы иақәиҭу алхрақәа раан раԥхьатәи ахада еиқәаҵәа иакәхеит. === Мраҭашәаратәи Африка === [[Вторая мировая война|Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] ашьҭахь [[Западная Африка|Мраҭашәаратәи Африка]] иалагеит амилаҭ-хақәиҭратә ҵысра, ҷыдала [[Гана]], уаҟа уи дахагылеит [[Нкрума, Кваме|Квама Нкрума]]. 1957 шықәсазы Гана Сахара аладахьы раԥхьатәи ихьыԥшым тәыланы иҟалеит. Иааиуа ашықәс азы ахьыԥшымра роуит [[Колонии Франции|афранцыз колониақәа]], 1974 шықәсазы Мраҭашәаратәи Африка аҵакыра зегьы ихьыԥшымкәа иҟалеит. Атәыла ҿыцқәа лассы-лассы иҭышәынтәаламызт, акоррупциатә еиҳабырақәа рыман. [[Нигериа|Нигериа]], [[Сиерра-Леоне|Сьерра-Леон]], [[Либериа|Либериа]], [[Кот-д’Ивуар|Кот-д'Ивуар]] аграждантә еибашьрақәа ҵысуан, Ганеи [[Буркина-Фасо|Буркина-Фасои]] хыԥхьаӡара рацәала арратә еиҭакрақәа мҩаԥысуан. Аԥсабаратә ресурсқәа шбеиазгьы арегион аҳәынҭқаррақәа рацәаны рекономикақәа рырҿиара рылымшеит. == XXI-тәи ашәышықәса == 1990-тәи ашықәсқәа рылагамҭа инаркны Атропикатәи Аладатәии Африка атәылақәа рҿы аибашьра Хьшәашәа ахыркәшара иадҳәалоу аиҭакрақәа ҟалеит. Партиак иатәу асистема ахьыҟаз аҳәынҭқаррақәа реиҳарак апартиарацәахь ииасит, амарксизм-ленинизм азы аԥҟарақәа зпрограммақәа рҿы иаанханы иҟаз анапхгаратә партиақәа урҭ мап рцәыркит, Ефиопиа ас еиԥш аԥҟарақәа ирықәныҟәоз [[Менгисту Хайле Мариам|Менгист Хаиле Мариама]] ирежим ахҳәан 1991 шықәса лаҵарамзазы. Аха уаанӡатәи ажәашықәсақәа раасҭа аетникабжьаратә конфликт дуқәеи аграждантә еибашьрақәеи ирылагеит. Сомали ахылҵшьҭра-хылҵшьҭратә шьаҭала еиҿкаау аиҿкаарақәа жәпакы рыбжьара ақәԥара аҳәынҭқарра еиланажьит. [[Файл:DRC- Child Soldiers.jpg|мини|300px|[[ДРК]] аҿы уаанӡатәи [[дети-солдаты|ахәыҷқәа-асолдаҭцәа]]]] Аетникабжьаратә конфликтқәа ирыгәҭылсахеит [[Великие Африканские озёра|Африкатәи аӡиа Дуқәа]] ррегион ([[Бурунди]], [[Руанда]], [[Заир]]). Раԥхьа 1990-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭазы [[тутси]] [[хуту|хутеи]] рыжәларқәа реимак иаалырҟьаны аибарххара [[Геноцид в Руанде|Руанда агеноцид]] ахылҿиааит, уи иалаӡит 1 млн рҟынӡа тутси. Аамҭакала Бурунди тутси хутеи рыбжьара [[Гражданская война в Бурунди|аграждантә еибашьра]] цон. Заира 1997 шықәсазы адиктатортә режим Мобуту ахырҳәеит. Аха Л.-Д. Кабила зхадараҿы дыҟоу аиҳабыра ҿыц аетникатә еиҿагыларақәа ирзымиааит, 1998 шықәса рзы атәыла мрагыларатәи ахәҭаҿы аиҳабыра ирҿагыланы бџьаршьҭыхлатәи ақәԥара иалагеит, уи рҽаладырхәит ааигәа-сигәа иҟаз аҳәынҭқаррақәа фба. Руандеи [[Уганда]] ақәгылаҩцәа ирыдгылеит, [[Зимбабве]], Ангола, [[Намибиа|Намибиа]], Бурунди — Кабила иадгылеит. 2003 шықәса рзоуп 3 млн рҟынӡа ауаа ахьҭахаз ари аграждантә еибашьра анхыркәшаха Конго [[Адемократиатә Республика Конго|Адемократиатә Республика]] ҳәа хьӡыс изауз атәылаҿы раԥхьатәи адемократиатә азеиԥш алхрақәа реиҿкаареи рыла, 1960 шықәсазы Бельгиа рҟынтә ахьыԥшымра анроу инаркны<ref name="автоссылка2" /><ref>{{Cite web |url=https://nvo.ng.ru/wars/2003-05-30/2_africa.html |title=Африку раздирают военные конфликты |access-date=2022-05-11 |archive-date=2022-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511123345/https://nvo.ng.ru/wars/2003-05-30/2_africa.html |url-status=live }}</ref>. Африка ҩаԥхьа агеостратегиатә қәԥара иобиектны иҟалеит, аха уажәшьҭа [[Китаи|Китаии]] Еиду Америкатәи Аштатқәеи рыбжьара иҟалеит. Китаинтәи абизнесуаа [[Кениа|Кениа]], [[Замбиа|Замбиа]], [[Нигериа|Нигериа]], [[Мозамбик]], [[Камерун]], [[Танзаниа|Танзаниа]], Уганда уҳәа Африка атәылақәа рҿы зегь реиҳа ибарақьаҭу адгьылқәа 4 млн гектар инареиҳаны қьырала иргоит<ref name="автоссылка3" />. Африкатәи атәылақәа рекспорт астатиа хадақәа ҳәа ишыҟац иаанхоит ақыҭанхамҩатә аалыҵи адгьыл иҵоуи, убри аан арегион аҿы аҭыԥ ҷыда ааныркылоит аконтинент ала ибжьаратәу ибжьаратәу арацәаӡриқәа рекспортиор тәылақәа (Нигериа, Камерун, Ангола, [[Чад]], [[Габон]]<ref name="автоссылка1" />). == Шәахә. иара уб. == * [[История Западной Африки|Мраҭашәаратәи Африка аҭоурых]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist|3}} == Ахыҵхырҭақәеи алитературеи == ; урысшәала {{refbegin|2}} * Африка Статья из [[Малая советская энциклопедия|МСЭ]] в ЭНЭ * {{книга|заглавие=Африка : энциклопедический справочник : Т. 1 : А–К|ответственный=гл. ред. А. А. Громыко|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1986|страниц=672}} * {{книга|заглавие=Африка : энциклопедический справочник : Т. 2 : К–Я|ответственный=гл. ред. А. А. Громыко|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1987|страниц=671}} * ''Алиман А.'' Доисторическая Африка / Пер. с франц. Л. И. Алексеевой, Н. С. Ивановой, О. Л. Касиловой. — М.: [[Издательство иностранной литературы]], 1960. — 503 с.: ил. * ''Африка: Континент и диаспора в поисках себя в XX веке:'' Мат-лы междунар. научной конференции. — М.: [[ИВИ РАН]]; [[МГУ]], 2008. — 282 с. * ''Африка ещё не открыта:'' Сб. / Отв. ред. [[Кобищанов, Юрий Михайлович|Ю. М. Кобищанов]]. — М: [[Мысль (московское издательство)|Мысль]], 1967. — 472 с. * ''Ваккури Юха.'' [https://modernlib.net/books/yuha_vakkuri/civilizacii_dolini_nigera/read_1/ Цивилизации долины Нигера] / Пер. с фин. [[Шлыгина, Наталья Васильевна|Н. В. Шлыгиной]]. Под ред. [[Куббель, Лев Евгеньевич|Л. Е. Куббеля]]. — М.: [[Прогресс (издательство)|Прогресс]], 1988. — 168 с. * ''Гарамантида'' (Африканская Атлантида): Сб. / Сост. [[Рощин, Михаил Юрьевич|М. Ю. Рощин]]. Пер. с араб. и англ. А. Коровикова и М. Ю. Рощина. Под ред. Ю. М. Кобищанова, А. Ю. Милитарева. — М.: [[Издательская фирма «Восточная литература» РАН]], 1994. — 288 с. — ([[По следам исчезнувших культур Востока]]). — ISBN 5-02-017643-5. * ''Гаудио А.'' Цивилизации Сахары. Десять тысячелетий истории, культуры и торговли / Пер. с франц. Г. А. Матвеевой. — 2-е издание. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1985. — 224 с. — ([[По следам исчезнувших культур Востока]]). * {{книга |автор= Говоров Ю. Л.|часть= |ссылка часть= |заглавие= История стран Азии и Африки в средние века|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Кемерово|издательство= [[Кемеровский государственный университет|КГУ]]|год= 1998|том= |страницы= |столбцы= |страниц= 145 |серия= |isbn= |тираж= |ref= }} * ''[[Громыко, Анатолий Андреевич|Громыко А. А.]]'' Маски и скульптура Тропической Африки. — М.: [[Искусство (издательство)|Искусство]], 1984. — 118 с. * ''[[Давидсон, Аполлон Борисович|Давидсон А. Б.]], Филатова И. И.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/AFRIQUE.HTM Англо-бурская война и Россия] // [[Новая и новейшая история]]. — 2000. — № 1. * ''[[Давидсон, Аполлон Борисович|Давидсон А. Б.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NEWHIST/BLACK.HTM Тропическая и южная Африка в XX веке] // [[Новая и новейшая история]]. — 2000. — № 5. * ''[[Дэвидсон, Бэзил|Дэвидсон Б.]]'' Новое открытие древней Африки / Пер. с англ. М. К. Зеновича. Под ред. [[Потехин, Иван Изосимович|И. И. Потехина]]. — М.: [[Издательство восточной литературы]], 1962. — 316 с. — ([[По следам исчезнувших культур Востока]]). * ''[[Дюбуа, Уильям Эдуард Бёркхардт|Дюбуа У. Э. Б.]]'' Африка: Очерк по истории Африканского континента и его обитателей / Пер. с англ. [[Прибытковский, Лев Наумович|Л. Н. Прибытковского]] и М. Ю. Френкеля. — М.: [[Издательство иностранной литературы]], 1961. — 360 с. * ''История германского колониализма в Африке:'' Сб. / Пер. [[Миркина, Зинаида Александровна|З. А. Миркиной]]. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1983. — 416 с. * ''Кларк Дж. Д.'' Доисторическая Африка / Пер. с англ. Г. С. Киселёва, С. Я. Берзина. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1977. — 264 с.: ил. * ''[[Кобищанов, Юрий Михайлович|Кобищанов Ю. М.]]'' На заре цивилизации. Африка в древнейшем мире. — М.: [[Мысль (московское издательство)|Мысль]], 1981. — 223 с. * ''Конрад Д.'' Империи Африки / Пер. с англ. А. П. Романова. — М.: ООО ТД «Издательство Мир книги», 2007. — 128 с. — ISBN 978-5-486-01632-5. * ''[[Кочакова, Наталья Борисовна|Кочакова Н. Б.]]'' Города-государства Йорубов. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1968. — 200 с. * ''[[Кочакова, Наталья Борисовна|Кочакова Н. Б.]]'' Рождение африканской цивилизации. Ифе, Ойо, Бенин, Дагомея. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1986. — 304 с. * ''[[Кочакова, Наталья Борисовна|Кочакова Н. Б.]]'' Священный Иле-Ифе: идеализированный образ и историческая реальность. — М.: [[Институт Африки РАН]], 2007. — 288 с. * ''[[Кочакова, Наталья Борисовна|Кочакова Н. Б.]]'' Традиционные культуры народов Нигерии. Очерки. — М.: [[Институт Африки РАН]], 2008. — 120 с. * ''[[Куббель, Лев Евгеньевич|Куббель Л. Е.]]'' [http://www.studmed.ru/view/kubbel-le-strana-zolota-veka-kultury-gosudarstva_8dca0d99c5d.html Страна золота — века, культуры, государства]. — 2-е изд. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1990. — 240 с. — ([[По следам исчезнувших культур Востока]]). — ISBN 5-02-016730-4. * ''Линде Г., Бретшнейдер Э.'' До прихода белого человека: Африка открывает своё прошлое / Пер. с нем. Н. А. Николаева. Под ред. А. Б. Макрушина. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1965. — 264 с. — ([[По следам исчезнувших культур Востока]]). * ''[[Маке, Жак|Маке Ж.]]'' Цивилизации Африки южнее Сахары. История, технические навыки, искусства, общества / Пер. с франц. Г. А. Матвеевой. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1974. — 192 с. — ([[Культура народов Востока|Культура народов Востока. Материалы и исследования]]). * ''[[Непомнящий, Николай Николаевич|Непомнящий Н. Н.]]'' Тайны древней Африки. — М.: [[Вече (издательство)|Вече]], 2002. — 480 с. — (Тайны древних цивилизаций). — ISBN 5-94538-213-2. * ''[[Ногейра да Кошта, Антонио|Ногейра да Кошта А.]]'' Золото Мономотапы и португальские торговцы / Пер. с порт. А. И. Ильина. — М.: [[Мысль (московское издательство)|Мысль]], 1984. — 64 с. * ''Озадовский А. А.'' США и Африка: проблемы неоколониализма. — М.: Мысль, 1977. — 326 с. * ''Оля Б.'' Боги тропической Африки / Пер. с франц. С. М. Брейдбард. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1976. — 286 с. * ''Рено Ф., Даже С.'' Африканские рабы в далеком и недавнем прошлом / Пер. с франц. М. Б. Горнунга. Отв. ред. [[Куббель, Лев Евгеньевич|Л. Е. Куббель]]. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1991. — 216 с. — (Рассказы о странах Востока). — ISBN 5-02-016600-6. * ''Субботин В. А.'' Великобритания и её колонии. Тропическая Африка в 1918—1960 гг. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1992. — 278 с.: ил. * ''[[Цыпкин Георгий Викторович|Цыпкин Г. В.]]'' Эфиопия в антиколониальных войнах. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1988. — 312 с. — ISBN 5-02-016406-2. * ''Шинни Маргарет.'' Древние африканские государства / Пер. с англ. В. И. Адрушова. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1982. — 96 с. * ''[[Шинни, Питер|Шинни П.]]'' Нубийцы. Могущественная цивилизация древней Африки / Пер. с англ. В. Д. Кайдалова. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2004. — 208 с. — (Загадки древних цивилизаций). — ISBN 5-9524-1311-0. {{refend}} ; даҽа бызшәақәак рыла {{refbegin|2}} * {{Книга|ref=Collins|ссылка=https://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll|автор=Collins R. O.|заглавие=A history of Sub-Saharan Africa|год=2007|язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|allpages=406|isbn=0521867460}} * {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=1: From the Earliest Times to c.500 B.C. |ответственный=ed. J. Desmond Clark |язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1982|allpages= |oclc=885618126 |isbn=978-0-521-22215-0}} * {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=2: From c.500 B.C. to A.D. 1050|ответственный= ed. [[Фейдж, Джон Доннелли|John Donnelly Fage]] |язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1979|allpages= |isbn=978-0-521-21592-3 |oclc=59023418}} * {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=3: From c.1050 to c.1600 |ответственный=ed. [[Оливер, Рональд Энтони|Oliver Roland]]|язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1977|allpages= |isbn=978-0-521-20981-6 |oclc=59023418}} * {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=4: From c.1600 to c.1790 |ответственный= ed. Richard Gray|язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1975|allpages= |isbn=978-0-521-20413-2 |oclc=222963183}} * {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=5: From c.1790 to c.1870 |ответственный= ed. John E. Flint |язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1977|allpages= |isbn=978-1-139-05459-1 |oclc=837973030}} * {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=6: From 1870 to 1905 |ответственный= ed. [[Оливер, Рональд Энтони|Roland Oliver]], G. N. Sanderson|язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1985 |allpages= |isbn=978-0-521-22803-9 |oclc=59237801}} * {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=7: From 1905 to 1940 |ответственный= ed. A. D. Roberts|язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1986 |allpages= |isbn=978-0-521-22505-2 |oclc=875518780}} * {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=8: From c.1940 to c.1975 |ответственный= ed. Michael Crowder |язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1984|allpages= |isbn=978-0-521-22409-3 |oclc=12309947}} {{refend}} == Азхьарԥшқәа == * {{cite web|url=http://rec.gerodot.ru/livia/|title=Древняя Ливия|archive-url=|archive-date=}} — В проекте «Реконструкция» «Нового Геродота» * {{cite web|url=http://www.africa.org.ua/history/index.htm|title=История Африки|archive-url=|archive-date=}} — на сайте «Африка: Информационный центр» {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Африка аҭоурых|*]] 2hpywbzs45yfr261hru7vb30pl5boan Архитектура 0 55850 176550 172817 2026-11-07T23:27:31Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176550 wikitext text/x-wiki [[Файл:Greece-0283 - Temple of Hephaistos (2215107461).jpg|thumb|240px|справа|[[Афины]] иҟоу [[Храм Гефеста|Гефест иныхабаа]]]] [[Файл:Karliskrirche Wien nicht.JPG|thumb|240px|справа|[[Карлскирхе]]. 1716-1737 шықәсазы. Вена. Архитектор И.Б.Фишер фон Ерлах]] [[Файл:Viaduct in Puxi, Shanghai.jpg|thumb|240px|справа|Ҳаамҭазтәи амегаполис. [[Шанхай|Шанхаи]]]] '''Архитектура''' (ажәытә бырзен бызшәа аҟынтә: ''ἀρχι-'', «ахада», ''τέκτων'', «аԥҵаҩы»), мамзаргьы '''аргылаҟазара''' — ари [[здание|ахыбрақәа]] р[[строительство|аргылар]]еи, ры[[Архитектурно-строительное проектирование|проектҟаҵаре]]и рзы ([[Архитектурный ансамбль|акомплексқәа]]гьы налаҵаны) [[Аҟазара|аҟазар]]еи [[Аҭҵаарадырра|аҭцаарадырр]]еи ауп. Иара убас ауаҩы иԥсҭазаареи иусуреи рзы аҭыԥтә ҭагылазаашьа аԥнаҵоит.<ref name="НИЭ">Архитектура // Новая иллюстрированная энциклопедия. Кн. 2. Ар-Би. — М.: [[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]], 2002. — 256 с.: ил. — '''С. 21—22'''. — ISBN 5-85270-192-0 (кн. 2), ISBN 5-85270-218-8.</ref><ref name="бэс">Архитектура //{{книга|заглавие=Большой Энциклопедический словарь|часть=Архитектура|год=2000|автор=|язык=ru}}</ref><ref name="кр">{{Cite web |url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/ARHITEKTURA.html |title=Архитектура //Энциклопедия Кругосвет |access-date=2014-10-26 |archive-date=2014-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141026125533/http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/ARHITEKTURA.html |url-status=dead }}</ref><ref name="БСЭ"> {{статья|автор=[[Иконников, Андрей Владимирович|А. В. Иконников]]|заглавие=Архитектура|издание=[[Большая Советская Энциклопедия]]. 3-е изд.|ответственный=Гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]]|том=2. Ангола — Барзас|издательство=Советская Энциклопедия|место=М.|год=1970|страницы=296—302}}</ref> Архитектура [[Люди|ауаа]] рыԥсҭазаареи русуреи рзы, урҭ ргәазыҳәарақәеи, иара убасгьы ҳаамҭазтәи [[Техника|атехникатә]] алшарақәеи, [[Эстетика|аестетикатә]]и асахьаркыратә хәаԥшышьақәеи инарықәшәо материалла еиҿкаау аҭагылазаашьа аԥнаҵоит.<ref name="бэс" /><ref name="кр" /> Архитектураҿы еидҳәалоуп аобиектқәа рфонкционалтә (хықәкы, ахәарҭа), ртехникатә (аӷәӷәара, амчхара), аестетикатә (аԥшӡара) ҟазшьақәеи урҭ рсахьаркыратә ҵаки.<ref name="бэс" /> Еизааигәоу атерминқәа, иара убас еиԥшу аетимологиа змоу аха синонимқәам: [[архитектоника|архитектоникеи]], [[Тектоника (искусство)|атектоникеи]] роуп. Архитектура ҟазарак аҳасабала асахьаркыратә ҵаки аҷыдареи иреиӷьны иаанарԥшуеит аклассикатә '''''[[Витрувий|Витрувиа]] Итриада''''': Аӷәӷәара, Ахәарҭара, Аԥшӡара (алаҭын: Firmitas, Utilitas, Venustas). Анаҩс, ари аформула инарҭбааны еилдырго иалагеит — архитектор аус зциуа х-дунеик, мамзаргьы «аҳрақәа» хԥа ҳәа.<ref>Prak N. L. The Language of Architecture: A Contribution to Architectural Theory. The Hague-Paris, 1968</ref> Ажәытәтәи римтәи архитектор Витруви иаликааит «архитектура ахәҭақәа» фба: * аординациа (ашьақәгылашьа, ма аиҿкаара; абырзен. taxis), ҳаамҭазтәи акомпозициа атеориаҿы «аконструкциа» ҳәа изышьҭоу аилкаара иазааигәоуп; * аԥшӡара (арԥшӡага); * Аишьашәалара ([[пропорционирование|апропорционалра]]); * Аекономиа (аҳасабра); * аевритмиа (аҭышәынтәалара); * адистрибуциа, мамзаргьы ахыбрақәа рҭыԥ маншәала.<ref>Витрувий. Десять книг об архитектуре. — М.: КомКнига, 2005. — С. 11—14 (Кн. I, Глава II, 1—9)</ref> Архитектуратә усумҭақәа лассы-лассы аҟазаратә усумҭақәа, акультуратә, мамзаргьы аполитикатә символқәа раҳасабала ирыдыркылоит. Аҭоурыхтә [[Ацивилизациа|цивилизациақәа]] рхатәы архитектуратә еихьӡарақәа рыла иҳәаақәҵахоит. Архитектура иалнаршоит ауаажәларра рыԥсҭазааратә функциақәа рынагӡара, убри аамҭазы аԥсҭазааратә процессқәа мҩақәнаҵоит. Аха архитектура иаԥҵахоит ауаа рылшарақәеи рҭахрақәеи инарықәыршәаны.<ref name="БСЭ" /> Аҭыԥ аус адулара маҭәарс иамоуп иара убас иааидкыланы [[Населённый пункт|аиланхарҭа]] аиҿкаарагьы. Ари аус — [[градостроительство|ақалақьргылара]] ҳәа хазы хырхарҭаны иалкаахеит.<ref name="БСЭ" /> Уахь иаҵанакуеит ауаажәларра-економикатә, аргылара-техникатә, архитектура-сахьаркыратә, асанитар-гигиенатә проблемақәа ркомплекс. Убри иахҟьаны ақалақьргылара атәы узымдыркәа, архитектуратә ргыламҭа ииашаны ахәшьара аҭара уадаҩуп.<ref name="Мир архитектуры">{{книга|автор=[[Гутнов, Алексей Эльбрусович|А. Гутнов]], [[Глазычев, Вячеслав Леонидович|В. Глазычев]]|заглавие=Мир архитектуры|место=Москва|издательство=Молодая гвардия|год=1990|тираж=200000|страниц=351|isbn=5-235-00487-6}}</ref> Архитектура иадҳәалоу иреиҳаӡоу жәларбжьаратәи анашьамҭақәа ируакуп архитектура аганахьала еиҳа иналукааша аихьӡарақәа рзы есышықәса иранашьахо [[Притцкеровская премия|Притцкертәи апремиа]]. 1996 шықәсазы Барселона имҩаԥысуаз [[Международный союз архитекторов|жәларбжьаратәи архитекторцәа реидгыла]] (МСА) Аҩажәатәи ассамблеиа Хада аӡбарала, есышықәса жьҭаарамза актәи ашәахьаҽны иазгәарҭоит [[архитектор]]цәеи архитектуратә [[шедевр|шедеврқәа]] рыхә зшьои жәларбжьаратәи [[профессиональный праздник|рзанааҭтә ныҳәа]]-[[Всемирный день архитектуры|Адунеизегьтәи архитектура амш]].<ref>''[http://www.uia-architectes.org/en/s-informer/nouvelles/6967#.UdFt3qzDWgE World Day of Architecture — Message from the UIA President] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140103221832/http://www.uia-architectes.org/en/s-informer/nouvelles/6967#.UdFt3qzDWgE |date=2014-01-03 }}''</ref> == «Архитектуреи» «аргылаҟазареи» реилкаарақәа реиԥшымзаара == Аурыс ажәа «архитектура» польшатәи абызшәа ахылаԥшрала architektura ажәытә бырз. бызшәа аҟынтәи иаагоуп, αρχιτέκτων — аргылаҩ хада; ἀρχη + τέκτων — ауасҭа (ажәытә урыс архитектонъ); алаҭ. architector).<ref>Фасмер М. Этимологический словарь русского языка. В 4-х т. — М.: Прогресс, 1986—1987. — Т. 1. С. — 91</ref> Убри аҟнытә, Урыстәылаҿы «архитектон» ҳәа ишьҭан амҿлых аҟазара аиҳабы (амҿыргылаҩцәа), иара убас иажәхьоу: архитектор, алхитектур.<ref>Фасмер М. — Т. 1. С. — 89</ref> Аргылаҩцәа-ахаҳәеиқәҵаҩцәа реиҳабы даҽакала ишьҭан: '''аргылаҟазаҩ''' (ажәытә урыс бызшәа зьдъчии, зьдъ аҟынтә — «ахаҳәтә ҭӡы»; здать — акәаҳара, арҟәыҷра, анышәаԥшь ахьшьра, арӷәӷәара. Ари ажәа иадҳәалоуп ажәытәтәи аҟаҵарба ''здати'' - иаанагоит аргылара, аԥҵара.<ref name="Etymology">{{книга|автор = Преображенский, А.|заглавие = Этимологический словарь русского языка|место = М.|издательство = Типография г. Лиссиера и Д. Совко|год = 1910—1914|страницы = 246—247}}</ref> Раԥхьа аргылаҟазара ҳәа изышьҭаз ахаҳәтә ргылара акәын. Ашықәснҵамҭақәа абжьааԥны еиҩнашон аилкаарақәа «иаԥиҵеит» — ахаҳәтә хыбра иргылеит, «иқәиргылеит» — амҿтәы хыбра ҳәа.<ref name="Асеев">''[[Асеев, Юрий Сергеевич|Асеев Ю. С.]]'' Архитектура древнего Киева. Издательство «Будiвельник». Киев, 1982</ref> Аамҭа цацыԥхьаӡа, ажәытәтәи аурыс ҟазацәеи европатәи аргылаҩцәеи реимадара еиҳа аҽарӷәӷәеит. Уи иахҟьаны, алатин ажәа «архитектор» раԥхьатәи аҵакы аԥсахит. Уаанӡа уи иаанагоз имариоу ауасҭаратә ус акәын, аха уажәшьҭа европатәи «аҭҵаарадырреи» аԥхьагылара змоу аргылара атехнологиақәеи ирсимволхо иалагеит. Уи инашьҭарххны ажәа «аргылаҟазара» даҽа ҵакыкгьы аиуит. Ари аурыс архитектура амилаҭтә традициақәа рыла иаанарԥшуа иалагеит. Убри аҟнытә, ҿырԥштәыс иаагозар, ицәырҵит зегьы еицырзеиԥшу аҳәаақәҵа «аурыс мҿтәы архитектура» ҳәа аилкаара (аетимологиала уахәаԥшуазар: «архитектура» еиҳа ииашахоит). Аха иахьа арҭ аҳәашьақәа рҿы аиҿагылара рбаӡом.<ref>[[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Архитектура. Классика и современность. Учебно-методическое пособие — СПб.: Изд-во СПб. Гос. Ун-та, 2014. — С. 8—9</ref> Иналукааша анемец архитектор, атеоретик [[Земпер, Готфрид|Готфрид Земпер]] иоригиналтәу итерминологиаҿы, ақдеихасатә ԥҟара атектоникатә формеиҿкаара иалҵшәоуп, ахаҳәеиқәҵара — астереотомиатә (ажәытә бырзен бызшәа аҟынтәи στερεός — икьакьоу, иӷәӷәоу, убас ажәытә бырзен ажәа τομη-аԥҟара, аихҵәарсҭа). == Архитектор == Архитектор изанааҭ ахь иаҵанакуеит аспециализациақәа рацәаны. Ихадоу рахь иԥхьаӡоуп: * Апроект архитектор хада, абжьааԥны аиҿкаара напхгаҩыс дамоуп: архитектура-проекттә биуро, мамзаргьы афирма ду, ахолдинг, аконцерн, апроекттәи аарыхратәи хеидкылақәа жәпакы зегьы еидызкыло. * Архитектор-апроектҟаҵаҩ — уи инапынҵақәа рахь иаҵанакуеит аобиект азеиԥш архитектуратә ӡбара аус адулара: аескизтә проект, [[Проектная документация|апроекттә документациа]] аԥҵара (атехникатә специалистцәа алархәны): аусуратә ҵәаӷәанҵақәа ркомплектқәа раԥҵаразы ацхырааҩцәа ргәыԥ анапхгара аҭара), амакетҟаҵара (акомпиутертә модельҟаҵара), авидео-презентациа аԥҵара, иара убас архитектуратә проект анагӡара [[авторский надзор|автортә хылаԥшра]] аҭара; * [[Градостроительство|Архитектор-ақалақьргылаҩ]] — аиланхарҭақәа рыплан хадақәеи ақалақьргыларатә документациеи аус адиулоит * Ақалақь, мамзаргьы араион архитектор хада — апроекттәи агәаҭаратә усбарҭақәа русура еимаздо, ақалақьргылара аусхк аҿы аҭыԥантәи ахаланапхгаратә усбарҭақәа рнормативтә зинтә актқәа рынагӡаразы аус адулара ахылаԥшра азҭо — муниципалтә усзуҩуп * [[Дизайнер интерьера|Аинтериер адизаинер]] (аинтериери амаругақәеи рыпроектҟаҵаҩ) — архитектор-проектҟаҵаҩ иоуп. Уи ахыбрақәа рзеиԥш композициеи астили аԥиҵоит, ишьақәиргылоит аҩнуҵҟатәи ауадақәа рыплани рымҽхаки, иара убасгьы иалихуеит иҩнаиргыло амаҭәарқәа, анаҩс урҭ ирԥшӡаны еиҿикаауеит; * [[Ландшафтный дизайн|Аландшафттә архитектор]] — аҭыԥтә ӡбамҭақәеи, аҵакырақәа ариаҵәареи реиқәыршәареи рзы апроектқәа шьақәзыргыло, архитектуратә форма маҷқәа аус рыдызуло иоуп: ([[декор|адекоративтә]] вазонқәа [[фонтан|аӡыршәқәа]], [[Скамья|атәарҭақәа]], [[Беседка|амчандырқәа]], [[Стела|астелақәа]], алашарбагақәа) * Архитектура аганахьала аҭҵаарадырратәи арҵаҩратәи усура мҩаԥызго [[Архитектуроведение|аҭоурыхҭҵааҩ, атеоретик]] * Архитектор-ареставратор — атрибуциеи, абаҟа аҭҵаареи, еиуеиԥшым аекспертизақәеи, апрактикатә реставрациеи, аиҭашьақәыргылареи мамзар аиҭарҿыцреи рзы аспециалистцәа ргәыԥ напхгара азҭо иоуп * Архитектор-аексперт — апроекттә документациа адәахьтәи аекспертиза азызуа иоуп Архитектор изанааҭ аҟазаратә занааҭуп, насгьы ихақәиҭуп ҳәа иԥхьаӡоуп; архитектор иусураҿы иҽазишәоит ихьыԥшымкәа аҟазаара, аԥшӡареи ахәарҭареи ирызку иҩнуҵҟатәи гәаанагарақәа рымацара дрықәныҟәоит. Аха уи иусура акультуреи, аҭоурыхи, иҟоу аматериалқәеи атехникеи ирхьыԥшуп. Иара иуалуп ахыбра ахәарҭареи аӷәӷәареи зҭаху азакәанқәа рықәныҟәара, иара убас аҿаҵаҩцәеи аинвесторцәеи рҭахрақәа наигӡалароуп. == Архитектура аҟазаратә хкык аҳасабала == [[Файл:Wrightfallingwater.jpg|thumb|[[Дом над водопадом|Аӡхыҽҽа иахагылоу аҩны]]. Арх. [[Фрэнк Ллойд Райт|Френк Ллоид Раит]]]] Архитектура атеоретик [[Некрасов, Алексей Иванович|А.И. Некрасов]] иҩуан архитектура «аԥсҭазаара иҭаӡарҭоуп» ҳәа, уи иахҟьаны ицәырҵуеит «аԥсҭазаара ахьӡала аҭыԥ аӡбара», убри аҟнытә ақәыԥшыларагьы, амҽхакгьы, амассагьы ҷыдарак аҳасабала ирыдыркылоит, убри ауп архитектура аҵакгьы.<ref>Некрасов А. И. Теория архитектуры. — М.: Стройиздат, 1994. — С. 41— 42</ref> Аҭыԥ асахьаркыратә хаҿсахьа архитектуратә ҟазара амаҭәар шьақәнаргылоит. Убри аҟынтә «архитектура аҟазара материалс иамоу ахаҳәи амҿи ракәӡам, аҭыԥи аамҭеи роуп». Архитектура [[Аҟазара|аҟазаратә]] хкык аҳасабала адоуҳатәи аматериалтәи [[Акультура]] асферахь иаҵанакуеит. Аутилитартә ргылареи аестетикатә усуреи иреиԥшымкәа, иаҳҳәап [[дизайн|адизаин]], архитектура ҟазарак аҳасабала асахьаркыра-ԥшра змоу ауснагӡатәқәа аӡбоит, даҽакала иуҳәозар, асахьаркыратә хаҿсахьақәа рыла аҭыԥи аамҭеи ирызкны ауаҩы имоу игәаанагареи, иара убас адунеи аҿы ауаҩы иааникыло аҭыԥ атәы аанарԥшуеит.<ref>Власов В. Г. Архитектура // Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В.10 т. СПб.: Азбука-Классика, т. 1, 2004. С. 487—497.</ref> Ауаажәларра рҭоурыхтә ҿиара иҳәаақәнаҵоит архитектуратә рҿиара [[функция (философия)|афункциақәа]], акомпозициатә хкқәеи ажанрқәеи (еиҿкаау аҩныҵҟатәи аҭыԥ змоу ахыбрақәа, иаарту аҭыԥқәа шьақәзыргыло аргыларақәа, ансамбльқәа), атехникатә конструктивтә системақәа, архитектуратә ргыларақәа рсахьаркыратә шьақәгылашьа. [[художественный образ|Ахаҿсахьақәа]] рышьақәгылашьа аметод ала архитектура ''исахьаркым'' (''атектоникатә'') [[Виды искусства|ҟазара хкқәа]] рахь иԥхьаӡоуп, урҭ анеикониатә (аконвенциатә) [[знак|дыргақәа]] рхы иадырхәоит, мамзаргьы абстракциатә хаҿсахьақәа, амаҭәарқәа, ацәырҵрақәа, ишиашоу ассоциативтә еилкааратә механизмқәа рахь ирхоу аусқәа.<ref name="apxu">{{Cite web |url=http://www.apxu.ru/article/kako/culpt/hudogectvennotvor4eckaa_deatelnoct_4eloveka.htm |title=Проект apxu.ru — Художественно-творческая деятельность человека |access-date=2010-12-15 |archive-date=2011-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614211912/http://www.apxu.ru/article/kako/culpt/hudogectvennotvor4eckaa_deatelnoct_4eloveka.htm |url-status=live }}</ref> Архитектура аҩымҭа апрагматикатә хәшьара ахатә афункционалтә хықәкы амаҵ аур шалшо агәаанагарақәа рыла иҳәаақәҵахоит.<ref name="БСЭ" /> Аха, ас еиԥш иҟоу ганкахьалатәи аҳәаақәҵара аҟазара [[историк|аҭоурыхҭҵааҩ]]цәеи [[теоретик|атеоретик]]цәеи аимак-аиҿак рызцәырнагоит, архитектура ацәырҵра азҵаарагьы уахь иналаҵаны. Раԥхьа игылоуп: амшцәгьа аҽацәыхьчаразы иаҭаху аутилитартә ҭахрақәа, мамзаргьы адоуҳатә ҭахра «ауаҩы исахьарку амодель аҿы иҩбатәра» ([[Каган, Моисей Самойлович|М.С. Каган]] иҳәаақәҵара). Актәи ахшыҩҵак ишьақәнарӷәӷәоит еицырдыруа «[[Витрувий|Витруви]] иқьала». Уи иаҳнарбоит архитектура ақьала еиԥшу, имариоу ажәытә ҽыԥхьакырҭала ишалагаз. Даҽа ҿырԥштәык акәны иҟоуп [[Земпер, Готфрид|Г. Земпер]] имодель. Ари ԥшь-ҵәҩанҵәылатә шьаҟақәа рыла иргылоу «акуб» ауп. Арҭ ашьаҟақәа ахҵысҭақәа рыла еимадоуп, иара убасгьы аҭӡамцқәа ишшны иркуп. Аҩбатәи аилыркаара архитектура асахьаҭыхратә ҟазшьа азҵаара иадҳәалоуп. <br> Атрадициатә хәаԥшышьала архитектуреи, [[декоративно-прикладное искусство|аҩычага-хархәаратә ҟазаре]]и, [[промышленный дизайн|ааглыхратә дизаин]]и «иҿыханҵатәым», мамзаргьы «архитектоникатә» ҳәа изышьҭоу аҟазара хкқәа рахь иаҵанакуеит ([[Иконников, Андрей Владимирович|А. В. Иконников]], М. С. Каган). Уи аҭыԥан, [[Габричевский, Александр Георгиевич|А. Г. Габричевски]], [[Виппер, Борис Робертович|Б. Р. Уиппер]], [[Зедльмайр, Ганс|Г. Зедльмаир]] уҳәа аҵарауаа аӡәырҩы архитектура асахьаркыратә ҟазара иахырыԥхьаӡалон. Аха дара архитектуратә ҟазараҿы исахьаркны, ирԥшӡаны иаарԥшу ахархәагақәа аҿыханҵеи, аграфикеи, аскульптуреи ирыҿурԥшозар, еиҳа абстракттә ҟазшьа шрымоу атәы азгәарҭон. Абасала, Б. Р. Уиппер абжьаратәи аамҭақәа рзы иҟаз аестетика акатегориақәа дырзааҭгылеит: «аԥсабара зырҿио» (лат. [[natura naturans]]) насгьы «иаԥҵоу аԥсабара» (лат. [[natura naturata]]). Актәи ахшыҩҵак ҵакыс иамоуп «аԥҵаратә мчқәа рыԥсабара», аҩбатәи ҵакыс иамоуп «ацәырҵрақәа рыԥсабара».<ref>''Виппер Б. Р.'' Статьи об искусстве. — М.: [[Искусство (издательство)|Искусство]], 1970. — С. 355—357.</ref> Архитектура иаанарԥшуеит «раԥхьатәи аԥсабара»; асахьаҭыхра, аскульптура, аграфика — аҩбатәи. Ус анакәха, зҵаарас иҟоу архитектуратә ҟазара иҷыдоу «иҿыханҵатәым аԥсабара» акәӡам, амаҭәари асахьатә методи рҷыдара ауп. Архитектор иҟазшьа хадақәа аҭыԥтә еизыҟазаашьақәа ракәны иахьыҟоу азы, ҳара иаҳҳәар ҳалшоит архитектура иаанарԥшуа иааҳакәыршаны иҟоу аҵабырг аформақәа ракәымкәа, афизикатәи адоуҳатәи мчқәа, аенергиа, агәазыҳәарақәа, аҭыԥи аамҭеи рҿы ахәыцрақәа рыԥырра; еиҳа иҭшәоу ҵакыла, уи аргыларатә конструкциа аелементқәа рфункциоуп. Убри азоуп архитектуратә композициаҿы иубо ахәҭақәа зегьы — аҭӡамцқәа, агәашьақәа, акапительқәа, аҵәҩанқәа — аконструктивтә, реалла аус зуа детальқәа ракәымкәа, урҭ зыхәҭақәа аус руҵәҟьо аконструкциа сахьақәоуп, аха урҭ русура адәахьтәи аформақәа ирыҵаҵәахуп. Асахьақәа рхархәара аметод ала, архитектура традициала ''ақәыԥшыларатә (апластикатә)'' ҟазара хкқәа рахь иԥхьаӡоуп, урҭ рырҿиамҭақәа: * аамҭаҿы рҽымԥсахӡакәа, имҿиакәа аҭыԥ аҿы иҟоуп; * амаҭәартә ҟазшьа рымоуп; * амаҭәартә материал аус адулара нагӡахоит; * ахәаԥшцәа ишиашоу, насгьы лабҿаба ирыдыркылоит.<ref name="apxu" /><ref>{{Cite web |url=http://www.glossary.ru/cgi-bin/gl_sch2.cgi?RPrgxyo,lxqol!oxqzxxyig |title=Глоссарий.ru |access-date=2010-12-15 |archive-date=2011-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601222613/http://glossary.ru/cgi-bin/gl_sch2.cgi?RPrgxyo,lxqol!oxqzxxyig |url-status=live }}</ref> [[Файл:Church of the Nativity of the Theotokos on Peryn.jpg|слева|мини|[[Перынский скит|Перын иҟоу Анцәадзыхшаз лқьырса ныҳәа ауахәама]] (1220-тәи ашықәсқәа)]] Аха ас еиԥш иҟоу аформалтә морфологиагьы аҵарауаа еимаркуеит. Ашәышықәсақәа рышьҭахь ахыбрақәа рҽырыԥсахуеит, урҭ еиҭашьақәдыргылоит, ҿыцла ихарҭәаахоит. Еиҳарак [[интерьер|аинтериерқәа]] рҽырыԥсахуеит. Урҭ ауаа ирыцынхоит, насгьы аԥшәмацәа рыԥсахреи, урҭ ргьамеи, амодеи, афункциақәеи, асимволикеи рҽыԥсахреи ирыдҳәалоуп. Уи адагьы, архитектура адкылара аамҭала имҩаԥысуеит. Уи [[экстерьер|адәахьтәи]] аҩныҵҟатәи архитектуратә ҭыԥ аҿы ахәаԥшҩы иныҟәара аамҭеи акомпозициатә хырхарҭеи амоуп. Ашәышықәсақәа рыҩныҵҟа ахыбрақәа рсемантикеи рсимволикеи акырӡа аҽаԥсахуеит. Г. Зедльмаир иҩуан, архитектура ишалшо «уи еиҳау, уи анаҩс игылоу, уи иҩахыкны акы аарԥшра» ҳәа.<ref>Sedlmayr H. Die Architektur Borrominis. — Berlin, 1930; Sedlmayr H. Die Entstehung der Kathedrale. — München, 1951; На рус. яз. см.: История архитектуры в избранных отрывках. М.: Изд-во Всесоюзной Академии архитектуры, 1935. С. 298—338</ref> Зедльмаир иара убасгьы ишьақәирӷәӷәон архитектура «аҟазарақәа зегьы рзы еиҿызкаауа мчуп» ҳәа, убри азы «аҿыханҵатә адагьы, аҟазарагьы аанырԥшуеит» ҳәа.<ref>Зедльмайр Х. Искусство и ситина. — . — М.: Искусствознание, 1999. — С. 10</ref> Ари ахшыҩҵак [[Микеланџьело|Микеланџьело]] иклассикатә афоризмгьы ишьақәнарӷәӷәоит: «Архитектура аҟазарақәа зегьы ирануп».<ref>Письмо Б. Варки. Апрель — июнь 1547 г.</ref> Абасала, архитектура асахьаркыра-хаҿсахьатә «ахаҳә аҿы ахәыцра» (Г.К. Вагнер иҳәаақәҵа) аҳасабала аҭыԥ-аамҭатә ҟазара хкқәа рахь иаҵанакуеит.<ref>Власов В. Г. Архитектура как изобразительное искусство. Теория открытой формы, принцип партиципации и синоптический подход в искусствознании // Электронный научный журнал «Архитектон: известия вузов». УралГАХУ, 2018. — № 61.</ref> XX-XXI ашәышықәсақәа рзы аҟазараҿы имҩаԥысуаз аинтеграциатә трансморфологиатә процессқәа архитектуратә, асахьаркыратә, адизаинтә рҿиара ажанрқәеи, аформақәеи, аметодқәеи еизааигәанартәуеит.<ref>Власов В. Г. Дизайн-архитектура и XXI век // Электронный научный журнал «Архитектон: известия вузов». — УралГАХА, 2013. — № 41</ref> Архитектуратә ҟазара еилыхха иҟоу ахархәагақәа ируакуп ашәагаа, апропорциақәа, аметр, аритм, апластика, [[Тектоника (искусство)|атектоника]] ахышәаҵышәа, ахархәара змоу [[Строительные материалы|аматериалқәа]] р[[фактура|фактур]]еи, ры[[цвет|ԥштә]]и. Абарҭқәа зегьы [[Архитектурная композиция|архитектуратә композициа]]ҿы рҽеимырдоит.<ref name="бэс" /> Атектоника аилкаарала аргылара ишыӷәӷәазароу еиԥш, уахьахәаԥшуа иӷәӷәоушәагьы унарбозароуп. Атектоникатә ҭагылазаашьа иҽеим ҳәа агәаанагара цәырҵозар, уи ахыбра ҭышәынтәалам, насгьы зыгәра узымго акы акәны иҟоуп; адекоративтә детальқәа рырацәара мыцхәы ихьанҭоушәа агәаанагара унаҭоит. Абарҭқәа зегьы иҽеим [[Эмоция|ацәаныррақәа]] узцәырыргоит.<ref name="БСЭ" /> Архитектура ҟазарак аҳасабала лассы-лассы «ишьныхԥсылаз [[Музыка|амузыка]]» ҳәа иашьҭоуп.<ref>Власов В. Г. Архитектура — застывшая музыка или движущаяся мелодия? (спасёт гравитация, а не крещендо) // Электронный научный журнал «Архитектон: известия вузов». — УралГАХУ, 2016. — № 53. — № 41.</ref> == Архитектура ахырхарҭа хадақәа == {{врезка | Выравнивание = right | Заголовок = | Ширина = 200px | Содержание = ''Архитектура'' х-лагамҭак шьаҭас иамоуп:<br>''аӷәӷәара'' (алаҭ. firmitas),<br>''ахәарҭа'' (алаҭ. utilitas),<br>''аԥшӡара'' (алаҭ. venustas). | Подпись = [[Витрувий|''Марк Витруви Поллион'']]<br>архитектура иазку жәа-шәҟәык<ref name="Vitruvius"> {{книга|автор = Витрувий.|заглавие = Десять книг об архитектуре. Пер. с лат. Ф. А. Петровского|место = М.|издательство = Едиториал УРСС|год = 2003}}</ref>; Ашәҟәы I}} === Ахыбрақәеи аргыларақәеи рыпроектҟаҵареи === ''Амҽхак-апланировкатә проектҟаҵара'' (архитектура иҭшәоу аҵакала, архитектура) — а[[здание|хыбрақә]]еи а[[Архитектурный проект|проектҟаҵаре]]и ры[[строительство|ргылар]]еи ирыдҳәалоу архитектура аҟәша хадоуп. ''Архитектуратә усура''- архитектуратә обиект аԥҵара хықәкыс измоу,архитекторцәа рзанааҭтә усуроуп, уахьгьы иаҵанакуеит: * [[архитектурный проект|Архитектуратә проект]] аԥҵара а[[творчество|рҿиаратә]] процесс, * Аргылареи аиҭашьақәыргылареи рзы [[проектная документация|апроекттә документациа]] аҟәшақәа зегьы аус рыдулара, акоординациа рзура, * архитектуратә обиект аргылара [[авторский надзор|автортә хылаԥшра]]. === Ақалақьргылара === [[Файл:Tseung_Kwan_O_Overview_201406.jpg|thumb|Гонконг]] [[XX век|XX ашәышықәса]] азбжазы, архитектуратә занааҭ ҩ-хәҭакны еиҟәшеит: «зымҽхак ҭбаау апроектҟаҵара» (ахыбрақәа рыҟаҵара иадҳәалоу — «ахышәаҵышәақәа»), иара убас «[[градостроительство|ақалақьргылара]]» (даҽакала иуҳәозар, ақалақьтә раионқәа мамзаргьы афункциарацәатә комплекс дуқәа рыпроектҟаҵара). «Ақалақьргылара» — ақалақьтә ҭагылазаашьа аҿиареи апланҟаҵареи рыпроблемақәа зыӡбо архитектура аҟәшоуп. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы комплексла иаҵанакуеит ақалақь апланҟаҵаратә ӡбара аҿиара, аобиект ҿыцқәа рыргылара, асанитартә, аекономикатәи аекологиатәи аҷыдарақәа рызҵаарақәа. Ҳаамҭазтәи [[градостроительство|ақалақьргылара]] ашьаҭаркҩы ҳәа дыԥхьаӡоуп [[Ле Корбюзье|Ле Корбиузие]].<ref name="LeCorbusier">{{книга|автор = [[Ле Корбюзье]] |заглавие = Три формы расселения. [[Афинская хартия]] |оригинал = Пер. с франц. Ж. Розенбаума. Послесл. [[Бочаров, Юрий Петрович|Ю. Бочарова]] и [[Раппапорт, Александр Гербертович|А. Раппапорта]] |место = М. |издательство = Стройиздат |год = 1976 |страниц = 136}}</ref> Иара хыԥхьаӡара рацәала ақалақьргыларатә проектқәа итәуп (1922-1945), уаҟа имҩаԥгоуп «зхы иақәиҭу ақалақьтә план» аидеиа, мамзаргьы «ақалақь ариаҵәара» («Илашоу Ақалақь» — Ле Корбиузие ипроект ала). Ари аидеиа XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы ауп ианаларҵәаха. Архитектуреи ақалақьргылареи реизыҟазаашьа азҵаара ихадоу акы акәны иҟоуп (аимак ацуп). Архитектуреи ақалақьргылареи реилкаарақәа реизыҟазаашьа иазкны, [[Афинская хартия|Афинтәи Ахартиа]] апункт 92 (Ле Корбиузие еиқәиршәаз, 1933 азы Афины [[Международный конгресс современной архитектуры|CIAM]] аконгресс иаднакылаз ақалақьргыларатә манифест) иануп: {{Ацитата алагара}}Архитектура ихадоу аҵакы аанахәоит. Архитектура иаӡбоит ақалақь аԥеиԥш. Архитектура иҳәаақәнаҵоит анхарҭа аилазаашьа, ақалақьргылара аплан ашьаҭа хада. ''Архитектура анхарҭақәа акомплекс дуқәа рыла еиднакылоит, ииашоу аҳасабрақәа рышьаҭала.''{{Ацитата алгара}} Хыхь иаагоу аҟынтәи «Афинтәи ахартиа архитектура раԥхьа иаԥхьаӡоит», ауаҩы имҽхак ҭбаа апринцип шьаҭас иҟааны: «Ауаҩы — амаҭәарқәа зегьы ршәага-зага иоуп». Аха иҟоуп даҽа гәаанагарақәак. Иаҳҳәап [[Гидион, Зигфрид|Зигфрид Гидион]] иҩуеит<ref name="Giedion">{{книга|автор = [[Гидион, Зигфрид]] |заглавие = Пространство. Время. Архитектура |оригинал = Перевод. изд.: Raum, Zeit, Architektur: Die Entstehung einer neuen Tradition / S. Giedion — Ravensburg |ответственный = Сокр. пер. с нем. М.В. Леонене, И.Л. Черня. |издание = 3-е изд |место = М. |издательство = Стройиздат |год = 1984 |страницы = 39 |страниц = 455 с., ил.}}</ref>: {{Ацитата алагара}}Иахьатәи аамҭазы архитекторцәа ибзиаҵәҟьаны ирдыруеит архитектура уаҵәтәи аԥеиԥш ақалақьргылара иузаҟәымҭхо ишадҳәалоу. Аҩны ԥшӡа заҵәык аҵакы маҷны иамоуп.{{Ацитата алгара}} Еилкаауп, ари аҩыза азнеишьа хазы игоу ауаҩы имҽхак акәӡам шьаҭас иамоу, асоциалтә гәыԥ дуқәа, иааизакны ауаажәларра рымҽхак ауп.<br> Асовет ақалақьргыларатә школгьы ақалақь амҽхак аҳасабала ахәыцшьа унарҵон<ref name="Гутнов">{{книга|автор = [[Гутнов, Алексей Эльбрусович|Гутнов А.Э.]] |заглавие = Эволюция градостроительства |место = М. |издательство = Стройиздат |год = 1984 |страницы = 5 |страниц = 256 с., ил.}}</ref>: {{Ацитата алагара}}Хазы игоу ахыбра ақалақь аҿы иааннакыло аҭып узеилымкаакәа уи аиндивидуалтә ҟазшьа уныруам, иагьузаарԥшуам. Ақалақьргылаҩ <...> аус адиулоит архитектуратә ргыларақәа раасҭа шәагаалагьы уадаҩралагьы еиҳау аобиектқәа.{{Ацитата алгара}} Ҳаамҭазтәи урыстәылатәи азакәанԥҵарагьы ақалақьргыларатә аусура архитектуратә усура аасҭа инарҭбааны иахәаԥшуеит. [[Градостроительный кодекс Российской Федерации|Урыстәылатәи Афедерациа Ақалақьргыларатә кодекс]] 1-тәи астатиа инақәыршәаны. {{Ацитата алагара}}''Ақалақьргыларатә усура'' — ари аҵакырадгьылқәа рыҿиара иазку усуроуп, уахь иаҵанакуеит иара убас ақалақьқәеи егьырҭ анхарҭа ҭыԥқәеи, инагӡоуп абарҭ ахкқәа рыла: * [[территориальное планирование|аҵакырадгьылтә планҟаҵара]], * [[градостроительное зонирование|ақалақьргыларатә зонаҟаҵара]], * [[планировка территории|аҵакыра апланҟаҵара]], * ''[[Архитектурно-строительное проектирование|архитектура-ргыларатә апроектҟаҵара]]'', * [[Строительство|аргылара]], * [[Капитальный ремонт|шьаҭанкылатәи аиҭашьақәыргылара]], * Акапиталтә аргыларатә проектқәа [[Реконструкция (в градостроительной деятельности)|реиҭашьақәыргылара]].{{Ацитата алгара}} [[XX век|XX ашәышықәса]] анҵәамҭазы, а[[Асоциологиа|социологи]]еи азеиԥш системақәа ртеориеи реилаҵәараҿы, ақалақьргылара аҟынтәи иалкаахеит «[[урбанистика|аурбанистика]]». Уи зхала иҟоу дисциплинаны иҟалеит. === Аландшафттә архитектура === [[Файл:Orangerie.jpg|thumb|[[Версальский дворец|Версальтәи аҳҭынра]] апарк — аландшафттә архитектура иаҿырԥшыгоуп]] ''Аландшафттә архитектура'' — а[[сад|баҳчақә]]еи, а[[парк|паркқә]]еи, егьырҭ аҭыԥқәеи реиҿкаара иазку, аландшафттәи ашәаԥыџьаԥи материалс иахьрымоу архитектуратә ҟәшоуп. Аландшафттә архитектор а[[парк|паркқә]]еи, а[[сад|баҳчақә]]еи, ақалақьтә [[микрорайон|микрараионқә]]еи, урҭ рыкәша-мыкәша иҟоу аҭыԥқәеи рыриаҵәара инапы алакуп. === Аинтериер адизаин === ''Аинтериер адизаин'' — ари [[архитектор|архитекторцә]]еи а[[дизайнер|дизаинерцә]]еи [[Профессионализм|рзанааҭтә]] р[[творчество|ҿиаратә]] усуроуп. Урҭ архитектура-сахьаркыратә хархәагақәа рыла ауада аҩнуҵаҟа а[[Функция (философия)|функционалтә]], а[[эргономика|ергономикатә]] иара убас а[[эстетика|естетикатә]] ҭыԥ аԥырҵоит. === Аформа маҷқәа рархитектура === ''Аформа маҷқәа рархитектура'' — афункционал-декоративтә обиектқәа (иаҳҳәап агәарақәа), агәалашәаратә ҟазшьа змоу (иаҳҳәап аҳаҭгәынқәа), ақалақь аиҿкааразы иахәҭаку аобиектқәа (иаҳҳәап афонарқәа), аинформациа ныҟәызго аобиектқәа (иаҳҳәап астендқәа, аӡыргаратә ҭӡқәа) зҵазкуа архитектуратә ҟәшоуп. === «Ақьаадтә архитектура» === ''[[Бумажная архитектура (род деятельности)|Ақьаадтә архитектура]]'' — ари ахыбрақәа ақьаад аҿы рыпроектҟаҵароуп, анаҩс урҭ рматериализациа хықәкыс измам [[архитектор|архитекторцәа]] ртеориатә усуроуп. «Ақьаадтә архитектура» аҭоурых афантазиатә архитектуратә рҿиара хкык аҳасабала еицырдыруа [[Пиранези, Джованни Баттиста|Џь.Б. Пиранези]] игравиурақәа рциклқәа ирхырҿиаауеит. Аамҭа ҿыц иаҵанакуа ақьаадтә архитектура ҿырԥштәыс иамоуп [[Чернихов, Яков Георгиевич|Иаков Гьаргь-иԥа Чернихов]] играфикатә циклқәа. <gallery mode="packed" heights="200" caption="Архитектура ахырхарҭақәа"> Файл:Marina Bay Sands model 1.jpg|[[Marina Bay Sands]] амакет; ''арх. [[Сафди, Моше|Моше Сафди]] Файл:Life mounds charles jencks.jpg|''Life Mounds'' at Jupiter Artland, [[Шотландия|Шотландиа]]; ''арх. [[Дженкс, Чарльз|Чарльз Џьенкс]] Файл:Rietveld chair 1.JPG|[[Красно-синий стул|Аҟәардә ҟаԥшь-иаҵәа]]; ''арх. [[Ритвельд, Геррит|Геррит Ритвельд]] </gallery> == Архитектура атеориа == {{врезка | Выравнивание = right | Заголовок = | Ширина = 200px | Содержание = ''Архитектура'' — аҭыԥ аҿы иҟоу [[музыка|амузык]]оуп, ишьхнаԥсылаз амузыкоушәа иҟоуп. | Подпись = Афилософ [[Шеллинг|Фридрих Вильгельм Иозеф фон Шеллинг]]<ref>{{Cite web |url=http://www.bibliotekar.ru/encSlov/a/100.htm |title=Архитектура — застывшая музыка |access-date=2014-10-26 |archive-date=2014-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826230715/http://www.bibliotekar.ru/encSlov/a/100.htm |url-status=live }}</ref> }} Аргыларатә жәар<ref> {{книга | заглавие = Терминологический словарь по строительству на 12 языках | место = М. | издательство = «Русский язык» }}</ref> архитектура атеориа [[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадыррак]] аҳасабала иҳәаақәнаҵоит, уи аҭҵаара обиектқәаны иҟоуп аԥсабареи архитектура аҷыдареи, архитектура ҟазарак аҳасабала ацәырҵреи, аҿиареи, аусуреи рзеиԥш закәанеизшәарақәеи, уи аҵаки, амҽхаки, аформақәеи.<br> Иара убас, архитектура атеориа амаҭәар ахь иаҵанакуеит аилкаара хадақәа рсистема ([[Категория (философия)|акатегориақәа]]) — иара убасгьы [[архитектурная композиция|архитектуратә композициа]], а[[Функция (философия)|функциа]], а[[Форма (предмета)|форма]], а[[Конструкция (искусство)|конструкциа]], [[архитектоника]], [[Среда архитектурная|архитектуратә еилазаара]], [[симметрия|асимметриа]], [[асимметрия|асимметриа]], уҳәа убас иҵегьы. [[Объём|Амҽхак]] — ари адәахьала ирыдыркыло еибгоу, иԥку алагылазаара иахәҭакуп. [[Архитектурное пространство|Архитектуратә ҵакыра]] ҩныҵҟала ирыдыркыло алагылазаара иахәҭакуп.<ref name="Gegello">{{книга|заглавие = Очерки теории архитектурной композиции |ответственный = Гл. ред. А.И. Гегелло |место = М. |издательство = Гос. изд-во лит-ры по стр-ву, архитектуре и стр. материалам |год = 1960}}</ref> == Архитектура аҭоурых == [[Файл:Classical orders from the Encyclopedie.png|thumb|right|Еиуеиԥшым [[Архитектурный ордер|архитектуратә ордерқәа]] р[[капитель|капительқәа]]<ref name="dAlembert">Иллюстрация из «[[Энциклопедия, или Толковый словарь наук, искусств и ремёсел|Энциклопедии, или Толкового словаря наук, искусств и ремёсел]]». Франция, XVIII век</ref>]] [[История архитектуры|Архитектура аҭоурых]] — аамҭеи аҭыԥи рҿы архитектура афункционалтә, атехникатә, аестетикатә ҿиара ҭызҵаауа [[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырр]]оуп. == Архитектуратә стиль == [[Файл:Sicily Selinunte Temple E (Hera).JPG|thumb|right|[[Гера|Гере]] изку [[Сицилия|Сицилиа]] иҟоу абырзенцәа рныхабаа, иргылоуп V ашә. ҳера ҟалаанӡа.]] «Архитектуратә стиль» иҳәаақәҵахар алшоит иалкаау аамҭеи аҭыԥи рархитектура аҟазшьа хадақәеи аҷыдарақәеи раҳасабала, уи иааԥшуеит афункционалтә, аконструктивтә, асахьаркыратә ганқәа рҷыдарақәа рыла (ахыбрақәеи, аргыларатә материалқәеи аконструкциақәеи, [[Архитектурная композиция|архитектуратә композициа]] амаанақәа зызку). Архитектуратә стиль аилкаара астиль азеиԥш еилкаара иахәҭакуп. Ари иалкаау асоциалтәи аекономикатә ҭагылазаашьақәа раан ауаажәларра р[[Аҟазара|ҟазаре]]и р[[Акультура|культуре]]и аганқәа зегьы зҵазкуа адунеи сахьаркыратә хәаԥшышьоуп. Уи еиднакылоит аҟазаҩ ирҿиара аидеиа хадақәеи аҷыдарақәеи. [[Архитектурный стиль|Архитектуратә стильқәа]] рыҿиара а[[климат|ҳауатә]], а[[Техника|техникатә]], а[[Адин|динхаҵаратә]], а[[Акультура|культуратә]] факторқәа ирхьыԥшуп. Архитектура аҿиара ишиашоу аамҭа ишадҳәалоугьы, еснагь астильқәа еишьҭаргыланы рҽырыԥсахӡом, аха идыруп астильқәа альтирнативак аҳасабала аамҭак ала ишеицыҟоугьы (иаҳҳәап, а[[барокко|барокко]]и а[[классицизм|классицизм]]и, а[[модерн|модерн]]и а[[Эклектика (архитектура)|еклектике]]и, а[[Функционализм (архитектура)|функционализм]], а[[Конструктивизм (искусство)|конструктивизм]], [[ар-деко]]).<ref name="Давидич">{{книга|автор = Давидич Т. Ф. |заглавие = Стиль как язык архитектуры |место = Харьков |издательство = Изд-во Гуманитарный центр |год = 2010 |страниц = 336 |isbn = 978-966-8324-70-3}}</ref> Архитектуратә стиль, аҟазараҿы иҟоу астиль еиԥш — ҭагылазаашьатә еилкаароуп. Уи европатәи архитектура аҭоурых азхәыцразы иманшәалоуп. Аха регионқәак рархитектура аҭоурых аиҿырԥшразы астиль хцәажәагатә хархәагак аҳасабала ианаалом. Иҟоуп убас еиԥш стильқәак (иаҳҳәап, а[[Архитектура модерна|модерн]]) еиуеиԥшым атәылақәа рҿы еиуеиԥшымкәа ахьӡқәа змоу. А[[Постмодернизм|постмодернисттә]] [[Парадигма (философия)|парадигма]] аҳәаақәа ирҭагӡаны ишьақәгылеит афилософиеи абызшәатә хархәагақәеи рыла еиԥшым ахырхарҭақәа рацәаны. Хырхарҭак ахьыԥшымразы аҭҵаарадырратә аима-аиҿакқәа ыҟанаҵ, атерминологиаҿы акзаара ыҟаӡам, ҟалашьагьы амаӡам. Иарбоу агхақәа шыҟоугьы, а[[Архитектурный стиль|стиль]] хцәажәагатә хархәагак аҳасабала [[История архитектуры|архитектура аҭоурых]] [[Научный метод|аҭҵаарадырратә метод]] иахәҭакуп, избанзар архитектуратә хәыцра аҿиара аглобалтә вектор ашьклаԥшра алнаршоит. == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * {{книга | автор = Колин Эллард | заглавие = Среда обитания: Как архитектура влияет на наше поведение и самочувствие |оригинал = Colin Ellard “Places of the Heart: The Psychogeography of Everyday Life” | место = М. | издательство = [[Альпина Паблишер]] | год = 2016 | allpages = 282 | isbn = 978-5-9614-5390-4 | тираж = 2000 | ref = Эллард }} == Азхьарԥшқәа == * {{ВТ-ЭСБЕ|Архитектура}} * {{Open-Site|International/Russian/Искусство/Архитектура}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Архитектура| ]] [[Акатегориа:Анџьныртә маҭәарқәа]] [[Акатегориа:Архитектуратә дизаин]] c8rtsqtta4c1hrj8qh5edqzcn703qbh Агалактика 0 56013 176534 175900 2026-11-07T23:19:38Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176534 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|1=Агалактика|2=Агалактика (аҵакы)|3=Асар Рымҩа}} [[Афаил:NGC 4414 (NASA-med).jpg|мини|300пкс|[[NGC{{nbsp}}4414|NGC 4414]], еҵәаџьаа [[Волосы Вероники (созвездие)|Вероника Лыхцәы]] аҟынтәи [[спиральная галактика|аспиральтә галактика]], адиаметр 17{{nbsp}}[[парсек|килопарсек]] рҟынӡа змоу, Адгьыл аҟынтәи 20{{nbsp}}мегапарсек рҟынӡа абжьаӡараҿы]] '''Агалактика''' ({{lang-grc|γᾰλαξίας}} «Асар Рымҩа»<ref>{{книга|заглавие=Древнегреческо-русский словарь|автор=[[Дворецкий, Иосиф Хананович|И. Х. Дворецкий]]|том=I|язык=ru|место=М.|издательство=Государственное издательство иностранных и национальных словарей|год=1958|страницы=312|страниц=1904}}</ref>, {{lang-grc|γάλα, γάλακτος}} «[[Млечный Путь#Этимология|ахш]]» аҟынтәи иаауеит) — [[гравитационная энергия|гравитациала еидҳәалоу]] системоуп, [[звезда|аеҵәақәа]], [[Звёздное скопление|аеҵәатә гәыԥқәа]], [[межзвёздный газ|аеҵәабжьаратәи арчи]] [[межзвёздная пыль|асабеи]], [[Скрытая масса|аматериа лашьца]], [[Планета|апланетақәа]] злоу. Агалактика аилазаараҿы иҟоу аобиектқәа зегьы еицырзеиԥшу [[центр масс|акапантә центр]] ахь аныҟәара иалахәуп<ref name="GiUanIntro-2">{{книга |автор=Sparke L. S., Gallagher III J. S. |заглавие= |оригинал=Galaxies in the Universe: An Introduction |ссылка=http://books.google.com/books?id=tzNF79roUfoC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |издание=2 |издательство=Cambridge University Press |год=2007 |страницы= |страниц=442 |серия= |isbn=0521671868}}</ref><ref name="ЗП290">Засов и Постнов, 2006, с. 290.</ref><ref name="Kononovich">{{книга |автор=Кононович Э. В., Мороз В. И. |часть=11.1. Объекты, принадлежащие нашей Галактике |ссылка часть= |заглавие=Общий курс астрономии |ссылка= |викитека= |ответственный=В. В. Иванов |издание=2 |место=М. |издательство=Едиториал УРСС |год=2004 |страницы=433 |страниц=544 |серия= |isbn=5-354-00866-2 |тираж=3000}}</ref>. Агалактикақәа зегьы (ҳара [[Млечный путь|ҳгалактика]] аламҵакәа) кырӡа ихароу [[Астрономический объект|астрономиатә обиектқәоуп]]. Урҭ рҟынтәи зегь раасҭа иааигәақәоу рҟынӡа абжьаӡара ршәоит [[парсек|мегапарсекла]], насгьы ихарақәоу рҟынӡа — [[Космологическое красное смещение|аҟаԥшьтә еиҭасра]] {{math|<var>z</var>}} ацырала. [[Список наиболее удалённых астрономических объектов|Зегьы раасҭа ихараны иҟоу]] галактиканы 2023 шықәсазтәи аҭагылазаашьа ала иԥхьаӡоуп [[HD1]]. Ԥшь-галактикак мацара роуп [[Небо|ажәҩан]] аҿы [[Невооружённый глаз|блала]] иубарҭоу: [[галактика Андромеды|Андромеда лгалактика]] (аҩадатәи агьежьбжаҿы иубарҭоуп), [[Магеллановы Облака|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Дуи Аԥсҭҳәа Хәыҷи]] (аладатәи агьежьбжаҿы иубарҭоуп; урҭ ҳгалактика амҩанызақәа роуп), насгьы [[Галактика Треугольника|М33]] агалактика [[Треугольник (созвездие)|Ахкәакь]] еҵәаџьааҿы (аҩадатәи агьежьбжа аҟынтәи, ирлашам ажәҩан аҟны)<ref>{{cite web|title=Галактики, видимые невооруженным глазом в северных широтах|url=http://www.hypernova.ru/zvezd/observer/galaxy_visible_naked_eye_in_northern_latitudes|date=October 1997|work=Hypernova.ru|access-date=2017-12-12|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193450/http://www.hypernova.ru/zvezd/observer/galaxy_visible_naked_eye_in_northern_latitudes|url-status=live}}</ref>. [[Наблюдаемая Вселенная|Иубарҭоу Адунеи ахәҭаҿы]] иҟоу агалактикақәа зегьы рхыԥхьаӡара макьаназы инҭкааны еилкааӡам. 1990-тәи ашықәсқәа рзы, акосмостә телескоп “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” ала иҟаҵаз ахылаԥшрақәа шьаҭас иҟаҵаны, иааидкыланы 100 миллиард галактикак ыҟоуп ҳәа ирыԥхьаӡон<ref name="billion_galaxy">{{cite web |author = Mackie, Glen. |date = 2002-02-01 |url = http://astronomy.swin.edu.au/~gmackie/billions.html |title = To see the Universe in a Grain of Taranaki Sand |publisher = Swinburne University |access-date = 2006-12-20 |archive-url = https://www.webcitation.org/60r7Xm9UZ?url=http://astronomy.swin.edu.au/~gmackie/billions.html |archive-date = 2011-08-11 |url-status = dead }}</ref>. 2016 шықәсазы ари ахәшьара еиҭахәаԥшын, агалактикақәа рхыԥхьаӡара ҩ-триллионк рҟынӡа иацырҵеит<ref>{{cite web|author=Кристина Уласович|title=Астрономы «увеличили» число наблюдаемых галактик в десять раз|url=https://nplus1.ru/news/2017/01/17/number-of-galaxies|publisher=N + 1|date=2017-01-17|access-date=2021-01-29|archive-date=2021-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203150053/https://nplus1.ru/news/2017/01/17/number-of-galaxies|url-status=live}}</ref>. 2021 шықәсазы, акосмостә ӷба [[Новые горизонты|New Horizons]] иаиуз адыррақәа ҿыцқәа агалактикақәа рхыԥхьаӡара еиҭа шә-миллиардқәак рҟынӡа иармаҷит<ref>{{cite news|title=Количество галактик во Вселенной «сократили» с двух триллионов до сотен миллиардов|url=https://nat-geo.ru/science/universe/kolichestvo-galaktik-vo-vselennoi-vnov-pereschitali/|access-date=2021-01-29|work=National Geographic Россия|date=2021-01-14|archive-date=2021-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127150835/https://nat-geo.ru/science/universe/kolichestvo-galaktik-vo-vselennoi-vnov-pereschitali/}}</ref>. Акосмос аҿы агалактикақәа еиҟарамкәа еихшоуп: ҭыԥк аҿы иааигәоу агалактикақәа ргәыԥ зегьы ҳбар ҳалшоит, мамзаргьы галактикакгьы ҳбом ([[войд|авоидқәа]] ҳәа изышьҭоу). XX-тәи ашәышықәса алагамҭанӡа агалактикақәа рсахьа [[Разрешение (оптика)|еҵәа-еҵәала]] рҭыхра залшомызт. 1990-тәи ашықәсқәа рылагамҭазы, зҟны хазы игоу аеҵәақәа рбара алыршахаз 30 галактика иреиҳамызт, урҭ зегьы [[Местная группа|Аҭыԥантәи Агәыԥ]] иахәҭакын. «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]» [[космический телескоп|акосмостә телескоп]] андәықәырҵа ашьҭахь, насгьы 10 метрактәи адгьыл аҿы иҟоу ателескопқәа аусура ианалага ашьҭахь, еиҩдыраау агалактикақәа рхыԥхьаӡара иаразнак еизҳаит. Агалактикақәа даараӡа еиуеиԥшым: урҭ рыбжьара иалаҳкаар ҳалшоит асфератә [[эллиптические галактики|еллиптикатә галактикақәа]], адисктә [[спиральные галактики|спиральтә галактикақәа]], [[спиральная галактика с перемычкой|аибаркра (абар) змоу агалактикақәа]], [[Линзовидная галактика|алинзаԥшра змоу]], [[карликовая галактика|ассақәа]], [[неправильная галактика|ииашам]] уҳәа убас иҵегьы. Ахыԥхьаӡаратә ҵакқәа ртәы ҳҳәозар, усҟан, аҿырԥштәы азы, [[масса|рыкапан]] агалактика хәыҷқәа рҿы 0,5{{e|6}} [[Амра|Амра]] акапан ([[Segue 2]] еиԥш иҟоу) инаркны агалактика дуӡӡақәа рҿы 2,5{{e|15}} Амра акапан ([[IC 1101]] еиԥш иҟоу) рҟынӡа иҟоуп; аиҿырԥшразы — ҳгалактика [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] акапан Амра акапанқәа 2{{e|11}} ираҟароуп. Агалактикақәа рдиаметр — 5 инаркны 250 [[парсек|килопарсек]] рҟынӡа<ref name="ЗП299">Засов и Постнов, 2006, с. 299.</ref> (16—800 нызқь [[световой год|лашара шықәса]]), аиҿырԥшразы — [[Млечный Путь|ҳгалактика]] адиаметр 30 килопарсек раҟара ауп (100 нызқь лашара шықәса). Зегь реиҳа идуу еицырдыруа (2021 шықәсазы) агалактика [[IC 1101]] адиаметр 600 килопарсек еиҳауп<ref>{{статья|автор=Clarke, T. E.; Blanton, Elizabeth L.; Sarazin, Craig L.|заглавие=The Complex Cooling Core of A2029: Radio and X-Ray Interactions|ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0004-637X/616/1/178/60597.text.html|язык=en|год=2004|том=616|выпуск=1|страницы=178—191|doi=10.1086/424911|bibcode=2004ApJ...616..178C | issn=0004-637X |url-status=dead}}</ref>. Агалактикақәа реиҿартәышьаҿы иӡбам апроблемақәа иреиуоуп [[тёмная материя|аматериа лашьца]], уи агравитациатә еидҳәалараҿы мацара ауп иахьааԥшуа. Уи агалактика акапан зегьы аҟынтәи 90% рҟынӡа аҵанакуеит, мамзаргьы зынӡа иҟамзар ауеит, галактика хәыҷқәак рҟны еиԥш<ref>{{cite web |date = 2009-03-11 |url = http://www.popmech.ru/article/5092-rozhdenie-karlika/ |title = Рождение карлика: Галактика без темноты |publisher = [[Популярная механика]] |access-date = 2009-07-26 |url-status = dead |lang = ru |archive-date = 2009-06-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090601174147/http://www.popmech.ru/article/5092-rozhdenie-karlika }}</ref>. == Аетимологиа == Ажәа «галактика» ({{lang-grc|γαλαξίας}}) [[Млечный Путь|ҳГалактика]] абырзен хьӡы аҟынтәи ауп ишааз ({{lang-grc2|κύκλος γαλαξίας}} ҵакыс иамоуп «ахштә мацәаз» — уахынла ажәҩан аҿы иаҳбо ацәырҵра ахҳәаа аҳасабала)<ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru:8100/db/msg/1180523 |title=Галактика |work=[[Астронет]] |author=Сучков Л. А. |publisher=[[Астронет]] }}</ref>. == Ахылаԥшрақәа == Агалактикақәа зегьы реиҳа ихадоу ринтегралтә ҟазшьарбақәа<ref name="ЗП299" /> (аекстремалтә ҵакқәа абжьажьуп): {| class="standard" |- ! Апараметр ! Ихадоу ашәаратә метод ! Аҵакқәа рдиапазон ! Асар Рымҩазы инықәырԥшны аҵакы |- | [[#Акапани ашәагааи|Адиаметр D<sub>25</sub>]] | [[Фотометрия|Афотометриа]] | 5—50 [[Парсек|кпк]] | 30 кпк |- | [[Закон Серсика|Адиск арадиалтә шкала R<sub>0</sub>]] | Афотометриа | 1—7 кпк | 3 кпк |- | Аеҵәатә диск ажәпара | «Аҵкар аҟнытә» иубо адискқәа рфотометриа | 0,3—1 кпк | 0,7 кпк |- | [[Светимость|Арлашара]] | Афотометриа | {{e|7|0}}—{{e|11|0}} [[солнечная светимость|L<sub>☉</sub>]] | 5{{e|10}} L<sub>☉</sub> |- | [[#Акапани ашәагааи|Акапан М<sub>25</sub> аҩнуҵҟа D<sub>25</sub>]] | Доплер иеффект ахархәарала арчи мамзаргьы аеҵәақәеи рыццакрақәа ршәара | {{e|7|0}}—{{e|12|0}} [[солнечная масса|M<sub>☉</sub>]] | 2{{e|11}} M<sub>☉</sub> |- | Арчы акапан M<sub>gas</sub>/M<sub>25</sub> D<sub>25</sub> аҩнуҵҟа | Анеитралтәии амолекулиартәии [[водород|аӡри]] ацәаҳәақәа ринтенсивра ашәара | 0,1—30 % | 2 % |- | Агалактикақәа адәахьтәи рҭыԥқәа рыҵәира аццакра V | Доплер иеффект ахархәарала арчи мамзаргьы аеҵәақәеи рыццакрақәа ршәара | 50—300 км/с | 220 км/с (Амра азааигәаразы) |- | Агалактикақәа адәахьтәи ррегионқәа рорбитатә аамҭа | Доплер иеффект ахархәарала арчи мамзаргьы аеҵәақәеи рыццакрақәа ршәара | {{e|8|0}}—{{e|9|0}} ашықәсқәа | 2{{e|8}} шықәса (Амра азааигәаразы) |- | Агәҭантәи акылҳара еиқәаҵәа акапан | Агәыцә азааигәара аеҵәақәеи арчи рыццакрақәа ршәара; аеҵәақәа рыгәҭантәи адисперсиа ампирикатә хьыԥшра | 3{{e|5}}—3{{e|9}} M<sub>☉</sub> | 4{{e|6}} M<sub>☉</sub> |} === Абжьаӡара === Ахылаԥшҩы иҟынтәи агалактика аҟынӡа абжьаӡара физикатә ҟазшьак аҳасабала агалактикаҿы имҩаԥысуа иарбанзаалак процесск иалахәӡам. Агалактика аҟынӡа иҟоу абжьаӡара иазку адыррақәа рҭахра цәырҵуеит: ибзианы иҭҵаам ахҭысқәа ралкаараан, иаҳҳәап, [[гамма-всплеск|агамма-ԥжәарақәа]]; [[Адунеи|Адунеи]] иааизакны аҭҵаараан, агалактикақәа рхаҭақәа револиуциа аҭҵаараан, агалактикақәа [[Масса|рыкапан]], урҭ ршәага-загақәа реилкаараан, уҳәа убас иҵегьы. Агалактика аҟынӡа абжьаӡара аилкааразы цәгьам-бзиам амодель иахьыԥшым аметодқәа зегьы ҩ-хкык рыла еиҩшазар ҟалоит: агалактика аҩнуҵҟа иҟоу аобиект ала ашәара, агалактика ахаҭа аҟынӡа абжьаӡара маҷк ала еиԥшым, насгьы аҟаԥшьтә еиҭасрала ашәара. Актәи аметод — афотометриатә метод ауп, «астандарттә цәашьқәа» ҳәа изышьҭоу рхархәарала, зылашара еилкаауп ҳәа иԥхьаӡоу. Усҟан абжьаӡара аԥхьаӡара ҟалоит абри аформула ахархәарала: : <math>R=10^{\frac{1}{5}(m-M)+1}</math>, уаҟа ''m'' — иубарҭоу [[звёздная величина|аеҵәатә мҽхакы]], ''М'' — [[абсолютная звёздная величина|абсолиуттә еҵәатә мҽхакы]], насгьы ''R'' — абжьаӡара парсекла. Уажәтәи аамҭазы, анаҩстәи астандарттә цәашьқәа рхы иадырхәоит<ref name="distance">{{cite web |author = Игорь Дроздовский. |title = Методы определения расстояний до галактик |url = http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1168209&uri=distances.html |access-date = 2009-09-21 |url-status = live |archive-date = 2011-08-11 |archive-url = https://www.webcitation.org/60r7aUzeK?url=http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1168209 }}</ref>: * [[Цефеиды|Ацефеидқәа]], рпульсациа аамҭа дырны, рылашара аилкаара ауеит. Раԥхьатәи аобиект, егьырҭ агалактикақәа рҟынӡа абжьаӡара зларшәаз. * Ia еиԥш иҟоу [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа]] (1990-тәи ашықәсқәа рзы урҭ рхылаԥшрақәа ирыхҟьаны [[Ускоренное расширение Вселенной|Адунеи арццакратә ҽырҭбаара]] агипотеза ацәырҵра ҟалеит, уи 2010-тәи ашықәсқәа рзы гәҩарас иҟаҵан, избан акәзар амодель аарԥшын, абри ахкы змоу аеҵәақәа рпараметрқәа агалактика ақәра инақәыршәаны ишеиҭанакуа атәы зҳәоз). * [[Красный гигант|Агигант ҟаԥшьқәа]]. * [[Сверхгигант|Асупергигантқәа]]. Аҩбатәи аметод [[Закон Хаббла|Хаббл иемпирикатә закәан]] шьаҭас иамоуп, насгьы иалху амодель еиҳа иахьыԥшуп, иаԥхьанеиуаз аметод аасҭа. : <math>R=\frac{cz}{H_0}</math>, уаҟа ''H<sub>0</sub>'' [[постоянная Хаббла|Хаббл иконстанта]] ауп. Уажәы иаларҵәахаз [[Модель Лямбда-CDM|ΛCDM амодель]] ҳгозар (Хаббл иконстанта еиԥшны), усҟан ҵакы змоу аиқәымшәарақәа z~10 аҟны иҟалоит, уи ҳара иҳалнаршоит уи амодель уамак иахьыԥшым рхыԥхьаӡалара. Иҟоуп иара убасгьы еиуеиԥшым амодельқәа ӷәӷәала ирхьыԥшу аметодқәагьы<ref name="distance"/>: * [[эффект Сюняева — Зельдовича|Суниаев — Зельдович реффект]] ала, * [[шаровое звёздное скопление|аглобустә еизгақәа]] рыла, * [[Зависимость Талли-Фишера|Талли — Фишер реихьыԥшра]] ала, * [[Соотношение Фабер-Джексона|Фабер — Џьексон реихьыԥшра]] ала. === Ихадоу иубарҭоу агалактикақәа рыхәҭақәа === Ихадоу иубарҭоу агалактикақәа рыхәҭақәа иреиуоуп<ref name="ЗП295">Засов и Постнов, 2006, с. 295—296.</ref>: # Еиуеиԥшым акапанқәеи ақәрақәеи змоу анорматә еҵәақәа, урҭ рахьтә хәҭак [[Звёздное скопление|агәыԥқәа]] ирылоуп. # Аеволиуциа зхызгаз аеҵәақәа рцәынха еизакқәа. # Ихьшәашәоу арчы-сабатә ҭагылазаашьа. # Еиҳа иласу арчы ԥха, аԥхарра 10<sup>5</sup>—10<sup>6</sup>&nbsp;К. [[Двойная звезда|Ҩбаны иҟоу аеҵәақәа]] ааигәа иҟоу агалактикақәа рҿы иубарҭаӡам, аха Амра азааигәара уахәаԥшуазар, аеҵәа рацәақәа имаҷымкәа иҟазар ауп. Арчы-сабатә ҭагылазаашьеи аеҵәақәеи [[атом|атомқәа]] рыла ишьақәгылоуп, урҭ зегьы реилаҵа агалактика [[барион#Барионная материя|абарионтә материа]] ҳәа иашьҭоуп. Ибарионтәым акапан иаҵанакуеит аматериа лашьца акапани [[Акылҳара еиқәаҵәа|акылҳара еиқәаҵәақәа]] рыкапани<ref name="ЗП295" />. === Агалактикақәа рыҵәира аццакра === Агалактика аҵәира аццакра ҳәа изышьҭоу агалактика агәҭа иаакәыршаны еиуеиԥшым ахәҭақәа рыҵәира аццакра ауп. Ари аццакра еиуеиԥшым апроцессқәа рыла ирҳаз аццакра зегьы аааизакны ауп. Агалактика аҵәира аццакреи агьежьрратә ццакреи V<sub>c</sub> еиҩдыраалатәуп, уи [[Гравитация|агравитациатә мчы]] мацара иахҟьоуп, насгьы, закәанла, агәҭахьы адхалара амч анырра аҵаҟа еикәшарала ицо ацәеижь иаҭаху аццакра иаҟароуп. Азеиԥш ҭагылазаашьаҿы аҵәира аццакра аеҵәабжьаратәи арчы арадиалтә қәыӷәӷәара аградиент Р ала иалкаауп. : <math>V^2=R\left(\frac{\partial\Phi}{\partial R} + \frac{\nabla P}{\rho_g}\right)=V_c^2 +R\frac{\nabla P}{\rho_g}</math> Абраҟа ''Φ'' — [[гравитационный потенциал|агравитациатә потенциал]], ''ρ<sub>g</sub>'' — арчы аилаӷәӷәара. Агалактика еиуеиԥшым ахәҭақәа рзы аҵәира аццакра еиуеиԥшымкәа ахәшьара арҭоит. Арчы азы — доплертәи аемиссиатә цәаҳәақәа реиҭаҵрала. Аеҵәақәа рзы — аеҵәақәа рабсорбциатә цәаҳәақәа доплертәи аиҭасра инақәыршәаны. Аҵәира аццакра аиуразы асхема абас иҟоуп. Ахылаԥшрақәа рҟынтәи ишиашоу иҳаууа аццакра — агалактика иааизакны аццакреи аҩныҵҟатәи аҵысра аццакреи еицҵаны ауп. Агалактика зегьы аццакра (V<sub>0</sub>) абжьааԥны агәҭантәи арегион аныҟәара аццакрала иаҟарартәуеит. Харатәи агалактикақәа рзы ари аццакыра зыхҟьо Адунеи Хаббл изакәан инақәыршәаны аҽырҭбаара ауп; иара ахатәы ццакыра кырӡа маҷуп. Агалактика иааизакны аныҟәара аццакра ҳасаб азуны иҳауз аццакра — аблатә шәахәа иаваршәны иҟоу аццакра ауп (V<sub>r</sub>), насгьы иалкаау абжьаӡараҿы агалактика аҵәира аццакра аԥхьаӡаразы, апроекциа аеффектқәа ҳасаб рзутәуп. Уи азы идырлатәуп агалактика аҵәҩан анаара акәакь аблабаратә шәахәа ''i'' аганахь, иара убасгьы агалактика аҵәҩан хада агалактика агәҭа иалсны ицо ацәаҳәа иашеи игәаҭоу аҭыԥи рыбжьара иҟоу акәакь ''φ''. Убасала, V<sub>r</sub> ахьтә V<sub>φ</sub> ахь аиасразы, иудыруазар ауп хә-параметрк: агалактика V<sub>0</sub> аныҟәара аццакра, акәакьқәа ''i'', ''φ'', агалактика агәҭа аҩ-координатк (иарбанзаалак аҭыԥ иаҿырԥшны). Агалактика ҵәҩансимметриатәзар, усҟан адҵа еиҳа ирмариахоит, избанзар агәҭа аориентациеи аҭыԥи ркәакьқәа рыԥхьаӡара ауеит адиск ашәахәа алашара аларҵәарала. Аспектрограф акылаара иара аҵәҩан хада иаваршәны иқәыргылазар, иҳаууеит: : <math>V_{\phi}(R)=\frac{|V_0 - V_r(l)|}{\sin{i}}</math>, уаҟа ''l'' — агалактика агәҭантәи акылаара иаваршәны абжьаӡара ауп. Аха агалактикаҿы аныҟәара иазку зегь реиҳа инаӡоу адыррақәа ҳнаҭоит аццакыратә мҽхакы анализ — агалактикатә диск аҿы хыԥхьаӡара рацәала аҭыԥқәа рзы ашәахәаркратә ццакыра ашәарақәа реизга. Аццакыратә мҽхак аиуразы ҩ-еизшәарактәи [[спектроскопия|аспектроскопиа]] рхы иадырхәоит. Абжьааԥны ахархәара аиуеит каналрацәалатәи адкылага ма [[интерферометр Фабри — Перо|Фабри — Перо ринтерферометр]]. [[область H I|H I ацәаҳәақәа]] рҿы арчы радиола ахылаԥшрақәагьы агалактикаҿы аццакра аларҵәара ҩ-еизшәарактәи асахьа аанарԥшуеит<ref name="ЗП312">Засов и Постнов, 2006, с. 312—317.</ref>. 2018 шықәса хәажәкырамзазы Жәларбжьаратәи арадиоастрономиатә ҭҵааратә центр (ICRAR) аҟынтәи астрономцәа игәарҭеит агалактикақәа зегьы, ршәага-загақәа ма рыхкы зеиԥшразаалакгьы, еиԥшу аццакыра шрымоу, насгьы инагӡаны рыҵәҩан ишакәшо 1 миллиард дгьылтә шықәса рыла<ref>{{Cite web|url=https://naked-science.ru/article/sci/astronomy-vyyasnili-chto-vse-galaktiki|title=Астрономы выяснили, что все галактики совершают один оборот за одинаковое время {{!}} Naked Science|author=А. Евглевский|website=Naked Science|date=2018-03-14|publisher=naked-science.ru|lang=ru|access-date=2018-03-16|archive-url=https://www.webcitation.org/6xxej1O0e?url=https://naked-science.ru/article/sci/astronomy-vyyasnili-chto-vse-galaktiki|archive-date=2018-03-16|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Astronomers discover galaxies spin like clockwork|author=International Centre for Radio Astronomy Research|url=https://phys.org/news/2018-03-astronomers-galaxies-clockwork.html|work=PHYS.org|date=2018-03-13|access-date=2018-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180315003720/https://phys.org/news/2018-03-astronomers-galaxies-clockwork.html|archive-date=2018-03-15}}</ref>. === Акапани ашәагааи === Агалактикақәа иалкаау аҳәаақәа рымаӡам. Агалактика ахьынҵәо, [[межгалактическое пространство|агалактикабжьаратәи аҭыԥ]] ахьалаго инҭкааны аҳәара залшом. Иаҳҳәап, агалактика аоптикатә диапазон аҿы шәагаак амазар, усҟан агалактика арадиус аеҵәабжьаратәи арчы радиохылаԥшрақәа рыла иалкаау жәантә еиҳахар алшоит. Иукапануа агалактика акапангьы уи ашәагаа иадҳәалоуп. Абжьааԥны агалактика ашәагаа ҳәа иршьоит [[Звёздная величина#Спектральная зависимость|B афильтр]] аҿы аквадраттә [[угловая секунда|кәакьтә секунд]] аҟынтәи 25-тәи аеҵәатә мҽхак змоу [[изофота|аизофота]] афотометриатә шәагаа. Астандарттә дырга абри ашәагаа азы D<sub>25</sub><ref name="ЗП298">Засов и Постнов, 2006, с. 298.</ref>. Адисктә галактикақәа рыкапан модельк аҳәаақәа ирҭагӡаны [[Кривая вращения галактики|аҵәира архәа]] ала ахәшьара азыҟарҵоит. Иреиӷьу агалактика амодель алхра шьаҭас иамоуп аҵәира архәа аформа, насгьы агалактика аилазаашьа иазку зеиԥш гәаанагарак. Аеллиптикатә галактикақәа ыркапан ирзеиԥшу ахәшьара аҭаразы, аеҵәақәа рыццакра [[Закон дисперсии|адисперсиа]] еилкаатәуп, рыгәҭантәи абжьаӡара инақәыршәаны, насгьы [[плотность|аилаӷәӷәара]] арадиалтә еихшара<ref name="ЗП318">Засов и Постнов, 2006, с. 318—335.</ref>. Агалактикаҿы иҟоу арчы хьшәашәа акапан шьақәнаргылоит H I ацәаҳәа аинтенсивра. Агалактика аҟынтәи мамзаргьы уи ахәҭак аҟынтәи иҭарыҩуа ашәахәаркратә цәқәырԥа аилаӷәӷәара F<sub>ν</sub> иаҟаразар, уи иашьашәало акапан: : <math>M_{HI}\approx 2\cdot 10^5 M_{\bigodot}D^2\int_{\nu}F_{\nu}(\nu )d\nu</math>, уаҟа ''D'' — абжьаӡара мегапарсекла, ацәқәырԥа [[Янский (единица измерения)|ианскила]] иаарԥшуп. Амолекулатә рчы акапан ахәшьара аҭара даара иуадаҩуп, избан акәзар еиҳа аларҵәара змоу амолекула H<sub>2</sub> аспектр арчы хьшәашәа аҿы еиҵаҵоу ацәаҳәақәа амам. Убри аҟнытә, ашьаҭатә адыррақәа [[Монооксид углерода|CO]] амолекула (''I<sub>CO</sub>'') аспектральтә цәаҳәақәа рыӷәӷәарақәа роуп. CO ашәахәаркра аинтенсивреи уи акапани рыбжьара апропорционалратә коеффициент арчы [[металличность|аметаллхара]] иадҳәалоуп. Аха зегь реиҳа идуу агәыҩбара аԥсҭҳәа аҵәцара ахьмаҷу иадҳәалоуп; уи иахҟьаны аҩныҵҟатәи аҭыԥқәа ирылҵуа алашара аиҳарак аԥсҭҳәа ахаҭа илбаанадоит, убас ала, аԥсҭҳәақәа рықәцәантәи алашара мацара ауп ахылаԥшҩы иҟынӡа инаӡо<ref name="ЗП344">Засов и Постнов, 2006, с. 344—345.</ref>. === Агалактика аспектр === Агалактикақәа [[Спектр|рыспектр]] уи иаҵанакуа аобиектқәа зегьы ршәахәаркрала ишьақәгылоуп. Ибжьаратәу агалактика аспектр ҩ-локалтә максимумк амоуп. Арадиациа ахыҵхырҭа хада аеҵәақәа роуп; урҭ реиҳарак ррадиациа аинтенсивра амаксимум [[видимое излучение|аоптикатә диапазон]] аҿы иҟоуп (актәи амаксимум). Абжьааԥны агалактикаҿы асаба рацәаны иҟоуп, уи аоптикатә диапазон аҿы ашәахәақәа лбаанадоит, насгьы [[инфракрасное излучение|аинфраҟаԥшьтә диапазон]] аҿы дырҩеигь еиҭаҭнажьуеит. Убри аҟнытә аҩбатәи амаксимум инфраҟаԥшьтәи арегион аҿы иҟоуп. Аоптикатә диапазон аҟны алашара цыраны иԥхьаӡазар, усҟан ашәахәа ахыҵхырҭақәеи ахкқәеи рыбжьара абри аҩыза аизыҟазаашьа убаратәы иҟоуп<ref name="ЗП297">Засов и Постнов, 2006, с. 297.</ref>: {| class="standard" |- !Адиапазон !Азыҟазшьатә рлашара !Ашәахәаркра ахыҵхырҭа хадақәа |- |[[Гамма-излучение|Агамма]] |{{e|−4|0}} |Галактикақәак [[Активные ядра галактик|рактивтә гәыцәқәа]]; зныктәи ашәахәа кьаҿқәа ҭзыжьуа ахыҵхырҭақәа (анеитронтә еҵәақәа, акылҳара еиқәаҵәақәа) |- |[[Рентгеновское излучение|Арентгентә]] | {{e|−3|0}}—{{e|−4|0}} |Еиқәшәоу ҩ-системак [[Аккреция|раккрециатә дискқәа]]; арчы ԥха; активтә гәыцәқәа |- |[[видимое излучение|Аоптикатә]] |1 |Еиуеиԥшым аԥхарра змоу аеҵәақәа; ИК азааигәаратәи арегион аҿы аеҵәазааигәаратәи асабатә дискқәа; [[область H II|H II арегионқәа]] рҿы арчы аемиссиатә радиациа УФ инаркны ИК аҟынӡа. |- |[[инфракрасное излучение|Ихароу ИК]] |0,5—2 |Еҵәалашарала ирԥхо аеҵәабжьаратә саба; галактикақәак рҟны аеҵәақәа рышьақәгылара иалахәу агәыцәкәыршатәи адискқәа рҿы активтә гәыцәқәеи асабеи ыҟоуп |- |[[Радиоизлучение|Арадио]] |{{e|−2|0}}—{{e|−4|0}} |Агалактикатә диск мамзаргьы активтә галактикатә гәыцә аҟынтәи арелиативисттә електронқәа [[Синхротронное излучение|рсинхротронтә емиссиа]]; асуперҿыцқәа рцәынхақәа, [[область H II|H II арегионқәа]] рҟынтәи [[тепловое излучение|аԥхарратә радиациа]], H I аҟынтәи арадио емиссиатә цәаҳәақәа, еиуеиԥшым аеҵәабжьаратәи арчы амолекулақәа |- |} === Агало лашьца апроблема === [[Афаил:GalacticRotation2 ab.svg|мини|300пкс|Адисктә галактика аҵәира архәа. A — иҵәаху акапан аламҵакәа, B — игәаҭоу]] Агалактикақәа [[масса|рыкапан]] зегьы аеҵәақәа рҿы иҟазар, усҟан, акапан-арлашара реизыҟазаашьа дырны, радиусла уиаҟара аҽшамԥсахуа ҳгәы азҩозар, агалактикаҿы иҟоу аматериа аилаӷәӷәара аеҵәақәа рпопулиациа ашәахәақәа рыла еилкаатәуп. Аҵкар азааигәара агалактика ҭаауеит, уи иаанагоит аеҵәақәа абжьаратәи реилаӷәӷәара еиҵахоит, уи иацны аеҵәақәа рыргьежьра аццакрагьы еиҵахар ауп ҳәа. Аха, иаҳбо агалактикақәа рыҵәира архәақәа зынӡа даҽакала иҟоу асахьа аадырԥшуеит: аамҭак инаркны аеҵәақәа рыгьежьратә ццакыра мыцхәӡа иҳаракуп акапан-алашаратә еизыҟазаашьа аҟынтәи иҳауз аилаӷәӷәара азы. Адиск аҵкараҿтәи аеҵәақәа рыццакра ду еилаҳкаар ҳалшоит агалактика агәҭантәи ахара дуқәа рҿы ихадоу ароль акапан инанагӡоит ҳәа агәаанагара ҟаҵаны, [[Гравитация|агравитациатә еидҳәалара]] мацарала зҽаазырԥшуа. Ҳара ҳхы ҳақәиҭны [[Скрытая масса|иҵәаху акапан]] аҟазаара иазку алкаа ҳазнеир ҳалшоит, аеҵәатә диск аҭышәынтәалара аҭагылазаашьа шьаҭас иҟаҵаны иааизакны акапан ахәшьара ҟаҳҵозар. Агалактика дуқәа рымҩанызақәа рыццакра ашәарақәа иаадырԥшуеит [[гало|агало]] лашьца ашәагаа агалактика аоптикатә диаметр аасҭа акырынтә ишеиҳау. Ахкқәа зегьы ирыҵанакуа агалактикақәа рҿы акапан ду змоу агало лашьцақәа рыҟазаара ааԥшит, аха илашо аматериа аганахьала еиуеиԥшым аихшарақәа рыла<ref>{{книга |автор=А. В. Засов, К. А. Постнов. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697 |издательство=Век 2 |место=Фрязино |год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n321 323] |часть=Галактики и скопления галактик |isbn=5-85099-169-7}}</ref>. == Аморфологиа == [[Афаил:SpiralGalaxySchemeSideView ab.svg|мини|350пкс|Аспиральтә галактика асхема, апрофильтә хәаԥшышьа]] [[Афаил:Hubble2005-01-barred-spiral-galaxy-NGC1300.jpg|мини|350пкс|Абар аспиральтә махәҭақәа рыҩныҵҟатәи аҵыхәақәа рҟынтәи (иаҵәоу) агалактика агәҭанӡа инеиуеит. [[NGC 1300]]]] ''[[Галактический центр|Агәыцә]]'' — агалактика агәҭаны иҟоу даараӡа ихәыҷу регионуп. Агалактикатә гәыцәқәа ртәы анаҳҳәо, еиҳарак ҳазлацәажәо ''[[Активные ядра галактик|зыԥсы ҭоу галактикатә гәыцәқәа]]'' роуп, зҟны еизгоу аеҵәақәа рҟазшьақәа рыла апроцессқәа рыхцәажәара ахьҳалымшо. ''[[Галактический диск|Адиск]]'' — агалактика аобиектқәа реиҳарак ахьеизго еиҳа иҵаӷоу ахҩа ауп. Уи еиҟәшоуп арчы-сабатә диски аеҵәатә диски ҳәа. ''[[Галактика с полярным кольцом|Аполиартә мацәаз]]'' — ари лассы-лассы иуԥымло компонентуп. Аклассикатә ҭагылазаашьаҿы, аполиартә мацәаз змоу агалактика ҩ-дискк амоуп, урҭ еиҿагылоу аҟьаҟьарақәа рҿы иҵәиуеит. Аклассикатә ҭагылазаашьаҿы абарҭ адискқәа рыгәҭақәа еиқәшәоит. Аполиартә мацәазқәа рышьақәгылара зыхҟьо аҵыхәтәанынӡа еилкааӡам<ref>{{cite web |author = В. П. Решетников. |title = Эти странные галактики с полярными кольцами |url = http://www.rfbr.ru/pics/28159ref/file.pdf |access-date = 2009-09-18 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110818032316/http://www.rfbr.ru/rffi/ru/pages/404 |archive-date = 2011-08-18 }}</ref>. ''Асфероидтә компонент'' — аеҵәақәа рысфератә еихшара ауп. ''[[Балдж|Абалџь]]'' ({{lang-en|bulge}} «аҭыҵра») — асфероидтә компонент зегь реиҳа илашо аҩныҵҟатәи ахәҭоуп. ''[[Галактическое гало|Агало]]'' — адәахьтәи асфероидтә компонент ауп; абалџьи агалои рыбжьара аҳәаа ӡәӡәоуп, кырӡа инықәырԥшшәа ишьҭыхуп. ''[[Галактический рукав|Аспиральтә махәҭа]] (аспиральтә маӷра)'' — аеҵәабжьаратәи арчи еиҳарак аеҵәа қәыԥшқәеи реилаӷәӷәара ауп, аспираль аформа аманы. Иҟалап, урҭ еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны иҟоу аилаӷәӷәаратә цәқәырԥақәа ракәзар, аха урҭ рхылҵшьҭра азҵаара макьаназы инагӡаны иӡбам. ''Абар (аԥаҩ)'' — аеҵәақәеи аеҵәабжьаратәи арчи рыла ишьақәгылоу иеилаӷәӷәоу, еиҵыху ашьақәгылашьа еиԥшуп. Аҳасабрақәа рыла, агалактика агәҭа аеҵәабжьаратәи рчыла еиҳарак еиқәзыршәо. Аха атеориатә конструкциақәа шамахаӡак зегьы шьаҭас ирымоу — адиск ажәпара иара ашәагаақәа раасҭа акырӡа ишеиҵоу ауп, даҽакала иуҳәозар, адиск ҟьаԥсуп, насгьы амодельқәа шамахаӡак зегьы ирмариоу ҩ-еизшәарактәи модельқәоуп; х-еизшәарактәи адискқәа рмодельқәа рыԥхьаӡарақәа кырӡа имаҷуп. Иара убасгьы еицырдыруа алитератураҿы абари арчи змоу агалактика х-еизшәарактәи аҳасабра акызаҵәык ауп иҟоу<ref>{{cite web |author = R. Fux. |date = 1999-03-10 |url = http://arxiv.org/abs/astro-ph/9903154 |title = 3D self-consistent N-body barred models of the Milky Way: II. Gas dynamics |work = arXiv.org |access-date = 2009-07-26 |lang = en |archive-date = 2017-01-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170108001615/https://arxiv.org/abs/astro-ph/9903154 |url-status = live }}</ref>. Ари аҳасабра автор излаиҳәо ала, арчы агалактика агәҭахьы инанагаӡом, аха хараӡа ицоит. Еиҳа ихадоу ахәҭақәа рахь иаҵанакуеит арчы-сабатә диск, аеҵәатә диск, асфероидтә компонент. Иҟоуп агалактикақәа ихадоу рыхкқәа ԥшьба<ref name="zasovpostnov301">{{книга |автор=А. В. Засов, К. А. Постнов. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697 |издательство=Век 2 |место=Фрязино |год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n299 301]—302 |часть=Галактики и скопления галактик |isbn=5-85099-169-7}}</ref>: # '''[[Эллиптическая галактика|Еллиптикатә галактикақәа]]''' ('''E''') — агалактикақәа, адисктә компонент змам, мамзаргьы уи аконтраст маҷны иамоуп. Егьырҭ агалактикақәа зегьы адисктәқәа роуп. # '''[[Спиральная галактика|Аспиральтә галактикақәа]]''' ('''S''') — аспиральтә махәҭақәа змоу агалактикақәа роуп. Зны-зынла амахәҭақәа амацәазқәа ракәны иҟалар рылшоит. # '''[[Линзовидная галактика|Алинзаԥшратә галактикақәа]]''' ('''S0''') — ҳәа изышьҭоу агалактикақәа структурала аспиральтә галактикақәа ирылукаартә иҟам, еилыкка иҟоу аспиральтә форма ахьыҟам ада. Ари зыхҟьо аеҵәабжьаратәи арчы ахьмаҷу, убри аҟнытә аеҵәақәа рышьақәгылара амҽхак ахьмаҷу ауп. # '''[[Неправильная галактика|Ииашам агалактикақәа]]''' ('''Irr''') — урҭ еиҟарам, еилаԥсоу аилазаашьала иааԥшуеит. Урҭ, закәанла, аеҵәабжьаратәи арчы рацәаны ирымоуп, агалактика акапан аҟнытә 50% рҟынӡа. {| class="standard" |- |+Ихадоу агалактикақәа рыхкқәа рҟазшьақәа реиҵаҩ |- ! ! E ! S0 ! S ! Irr |- | Асфероидтә компонент | Агалактика иааизакны | Иҟоуп | Иҟоуп | Даара иԥсыҽуп |- | Аеҵәатә диск | Иҟам, мамзаргьы иԥсыҽны иаарԥшуп | Иҟоуп | Акомпонент хада | Акомпонент хада |- | Арчы-сабатә рдиск | Иҟам | Иҟам ма даара иҵаӷоуп | Иҟоуп | Иҟоуп |- | Аспиральтә махәҭақәа | Иҟам мамзаргьы агәыцә азааигәара мацара | Иҟам, мамзаргьы иԥсыҽны иаарԥшуп | Иҟоуп | Иҟам |- | Активтә гәыцәқәа | Иуԥылоит | Иуԥылоит | Иуԥылоит | Иҟам |- | Агалактикақәа зегьы рхыԥхьаӡара аҟнытә наӡынк | 20 % | 20 % | 55 % | 5 % |} Аҭагылазаашьақәа жәпакы рҿы маҷк еиҳа инарҭбааны иҟоу [[последовательность Хаббла|Хаббл иклассификациала]] агалактикақәа хкыхәҭала реихшара даара иманшәалоуп. Агалактикақәа зегьы зымҽхазкуа [[Последовательность Хаббла|Хаббл иеиҟәшара]] (мамзаргьы Хаббл икамертон) шьаҭас иамоуп урҭ блала иубо реилазаашьа. Насгьы уи аеллиптикатәқәа галактикақәа ииашаны иаанарԥшуазар, аспиральтә галактика еиуеиԥшымкәа еихшазар ауеит. 2003 шықәсазы, агалактика хкы ҿыц, [[ультракомпактная карликовая галактика|аультракомпакттә галактика хәыҷқәа]] ҳәа изхәаԥшуа, [[Квинслендский университет|Куинслендтәи Ауниверситет]] аҟынтәи Маикл Дринкуотер (''Michael Drinkwater'') иааиртит<ref>{{статья |заглавие=Ultracompact Dwarf Galaxies in the Fornax Cluster |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=560 |номер=1 |страницы=201—206 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001ApJ...560..201P |doi=10.1086/322517 |язык=en |автор=Phillipps, S.; Drinkwater, M. J.; Gregg, M. D.; Jones, J. B. |год=2001 |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2017-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170720215439/http://adsabs.harvard.edu/abs/2001ApJ...560..201P }}</ref>. <center> <gallery perrow="4"> Messier object 089.jpg|E0: M89 MESSIER 105 2MASS.jpg|E1: M105 Messier 60 Hubble WikiSky.jpg|E2: M60 Messier object 086.jpg|E3: M86 Messier object 049.jpg|E4: M49 Messier object 110.jpg|E6: M110 Ngc1316 hst.jpg|S0: NGC 1316 Phot-34b-05-fullres.jpg|Sa: NGC 92 Messier51 sRGB.jpg|Sc: M51 Phot-14b-09-fullres 2.JPG|Sd: NGC 7793 Ngc1427AIrregulargalaxy.jpg|Irr:NGC 1427A NGC 4650A I HST2002.jpg|NGC 4650A — аполиартә мацәаз змоу галактикоуп </gallery> </center> == Агалактикақәа мҽхакыҭбаалатәи реилазаарақәа == [[Афаил:Seyfert Sextet full.jpg|мини|240пкс|слева|[[Секстет Сейферта|Сеиферт исекстет]] агалактикақәа ргәыԥ аҿырԥштәы аҳасабала]] Агалактикақәа рфотосахьақәа иаадырԥшуеит ииашаҵәҟьаны изаҵәу агалактикақәа (адәы галактикақәа ҳәа изышьҭоу) шмаҷу. Агалактикақәа рҟынтәи 95% рҟынӡа [[Скопление галактик|агалактикатә гәыԥқәа]] шьақәдыргылоит<ref name="McKee">{{cite web |author = McKee, Maggie. |date = 2005-06-07 |url = http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn7478 |title = Galactic loners produce more stars |publisher = New Scientist |access-date = 2009-08-04 |archive-url = https://www.webcitation.org/60r7bjRkM?url=http://www.newscientist.com/article/dn7478 |archive-date = 2011-08-11 |url-status = live }}</ref>. Урҭ рҟны, иаабац агалактикақәа рҟны еиԥш, агәыԥ акапан аиҳарак шьақәзыргыло аматериа лашьца ыҟоуп ҳәа агәаанагара ҟаҵоуп, 10—30% — агалактикабжьаратәи арчы ауп, 1% рҟынӡа аеҵәақәа рхаҭақәа рыкапан ауп<ref>{{cite web |author = Ricker, Paul. |url = http://www.sdsc.edu/pub/envision/v15.2/ricker.html |title = When Galaxy Clusters Collide |publisher = San Diego Supercomputer Center |access-date = 2009-08-04 |archive-url = https://www.webcitation.org/60r7cEguw?url=http://www.sdsc.edu/pub/envision/v15.2/ricker.html |archive-date = 2011-08-11 |url-status = live }}</ref>. Адунеи аҿы зегь реиҳа ихәыҷу, насгьы зегь реиҳа аларҵәара змоу акластер, жәабала агалактикақәа зҵазкуа, [[Скопление галактик|агалактикақәа ргәыԥ]] ауп. Урҭ лассы-лассы аеллипстә ма спиральтә галактика дуӡӡак ауп изықәгылоу, уи [[приливные силы|аӡхаларатә мчқәа]] ирыхҟьаны, аамҭа цацыԥхьаӡа амҩаныза—галактикақәа еиланарбгоит, насгьы акапан еизнарҳауеит, урҭ [[взаимодействующие галактики|лбааданы]]. Абас еиԥш иҟоу акластерқәа рҿы, Адунеи Хаббл изакәан ала аҽырҭбаара иахҟьаны, агалактикақәа реимбӷьыжәаара аццакрақәа ԥсыҽуп, насгьы машәыршәатәи апекулиартә ццакырақәа аҳра руеит. Абарҭ машәыршәатәи аццакрақәеи [[вириал|авириалтә теоремеи]] ранализ аҟынтәи абас еиԥш иҟоу агәыԥқәа рыкапан аилкаара ауеит<ref>{{книга |автор=А. В. Засов, К. А. Постнов. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697 |издательство=Век 2 |место=Фрязино |год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n333 335] |часть=Галактики и скопления галактик |isbn=5-85099-169-7}}</ref>. Ҳара Ҳгалактика Аҭыԥантәи агәыԥ агалактикақәа иреиуоуп, Андромеда агалактика иацны аҳра уа. Аҭыԥантәи агәыԥ аҟны 40 инареиҳаны агалактика ыҟоуп, урҭ рыҭбаара 1 мегапарсек раҟара ҟалоит. Аҭыԥантәи агәыԥ ахаҭа [[сверхскопление Девы|Аҭыԥҳа асуперкластер]] иахәҭакуп, уаҟа ароль хада нанагӡоит Ҳгалактика зыхәҭакым [[скопление Девы|Аҭыԥҳа акластер]]<ref>{{книга |автор=А. В. Засов, К. А. Постнов. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697 |издательство=Век 2 |место=Фрязино |год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n383 385] |часть=Галактики и скопления галактик |isbn=5-85099-169-7}}</ref>. [[Скопление галактик|Агалактикақәа реизга]] ҳәа иашьҭоуп шә-галактикак рҟынӡа зҵазкуа аизга, урҭ рҟны хаз-хазы агалактикақәеи агалактикақәа ргәыԥқәеи ыҟоуп. Абжьааԥны абри амҽхак аҟны ахәаԥшраан, даара илашо, акапан дуӡӡа змоу аеллиптикатә галактикақәа ралкаара ауеит<ref>{{статья |заглавие=The Origin of the Brightest Cluster Galaxies |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=502 |номер=2 |страницы=141—149 |ссылка=http://www.cita.utoronto.ca/~dubinski/bcg/ |doi=10.1086/305901 |язык=en |автор=Dubinski, John. |год=1998 |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514155953/http://www.cita.utoronto.ca/~dubinski/bcg/ }}</ref>. Ас еиԥш иҟоу агалактикақәа акластертә структура ацәырҵреи ашьақәгылареи рыпроцесс ишиашоу анырра арҭар рыхәҭоуп. [[Сверхскопление галактик|Асуперкластер]] зегь реиҳа идуу агалактикақәа реидҳәалара хкы ауп, уи зқьыла агалактикақәа аҵанакуеит<ref>{{статья |заглавие=Large-scale structure in the universe indicated by galaxy clusters |издание=Annual review of astronomy and astrophysics |том=26 |страницы=631—686 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1988ARA%26A..26..631B |doi=10.1146/annurev.aa.26.090188.003215 |язык=en |тип=journal |автор=Bahcall, Neta A. |год=1988 |archive-date=2018-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809150913/http://adsabs.harvard.edu/abs/1988ARA%26A..26..631B }}</ref>. Арҭ реиԥш иҟоу агәыԥқәа рформа еиуеиԥшымзар ауеит: [[цепочка Маркаряна|Маркариантәи аимхәыц]] еиԥш иҟоу аимхәыц инаркны, [[великая стена Слоуна|Слоун иҭӡамц ду]] еиԥш иҟоу аҭӡамцқәа рҟынӡа. Амҽхак дуқәа рҿы, [[Адунеи|Адунеи]] [[изотропия|изотропны]], еизаданы иҟоуп<ref>{{книга |автор=А. В. Засов, К. А. Постнов. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697 |издательство=Век 2 |место=Фрязино |год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n399 401] |часть=Галактики и скопления галактик |isbn=5-85099-169-7}}</ref>. Асуперкластерқәа рымҽхак аҟны агалактикақәа ирҭбаау, иҵаӷоу аҭацәрақәа ([[войд|авоидқәа]]) зкәыршоу [[галактическая нить|арахәыцқәа]] рыла еишьҭагылоуп, насгьы иҟьаԥсу аизгақәа (аҭӡамцқәа) шьақәдыргылоит. == Апроцессқәа == === Аиҿасра === [[Афаил:Antennae galaxies xl.jpg|мини|300пкс|слева|[[Галактики Антенны|Антеннақәа]] — еидҳәалоу ҩ-галактикак]] Агалактикақәа рыбжьара абжьаратәи абжьаӡара [[диаметр|рдиаметр]] аасҭа магнитудак еиҳамзар, усҟан агалактикақәа рыӡхыҵратә ныррақәа акырӡа аҵанакуеит. Агалактика ахәҭақәа зегьы еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа рҿы арҭ аныррақәа еиуеиԥшым аҭакқәа рзыҟарҵоит. Абжьаӡара дузар, аха ҩ-галактикак рыбжьара аԥырра аамҭагьы рацәазар, усҟан еиҳа идуу агалактика иааигәоу агалактика иаакәыршоу агалактикабжьаратәи арчы ԥха амнахуеит, убас ала [[формирование звёзд|аеҵәақәа рышьақәгылара]]ан ахархәара змоу [[Межзвёздный газ|аеҵәабжьаратәи арчы]] аҩныҵҟатәи аҭаҵәахқәа зырҭәуа ахыҵхырҭа ацәыӡуеит<ref name="merg">{{cite web |url = http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv:astro-ph/0305512 |title = Interactions and Mergers of Cluster Galaxies |author = Mihos, Chris. |date = 2003-01-05 |archive-date = 2011-08-11 |archive-url = https://www.webcitation.org/60r7cTICP?url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv%3Aastro-ph%2F0305512 |access-date = 2017-09-29 |url-status = live }}</ref>. Абжьаӡара еиҳагьы иҳармаҷыр, иҟалап еиҳа идуу акомпонент, агалактикабжьаратәи арчы иацны агалактика агало еиқәаҵәагьы амнахыр, убас ала [[Тёмная материя|материа лашьца]]да иааныжьны. Уи еиҳа лассы-лассы иуԥылоит агалактикақәа рыкапанқәа рҟны аиԥшымра ӷәӷәа аныҟоу. Иара убас абжьаӡара маҷзар, аидҳәалара аамҭагьы маҷзар, усҟан агалактикақәа рҿы арчы аилаӷәӷәаратә цәқәырԥақәа цәырҵуеит, уи иахҟьаны [[Звездообразование|аеҵәақәа рышьақәгылара]] ду аԥжәареи [[Галактический рукав|аспиральтә махәҭақәа]] рцәырҵреи ҟалоит<ref name="merg"/>. Аидҳәалара — ԥкра злоу [[Атлас пекулярных галактик|агалактикақәа реидҵара]] ауп. Иахьатәи аилкаарақәа рыла, агалактикақәа ргало еиқәаҵәақәа раԥхьа еилаҵәоит. Анаҩс агалактикақәа [[Спираль|аспираль]] еиԥш еизааигәахо иалагоит. Убасҟан ауп аеҵәақәа рыхәҭақәа аилалара ианалаго, уи иахҟьаны иаакәыршаны иҟоу арчаҿы аилаӷәӷәаратә цәқәырԥақәеи аеҵәақәа рышьақәгылара аԥжәарақәеи ҟалоит. Аорбитатә телескоп “Хаббл” 2006 шықәсазы еиныруа агалактикақәа рфотоҭыхра мҩаԥнагеит, урҭ рҟынтәи ҩба ахԥатәи хәҭа-хәҭала еимырхуеит, [[Гравитация|рыгравитациала]] уи анырра аҭо ([[Южная Рыба (созвездие)|Аладатәи Аԥсыӡ]] [[Созвездие|еҵәаџьаа]]ҿы, Адгьыл иацәыхараны 100 [[миллион]] [[Световой год|лашара шықәса]]ла)<ref>{{cite web |date = 2009-03-04 |url = http://lenta.ru/news/2009/03/04/three/ |title = «Хаббл» сфотографировал галактическое «перетягивание каната» |publisher = [[Lenta.ru]] |access-date = 2009-07-26 |url-status = live |lang = ru |archive-date = 2009-03-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090305112351/http://lenta.ru/news/2009/03/04/three/ }}</ref>. Агалактикатә еиҿасрақәа Адунеи аҿы даара аларҵәара змоу цәырҵроуп. 21 902 галактика ранализ иабзоураны (2009 шықәса алагамҭа инаркны<ref>{{cite web |date = 2009-01-05 |url = http://lenta.ru/news/2009/01/05/galaxies/ |title = В прошлом почти все галактики сталкивались с соседями |publisher = [[Lenta.ru]] |access-date = 2009-07-26 |url-status = live |lang = ru |archive-date = 2013-04-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130420142057/http://lenta.ru/news/2009/01/05/galaxies/ }}</ref>), еилкаахеит урҭ шамахаӡак зегьы ԥаса егьырҭ агалактикақәа ишрықәшәахьаз. Иара убас 2 миллиард шықәса раԥхьа Асар Рымҩа даҽа галактикак иаҿасит ҳәа иҟоу агәаанагарагьы шьақәырӷәӷәахеит<ref>{{cite web |date = 2009-02-23 |url = http://lenta.ru/news/2009/02/23/collision/ |title = Астрономы столкнули Млечный Путь с другой галактикой |publisher = [[Lenta.ru]] |access-date = 2009-07-26 |url-status = live |lang = ru |archive-date = 2009-04-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090427080836/http://lenta.ru/news/2009/02/23/collision/ }}</ref>. === Активтә гәыцәқәа рҿы апроцессқәа === [[Афаил:M87 jet.jpg|мини|300пкс|Активтә еллиптикатә галактика ду [[M 87 (галактика)|М87]]. Агалактика агәҭантәи [[релятивистская струя|арелиативисттә кылҵәраа]] (аџьет) ҭҟьоит]] Агалактикатә гәыцәқәа активра адыргақәа рымоуп, анаҩстәи аҭагылазаашьақәа рҿы<ref>{{cite web |author = С. Б. Попов (ГАИШ). |date = 2000-12-09 |url = http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1157501 |title = Активные ядра галактик |publisher = Научная сеть Nature Web.ru |access-date = 2009-07-26 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20080320235656/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1157501 |archive-date = 2008-03-20 }}</ref>: # аобиект [[электромагнитное излучение|афымцамҳалдызтә шәахәаркра]] аспектр еиҳа иҭбаауп иаабац агалактикақәа рыспектр аасҭа, зны-зынла [[радиоизлучение|арадио]] инаркны [[Гамма-излучение|агамма-шәахәа]] ӷәӷәа рҟынӡа инеиуеит; # «аиҭашәара» убаратәы иҟоуп — ахылаԥшратә ҭыԥ аҿы арадиациа ахыҵхырҭа «амч» аԥсахра (ԥҟараны, уи ҟалоит арентгентә диапазон аҿы 10 минуҭк инаркны 10 шықәса рҟынӡа аоптикатәи арадио диапазонқәа рҿы); # ашәахәаркратә спектр аҷыдарақәа ыҟоуп, урҭ рыла аилкаара ауеит арчы ԥха ццакра дула аныҟәара; # иубарҭоу аморфологиатә ҷыдарақәа ыҟоуп, аҭыҵрақәеи «ашәыта цақәеи» уахь иналаҵаны; # Иҟоуп ашәахәаркрақәа рыспектри уи аполиаризациеи рҷыдарақәа, урҭ рыла, амҳалдызтә мҽхак аҟазааразы агәаанагарагьы ҟаҵазар ауеит. Активтә гәыцәқәа змоу агалактикақәа еиҟәшоуп [[Сейфертовская галактика|Сеиферт игалактикақәа]], [[квазар|аквазарқәа]], [[блазар|алацертидқәа]], [[радиогалактика|арадиогалактикақәа]] ҳәа. Иахьатәи аконцепциақәа рыла, агалактикатә гәыцәқәа рактивра иҳаилнаркаауеит урҭ ргәыцәқәа рҟны агалактикатә рчы [[аккреция|зҭало]], [[Сверхмассивная чёрная дыра|акапан дуӡӡа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа]] рыҟазаара<ref name="black_hole_ref_1">Данные по состоянию на 2006 год.</ref>. Активтә гәыцәқәа змоу агалактикақәа рыхкқәа реиԥшымзаара агалактика аҟьаҟьара анаара акәакь ахылаԥшҩы иахь аиԥшымзаарала еилаҳкаауеит<ref name="Annual_Reviews_31_1">{{статья |том=31 |номер=1 |страницы=473—521 |заглавие=Unified Models for Active Galactic Nuclei and Quasars |издание=Annual Reviews in Astronomy and Astrophysics |doi=10.1146/annurev.aa.31.090193.002353 |язык=en |тип=journal |автор=Antonucci, R. |год=1993}}</ref>. === Арчи аеҵәақәеи рныҟәара === Аеҵәақәа дара-дара еицәыхараны иахьыҟоу, насгьы урҭ реиҿасра алшара ахьмаҷу азы, агалактикақәа рҿы еиԥш, акластерқәа рҿгьы аеҵәақәа еиҿамгыло аҭагылазаашьа аадырԥшуеит. Уи аарԥшра мариоуп<ref name="zasovpostnov305307">{{книга |автор=А. В. Засов, К. А. Постнов. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697 |издательство=Век 2 |место=Фрязино |год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n303 305]—307 |часть=Галактики и скопления галактик |isbn=5-85099-169-7}}</ref>. Ҳара ҩ-еҵәак реиҿасра ҳәа ҳҳәоит, ҩ-еҵәак агравитациа анырра рыҭаны ианеизааигәахо, рныҟәара ахырхарҭа анырыԥсахуа, убри аангьы рымчхара зегьы еиқәырханы. Усҟан ҳазхәыцып ари аизааигәахара аеҵәақәа рыкапан агәҭа иазкны. Аҳасабрақәа рырмариаразы аеҵәақәа рыкапанқәа еиҟароуп ҳәа иҳаԥхьаӡап, убасҵәҟьа еиҟароуп ҳәа рыццакрақәагьы реизааигәахара алагамҭазы (формала ҵыхәаԥҵәара змам абжьаӡара ду аҟны). Актәи ахәшьара азы, ари зегь рыла иалыршазар ауа азааигәатәра ауп. Иҭааҩып [[закон сохранения механической энергии|амеханикатә мчхара аиқәырхара азакәан]]: : <math>mV^2-G\frac{m^2}{r}=mV_0^2</math>, уаҟа ''V'' — еҵәақәа уажәтәи рыццакра (аццакрақәа еиԥшызароуп [[симметрия|асимметриа]] ахшыҩзышьҭрақәа ирыхҟьаны), ''r'' — аеҵәақәа рыбжьара абжьаӡара, ''V<sub>0</sub>'' ҵыхәаԥҵәарадатәи аццакра аидҳәаларанӡа, ''G'' — [[гравитационная постоянная|агравитациатә константа]]. Реизааигәахара аамҭазы [[кинетическая энергия|акинетикатә мчхара]] ҩынтәны еизҳазар, аеҵәақәа еиҿасит ҳәа иҳаԥхьаӡап. Усҟан, ацәҟьарссҭатә параметр ''d'' хыхь иану аиҟаратәраҿы иҭаргыло, иҳаууеит: : <math>G\frac{m^2}{d}=mV_0^2</math>. Усҟан ацәеижьқәа реиҿасра агәыцәҭбаара адиаметр, уи инақәыршәаны, аидҳәалара агәыцәҭбаара аҭыԥ еиҟароуп: : <math>d=\frac{Gm}{V_0^2}</math>, : <math>S_c=\frac{\pi d^2}{4}=\frac{\pi G^2m^2}{4V_0^4}</math>. Амра азааигәара аеҵәақәа рҟазшьарбагатә еиҿасра аамҭа ахәшьара аҳҭап (n = 3{{e|−56}} см<sup>−3</sup>, насгьы аныҟәара азыҟазаашьатә ццакыра 20 км/с). Ҳара иҳаууеит: : <math>t_c=(nV_0S_c)^{-1}> 5\cdot 10^{21} c</math>. Иалҵуа аамҭа Адунеи аԥсҭазаара аамҭа аасҭа х-еишьҭагылак рыла еиҳауп. Аеҵәақәа [[концентрация частиц|рконцентрациа]] х-еишьҭагылак еиҳаны иахьыҟоу аеҵәақәа ргәыԥқәа рҿгьы аҭагылазаашьа еиӷьхом. Иазгәаҳҭап еиҳа ииашоу аҳасабра амҩаԥгара шалшоз, [[закон сохранения импульса|ампульс аиқәырхара азакәан]] ҳасаб азуны, уҳәа убас иҵегьы, аха алҵшәақәа еиԥшхон<ref name="zasovpostnov305307"/>. Аҭагылазаашьа еиҿасра ахьамам иаанарԥшуеит асистема аиҟарамреи аеҵәақәа машәыршәатәи рыццакырақәа [[распределение Максвелла|Максвелл иеихшара]] ишеиԥшыми. Уи ашьақәгылара аҟазшьарбагатә аамҭа акырӡа еиҳазароуп аеҵәа ахы иақәиҭны ацара аамҭа аасҭа. Аха ишыҟаҵәҟьоу ала, зегьы кырӡа еиҳа иуадаҩхеит. Ашәарақәа иаадырԥшит аеҵәақәа, зегь раасҭа иқәыԥшу аламҵакәа, хәҭакахьала «ирелаксхаз» асистема шракәу: аеҵәақәа машәыршәатәи рыццакрақәа реихшара Максвелл итәқәа роуп, аха еиуеиԥшым аҵәҩанқәа рыла еиуеиԥшым адисперсиақәа рыла. Уи моу, ҭыԥҭаӡарак аҭаӡараҿы, ажәытә еҵәақәа рзы системала, еиҵахозаргьы, машәыршәатәи аццакрақәа реизҳара убаратәы иҟоуп. Убасала, иаҳҳәар ҳалшоит аеҵәатә диск аамҭа цацыԥхьаӡа еиҳа-еиҳа ишыԥхо<ref>{{книга |автор=А. В. Засов, К. А. Постнов. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697 |издательство=Век 2 |место=Фрязино |год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n306 308] |часть=Галактики и скопления галактик |isbn=5-85099-169-7}}</ref>. Ари апроблема инагӡаны иӡбам; излаабо ала, аидысларақәа уеизгьы-уеизгьы ихадоу ароль нарыгӡоит, аха аеҵәақәа рҿы акәымкәа, [[туманность|арчытә ԥсҭҳәа дуқәа]] рҿы<ref>{{книга |автор=А. В. Засов, К. А. Постнов. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697 |издательство=Век 2 |место=Фрязино |год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n307 309] |часть=Галактики и скопления галактик |isbn=5-85099-169-7}}</ref>. === Агравитациатә линзақәа рфеномен === [[Афаил:Galaxy Cluster MACS J0025.4-1222 Hubble.jpg|мини|300пкс|[[MACS J0025.4-1222]], арчи аматериа лашьцеи реихшара]] Ацәеижь дуӡӡа азааигәара ианцо, [[свет|алашара]] ашәахәа ахырхарҭа аҽаԥсахуеит. Убасала, идуӡӡоу ацәеижь иалшоит апараллельтә лашаратә цәқәырԥа [[фокус (физика)|фокуск]] аҿы еизнагар, асахьа шьақәыргыло. Уи адагьы, ахыҵхырҭа [[яркость|ашәахәа]] еизҳауеит уи [[угловой размер|акәакьтә шәагаа]] аҽыԥсахра иахҟьаны<ref>{{Книга |автор=Захаров А. Ф. |заглавие =Гравитационные линзы и микролинзы |издательство=Янус-К |год =1997 |страниц = 328 |isbn = 5-88929-037-1 }}</ref>. [[1937 год в науке|1937 шықәсазы]] [[Цвикки, Фриц|Фриц Цвики]] агалактикақәа рзы агравитациатә линзақәа рыҟаҵара шалыршахо азԥхьагәеиҭеит. Агалактикақәа рзы ари ацәырҵразы зегьы ирыдыркыло амодель макьана иҟаҵамзаргьы, ахылаԥшратә астрономиа аганахьала ари аеффект акырӡа аҵакы аиууеит. Уи ахархәара амоуп: * [[Модель Лямбда-CDM|Адунеи амодель ΛCDM]] агәаҭаразы, * агалактикатә еизгақәа рыҩнуҵҟа [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] аԥшааразы<ref>{{cite web |author = Vakif K. Onemli. |date = 2004-01-01 |url = http://arxiv.org/abs/astro-ph/0401162 |title = Gravitational Lensing by Dark Matter Caustics |work = arXiv.org |access-date = 2009-09-01 |lang = en |archive-date = 2017-11-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171124183047/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0401162 |url-status = live }}</ref>, * харатәи агалактикақәа рыԥшааразы. Уажәтәи аамҭазы NASA/IPAC агалактиканҭыҵтәи аобиектқәа рдырраҭара абаза (NED)<ref>{{cite web |url = http://nedwww.ipac.caltech.edu/ |title = NASA/IPAC Extragalactic Database |publisher = IPAC |access-date = 2009-07-26 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/60r7f2bOq?url=http://ned.ipac.caltech.edu/ |archive-date = 2011-08-11 |url-status = live }}</ref> аҟны 700 инареиҳаны илинзоу агалактикақәеи аквазарқәеи ыҟоуп. ==== Агравитациатә линзақәа рыла абжьаӡара аилкаара ==== Хыхь ишҳәаз еиԥш, агравитациатә линза знык ала асахьақәа ԥыҭк ҟанаҵоит, актәи азааигәараҿы асахьақәа рыбжьара аамҭа агхара <math>t_{del}=\frac{d}{c}</math> иаҟароуп, уаҟа ''d'' — асахьақәа рыбжьара абжьаӡара, ''c'' — алашара аццакра. Асахьақәа рыбжьара иҟоу акәакьтә бжьаӡара дырны, агеометриа азакәанқәа рхархәарала, алинза аҟынӡа абжьаӡара аԥхьаӡара ҟалоит. Аха абри аметод иагу ҳәа иԥхьаӡоуп алинза [[гравитационный потенциал|агравитациатә потенциал]]и уи аилазаашьеи ишакәхалакгьы еилкаамкәа иахьыҟоу. Ииашоу ашәарақәа рзы ари иадҳәалоу агха акырӡа аҵанакыр ҟалоит<ref>{{cite web |author = В. Жаров, М. Сажин. |title = Гравитационное линзирование в астрономии |url = http://www.den-za-dnem.ru/page.php?article=324 |access-date = 2009-10-01 |url-status = dead |archive-date = 2011-11-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111118001155/http://den-za-dnem.ru/page.php?article=324 }}</ref>. ==== Агалактикатә еизгақәа рҟны аматериа лашьца аԥшаара ==== Агалактикақәа рыццакрақәа рдисперсиа гәаҭо, [[Цвикки, Фриц|Ф. Цвики]] С. Смити еилыркааит авириалтә теорема аҟынтәи иҟало акапан агалактикақәа зегьы рыкапан еилаҵаны аасҭа акырӡа ишеиҳау<ref name="skazanie"/>. Агәаанагара ҟаҵан, агалактикақәа рыгәҭанеиԥш, иара убас агалактикақәа реизга аҩнуҵҟагьы иҵәаху капанк шыҟоу, гравитациатә ҟазшьа мацарала зҽаазырԥшуа. Уи ашьақәырӷәӷәара, мамзаргьы мап ацәкра ҟалоит еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы иҟоу [[гравитационный потенциал|агравитациатә потенциал]] еилкааны, насгьы [[Классическая теория тяготения Ньютона|Ниутон идунеизегьтәи агравитациа азакәан]] шьаҭас иҟаҵаны. [[Гравитационный потенциал|Агравитациатә потенциал]] аԥшаара ҟалоит агравитациатә линзақәа рнырра ҭҵааны. Ирҳахаз адыррақәа ршьаҭала аҵарауаа ҩ-лкаак ҟарҵеит. Ганкахьала аматериа лашьца аҟазаара шьақәырӷәӷәан. Аха, даҽа ганкахьалагьы, арчи аматериа лашьцареи рхымҩаԥгашьа ҷыдақәа аарԥшын. Уаанӡа апроцессқәа зегьы рҿы аматериа лашьца арчы ҭанагалароуп ҳәа иԥхьаӡан (абри агәаанагара агалактикақәа риерархиатә еволиуциа атеориа ашьаҭа азаԥнаҵеит). Аха, ҩ-галактикатә кластер дуӡӡак реиҿасра [[MACS J0025.4-1222]] аҟны арчи аматериа лашьцеи рҟазшьа диаметралла еиҿагылоуп<ref name="merging_cluster_MACSJ0025.4-1222">{{Cite web |url=https://arxiv.org/abs/0806.2320 |title=Revealing the properties of dark matter in the merging cluster MACSJ0025.4-1222 |access-date=2020-06-25 |archive-date=2020-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200415033919/https://arxiv.org/abs/0806.2320 |url-status=live }}</ref>. ==== Ихароу агалактикақәа рыԥшаара ==== Ихароу агалактикақәа рыԥшаара анаҩстәи апроблемақәа ирыдҳәалоуп: # Аинфраҟаԥшьтә диапазон аҿы иҟоу адкылагақәа рцәанырралшара кырӡа еиҳа еицәоуп, уахь акосмологиатә ҟаԥшьтә еиҭасра иахҟьаны иубаратәы иҟоу ашәахәаркрақәа зегьы еиҭаҵуеит, [[серия Лаймана|L<sub>α</sub> ацәаҳәа (Лаиман альфа)]] аҟынӡа, насгьы Лаиман иԥара аҟынӡа; # харатәи агалактикақәа ррадиациа ԥсыҽхоит [[космология|акосмологиатә]] еффектқәа ирыхҟьаны еиԥш, агалактика қәыԥшқәа, ҳаамҭазтәи аконцепциақәа рыла, [[красное смещение|аҟаԥшьтә еиҭасра аеидҵа дуқәа z]] рҿы (ус анакәха рыԥсҭазаара раԥхьатәи астадиақәа рҿы) Асар Рымҩа аасҭа акырӡа иахьмаҷу азгьы, насгьы урҭ [[Магеллановы Облака|Магеллантәи Аԥсҭҳәақәа]] иреиԥшуп. Агравитациатә линзақәа ирыхҟьаны иҟоу алашаратә цәқәырԥа арӷәӷәара аҩ-проблемак рыӡбара иацхраауеит, z > 7 аҟны агалактикақәа рхылаԥшра алыршо. Абарҭ атеориатә концепциақәа инарықәыршәаны, астрономцәа ргәыԥ ахылаԥшрақәа мҩаԥыргеит, урҭ ирыбзоураны аультрахаратәи агалактикахаразы обиектқәа-акандидатцәа рсиа еиқәыршәахеит<ref name="dalekie_galactici">{{cite web | author = D. Schaerer, R. Pello, E. Egami, A. Hempel, J. Richard, J.-F. Le Borgne, J.-P. Kneib, M. Wise, F. Boone, F. Combes. | date=2007-01-08 | url = http://arxiv.org/abs/astro-ph/0701195 | title = News from z~6—10 galaxy candidates found behind gravitational lensing clusters | publisher = Galaxy Evolution Across the Hubble Time | access-date = 2018-04-06 | doi=10.1017/S1743921306010520}}</ref>. Ихароу агалактикақәа рхылаԥшра мҩаԥысуеит «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]», иара убас «[[Спитцер (космический телескоп)|Спитцер]]» ателескопқәа рыла<ref name="WMN201902">{{статья |автор=Дэн Коу|заглавие=Назад во времени|издание=[[В мире науки]] |год=2019|номер=1/2|страницы=64—73}}</ref>. === Аеҵәашьақәгылара === [[Афаил:M82 HST ACS 2006-14-a-large web.jpg|мини|300пкс|[[Галактика Сигара|M82]], активтә еҵәашьақәгылара змоу агалактика]] Аеҵәақәа рышьақәгылара агалактикаҿы амҽхак ду змоу процессуп, аеҵәабжьаратәи арчы аҟынтәи аеҵәақәа еизакны ашьақәгылара иахьалаго<ref name="zasovpostnov356">{{книга |автор=А. В. Засов, К. А. Постнов. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697 |издательство=Век 2 |место=Фрязино |год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n354 356]—359 |часть=Галактики и скопления галактик |isbn=5-85099-169-7}}</ref>. Аспиральтә махәҭақәа, агалактика иааизакны аилазаара, аеҵәақәа рпопулиациа, арлашара, [[межзвёздная среда|аеҵәабжьаратәи аҭагылазаашьа]] [[химический состав|ахимиатә еилазаара]] — ари апроцесс иалҵшәоуп. Аеҵәақәа рышьақәгылара иаҵанакуа аҭыԥ ашәагаа, закәанла, 100 пк еиҳахом. Аха иҟоуп [[Галактика со вспышкой звездообразования|аеҵәашьақәгыларатә ԥжәара]] змоу акомплексқәа, асуперассоциациақәа ҳәа изышьҭоу, шәагаала ииашам агалактика иаҿҳарԥшыр зуа. Ҳара ҳгалактикеи иааигәоу галактикақәаки рҿгьы апроцесс ишиашоу ахылаԥшра алшоит. Убри аан, имҩаԥысуа аеҵәашьақәгылара иадыргақәахоит<ref name="surdin">{{cite web |author = Ю. А. Насимович. |title = Звёзды/Как рождаются звёзды |url = http://www.astronet.ru/db/msg/1222187/sect11.html |access-date = 2009-09-30 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20111217131045/http://www.astronet.ru/db/msg/1222187/sect11.html |archive-date = 2011-12-17 |publisher= [[Астронет]] }}</ref>: # O-B-A [[Спектральные классы звёзд|аспектралтә классқәа]] ирыҵанакуа аеҵәақәеи урҭ ирыдҳәалоу аобиектқәеи рыҟазаара (H II арегионқәа, аеҵәа ҿыцқәеи асуперҿыцқәеи рыԥжәарақәа); # аинфраҟаԥшьтә шәахәаркра, ирԥхоу асаба аҟынтәи, насгьы аеҵәа ҿақәа рҟынтәи; # ашьақәгылара иаҿу, иара убас ҿыц ииз аеҵәақәа иаарыкәыршаны иҟоу арчи асабеи рдискқәа рҟынтәи арадиошәахәаркра; # Доплертәи амолекулатә цәаҳәақәа реихшара аеҵәақәа ирыкәшо адиск аҟны; # Адискқәа рҟынтәи (рполиусқәа рҟынтәи) 100 км/с раҟара аццакрала ицо, иласу акылҵәраа пақәа (аџьетқәа) рмолекулатә цәаҳәақәа рдоплертә еиҟәыҭхара; # акапан ду змоу аеҵәақәа злоу ассоциациақәа, акластерқәа, аеҵәатә комплексқәа рыҟазаара (акапан ду змоу аеҵәақәа шамахаӡак еснагь гәыԥ дуқәаны ииуеит); # аглобулақәа рыҟазаара. Абжьаӡара еизҳацыԥхьаӡа иубарҭоу аобиект акәакьтә шәагаагьы маҷхоит, насгьы, ҭыԥк аҟынтәи инаркны, агалактика аҩнуҵҟа иҟоу хазы игоу аобиектқәа ргәаҭара залшом. Усҟан харатәи агалактикақәа рҟны аеҵәашьақәгылара аизшәарақәа ракәны иҟалоит<ref name="zasovpostnov356"/>: # аемиссиатә цәаҳәақәа рҟны арлашара ҳаракы, ҷыдала H<sub>α</sub>; # аспектр аультрафиолеттәи аиаҵәатә хәҭақәа рҿы амчхара аизырҳара, ззын акапан ду змоу аеҵәақәа ррадиациа ҳәаақәҵагоу; # 8 мкм (ИК диапазон) азааигәара ацәқәырԥақәа рыҩаӡарақәа рҿы ашәахәаркра аизырҳара; # арадиодиапазон аҿы аԥхарреи асинхротронтә радиациеи рымч аизырҳара; # еизҳауеит рентгентә мчра, арчы ԥха иадҳәалоу. Азеиԥш ҳәаақәа ирҭагӡаны аеҵәашьақәгылара апроцесс еиуеиԥшым аамҭақәа рыла еихшазар ҟалоит: арчытә комплекс дуқәа рышьақәгылара (акапан {{e|7|0}} М<sub>☉</sub> змоу), урҭ рҿы гравитациала еидҳәалоу амолекулатә ԥсҭҳәақәа рцәырҵра, урҭ реиҳа иеилаӷәӷәоу рыхәҭақәа рыгравитациатә еиҵацалара аеҵәақәа рцәырҵра аламҭалазы, аеҵәа қәыԥшқәа ррадиациала арчы аԥхара, [[Новая звезда|аеҵәа ҿыцқәеи]] асуперҿыцқәеи рыԥжәарақәа, насгьы арчы ацәцара. Еиҳаа лассы-лассы аеҵәашьақәгыларатә регионқәа ԥшаазар ауеит<ref name="surdin"/>: * агалактика дуқәа ргәыцәқәа рҿы, * аспиральтә маӷрақәа рҵыхәан, * ииашам агалактикақәа рыҵкар аҿы, * агалактика хәыҷы зегь раасҭа илашо ахәҭаҿы. Аеҵәашьақәгылара зхала зхы мҩақәызҵо процессуп: акапан ду змоу аеҵәақәа рышьақәгылареи рыԥсҭазаара кьаҿи ашьҭахь, иӷәӷәоу аԥжәарақәа ҟалоит, арчы еилазырӷәӷәо, иагьзырԥхо. Ганкахьала, аилаӷәӷәара акомплекс аҩнуҵҟа иҟоу аԥсҭҳәақәа реилацалара арццакрахь инанагоит, аха даҽа ганкахьалагьы, ирԥхоу арчы аеҵәашьақәгылара аҭыԥ ааннажьуа иалагоит, насгьы шаҟа иԥхо аҟара, еиҳа ирласны иннажьуеит. === Аеволиуциатә процессқәа === Агалактика аеволиуциа ҳәа иашьҭоуп аамҭа цацыԥхьаӡа уи аинтегралтә ҟазшьарбақәа рҽыԥсахра: аспектр, [[цвет|аԥштәы]], ахимиатә еилазаара, аццакратә мҽхакы. Агалактика аԥсҭазаара атәы аҳәара мариам: агалактика аеволиуциа анырра анаҭоит уи ахәҭақәа револиуциа мацара акәымкәа, уи адәахьала акәша-мыкәша иҟоугьы. Иааркьаҿны иуҳәозар, агалактика аеволиуциа ианыруа апроцессқәа анаҩстәи асхемала иааҳарԥшыр ҳалшоит<ref>{{cite web |author = John Kormendy, Kennicutt, Robert C., Jr. |date = 2005-06-07 |url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ARA%26A..42..603K |title = Secular Evolution and the Formation of Pseudobulges in Disk Galaxies |work = Annual Review of Astronomy and Astrophysics |access-date = 2009-07-31 |doi = 10.1146/annurev.astro.42.053102.134024 |archive-url = https://www.webcitation.org/60r7gML5H?url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ARA%26A..42..603K |archive-date = 2011-08-11 |url-status = live }}</ref>: [[Афаил:Process in galaxy ab.svg|центр|750пкс]] Агалактика аҩнуҵҟа иҟоу хазы игоу аобиектқәа ирыдҳәалоу апроцессқәа агәҭаны иарбоуп. Апроцессқәа, зымҽхак агалактика амҽхак иаҿырԥшу, ганкахьала адәныҟатәии аҩныҵҟатәии ҳәа еиҟәшоуп, насгьы иццакуа (зҟазшьарбагатә аамҭа зхы иақәиҭу акомпрессиа аамҭа иаҿырԥшу) имыццакуа (еиҳарак агалактика агәҭа иаакәыршаны аеҵәақәа реикәшара иадҳәалоу) ҳәа, даҽа ганкахьалагьы. Агалактикақәа реидҵара маҷ адуқәа иреиԥшым, избан акәзар аидҵара ду аҿы еиҟароу акапан змоу агалактикақәа ыҟоуп, аха аидҵара хәыҷы аҿы галактикак егьи аасҭа акырӡа еиҳауп. Абарҭ апроцессқәа зегьы шеиқәшәо азы иахьанӡагьы иаку атеориа ыҟаӡам, аха агалактикақәа рышьақәгылареи револиуциеи ирызку ԥхьаҟатәи атеориа анаҩстәи ахылаԥшрақәа ҳаилнаркаар ауп: * [[Космологические модели#Ранняя Вселенная|Ашәышықәса лашьцақәа]] рынҵәамҭазы аматериа кырӡа еизадан. Акосмос еиуеиԥшым ахәҭақәа рҿы [[реликтовое излучение|ацәынхатә фон]] аԥхарра [[Флуктуации|аҽеиҭакрақәа]] 0,01% иреиҳам. * [[Нуклеосинтез#Первичный нуклеосинтез|Аԥхьатәи ануклеосинтез]] ала иҟалаз раԥхьатәи аелементқәа рахь иаҵанакуан [[водород|аӡри]], [[дейтерий|адеитери]], [[гелий|агелиум]], [[литий|алити]], насгьы маҷк [[бериллий|аберилли]]. * Аханатәтәи аеҵәашьақәгылара апроцесс нҵәеит z~7, мамзаргьы z~10. Уи еилыкка иаанарԥшуеит зегь раасҭа ихараӡоу агалактика аспектр аҿы иҟоу L<sub>α</sub> ацәаҳәа<ref name="dalekie_galactici" />. * Аҵыхәтәантәи 8 миллиард шықәса ирылагӡаны акапан дуӡӡа змоу аеллиптикатә галактикақәа рхыԥхьаӡара аҭаӡара акзаараҿы шамахамзар аҽаԥсахӡом<ref>{{cite web |author = Ignacio Ferreras, Thorsten Lisker, Anna Pasquali, Sadegh Khochfar, Sugata Kaviraj. |date = 2009-01-07 |url = http://arxiv.org/abs/0901.4555 |title = On the formation of massive galaxies: A simultaneous study of number density, size and intrinsic colour evolution in GOODS |publisher = MNRAS |access-date = 2009-09-01 |lang = en |archive-date = 2022-01-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220123104701/http://arxiv.org/abs/0901.4555 |url-status = live }}</ref>. * Аеллиптикатәи аспиральтәи агалактикақәа реилазаашьақәа динамикала даара еиԥшым. == Асар Рымҩа == {{Main|Асар Рымҩа}} [[Афаил:Milkyway Swan Panorama.jpg|мини|центр|800пкс|Асар Рымҩа апанораматә ҭеиҭыԥш [[Лебедь (созвездие)|Агьад]] еҵәаџьаа ахырхарҭахь]] Ҳара ҳгалактика Асар Рымҩа, ус баша ''Агалактика'' ҳәагьы изышьҭоу, абар змоу спиральтә галактика дууп, адиаметр {{num|30|килопарсек}} змоу (мамзаргьы {{num|100|нызқь}} лашара шықәса), насгьы ажәпара 1000 лашара шықәса рҟынӡа ([[балдж|абалџь]] араион аҿы 3000 рҟынӡа)<ref>{{книга |автор = Thanu Padmanabhan. |заглавие = After the first three minutes: the story of our universe |ссылка = http://books.google.com/books?id=lZerfB7L_jgC&lpg=PA87&dq=milky%20way%20thickness&hl=ru&pg=PA87#v=onepage&q&f=false |издательство = [[Cambridge University Press]] |год = 1998 |pages = 87 |allpages = 215 |isbn = 0-521-62039-2 |url-status = dead }}</ref>. Амреи [[Амратә система|Амратә системеи]] алашара лбааздо сабала иҭәу агалактикатә диск аҩныҵҟа иҟоуп. Убри аҟнытә, ажәҩан аҿы ҳара иаҳбоит аеҵәақәа рцәаҳәа, аха еилакәаҳаны, ахҷаҭ угәалазыршәо. Алашара албаадара иахҟьаны Асар Рымҩа агалактика аҳасабала инагӡаны иҭҵааӡам: аҵәира архәа шьақәыргылаӡам, аморфологиатә хкы инагӡаны еилкааӡам, аспиральқәа рхыԥхьаӡара еилкааӡам, уҳәа убас иҵегьы. Агалактика 3{{e|11}} раҟара аеҵәақәа алоуп<ref>{{cite web |author = Frommert, H.; Kronberg, C. |date = 2005-08-25 |url = http://www.seds.org/messier/more/mw.html |title = The Milky Way Galaxy |publisher = SEDS |access-date = 2007-05-09 |archive-url = https://www.webcitation.org/60r7gXIR2?url=http://www.seds.org/messier/more/mw.html |archive-date = 2011-08-11 |url-status = live }}</ref>, насгьы уи акапан зегьы Амратә капанқәа 3{{e|12}} раҟара иаҟароуп. Асар Рымҩа аҭҵаараҿы аус ду нанагӡоит аеҵәатә гәыԥқәа рыҭҵаара — уамак идуум, гравитациала еидҳәалоу аобиектқәа, шәкыла инаркны шәнызқьла аеҵәақәа зҵазкуа. Иҟалап урҭ рыгравитациатә еидҳәалара зыхҟьо еицырзеиԥшу рхылҵшьҭра акәзар. Убри аҟнытә, аеҵәақәа револиуциа атеориа шьаҭас иҟаҵаны, [[диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Герцшпрунг — Рассел рдиаграмма]]ҿы агәыԥ аеҵәақәа ахьыҟоу дырны, агәыԥ ақәра аԥхьаӡара ауеит. Агәыԥқәа еиҟәшоуп [[рассеянное звёздное скопление|иԥсаҟьои]] [[Шаровое звёздное скопление|аглобустәи]] ҳәа. * '''Аглобустәқәа''' — ажәытә еҵәатә гәыԥқәа роуп, ампыл форма змоу, Агалактика агәҭахьы еизгоу. Хазы игоу ампылтә еизгақәа рықәра 12 миллиард шықәса иреиҳазар ауеит. * '''Иԥсаҟьоу''' — ари еиҳа иқәыԥшу еизгақәоуп, рықәра 2 миллиард шықәса рҟынӡа инаӡоит, урҭ рҟынтәи акы-ҩба уажәгьы аеҵәақәа рышьақәгылара апроцессқәа ирхысуеит. Иԥсаҟьоу аизгақәа рҿы зегь реиҳа илашо аеҵәақәа [[спектральные классы звёзд|аспектртә классқәа]] B ма A ирыҵанакуа аеҵәа қәыԥшқәа роуп, зегь реиҳа иқәыԥшу аизгақәа рҿы уажәгьы иҟоуп аиаҵәа супергигантқәа (O акласс). Урҭ ршәага-загақәа ахьмаҷу иахҟьаны (акосмологиатә шкалақәа ирызкны), аеҵәатә еизгақәа ишиашоу иубарҭоуп Агалактикеи уи иазааигәоу агәылацәеи рҿы мацара. Амра азааигәара мацара иубарҭоу даҽа обиектк — аеҵәа ҩбақәа роуп. Агалактикаҿы имҩаԥысуа еиуеиԥшым апроцессқәа рыҭҵаараҿы аеҵәа ҩбақәа ирымоу аҵакы ҳаилыркаауп урҭ рыбзоурала аеҵәа акапан аилкаара ахьҳалшо, насгьы урҭ рҟны ауп аккрециа апроцессқәа рыҭҵаара ахьҳалшо. Ia ахкы иаҵанакуа аеҵәа ҿыцқәеи асуперҿыцқәеи еизааигәоу асистемаҩбақәа рҟны аеҵәақәа реидҳәалара иалҵшәоуп. == Агалактикақәа рыҭҵаара аҭоурых == 1610 шықәсазы, [[Галилео Галилей|Галилео Галилеи]] [[телескоп|ателескоп]] ихы иархәаны игәеиҭеит Асар Рымҩа хыԥхьаӡара рацәала аеҵәа ԥсыҽқәа рыла ишышьақәгылоу. 1755 шықәсазы [[Райт, Томас (астроном)|Томас Раит]] иусумҭа шьаҭас иҟаҵаны, [[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] итрактат аҟны иҳәеит Агалактика еикәагьежьуа цәеижьны иҟазар шалшо, еҵәа рацәаӡала еидкыланы, Амратә системаҿы аус зуа амчқәа иреиԥшу агравитациатә мчқәа рыла еидкыланы, аха мҽхакыла кырӡа еиҳа инарҭбааны. Агалактика аҩнуҵҟа иҟоу ахылаԥшратә ҭыԥ аҟынтәи (ҷыдала, ҳ-Амратә системаҿы), иалҵуа адиск [[ночное небо|уахынла ажәҩан]] аҿы ицәаҳәа лашаны иубарҭахоит. Кант иара убасгьы иҳәеит уахынла ажәҩан аҿы иубаратәы иҟоу [[туманность|анаҟәрақәа]] рҟынтәи шьоукы хазы игоу агалактикақәа ракәзар шалшо. [[Афаил:M31 by Messier.jpg|мини|300пкс|слева|Аобиект М31, Андромеда агалактика. Мессие исахьаҭыхымҭа]] XVIII-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы [[Мессье, Шарль|Шарль Мессие]] еиқәиршәеит илашо анаҟәрақәа 109 цыра зныз [[Каталог Мессье|акаталог]]. Акаталог анҭыҵ инаркны 1924 шықәсанӡа урҭ анаҟәрақәа рыԥсабара иазкны аимак-аиҿак мҩаԥысуан. [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] иҟаиҵаз агәаанагарала, анаҟәрақәа Асар Рымҩа асистема еиԥшу харатәи аеҵәатә системақәа ракәзар ҟалоит. [[1785 год в науке|1785 шықәсазы]] иара иҽазишәеит Асар Рымҩа аформеи ашәага-загақәеи реилкаара, уи аҿы Амра ахьыҟоу, «акәапеи» ҳәа изышьҭоу азнеишьа ахархәарала — еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла аеҵәақәа рыԥхьаӡара. [[1795 год в науке|1795 шықәсазы]], апланетартә наҟәра [[NGC 1514]] данахәаԥшуаз, еилыкка ибеит уи агәҭаны еҵәазаҵәык, анаҟәратә материа иҭаҳәҳәаз. Убас ала, ииашоу анаҟәрақәа шыҟоу лакҩакрада еилкаан, насгьы анаҟәратә ҭыԥқәа зегьы харатәи аеҵәатә системақәа роуп ҳәа ахәыцра аҭахӡамызт<ref name="efremov">{{cite web|author=Ю. Н. Ефремов.|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1198709|title=Постоянная Хаббла|access-date=2009-07-31|url-status=live|publisher=[[Астронет]]|archive-date=2010-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20101226201454/http://astronet.ru/db/msg/1198709}}</ref>. XIX-тәи ашәышықәсазы, еҵәаны изыҟамлоз анаҟәрақәа аҿиара иаҿу апланетатә системақәа роуп ҳәа иԥхьаӡан. NGC{{nbsp}}1514 аеволиуциа аҵыхәтәантәи астадиа иаҿырԥштәын, агәҭантәи аеҵәа аханатәтәи анаҟәра аҟынтәи иахьеилаҵәаз<ref name="efremov"/>. XIX ашәышықәса агәҭаны, Уилиам Гершель иԥа [[Джон Гершель|Џьон Гершель]] 5000 иреиҳаны инаҟәратәу аобиектқәа ааиртит. Урҭ шьаҭас иҟаҵаны иргылаз аларҵәара ҳ-Асар Рымҩа асистема иеиԥшу харатәи «адгьылбжьахатә дунеиқәа» роуп ҳәа агәаанагара аҿагылараҿы ихадоу аргументны иҟалеит. Иԥшаан «аҽацәыхьчаратә зона» шыҟоу — ас еиԥш иҟоу анаҟәрақәа ахьыҟам мамзаргьы шамахаӡак иахьыҟам арегион. Ари азона Асар Рымҩа аҟьаҟьара азааигәара иҟан, насгьы анаҟәрақәеи Асар Рымҩа асистемеи реимадара ҳәа аилкаара ҟаҵан. Агалактика аҟьаҟьараҿы зегь реиҳа иӷәӷәоу алашара албаадара усҟан макьана еилкаамызт<ref name="efremov" />. [[1845 год в науке|1845 ашықәсазы]] ителескоп аниргыла ашьҭахь, [[Парсонс, Уильям (лорд Росс)|Лорд Росс]] илшеит аеллиптикатәи аспиральтәи анаҟәрақәа реиԥшымзаара абара. Абарҭ анаҟәрақәа рҟынтәи џьоукы рҿы иара илшеит хаз-хазы алашара ахыҵхырҭақәа ралкаара. Агалактика агәыцә иаакәыршаны агьежьра азԥхьагәеиҭахьан [[Ковальский, Мариан Альбертович|Мариан Ковальски]]<ref name="Cesevich">{{книга|автор=[[Цесевич, Владимир Платонович|Цесевич В. П.]]|часть=§ 80. Млечный Путь и строение Галактики|заглавие=Что и как наблюдать на небе|место={{М}}|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1973|издание=4-е изд|страниц=384|ссылка=http://12apr.su/books/item/f00/s00/z0000012/st081.shtml|archive-date=2014-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826054239/http://12apr.su/books/item/f00/s00/z0000012/st081.shtml}}</ref>, 1860 шықәсазы «Казантәи Ауниверситет аҭҵааратә нҵамҭақәа» рҟны аматематикатә ҵаҵӷәы змоу астатиа зкьыԥхьыз; ашәҟәы афранцыз бызшәахьгьы еиҭаргеит<ref>{{статья |автор = Kowalski M. A. |издание = Recherches astronomiques de l'Observatoire de Kasan. No.{{nbsp}}1 |заглавие = Sur les lois du mouvement propre des étoiles du catalogue de Bradley |ссылка = http://books.google.ru/books?id=rp05AAAAcAAJ&pg=PA1 |место = Казань |издательство = Imprimerie de l`Université |год = 1859 }}</ref>. [[1865 год в науке|1865 шықәсазы]] [[Хаггинс, Уильям|Уилиам Хаггинс]] раԥхьаӡакәны анаҟәрақәа рыспектр иоуит. [[Туманность Ориона|Орион инаҟәра]] аемиссиатә цәаҳәақәа рҟазшьа еилыкка иаанарԥшуан уи арчытә еилазаара, аха [[Галактика Андромеды|Андромеда анаҟәра]] аспектр (М31 Мессие икаталог ала) аеҵәақәа рҟны еиԥш еиԥҟьарада иҟан. Хаггинс аҵыхәтәаҿы иҟаиҵеит алкаа, М31 аспектр ахкы зыхҟьо уи злашьақәгылоу арчы аилаӷәӷәара дуи аҵәцамреи роуп ҳәа. [[1890 год в науке|1890 шықәсазы]] Агнесса Клерк ({{lang-en|Agnes Mary Clerke}}) XIX-тәи ашәышықәсазтәи астрономиа аҿиара иазку ашәҟәаҿы илыҩуан: «Анаҟәрақәа адәныҟатәи агалактикақәа ракәу ракәму ҳәа азҵаара уажәшьҭа алацәажәара иаԥсамзар ҟалап. Аҭҵаарақәа рыҿиара уи аҭак анаҭеит. Гәрагарала иуҳәар ауеит, иҟоу афактқәа рҿаԥхьа зус здыруа ахәыцҩы иҳәаӡом ҳәа наҟәырак Асар Рымҩа ашәагаа иаҿырԥшу аеҵәатә система акәхар шалшо»<ref name="efremov" />. [[Афаил:Pic iroberts1.jpg|мини|300пкс|Афото [[Галактика Андромеды|М31]], 1899.]] XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы [[Слайфер, Весто Мелвин|Весто Слаифер]] Андромеда анаҟәра аспектр аеҵәа агәҭантәи алашара аныррала (уи агалактикатә гәыцә ҳәа иԥхьаӡон) аилыркаара ҟеиҵеит. Ари аҩыза алкаа ҟаҵан [[Килер, Джеймс Эдуард|Џьеимс Килер]] 36-диуимтәи арефлектор ала иҭихыз афотосахьақәа шьаҭас иҟаҵаны. {{num|120000|цыра}} иԥсыҽу анаҟәрақәа ԥшаан. Аспектр, уи аԥшаара ахьауаз аҭыԥ аҟны инырратәын. Иахьа ишаҳдыруа ала, урҭ [[Плеяды (звёздное скопление)|Плеиада]] аеҵәақәа ирыкәшо анырратә спектрқәа ракәын. 1910 шықәсазы, [[Ричи, Джордж Уиллис|Џьорџь Ричи]], [[Маунт-Вилсон]] аобсерваториа 60-диуимтәи ателескоп ихы иархәаны афотосахьақәа ҟеиҵеит, урҭ рҟны иааԥшуан анаҟәра дуқәа рыспиральтә махәҭақәа аеҵәа ԥшра змоу аобиектқәа рыла ишҭәыз, аха урҭ рҟынтәи асахьақәа жәпакы ҵарӡамкәа, инаҟәратәны иҟан. Урҭ еизаку анаҟәрақәа, аеҵәатә гәыԥқәа, мамзаргьы еидҵоу аеҵәақәа рсахьақәа ракәзар ауан. 1912—1913 шықәсқәа рзы «апериод — арлашара» аизыҟазаашьа аарԥшын [[цефеиды|ацефеидқәа]] рзы. [[1918 год в науке|1918 шықәсазы]] [[Эпик, Эрнст Юлиус|Ернст Епик]]<ref>Astrophysical Journal, 55, 406—410 (1922)</ref> Андромеда анаҟәра аҟынӡа абжьаӡара шьақәиргылеит, насгьы уи Асар Рымҩа иахәҭакны ҟалашьа шамам еиликааит. Иоуз ашәагаа 0,6 иахьатәи ашәагаа аҟынтәи шакәызгьы, еилкаахеит Асар Рымҩа Адунеи зегьы шакәым. [[1920 год в науке|1920 шықәсазы]] [[Шепли, Харлоу|Харлоу Шеплии]] [[Кёртис, Гебер Дуст|Гебер Кертиси]] рыбжьара «[[Большой спор|Аимак дуӡӡа]]» ҟалеит. Аимак-аиҿак ҵакыс иамаз ацефеидқәа рыла [[Магеллановы Облака|Магеллантәи Аԥсҭҳәақәа]] рҟынӡа абжьаӡара ашәара, насгьы Асар Рымҩа ашәагаа ахәшьара аҭара акәын. «Акәапеи» аметод иеиӷьтәыз аверсиа ихы иархәаны, Кертис алкаа ҟаиҵеит агәҭа иазааигәаны Амра змоу галактика хәыҷык (15 килопарсек адиаметр аманы) шыҟоу ала. Насгьы Магеллантәи аԥсҭҳәақәа рҟынӡа абжьаӡарагьы дуӡам ҳәа. Шепли, аглобустә кластерқәа рыԥхьаӡара шьаҭас иҟаҵаны, зынӡа даҽа сахьак ааирԥшит — 70 килопарсек адиаметр змоу диск ҟьаҟьа, Амра агәҭа иацәыхараны измоу. Магеллантәи Аԥсҭҳәақәа рҟынӡа абжьаӡара еиԥшны иҟан. Аимак иалҵшәаны иҟалеит зхы иақәиҭу ашәарақәа аҭахуп ҳәа аӡбамҭа. [[1924 год в науке|1924 шықәсазы]] 100-диуимктәи ателескоп ахархәарала, [[Хаббл, Эдвин Пауэлл|Едвин Хаббл]] Андромеда анаҟәраҿы {{num|36|цефеид}} иԥшааит, насгьы уи аҟынӡа иҟоу абжьаӡара ишәеит; уи дуӡӡахеит (иара ихәшьара иахьатәи ахәшьара аасҭа 3-нтә ишеиҵазгьы). Уи ишьақәнарӷәӷәеит Андромеда анаҟәра Асар Рымҩа ишахәҭакым. Агалактикақәа шыҟоу шьақәырӷәӷәахеит, насгьы «Аимак ду» хыркәшахеит<ref name="efremov" />. Ҳгалактика ҳаамҭазтәи асахьа цәырҵит 1930 шықәсазы, [[Трюмплер, Роберт Джулиус|Роберт Џьулиус Триумплер]] Агалактика аҟьаҟьараҿы еизгоу иаарту аеҵәатә гәыԥқәа рыларҵәара ҭҵааны алашара албаадара иамоу аеффект анишәа<ref>{{книга |автор = Г. Колчинский, А. А. Корсунь, М. Р. Родригес. |часть = Трюмплер Роберт Джулиус |заглавие = Астрономы |ссылка = http://www.astronet.ru/db/msg/1219764 |место = Киев |издательство = Наукова Думка |год = 1977 |издание = 2-е изд |archive-date = 2010-12-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101224224723/http://www.astronet.ru/db/msg/1219764 }}</ref>. [[1936 год в науке|1936 шықәсазы]] Хаббл иахьагьы ахархәара змоу агалактикақәа реихшара еиҿикааит, уи [[Последовательность Хаббла|Хаббл иеишьҭанеира]] ҳәа иашьҭоуп<ref>{{книга |автор = [[Хаббл, Эдвин Пауэлл|Hubble, E. P.]] |заглавие = Realm of the Nebulae |ссылка = |место = New Haven |издательство = Yale University Press |год = 1936 |allpages = |pages = |isbn = }}</ref>. [[1944 год в науке|1944 шықәсазы]], [[Хюлст, Хендрик Кристофель ван де|Хендрик Ван де Хулст]] {{num|21|см}} аеҵәабжьаратәи атомтә ӡри иҭнажьуа арадиошәахәаркра шыҟоу азԥхьагәеиҭеит, [[1951 год в науке|1951 шықәсазы]] игәаҭаз. Асаба илбаанамдоз ари ашәахәаркра [[эффект Доплера|доплертәи аиҭаҵра]] иабзоураны Агалактика еиӷьны аҭҵаара алнаршеит. Абарҭ ахылаԥшрақәа ирыбзоураны Агалактика агәҭаны абар змоу амодель аԥҵара ҟалеит. Анаҩс, [[радиотелескоп|арадиотелескопқәа]] рыҿиара иабзоураны, егьырҭ агалактикақәа рҿгьы аӡри аԥшаара алыршахеит. 1970-тәи ашықәсқәа рзы еилкаахеит агалактикақәа зегьы иубаратәы иҟоу рыкапан еизакны (аеҵәақәеи аеҵәабжьаратәи арчи рыла ишьақәгылоу) арчы аикәшаратә ццакыра шҳаилнамыркаауа. Уи аматериа лашьца аҟазаара иазку алкаахьы ҳнанагеит<ref name="skazanie">{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1233291/text.html|title=Сказание о тёмной материи|access-date=2009-08-14|url-status=live|publisher=[[Астронет]]|archive-date=2010-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206010643/http://astronet.ru/db/msg/1233291/text.html}}</ref>. 1940-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы А. А. Калиниак, В. И. Красовски, [[Никонов, Владимир Борисович|В. Б. Никонов]] аспектр [[Инфракрасная астрономия|аинфраҟаԥшьтә]] диапазон аҿы [[Ядро Галактики|Агалактика агәҭа]] раԥхьатәи асахьа роуит<ref name="Cesevich"/><ref>{{статья |автор = А. А. Калиняк, В. И. Красовский, В. Б. Никонов |заглавие = Наблюдение области галактического центра в инфракрасных лучах |язык = ru |издание = [[Доклады Академии наук|Доклады Академии наук СССР]] |том = 66 |выпуск = 1 |год = 1949 }}</ref>. 1990-тәи ашықәсқәа рылагамҭазы «Хаббл» акосмостә телескоп ала имҩаԥгаз ахылаԥшра ҿыцқәа иаадырԥшит Ҳгалактикаҿы иҟоу [[тёмная материя|аматериа лашьца]] аеҵәа ԥсыҽқәеи аеҵәа хәыҷқәеи рыла мацара ишышьақәгылам. Иара ала иара убас ирҳан харатәи акосмос асахьақәа — [[Hubble Deep Field]], [[Hubble Ultra Deep Field]], [[Hubble Extreme Deep Field]] ҳәа изышьҭоу — урҭ иаадырԥшит Ҳдунеи аҿы шә-миллиардла агалактикақәа шыҟоу<ref name="billion_galaxy" />. Астрономиа аҭоурых аҿы рекордла иҳараку акәакьтә резолиуциа змоу активтә галактика агәыцә асахьа аиура алнаршеит Урыстәылатәи акосмостә обсерваториа «[[Радиоастрон]]», уи аӡбахә аобсерваториа 2016 шықәсазы ирыланарҵәеит. Аобсерваториеи адгьылтәи арадиотелескопқәеи жәохә рыла имҩаԥгаз ахылаԥшрақәа рыбзоурала, аҵарауаа ирылшеит ирекордтәу акәакьтә еилкаара — 21 микроарксекунд аиура. Астрономцәа рхылаԥшратә обиект [[BL Ящерицы|BL Lacertae]] акәын. Ари агалактика агәҭаны иҟоу акапан дуӡӡа змоу кылҳара еиқәаҵәоуп. Уи миллиарла аградусқәа аԥхарра змоу аплазматә диск акәыршоуп. Амҳалдызтә мҽхак дуқәеи аԥхарра ҳаракӡақәеи ирыбзоураны аџьетқәа ҟалоит — урҭ лашара шықәсақәак раҟара аура змоу арчытә кылҵәраақәа роуп. Агипотезақәеи атеориатә модельҟаҵарақәеи иаадырԥшит, акылҳара еиқәаҵәеи аккрециатә диски рыгьежьра иахҟьаны амҳалдызтә мҽхак ацәаҳәақәа аспиральтә структурақәа шдырҿио, насгьы урҭ аџьетқәа рҿы аматериа ацара шдырццакуа. Ари зегьы бахеит «Радиоастрон» ҳәа изышьҭоу аорбитатә телескоп аҟынтәи асахьақәа рыцхыраарала<ref>{{Cite web |url=https://tass.ru/nauka/2614951 |title=ТАСС: Наука — «РадиоАстрон» получил самые детальные снимки чёрной дыры в созвездии Ящерицы |access-date=2020-06-25 |archive-date=2018-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180813193704/http://tass.ru/nauka/2614951 |url-status=live }}</ref>. == Шәахә. иара уб. == * [[Возникновение и эволюция галактик|Агалактикақәа рцәырҵреи револиуциеи]] * [[Функция светимости|Арлашара афункциа]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2}} == Алитература == * {{книга |автор=Засов А. В., Постнов К. А. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка= |ответственный= |издание= |место=Фрязино |издательство=Век 2 |год=2006 |страницы= |страниц=496 |серия= |isbn=5-85099-169-7, УДК 52, ББК 22.6 |тираж=3000 |ref=Засов и Постнов }} * {{cite web|author=Ю. Н. Ефремов.|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1198709|title=Постоянная Хаббла|access-date=2009-07-31|url-status=live|publisher=[[Астронет]]}} * {{книга|автор=James Binney.|заглавие=Galactic Astronomy|ссылка=https://archive.org/details/galacticastronom0000binn|издательство=Princeton University Press|год=1998}} * {{книга|автор=Terence Dickinson.|заглавие=The Universe and Beyond|ссылка=https://archive.org/details/universebeyond0004dick|издание=Fourth Edition|издательство=Firefly Books Ltd.|год=2004}} * {{книга|автор=Марочник Л. С., Сучков А. А.|заглавие=Галактика|место=Москва|издательство=Наука|год=1984|страниц=392}} == Азхьарԥшқәа == * {{cite web|url=https://seds.org/messier/galaxy.html|title=Galaxies|publisher=SEDS|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/60r7hzj4e?url=https://seds.org/messier/galaxy.html|archive-date=2011-08-11|access-date=2005-09-17|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.femto.com.ua/articles/part_1/0655.html|title=Галактика|work=Физическая энциклопедия|access-date=2009-04-01|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.femto.com.ua/articles/part_1/0656.html|title=Галактики|work=Физическая энциклопедия|access-date=2012-06-01|url-status=live}} * {{cite web|url=https://astrogalaxy.ru/151.html|title=Наша Галактика — звёздный дом, в котором мы живём|work=Астрогалактика|access-date=2009-08-12|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180523|title=Галактика|work=Астронет|access-date=2009-08-12|url-status=live|publisher=[[Астронет]]}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:галактика}} [[Акатегориа:Астрономтә обиектқәа рыхкқәа]] [[Акатегориа:Астрофизика]] [[Акатегориа:Агалактикақәа|*]] [[Акатегориа:Астрономтә еилкаарақәа]] iipd8i4j4nro70an4eppabhp97kkj2p Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло Урыстәылатәи активистцәа 14 56022 176477 173230 2026-11-07T17:47:41Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа аҭәылақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176477 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа атәылақәа рыла|{{Title country}}]] [[Акатегориа:{{Title country}}тәи активистцәа]] pdjemea9m3egm1v77xk87qof3c4pubn Арадио 0 56027 176549 173290 2026-11-07T23:27:07Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176549 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Radio towers on Sandia Peak - closeup.jpg|thumb|300px|[[Альбукерке|Альбукерк]], Ниу-Мексико, Еиду Америкатәи аштатқәа рааигәара [[Сандия (горы)|Сандиа]] ашыкьымҭаз [[Антенна|арадиоантеннақәа]] реиуеиԥшымра. Аиагаратә антеннақәа лассы-лассы абааш ҳаракқәа, ма ашьха ақәцәақәа рҿы идыргылоит адырраҭара иреиҳаӡоу ахараразы]] '''Арадио''' ({{lang-la|radiare, radio}} — «аушьҭра, ашәахәақәа рықәыԥхара, наҟ — ааҟ ашәахәақәа рықәыԥхара»; {{lang-la2|radius}} — «ашәахәа»), иара убас '''арадиоеимадара''' — [[Радиоволны|арадиоцәқәырԥақәа]] рыла хара-хара адырраҭарақәа рынашьҭышьа, иара убас ари азнеишьа шьаҭас иамоу афизикатә цәырҵрақәа рыҭҵаареи, уи аимадареи, ашьҭыбжьтә дырраҭареи, асахьақәа рыҭареи, асигнализациеи, ахылаԥшреи анапхгараҭареи, еиуеиԥшым аобиектқәа рыԥшаареи урҭ рҭыԥ аилкаареи уҳәа егьырҭ ахықәкқәа рзы ахархәареи ирыдҳәалоу аҭҵаарадырреи атехникеи рхырхарҭа<ref>{{БСЭ3|статья=Радио}}</ref>. Атермин «радио» раԥхьаӡа акәны ахархәара аиҭеит англыз физик-ахимик [[Крукс, Уильям|Уилиам Крукс]] 1873 шықәсазы{{ref+|Ахимиатә експериментқәа раан Крукс аԥхарратәи алашаратәи шәахәақәа ршәаразы априбор еиҿикааит, «арадиометр» ҳәа ахьӡ аиҭеит<ref name="Меркулов"/>.|group="*"}}<ref name="Меркулов">''Меркулов В.'' [https://www.computer-museum.ru/connect/radio_zvuk.htm Когда радио «заговорило»] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210614052835/https://www.computer-museum.ru/connect/radio_zvuk.htm |date=2021-06-14 }}// Радио, 2007. — № 10. — С. 6—9.</ref>, даҽакала иуҳәозар, [[Электромагнитные волны|афымцамхылдызтә цәқәырԥақәа]] рыла аелектронтә [[телеграф|телеграфтә]] еимадаразы раԥхьатәи апрактикатә ԥышәарақәа 20 шықәса раҟара шагызи, ари атермин ари аҭҵаарадырреи атехникеи рганахьала ахархәаразы жәларбжьаратәи абжьгарақәа рцәырҵра 30 шықәса шагызи. [[Афаил:KHJ-AM,1927.jpg|thumb|Арадиодырраҭаратә станциа аппараттә хыбра, 1927 шықәса]] == Аҭоурых == [[Афаил:TeslaWirelessPower1891.png|thumb|[[Тесла, Никола|Н. Тесла]] афымцатә енергиа аелектронтә дырраҭара ааирԥшуеит, 1891 шықәса]] [[Крукс, Уильям|Уилиам Крукс]] афымцамхылдызтә цәқәырԥақәа рыҭареи рыдкылареи ртехниказы аекспериментқәа шымҩаԥимгозгьы, 1892 шықәсазы англиатәи азеиԥш профиль змоу ажурнал аҿы астатиа «афымцалашара ахархәаразы лшарақәак» аҟны ихыҭҳәаау адкылара-дырраҭаратә шьақәгыла дахцәажәо ихы иаирхәеит аилкаара «арадио». Атекст ала иҳәоу егьырҭ атерминқәа, «агенерациа», «адиапазон», «анырралшара», «алхра» уҳәа реиԥш иҟоу, анаҩс зегьы рхы иадырхәо иҟалеит<ref name="Меркулов"/>. Афымцамхылдызтә цәқәырԥақәа (урҭ акраамҭа «Герц ицәқәырԥақәа» — «Hertzian Waves» ҳәа ирышьҭан) рыҭареи рыдкылареи рзы иҟаҵатәу аԥҵаҩыс дрыԥхьаӡоит анемец ҵарауаҩ [[Герц, Генрих Рудольф|Генрих Герц]]. Иара иоуп 1886-1888 шықәсқәа рзы иԥышәарақәа рыла [[Максвелл, Джеймс Клерк|Џь.Максвелл]] ииҳәахьаз афымцамхылдызтә цәқәырԥақәа шыҟоу шьақәзырӷәӷәаз. Алассы — лассра ду змоу афымцамхылдызтә ҵысрақәа роуразы иара ихы иаирхәеит [[Вибратор Герца|асимметриатә вибратор]]и [[катушка Румкорфа|Румкорф акәанҷ]]и, урҭ рҭаҩразы-ацәқәырԥақәа риндикатор (рдетектор) афункциақәа назыгӡоз ацыԥхьтә бжьаӡара маҷ змоу аихатәы рамка асахьа змоу имариаӡоу адкылага<ref>''Меркулов В.'' 120 лет весьма быстрых колебаний. {{Cite web|url=http://www.computer-museum.ru/connect/gerc_120.htm|title=Виртуальный компьютерный музей.|publisher=www.computer-museum.ru|access-date=2017-05-08|archive-date=2017-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170413200415/http://www.computer-museum.ru/connect/gerc_120.htm|url-status=live}}</ref>. Адкылага даҽа вариантк иаанарԥшуан адырдырга аиагага еиԥш, аха ацыԥхьтә бжьаӡара маҷны<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=http://www.computer-museum.ru/connect/histra09.htm |title=Экспериментальные работы Генриха Герца. Виртуальный компьютерный музей |access-date=2015-09-06 |archive-date=2018-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180606030528/http://www.computer-museum.ru/connect/histra09.htm |url-status=live }}</ref>. Абарҭ ахархәагақәа роуп [[радиосвязь|арадиоеимадара]] амҩаԥгаразы ахархәара зауз аԥҵамҭақәа жәпакы хацзыркыз<ref name="ЧистяковНачало">''Чистяков Н. И.'' [https://radi0.ru/knigi-i-stati/nachalo-radiotehniki-fakty-i-interpretatsiya/ Начало радиотехники: факты и интерпретация] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220930173402/https://radi0.ru/knigi-i-stati/nachalo-radiotehniki-fakty-i-interpretatsiya/ |date=2022-09-30 }}// Вопросы истории естествознания и техники. — 1990. — № 1.</ref>. Аха Герц идкылага анырралшара ахьыҳаракымыз, ирыдыркылоз асигналқәа рхылаԥшразы иманшәаламыз азнеишьа иалнаршон урҭ адкылара аиагага 8-10 м иацәыхараны мацара амҩаԥгара. Убри аҟнытә ирыдыркылоз асигналқәа рырӷәӷәаразы азнеишьақәа ԥшаатәын. Ари ахырхарҭала раԥхьатәи алҵшәа ду иоуит 1889 шықәса рзы [[Лодж, Оливер Джозеф|Оливер Лоџь]] Великобританиа<ref name="автоссылка1"/>. Афымцатә сигнал аелектронтә дырраҭаразы раԥхьатәи апатент иоуит 1872 шықәсазы америкатәи аҭҵааҩы, занааҭла истоматологыз [[Лумис, Малон|Малон Лумис]], 1866 шықәсазы аелектронтә еимадара азнеишьа шаԥҵаз азы аҳәамҭа ҟазҵаз. Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы аелектронтә еимадара аԥҵаҩыс дрыԥхьаӡоит [[Хьюз, Девид Эдвард|Девид Хьиуз]] (1878), иара убас [[Эдисон, Томас Алва|Томас Едисон]] (1876), [[Никола Тесла]] (1891 шықәсазы арезонанс-трансформатор змоу аиагагатә хархәага апатент<ref name="Шапкин"/>); Германиа — [[Герц, Генрих Рудольф|Генрих Герц]] (1888); Франциа — [[Бранли, Эдуард|Едуард Бранли]] (1890); [[Балкантәи адгьылбжьахабжа|балкантәи атәылақәа]] жәпакы рҿы — Никола Тесла (1891); Бразилиа — Ландела де Мору (1893-1894); Великобританиа — [[Лодж, Оливер Джозеф|Оливер Џьозеф Лоџьа]] (1894); Индиа — [[Бос, Джагдиш Чандра|Џьагадиш Чандру Боше]] (1894-1895); Урыстәыла — [[Попов, Александр Степанович|Александр Степан-иԥа Попов]]и (1895) [[Наркевич-Иодко, Яков Оттонович|Иаков Наркевич-Иодко]]и (1890). [[Афаил:Marconi's Coherer Receiver at Oxford Museum History of Science.jpg|thumb|left|Маркони идкылага, 1896 ш.]] Мраҭашәаратәи атәылақәа рҿы ателеграфтә сигнал аелектронтә дырраҭара раԥхьатәи ақәҿиара змоу асистема аԥҵаҩыс дыԥхьаӡоуп италиатәи анџьныр [[Маркони, Гульельмо|Гульельмо Маркони]] (1895-1896)<ref>{{Cite web |url=http://www.britannica.com/eb/article-9050813/Guglielmo-Marconi |title=Guglielmo Marconi//Encyclopaediz Britannica |access-date=2008-01-08 |archive-date=2008-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080620003753/http://www.britannica.com/eb/article-9050813/Guglielmo-Marconi |url-status=live }}</ref><ref name="Попов">[http://www.britannica.com/eb/article-9060849/Aleksandr-Popovi Aleksandr Popov//Encyclopaediz Britannica]</ref><ref>{{Cite web |url=http://rybkin.h16.ru/ogonek1.htm |title=Маркони начинает и выигрывает |access-date=2017-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170825062546/http://rybkin.h16.ru/ogonek1.htm |archive-date=2017-08-25 |url-status=dead }}</ref>. [[Афаил:Popov's radiostation, 1901.jpg|thumb|А. С. Попов идкылага, 1901 ш.]] [[СССР]]-и уаанӡатәи аидгылатә республикақәеи рҿы аелектронтә телеграф аԥҵаҩцәа дыруаӡәкуп ҳәа дыԥхьаӡоуп [[Попов, Александр Степанович|А.С. Попов]]<ref name="Попов"/><ref>{{Cite web|url = http://www.computer-museum.ru/connect/marconi_1.htm|title = Какое радио изобретал Маркони|author = |date = |publisher = |access-date = 2008-01-07|archive-date = 2008-01-20|archive-url = https://web.archive.org/web/20080120044344/http://www.computer-museum.ru/connect/marconi_1.htm|url-status = live}}</ref>. Афизикатә кабинет аҿы, анаҩс Аминатә офицартә класс иаҵанакуа абаҳчаҿы имҩаԥгаз аԥышәарақәа рҿы Попов иприбор афымцамхылдызтә цәқәырԥақәа ршәахәақәа аԥшаауан аиагага 60 м рҟынӡа иацәыхараны. 1895 шықәса мшаԥы 25 (лаҵара 7) рзы Петербург имҩаԥысуаз аурыс физика-химиатә еилазаара аилатәараҿы Попов иааирԥшит аилатәара аԥкаанҵаҿы ишарбоу ала, «аҳауатә фымцалашараҿы ирласны аҵыс-ҵысра аарԥшра иазку априбор»<ref name=":0"/>. СССР 1945 шықәса раахыс лаҵара 7 [[День радио|арадио иамш]]ны иазгәарҭо иалагеит. Франциа аелектронтә телеграфиа аԥҵаҩыс акраамҭа дыԥхьаӡан [[когерер]] (Бранли итрубка) аԥҵаҩы Едуард Бранли (1890)<ref>[http://www.galaxidion.com/home/catalogues.php?LIB=barale&CAT=11781 TSF : Livres anciens, rares, d’occasion sur Galaxidion] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20111129121911/http://www.galaxidion.com/home/catalogues.php?LIB=barale&CAT=11781 |date=2011-11-29 }}{{In lang|fr}}</ref><ref>[http://www.radiopassion.be/Histoire_de_la_radio.htm Rendons à César ce qui appartient César] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080107022452/http://www.radiopassion.be/Histoire_de_la_radio.htm |date=2008-01-07 }}{{In lang|fr}}</ref>. Индиа афымцамхылдызтә цәқәырԥақәа аелектронтә дырраҭара ааирԥшуеит 1894 шықәсазы Џьагадиш Чандра Боше<ref>[http://web.mit.edu/varun_ag/www/bose_real_inventor.pdf Jagadish Chandra Bose: The Real Inventor of Marconi’s Wireless Receiver] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150616085529/http://web.mit.edu/varun_ag/www/bose_real_inventor.pdf |date=2015-06-16 }}; Varun Aggarwal, NSIT, Delhi, India</ref><ref name="Mukherji3-10">Mukherji, Visvapriya, Jagadish Chandra Bose, second edition, 1994, pp. 3-10, Builders of Modern India series, Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India, ISBN 81-230-0047-2</ref>. Раԥхьа арадиоцәқәырԥақәа абжьы аиагаразы рхы иадырхәомызт. Арадиосигнал ашьҭыбжьтә сигнал ала апромодулиациа азура раԥхьа еилызкааз Канадатәи аԥҵаҩы [[Фессенден, Реджинальд Обри|Реџьинальд Фессенден]] иакәын, уи арацәа [[микрофон]] ацыԥхьтә дырраҭага антена аҭел аимҟьара иалеиҵеит. Абас ала ԥхынҷкәынмза 23, 1900 шықәса рзы Фессенден 1 миль ахьыбжьоу ашьҭыбжьтә сигнал аҭара мҩаԥигеит. Абжьы акыр ишеицакызгьы, апрактикатә хархәаразы ишхәарҭамызгьы, ари аексперимент иаанарԥшит атехникатә усдуларақәа ашьҭыбжьтә дырга аиагара еиӷьыртәыр шалшо. Анаҩстәи аекспериментқәа рҿы арадиосигнал ахыҵхырҭа аҳасабала Фессенден ихы иаирхәеит 50 кГц рҟынӡа иҟоу [[Александерсон, Эрнест|Ернст Александерсон]] афымцамашьынатә ҽеиҭакратә генератор ([[альтернатор Александерсона|Александерсон альтернативатор]]). Брант-Рок 128 м иҳараку уаанӡа иргылаз антенна ихы иархәаны (аштат Массачусетс иҟоу [[Бостон]] аладахьшәа Атлантика ахықәан аиланхарҭа хәыҷы), ԥхынҷкәын 24, 1906 шықәсазы иара адунеи аҿы раԥхьатәи арадиодырраҭаратә шьҭыбжьтә дырраҭара мҩаԥигеит<ref>''Самохин В. П.'' [http://technomag.edu.ru/doc/441974.html Памяти Реджинальда Фессендена (с приложением «Александерсон Эрнест»)] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20201109074651/http://technomag.edu.ru/doc/441974.html |date=2020-11-09 }}// Наука и образование, научное издание МГУ им. Баумана, 8 августа 2012 года.</ref>. '''Арадио аԥҵамҭа аҭоурых аетап хадақәа''', арадиоеимадара атеориеи апрактикеи рыҿиара аганахьала, абас иҟоуп: * 1820 — даниатәи аҵарауаҩ, афизик [[Эрстед, Ханс Кристиан|Ганс Кристиан Ерстед]] иааирԥшит афымца зҭоу аҭел амахылдыз зыхьшьу акомпас ахыц мап шацәнакуа. * 1829 — америкатәи афизик [[Генри, Джозеф|Џьозеф Генри]] [[Лейденская банка|леидентәи абанкқәа]] рԥышәарақәа раан игәеиҭеит рфымцатә разриадқәа аихатәы гәырқәа ахьыбжьоу амхылдызркра шцәырырго. * 1831 — англыз физика-химик [[Фарадей, Майкл|Маикл Фарадеи]] [[Электромагнитная индукция|афымцамхылдызтә индукциа]] ацәырҵра ааиртит. * 1837 — анемец физик, астроном Карл Огаст фон Штаинхаил ҩ-цәаҳәак змоу ателеграфтә аппарат аҟазшьақәа ҭҵаауа ишьақәиргылеит аҭелқәа руак аԥыхны ателеграфтә коммуникациазы аҭел заҵә ихы иаирхәар шилшоз. Уи иахылҿиааит аҭелқәа рыҩбагьы аԥыхны ателеграф асигналқәа адгьыл ала рынашьҭра алшоит ҳәа агәаанагара, астанциақәа еимаздо аҭелқәа рыда. * 1845 — [[Фарадей, Майкл|Маикл Фарадеи]] [[Электромагнитное поле|афымцамхылдызтә дәы]] аилкаара алеигалеит. * 1854 — ашотланд Џьеимс Боумен Линдси аӡы ала аелектронтә телеграфиа асистемазы апатент иоуит. * 1859 — анемец физик [[Феддерсен, Беренд Вильгельм|Беренд Феддерсен]] ԥышәарыла ишьақәирӷәӷәеит леидентәи абанкақәа рразриадқәа аефиртә ҵысратә процессқәа аусура ишалаго. * 1860 — 1865 — англыз физик [[Максвелл, Джеймс Клерк|Џьеимс Кларк Максвелл]] иаԥиҵеит [[Уравнения Максвелла|афымцамхылдызтә дәы атеориа]]. * 1866 — [[Лумис, Малон|Малон Лумис]] аҳәамҭа ҟаиҵеит аелектронтә еимадашьа шааиртыз азы. Аимадара мҩаԥысуан аҳауатә маҭқәа ҩба ишьҭырхыз афымцатә ҭелқәа ҩба рыла: руак (аартыга аманы) [[радиопередатчик|арадиодырраҭага]] [[антенна|антена]] акәын, аҩбатәи — [[радиоприёмник|арадиодкылага]] антена акәын. Ҭелк адаҷ адгьыл [[Размыкание|ианахыртлак]]-даҽа ҭелк адаҷ аҿы агальванометр ахыц наскьон. * 1868— Малон Лумис иҳәеит Еиду Америкатәи Аштатқәа Рконгресс ахаҭарнакцәа рҿаԥхьа иԥышәарақәа шеиҭеиҳәаз, асигналқәа 14-18 миль ахьыбжьоу шриҭаз. * 1872 — Уилиам Генри Вард мшаԥы 30 рзы иҭоуп Еиду Америкатәи Аштатқәа апатент № 126356 «Ателеграф аҟаҵаразы афымцалашара аизгаразы аиӷьтәрақәа» захьӡу. Апатент инақәыршәаны «атмосфераҿы афымцатә ҿыгҳара» ателеграфтә ҭел аҳасабала асигналқәа ныҟәнагар алшон. * 1872 — Ԥхынгәы 30 рзы Малон Лумис Еиду Америкатәи Аштатқәа рпатент иоуит 129971 «Ателеграфиаҿы аиӷьтәра» аелектронтә еимадаразы. Аҳәынҭқарра Ахада [[Грант, Улисс|Агрант]] «Лумис» аԥышәарақәа рфинанстәразы азакәан инапы шаҵаиҩызгьы аԥаразоужьра аартымызт<ref>{{cite web|url=http://www.computer-museum.ru/connect/loomis.htm|title=Махлон Лумис Виртуальный компьютерный музей История компьютеров в СССР и за рубежом|access-date=2013-04-16|archive-date=2013-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510203339/http://www.computer-museum.ru/connect/loomis.htm|url-status=live}}</ref>. Лумис иԥышәарақәа шымҩаԥысуаз азы ииашоу дыррак, иара убас иаппаратқәа рыҵәаӷәанҵақәагьы еиқәымхеит. Америкатәи апатентгьы Лумис ихы иаирхәаз ахархәагақәа инарҭбааны рыхцәажәара амаӡам. * 1878 — 1879 — англыз, америкатәи аԥҵаҩы [[Хьюз, Девид Эдвард|Девид Хьиуз]] [[Катушка Румкорфа|аиндукциатә катушка]] аус адулараан иааирԥшит шәкы-шәкы иард инареиҳаны инацәыхараны асигналқәа рыԥшаара алыршара. Иара 1880 ш. Аҳ иуаажәларра дшырзаартыз дирдырит, аха иколлегацәа агәра идыргеит зыӡбахә ҳәоу аиндукциа шакәу<ref>{{Cite web |url=http://www.ufn.ru/ufn92/ufn92_4/Russian/r924d.pdf |title=История изобретения и исследований когерера<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2008-01-06 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060102/http://www.ufn.ru/ufn92/ufn92_4/Russian/r924d.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.computer-museum.ru/connect/hughes.htm|title=Дэвид Эдвард Юз и открытие радиоволн Виртуальный компьютерный музей История компьютеров в СССР и за рубежом|access-date=2013-04-16|archive-date=2013-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106025616/http://www.computer-museum.ru/connect/hughes.htm|url-status=live}}</ref>; * 1879 — 1879 шықәса жьҭаарамза анҵәамҭазы [[Хьюз, Дэвид Эдвард|Девид Едвард Хьиуз]] алкаа ҟаиҵеит аиагаратә схема аиндукциатә катушка ақәгара шалшо, избанзар ишьақәиргылеит иарбанызаалак афымцатә цыԥхь ателефон аҿы абжьы шыбзоуроу. Анаҩсан, Хьиуз аиагагеи адкылагеи еиуеиԥшым ауадақәа ирҭеиҵан, априборқәа уажәшьҭа еиԥишьуамызт. Адкылага, аиагага 6 футк иацәыхараны иаҿакын аҭел — раԥхьатәи антеннақәа ируакуп. Ажәакала, раԥхьатәи антеннақәа руак [[Гальвани, Луиджи|Луиџьи Гальвани]] (1737-1798) иԥышәарақәа рҿы ицәырган, уаҟа детекторс иҟан адаӷь апрепарат ҿыц. * 1882 — [[Долбеар, Эймос Эмерсон|Еимос Емерсон Долбеар]] аҭелтә [[телефон|ҭел]] аԥышәарақәа раан иаԥиҵеит аелектронтә еимадаразы ахархәага. Аха ирыдгалоу аметод хара-хара еимыху астанциақәа рыбжьара ажәаҳәа, ма асигналқәа рыҭара аеффект шалшоз, ма ишыҟанаҵоз азы ршаҳаҭгак ыҟаӡам<ref>{{Книга|ссылка=https://en.wikisource.org/wiki/Page%3AEB1911_-_Volume_26.djvu/560|заглавие=Encyclopaedia Britannica|год=1911|страницы=531|volume=26|archive-date=2022-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127101101/https://en.wikisource.org/wiki/Page%3AEB1911_-_Volume_26.djvu/560}}</ref>. Иара [[Ведомство по патентам и товарным знакам США|апатенттә биуро]] ахь азыҳәа ҟаиҵеит, жьҭаара 5, 1886 шықәсазы «афымцатә коммуникациа Азнеишьа» азы апатент иоуит<ref>US Patent № 350.299, A.E. Dolbear «Mode of Electric Communication». Patented Oct. 5, 1886.</ref>. * 1883 — ирландиатәи апрофессор [[Фицджеральд, Джордж Френсис|Џьорџь Френсис Фицџьеральд]] ажәалагала ҟаиҵеит аефиртә ҵысрақәа максвеллтәи ацәқәырԥақәа ирхыҵхырҭаны рхы иадырхәаларц, аха урҭ ацәқәырԥақәа ашәҟәы ишҭагалатәу ихаҿы изаагомызт, убри аҟнытә атеориа цқьа азирхеит. * 1885 — америкатәи аԥҵаҩы [[Эдисон, Томас Алва|Томас Алва Едисон]] лаҵара 23 рзы апатенттә зыҳәа № 166455 алеиҵеит (ишьақәырӷәӷәоуп ԥхынҷкәын 29, 1891 ш., Еиду Америкатәи Аштатқәа апатент № 465971) «афымцатә сигналқәа рыҭашьа» азы. 1888 ш. Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы Асыԥса Ду аан ари адырраҭара асистема рхы иадырхәон асы зқәыжьыз адәыӷбақәа рҟынтәи аелектронтә дырраҭарақәа рышьҭреи роуреи рзы (иҟалап ари арыцҳара асигналқәа рышьҭразы аелектронтә телеграфиа раԥхьатәи қәҿиарала ахархәара акәзар: иԥхасҭахаз адәыӷбақәа ирылшеит Т. А. Едисон ителеграф асистемала аимадара рыбжьаҵара). * 1885 — 1892 — Натан Стабблефилд зыхьӡыз [[Кентукки|Кентуккатәи]] (ЕАА) афермер иаԥиҵеит ашьҭыбжьтә алассы-лассратә индукциа шьаҭас измаз ахархәага. Асигнал аиагаразы рхы иадырхәон арадиочастота акәымкәа, адгьыл ашьҭыбжьтә мҩангара. * 1886 — 1888 — анемец физик [[Герц, Генрих Рудольф|Генрих Герц]] ишьақәирӷәӷәеит «Максвелл» аматематикатә мҩала ииҳәахьаз афымцамхылдызтә цәқәырԥақәа шыҟоу (агенератори адкылагеи еиуеиԥшым наҟ-ааҟтәи рҭагылазаашьақәа раан аԥышәарақәа). Герц [[Вибратор Герца|адырдырга]] ҳәа ззиҳәаз ахархәага ахархәарала афымцамхылдызтә сигналқәа хара-хара, ҭелда рыҭареи рыдкылареи рзы қәҿиарала аԥышәарақәа мҩаԥигеит. * 1890 — афранцыз физик, анџьныр [[Бранли, Эдуар|Едуар Бранли]] иаԥиҵеит афымцамхылдызтә цәқәырԥақәа рҭаҩразы априбор, арадиокондуктор (ԥыҭрак ашьҭахь — [[когерер|акогерер]]) ҳәа зыхьӡиҵаз. Бранли иԥышәарақәа рҿы [[антенна|антеннақәа]] аҭел ахҵәахақәа раҳасабала ихы иаирхәоит. Едуар Бранли иԥышәарақәа рылҵшәақәа кьыԥхьын «Аелектрикцәа Жәларбжьаратәи реилазаара Абиуллетени» Франциатәи Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа аҳасабырбақәеи рҿы. * 1890 — урыстәылатәи аҵарауаҩ [[Наркевич-Иодко, Яков Оттонович|Иаков Оттон-иԥа Наркевич-Иодко]] адыд-мацәыс зцу аразриадқәа рҭаҩразы ихы иаирхәеит арадиодкылагатә хархәагақәа ркомпонент хадақәа змоу априбор-антеннеи адгьыли, иара убас аҭелтә трубкеи. Априбор иалнаршон афымцатә разриадқәа атмосфераҿы ашәҟәы рҭагалара 100 км рҟынӡа. * 1891-1892- Британиатәи аԥошьҭатә усбарҭа анџьныр хада Уилиам Прис қәҿиарала иԥишәон километрақәак (5 км рҟынӡа) еимыху агаҿа адкылара-дырраҭаратә станциақәа (Бристольтәи аӡыбжьахалагьы убрахь иналаҵаны) рыбжьара Морза анбан ала аиндукциатә сигналқәа рыҭара. * 1891 — [[Никола Тесла]] ([[Сент-Луис]], Аштат [[Миссури (штат)|Миссури]], Еиду Америкатәи Аштатқәа) алекциақәа раан ауаа ирбо-ираҳауа дахцәажәеит арадиосигнал хара-хара аиагара апринципқәа. * 1892 — англыз [[Крукс, Уильям|Уилиам Крукс]] раԥхьаӡа акәны системала дахцәажәеит афымцамхылдызтә цәқәырԥақәа рыла аинформациа аиагара апринципқәа. * 1893 — Тесла арадиодырраҭага апатент аиҭеит, амазгәыҭтә [[антенна]] аԥиҵоит, уи ахархәарала 1895 ш. арадиосигналқәа 30 миль инацәыхараны ириҭеит<ref name="cq">{{Cite web |url=http://news.cqham.ru/articles/detail.phtml?id=822 |title=Ко дню Радио |access-date=2008-01-06 |archive-date=2013-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112152413/http://news.cqham.ru/articles/detail.phtml?id=822 |url-status=live }}</ref>. * 1893-1894 рыбжьара — бразилиатәи апап, аҵарауаҩ [[Роберто Ланделл де Мора]] арадиосигнал аиагаразы аекспериментқәа мҩаԥигеит. Урҭ рылҵшәақәа иара ирылеиҳәомызт 1900 ш., аха ашьҭахь бразилиатәи апатент иоуит. * 1894 — апрофессор Ерих Ратенау Берлин амҵан зыццакра лаҟәу афымцамхылдызтә цәқәырԥақәа рыла асигналқәа рыҭаразы аекспериментқәа мҩаԥигеит. * 1894 — [[Маркони, Гульельмо|Гульельмо Маркони]], апрофессор [[Риги, Аугусто|Аугусто Рига]] идеиақәа рныррала, Генрих Герц инекролог аҿы ииҳәаз, арадиотелеграфиазы аекспериментқәа дрылагоит (раԥхьа — адырдырга Герци когерер Бранли рыла)<ref name="comments.ua">{{Cite web |url=http://comments.ua/?art=1183702106 |title=газета «КОММЕНТАРИИ». Знать и понимать |access-date=2008-01-06 |archive-date=2009-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090118133758/http://comments.ua/?art=1183702106 |url-status=live }}</ref>. 1894 шықәсазы имҩаԥыргоз Маркони иԥышәарақәа шьақәзырӷәӷәаша усҟантәи аҩыратә ршаҳаҭгақәа ҳәа акгьы ыҟаӡам аха. * 1894 — британиатәи афизик [[Лодж, Оливер Джозеф|Оливер Лоџь]]и Александр Мирхеди аелектронтә телеграфиазы аԥышәарақәа раԥхьатәи иаартны дырбара Оксфордтәи ауниверситет аԥсабаратә ҭоурых Амузеи атеатр аҿы имҩаԥысуаз алекциаҿы. Арбараан асигнал ааигәа иҟаз Кларендоновтәи акорпус аҿы иҟоу алабораториаҟынтәи идәықәҵан, атеатр аҿы априбор ала ирыдыркылеит 40 м ахьыбжьоу. Лоџьа иаԥиҵаз «афымцамхылдызтә цәқәырԥақәа рыдкылара ашәҟәҭагаларазы априбор» иалан арадиокондуктор — «Бранли итрубка» (Алоџьа «когерер» ҳәа хьӡыс изиҭаз) аршәшәага, афымцалашара ахыҵхырҭа, агальванометр. Акогерер аршәшәаразы, «Герц ицәқәырԥақәа» рахь имаз ацәанырра аамҭа-аамҭала аиҭашьақәыргылара хықәкыс иҟаҵаны, анаҩс рхы иадырхәон ма аҵәҵәа, мамзаргьы ажьаҳәа-ҿарԥага змаз арыԥҟьатә механизм. * Абҵарамза, 1894 — [[Калькутта]] ақалақь Аратуш аҿы сер [[Боше, Джагадиш Чандра|Џьагадиш Чандра Боше]] миллиметрак иҟоу асигнал аелектронтә дырраҭаразы аԥышәарақәа иаартны раарԥшра ауп. Уи адагьы, Боше иаԥиҵеит аџьуатә [[когерер]], аус аниуа маха-шьахала аршәшәара зҭахым * 1895 — англыз физик [[Резерфорд, Эрнест|Ернест Резерфорд]] арадиоцәқәырԥақәа рдетектҟаҵаразы иԥышәарақәа рылҵшәақәа икьыԥхьит рхыҵхырҭа хԥа аԥшьба миль инацәыхараны. Арадиоцәқәырԥақәа рыдкыларазы, Резерфорд Герц ирезонатор хаирҭәааит аҭел ҵаӷа иалху акәанҷ ала, аҩныҵҟа амахылдыз зыхьшьу аџыр гәыр аманы. Арадиоцәқәырԥатә импульсқәа рныррала-агәыр амхылдызра амырхуан, уи акәын амагнитометр иаанарԥшуазгьы. * Лаҵарамза 7, 1895 — [[Санкт-Петербург]] имҩаԥысуаз [[Русское физико-химическое общество|Аурыс физика-химиатә еилазаара]] аилатәараҿы, [[Александр Степанович Попов|Александр Степан-иԥа Попов]] алекциа «аихатәы ххырақәа афымцатә ҵысрақәа ишырзыҟоу азы» даԥхьоит, уаҟа Лоџьа афымцамхылдызтә сигналқәа рыла аԥышәарақәа еиҭаҳәо иааирԥшуеит уаанӡа Лоџьа ихы иаирхәахьаз зеиԥшла еиԥшу априбор. Убри аан Попов аиӷьтәра аконструкциа иалеигалеит. Попов иприбор аҷыдарақәа ируакын акогерер (Бранли итрубка) зыршәшәоз ажьаҳәа, уи уаанӡа еиԥш асааҭтә механизм аҟынтәи акәымкәа, зегь реиҳа ирыдыркылоз арадиоимпульс аҟынтәи аус ауан<ref name="Никольский">''Никольский Л. Н.'' [http://stasm.moeradio.ru//raznoe/hystory/hystory_041.html Кто «изобрёл» радио] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200311041851/http://stasm.moeradio.ru//raznoe/hystory/hystory_041.html |date=2020-03-11 }}</ref>. Уи адагьы иалагалан априбор аусура анырреи аҭышәынтәалареи шьҭызхуа [[реле|ареле]]. Иаахҵәаны иаҳҳәозар, Попов иприбор «афымцатә ҵысрақәа рыԥшаареи рҭаҩреи рзы априбор» ҳәа азҳәатәуп акогерер автоматла иршәшәаны. 1895 шықәса лаҵарамзазы априбор [[Лесной институт|Абнатә институт]] аметеостанциаҿы аҳауатә електромагниттә цәқәырԥақәа рыкра иазыманшәалан. Априбор ахьӡ — «аразриадотметчик» (ашьҭахь, «[[грозоотметчик|адыд-мацәыс зкуа]]») аиҭеит Аурыс физика-химиатә еилазааразы А. С. Попов иҩыза, иколлега, Абнатә институт афизика акафедра ашьаҭаркҩы [[Лачинов, Дмитрий Александрович|Д. Лачинов]] 1895 шықәса ԥхынгәымзазы зкурс «аметеорологиеи аҳауаҭҵаареи Рышьаҭақәа» 2-тәи аҭыжьымҭаҿы раԥхьаӡа акәны «аразриадметчик Попов» ихымҩаԥгашьа апринцип аазырԥшыз — убри ауп апрототип раԥхьатәи ахҳәаа<ref name=":0">Журнал Русского физико-химического общества. Т. XXVII. Вып. 8. С. 259 — декабрь 1895.</ref><ref>''Лачинов Д. А.'' Основы метеорологии и климатологии. — СПб, 1895. С. 460.</ref><ref>''Ржонсницкий Б. Н.'' Дмитрий Александрович Лачинов. — М.—Л.: Госэнергоиздат, 1955</ref>. * Ааԥын 1895 ш. — Маркони арадиосигнал шәкы-шәкы метра аҭара илиршеит<ref name="Шапкин">''Шапкин В. И.'' Радио: открытие и изобретение. — Москва: ДМК ПРЕСС, 2005. — 190 с., 98 ил.</ref>. * Рашәарамза 2, 1896 ш. — Маркони апатент азы азыҳәа ҟаиҵеит. * Цәыббрамза 2, 1896 — Маркони раԥхьаӡа акәны Солсбери акаршәраҿы иаԥҵамҭа аусура ауаа ирбо-ираҳауа иааирԥшит, арадиограммақәа 3 км ахьыбжьоу инаишьҭит<ref>{{cite web|url=http://www.computer-museum.ru/connect/marconi_1.htm|title=Какое радио изобретал Маркони Виртуальный компьютерный музей История компьютеров в СССР и за рубежом|access-date=2013-04-16|archive-date=2013-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510204154/http://www.computer-museum.ru/connect/marconi_1.htm|url-status=live}}</ref>. * 1897 — Оливер Лоџь арезонанстә лассра архиара апринцип аԥиҵеит<ref name="rp">{{Cite web |url=http://radioman-portal.ru/history/1/?page=11 |title=Летопись радиотехники: 1895—1899 |access-date=2008-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150621210923/http://radioman-portal.ru/history/1/?page=11 |archive-date=2015-06-21 |url-status=dead }}</ref>. * Ԥхынгәымза 2, 1897 — Маркони британиатәи апатент № 12039 иоуит «Аиагаратә аппарат аҿы афымцатә импульсқәеи асигналқәеи рыҭараҿы аиӷьтәрақәа». Зеиԥшла Маркони идкылага Попов идкылага еиҭанаҳәон, (еиӷьтәрақәак аманы)<ref name="Никольский"/>, уи аиагага — [[Риги, Аугусто|Рига]] аиӷьтәрақәа змоу [[Герц, Генрих Рудольф|Герц]] ивибратор. Шьаҭанкыла иҿыцын адкылага аханатә ателеграфтә аппарат иахьаҿакыз, аиагага Морза ацаԥха иахьадҳәалаз, уи ауп арадиотелеграфиатә еимадара алзыршазгьы. Маркони адкылагеи аиагагеи рзы аурак змоу антеннақәа ихы иаирхәеит, уи иалнаршеит аиагага амчхара иаалырҟьаны ашьҭыхра; уи адагьы [[детектор Маркони|Маркони идетектор]] [[детектор Попова|Попов идетектор]] аасҭа акырӡа ианыруан, уи Попов ихаҭагьы иазхеиҵон<ref>{{Cite web |url=http://www.gpntb.ru/win/mentsin/mentsin2d1c9.html |title=Н. И. Чистяков. Начало радиотехники: факты и интерпретация |access-date=2020-04-28 |archive-date=2020-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200125045923/http://www.gpntb.ru/win/mentsin/mentsin2d1c9.html |url-status=live }}</ref>. * Ԥхынгәымза 6, 1897 — Маркони Италиатәи арра-мшынтә базаҿы [[Специя (город)|Специа]] алаԥшҳәаа ацәаҳәа иахҟьаны ажәақәа «Viva l’Italia» аанашьҭит — 18 км ахьыбжьоу<ref>{{cite web|url=http://www.computer-museum.ru/connect/marconi_2.htm|title=Когда и кем было изобретено радио Виртуальный компьютерный музей История компьютеров в СССР и за рубежом|access-date=2013-04-16|archive-date=2013-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510191849/http://www.computer-museum.ru/connect/marconi_2.htm|url-status=live}}</ref>. * Абҵарамза, 1897 — Маркони «Бормот» иадҳәалоу о.Уаит аҿы раԥхьатәи еснагьтәи арадиостанциа аргылара (23 км.)<ref name="acmi">{{Cite web |url=http://www.acmi.net.au/aic/MARCONI_ITALY.html |title=Adventures in CyberSound |access-date=2008-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071103084812/http://www.acmi.net.au/AIC/MARCONI_ITALY.html |archive-date=2007-11-03 |url-status=dead }}</ref>. * Ԥхынҷкәынмза 18, 1897 — Попов Аурыс физика-химиатә еилазаара аилатәараҿы адырдырга «Герци» ихатә конструкциа адкылагеи ихы иархәаны (абжьаӡара — 230 м рҟынӡа) Урыстәыла раԥхьатәи [[Радиограмма|арадиограмма]] ииҭеит: «Герц»<ref name="Никольский"/>. * Ажьырныҳәамза, 1898 — арадио аус аҿы раԥхьатәи ахархәара ауп. Маркони (асыԥса иахҟьаны ателеграфтә ҭелқәа ахьҿахҵәаз анаҩс) Уельстәи ажурналистцәа [[Гладстон, Уильям Юарт|Уилиам Гладстон]] дызгаша ичымазара азы иҟарҵаз адырраҭарақәа риҭеит<ref name="comments.ua"/><ref>{{Cite web |url=http://www.india-whisky.org.uk/index_files/Page396.htm |title=madasafish<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2009-08-27 |archive-date=2009-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090818025241/http://www.india-whisky.org.uk/index_files/Page396.htm |url-status=dead }}</ref>. * Лаҵарамза, 1898 — Маркони раԥхьаӡа акәны архиаратә система ихы иаирхәеит. * 1898 — Маркони иааиртит Великобританиа раԥхьатәи [[Челмсфорд]] иҟоу «аелектронтә телеграф азауад», уаҟа аусура иалагеит 50-ҩык. * 1898 — А.С. Попов Аурыс Техникатә Еилазаара апремиа ианашьара 1898 ш. «афымцамхылдызтә ҵысрақәа рыдкылагеи ҭелда ателеграфҟаҵаразы априборқәеи раԥҵаразы»<ref name="chist">{{Cite web |url=http://www.computer-museum.ru/connect/radiojab.htm |title=Н. И. Чистяков. Ошибки в изложении истории надо исправить |access-date=2008-01-07 |archive-date=2007-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213150314/http://www.computer-museum.ru/connect/radiojab.htm |url-status=live }}</ref>. * Хәажәкырамза 3, 1899 — арадиоеимадара адунеи аҿы раԥхьаӡа акәны амшынтә еиқәырхаратә операциаҿы қәҿиарала ахархәара аҭан: арадиотелеграф ахархәарала аӷба каҳаит «Масенс» («Mathens») акомандеи апассаџьырцәеи еиқәырхоуп<ref name="rp"/><ref name="acmi"/>. * Лаҵарамза, 1899 — Попов ицхырааҩцәа [[Рыбкин, Пётр Николаевич|П. Рыбкин]]и [[Троицкий, Дмитрий Семёнович|Д.С. Троицки]]и акогерер адетектортә еффект рбеит. Ари аеффект шьаҭас иҟаҵаны, Попов аҭелтә трубкахь асигналқәа рыдкыларазы идкылага еиӷьитәит, «аҭелтә дкылага депеш» ҳәа апатент аиҭеит. * 1899 — сер Џьагадиш Чандра Боз ([[Калькутта]]) аџьуатә [[когерер]] аԥиҵеит. * 1900 — адгьылбжьахақәа [[Гогланд]]и [[Кутсало]]и рыбжьара арадиоеимадара қәҿиарала ахархәара аҭан амшынтә еиқәырхаратә операциаҿы — Гогланд азааигәара [[Генерал-адмирал Апраксин (броненосец)|аԥшаҳәатә хьчара акәылӡыӷба «Аинрал-адмирал Апраксин»]] аӷӷара ахыхра. Адгьылбжьаха Гогланд арадиостанциахь арадиотелеграфтә дырраҭарақәа аауан 25 миль инацәыхараны иҟоу, [[Котка]] иҟоу Урыстәылатәи Арра-Мшынтә база аиагаратә станциа аҟынтәи, уи ателеграфтә цәаҳәа Санкт-Петербург Адмиралтеира иадҳәалан. Аелектронтә телеграфҟаҵара аппаратура афирма Диукрете иҟанаҵеит. Арадиограммақәа [[Ермак (ледокол, 1898)|аҵааԥҽыга «Ермак»]] ала реимдара иалҵшәаны иара убасгьы еиқәырхан Финтәи аԥсыӡкыҩцәа [[Финский залив|Финтәи аӡыбжьахала]]ҿы аҵаа ҿыхны<ref>{{Cite web |url=http://www.nkj.ru/archive/articles/4597/ |title=Изобретение радио. Кто был первым? {{!}} № 3, 2006 год {{!}} Журнал «Наука и жизнь» |access-date=2008-01-08 |archive-date=2008-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115005446/http://www.nkj.ru/archive/articles/4597/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://rustrana.ru/article.php?nid=31567 |title=Броненосец береговой обороны "Генерал-адмирал Апраксин" |access-date=2007-03-03 |archive-date=2007-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070303173321/http://rustrana.ru/article.php?nid=31567 |url-status=dead }}</ref> * 1900 — Маркони арадио архиаратә системазы апатент № 7777 иоуит («Oscillating Sintonic Circuit»). * 1900 — афирма Диукрете аппаратура харҭәаан ахәаахәҭратә марка «Попов — Диукрете» ала иҭрыжьуаз ателеграфтә сигналқәа рлымҳа адкыларазы апатент змоу Поповтәи ҭелтә дкылага ала<ref name="Дюкрете">{{Cite web|url=http://nauchebe.net/2014/02/apparatura-iz-komplekta-iskrovoj-stancii-besprovolochnogo-telegrafa-proizvodstva-firmy-dyukrete-1904-g/|title=Аппаратура из комплекта искровой станции беспроволочного телеграфа производства фирмы Дюкрете 1904 г.|publisher=nauchebe.net|lang=ru|access-date=2020-01-19|archive-date=2020-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200123085607/http://nauchebe.net/2014/02/apparatura-iz-komplekta-iskrovoj-stancii-besprovolochnogo-telegrafa-proizvodstva-firmy-dyukrete-1904-g/|url-status=live}}</ref>. * 1900 — Попов иусумҭақәа ахьтәы медал Дуи адипломи рыла иалкаан Париж имҩаԥысуаз жәларбжьаратәи афымцатехникатә цәыргақәҵаҿы<ref name="cq"/>. * Ԥхынҷкәынмза 12, 1901 — Маркони Англиеи [[Ньюфаундленд|Ниуфаундленд]]и рыбжьара атрансатлантикатә радиеимадара раԥхьатәи асеанс мҩаԥигеит 3200 км ахьыбжьоу (анбан «S» [[Азбука Морзе|Морза анбан]] иаиҭеит). Уаанӡа уи шьаҭанкыла ҟалашьа амам ҳәа иԥхьаӡан. * 1904 — 1905 — [[русско-японская война|аурыс-иапонтәи аибашьра]], аибашьратә хҭысқәа рҿы арадиоеимадара раԥхьатәи массала ахархәара<ref>''Алексеев Т. В.'' Рождённая в горниле русско-японской войны. Радиосвязь в русской армии.// [[Военно-исторический журнал]]. — 2009. — № 5. — С.52-56.</ref>. * 1905 — Маркони асигналқәа хырхарҭала рыҭаразы апатент иоуит. * 1906 — [[Фессенден, Реджинальд Обри|Реџьинальд Фессенден]]и [[Форест, Ли де|Ли де Форест]]и ирбеит зыццакра лаҟәу асигнал ала арадиосигнал [[Амплитудная модуляция|амплитудатә модулиациа]] азура алыршара, уи иалнаршеит аефир аҿы ауаҩытәыҩсатә жәаҳәа аҭара. * 1909 — Маркони [[Браун, Фердинанд|Ф.Браун]]и афизиказы [[Нобелевская премия|Нобель ипремиа]] ранашьара «аелектронтә телеграфиа аҿиараҿы рылшамҭақәа разхаҵаразы»<ref>{{Cite web |url=http://n-t.ru/nl/fz/marconi.htm |title=Маркони (Marconi), Гульельмо. Лауреаты Нобелевской премии. Наука и техника |access-date=2008-01-08 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305043116/http://n-t.ru/nl/fz/marconi.htm |url-status=live }}</ref>. * 1916 — раԥхьатәи иааиԥмырҟьаӡакәа арадиодырраҭара — аштат [[Висконсин]] аҿы Морза икод аҿы иаарышьҭуа амш ауп. * 1919 — еилыргоу ауаҩытәыҩса ицәажәашьа раԥхьатәи арадиодырраҭара. * 1920 — акоммерциатә радиотранслиациа алагара. * 1924 — СССР арадиодырраҭара алагара. * 1933 — [[Армстронг, Эдвин|Едвин Армстронг]] ажәалагала ҟаиҵеит арадиодырраҭаразы ацәаҳәаҭбаатә [[Частотная модуляция|алассы-лассратә модулиациа]] (ЧМ) ахархәара аҭазарц, абри аамҭазы иҭҵаарақәа рылҵшәақәа рыла ԥшь-патентк иоуит. * 1946 — СССР арадиодырраҭара [[Метровые волны|МВ]] ЧМ<ref>''Миркин В. В.'' К истории советской радиосвязи и радиовещания в 1945—1965 гг.// Вестник Томского государственного университета. История. 2013, № 1 (21). — С. 202.</ref> алагамҭа<ref>{{Cite web|url=http://www.computer-museum.ru/connect/krugi6.htm|title=Виртуальный компьютерный музей|publisher=www.computer-museum.ru|access-date=2017-10-18|archive-date=2017-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20171024203811/http://www.computer-museum.ru/connect/krugi6.htm|url-status=live}}</ref>. * 1995 — Адунеи аҿы Норвегиа ([[Осло]]) раԥхьатәи ацифратә радиодырраҭара. * 2007 — Европа ицәырҵит ацифратә радиодырраҭара [[DAB+]] астандарт. * 2017 — Ԥхынҷкәын 13 рзы Норвегиа аҵыхәтәантәи FM-дырраҭагақәа аҵыхәтәантәи раҿыхра. Арадиоеимадара аԥҵара хацнаркит [[радиоастрономия|арадиоастрономиа]], [[радиометрология|арадиометрологиа]], [[радионавигация|арадионавигациа]], [[радиолокация|арадиолокациа]], [[Радиоэлектронная разведка|арадиоԥшыхәра]], [[Радиоэлектронная борьба|арадиоҿагылара]]<ref>Из истории изобретения и начального развития радиосвязи: Сб. док. и материалов/ Сост. Л. И. Золотинкина, Ю. Е. Лавренко, В. М. Пестриков; под. ред. проф. В. Н. Ушакова. — СПб.: изд-во СПбГЭТУ «ЛЭТИ» им. В. И. Ульянова (Ленина), 2008. — 288 с. — ISBN 5-7629-0932-8</ref> реиԥш иҟоу анаука-техникатә хырхарҭақәа, афымцалашара аҭҵаареи аҿиареи рҿы стимулны иҟалеит, аелектроника шьаҭас иаиуит. == Аусура апринцип == [[Афаил:Signal processing system-ab.svg|thumb|300px|Ашьҭыбжьтә информациа [[микрофон|амикрофон]] афымцатә дырга ахь ииасуеит, уи [[Радиопередатчик|аиагага]] иаԥнаҵо [[радиоволны|арадиоцәқәырԥақәа]] амодулиациа рзнауеит. Адкылага арадиоцәқәырԥақәа аднакылоит, амодулиациатә дырга еиҭашьақәнаргылоит, шьҭахьҟа ауаҩы изы иманшәалоу [[Громкоговоритель|абжьырдуга]] аформа ахь иианагоит]] [[Афаил:Amfm3-en-de.gif|thumb|300px|Амплитудеи (АМ) алассы-лассреи (FM) рыла амодулиациа зызу арадиоцәқәырԥақәа реиҿырԥшра]] Аиагаратә ган аҿы ([[радиопередатчик|арадиодырраҭага]]ҿы) иаԥҵахоит зыццакра ҳараку иалкаау алассы-лассра асигнал ([[несущий сигнал|изго асигнал]], «изго алассы-лассра»). Уи иақәырҵоит ирыҭатәу [[информация|аинформациатә]] дырга (абжьы, асахьа уҳәа), — изго алассы-лассра аинформациатә сигнал ала [[модуляция|амодулиациа]] мҩаԥысуеит. Амодулиациа зызу асигнал [[Электромагнитное излучение|арадиоцәқәырԥақәа]] раҳасабала аҭыԥ ахь аиагаратә [[Антенна|антена]] иахылҵуеит. Арадиоцәқәырԥақәа рыдкыларҭатә ган аҿы [[радиоприёмник|арадиодкылага]] иахьҭало адкыларҭатә антенна аҿы зыццакра ҳараку афымца ҟарҵоит. [[Фильтр (электроника)|Афильтрқәа]] рсистема антенна иақәыргылоу афымца рацәа рҟынтәи еиуеиԥшым арадиодырраҭагақәеи егьырҭ арадиоцәқәырԥақәа рхыҵхырҭақәеи рҟынтәи иалкаау анагаратә лассра змоу асигнал алнахуеит, [[Детектор (радиотехника)|адетектор]] уи аҟынтәи амодулиациатә информациатә (ихәарҭоу) дырга еиҭашьақәнаргылоит. Иҳауа асигнал арадиодырраҭага иаанашьҭуа маҷк еиԥшымзар алшоит еиуеиԥшым [[Электромагнитная помеха|аԥырхагақәа]] рнырра иахҟьаны. == Алассы-лассратә диапазонқәа == [[Афаил:Modulated radio signal frequency spectrum.svg|thumb|upright|Амплитуда-модулиациа зызу арадиосигнал [[Частота|алассы-лассратә]] спектр шьақәгылоуп [[Несущий сигнал|изго алассы-лассреи]] («C») [[Боковая полоса частот|аганахьтәи ацәаҳәақәеи]] («SB») рыла изго иҩахыкны, илаҟәны, урҭ роуп амодулиациатә сигнал аинформациа назго.]] {{кратное изображение | зона = right | направление = horizontal | заголовок = Адырраҭаратә антеннақәа: | зона_заголовка = center | зона_подписи = center | изобр1 = 2008-07-28 Mast radiator.jpg | ширина1 = 118 | подпись1 = {{center|{{small|абжьарашәышықәсатә радиостанциа;}}}} | изобр2 = FM broadcasting antenna Willans Hill.jpg | ширина2 = 114 | подпись2 = {{center|{{small|Арадиостанциа УКВ;}}}} | изобр3 = Superturnstile Tx Muehlacker.JPG | ширина3 = 110 | подпись3 = {{center|{{small|Ателехәаԥшратә аиагага ДМВ адиапазон}}}} }} [[Афаил:KWNR Continental 816R-5B SN 247.jpg|thumb|upright|УКВ ЧМ арадиостанциа KWNR аиагага, [[Лас-Вегас]], зымчхара 35 кВт иҟоу]] [[Афаил:SuperDISH121.jpg|thumb|upright=0.5|Аҩны ахыб аҿы [[Спутниковая антенна|аспутниктә еимадара антенна]]]] {{кратное изображение | зона = right | направление = horizontal | заголовок = | зона_заголовка = | фон_заголовка = | Подпись изображения = | зона_подписи = center | фон_подписи = | ширина = | изобр1 = HA0478-006 (6011470974).jpg | ширина1 = 140 | изобр2 = Cell-Tower.jpg | ширина2 = 108 | подпись = {{small|Аҩныҵҟатәи антенна змоу ҳаамҭазтәи амобилтә ҭел «(армарахь)». Еиуеиԥшым х-ҳак рантеннақәа амобилтә еимадара абааш «(арыӷьарахь)»}} }} [[Афаил:Radio-Telephone.jpg|thumb|upright|Аӷбатә УКВ арадиостанциа иааигәоу аимадаразы]] * Алассы — лассра лаҟәқәа (километрак иҟоу ацәқәырԥақәа) — f = 30-300 кГц (λ = 1-10 км). Арадиодырраҭареи ателехәаԥшреи рыпрактикаҿы ахархәара амоуп [[радиодиапазон|арадиодиапазонқәа]] ирмариоу реихшара: * Идуӡӡоу ацәқәырԥақәа (СДВ) — мириаметр иҟоу ацәқәырԥақәа; * Ацәқәырԥа хәхәақәа (ДВ) — километрак иҟоу ацәқәырԥақәа; * Абжьаратә цәқәырԥақәа (СВ) — гектарк иҟоу ацәқәырԥақәа; * Ацәқәырԥа кьаҿқәа (КВ) — адекаметртә цәқәырԥақәа; * Аультракьаҿ цәқәырԥақәа (УКВ) — 10 м иреиҵоу ацәқәырԥақәа. Адиапазон зеиԥшроу еиԥш, арадиоцәқәырԥақәа ирымоуп рхатәы ҷыдарақәеи аларҵәара азакәанқәеи: * [[Длинные волны|ДВ]] [[Ионосфера|ионосфера]] акыр иахәлабгоит, аҵакы хада рымоуп адгьылтә цәқәырԥақәа, урҭ адгьыл иахыкәшо ирылаҵәоит. Урҭ ринтенсивра, аиагага иацәыхарахацыԥхьаӡа, ирласны еиҵахоит; * [[Средние волны|СВ]] ионосфера ҽынла акыр иахәлабгоит, арҿиара араион адгьылтә цәқәырԥа иҳәаақәнаҵоит, ахәылбыҽха ионосфера ибзианы ианыԥшуеит, арҿиара араион ианыԥшуа ацәқәырԥа иҳәаақәнаҵоит; * [[Короткие волны|КВ]] хара-хара иаҵанакуеит ионосфера аныԥшрала мацара, аиагага акәша-мыкәша иҟоуп [[зона радиомолчания|арадиоҿымҭра азона]] ҳәа изышьҭоу, уи ашәагаа аиагаратә антена аҟазшьарбагақәеи, арадиосигнал алассы-лассреи, ионосфера аҭагылазаашьеи ирхьыԥшуп. Ҽынла еиҳа еиӷьны ирылаҵәоит еиҳа икьаҿу ацәқәырԥақәа (алассы-лассра ҳаракы змоу), уахынла еиҳа иауу (зыццакра лаҟәу). Иманшәалоу аҭагылазаашьақәа раан ацәқәырԥа кьаҿқәа хара-хара ирылаҵәар алшоит аиагага амчхара анмаҷу; * [[Ультракороткие волны|УКВ]] ишиашоу ирылаҵәоит, ишаԥу еиԥш, ионосфера ианыԥшӡом, аха, иалкаау аҭагылазаашьақәа раан, адгьыл кәымпыл ахыкәшара рылшоит атмосфера еиуеиԥшым аҿыгҳарақәа рҿы аҳауа ажәпарақәа реиԥшымзаара иахҟьаны. Аԥынгылақәа марианы ирывсуеит, алаларатә лшара ҳаракуп; * [[Сантиметровые волны|СВЧ]] аԥынгылақәа ирывсӡом, ишиашоу иубо аҳәаақәа ирҭагӡаны ирылаҵәоит. Рхы иадырхәоит «[[Wi-Fi]]», [[Сотовая связь|амобилтә еимадара]] уҳәа рҿы; * [[КВЧ]] аԥынгылақәа ирывсӡом, аԥынгылақәа реиҳарак ирныԥшуеит, ишиашоу иубо аҳәаақәа ирҭагӡаны ирылаҵәоит. Аспутниктә еимадаразы рхы иадырхәоит; * Агиперв ҳаракқәа аԥынгылақәа ирывсӡом, алашара еиԥш ианыԥшуеит, ишиашоу иубо аҩныҵҟа ирылаҵәоит. Ахархәара ԥкуп. == Арадиоцәқәырԥақәа рыларҵәара == Арадиоцәқәырԥақәа [[вакуум|авакуум]]и [[Атмосфера Земли|атмосфереи]] рҿы ирылаҵәоит, адгьыл ақәыԥшылареи аӡи дара рзы иҵәцам. Ус шакәугьы, [[дифракция|адифракциеи]] [[отражение волн|аныԥшреи]] реффектқәа ирыбзоураны, ишиашоу иубарҭам адгьыл ақәыԥшылара акәаԥқәа — ахәҭакахьала, хара-хара иҟоу реимадара алшоит. [[Распространение радиоволн|Арадиоцәқәырԥақәа ахыҵхырҭа аҟынтәи адкылага ахь рыларҵәара]] мҩақәак рыла аамҭакала имҩаԥысыр алшоит — ари аҩыза аларҵәара иахьӡуп «ашәахәарацәара». Алагамҭарацәареи алагылазаара апараметрқәа рыԥсахрақәеи ирыхҟьаны [[замирания|ашьхныԥсыларақәа]] цәырҵуеит ({{lang-en|fading}}) — аамҭала ирыдыркыло асигнал аҩаӡара аԥсахра. Анацәарацәара аан асигнал аҩаӡара аԥсахра мҩаԥысуеит [[Интерференция волн|аинтерференциа]] иахҟьаны, даҽакала иуҳәозар, иахьрыдыркыло аҭыԥ аҿы афымцамхылдызтә дәы аамҭала инаскьагоу адиапазон арадиоцәқәырԥақәа «реицҵалыҵ» ауп. == Ахархәара == === Арадиодырраҭара === Атермин «арадиодырраҭара» алагалан [[Фрейман, Имант Георгиевич|И.Г. Фреиман]]<ref>{{Cite web|url=http://archive.radio.ru/web/1990/06/078/|title=Стр. 78 журнала «Радио» № 6 за 1990 год|publisher=archive.radio.ru|access-date=2020-05-07|archive-date=2020-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815015428/http://archive.radio.ru/web/1990/06/078/|url-status=live}}</ref>, асовет Урыстәыла инарҭбааны ахархәара аиуа иалагеит 1921 шықәса раахыс, аԥошьҭақәеи [[телеграф|ателеграфқәеи]] Жәлар ркомиссариат Арадиотехникатә хеилак ақалақь хадақәа рҿы, агуберниатәи ауездтәи центрқәа 280 рҿы абжьырдугақәа рыла арадиодырраҭара аиҿкаара азԥхьагәазҭоз апрограмма анрыдыркыла. Адәахьтәи абжьырдуга ахархәарала еснагьтәи арадиодырраҭарақәа еиҿкаан 1921 шықәса рашәарамзазы Москва, нанҳәа 2 рзы Москва амҵантәи [[Люберцы|Лиуберц]] аусура иалагеит раԥхьатәи арадиоузел<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/organizatsiya-sistemy-gosudarstvennogo-upravleniya-radio-v-sssr-v-1920-e-gody-na-primere-tyumeni |title=''Зорина О. Я., Хажеева И. В.'' Организация системы государственного управления радио в СССР в 1920-е годы. |access-date=2020-05-07 |archive-date=2020-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809033105/https://cyberleninka.ru/article/n/organizatsiya-sistemy-gosudarstvennogo-upravleniya-radio-v-sssr-v-1920-e-gody-na-primere-tyumeni |url-status=live }}</ref>. Англыз термин «broadcasting» алеигалеит Сан-Хосе иҟоу аелектронтә телеграфиеи атехникеи рколлеџь ашьаҭаркҩы, арҵаҩы Ч.Херолд. Иара иргылеит ацыԥхьтә дырраҭага, уи ала еиҳарак аколлеџь уаанӡатәи, аус зуа аҵаҩцәа ирыдыркыло ажәаҳәатәи амузыкатәи программақәа дырбара далагеит. Херолд диит, изҳаит афермертә еилазаараҿы, уаҟа адәаҿы ажәла аиԥхьытта алаҵара иахьӡын «broadcasting» — «иԥхьыттара ҭбаа». Аиагага антенна игьежьу [[Диаграмма направленности|ахырхарҭа адиаграмма]] аман, даҽакала иуҳәозар, арадиоцәқәырԥақәа наҟ-ааҟ иахылҵуан, ақыҭанхамҩатә ҳәаақәҵара иаҿырԥшны, Херолд иирбагақәа ус рыхьӡ иҳәо далагеит. === Атәылауаҩратә радиоеимадара === : [[ГКРЧ|Урыстәыла Аҳәынҭқарратә ҳазылхратә еилакы]] аӡбамҭала (Арадиочастотқәа рзы Аҳәынҭқарратә комиссиа) Урыстәылатәи Афедерациа иахьаҵанакуа ахатәхаҿқәеи аиурист хаҿқәеи аграждантә еимадаразы 3 гәыԥк алассы-лассрақәа рзоужьуп: :* 27 [[МГц]] ([[Си-Би]], «Citizen's Band», аграждантә диапазон) — аиагага 10 [[Ватт|Вт]] рҟынӡа аҭыҵратә мчхара азин змоу. 27 МГц адиапазон змоу автомашьынатә [[Рация|рациақәа]] инарҭбааны ахархәара рымоуп атакси амаҵзурақәа рҿы арадиоеимадара аиҿкааразы, амашьынарныҟәцаҩцәа-ахарахысыҩцәа реимадаразы; :* 433 [[МГц]] ([[LPD (радио)|LPD]], «Low Power Device») — аиагага аҭыҵратә мчхара 0,01 Вт иреиҳамкәа [[Рация|арациақәа]] рзы 69 канал азоужьуп; :* 446 [[МГц]] ([[PMR446|PMR]], «Private Mobile Radio») — аиагага аҭыҵратә мчхара 0,5 Вт иреиҳамкәа арациақәа рзы аканалқәа 8 азоужьуп. === Абзиабаҩцәа ррадиоеимадара === [[Афаил:HF Base Station (2409139819).jpg|thumb|right|[[Радиолюбительская связь|Абзиабаҩцәа]] [[Короткие волны|рыцәқәырԥа кьаҿ]] [[Радиостанция (техническое средство)|арадиостанциа]]. Ҵаҟа — адкылага ([[Трансиверная радиостанция|атрансивер]]), уаҟа — [[Коэффициент стоячей волны|КСВ]] ашәага-зага иақәзыршәо ахархәага]] Арадиобзиабаратә еимадара — ганрацәалатәи техникатә [[хобби]]оуп, уи ахықәкы иазоужьу арадиочастотқәа рдиапазонқәа рҿы арадиоеимадарақәа рымҩаԥгараҿы иаарԥшуп. Уи хәҭак аганахь ахырхарҭа амазар алшоит; иаҳҳәап: * Абзиабаҩцәа рыдкылара-дырраҭаратә аппаратуреи [[антенна|антеннақәеи]] реиҿкаареи рыргылареи; * Арадиоеимадаразы еиуеиԥшым аицлабрақәа рылахәхара ([[радиоспорт|арадиоспорт]]); * Имҩаԥгаз арадиоеимадарақәеи / мамзаргьы еиуеиԥшым аимадарақәа рымҩаԥгаразы ирырҭо [[Радиолюбительские дипломы|адипломқәеи]] рышьақәырӷәӷәаразы идәықәҵахо [[QSL-карточка|акарточка-квитанциақәа]] [[Коллекционирование|реизгара]]; * Ихароу аҭыԥқәа рҟынтәи, мамзаргьы абзиабаҩцәа ррадиостанциақәа ([[DXing]]) шамахамзар аус ахьырымуа аҭыԥқәа рҟынтәи аус зуа арадиобзиабаратә станциақәа арадиоеимадарақәа рыԥшаареи рымҩаԥгареи; * Иалкаау шәахәақәак рыла аусура ([[телеграф|ателеграфиа]], [[Однополосная модуляция|цәаҳәак змоу]] ма [[Частотная модуляция|алассы-лассратә модулиациа]] змоу [[телефония|ателефониа]], [[цифровые виды связи|ацифратә еимадаратә хкқәа]]); * УКВ аҿы арадиоцәқәырԥақәа Амза ([[EME]]), [[Полярное сияние|аполиартә каҷҷара]] азонақәа («Аврора»), [[Метеорный поток|аметеортә рҩашқәа]], арадиобзиабаратә [[ИСЗ]] ала аретранслиациа рхархәарала аимадара; * Аиагага амчхара маҷ ([[QRP]]), имариаӡоу аппаратураҿы аусура; * Арадиоекспедициақәа рылахәхара-активла арадиобзиабаҩцәа ахьыҟам апланета ихароу, анеира ахьыуадаҩу аҭыԥқәеи аҵакырақәеи рҟынтәи аефир ахь ацәырҵра ауп. Акомпиутертә ҳақәа [[AMPRNet]] рҿы аимадара алыршахоит абзиабаҩцәа ррадиостанциақәа рыла. == Шәахә. иара уб. == * [[Радиотелефон|Арадиотелефон]] * [[Интернет-радио|Аинтернет-радио]] * [[Студенческое радио|Астуденттә радио]] * [[Когнитивное радио|Акогнитивтә радио]] * [[Метеорная радиосвязь|Аметеортә радиоеимадара]] * [[Радиореклама|Арадиореклама]] * [[Цифровое радио|Ацифратә радио]] * [[Забавы с радио|Арадио ала ахәмаррақәа]] == Азгәаҭақәа == '''Акомментариқәа''' {{Reflist|group="*"}} '''Ахыҵхырҭақәа''' {{Reflist}} == Алитература == * ''[[Айсберг, Эжен|Айсберг Е. Д.]]'' Радио?… Это очень просто! Перевод с французского М. В. Комаровой и Ю. Л. Смирнова под общей редакцией А. Я. Брейтбарта. 2-е издание, переработанное и дополненное — М.-Л., Энергия, 1967 — (МРБ: [[Массовая радиобиблиотека]]; Вып. 622). * ''Борисов В. Г.'' [[Юный радиолюбитель]]/ В. Г. Борисов. — 8-е изд., перераб. и доп. — М. : Радио и связь, 1992. — 409,[1] с. — ([[Массовая радиобиблиотека]]; Вып. 1160). ISBN 5-256-00487-5. == Азхьарԥшқәа == * ''Никольский Л. Н.'' [http://stasm.moeradio.ru//raznoe/hystory/hystory_041.html Кто «изобрёл» радио]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200311041851/http://stasm.moeradio.ru//raznoe/hystory/hystory_041.html |date=2020-03-11 }} * ''Меркулов В.'' [http://www.computer-museum.ru/connect/marconi_1.htm Какое радио изобретал Маркони?] * ''Меркулов В.'' [http://www.computer-museum.ru/connect/marconi_2.htm Когда и кем было изобретено радио] * [http://www.aragul.com/gl3.htm Отец-основатель. Человек системы или системный человек] * [http://radiation-hiend.narod.ru/Popov.htm Александр Степанович Попов] * [http://www.ieee.org/portal/site/tionline/menuitem.130a3558587d56e8fb2275875bac26c8/index.jsp?&pName=institute_level1_article&TheCat=1008&article=tionline/legacy/inst2005/may05/5w.fhistory.xml& Электротехнический институт IEEE. Первая демонстрация радиоприёма А. С. Поповым отмечена как историческое достижение]{{In lang|en}} * [http://jcverdier.museum.online.fr/nouvellepage3.htm Аппараты Эжена Дюкретэ]{{In lang|en}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:радио}} [[Акатегориа:Арадиоеимадара| ]] [[Акатегориа:Асигнал анашьҭра алагылазаара]] [[Акатегориа:Арадиодырраҭара]] [[Акатегориа:Аныҟәгагақәа рформатқәа]] [[Акатегориа:Аинфраструктура]] [[Акатегориа:Аимадара]] 90mdacrbvr5o2ipasplf55jd4boyje5 Акатегориа:Апацифистцәа атәылақәа рыла 14 56030 176475 173243 2026-11-07T17:47:14Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа аҭәылақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176475 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Pacifists by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:пацифистцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа атәылақәа рыла| пацифистцәа]] [[Акатегориа:Апацифистцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ауаа аполитикатә ориентациалеи атәылақәа рылеи]] 2ev4nmoi2vleicjskdp5614xdy8cbqy Аҵара 0 56722 176563 174598 2026-11-07T23:31:23Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176563 wikitext text/x-wiki [[Афаил:"Education" by George Danhires - panoramio.jpg|thumb|<center>Ашьаҟа «''Аҵара''» <br> аскульптор Џьорџь Денхаирс,<br> ақалақь [[Сидни (Огайо)|Сидни]], аштат [[Огайо|Огаио]], [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]]</center>]] '''Аҵара''' — [[Личность|ахаҭара]] [[Воспитание|ааӡареи]] [[Обучение|арҵареи]] рсистема, иара убас ирҳау адыррақәа, аҟазарақәа, [[навык|аԥышәарақәа]], [[Аксиология|ахәшьаратә шьақәгылашьақәа]], афункциақәа, аусуреи акомпетенциақәеи рԥышәа аизак<ref>{{Статья|заглавие=Федеральный закон "Об образовании в Российской Федерации"|ссылка=http://минобрнауки.рф/документы/2974|язык=|издание=|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013220234/http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8B/2974|archive-date=2013-10-13}}</ref>. Ажәа инарҭбаау аҵакала, аҵара — ахаҭара ахшыҩи, аҟазшьеи, ацәеижьтә лшарақәеи рышьақәгылара апроцесс ма аалыҵ. Аҽаӡәы иԥышәа иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иӡӡом ауаҩы иҿы, иара ауаажәларраҿы еицылоит ауаа рыхшыҩ аҿиареи аилибакааразы ирымоу алшареи ирыбзоураны, уи аԥышәа аизгара [[Акультура|акультура]] еиԥш иҟоу аҟалара ашьақәгылара алнаршеит. Акультура — аӡәы иԥышәа мацара акәымкәа, ауаажәларра рԥышәа зегьы аидкыла ауп. Абиԥара ҿыцқәа акультура аҩнуҵҟа еизыргаз, арҭ адыррақәа реимадара апроцесс ауп аҵара закәугьы. Ауаажәларра аҵара хықәкыла анагӡаралшара арҭоит аҵараиурҭақәа рыла: [[детский сад|ахәыҷбаҳчақәа]], ашколқәа, [[колледж|аколлеџьқәа]], [[университет|ауниверситетқәа]] уҳәа аусҳәарҭақәа рыла, аха адырреизырҳара алшарагьы мап ацәкӡам, аиҳаракгьы аинтернет инарҭбааны иахьыманшәалоу инамаданы<ref>George F. Kneller. Introduction to the Philosophy of Education. New York: John Wiley and Sons, 1971. P. 20—21</ref>. Абжьааԥнытәи аилкаараҿы аҵара, егьырҭ зегь рыдагьы, иаҵанакуеит, аиҳаракгьы, арҵаҩы аҵаҩцәа разыҟаҵареи рааӡареи рыла иԥкуп. Уи аԥхьареи, [[Аҩыра|аҩреи]], аматематикеи, аҭоурыхи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәеи дырҵара акәзар алшоит. Азанааҭ ҭшәақәа рыла арҵаҩцәа, иаҳҳәап [[астрофизика]], [[право|азин]], [[география|агеографиа]], ма [[зоология|азоологиа]] реиԥш иҟоу, иарбоу амаҭәарқәа роуп иддырҵар рылшо. Аҵарадырра азанааҭ иацлоит аҵара зҵо ирызҳацыԥхьаӡа. Иҟоуп иара убас [[Профессиональное образование|азанааҭтә ҟазара]] арҵара, иаҳҳәап, аԥсҟы акра. Аҵара адагьы иҷыдоу аусҳәарҭақәа рҿы иҟоуп иара убас адырреизырҳара, иаҳҳәап, [[Интернет|Аинтернет]] ахархәарала, аԥхьара, [[музей|амузеиқәа]] рҭаара, мамзаргьы хаҭалатәи аԥышәа. Азеиԥши иҷыдоу аҵарадырреи рыҩаӡара зыхҟьо аарыхра аҭахрақәа, аҭҵаарадырреи, атехникеи, акультуреи рҭагылазаашьа, иара убас ауаажәларратә еизыҟазаашьақәа роуп. [[Пифагор]] иазгәеиҭахьан, «аҵара даҽаӡәы ицеиҩушаргьы ҟалоит, даҽаӡәы иҭаны ухаҭа иумырӡыр ҟалоит» ҳәа. «Инеидкыланы ҵарала ауп ауаа аԥстәқәа излареиԥшым, аеллинцәа — аварварцәа, зхы иақәиҭу — атәцәа, афилософцәа — анхацәа», — ҳәа иԥхьаӡон иара<ref>iph.ras.ru/uplfile/root/biblio/ps/ps13/7.pdf с. 70</ref>. Аурыс ажәа «аҵара» еидос агәаларшәара иаднакылоит ({{lang-el|εἶδος}} — аԥшра, ахаҿсахьа), уантәи иаауеит алатынгьы. «Аформа» иаҷыданы, цәеижьтә дыррак аҳасабала ({{lang-el|μόρφωσις}} — аԥшра, ахаҿсахьа, алат. аналог — {{lang-la|forma}}, аформа), ари «ахаҿсахьа» интеллигибельтәуп (ихшыҩеилкааратәу, идырратәу, ахәыцра иалоуп), аха аидеиа (ма [[пайдейя|паидеиа]]) иаҷыданы, ихыркәшоуп, агхақәа амаӡам. Уи иахылҵуа алат. educatio, иаанагоит, акы иалкаау аформахь, инаӡоу асистемахь, мамзаргьы «еидос» ахь анагара<ref>{{Cite web |url=http://esxatos.com/eger-rannee-hristianstvo-grecheskaya-paydeyya |title=Вернер Йегер — Раннее христианство и греческая пайдейя<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2015-01-15 |archive-date=2015-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321143038/http://esxatos.com/eger-rannee-hristianstvo-grecheskaya-paydeyya |url-status=dead }}</ref>. [[Афаил:Schoolgirls in Bamozai.JPG|мини|[[Афӷанисҭан|Афгантәи]] апровинциа [[Пактия|Пактиа]] ақыҭа Бамозаи ашколхәыҷқәа (2007 шықәса). Ари ақыҭаҿы ашколтә хыбра ыҟаӡам, аҽазыҟаҵарақәа адәаҿы имҩаԥысуеит]] [[Право на образование|Аҵара азин]] иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәоуп амилаҭтәи, жәларбжьаратәи, азинтәи актқәа рыла, иаҳҳәап, [[Европейская конвенция о защите прав человека и основных свобод|ауаҩы изинқәеи ахақәиҭра хадақәеи рыхьчаразы Европатәи аконвенциеи]], [[ООН|ЕАР]] 1966 шықәсазы иаднакылаз [[Международный пакт об экономических, социальных и культурных правах|аекономикатәи, асоциалтәи, акультуратәи зинқәа рзы Жәларбжьаратәи апакти]] рыла. Ихымԥадатәиу аҵарадырра ауаҩы ихаҿыдатәразы хархәагак аҳасабала алшарақәа реилкаара адемократиатә уаажәларраҿы ицәырнагеит иҳәынҭқарратәым, уимоу [[семейное образование|аҭаацәаратә ҵара]]зы аҵысра аҿиара, абжьаратә азеиԥшҵаратә школқәа рпрограммаҿы (мамзаргьы [[Начальная школа|алагарҭатә школ]] ахыркәшара ашьҭахь) аҵаҩы ҭакԥхықәрала иалхра иазку акурсқәа реиҳатәразы (аҭаацәеи арҵаҩцәеи алархәны), ауаҩы активла иԥсҭазаара зегьы иалагӡаны адырреизырҳара адгылара аҭара, иааиԥмырҟьаӡакәа аҵарадырра (аҵаратә ҭахра цәырҵцыԥхьаӡа), ашколнҭыҵтәи, [[Дистанционное образование|адистанциатәи]], иназыцҵоу аҵареи уҳәа уб. иҵ. == Аҵарадырра азнеишьақәа == Антикатәи аамҭазы ишьақәгылахьан аҵаразы ихадоу ҩ-знеишьак: акультураԥшреи аԥсабараԥшреи. Арҭ азнеишьақәа аклассикатә еиҭаҳәарақәа ируакуп еицырдыруа анемец [[педагог|рҵаҩы]] [[Дистервег, Адольф|А. Дистервег]] (1790—1866) истатиа «Аҵараҿы аԥсабараԥшреи акультураԥшреи ирызкны»<ref>{{Cite web |url=http://makarenko-museum.ru/Classics/Diesterweg/Diesterweg_Adolf_Nature_and_Culture.htm |title=Дистервег А. О природосообразности и культуросообразности в обучении<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2013-03-17 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714141935/http://makarenko-museum.ru/Classics/Diesterweg/Diesterweg_Adolf_Nature_and_Culture.htm |url-status=live }}</ref>. === Акультураԥшра змоу азнеишьа === Акультураԥшра адгылаҩцәа агәаанагара рымоуп аҵара аихшьаалақәа аҵара зҵо иҽазышәареи (игәақәкреи) «дызланагалаз» акультуратә ҭагылазаашьеи (иазхаша ашколтә хыбрақәа, арҵаҩцәа, акрыфарҭақәа, ашәҟәқәа змоу абиблиотекақәа, уажәы — аклассқәеи аҩни рҿы акомпиутерқәа уҳәа рыҟазаара) роуп изхьыԥшу ҳәа. Аҵара зҵо [[Биоразнообразие|рыԥсабаратә лшарақәа реиуеиԥшымра]], аиашазы, иазхьаԥшцәом. Иарбоу азнеишьа ахаҭарнакцәа аӡәырҩы (иаагозар, [[Лысенко, Трофим Денисович|Т. Д. Лысенко]]и асовет педагогикаҿы урҭ рышьҭанеицәеи) аҵаразы аԥсабаратә лшарақәа рыҟазаара афакт ахаҭа мап ацәыркуан. Ари азнеишьа иаҟазшьарбагоу ҷыдароуп иаку апрограммала, темпк ала уҳәа зегьы разыҟаҵара. Ас еиԥш азнеишьа қәҿиарала аусуразы, амала, аҵаҩцәа рықәҿиарақәа иааиԥмырҟьаӡакәа рхылаԥшреи иззымҵо ралыршәшәареи хымԥада иаҭахуп, уи хар амамкәа ианаалар алшоит, иаагозар, аамҭа кьаҿк иалагӡаны азанааҭтә лыԥшаара, мамзаргьы азанааҭә дырра аизырҳара акурсқәа рҿы. Аха ари адҵа аилагараан (уи, ҳәарада, «агәҭакы бзиа хаҭақәа» рыла ихырҩоит) изҭахым ма аҵара злымшо аргама, иҵәахны рҿагыларала (иаилҳаркаап, иарбоу апрограммеи иадгалоу азнеишьеи рыла шакәу) ас еиԥш иҟоу агәыԥ аҵара ақәҿиарақәа лаҟәуа ишалаго, иалкаау аҭагылазаашьақәа раан ас еиԥш аҵара иҵоурам алҵшәақәа уи иҵоуроу ахәҭақәа раасҭа хара ишеиҳау. Ас еиԥш иҟоу аиԥҟьарақәа рхрестоматиатә ҿырԥштәқәа ааигахьан [[Коменский, Ян Амос|И. А. Коменски]] «Адидактика ду» аҟны (уантәи Аԥсабара аргама иланамҵаз аус знапы алакызарц иаҿу ауаҩы изкны ицеит ибзиаӡаны еицырдыруа аҳәамҭа «Алира зауз аҽада»). Зыӡбахә ҳәоу ацәырҵрақәа асовет школ аԥсҭазаара аҟынтәи аҿырԥштәқәа рыла инарҭбааны ирыхәаԥшуп, иаагозар, апроф., апед.ҭҵ.рдок. [[Кумарин, Валентин Васильевич|В. В. Кумарин]] иҩымҭақәа рҿы<ref name=autogenerated2>''[[Кумарин, Валентин Васильевич|В. В. Кумарин]]''. [http://makarenko-museum.ru/lib/Science/Kumarin/KUMARIN.htm Педагогика стандартности или почему детям плохо в школе] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190414030232/http://makarenko-museum.ru/lib/Science/Kumarin/KUMARIN.htm |date=2019-04-14 }} М., 1996</ref>. Убас, хәҭакахьала, иубоит аиԥшьра, аҵаратә қәымҿиарақәа ирыхҟьаны инеиԥынкыланы ашколхәыҷқәа аӡәырҩы зны агәырҩақәа, нас агәкаҳарақәеи апсихосоматиатә чымазарақәеи рахь ианкылнаго. Ахәшьарақәа мчыла, ма аарла илганы рықәыргылараан — аҿар рааӡараҿы аморалтә еицакра дуқәа уҳәа уб. иҵ. Хыхь зыӡбахә ҳәоу ашәҟәы аҟынтәи афакт: [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи Аимпериаҿы]] ([[XIX век|XIX ашәышықәса]] аҩбатәи азбжа) агимназиа акурс наӡа иалго аҵаҩцәа рыхәҭа аарла еиҳан 1-тәи акласс иҭалаз рхыԥхьаӡара аҟынтәи 10 % — уи ашкол зегьы рзы ихымԥадатәины ишыҟамызгьы. Урҭ ашықәсқәа рзы [[Норвегиа|норвегиатәии]] [[США|америкатәии]] арҵаҩцәа рыҭҵаарақәа иаадырԥшит (иззымҵо аарла рыхәшьаралгареи рыҭцареи аныҟамла) ари арбага [[Аҩадатәи Америка|нхыҵ америкатәи]] ашкол азгьы [[Европа|европатәи]] ашкол азгьы абжьааԥнытәик еиԥш ишыҟаз, даҽакала иуҳәозар, урыстәылатәи ахәыҷқәа уи аганахьала аҳәаанырцәтәи рықәлацәа иагьшреиӷьымыз, иагьшреицәамыз. Даҽакала иуҳәозар, азеиԥшҵаратә школ аҿы жәашықәсатәи аҵара аиура аан (зегьы ирзеиԥшу) апрограмма џьбарала ас еиԥш ашкол ианымаало инықәырԥшшәа згәы бзиоу ахәыҷқәа рыхәҭа 90 % раҟара иҟалоит. Еиуеиԥшым ачымазарақәа алаҵәаны ианыҟоу, аекологиатә ҭагылазаашьа анеицәахо, ари апроцент иацлоит. Убри аҟнытә ихымԥадатәиу азеиԥшҵаратә школ аҿы, аҵаҩцәа рхықәкқәеи рыԥсабаратә лшарақәеи хкы рацәала измоу азанааҭуаа гәыԥҩык ргәаанагарала<ref name=autogenerated2 />, иара убри аамҭазы, планла аилыршәшәара аныҟам, аԥсабараԥшра апринцип еиҳа ианаалоит. ==== Еицырдыруа ахаҭарнакцәа ==== * [[Гербарт, Иоганн Фридрих]] (1776—1841). * [[Выготский, Лев Семёнович|Выготски, Лев Семион-иԥа]] (1896—1934) асовет педагогикаҿы хыԥхьаӡара рацәала ишьҭанеицәеи. ==== Асахьаркыратә литератураҿы аарԥшра ==== * ''[[Булгаков, Михаил Афанасьевич|Булгаков М. А.]]'' [[Собачье сердце|Ала агәы]]. М., 1987 ш. — асовет школ аҿы акультураԥшра змоу азнеишьа ахархәара аҽазышәарақәа рсахьаркыратә ҭыхымҭа (гротесктә стильқәак рыла). Ианаԥҵаха инаркны АСРР (1925) 1987 ш. рҟынӡа [[Самиздат]] мацараҿы акәын иахьрылаҵәоз. === Аԥсабараԥшра змоу азнеишьа === [[Античность|Антикатәи аамҭазы]] аӡәырҩы игәарҭеит ауаҩы илшарақәа (иаагозар, арратә ҟазарақәагьы убрахь иналаҵаны) акыр иара игәаԥхара, ичҳара, иҽадцалара, иманшәалоу адәахьтәи аҭагылазаашьақәа (арҵаҩцәа, акрыфара уҳәа уб.иҵ.) рымацара шракәым изхьыԥшу, ишакәхалак аханатә ишышьақәыргылоу. Усҟантәи адунеиеилкаара аҩаӡара инақәыршәаны, ари адәныҟатәи амч [[абырзенцәа]] «[[фатум]]», индиаа «[[карма]]», аурысқәа «[[судьба|алахьынҵа]]» (азԥхьаҳәаақәҵара) уҳәа ҳәа ахьӡ аҭан. Адинхаҵарақәа русзуҩцәа иарбоу ацәырҵра уажәынынӡагьы дарбанзаалак ауаҩы иҷыдоу нцәахаҵаратә хықәкны аилыркаара ирҭоит (иаҳҳәап, амиссиа, ақьырсианраҿы «[[Крестный путь Иисуса Христа|аџьартә мҩа]]»). Иарбоу ацәырҵра аҭҵаарадырратә еилыркаара ааигәа [[Генетика|агенетика]] ақәҿиарақәа инарымаданы ирыҭан, аиҳаракгьы ауаҩы [[геном|игеном]] раԥхьатәи ашифр аартреи еиуеиԥшым ауаа ргеном акыр аиуеиԥшымзаара, еиуеиԥшым агенқәеи ауаҩы еиуеиԥшым ицәырҵрақәа рыҟазаареи рхышәаҵышәеи реимадара хыԥхьаӡарала иаазырԥшыз анаҩстәи аҭҵаарақәеи рышьҭахь. Аха ас еиԥш иҟоу агәаҭарақәа инарықәыршәаны [[Квинтилиан|Марк Квинтилиан]] агәыԥқәа ркомандирцәа ралԥшаараан ирабжьигон еиҳа агәырҵҟәыл бзиа змоу арԥарцәа алырхларц, [[Коменский, Ян Амос|И. А. Коменски]] 500 шықәса раҟара раԥхьа — ашколхәыҷқәа рыԥсабаратә лшарақәа инарықәыршәаны аҵара ддырҵаларц, арҵаҩцәа, ма аҭаацәа ргәазыҳәара мацара акәымкәа. Абасала, аԥсабараԥшра змоу азнеишьаан ашкол аҿы иқәыргылатәуп, иӡбатәуп абарҭ адҵақәа: Дарбанзаалак аҵаҩы иԥсабаратә лшарақәа реилазаашьеи рхышәаҵышәеи ралкаара (дыррақәак ԥышәарыла рымҽхак маҷ ашьҭкаарагьы убрахь иналаҵаны). Иаарԥшыз алшарақәа ауаажәларратә лшарақәеи аҭахрақәеи, иара убас иарбоу аҵаҩы ихатә гәазыҳәарақәеи иҟазшьақәеи ирықәшәо реизырҳара, рышьақәгылара (рааӡара), рҵара. Иахьатәи аамҭазы ЕАА Мраҭашәаратәи Европа атәылақәеи инадыркны Иапонианӡа иҿиоу атәылақәа реиҳарак рҿы азеиԥшҵаратә (жәлартә) школқәа аԥсабараԥшра змоу азнеишьа ашьаҭала ишьақәыргылоуп. ==== Еицырдыруа ахаҭарнакцәа ==== * [[Квинтилиан|Квинтилиан Марк]] * [[Коменский, Ян Амос|Коменски, Иан Амос]] * [[Локк, Джон|Локк, Џьон]] * [[Песталоцци, Иоганн Генрих]] * [[Дистервег, Адольф]] * [[Ушинский, Константин Дмитриевич|Ушински, Константин Дмитри-иԥа]] === Аилкааратә аппарат аҿы еиуеиԥшым азнеишьақәа раан аиԥшымзаарақәа === Ааӡареи аҵареи рызҵаарақәа жәпакы акыр еиуеиԥшымкәа иӡбахоит (ишиашоу иаҿагылаҵәҟьогьы убрахь иналаҵаны), аҭакҳәаҩ аҵара азнеишьа дшадгыло зеиԥшроу еиԥш. Ас еиԥш адгылара ааԥшуеит ахархәара змоу аилкаарақәа рсистемаҿгьы. Убас, акультураԥшра адгылаҩцәа аҵара «аҵарадырра» ҳәа иашьҭоуп, аԥсабараԥшра — «аҵаралашара» ҳәа иашьҭоуп (иҟоу аҵара ддырҵоит, аҿыцрҵара алшоит аҭыԥ ҭацә аҿгьы), уи азы жәлар рҵара аусзуҩцәа — «аҵарарлашаҩцәа» ҳәа ирышьҭоуп. Акультураԥшра змоу азнеишьа иазҷыдароуп аилкаарақәа «алшарақәа рҿыцҟалара» (акьыбачымазарақәа иахьреиԥшу иахҟьаны «алшарақәа рышьақәыргылара» ҳәа ианеиҭаркуа маҷӡам), аҟазшьарба «аԥсабаратә» «алшарақәа» рганахьала атәамбара, иара ажәа «[[способности|алшарақәа]]» «[[задатки|ацааира]]» ала аԥсахра. Убри аҟнытәи иаауеит ачынуаа аӡәырҩы аҵара аҟынтәи ажәа аелита (иалԥшаау ахәҭа) ахшыҩтә џьа аусзуҩцәа рымацара аҵанакуеит ҳәа агәрагара алаҵәара («аҟазацәа — ахьтәы напқәа» ареволиуциа ҟалаанӡатәи алакәқәа рҿы ауп иахьаанхаз), убри инамаданы, иаагозар, урыстәылатәи азеиԥшҵаратә школ зегьы акыр шықәса ҵуеит (ауаажәларра рылшарақәеи рҭахрақәеи ҳасаб рзымукәа ишаԥу еиԥш) иреиҳаӡоу ашкол аҽазыҟаҵаразы «аҽақәнаршәоижьҭеи». === Арҵара аиерархиара аԥсабараԥшра змоу знеишьа хкык аҳасабала === Иахьатәи адыррақәа рсистемаҿы аҽышьақәнарӷәӷәеит аилкаара «аҵара хада», уи иаанагоит аҵара анаҩстәи аҩаӡара аиураан (аиуразы агәҭакра) аԥхьатәи аҵара аҩаӡара амазаара. Аиерархиа (аҭҵаарадырратә, анџьныртә уҳәа акариера аганахьала) иаармарианы абас иарбоуп: # [[Начальная школа|алагарҭатә ҵара]]; # [[среднее образование|абжьаратә (азеиԥш) ҵара]]; # [[среднее (полное) образование|абжьаратә (ихарҭәаау) ҵара]]; # [[Среднее профессиональное образование в России|абжьаратә (азанааҭтә) ҵара]]; # [[Высшее образование|иреиҳау аҵара]] [[бакалавр|абакалавриат]]; # [[магистр|амагистратура]]; # [[аспирантура]] (аинтернатура, аординатура, адиунктура) ([[Кандидат наук|аҭҵаарадыррақәа ркандидат]] ҳәа [[Учёная степень|аҭҵаарадырратә ҩаӡара]] аиураан), # [[докторантура|адокторантура]] ([[доктор наук|аҭҵаарадыррақәа рдоктор]] ҳәа аҭҵаарадырратә ҩаӡара аиураан). # [[Дополнительное профессиональное образование|анаҩстәи азанааҭтә еиӷьтәра]] Убри аан еиуеиԥшым атәылақәа рҿы иарбоу аиерархиа аҩаӡарақәа рхыԥхьаӡараҿы иалкаау (акрызҵазкуа) аиԥшымзаарақәа ыҟоуп. Убас, [[Франциа]] 9 шықәса аҵара (ихарҭәаам абжьаратә) ашьҭахь, аԥышәарақәа рылҵшәақәа рыла, абжьаратә школ 10—12-тәи аклассқәа рҿы аҵаразы (фактла, иреиҳау аҵараиурҭахь аҽазыҟаҵара) азин роуеит 9-тәи акласс иалгаз рхыԥхьаӡара аҟынтәи 30 % раҟара мацара. [[Иапониа]] ахатәы знеишьа амоуп: абиуџьет абзоурала аҵара зҵо аԥхьатәи ажәкласск (9) рҵаҩцәа роуп, аиҳабыратә классқәа рҿы аҵаразы ахәԥса ршәахьеит, уи иара убас иалкаау алыршәшәара иацхраауеит. Асовет мчра ашьҭахьтәи атәылақәа рҿы ихарҭәаами ихарҭәаауи абжьаратә школ ас еиԥш иҟоу аиԥшымзаара хжәа рымаӡам. Европа атәылақәа рҿы абакалавриат асистема рыдыркылеижьҭеи акыр ҵуеит, уи адагьы аизактә реитинг аихшьаалақәа рыла иреиҳау аҵараиурҭаҿы раԥхьатәи аҩышықәса аҵара ашьҭахь иаҳа ихьысҳаны изҵо аҵаҩцәа (иҽеим ахәшьарақәа змамгьы убрахь иналаҵаны) аҭцара анрықәшәо маҷым. Асовет мчра ашьҭахьтәи атәылақәа рҿы ас еиԥш азнеишьақәа џьабаа дула ишьақәгылоит. Иреиҳау ашкол аԥаразоужьратә усҳәарҭақәа иреиҳау аҵараиурҭа иҭалаз дарбанзаалак азанааҭуаҩы наӡа «илхтәуп» ҳәа ахықәкқәагьы уахь иналаҵаны (даҽакала иуҳәозар, иреиҳаӡоу ашкол аконцептуалтә знеишьақәа аҳасабеилыргаҩцәа ишьақәдыргылоит), аманшәаламрақәа рпроцент иахьынӡазалшо илаҟәызароуп (уи аҽазыҟаҵара ахаҭабзиара ианымԥшыр ауам). Акраҵанакуеит аҵара усхк аҟны ашьҭрамадареи асистемареи: [[Среднее профессиональное образование|абжьаратә ҵара ҷыда]] [[высшее образование|иреиҳау аҵара]] апрофиль иақәшәозароуп, иреиҳау аҵара [[аспирантура|аспирантураҿы]] [[Послевузовское профессиональное образование|ауниверситетшьҭахьтәи аҵара]] апрофиль иақәшәозароуп ([[кандидат наук|аҭҵаарадыррақәа ркандидат]], мамзаргьы [[доктор философии|афилософиа адоктор]]), актәи аҭҵаарадырратә ҩаӡара (аҭҵаарадыррақәа ркандидат, мамзаргьы афилософиа адоктор) анаҩстәи аҭҵаарадырратә ҩаӡара иақәшәозароуп (аҭҵаарадыррақәа рдоктор). Ус анакәымха, ихадоу иаршәаны апрофильтә ҵара цҵа аҭахуп — аҵаратә процесс ацҵаразы. == Аҵаратә усҳәарҭақәа рсистема == === Алагарҭатә ҵара === [[Афаил:Teaching Bucharest 1842.jpg|thumb|255px|Алагарҭатә школ акласс адәаҿы. Арҵаҩы (апап) икласс иманы [[Бухарест]] акалҭқәа рҿы, 1842 шықәса инарзынаԥшуа]] Алагарҭатә ҵара шамахамзар иудукыларатәы иҟоуп раԥхьатәи шықәсқәак арҵара нахыс ҳәа иԥхьаӡоуп. Еиуеиԥшым атәылақәа рҿы уи алагоит хәышықәса зхыҵуа инадыркны быжьшықәсанӡа, иагьадхалоит быжьшықәса рҟынӡа. Иахьатәи аамҭазы адунеи аҿы 70 % иреиҵамкәа ахәыҷқәа алагарҭатә ҵара роуеит<ref>UNESCO, Education For All Monitoring Report 2008, Net Enrollment Rate in primary education</ref>. Еиуеиԥшым атәылақәа рҿы алагарҭатә ҵара ахыркәшара ақәра еиуеиԥшым, аха бжьаратәла уи 11—12 шықәса роуп. Атәылақәа реиҳарак рҿы алагарҭатәи абжьаратәи ҵара аусбарҭақәа еихшоуп. === Абжьаратә ҵара === Иҿиоу атәылақәа рҿы абжьаратә ҵара, [[XX век|XX ашәышықәса]] инаркны, ихымԥадатәиуп, зегьы еицырзеиԥшуп. Абжьаратә ҵара ахыркәшара ақәра анаӡара иазааигәоуп, уи ашьҭахь аҵара ма ихыркәшахоит, ма иацҵахоит иреиҳау ашколи, [[профессиональное образование|азанааҭтә ҵара]] аусбарҭақәеи, егьырҭ аҵаратә усбарҭақәеи рҿы, уаҟа аҵара зегьы рзы ихымԥадатәиӡам. Абжьааԥны абжьаратә ҵара роуеит ианхбыџу, уи хықәкы хадас иамоуп аҵара ацҵара аҽазыҟаҵара. === Иреиҳау аҵара === [[Афаил:Education index UN HDR 2007 2008.PNG|thumb|Адунеи еиуеиԥшым атәылақәа рҿы ауааԥсыра рҵара аҩаӡара<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/humandev/reports/|title=History of the Human Development Report|publisher=United Nations Development Programme|access-date=2008-05-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6190qINaR?url=http://hdr.undp.org/en/humandev/reports/|archive-date=2011-08-23|url-status=dead}}</ref>|альт=]] Иҿиоу атәылақәа рҿгьы, алагарҭатәи абжьаратәи реиԥш акәымкәа, иреиҳау аҵара зегьы еицырзеиԥшӡам. Еиҳа иҿиоу атәылақәа рҿы иреиҳау аҵара асистема иагәылсуеит ауааԥсыра рыбжеиҳараҩык. Егьырҭ аусхкқәа рзы аҭҵаарадырратә дыррақәеи аҵара змоу аусзуҩцәеи ирхыҵхырҭаны, иара ахаҭа аекономика аҵакы змоу усхкуп. Традициала иреиҳау аҵара (имедицинатәым иреиҳау аҵара германиатәи амодель аламҵакәа, иара убас аҳратә Урыстәылагьы иаланагалаз, анаҩс АСРР иаҭынхаз) ҩ-етапкны аҽашоит: [[бакалавр|абакалавриати]] [[магистр|амагистратуреи]]/[[ординатура|аординатура]]/[[интернатура|аинтернатура]] ҳәа, аха Урыстәыла [[Болонский процесс|Болонтәи апроцесс]] аҽаланархәаанӡа ас еиԥш аихшара амедицинатә ҵара акәын изыднакылоз, абакалаврцәеи амагистрцәеи рцынхәрас асовет ҵараиурҭақәа [[специалист (квалификация)|адиплом змаз азанааҭуаа]] аздырхион. Иахьатәи аамҭазы Урыстәыла иорыжьуеит [[ФРГ|ГАР]] еиԥш азанааҭуаагьы: абакалаврцәагьы амагистрцәагьы. Азанааҭуаа, адиплом змоу азанааҭуаа реиԥш акәымкәа, амагистрцәагьы иреиҳау аҵара аҩбатәи аҩаӡара аушьҭымҭацәа ҳәа иԥхьаӡоуп, дара иреиҳау азанааҭтә ҵара роуеит (амагистрцәа — инарҵауланы иреиҳау азанааҭтә ҵара), абакалаврцәа иреиҳау азанааҭтә ҵара роуеит (еиҳа иҷыдоу), дара, [[2011]] шықәсанӡа иреиҳау аҵараиурҭақәа ирҭалоз адиплом змоу азанааҭуаа реиԥш (уажәы адиплом змоу азанааҭуаа разыҟаҵара апрограммақәа рахь адкылара ыҟаӡам, азанааҭуаа разыҟаҵара апрограммақәа роуп иаанхаз), иреиҳау аҵара актәи аҩаӡара аушьҭымҭацәа ҳәа иԥхьаӡоуп. Иреиҳау аҵара аусбарҭа хадақәа иреиуоуп [[университет|ауниверситетқәа]], [[академия|академиақәа]], [[военные училища|арратә ҵараиурҭақәа]], аҳәаанырцә — [[колледж|аколлеџьқәагьы]]. Иреиҳау аҵараиурҭақәа роушьҭымҭацәа абжьааԥны адиплом роуеит, аспирантцәеи адиунктцәеи акандидаттә диссертациа ахьчара аихшьаалақәа рыла [[учёная степень|аҭҵаарадырратә ҩаӡара]] ранашьахар алшоит. Аҵара аҵыхәтәантәи аетап аан аспециалистцәа, амагистрантцәа, азанааҭуаа, адиунктцәа ари ажәа абжьааԥнытәи аҵакала аҵара аиура адагьы аҭҵаарадырратә ҭҵаарақәа хаҭала рылахәхара руалуп, адиплом, ма аҭҵаарадырратә ҩаӡара аиура аҭҵаарадырратә усура алҵшәақәа ирхьыԥшуп. Иреиҳау аҵараиурҭаҿы арҵара бзиазы имаҷым факторны иҟоуп [[мотивация|аҵаҵӷәра]]. == Азеиԥш (иуниверсалтәу, аполитехникатә) ҵара аҩаӡарақәа == Мамзаргьы интегралла амаҭәарбжьартә ҩаӡара хада зегьы адырра: * [[Дошкольное образование|Ашколқәранӡатәи аҵара]] * [[Общее образование|Азеиԥш ҵара]] ** [[Начальное общее образование|Алагарҭатә зеиԥш ҵара]] ** [[Основное общее образование|Ихадоу азеиԥш ҵара]] ** [[Среднее (полное) общее образование|Абжьаратә (ихарҭәаау) азеиԥш ҵара]] === Ашколқәранӡатәи аҵара === Ашколқәранӡатәи аҵара — 2 шықәса инаркны 8 шықәса рҟынӡа зхыҵуа ахәыҷы иинтеллектуалтә, ихаҭаратә, имахашьахатә ҿиара алыршара ауп. Азакәанԥҵареи, атрадициақәеи, акультурақәеи инарықәыршәаны ашколқәранӡатәи аҵара азнеишьа еиԥшым — уи аҿаԥхьа иқәдыргылар ҟалоит еиуеиԥшым ихадоуи ахатәи уснагӡатәқәа, иара хымԥадатәизаргьы ихымԥадатәимзаргьы ҟалоит, еиуеиԥшым атрадициатә институтқәа рыла инагӡахоит. ==== Урыстәыла ашколқәранӡатәи аҵара ==== Урыстәыла ашколқәранӡатәи аҵара — ааӡареи, аҵареи, аҿиареи, иара убас ашколқәранӡатәи [[ребёнок|ахәыҷқәа]] рхылаԥшра, напрыдкылара, ргәабзиара ашьақәыргылара 2 мзы инаркны 7 шықәса рҟынӡа<ref>{{Cite web |url=http://www.rg.ru/2008/09/24/doshkola-polozhenie-dok.html |title=Типовое положение о дошкольном образовательном учреждении |access-date=2012-03-22 |archive-date=2012-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322000508/http://www.rg.ru/2008/09/24/doshkola-polozhenie-dok.html |url-status=live }}</ref>. Ашколқәранӡатәи аҵара мҩаԥысуеит, ишаԥу еиԥш, [[детское дошкольное учреждение|ашколқәранӡатәи аҵара аусҳәарҭақәа]], азеиԥш ҵара аусҳәарҭақәа (ашколԥхьатәи), ахәыҷқәа иназыцҵоу рҵара аусҳәарҭақәа (ахәыҷы заатәи иҿиара ацентрқәеи аидгылақәеи) рҿы, аха аҩнгьы аҭаацәараҿы иҟалар алшоит. Урыстәыла уажәы ахәыҷы дызмоу аҭаацәара қәыԥшқәа ахԥатәи рыхәҭа инареиҳаны ахәыҷтәы школқәранӡатәи аусҳәарҭақәа рыла иахьеиқәыршәам ҳасаб азуны, ани аби аҭаацәаратә школқәранӡатәи ааӡара ралагалара аҿар рҭаацәаратә политика ахықәкы хадақәа ируакхоит. === Азеиԥш ҵара === Азеиԥш ҵара — аҵара актәи аҩаӡара — азанааҭдырратәии иҷыдоу аҵареи ракәӡам<ref name="Ушаков">Толковый словарь русского языка Ушакова 4 т., Москва, Гос. ин-т Сов. энцикл.; ОГИЗ; Гос. изд-во иностр. и нац. слов, 1935-40</ref>. Иахьатәи аамҭазы, азеиԥш ҵара инарҭбаау аҵакала иахыԥхьаӡалоуп абарҭ ахәҭақәа: [[дошкольное образование|ашколқәранӡатәи]], [[начальное общее образование|азеиԥш лагарҭатә]], [[основное общее образование|азеиԥш ихадоу]], [[среднее (полное) общее образование|азеиԥш бжьаратәи (ихарҭәаау)]] [[дополнительное образование детей|иназыцҵоуи ахәыҷқәа рҵара]]. Зны-зынла, ашколқәранӡатәи/ма алагарҭатә зеиԥш ҵара, азеиԥш ҵара аилкаара иалагалаӡам, хазы иахәаԥшуеит. [[Урыстәыла|Урыстәылеи]] егьырҭ атәылақәаки рҿы, х-ҩаӡарак — азеиԥш лагарҭатә, азеиԥш ихадоу, азеиԥш бжьаратә (ихарҭәаау), зны-зынла абжьаратә ҵара ҳәа иашьҭоуп, избанзар урҭ [[школьное образование|ашколтә ҵара]] иалагалоуп, абжьаратә [[школа|школқәа]] рҿы иддырҵоит. ==== Алагарҭатә зеиԥш ҵара ==== Алагарҭатә зеиԥш ҵара — ари Урыстәыла, егьырҭ атәылақәа жәпакы рҿы [[Ребёнок|ахәыҷқәа]] рзеиԥш ҵара актәи аҩаӡара ауп. Алагарҭатә ҵара анроуа ахәыҷқәа ироуеит [[Природа|рыкәша-мыкәша иҟоу адунеи]] азы раԥхьатәи [[Знание|адыррақәа]], [[Общение|аицәажәареи]] ахархәаратә [[Задача|уснагӡатәқәа]] рыӡбареи рзы [[навык|ашьцыларақәа]]. Ари аетап аан ишьақәгылоит, аҿиара иалагоит ахәыҷы [[личность|ихаҭара]]<ref name="edu43">{{Cite web |url=http://www.consultant.ru/popular/edu/43_1.html |title=Закон РФ «Об образовании» от 10.07.1992 № 3266-1 |access-date=2010-03-12 |archive-date=2010-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100209035828/http://www.consultant.ru/popular/edu/43_1.html |url-status=live }}</ref>. ==== Ихадоу азеиԥш ҵара ==== Азеиԥш ҵара хада — Урыстәылеи егьырҭ атәылақәа реиҳарак рҿы азеиԥш ҵара аҩбатәи аҩаӡара ауп, уи хықәкыс иамоуп аҵара зҵо ихаҭара ашьақәгылареи ашьақәыргылареи рзы аҭагылазаашьақәа раԥҵара, игәазыҳәарақәеи иинтересқәеи рыҿиара. Азеиԥш ҵара хада абжьаратә (ихарҭәаау) зеиԥш ҵареи алагарҭатә занааҭтә ҵареи роуразы ихымԥадатәиу етапуп<ref name="edu43"/><ref name="sng">Словарь согласованных терминов и определений в области образования государств-участников Содружества Независимых Государств. — М., 2004. С. 64</ref>. Иҿиоу атәылақәа рҿы азеиԥш ҵара хада зегьы рзы ихымԥадатәиуп, иҿиоу атәылақәа реиҳарак рҿы уи зегьы ироуратәы, мамзаргьы хәыда-ԥсада аҟазаара хымԥадатәуп. Уигьы, егьигьы ишиашоу [[конституция|аконституциақәа]] рҿы адекларациа рзыруеит. Иҿиоу атәылақәа реиҳарак рҿы ихадоу азеиԥш ҵара иаҵанакуеит абжьаратә школ аҿы 9-шықәсатәи аҵара. Аҵыхәтәантәи 9-тәи ашықәс анҵәамҭазы ашколхәыҷқәа атестқәа арҭоит (Урыстәыла — АԤХ), урҭ рылҵшәақәа ишьақәдыргылоит дарбанзаалак аҵаҩы ма [[полное среднее образование|абжьаратә ҵара наӡа]], ма [[среднее профессиональное образование|абжьаратә занааҭтә ҵара]] иоурц азы алшара. ==== Абжьаратә (ихарҭәаау) азеиԥш ҵара ==== Абжьаратә (ихарҭәаау) зеиԥш ҵара — Урыстәылеи егьырҭ атәылақәаки рҿы азеиԥш ҵара ахԥатәи, ахыркәшаратә ҩаӡара ауп, уи хықәкыс иамоуп аҵара зҵо ирҿиаратә лшарақәа реизырҳареи ахала аҵара ашьцылара ашьақәыргылареи. Урыстәылатәи Афедерациа Азакәан «Аҵара азы» инақәыршәаны абжьаратә (ихарҭәаау) зеиԥш ҵара хымԥадатәиуп, зегьы еицырзеиԥшуп. Абжьаратә ихарҭәаау азеиԥш ҵара иреиҳау аҵара аиуразы ихымԥадатәиу етапуп<ref name="edu43"/>. Аиҳабыратә классқәа рхықәк хада — [[Высшее учебное заведение|иреиҳау аҵараиурҭа]] аҭалара аҽазыҟаҵара ауп. Аиҳабыратә классқәа рахь аҵаҩцәа ииасуеит азеиԥш ҵара хада злахыркәшахо алыршәшәаратә ԥышәарақәа рышьҭахь. Урыстәыла абжьаратә ихарҭәаау азеиԥш ҵара иаҵанакуеит алагарҭатә, ихадоу азеиԥш ҵареи аиҳабыратә классқәа (10-тәи 11-тәи) рҿы 2 шықәса аҵареи. Иҿиоу атәылақәа реиҳарак рҿы уи 2 шықәса акәым, 3 шықәса ауп (тәылақәак рҿы, иаҳҳәап, Германиа, 4). Убри иахҟьаны урыстәылатәи аттестатқәа Мраҭашәараҿы хәҭакахьала ауп ишрыдыркыло, урыстәылатәи абитуриентцәа аҳәаанырцәтәи аҵараиурҭақәа реиҳарак ишиашоу ахыԥхьӡалара алшара рцәыӡуеит. Абжьаратә ихарҭәаау азеиԥш ҵара нҵәоит аҳәынҭқарратә ԥышәарақәа ([[Единый государственный экзамен|ИАԤ]]) раҭарала, урҭ рылҵшәақәа ишьақәдыргылоит иреиҳау аҵараиурҭа аҭалара алыршара. == Иҷыдоу аҵара аҩаӡарақәа == * [[Дополнительное образование детей|Ахәыҷқәа иназыцҵоу рҵара]] * [[Профессиональное образование|Азанааҭтә ҵара]] ** [[Начальное профессиональное образование|Алагарҭатә занааҭтә ҵара]] ** [[Среднее профессиональное образование|Абжьаратә занааҭтә ҵара]] ** [[Высшее профессиональное образование|Иреиҳау азанааҭтә ҵара]] *** [[Бакалавр|Абакалавриат]] *** [[Подготовка специалистов|Азанааҭуаа разыҟаҵара]] *** [[Магистр|Амагистратура]] * [[Сверхвысшее профессиональное образование|Иреиҳаӡоу азанааҭтә ҵара]] ** [[Аспирантура]] ** [[Докторантура|Адокторантура]] ** [[Повышение квалификации|Азанааҭтә дырра аизырҳара]] ** [[Второе высшее образование|Иреиҳау аҩбатәи аҵара]] ** [[Переподготовка|Аиҭазыҟаҵара]] * [[Профессиональная подготовка|Азанааҭтә зыҟаҵара]] === Ахәыҷқәа иназыцҵоу рҵара === Ахәыҷқәа иназыцҵоу рҵара — [[общее образование|азеиԥш ҵара]] еилоу (авариативтә) хәҭоуп, ҵакыла аҵаҵӷәыркра змоу ҵароуп, аҵара зҵо адырреи арҿиареи иҭышәынтәалоу аҭаххара аиура, иахьынӡалшо ахаарԥшра, занааҭзҟазарала, хаҭарала ахатәҳәаақәҵара алыршара. Аҭҵааҩцәа аӡәырҩы ахәыҷқәа иназыцҵоу рҵара, аҵаратә программа цҵақәа рынагӡарала, ааӡареи аҵареи хықәкылатәи процессны еилыркаауеит<ref name=autogenerated1 />. Атермин «ахәыҷқәа иназыцҵоу рҵара» ахаҭа цәырҵит 1992 шықәса рзы Урыстәылатәи Афедерациа Азакәан «Аҵара азы» адкылара инадҳәаланы. === Азанааҭтә ҵара === Азанааҭтә ҵара (иара убас азанааҭ-техникатә ҵара) — [[Профессионально-техническое училище|азанааҭ-техникатә ҵараиурҭақәа]] рҿы ззанааҭдырра ҳараку аусуратә кадрқәа разыҟаҵара асистема, иара убас [[Аагалыҵ|аарыхраҿы]] арҵаралагьы. ==== Алагарҭатә занааҭтә ҵара ==== Алагарҭатә занааҭтә ҵара (АлЗҴ) — [[Профессиональное образование|азанааҭтә ҵара]] алагарҭатә ҩаӡара. Аиҳарак иӡыргоуп АҴУ АлЗҴ (Аҳәынҭқарратә ҵарадырратә усбарҭа алагарҭатә занааҭтә ҵара), ИАУ АлЗҴ (Иҳәынҭқарратәым аҵаратә усбарҭа алагарҭатә занааҭтә ҵара). Асовет аамҭазы ишьақәгылан АТҴ ала (ахьӡ наӡа — абжьаратә қалақьтә занааҭ-техникатә ҵараиурҭа, АҚЗТҴ). Иахьатәи аамҭазы Урыстәылатәи АТҴ аӷьырак АТЛ (азанааҭ-техникатә лицеиқәа) ҳәа рыхьӡ ԥсахуп. АТҴ-қәак аколлеџьқәа ҳәа рыхьӡ ԥсахуп. Адкылара мҩаԥысуеит 9-и 11-и аклассқәа рышьаҭала. ==== Абжьаратә занааҭтә ҵара ==== Абжьаратә занааҭтә ҵара (АбЗҴ) — [[Профессиональное образование|азанааҭтә ҵара]] абжьаратә ҩаӡара. [[Начальное профессиональное образование|АлЗҴ]] (Алагарҭатә занааҭтә ҵара), АбЗҴ русбарҭақәа еидыркылоит, инаргӡоит алагарҭатә, абжьаратә занааҭтә ҵара апрограммақәа рыла ҩ-ҩаӡарак змоу аҽазыҟаҵара<ref>{{Cite web |url=http://www.library.altspu.ru/ecat/?key=RU%5CBSPU%5Cbooks%5C145928 |title=Научно-педагогическая библиотека АлтГПУ<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-07-20 |archive-date=2020-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021021852/http://www.library.altspu.ru/ecat/?key=RU%5CBSPU%5Cbooks%5C145928 |url-status=dead }}</ref>. Абжьаратә занааҭтә ҵара Аҵаратә усҳәарҭазы атиптә ҭагылазаашьа инақәыршәаны аҵаратә усҳәарҭагьы атермин АҴҶ (абжьаратә ҵараиурҭа ҷыда) ала иарбоуп. ==== Иреиҳау азанааҭтә ҵара ==== Иреиҳаӡоу азанааҭтә ҵара, мамзаргьы иреиҳау аҵара — х-ҩаӡарактәи асистемаҿы [[среднее образование|абжьаратә]] [[Общее образование|зеиԥш]] ма [[среднее профессиональное образование|азанааҭтә]] ҵара ашьҭахь иааиуа [[профессиональное образование|азанааҭтә ҵара]] хыхьтәи аҩаӡара ауп, уахь иаҵанакуеит азанааҭтә профиль ала атеориатәи апрактикатәи уснагӡатәқәа рыӡбара алзыршо асистематизациа зызуу адыррақәеи апрактикатә ҟазарақәеи реизак<ref name="bse">Большая советская энциклопедия. Третье издание. «Советская энциклопедия». 1969—1978 гг. В 30-ти т.</ref>. Азеиԥш ҵара еиԥш акәымкәа, иҿиоу атәылақәа рҿы иреиҳау аҵара зегьы еицырзеиԥшӡам, еиҳаракгьы хәыда-ԥсадаӡам<ref name="unesco05120">[http://www.unesco.org/bpi/rus/pdf/05-120-Russe.pdf УСПЕХИ ВЫСШЕГО ОБРАЗОВАНИЯ В ДИНАМИЧНО РАЗВИВАЮЩИХСЯ СТРАНАХ] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20091112153727/http://www.unesco.org/bpi/rus/pdf/05-120-Russe.pdf |date=2009-11-12 }} (доклад по исследованиям [[ИУНЕСКО]] и [[ОЭСР]])</ref>. === Иреиҳаӡоу азанааҭтә ҵара === Иреиҳаӡоу азанааҭтә ҵара — [[высшее образование|иреиҳау аҵара]] змоу рзанааҭтә дырра аизырҳара асистема ауп. Хьыӡҳәала ари асистема аҵара ишахәҭакугьы, ҵакыла уи акырџьара, мамзаргьы ҷыдала [[Научно-исследовательская работа|аҭҵаарадырра-ҭҵааратә усумҭоуп]], уи алҵшәақәа рыла аҵарадырратә ҩаӡара анашьахоит. [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европеи]] [[Аҩадатәи Америка|Аҩадатәи Америкеи]], иара убас [[СНГ|ИАР]] тәылақәак рҿы<ref>{{Cite web |url=http://www.zakon.kz/141156-zakon-respubliki-kazakhstan-ot-27.html |title=Закон Казахстана о высшем образовании |access-date=2012-03-22 |archive-date=2018-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140927/http://www.zakon.kz/141156-zakon-respubliki-kazakhstan-ot-27.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.armenic.am/?laid=2&com=module&module=menu&id=97 |title=Закон Армении о высшем образовании |access-date=2012-03-22 |archive-date=2012-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226210549/http://www.armenic.am/?laid=2&com=module&module=menu&id=97 |url-status=live }}</ref> атерминқәа аҵараиурҭашьҭахьтәи аҵара ма адипломшьҭахьтәи аҵара ({{lang-en|graduate education, postgraduate education}}) [[магистр|амагистри]] [[доктор философии|афилософиа адокторцәеи]] [[Академическая степень|ракадемиатә ҩаӡарақәа]] рахь иаҵанакуеит<ref>{{Cite web |url=http://www.direct.gov.uk/en/EducationAndLearning/QualificationsExplained/DG_10039030 |title=Postgraduate qualifications |access-date=2012-03-22 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/EducationAndLearning/QualificationsExplained/DG_10039030 |archive-date=2012-10-15 |url-status=dead }}</ref>. Иахьатәи аамҭазы [[Болонский процесс|Болонтәи апроцесс]] аҳәаақәа ирҭагӡаны аҵараиурҭашьҭахьтәи аҵара асистема [[Унификация|азеиԥштәра]] аҽазышәарақәа ҟарҵоит. ==== Аспирантура ==== Аспирантура — [[кандидат наук|аҭҵаарадыррақәа ркандидат]] ҳәа [[Учёная степень|аҭҵаарадырратә ҩаӡара]] аиуразы азыҟаҵара хықәкыс иҟаҵаны, ауаа рзанааҭтә дырра аизырҳара аформа; азанааҭтә зыҟаҵара ҳаракы змоу арҵаҩратәи аҭҵаарадырратәи кадрқәа — аҭҵаарадыррақәа ркандидатцәа разыҟаҵаразы [[Высшее учебное заведение|иреиҳау аҵараиурҭа]], мамзаргьы аҭҵаарадырратә усбарҭа аҟәша ҷыда. ==== Адокторантура ==== Адокторантура — [[доктор наук|аҭҵаарадыррақәа рдоктор]] ҳәа [[Учёная степень|аҭҵаарадырратә ҩаӡара]] аиуразы азыҟаҵара хықәкыс иҟаҵаны, ауаа рзанааҭтә дырра аизырҳара аформақәа; ззанааҭдырра ҳараку арҵаҩратәи аҭҵаарадырратәи кадрқәа — [[доктор наук|аҭҵаарадыррақәа рдокторцәа]] разыҟаҵаразы [[Высшее учебное заведение|иреиҳау аҵараиурҭа]], мамзаргьы аҭҵаарадырратә усбарҭа аҟәша ҷыда. == Аҵара аусхкқәа == * [[Архитектурное образование|Архитектуратә ҵара]] — иазыҟанаҵоит ззанааҭдырра ҳараку азанааҭуаа, зҟазарыла архитектуратә проектҟаҵара мҩаԥызго, ахыбрақәа рпроектҟаҵарагьы, иара убас амҽхак-планшьҭыхратәи аинтериертәи ӡбамҭақәа аус рыдулара налаҵаны. * [[Психологическое образование|Апсихологиатә ҵара]] — аҭҵаарадырратәи ахархәаратәи уснагӡатәқәа рыӡбаразы, ауаҩытәыҩсатә усура еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рҿы ахаҭара апсихикатә ҟаларақәа реиҿкаара ацәырҵрақәеи, азнеишьақәеи, аформақәеи рыҭҵаара знапы алаку азанааҭуаа рҵара апроцесс ауп, иара убас апсихологиатә цхыраареи, адгылареи, ацныҟәареи хықәкыс иҟаҵаны. * [[Горное образование|Ашьхатә ҵара]] — арҵара хықәкыс иамоу, аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа рыҭҵаара ашьаҭала адгьылхархәаҩцәа реиҿкаарақәа русура лҵшәа бзиала аизырҳара, ашьхатә уси агеологиеи рганахьала апрогрессивтә технологиақәа, анапхгараҭаратә методқәа, азакәанԥҵаратәи анорматив-зинтәи шьаҭақәа рҿы аиҭакрақәа, иара убас агеологиатә, амаркшеидер-геодезиатә уҳәа ашьхатә усурақәа рыхкқәа реиҿкаара аԥхьагылара змоу аԥышәа. * [[Естественнонаучное образование|Аԥсабараҭҵааратә ҵара]] — иаднакылоит афизика, ахимиа, абиологиа аԥсабара-ҭҵаарадырратә дырра акырӡа иҭбаау ахырхарҭақәеи аҵакырақәеи, аматериалтә обиектқәеи аматериалтә обиектқәа рсистемақәеи рструктуратә, рфункционалтә, рхыԥхьаӡаратә, еишьҭанеиуа амзыз-хылҿиаатәи еимадарақәа ирыхцәажәо аамҭа-қәыԥшылара ахьыҟоу аҭыԥ аҿы. * [[Химико технологическое образование|Ахимиатә технологиатә ҵара]] — аҵараиурҭақәа рҿы ахимиеи ахимиатә технологиеи рзы адыррақәа, анџьныр-технологиатәи аҭҵааратәи уснагӡатәқәа рыӡбаразы рхархәашьа анапаҿы аагара асистема ауп. * [[Радиотехническое образование|Арадиотехникатә ҵара]] — хықәкыс иамоуп ааглыхреи, атранспорти, аимадареи, аҭҵаарадырратә усбарҭақәеи, аиҿкаарақәеи, акультура аусбарҭақәеи рзы арадиотехникеи, аелектроникеи, афымцатә еимадареи рзы анџьнырцәеи атехникцәеи разыҟаҵара. * [[Транспортное образование|Атранспорттә ҵара]] — еиуеиԥшым атранспорт хкқәа (аихамҩатә, амашьынатә, амшынтә, аӡиас, аҳауатә, аӡымҩангагатә, ааглыхратә, ақалақьтә) рпроектҟаҵареи, реиҿкаареи, рыргылареи, рхархәареи рзы анџьнырцәеи, атехникцәеи, ззанааҭдырра ҳараку аусуцәеи разыҟаҵара асистема ауп. * [[Строительное образование|Аргыларатә ҵара]] — атехникатә ҵара аусхк, амашьынақәа, априборқәа, аппаратқәа, амаругақәа ухәа уб. иҵ. реиҿкаареи, рыҭҵаареи, рҭыжьра атехнологиеи, рԥышәареи, рхархәареи рзы еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла азыҟаҵара змоу анџьнырцәеи, атехникцәеи, ззанааҭдырра ҳараку аусуцәеи разырхиара асистема. * [[Математическое образование|Аматематикатә ҵара]] — аматематикеи уи иадҳәалоу аҭҵаарадырреи, атехникеи, аекономикеи, ааглыхреи, ақыҭанхамҩеи русхкқәеи рганахьала аҭҵаарадырра-ҭҵааратәи арҵаҩратәи усуразы иреиҳаӡоу азанааҭ зыҟаҵара змоу азанааҭуаа разыҟаҵара асистема ауп. * [[Энергетическое образование|Аенергетикатә ҵара]] — жәлар рынхамҩа еиуеиԥшым аусхкқәа рзы аенергетика — аԥхарра-, агидро-, афымцаенергетикеи аенергомашьынаргылареи, иара убас афымцатехникеи егьырҭ атехника хкқәеи, уи еиуеиԥшым аформақәа рыла аенергиа аҭыжьреи, аиҭакреи, аиагареи, аихшареи, ахархәареи знапы алаку рзы азанааҭуаа разыҟаҵара асистема. * [[Сельскохозяйственное образование|Ақыҭанхамҩатә ҵара]] — иреиҳау, абжьаратә занааҭтә зыҟаҵара змоу азанааҭуааи ззанааҭдырра ҳараку аусуцәеи, иара убас ақыҭанхамҩазы аҭҵаарадырратәи арҵаҩратәи кадрқәа разыҟаҵара асистема. * [[Медицинское образование|Амедицинатә ҵара]] — аҳақьымцәеи, ахшәҟаҵаҩцәеи, абжьаратә медицинатә усзуҩцәеи, аҭҵаарадырра-рҵаҩратә медицинатә кадрқәеи разыҟаҵареи реиӷьтәреи рсистема ауп. * [[Музыкальное образование|Амузыкатә ҵара]] — амузыкатә ҟазара аганахьала азанааҭзҟазацәа — акомпозиторцәеи, амузыкаҭҵааҩцәеи, анагӡаҩцәеи (ашәаҳәаҩцәеи аинструменталистцәеи, ахори аоркестри рдирижиорцәеи) арҵаҩцәеи разыҟаҵара асистема. * [[Художественное образование|Асахьаркыратә ҵара]] — аҿыханҵатә ҟазара азанааҭзҟазацәа — аҿыханҵаҩцәа, аграфикцәа, аскульпторцәа, аиҭашьақәыргылаҩцәа разыҟаҵара асистема. * [[Историческое образование|Аҭоурыхтә ҵара]] — аҭоурых арҵаҩратәи аҭҵаарадырратәи кадрқәа разыҟаҵара асистема — аҭоурыхҭҵааҩцәа, ақьаадҭҵааҩцәа, аетнографцәа, атәылаҿацәҭҵааҩцәа. * [[Педагогическое образование|Арҵаҩратә ҵара]] — арҵаҩратә кадрқәа (арҵаҩцәа, ааӡаҩцәа уҳәа) азеиԥшҵаратә школ уҳәа рзы арҵаҩратә институтқәеи, аҵараиурҭақәеи, ауниверситетқәеи рҿы аҵара-ааӡаратә усҳәарҭақәа разыҟаҵара асистема; инарҭбаау аҵакала — азанааҭ-техникатә, абжьаратә иҷыдоу, иреиҳау налаҵаны, ахкқәа зегьы змоу аҵараиурҭақәа рзы арҵаҩратәи аҭҵаарадырра-рҵаҩратәи кадрқәа разыҟаҵара. * [[Военное образование|Арратә ҵара]] — еиуеиԥшым арбџьармчқәа рыхкқәеи, ар рхылҵшьҭрақәеи, ар ҷыдақәеи рзы акадрқәа разыҟаҵара ауп. * [[Юридическое образование|Азиндырратә ҵара]] — аҳәынҭқарреи, анапхгараҭареи, азини рзы адыррақәа реизак, урҭ рыҟазаара азиндырратә усура азанааҭтә зыҟаҵаразы ашьаҭа азҭо, иара убас, азиндырратә ҵараиурҭақәа рҿы азанааҭуаа-азиндырцәа разыҟаҵара асистема. * [[Экономическое образование|Аекономикатә ҵара]] — жәлар рынхамҩаҿы, аҭҵаарадырратәи арҵаҩратәи усуразы аекономикатә усура апланҟаҵареи, аҳасаббареи, афинансқәеи, егьырҭ ахырхарҭақәеи рзы азанааҭуаа разыҟаҵара. * [[Духовное образование|Адоуҳатә ҵара]] — адинхаҵаратә культқәа рмаҵзуҩцәа аздырхиоит, атеологиатә ҵара рырҭоит. * [[Бизнес-образование|Абизнес-ҵара]] — абизнес усхк аҟны аусуразы ихымԥадатәиу атеориатә дыррақәеи апрактикатә ҟазарақәеи роура. * [[Журналистское образование|Ажурналисттә ҵара]] — агазеҭқәеи, ажурналқәеи, арадиодырраҭареи, ателехәаԥшреи рлитературатә усзуҩцәа, иара убас амассатә литература аредакторцәа разыҟаҵара асистема. == Аҵара усхк аҟны аҭҵаарадырратә хырхарҭақәа == * [[Акмеология|Акмеологиа]] — иԥсабаратәу, ауаажәларратә, агуманитартә маҭәарқәа реихысырҭаҿы ицәырҵыз, ауаҩы ишәра аҩаӡараҟынӡа иҿиара азакәанеизшәарақәеи афеноменқәеи ҭызҵаауа ҭҵаарадырроуп, аиҳаракгьы, ари аҿиараҿы еиҳа иҳараку аҩаӡара аҟынӡа даннеилак. * [[Андрагогика]] — адуцәа рҵара атеориеи атехнологиеи ҭызҵаауа ҭҵаарадырратә маҭәаруп. * [[Дефектология|Адефектологиа]] — зылшарақәа ԥку ахәыҷқәа рааӡареи, рҵареи, радаптациеи, рсоциалтә шьапықәыргылареи рызҵаарақәа ҭызҵаауа арҵаҩратә ҭҵаарадырра аҟәша. * [[Дидактика|Адидактика]] — апедагогика аҟәша; аҵареи арҵареи ртеориа. Иаанарԥшуеит адыррақәеи, аҟазарақәеи, аԥышәарақәеи рышьҭкаареи, агәаанагарақәа рышьақәыргылареи рзакәанеизшәарақәа, иҳәаақәнаҵоит аҵара аҵакы амҽхаки аструктуреи. * [[История педагогики|Апедагогика аҭоурых]] — ари еиуеиԥшым аҭоурыхтә аамҭақәеи, еиуеиԥшым атәылақәеи, ажәларқәеи рзы аҵареи ааӡареи ртеориеи рпрактикеи аҿиара аҭоурых аазырԥшуа апедагогика аусхк ауп. * [[Коррекционная педагогика|Арҽеиратә педагогика]] — арҵаҩратә дырра аусхк ауп, маҭәарс иамоуп аиндивидцәа рсоциал-психологиатә адаптациа аилагарақәа, асоциалтә рольқәа рыҿиара ақәратә етапқәа ирықәшәо разыҟаҵареи рнапахьы раагареи рҿы ауадаҩрақәа ианаамҭоу рдиагностикеи, рпрофилактикеи, рырҽеиреи азԥхьагәазҭо аҭагылазаашьақәа рсистема аҵаратә практикаҿы аус адулареи анагӡареи. * [[Методология педагогики|Апедагогика аметодологиа]] — аобиективтә дунеи аҿиара азеиԥш закәанқәа, иара убас иҭнаҵаауа арҵаҩратә феноменқәа рҭыԥи рроли рзы еиҳа иақәшәо, ииашоу агәаанагарақәа еиқәнаршәоит. * [[Методика обучения|Арҵара аметодика]] — хықәкылатәи усқәак рымҩаԥгаразы ихиоу «арецепт», алгоритм, апроцедура. * [[Неформальное образование|Иформалтәым аҵара]] — иарбанзаалак еиҿкаау, инеиԥынкылоу усура хкуп, уи аформалтә ҵаратә системақәа ирыҵаркуа ашколқәеи, аколлеџьқәеи, ауниверситетқәеи, егьырҭ аусбарҭақәеи русура иақәымшәар ауам. * [[Педагогика|Апедагогика]] — ауаҩы иааӡареи ирҵареи ирызку ҭҵаарадырроуп. * [[Педагогическая инноватика|Арҵаҩратә инноватика]] — аҵарадырра асубиектқәа рзы арҵаҩратә инновациақәа рцәырҵреи рыҿиареи рыԥсабара, рзакәанқәа ахьҭырҵаауа апедагогика аҟәша, иара убас арҵаҩратә традициақәеи ԥхьаҟатәи аҵарадырра апроектҟаҵареи реимадара алзыршо. * [[Педагогическая психология|Арҵаҩратә психологиа]] — арҵареи ааӡареи рметодқәа ҭызҵаауа, аҵаратә уснагӡатәқәа рынагӡара аеффективра шьҭызхуа, арҵаҩратә уснагӡатәқәа рылҵшәа шьҭызхуа, арҵара апсихологиатә аспектқәа уҳәа еиӷьызтәуа апсихологиа аҟәша ауп. * [[Педология (педагогика)|Апедологиа]] — ахәыҷы иҿиараҿы еиуеиԥшым аҭҵаарадыррақәа рызнеишьақәа реидкылара хықәкыс измоу ахырхарҭа аҭҵаарадырраҿы. * [[Апсихологиа]] — адәахьылатәи ашьклаԥшра иазышьҭымхуа аструктурақәеи апроцессқәеи ҭызҵаауа гуманитартә ҭҵаарадырроуп ауаҩи аԥстәқәеи рхымҩаԥгашьа, иара убас хаз игоу ауааи, агәыԥқәеи, аколлективқәеи рхымҩаԥгашьа аҷыдарақәа реилыркаара хықәкыс иҟаҵаны. * [[Социальная педагогика|Асоциалтә педагогика]] — асоциалтә ҭагылазаашьа ахаҭара ааӡареи ашьақәыргылареи ишырныруа ҭызҵаауа апедагогика аусхк ауп; асоциалтә лагылазаара иалкаау аԥҟарақәа ҳасаб рзуны ахаҭара ааӡара арманшәаларазы аусмҩаԥгатәқәа рсистема аус адызуло. * [[Социология образования|Аҵара асоциологиа]] — [[социальный институт|асоциалтә институт]] аҳасабала аҵара ҭызҵаауа асоциологиа аусхк, ауаажәларраҿы уи афункциақәеи егьырҭ ауаажәларратә институтқәеи реимадара. * [[Специальная психология|Апсихологиа ҷыда]] — аҿиара апсихологиа аусхк, еиҳарак ахәыҷтәи ахбыџратәи қәра аан ицәырҵуа аҭагылазаашьа ҷыдақәа ҭызҵаауа, ахәыҷы ипсихосоциалтә ҿиара аиҵахараҿы, мамзаргьы иаарԥшу ахатәҷыдараҿы иҟоу еиуеиԥшым афакторқәа ргәыԥқәа рныррала, иара исоциал-психологиатә адаптациа, насгьы аҵара иалагалареи анаҩстәи изанааҭтә хҳәаақәҵареи зыруадаҩуа. * [[Сравнительная педагогика|Аиҿырԥшратә педагогика]] — ари адунеитә, арегионалтә, амилаҭтә, афедеративтә мҽхакқәа рыла аҵара аҿиара азеиԥш, хаз игоу атенденциақәеи, азакәанқәеи, азакәанеизшәарақәеи рҷыдарақәа реиҿырԥшра иазку ҭҵаарадырроуп. * [[Сурдопедагогика|Асурдопедагогика]] — идагәоу, злымҳа иагу апациентцәа аҵареи, аҵара аиуреи раан ирыцәырҵуа апроблемақәа ҭызҵаауа асурдологиа аҟәша ауп. * [[Управление образованием|Аҵара анапхгара]] — ааӡареи, аҵареи, азанааҭтәи аҭҵаарадырратәи зыҟаҵара рганахьала ауаажәларратә еизыҟазаашьақәа рҭышәныртәалара. * [[Философия образования|Аҵара афилософиа]] — аҵара маҭәарс измоу, афилософиатә дырра аусхкы. == Аҵара апрактика == * [[Организация учебного процесса|Аҵаратә процесс аиҿкаара]] — аҵара алахәылацәа реинырра аиҿкаашьа, уи аҟазаашьа. * [[Педагогические технологии|Арҵаҩратә технологиақәа]] — адекларациа ззыруа апсихологиа-рҵаҩратә шьақәгылашьақәа рышьаҭала аҵаратә процесс аҿы системала ахархәара змоу аформақәеи, аметодқәеи, азнеишьақәеи, арҵагатә знеишьақәеи реизак, реизга ҷыда. * [[Персонализированное образование|Хаҭалатәратәи аҵара]] — аҵаҩы аҵаратә усура субиектс дахьыҟоу аҵаратә процесс апроектҟаҵареи анагӡареи рзы азнеишьақәа руак. * [[Семейное образование|Аҭаацәаратә ҵара]] — есшықәсатәи аттестациа змоу ашкол анҭыҵ азеиԥшҵаратә программа аҭҵаара азԥхьагәазҭо, Урыстәылатәи Афедерациаҿы аҵара аиура аформа. * Ахатәы (иҳәынҭқарратәым) рҵара — аҵаратә процесс аиҿкаара аформа, амодель, ир аан: арҵаҩы ҵаҩык иоуп аус зциуа; ҵаҩык арҵагатә хархәагақәа роуп аус зциуа. * [[Электронное обучение|Аелектронтә ҵара]] — аелектронтә ҵара асистема, аинформациатә, аелектронтә технологиақәа рыцхыраарала аҵара. * [[Дистанционное обучение|Адистанциатә ҵара]] — арҵаҩи аҵаҩцәеи хара-хара реинырра, аҵаратә процесс иамоу акомпонентқәа зегьы аазырԥшуа, Аинтернет-технологиақәа рхархәага ҷыдақәа, мамзаргьы аинтерактивра азԥхьагәазҭо егьырҭ ахархәагақәа рыла инагӡахо. * [[Федеральный государственный образовательный стандарт|Аҵара астандарт (арҵагатә стандарт)]] — * [[Экстерн универсального (политехнического) образования|Иуниверсалтәу (аполитехникатә) аҵара аекстерн]] * [[Экстерн специализированного образования|Иҷыдоу аҵара аекстерн]] * [[Самообразование универсальное (политехническое)|Иуниверсалтәу адырреизырҳара (аполитехникатә)]] * [[Самообразование специализированное|Адырреизырҳара ҷыда]] * [[Самообразование творческое специализированное|Иҷыдатәу арҿиаратә ҭҵааратәи дырреизырҳареи]], инструменталтәу аԥышәаратә ҭҵаара ҷыдақәа рпроцесс аҿы аҿыцаартратәи, агәаҭарақәеи * [[Самообразование творческое универсальное|Адырреизырҳара арҿиаратә универсалтә]] ҭҵааратәи, аҿыцаартратәи (аполитехникатә) аинтегралтә маҭәарбжьартә теориатә ҭҵаарадырратә ҭҵаарақәеи, аԥҵареи рымҩаԥгара апроцесс аан. === Аҵара мцхәы === {{Main|Аҵара мцхәы}} == Аҵара аҭоурых == === Ажәытә дунеи === [[Афаил:Funerary relief found in Neumagen near Trier, a teacher with three discipuli, around 180-185 AD, Rheinisches Landesmuseum Trier, Germany (29656302165).jpg|центр|мини|703x703пкс|Арҵаҩы исахьеи хҩык [[Ученик|иҵаҩцәеи]] зну [[Ноймаген|Ноимагентәи]] ақьашана ахәҭа. ''180—185 шықәсқәа ҳ. аҟара. Трир иатәу Реинтәи аҳәынҭқарратә музеи'']] [[Древний Восток|Ажәытәӡатәи Мрагылара]] аҳәынҭқаррақәа рҿы иҟан аныхаԥаатә, арратә, ахантә школқәа. Ауахәамақәа рҿы иҟаз аныхаԥаатә школқәа аныхаԥааҩцәа азыҟарҵон, ахантә школқәа ахҩылааҩцәеи ачынуааи азыҟарҵон, арратә школқәа ар ркомандатә еилазаара азыҟарҵон<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://interactive-plus.ru/e-articles/collection-20140318/collection-20140318-1671.pdf |title=История образования и педагогики |access-date=2024-05-29 |archive-date=2024-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529122617/https://interactive-plus.ru/e-articles/collection-20140318/collection-20140318-1671.pdf |url-status=live }}</ref>. [[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]] иҟан ааӡаратә системақәа ҩба: спартантәи [[Древние Афины|афинтәи]]. [[спарта|Спарта]] аҩреи, аԥхьареи, аԥхьаӡареи рҵон, иара убас аҷкәынцәагьы аӡӷабцәагьы арра-маха-шьахатә зыҟаҵара ӷәӷәа иахысуан. Афина зыхә шәатәу ахатәы школқәа рҿы аҩра-аԥхьара, аԥхьаӡара здырҵоз аҷкәынцәа заҵәык ракәын. Урҭ рахьынтәи анаҩс афилософиа, аполитика, алитература ахьҭырҵаауаз агимназиақәа рҿы аҵара иацызҵоз ыҟоуп<ref name="автоссылка1" />. [[Древний Рим|Ажәытәӡатәи Рим]]гьы иҟан алагарҭатә школқәеи агимназиақәеи. Аҵара ахыркәшаратә етапны иҟан ариторикатә школқәа (иреиҳау аҵараиурҭақәа рпрототип)<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/uchebnyy-protsess-v-shkolah-drevnego-rima |title=учебный процесс в школах Древнего Рима |access-date=2024-05-29 |archive-date=2024-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529122616/https://cyberleninka.ru/article/n/uchebnyy-protsess-v-shkolah-drevnego-rima |url-status=live }}</ref>. === Абжьаратәи ашәышықәсақәа === [[Афаил:Laurentius de Voltolina Vorlesung vor Studenten - Min 1233 - Kupferstichkabinett Berlin.jpg|мини|Генрих Германски [[Болонский университет|Болонтәи ауниверситет]] астудентцәа аҵара дирҵоит. ''Лоренцо де Вольтолин иусумҭа аминиатиура, [[Болонская школа живописи|Болонтәи ашкол]], XIV ашәышықәса аҩбатәи азбжа. [[Пергамент|Апергамент]], апигментқәа, 18 × 22 см. [[Гравюрный кабинет (Берлин)|Агравиуратә кабинет (Берлин)]]'']] Мраҭашәаратәи Европа [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] рзы иҟан ауахәамақәеи, аԥскәабзцәа ркафедрақәеи, аберҭыԥқәеи рҿы ашколқәа. Анаҩс ицәырҵит анапҟазаратә [[цех|цехқәеи]] аҭуџьартә гильдиақәеи иаԥырҵоз зыхә шәатәу ашколқәа. Ицәырҵит иара убас XVI ашәышықәсазы Европа 60 инареиҳаны иҟаз иреиҳау ашколқәа — ауниверситетқәа. Ашколқәа рҿы [[Алаҭын бызшәа|алатын бызшәа]] рҵон, уи ала уажәшьҭа ицәажәомызт, аха ашәҟәқәа рыҩуан, аматанеирақәа ирыԥхьон, азакәанқәа анырҵон. Алатын бызшәала ауниверситетқәа рҿы аҵара мҩаԥысуан, убри аҟынтә еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи ауаа иарбан университетзаалак аҿы аҵара рҵар рылшон<ref name="автоссылка1" />. [[средневековый университет|Абжьарашәышықәсазтәи ауниверситетқәа]] рҿы ԥшь-факультетк ракәын иҟаз: зхы иақәиҭу аҟазара (ашьҭахь ифилософиатәхеит), адинҭҵаара, азин, амедицина. === Аамҭа ҿыц === [[Афаил:Ambrosius Holbein, maître d'école, 1516.jpg|мини|Ашкол, [[Гольбейн, Амброзиус|Амброзиус Голбеин]] иҭыхымҭа, 1516 шықәса]] [[Реформация|Ареформациа]] аҵара аҿиара иацхрааит, избанзар [[протестантизм|апротестантцәа]] Абиблиа дарбанзаалак даԥхьарц адҵа ҟарҵон. Убри аҟнытә апротестанттә ҳәынҭқаррақәа рҿы аҩра-аԥхьара аҩаӡара еиҳа иахьыҳаракхаз машәыршақәым<ref name="автоссылка2">{{Cite web |url=https://portal-slovo.ru/pedagogy/41983.php |title=Развитие образования в Западной Европе в XVII – XVIII вв. |access-date=2024-05-29 |archive-date=2024-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529122617/https://portal-slovo.ru/pedagogy/41983.php |url-status=live }}</ref>. [[Лютер, Мартин|Мартин Лиутер]] иҩызеи ицнагаҩи [[Меланхтон, Филипп|Филипп Меланхтон]] (1497—1560), анемец педагог [[Штурм, Иоганнес|Иоганнес Штурм]] (1507—1589), ачех педагог [[Коменский, Ян Амос|Иан Амос Коменски]] (1592—1670) апрактикахь инаргеит [[Классно-урочная система обучения|акласс-урокқәа рсистема ала аҵара]]<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/vozniknovenie-klassno-urochnoy-sistemy-kak-innovatsii-xvi-veka |title=Возникновение классно-урочной системы как инновации XVI века |access-date=2024-05-29 |archive-date=2024-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529122608/https://cyberleninka.ru/article/n/vozniknovenie-klassno-urochnoy-sistemy-kak-innovatsii-xvi-veka |url-status=live }}</ref>. Уи аԥхьа ашколқәа рҿы аҽазыҟаҵарақәа шықәсык ахьынтәи зныкымкәа ирылагахьан, усҟан аҵаҩы ашкол ахь даннеилак, арҵаҩы ҵаҩыцыԥхьаӡа хаҭа-хаҭала инапы рыдкылазар акәхон, зегьы дҵак рыҭаразы алшара ыҟамызт<ref>{{Cite web |url=http://taom.ru/main/ped_sys.php |title=Классно-урочная система обучения |access-date=2024-05-29 |archive-date=2024-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529122610/http://taom.ru/main/ped_sys.php |url-status=live }}</ref>. Коменски иара убасгьы ааԥхьара ҟаиҵон алатын бызшәала акәымкәа аҵаҩы ихатәы бызшәала аҵара иалагарц<ref name="автоссылка1" />. XVII ашәышықәса анҵәамҭазы Франциа [[Ла Салль, Жан-Батист де|Жан-Батист де Ла Саль]] иаԥиҵеит аконгрегациа «[[Братья христианских школ|Ақьырсиантә школқәа рашьцәа]]». Ас еиԥш иҟаз ашколқәа рҿы аҵара хатәы бызшәала имҩаԥысуан, ахьырхәрақәа шамахамзар иҟамызт, урҭ рҿы рхәыҷқәа адырҵара иашьҭан аҭаацәа аӡәырҩы<ref name="автоссылка2" />. XVII-XVIII ашәышықәсақәа рзы Мраҭашәаратәи Европа аҳәынҭқаррақәа жәпакы рҿы ицәырҵит ихымԥадатәиу алагарҭатә ҵаразы раԥхьатәи азакәанқәа<ref name="автоссылка2" />. XVI—XIX ашәышықәсақәа ирыҵаркуа Европа абжьаратә школ иахкы хаданы иҟан алатын бызшәа ахьҭырҵаауаз аклассикатә [[гимназия|гимназиа]], иара убас егьырҭ амаҭәарқәа жәпакы. Германиа XVII ашәышықәсазы иара убасгьы ицәырҵит [[рыцарские академии|арыцартә академиақәа]], уа иазыҟарҵон ар рфицарцәеи рчынуааи. Уаҟа маҭәар хаданы иҟан [[Афранцыз бызшәа|афранцыз бызшәа]] — усҟантәи аҳҭынратә еилазаарақәеи жәларбжьаратәи аицәажәареи рбызшәа, иҭырҵаауан иара убас аҭоурых, агеографиа, азин ашьаҭақәа, аматематика, насгьы аҽықәтәара, [[фехтование|аҳәеилышьра]], акәашарақәа. 1747 шықәса рзы [[Берлин]] иаартын «Аекономика-математикатә реалтә школ», уаҟа рҵагатә маҭәар хадақәаны иҟалеит аԥсабарадырра, аматематика, [[оптика|аоптика]], [[фортификация|афортификациа]], [[Архитектура]], амеханика. Анаҩс ас еиԥш иҟоу [[реальное училище|ареалтә ҵараиурҭақәа]] аатуа иалагеит Германиеи егьырҭ атәылақәеи еиуеиԥшым ақалақьқәеи аҳәынҭқаррақәеи рҿы<ref name="автоссылка2" />. [[Афаил:Marie-Antoinette Petit-Jean - L'Epreuve orale.jpg|мини|«Ҿырҳәалатәи аԥышәара», Мариа Антуанетта Петит-Жан лҭыхымҭа, 1825 шықәса]] Ауниверситетқәа рҿы XVIII ашәышықәсазы аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа ҭырҵаауа, алатын бызшәахьынтә амилаҭтә бызшәақәа рахь аиасра иалагеит<ref name="автоссылка2" />. XVIII ашәышықәса анҵәамҭеи XIX ашәышықәса алагамҭеи рзы имҩаԥысуан [[промышленная революция|ааглыхратә револиуциа]], аха XIX ашәышықәса актәи азбжазы абжьаратә ҵараиурҭақәеи ауниверситетқәеи шамахамзар зхы иақәиҭу азанааҭқәа (адукатцәа, аҳақьымцәа), аҳәынҭқарратә маҵзура, ауахәаматә усура, ашколқәеи ауниверситетқәеи рҿы арҵара рҽазыҟарҵон. Ус шакәызгьы, XIX ашәышықәса иалагӡаны абжьаратәии иреиҳау аҵареи зауаз рхыԥхьаӡара хьаҳәхьачарада иазҳауан, насгьы аизҳара аиҳарак аклассикатә бжьаратә школқәеи атрадициатә университетқәеи раасҭа ахьӡ-аԥша маҷны измоу «иахьатәи» аҵараиурҭақәеи апрограммақәеи рыла еиқәыршәан<ref>{{Cite web |url=https://strana-oz.ru/2008/1/segmentaciya-sistem-obrazovaniya-reformy-srednego-obrazovaniya-vo-francii-i-prussii-1865-1920- |title=Сегментация систем образования. Реформы среднего образования во Франции и Пруссии (1865–1920) |access-date=2024-05-29 |archive-date=2024-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529152718/https://strana-oz.ru/2008/1/segmentaciya-sistem-obrazovaniya-reformy-srednego-obrazovaniya-vo-francii-i-prussii-1865-1920- |url-status=live }}</ref>. Амассатә алагарҭатә школи абжьаратә ҵареи рыбжьара ашьҭрамадара ыҟамызт, абжьаратә школ ахь анеира уадаҩын асоциалтә лаҟәыра ахаҭарнакцәа рзы аҵаразы ахәԥса ахьыҳаракыз азы. XIX ашәышықәса анҵәамҭазы зехьынџьара аҳәынҭқарра ашколтә ҵара аҿиара алахәхара аҽарҭбаауан<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/evropeyskaya-povsednevnaya-kultura-19-veka |title=Европейская повседневная культура 19 века |access-date=2024-07-08 |archive-date=2024-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240708212117/https://cyberleninka.ru/article/n/evropeyskaya-povsednevnaya-kultura-19-veka |url-status=live }}</ref>. == Аҵараҿы Авикипедиа иааннакыло аҭыԥ == Британиатәи есымчыбжьатәи аҭыжьымҭа [[The Economist]] ианарбоит [[Авикипедиа]], аҵаҩцәа рҵара аҳәынҭқарратә хылаԥшреи аполитикатә индоктринациеи раан, аобиективтә дыррақәа ирхыҵхырҭаны иҟоу апозитивтә роль: {{Ацитата алагара}} Авикипедиа аҵараҿы абжьажьқәа рпроблема нагӡаны иазымыӡбозаргьы ҟалоит, аха [ари апроцесс ахь] алагала ҟанаҵоит {{oq|en|A trip to Wikipedia by way of a smartphone will not necessarily let children work their way out of such dichotomies. But it will help.}} {{Ацитата алгара|источник= "Textbooks round the world", ''The Economist'', Oct 13th 2012}} == Аҵареи аӷарреи == Ахатәы школқәа аӷарцәа рҵараҿы ирыцхраауам, избанзар ахәыҷқәа ус аламала ирзеилымкаауа арҵага шәҟәы дуқәа ирну илыԥшааху арҵагатә программа аимитациа азура рҽазыршәоит, дарбанзаалак ахәыҷы ашьаҭа инапаҿы ишааигаз агәра агара ацымхәрас. Индиатәи NGO Pratham аԥышәара мариа мҩаԥнагеит, уаҟа зегь реиҳа аиҵахара змоу ахәыҷқәа разыҟаҵаразы аволонтиорцәа ашколқәа рахь иаарышьҭит. 3-тәи акласс апрограммала рыргәаҟра ацымхәрас, иахьыҟаз аҩаӡараҿы аԥхьареи аԥхьаӡареи ддырҵон. Алҵшәақәа удыршанхон. Даҽа программак аҿы Pratham алагарҭатә школ аҵаҩцәа қәрала акәымкәа, рдыррақәа рыҩаӡараҵәҟьала еиҩнашеит, уигьы убас алҵшәа бзиақәа аанарԥшит. Ахшыҩрҵага хада: арҵаҩцәа ибзианы аус рур рылшоит имариоу, еилкаау аҳасабтә рыҭазар («ахәыҷқәа зегьы аԥхьашьа дырҵа»), изынагӡамхо илыԥшааху апрограмма аидара иацәыхьчазар. Аӷарцәа адырҵараан ихадароу: «анџьныр иазыҟаҵара» инаркны «дарбанзаалак ахәыҷы аԥхьареи аԥхьаӡареи ирҵара» аҟынӡа амбициақәа рыларҟәра, арҵаҩцәа рҵаҩцәа ахьыҟоу аҩаӡара аус адуларазы алшара рыҭара ауп<ref>Банерджи А., Дюфло Э. Экономика бедных. Радикальное переосмысление способов преодоления мировой бедности. — 2021. — Глава 4.</ref>. == Шәахә. иара уб. == * [[Самоучка|Зхала аҵара зҵаз]] * [[Студент|Астудент]] * [[Учитель|Арҵаҩы]] * [[Репетиторство|Азыҟаҵара]] * [[Образование в Древнем Египте|Ажәытәӡатәи Мысра аҵара]] * [[Мастер-класс|Амастер-класс]] * [[Воспитатель|Ааӡаҩ]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2|refs= <ref name=autogenerated1>Березина В. А. Дополнительное образование детей как средство их творческого развития. — Диссертация на соискание ученой степени кандидата педагогических наук. — М., 2002</ref> }} == Алитература == * {{статья | автор = Александрова О. А. | заглавие = Образование: доступность или качество — последствия выбора | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Aleksandrova/11.pdf | издание = [[Знание. Понимание. Умение]] | год = 2005 | номер = 2 | страницы = 83—93 }} * {{книга|автор= Банерджи А., Дюфло Э.|заглавие=Экономика бедных. Радикальное переосмысление способов преодоления мировой бедности|год=2021|том=|страницы=|серия=|isbn=9785932556146 |ref=Банерджи}} * {{статья |автор = [[Гавров, Сергей Назипович|Гавров С. Н.]], [[Никандров, Николай Дмитриевич|Никандров Н. Д.]] |заглавие = Образование в процессе социализации личности |ссылка = http://www.vestnikurao.ru/pdf/VESTNIK_URAO_5-2008r.pdf |издание = Вестник УРАО |год = 2008 |номер = 5 |страницы = 21—29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130616021909/http://www.vestnikurao.ru/pdf/VESTNIK_URAO_5-2008r.pdf |archive-date = 2013-06-16 }} * {{статья |автор = Семецкая И., [[Гавров, Сергей Назипович|Гавров С. Н.]] |заглавие = Философия образования: ценности, эдусемиотика и межкультурный диалог |ссылка = https://www.volgatech.net/sociotime/archive/Semetskaya%20I.%20Gavrov%20S.%20N.%20Philosophy%20of%20education.pdf |издание = SocioTime / Социальное время |год = 2021 |номер = 2 (26) |страницы = 16—35 }} * {{статья | автор = [[Гуревич, Павел Семёнович|Гуревич П. С.]] | заглавие = Личностный аспект образования | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2009/2/Gurevich/ | издание = [[Знание. Понимание. Умение]] | год = 2009 | номер = 2 — Педагогика. Психология }} * {{статья | автор = [[Гуревич, Павел Семёнович|Гуревич П. С.]] | заглавие = Психология элитарного образования | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_4/Gurevich/26.pdf | издание = [[Знание. Понимание. Умение]] | год = 2005 | номер = 4 | страницы = 128—138 }} * ''Гневашева В. А., [[Луков, Валерий Андреевич|Луков Вал. А.]]'' [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/1/Gnevasheva&Lukov/ Тема высшего образования в новейшей российской научной литературе] * {{статья | автор = [[Ильинский, Игорь Михайлович|Ильинский И. М.]] | заглавие = Об элитарном образовании | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_4/Ilinskiy/2.pdf | издание = [[Знание. Понимание. Умение]] | год = 2005 | номер = 3 | страницы = 6—13 }} * {{статья | автор = [[Ильинский, Игорь Михайлович|Ильинский И. М.]] | заглавие = Повышение качества образования в негосударственных вузах: опыт Московского гуманитарного университета | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/11/Ilinskiy/ | издание = [[Знание. Понимание. Умение]] | тип = электронный журнал | год = 2008 | номер = 11 — Высшее образование для XXI века }} * {{статья | автор = Кириллин В. М. | заглавие = Русская образованность в X—XVIII веках | ссылка = http://www.drevnyaya.ru/vyp/2009_4/part_1.pdf | издание = [[Древняя Русь. Вопросы медиевистики]] | год = 2009 | номер = 4 | страницы = 5—23 }} * {{статья | автор = Ворон Виталий. | заглавие = Образование известных и успешных людей | ссылка = http://www.obrazovanie-ufa.ru/Kolledzh/Obrazovanie_izvestnyh_i_uspeshnyh_lyudey.htm | издание = Образование: путь к успеху | год = 2009 | номер = 7 | страницы = 5—23 }} * {{статья | автор = Кузнецова Т. Ф. | заглавие = Философия, философская культура и гуманитаризация высшего образования | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_1/Kuznetsova/3.pdf | издание = [[Знание. Понимание. Умение]] | год = 2005 | номер = 1 | страницы = 22—28 }} * ''[[Кумарин, Валентин Васильевич|В. В. Кумарин]]''. [http://makarenko-museum.ru/lib/Science/Kumarin/KUMARIN.htm Педагогика стандартности или почему детям плохо в школе] М., 1996. * ''Кумарин В. В.'' Педагогика природосообразности и реформа школы. М.: Народное образование, 2004, ISBN 5-87953-191-0. 264 с. * ''Медведева И. Я., Шишова Т. Л.'' [https://web.archive.org/web/20111116234622/http://lib.eparhia-saratov.ru/books/12m/medvedeva_shishova/ugliness/contents.html Безобразия в образовании] * {{ВТ-ЭСБЕ|Элементарное образование|[[Мижуев, Павел Григорьевич|Мижуев П. Г.]],}} * ''[[Новиков, Александр Михайлович|Новиков А. М.]]'' [http://www.anovikov.ru/books/post_obr.pdf Постиндустриальное образование] — М.: Эгвес, 2008. — 132 с. * ''Новиков А. М.'' [http://www.anovikov.ru/books/ros.pdf Российское образование в новой эпохе] — М.: Эгвес, 2000. — 288 с. * {{статья | автор = [[Плаксий, Сергей Иванович|Плаксий С. И.]] | заглавие = Качественные параметры высшего образования | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2004_1/Plaksiy/4.pdf | издание = [[Знание. Понимание. Умение]] | год = 2004 | номер = 1 | страницы = 19—24 }} * [https://elibrary.ru/item.asp?id=21756987 ''Пономарев Р. Е.'' Сущность образования в культурном измерении // ''Вестник Московского университета. Серия 20: Педагогическое образование''. — 2014. — № 2. — С. 56-66.] * {{статья | автор = Сатклифф Бенжамин. | заглавие = Женская грамотность в Древней Руси: гипотезы и факты | ссылка = http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s4_26_4.pdf | издание = [[Древняя Русь. Вопросы медиевистики]] | год = 2006 | номер = 4 | страницы = 42—49 }} * {{статья |автор = [[Сапрыкин, Дмитрий Леонидович|Сапрыкин Д. Л.]] |заглавие = Значение и смысл понятия «образование» |ссылка = http://www.ihst.ru/files/saprykin/Bildung.pdf |издание = [[Вестник МГУ]]. Серия 7. Философия |год = 2008 |номер = 1 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170729094045/http://www.ihst.ru/files/saprykin/Bildung.pdf |archive-date = 2017-07-29 |url-status = dead }} * {{статья | автор = Семецки И., [[Гавров, Сергей Назипович|Гавров С.Н.]] | заглавие = Философия образования: ценности, эдусемиотика и межкультурный диалог | ссылка = https://www.volgatech.net/sociotime/archive/Semetskaya%20I.%20Gavrov%20S.%20N.%20Philosophy%20of%20education.pdf | издание = SocioTime/Социальное время | год = 2021 | номер = 2 | страницы = 16—35 }} * ''Хайдуков Д. С.'' Университетские города — обучение будущему // Мировой опыт и отечественные традиции управления человеческими ресурсами: Сб. материалов III Международной научно-практической конференции. МГУ / Под общ. ред. д.ф.н., проф. В. П. Пугачева. — М.: МАКС Пресс, 2012. * {{статья | автор = [[Рыжов, Алексей Николаевич|Рыжов А.Н.]] | заглавие = ПРОБЛЕМЫ ГЕНЕЗИСА ВЕДУЩИХ ПЕДАГОГИЧЕСКИХ ПОНЯТИЙ В УСЛОВИЯХ СТАНОВЛЕНИЯ И РАЗВИТИЯ НАУЧНО-ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ ТЕОРИИ В РОССИИ XIX-XX ВВ | ссылка = | издание = [[Наука и школа]] | год = 2010 | номер = 6 }} == Азхьарԥшқәа == * {{ВТ-ЭСБЕ|Формальное образование ума}} * {{dmoz|World/Russian/Источники_информации/Образование/}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:ҵара}} [[Акатегориа:Аҵара| ]] [[Акатегориа:Асоциалтә еволиуциа]] h7hth2x7tfzll1bd1grdxt8995efa5k Асар Рымҩа 0 56738 176551 174591 2026-11-07T23:27:42Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 12 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176551 wikitext text/x-wiki {{Акарточка агалактика | ахьӡ = Асар Рымҩа | асахьа = [[Афаил:Artist’s impression of the Milky Way.jpg|300пкс]] | асахьа ахҵара = Асар Рымҩа аҭеиҭыԥш амодель | еҵәаџьаа = - | ахкы = [[Спиральная галактика с баром|Абар змоу асарчтә галактика]] | иаҵанакуеит = [[Местная группа|Аҭыԥантәи агәыԥ]] | абсолиуттә еҵәатә мҽхакы = −20,9<sup>m</sup> | акапан = (1—2){{E|12}} | арадиус = 50 нызқь лашара шықәса (16 килопарсек) | аҟазшьақәа = Агалактика [[Адгьыл|апланета Адгьыли]] [[Амратә система|Амратә система]] зегьи ахьыҟоу, иара убас хаз-хазы аеҵәақәа зегьы [[Невооружённый глаз|блала]] иубарҭоу }} '''Асар Рымҩа''' — [[Адгьыл|Адгьыли]] [[Амратә система|Амратә системеи]] ахьыҟоу [[Агалактика|агалактика]] ауп. [[спиральная галактика с перемычкой|Абар змоу асарчтә галактикақәа]] рыхкы иаҵанакуеит. Асар Рымҩа арадиус уи [[Галактический диск|аеҵәатә диск]] арадиус иаҟароуп ҳәа иԥхьаӡоуп, насгьы 16 [[килопарсек]] шьақәнаргылоит. Агалактика акапан зегьы, [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] ҳасаб азуны, 1—2{{E|12}} {{Mo}} ҳәа ахәшьара аҭоуп. Асар Рымҩаҿы 100 инаркны 400 миллиард рҟынӡа [[Звезда|еҵәа]] ыҟоуп, насгьы уи арлашара 2{{E|10}} {{Lo}} ауп. Егьырҭ асарчтә галактикақәа ирыҿурԥшуазар, Асар Рымҩа акапан дуи арлашара ҳараки амоуп. [[Амратә система|Амратә система]] Агалактика агәҭантәи 7,5—8,5 килопарсек абжьаӡараҿы иҟоуп, насгьы 220 км/с аццакрала иакәшоит. [[Невооружённый глаз|Блала]] иубарҭоу [[Звезда|аеҵәақәа]] зегьы ҳ-Галактика иаҵанакуеит<ref>{{Книга|автор=[[Владимир Сурдин]]|заглавие=Большая энциклопедия астрономии|ответственный=|год=2012|издание=|место=Москва|издательство=Эксмо| часть =Галактика|страницы=85|страниц=493|isbn=978-5-699-57087-4}}</ref>, аха ахьӡ «Асар Рымҩа» [[Ночное небо|уахынлатәи ажәҩан]] аҿы иҟоу илашо, [[Млечный Путь (явление)|анаҟә цәаҳәа]] аҟынтәи ауп ишаауа, уи алашара Агалактика адиск аҿы иҟоу аеҵәа лашьцақәа рыла ишьақәгылоуп. [[Адгьыл|Адгьыл]] Асар Рымҩа аҩнуҵҟа иахьыҟоу инамаданы, ҳ-Галактика анҭыҵтәи аҭеиҭыԥш ииашаҵәҟьаны еилкааӡам. Агалактикаҿы иҟоу аеҵәақәа реиҳарак [[Спиральный рукав|асарчтә маӷрақәа]] змоу [[Галактический диск|агалактикатә диск]] аҿы еизгоуп. Иара убасгьы уи иамоуп абжьаратәи ашәагаа змоу [[балдж|абалџьи]] иахмырҟьацәакәа иалкаау [[Бар (астрономия)|абари]], [[Морфологическая классификация галактик|аморфологиатә классификациала]] уи Хаббл иклассификациа ала SBbc ахкы иаҵанакуеит, мамзаргьы SB(rs)bc<ref>{{Cite web |url=http://messier.seds.org/more/mw_type.html |title=Classification of the Milky Way Galaxy |archive-date=2015-05-31 |access-date=2026-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531031937/http://messier.seds.org/more/mw_type.html |url-status=live }}</ref>. Уи адагьы, Асар Рымҩа адиск иаакәыршоуп [[Галактическое гало|агалактикатә гало]], аеҵәақәа рыхәҭа хәыҷи агипотетикатә [[Тёмная материя|материа лашьца]] дуи зҵоу. [[Центр Галактики|Агалактика агәҭаны]] иҟоуп [[сверхмассивная чёрная дыра|акапан дуӡӡа змоу акылҳара еиқәаҵәа]] [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]]. Асар Рымҩаҿы [[темп звездообразования|аеҵәақәа рышьақәгылара аласра]] шықәсык ахь 1,6—2 {{Mo}} шьақәнаргылоит. Ирмариоу аформаҿы, Агалактика [[звёздное население|аеҵәақәа рпопулиациа]] еиҩшазар ҟалоит [[население I|апопулиациа I]], [[население II|апопулиациа II]] ҳәа. Актәи еиднакылоит еиҳа иқәыԥшу, [[металличность|зметаллра]] ҳараку аеҵәақәа, еикәагьежьуа ирзааигәоу аорбитақәа рыла еиҭаҵуа, насгьы иҟьаҟьоу, иҵәиуа [[галактический диск|агалактикатә диск]] шьақәзыргыло. Аҩбатәи — ажәытә еҵәақәа роуп, ихьанҭоу ахәҭаҷқәа рыла иӷару, урҭ еиҵыху аорбитақәа рыла иныҟәоит, насгьы иааидкыланы имгьежьуа асфероидтә форма змоу [[Галактическое гало|агало]] шьақәдыргылоит, иара убас [[балдж|абалџь]]. [[Межзвёздный газ|Аеҵәабжьаратәи арчи]] [[рассеянные звёздные скопления|иԥсаҟьоу аеҵәатә гәыԥқәеи]] апопулиациа I ҳәа изышьҭоу иаҵанакуеит, [[шаровые скопления|аглобустә кластерқәа]] — апопулиациа II иаҵанакуеит. Еиҳа ииашоуп аеҵәақәа рпопулиациа [[Толстый диск|адиск шәпеи]] [[Тонкий диск|аҵаӷеи]], агалои абалџьи рсистемахәҭақәа рыла хаз-хазы аихшара. Агалактикаҿы еиуеиԥшым асистемахәҭақәагьы еиуеиԥшым адинамика рымоуп: еиҳа иҟьаҟьоу асистемахәҭақәа еиҳа ирласны иҵәиуеит, насгьы рыццакра адисперсиа еиҵоуп. Асар Рымҩа [[Местная группа|Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ]] аҟны иҟоуп. Агалактика [[Галактика Андромеды|Андромеда агалактика]] ашьҭахь аеҵәақәа ршәагааи рхыԥхьаӡареи рыла агәыԥ аҿы аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит, аха капанла уи иеиҳауп. Агалактика ҩажәа инареиҳаны [[Галактика-спутник|агалактика-мҩанызақәа]] амоуп, урҭ рҟынтә еиҳа идуу [[Большое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Дуи]] [[Малое Магелланово Облако|Аԥсҭҳәа Хәыҷи]] роуп. 4 миллиард шықәса рышьҭахь Асар Рымҩеи Андромедатәи агалактикеи [[Столкновение Млечного Пути и галактики Андромеды|еиҿасны еилаҵәоит]], уи иалҵшәаны [[эллиптическая галактика|аеллипстә галактика]] ҟалоит. Асар Рымҩа ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс еицырдыруеит. 1610 шықәсазы [[Галилео Галилей|Галилео Галилеи]] игәеиҭеит Асар Рымҩа ацәаҳәа адиффузтә лашара хыԥхьаӡара рацәала аеҵәа ҭацәқәа ишаԥырҵо. Шәышықәсаки бжаки рышьҭахь, 1784—1785 шықәсқәа рзы, [[Уильям Гершель|Уилиам Гершель]] раԥхьаӡакәны ҳгалактика ашәагааи аформеи аилкаара иҽазишәеит. Гершель иҟаиҵаз алкаа ала, Асар Рымҩа адиск ҟьаԥс аформа амоуп, аха уи адиаметр даараӡа имаҷны ахәшьара аиҭеит. 1917 шықәсазы [[Харлоу Шепли]] раԥхьаӡакәны иааирԥшит Амра ҳ-Галактика агәҭа ишацәыхоу, насгьы 1924—1925 шықәсқәа рзы [[Эдвин Хаббл|Едвин Хаббл]] илшеит [[Адунеи|Адунеи]] ҳгалактика мацара шакәым ашьақәырӷәӷәара. 1989 шықәсазы идәықәҵаз [[Hipparcos]] акосмостә телескоп ҳгалактика аҭҵаараҿы акыр зҵазкуа ароль нанагӡеит; уи ацхыраарала акоординатқәеи, [[Собственное движение|ахатә ныҟәареи]], аеҵәа рацәа рҟынӡа абжьаӡарақәеи ршәара мҩаԥысит. 2013 инаркны 2025 шықәсанӡа ари адҵа [[Gaia]] акосмостә телескоп инанагӡон. Жәытәнатә аахыс Асар Рымҩа еиуеиԥшым ажәларқәа рҟны акультуратә, адинхаҵаратә, афилософиатә ҵакы аман. Ахьӡ «Асар Рымҩа» ахаҭа [[Греко-римская мифология|абырзен-римтәи амифологиа]] аҟынтәи ауп ишааз. Алегендақәа руак излаҳәо ала, [[Гера]] [[Зевс]] изакәанымкәа ихылҵыз ахәыҷқәа агәыԥҳәы рҿаҵара мап ацәылкуан. Ҽнак, Гера даныцәаз, [[Гермес]] [[Геракл]] лгәыҳәԥы дадикылеит, уи акрыфара даналага ашьҭахь, Гера дҿыханы дигәҭасит. Уи аамҭазы агәыԥҳәы иҭыҵыз ахш Асар Рымҩа алҵит. Ажәа «галактика» ахаҭагьы ари амиф иадҳәалоуп, насгьы {{lang-grc|Κύκλος Γαλαξίας}} аҟынтәи иаауеит, еиҭаганы «ахш агьежь» аанагоит. == Азеиԥш ҟазшьарбақәа == [[Афаил:Milky Way full annotated ab.jpg|мини|300x300пкс|Асар Рымҩа аҭеиҭыԥш амодель, аилазаашьатә детальқәеи [[Галактическая долгота|агалактикатә харарақәеи]] ацны]] Асар Рымҩа — [[Адгьыл|Адгьыли]] [[Амратә система|Амратә системеи]] злоу [[спиральная галактика|асарчтә галактика]] ауп. Асар Рымҩа Агалактика ҳәагьы иашьҭоуп — нбан дула<ref name=":0">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2340981|автор=[[Ефремов, Юрий Николаевич|Ефремов Ю. Н.]]|статья=ГАЛА́КТИКА|том=6|страницы=298—301|архив=https://web.archive.org/web/20201024222339/https://bigenc.ru/physics/text/2340981|архив дата=2020-10-24}}</ref><ref name=":4">{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/place/Milky-Way-Galaxy|title=Milky Way Galaxy|author=Hodge P. W.|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-01-19|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119174143/https://www.britannica.com/place/Milky-Way-Galaxy|url-status=live}}</ref><ref name="efremov2006-4">Ефремов, 2006, с. 4.</ref>. Асар Рымҩа аҭҵаара знапы алаку [[Астрономиа|астрономиа]] аҟәша [[галактическая астрономия|агалактикатә астрономиа]] ауп<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1228262/img6.html|title=Лекции по Галактической Астрономии|author=Расторгуев А. С.|website=[[Астронет]]|access-date=2022-02-21|archive-date=2022-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121182138/http://www.astronet.ru/db/msg/1228262/img6.html|url-status=live}}</ref>. Асар Рымҩа [[Галактический диск|аеҵәатә диск]] агәҭантәи 16 [[Парсек|килопарсек]] аҟынӡа абжьаӡараҿы ишьҭоуп, Агалактика арадиусгьы убри аҟара иҟоуп ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name=":4" />. [[Гало галактики|Аеҵәатә гало]] агәҭантәи 80 килопарсек абжьаӡараҟынӡа иубарҭоуп, насгьы [[Шаровое звёздное скопление|аглобустә еҵәатә кластерқәа]] рсистема еиҳагьы хараӡа инеиуеит, 100 килопарсекк рҟынӡа<ref name="combes-lequeux2016-46-50">Combes, Lequeux, 2016, pp. 46—50.</ref>. Асар Рымҩа агәҭа инаркны 21 килопарсек рыҩныҵҟа акапан 2{{E|11}} {{Mo}} ыҟоуп. Ҳгалактика акапан зегьы, [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] ҳасаб азуны, еиҳарак 1—2{{E|12}} {{Mo}} ҳәа иԥхьаӡоуп, рбагақәак ари адиапазон анҭыҵ ишыҟоугьы<ref name=":8">{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/Galaxy.html|title=The Milky Way Galaxy|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-01-20|archive-date=2021-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210820044045/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/Galaxy.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2019ApJ...873..118W|автор=Watkins L. L., van der Marel R. P., Sohn S. T., Evans N. W.|заглавие=Evidence for an Intermediate-mass Milky Way from Gaia DR2 Halo Globular Cluster Motions|год=2019|месяц=3|день=1|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=873|страницы=118|issn=0004-637X|язык=en|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.3847/1538-4357/ab089f|archive-date=2022-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220216083432/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2019ApJ...873..118W}}</ref><ref name=":1" />. Ари арбага аҟнытә ҳ-Галактикаҿы еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла 100 инаркны 400 миллиард цыра рҟынӡа<ref>{{cite web|lang=en|url=https://asd.gsfc.nasa.gov/blueshift/index.php/2015/07/22/how-many-stars-in-the-milky-way/|title=How Many Stars in the Milky Way?|author=Masetti M.|publisher=[[NASA]]|date=2015-07-22|access-date=2022-01-19|archive-date=2019-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410085724/https://asd.gsfc.nasa.gov/blueshift/index.php/2015/07/22/how-many-stars-in-the-milky-way/|url-status=dead}}</ref> ыҟоу [[Звезда|аеҵәақәа]] рыхәҭаа 5—6{{E|10}} {{Mo}} раҟара ыҟоуп<ref name=":5">{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2015ApJ...806...96L|автор=Licquia T. C., Newman J. A.|заглавие=Improved Estimates of the Milky Way's Stellar Mass and Star Formation Rate from Hierarchical Bayesian Meta-Analysis|год=2015|месяц=6|день=1|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=806|страницы=96|issn=0004-637X|язык=en|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.1088/0004-637X/806/1/96|archive-date=2022-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220212015451/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2015ApJ...806...96L}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2017MNRAS.465...76M|автор=McMillan P. J.|заглавие=The mass distribution and gravitational potential of the Milky Way|год=2017|месяц=2|день=1|язык=en|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|том=465|страницы=76–94|issn=0035-8711|место=Oxford|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|doi=10.1093/mnras/stw2759|archive-date=2022-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220223171647/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2017MNRAS.465...76M}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.555..629V|автор=van Dokkum P., Danieli S., Cohen Y., Merritt A., Romanowsky A. J.|заглавие=A galaxy lacking dark matter|год=2018|месяц=3|день=1|язык=en|издание=[[Nature]]|том=555|страницы=629–632|issn=0028-0836|место=N. Y.|издательство=[[NPG]]|doi=10.1038/nature25767|archive-date=2022-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218032248/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.555..629V}}</ref>. Асар Рымҩа [[Фотометрическая система UBV|V ацәаҳәаҿы]] арлашара 2{{E|10}} {{Lo}} ауп, уи [[Абсолютная звёздная величина|аеҵәатә мҽхакыхаҭа]] −20,9<sup>m</sup> иашьашәалоит. Убасала, Асар Рымҩа егьырҭ асарчтә галактикақәа ирҿырԥшны кырӡа идуу акапани иҳараку арлашареи амоуп<ref name="combes-lequeux2016-69-70-147-149">Combes, Lequeux, 2016, pp. 69—70, 147—149.</ref>. === Амратә система аҭыԥ === [[Амратә система|Амратә система]] Агалактика агәҭантәи 7,5—8,5 [[килопарсек]] абжьаӡараҿы иҟоуп, [[Рукав Ориона|Орион исарчтә маӷра хәыҷы]] аҿы, [[Рукав Персея|Персеи]] [[Рукав Стрельца|Ахысҩи]] рмаӷра дуқәа рыбжьара, рыҩбагьы рҟынтәи 1,5—2 килопарсек абжьаӡараҿы<ref>{{cite web|lang=en|url=https://earthsky.org/astronomy-essentials/which-spiral-arm-of-the-milky-way-contains-our-sun/|title=Which spiral arm of the Milky Way holds our sun?|website=EarthSky|date=2022-01-14|access-date=2022-12-01|archive-date=2022-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221201102127/https://earthsky.org/astronomy-essentials/which-spiral-arm-of-the-milky-way-contains-our-sun/|url-status=live}}</ref>. [[Галактическая плоскость|Агалактикатә ҟьаҟьара]] Амратә система уажәы 10 [[парсек]] рыла иацәыхараны иҟоуп<ref name=":0" /><ref name="surdin2017-123-125-130-133">Сурдин, 2017, с. 123, 125, 130—133.</ref>. [[Эклиптика|Аеклиптика]] агалактикатә ҟьаҟьара ахь анаара 60 градус шьақәнаргылоит<ref>{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/g/galactic+plane|title=Galactic Plane|website=Astronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-01-20|archive-date=2017-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804073036/http://astronomy.swin.edu.au/cosmos/G/Galactic+Plane|url-status=dead}}</ref>. Амра [[Центр Галактики|Агалактика агәҭахьы]] инаскьоит 220 км/с аццакрала, насгьы иаакәыршаны аҵәира ҟанаҵоит 240 миллион шықәса рыла. Еиҳа иааигәоу аеҵәақәа ирызкны, Амра [[Геркулес (созвездие)|еҵәаџьаа Геркулес]] аганахьала 20 км/с аццакра аманы иныҟәоит. Агалактикаҿы Амра аорбита акәымпыл еиԥшым: аныҟәара апроцесс аҿы, Амра уажәаасҭа 0,1 килопарсек рыла агәҭа иазааигәаны, насгьы 0,6 килопарсек рыла иацәыхараны иҟалалар алшоит, насгьы агалактикатә ҟьаҟьара иацәыхарахалар 85 парсек абжьаӡаранӡа<ref name="surdin2017-130-133">Сурдин, 2017, с. 130—133.</ref>. Ҳгалактика аҩнуҵҟа Амратә система ахьыҟоу аҭыԥ уи аҭҵаара алшарақәа рҿы ҷыдарақәак аанарԥшуеит. Ганкахьала, Асар Рымҩаҿы мацара ауп зылашара маҷу аобиектқәа рыхәаԥшра ахьалшо, иаҳҳәап, [[Красный карлик|аҟаԥшьи]] [[белые карлики|ашкәакәеи]] реиԥш иҟоу ассақәа, еҵәақәак ршәагааи рформеи ишиашоу ршәара, иара убасгьы Агалактика х-еизшәарактәи аилазаашьа аҭҵаара: егьырҭ агалактикақәа рзы аилазаашьа еилкаауп [[Небесная сфера|ажәҩантә сфераҿы]] апроекциа мацарала. Аха абри аҭагылазаашьа ауадаҩрақәа рацәангьы иаԥнаҵоит. Агалактикаҿы аобиектқәа ганрацәала иҟоуп, урҭ рҟынӡа абжьаӡара даара еиуеиԥшым, убри аҟынтә Асар Рымҩа аҭҵааразы ажәҩан зегьы ҭҵааны, абжьаӡарақәа реиԥшымрақәа ҳасаб рзулатәуп. Уи адагьы, [[Галактический экватор|агалактикатә екватор]] азааигәара иҟоу аобиектқәа рҟынтәи иаауа алашара ӷәӷәала анырра анаҭоит агалактикатә диск аҿы [[Межзвёздная пыль|аеҵәабжьаратә саба]] аҟазаара иадҳәалоу [[межзвёздное поглощение|аеҵәабжьаратәи албаадара]]<ref name="surdin2017-116-118">Сурдин, 2017, с. 116—118.</ref>. === Агалактикатә координаттә система === [[Афаил:Третий_астрономический_треугольник.svg|мини|300x300пкс|[[Экваториальная система координат|Аекватортәи]] [[Галактическая система координат|агалактикатәи]] акоординаттә системақәа. Агалактикатә екватор жәҩангәыԥшшәыла иаарԥшуп, акәаԥ B — агалактикатә гәҭахьы ахырхарҭа ауп, насгьы <math>b</math>, <math>l</math> — агалактикатә ҭбаареи ахарареи ауп.]] Асар Рымҩа аҭҵааразы, ҳ-Галактика аилазаашьа ишиашоу иадҳәалоу [[Галактическая система координат|агалактикатә координатқәа рсистема]] ахархәара маншәалоуп. Уи аҟны [[галактический экватор|агалактикатә екватор]] ахархәара амоуп — [[Небесная сфера|ажәҩантә сфера]] [[большой круг|агьежь ду]], [[Галактический диск|Агалактика адиск]] аҟьаҟьара иақәшәо. Актәи акоординат — [[галактическая широта|агалактикатә ҭбаара]] <math>b</math> — аеҵәеи агалактикатә екватори ирыбжьоу акәакь иаҟароуп. Аҩбатәи акоординат — [[галактическая долгота|агалактикатә харара]] <math>l</math> — агалактикатә екватор иаваршәны [[центр Галактики|агәыцә]] ахырхарҭа абжьара акәакь иаҟароуп. Ари асистемаҿы Агалактика агәыцә иамоуп акоординатқәа <math>l = 0</math>, <math>b = 0</math>. [[Южный галактический полюс|Аладатәии]] (<math>b = -90^\circ</math>) [[Северный галактический полюс|аҩадатәии]] (<math>b = +90^\circ</math>) аполиусқәа шьҭоуп<ref>{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/G/Galactic+Coordinate+System|title=Galactic Coordinate System|website=Astronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-01-23|archive-date=2022-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317122626/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/G/Galactic+Coordinate+System|url-status=dead}}</ref><ref name=":2">{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/galactic-coordinate|title=Galactic coordinate|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-01-23|archive-date=2022-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123132748/https://www.britannica.com/science/galactic-coordinate|url-status=live}}</ref><ref name="binney-merrifield1998-30-31">Binney, Merrifield, 1998, pp. 30—31.</ref>. Акоординатқәа рсистемаҿы иҟоу Агалактика агәҭа Агалактика агәыцә аҿы иҟоу арадио хыҵхырҭа [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]] аҭыԥ иақәшәом, аха 5 арктә минуҭ рыла уи иацәыхараны иҟоуп, избан акәзар Ахысҩы A* аартын абри акоординатқәа рсистема аналагалаха ашьҭахь<ref name=":2" />. [[Эпоха (астрономия)|Аепоха]] [[J2000.0]] [[Экваториальная система координат|аекватортә координаттә системаҿы]] Агалактика агәҭа акоординатқәа — [[Склонение (астрономия)|алаҟәреи]] <math>\delta</math> [[прямое восхождение|арӷьарахьтәи ахалареи]] <math>\alpha</math> — <math>\delta = -28^\circ 56{,}2'</math>, <math>\alpha = 17^h45{,}6^m</math> роуп. Агалактикатә екватор [[Небесный экватор|ажәҩантә екватор]] ахь 62,87° рыла инаауп, Агалактика аҩадатәи аполиус аекватортә координатқәа <math>\delta = +27^\circ 7{,}7'</math>, <math>\alpha = 12^h51^m</math> ыҟоуп<ref name="binney-merrifield1998-30-31" />. == Адәахьтәи аҭеиҭыԥш == === Адгьыл аҟынтәи аҭеиҭыԥш === [[Невооружённый глаз|Блала]] иубарҭоу ажәҩан аҿы иҟоу [[Звезда|аеҵәақәа]] зегьы ҳ-Галактика иатәуп. Ус шакәугьы, [[Ночное небо|уахынлатәи ажәҩан]] аҭеиҭыԥш ҳалацәажәозар, Асар Рымҩа ажәҩан зегьы иакәыршоу ахьӡ еиԥшу алашара зҵоу, [[Млечный Путь (явление)|анаҟә цәаҳәа]] мацара ауп изызку. Асар Рымҩа алашара зырҿио [[Галактический диск|Агалактика адиск]] аҿы иҟоу аеҵәақәа роуп, зеиҳарак хаз-хазы иубарҭам<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171060|title=Млечный Путь|author=[[Засов, Анатолий Владимирович|Засов А. В.]]|website=[[Астронет]]|access-date=2022-01-22|archive-date=2022-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122152906/http://www.astronet.ru/db/msg/1171060|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/Milky_Way.html|title=Milky Way|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-01-22|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119112235/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/Milky_Way.html|url-status=live}}</ref><ref name="waller2013-1-9">Waller, 2013, pp. 1—9.</ref>. Асар Рымҩа убарҭоуп [[Ночное небо|уахынлатәи ажәҩан]] лашьцараҿы — [[Ақалақь|ақалақьқәа]] ирцәыхараны, насгьы [[Амза|Амза]] аныҟам<ref>{{cite web|lang=en|url=https://earthsky.org/tonight/every-visible-star-is-within-milky-way/|title=Every visible star is within Milky Way|author=Byrd D.|website=Earth & Sky|date=2020-09-10|access-date=2022-01-22|archive-date=2022-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122152905/https://earthsky.org/tonight/every-visible-star-is-within-milky-way/|url-status=live}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2014MNRAS.442.2600C|автор=Crumey A.|заглавие=Human contrast threshold and astronomical visibility|год=2014|месяц=8|день=1|язык=en|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|том=442|страницы=2600–2619|issn=0035-8711|место=Oxford|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|doi=10.1093/mnras/stu992|archive-date=2021-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222211551/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2014MNRAS.442.2600C}}</ref>. Асар Рымҩа ажәҩан аҿы еиҟарам аформа амоуп, уи аҭбаара 15 [[Градус (геометрия)|градус]] раҟара шьақәнаргылоит<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.scientificamerican.com/article/how-did-scientists-determ/|title=How did scientists determine our location within the Milky Way galaxy|author=Marschall L. A.|website=[[Scientific American]]|access-date=2022-01-22|archive-date=2022-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122152903/https://www.scientificamerican.com/article/how-did-scientists-determ/|url-status=live}}</ref>. Асар Рымҩа аҵыхәан еиуеиԥшым [[Туманность|анаҟәрақәа]] ыҟоуп, иаҳҳәап, [[туманность Лагуна|Аӡҭачы анаҟәра]], [[туманность Розетка|Агәил анаҟәра]]. Ҭыԥқәак, иаҳҳәап, [[Большой Провал|Аҭаҳара Ду]] еиԥш иҟоу, еиҳа илашьцоушәа убоит, избанзар урҭ аганқәа рҟынтәи иаауа алашара [[Межзвёздная пыль|еҵәабжьаратәи асаба]] аԥсҭҳәақәа ихырҩоит. Асар Рымҩа зегь реиҳа илашоит [[центр Галактики|Агалактика агәҭахьы]]<ref name="waller2013-1-9" />. Адиск аҿы [[Межзвёздное поглощение|еҵәабжьаратәи албаадара]] иахҟьаны [[Галактический экватор|агалактикатә екватор]] акәша-мыкәша [[зона избегания|ацәыхьчаратә зона]] ҟалоит — ажәҩан 20% аанызкыло аҭыԥ, агалактика анҭыҵтәи аобиектқәа [[Оптический диапазон|аоптикатә цәқәырԥақәа рыҩаӡараҿы]] иахьубарҭам. Аха, иага ус иҟазаргьы, ацәыхьчаратә зона аҿы иҟоу агалактикақәа рыԥшаара ауеит, иаҳҳәап, [[Инфракрасный диапазон|аинфраҟаԥшьтәи]] [[радиодиапазон|арадиоцәқәырԥақәа рыҩаӡарақәа]] рыла ахылаԥшрақәа рыла<ref>{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/z/zone+of+avoidance|title=Zone Of Avoidance|website=Astronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-01-22|archive-date=2022-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122152909/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/z/zone+of+avoidance|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/zone-of-avoidance|title=Zone of avoidance|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-01-22|archive-date=2022-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122152903/https://www.britannica.com/science/zone-of-avoidance|url-status=live}}</ref>. {{Несколько изображений|зона=center|направление=horizontal|заголовок=Адгьыл аҟынтәи Асар Рымҩа асахьа|изобр1=Milky_Way_over_The_Whistlers.jpg|ширина1=320|подпись1=<center>Адгьыл ажәҩан аҿы иҟоу Асар Рымҩа ахәҭак, [[Джаспер (национальный парк)|Џьаспертәи Амилаҭтә Парк]] аҟны иҭыху афотосахьа</center>|изобр2=Deathvalleysky_nps_big.jpg|ширина2=665|подпись2=<center>[[Долина Смерти|Аԥсра Акаршәраҿы]] иҭыху Асар Рымҩа апанораматә фотосахьа</center>}} === Адәахьтәи аҭеиҭыԥш === [[Адгьыл|Адгьыл]] Асар Рымҩа аҩнуҵҟа иахьыҟоу азы, ҳ-Галактика анҭыҵтәи аҭеиҭыԥш ииашаҵәҟьаны еилкааӡам, аха, Агалактика аилазаашьа иазку адыррақәа ирыбзоураны, еиуеиԥшым амҩақәа рыла иалкаазар алшо (шәахә. ҵаҟа), иҟалоит уи аҭеиҭыԥш амодель аҟаҵара, насгьы еиԥшу апараметрқәа змоу агалактикақәа Асар Рымҩа иеиԥшны иҟазар рыхәҭоуп ҳәа агәаанагара аҟаҵара<ref name="waller2013-194-209">Waller, 2013, pp. 194—209.</ref><ref name="surdin2017-204-207">Сурдин, 2017, с. 204—207.</ref><ref name="efremov2006-49-58">Ефремов, 2006, с. 49—58.</ref>. Голландиатәи аҵарауаҩ Корнели Истон агипотеза ҟеиҵеит, «[[Галактика Андромеды|Андромеда анаҟәра]]» агалактика асарчтә еиҿкаара иаҿырԥшны, Асар Рымҩа асарчтә галактика ауп ҳәа<ref name="novikov2010-339">Новиков, 2010, с. 339.</ref>. {{Несколько изображений |зона = center |направление = horizontal |заголовок = Агалактикақәа, Асар Рымҩа ҭеиҭыԥшла изеиԥшу<ref name="waller2013-194-209" /><ref name="surdin2017-2-3-cvetnoi-vkladki">Сурдин, 2017, с. 2—3 цветной вкладки.</ref> |изобр1 = The VLT goes lion hunting.jpg |ширина1 = 240 |подпись1 = <center>[[M 95 (галактика)|M 95]]</center> |изобр2= |ширина2 = 269 |подпись2 = <center>[[M 109 (галактика)|M 109]]</center> |изобр3 = N891s.jpg |ширина3 = 316 |подпись3 = <center>Аҵкар ала иубо [[NGC 891]]</center> |изобр4 = Wide Field Imager view of a Milky Way look-alike NGC 6744.jpg |ширина4 = 285 |подпись4 = <center>[[NGC 6744]]</center> }} == Аиҿкаашьа == [[Афаил:Milky way profile-ab.svg|слева|мини|314x314пкс|Асар Рымҩа аилазаашьа асхематә аарԥшра, аҵкар ала аҭеиҭыԥш]] Ҳ-Галактикаҿы иҟоу аеҵәақәа еиҳарак [[Галактический диск|адиск]] аҿы еизгоуп. Уи адагьы, Агалактикаҿы иҟоуп абжьаратәи ашәага-загақәа змоу [[балдж|абалџь]], иаарту [[спиральные рукава|асарчтә маӷрақәа]], иара убасгьы ибжьаратәу [[Бар (астрономия)|абар]]. Убасала, Асар Рымҩа аҵыхәтәантәи [[Морфологическая классификация галактик|аморфологиатә хкы]] иаҵанакуа [[спиральная галактика|сарчтә галактикоуп]], насгьы уи апараметрқәак, иаҳҳәап, [[Атомарный водород|инеитралтәу аӡри]] азеиԥш хыԥхьаӡара, насгьы абалџь ашәагаа, Sb ахкы иақәшәоит, егьырҭ, [[темп звездообразования|аеҵәақәа рышьақәгылара амҽхак]] еиԥш, Sc ахкы иақәшәоит. Абар аҟазаара ҳасаб азуны, морфологиатә классификациала ҳ-Галактика SBbc ма SABbc ахкы иахәҭакуп<ref>{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/M/Milky+Way|title=Milky Way|website=Asronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-01-20|archive-date=2022-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201144948/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/M/Milky+Way|url-status=dead}}</ref><ref name="combes-lequeux2016-44-45">Combes, Lequeux, 2016, pp. 44—45.</ref><ref name="van-den-bergh2000-46-47">van den Bergh, 2000, pp. 46—47.</ref>. Агалактика аилазаашьатә хәҭақәа еиԥшым аҭыԥи аформеи рыла мацара акәымкәа, аеҵәақәа рпопулиациа апараметрқәа рылагьы, иаҳҳәап, ақәреи [[металличность|аметаллраи]] (ҵаҟа шәахә.), адинамика (шәахә. ҵаҟа) рыла<ref name="combes-lequeux2016-44-45" />. === Адиск === [[Афаил:Milky Way disk warp-ab.svg|мини|300x300пкс|Асар Рымҩа адиск адәахьтәи ахәҭақәа ирхәоу рформа]] [[Галактический диск|Адиск]] ҳ-Галактика ихадоу компонентуп аеҵәақәа рыкапан аҵакы аганахьала. Иара иамоуп иҟьаҟьоу аформа, насгьы уи аҟны иара убас иҟоуп [[спиральные рукава|асарчтә маӷрақәа]]. Адиск зегьы аеҵәатә капан 5{{E|10}} {{Mo}} ҟалоит{{ref+|Асар Рымҩа аеҵәатә капан 6{{E|10}} {{Mo}} ҳәа агәаанагара змоу амодель аҿы<ref name=":5" />.|комм.}}<ref name=":5" />. Ҳ-Галактика адиск еиҩшазар ҟалоит [[Тонкий диск|аҵаӷеи]] [[Толстый диск|ашәпеи]] ҳәа, аԥхьатәи адиск еиҳаны акапан амоуп аҩбатәи адиск аасҭа, насгьы 80% Агалактика [[барион|абарионтә]] капан иааизакны<ref name=":3">{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/T/thin+disk|title=Thin Disk|website=Astronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-01-23|archive-date=2022-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318145629/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/T/Thin+Disk|url-status=dead}}</ref>. Арҭ ахәҭақәа еиуеиԥшым апараметрқәа рымоуп, насгьы еиуеиԥшым амҩақәа рыла ишьақәгылазҭгьы ҟаларын (шәахә. ҵаҟа)<ref name="combes-lequeux2016-37-49">Combes, Lequeux, 2016, pp. 37—49.</ref>. Амра азааигәара адиск шәпа 1,2 килопарсек ашәпара амоуп, аҵаӷа 300—400 парсек ауп, насгьы еиҳагьы иҵаӷоу арчытә компонент аҵоуп. Агалактика адәахьтәи аҭыԥқәа рҿы адиск ҵаӷеи ашәпеи еиҳагьы ишәпахоит. Адиск шәпа еиҳарак [[металличность|аметаллра]] лаҟә змоу ажәытә еҵәақәа рыла ишьақәгылоуп, адиск ҵаӷаҿы еиҳа иқәыԥшу, металла ибеиоу аеҵәақәа ыҟоуп (шәахә. ҵаҟа), урҭ рыбжьара даҽа еиԥшымзаарақәакгьы ыҟоуп<ref name=":3" /><ref name="combes-lequeux2016-44-50">Combes, Lequeux, 2016, pp. 44—50.</ref>. Егьырҭ агалактикақәа рҿы еиԥш, Асар Рымҩа адиск ҵаӷаҿы агәҭанӡа иҟоу абжьаӡара шыҟоу ала аматериа аилаӷәӷәара ашара [[Экспоненциальное распределение|експоненциалтәуп]]; уи аҷыдаҟазшьатә радиус 3 килопарсекк шьақәнаргылоит. Адиск ҵаӷа агалактика агәҭантәи 16 килопарсек аҟынӡа инаӡоит, насгьы арчытә компонент еиҳагьы инаскьоит, агәҭантәи 35 килопарсек аҟынӡа агәаҭара ауеит. Адиск адәахьтәи аҭыԥқәа рҿы ирхәоу аформа амоуп, иҟалап уи зыхҟьо [[Взаимодействующие галактики|егьырҭ агалактикақәа реидҳәалара]] акәзар<ref name="combes-lequeux2016-50">Combes, Lequeux, 2016, p. 50.</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://www.astro.umd.edu/~richard/ASTRO620/HI_dist_MW_Kerp.pdf|автор=Kalberla P. M. W., Kerp J.|заглавие=The Hi Distribution of the Milky Way|год=2009|месяц=9|день=1|язык=en|издание=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|том=47|страницы=27–61|issn=0066-4146|место=Pato Alto|издательство=[[Annual Reviews]]|doi=10.1146/annurev-astro-082708-101823|archive-date=2022-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302140520/https://www.astro.umd.edu/~richard/ASTRO620/HI_dist_MW_Kerp.pdf}}</ref>. Арчытә компонент аҿы ари аформа ахәара диск адәахьтәи ахәҭа зегьы аҿы еиҟәшоу хыхьынтә ҵаҟа инагоу аиқәҵақәа рыла еиқәыршәоуп — амплитуда 100 инаркны 200 парсек рҟынӡа змоу ацәқәырԥақәа, ацәқәырԥа арадиалтә ура 3,9 инаркны 7,9 килопарсек рҟынӡа<ref>{{статья|автор=Sun, Y., Zhang, S., Yang, J. et al.|заглавие=Widespread corrugations superimposed on the Galactic warp in the outer CO disk|издание=Nat Astron|год=2026|doi=10.1038/s41550-026-02938-y}}</ref>. ==== Асарчтә маӷрақәа ==== [[Афаил:PIA19341-MilkyWayGalaxy-SpiralArmsData-WISE-20150603.jpg|слева|мини|300x300пкс|Асар Рымҩа аҭеиҭыԥш амодель. Акәаԥ ҩежь ала Амра ахьыҟоу аҭыԥ арбоуп, аҟаԥшьқәа рыла [[Погружённое скопление|агәыԥқәа]] ахьыҟоу арбоуп, урҭ асарчтә еиҿкаара арбагақәа реиԥш аус руеит]] Аоптикатә диапазон аҿы ахылаԥшраан агалактикатә диск аҿы [[Спиральные рукава|асарчтә маӷрақәа]] рыҟазаара иазкны алкааҟаҵара уадаҩуп, [[Межзвёздная пыль|аеҵәабжьаратәи асаба]] алашара ахьылбаанадо иахҟьаны. Аха, [[Атомарный водород|инеитралтәу аӡри]] мамзаргьы [[Молекулярное облако|амолекулатә ԥсҭҳәақәа]] рыларҵәара, иара убасгьы [[звёздные ассоциации|аеҵәақәа реидҳәалара]] реиԥш иҟоу иқәыԥшу аобиектқәа рыхсаала аизгараан асарчтә маӷрақәа убарҭоуп<ref name=":4" /><ref name="van-den-bergh2000-57-58">van den Bergh, 2000, pp. 57—58.</ref>. Амаӷрақәа рҟны иҟоу арчы аилаӷәӷәара егьырҭ адиск ахәҭақәа рҟны иҟоу аилаӷәӷәара аасҭа акырынтә еиҳауп, насгьы убраҟоуп [[звездообразование|аеҵәақәа рышьақәгылара]] еиҳарак иахьымҩаԥысуа. Асарчтә маӷрақәа [[Теория волн плотности|аилаӷәӷәаратә цәқәырԥақәа]] роуп, убри аҟнытә асарчтә хсаала иааизакны аеҵәақәеи арчи реиԥш акәымкәа даҽа ццакырала иҵәиуеит<ref name="surdin2017-202-207">Сурдин, 2017, с. 202—207.</ref>. Асарчтә маӷрақәа ахьыҟоу, рыҩаӡара, насгьы рхыԥхьаӡа макьана ииашаны ишьақәыргылаӡам<ref name=":0" /><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018RAA....18..146X|автор=Xu Y., Hou L., Wu Y.|заглавие=The spiral structure of the Milky Way|год=2018|месяц=12|день=1|язык=en|издание=Research in Astronomy and Astrophysics|том=18|страницы=146|issn=1674-4527|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.1088/1674-4527/18/12/146|archive-date=2022-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124121036/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018RAA....18..146X}}</ref>, аха лассы-лассы агәра ргоит Асар Рымҩаҿы асарчтә маӷра дуқәа ԥшьба ыҟоуп ҳәа: ихадоу ҩба — [[рукав Центавра|Центавр имаӷреи]] [[рукав Персея|Персеи имаӷреи]], насгьы ҩба ихадам — [[рукав Наугольника|Ангулус имаӷреи]] [[рукав Стрельца|Ахысҩы имаӷреи]]<ref>{{Статья|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.3847/0004-6256/151/3/55|автор=Vallée J. P.|заглавие=The start of the Sagittarius spiral arm (Sagittarius origin) and the start ot the Norma spiral arm (Norma origin): Model-computed and observed arm tangents at galactic longitudes −20° < l < +23°|год=2016|месяц=2|день=9|язык=en|издание=[[The Astronomical Journal]]|том=151|выпуск=3|страницы=55|issn=1538-3881|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.3847/0004-6256/151/3/55|archive-date=2022-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124203609/https://iopscience.iop.org/article/10.3847/0004-6256/151/3/55}}</ref>. Урҭ [[Логарифмическая спираль|алогарифматә сарчтә форма]] рымоуп, 12° раҟара акәакьла ирхәоу. Амаӷра дуқәа инарываргыланы, еиҳа ихәыҷу абас еиԥш иҟоу ашьақәгыларақәагьы алукаартә иҟоуп, иаҳҳәап, [[рукав Ориона|Орион имаӷра]], Аҭыԥантәи амаӷра ҳәагьы изышьҭоу. Амаӷрақәа рырчытә еилазаарақәа Агалактикаҿы иҟоу аеҵәатә система аасҭа акырӡа еиҳа хараӡа инаӡоит. Уи адагьы, адиск аҿы иҟоу амолекулатә рчы [[Кольцеобразная галактика|амацәаз]] шьақәнаргылоит, агәҭантәи 4 инаркны 6 килопарсекк рҟынӡа аҩныҵҟатәи адәахьтәи арадиусқәа змоу<ref name="surdin2017-172-175-202-207">Сурдин, 2017, с. 172—175, 202—207.</ref><ref name="combes-lequeux2016-72-75">Combes, Lequeux, 2016, pp. 72—75.</ref>. ==== Амратә система акәша-мыкәша ==== [[Афаил:Nearby Stars (14ly Radius)-ab.svg|мини|300x300пкс|Амра зегь реиҳа иазааигәоу аеҵәақәа]] Агалактикаҿы зегь реиҳа иҭҵаау аҭыԥ [[Амратә система|Амратә система]] акәша-мыкәша ауп. Иаҳҳәап, Амра аҟынтәи 10 [[парсек|парсекк]] рыҩныҵҟа, 373 [[Звезда|еҵәа]] еилкаауп, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[Белые карлики|асса шкәакәақәа]] 20, [[Коричневый карлик|асса каҳуаԥштәқәа]] 85, еиҳарак [[Красные карлики|асса ҟаԥшьқәа]] роуп<ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2021A&A...650A.201R|автор=Reylé C., Jardine K., Fouqué P., Caballero J. A., Smart R. L.|заглавие=The 10 parsec sample in the Gaia era|год=2021|месяц=6|день=1|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|том=650|страницы=A201|issn=0004-6361|место=Les Ulis|издательство=[[EDP Sciences]]|doi=10.1051/0004-6361/202140985|archive-date=2021-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016212948/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2021A%26A...650A.201R}}</ref>. Амра аҟынтәи ааигәатәи аеҵәа — [[Проксима Центавра|Проксима Центавр]] — аҟынӡа абжьаӡара 1,3 парсек ыҟоуп, ааигәатәи [[Звёздное скопление|аеҵәатә гәыԥ]] — [[Гиады (звёздное скопление)|Агиадқәа]] — рҟынӡа 40 парсек ыҟоуп<ref name="surdin2017-116-133-135">Сурдин, 2017, с. 116, 133—135.</ref>. Амратә система иаакәыршаны иҟоуп [[пояс Гулда|Гулд имаҟа]] — аеҵәа лашақәеи арчи рацәаны изҭоу, амацәаз еиԥшу аиҿартәышьа. Гулд имаҟа аеллипстә форма амоуп, ашәагаақәа 500×1000 парсек раҟара ыҟоуп, насгьы агалактикатә диск аҟьаҟьара ахь 20° ала ихәоуп, Амра уи агәҭантәи 100 парсекк рыла иацәыхароуп. Амра аҟынтәи 1 килопарсекк аҩныҵҟа иҟоу [[Звезда спектрального класса O|O]], [[Звезда спектрального класса B|B]] ҳәа изышьҭоу [[Спектральная классификация звёзд|аспектртә хкы]] иаҵанакуа аеҵәақәа зегьы рҟынтәи 90% Гулд имаҟаҿы иҟоуп<ref>{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/GouldBelt.html|title=Gould Belt|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-01-24|archive-date=2022-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124222549/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/GouldBelt.html|url-status=live}}</ref><ref name="surdin2017-135-141">Сурдин, 2017, с. 135—141.</ref>. Амра акәша-мыкәша, Агалактика адинамикатә ҟазшьақәа рыла аматериа аилаӷәӷәара аилкаара алшоит, иара убасгьы еиуеиԥшым иубарҭоу адиск ахәҭақәа реилаӷәӷәарагьы ашәара алшоит. Абарҭ аҵакқәа реиԥшымзаара еиҳарак изыхҟьо аматериа лашьца аҟазаара ауп (шәахә. ҵаҟа). Аиҵаҩраҿы иаагоуп ахәҭақәа зегьы рлагала Амра азааигәара иҟоу аҭбааратә еилаӷәӷәараҿы, насгьы адиск аҿықәантәи ашәпара зегьы аҟны<ref name="surdin2017-288-292">Сурдин, 2017, с. 288—292.</ref>: {| class="wikitable" style="margin:auto; clear:both;" |+Амра азааигәара аматериа аилаӷәӷәара<ref name="surdin2017-288-292" /> !Адиск ахәҭа !Аҭаӡаратә еилаӷәӷәара, {{Mo}}/пк³ !Ақәыԥшыларатә еилаӷәӷәара, {{Mo}}/пк² |- |[[Звезда|Аеҵәақәа]] |0,033 |29 |- |Аеҵәақәа рцәынхақәа |0,006 |5 |- |[[Коричневые карлики|Асса каҳуаԥштәқәа]] |0,002 |2 |- |[[Межзвёздная среда|Аеҵәабжьаратәи аҭыԥ]] |0,050 |13 |- |Иубарҭоу аматериа зегьы |0,09 |49 |- |Адинамикатә хәшьара |0,10 |74 |- |[[Тёмная материя|Аматериа лашьца]] |0,01 |25 |} Аҭаӡаратә иара убас ахҟьатә еилаӷәӷәаразы ахәшьарақәа дара-дара еиҿагылаӡом. Иаҳҳәап, Амра азааигәара иҟоу аматериа лашьца апропорциа аиԥшымзаара, насгьы адиск ашәпара зегьы аҟны иаанарԥшуеит аматериа лашьца аилаӷәӷәара адиск аҟынтәи хара анаскьараан еиҳа ҵаҟа ишылаҟәуа, иаабац аматериа аилаӷәӷәара аасҭа, убри аҟнытә аматериа лашьца алагала адиск ашәпара зегьы аҿы еиҳауп, уи аҟьаҟьара азааигәара аасҭа. Адиск ашәпара ҳасаб азуны, аматериа лашьца аҭбааратәи хыхьтәи аилаӷәӷәара ахәшьарақәа еишьашәалоит, 0,01 {{Mo}}/pc³ аҭбааратә ҵакы ашәагатә гха иацымзаргьы<ref name="surdin2017-288-292" />. === Абалџь === Асар Рымҩа агәҭантәи ахәҭаҿы ибжьаратәны иаарԥшу [[балдж|абалџь]] ыҟоуп. Иара 2,2×2,9 килопарсек ашәагаақәа змоу [[сфероид]] ҟьаԥсуп<ref name="van-den-bergh2000-50">van den Bergh, 2000, p. 50.</ref>, насгьы уи акапан [[Бар (астрономия)|абар]] алаҵаны (шәахә. ҵаҟа) 9{{E|9}} {{Mo}} раҟара ҟалоит<ref name=":5" />. Физикала, ҳ-Галактика абалџь классикатәым, аха [[псевдобалдж|апсевдобалџьқәа]] рахь иаҵанакуеит — аклассикатә балџьқәа реиԥш акәымкәа урҭ гьежьуеит, еиҳа иҟьаҟьоу аформа рымоуп, еиҳа адискқәа иреиԥшуп. Асар Рымҩа абалџь аҭра еиԥшу, насгьы адиск еиԥшу ахәҭақәа амоуп<ref name=":32">{{Статья|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.3847/1538-4357/aafdff|автор=Kormendy J., Bender R.|заглавие=Structural Analogs of the Milky Way Galaxy: Stellar Populations in the Boxy Bulges of NGC 4565 and NGC 5746|год=2019|месяц=2|день=14|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=872|выпуск=1|страницы=106|issn=1538-4357|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.3847/1538-4357/aafdff|archive-date=2021-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105140308/https://iopscience.iop.org/article/10.3847/1538-4357/aafdff}}</ref><ref name="combes-lequeux2016-47-48">Combes, Lequeux, 2016, pp. 47—48.</ref>. Абалџь аҭҵаараҿы акыр зҵазкуа аҭыԥ ааннакылеит [[Окно Бааде|Бааде иԥенџьыр]] аҟазаара — Агалактика агәҭа иазааигәоу ажәҩан аҭыԥ хәыҷы, [[межзвёздное поглощение|аеҵәабжьаратәи албаадара]] ахьмаҷу, Агалактика ахәҭаҿы иҟоу аобиектқәа рхылаԥшра алзыршо<ref>{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/B/Baade%27s+Window|title=Baade's Window|website=Astronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-01-25|archive-date=2022-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125165857/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/B/Baade%27s+Window|url-status=dead}}</ref>. === Абар === [[Афаил:Milky_Way_infrared.jpg|мини|300x300пкс|Ажәҩан зегьы [[Инфракрасный диапазон|аинфраҟаԥшьтә]] ҭҵаараҿы Асар Рымҩа [[2MASS]]. Абар асимметриа асахьа агәҭантәи ахәҭаҿы иубаратәы иҟоуп]] Асар Рымҩаҿы [[Бар (астрономия)|абар]] ыҟоуп — адиск агәҭантәи ахәҭаҿы еиҵыху аиҿкаара. Иара арадиус 4 килопарсекк шьақәнаргылоит, насгьы иара аҵәҩан хада 20° акәакь ала аблабара ашәахәахьы ирхоуп. Амра еиҳа иазааигәоу апозитивтә [[Галактическая долгота|галактикатә харараҿы]] иубарҭоу абар ахәҭа ауп, убри аҟнытә Агалактика агәҭантәи арегион аҿы иубаратәы иҟоу аеҵәақәа реихшара асимметриа амамкәа иҟалоит<ref name="binney-merrifield1998-616-621">Binney, Merrifield, 1998, pp. 616—621.</ref>. Даҽа дыргак абар аҟазаара аазырԥшуа — Агалактика агәҭантәи ахәҭаҿы иҟоу арчы аномалиатә ццакырақәа, ҷыдала, уи апозитивтәи анегативтәи [[Лучевая скорость|арадиалтә ццакырақәа]] 200 км/с рҟынӡа инаӡоит. Абар [[Гравитационный потенциал|агравитациатә потенциал]] асимметриа амам, убри аҟнытә уи арчы [[момент силы|амч цҵа]] аҭара алшоит<ref name=":0" /><ref name="surdin2017-204">Сурдин, 2017, с. 204.</ref><ref name="combes-lequeux2016-85-87">Combes, Lequeux, 2016, pp. 85—87.</ref>. Абар хада адагьы, Агалактика агәҭаны иҟоуп аҩбатәи абар хәыҷы, зрадиус 150 парсек рҟынӡа инаӡоу, уи абар хада иаҿагыланы иҟоуп. Ишаабо ала, абри аҩбатәи абар акәзар ҟалап 200 парсек арадиус змоу Агалактика агәҭаны иҟоу амолекулатә рчы амацәаз зыдҳәалоу<ref name="combes-lequeux2016-85-87" />. === Агало === [[Галактическое гало|Аеҵәатә гало]] — ари еиҵыху Агалактика асистемахәҭа ауп, асфератә форма змоу. Аеҵәатә гало Агалактика агәҭантәи 80 килопарсек рҟынӡа абжьаӡаранӡа еиҵыхуп, зегь реиҳа ихараны иҟоу аеҵәақәа 320 килопарсек рҟны иԥшаан<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.space.com/astronomers-spot-most-distant-milky-way-stars|title=Astronomers spot the most distant stars in the Milky Way — a million light-years away|author=Waldek S.|website=Space.com|date=2023-01-11|access-date=2023-01-12|archive-date=2023-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230112044751/https://www.space.com/astronomers-spot-most-distant-milky-way-stars|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://news.ucsc.edu/2023/01/milky-way-halo.html|title=Astronomers find the most distant stars in our galaxy halfway to Andromeda|author=Stephens T.|website=UC Santa Cruz News|access-date=2023-01-12|archive-date=2023-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230111183741/https://news.ucsc.edu/2023/01/milky-way-halo.html|url-status=live}}</ref>. Агало Асар Рымҩа аҿы иҟоу аеҵәақәа зегьы рҟынтәи наӡынқәак мацара роуп иаҵанакуа — уи аеҵәатә капан {{E|9|0}} {{Mo}} раҟара, аха агало [[Тёмная материя|аматериа еиқәаҵәа]] рацәаны иамоуп (шәахә. ҵаҟа)<ref name=":4" /><ref name="combes-lequeux2016-46-48">Combes, Lequeux, 2016, pp. 46—48.</ref>. Аеҵәатә гало еизадам: уи [[Звёздный поток|аеҵәатә цәқәырԥақәа]] аҵоуп, иаҳҳәап, [[поток Стрельца|Ахысҩы ицәқәырԥа]], иара убас [[Кольцо Единорога|Атәыҩазаҵә Амацәаз]]. Аеҵәатә цәқәырԥақәа ҳәа изышьҭоу акосмос аҿы ҭыԥк аанызкыло аеҵәақәа ргәыԥқәа роуп, урҭ еиҳарак еиԥшу рыццакрақәеи рхимиатә еилазаареи рыла иалукаартә иҟоуп. Убри аҟнытә урҭ рцәырҵра ҳаилнаркаауеит Асар Рымҩа мҩанызас иамаз [[Карликовая галактика|агалактика ссақәа]] реилабгара, иара убас [[Приливные силы|аӡхаларатә мчқәа]]. Ҷыдала, [[карликовая эллиптическая галактика в Стрельце|Ахысҩы аҟны аеллиптикатә галактика сса]] уажәтәи аамҭазы аӡхаларатә нырра ӷәӷәа ахнагоит иара убас Ахысҩы ацәқәырԥа аԥнаҵоит<ref name="combes-lequeux2016-46-48" /><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2007SciAm.296d..40I|автор=Ibata R., Gibson B.|заглавие=The Ghosts of Galaxies Past|год=2007|месяц=4|день=1|язык=en|издание=[[Scientific American]]|том=296|страницы=40–45|issn=0036-8733|место=N. Y.|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|doi=10.1038/scientificamerican0407-40|archive-date=2021-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222172751/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2007SciAm.296d..40I}}</ref>. === Агәҭа === [[Афаил:SgrA2021.gif|мини|334x334пкс|Есыҽнытәи аеҵәақәа рныҟәара акапан дуӡӡа змоу акылҳара еиқәаҵәа [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]] азааигәара. Аҵаҟа арӷьарахь иаарԥшуп [[Нептун]] иорбита ашәагаа аиҿырԥшразы.|слева]] [[Афаил:Sag_A%2A.jpg|thumb|300px|справа|Агалактика агәҭаҿы иҟоу акапан дуӡӡа змоу акылҳара еиқәаҵәа [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]] агага асахьа, [[радиодиапазон|арадиодиапазон]] аҿы [[Телескоп горизонта событий|Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ателескоп]] ахархәарала ирҳаз (2022)]] [[Центр Галактики|Агалактика агәҭаны]] иҟоуп [[сверхмассивная чёрная дыра|акапан дуӡӡа змоу акылҳара еиқәаҵәа]]. Уи акапан 4,3{{E|6}} {{Mo}} шьақәнаргылоит, уи еизаку арадио хыҵхырҭа [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]] аҳасабала игәаҭоуп, насгьы еиҳа идуу арадио хыҵхырҭа [[Стрелец A|Ахысҩы A]] иахәҭакуп. Ари акылҳара еиқәаҵәа иазааигәаны хазы игоу аеҵәақәа еилкаауп: урҭ руак аҟны Агалактика агәҭа акәшара аамҭа 15 шықәса шьақәнаргылоит, егьи агәҭа 60 [[а.е.|а.ц.]] абжьаӡараҟынӡа иазааигәахеит, насгьы 9000 км/с аццакырала иныҟәон<ref name=":0" /><ref name="efremov2006-59-63">Ефремов, 2006, с. 59—63.</ref><ref name="combes-lequeux2016-94-98">Combes, Lequeux, 2016, pp. 94—98.</ref>. Агәҭантәи арегион, 1 парсекк аҟынӡа ашәагаа змоу, ҩ-еҵәатә гәыԥк аҵоуп: еиҳа ижәытәу, {{E|6|0}} {{Mo}} акапан змоу, насгьы даараӡа иқәыԥшу, 1,5{{E|4}} {{Mo}} акапан змоу; рыҩбагьы диск еиԥшу аформа рымоуп. Иара убас, агәҭа иаакәыршаны 2×3 парсек ашәагаа змоу аҭыԥ аҿы арчы ыҟаӡам: иҟалап уи [[Звёздный ветер|аеҵәатә ԥша]] иагазар. Ари арегион аҳәааҿы иҟоуп арчытә мацәаз, уи, излаабо ала, акылҳара еиқәаҵәа [[аккреционный диск|аккрециатә диск]] ауп. Агалактика агәҭантәи 100 парсекк рыҩныҵҟа — лассы-лассы агәыцә ҳәа изышьҭоу аҭыԥ аҟны — [[звездообразование|аеҵәақәа рышьақәгылара]] мҩаԥысуеит: уа иԥшаауп [[Остаток сверхновой|асуперҿыцқәа рцәынхақәа]], [[Инфракрасное излучение|аинфраҟаԥшьтә радиациа]] ахыҵхырҭақәа, насгьы [[Гигантское молекулярное облако|амолекулатә ԥсҭҳәа дуӡӡақәа]]<ref name=":0" />. Агәҭа иацәыхараӡаны иҟоуп агәҭантәи амолекулатә зона — 200 парсек арадиус змоу, амолекулатә рчы рацәаны зҭоу, амацәаз еиԥшу арегион<ref name="combes-lequeux2016-87-94">Combes, Lequeux, 2016, pp. 87—94.</ref>. Агалактика агәҭа аҭҵаара уадаҩуп, агәҭа аганахьала аеҵәабжьаратәи асаба алашара аҭагалара амҽхак [[Фотометрическая система UBV|V диапазон]] аҿы 30<sup>[[Звёздная величина|m]]</sup> ахьынӡанаӡо, убри аҟнытә ари арегион аинфраҟаԥшьтәи арадио диапазонқәа рҿы мацара ауп иахьубо<ref name="van-den-bergh2000-47-50">van den Bergh, 2000, pp. 47—50.</ref>. == Аилазаара == [[Афаил:Gaia%E2%80%99s_Hertzsprung-Russell_diagram_ESA393151.jpg|мини|300x454пкс|[[Gaia]] адыррақәа рыла [[Диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Герцшпрунг — Рассел идиаграмма]], Амра аҟынтәи 5 нызқь [[Световой год|лашара шықәса]] рыҩныҵҟа иҟоу аеҵәақәа рзы|слева]] [[Афаил:Age-metallicity relation of the Galaxy-ab.svg|мини|300x300пкс|Агалактика еиуеиԥшым асистемахәҭақәа рзы ақәреи [[металличность|аметаллреи]]]] === Аеҵәақәа рпопулиациа === Асар Рымҩаҿы [[темп звездообразования|аеҵәақәа рышьақәгылара амҽхак]], еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, шықәсыкахь 1,6—2 {{Mo}} шьақәнаргылоит<ref name=":5" /><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2011AJ....142..197C|автор=Chomiuk L., Povich M. S.|заглавие=Toward a Unification of Star Formation Rate Determinations in the Milky Way and Other Galaxies|год=2011|месяц=12|день=1|издание=[[The Astronomical Journal]]|том=142|страницы=197|issn=0004-6256|язык=en|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.1088/0004-6256/142/6/197|archive-date=2022-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517011655/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2011AJ....142..197C}}</ref>. Даара ирмариоу аформаҿы, Агалактика [[звёздное население|аеҵәақәа рпопулиациа]] еиҩшазар ҟалоит [[население I|апопулиациа I]], [[население II|апопулиациа II]] ҳәа. Актәи еиднакылоит еиҳа иқәыԥшу, [[металличность|зметаллра]] ҳараку аеҵәақәа, урҭ еикәарҳәу аорбитақәа рыла еиҭаҵуеит, насгьы иҟьаҟьоу, иҵәиуа [[галактический диск|агалактикатә диск]] шьақәдыргылоит. Аҩбатәи — ажәытә еҵәақәа, ихьанҭоу аелементқәа рыла иӷару, урҭ еиҵыху аорбитақәа рыла еиҭаҵуеит, насгьы иааидкыланы имгьежьуа асфероидтә [[Галактическое гало|гало]] шьақәдыргылоит, иара убас [[балдж|абалџь]]<ref>{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/PopII.html|title=Population II|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-01-29|archive-date=2022-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123160911/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/PopII.html|url-status=live}}</ref>. Ари ма егьи апопулиациа аеҵәақәа рымацара ракәымкәа, егьырҭ агалактикаҿы иҟоу аобиектқәагьы рылазар ауеит. Апопулиациа I ахаҭарнакцәа рахь иаҵанакуеит [[межзвёздный газ|аеҵәабжьаратәи арчы]], [[звёздные ассоциации|аеҵәақәа реидҳәаларақәеи]] [[Рассеянное звёздное скопление|иԥсаҟьоу акластерқәеи]], [[классические цефеиды|аклассикатә цефеидқәеи]]<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/Cepheid-variable|title=Cepheid variable|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-02-04|archive-date=2022-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204160528/https://www.britannica.com/science/Cepheid-variable|url-status=live}}</ref>. Апопулиациа II иаҵанакуеит, ҿырԥштәыс иаагозар, [[шаровые скопления|аглобустә кластерқәеи]] [[переменные типа RR Лиры|RR Lyrae аԥсахгақәеи]]<ref name=":4" /><ref name="combes-lequeux2016-44-45" />. Аха хыхь зыӡбахә ҳәаз асистема ажәхьеит ҳәа иԥхьаӡоуп. Ақәреи, ахимиатә еилазаареи, акинематикеи рыбжьара иҟоу [[Корреляция|акоррелиациа]] инаӡамкәа иҟалеит, насгьы аиҟәшара ацынхәрас еиҳа иҭышәынтәалоу аградациа ԥшаан<ref name=":4" />. Агалактика ахәҭақәа зегьы рҿы еиуеиԥшым ақәрақәеи аметаллрақәеи змоу аеҵәақәа убаратәы иҟоуп: абарҭ апараметрқәа рылаҵәара кырӡа идууп. Уи адагьы, апопулиациа аҟазшьақәа рыла, адиск еиҩшазар ҟалоит [[Тонкий диск|аҵаӷеи]] [[толстый диск|ашәпеи]] ҳәа (шәахә. хыхь), насгьы абалџь апопулиациа агало апопулиациа иеиԥшым, убри аҟнытә еиҳа аҵакы амоуп абарҭ аԥшь-система хәыҷқәак рпопулиациақәа рыӡбахә хаз-хазы рылацәажәара<ref name="combes-lequeux2016-44-45" /><ref name=":6">{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/population.html|title=Population|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-01-29|archive-date=2022-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129214858/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/population.html|url-status=live}}</ref>. Адиск ҵаӷа апопулиациа иаҵанакуеит [[Амра|Амреи]] уи ааигәара иҟоу аеҵәақәа рҟынтәи 96%. Адиск ҵаӷаҿы еиуеиԥшым ақәрақәа змоу аеҵәақәа ыҟоуп, уажәтәи аамҭазы ицәырҵуа инадыркны 10 миллиард шықәса зхыҵуа аеҵәақәа рҟынӡа, урҭ абжьаратәи рықәра 6 миллиард шықәса шьақәнаргылоит. Убасала, адиск ҵаӷа [[звездообразование|аеҵәақәа рышьақәгылара]] иахьа уажәраанӡагьы иахьымҩаԥысуа, [[Спиральные рукава|асарчтә маӷрақәа]] рҟны еиҳарак активла аус зуа иқәыԥшу системахәҭоуп. Адиск ҵаӷа аеҵәақәа [[металличность|аметаллра]] ҳарак рымоуп: бжьаратәла, урҭ рҟны иҟоу ахәҭаҷ хьанҭақәа рыхәҭаа амратә еҵәа иаҿырԥшзар ауеит, аеҵәақәа реиҳарак рзы 1/3 инаркны 3 мратә еҵәак рҟынӡа иҟоуп<ref name=":7">{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/T/Thick+Disk|title=Thick Disk|website=Asronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-01-30|archive-date=2022-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314091839/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/T/Thick+Disk|url-status=dead}}</ref>. Адиск ҵаӷа аметаллтә [[градиент]] аанарԥшуеит: уи адиск аҩныҵҟатәи ахәҭақәа рҿы еиҳа иҳаракуп адәахьтәи ахәҭақәа рҟны аасҭа. Адиск ҵаӷа Агалактика агәҭа иаакәыршаны ирласны иҵәиуеит, насгьы аеҵәақәа агьежьтәқәа ирзааигәоу аорбитақәа рыла еиҭаҵуеит. Амра азааигәара аеҵәақәа рныҟәара аццакра 220 км/с раҟара ыҟоуп<ref name=":3" /><ref name="combes-lequeux2016-50" /><ref name=":6" />. Адиск шәпа апопулиациа еиуеиԥшым апараметрқәа рыла адиск ҵаӷа апопулиациа иеиԥшым. Адиск шәпа иаҵанакуеит Амра азааигәара иҟоу аеҵәақәа рҟынтәи 4% раҟара, иҟалап урҭ руакы [[Арктур]] акәзар. Арҭ аеҵәақәа акыр иажәхьеит, рықәрақәа 10—12 миллиард шықәса раҟара ыҟоуп<ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2019MNRAS.490.5335S|автор=Sharma S., Stello D., Bland-Hawthorn J., Hayden M. R., Zinn J. C.|заглавие=The K2-HERMES Survey: age and metallicity of the thick disc|год=2019|месяц=12|день=1|язык=en|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|том=490|страницы=5335–5352|issn=0035-8711|место=Oxford|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|doi=10.1093/mnras/stz2861|archive-date=2022-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218182606/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2019MNRAS.490.5335S}}</ref><ref name="bland-hawthorn2014-59-60">Bland-Hawthorn et al., 2014, pp. 59—60.</ref>. Урҭ еиҵоу аметаллра рымоуп, адиск ҵаӷа аеҵәақәа раасҭа: урҭ реиҳарак рҿы аметаллқәа рхыԥхьаӡара{{Ref+|Астрономиаҿы аметаллқәа ҳәа ирышьҭоуп агели аасҭа еиҳа ихьанҭоу аелементқәа зегьы<ref name="metallicity">{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/metallicity.html|title=Metallicity|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-02-01|archive-date=2021-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005150223/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/metallicity.html|url-status=live}}</ref>.|комм.}} 1/10 инаркны 1/2 рҟынӡа амратәи аҟынтәи ауп, бжьаратәла — 1/4. Убри ааан, адиск шәпа аеҵәақәа рҟны [[кислород|аксигени]] [[магний|амагни]] реиԥш иҟоу [[Альфа-процесс|альфа-хәҭаҷқәа]] рхыԥхьаӡара, аметаллқәа зегьы ирҿырԥшны, адиск ҵаӷаҿы иҟоу аасҭа еиҳауп. Адиск шәпа, аҵаӷа еиԥш, иҵәиуеит, аха 40 км/с ала еиҵоу аццакырала, убри аҟнытә аеҵәақәа аеллиптикатә орбитақәа рыла еиҭаҵуеит, насгьы рыццакрақәа рдисперсиа еиҳауп<ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref name="combes-lequeux2016-48-49">Combes, Lequeux, 2016, pp. 48—49.</ref>. Аеҵәатә гало шьақәгылоуп зметаллра даараӡа илаҟәу ажәытә еҵәақәа рыла, еиҳарак [[субкарлик|асубссақәа]] — Амра зегь реиҳа иазааигәоу агало аеҵәа [[звезда Каптейна|Каптеин иеҵәа]] ауп. Агало аеҵәақәа рықәрақәа 12 миллиард шықәса иреиҳауп, насгьы аметаллқәа рыхәҭаа абжьааԥны 1/100 инаркны 1/10 рҟынӡа амратәи аҟынтәи ауп. Ари асистемахәҭа аеҵәақәа [[Момент импульса|аимпульс аизгатә момент]] шамахамзар ирымаӡам, аццакрақәа рдисперсиа ҳарак рымоуп, насгьы кырӡа еиҵыху аорбитақәа рыла иныҟәоит, убри аҟнытә аеҵәатә гало иааизакны агьежьтә иазааигәоу аформа амоуп иара убас еикәагьежьӡом<ref name=":6" /><ref>{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/S/Stellar+Halo|title=Stellar Halo|website=Astronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-02-01|archive-date=2022-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201201552/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/S/Stellar+Halo|url-status=dead}}</ref><ref name="combes-lequeux2016-46-47">Combes, Lequeux, 2016, pp. 46—47.</ref>. Агалактика абалџь еиҳарак 7 миллиард шықәса иреиҳау аеҵәақәа рыла ишьақәгылоуп, аха уи аҟны еиҳа иқәыԥшу еҵәақәагьы уԥылоит, урҭ рҟынтәи еҵәақәак 500 миллион шықәса иреиҵоуп<ref name=":62">{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/b/Bulges|title=Bulges|website=Swinburne University of Technology|access-date=2021-10-30|archive-date=2022-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307155225/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/B/Bulges|url-status=dead}}</ref>. Абалџь аеҵәақәа рметаллра даара еиԥшым — аеҵәақәа реиҳарак 2 % инаркны амратә аҟнытә 1,6 рҟынӡа инаӡоит, аха бжьаратәла уи ҳаракуп иара убас амратә аҟнытә 0,6 шьақәнаргылоит, уи адагьы абалџь аеҵәақәа [[Альфа-процесс|альфа-хәҭаҷқәа]] рыла ибеиоуп{{ref+|Аметаллра <chem>[Fe/H]</chem> [[Гелий|агели]] аасҭа ихьанҭоу аелементқәа рымратә фракциа <chem>Z = 10^{[Fe/H]}</chem> иақәшәоит<ref name="metallicity"/>.|комм.}}<ref name="bland-hawthorn2014-55-59">Bland-Hawthorn et al., 2014, pp. 55—59.</ref><ref name=":42">{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2008IAUS..245....3F|автор=Freeman K. C.|заглавие=Galactic bulges: overview|год=2008|месяц=7|день=1|язык=en|издание=Formation and Evolution of Galaxy Bulges, Proceedings of the International Astronomical Union, IAU Symposium|том=245|страницы=3–10|место=N. Y.|издательство=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/S1743921308017146 | issn = 1743-9213 }}</ref>. Ишаабо ала, абалџь аилазаара еиуеиԥшым амеханизмқәа рныррала ишьақәгылеит<ref name="combes-lequeux2016-46-47" />. Амра азааигәара абалџь аилазаара ахаҭарнакцәа ыҟаӡам<ref name=":6" />. === Аеҵәатә гәыԥқәеи урҭ реизгақәеи === Асар Рымҩаҿы еиуеиԥшым аеҵәақәа ргәыԥқәа ыҟоуп: [[Шаровое звёздное скопление|аглобустәи]] [[рассеянные звёздные скопления|иԥсаҟьои аеҵәатә гәыԥқәа]], иара убас [[звёздные ассоциации|аеҵәақәа реизгақәа]]. Арҭ асистемақәа рҿы аеҵәақәа еицырзеиԥшу ахылҵшьҭра рымоуп<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/star-cluster|title=Star cluster|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-02-04|archive-date=2022-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417172603/https://www.britannica.com/science/star-cluster|url-status=live}}</ref>. Уи адагьы, Агалактикаҿы иуԥылоит [[Движущаяся группа звёзд|иныҟәо аеҵәатә гәыԥқәа]], уаҟа аеҵәақәа хымԥада аҭыԥҭаӡараҿы еидкылам, аха еизааигәоу аныҟәаратә ццакрақәа рымоуп<ref name=":4" />. ==== Агьежьтә еизакқәа ==== [[Афаил:Messier_13_Hubble_WikiSky.jpg|мини|300x300пкс|Агьежьтә еҵәатә еизакқәа [[M 13 (звёздное скопление)|M 13]]]]Агьежьтә еизакқәа асфератә форма иазааигәоу рымоуп, урҭ рҿы аеҵәақәа рхыԥхьаӡара рацәоуп: зқьыла инаркны миллионла рҟынӡа, урҭ ршәагаақәагьы 3 инаркны 100 парсекк рҟынӡа инаӡоит<ref name=":4" />. Асар Рымҩа аҟны зегь реиҳа илашо агьежьтә еизакы, [[Омега Центавра|Омега Центавр]], [[Абсолютная звёздная величина|абсолиуттә еҵәатә мҽхакы]] −10,4<sup>m</sup> амоуп, насгьы зегь реиҳа ицәышу азы уи −3<sup>m</sup> раҟара ауп, абжьаратәи, еиҳа лассы-лассы иуԥыло аҵакы — −7<sup>m</sup>. Агьежьтә еизакқәа [[балдж|абалџьи]] [[Галактическое гало|агалои]] рҿы иҟоуп: урҭ уԥылоит агәҭантәи 100 килопарсек рҟынӡа абжьаӡараҿы, аха еиҳарак агәҭаҿы еизгоуп<ref>{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/globclust.html|title=Globular cluster|author=Darling D.|website=Internet Encycloedia of Science|access-date=2022-02-02|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030181419/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/globclust.html|url-status=live}}</ref><ref name="combes-lequeux2016-47">Combes, Lequeux, 2016, p. 47.</ref><ref name="binney-merrifield1998-327-331">Binney, Merrifield, 1998, pp. 327—331.</ref>. Асар Рымҩаҿы иҟоу агьежьтә кластерқәа жәытә обиектқәоуп, 11―13 миллиард шықәса ақәра рымоуп, аха уи агалактикақәа зегьы рҿы ус акәымзаргьы — гәыԥк рҟны агьежьтә еизак қәыԥшқәа уԥылоит<ref name="combes-lequeux2016-47" /><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/globular-cluster|title=Globular cluster|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-02-02|archive-date=2018-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102131221/https://www.britannica.com/topic/globular-cluster|url-status=live}}</ref>. Абарҭ аобиектқәа еиҳарак [[Металличность|аметаллра]] лаҟә рымоуп, −2,5 аҟынӡа, аха еизакқәак рҟны аметаллра амратәи аасҭа еиҳауп<ref name="binney-merrifield1998-327-331" />. Агалактикаҿы 150 рҟынӡа абас еиԥш иҟоу аобиектқәа еицырдыруеит, урҭ зегьы рхыԥхьаӡара 200 раҟара ҟалароуп: урҭ рҟынтәи џьоукы аеҵәабжьаратәи асаба ала иҵәахуп, убри аҟнытә урҭ убарҭаӡам<ref name=":4" /><ref name=":8" />. Асар Рымҩаҿы иалкаауп агьежьтә еизакқәа рсистемахәҭақәа ҩба: F-еизакқәа, мамзаргьы агало аизакқәа, урҭ [[металличность|рметаллра]] −0,8 аасҭа еиҵоуп, насгьы G-еизакқәа, мамзаргьы адиск аизакқәа, зметаллра ари аҵакы аасҭа еиҳау. Агало аизакқәа еихшоуп сфератә симметриала, агәҭантәи еиҳа хараӡа инеиуеит, насгьы хыԥхьаӡарала еиҳа ирацәоуп адисктә еизакқәа раасҭа, еиҳа иҟьаҟьоу асистемахәҭа шьақәзыргыло. Иҟалап, адисктә еизакқәа [[Толстый диск|адиск шәпа]] апопулиациа иаҵанакуазаргьы<ref name="binney-merrifield1998-666-670">Binney, Merrifield, 1998, pp. 666—670.</ref>. ==== Иԥсаҟьоу аизакқәа ==== [[Афаил:M44_Heggie.jpg|мини|Иԥсаҟьоу аеҵәатә еизакы [[M 44]]|300x300пкс]] Агьежьтә еизакқәа реиԥш акәымкәа, иԥсаҟьоу аизакқәа еиҳа имаҷны еиқәыршәоу аформа рымоуп, насгьы еиҳа иҵаӷоуп, еиҵоу ашәага-загақәагьы рымоуп — 10 парсекк раҟара, еиҵангьы, аеҵәақәа рхыԥхьаӡарагьы еиҵоуп — жәабала инаркны зқьыла рҟынӡа. Иаҳа иԥсыҽу иԥсаҟьоу аизакқәа абсолиуттә еҵәатә мҽхакқәа −3<sup>m</sup> аасҭа еиҳа иԥсыҽуп, реиҳа илашақәоу рҟны ари арбага −9<sup>m</sup> аҟынӡа инаӡоит. Иԥсаҟьоу аизакқәа Агалактика аҟьаҟьараҿы еихшоуп, урҭ рҟынтәи зегь реиҳа иқәыԥшу [[Спиральный рукав|асарчтә маӷрақәа]] рҟны еизгоуп<ref name=":4" /><ref name=":9">{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/O/opencluster.html|title=Open cluster|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-02-03|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030234615/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/O/opencluster.html|url-status=live}}</ref><ref name="binney-merrifield1998-377-381">Binney, Merrifield, 1998, pp. 377—381.</ref>. Иԥсаҟьоу аизакқәа еиҳарак иқәыԥшу аобиектқәа роуп, урҭ реиҳарак рышьақәгылара ашьҭахь шә-миллион шықәсак рыла еилабгоит, аха урҭ рыбжьара еиҳа ижәытәу аобиектқәагьы уԥылоит<ref name=":9" />. Убри инақәыршәаны, иԥсаҟьоу аизакқәа рҟны илашоу аеҵәа жәҩангәыԥштәылақәа уԥылоит, агьежьтә еизакқәа рҟны иҟам. Иԥсаҟьоу аизакқәа рметаллрақәа ҳаракуп, бжьаратәла амратә иаҿурԥшыртә аҟынӡа<ref name="binney-merrifield1998-377-381" />. Агалактикаҿы еицырдыруеит 1200 инареиҳаны иԥсаҟьоу аизакқәа<ref>{{Статья|ссылка=https://www.aanda.org/articles/aa/abs/2018/10/aa33476-18/aa33476-18.html|автор=Cantat-Gaudin T., Jordi C., Vallenari A., Bragaglia A., Balaguer-Núñez L.|заглавие=A Gaia DR2 view of the open cluster population in the Milky Way|год=2018|месяц=10|день=1|язык=en|издание=[[Astronomy & Astrophysics]]|том=618|страницы=A93|место=Les Ulis|издательство=[[EDP Sciences]]|issn=0004-6361, 1432-0746|doi=10.1051/0004-6361/201833476|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120175516/https://www.aanda.org/articles/aa/abs/2018/10/aa33476-18/aa33476-18.html}}</ref>. Аха, абас еиԥш иҟоу аизакқәа еснагь егьырҭ аеҵәақәа рыбжьара иахьалкаам, насгьы Агалактика адиск аҿы иахьыҟоу азы, аеҵәабжьаратәи албаадара урҭ рхылаԥшра иахьаԥырхагоу, Агалактикаҿы иԥсаҟьоу аизакқәа зегьы рыхәҭак мацара ауп идыру<ref name="binney-merrifield1998-377-381" />. ==== Аеҵәақәа реидҳәаларақәа ==== Аеҵәақәа реидҳәалара ҳәа изышьҭоу аеҵәақәа ргәыԥ қәыԥшқәа роуп, регионк аҟны еицышьақәгылаз. Аидҳәаларақәа ашәага-зага дуқәа рымоуп — 80 парсек рҟынӡа, убри аҟнытә аидҳәаларақәа рҿы иҟоу аеҵәақәа гравитациала иԥсыҽӡаны еидҳәалоуп, насгьы миллион шықәсқәак рыла арҭ реиԥш иҟоу аилазаашьақәа хыбгалоит. Аизакқәа рҟны аеҵәақәа рхыԥхьаӡара абжьааԥны зықьцыра ишеиҳамгьы, урҭ рҟнытә реиҳа илашақәоу агьежьтә еизакқәа раасҭагьы илашазар ауеит, избан акәзар урҭ рҟны иҟоуп зыԥсҭазаара анҵыра рацәам илашоу идуӡӡоу аеҵәақәа<ref name=":4" /><ref>{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/A/association_stellar.html|title=Stellar association|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-02-04|archive-date=2020-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029101448/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/A/association_stellar.html|url-status=live}}</ref>. === Аеҵәабжьаратәи аҭыԥ === [[Афаил:Gaia-_Exploring_the_multi-dimensional_Milky_Way_ESA24305488.jpeg|мини|300x300пкс|Gaia DR3 акаталог аҟынтәи Асар Рымҩа ахсаалақәа ԥшьба: [[Радиальная скорость|ашәахәатә ццакыра]] (хыхь армарахь), [[собственное движение|ахатәы ныҟәара]] (ҵаҟа армарахь), [[Космическая пыль|аеҵәабжьаратә саба]] (хыхь арӷьарахь) насгьы [[металличность|аметаллра]] (ҵаҟа арӷьарахь)]] Ҳгалактика аеҵәақәа рыбжьара иҟоу аҭыԥҭаӡара иҵаӷоу [[Межзвёздная среда|аеҵәабжьаратәи аҭыԥ]] ала ихарҭәаауп, уи адиск аҿы еизгоуп, насгьы 99% арчы ала ишьақәгылоуп — еиҳарак [[водород|аӡрии]] [[Гелий|агелии]]. Даҽа 1% — асаба ауп, уи [[Межзвёздное поглощение|еҵәабжьаратәи албаадареи]] алашара [[Поляризация волн|аполиаризациеи]] рыла аҽаанарԥшуеит<ref name=":10">{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/I/ISM.html|title=Interstellar medium|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-02-05|archive-date=2022-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120133857/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/I/ISM.html|url-status=live}}</ref>. Аеҵәабжьаратәи аҭыԥҭаӡарахь иаҵанакуеит иара убас [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]], зымчхара 3 [[Гаусс (единица измерения)|микрогаусск]] шьақәнаргыло — ари арбага маҷцәоуп Агалактикаҿы арчы аныҟәара анырразы, аха иазхоит асаба ахәҭаҷқәа иалкаау формала инаҳәааҳәны алашара аполиаризациа аԥырҵаларазы<ref name=":4" />. Аеҵәабжьаратәи абжьаӡараҿы [[космические лучи|акосмостә шәахәақәа]] ыҟоуп — [[Релятивистские эффекты|арелиативисттә ццакрақәа]] зманы иныҟәо [[электрон|аелектронқәеи]] [[протон|апротонқәеи]] реиԥш иҟоу еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/interstellar-medium|title=Interstellar medium|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-02-05|archive-date=2022-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204182815/https://www.britannica.com/science/interstellar-medium|url-status=live}}</ref><ref name="binney-merrifield1998-451">Binney, Merrifield, 1998, p. 451.</ref><ref name="combes-lequeux2016-64-71">Combes, Lequeux, 2016, pp. 64—71.</ref>. Асар Рымҩа аеҵәабжьаратәи аҭагылазаашьа аԥхарреи аилаӷәӷәареи рыла кырӡа еизадам. Арчы ԥха миллион [[кельвин]] аҟынӡа аԥхарра амазар алшоит, ихьшәашәоу акәзар — 100 K еиҵаны. Аларҵәара абжьаратәи аасҭа акырӡа еиҵахар алшоит — ахәҭаҷк/{{см3}} — насгьы [[Молекулярное облако|амолекулатә ԥсҭҳәақәа]] рҿы {{E|10|0}} ахәҭаҷқәа/{{см3}} рҟынӡа инаӡар алшоит. Ари аизадамра еиқәнархоит аеҵәабжьаратәи аҭагылазаашьа еиԥымҟьо аидҳәалара, иаҳҳәап, [[Звёздный ветер|аеҵәатә ԥша]], [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа]] рыԥжәарақәа ирыхҟьаны<ref name=":10" />. {| class="wikitable" style="margin:auto; clear:both;" |+Агалактикаҿы аеҵәабжьаратәи аҭагылазаашьа еиуеиԥшым афазақәа рҿы, насгьы уи инықәырԥшу апараметрқәа<ref name="combes-lequeux2016-32">Combes, Lequeux, 2016, p. 32.</ref> ! colspan="2" |Афаза ![[Концентрация частиц|Аконцентрациа]] (см<sup>−3</sup>) !Аԥхарра ([[Кельвин|K]]) !Акапан зегьы ({{Mo}}) |- | rowspan="2" |Атомартә рчы |Ихьшәашәоу |25 |100 |4{{E|9}} |- |Иԥхоу |0,25 |8000 |4{{E|9}} |- | colspan="2" |Амолекулатә рчы |1000 |≤100 |≥3{{E|9}} |- | rowspan="3" |Аионизациа зызу аҭагылазаашьа |[[Область H II|H II арегионқәа]] |1―{{E|4|0}} |10 000 |5{{E|7}} |- |Адиффузтә |0,03 |8000 |{{E|9|0}} |- |Ицоу |6{{E|−3}} |5{{E|5}} |{{E|8|0}} |} ==== Аемиссиатә наҟәрақәеи асуперҿыцқәа рцәынхақәеи ==== Агалактика иубарҭоу ахәҭақәа иреиуоуп [[Область H II|H II арегионқәа]]. Урҭ рҿы ирацәоуп иқәыԥшу, илашоу аеҵәақәа, урҭ абас еиԥш иҟоу аҭыԥқәа рҿы еиҿкаахоит, насгьы иаарыкәыршоу арчы [[Ионизация|аионизациа азыруеит]], убри аҟнытә H II арегионқәа лашоит. Арҭ аҭыԥқәа рҟазшьарбагатә шәагаа 50 [[Световой год|лашара шықәса]] шьақәнаргылоит, аха урҭ рахьтә еиҳа идуқәоу рдиаметр 1000 лашара шықәса раҟара ҟалар алшоит, абас еиԥш иҟоу аобиектқәа рҿы иҟоу арчы акапан 1—2 {{Mo}} инаркны зқьыла рҟынӡа еиуеиԥшымзар ауеит. H II арегионқәа асарчтә маӷрақәа рҿы еизгоуп, аха урҭ амаӷрақәа рыбжьара иҟоу аҭыԥ аҿгьы иуԥылоит<ref name=":4" /><ref name="combes-lequeux2016-60-63">Combes, Lequeux, 2016, pp. 60—63.</ref>. [[Планетарные туманности|Апланетартә наҟәрақәа]] адәахьала егьырҭ анаҟәрақәа рыхкқәа иреиԥшуп, насгьы урҭ рырчы аионизациа абзоурала илашоит. Урҭ аеҵәақәа рцәынхақәа роуп, [[Эволюция звёзд|зеволиуциа]] нагӡаны адәахьтәи ахҩақәа казыԥсаз; убри аҟнытә урҭ рҟазшьарбагатә шәагаақәа лашара шықәсак иазааигәоуп, рырчытә капан 0,3 {{Mo}} раҟара ҟалоит. Урҭ адиск еиуеиԥшым ахәҭақәа рҿы, насгьы агало аҩныҵҟатәи аҭыԥқәа рҿы иубаратәы иҟоуп. Ахәшьарақәа рыла, Агалактикаҿы 20 000 рҟынӡа апланетартә наҟәрақәа ыҟазароуп, аха 1800 мацара роуп иаадыруа<ref name=":4" /><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/planetary-nebula|title=Planetary nebula|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-02-05|archive-date=2022-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220205204146/https://www.britannica.com/science/planetary-nebula|url-status=live}}</ref>. [[Остаток сверхновой|Асуперҿыцқәа рцәынхақәа]] ҟалоит [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа]] рыԥжәарақәа рышьҭахь. Апланетартә наҟәрақәа ирҿырԥшны, урҭ еиҳаны арчы рымоуп, еиҳа ирласны рыҽдырҭбаауеит, насгьы аамҭа кьаҿк ала иубарҭоуп. Урҭ иара убас [[радиодиапазон|арадио диапазон]] аҿы [[синхротронное излучение|асинхротронтә радиациа]] аԥырҵоит. Агалактика зегьы аҿы асуперҿыцқәа ҟалоит инықәырԥшшәа 50 шықәса рахьтә знык<ref name=":4" /><ref name="combes-lequeux2016-63-64">Combes, Lequeux, 2016, pp. 63—64.</ref>. === Аматериа лашьца === Адинамикатә ҟазшьақәа рыла ахәшьара зҭазар ауа Асар Рымҩа акапан наӡа (шәахә. ҵаҟа), уи аҿы иаҳбо аматериа акапан аасҭа акырӡа еиҳауп; егьырҭ агалактикақәа реиҳарак рҿгьы уи аҩыза асахьа ааԥшуеит. Уи абзоурала ҳара ҳгалактикеи егьырҭ агалактикақәеи рҿы зҟазшьа еилкаам [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] ыҟоуп ҳәа, насгьы иубарҭам, аха [[Гравитация|агравитациатә еидҳәалара]] иалахәуп ҳәа ахәыцрахь ҳнанагоит<ref name=":0" /><ref name=":4" /><ref name="combes-lequeux2016-75-83">Combes, Lequeux, 2016, pp. 75—83.</ref>. Аматериа лашьца [[Гало галактики|Агалактика агало]] аҿы еихшоуп (шәахә. хыхь) насгьы [[тёмное гало|агало еиқәаҵәа]] ҟанаҵоит, агәҭантәи 100—200 килопарсек рҟынӡа инаӡо. Агалактика аҩнуҵҟатәи ахәҭақәа рҿы аматериа лашьца акапан зегьы аҟны алагала ду ҟанаҵаӡом, аха уи аилаӷәӷәара агәҭантәи абжьаӡара <math>R</math> еизҳацыԥхьаӡа иахьмаҷхо азы — <math>R^{-2}</math> еихша-еихшарала — аматериа лашьца Агалактика анҭыҵтәи аҭыԥқәа рҿы аҳра ауеит, насгьы зегьы еизакны Асар Рымҩа акапан аҟынтәи иреиҳау ахәҭаа шьақәнаргылоит<ref name=":4" /><ref name="surdin2017-292-297">Сурдин, 2017, с. 292—297.</ref>. == Адинамика == [[Афаил:The rotation curve of the Milky Way-ab.svg|мини|300x300пкс|Асар Рымҩа [[Кривая вращения галактики|аҵәира архәа]], [[балдж|абалџь]], [[Галактический диск|адиск]], [[гало тёмной материи|аматериа лашьца агало]] рҟынтәи иарбоу алагалақәа рыла]] Ҳгалактика еикәагьежьуеит, убри аан еиуеиԥшым асистемахәҭақәа еиуеиԥшым аццакрала еикәагьежьуеит — еиҳа иҟьаҟьоу асистемахәҭақәа еиҳа иццакны еикәагьежьуеит. Амра, адиск аҿы иҟоу аеҵәақәа ирыцны, Агалактика агәҭа иакәшоит 220 км/с аццакра аманы<ref name="surdin2017-47-50-130-133">Сурдин, 2017, с. 47—50, 130—133.</ref>. Агалактика [[Кривая вращения галактики|аҵәира архәа]] аҭеиҭыԥш ииашаҵәҟьаны еиуеиԥшым аҭҵаарақәа рҿы еиԥшым, аха уи аформа иааизакны еицырдыруеит. Аҵәира архәа ҟьаҟьоуп, насгьы агәҭантәи жәабала [[килопарсек]] рҟынӡа илеиуам, уи зыхҟьо [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] рацәаны иахьыҟоу ауп<ref name="surdin2017-187-193">Сурдин, 2017, с. 187—193.</ref>. Уи адагьы, [[Постоянные Оорта|Оорт иконстантақәа]] рыла Амра азааигәара аҵәира архәа анаара шьақәыргылазар ауеит. Иара −2 км/с раҟара ҟалоит килопарсекк азы, даҽакала иуҳәозар, Агалактика абри ахәҭаҿы аҵәира архәа аҽеиҭанакуам<ref name="combes-lequeux2016-38">Combes, Lequeux, 2016, p. 38.</ref>. Еҵәақәак рыццакра адиск аҵәира аццакра еиԥшым; урҭ реиԥшымзаара ацәынхатә ццакра ҳәа иашьҭоуп. Еиҳа иҟьаҟьоу асистемақәа рзы [[Дисперсия скоростей|ацәынхатә еҵәатә ццакрақәа зегьы рдисперсиа]] хаҭәаа зегь раасҭа ихәыҷуп, 15 км/с, асфератә системахәҭаҿы ари аҵакы анаӡара алшоит 100—150 км/с рҟынӡа. Реиҳа ижәытәу аеҵәақәа рзы, иаҳҳәап, агалактика агәҭа акәша-мыкәша аҵәира аццакра еиҵоуп, еиҳа иқәыԥшу аеҵәақәа раасҭа, насгьы рыццакра аиԥхьырттара еиҳауп. Убас, иаҳҳәап, Амра азааигәара, аамҭа кьаҿк аҩнуҵҟа инхо [[Звезда спектрального класса O|O]], [[Звезда спектрального класса B|B]] аклассқәа рҟны иҟоу аеҵәақәа рзы адиск аԥсабара аперпендикулиартә ган аҟны аццакра аиԥхьырттара 6 км/с шьақәнаргылоит, насгьы аклассқәа [[Звезда спектрального класса G|G]] инаркны [[Звезда спектрального класса M|M]] рҟынӡа ирыҵанакуа ассақәа рыццакра, бжьаратәла даара ижәытәу — 21 км/с шьақәнаргылоит. Ари зыхҟьо аамҭа цацыԥхьаӡа аеҵәақәа [[Молекулярное облако|рмолекулатә ԥсҭҳәақәеи]] [[Спиральные рукава|асарчтә маӷрақәеи]] реидҳәалара иахҟьаны аеҵәатә системақәа рыццакра рылаҵәара ахьеизҳауа ауп<ref name="surdin2017-47-55">Сурдин, 2017, с. 47—55.</ref><ref name="combes-lequeux2016-25">Combes, Lequeux, 2016, p. 25.</ref>. Аеҵәақәа рцәынхатә ццакрақәа [[Анизотропия|анизотропла]] еихшоуп: асистемахәҭақәа зегьы рзы, Агалактика агәҭахьы иҟоу адисперсиа еиҳауп, адиск аҵәира аганахьала, насгьы адиск аҟьаҟьара иаҿагылоу аганахьала иҟоу адисперсиа аасҭа. Уи адагьы, ари аихшара Агалактика агәҭахьы ахырхарҭала [[Асимметрия|асимметриатәуп]]. Ари ацәырҵра [[Отклонение вертекса|авертекстә цәхьаҵра]] ҳәа иашьҭоуп, уи иаҿыҵганы иԥхьаӡоуп адиск аҟны асарчтә маӷрақәа рыҟазаара иахҟьоу Агалактика агравитациатә потенциал асимметриа<ref name="surdin2017-47-55" /><ref name="combes-lequeux2016-27">Combes, Lequeux, 2016, p. 27.</ref>. == Аҭыԥантәи агәыԥ аҟны == [[Афаил:Universe Reference Map Part 3-4 ab.jpg|мини|300x300пкс|[[Подгруппа Млечного Пути|Асар Рымҩа агәыԥхәыҷи]] [[Местная группа|Аҭыԥантәи агәыԥи]]]] Асар Рымҩа жәабала [[Агалактика|агалактикақәа]] рыла ишьақәгылоу [[Группа галактик|агәыԥ]] аҿы иҟоуп, [[Местная группа|Аҭыԥантәи Агәыԥ]] ҳәа хьӡыс измоу, 2 [[мегапарсек|мегапарсекк]] рҟынӡа ашәагаа змоу<ref name="surdin2017-126-130">Сурдин, 2017, с. 126—130.</ref>. Асар Рымҩеи [[галактика Андромеды|Андромедатәи агалактикеи]] еиуеиԥшым аганқәа рыла Аҭыԥантәи Агәыԥ аҿы аԥыжәара змоу галактикақәоуп. Андромеда Агалактика ҳара Ҳгалактика аасҭа еиҳауп, насгьы аеҵәақәа рацәаны иамоуп, аха Асар Рымҩа Андромеда Агалактика акапан еиԥшу, мамзаргьы еиҳау акапан амоуп, уи [[гало тёмной материи|аматериа еиқәаҵәа агало ду]] абзоурала<ref name=":1">{{cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/sites/startswithabang/2019/03/14/could-the-milky-way-be-more-massive-than-andromeda/|title=Could The Milky Way Be More Massive Than Andromeda?|author=Siegel E.|website=[[Forbes]]|date=2019-03-14|access-date=2022-01-19|archive-date=2020-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202102831/https://www.forbes.com/sites/startswithabang/2019/03/14/could-the-milky-way-be-more-massive-than-andromeda/|url-status=live}}</ref>. Даҽа обиектк — [[галактика Треугольника|Ахкәакь агалактика]] — агәыԥ агалактика дуқәа рыбжьара ахԥатәи аҭыԥ амоуп<ref>{{cite web|lang=en|url=https://earthsky.org/clusters-nebulae-galaxies/what-is-the-local-group/|title=The Local Group is our galactic neighborhood|website=EarthSky|date=2021-12-08|access-date=2022-02-10|archive-date=2022-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220210210053/https://earthsky.org/clusters-nebulae-galaxies/what-is-the-local-group/|url-status=live}}</ref>. === Амҩанызақәа === Ҳгалактика ҩажәа инареиҳаны [[Галактика-спутник|амҩанызатә галактикақәа]] рыла Аҭыԥантәи Агәыԥ аҿы [[Подгруппа Млечного Пути|Асар Рымҩа агәыԥхәҭа]] шьақәнаргылоит<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1169715|title=Местная Группа Галактик|author=Дроздовский И. О.|website=[[Астронет]]|access-date=2022-02-11|archive-date=2012-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314054853/http://www.astronet.ru/db/msg/1169715|url-status=live}}</ref>, уи ашәагаа 300 килопарсекк шьақәнаргылоит. Еиҳа идуу, еицырдыруа амҩанызақәа рахь иаҵанакуеит [[Большое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Дуи]] [[Малое Магелланово Облако|Аԥсҭҳәа Хәыҷи]], урҭ рҟны [[звездообразование|аеҵәашьақәгылара]] мҩаԥысуеит, насгьы илашоу иқәыԥшу аеҵәақәа рымоуп. Егьырҭ амҩанызақәа — [[Карликовая сфероидальная галактика|иссоу асфератә ԥшра змоу агалактикақәа]], аеҵәашьақәгылара ахьымҩаԥымсуа. Урҭ ахьыԥшаахо еҵәаџьаа рыла ахьӡқәа рыҭахоит, иаҳҳәап, [[Карликовая галактика в созвездии Печь|агалактика Аԥечка]], [[Карликовая галактика в созвездии Скульптор|агалактика Аскульптор]], [[Карликовая галактика в Насосе|агалактика Аӡтага]]<ref name="surdin2017-126-130" />. == Ашьақәгылареи аеволиуциеи == [[Атҟәацра ду|Атҟәацра ду]] ҟалеит 13,7 миллиард шықәса раԥхьа. Иҟоуп агәаанагара, раԥхьатәи Адунеи аҿы, [[гало тёмной материи|аматериа лашьца агало]] хәыҷқәа, рыкапан {{E|7|0}} {{Mo}} еиҟараны, раԥхьатәи аилаӷәӷәара афлуктуациақәа ирыхҟьаны ишьақәгылеит ҳәа. Урҭ аобиектқәа Адунеи зырҭәыз арчы еизыргон, насгьы еиҿаҳаны [[Протогалактика|апротогалактикақәа]] шьақәдыргылеит. 13 миллиард шықәса раԥхьа Ҳгалактикаҿы аеҵәақәа ашьақәгылара иалагеит — уи аԥхьа уи зегьы арчи аматериа лашьцареи рыла ишьақәгылан. Агалактика еиуеиԥшым ахәҭақәа — [[балдж|абалџь]], [[Гало галактики|агало]], насгьы [[Тонкий диск|адиск ҵаӷеи]] [[толстый диск|ашәпеи]] (шәахә. хыхь) — еиуеиԥшым аамҭақәа рзы еиуеиԥшым амҩақәа рыла ишьақәгылеит<ref name="bland-hawthorn2014-54-164-165">Bland-Hawthorn et al., 2014, pp. 54, 164—165.</ref>. Ҳгалактика ашьақәгылараан, Адунеи шьақәгылан [[Первичный нуклеосинтез|Атҟәацра Ду аан иҟалаз]] аелементқәа рыла — [[водород|аӡри]], [[Гелий|агели]], урҭ ризотопқәа — [[Дейтерий|адеутериуми]] [[Гелий-3|агели-3]], [[Литий-7|алити-7]] рыла, еиҳа ихьанҭоу аелементқәа еиҳарак [[Звёздный нуклеосинтез|анаҩс аеҵәақәа рҿы ишьақәгылеит]]<ref name="combes-lequeux2016-121-137">Combes, Lequeux, 2016, pp. 121—137.</ref>. Атҟәацра Ду ашьҭахь 4 миллиард шықәса рынахыс еиҳамкәа абалџь шьақәгылеит — уи аҿы аеҵәақәа рышьақәгылара ирласны имҩаԥысуан, насгьы 0,5 миллиард шықәса рыла ихыркәшахеит, убри аҟнытә абалџьтә аеҵәақәа рҟны аиха иаҿырԥшны альфа-хәҭаҷқәа еиҳаны ирымоуп (шәахә. хыхь). Убри аамҭазы, аха 1—2 миллиард шықәса ирылагӡаны, еҵәақәак агало аҿы еиҿкаахеит. Адиск шьақәгылеит насшәа, 4–5 миллиард шықәса рышьҭахь Атҟәацра ду ашьҭахь, уи ашьҭахь аеҵәақәа еиҳарак адиск аҿы мацара ауп иахьышьақәгылаз, насгьы маҷк ҟалеит абалџь аҿы<ref name="combes-lequeux2016-121-127">Combes, Lequeux, 2016, pp. 121—127.</ref><ref name="bland-hawthorn2014-164-167-194">Bland-Hawthorn et al., 2014, pp. 164—167, 194.</ref>. Иҟоуп агәаанагара, адиск аҩныҵҟатәи ахәҭақәа рҟынтәи адәахьтәи ахәҭақәа рҟынӡа ишьақәгылон ҳәа: аҩныҵҟатәи ахәҭақәа рҿы аеҵәақәа рышьақәгылара иаҟазшьарбаз аамҭа 2 миллиард шықәса шьақәнаргылон, адәахьтәи ахәҭақәа рҿы — 10 миллиард шықәса ма еиҳаны, уи иҳаилнаркаауеит аеҵәақәа рметаллра аградиент адиск аҟны (шәахә. хыхь). Адиск шәпа шьақәгылеит адиск ҵаӷа аԥхьа, насгьы актәи ашьақәгылара ашьҭахь, 8 миллиард шықәса раԥхьа, аеҵәақәа рышьақәгылара миллиард шықәса рыҩныҵҟа иаанкылан ҳәа ҳҳәар алшоит. 7 миллиард шықәса раԥхьа аеҵәақәа рышьақәгылара еиҭалагеит, насгьы шамахамзар ацашьа мԥсахӡакәа ицоит, аеҵәақәа ахьышьақәгыло адиск ҵаӷаҿы мацара ауп<ref name="bland-hawthorn2014-164-167-194" /><ref name="combes-lequeux2016-139">Combes, Lequeux, 2016, p. 139.</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2015A&A...578A..87S|автор=Snaith O., Haywood M., Di Matteo P., Lehnert M. D., Combes F.|заглавие=Reconstructing the star formation history of the Milky Way disc(s) from chemical abundances|год=2015|месяц=6|день=1|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|том=578|страницы=A87|issn=0004-6361|место=Les Ulis|издательство=[[EDP Sciences]]|doi=10.1051/0004-6361/201424281|archive-date=2022-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222031832/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2015A%26A...578A..87S}}</ref>. Ҳгалактика аеволиуциа анырра анаҭоит адәахьтәи арчы [[аккреция|аизҳара]], шықәсык ахь 3 {{Mo}} рҟынӡа, уи аеҵәақәа рышьақәгылара иацу ахарџьқәа ханарҭәаауеит<ref name="combes-lequeux2016-134">Combes, Lequeux, 2016, p. 134.</ref>. Иҳаҩсыз 12 миллиард шықәса ирылагӡаны ҳгалактика егьырҭ агалактика дуқәа [[Слияние галактик|рылаҵәара]] ахнамгаӡеит — ас еиԥш иҟоу аиҿасрақәа рҭоурых ҟазшьарбагаӡам, насгьы Асар Рымҩа егьырҭ агалактикақәа ирылнакаауеит<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.mpa-garching.mpg.de/794407/hl202001|title=Our Milky Way – not a typical spiral galaxy|publisher=[[Общество Макса Планка|Max Planck Institute]]|access-date=2022-02-16|archive-date=2022-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220216232413/https://www.mpa-garching.mpg.de/794407/hl202001|url-status=live}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2015MNRAS.450.2874R|автор=Ruchti G. R., Read J. I., Feltzing S., Serenelli A. M., McMillan P.|заглавие=The Gaia-ESO Survey: a quiescent Milky Way with no significant dark/stellar accreted disc|год=2015|месяц=7|день=1|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|том=450|страницы=2874–2887|issn=0035-8711|место=Oxford|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|doi=10.1093/mnras/stv807|archive-date=2022-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220216233447/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2015MNRAS.450.2874R}}</ref>. Убас, 11 миллиард шықәса раԥхьа Асар Рымҩеи [[Кракен (галактика)|Кракен агалактикеи]] еилалеит, уи акапан Асар Рымҩа акапан аҟынтәи 3% раҟара шьақәнаргылеит; еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла зааӡатәи Адунеи аҟны аҭыԥ змазар ауаз инарываргыланы, ари аилалара зегь иреиҳау еилалараны иҟазарц алшон. Иара убасгьы иҟоуп ахәшьара [[Гайя-Энцелад|Гаиа-Енцелад]] алаҵәарагьы еиҳа идуун ҳәа, насгьы аҵыхәтәантәи акапан Асар Рымҩа акапан аҟнытә 6 % шьақәнаргылон ҳәа. Асар Рымҩаҿы акәымпылтә еҵәатә еизакқәа жәахеи ҩажәеи иреиҵамкәа иҟоуп ҳәа иԥхьаӡоуп, аханатә ари агалактикаҿы ишьақәгылаз<ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2020MNRAS.498.2472K|автор=Kruijssen J. M. D., Pfeffer J. L., Chevance M., Bonaca A., Trujillo-Gomez S., Bastian N., Reina-Campos M., Crain R. A., Hughes M. E.|заглавие=Kraken reveals itself - the merger history of the Milky Way reconstructed with the E-MOSAICS simulations|год=2020-10-01|издание=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|том=498|страницы=2472–2491|issn=0035-8711|doi=10.1093/mnras/staa2452|archive-date=2022-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20221104141352/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2020MNRAS.498.2472K}}</ref>. === Иҟалаша === [[Афаил:Andromeda_and_Milky_Way_collision.ogv|мини|300x300пкс|Асар Рымҩеи Андромеда агалактикеи реилаҵара амодель]] Ҳгалактикеи уи амҩаныза — [[Большое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Дуи]] — реиҿасреи реилалареи ҳаԥхьаҟа, 2,4 миллиард шықәса рышьҭахь иҟалоит ҳәа иԥхьаӡоуп. Уи иалҵшәаны Асар Рымҩа арбагақәак агалактиказы еиҳа иҟазшьарбаганы иҟалараны иҟоуп, аиҿырԥшратә капан аманы — иаҳҳәап, [[Галактическое гало|агало]] абжьаратәи [[металличность|аметаллра]] иазҳауеит, Агалактика агәҭаны [[Сверхмассивная чёрная дыра|асуперкапантә кылҳара еиқәаҵәа]] акапан еиԥшҵәҟьа<ref>{{Статья|ссылка=https://academic.oup.com/mnras/article/483/2/2185/5181341|автор=Cautun M., Deason A. J., Frenk C. S., McAlpine S.|заглавие=The aftermath of the Great Collision between our Galaxy and the Large Magellanic Cloud|год=2019|язык=en|место=Oxford|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|месяц=2|день=21|том=483|выпуск=2|страницы=2185–2196|issn=0035-8711, 1365-2966|doi=10.1093/mnras/sty3084|archive-url=https://web.archive.org/web/20190108013613/https://academic.oup.com/mnras/article/483/2/2185/5181341|archive-date=2019-01-08}}</ref>. Уи адагьы, ҳаԥхьаҟа [[столкновение Млечного Пути и галактики Андромеды|Асар Рымҩеи Андромеда агалактикеи реиҿасра]] ҟалар алшоит. [[галактика Андромеды|Андромеда агалактикеи]] Асар Рымҩеи 120 км/с аццакырала еизааигәахоит, насгьы Андромеда агалактика [[тангенциальная скорость|атангенциалтә ццакыра]] убри аан даара имаҷуп аҟнытә, ари ҟалоит 4 миллиард шықәса рышьҭахь, уи ашьҭахь аилаҵәара апроцессгьы 2 миллиард шықәса ақәырӡхоит, аилаҵәара иалҵшәаны [[эллиптическая галактика|аеллиптикатә галактика]] шьақәгылоит. Агалактикақәа реилаҵәараан хазы игоу аеҵәақәа реиҿасра аеҵәақәа рыҟазаара амаҷра иахҟьаны изалмыршахар ҟалап, аха, иҟалап [[Амратә система|Амратә система]] иҟалаз агалактика агәҭаҟынтәи хараӡа иршәхар. Ари аиҿасра иалахәхоит [[галактика Треугольника|агалактика Ахкәакь]], насгьы, иҟалап Асар Рымҩа агалактика Андромеда иаҿасаанӡагьы уи иаҿасыр<ref name=":43">{{cite web|lang=en|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/A/Andromeda.html|title=Andromeda Galaxy (M31, NGC 224)|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-02-12|archive-date=2010-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20101115160115/http://daviddarling.info/encyclopedia/A/Andromeda.html|url-status=live}}</ref><ref name=":12">{{cite web|lang=en|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/A/Andromeda+galaxy|title=Andromeda galaxy|website=Astronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-02-12|archive-date=2020-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617052146/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/A/Andromeda+galaxy|url-status=dead}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=http://www.nature.com/news/andromeda-on-collision-course-with-the-milky-way-1.10765|автор=Cowen R.|заглавие=Andromeda on collision course with the Milky Way|год=2012|язык=en|место=N. Y.|издание=[[Nature]]|издательство=[[Nature Publishing Group|NPG]]|issn=1476-4687|doi=10.1038/nature.2012.10765|archive-date=2020-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200513182011/http://www.nature.com/news/andromeda-on-collision-course-with-the-milky-way-1.10765}}</ref>. == Аҭҵаара аҭоурых == === XX-тәи ашәышықәсанӡа === [[Афаил:Herschel-Galaxy.png|мини|300x300пкс|[[Уильям Гершель|Уилиам Гершель]] илҵшәақәа рыла Агалактика аилазаашьа. Агәҭаны иҟоу акәаԥ иаанарԥшуеит Амра аҭыԥ]] Асар Рымҩа ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс еицырдыруеит. I—II ашәышықәсақәа рзы инхоз [[Клавдий Птолемей|Клавди Птолемеи]] уи иазку ахҳәаа инарҭбааны иҟеиҵеит, аха 1610 шықәсазы ауп [[Галилео Галилей|Галилео Галилеи]] раԥхьаӡакәны Агалактика аеҵәақәа рыла ишышьақәгылоу ала алкаа иаша аныҟеиҵаз. Ителескоп ала иара игәеиҭеит Асар Рымҩа ацәаҳәа адиффузиатә лашара хыԥхьаӡара рацәала аеҵәа ҭаақәа рыла ишаԥҵахо<ref name="combes-lequeux2016-1">Combes, Lequeux, 2016, p. 1.</ref>. Асар Рымҩаҿы аеҵәақәа рыларҵәара иазкны раԥхьатәи агәаанагара [[Райт, Томас (астроном)|Томас Раит]] итәуп, уи ҩ-модельк ааирԥшит: «анцәатә гәыцә» иакәыршоу аеҵәақәа рыла ишьақәгылоу адиск, насгьы аеҵәақәа рыла ишьақәгылоу асфератә хҩа. Амратә система ари адиск ма ахҩа аҩнуҵҟа иҟан, уи Асар Рымҩа аформа ҳаилнаркаауеит. Раит иусумҭа шьаҭас иҟаҵаны, [[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] 1755 шықәсазы атрактат икьыԥхьит, уа иара иҳәеит Асар Рымҩа ацәеижь иакәшоу аеҵәақәа рдиск аформа шамоу «адхаларатә мчра дуӡӡа аманы». Раити Канти иара убас иазгәарҭеит игәаҭаз аеҵәақәа рҟынтәи џьоукы ҵҩа змам аеҵәақәа рыла ишьақәгылоу егьырҭ «асар рымҩақәа» шракәыз<ref name=":02">{{Книга|ссылка=http://link.springer.com/10.1007/978-3-319-48775-5|автор=Martin Beech|заглавие=The Pillars of Creation|год=2017|место=Cham|издательство=Springer International Publishing|страницы=7—9|страниц=269|isbn=978-3-319-48774-8, 978-3-319-48775-5}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.philosophy.ru/library/kant/nebo.html|title=Всеобщая естественная история и теория неба|lang=ru|author=Иммануил Кант|website=|date=|access-date=2024-04-27|archive-date=2006-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20061231134135/http://www.philosophy.ru/library/kant/nebo.html|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name=":11">{{cite web|url=http://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm|title=Our Galaxy|lang=en|date=1998-11-24|publisher=George Mason University|access-date=2024-04-27|url-status=dead|last1=Evans|first1=J. C.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160904071806/http://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm|archive-date=2016-09-04}}</ref>. Галилео ишьҭахь шәышықәсеи бжаки ааҵуаны, 1784—1785 шықәсқәа рзы [[Уильям Гершель|Уилиам Гершель]] раԥхьаӡа акәны иҽазишәеит Асар Рымҩа ашәагааи аформеи рыԥхьаӡаразы ахылаԥшратә дыррақәа рхархәара. Иара ажәҩан аҿы еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла иҟоу аеҵәақәа рхыԥхьаӡара ишәеит, насгьы ҳгалактика диск ҟьаҟьак еиԥшуп ҳәа алкаа ҟаиҵеит. Гершель иара убасгьы иҽазишәеит Агалактика ашәага-загақәа ахәшьара рыҭара: иара мчыла уи аԥхьаӡара дақәшәеит аеҵәақәа рыбжьара абжьаратәи абжьаӡарала, уи иара иаамҭазы еилкаамызт — иара иҟеиҵеит алкаа Асар Рымҩа адиаметр аеҵәақәа рыбжьара абжьаратәи абжьаӡарақәа 800 шышьақәнаргыло ала, насгьы ашәпара — 150. Уи иашьашәалоит адиаметр 1800 парсеки ашәпара 340 парсеки — ашәпара ахәшьара уи аамҭа инаркны имаҷны аҽаԥсахит, адиаметр ахәшьарагьы даараӡа имаҷны ахәшьара аиуит. Уи адагьы, Гершель ииашамкәа алкаа ҟеиҵеит Амра Агалактика агәҭа иазааигәаны иҟоуп ҳәа<ref name="combes-lequeux2016-2-3">Combes, Lequeux, 2016, pp. 2—3.</ref><ref name="waller2013-22-25">Waller, 2013, pp. 22—25.</ref><ref name="surdin2017-119-125">Сурдин, 2017, с. 119—125.</ref><ref name=":11" />. [[Афаил:The_colour_of_the_sky_from_Gaia’s_Early_Data_Release_3_ESA22358060.png|мини|300x300пкс|[[Gaia]] адыррақәа рыла Асар Рымҩа]] Агалактика ашәагаа ахәшьара аҭаразы даҽа ԥышәак, шамахаӡак убри аметод ала, иҟаиҵеит [[Струве, Василий Яковлевич|Васили Струве]] 1847 шықәсазы. Уи аамҭазы еҵәақәак рҟынӡа абжьаӡара еилкаахахьан, ҷыдала, 1838 шықәсазы [[Фридрих Бессель]] аеҵәа [[61 Лебедя|61 Cygni]] [[параллакс|апараллакс]] ишәеит, насгьы уи аҟынӡа абжьаӡара 3,3 парсек ыҟоуп ҳәа иԥхьаӡеит<ref name="waller2013-28">Waller, 2013, p. 28.</ref>. Струве Агалактика ашәагаақәа 4 килопарсекк иреиҵам ҳәа ахәшьара аиҭеит, иара убас [[Межзвёздное поглощение|аеҵәабжьаратәи албаадара]] аҟазааразы ахшыҩзышьҭра ҟеиҵеит. Уи адагьы, уи игәеиҭеит, Агалактика аҟьаҟьара ацәыхарахараан аеҵәақәа рырацәара ишагхо<ref name="combes-lequeux2016-2-3" /><ref name="surdin2017-119-125" />. === XX ашәышықәса === XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы Асар Рымҩа ашәагаа аилкаара рҽазыршәон. Хықәкыла, [[Хуго Зелигер|Хуго Зелигери]] [[Якобус Каптейн|Иакобус Каптеини]] [[Фотопластинка|афотоҭыхратә пластинақәа]] рхы иархәаны ахылаԥшрақәа мҩаԥыргон, насгьы ҳгалактика ашәагаақәа изныкымкәа ахәшьара азыҟарҵахьан. Зелигер 1920 шықәсазтәи аҵыхәтәантәи ихәшьарақәа, насгьы Каптеин 1922 шықәсазтәи ихәшьарақәа 14,4×3,3 и 16×3 килопарсек шьақәдыргылеит. Гершель иҟны еиԥш, амодельқәа аҩбагьы рҟны Амра агәҭа иазааигәаны иҟоуп ҳәа игханы агәаанагара ҟаҵан. Уи аамҭазы астрономцәа уажәшьҭа еилыркаауан аеҵәабжьаратәи албаадара ахылаԥшрақәа рылҵшәақәа ишырныруаз, аха ииашаны ашәара рылшомызт<ref name="surdin2017-119-125" />. 1917 шықәсазы [[Харлоу Шепли]] Асар Рымҩа ашәагаа даҽа знеишьак ала ишәеит: [[Шаровое звёздное скопление|аглобустә еҵәатә гәыԥқәа]] рыларҵәарала, урҭ рҟынӡа иҟоу абжьаӡара [[Цефеиды|ацефеидқәа]] рхылаԥшрақәа рыла ишәон. Уи иалҵшәаны Шепли алкаа ҟеиҵеит Агалактика ашәагаа 100 килопарсекк шьақәнаргылоит ҳәа, Амра уи агәҭаҟынӡа абжьаӡара — 13 килопарсек. Арҭ аҩ-рбагакгьы мыцхәы ишхагалацәазгьы, Шепли раԥхьаӡакәны Амра Ҳгалактика агәҭаҟынтәи хараӡа ишыҟоу ааирԥшит<ref name="surdin2017-119-125" /><ref name="waller2013-45-48">Waller, 2013, pp. 45—48.</ref>. Убри аамҭазгьы, Шепли, уи аамҭазы инхоз аҵарауаа реиҳараҩык реиԥш, агәраганы дыҟан Адунеи зегьы Ҳгалактика мацара ауп ҳәа, иаҳбо аобиектқәа зегьы зҵазкуа<ref name="efremov2006-35">Ефремов, 2006, с. 35.</ref>. 1920 шықәсазы [[Большой спор|Аимак Ду]] ҟалеит — Шеплии [[Кёртис, Гебер|Гебер Кертиси]] рыбжьара аиҿцәажәара, Агалактика ашәагаа, Амра уа иахьыҟоу, иара убас егьырҭ азҵаарақәа ирызкны. Ҷыдала, Кертис агәра игомызт Шепли абжьаӡарақәа ииашаны ишишәаз{{ref+|Шепли ихы иаирхәаз аметод ахаҭа ииашан, аха аглобустә кластерқәа рҿы ацефеидқәа рылашара ахәшьараҿы еишьҭагылак ала иҟалаз агха иахҟьаны абжьаӡара ахәшьара 3-нтә еиҳаны иҟалеит<ref name="waller2013-45-48" />.|комм.}}; Кертис имодель аҿы Агалактика еиҳа имаҷыз ашәагаақәа аман, Амра уи агәҭа ааигәара иҟан, насгьы еиуеиԥшым аобиектқәа, иаҳҳәап, [[галактика Андромеды|Андромеда агалактика]] еиԥш иҟаз, уи иаҵанакуамызт. Аиашазы, Шеплии Кертиси рҩыџьагьы хәҭакахьала ииашан<ref name="surdin2017-119-125" /><ref name="waller2013-45-48" /><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1995PASP..107.1133T|автор=Trimble V.|заглавие=The 1920 Shapley-Curtis Discussion: Background, Issues, and Aftermath|год=1995|месяц=12|день=1|язык=en|издание=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|том=107|страницы=1133|issn=0004-6280|место=Chicago|издательство=[[University of Chicago Press]]|doi=10.1086/133671|archive-date=2020-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801045921/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1995PASP..107.1133T}}</ref>. [[Эдвин Хаббл|Едвин Хаббл]] илшеит 1924—1925 шықәсқәа рзы Адунеи Ҳгалактика мацара шакәым ашьақәырӷәӷәара. Агалактикақәа жәпакы рҿы ацефеидқәа рхылаԥшрақәа рыла, Хаббл урҭ рҟынӡа иҟоу абжьаӡара еиликааит, уи Шепли иҟаиҵаз ахәшьара ҳаракы, Асар Рымҩа ашәагаа аасҭа акырӡа еиҳан. Убас ала, ишьақәырӷәӷәахеит наҟәрақәак Ҳгалактика анҭыҵгьы ишыҟоу, насгьы урҭ аеҵәатә системақәа шракәу<ref name=":0" /><ref name="waller2013-48-52">Waller, 2013, pp. 48—52.</ref><ref name="efremov2006-39-40">Ефремов, 2006, с. 39—40.</ref>. 1925 шықәсазы [[Бертил Линдблад|Бертиль Линдблад]] игәеиҭеит Амра аганахьала аццакра ду змоу аеҵәақәа рыццакра асимметриатә еихшара шрымоу, насгьы Амра аганахьала ганкала ишныҟәо. Иара убасҵәҟьа игәеиҭеит агьежьтә еизакқәа рганахьалагьы. Линдблад уи далацәажәеит, Амреи уи иаакәыршаны иҟоу аеҵәақәеи рӷьырак Агалактика агәҭа иакәшоу диск ҟьаҟьак аҿы ишыҟоу, насгьы агьежьтә еизакқәеи аеҵәақәа рыхәҭа хәыҷи асфератә система хәыҷы шышьақәдыргыло, уи шамахамзар иҵәиӡом, убри аҟнытә уи ахәҭаҷқәа аццакра ду рымоуп, ииашаны Амра аганахьала. 1927-1928 шықәсқәа рзы Линдблади [[Ян Оорт|Иан Оорти]] ишьақәдырӷәӷәеит Агалактика Шепли иааирԥшыз аглобустә кластертә система агәҭа иақәшәо агәҭа ишакәшо, насгьы игәарҭеит аҵәира цәеижькьакьатәны акәымкәа, [[Дифференциальное вращение|идифференциалтәны]] ишыҟоу<ref name=":0" /><ref name="van-den-bergh2000-46">van den Bergh, 2000, p. 46.</ref><ref name="efremov2006-44-45">Ефремов, 2006, с. 44—45.</ref>. 1944 шықәсазы [[Вальтер Бааде]] иааирԥшит Агалактика адиск аеҵәақәеи асфероидтә системахәҭа аеҵәақәеи шеиԥшым, насгьы аеҵәақәа I-тәи апопулиациеи II-тәи апопулиациеи ҳәа реихшара далагеит. 1940-тәи ашықәсқәа рзы Асар Рымҩаҿы иалкаахахьан адиск, абалџь, насгьы агало, 1950-тәи ашықәсқәа рзы иааԥшит аеҵәақәа рпопулиациақәа ахимиатә еилазаара алагьы ишеиԥшым<ref name="combes-lequeux2016-45">Combes, Lequeux, 2016, p. 45.</ref>. 1953 шықәсазы Амра азааигәара Агалактика [[Спиральный рукав|асарчтә маӷрақәа]] рыхәҭақәа аарԥшын, адырҩашықәсаны — Агалактика зегьы асарчтә еиҿкаашьа. 1950-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы иаарԥшын арадио емиссиа ахыҵхырҭа [[Стрелец A|Ахысҩы A]], Агалактика агәҭаны иҟоу<ref name="efremov2006-44-46-59">Ефремов, 2006, с. 44—46, 59.</ref>. Ҳара Ҳгалактикаҿы [[Бар (астрономия)|абар]] раԥхьаӡакәны иаартын 1991 шықәсазы<ref name="van-den-bergh2000-46" />. 1989 шықәсазы идәықәҵаз [[Hipparcos]] акосмостә телескоп Ҳгалактика аҭҵаараҿы акыр зҵазкуа аус нанагӡеит. Ари ателескоп ахархәарала, хыԥхьаӡара рацәала аеҵәақәа рҭыԥқәа, [[Собственное движение|ииашоу рныҟәарақәа]], рыбжьаӡарақәа шәахеит. 120 нызқь еҵәа рзы ииашоу рныҟәарақәеи рыбжьаӡарақәеи ршәара мҩаԥысит 10% аасҭа еиӷьны, 2,5 миллион еҵәа рзы — еиҵоу аиашарала. Абарҭ алҵшәақәа уаанӡатәиқәа зегьы кырӡа ираԥыргеит, ҷыдала, Амра азааигәара иҟоу адыррақәа рырҵаулара алдыршеит<ref name="combes-lequeux2016-12">Combes, Lequeux, 2016, p. 12.</ref>. === XXI ашәышықәса === Асар Рымҩа аҭҵаара анырра арҭеит еиуеиԥшым ажәҩан аҭҵаарақәа рҟынтәи ироуз адыррақәа<ref>{{статья|jstor=43298020|автор=Strauss M. A.|заглавие=Mapping the Universe: Surveys of the Sky as Discovery Engines in Astronomy|ссылка=https://archive.org/details/sim_daedalus_fall-2014_143_4/page/n94|год=2014|язык=en|издание=Daedalus|том=143|выпуск=4|страницы=93–102|issn=0011-5266|место=Cambridge, MA|издательство=[[MIT Press]]|archive-date=2022-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220215204/https://www.jstor.org/stable/43298020}}</ref>. Иаҳҳәап, 2000-тәи ашықәсқәа рзы имҩаԥгаз [[2MASS]] ажәҩан зегьы аинфраҟаԥшьтә ҭҵаара абзоурала, Агалактика агәҭантәи аҭыԥқәа рыҭҵаара алыршахеит, урҭ рхылаԥшра аеҵәабжьаратәи албаадара анырра анаҭоит. Хықәкыла, 2MASS адыррақәа инарықәыршәаны, абар аҟазаара шьақәырӷәӷәан, еиҳа ихәыҷу аҩбатәи абаргьы аартын<ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2004ASPC..317..129W|автор=Weinberg M. D.|заглавие=Finding the Milky Way in 2MASS|год=2004|месяц=12|день=1|язык=en|издание=Milky Way Surveys: The Structure and Evolution of our Galaxy, Proceedings of ASP Conference #317. The 5th Boston University Astrophysics Conference held 15-17 June, 2003 at Boston University, Boston, MA, USA. Edited by Dan Clemens, Ronak Shah, and Teresa Brainerd. San Francisco: Astronomical Society of the Pacific|том=317|страницы=129|ответственный=edited by Clemens, Dan; Shah, Ronak Y.; Brainerd, Tereasa|место=Chicago|издательство=[[Astronomical Society of the Pacific]]|isbn=978-1-58381-252-5|archive-date=2023-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414175433/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2004ASPC..317..129W|url-status=live}}</ref>. [[Слоановский цифровой небесный обзор|Слоан ицифратә жәҩанҭҵаара]] ахархәарала Агалактика еиуеиԥшым аструктуратә параметрқәа шьақәыргылан, насгьы агало аҿы [[Звёздный поток|аеҵәатә цәқәырԥа ҿыцқәа]] аартын<ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...673..864J|автор=Jurić M., Ivezić Z., Brooks A., Lupton R. H., Schlegel D.|заглавие=The Milky Way Tomography with SDSS. I. Stellar Number Density Distribution|год=2008|месяц=2|день=1|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=673|страницы=864–914|issn=0004-637X|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.1086/523619|archive-date=2022-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220223155853/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...673..864J}}</ref><ref name="combes-lequeux2016-iii-85-86">Combes, Lequeux, 2016, pp. III, 85—86.</ref>. Уи адагьы, еиуеиԥшым аспектроскоптә хылаԥшрақәа ирылдыршеит Агалактика ахимиатә еволиуциа инарҭбааны аҭҵаара, [[Миллиметровые волны|миллиметртәи]] асубмиллиметртәи адиапазонқәа рҿы имҩаԥгаз ахылаԥшрақәа рыбзоурала аеҵәабжьаратәи аҭагылазаашьаҿы еиуеиԥшым амолекулақәа аарԥшхеит. Акомпиутертә технологиа аҿиара иалнаршеит [[Эволюция галактик|агалактикақәа рышьақәгылареи револиуциеи]] рмодельҟаҵара<ref name="combes-lequeux2016-iii">Combes, Lequeux, 2016, p. III.</ref>. 2013 шықәсазы идәықәҵаз [[Gaia]] акосмостә телескоп Hipparcos ателескоп иаҭынханы иҟалеит<ref name="combes-lequeux2016-12" />. Gaia Агалактикаҿы аеҵәақәа рҭыԥқәеи ииашоу рныҟәарақәеи ашәоит уи аԥхьа иҟаз аасҭа 200-нтә еиҳа ииашаны, насгьы кырӡа еиҳа иҭаау аобиектқәа рыхәаԥшра алшоит<ref>{{cite web|url=https://sci.esa.int/web/gaia/-/28820-summary|title=ESA Science & Technology - Summary|website=[[Европейское космическое агентство|ESA]]|access-date=2022-02-20|archive-date=2022-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220215200/https://sci.esa.int/web/gaia/-/28820-summary|url-status=live}}</ref>. Ателескоп аусура иалагеит 2014 шықәсазы, актәи Gaia акаталог — Gaia DR1 — ҭыҵит 2016 шықәсазы, насгьы 1,1 миллиард инареиҳаны аобиектқәа агәылан<ref>{{cite web|url=https://sci.esa.int/web/gaia/-/58272-gaia-s-billion-star-map-hints-at-treasures-to-come|title=ESA Science & Technology - Gaia's billion-star map hints at treasures to come|website=[[Европейское космическое агентство|ESA]]|access-date=2022-07-10|archive-date=2021-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20211113201041/https://sci.esa.int/web/gaia/-/58272-gaia-s-billion-star-map-hints-at-treasures-to-come|url-status=live}}</ref>. 2022 шықәсазы иҭыҵит Gaia DR3 адыррақәа реизга, уаҟа уажәшьҭа 1,8 миллиард инареиҳаны аобиектқәа ыҟоуп, 21-тәи [[Звёздная величина|аеҵәатә мҽхакы]] аҟынӡа. Урҭ рахьтә 1,4 миллиард рзы [[Небесные координаты|ажәҩан аҿы акоординатқәа]] рымацара ракәымкәа, [[параллакс|апараллакси]] [[собственное движение|ииашоу аныҟәареи]] ршәара мҩаԥысит. 470 миллион еҵәа рзы еиҵоу аилкаара змоу [[спектр|аспектр]] аагоуп, насгьы 217 миллион рзы [[спектральный класс|аспектралтә класс]] еилкаауп<ref>{{cite web|url=https://www.cosmos.esa.int/web/gaia/dr3|title=Gaia DR3 content - Gaia - Cosmos|website=[[Европейское космическое агентство|ESA]]|access-date=2022-07-10|archive-date=2022-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627022457/https://www.cosmos.esa.int/web/gaia/dr3|url-status=live}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://www.aanda.org/articles/aa/abs/forth/aa43940-22/aa43940-22.html|автор=Gaia Collaboration|заглавие=Gaia Data Release 3. Summary of the content and survey properties|год=2022-06-13|язык=en|издание=Astronomy & Astrophysics|issn=0004-6361, 1432-0746|doi=10.1051/0004-6361/202243940}}</ref>. == Акультураҿы == [[Афаил:Jacopo_Tintoretto_-_The_Origin_of_the_Milky_Way_-_Google_Art_Project.jpg|мини|300x300пкс|«[[Происхождение Млечного Пути (картина)|Асар Рымҩа ахыҵхырҭа]]» Тинторетто]] Жәытә-натә аахыс Асар Рымҩа еиуеиԥшым ажәларқәа рыбжьара акультуратә, адинтә, афилософиатә ҵакы аман. Ахьӡ «Асар Рымҩа» [[Греко-римская мифология|абырзен-римтәи амифологиа]] аҟынтәи ауп ишааз. Еиҳа иаларҵәоу алегендақәа руак инақәыршәаны, [[Гера]] — [[Зевс]] иԥҳәыс — мап ацәылкит аҵыхәтәантәи ихәыҷқәа агәыԥҳәы рҿаҵара. Ҽнак, Гера даныцәаз, [[Гермес]] [[Геракл]] лгәыԥҳәы дадикылеит, акрыфара даналага, Гера дҿыхан, уи дигәҭасит. Уи аамҭазы агәыԥҳәы иҭыҵәрааз ахш Асар Рымҩа алҵит. Еиуеиԥшым аҟазацәа, [[Рубенс, Питер Пауль|Рубенси]] [[Тинторетто|Тинтореттои]] уахь иналаҵаны, ари асиужет шьаҭас иҟаҵаны русумҭақәа аԥырҵон. Ажәа «галактика» ахаҭагьы ари амиф иадҳәалоуп, насгьы {{lang-grc|Κύκλος Γαλαξίας}} аҟынтәи иаауеит, «ахштә гьежь» ҳәа еиҭаргоит<ref name="waller2013-10-16">Waller, 2013, pp. 10—16.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ianridpath.com/startales/milkyway.html|title=Star Tales – Milky Way|author=Ridpath I.|website=|access-date=2022-02-21|archive-date=2022-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220131081441/http://www.ianridpath.com/startales/milkyway.html|url-status=live}}</ref>. Акультурақәа жәпакы рҿы, Асар Рымҩа убасҵәҟьа анцәахәқәеи иҭахаз афырхацәеи рзы жәҩантә мҩа дуны иҟан. [[Китайская мифология|Китаитәи амифологиаҿы]] Асар Рымҩа бзиа еибабо аӡахҩи ахьчеи еиҟәызыҭхо араӡын ӡиас еиԥш иаарԥшуп — урҭ рхаҿқәа аадырԥшуеит аеҵәа лашақәа [[Вега|Вегеи]] [[Альтаир|Альтаири]]. [[Австралийские аборигены|Австралиатәи аборигенцәа]] рмифқәа рҟны Асар Рымҩа ақәеи ақәаарыхреи аазго амаҭ еиԥш иахәаԥшуеит. [[Ацтеки|Ацтекцәагьы]] иара убас Асар Рымҩа амаҭ еиԥшны рхахьы иааиуан, [[Майя (цивилизация)|маиаа]] — адунеитә ҵла еиԥш<ref name="waller2013-10-16" />. == Азгәаҭақәа == === Ахҳәаақәа === {{Reflist|group=комм.}} === Ахыҵхырҭақәа === {{Reflist}} == Алитература == * {{книга |автор=Новиков Н.Б.|заглавие=1000 аналогий, изменивших науку (новый взгляд на гениальность)|nodot= |язык=ru |ответственный= |ссылка= |место=М.|издательство= |год=2010 |том= |страниц=878|страницы= |isbn= |ref=Новиков}} * {{Книга|ref=Сурдин|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|заглавие=Галактики|год=2017|издание=2-е, исправленное и дополненное|место=М.|издательство=[[Физматлит]]|страниц=432|isbn=978-5-9221-1726-5}} * {{Книга|ref=Ефремов|автор=[[Ефремов, Юрий Николаевич|Ефремов Ю. Н.]]|заглавие=Млечный Путь|год=2006|место=Фрязино|издательство=Век 2|страниц=64|isbn=5-85099-156-5|серия=Наука сегодня}} * {{Книга|ref=Binney, Merrifield|ссылка=https://books.google.ru/books?id=dh8sEAAAQBAJ|автор=Binney J., Merrifield M.|заглавие=Galactic Astronomy|год=1998|место=Princeton|издательство=[[Princeton University Press]]|allpages=816|isbn=978-0-691-23332-1}} * {{Книга|ref=van den Bergh|ссылка=https://books.google.ru/books?id=H0JMeoqFqEcC|автор=van den Bergh S.|заглавие=The Galaxies of the Local Group|год=2000|место=Cambridge; {{N. Y.}}|издательство=[[Cambridge University Press]]|allpages=348|isbn=978-1-139-42965-8}} * {{Книга|ref=Waller|ссылка=https://books.google.ru/books?id=2ZF4tWI-UeIC|автор=Waller W. H.|заглавие=The Milky Way: An Insider's Guide|год=2013|место=Princeton|издательство=Princeton University Press|allpages=316|isbn=978-0-691-12224-3}} * {{Книга|ref=Combes, Lequeux|автор=Combes F., Lequeux J.|заглавие=The Milky Way: Structure, Dynamics, Formation and Evolution|год=2016|место=Les Ulis|издательство=[[EDP Sciences]]|allpages=195|isbn=978-2-7598-1915-7}} * {{Книга|ref=Bland-Hawthorn et al.|ссылка=http://www.physics.usyd.edu.au/~jbh/share/Books/BOOK_Saas_Fee_13.pdf|автор=Bland-Hawthorn J., Freeman K., Matteucci F.|заглавие=The Origin of the Galaxy and Local Group|ответственный=Moore B., Swiss Society for Astrophysics and Astronomy|год=2014|место=Berlin; Heidelberg|издательство=[[Springer Berlin Heidelberg]]|isbn=978-3-642-41719-1|allpages=viii, 254|серия=Saas-Fee Advanced Course, 37}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:сар Рымҩа}} [[Акатегориа:Асар Рымҩа| ]] [[Акатегориа:Абар змоу асарчтә галактикақәа]] [[Акатегориа:Агалактикатә астрономиа]] nmfr3mps9xd6vjvknj3xrsr6gsosr8b Иԥсабаратәу амҩаныза 0 56797 176575 174704 2026-11-07T23:46:15Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176575 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Phobos & Deimos full.gif|thumb|[[Марс]] амҩанызақәа [[Фобос|Фобоси]] [[Деймос|Деимоси]]]] '''Иԥсабаратәу амҩаныза''' — [[Гравитация|агравитациа]] анырра аҩнуҵҟа [[Адунеи|акосмостә ҭыԥҭаӡараҿы]] даҽа обиектк акәша-мыкәша иалкаау атраекториа ([[орбита|аорбита]]) ала иахыкәшо [[Астрономический объект|жәҩантә цәеижьуп]]. == Аилкаара алкаара == Раԥхьаӡакәны аилкаара «амҩаныза» ихы иаирхәеит [[Кеплер, Иоганн|Иоганн Кеплер]] 1611 шықәсазы Франкфурт иҭыжьыз иусумҭа ''Narratio de Iovis Satellitibus'' аҟны<ref name="ssmvii">{{cite book|last=Blunck|first=Jürgen|title=Solar System Moons: Discovery and Mythology|publisher=Springer|location=Berlin, Heidelberg|year=2010|pages=VII|isbn=978-3-540-68852-5|doi=10.1007/978-3-540-68853-2|language=en}}</ref>. Ахархәараҿы амҩанызақәа зны-зынла амзақәа ҳәа ирышьҭоуп. Астрономцәа рыбжьара иҟоуп агәаанагара мҩанызас иԥхьаӡатәу агәҭантәи ацәеижь ([[Звезда|аеҵәа]]<ref>{{Cite news|title=What Is a Satellite?|first=Jennifer Wall |last=MSFC|url=https://www.nasa.gov/audience/forstudents/k-4/stories/nasa-knows/what-is-a-satellite-k4.html|work=NASA|date=2015-05-15|access-date=2017-03-08|lang=en|archive-date=2017-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170308140427/https://www.nasa.gov/audience/forstudents/k-4/stories/nasa-knows/what-is-a-satellite-k4.html}}</ref>, [[планета|апланета]], [[карликовая планета|апланета ҵан]], ма [[Астероид|астероид]]) иакәшо аобиект ауп ҳәа, ари аобиекти агәҭантәи ацәеижьи рыла ишьақәгылоу асистема [[барицентр (астрономия)|абарицентр]] агәҭантәи ацәеижь аҩныҵҟа иҟоуп ҳәа. Абарицентр агәҭантәи ацәеижь анҭыҵ иҟазар, аобиект мҩанызаны иԥхьаӡатәым, ҩ-планетак, ма планетақәак (аҵан планетақәа, астероидқәа) рыла ишьақәгылоу асистема акомпонент ҳәа иԥхьаӡатәуп. Аха [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] макьана амҩаныза иалкаау аҳәаақәҵара анамҭацт, уи насшәа ишыҟаҵахо ҳәаны<ref name="Pluto and the Developing Landscape of Our Solar System">{{Cite web |url=http://www.iau.org/public_press/themes/pluto/ |title=Pluto and the Developing Landscape of Our Solar System |access-date=2009-03-12 |archive-date=2009-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219080008/http://iau.org/public_press/themes/pluto/ |url-status=dead }}</ref>. Хәҭакахьала, [[Международный астрономический союз|ЖәАЕ]] (Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла) официалла [[Харон (спутник)|Ҳарон]] [[Плутон]] иамҩанызаны иаԥхьаӡоит. Иарбоу адагьы иҟоуп аилкаара «амҩаныза» формала аҳәаақәҵаразы иҟалар зылшо егьырҭ азнеишьақәагьы<ref name="definitions">{{Cite web |url=http://astronet.ru/db/msg/1171221 |title=Луна — спутник или планета? |publisher=Astronet.ru |access-date=2009-03-12 |archive-date=2009-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090902092803/http://www.astronet.ru/db/msg/1171221 |url-status=live }}</ref>. == Иԥсабаратәу амҩанызақәа ахьӡқәа рыҭара == Иԥсабаратәу амҩаныза аартраан иара ианашьахоит адыргеи аномери, насшәа иара убас ахатәы хьӡы. Атрадициа инақәыршәаны ари ахьӡ алхра азин имоуп амҩаныза аԥхьаартҩы. Ирыдигало ахьӡқәа уаанӡа иаартыз ажәҩантә цәеижь амҩанызақәа рыхьӡқәа ирышьашәалозароуп, уи зыкәшо. Аҭоурых иадыруеит аԥхьаартҩы ила ахьӡ алхра атрадициа аилагарақәа ҩба: Сатурн раԥхьатәи амҩанызақәа быжьбеи иара убас Уран амҩанызақәа ԥшьбеи рыхьӡқәа риҭеит астроном [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] иԥа [[Гершель, Джон|Џьон Гершель]], 1892 шықәса инаркны 1974 шықәсанӡа иаартыз, аԥхьаартҩцәа ахьӡ рхырымҵакәа иаанханы иҟаз Иупитер амҩанызақәа ахьӡқәа рнаҭеит Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла 1975 шықәсазы<ref name="ssmvii"/>. 1919 шықәса раахыс амҩанызақәа рыхьӡқәа ранашьара аҳәаақәҵара иаҿуп Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла (ЖәАЕ), 1973 шықәса раахыс — апланетатә система аноменклатуразы уи иаԥнаҵаз Аусуратә гәыԥ ({{lang-en|WGPSN}}<ref name="ssmviii">{{cite book|last=Blunck|first=Jürgen|title=Solar System Moons: Discovery and Mythology|publisher=Springer|location=Berlin, Heidelberg|year=2010|pages=VIII|isbn=978-3-540-68852-5|doi=10.1007/978-3-540-68853-2|language=en}}</ref>). Ахьӡқәа ранашьара анаҩстәи апроцедура аус ауеит. Амҩаныза ҿыц шаарту азы адырра ҟарҵоит [[Кембридж (Массачусетс)|Кембриџь]] иҟоу [[Центральное бюро астрономических телеграмм|Астрономиатә телеграммақәа рбиуро хадахьы]], уи аамҭалатәи адырга анаҭоит (иаҳҳәап, Сатурн амҩаныза азы ахкы S/2017 S1), иара убас ациркулиар аҿы аартразы ажәабжь аланарҵәоит. Ахатәы хьӡы анашьахоит амҩаныза [[элементы орбиты|аорбита аелементқәа]] иахьынӡахәҭоу ииашаны ианышьақәыргылахалак ашьҭахь. Аԥхьаартҩы ирыдигалаз ахьӡ WGPSN аилацәажәараҿы ицәыргахоит, уи аихшьаалақәа рыла анагӡаратә еилаки ЖәАЕ ассамблеиа хадеи рышьақәырӷәӷәаразы инарышьҭуеит, уи ауп аҵыхәтәаны ишьақәзырӷәӷәогьы<ref name="ssmviii"/>. Амҩанызақәа рыхьӡқәа рӷьырак [[Греческая мифология|абырзен мифологиақәеи]] [[Римская мифология|римтәи амифологиақәеи]] рҟынтәи иаагоуп; [[спутники Урана|Уран амҩанызақәа]] аламҵаӡакәа, урҭ рыхьӡқәа [[Шеқспир, Уильиам|Шекспир]] ипиесақәеи [[Поуп, Александр|Александр Поуп]] ипоема «Ахцәшьыҵәра амҵарсра» рҟынтәи иаагоуп, иара убас [[Эскимосская мифология|инуиттәи]], [[Галльская мифология|галльтәи]], [[Скандинавская мифология|скандинавиатәи амифологиақәа]] рҟынтәи ахьӡқәа (аиҳарак адуӡӡақәа) зхы иазырхәо [[спутники Сатурна|Сатурн уарла-шәарлатәи амҩанызақәа]]<ref name="ssmviii"/>. == Асубспутникқәа == Амҩанызақәа гипотезала ирымазар ҟалоит рхатәы мҩанызақәа, аха иҟоу адыррақәа инарықәыршәаны џьара-џьара ацәеижь хада аӡышьҭыҵратә мчқәа ари аҩыза асистема ҭышәынтәаламкәа иҟарҵон. [[Амза|Амзеи]], [[Рея (спутник)|Реиеи]] [[Япет (спутник)|Иапети]] амҩанызақәа рымазааразы агәаанагарақәа ыҟан. Иахьазы иԥсабаратәу ахылҵшьҭра змоу амҩанызақәа апланетақәа ма аекзопланетақәа рамҩанызақәа рҿы иԥшааӡам. == Шәахә. иара уб. == [[Афаил:Relative satellite sizes ab.svg|thumb|Амҩанызақәак реизыҟазаашьатә шәагаақәа адгьылтә гәыԥ апланетақәеи Плутони ирҿырԥшны]] * [[Искусственный спутник Земли|Адгьыл иԥсабаратәым амҩаныза]] * [[Спутники в Солнечной системе|Амратә системаҿы иҟоу амҩанызақәа]] * [[Список геостационарных спутников|Агеостационартә мҩанызақәа рсиа]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Азхьарԥшқәа == * [https://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_phys_par Natural Satellite Physical Parameters] (JPL-NASA, with refs — last updated July 2006){{In lang|en}} * [https://web.archive.org/web/20070227165513/http://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/moon_numbers.html Moons of the Solar System] (The Planetary Society, as of March 2009){{In lang|en}} * [https://ssd.jpl.nasa.gov JPL’s Solar System Dynamics page]{{In lang|en}} * [https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets Planetary Names: Planet and Satellite Names and Discoverers]{{In lang|en}} * [https://www.newscientist.com/article/dn9336-upper-size-limit-for-moons-explained/ «Upper size limit for moons explained»] Kelly Young. ''Nature'' (vol 441, p. 834) 14 June 2006{{In lang|en}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа рыхкқәа]] [[Акатегориа:Амзақәа (ажәҩантә цәеижьқәа)]] [[Акатегориа:Амратә система]] jq6b964od5b25ahtgygpaxq8ag1muqn Акосмостә ҵакыра 0 57032 176539 175045 2026-11-07T23:23:03Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176539 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Atmosphere layers-ab.svg|thumb|150px|Атмосфера аҳәаақәа]]'''Акосмостә ҵакыра''', '''акосмос''' ({{lang-grc|κόσμος}} — «аиҿкаа», «аиҿкаара») — [[Небесное тело|ажәҩан ацәеижьқәа]] [[Атмосфера|ратмосферақәа]] рҳәаақәа рынҭыҵ ишьҭоу [[Адунеи|Адунеи]] иҭацәу аҭыԥқәа. Акосмос зынӡаск иҭацәу ҵакыраӡам: уи иалоуп, аилаӷәӷәара даара ишылаҟәугьы, [[межзвёздное вещество|аеҵәабжьаратә маҭәашьар]] (еиҳарак аӡри [[ион|аионқәеи]] [[атом|атомқәеи]]), [[космические лучи|акосмостә шәахәақәеи]] [[электромагнитное излучение|афымцамҳалдызтә шәахәаркреи]], иара убас агипотезатә [[тёмная материя|материа лашьца]]. == Аетимологиа == Аханатәтәи аилкаараҿы абырзен термин «[[Космос (философия)|акосмос]]» (адунеиеиҿкаара) афилософиатә шьаҭа аман, [[Адунеи|Адунеи]] агәы — [[Адгьыл|Адгьыл]] акәша-мыкәша агипотезатә [[вакуум]] аркы ҳәаақәнаҵон<ref>{{Cite web |url=http://www.cabinetmagazine.org/issues/14/turkina_mazin.php |title=CABINET // In Between Space and Cosmos |access-date=2015-10-09 |archive-date=2015-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905073839/http://www.cabinetmagazine.org/issues/14/turkina_mazin.php |url-status=live }}</ref>. Ус шакәугьы алаҭын шьаҭа змоу абызшәақәеи уи аԥсахрақәеи рҿы еиԥшу [[Семантика|асемантика]] рхы иадырхәоит апрактикатә термин «аҵакыра» (избанзар ҭҵаарадыррала уахәаԥшуазар Адгьыл иакәыршоу авакуум ҵыхәаԥҵәара амаӡам уҳәартә иҟоуп), убри аҟнытә аурыси уи иазааигәоу абызшәақәеи рҿы ареформатә риашарақәа ирылҵшәаны иит имҩашьо [[плеоназм|аплеоназм]] «акосмостә ҵакыра»<ref>со смыслом «пространство за [[Атмосфера|атмосферой]] Земли»</ref>. == Аҭоурых == Ажәа «акосмос» ихы иаирхәеит ажәытә бырзен философ [[Пифагор]], уи ала ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу адунеи аарԥшуа. [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] [[Подлунная сфера|Амзаҵаҟатәи асфера]] аконцепциа аԥырҵеит: ари Амза аҵаҟа иҟоу адунеи агеоцентрикатә система ауп. Уи ԥшь-ԥсабарак рыла ишьақәгылоуп, насгьы аиҭакрақәа аҟазшьоуп. Усҟантәи аамҭазы аефир асфера — Амза инаркны адунеи аҳәаақәа рҟынӡа-ԥсахрада иҟоуп, уаҟа иҟоуп апланетақәеи аеҵәақәеи. Иааидкыланы акосмос ауаа азҿлымҳахо иалагеитеи 100 нызқь шықәса раԥхьагьы, австралиатәи аҵарауаа ргәы ишаанаго ала<ref>{{Cite web|url=https://hi-news.ru/eto-interesno/lyudi-nachali-interesovatsya-kosmosom-100-tysyach-let-nazad-chto-im-bylo-izvestno.html|title=Люди начали интересоваться космосом 100 тысяч лет назад. Что им было известно?|lang=ru|first=Рамис|last=Ганиев|website=hi-news.ru|date=2020-12-29|access-date=2024-04-09|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409195216/https://hi-news.ru/eto-interesno/lyudi-nachali-interesovatsya-kosmosom-100-tysyach-let-nazad-chto-im-bylo-izvestno.html|url-status=live}}</ref>. == Аҳәаақәа == Аҳәаа еилыкка ыҟаӡам, атмосфера хәыҷы-хәыҷла иҵаӷахоит [[Адгьыл|адгьыл ақәыԥшылара]] иацәыхарахацыԥхьаӡа, иахьа уажәраанӡагьы акосмос алагара иарбаганы иԥхьаӡатәу азы гәаанагарак ыҟаӡам. Аԥхарра еснагьтәны иҟазҭгьы, ақәыӷәӷәара аҽаԥсахуан [[экспоненциальный рост|експоненциалтә закәанла]] 100 [[кПа]] инаркны [[уровень моря|амшын аҩаӡараҿы]] акымзарак аҟынӡа. [[Международная авиационная федерация|Жәларбжьаратәи авиациатә федерациа]] атмосфереи акосмоси рыбжьара усуратә ҳәаак аҳасабала '''100 км''' ([[линия Кармана|Карман ицәаҳәа]]) аҟны аҳаракыра шьақәнаргылеит, избанзар ари аҳаракыраҿы ашьҭыхгатә [[Аэродинамическая сила|аеродинамикатә мчы]] аԥҵаразы ихымԥадатәуп [[летательный аппарат|аԥрыгатә аппарат]] [[Первая космическая скорость|раԥхьатәи акосмостә ццакыра]] аманы иныҟәаларц, уи иахҟьаны аҳаирԥырра аҵакы ыӡуеит<ref name="МАФ">{{cite web| url =http://www.fai.org/icare-records/100km-altitude-boundary-for-astronautics| title =Presentation of the Karman separation line, used as the boundary separating Aeronautics and Astronautics| author =Sanz Fernández de Córdoba| authorlink =| format =| publisher =Официальный сайт [[Международная авиационная федерация|Международной авиационной федерации]]| access-date =2012-06-26| lang =en| archive-url =https://www.webcitation.org/618QHms8h?url=http://www.fai.org/astronautics/100km.asp| archive-date =2011-08-22}}</ref><ref name="rian-grenze">{{cite web| author =Андрей Кисляков| authorlink =| date =2009-04-16| url =http://www.rian.ru/analytics/20090416/168315963.html| title =Где начинается граница космоса?| format =| publisher =[[РИА Новости]]| access-date =2010-09-04| lang =| archive-url =https://www.webcitation.org/618QJBBzM?url=http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html| archive-date =2011-08-22}}</ref><ref name="lenta-grenze">{{cite web| author =| authorlink =| date =2009-04-10| url =http://lenta.ru/news/2009/04/10/boundary/| title =Ученые уточнили границу космоса| format =| publisher =[[Lenta.ru]]| access-date =2010-09-04| lang =| archive-date =2011-08-22| archive-url =https://www.webcitation.org/618QP8b6o?url=http://lenta.ru/news/2009/04/10/boundary/| url-status =live}}</ref><ref>{{cite web| author =| authorlink =| date =2009-04-10| url =http://www.membrana.ru/lenta/?9208| title =Найдена ещё одна граница космоса| format =| publisher =[[Мембрана (веб-сайт)|Мембрана]]| access-date =2010-12-12| lang =| archive-date =2011-08-22| archive-url =https://www.webcitation.org/618QQ63zS?url=http://www.membrana.ru/particle/13656| url-status =dead}}</ref>. [[США|ЕАА]]-и [[Канада|Канадеи]] рҟынтәи астрономцәа аҳауатә ԥшақәа рнырра аҳәааи акосмостә хәҭаҷқәа рнырра алагареи ршәеит. Уи '''118 километра'''<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20090416/168315963.html|title=Где начинается граница космоса?|lang=ru|first=|last=|website=РИА Новости|date=2009-04-16|access-date=2024-04-09|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409194126/https://ria.ru/20090416/168315963.html|url-status=live}}</ref> аҳаракыраҿы акәхеит, [[NASA|НАСА]] ахаҭа '''122 км''' акосмос аҳәаа ҳәа ишаԥхьаӡогьы. Ари аҩыза аҳаракыраҿы [[Спейс шаттл|ашаттлқәа]] иаабац [[Орбитальный манёвр|аманиоврҟаҵара]] аҟынтәи [[Ракетный двигатель|аракетатә моторқәа]] рымацара рхархәарала аеродинамикатә мотор ахь ииасуан атмосфера «ашьаҭа» рыманы<ref name="rian-grenze" /><ref name="lenta-grenze" />. == Апланетабжьаратә ҭыԥ == {{Main|Апланетабжьаратә ҭыԥ|Агелиосфера}} [[Амра|Амра]] акәша-мыкәша иҟоу акосмостә ҵакыра арегион, [[солнечный ветер|амра аԥша]] зымҽхазкуа, ''агелиосфера'' ҳәа иашьҭоуп. Агелиосфера аҩныҵҟа иҟоуп [[Амратә система|Амратә система]] еицырдыруа [[Планета|апланетақәа]] зегьы рорбитақәа<ref>{{БРЭ|автор=[[Кононович, Эдвард Владимирович|Кононович Э. В.]]|год=2016|статья=Гелиосфера|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2348807|архив=https://web.archive.org/web/20240615214842/https://old.bigenc.ru/physics/text/2348807|архив дата=2024-06-15}}</ref>{{Ref+|Аха агелиосфера аҳәаа, агелиопауза ҳәа изышьҭоу, Амратә система аҳәаа акәӡам, избанзар Амра адхалара асфера зқьынтә раҟара иҵегьы хара инаскьоит.|group=Акомм.}}. Ацәеижь жәпа дуқәа рҟынтәи зхы иақәиҭу агелиосфера аҵакыра ''апланетабжьаратә ҭагылазаашьа'' ҳәа изышьҭоу ала иҭәуп, [[Гелиопауза|агелиопауза]] анаҩс иалагоит [[Межзвёздная среда|аеҵәабжьаратә ҭагылазаашьа]] аҵакыра. Апланетабжьаратә ҭагылазаашьа акыр иҵаӷоуп, аха зынӡакыс [[вакуум|ивакуумӡам]]. Уи амаҭәашьар ахәҭа хада амра аԥша [[плазма|аплазма]] ауп (8 рҟынӡа аҟәырҷахақәа кубтә сантиметрак аҟны Адгьыл аорбита аҩаӡараҿы), имаҷны иҟоуп анеитралтә атомқәеи амолекулақәеи рыла ишьақәгылоу [[газ|арчқәа]]. Уи иалсуеит [[космические лучи|акосмостә шәахәақәа]], [[Магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакқәа]], амреи егьырҭ ахылҵшьҭреи змоу [[электромагнитные излучения|афымцамҳалдызтә шәахәақәа]]. Апланетабжьаратә еилазаара иаҵанакуеит иара убас Амра асистема ацәеижьқәа инадыркны еиҳам [[космическая пыль|акосмостә саба]] ({{Val|e=-9}}—{{Val|e=-6|u=м}})<ref>{{БРЭ|статья=Межпланетная среда|автор=Ермолаев Ю. И.|год=2017|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2200255|архив=https://web.archive.org/web/20220812234657/https://bigenc.ru/physics/text/2200255|архив дата=2022-08-12}}</ref>. Апланетабжьаратә еилазаараҿы иныҟәоит еиуеиԥшым ахықәкқәа рыманы идәықәырҵо [[Космический аппарат|акосмостә аппаратқәа]]. 2023 шықәсанӡатәи аҭагылазаашьа ала, асериа «[[Вояджер|Воиаџьер]]» аппаратқәа ҩба роуп еибгала [[Гелиосфера|агелиосфера]] ааныжьны аеҵәабжьаратә ҭагылазаашьа хаҭалатәи агәаҭарақәа рылҵшәақәа аазыцҳаз. Апланетабжьаратә ҭагылазаашьа амаҭәашьар ажәпара ахьылаҟәу астрономиатә гәаҭарақәа рзы акырӡа иманшәалоу ҭыԥны иҟанаҵоит атмосфера жәпа зкәыршоу Адгьыл ақәыԥшылара аасҭа, убри аҟнытә [[Космический телескоп|акосмостә телескопқәа]] аҭҵаарадырразы ҷыдала хәызмоу адыррақәа рырҳара алдыршоит. == Иаарту акосмос аҿы аҟазаара ауаҩы ицәеижь анырра == [[НАСА]] аҵарауаа ишышьақәдырӷәӷәо ала, лассы — лассы иуԥыло агәаанагарақәа ирҿагыланы, ахыхьчагатә скафандр ада иаарту акосмос иақәшәо ауаҩы дҵааӡом, дыԥжәаӡом, иаразнакгьы ихдырра ицәыӡӡом, ишьа еилашӡом-уи ацынхәрас аҵәыҵәри азымхара иахҟьаны иԥсҭазаара далҵуеит. Ашәарҭара иара [[Декомпрессионная болезнь|адекомпрессиа]] апроцесс ауп изыдҳәалоу — абри аамҭа ацыԥҵәаха ауп ацәеижь азы еиҳа ишәарҭоу, избанзар арҭҟәацга декомпрессиа аан ашьа иалоу арчы акакаҷқәа аҽырҭбаара иалагоит. Ахьшәашәага ыҟазар (иаҳҳәап, азот), ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа раан ашьа аршәуеит. Акосмостә ҭагылазаашьақәа раан амаҭәашьар аӡшьаратә ҭагылазаашьа аиқәырхаразы ақәыӷәӷәара азхом (арчы еиԥшу ма икьакьоу аҭагылазаашьа ауп иҟалар алшо, иҵаӷоу агели аламҵакәа), убри аҟынтә аԥхьа ацәеижь (абз, аблақәа, арыԥҳақәа) аҟынтәи ирласны аӡы ахылҩа-ԥсылҩа аҭабара иалагоит. Егьырҭ апроблемақәак — [[декомпрессионная болезнь|адекомпрессиатә чымазара]], ихьчам ацәа аҭыԥқәа амрала рыбылра ацәаҵаҟатәи ахәҭаҷқәа ааха риура — 10 секунд рышьҭахь аныԥшра иалагоит. Аамҭак азы ауаҩы ихдырра ицәыӡуеит аҵәыҵәри азымхара иахҟьаны. Аԥсҭазаара ҿахҵәар алшоит 1-2 минуҭ раҟара рышьҭахь, уи цқьа ишаҳзымдыруагьы. Ус шакәугьы, арыԥҳақәа рҿы уԥсыԥ алагаҩагара аанумгылар (аангылара аҽазышәара [[баротравма|абаротравмахь]] икылнагоит), 30-60 секунд рыҩнуҵҟа иаарту акосмос аҿы аҟазаара ауаҩы ицәеижь хнырҳәышьа змам ԥхасҭак азнауам<ref>[http://www.popmech.ru/article/1073-bezdushnoe-prostranstvo/page/3/ Бездушное пространство: Смерть в открытом космосе] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20090610055158/http://www.popmech.ru/article/1073-bezdushnoe-prostranstvo/page/3/ |date=2009-06-10 }}, «Популярная механика», 29 ноября 2006 г</ref>. НАСА аҿы иаадырԥшуеит ауаҩы машәырла авакуум иазааигәоу аҭыԥ аҿы даннанага ахҭыс (ақәыӷәӷәара 1 Па еиҵаны) аскафандр аҳауа ацәцара иахҟьаны. Ауаҩы ихдырра иман инықәырԥшшәа 14 секунд — абри аҟара аамҭа аҭахуп аҵәыҵәри иарӷарыз ашьа арыԥҳақәа рҟынтәи ахшыбаҩахь аинеирц азы. Аскафандр аҩныҵҟа авакуум наӡа ҟамлаӡеит, аԥышәаратә камера арекомпрессиа иалагеит 15 секунд раҟара рышьҭахь. Ахдырра ауаҩы иахь ихынҳәит ақәыӷәӷәара 4,6 км рҟынӡа ианхала. Ашьҭахь авакуум иақәшәаз ауаҩы еиҭеиҳәон аҳауа шилҵуаз шиныруаз, ишиаҳауаз, аҵыхәтәантәи еилкааны имоу игәалашәара ибз аҟны аӡы шеилашуаз шиныруаз акәын. Ажурнал «Aviation Week & Space Technology» жәабранмза 13, 1995 шықәсазы иакьыԥхьит асаламшәҟәы, уаҟа еиҭаҳәан нанҳәамза 16, 1960 шықәсазы иаарту агондола змоу астратостат 19,5 миль аҳаракырахь ашьҭыҵраан (''31 км рҟынӡа'') апарашиут ала ирекордтәу аԥара амҩаԥгаразы иҟалаз ахҭыс атәы ([[Проект «Эксельсиор»|Апроект «Ексельсиор»]]). Аԥырҩы иарӷьа напы агерметизациа азухеит, аха иара ашьҭыҵра иациҵарц иӡбеит. Анапы, аҭагылазаашьа ишахәҭаз еиԥш, даара ахьаа аман, ухы иузархәомызт. Аха аԥырҩы атмосфера еиҳа ижәпоу аҿыгҳарақәа рахь даныхынҳә инапы дырҩеигь ашьарахь иааит<ref name="nasa">{{Cite web |url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/970603.html |title=NASA: Human Body in a Vacuum |access-date=2007-05-07 |archive-date=2012-06-04 |archive-url=https://www.webcitation.org/68Aef3glC?url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/970603.html |url-status=live }}</ref>. Акосмонавт Михаил Корниенкои астронавт Скотт Келли азҵаарақәа рҭак ҟаҵо ирҳәеит скафандрда иаарту акосмос аҿы аҟазаара азот ашьа ишалнахуа, даҽакала иуҳәозар ишеиланаршуа<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/science/20160324/1396368085.html |title=Космонавты рассказали, что ждет человека в открытом космосе |access-date=2016-03-25 |archive-date=2016-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325160451/http://ria.ru/science/20160324/1396368085.html |url-status=live }}</ref>. == Акосмос ахь амҩа аҳәаақәеи ихароу акосмостә ҵакыра аҳәаақәеи == === Атмосфереи акосмос ааигәеи === [[Афаил:Petropavlovka-view.jpg|right|150px]] [[Афаил:Kirovsk2007.jpg|right|150px]] [[Афаил:Elbrus North 195.jpg|right|150px]] [[Афаил:Panorámica División Andina (Codelco Chile).jpg|right|150px]] [[Афаил:Mount Everest as seen from Drukair.jpg|right|150px]] [[Афаил:Self cockpit view and three-ship formation of F-15E.jpg|150px|right]] [[Афаил:X-15 and B-52 Mother ship.jpg|right|150px]] [[Афаил:X-15 flying.jpg|right|150px]] [[Афаил:Picture taken at aprox. 100,000 feet above Oregon by Justin Hamel and Chris Thompson.jpg|right|150px]] [[Афаил:Kittinger-jump.jpg|right|150px]] [[Афаил:スペースバルーンで撮影した初日の出.jpg|right|150px]] [[Афаил:Endeavour silhouette STS-130.jpg|right|150px]] [[Афаил:Command module S66-11003.jpg|right|150px]] [[Афаил:Gemini2reentry.jpg|right|150px]] [[Афаил:Noctilucent clouds from ISS - 13-06-2012.jpg|right|150px]] [[Афаил:Space Shuttle Atlantis in the sky on July 21, 2011, to its final landing.jpg|right|150px]] * [[Уровень моря|Амшын аҩаӡара]] — [[атмосферное давление|аҳауатә қәыӷәӷәара]] 101,325 [[кПа]] (1 [[атм]].; 760 [[мм рт. ст]]), аилазаара аилаӷәӷәара 2,55{{e|22}} амолекулақәа дм³ аҟны<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=148150 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = |страницы = |isbn = |archivedate = 2016-04-22 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160422174740/http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=148150 }}</ref>. Ҽынлатәи [[Небо|ажәҩан]] еилыхха [[Яркость|алашара]] 1500—5000 кд/м² 30 - 60° Амра аҳаракыраан<ref name="автоссылка2">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 49</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = Таблицы физических величин |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И.К.Кикоина |место = М. |издательство = Атомиздат |год = 1975 |том = |страниц = |страницы = 647 |isbn = }} </ref>. * 0,5 км — ари аҳаракыраҟынӡа инхоит 80 % адунеи иқәынхо ауааԥсыра. * 2 км — ари аҳаракыраҟынӡа инхоит 99 % адунеи ауааԥсыра<ref>{{книга |автор = Максаковский В.П. |заглавие = Географическая картина мира |ссылка = |ответственный = |место = Ярославль |издательство = Верхневолжское издательство |год = 1996 |том = |страниц = 180 |страницы = 108 |isbn = }} </ref>. * 2 — 3 км — [[акклиматизация|акклиматизациа]] зызум ауаа рҿы агәамбзиарақәа ([[горная болезнь|ашьхачымазара]]) раарԥшра алагамҭа. * 4,7 км — [[Международная авиационная федерация|МФА]] аԥырыҩцәеи апассаџьырцәеи рзы ҵәыҵәрила иҵегьы аиқәыршәара аҭахуп. * 5,0 км — 50 % амшын аҩаӡараҿы аҳауатә қәыӷәӷәара аҟынтәи (шәахә. [[Стандартная атмосфера|Астандартә атмосфера]]). * 5,1 км — [[Ла-Ринконада (Перу)|Ла-Ринконада]] (Перу) ақалақь зегь раасҭа иҳараку еснагьтәи [[населённый пункт|еиланхарҭоуп]]. * 5,5 км — атмосфера акапан абжа иахысуп<ref name="автоссылка12">{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = 3 |страниц = |страницы = 381 |isbn = }} </ref> ([[Эльбрус|Ельбрус ашьха]]). Азенит аҿы ажәҩан алашара 646 — 1230 кд/м²<ref name="автоссылка4">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 49, 53</ref>. * 6 км — ауаҩы инхарҭа аҳәаа ([[Гималаи]] аамҭалатәи [[Шерпы|ашерпцәа]] рҳаблақәа<ref>{{книга |автор = Гвоздецкий Н.А., Голубчиков Ю.Н. |заглавие = Горы |ссылка = https://archive.org/details/libgen_00855501 |ответственный = |место = М. |издательство = Мысль |год = 1987 |том = |страниц = 399 |страницы = [https://archive.org/details/libgen_00855501/page/n70 70] |isbn = }} </ref>), [[Горы|ашьхақәа]] рҿы аԥсҭазаара аҳәаа. * 6,5 км рҟынӡа — [[Тибет|Тибети]] [[Анды|Андеи]] [[снеговая линия|асыԥсатә цәаҳәа]]. Егьырҭ аҭыԥқәа зегьы рҿы уи еиҳа илаҟәуп, Антарктида — амшын аҩаӡара ахыхь 0 м рҟынӡа. * 6,6 км — зегь раасҭа иҳараку хаҳәтә ргылароуп ([[Льюльяильяко|Лиульиаиилиако]] ашьха, Аладатәи Америка)<ref>{{книга |автор = |заглавие =Книга рекордов Гиннесса. Пер. с англ |ссылка =https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse |ответственный = |место = М. |издательство = "Тройка" |год = 1993 |том = |страниц = 304 |страницы = [https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse/page/96 96] |isbn = 5-87087-001-1 }} </ref>. * 7 км — ауаҩы акраамҭа ашьхақәа рҿы аҟазаара иҽанраалара аҳәаа. * 7,99 км — 0 °C аан [[Высота однородной атмосферы|еизадоу атмосфереи]] [[Уровень моря|амшын аҩаӡара]] аҟынтәи еиԥшу аилаӷәӷәареи рҳәаа ауп. Ажәҩан алашара лаҟәуеит еизадоу атмосфера аҳаракыра иарбоу аҩаӡараҿы армаҷра иашьашәаланы<ref name="автоссылка6">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 23</ref>. * 8,2 км — аҵәыҵәритә сабрада ада аԥсра аҳәаа: згәы бзиоу, иазыҟаҵоу ауаҩгьы ианакәзаалакгьы ихдырра ицәыӡыр, дҭахар илшоит. Азенит аҿы ажәҩан алашара 440 — 893 кд/м²<ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 53</ref>. * 8,848 км —Адгьыл аҟны зегьь раасҭа иҳаракӡоу акәаԥ [[Эверест|Еверест]] ашьха — шьапыла акосмос ахь анеира аҳәаа. * 9 км — атмосфератә ҳауа аамҭа кьаҿк иалагӡаны аԥсыԥлагаҩагара аҽанраалара аҳәаа. * 10 — 12 км — [[тропосфера|атропосфереи]] [[стратосфера|астратосфереи]] ([[тропопауза|атропопауза]]) рҳәаа абжьаратә ҭбаарақәа рҿы. Иара убас ари иаабац [[Облака|аԥсҭҳәақәа]] рышьҭыҵра аҳәаа ауп, анаҩс иҵаӷоу, иҩоу аҳауа шьҭоуп. * 12 км — аҳауа албаадара акосмос аҿы аҟазаара иашьашәалоит (ахдырра ацәыӡра еиԥшу аамҭа ~10 - 20 с)<ref name="bme339">Черняков И. H., Дмитриев M. Т., Непомнящий С. И. Атмосфера Земли // Большая медицинская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1975. — Т. 2. — С. 339.</ref>; аҵәыҵәри цқьа аамҭа кьаҿк иалагӡаны албаадара аҳәаа иҵегьы ақәыӷәӷәара амамкәа. Азенит аҿы ажәҩан алашара 280 - 880 кд/м²<ref name="автоссылка4" />. Ашьҭыбжьԥхатәи [[авиалайнер|апассаџьыртә ҳаирӷбақәа]] рыҭуан. * 15 — 16 км — аҵәыҵәри цқьа ала аԥсыԥлагаҩагара акосмос аҿы аҟазаара иаҟароуп<ref name="bme339" />.<br>Хыхь иаанхеит 10 % атмосфера акапан<ref name="автоссылка12" />. Ажәҩан ҭылашьцаауеит (10—15 км)<ref>{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = 3 |страниц = |страницы = 380 |isbn = }} </ref>. * 16 км — акабинаҿы [[Высотно-компенсирующий костюм|акостиум ҳарак]] ушәҵаны уаныҟоу иҵегьы ақәыӷәӷәара аҭахуп. * 18,9 — 19,35 — [[линия Армстронга|Армстронг ицәаҳәа]] - '''ауаҩы ицәеижь азы акосмос алагамҭа''': ауаҩы ицәеижь аԥхарра аан аӡы аилашра. Аҩныҵҟатәи аӡшьарқәа макьана еилашӡом, избанзар ацәеижь аҩныҵҟатәи ақәыӷәӷәара азхоит, аха ажьцәеи алаӷырӡи ашәах ахылҵуа аилашра иалагар алшоит, аблақәа чыр алшоит. * 19 км — [[Зенит (астрономия)|азенит]] аҿы ажәҩан ҵлашьцаа [[яркость|алашара]] 5 % амшын аҩаӡараҿы [[Диффузное излучение неба|ажәҩан иаҵәа цқьа алашара]] аҟынтәи (74,3—75 [[Свеча (единица измерения)|ацәашьқәа]]<ref>Труды всесоюзной конференции по изучению стратосферы. Л.-М., 1935. — С. 174, 255.</ref> 1490 кд/м²<ref name="автоссылка2" /> ирҿагыланы). * 20 км — азона 20 инаркны 100 км рҟынӡа апараметрқәа жәпакы рыла '''«[[Ближний космос|акосмос ааигәа]]»''' ҳәа иԥхьаӡоуп. Арҭ аҳаракырақәа рҿы аиллиуминатор аҟынтәи аҭеиҭыԥш адгьыл иазааигәоу акосмос аҿы еиԥшуп уҳәартә иҟоуп, аха [[ИСЗ|амҩанызақәа]] араҟа иԥырӡом, ажәҩан адәыкрынеиқәа аԥшшәы амоуп, Амра лашеи ақәыԥшылареи ирҿырԥшны еиқәаҵәаны ишубогьы.<br>Аԥхарратә [[аэростат|аеростат]]-[[монгольфьер|монголфьерқәа]] рыҭуан (19 811 м)<ref>{{книга |автор = |заглавие =Книга рекордов Гиннесса. Пер. с англ |ссылка =https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse |ответственный = |место = М. |издательство = "Тройка" |год = 1993 |том = |страниц = 304 |страницы = [https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse/page/141 141] |isbn = 5-87087-001-1 }} </ref>. * 20 — 30 км — [[Верхняя атмосфера|хыхьтәи атмосфера]] алагамҭа<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика: Энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1985 |том = |страниц = 528 |страницы = 34 |isbn = }} </ref>. * 20 — 22 км — '''[[Абиосфера|абиосфера]] хыхьтәи аҳәаа''': аԥшақәа рыла зыԥсы ҭоу аспорақәеи абактериақәеи рышьҭыҵра аҳәаа<ref>{{книга |автор = [[Зигель, Феликс Юрьевич|Зигель Ф. Ю.]] |заглавие = Города на орбитах |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = [[Детская литература (издательство)|Детская литература]] |год = 1980 |том = |страниц = 224 |страницы = 124 |isbn = }} </ref>. * 20 — 25 км — абжьаратә ҭбаарақәа рҿы [[озоновый слой|аозонтә ҿыгҳара]]. Ҽынла ажәҩан алашара 20—40-нтә амшын аҩаӡараҿы алашара аасҭа еиҵоуп<ref>H.A. Miley, E.H. Cullington, J.F. Bedinger Day‐sky brightness measured by rocketborne photoelectric photometers // Eos, Transactions American Geophysical Union, 1953, Vol. 34, 680—694</ref>, [[Полное солнечное затмение|амра атыҩ]] ианакуа ацәаҳәа агәҭа еиԥш, [[сумерки|аилашәшәымҭаз]] еиԥш, Амра алаԥшҳәаа аасҭа 2 - 3 градус рыла ианылаҟәу, апланетақәа убар аналшо. * 25 км — аԥхьатәи [[Космическая радиация|акосмостә радиациа]] аинтенсивра аҩынтә раантәи (атмосфераҿы ииз) аасҭа аԥыжәара аго иалагоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = |страниц = |страницы = 95 |isbn = }} </ref>. * 25 — 26 км — иҟоу ареактивтә ҳаирпланқәа [[Практический потолок|реалла рхархәара иреиҳаӡоу аҳаракыра]] ауп. * 29 км — ақәыӷәӷәара аԥсахреи аҳаракыра змоу ашоура акаҳареи рзакәан ала атмосфера зегь раасҭа илаҟәу ҭҵаарадыррала иалкаау ҳәаауп, XIX ашәышықәса<ref>{{книга |автор = |заглавие = Техническая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1912 |том = 1. Выпуск 6 |страниц = |страницы = 299 |isbn = }} </ref><ref>A.Ritter. Anwendunger der mechan. Wärmetheorie auf Kosmolog. Probleme, Лейпциг, 1882. Стр. 8—10</ref>. Усҟан ирыздыруамызт астратосфереи ашоура шьҭахьҟа ашьҭыҵреи ртәы. * 30 км — азенит аҿы ажәҩан алашара 20—35 кд/м² (~1 % адгьылтә)<ref name="автоссылка3">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 25, 49</ref>, аеҵәақәа убаӡом, иубар алшоит зегь реиҳа илашоу апланетақәа<ref>Koomen M.J. Visibility of Stars at High Altitude in Daylight // Journal of the Optical Society of America, Vol. 49, N 6, 1959, pp. 626—629</ref>. Еизадоу атмосфера аҳаракыра ари аҩаӡара ахыхь 95 — 100 м<ref name="автоссылка3" /><ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость дневного неба на различных высотах// Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып.871, 1961. — С. 44</ref>. * 30 — 100 км — [[COSPAR]] атерминологиала [[средняя атмосфера|абжьаратә атмосфера]]<ref>{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 5 |isbn = }} </ref>. * 34,4 км — [[Марс]] ақәыԥшылараҿы абжьаратә [[Атмосферное давление|қәыӷәӷәара]] ари аҳаракыра иашьашәалоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=16B7D456-CB44-4732-A2D8-63B5677CFFEE |ответственный = |место = М.v.aspx |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 37 |isbn = |archivedate = 2021-02-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210205101555/http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=16B7D456-CB44-4732-A2D8-63B5677CFFEE }}</ref>. Ус шакәугьы ари [[Атмосфера Марса|иҵаӷоу аҳауа]] иалшоит аԥшақәа рыла иҭынчу [[Внеземные небеса#Марс|марсиатәи ажәҩан]] ҩежь-гәилԥшшәла изшәуа асаба ашьҭыхра, асаба аныҟам аԥхьаӡаратә аасҭа шәынтә еиҳаны алашара аманы<ref>{{книга |автор = Ксанфомалити Л. В. |заглавие = Парад планет : [Рассказ о последних открытиях в физике планет] |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Наука. Физматлит |год = 1981 |том = |страниц = 256 |страницы = 125 |isbn = |archivedate = |archiveurl = }}</ref>. Адгьыл аҿы уи аҩыза аеффект ыҟаӡам, ажәҩангьы лашьцаны иаанхоит, избанзар ас еиԥш аҳаракырахь асаба шьҭыҵӡом. * 34,668 км — ҩыџьа аԥырҩцәа рыла [[стратостат|астратостат]] аҳаракыра арекорд (апроект «Страто-Лаб», 1961 ш.) * 35 км раҟарашәа — '''аӡы азы акосмос алагамҭа''' ма [[тройная точка воды|хынтәтәи аӡы акәаԥ]]: ари аҳаракыраҿы аҳауатә қәыӷәӷәара 611,657 Па ыҟоуп, аӡгьы 0 °C аан еилашуеит, хыхь иҵаӷаны изыҟалом. * 37,8 км — атурбореактивтә ҳаирпланқәа рыԥырра аҳаракыра арекорд ([[МиГ-25|МиГ-25М]], [[динамический потолок|адинамикатә ҭуан]])<ref>{{Cite web |url=http://www.testpilot.ru/russia/mikoyan/mig/25/records.htm |title=Рекорды МиГ-25 |access-date=2014-06-28 |archive-date=2015-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150927194843/http://www.testpilot.ru/russia/mikoyan/mig/25/records.htm |url-status=live }}</ref>. * 40 км (52 000 [[Древние единицы измерения|шьаҿа]]) — '''XI ашәышықәсазы атмосфера хыхьтәи аҳәаа''': [[Сумерки|аилашәшәра]] ауреи Адгьыл адиаметри рыла уи аҳаракыра раԥхьатәи ҭҵаарадыррала аилкаара (араб ҵарауаҩ [[Альгазен]], 965—1039 шш.)<ref>{{Cite web |url=http://alexandr4784.narod.ru/2_1.htm |title=Ф. Розенберг. История физики. Л., 1934. |access-date=2012-10-20 |archive-date=2013-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516134716/http://alexandr4784.narod.ru/2_1.htm |url-status=live }}</ref> * 41,42 км — аӡәы напхгара зиҭо астратостат аҳаракыра арекорд, иара убас апарашиут ала аԥара аҳаракыра арекорд ([[Юстас, Алан|Алан Иустас]], 2014 ш.)<ref>{{Cite web |url=http://www.nytimes.com/2014/10/25/science/alan-eustace-jumps-from-stratosphere-breaking-felix-baumgartners-world-record.html |title=Parachutist's Record Fall: Over 25 Miles in 15 Minutes |website=[[The New York Times]] |access-date=2014-10-25 |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417173612/https://www.nytimes.com/2014/10/25/science/alan-eustace-jumps-from-stratosphere-breaking-felix-baumgartners-world-record.html |url-status=live }}</ref>. Уаанӡатәи арекорд — 39 км ([[Баумгартнер, Феликс|Феликс Баумгартнер]], 2012 ш.) * 45 км — [[Прямоточный воздушно-реактивный двигатель|ииашоу аҳаир-реактивтә ҳаирплан]] азы теориатә ҳәаауп. * 48 км — Амра [[Ультрафиолетовые лучи|аультрафиолеттә шәахәақәа]] иреиҳау ринтенсивра ауп<ref name="автоссылка9">{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 8 |isbn = }}</ref>. * 50 — 55 км — астратосфереи [[мезосфера|амезосфереи]] ([[стратопауза|астратопауза]]) рҳәаа. * 50 — 150 км — ари азонаҿы [[Летательный аппарат|аппараткгьы]] акраамҭа иааиԥмырҟьаӡакәа аҳаракыраҿы изыԥыруам<ref>Обычные самолёты и аэростаты на эти высоты не поднимаются, [[ракетоплан]]ы, [[Геофизическая ракета|геофизические]] и [[Метеорологическая ракета|метеорологические ракеты]] слишком быстро тратят топливо и вскоре начинают падение, спутники с круговой орбитой, то есть формально с постоянной высотой, здесь также долго не задерживаются из-за нарастающего сопротивления воздуха, см. далее.</ref><ref name="автоссылка1">Белецкий В., Левин У. Тысяча и один вариант «космического лифта». // Техника — молодёжи, 1990, № 10. — С. 5</ref>. * 51,694 км — акосмосԥхьатәи аепоха аан аҵыхәтәантәи аԥырра мҩаԥызго аҳаракыра арекорд ауп ([[Уокер, Джозеф (лётчик-испытатель)|Џьозеф Уокер]] [[ракетоплан|аракетоплан]] [[North American X-15|X-15]] ала, {{date|30|3|1961}}, шәахәаԥш аԥыррақәа рсиа X-15). Еизадоу атмосфера аҳаракыра 5,4 м<ref name="автоссылка6" /> — уи акапан 0,07 % еиҵоуп. * 53,7 км — аԥырҩы дызҭам [[метеозонд|аметеозонд]] [[Шарльер|арчытә аеростат]] аҳаракыра арекорд ({{date|20|9|2013}}, Иапониа)<ref>{{Cite web |url=http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130920_ballon_j.html |title=無人気球到達高度の世界記録更新について. (Японское агентство аэрокосмических исследований) |access-date=2017-06-25 |archive-date=2017-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620123340/http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130920_ballon_j.html |url-status=live }}</ref>. * 55 км — [[спускаемый аппарат|илбаауа аппарат]] [[Баллистический спуск|абаллистикатә лбаараан]] иреиҳаӡоу аидара хьанҭақәа амоуп<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космическая техника |ссылка = |ответственный = Сайферт Г. |место = М. |издательство = «Наука» |год = 1964 |том = |страниц = 728 |страницы = 381 |isbn = }} </ref>.<br>Атмосфера акосмостә шәахәаркра албаадара иаҟәыҵуеит<ref>{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |часть = Глава VII. Космические лучи и частицы межзвёздного вещества |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = |страницы = |isbn = }}</ref>. Ажәҩан алашара 5 раҟара кд/м² ыҟоуп<ref>Бирюкова Л. А. Опыт определения яркости неба до высот 60 км // Труды ЦАО, 1959, вып. 25 — С. 77—84</ref><ref name="автоссылка7">{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 145 |isbn = }} </ref>. Хыхь цәырҵрақәак рылашара иԥсаҟьоу алашара алашара акырӡа ихнаҩар алшоит (шәахә.анаҩс). * 40 — 80 км — аҳауа иреиҳаӡоу аионизациа (аҳауа плазманы аҟаҵара) раԥхьатәи акосмостә ццакыра аманы атмосфера алалараан илбаауа аппарат аган иахьахьысуа аҟынтәи<ref>{{книга |автор = Попов Е. И. |заглавие = Спускаемые аппараты |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = «Знание» |год = 1985 |том = |страниц = 64 |страницы = |isbn = }} </ref>. * 60 км — [[Ионосфера|аионосфера]] алагамҭа — амратә шәахәаркрала [[Ионизация|аионизациа]] зызуу атмосфера аҵакыра. * 70 км — '''атмосфера хыхьтәи аҳәаа 1714 шықәсазы''' [[Галлей, Эдмунд|Едмунд Галлеи]] иҳасабра ала ашьханыҟәаҩцәа рықәыӷәӷәара ашәагақәа, [[Закон Бойля — Мариотта|Боиль изакәан]], [[метеор|аметеорқәа]] рхылаԥшра рышьаҭала<ref>{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |ответственный = пер. с англ. С. И. Кузнецова и Н. А. Закса; под ред. [[Тимрот, Дмитрий Львович|Д. Л. Тимрота]] |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 18 |isbn = }} </ref>. * 80 км — ирласны аҿыцәаара иахҟьаны алаҵәара иаҟәыҵуеит зегь реиҳа иауу ашьҭыбжьтә цәқәырԥақәа 30 м рҟынӡа. Ауаҩытәыҩса ибжьы еиԥш иҟоу еиҳа икьаҿу ашьҭыбжьтә цәқәырԥақәа (0,25-4,28 м)<ref>{{книга|автор=Енохович А. С.|заглавие=Справочник по физике.—2-е изд.|ссылка=|ответственный=под ред. акад. И. К. Кикоина|место=М.|издательство=Просвещение|год=1990|том=|страниц=384|страницы=104|isbn=}}</ref>, еиҳаракгьы аультрабжьы еиҳа имаҷу аҳаракырақәа рҟны иҿыцәаауеит<ref>{{книга |автор = Митра С.К. |заглавие = Верхняя атмосфера. Пер. с англ. Розенберга Г.В. и Макаровой Е.А. |ответственный = Под ре. Красовского В.И. и Альберта Я Л. |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1955 |том = |страниц = 640 |страницы = 62 |isbn = }} </ref> * 80 км — аорбита аҟынтәи албаара излалаго [[Искусственный спутник Земли|Адгьыл иԥсабаратәым амҩаныза]] аҳаракыра ауп<ref>{{Cite web |url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ejeg/1966/66.html |title=Ежегодник БСЭ, 1966 |access-date=2017-03-04 |archive-date=2012-09-15 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AgSVh6UI?url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ejeg/1966/66.html |url-status=dead }}</ref>.<br>[[Первая космическая скорость|1-тәи акосмостә ццакыра]] ([[Спускаемый аппарат|СА]] [[Союз (космический корабль)|Союз]]) ала албаараан ашәҟәы иҭаргало аидара хьанҭақәа рылагамҭа<ref>{{книга |автор = Батурин, Ю.М. |заглавие = Повседневная жизнь российских космонавтов |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Молодая гвардия |год = 2011 |том = |страниц = 127 |страницы = |isbn = }}</ref>. * 75 — 85 км — зны-зынла 1 - 3 кд/м² рҟынӡа алашара змоу [[Серебристые облака|ираӡныԥсараха иҟоу аԥсҭҳәақәа]] рцәырҵра аҳаракыра<ref>{{книга |автор = Ишанин Г. Г., Панков Э. Д., Андреев А. Л. |заглавие = Источники и приемники излучения |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И.К.Кикоина |место = СПб |издательство = Политехника |год = 19901991 |том = |страниц = 240 |страницы = |isbn = 5-7325-0164-9 }} </ref>. * 80,45 км (50 миль) — '''[[ВВС США|ЕАА Аҳаиртә мчрақәа]] рҿы акосмос аҳәаа.''' [[NASA|НАСА]] [[Международная авиационная федерация|ФАИ]] аҳаракыра 100 км иқәныҟәоит<ref name=wings>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/centers/dryden/news/X-Press/stories/2005/102105_Wings.html|title=A long-overdue tribute|publisher=NASA|date=2005-10-21|access-date=2006-10-30|archive-date=2018-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024043825/https://www.nasa.gov/centers/dryden/news/X-Press/stories/2005/102105_Wings.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Книга|автор=Wilson W.S. Wong, James Gordon Fergusson|заглавие=Military space power: a guide to the issues|ссылка=https://archive.org/details/militaryspacepow0000wong/page/16|series=Contemporary military, strategic, and security issues|издательство=ABC-CLIO|год=2010|isbn=0-313-35680-7|страницы=16|язык=en}}</ref>. * 80 — 90 км — [[мезосфера|амезосфереи]] [[термосфера|атермосфереи]] ([[мезопауза|амезопауза]]) ирыбжьоу аҳәаа. Ажәҩан алашара 0,08 кд/м²<ref name="автоссылка10">{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 146 |isbn = }} </ref><ref>Berg O.E. Day sky brightness to 220 km // Journal of Geophysical Research. 1955, vol. 60, № 3, p. 271—277</ref>. * 90 км — [[Вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] ала албаараан ашәҟәы иҭаргало аидара хьанҭақәа рылагамҭа ауп. * 90 — 100 км — [[турбопауза|атурбопауза]], уи аҵаҟа [[гомосфера|агомосфера]] ыҟоуп, уаҟа аҳауа еилаҩынтуеит, еилазаашьала еиԥшуп, хыхь — аԥшақәа ахьыҟам, аҳауа [[Молекулярная масса|массала]] еиуеиԥшым арчқәа рҿыгҳарақәа рыла иахьшо [[гетеросфера|агетеросфера]]. * 100 км раҟара — [[Плазмосфера|аплазмосфера]] иалагамҭоуп, уаҟа аионизациа зызу аҳауа [[Магнитное поле Земли|амҳалдызосфера]] аус ацнауеит. * 100 км раҟара — 10 — 20 км иҟоу [[Собственное свечение атмосферы|атмосфера ацәылашара]] зегь реиҳа илашоу анатритә ҿыгҳароуп<ref>{{cite web|title=Airglow|url=http://www.albany.edu/faculty/rgk/atm101/airglow.htm|archive-date=2017-02-16|access-date=2017-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170216130417/http://www.albany.edu/faculty/rgk/atm101/airglow.htm|url-status=dead}}</ref>, акосмос аҟынтәи иаку илашо ҿыгҳараны иубоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Физическая энциклопедия |ссылка = |ответственный = А. М. Прохоров |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1988 |том = 1 |страниц = 704 |страницы = 139 |isbn = }} </ref> * 100 км — '''1902 шықәсанӡа ишьақәырӷәӷәоу атмосфера аура''' (арадиоцәқәырԥа аазырԥшуа [[Ионосфера#Слой Е|Кеннелли—Хевисаид]] аионизациа зызуу аҿыгҳара 90 - 120 км аартра иабзоураны)<ref name="автоссылка8">{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |часть = Глава II. Рассказ продолжается |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 21 |isbn = }}</ref>. [[Афаил:Orbitalaltitudes.jpg|center|820px]]{{clear}} === Адгьыл иазааигәоу акосмостә ҵакыра === [[Афаил:Space011.jpg|right|150px]] [[Афаил:20120522144425!Mercury-Redstone 3 - Earth observation - S61-01918 - cut.jpg|right|150px]] [[Афаил:Gemini-9 Angry Alligator.jpg|right|150px]] [[Афаил:View from Gemini 10 2.jpg|right|150px]] [[Афаил:Alexey Akindinov. Gagarin's breakfast. 2011-2012.jpg|right|150px]] [[Афаил:Tracy Caldwell Dyson in Cupola ISS.jpg|right|150px]] [[Афаил:Bruce McCandless II during EVA in 1984.jpg|right|150px]] [[Афаил:ISS-46 Aurora Borealis over the North Pacific Ocean.jpg|right|150px]] [[Афаил:India and Ceylon as seen from the orbiting Gemini-11 spacecraft.jpg|right|150px]] [[Афаил:As08-16-2593 crop.png|right|150px]] [[Афаил:Nasa earth.jpg|right|150px]] [[Афаил:Falcon 9 carrying DSCOVR, 2nd stage with Earth in background (16673034486).png|right|150px]] * 100 км — '''атмосфереи акосмоси рыбжьара жәларбжьаратәи аофициалтә ҳәаа''' - [[линия Кармана|Карман ицәаҳәа]], [[Аэронавтика|аеронавтикеи]] [[Космонавтика|акосмонавтикеи]] ирыбжьоу аҳәаа. [[Летающий корпус|Иԥыруа акорпуси]] амҵәыжәҩақәеи 100 км инаркны ҵакы рымаӡам, избанзар [[Подъёмная сила|ашьҭыхгатә мчы]] аԥҵаразы аԥырра аццакра [[Первая космическая скорость|актәи акосмостә ццакыра]] еиҳахоит, аҳауатә ԥрыгатә аппарат [[ИСЗ|космостә мҩанызаны]] иҟалоит. Аҭагылазаара аилаӷәӷәара 12 [[квадриллион]] хәҭаҷ 1 дм³ азы<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=6871DC09-4322-4D37-A943-6F5B2959B838 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 158 |isbn = |archivedate = 2021-02-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210205101549/http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=6871DC09-4322-4D37-A943-6F5B2959B838 }}</ref>, ицәеиқәароу-адәыкрынԥштәыла ажәҩан алашара 0,01-0,0001 кд/м²—уахынлатәи ажәҩан иаҵәа-цәеиқәара алашара иазааигәахоит<ref name="автоссылка10" /><ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 27, 49</ref>. Еизадоу атмосфера аҳаракыра 45 см<ref name="автоссылка6" />. * 100 — 110 км — [[Вход в атмосферу|амҩаныза аилабгара алагамҭа]]: амратә батареиақәа рантеннақәеи рпанельқәеи рбылра<ref>{{Cite web |url=http://www.mcc.rsa.ru/www_old/Mir/www/doklad/doklad.htm |title=Анфимов Н. А. Обеспечение управляемого спуска с орбиты орбитального пилотируемого комплекса «Мир» |access-date=2016-09-25 |archive-date=2016-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011153024/http://www.mcc.rsa.ru/www_old/Mir/www/doklad/doklad.htm |url-status=dead }}</ref>. * 108 км<ref name="автоссылка5">Спутник на круговой орбите с такой начальной высотой</ref> — иреиҵаӡоу [[Баллистический коэффициент|абаллистикатә коеффициент]]<ref name="автоссылка11">{{книга |автор = Иванов Н. М., Лысенко Л. Н. |заглавие = Баллистика и навигация космических аппаратов |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Дрофа |год = 2004 |том = |страниц = 544 |страницы = 113 |isbn = }}</ref> змоу амҩаныза аҵыхәтәантәи аикәшара алагара иреиҵаӡоу ҳаракыроуп, аикәшара хыркәшо амҩаныза [[баллистический спуск|абаллистикатә лыбаарахь]] ииасуеит. * 110 км — еиҳа иҳаракны иԥыруа амҩаныза хьанҭа зыгәҭасуа аппарат иреиҵаӡоу аҳаракыра ауп<ref name="автоссылка1" />. * 110 — 120 км<ref name="автоссылка5" /> — ареалтә мҩанызақәа аҵыхәтәантәи реикәшара алагамҭа иреиҵаӡоу аҳаракырақәа роуп<ref name="автоссылка11" />. * 118 км — аҳауатә ԥша аҟынтәи еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа рырҩашқәа рахь аиасра<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html |title=Где начинается граница космоса? |access-date=2016-04-16 |archive-date=2016-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425163154/http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html |url-status=live }}</ref>. * 120 — 150 км — зхы иақәиҭу-амолекулиартә цашьа аҟынтәи инеиԥынкылоу аӡымҩас ахь аиасра, уаҟа аҳауа аҟәырҷахақәа рхы иақәиҭны реиԥхныҩлара абжьаратәи аура амҩаныза иаабац ашәагаақәа ирҿырԥшхоит 1 инаркны 25 м рҟынӡа<ref>{{книга |автор = Кинг-Хили Д. |заглавие = Теория орбит искусственных спутников в атмосфере / Перевод с англ. Ю.А. Рябова. |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Мир |год = 1966 |том = |страниц = 189 |страницы = 21—22 |isbn = }} </ref>. Ижәыло аҳауа арҩаш амҩаныза аԥхьа аилаӷәӷәахара иалагоит, еиҳа аанкыларатә нырра анаҭоит. [[микроспутник|Амикромҩанызақәеи]] аметеорит хәыҷқәеи рзы ари аҳәаа ҵаҟа иҟоуп. * 121 — 122 — [[Разведывательный спутник|имаӡоу амҩанызақәа]] зегь раасҭа илаҟәу ралагарҭатә [[перигей|перигеи]] ауп, урҭ [[апогей|рапогеи]] 266—346 км акәын, аҟазаара аамҭа 1 - 2 мшы<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 526, 527 |isbn = }} </ref>. * 122 км (400 000 фут) — аорбита аҟынтәи ахынҳәраан атмосфера раԥхьатәи иубартә иҟоу цәырҵрақәоуп: ижәыло аҳауа [[Спейс Шаттл|Спеис Шаттл]] ҳәа изышьҭоу амҵәыжәҩа змоу аппарат аныҟәараан ԥынҵала иҭышәыннартәалоит<ref name="lenta-grenze" />. * 130 км<ref name="автоссылка5" /> — адиаметр 2,3 м, акапан 2400 кьыла змоу акәымпыл еиԥшу амҩаныза аҵыхәтәантәи аикәшара алагамҭа аҳаракыра ([[Спускаемый аппарат|СА]] [[Восток (космический корабль)|Восток]] арбагақәа)<ref name=autogenerated1>{{Статья|ссылка=http://www.physbook.ru/index.php/Kvant._%D0%90%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%81|автор=Митрофанов А.|заглавие=Аэродинамический парадокс спутника|год=1998|язык=ru|издание=Квант|тип=журнал|номер=3|страницы=3—6|issn=0130-2221|archive-date=2016-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911081922/http://www.physbook.ru/index.php/Kvant._%D0%90%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%81}}</ref><ref>Инженерный справочник по космической технике / [Алатырцев А. А., Алексеев А. И., Байков М. А. и др.] ; Под ред. засл. деят. науки и техники РСФСР, проф., д-ра техн. наук А. В. Солодова. — 2-е изд., перераб. и доп. — Москва : Воениздат, 1977. — 430 с., С. 81</ref>; егьырҭ адыррақәа рыла убарҭ аҭагылазаашьақәа рзы 150 км раҟарашәа<ref>Охоцимский Д Е, Энеев Т М, Таратынова Г П «Определение времени существования искусственного спутника Земли и исследование вековых возмущений его орбиты» УФН 63 33-50 (1957) — 1,18 оборота: посчитано по формуле на стр. 42 с использованием коэффициента 0,04, соответствующего на графике высоте орбиты 145—150 км</ref> * 135 км — [[болид|аболидқәа]] рцәырҵра иреиҳаӡоу ҳаракыроуп<ref>{{книга |автор = Федынский В. В. |заглавие = Метеоры |часть = 3. Полёт метеоров в земной атмосфере |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Государственное издательство технико-теоретической литературы |год = 1956 |том = |страниц = |страницы = |серия = Популярные лекции по астрономии. Выпуск 4 |isbn = }}</ref>. * 150 км<ref name="автоссылка5" /> — геометриала изызҳауа аццакра змоу амҩаныза аҳаракыра ацәыӡуеит, уи иазаанхеит 1-2 аикәшара<ref>{{книга |автор = Александров С. Г., Федоров Р. Е. |заглавие = Советские спутники и космические корабли |часть = Глава I. Общие сведения о космических аппаратах и ракетах. Особенности движения спутников |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство Академии Наук СССР |год = 1961 |издание = 2-е изд. доп. и перераб. |том = |страниц = |страницы = |isbn = }}</ref>; амидель аҵакыра 1 м² (адиаметр 1,14 м) зыкапан 1000 кьыла иҟоу амҩаныза еикәыршарак ала 20 км рыла илбаауеит<ref name=autogenerated1 />. * 150 — 160 км — ҽынлатәи ажәҩан еиқәаҵәахоит<ref name="автоссылка9" /><ref name=Army>{{cite web|title=Space Environment and Orbital Mechanics|url=https://fas.org/spp/military/docops/army/ref_text/chap5im.htm|publisher=United States Army|access-date=2012-04-24|archive-date=2016-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160902144746/http://fas.org/spp/military/docops/army/ref_text/chap5im.htm|url-status=dead}}</ref>: ажәҩан алашара абла еилнарго иреиҵаӡоу алашара 1{{e|-6}} кд/м² иазааигәахоит<ref name="автоссылка10" /><ref>Hughes J. V., Sky Brightness as a Function of Altitude // Applied Optics, 1964,vol. 3, N 10, p. 1135—1138.</ref><ref>{{книга |автор = Енохович А. С. |заглавие =Справочник по физике.—2-е изд |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И. К. Кикоина |место = М. |издательство = Просвещение |год = 1990 |том = |страниц = 384 |страницы = 213 |isbn = }} </ref>. * 160 км (100 миль) — цәгьам-бзиам иҭышәынтәалоу [[Низкая околоземная орбита|адгьыл иазааигәоу аорбита лаҟәқәа]] рылагамҭа аҳәаа ауп. * 188 км — раԥхьатәи аԥырҩы дызмам [[Суборбитальный космический полёт|акосмостә ԥырра]] аҳаракыра ([[Баллистическая ракета|аракета]] [[Фау-2]], 1944 ш.)<ref name="pnm-1">{{книга|автор=Walter Dornberger |заглавие=Peenemünde. Moewig Dokumentation (Том 4341) |место=Berlin |издательство=Pabel-Moewig Verlag Kg |год=1984 |страницы=297 |страниц= |isbn=3-8118-4341-9}}</ref><ref name="Dorn_V2">{{книга |автор=[[Дорнбергер, Вальтер|Дорнбергер Вальтер]] |заглавие=Фау-2. Сверхоружие Третьего Рейха. 1930-1945 |оригинал=V-2. The Nazi Rocket Weapon |ссылка=|ответственный=Пер. с англ. И. Е. Полоцка |место=М. |издательство=Центрполиграф |год=2004 |страниц=350 |isbn=5-9524-1444-3}}</ref>. * 200 км — аамҭакьаҿлатәи аҭышәынтәалара змоу еиҳа илаҟәу орбитоуп (мышқәак рҟынӡа). * 302 км — раԥхьатәи аԥырра мҩаԥызго акосмостә ԥырра иреиҳаӡоу аҳаракыра ([[апогей|апогеи]]) ([[Ю. А. Гагарин|И. А. Гагарин]] [[Восток-1]] акосмостә ӷбаҿы, {{date|12|4|1961}}). * 320 км — '''ишьақәырӷәӷәоу атмосфера аура 1927 шықәсазы''' — [[Ионосфера#Слой F|Еплтон иҿыгҳара]] аартра)<ref name="автоссылка8" />. * 350 км — акраамҭатәи аҭышәынтәалара змоу еиҳа илаҟәу орбитоуп (шықәсқәак рҟынӡа). * 400 км раҟара — [[Международная космическая станция|Жәларбжьаратәи акосмостә станциа]] аорбита аҳаракыра. [[Ядерное испытание|Аиадертә ԥышәарақәа]] иреиҳау рыҳаракыра ([[Starfish Prime]], 1962 ш.). [[Ядерный взрыв|Аԥжәара]] иаԥнаҵеит аамҭалатәи иԥсабаратәым [[радиационный пояс|арадиациатә маҟа]], уи адгьыл иазааигәоу аорбитақәа рҿы акосмонавтцәа ашьыр алшон, аха убри аамҭазы аԥыррақәа мҩаԥыргомызт. * 500 км — аҩныҵҟатәи [[протон|апротонтә]] [[радиационный пояс|радиациатә маҟа]] алагамҭеи ауаҩы акраамҭа иԥырразы ишәарҭадоу аорбитақәа рхыркәшареи роуп. Абла иазеиҩымдыраауа ажәҩан алашара макьанагьы аҭыԥ амоуп<ref name="автоссылка7" />. * 690 км — [[термосфера|атермосфереи]] [[экзосфера|аекзосфереи]] ([[Термопауза|Атермопауза]], [[экзобаза|аекзобаза]]) рҳәаа абжьаратә ҳаракыра ауп. Аекзобаза иҩахыкны аҳауа амолекулақәа рхы иақәиҭны [[длина свободного пробега|реиԥхныҩлара аура]] еизадоу атмосфера аҳаракыра аасҭа еиҳауп, [[Вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] аасҭа иласны аҩада иԥыруазар, 50 % иреиҳаны [[Диссипация атмосфер планет|атмосфера аанрыжьыр]] алшоит. * 947 км — адгьыл раԥхьатәи иԥсабаратәым амҩаныза апогеи аҳаракыра ([[Спутник-1|Амҩаныза-1]], 1957 ш.). * 1000 — 1100 км — [[Полярное сияние|аполиартә каҷҷарақәа]] иреиҳаӡоу рыҳаракыра, адгьыл ақәыԥшылараҟынтә аҵыхәтәантәи иубо атмосфера ацәырҵра; аха абжьааԥны 1 кд/м² рҟынӡа алашара<ref>{{книга |автор = Исаев С. И., Пудовкин М. И. |заглавие = Полярные сияния и процессы в магнитосфере Земли |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И. К. Кикоина |место = Л. |издательство = Наука |год = 1972 |том = |страниц = 244 |страницы = |isbn = 5-7325-0164-9 }} </ref><ref>{{книга |автор = Забелина И. А. |заглавие = Расчёт видимости звёзд и далёких огней |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Машиностроение |год = 1978 |том = |страниц = 184 |страницы = 66 |isbn = }} </ref> ибзианы иубарҭоу акаҷҷарақәа мҩаԥысуеит аҳаракырақәа 90—400 км рҟны. Аилазаара аилаӷәӷәара 400 — 500 [[миллион]] хәҭаҷ 1 дм³ рҟны<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=C3DF7C3F-D2E6-41C0-9A0B-D201E02BAC99 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 168 |isbn = |archive-date = 2023-04-04 |access-date = 2016-06-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230404040835/https://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=C3DF7C3F-D2E6-41C0-9A0B-D201E02BAC99 |url-status = live }}</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская Энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 174 |isbn = }} </ref>. * 1300 км — '''ашәҟәы иҭагалоу атмосфера аҳәаа 1950 шықәсазы'''<ref>Большая Советская Энциклопедия, 3 том. Изд. 2-е. М., «Советская Энциклопедия», 1950. — С. 377</ref>. * 1320 км — [[Баллистическая ракета|абаллистикатә ракета]] атраекториа иреиҳаӡоу аҳаракыра 10 нызқь км абжьаӡараҿы аԥырраан<ref>Николаев М. Н. Ракета против ракеты. М., Воениздат, 1963. С. 64</ref>. * 1372 км — Амзахь раԥхьатәи аԥыррақәа ҟалаанӡа ауаҩы илиршаз иреиҳау аҳаракыра; акосмонавтцәа раԥхьаӡакәны ирбеит баша ихаргьежьу [[горизонт|алаԥшҳәаа]] акәымкәа, Адгьыл ахыгьежьаара (аӷба «[[Джемини-11|Џьемини-11]]», {{date|2|9|1966}})<ref>{{Cite web |url=http://www.brighthub.com/science/space/articles/22543.aspx |title=Adcock G. Gemini Space Program--Finally, Success |access-date=2017-03-04 |archive-date=2017-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305193819/http://www.brighthub.com/science/space/articles/22543.aspx |url-status=live }}</ref>. * 2000 км — [[Низкая околоземная орбита|адгьыл иазааигәоу аорбита лаҟәқәеи]] [[средняя околоземная орбита|абжьаратә орбитақәеи]] рыбжьара инықәырԥшны иарбоу аҳәаа. Атмосфера амҩанызақәа анырра рнаҭом, урҭ аорбитаҿы акыр зқьышықәсақәа рыҩнуҵҟа аҟазаара рылшоит. * 3000 км — аҩныҵҟатәи арадиациатә маҟа апротонқәа раара иреиҳаӡоу аиҭаҟалара (0,5 — 1 [[Грей (единица измерения)|Гр]]/сааҭ рҟынӡа — сааҭқәак рыҩнуҵҟа аԥырра иалагӡаны ԥсышьацәгьа узҭо ҩаӡароуп)<ref>{{книга |автор = Бубнов И. Я., Каманин Л. Н |заглавие = Обитаемые космические станции |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Воениздат |год = 1964 |том = |страниц = 192 |страницы = |isbn = }} </ref>. * 12756,49 км — апланета [[Адгьыл|Адгьыл]] [[экватор|аекваториалтә]] [[диаметр]] иаҟароу абжьаӡаранӡа ҳнаскьеит. * 17 000 км — уахыки-ҽнаки рыла 0,4 Гр рҟынӡа адәахьтәи [[электрон|аелектронтә]] [[Радиационный пояс|радиациатә маҟа]] аинтенсивра иреиҳаӡоу аҩаӡара<ref>{{книга |автор = Уманский С. П. |заглавие = Человек в космосе |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Воениздат |год = 1970 |том = |страниц = 192 |страницы = 23 |isbn = }} </ref>. * 27 743 км — заанаҵы иаарԥшу астероид [[2012 DA14]] (мышкы еиҳаны) аԥырра абжьаӡара. * 35 786 км — адгьыл иазааигәоу [[средняя околоземная орбита|абжьаратәии]] [[высокая околоземная орбита|иҳаракуи аорбитақәа]] ирыбжьоу аҳәаа.<br>[[Геостационарная орбита|Агеостационартә орбита]] аҳаракыра, ас еиԥш иҟоу аорбитаҿы амҩаныза еснагь [[экватор|аекватор]] аҟны кәаԥк иахакнаҳазаауеит. Ари аҳаракыраҿы ахәҭаҷқәа реилаӷәӷәара ~20 – 30 нызқь аӡри атомқәа дм³ аҟны иҟалоит<ref>{{книга |автор = |заглавие =Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская Энциклопедия |год = 1968 |том = |страниц = 528 |страницы = 451 |isbn = }} </ref>. * 80 000 км раҟара — '''XX ашәышықәса актәи азбжазы атмосфера атеориатә ҳәаа'''. Атмосфера зегьы адгьыл еиҟараны иацгьежьуазҭгьы, аекватор аҿы ари аҳаракыраҟынтә [[центробежная сила|агәҭантәи амч]] адхалара еиҳахон, уи аҳәаа иҭыҵыз аҳауа амолекулақәа хара-бӷьара еимбӷьыжәаа ицон<ref>{{книга |автор = |заглавие = [[Техническая энциклопедия]]. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = ОГИЗ РСФСР |год = 1939 |том = 1 |страниц = 1184 |страницы = 1012 |isbn = }}</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = [[Enciclopedia Espasa|Enciclopedia universal ilustrada europeo-americana]] |ссылка = |ответственный = |место = |издательство = |год = 1907 |том = VI |страниц = 1079 |страницы = 931 |isbn = }}</ref>. Аҳәаа ареалтә ҳәаа иазааигәахеит, [[Диссипация атмосфер планет|атмосфера аԥсаҟьара]] ацәырҵрагьы аҭыԥ амоуп, аха уи зыхҟьо [[Экзосфера|аекзосфера]] амҽхак зегьы аҿы Амра [[Солнечное излучение|аԥхарратәи]] [[Солнечный ветер|акорпускулиартәи]] анырра ауп. * 90 000 км раҟара — [[Магнитосфера Земли|Адгьыл амҳалдызасфереи]] [[Солнечный ветер|амратә ԥшеи]] реидыслара иарҿиаз [[Головная ударная волна|ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥа хада]] аҟынӡа абжьаӡара ауп. * 100 000 км — Амра аганахьала Адгьыл [[Экзосфера|аекзосфера]] ([[геокорона|агеогәыргьын]]) хыхьтәи аҳәаа<ref name="aes2">[http://astro.lnu.edu.ua/astro/bukvy/g.pdf Геокорона] // [http://astro.lnu.edu.ua/astro Астрономічний енциклопедичний словник] / За загальною редакцією І. А. Климишина та А. О. Корсунь. — Львів, 2003. — С. 109. — ISBN 966-613-263-X. {{In lang|uk}}</ref>, [[Солнечная активность|амра активра]] аныҳараку уи Адгьыл адиаметрқәа 5 рҟынӡа еилаӷәӷәахоит (~60 нызқь км). Аха ашәшьыратә ган ала амра аԥша зысуа аекзосфера «аҵыхәа» аҵыхәтәантәи ашьҭақәа убар алшоит адгьыл адиаметрқәа 50—100 (600—1200 нызқь км) рҟынӡа<ref>{{книга |автор = Koskinen, Hannu |заглавие = Physics of Space Storms: From the Surface of the Sun to the Earth |ссылка = https://books.google.ru/books?id=cO0nwfhXVjUC&pg=PA32&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |ответственный = |место = Berlin |издательство = Springer-Verlag Berlin Heidelberg |год = 2011 |том = |страниц = |страницы = 42 |isbn = ISBN 3-642-00310-9 }} </ref>. [[Лунный месяц|Есымза]] ԥшьымш рыҩныҵҟа уи аҵыхәа Амза иахысуеит<ref>{{cite book|last1=Mendillo|first1=Michael|chapter=The atmosphere of the moon|title=Earth-Moon Relationships|page=275|location=Padova, Italy at the Accademia Galileiana Di Scienze Lettere Ed Arti|date=November 8–10, 2000|editor1-first=Cesare|editor1-last=Barbieri|editor2-first=Francesca|editor2-last=Rampazzi|publisher=Springer|isbn=0-7923-7089-9|url=https://books.google.com/books?id=vpVg1hGlVDUC&pg=PA275}}</ref><ref>Межпланетная среда и физика магнитосферы : [Сборник статей / Редколлегия: Г. А. Скуридин (отв. ред.) и др.] ; АН СССР. Ин-т косм. исследований. — Москва : Наука, 1972. — 211 с., С. 112</ref>. [[Афаил:Moon-Earth.jpg|center|820px]]{{clear}} === [[Межпланетное пространство|Апланетабжьаратә ҵакыра]] === [[Афаил:Earth rising above the lunar horizon.jpg|right|150px]] [[Афаил:Hertzsprung in Light and Shadow (art002e021296).jpg|right|150px]] [[Афаил:Earth and Moon seen from 183 million kilometers by MESSENGER (cropped).png|right|150px]] [[Афаил:Simulated view from Voyager 1 looking toward the Sun (EOSS).jpg|right|150px]] [[Афаил:Sedna mystery deepens as Hubble offers best look at farthest planetoid (artist's impression) (opo0414e).jpg|right|150px]] [[Афаил:Heliopause diagram.png|right|150px]] * 260 000 км — ахьанҭара асфера арадиус, Адгьыл адхалара Амра адхалара иахьаԥнаго. * 363 104 — 405 696 км — Амза аорбита Адгьыл иахыкны аҳаракыра (30 Адгьыл адиаметрқәа). Адгьылтә орбита акәша-мыкәша апланетабжьаратә ҭыԥҭаӡара аилазаара аилаӷәӷәара ([[Солнечный ветер|амратә ԥша]] аилаӷәӷәара) 5 — 10 нызқь хәҭаҷқәа 1 дм³ аҟны 200 000 хәҭаҷ рҟынӡа 1 дм³ аҟны [[Солнечная вспышка|амра ашәалҟьамрақәа]] раан<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 292 |isbn = }} </ref> * 406 778 км — ауаҩы дахьыҟаз аҳаракыра абсолиуттә рекорд: [[Артемида-2]] {{date|6|4|2026}} Уи иаԥхьанеиуаз арекорд «[[Аполлон-13]]» {{date|14|4|1970}} 400 171 км<ref>{{Cite web |last=Wall |first=Mike |date=2026-04-06 |title=Artemis 2 breaks humanity's all-time distance record during historic loop around the moon |url=https://www.space.com/space-exploration/artemis/artemis-2-breaks-humanitys-all-time-distance-record-during-historic-loop-around-the-moon |access-date=2026-04-06 |website=Space.com |language=en-US}}</ref> ма {{Ахыԥхьаӡара|401056|акилометр}}<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40000 Astronaut] // Encyclopædia Britannica Online. {{In lang|en}}</ref> * 928 000 км — [[Сфера действия тяготения|Адгьыл агравитациатә нырра асфера]] арадиус, уаҟа акосмостә цәеижьқәа рныҟәара инықәырԥшшәа адгьыл афокус аҿы иҟоу [[Законы Кеплера|кеплертәи аорбита]] ала аныҟәара иашьашәалоит. Анаҩс Амра адхалара асфера иалҵыз ацәеижьқәа аднахалалоит. * 1 497 000 км — Адгьыл [[Сфера Хилла|Хилл исфера]] арадиуси уи аорбитатә мҩанызақәа иреиҳау рыҳаракыреи роуп. [[Точки Лагранжа|Алибрациа акәаԥқәа]] руакы аҟынӡа абжьаӡара L2, зыҟны уахь иақәшәо ацәеижьқәа агравитациатә еибакапанраҿы иҟоу насгьы Адгьылгьы Амрагьы ирымҩанызақәоу, еиԥшу [[Сидерический период|аикәшаратә аамҭа]] шықәсык рыманы<ref>{{книга |автор = Левантовский В.И. |заглавие = Механика космического полёта в элементарном изложении, 3-е изд. |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Наука |год = 1980 |том = |страниц = 512 |страницы = 360 |isbn = }} </ref>. [[Гало-орбита|Ари акәаԥ ахь инагоу]] акосмостә станциа атраекториа арҽеираҿы абылтәы иреиҵаӡоу ахарџь аманы еснагь Адгьыл иашьҭанеиуазаарын, уи ашәшьыраҿы иагьыҟалон. * 21 000 000 км — иԥыруа аобиектқәа рахь Адгьыл [[Гравитационное взаимодействие|агравитациатә нырра]] ыӡуеит ҳәа иуԥхьаӡар алшоит<ref name="rian-grenze" /><ref name="lenta-grenze" />. * 40 000 000 км — Адгьыл инаркны ааигәатәи апланета ду [[Венера]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. * 56 000 000 — 58 000 000 км — [[Противостояние планеты|Аиҿагылара дуқәа]] раан [[Марс]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. * 149597870,7 км — Адгьыл инаркны [[Амра|Амра]] аҟынӡа ибжьаратәу абжьаӡара. Ари абжьаӡара Амратә системаҿы абжьаӡарақәа шәага-загас ирымоуп, [[астрономическая единица|астрономиатә цыра]] ([[а. е.|а.ц.]]) ҳәа иагьашьҭоуп. [[Свет|Алашара]] ари абжьаӡара иахысуеит 500 секунд (8 минуҭки 20 секунди) раҟара рыла. * 590 000 000 км — Адгьыл инаркны ааигәатәи [[Газовая планета|арчытә планета ду]] [[Иупитер|Иупитер]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. Анаҩстәи ахыԥхьаӡарақәа Амра аҟынтәи абжьаӡара аадырԥшуеит. * 4 500 000 000 км (4,5 [[миллиард]] км, 30 [[а. е.|а.ц.]]) — амра иазааигәоу [[Межпланетное пространство|апланетабжьаратә ҵакыра]] аҳәаа арадиус — зегь реиҳа ихароу апланета ду [[Нептун]] аорбита арадиус. Коипер имаҟа алагамҭа. * 8 230 000 000 км (55 а.ц.) — [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] харатәи аҳәаа — апланета ҵан [[Плутон]] злахәу аҵаа планетақәа рмаҟа. Зорбитақәа еиҵыхны еицырдыруа [[Транснептуновый объект|транснептунтә обиектқәаки]] [[Короткопериодическая комета|апериод кьаҿтә кометақәеи]] рыла ишьақәгылоу [[Рассеянный диск|Иԥсаҟьоу адиск]] алагамҭа. * 11 384 000 000 км — Апланета ҟаԥшь маҷ [[(90377) Седна|Седна]] [[перигелий|аперигели]] 2076 шықәсазы, Иԥсаҟьоу адиски Оорт Аԥсҭҳәеи рыбжьара еиҭаҵратә хҭысуп (шәахә ҵаҟа). Уи ашьҭахь апланета фнызқь шықәса рыҩнуҵҟатәи еиҵыху аорбита ала Амра 140—150 млрд км иацәыхароу [[Афелий|афелиҟа]] аԥырра иалагоит. * 11 — 14 млрд км — [[Гелиосфера|агелиосфера]] аҳәаа, уаҟа [[солнечный ветер|амратә ԥша]] абжьаԥысратә ццакыра аманы [[межзвёздное вещество|аеҵәабжьаратә маҭәашьар]] иақәшәоит, ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥагьы аԥнаҵоит, '''[[Межзвёздное пространство|аеҵәабжьаратә ҵакыра]] алагамҭа.''' * 23 337 267 829 км (156 а.ц.) — Амра инаркны зегь реиҳа ихароу аеҵәабжьаратә автоматикатә [[Космический аппарат|космостә аппарат]] [[Вояджер-1|Воиаџьер-1]] аҟынӡа абжьаӡара, мшаԥымза 24, 2022 шықәсазы. * 35 000 000 000 км (35 [[млрд]] км, 230 а.ц.) — Амратә система аеҵәабжьаратә маҭәашьар ала ахатәы ныҟәарала ишьақәнаргылаз [[Головная ударная волна#Головная ударная волна вокруг Солнечной системы|ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥа хада]] ҳәа агәаанагара ззыҟоу аҟынӡа абжьаӡара. * 65 000 000 000 км — аппарат [[Вояджер-1|Воиаџьер-1]] аҟынӡа абжьаӡара 2100 шықәсазы. [[Афаил:Иерархия масштабов во Вселенной ab.png|center|820px]]{{clear}} === Аеҵәабжьаратә ҵакыра === {{Main|Аеҵәабжьаратәи аҭыԥ}} [[Афаил:Kuiper belt - Oort cloud-ab.svg|right|150px]] [[Афаил:StarsNearSun ab.svg|right|150px]] [[Афаил:Flying among the closest stars to the Solar System.ogg|right|150px]] <!--[[Афаил:Nearest stars red-green.png|right|150px]]--> [[Афаил:Local bubble ab.png|right|150px]] [[Афаил:Orion Arm ab.png|right|150px]] [[Афаил:Milky Way full annotated ab.jpg|right|150px]] {{See also|Акосмос ҵаула аобиект}} * 300 000 000 000 км (300 млрд км) раҟара — [[Облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] аҩнуҵҟа иҟоу [[Облако Хиллса|Хиллс иԥсҭҳәа]] ааигәатәи аҳәаа — аҵаа ԥҽыхақәа реизарҭа ду, аха даара иҵаӷоу акәымпыл еиԥшу, ашьшьыҳәа зорбитақәа ирныланы инеиуа. Иналаршә-ҩаларшәны уи аԥҭа иалҵны [[Амра|Амра]] ианазааигәахо, урҭ [[Долгопериодическая комета|апериод ду змоу кометақәаны]] иҟалоит. * 4 500 000 000 000 км (4,5 [[триллион|трлн]] км) — Оорт иԥсҭҳәа аҟынтәи амра иазааигәоу аҭыԥ ахь акометақәа рҵыхәтәа цәырызго агипотезатә планета [[Тюхе (гипотетическая планета)|Тиухе]] аорбита аҟынӡа абжьаӡара. * 9460730472580,8 км (инықәырԥшшәа 9,5 трлн км) — [[световой год|алашаратә шықәса]] — [[Скорость света|299 792 км/с аццакра]] змоу алашара шықәсак иалагӡаны изхысуа абжьаӡара. Аеҵәабжьаратәи агалактикабжьаратәи абжьаӡарақәа ршәара иазырхоуп. * 15 000 000 000 000 км рҟынӡа — акометақәа Амрахь раара зхароу аеҵәа [[Немезида (звезда)|Немезид]] Амра агипотезатә мҩаныза аԥшаара алшоит. * 20 000 000 000 000 км рҟынӡа (20 трлн км, [[Световой год|ҩ-лашара шықәсак]]) — Амратә система агравитациатә ҳәаақәа ([[Сфера Хилла|Хилл Исфера]]) — [[Облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] адәахьтәи аҳәаа, Амра амҩанызақәа (апланетақәа, акометақәа, агипотезатә лашаратә еҵәақәа) рыҟазаара иреиҳаӡоу ахарара. * 30 856 776 000 000 км — 1 [[парсек]] — аеҵәабжьаратә бжьаӡарақәа ршәара еиҳа ипрофессионалтәу астрономиатә цыра ауп, алашаратә шықәсақәа 3,2616 иаҟароуп. * 40 000 000 000 000 км (40 трлн км, 4,243 лашара шықәса) раҟара — иаҳзааигәоу еицырдыруа аеҵәа [[Проксима Центавра|Проксима Центавр]] аҟынӡа абжьаӡара. * 56 000 000 000 000 км (56 трлн км, 5,96 лашара шықәса — иԥыруа [[Звезда Барнарда|Барнард иеҵәа]] аҟынӡа абжьаӡара. Уи ахь анашьҭра азԥхьагәаҭан 1970-тәи ашықәсқәа инадыркны реалла апроект ҟазҵо аԥырҩы дызҭам [[Дедал (проект)|аппарат «Дедал»]], уаҩытәыҩсатә ԥсҭазаарак аҩныҵҟа аԥырра, аинформациагьы аацҳара зылшо (50 шықәса инарзынаԥшуа). * 100 000 000 000 000 км (100 трлн км, 10,57 лашара шықәса) — ари арадиус аҩныҵҟа иҟоуп [[Список ближайших звёзд|ааигәатәи аеҵәақәа]] 18, Амрагьы налаҵаны. * 300 000 000 000 000 км (300 трлн км, 30 лашара шықәса) ирзынаԥшуа — '''[[Местное межзвёздное облако|Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа]]''' ашәагаа, уажәы Амратә система (ари аԥҭа аилазаара аилаӷәӷәара 300 атом 1 дм³ азы) изгәылсны инеиуа. * 3 000 000 000 000 000 км (3 [[квадриллион|аквадрлн]] км, 300 лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Местный пузырь|Аҭыԥантәи арчытә ԥышҭарч]]''' ашәагаа, уи иалоуп Амратә система змоу Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа (аилазаара аилаӷәӷәара 50 атом 1 дм³ азы). * 33 000 000 000 000 000 км (33 аквадрлн км, 3500 лашара шықәса) — [[Галактический рукав|агалактикатә]] '''[[Рукав Ориона|Орион имаӷра]]''' ашәпара, зыҩнуҵҟатәи аҵкар азааигәара Аҭыԥантәи аԥышҭарч ыҟоу. * 300 000 000 000 000 000 км (300 аквадрлн км) — Амра инаркны ҳгалактика [[Галактическое гало|агало]] ааигәатәи адәахьтәи аҵкар '''[[Асар Рымҩа|Асар Рымҩа]]''' аҟынӡа абжьаӡара (англ. '''Milky Way'''). XIX ашәышықәса нҵәаанӡа Агалактика Адунеи зегьы аҳәаа акәны иԥхьаӡан. * 1 000 000 000 000 000 000 км (1 [[Квинтиллион|квинтлн]] км, 100 нызқь лашара шықәса) инарзынаԥшуа — ҳгалактика Асар Рымҩа адиаметр, уаҟа 200—400 миллиард аеҵәа ыҟоуп, иааизакны акапан [[Акылҳара еиқәаҵәа|акылҳара еиқәаҵәақәеи]], [[Тёмная материя|аматериа лашьцеи]], егьырҭ иумбо аобиектқәеи шацу — 3 триллион Мрак инарзынаԥшуа. Уи анҭыҵ инаӡоит еиқәаҵәоу, иҭацәу, иеҵәадоу [[межгалактическое пространство|агалактикабжьаратә ҵакыра]], ателескоп ада аарла еилургартә иҟоу ааигәатәи галактикақәак ршәыта хәыҷқәа рыманы. Агалактикабжьаратә ҵакыра амҽхак аеҵәабжьаратә ҵакыра амҽхак акырынтә еиҳауп, уи аилазаара аилаӷәӷәара — 1 аӡри атом 1 дм³ азы аасҭа еиҵоуп. [[Афаил:Earth's Location in the Universe (JPEG).jpg|center|820px]]{{clear}} === [[Межгалактическое пространство|Агалактикабжьаратә ҵакыра]] === [[Афаил:Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg||right|150px]] [[Афаил:5 Local Galactic Group (blank).png|right|150px]] [[Афаил:Local supercluster.jpg|right|150px]] [[Афаил:Nearsc ab.png|right|150px]] [[Афаил:Structure of the Universe.jpg|right|150px|Ари асахьа «акосмостә бызкаҭаҳа»ҳәа изышьҭоу Адунеи абызкаҭаҳа амасштаб иахәҭакуп. Арҭ арахәыц дуқәа еиҳарак агалактикақәа рыбжьара иҟоу аҭыԥҭаӡараҿы иҟоу аматериа лашьца ала ишьақәгылоуп. Ахыҵхырҭа: НАСА, ЕКА, Е. Холлман (Колорадотәи Ауниверситет, Боулдер)]] [[Афаил:Observable universe logarithmic illustration.png|right|150px]] * 5 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 5 [[квинтиллион]] км) инарзынаԥшуа — ҳгалактикеи уи амҩанызақәа [[Карликовая галактика|аҵан галактикақәеи]], зынӡа 15 галактика, злахәу '''[[Подгруппа Млечного Пути|Асар Рымҩа агәыԥхәҭа]]''' ашәагаа. Урҭ рахьтә зегь реиҳа еицырдыруа [[Большое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Дуи]] [[Малое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Маҷи]] роуп, 4 миллиард шықәса рышьҭахь урҭ ҳгалактика илбаанадар ҟалап. * 30 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 30 [[квинтиллион]] км, инықәырԥшшәа 1 млн парсек) инарзынаԥшуа — '''[[Местная группа|Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ]]''' ашәагаа, уахь иаҵанакуеит агәылацәа дуқәа хԥа: Асар Рымҩа, [[Галактика Андромеды|Андромеда Агалактика]], [[Галактика Треугольника|Ахкәакь Агалактика]], иара убас хыԥхьаӡара рацәала аҵан галактикақәа (50 галактика инареиҳаны). Андромеда агалактикеи ҳгалактикеи 120 км/с рҟынӡа аццакрала еизааигәахоит, 4—5 миллиард шықәса раҟара рышьҭахь [[Столкновение Млечного Пути и Галактики Андромеды|еиҿасыр ҟалап]]. * 220 000 000 000 000 000 000 км (220 [[квинтиллион]] км, инықәырԥшшәа 23 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ злахәу '''[[Местный лист|Аҭыԥантәи абӷьыц]]''' ашәагаа. * 2 000 000 000 000 000 000 000 км (2 [[секстиллион|асекстиллион]] км, 200 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Местное сверхскопление галактик|Агалактикақәа аҭыԥантәи реилалара ду]] (Аҭыԥҳа Лскоплениа Ду)''' (30 нызқь галактика рҟынӡа, акапан [[квадриллион]] Мрак рҟынӡа инаӡоит) ашәагаа. * 4 900 000 000 000 000 000 000 км (4,9 асекстиллион км, 520 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — Еиҳагьы идуу аилалара '''[[Ланиакея|Ланиакеиа]] («Идуӡӡоу ажәҩан»)''' ашәагаа, уахь иаҵанакуеит Аҭыԥҳа леилалара дуи иааҳакәыршаны иҟоу агалактикақәа, ҳара ҳтәгьы налаҵаны, 500 км/с рҟынӡа агьежьра аццакрала иныҟәо [[Великий аттрактор|аттрактор Дуи]] 100 нызқьла агалактикақәа, уи акапан 100 [[квадриллион]] Мра рҟынӡа ыҟоуп. * 10 000 000 000 000 000 000 000 км (10 [[секстиллион]] км, 1 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Комплекс сверхскоплений Рыб-Кита|Аԥсыӡ-Кит аилалара дуқәа ркомплекс]]''' аура, макьана агалактикатә рахәыцқәеи ҳахьынхо Аԥсыӡ-Кит агипереилалареи ҳәа изышьҭоу (60 галактика реизакрақәа, Ланиакеиа икапанқәа 10, мамзаргьы [[квинтиллион|квинтиллионк]] рҟынӡа Амрақәа). * 100 000 000 000 000 000 000 000 км рҟынӡа — иахьа еицырдыруа [[войд|авоид]] дуқәа ируаку [[Реликтовое холодное пятно|Асупервоид Еридан]] аҟынӡа 1 млрд лашара шықәса раҟара абжьаӡара. Ари иҭацәу аҭыԥҭаӡара дуӡӡа агәҭантәи ахырхарҭақәа рҿы аеҵәақәеи агалактикақәеи ыҟаӡам, шамахамзар зынӡаск иаабац аматериа ыҟаӡам, уи аилазаара аилаӷәӷәара Адунеи абжьаратәи аилаӷәӷәара аҟынтәи 10%, мамзаргьы 1 аӡри атом 1—2 м³ рҟны. Акосмонавт ателескоп ду ада авоид агәҭаны акгьы изеилыргомызт, алашьцара ада.<br>Арыӷьарахьала асахьаҿы Адунеи акубтә ҭаԥҟараҿы иубарҭоуп хыԥхьаӡара рацәала агалактикатә рахәыцқәа рыбжьара ашәах аҟны иҟоу акакаҷқәа реиԥш шәкыла идуу, иара убас имаҷу авоидқәа жәпакы. Авоидқәа рымҽхак арахәыцқәа рымҽхак аасҭа акырӡа еиҳауп. * 100 000 000 000 000 000 000 000 км (100 [[секстиллион]] км, 10 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Великая стена Геркулес — Северная Корона|Геркулес иҭыӡ дуӡӡа]] — Аҩадатәи агәыргьын''' аура, иахьа [[Метагалактика|иубарҭоу Адунеи]] аҿы зегь реиҳа еицырдыруа асуперструктура ду. 10 млрд лашара шықәса раҟара иаҳцәыхароуп. Ҿыц ииз Ҳамра иахылҵуа алашара уажәы аҭӡамц Ду ахь мҩабжара иҟоуп, Амра анҭахалак ауп уанӡа ианнаӡо. * инықәырԥшшәа 250 000 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 250 [[секстиллион]] км, 26 млрд лашара шықәса инареиҳаны) — '''[[Метагалактика|иубо Адунеи]]''' аҿы амаҭәашьар (агалактикақәеи аеҵәақәеи) [[Список наиболее удалённых астрономических объектов|абара аҳәаақәа]] ршәагаа (2 триллион галактикак рҟынӡа). * 870 000 000 000 000 000 000 000 км (870 [[секстиллион]] км, 92 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — [[Метагалактика|иубо Адунеи]] аҿы '''[[Реликтовое излучение|ашәахәаркрақәа]] рбара аҳәаақәа''' рышәагаа. == Акосмос ааигәеи акосмос хареи рахь ацәырҵразы ихымԥадатәиу аццакрақәа == Аорбитахь ацәырҵразы ацәеижь иалкаау аццакра аҟынӡа инаӡароуп. Адгьыл азы акосмостә ццакырақәа: * [[Первая космическая скорость|Актәи акосмостә ццакыра]] — 7,9 км/с — Адгьыл акәша-мыкәша аорбитахь ацәырҵразы аццакра; * [[Вторая космическая скорость|Аҩбатәи акосмостә ццакыра]] — 11,1 км/с — адгьыл адхалара асфера алҵреи апланетабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра; * [[Третья космическая скорость|Ахԥатәи акосмостә ццакыра]] — 16,67 км/с — Амра адхалара аусхк алҵреи аеҵәабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра; * [[Четвёртая космическая скорость|Аԥшьбатәи акосмостә ццакыра]] — 550 км/с инарзынаԥшуа — агалактика Асар Рымҩа адхалара аусхк алҵреи агалактикабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра. Еиҿҳарԥшуазар, агалактика агәҭа иаҿырԥшны Амра аныҟәара аццакра 220 км/с рҟынӡа инаӡоит. Аццакрақәа руак иарбоу аасҭа еиҵахар, ацәеижь уи азы аорбитахь изцәырҵуам (ашьақәырӷәӷәара иашоуп иарбоу аццакра ала Адгьыл ақәыԥшылараҟынтә адәықәлареи адхаларада анаҩстәи аныҟәареи рзы мацара). Ас еиԥш аццакрақәа рынагӡаразы иарбанызаалак ахимиатә былтәы ахархәараан абылтәы ҵаӷа ала аус зуа [[многоступенчатая ракета|ашьаҿарацәатә ракета]] шаҭахыз раԥхьа еилызкааз [[Константин Эдуардович Циолковский|Константин Едуард-иԥа Циолковски]] иакәын. Акосмостә аппарат [[ионный двигатель|аионтә рныҟәага]] мацара ахархәарала адәықәҵара аццакра адгьылтә орбитахь ацәыргаразы иазхом, аха апланетабжьаратә космостә ҵакыраҿы аныҟәареи аманиоврҟаҵареи рзы уи уаҳа наҭахымкәа ианаалоит, ахархәарагьы амоуп. == Акосмостә ҵакыра азинтә режим == {{main|Жәларбжьаратәи акосмостә зин}} Акосмостә ҵакыреи ажәҩан ацәеижьқәеи рзинтә режим ҳәаақәнаҵоит [[Генеральная Ассамблея ООН|Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа Хада]] арезолиуциақәа рсериеи (урҭ рахьынтә аҵак ҷыда амоуп арезолиуциа 1962 (XVIII)) [[Договор о космосе|1967 шықәсазтәи акосмос азы Аиқәшаҳаҭреи]]. Ари арежим аелемент хадақәа иреиуоуп акосмоси жәҩантә цәеижьқәеи азеиԥш хархәаратә ҵакыраны иахьыԥхьаӡоу ([[res communis]]), акосмоси жәҩантә цәеижьқәеи жәларбжьаратәи азин инақәыршәаны адискриминациа ада аҳәынҭқаррақәа зегьы рзы рыҭҵаареи рхархәареи рзы иахьаарту, ажәҩантә цәеижьқәа рраионқәа зегьы рахь рхы иақәиҭны анеираан. Акосмос азы Аиқәшаҳаҭра Алахәылацәа рхы иадырҵеит аиадертә бџьар, мамзаргьы амассатә нырҵәагатә бџьар хкқәа змоу иарбанызаалак аобиектқәа Адгьыл акәша-мыкәша аорбитахь рнамгара, ажәҩантә цәеижьқәа рҿы ас еиԥш иҟоу абџьар ақәмыргылара, акосмостә ҵакыраҿы ас еиԥш иҟоу абџьар иарбанызаалак даҽа знеишьак алагьы аҭыԥ амҭара. Аха ари аҭагылазаашьа адоктриналтә еилыркаара иарбоу ақәиҭымтәра асуборбитатә аҵанакӡом, даҽакала иуҳәозар, Адгьыл акәша-мыкәша инагӡаны гьежьрак иадамхаргьы иҟазымҵо, аиадертә бџьар змоу аобиектқәа, даҽакала иуҳәозар [[межконтинентальные баллистические ракеты|аконтинентбжьаратә баллистикатә ракетақәа]] акосмос рхыԥраара (СССР-и ЕАА-и 1979 шықәсазы рнапы зҵарҩыз Аиқәшаҳаҭра [[Переговоры об ограничении стратегических вооружений#ОСВ-II|ОСВ-2]] уи алахәылацәа рзы [[Система частично-орбитального бомбометания|хәҭакахьала аорбитатә ракетақәа]] рзин ааннакылеит), иара убас акосмос аҿы иаабац абџьар змоу аобиектқәа аӷбаҿы рыргылара<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/pravovoy-rezhim-kosmicheskogo-prostranstva |title=Правовой режим космического пространства |access-date=2023-03-07 |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307160459/https://cyberleninka.ru/article/n/pravovoy-rezhim-kosmicheskogo-prostranstva |url-status=live }}</ref>. Аха анкьа ифантастикатәызшәа иубоз акосмостә ресурсқәа рыҵхра аидеиақәа рыпрактикатә ларҵәарахьы аиасра апроблема ҿыцқәа цәырнагоит. 2020 шықәсазы 30 инареиҳаны еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи аекспертцәа иазгәарҭеит акосмостә мазара аҵхра аганахьала еилыкка иҟоу жәларбжьаратәи аԥҟарақәа рыҟамзаара изыхәҭоу аилахәырақәа рзы ауадаҩрақәа шцәырнаго. Убри азы аҳәынҭқаррақәа амилаҭтә актқәа рыдыркылоит урҭ рыдгыларазы, русура аҭышәныртәаларазы. Убас 2015 шықәсазы [[США|ЕАА]] рҟны ирыдыркылеит акоммерциатә космостә дәықәҵарақәа реицлабратә лшаразы Азакәан, мамзаргьы ахатәы космостә еиндаҭларалшара агәацԥыҳәаразы азакәан (Commercial Space Launch Competitiveness Act of 2015) ЕАА атәылауаа азин рнаҭоит апланетақәеи астероидқәеи аус рыдулара рхы иақәиҭны аҽазыҟаҵара, абасала ироуз аресурсқәа, аӡи аминералқәеи (аха зыԥсы ҭоу аобиектқәа ракәымкәа) рымазаара, рхархәара. Аиԥш—зеиԥшу азакәанқәа рыдыркылеит 2017 - 2021 шықәсқәа рзы [[ОАЭ|Еиду Арабтә Емиратқәа]], [[Лиуксембург|Лиуксембург]], [[Иапониа|Иапониа]]<ref>{{Cite web |url=https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=39421 |title=Попова С.М. — Регулирование добычи космических ресурсов: создание международного правового обычая // Право и политика. – 2022. – № 12. – С. 1 - 28 |access-date=2023-03-07 |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307160325/https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=39421 |url-status=live }}</ref>. == Ахҳәаақәа == {{Reflist|group=Акомм.}} == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2}} == Алитература == * Черняков И. H., Дмитриев M. Т., Непомнящий С. И. Атмосфера Земли // Большая медицинская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1975. — Т. 2. — С. 336—342. == Азхьарԥшқәа == * [http://heritage.stsci.edu/gallery/galindex.html Галерея фотографий, полученных при помощи телескопа Хаббл]{{In lang|en}} * [https://www.youtube.com/watch?v=TXxbrCVL2Q0 Сравнение планет, звёзд и галактик]{{In lang|ru}} * [https://web.archive.org/web/20110126061648/http://www.usap.org.ua/observatory/wwt Виртуальная обсерватория USAP]{{In lang|en}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:космостә ҵакыра}} [[Акатегориа:Акосмостә ҵакыра| ]] [[Акатегориа:Авакуум]] [[Акатегориа:Адемилитаризациа зызуу азонақәа]] [[Акатегориа:Алагылазаарақәа]] 7o3xjng6tgqt144mhgf3lai4p8nmg04 Аеҵәа 0 57702 176537 175896 2026-11-07T23:20:41Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 6 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176537 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Звёздное_небо_в_Альпах.jpg|мини|[[Альпы|Альпқәа]] рҿы аеҵәа жәҩан аԥшра]] [[Афаил:Sun_white.jpg|мини|[[Амра|Амра]] [[Адгьыл|Адгьыл]] иазааигәоу еҵәоуп]] '''Аеҵәа''' — [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] ахьымҩаԥысуа, иахьымҩаԥысуаз, ма иахьымҩаԥысло [[газ|арч]]и [[Плазма|аплазмеи]] рыла ишьақәгылоу зхала илашо [[Астрономический объект|ажәҩантә цәеижь]] ду ауп. [[Адгьыл|Адгьыл]] зегь раасҭа иазааигәоу еҵәоуп [[Амра|Амра]], [[Звёздное небо|уахынлатәи ажәҩан]] аҿы егьырҭ аеҵәақәа еиуеиԥшым алашара акәаԥқәа иреиԥшуп, наҟ-ааҟтәи рҭыԥқәа еиқәдырхоит. Аеҵәақәа шьақәгылашьалеи химиатә еилазаашьалеи еиԥшым, [[радиус|арадиус]], [[масса|акапан]], [[Светимость звезды|арлашара]] реиԥш иҟоу апараметрқәа еиуеиԥшым аеҵәақәа рҿы акырӡа еиԥшымзар алшоит. Аеҵәақәа реихшара зегь реиҳа ахархәара змоу асхема — [[Спектральные классы звёзд|аспектралтә классқәа]] рыла аихшара — урҭ рыԥхарреи рырлашареи шьаҭас иамоуп. Уи адагьы аеҵәақәа ирылыркаауеит [[Переменная звезда|зҽызыԥсахуа аеҵәақәа]], урҭ иубо рыцырцырра рыԥсахуеит еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны, рхатәы классификациа асистема рыманы. Аеҵәақәа лассы-лассы ишьақәдыргылоит гравитациала еидҳәалоу асистемақәа: [[Двойная звезда|ҩбаны]] ма [[Кратная звезда|ирацәаны иҟоу асистемақәа]], [[Звёздное скопление|аеҵәатә еизакқәа]], [[Агалактика|агалактикақәа]]. Аамҭа цацыԥхьаӡа аеҵәақәа рҟазшьарбагақәа рыԥсахуеит, избанзар урҭ рыҵаҿы атермогәыцәтә синтез мҩаԥысуеит, уи иалҵшәаны ахимиатә еилазаашьеи акапани рҽырыԥсахуеит — ари ацәырҵра [[Эволюция звёзд|аеҵәақәа револиуциа]] ҳәа иашьҭоуп, аеҵәа алагарҭатә капан зеиԥшроу еиԥш уи зынӡаск еиуеиԥшымкәа имҩаԥыслар алшоит. Аеҵәа жәҩан аԥшра ауаа аднаԥхьалон жәытәнатә аахыс, [[Созвездие|еҵәаџьаа]], ма хаз-хазы алашарбагақәа рыԥшра иадҳәалан еиуеиԥшым ажәларқәа [[миф|рмифқәеи]] [[Легенда|рлегендақәеи]], иахьа уажәраанӡагьы уи акультура ианыԥшуеит. Раԥхьатәи ацивилизациақәа раахыс [[астроном|астрономцәа]] [[Каталог звёздного неба|аеҵәа жәҩан акаталогқәа]] шьақәдыргылон, XXI ашәышықәсазы иҟоуп шә-миллион еҵәак рзы еиуеиԥшым аинформациа злоу ҳаамҭазтәи акаталогқәа рацәаны. == Аҳәаақәҵеи аҟазшьарбагақәеи == Еицрыдыркылахьоу аеҵәа аҳәаақәҵа ыҟаӡам. Аҳәаақәҵақәа реиҳарак рҿы еҵәақәаны иԥхьаӡоуп арчы ма [[Плазма|аплазма]] рыла ишьақәгылоу зхала илашо аобиект дуқәа<ref name=":1">{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/star-astronomy|title=Star|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-18|archive-date=2018-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180101082843/https://www.britannica.com/topic/star-astronomy|url-status=live}}</ref>, урҭ рҿы [[Эволюция звёзд|аеволиуциа]] стадиак аҿы акәзаргьы (шәахә.ҵаҟа) [[Звёздное ядро|ргәыцәқәа]] рҿы [[термоядерный синтез|атермогәыцәтә синтез]] цоит, уи амчхара дара [[Светимость#Светимость небесного тела|рхатә лашара]] иадукылартә иҟоуп.<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/star.htm|title=Star|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-18|archive-date=2020-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021113533/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/star.htm|url-status=live}}</ref><ref name="sfn10">Сурдин, 2015, с. 138—139.</ref> === Анаԥшратә ҟазшьарбақәа === [[Афаил:A0V-blackbody_SPD_comparison.png|мини|[[Спектральные классы звёзд|Аспектралтә класс]] A0V аеҵәа аспектр. Аҵәаӷәаԥҵәатә цәаҳәақәа рыла иарбоуп аԥхарра 9500-и 15000-и змоу зынӡа еиқәаҵәоу ацәеижьқәа рыспектрқәа [[Кельвин|K]]]] Шамахамзар аеҵәақәа зегьы [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟынтәи кәаԥ — кәаԥла иҟоу обиектқәаны иубоит еиҳау [[телескоп|ателескопқәа]] рхархәараангьы — иалкаауп аеҵәақәа рыхәҭа маҷ мацара, урҭ ркәакьтә шәагаақәа зегь реиҳа идуу амыругақәа рыӡбаратә лшара аасҭа еиҳауп, иара убас [[Амра|Амра]]гьы.<ref name=":14">{{cite web|lang=ru|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188626|title=Размеры звезд (методы определения)|author=[[Засов, Анатолий Владимирович|Засов А. В.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-29|archive-date=2020-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723010851/http://www.astronet.ru/db/msg/1188626|url-status=live}}</ref> Зынӡа ажәҩан аҿы 6000 раҟара аеҵәақәа ыҟоуп, урҭ [[Невооружённый глаз|блала]] аҭагылазаашьа бзиақәа раан иубар ауеит, аамҭакала алаԥшҳәаа аханы иҟоу 3000 еҵәа рҟынӡа убар алшоит. Аеҵәақәа наҟ-ааҟтәи рҭагылазаашьа (Амра ада), [[Амза|Амзеи]] [[Амратә система|Амратә система]] егьырҭ аобиектқәеи иреиԥшымкәа, даара ашьшьыҳәа аҽаԥсахуеит: [[Звезда Барнарда|Барнард иеҵәа]] аҟны иазгәаҭоу аеҵәа зегьы иреиҳау [[Собственное движение|ахатәы ҵысра]] шықәсык ахь 10′′ раҟара инаӡоит, аеҵәақәа реиҳарак рзы шықәсык ахь 0,05′′ еиҳахом.<ref>{{cite web|lang=ru|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171226|title=Собственные движения «неподвижных» звезд и их значение в астрономии|author=[[Киселёв, Алексей Алексеевич (астроном)|Киселёв А. А.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-26|archive-date=2003-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20030725083644/http://astro.pu.ru/astro/win/popular/kiselev.html|url-status=live}}</ref> Аеҵәақәа реиҭаҵра ииашаны шәага-загада игәоуҭартә еиԥш, аеҵәа жәҩан аԥшра азқьышықәсақәа абжьаӡара аманы еиҿырԥшлатәуп. Убри инадҳәаланы аеҵәақәа жәытәнатә аахыс [[Созвездие|еҵәаџьаа]] рахь еидыркылон, XX ашәышықәса алагамҭазы [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] ишьақәнарӷәӷәеит ажәҩан 88 еҵәаџьааи урҭ зегьы хаҭа-хаҭала рҳәаақәеи ҳәа аихшара.<ref name=":0" /><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 14.</ref><ref>{{cite web|lang=|url=https://www.iau.org/public/themes/constellations/|title=The Constellations|author=|website=International Astronomical Union|date=|publisher=|access-date=2020-10-26|archive-date=2021-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20211014071207/https://www.iau.org/public/themes/constellations/|url-status=dead}}</ref> [[Видимая звёздная величина|Иубарҭоу аеҵәатә шәагаа]] аеҵәақәа иаԥырҵо [[Освещённость|алашара]] ашәагаа ауп. Ари ашәагаа цәаҳәала арлашара [[логарифм|алогарифма]] иадҳәалоуп, насгьы арлашара шаҟа ирацәоу аҟара аеҵәатә шәагаа маҷхоит. Убас, иаҳҳәап, Амра иубарҭоу аеҵәатә шәагаа −26,72<sup>m</sup> шьақәнаргылоит, уахынлатәи ажәҩан аҿы зегь реиҳа илашоу аеҵәа — [[Сириус]] ауп, иубарҭоу аеҵәатә шәагаа −1,46<sup>m</sup> змоу. Ус шакәугьы Сириус аасҭа акырӡа арлашара змоу аеҵәақәа рацәоуп, аха адгьылтә наԥшыҩцәа урҭ еиҳа иҭааушәа рбоит ахарара ду иахҟьаны.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsbrightest.html|title=Brightest stars|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-18|archive-date=2020-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023033936/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsbrightest.html|url-status=live}}</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 171.</ref> Аеҵәақәа рҟынӡа абжьаӡарақәа еиуеиԥшым азнеишьақәа рыла иршәоит. Зегь реиҳа иааигәоу аеҵәақәа рҟынӡа абжьаӡарақәа [[Годичный звёздный параллакс|шықәсыктәи апараллаксқәа]] рметод ала иршәоит. Иаҳҳәап, Амра ашьҭахь Адгьыл реиҳа иазааигәоу аеҵәа [[Проксима Центавра|Проксима Центавр]] ауп, уи апараллакс 0,76′′ раҟара шьақәнаргылоит, ус анакәха уи 4,24 [[Световой год|лашара шықәса]] раҟара абжьаӡарахьы ирхароуп. Аха уи аеҵәатә шәагаа +11,09<sup>m</sup> ыҟоуп, блала иубаӡом.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsnearest.html|title=Nearest stars|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-18|archive-date=2020-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021195506/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsnearest.html|url-status=live}}</ref> Еиҳа ихароу аеҵәақәа рҟынӡа абжьаӡара ашәаразы рхы иадырхәоит егьырҭ аметодқәа, иаҳҳәап, [[Фотометрия (астрономия)|афотометриатә]] метод: аеҵәа абсолиуттә рлашара зеиԥшроу еилкаазар, алашара иаҿырԥшуа аеҵәа аҟынӡа абжьаӡара аилкаара ҟалоит. Абжьаӡарақәа ралкааразы аметодқәа реизак, аеҵәақәа рҟынӡагьы убрахь иналаҵаны, астрономиаҿы [[Шкала расстояний в астрономии|абжьаӡарақәа рышкала]] шьақәнаргылоит.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188617|title=Расстояния до космических объектов (методы определения)|author=Псковский Ю. П.|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-30|archive-date=2008-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080604005943/http://www.astronet.ru/db/msg/1188617|url-status=live}}</ref> Аеҵәақәа ршәахәаркрақәа [[Спектр|рыспектрқәа]] еиԥшым, аха еиҳараӡак урҭ иааиԥмырҟьаӡакәа [[Фраунгоферовы линии|албаадаратә цәаҳәақәа]] змоу спектрқәоуп. Ҭагылазаашьақәак рҿы иааиԥмырҟьаӡакәа иҟоу аспектр иаҿырԥшны [[Эмиссионный спектр|аемиссиатә цәаҳәақәа]] убоит.<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1928159|автор=А. М. Черепащук|статья=ВО́ЛЬФА-РАЙЕ́ ЗВЁЗДЫ|том=5|страницы=692|архив=https://web.archive.org/web/20210225194536/https://bigenc.ru/physics/text/1928159|архив дата=2021-02-25}}</ref><ref name=":0" /> Аеҵәақәа рыспектрқәа рыхцәажәаразы лассы-лассы ахархәара амоуп [[Формула Планка|Планк изакәан]] инақәыршәаны [[электромагнитные волны|афымцамҳалдызтә цәқәырԥақәа]] зхылҵуа [[Абсолютно чёрное тело|зынӡаск еиқәаҵәоу ацәеижь]] аилкаара, аеҵәақәа зегьы рыспектрқәа Планк испектр ишеиԥшымгьы. Аеҵәа еиԥш зрадиуси зырлашареи зынӡа еиқәаҵәоу ацәеижь аԥхарра аеҵәа хра злоу аԥхарра ҳәа иашьҭоуп, ишаԥу еиԥш, аеҵәа ақәыԥшылара аԥхарра иаҵанакуа иара ауп. Абжьааԥны хра злоу аеҵәақәа рыԥхаррақәа 2—3 инаркны 50 нызқь [[кельвин]] рҟынӡа ишьҭоуп.<ref>Сурдин, 2015, с. 148—149.</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 371.</ref> === Афизикатә ҟазшьарбақәа === Аеҵәақәа рпараметрқәа даара иҭбаау адиапазон аҿы рҽырыԥсахуеит. Лассы-лассы урҭ рҟазшьарбагақәа амратә шәагаақәа рыла иаарԥшуп: иаҳҳәап, Амра акапан ({{Mo}}) — 1,99{{E|30}} кьыла, Амра арадиус ({{Ro}}) — 6,96{{E|8}} м, амратә рлашара ({{Lo}}) — 3,85{{E|26}} [[Вт]]<ref name=":0">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1990429|автор=А. В. Тутуков|статья=ЗВЁЗДЫ|том=10|страницы=331—334|архив=https://web.archive.org/web/20201022043359/https://bigenc.ru/physics/text/1990429|архив дата=2020-10-22}}</ref>. Зны-зынла арлашара ашәагаа аҳасабала рхы иадырхәоит [[Абсолютная звёздная величина|абсолиуттә еҵәатә шәагаа]]: уи анаԥшҩы 10 [[парсек]] ицәыхараны иҟоу аеҵәа [[Видимая звёздная величина|иубарҭоу аеҵәатә шәагаа]] иаҟароуп.<ref name="sfn5">Кононович, Мороз, 2004, с. 373.</ref> Абжьааԥны аеҵәақәа рыкапанқәа 0,075 инаркны 120 {{Mo}} рҟынӡа инаӡоит, зны-зынла акапан ду змоу алашарбагақәагьы шуԥылогьы — иреиҳау еицырдыруа акапан змоу аеҵәа, [[R136a1]], [[Амра|Амра]] аасҭа 265-нтә еиҳа акапан амоуп, ианышьақәгылоз уи акапан 320 {{Mo}} иҟан<ref name=":1" />. Аеҵәа акапан ииашаны ашәара алшоит [[Визуально-двойная звезда|авизуалтә-ҩбатә система]] иатәызар (шәахә.ҵаҟа), уи аҟынӡа ибжьоу еилкаауп, — усҟан акапан шьақәыргылахоит [[Закон всемирного тяготения|адунеизегьтәи ахьанҭара азакәан]] ашьаҭала<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188435|title=Массы небесных тел (методы определения)|author=[[Куликовский, Пётр Григорьевич|Куликовский П. Г.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-30|archive-date=2020-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107010654/http://www.astronet.ru/db/msg/1188435|url-status=live}}</ref>. Аеҵәақәа ррадиусқәа абжьааԥны {{E|−2|0}} инаркны {{E|3|0}} {{Ro}} рҟынӡа игылоуп, аха урҭ Адгьыл мыцхәы иахьацәыхарацәоу иахҟьаны ркәакьтә шәагаақәа ралкаара мариам: уи азы ахархәара аиур ҟалоит, иаҳҳәап, [[интерферометрия|аинтерферометриа]]<ref name=":14" />. Аҵыхәтәан, аеҵәақәа рабсолиуттә рлашарақәа {{E|−4|0}} инаркны {{E|6|0}} {{Lo}} рҟынӡа инаӡар алшоит<ref name=":1" /><ref name=":0" /><ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 247.</ref>. Иреиҳау арлашарақәеи арадиусқәеи рымоуп [[сверхгигант|асупергигантқәа]]<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/supergiant-star|title=Supergiant star|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-11-04|archive-date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126133802/https://www.britannica.com/science/supergiant-star|url-status=live}}</ref>: иаҳҳәап, [[UY Щита|UY Аԥырак]] аеҵәақәеи [[Stephenson 2-18]] ирымоуп зегь реиҳа еицырдыруа арадиус дуқәа ируаку, урҭ 2{{E|3}} {{Ro}} рҟынӡа инаӡоит<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.space.com/41290-biggest-star.html|title=What Is the Biggest Star?|author=Nola Taylor|website=Space.com|date=2018-07-26|publisher=|access-date=2021-01-03|archive-date=2021-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121015004/https://www.space.com/41290-biggest-star.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://astronomy.com/magazine/news/2020/09/the-most-extreme-stars-in-the-universe|title=Meet the most extreme stars|author=Jake Parks|website=Astronomy.com|date=2020-09-23|publisher=|access-date=2021-01-03|archive-date=2021-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124004338/https://astronomy.com/magazine/news/2020/09/the-most-extreme-stars-in-the-universe|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.star-facts.com/stephenson-2-18/|title=Stephenson 2-18 (St2-18)|author=|website=Star Facts|date=2020-09-13|publisher=|access-date=2021-01-03|archive-date=2021-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210207175805/https://www.star-facts.com/stephenson-2-18/|url-status=live}}</ref>, иреиҳау арлашара амоуп R136a1, иара убас еицырдыруа аеҵәақәа рахьтә зегьы иреиҳау.<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.eso.org/public/news/eso1030/|title=Stars Just Got Bigger — A 300 Solar Mass Star Uncovered|author=|website=[[Европейская южная обсерватория|ESO]]|date=2010-07-21|access-date=2021-04-24|archive-date=2019-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504013338/https://www.eso.org/public/news/eso1030/|url-status=live}}</ref> Аеҵәақәа рхимиатә еилазаашьагьы еиԥшым. Аиҳарак урҭ шьақәгылоуп [[водород|аӡрии]] [[Гелий|агелии]] рыла, аеҵәа ҿарақәа рҿы аӡри акапан 72—75 % шьақәнаргылоит, агели — 24—25 %, ақәрагьы цацыԥхьаӡа агели ахәҭаа еизҳауеит<ref name=":0" />. Аеҵәақәа зегьы [[Магнитное поле звёзд|амҳалдызтә мҽхакы]] рымоуп. Иаҳҳәап, Амраҿы уи ҭышәынтәалам, аструктура уадаҩ амоуп, ашәытақәа рҿы аибарххарақәа 4000 [[Эрстед (единица измерения)|ерстед]] рҟынӡа инаӡар алшоит. [[Магнитные звёзды|Амҳалдызтә еҵәақәа]] 3,4{{E|4}} ерстед рҟынӡа аибарххара змоу амҽхакқәеи урҭ ирыхҟьаз [[эффект Зеемана|Зееман иеффекти]] рныԥшуеит.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188422|title=Магнитные поля Солнца и звёзд|author=Рузмайкин А. А.|website=|date=|publisher=Астронет|access-date=2020-10-24|archive-date=2020-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027143145/http://www.astronet.ru/db/msg/1188422|url-status=live}}</ref> === Аеҵәақәа реиҿартәышьа === Агәаҭарақәа рыла ишдыру еиԥш, аеҵәақәа, шамахамзар, астационартә ҟазшьа рымоуп, даҽакала иуҳәозар, урҭ [[Гидростатическое равновесие|агидростатикатәи]] [[Термодинамическое равновесие|атермодинамикатәи еиҟарара]] рымоуп. Уи иашоуп [[Переменная звезда|зҽызыԥсахуа аеҵәақәа]] рзгьы (шәахә.ҵаҟа), избанзар еиҳараӡак урҭ рҽеиҭакра аибакапанра акәаԥ иаҿырԥшны апараметрқәа рыҵысрақәа роуп. Уи адагьы [[Перенос излучения|ашәахәаркрақәа рыиагаразы]] инагӡалатәуп [[закон сохранения энергии|амчхара аиқәырхара азакәан]], избанзар амчхара аеҵәа агәҭатәи ахәҭаҿы иҿиоит, нас уи ақәыԥшыларахь ииасуеит.<ref name=":1" /><ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 230.</ref><ref>Сурдин, 2015, с. 120—123.</ref> Аеҵәақәа реиҳарак рҿы амаҭәашьар зеиӷьыҟам [[Уравнение состояния идеального газа|арчы аҭагылазаашьа аиҟаратә]] иацныҟәоит, амаҭәашьар аԥхарреи, аилаӷәӷәареи, ақәыӷәӷәареи реиԥш иҟоу апараметрқәа рҵакқәа ирыцлоит аеҵәа агәҭа ианазааигәахалак: иаҳҳәап, Амра агәҭа аԥхарра 15,5 млн кельвин рҟынӡа инаӡоит, аилаӷәӷәара — 156 г/см<sup>3</sup>, ақәыӷәӷәара — 2{{E|16}} [[Паскаль (единица измерения)|Па]]<ref name=":1" /><ref>Сурдин, 2015, с. 137.</ref>. ==== Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа ==== [[Афаил:Heat Transfer in Stars-ab.svg|мини|Еиуеиԥшым акапанқәа [[Главная последовательность|реишьҭагылашьа хада]] аеҵәақәа рыҩныҵҟатәи реиҿартәышьа]] Аеҵәа аҩнуҵҟатәи ахәҭақәа рҿы амчхара алҵреи ақәыԥшыларахь аиагареи мҩаԥысуеит. Аеҵәақәа рҿы амчхара, [[Протозвезда|апротоеҵәақәеи]] [[Коричневый карлик|асса каҳуаԥштәқәеи]] рыда, иҿиоит атермогәыцәтә синтез аан (шәахә.ҵаҟа), уи мҩаԥысуеит ма аԥхарреи ақәыӷәӷәареи ахьыҳаракӡоу [[Звёздное ядро|аеҵәа агәыцә]] аҿы, мамзаргьы аинерттә гәыцә акәша-мыкәша аҿыгҳаратә хыҵхырҭаҿы. Ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьа уԥылоит, иаҳҳәап, [[субгигант|асубгигантқәа]] рҿы — урҭ ргәыцәқәа агели ала ишьақәгылоуп, аха уи аблразы аҭагылазаашьақәа макьана ишьақәгылаӡам. Амра агәыцә аҳәаа 0,3 {{Ro}} рыла уи агәҭа иацәыхароуп.<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 249, 392—399.</ref> Аеҵәақәа рҿы иҟоуп амчхара аиагаразы амеханизм хадақәа ҩба: амаҭәашьар [[фотон|афотонқәа]] рыла ирласны амчхара аиагаразы акыр ианҵәцоу имҩаԥысуа арадиациатә еиҭагара, амаҭәашьар арадиациатә еиҭагаразы иҵәцацәаны ианыҟало имҩаԥысуа [[конвекция|аконвекциа]], уи иахҟьаны акыр идуу аԥхарратә градиент цәырҵуеит, амаҭәашьаргьы аиларҩынтра иалагоит. Амчхара анс акә арс акә иахьиагахо аеҵәа аҭыԥқәа, уи инақәыршәаны, [[Зона лучистого переноса|арадиациатә еиҭагара азонеи]] [[Конвективная зона|аконвективтә зонеи]] ҳәа ирышьҭоуп.<ref>Сурдин, 2015, с. 135—136.</ref> Еиуеиԥшым аеҵәақәа рҿы арадиациатә еиҭагара азонеи аконвективтә зонеи еиуеиԥшымкәа игылоуп. Иаҳҳәап, 1,5 {{Mo}} инареиҳаны зыкапан ыҟоу [[Главная последовательность|аишьҭагыла хада]] аеҵәақәа рҿы агәыцә аконвективтә зона акәыршоуп, арадиациатә еиҭагара азона адәахьала иҟоуп. Акапанқәа рдиапазон 1,15 инаркны 1,5 {{Mo}} рҟынӡа аеҵәақәа ирымоуп агәҭани аҳәааи рҿы аконвективтә зонақәа ҩба, урҭ еихшоуп арадиациатә еиҭагара азона ала. Зыкапан маҷу аеҵәақәа рҿы адәахьала иҟоуп аконвективтә зона, аҩныҵҟа — арадиациатә еиҭагара азона, — ас еиԥш иҟоу аеҵәақәа рахь иаҵанакуеит Амрагьы, арҭ аҭыԥқәа рҳәаа уи агәҭа 0,7 {{Ro}} рыла иацәыхароуп.<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 249.</ref> Зегь реиҳа акапан маҷ змоу аеҵәақәа зынӡаск иконвективтәқәоуп.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1170638/structure/star_models/ms_stars/main_seq.htm|title=Строение звезд главной последовательности|author=|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-24|archive-date=2020-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705045858/http://www.astronet.ru/db/msg/1170638/structure/star_models/ms_stars/main_seq.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=|url=https://www.astrophysicsspectator.com/topics/stars/MainSequence.html|title=Main Sequence Star|author=|website=The Astrophysics Spectator|date=|publisher=|access-date=2020-10-24|archive-date=2018-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721155428/http://www.astrophysicsspectator.com/topics/stars/MainSequence.html|url-status=live}}</ref> ==== Аеҵәақәа ратмосферақәа ==== [[Афаил:Solar_eclipse_1999_4.jpg|мини|[[Солнечное затмение 11 августа 1999 года|1999 шықәсазтәи амшмыхәла]]ан [[Солнечная корона|Амра агәыргьын]]]] [[Звёздная атмосфера|Аеҵәатә атмосфера]] — хаҭала иубо ашәахәаркра ахьышьақәгыло ҭыԥуп.<ref name=":7">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1990199|автор=Н. А. Сахибуллин|статья=ЗВЁЗДНЫЕ АТМОСФЕ́РЫ|том=10|страницы=324—325|архив=https://web.archive.org/web/20201026031701/https://bigenc.ru/physics/text/1990199|архив дата=2020-10-26}}</ref> * [[Фотосфера|Афотосфера]] — атмосфера зегь реиҳа илаҟәу, иҵәцам ахәҭоуп. Уи аҟны ишьақәгылоит иааиԥмырҟьаӡакәа ашәахәақәа рыспектр, иара ахаҭа аоптикатә диапазон аҿы агәаҭарақәа раан аеҵәа ахҟьа иаҩызоуп. Иара убри иадҳәалоуп [[Потемнение к краю|ахықә ахь алашьцара]] ацәырҵра, уи иахҟьаны аеҵәа аҿацәқәа агәҭантәи ахәҭақәа раасҭа иҭаахоит: иаҳҳәап, Амра аҿацә иубо адиапазон аҿы агәыцә аасҭа иҭаауеит 40 % рыла<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188551|title=Потемнение к краю|author=[[Черепащук, Анатолий Михайлович|Черепащук А. М.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-27|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030154957/http://www.astronet.ru/db/msg/1188551|url-status=live}}</ref>. Амра афотосфера аԥхарра 6500 [[Кельвин|K]] иҟоуп, аилаӷәӷәара — 5{{E|−4}} кьыла/м<sup>3</sup><ref name=":7" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/4734908|статья=ФОТОСФЕ́РА ЗВЁЗД|том=33|страницы=519|архив=https://web.archive.org/web/20191211012649/https://bigenc.ru/text/4734908|архив дата=2019-12-11}}</ref>. * Аргьежьратә ҿыгҳара афотосфера иахагылоуп, уи иаҿырԥшны еиҳа аԥхарреи аилаӷәӷәареи лаҟәуп. Уаҟа ишьақәгылоит аспектр аҿы албаадаратә цәаҳәақәа. Амра ари аҿыгҳара аԥхарра 4500 K раҟара иҟоуп, аилаӷәӷәара — {{E|−7|0}} кьыла/м<sup>3</sup><ref name=":7" />. * [[Хромосфера|Ахромосфера]] — афотосфера аасҭа аԥхарра ҳаракы змоу аеҵәақәа ратмосфера аҿыгҳара ауп, уи аспектр аҿы [[Эмиссионный спектр|аемиссиатә цәаҳәақәа]] аԥнаҵоит. Амра ахромосфера аԥхарра 10 000 K иҟоуп, аха уи алашара афотосфера аасҭа 100-нтә еиҵоуп. Ари аҿыгҳара аеҵәа ԥхақәа ирымаӡам<ref name=":7" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/4671468|статья=ХРОМОСФЕ́РЫ ЗВЁЗД|том=34|страницы=206|архив=https://web.archive.org/web/20201027154141/https://bigenc.ru/physics/text/4671468|архив дата=2020-10-27}}</ref>. * [[Звёздная корона|Агәыргьын]] — даара аԥхарра ҳаракы змоу, аха даара зеилаӷәӷәареи зылашареи лаҟәу аеҵәақәа ратмосфера адәахьтәи аҿыгҳара ауп. Ари аусхк аҟны еиҳарак [[Рентгеновское излучение|арентгентә диапазон]] аҿы ашәахәаркрақәа мҩаԥысуеит, насгьы ари аҿыгҳараҿы амчхара аеҵәа азеиԥш рлашара {{E|−3|0}} еиҳам; Амра азы уи {{E|−6|0}} {{Lo}} шьақәнаргылоит. Аоптикатә диапазон аҿы арлашара ахьылаҟәу иахҟьаны агәыргьын Амраҿы мацара иубарҭан, уигьы [[Солнечное затмение|амшмыхәла]] наӡа аамҭазы мацара. Амра агәыргьын аԥхарра 1,5 млн кельвин ыҟоуп, аха еҵәақәак рҿы 10 млн K рҟынӡа инаӡар алшоит<ref name=":7" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2099247|автор=М. М. Кацова|статья=КОРО́НЫ ЗВЁЗД|том=15|страницы=358|архив=https://web.archive.org/web/20200719125741/https://bigenc.ru/physics/text/2099247|архив дата=2020-07-19}}</ref>. Аеҵәақәа жәпакы рҿы иубоит [[звёздный ветер|аеҵәатә ԥша]] — атмосфера аҟынтәи акосмосахь амаҭәашьар астационартә лҵра. Зегь реиҳа иӷәӷәоу аеҵәатә ԥша убоит акапан ду змоу аеҵәақәа рҿы; акапан маҷ змоу аеҵәақәа рҿы уи акапан ахәҭа маҷ агоит, аха ишнеи-шнеиуа рыҵәҩан иакәшаны рыргьежьра акыр еиҵанатәуеит. Аеҵәатә ԥша аҟазаара иаанаго аеҵәа атмосфера ҭышәынтәалаӡам ҳәа ауп<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1990333|автор=С. А. Ламзин|статья=ЗВЁЗДНЫЙ ВЕ́ТЕР|том=10|страницы=328—329|архив=https://web.archive.org/web/20201026072550/https://bigenc.ru/physics/text/1990333|архив дата=2020-10-26}}</ref>. == Аихшара == Аеҵәақәа реихшара раԥхьатәи қәҿиарала аҽазышәара мҩаԥигеит 1863 шықәсазы италиатәи астроном, апап [[Анджело Секки|Анџьело Секки]]. Иара игәеиҭеит иубо аеҵәақәа рыԥштәқәеи урҭ рыспектрқәа рҿы албаадаратә цәаҳәақәеи [[Корреляция|акоррелиациа]] ӷәӷәа шрымаз, уи шьаҭас иҟаҵаны аеҵәақәа [[Спектральные классы звёзд|аспектралтә классқәа]] ԥшьба рыла еихишеит, урҭ насшәа ахәбатәи рыцлеит. Уинахыс, [[Дрейпер, Генри|Генри Дреипер]] икаталог аиқәыршәараан [[Гарвардская обсерватория|Гарвардтәи аобсерваториа]] астрономцәа иалыркааит хыԥхьаӡара рацәала аспектрқәа, алаҭын нбанқәа рыла ахьӡқәа зырҭаз [[водород|аӡри]] ацәаҳәақәа рыԥсыҽхара аԥҟарала. Аԥсахрақәа аманы ари асистема шьаҭас иаиуит иахьагьы ахархәара змоу аеҵәақәа рыклассификациа асистема.<ref name=":17">{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1958lcea.book.....M|автор=Paul W. Merrill|заглавие=Lines of the chemical elements in astronomical spectra|год=1958|издание=Papers of the Mount Wilson Observatory|место=Washington|издательство=Carnegie Institution}}</ref><ref name=":2">{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/stellar-classification|title=Stellar classification|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-18|archive-date=2021-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503054159/https://www.britannica.com/science/stellar-classification|url-status=live}}</ref><ref name="sfn4">Кононович, Мороз, 2004, с. 369.</ref> Ҳәара аҭахума аеҵәақәа урҭ рҿы ицо [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] рыԥшреи рҭагылазаашьеи рыла реихшара ҟалон, уи акәзар, [[Эволюция звёзд|рыҿиаратә стадиа]] иадҳәалоуп (шәахә.ҵаҟа). Аха уи азы атеориа ыҟамкәа иузеилкаауам аеҵәаҿы ицо ареакциақәа, уи адәахьтәи аҟазшьарбагақәа рымацара ракәзар еилкаау, иаҳҳәап, аԥшшәи арлашареи, убри аҟынтә еицрыдыркылахьоу аспектралтә классификациа ауп<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1222187/sect13.html|title=Классификации звёзд|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|website=[[Астронет]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-29|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806194642/http://www.astronet.ru/db/msg/1222187/sect13.html|url-status=live}}</ref>. === Иерктәи аклассификациа асистема === [[Афаил:HRDiagram ab.png|мини|Герцшпрунг — Рассел рдиаграмма]] Иахьа уажәраанӡагьы ахархәара змоу аеҵәақәа рыклассификациа асистема аус адулан XIX—XX ашәышықәсақәа рҳәааҿы Гарвардтәи аобсерваториаҿы, гарвардтәи асистема ҳәа ахьӡгьы аиуит. Аеҵәа аспектралтә класс ишатәу ҳәаақәнаҵоит уи аспектр ахкы: ашәахәаркрақәа иреиҳау рҭагылазаашьеи еиуеиԥшым [[Фраунгоферовы линии|албаадаратә цәаҳәақәа]] ринтенсивреи рыла<ref name="sfn4" />. [[диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Герцшпрунг — Рассел рдиаграмма]] ҳәа изышьҭоу адиаграмма «аспектралтә класс — арлашара» анышьақәыргылаха еилкаахеит аеҵәақәа уи аҟны еижәлантәымкәа ишгылоу, хырхарҭақәак рҿы ишеидкылоу, урҭ зегьы арлашара акласс иақәшәо ишықәыргылаз. Аспектралтә класси арлашара акласси зхы иазырхәо асистема [[Йеркская обсерватория|иерктәи]] асистема ма [[Морган, Уильям Уилсон|Морган]] — [[Кинан, Филипп Чайлдс|Кинан]] рсистема ҳәа иашьҭалеит уи аус адызулаз астрономцәа рыжәлақәа рыла<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 377.</ref>. ==== Аспектралтә классқәа ==== Аеҵәақәа [[спектральные классы звёзд|рыспектралтә класс хадақәа]] аԥхарра армаҷра аԥҟарала — O, B, A, F, G, K, M. Аханатә аклассқәа алфавитла еишьҭаргыланы ахьӡқәа рырҭон аӡри ацәаҳәақәа рыԥсыҽхарала, аха анаҩс классқәак еидкылан, иара убас урҭ аԥхарра ишадҳәалоу аарԥшын, убри аҟнытә аԥхарра аиҵахара аԥҟарала аишьҭагылашьа абасҵәҟьа иааԥшуа иалагеит<ref name="sfn4" />. Аклассқәа зегьы 10 аклассеиҵак рахь ишоуп, 0 инаркны 9 рҟынӡа, аԥхарра армаҷра аԥҟарала, O ада: раԥхьа иара еихшан аклассеиҵақәа O5 инаркны O9 рҟынӡа, аха анаҩс иалагалан аклассеиҵақәа O2 аҟынӡа<ref>{{Статья|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/339831/meta|автор=Nolan R. Walborn, Ian D. Howarth, Daniel J. Lennon, Philip Massey, M. S. Oey|заглавие=A New Spectral Classification System for the Earliest O Stars: Definition of Type O2|год=2002|язык=en|издание=[[The Astronomical Journal]]|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|том=123|выпуск=5|страницы=2754|issn=1538-3881|doi=10.1086/339831|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030125124/https://iopscience.iop.org/article/10.1086/339831/meta}}</ref>. Зны-зынла рхы иадырхәоит аклассеиҵа бжатақәа, иаҳҳәап, B0,5 еиԥш. Еиҳа зыԥхарра ҳараку аклассқәеи аклассеиҵақәеи заатәи ҳәа ирышьҭоуп, зыԥхарра лаҟәу — ихьшәоу ҳәа ирышьҭоуп<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 370.</ref><ref name="sfn1">Fundamental Astronomy, 2007, с. 209—210.</ref>. Аеҵәақәа аклассқәа рахь даара еиҟарамкәа еихшоуп: акласс M иатәуп [[Асар Рымҩа|Асар Рымҩа]] аеҵәақәа рахьтә 73 % раҟара, акласс K — даҽа 15 % раҟара, убри аан акласс O аеҵәақәа — 0,00002 %<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsnumbers.html|title=Numbers of stars|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-22|archive-date=2021-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210609070743/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsnumbers.html|url-status=live}}</ref>. Аспектралтә класс хадақәа рыдагьы иҟоуп иацу аклассқәагьы. Аклассқәа C (зны-зынла R, N ҳәа ишоит), S — зыԥхарра лаҟәу [[Углеродная звезда|акарбонтәи]] [[циркониевые звёзды|ациркониатәи аеҵәақәа]]<ref name="sfn1" /><ref name="sfn5" />. Аклассқәа L, T, Y — [[Коричневый карлик|асса каҳуаԥштәқәа]] рыклассқәа аԥхарра алаҟәра аԥҟарала, акласс M ашьҭахь ицо<ref name=":2" />. {| class="wikitable" |+Классцыԥхьаӡа аеҵәақәа рыспектрқәа рҟазшьарбагақәа<ref name="sfn5" /><ref name=":2" /><ref name="sfn1" /> !Акласс !Аԥхарра ([[Кельвин|K]])<ref name=":22">{{cite web|url=http://ads.harvard.edu/books/hsaa/toc.html|title=Handbook of Space Astronomy and Astrophysics|author=Zombeck M. V.|pages=68—70|publisher=[[Cambridge University Press]]|access-date=2021-06-15|archive-date=2010-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229225253/http://ads.harvard.edu/books/hsaa/toc.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=S_Sh1i226wwC&printsec=frontcover|автор=Gray R. O., Corbally C. J.|заглавие=Stellar spectral classification|год=2009|место=Princeton; Woodstock|издательство=[[Princeton University Press]]|страницы=568|allpages=592|isbn=978-0-691-12510-7|archive-date=2021-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415123824/https://books.google.ru/books?id=S_Sh1i226wwC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref name=":23">{{Статья|ссылка=http://www.scholarpedia.org/article/Brown_dwarfs|автор=Allard F., Homeier D.|заглавие=Brown dwarfs|год=2007-12-17|язык=en|издание=[[Scholarpedia]]|том=2|выпуск=12|страницы=4475|issn=1941-6016|doi=10.4249/scholarpedia.4475|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515045228/http://www.scholarpedia.org/article/Brown_dwarfs|archive-date=2021-05-15}}</ref> !Аԥштәы !Аспектр аҷыдарақәа |- | style="background: #E7ECFE;" |O |> 30 000 |Жәҩангәыԥшшәыла |Иҟоуп акырынтә аионизациа зызуу атомқәа рцәаҳәақәа, иаагозар, [[Гелий|He II]]<ref>Римские цифры означают степень ионизации атома. I — нейтральный атом, II — однократно ионизованный, III — дважды ионизованный и так далее.</ref>, [[Углерод|C III]], [[Азот|N III]], [[Кислород|O III]], [[Кремний|Si V]]. Иҟоуп ацәаҳәақәа He I, ацәаҳәақәа [[Водород|H I]] ԥсыҽуп. |- | style="background: #F5F7FF;" |B |10 000—30 000 |Ашкәакәа-иаҵәа |Ацәаҳәақәа He I ринтенсивра иреиҳаӡоуп, ицәырҵуеит ацәаҳәақәа [[Кальций|Ca II]], иубоит ацәаҳәақәа O II, Si II, [[Магний|Mg II]]. He II ацәаҳәақәа ыҟаӡам. |- | style="background: #FEFEFE;" |A |7400—10 000 |Ашкәакәа |Ацәаҳәақәа H I ринтенсивра иреиҳаӡоуп, Ca II ацәаҳәақәа рыҽдырӷәӷәоит, анеитралтә металлқәа рцәаҳәақәа цәырҵуеит. He I ацәаҳәақәа ыӡуеит. |- | style="background: #FFFBE5;" |F |6000—7400 |Аҩежь-шкәакәа |Ca II, егьырҭ аметаллқәа рцәаҳәақәа, иаагозар, [[Железо|Fe I]], Fe II, [[Хром|Cr II]], [[Титан (элемент)|Ti II]], рыҽдырӷәӷәоит, ацәаҳәақәа H I ԥсыҽхоит. |- | style="background: #FFF3BD;"|G |5000—6000 |Аҩежь |Ca II ацәаҳәақәа иреиҳау ринтенсивра, H I ацәаҳәақәа ԥсыҽхоит. |- | style="background: #FFD48A;"|K |3800—5000 |Апатырқалԥшшәтәы |Еиҳарак иубоит аметаллқәа рцәаҳәақәа, ҷыдала Ca I. Ицәырҵуеит [[Оксид титана(II)|TiO]] албаадаратә цәаҳәақәа, H I ацәаҳәақәа маҷуп. |- | style="color:white; background: #FFA38A;" |M |2500—3800 |Аҟаԥшь |Иҟоуп аметаллқәеи амолекулиартә еидҳәалақәеи рцәаҳәақәа рацәаны, лымкаала TiO. |- | style="color:white; background: #F7805F;" |C |2500—3800 |Аҟаԥшь |Аспектрқәа аклассқәа K, M рыеҵәақәа рыспектрқәа иреиԥшуп, аха TiO ацәаҳәақәа рцынхәрас [[углерод|арацәари]] аидҳәалақәа рылбаадаратә цәаҳәа ӷәӷәақәа убоит. |- | style="color:white; background: #EE4F3A;" |S |2500—3800 |Аҟаԥшь |Аспектрқәа акласс M аеҵәақәа рыспектрқәа иреиԥшуп, аха TiO ацәаҳәақәа рцынхәрас иҟоуп ZrO ацәаҳәақәеи егьырҭ амолекулиартә лбаадаратә цәаҳәақәеи. |- | style="color:white; background: #DF3C26;" |L |1300—2500 |Аҟаԥшьеиқәара |Иаарԥшуп [[Щелочные металлы|аҵәыҵәтә металлқәа]] рцәаҳәақәа, еиҳаракгьы [[Натрий|Na I]], [[Калий|K I]], TiO ацәаҳәақәа ыӡуеит. |- | style="color:white; background: #C53320;" |T |600—1300 |Аҟаԥшьеиқәара |Иҟоуп ацәаҳәақәа [[Метан|CH<sub>4</sub>]], [[Аӡы|H<sub>2</sub>O]]. |- | style="color:white; background: #AF3627;" |Y |< 600 |Аҟаԥшьеиқәара |Ицәырҵуеит ацәаҳәақәа [[Аммиак|NH<sub>3</sub>]]. |} Зны — зынлагьы ахархәара рымоуп [[Звезда Вольфа — Райе|Вольф — Раие аеҵәақәа]] рзы W аклассқәа, P — [[Планетарная туманность|апланетатә наҟәрақәа]] рзы, Q — [[Новая звезда|аеҵәа ҿыцқәа]] рзы<ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 209.</ref>. ==== Арлашара аклассқәа ==== Спектралтә класск иатәу аеҵәақәа еиԥшу аспектрқәеи аԥхаррақәеи рымоуп, аха еиуеиԥшым ашәагаақәеи, уи иахҟьаны арлашарақәеи рымазар алшоит. Убри азы аклассификациа ахаҭәааразы иалагалахоит арлашара аклассқәа, урҭ рахьтә зегьы Герцшпрунг — Рассел рдиаграмма ахатә ҵакыра ааннакылоит. Арлашара аклассқәа, еиҳа илашоу инадыркны еиҳа иҭаау рахь<ref name=":2" /><ref>Сурдин, 2015, с. 148.</ref>: * I — [[сверхгигант|асупергигантқәа]]; ** Ia — илашоу асупергигантқәа; ** Iab — асупергигантқәа; ** Ib — зырлашара лаҟәу асупергигантқәа; * II — [[Яркий гигант|илашоу агигантқәа]]; * III — [[Звезда-гигант|агигантқәа]]; * IV — [[субгигант|асубгигантқәа]]; * V — [[Главная последовательность|аишьҭагыла хада]] аеҵәақәа, зны-зынла «ассақәа»; * VI — [[субкарлик|асубссақәа]]; * VII — [[Белый карлик|асса шкәакәақәа]]. Аеҵәақәа реиҳарак, 90 %, аишьҭагыла хада иаҵанакуеит<ref name=":8">{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/mainseq.html|title=Main sequence|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-22|archive-date=2020-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029113100/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/mainseq.html|url-status=live}}</ref>. Амра — аишьҭагыла хада аеҵәа ҩежь ауп (ма баша [[жёлтый карлик|асса ҩежь]]), уи инақәыршәаны уи аспектралтә класс — G2V<ref name=":2" />. Спектралтә класск змоу, аха еиуеиԥшым арлашара аклассқәа ирыҵаркуа аеҵәақәа рыспектрқәагьы еиԥшым. Убас, иаҳҳәап, аспектралтә классқәа B—F еиҳа илашоу аеҵәақәа рҿы аӡри ацәаҳәақәа еиҳа иҭшәоуп, иҵаулоуп зырлашара еиҳа имаҷу аеҵәақәа рҟны аасҭа. Уи адагьы аеҵәа-гигантқәа рҿы еиҳа иӷәӷәоуп аионизациа зызуу аелементқәа рцәаҳәақәа, дара урҭ аеҵәақәа еиҳа иҟаԥшьуп убарҭ аспектралтә классқәа реишьҭагылашьа хада аеҵәақәа раасҭа.<ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 212—213.</ref> ==== Адыргацҵақәа ==== Аеҵәа аспектр егьырҭ аспектрқәа ирылызкаауа ҷыдарақәак амазар, аспектралтә класс иацлоит анбан цҵа. Иаҳҳәап, анбан e иаанаго аспектр аҿы [[Эмиссионный спектр|аемиссиатә цәаҳәақәа]] ыҟоуп ҳәа ауп; m иаанаго аспектр аҿы аметаллқәа рцәаҳәақәа ӷәӷәоуп ҳәа ауп. Анбанқәа n, s иаанагоит албаадаратә цәаҳәақәа, уи инақәыршәаны, иҭбаауп, ма иҭшәоуп ҳәа. Neb адырга ахархәара амоуп аспектр ахкы аеҵәа акәша-мыкәша [[Туманность|анаҟәра]] шыҟоу аанарԥшуазар, p — [[Пекулярная звезда|апекулиартә]] спектрқәа рзы<ref>{{cite web|url=https://www.cfa.harvard.edu/~pberlind/atlas/htmls/note.html|title=Spectral Classification|website=www.cfa.harvard.edu|access-date=2020-10-29|archive-date=2020-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114000837/https://www.cfa.harvard.edu/~pberlind/atlas/htmls/note.html|url-status=live}}</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 370—371.</ref>. == Аиҭашәаратә аеҵәақәа == [[Афаил:Delta_Cephei_lightcurve.jpg|мини|[[Дельта Цефея|δ Цефеиа]] ацырцырра ахәахәа]] [[Афаил:Artist’s impression of eclipsing binary.ogv|thumb|Арлашьцаратә ҩбатә еҵәеи уи ацырцырра ахәахәеи ранимациа|220x220пкс]] Зҽызыԥсахуа ҳәа ирышьҭоуп ҳаамҭазтәи атехника аҩаӡара аманы иаарԥшхарц азы [[Звёздная величина|зыцырцырра]] акыр зҽызыԥсахуа аеҵәақәа. Аҽеиҭакра аеҵәаҿы афизикатә еиҭакрақәа ирыхҟьазар, уи афизикатә ҳәа иашьҭоуп, аеҵәа иаԥнаҵо алашара аҽаԥсахуазар уи агьежьра, мамзаргьы егьырҭ аобиектқәа рыла уи ахҩара иахҟьаны мацара — агеометриатә ҳәа иашьҭоуп. Афизикатәи агеометриатәи аҽеиҭакра еицааир ҟалоит. Аеҵәатә шәагаа убри аан аамҭа-аамҭала еиԥш ииашамкәа аҽаԥсахлар алшоит<ref name=":3">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2712725|автор=Н. Н. Самусь |статья=ПЕРЕМЕ́ННЫЕ ЗВЁЗДЫ|том=25|страницы=639—640|архив=https://web.archive.org/web/20210509085910/https://bigenc.ru/physics/text/2712725|архив дата=2021-05-09}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/variable-star|title=Variable star|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023015010/https://www.britannica.com/science/variable-star|url-status=live}}</ref><ref name=":4">{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/variablestar.html|title=Variable star|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026135450/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/variablestar.html|url-status=live}}</ref>. Убри аан аҽеиҭакра аеҵәа еснагьтәи аҟазшьарба акәӡам, уи [[Эволюция звёзд|аеволиуциа]] еиуеиԥшым аетапқәа раан ицәырҵуеит, иӡуеит (шәахә.ҵаҟа), еҵәак азы еиуеиԥшым аҟазшьа шьҭнахыргьы алшоит<ref name=":11">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188527|title=Переменные звёзды|author=[[Ефремов, Юрий Николаевич|Ефремов Ю. Н.]]|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-25|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028234807/http://www.astronet.ru/db/msg/1188527|url-status=live}}</ref>. Уажәазы еицырдыруеит шәнызқьла зҽызыԥсахуа аеҵәақәа, егьырҭ агалактикақәагьы уахь иналаҵаны. Зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рыхкқәак, иаагозар, [[цефеиды|ацефеидқәа]], мамзаргьы [[сверхновые|асуперҿыцқәа]], астрономиаҿы [[Стандартная свеча|астандарттә цәашьқәа]] раҳасабала рхы иадырхәоит, акосмос аҿы абжьаӡарақәа ршәара алдыршоит<ref name=":3" /><ref name="sfn12">Сурдин, 2015, с. 163.</ref>. Зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рыклассификациа уадаҩуп, уи ҳасаб азнауеит аеҵәа [[Кривая блеска|ацырцырра ахәахәа]] аформа, уи аиҭакрақәа рамплитуда, раамҭа-аамҭалара, аҽеиҭакра цәырызго афизикатә процессқәа. Зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рклассификациеи ркаталогизациеи ирызку [[Общий каталог переменных звёзд|зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рзеиԥш каталог]] аҿы иалкаауп шәкыла зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рыклассқәа, аха еҵәақәак уеизгьы урҭ руакгьы иаҵанакӡом<ref name=":3" /><ref>{{cite web|url=http://www.sai.msu.su/gcvs/gcvs/intr.htm|title=GCVS Introduction|website=www.sai.msu.su|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026044721/http://www.sai.msu.su/gcvs/gcvs/intr.htm|url-status=live}}</ref>. Иҟоуп [[Обозначения переменных звёзд|зҽызыԥсахуа аеҵәақәа ахьӡқәа рыҭаразы асистема]] ҷыда (шәахә.ҵаҟа), зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рыклассқәа рхаҭақәа ракәзар, шамахамзар, ари акласс апрототипс иҟалаз аеҵәа ахьӡ ахырҵоит, — иаагозар, [[Переменная типа RR Лиры|RR Алира ахкы змоу зҽызыԥсахуа аеҵәақәа]] ырпрототип [[RR Лиры|RR Алира]] аеҵәа ауп<ref name=":4" /><ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/variable_star_naming.html|title=Variable star naming|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918071831/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/variable_star_naming.html|url-status=dead}}</ref>. Иалукаар ҟалоит абарҭ ихадоу зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рыхкқәа<ref name=":4" />: * еисуа зҽызыԥсахуа — аеҵәақәа, урҭ рҽеиҭакра аамҭа-аамҭала иҟоуп, арадиуси аԥхарреи рыԥсахрақәа ирыхҟьоуп. Ари аҩыза аеҵәақәа ирҿырԥштәқәаны иҟалар алшоит [[цефеиды|ацефеидқәа]]<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/pulsating_variable.html|title=Pulsating variable|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2017-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205093112/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/pulsating_variable.html|url-status=live}}</ref>; * зҽызыԥсахуа аеруптивтәқәа — аеҵәақәа, урҭ рҽеиҭакра зыхҟьо [[Хромосфера|ахромосфераҿы]], ма [[Звёздная корона|агәыргьын]] аҿы активра ауп, иара убас [[Звёздный ветер|аеҵәатә ԥша]], ма амаҭәашьар аҭыжьра ауп. Ари ахкы змоу аеҵәақәа рҿырԥшы — [[звёзды типа T Тельца|T Ацәҵыс ахкы змоу аеҵәақәа]] роуп<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/E/eruptive_variable.html|title=Eruptive variable|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026031202/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/E/eruptive_variable.html|url-status=live}}</ref>; * [[Катаклизмическая переменная|зҽызыԥсахуа акатаклизмтәқәа]] — зыцырцырра аиҭакрақәа иаалырҟьаны имҩаԥысуа, атҟәатә процессқәа зцу еҵәақәоуп. Ари ахкы иатәуп аеҵәа ҿыцқәеи асуперҿыцқәеи<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/C/cataclysmic_variable.html|title=Cataclysmic variable|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030170405/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/C/cataclysmic_variable.html|url-status=live}}</ref>; * [[Затменные звёзды|зҽызыԥсахуа арлашьцаратәқәа]] — [[двойные звёзды|ҩбаны иҟоу аеҵәақәа]] (шәахә.ҵаҟа), урҭ рҿы аамҭа-аамҭала аеҵәақәа рыла [[Покрытие (астрономия)|ахҟьарақәа]] мҩаԥысуеит, уи иахҟьаны асистема иубо ацырцырра аамҭа-аамҭала илаҟәуеит. Ҿырԥштәыс иаагар ҟалоит [[затменные переменные типа Алголя|Алголь ахкы змоу зҽызыԥсахуа арлашьцаратә еҵәақәа]]<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/B/binarystar.html|title=Eclipsing binary|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027105932/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/B/binarystar.html|url-status=live}}</ref>; * зҽызыԥсахуа игьежьуа— аеҵәақәа роуп, урҭ рҽеиҭакра ааԥшуеит рыҵәҩан иакәшаны ианыгьежьуа, уи анырра анаҭар алшоит аеллипсоидтә форма, [[Магнитное поле звёзд|амҳалдызтә мҽхакы]] ӷәӷәа, мамзаргьы [[звёздные пятна|аеҵәатә шәытақәа]]. Аҿырԥштәы — [[переменные типа BY Дракона|BY Агәылшьаԥ ахкы змоу зҽызыԥсахуа аеҵәақәа]] роуп<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/R/rotating_variable.html|title=Rotating variable|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-20|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026094020/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/R/rotating_variable.html|url-status=live}}</ref>. == Аеҵәақәа рсистемақәа == === Ҩбаны иҟоу аеҵәақәеи аеҵәа рацәақәеи === [[Афаил:Sirius_movement.svg|мини|[[Сириус]] A атраекториа — ажәҩантә сфера аҟны астрометриатә-ҩбатә еҵәа иубо акомпонент]] [[Двойная звезда|Ҩбаны иҟоу аеҵәа]] — акапанқәа рзеиԥш гәҭа иакәшо ҩ-еҵәак рыла ишьақәгылоу системоуп. Агравитациа-еидҳәалала асистема еҵәақәак алазар, ари аҩыза асистема [[Кратная звезда|аеҵәа рацәа]] ҳәа иашьҭоуп, насгьы аеҵәа рацәақәа, шамахамзар, аиерархиатә еилазаашьа рымоуп: иаагозар, хԥа-хԥалатәи асистемақәа шьақәгылазар ҟалоит аеҵәаҩбақәа рыла, уи акыр иацәыхароу зхала иҟоу ала. Ҩбаны иҟоу асистемақәеи ирацәаны иҟоу асистемақәеи ирыҵанакуеит аеҵәақәа зегьы рыбжеиҳарак, урҭ рҿы аикәшара апериодқәа минуҭқәак инадыркны миллион шықәсқәак рҟынӡа инаӡар алшоит. Аеҵәаҩбақәа рыкапанқәеи егьырҭ аеҵәақәа рпараметрқәаки рзы аинформациа еиҳа узықәгәыӷша хыҵхырҭаны иҟоуп<ref name=":5">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1942658|автор=А. В. Тутуков|статья=ДВОЙНЫ́Е ЗВЁЗДЫ|том=8|страницы=376|архив=https://web.archive.org/web/20201024222342/https://bigenc.ru/physics/text/1942658|архив дата=2020-10-24}}</ref><ref name="sfn2">Fundamental Astronomy, 2007, с. 221—226.</ref>. Абжьааԥны аеҵәаҩбақәа еихыршоит урҭ рыҩбатәра злаарԥшыз аметод шьаҭас иҟаҵаны<ref name=":5" /><ref name="sfn2" /><ref name=":6">{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/B/binarystar.html|title=Binary star|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027105932/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/B/binarystar.html|url-status=live}}</ref>: * [[визуально-двойные звёзды|авизуалтә-еҵәаҩбақәа]] — аеҵәақәа ҩба, зкомпонентқәа ишиашоу агәаҭарақәа раан еилургартә иҟоу; * [[спектрально-двойные звёзды|аспектралтә-еҵәаҩбақәа]] — аспектр аҭҵаарақәа раан зыҩбатәра аарԥшхо аеҵәақәа ҩба: урҭ аорбита ала рныҟәара [[эффект Доплера|Доплер иеффект]] цәырнагоит, уи компонентк, ма аҩ-компонентк рыспектралтә цәаҳәақәа рҭагылазаашьа аԥсахуеит; * [[Затменные звёзды|арлашьцаратә-еҵәаҩбақәа]] — аеҵәақәа ҩба, зкомпонентқәа аамҭа-аамҭала хәҭа-хәҭала, ма ишеибгоу иаҵазырӡуа, уи иахҟьаны иубарҭоу аеҵәатә шәагаа аҽаԥсахуеит, [[Переменная звезда|аҽеиҭакра]] убоит. Зны-зынла ахархәара амоуп еиҳа иҭбаау аилкаара «афотометриатә-ҩбатәқәа», иара убас уахь иаҵанакуеит [[Покрытие (астрономия)|ахҩарақәа]] аныҟамло, аха еҵәак, ма аҩ-еҵәак [[Приливные силы|аӡышьҭыҵратә мчқәа]] рныррала рҽеиҵыхны ианыгьежьуа еиуеиԥшым аганқәа рыла игьежьуеит, уи иахҟьаны аҽеиҭакрагьы убоит; * астрометриатә-еҵәаҩбақәа — аеҵәақәа ҩба, урҭ рҿы иубо обиектк, еиҳа илашоу ауп, убри аан уи аныҟәара атраекториа иашаӡам, уи иаҳнарбоит иҭаау, акапан ду змоу амҩаныза шыҟоу, иаагозар, [[Белый карлик|асса шкәакәа]]. Иара убасгьы иалыркаауеит [[тесные двойные системы|еизааигәаӡоу аҩбатә системақәа]] — аеҵәақәа ҩба, урҭ ирыбжьоу абжьаӡара рышәагаақәа иаҿурԥшыртә иҟоу. Ас еиԥш иҟоу асистемақәа рҿы аеҵәақәа реинырра иахҟьаз еиуеиԥшым ацәырҵрақәа убар алшоит, иаҳҳәап, амаҭәашьар еҵәак аҟынтәи даҽа еҵәак ахь аиасра, еҵәак, ма аҩ-еҵәак [[полость Роша|Рош игәаҩара]] хадырҭәаауазар<ref name=":5" /><ref name=":6" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/4190215|автор=Н. И. Шакура|статья=ТЕ́СНЫЕ ДВОЙНЫ́Е ЗВЁЗДЫ|том=32|страницы=98|архив=https://web.archive.org/web/20201024091020/https://bigenc.ru/physics/text/4190215|архив дата=2020-10-24}}</ref>. Зны-зынла иуԥылоит [[Небесная сфера|ажәҩантә сфера]] ахь апроекциаҿы иааигәаны иҟоу, аха хара-хара иҟоу, агравитациа иадҳәалам аеҵәақәа реицааирақәа. Ас еиԥш иҟоу аҩбақәа [[Оптически-двойная звезда|аоптикатә-ҩбатә еҵәақәа]] ҳәа ирышьҭоуп<ref name=":6" />. === Аеҵәатә еизакқәа === [[Афаил:VST_image_of_the_giant_globular_star_cluster_Omega_Centauri.jpg|мини|[[Омега Центавра|Омега Центавр]] агьежьтә еҵәатә еизакы]] [[Афаил:NGC265.jpg|мини|Иԥсаҟьоу аеҵәатә еизак [[NGC 265]]]] [[Звёздное скопление|Аеҵәатә еизак]] — аҭыԥҭаӡара аҿы иааигәаны иҟоу, [[Молекулярное облако|молекулиартә ԥсҭҳәак]] ахылҵшьҭра иадҳәалоу аеҵәақәа ргәыԥ ауп. Еицрыдыркылахьеит аеҵәатә еизакқәа ҩ-хкык рыла реихшара — [[Шаровое звёздное скопление|агьежьтәи]] [[Рассеянное звёздное скопление|иԥсаҟьоуи]]<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/star_cluster.html|title=Star cluster|author=David Darling|website=Encyclopedia of science|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030010642/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/star_cluster.html|url-status=live}}</ref>, аха зны-зынла аеҵәатә еизакқәа ирхырыԥхьаӡалоит [[звёздные ассоциации|аеҵәатә ассоциациақәагьы]]. Аеҵәатә еизакқәа астрономиазы акырӡа ахә рымоуп, избанзар урҭ ирҭоу аеҵәақәа Адгьыл еиҟараны иахьацәыхароу, насгьы шамахамзар аамҭаказы, еиԥшу химиатә еилазаарала иахьышьақәгылаз. Абасала, урҭ алагарҭатә капанла мацара ауп излеиԥшым, уи [[Звёздная эволюция|аеҵәатә еволиуциа]] атеориа аиқәыршәара армариоит<ref name="sfn13">Сурдин, 2015, с. 287—295.</ref>. Агьежьтә еҵәатә еизакқәа — еилаӷәӷәоу, акапан ду змоу еизакқәоуп, урҭ акәымпыл еиԥшу аформеи аизак агәҭаҿы аеҵәақәа реизакра ҳараки рымоуп. Урҭ ирылоуп 10 нызқь инаркны миллионқәак рҟынӡа аеҵәақәа, бжьаратәла — 200 нызқь раҟара, урҭ рдиаметрқәа 100—300 [[Световой год|лашара шықәсқәа]] шьақәдыргылоит. Ас еиԥш аизгақәа 10—15 млрд шықәса раҟара ақәра рымоуп, убри аҟнытә [[Звёздное население|II-тәи апопулиациа]] ахь иаҵанакуеит, [[Сферическая подсистема Галактики|Агалактика асфератә системеиҵа]] шьақәдыргылоит (шәахә.ҵаҟа). Агьежьтә еизакқәа рҿы аеҵәақәа [[Металличность|аметаллқәа рыла иӷаруп]], избанзар ишьақәгылеижьҭеи акрааҵуеит, акапан маҷқәа рымоуп, избанзар аеҵәа дуқәа [[Эволюция звёзд|рыҿиашьа]] хдыркәшахьеит (шәахә.ҵаҟа)<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/globclust.html|title=Globular cluster|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030181419/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/globclust.html|url-status=live}}</ref><ref name="sfn13" /><ref name="sfn8">Кононович, Мороз, 2004, с. 440—442.</ref>. Иԥсаҟьоу аеҵәатә еизакқәа агьежьтә еизакқәа раасҭа еилаӷәӷәам, аеҵәақәа еиҳа имаҷны ирылоуп — жәабақәак инаркны зықьқәак рҟынӡа, бжьаратәла 200—300, ас еиԥш аизгақәа рдиаметрқәа 50 лашара шықәса рҟынӡа инаӡоит. Агьежьтә еизакқәа иреиԥшымкәа, иԥсаҟьоу агравитациа уиаҟара иадҳәалаӡам, ишаԥу еиԥш, ианышьақәгылалак ашьҭахь миллиард шықәса рыҩныҵҟа еилаҳауеит. Ас еиԥш иҟоу аизгақәа [[Звёздное население|I-тәи апопулиациа]] ахь иаҵанакуеит, [[Галактический диск|агалактикатә диск]] аҟны рҽеизыргоит, дара аизгақәа рҿы иуԥылоит аеҵәа дуқәа, аеҵәа лашақәа рацәаны.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/O/opencluster.html|title=Open cluster|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030234615/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/O/opencluster.html|url-status=live}}</ref><ref name="sfn13" /><ref name="sfn8" /> Аеҵәатә ассоциациақәа — азеиԥш капан 1000 {{Mo}} иреиҵоу, адиаметр 700 лашара шықәса рҟынӡа змоу аеҵәақәа еиҳагьы иҵаӷоу ргәыԥқәа роуп<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/stellar-association|title=Stellar association|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026071303/https://www.britannica.com/science/stellar-association|url-status=live}}</ref>. Урҭ агравитациа даара иԥсыҽны иадҳәалоуп, убри аҟнытә ианышьақәгылалак ашьҭахь 10 млн шықәса рыҩныҵҟа еилаҳауеит. Уи иаанаго урҭ даара иқәыԥшу аеҵәақәа рыла ишьақәгылоуп ҳәа ауп<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/A/association_stellar.html|title=Stellar association|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029101448/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/A/association_stellar.html|url-status=live}}</ref><ref name="sfn13" /><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 440—444.</ref>. === Агалактикақәа === {{Main|Агалактика}} [[Афаил:Andromeda_Galaxy_(with_h-alpha).jpg|мини|[[Галактика Андромеды|Андромеда агалактика]]]] Агалактикақәа — аеҵәақәеи [[Межзвёздное вещество|аеҵәабжьаратә маҭәашьари]] рсистемақәа, урҭ рахьтә иреиҳаӡоу шә-миллиард еҵәа рылазар алшоит, 30 [[килопарсек]] рҟынӡа арадиусқәа рымазар алшоит. Аеҵәақәа агалактикақәа рҿы еиҟарамкәа еихшоуп: иқәыԥшу, металлла ибеиоу I-тәи апопулиациа аеҵәақәа агалактика ахәҭа ҟьаԥс шьақәдыргылоит, уи агалактикатә диск аҳасабала иубоит, ажәытә, аметаллқәа рыла иӷару II-тәи апопулиациа аеҵәақәа асфератә хәҭа шьақәдыргылоит, уи агалактика агәҭаны акыр аҽеизнакуеит<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/galaxy|title=Galaxy|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-23|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019213459/https://www.britannica.com/science/galaxy|url-status=live}}</ref><ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 367.</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 439—440.</ref>. [[Хаббл, Эдвин|Едвин Хаббл]] 1925 шықәсазы иаликааз агалактикақәа рыхкы хадақәа ԥшьба<ref>Сурдин, 2015, с. 336—340.</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 468—471.</ref>: * [[эллиптические галактики|аеллиптикатә галактикақәа]] — зыҩныҵҟатәи аструктура аарԥшым агалактикақәа, акәымпыл, ма аеллипсоид аформа змоу. Урҭ шамахамзар арчи [[Космическая пыль|асабеи]] рылаӡам, еиҳарак ажәытә еҵәақәа рыла ишьақәгылоуп. Иҟьаԥсу ахәҭа урҭ рҿы иҟаӡам; * [[Линзовидная галактика|алинзаԥшра змоу агалактикақәа]] ԥшра-сахьала аеллиптикатә галактикақәа иреиԥшуп, аха урҭ рҿы асфератә хәҭа ихаданы ишыҟоугьы, иара убас аеҵәақәа рдискгьы рымоуп; * [[спиральные галактики|асарчтә галактикақәа]] асфератә хәҭақәа реиԥш иҟьаԥсугьы рымоуп, убри аан аҵыхәтәантәи алинзаԥшра змоу раасҭа иӷәӷәаны иаарԥшуп, асарчтә галактикақәа рдискқәа рҿы асарчтә структура аарԥшхоит; * [[неправильные галактики|ииашам агалактикақәа]] — асимметриатә форма змоу галактикақәоуп, арчи асабеи рацәаны ирылоуп. Ас еиԥш иҟоу агалактикақәа рҿы асфератә хәҭа шамахамзар иҟаӡам, аеҵәақәа реиҳарак қәыԥшуп, насгьы асистемеиҵа ҟьаԥс шьақәдыргылоит. == Аеҵәақәа револиуциа == [[Афаил:Solar evolution ab.png|альт=|мини|[[Амра|Амра]] аеволиуциа|450x450пкс]] Аеҵәақәа рфизикатәи иубарҭоуи рпараметрқәа ҭышәынтәалам, избанзар урҭ рҿы ицо [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] ирыхҟьаны аеҵәа аилазаара аҽаԥсахуеит, акапан маҷхоит, амчхара ахылҵуеит. Аеҵәа аҟазшьарбагақәа рыԥсахра аамҭа цацыԥхьаӡа [[Эволюция звёзд|аеҵәа аеволиуциа]] ҳәа иашьҭоуп, ари апроцесс еиуеиԥшым алагарҭатә капанқәа змоу аеҵәақәа рҿы еиуеиԥшымкәа имҩаԥысуеит<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4596.html|title=Эволюция звёзд|author=|website=Энциклопедия физики и техники|date=|publisher=|access-date=2020-07-11|archive-date=2020-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200710101824/http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4596.html|url-status=live}}</ref>. Лассы-лассы усеиԥшқәа раан иалацәажәоит аеҵәа амчхара хыҵхырҭас иамоу агәыцәтә реакциақәа аныҟало иалаго, ареакциақәа анаанкылахалак инҵәо «аеҵәа аԥсҭазаара»<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.sai.msu.su/ng/stars/stars_life.htm|title=Жизнь звёзд|author=|website=www.sai.msu.su|date=|publisher=|access-date=2020-07-11|archive-date=2020-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701162426/http://www.sai.msu.su/ng/stars/stars_life.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=|url=https://new-science.ru/kak-vyglyadit-zhiznennyj-cikl-zvezdy/|title=Как выглядит жизненный цикл звезды?|author=|website=new-science.ru|date=|publisher=|access-date=2020-07-11|archive-date=2020-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711152025/https://new-science.ru/kak-vyglyadit-zhiznennyj-cikl-zvezdy/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171272|title=Во что превращаются звезды в конце жизни|author=[[Постнов, Константин Александрович|Постнов К. А.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-07-11|archive-date=2020-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712072537/http://www.astronet.ru/db/msg/1171272|url-status=live}}</ref>. Аеҵәа аԥсҭазаара аҿҳәара, алагарҭатә капан зеиԥшроу еиԥш, миллион шықәсқәак инадыркны жәабала триллион шықәсқәак рҟынӡа инаӡоит<ref>{{книга|ref=Bertulani|автор=Bertulani C. A.|заглавие=Nuclei in the Cosmos|ответственный=|год=2013|издание=|место=Singapore|издательство=[[World Scientific]]|страницы=|страниц=|isbn=978-981-4417-66-2}}</ref><ref name=':42'>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1170638/evolution/hr_diagram/ms.htm|title=Главная последовательность|author=Миронова И.|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-07-11|archive-date=2020-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629070940/http://www.astronet.ru/db/msg/1170638/evolution/hr_diagram/ms.htm|url-status=live}}</ref>. Аԥсҭазаара иалагӡаны аеҵәақәа [[Переменная звезда|аҽеиҭакра]] рызцәырҵыр, иагьыӡыр алшоит<ref name=":11" />, аеҵәа аеволиуциа амҩаԥысшьа анырра анаҭар алшоит уи [[Тесная двойная система|иааигәоу аҩбатә системак]] иахьалахәу<ref name=":15">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171340|title=Тесные двойные звезды на поздних стадиях эволюции|author=[[Черепащук, Анатолий Михайлович|Черепащук А. М.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-07-16|archive-date=2015-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20151020165043/http://www.astronet.ru/db/msg/1171340|url-status=live}}</ref>. === Аеҵәақәа рнуклеосинтез === Аеҵәақәа рыҿиашьа еиуеиԥшым астадиақәа рҿы урҭ рҿы имҩаԥысуеит еиуеиԥшым [[термоядерные реакции|атермогәыцәтә реакциақәа]]. Урҭ рахьтә еиҳа ихадоу, мчхарала хра злоу, акраамҭатәи — [[протон-протонный цикл|апротон-протонтә цикл]], [[CNO-цикл]], ԥшь-[[протон]]к рыла [[Гелий|агели]] агәыцә ахьышьақәгыло — [[Главная последовательность|аишьҭагыла хада]] аеҵәақәа ргәыцәқәа рҿы имҩаԥысуеит<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/4934355|автор=Д. К. Надёжин|статья=Я́ДЕРНЫЕ РЕА́КЦИИ В ЗВЁЗДАХ|том=35|страницы=631—632|архив=https://web.archive.org/web/20201023133708/https://bigenc.ru/physics/text/4934355|архив дата=2020-10-23}}</ref><ref name="sfn9">Сурдин, 2015, с. 128—134.</ref>. Акыр идуу аеҵәақәа рҿы аеволиуциа ашьҭахьтәи аетапқәа раан асинтез рзыруеит еиҳа ихьанҭоу аелементқәа: раԥхьа [[Тройная гелиевая реакция|хынтәтәи агелитә процесс]] аҿы [[углерод|акарбон]], зегь реиҳа ихьанҭоу аеҵәақәа рҿы [[Железо|аиха]] аҟынӡа еиҳа ихьанҭоу аелементқәагьы — анаҩстәи ануклеосинтез цаӡом, избанзар мчхарала феида алам<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 413.</ref><ref name="sfn9" />. Ус шакәугьы аиха аасҭа ихьанҭоу аелементқәа шьақәгылар рылшоит [[Взрывной нуклеосинтез|аԥжәаратә нуклеосинтез]] ҳәа изышьҭоу аан, уи мҩаԥысуеит аеҵәа агидростатикатә еиҟарара анацәыӡуа, иаҳҳәап, [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа рыԥжәарақәа]] раан<ref>{{cite web|lang=|url=http://femto.com.ua/articles/part_1/0474.html|title=Взрывной нуклеосинтез|author=|website=Энциклопедия физики и техники|date=|publisher=|access-date=2020-07-18|archive-date=2020-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200718182515/http://femto.com.ua/articles/part_1/0474.html|url-status=live}}</ref>. === Аеҵәақәа рыҿиашьа алагарҭатә стадиа === [[Афаил:PMS evolution tracks-ab.svg|альт=|мини|Еиуеиԥшым акапан змоу апротоеҵәақәеи (аиаҵәа ԥштәы) урҭ ризохронқәеи рыҿиаратә трекқәа (еиуеиԥшым аԥштәқәа рыла иазгәаҭоуп)]] Аеҵәақәа шьақәгылоит [[Межзвёздный газ|аеҵәабжьаратә рчы]] аԥсҭҳәа ҵаӷа хьшәашәақәа рҟынтәи, урҭ еиҵало иалагоит ицәырҵыз [[Гравитационная неустойчивость|агравитациатә ҭышәынтәаламзаара]] иахҟьаны. Аханатә аиҵалара иалагар зылшо акапан ду змоу аԥсҭҳәақәа роуп, аха апроцесс аан урҭ рҽыршоит еиҳа ихәыҷу аиҵацалара аҭыԥқәа рыла, урҭ зегьы хазтәи еҵәахоит. Убри иахҟьаны аеҵәақәа еснагь гәыԥ-гәыԥла ишьақәгылоит: [[Звёздные ассоциации|аеҵәатә ассоциациақәа]], мамзаргьы [[Звёздное скопление|аеҵәатә еизакқәа]] реилазаараҿы<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 386—392.</ref>. Аԥсҭҳәаҿы [[Гидростатическое равновесие|гидростатикала еиҟароу]] агәыцә анышьақәгылалак ашьҭахь, уи [[Протозвезда|апротоеҵәа]] ҳәа иԥхьаӡахо иалагоит. Апротоеҵәа лашоит раԥхьа ихароу аинфраҟаԥшь диапазон аҿы аиҵацалара иабзоураны, анаҩс иԥхоит, аоптикатә диапазон аҿы иубарҭахоит. Ари астадиа мҩаԥысыр алшоит {{E|5|0}} ашықәсқәа инадыркны зегь реиҳа идуу аеҵәақәа рзы {{E|9|0}} ашықәсқәа рҟынӡа еиҳа имаҷны идуу рзы<ref name=":18">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node12.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды. От облака к звезде|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=|date=1992|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-07-11|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923190023/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node12.html|url-status=live}}</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 394—395.</ref><ref>Fundamental Astronomy, 2007, с. 243.</ref>. Убри аамҭазы иара убасгьы ишьақәгылоит аеҵәа акәша-мыкәша [[Протопланетный диск|апротопланеттә дискқәа]], урҭ анаҩс [[Планетная система|апланетатә системақәа]] рахь иҿиар алшоит<ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 356—358.</ref>. Уи ашьҭахь аеҵәа аҵаулара, уи акапан 0,075 {{Mo}} еиҳазар, акыр иԥхоит, аӡри аҟынтәи агели асинтез иалагоит: убри аамҭазы аеҵәа аишьҭагыла хада аеҵәа наӡа акәхоит. Акапан акәзар 0,075 {{Mo}} еиҵахозар, апротоеҵәа [[Коричневый карлик|асса каҳуаԥштәхоит]], уаҟа ԥыҭраамҭак атермогәыцәтә синтез цар алшоит, аха амчхара ахәҭа хада аиҵацалара абзоурала иалҵуеит<ref name=":1" /><ref name="sfn10" />. === Аишьҭагыла хада === Аеҵәаҿы аӡри аҟынтәи агели асинтез ианалагалак ашьҭахь, уи аишьҭагыла хада иаеҵәахоит, уи аҭагылазаашьаҿы аԥсҭазаара аиҳарак ахнагоит — аеҵәақәа 90 %, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп Амрагьы, аишьҭагыла хада иаҵанакуеит<ref name=":8" />. Аишьҭагыла хада аеҵәақәа рҟазшьарбагақәа раԥхьа иргыланы акапани, акырӡа имаҷны, ақәреи алагарҭатә химиатә еилазаареи ирхьыԥшуп: аеҵәа акапан шаҟа ирацәоу аҟара уи аԥхарра, арадиус, арлашара еиҳахоит, аишьҭагыла хадаҿы аԥсҭазаара аҿҳәара маҷхоит. Убас, иаҳҳәап, зыкапан 0,1 {{Mo}} ыҟоу аеҵәа арлашара 0,0002 {{Lo}}, аԥхарра {{nobr|3000 K}}, [[Спектральные классы звёзд|аспектралтә класс]] M6 амазаауеит, зыкапан {{nobr|18 {{Mo}}}} иҟоу аеҵәа — арлашара {{nobr|30 000 {{Lo}}}}, аԥхарра {{nobr|33 000 K}}, аспектралтә класс O9,5<ref name=':42' />. Зегь реиҳа ихьанҭоу аеҵәақәа аишьҭагыла хадаҿы рыԥсҭазаара аҿҳәара миллион шықәсқәак раҟара ыҟоуп, зыкапан маҷӡоу — 10 триллион шықәса раҟара, уи [[возраст Вселенной|Адунеи ақәра]] еиҳауп<ref name=":8" /><ref name=":10">{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1997ApJ...482..420L|автор=Gregory Laughlin, Peter Bodenheimer, Fred C. Adams|заглавие=The End of the Main Sequence|язык=en|год=1997|месяц=6|день=1|издание=[[The Astrophysical Journal]]|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|volume=482|pp=420–432|doi=10.1086/304125|archive-date=2018-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20181005105252/http://adsabs.harvard.edu/abs/1997ApJ...482..420L| issn = 0004-637X }}</ref>. Аелемент хьанҭақәа маҷны измоу [[Звёздное население|II-тәи апопулиациа]] аеҵәақәа, урҭгьы агәыцә аҿы агели асинтез азыруеит, иара убри аспектралтә класс аишьҭагыла хада аеҵәақәа раасҭа акырынтә иҭаауп, [[субкарлик|асубссақәа]] ҳәагьы ирышьҭоуп<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/subdwarf.html|title=Subdwarf|author=Darling D.|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-25|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031111929/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/subdwarf.html|url-status=dead}}</ref>. Аишьҭагыла хада астадиа нҵәоит аеҵәа агәыцә аҿы аӡри анмаҷцәоу, уи абылра убри арежим ала ианзымцо. Еиуеиԥшым аеҵәақәа уи ашьҭахь еиуеиԥшымкәа рхы мҩаԥыргоит<ref name="sfn6">Кононович, Мороз, 2004, с. 399.</ref>. === Аишьҭагыла хада ашьҭахь аеҵәақәа рыҿиашьа === [[Афаил:Stellar evolutionary tracks-ab.svg|альт=|мини|240x240пкс|Еиуеиԥшым акапан змоу аеҵәақәа рыҿиаратә трекқәа аишьҭагыла хада ашьҭахь]] Аеҵәақәа реиҳарак рҿы агели агәыцә аҿы еизоит, аӡри еиҳа-еиҳа имаҷхоит. Уи иахҟьаны аӡри агәыцә акәша-мыкәша аҿыгҳаратә хыҵхырҭаҿы абылра иалагоит, аеҵәа ахаҭа раԥхьа [[субгигант|асубгигантқәа]] рыстадиахь ииасуеит, анаҩс [[ветвь красных гигантов|агигант ҟаԥшьқәа рымахә]] ахь ииасуеит, ихьшәашәоит, аха ашәагаақәеи арлашареи акырынтә иацнаҵоит<ref name="sfn6" />. Иалкаауп зыкапан 0,2 {{Mo}} еиҵоу аеҵәақәа: урҭ зынӡа аконвективра рылоуп, урҭ рҿы агели амҽхак зегьы ала еихыршоит. Атеориатә модельқәа изларҳәо ала, урҭ ԥхоит, еиҵалоит, [[Голубой карлик|асса жәҩангәыԥшшәылақәа]] рахь ииасуеит, нас [[Белый карлик|агелитә сса шкәакәақәа]] рахь ииасуеит (шәахә.ҵаҟа)<ref name=":10" /><ref>Сурдин, 2015, с. 158.</ref>. Еиҳау акапан змоу аеҵәақәа рҿы аамҭак азы [[горение гелия|агели абылра]] иалагоит. Аеҵәа акапан 2,3 {{Mo}} еиҵазар, иԥжәаны амца акуеит — [[гелиевая вспышка|агели еимҟьара]] мҩаԥысуеит, аеҵәагьы [[Горизонтальная ветвь|агоризонталтә махә]] аҿы инанагоит. Еиҳа ианырацәоу агели хәыҷы-хәыҷла амца акуеит, аеҵәагьы [[Голубая петля|аиқәҳәала иаҵәа]] иахысуеит. Агәыцә аҿы акарбони [[кислород|аҵәыҵәрии]] анеизалак, агели маҷны ианаанхалак, агәыцә аиҵалара иалагоит, аеҵәагьы [[Асимптотическая ветвь гигантов|агигантқәа расимптотикатә махә]]ахь ииасуеит — араҟа апроцессқәа аеҵәақәа рҿы агигант ҟаԥшьқәа рымахә аҿы имҩаԥысуа иреиԥшуп. Зыкапан 8 {{Mo}} еиҵоу аеҵәақәа рзы ари астадиа ҵыхәтәантәихоит: ркәырша кажьны акарбони аҵәыҵәрии рыла ишьақәгылоу асса шкәакәақәа ракәхоит<ref name="sfn3">Fundamental Astronomy, 2007, с. 249—254.</ref><ref name="sfn11">Сурдин, 2015, с. 154—161.</ref>. Еиҳа идуу аеҵәақәа рҿы агәыцә аиҵалара иалагоит, аеҵәа [[сверхгигант|асупергигант]]хоит. Уаҟа иалагоит арацәари злахәу атермогәыцәтә реакциақәа — зыкапан 8—10 {{Mo}} иҟоу аеҵәақәа рзы [[Углеродная детонация|арацәаритә детонациа]] иахҟьаны, еиҳа идуу аеҵәақәа рҿы хәыҷы-хәыҷла. Дук мырҵыкәа еиҳа ихьанҭоу аелементқәагьы, аиха аҟынӡа ареакциақәа ирылагар алшоит, аеҵәаҿы ишьақәгылоит еиуеиԥшым аелементқәа рыла ишьақәгылоу аҿыгҳарақәа рацәаны. Уи ашьҭахь аеҵәа акәырша кажьны аҵәыҵәри, [[неон|анеон]], ма [[Магний|амагни]] рыла ишьақәгылоу сса шкәакәахар алшоит, мамзаргьы асуперҿыц еиԥш иԥжәар алшоит, усҟан [[нейтронная звезда|анеитронтә еҵәа]], ма [[Акылҳара еиқәаҵәа|акылҳара еиқәаҵәа]] алҵуеит<ref name="sfn3" /><ref name="sfn11" />. === Аеҵәақәа рыҿиашьа аҵыхәтәантәи астадиақәа === Иалкаахоит аеҵәа аԥсҭазаара анҵәамҭазы изакәхар алшо аобиектқәа рыхкқәа хԥа<ref name="sfn7">Кононович, Мороз, 2004, с. 418—421.</ref>. [[Белый карлик|Асса шкәакәақәа]] — амратә капан аҟара акапан змоу, аха 100-нтә еиҵоу арадиус змоу [[Вырожденный газ|ииаӡааз амаҭәашьар]] иалху обиектқәоуп. Асса шкәакәақәа рахь ииасуеит зханатәтәи акапанқәа 8—10 {{Mo}} иреиҵоу аеҵәақәа, акәырша карыжьуеит, уи [[планетарная туманность|апланетатә наҟәра]] еиԥш иубоит. Асса шкәакәақәа рҿы амчхара ҿиаӡом, урҭ рыҩныҵҟа аԥхарра ҳаракы абзоурала ауп ишырхылҵуа: урҭ рахьтә зегь реиҳа иԥхоу 70 000 [[Кельвин|K]] раҟара аԥхарра рымоуп, аха хәыҷы-хәыҷла ихьшәашәоит, [[Чёрный карлик|асса еиқәаҵәақәа]] ракәхоит<ref name="sfn3" /><ref name="sfn7" />. [[Нейтронная звезда|Анеитронтә еҵәақәа]] шьақәгылоит ииаӡааз аеҵәа агәыцә акапан [[предел Чандрасекара|Чандрасекар иҳәаа]] — 1,46 {{Mo}} еиҳазар. Усҟан амаҭәашьар [[Нейтронизация|анеитронизациа]] азызуа агәыцә аилаҳара мҩаԥысуеит, уи аан [[взрыв сверхновой|асуперҿыц аԥжәара]] мҩаԥысуеит. 2 {{Mo}} иаҟароу анеитронтә еҵәа акапан аан уи арадиус 10 км раҟара иҟалоит<ref name="sfn3" /><ref name="sfn7" /><ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188703|title=Сверхновые звезды|author=Утробин В. П.|website=[[Астронет]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-25|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028222817/http://www.astronet.ru/db/msg/1188703|url-status=live}}</ref>. [[Акылҳара еиқәаҵәа|Акылҳара еиқәаҵәа]] шьақәгылоит агәыцә акапан [[предел Оппенгеймера — Волкова|Оппенгеимер — Волков аҳәаа]] еиҳахар, {{nobr|2—2,5 {{Mo}}}} иҟоу. Иалҵыз анеитронтә еҵәа ҭышәынтәалахом, аилаҳарагьы шцац ицалоит: анаҩстәи иҭышәынтәалоу аконфигурациақәа еилкаам. Аамҭак азы агәыцә арадиус [[Радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] еиҵахоит, уи аан [[вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] [[Скорость света|алашара аццакра]] иаҟарахоит, [[чёрная дыра звёздной массы|аеҵәатә капан змоу акылҳара еиқәаҵәа]] цәырҵуеит.<ref name="sfn3" /><ref name="sfn7" /> == Аеҵәақәа ркаталогқәеи аноменклатуреи == Урҭ ирызку дыррақәак злоу аеҵәақәа рсиақәа, [[небесные координаты|ажәҩантә координатқәа]], [[Собственное движение|ахатәы ҵысрақәа]], [[звёздные величины|аеҵәатә шәагаақәа]], мамзаргьы [[Спектральные классы звёзд|аспектралтә классқәа]] реиԥш иҟоу, аеҵәатә каталогқәа ҳәа еицырдыруеит. Каталогқәак рҿы иарбоуп иалкаау ахкы иаҵанакуа аеҵәақәа рзы аинформациа: иаҳҳәап, [[Двойная звезда|ҩбаны]] иҟоу ма [[Переменная звезда|зҽызыԥсахуа]] аеҵәақәа. Аеҵәатә каталогқәа рзы адыррақәа рыҵәахра, рсистемаркра, рыларҵәара иаҿуп [[Центр астрономических данных в Страсбурге|Страсбургтәи астрономиатә дыррақәа рцентр]]. Ҳаамҭазтәи аеҵәатә каталогқәа ирылукаар алшоит абарҭ<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1990245|автор=К. В. Куимов|статья=ЗВЁЗДНЫЕ КАТАЛО́ГИ|том=10|страницы=326|архив=https://web.archive.org/web/20201030083356/https://bigenc.ru/physics/text/1990245|архив дата=2020-10-30}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/star-catalog|title=Star catalog|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-26|archive-date=2020-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807033551/https://www.britannica.com/science/star-catalog|url-status=live}}</ref><ref>Кононович, Мороз, 2004, с. 153—155.</ref>: * [[Каталог Hipparcos|Акаталог Hipparcos]] — 1989—1993 шықәсқәа рзы [[Видимое излучение|аоптикатә диапазон]] аҿы убри ахьӡ змоу [[Hipparcos|акосмостә телескоп]] аусура алҵшәақәа рыла еиқәыршәоу. Иара иагәылоуп 118 218 еҵәа ирызку аинформациа: ашықәстәи апараллаксқәа 0,001′′ рҟынӡа аиашарала, ахатәы ҵысрақәа 0,001′′/шықәса аиашарала, аеҵәатә шәагаақәа; уи адагьы ари акаталог [[ICRS]] астандарттә координатқәа рсистема алнаршоит; * Акаталог Tycho-2 иара убасгьы еиқәыршәан Hipparcos аусура ашьаҭала. Уи еиҳа имаҷны аиашара амоуп, аха 2 миллионк инареиҳаны аеҵәақәа ирызку адыррақәа алоуп; * [[2MASS]] (The Two Micron All Sky Survey) — 0,5 миллиард еҵәа рзы иааигәоу аинфраҟаԥшь ҵакыраҿы акоординатқәеи аеҵәатә шәагаақәеи злоу, [[Калифорнийский технологический институт|Калифорниатәи атехнологиатә институт]] еиқәнаршәаз каталогуп. * [[Gaia]] акаталог шьақәыргылоуп убри аҩыза ахьӡ змоу акосмостә телескоп аусура алҵшәақәа рыла. Акаталог иагәылоуп, хәҭакахьала, 1,8 миллиард инареиҳаны аеҵәақәа рзы акоординатқәеи аеҵәатә шәагаақәеи, иара убас апараллакси 1,4 миллиард инареиҳаны ахатәы ҵысреи. Ателескоп аусура иацнаҵоит, убри азы акаталог ахарҭәаареи ариашареи иазыԥшуп<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Gaia_overview|title=Gaia overview|website=[[Европейское космическое агентство|ESA]]|access-date=2021-10-10|archive-date=2021-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20211010104547/https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Gaia_overview|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cosmos.esa.int/web/gaia/earlydr3|title=Gaia EDR3 content - Gaia - Cosmos|website=[[Европейское космическое агентство|ESA]]|access-date=2021-10-10|archive-date=2020-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210022841/https://www.cosmos.esa.int/web/gaia/earlydr3|url-status=live}}</ref>. === Аноменклатура === Жәытәнатә аахыс аеҵәақәа [[Список названий звёзд|рхатәы хьыӡқәа]] роуан (шәахә.ҵаҟа), аха астрономиа аҿиарала аноменклатура џьбара аҭаххеит. 2016 шықәсанӡа аеҵәақәа рофициалтә хатәы хьыӡқәа ыҟамызт, аха 2020 шықәсазы [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] ишьақәнарӷәӷәеит ахатәы хьыӡқәа 336<ref name=":12">{{cite web|lang=|url=https://www.iau.org/public/themes/naming_stars/|title=Naming Stars|author=|website=International Astronomical Union|date=|publisher=|access-date=2020-10-26|archive-date=2020-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200411104839/https://www.iau.org/public/themes/naming_stars/|url-status=dead}}</ref><ref name=":13">{{cite web|lang=|url=http://www.astromyth.ru/Astronomy/StarNames.htm|title=Названия звёзд|author=|website=Астромиф|date=|publisher=|access-date=2020-10-27|archive-date=2020-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023084319/http://www.astromyth.ru/Astronomy/StarNames.htm|url-status=live}}</ref>. 1603 шықәсазы [[Байер, Иоганн|Иоган Баиер]] иалеигалаз [[Обозначения Байера|Баиер идыргақәа]] раԥхьаӡатәихеит еиҭакрақәак рыманы иахьа уажәраанӡагьы рхы иадырхәо. Уи акаталог аҿы [[Созвездие|еҵәаџьаа]] зегьы зегь реиҳа илашоу аеҵәақәа [[Греческий алфавит|абырзен алфавит]] анбан, еҵәаџьаа рыхьӡ раҳасабала ахьӡ роуит. Абжьааԥны, аҭагылазаашьақәа зегьы рҿы акәымзаргьы, еҵәаџьаа рҟны зегь реиҳа илашоз аеҵәа анбан α аиуан, аҩбатәи — β уҳәа убас иҵегьы. Еҵәаџьаа рҿы аеҵәақәа абырзен алфавит аҿы анбанқәа раасҭа еиҳазар, рхы иадырхәоит алаҭын алфавит анбанқәа: раԥхьа a инаркны z аҟынӡа анбан хәыҷқәа, анаҩс A инаркны Z аҟынӡа анбан дуқәа. Иаҳҳәап, [[Лев (созвездие)|Алым еҵәаџьаа]] аҟҟны зегь реиҳа илашоу аеҵәа — [[Регул]] — α Алым адырга амоуп<ref name=":12" />. Инарҭбааны ахархәара змоу даҽа системак — [[обозначения Флемстида|Флемстид идыргақәа]] — цәырҵит 1783 шықәсазы, шьаҭас иамоуп 1725 шықәсазы икьыԥхьыз [[Флемстид, Джон|Џьон Флемстид]] икаталог, иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь. Уаҟа еҵәаџьаа аеҵәақәа зегьы аномер ранашьахоит [[Прямое восхождение|ишиашоу ахалара]] аизырҳара аԥҟарала. Ари аҩыза ахьӡ аҿырԥштәы — [[61 Лебедя|61 Агьад]]<ref name=":12" />. Ишыҟазаалакгьы аеҵәақәагьы арбоуп урҭ ахьазгәаҭоу акаталог ахьӡи уа иҟоу аномери рыла. Убас, иаҳҳәап, [[Бетельгейзе|Бетельгеизе]] еиуеиԥшым акаталогқәа рҿы иамоуп адыргақәа HR 2061, BD +7 1055, HD 39801, SAO 113271, PPM 149643<ref name=":12" />. [[Двойная звезда|Ҩбаны иҟоу]] ма [[Кратная звезда|ирацәаны иҟоу аеҵәақәа]], [[Переменная звезда|зҽызыԥсахуа аеҵәақәа]], иара убас [[Новая звезда|аеҵәа ҿыцқәа]], мамзаргьы [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа]] рзы ахархәара амоуп даҽа дыргатә системак<ref name=":12" />: * ҩбаны иҟоу, ирацәаны иҟоу аеҵәақәа ркомпонентқәа, хаз-хазы адыргақәа рымамзар, ахьӡ анҵәамҭаҿы алаҭын нбан дуқәа роуеит. Иаҳҳәап, [[Сириус]] асистемаҿы асса шкәакәа иамоуп адыргақәа Сириус B, α Ала Ду B, HD 48915 B; * зҽызыԥсахуа аеҵәақәа ирымоуп ҭоурыхла ишьақәгылаз еиҳа иуадаҩу [[Обозначения переменных звёзд|адыргақәа рсистема]]. Баиер ила адырга рымамзар, ахьӡ роуеит алаҭын нбан хадеи урҭ ахьгылоу еҵәаџьааи раҳасабала, R инаркны (ҭагылазаашьақәак рҿы Q инаркны) аартра аԥҟарала. Анбан Z ашьҭахь ҩ-нбанк змоу адыргақәа шьҭанеиуеит: RR инаркны RZ аҟынӡа, анаҩс SS инаркны SZ аҟынӡа уҳәа, ZZ аҟынӡа. Анаҩс ицоит адыргақәа AA инаркны AZ аҟынӡа, BB инаркны BZ аҟынӡа уҳәа QQ инаркны QZ аҟынӡа, насгьы анбан J ахархәара амаӡам. Ари аҩыза азнеишьа иалнаршоит еҵәаџьаа зегьы рҿы 334 еҵәа рарбара, уи ашьҭахь урҭ аадырԥшуеит V335, V336 уҳәа убас иҵегьы. Убас еиԥш иҟоу ахьӡқәа иреиуоуп [[R Андромеды|R Андромеда]], [[RR Лиры|RR Алира]], V1500 Агьад; * аеҵәа ҿыцқәеи асуперҿыцқәеи, зҽызыԥсахуа аеҵәақәа ишрыҵанакуагьы, ирымоуп даҽа дыргатә системак. Аеҵәа ҿыцқәа ахьӡ роуеит иахьгәарҭаз еҵәаџьааи ашықәси рыла, иаҳҳәап, [[новая Лебедя 1975 года|1975 шықәсазтәи Агьад аҿыц]], аамҭакала зҽызыԥсахуа аеҵәақәа рсистемала ахьӡ (иара убри аҿыц иамоуп адырга V1500 Агьад). Асуперҿыцқәа арбоуп урҭ раартра ашықәс ала, раартра аишьҭагыларала: аԥхьатәқәа 26 арбоуп алаҭын нбан дуқәа A инаркны Z аҟынӡа, анаҩс aa инаркны az аҟынӡа, ba инаркны bz аҟынӡа уҳәа убас иҵегьы. Ари аҩыза адырга аҿырԥштәы — SN1997bs<ref>{{cite web|lang=|url=http://cbat.eps.harvard.edu/lists/Supernovae.html|title=List of Supernovae|author=|website=Central Bureau for Astronomical Telegrams|date=|publisher=|access-date=2020-10-26|archive-date=2020-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512190634/http://cbat.eps.harvard.edu/lists/Supernovae.html|url-status=live}}</ref>. == Аҭҵаара аҭоурых == === Ажәытәан аеҵәақәа рзы агәаанагара === Ауаа жәытәнатә аахыс ажәҩан иазхьаԥшуан, еиуеиԥшым аеҵәақәа ргәыԥқәа гәарҭон. [[Пещера Ласко|Ласко аҳаԥа]]ҿы иаарԥшу [[Плеяды (звёздное скопление)|Аплеиада]] [[Рассеянное звёздное скопление|иԥсаҟьоу аеҵәатә еизак]] ижәытәӡатәиу абахәтә сахьа ҳ. ҟ. XVIII—XV азқьышықәсақәа ирыҵаркуеит<ref>{{cite web|lang=|url=https://nplus1.ru/news/2016/05/16/Midnight-poem-date|title=Астрономы определили возраст древней поэмы по звездам|author=Екатерина Русакова|website=[[N+1]]|date=2016-05-16|publisher=|access-date=2020-10-27|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031035723/https://nplus1.ru/news/2016/05/16/Midnight-poem-date|url-status=live}}</ref>. Иахьанӡа иааит [[шумер|шумертәи]] аеҵәатә каталогқәа рҿы иарбоу еҵәаџьаақәак, ҳера II ашәышықәсазы [[Клавдий Птолемей|Птолемеи]] дзыхцәажәаз еҵәаџьаа 48 рахьтә 47 ианылеит [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] ишьақәнарӷәӷәаз 88 еҵәаџьаа рсиа<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astromyth.ru/Astronomy/BrieferHistory.htm|title=Кратчайшая история созвездий|author=|website=Астромиф|date=|publisher=|access-date=2020-10-27|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031021218/http://www.astromyth.ru/Astronomy/BrieferHistory.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1990155|автор=В. Г. Сурдин|статья=ЗВЁЗДНОЕ НЕ́БО|том=10|страницы=319—323|архив=https://web.archive.org/web/20201024175729/https://bigenc.ru/physics/text/1990155|архив дата=2020-10-24}}</ref>. Аеҵәа лашақәак ироуан рхатәы хьыӡқәа, иара убас еиуеиԥшым акультурақәа рҿы еиԥшымыз, — еиҳа аларҵәара роуит [[Арабы|араб]] хьыӡқәа<ref name=":13" />. [[Звёздное небо|Аеҵәа жәҩан]] ахархәаратә хықәкқәаг рзгьы рхы иадырхәон. [[Древний Египет|Ажәытәӡатәи Мысра]] ашықәс иалагамҭоуп ҳәа иԥхьаӡан [[Сириус]] раԥхьатәи [[Гелиакический восход|агелиактә мрагылара]] амш<ref name=":16">{{cite web|lang=|url=http://old.ihst.ru/aspirans/astronomyia.htm#_Toc100630709|title=История астрономии|author=|website=Институт истории естествознания и техники им. С. И. Вавилова|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629034610/http://old.ihst.ru/aspirans/astronomyia.htm#_Toc100630709|url-status=dead}}</ref>. ҳ. ҟ. ахԥатәи азқьышықәса инаркны иҟаз [[Минойская цивилизация|Миноитәи ацивилизациа]] амшынуаа аеҵәақәа [[Навигация|анавигациа]]зы рхархәашьа рдыруан<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/navigation/|title=Navigation|author=|website=[[National Geographic (журнал)|National Geographic]]|publisher=[[National Geographic Society]]|date=2011-01-21|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023184839/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/navigation/|url-status=live}}</ref>. === Аеҵәақәа иубарҭоу рпараметрқәа рыҭҵаара === Астрономиа аҿиара ду аиуит [[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]]. Усҟантәи аамҭазы еиҳа еицырдыруа [[Звёздный каталог Гиппарха|аеҵәақәа ркаталог]] [[Гиппарх]] еиқәиршәеит ҳ. ҟ. II ашәышықәсазы: уи иагәылан 850 еҵәа аклассқәа 6 рыла цырцыррала еихшаны — уинахыс ари аиҟәыҭхара ҳаамҭазтәи [[Звёздная величина|аеҵәатә шәагаақәа]] рсистема иаҩызахеит<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1177906|title=Звездная величина|author=|website=[[Астронет]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731140657/http://www.astronet.ru/db/msg/1177906|url-status=live}}</ref>. Гиппарх иара убасгьы раԥхьа ииашаны [[Переменная звезда|зҽызыԥсахуа аеҵәа]] зыԥшааз иакәын — ҳ. ҟ. 134 шықәса рзшәа [[Новая звезда|аеҵәа ҿыц]]<ref>{{cite web|lang=|url=http://conferences.phys.uoa.gr/jets2008/historical.html|title=Astronomy in Ancient Rhodes|author=Antonios D. Pinotsis|website=conferences.phys.uoa.gr|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2017-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907030222/http://conferences.phys.uoa.gr/jets2008/historical.html|url-status=live}}</ref>. Уи ашьҭахь астрономцәа иааиԥмырҟьаӡакәа иаадыртуан аеҵәа ҿыцқәеи [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәеи]]: [[Китайская цивилизация|Китаи]] ҳера X—XVII ашәышықәсақәа рыҩныҵҟа иԥшаан 12 еҵәа ҿыци асуперҿыцқәеи. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан [[Крабовидная туманность|Акраб наҟәыра]] зхылҿиааз 1054 шықәсазтәи асуперҿыц<ref name=":16" />. Аха егьырҭ ахкқәа змоу зҽызыԥсахуа аеҵәақәа раартра иалагеит акырӡа ихьшәаны: урҭ рахьтә раԥхьатәи — [[Мира (звезда)|Мира]] ауп, уи зҽызыԥсахуа шакәу 1609 шықәсазы [[Давид Фабрициус]] игәеиҭеит<ref name="sfn12" />. Убри аан дара аеҵәақәа ртәы здыруаз маҷын: хәҭакахьала, урҭ [[Коперниковская революция|Коперник иреволиуциа]] ашьҭахьгьы даара ихароу [[Сфера неподвижных звёзд|имқәацо аеҵәақәа рысфера]] аҟны иҟоуп ҳәа иԥхьаӡан — уи иацхрааит аеҵәақәа рҟынӡа акыр ахьыбжьаз, уи иахҟьаны урҭ реизыҟазаашьатә ҵысрақәа ҳәа акгьы узгәаҭомызт<ref>{{cite web|lang=|url=https://www.planetarium-moscow.ru/education/tsikl-lektsiy-zvezdnye-uroki/detail.php?ID=34323|title=Открытие Солнечной системы|author=|website=[[Московский планетарий]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20201106215933/https://www.planetarium-moscow.ru/education/tsikl-lektsiy-zvezdnye-uroki/detail.php?ID=34323|url-status=dead}}</ref>, ихараз аеҵәақәа [[Амра|Амра]] иаҩызаҵәҟьоуп ҳәа агәаанагарақәа еиҳа философиала ицәырҵуан, ишьақәгылон ауп. Раԥхьаӡакәны аеҵәақәа рҟынӡа абжьаӡара ахәшьара аҭара иҽазишәеит 1695 шықәсазы [[Христиан Гюйгенс|Христиан Гиуигенс]]: [[Сириус]] аҟынӡа абжьаӡара 0,5 [[Световой год|лашара шықәса]] иаҟарахеит, убри аан абжьаӡара фотометриала ахәшьара аиҭон. 1718 шықәсазы [[Эдмунд Галлей|Едмунд Галлеи]] иԥшааит [[Альдебаран]], Сириус, [[Арктур]] рхатәы ҵысрақәа. Иара убри аан астрономцәа аеҵәақәа [[Параллакс|рпараллаксқәа]] рыԥшаара рҽазыршәон, аха ашәагақәа риашара рызхомызт. Ус шакәызгьы арҭ аҽазышәарақәа егьырҭ аартрақәа ахылҿиааит: хәҭакахьала, 1802—1803 шықәсқәа рзы [[Уильям Гершель|Уилиам Гершель]] илшеит ҩбаны иҟоу аеҵәақәа жәпакы аоптикатә-ҩбатә еҵәақәа ракәымкәа афизикатә ҩбақәа шракәу ашьақәырӷәӷәара. Раԥхьаӡакәны аеҵәақәа рпараллакс 1818—1821 шықәсқәа рзы ҩ-еҵәак рзы ашәара илшеит [[Василий Яковлевич Струве|Васили Иаков-иԥа Струве]], урҭ руак азы — [[Альтаир]] азы — ашәагаа ҳаамҭазтәи аҵакы даара иазааигәахеит, Струве ихаҭа алҵшәа шиашаз агәра ганы дшыҟамызгьы. 1837 шықәсазы иара [[Вега]] апараллакс ишәеит, дук мырҵыкәа егьырҭ астрономцәа рылҵшәақәа ишьҭалеит<ref name=":16" />. === Аеҵәақәа рфизикатә ԥсабара аҭҵаара === Аиаша иацәыхаран аеҵәақәа рыԥсабарагьы агәаанагарақәа — уи аҭҵааразы раԥхьатәи шьаҿаны иҟалеит [[Спектрограф|акылааратә спектрограф]] аԥҵареи [[Спектральный анализ|аспектралтә анализ]] аҿиареи. [[Фраунгоферовы линии|Афраунгофертә цәаҳәақәа]] аартын 1815 шықәсазы, [[Исаак Ньютон|Исаак Ниутон]] Амра аспектр 1666 шықәсазгьы ишҭиҵаауазгьы. 1860-тәи ашықәсқәа рзы иалкаахахьан еиуеиԥшым аеҵәақәа, Амрагьы убрахь иналаҵаны, ратмосферақәа реилазаарақәа, иара убри аан [[Густав Кирхгоф]] иҳәеит иааиԥмырҟьаӡакәа аспектр ахьышьақәгылаша аеҵәақәа [[Фотосфера|рфотосферақәа]] рыҟазаара<ref name=":17" />. Аҵарауаа аанызкылоз даҽа зҵааран аеҵәақәа рымчхара ахыҵхырҭа: XIX, XX ашәышықәсақәа рҳәааҿы ирылаҵәаны иҟан аеҵәақәа лашоит, избанзар агравитациатә еиҵацалараан амчхара алырхуеит ҳәа аидеиа. Ари агипотеза проблемас иамаз, аԥхьаӡарақәа рыла, Амра азы ари аҩыза амеханизм {{E|7|0}} шықәсыла иазхар акәын, усҟан [[Геология|агеологиатә]] дыррақәа рыла Адгьыл ыҟеижьҭеи {{E|9|0}} ашықәсқәа иреиҵамкәа иҵуан. [[Радиоактивный распад|Арадиоактивра]] анаадырт ашьҭахь [[Джеймс Джинс|Џьеимс Џьинс]] [[Звёздный свет|аеҵәақәа рылашара]] иара ала аилыркаара иҽазишәеит, аха ари аидеиагьы Амра абас акраамҭа аԥсҭазаара азеиҭаҳәомызт; амчхара [[Аннигиляция|аннигилиациа]] абзоурала иалҵуеит ҳәа агипотеза иара итәын. Аҵыхәтәан, 1920 шықәсазы [[Артур Эддингтон|Артур Еддингтон]] иҳәеит [[водород|аӡри]] агәыцәқәа [[Гелий|агели]] агәыцәқәа рахь ианиасуа амчхара шалҵуа, уи аиҭакра шыҟалаҵәҟьоз ихаҿы ишааимгозгьы, аҵыхәтәаны уи агәаанагара иашахеит — 1930-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы иаартын аӡри агели ахь аиагара [[Протон-протонный цикл|апротон-протонтәи]] [[CNO-цикл|CNO-тәи]] рциклқәа. Аеҵәақәа рымчхара ахыҵхырҭа анышьақәыргылаха ашьҭахь иҿио иалагеит [[Эволюция звёзд|аеҵәатә еволиуциа]] атеориақәа, урҭ иалдыршеит иубо аеҵәақәа реиуеиԥшымзаареи [[Диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Герцшпрунг — Рассел рдиаграмма]]ҿы реихшареи реилыркаара<ref name=":16" />. == Акультураҿы == [[Афаил:Van_Gogh_-_Starry_Night_-_Google_Art_Project.jpg|мини|«Еҵәала иҩычоу аҵх»]] Еиуеиԥшым ажәларқәа иалыркаауан еиуеиԥшым [[Астеризм (астрономия)|астеризмқәеи]] [[Созвездие|еҵәаџьааи]], аха шамахамзар акультурақәа зегьы рҿы еҵәаџьаа рахь еиднакылон [[Большая Медведица|Амшә Ду]], [[Орион (созвездие)|Орион]], [[Плеяды (звёздное скопление)|Аплеиадақәа]] рыеҵәақәа. Лассы-лассы ажәҩан аҿы иубоз афигурақәа еиуеиԥшым ажәларқәа рмифқәеи рлегендақәеи зыҽрымардоз ахаҿсахьақәа, амаҭәарқәа, ма аԥстәқәа ирыдҳәалан. Ҳаамҭазтәи еҵәаџьаа жәпакы ҷыдала [[Ажәытәӡатәи Еллынтәыла амифологиа|ажәытә бырзен мифологиа]] ауп изыдҳәалоу<ref>{{Книга|ссылка=http://lib.kunstkamera.ru/rubrikator/02/978-5-88431-326-2|автор=[[Берёзкин, Юрий Евгеньевич|Берёзкин Ю. Е.]]|заглавие=Рождение звездного неба: представления о ночных светилах в исторической динамике.|ответственный=|год=2017|издание=|место=СПб.|издательство=МАЭ РАН|страницы=|страниц=316|isbn=978-5-88431-326-2|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031011120/http://lib.kunstkamera.ru/rubrikator/02/978-5-88431-326-2}}</ref><ref>{{cite web|lang=|url=http://www.ianridpath.com/startales/contents.html|title=Ian Ridpath’s Star Tales — Constellation Mythology and History|author=Ian Ridpath|website=|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025025129/http://ianridpath.com/startales/contents.html|url-status=live}}</ref>. [[Звёздное небо|Аеҵәа жәҩани]] уи аҟны иҟаз аеҵәақәеи заатәи ацивилизациақәа жәпакы рҿы нцәахаҵаратә ҵакқәаны ирыдыркылон — ари аидеиа [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]] ахы ыҵнахит, уантәи адунеи зегьы иалаҵәеит ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Иара убраҟа ицәырҵит [[астрология|астрологиа]]гьы, уи [[Новое время|аамҭа Ҿыц]] аҟынӡа [[Астрономиа|астрономиа]] иаҿыҵуамызт<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/nature-worship|title=Nature worship — Stars and constellations|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-31|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120090844/https://www.britannica.com/topic/nature-worship|url-status=live}}</ref><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/philosophy/text/1835991|автор=Г. Е. Куртик, А. И. Кобзев, В. Г. Лысенко|статья=АСТРОЛО́ГИЯ|том=2|страницы=404—408|архив=https://web.archive.org/web/20210128095708/https://bigenc.ru/philosophy/text/1835991|архив дата=2021-01-28}}</ref>. Аеҵәа жәҩан аԥшра рныԥшуеит еиҳа ҳаамҭа иақәшәо акультура арҿиамҭақәа рҿгьы. Ҿырԥштәыс иааҳгозар, [[Ноктюрн (живопись)|ноктиурн]] — уахынлатәи асценақәа, ҷыдала уахынлатәи ажәҩан асахьа злоу аҿыханҵа астиль ауп: ари ажанр аҿы зегь реиҳа еицырдыруа асахьақәа ируакуп [[Ван Гог, Винсент|Винсент ван Гог]] «[[Звёздная ночь|Еҵәала иҩычоу аҵх]]». Иара убас аеҵәақәа ирызкуп еиуеиԥшым [[Художественная литература|асахьаркыратә литература]] арҿиамҭақәа, [[Научная фантастика|аҭҵаарадырратә фантастика]]ҿы лассы-лассы ирыхәаԥшуеит иалкаау аеҵәақәа, ма аеҵәатә системақәа<ref name=":19">{{Статья|ссылка=https://doi.org/10.1007/978-90-481-9748-4_16|автор=Varadaraja Venkata Raman|заглавие=Impact of Stars on Human Culture|год=2011|ответственный=Anna-Teresa Tymieniecka, Attila Grandpierre|язык=en|место=Dordrecht|издание=Astronomy and Civilization in the New Enlightenment: Passions of the Skies|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer Netherlands]]|страницы=151—165|isbn=978-90-481-9748-4|doi=10.1007/978-90-481-9748-4_16}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.artsy.net/article/artsy-editorial-artists-made-night-sky-muse|title=From Van Gogh to Vija Celmins, These Artists Have Made the Night Sky Their Muse|author=Alina Cohen|website=Artsy|date=2018-06-07|access-date=2021-01-03|archive-date=2021-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516063556/https://www.artsy.net/article/artsy-editorial-artists-made-night-sky-muse|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.tor.com/2018/07/23/classic-sci-fi-star-systems-keep-getting-ruined-by-science/|title=Classic Sci-Fi Star Systems Keep Getting Ruined by Science|author=James Davis Nicoll|website=Tor.com|date=2018-07-23|publisher=|access-date=2021-01-03|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125231834/https://www.tor.com/2018/07/23/classic-sci-fi-star-systems-keep-getting-ruined-by-science/|url-status=live}}</ref>. Лассы-лассы аеҵәақәа еиҳа асимволтә ҵакы аҭаны ирыхәаԥшуеит: еиуеиԥшым абызшәақәа рҿы ажәа «аеҵәа» еиҭарго аҵакқәа рацәаны иамоуп. Аеҵәа асхематикатә сахьа уԥылоит 40 инареиҳаны атәылақәа рбираҟқәа рҿы, урҭ рӷьырак [[ислам|ԥсылмантә]]қәоуп: ари адинхаҵараҿы [[звезда и полумесяц|аеҵәеи амзаҿеи]] аҭынчреи аԥсҭазаареи ирсимволуп. Аеҵәақәа егьырҭ адинхаҵарақәа рҿгьы ароль ду нарыгӡоит: иаҳҳәап, [[Ақьырсианра|ақьырсианра]]ҿы инарҭбааны ирдыруеит [[Вифлеемская звезда|Вифлеемтәи аеҵәа]] иазку асиужет<ref name=":19" />. == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * {{Книга|ref=Кононович, Мороз|автор=Кононович Э. В., [[Мороз, Василий Иванович|Мороз В. И.]]|заглавие=Общий курс астрономии|ответственный=|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=М.|издательство=Едиториал УРСС|страницы=|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}} * {{Книга|ref=Сурдин|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|заглавие=Астрономия: век XXI|ответственный=|год=2015|издание=3-е изд|место=М.|издательство=Век 2|страницы=|страниц=608|isbn=978-5-85099-193-7}} * ''[[Шкловский, Иосиф Самуилович|Шкловский И. С.]]'' [http://telescop-optic.ucoz.ru/Stars_Shklov.pdf Звезды: их рождение, жизнь и смерть] — 3-е изд., перераб. — М.: Наука, 1984. — 384 с. * ''[[Шкловский, Иосиф Самуилович|Шкловский И. С.]]'' [http://nuclphys.sinp.msu.ru/books/pop/%D0%A8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.pdf Вселенная, жизнь, разум.] — 6-е изд., доп.— М.: Наука, 1987. — 320 с. * {{Книга|ref=Fundamental Astronomy|ссылка=https://books.google.ru/books?id=DjeVdb0sLEAC&hl=ru|автор=Karttunen H., Kroger P., Oja H., Poutanen M., Donner K. J.|заглавие=Fundamental Astronomy|ответственный=|год=2007|издание=5th Edition|место=Berlin|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|страницы=|allpages=510|isbn=978-3-540-34143-7}} == Азхьарԥшқәа == * {{cite web |last= Kaler |first= James. |title= Portraits of Stars and their Constellations |publisher= University of Illinois |url= http://stars.astro.illinois.edu/sow/sow.html |access-date= 2010-08-20}} * {{cite web |author= Prialnick, Dina; Wood, Kenneth; Bjorkman, Jon; Whitney, Barbara; Wolff, Michael; Gray, David; Mihalas, Dimitri |title= Stars: Stellar Atmospheres, Structure, & Evolution |date= 2001 |publisher= University of St. Andrews |url= http://www-star.st-and.ac.uk/~kw25/teaching/stars/stars.html |access-date= 2010-08-20 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110515133235/http://www-star.st-and.ac.uk/~kw25/teaching/stars/stars.html |archive-date= 2011-05-15}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:еҵәа}} [[Акатегориа:Аеҵәақәа| ]] [[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа рыхкқәа]] [[Акатегориа:Астрофизика]] [[Акатегориа:Аеҵәатә астрономиа]] [[Акатегориа:Астрономтә еилкаарақәа]] [[Акатегориа:Алашара ахыҵхырҭақәа]] 1rh10pz3s42r53u342itmwf5qmrlpi1 Рамсес II 0 57940 176583 176312 2026-11-07T23:57:08Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 176583 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аҳ |атитул = Мысра [[Фараон|афараон]] |амаҵура = Мысра [[Фараон|афараон]] |ахьӡ = Рамсес II |адинастиа = [[XIX династия|XIX адинастиа]] |афото = Luxor temple24.JPG |афото ахҵара = [[Луксорский храм|Луксортәи]] аныҳәарҭаҿы иҟоу Рамсес II истатуиа ахы. Мысра |анапхгара = * 1304—1237 (67 шықәса) — [[Редфорд, Дональд|Д. Редфорд]] излаиҳәо ала * 1294—1227 (67 шықәса) — A.H.Gardiner излаиҳәо ала * 1292—1225 (67 шықәса) — J.R.Baines излаиҳәо ала * 1290—1224 (66 шықәса) — Е. Хорнунг, D.Arnold, A.Eggebrecht изларҳәо ала * 1290—1223 (67 шықәса) — Р. Паркер, J.Kinnaer изларҳәо ала * 1279—1213 (66 шықәса) — И. фон [[Бекерат, Юрген фон|Бекерат]], K. A. Китчен, [[Краусс, Рольф|Р. Краусс]], [[Хельк, Вольфганг|В. Хельк]], J.Malek, F.Maruéjol, S.Quirke, Т. Шнайдеру, I.Shaw, [[Ситек, Дариуш|Д. Ситеку]], P.Vernus, J.Yoyotte изларҳәо ала * 1279—1212 (67 шықәса) — Е. Ф. Вент, P.A.Clayton, A.M.Dodson, N.Grimal, [[Пиччоне, Питер|П. Пиччон]] изларҳәо ала |аб = [[Сети I]] |ан = [[Туя (XIX династия)|Туиа]] |аҳәса = * 1) [[Нефертари Меренмут]] * 2) [[Меритамон]] * 3) [[Иситнофрет]] * 4) [[Бент-Анат]] * 5) [[Небеттави]] * 6) [[Хенутмира]] * 7) [[Маатхорнефрура]] |ахәыҷқәа = '''аԥацәа:''' [[Амонхерхопшеф]], [[Хаэмуас|Хаемуас]], [[Мернептах]] |аԥсыжра аҭыԥ = [[KV7]] (Аҳцәа рырха) |аԥхьа иҟаз = [[Сети I]] |аҭынха = [[Мернептах]] }} '''Рамсес Ду II''' ''(иара убасгьы — Рамзес II)'' Ажәытәтәи Мысра [[XIX династия|XIX-тәи адинастиа]] иаҵанакуаз [[фараон|фараонын]], инықәырԥшны излаҳдыруала аҳра иуан ҳера ҟалаанӡа [[1279 год до н. э.|1279]]–[[1213 год до н. э.|1213]] шықәсқәа рзы («иаазыркьаҿу» ҳәа изышьҭоу ассириа-мысратәи аамҭеишьҭагыла инақәыршәаны). Ажәытәтәи Мысра инарылукааша афараонцәа дыруаӡәкын. Иара ихаан Мысраҿыцтәи аҳра амчра еизҳаит, иӷәӷәахеит. [[Сети I]] Аҳкәажә [[Туя (XIX династия)|Туиеи]] рԥа иакәын. Иара ԥыжәарала ианаршьон аҳаҭыртә хьӡы А-нахту, даҽакала иуҳәозар, ''«Аиааирагаҩ»''. Абаҟақәеи амсырқьаадышқәеи рыҟны лассы-лассы ихьӡ ҳәоуп Сесу ма Сессу ҳәа. Ус ажәлар рыҟны иарҳәон. Ҳәарада, ари [[Манефон]] иҳәамҭақәа рҿы анаҩстәи ала иаҳԥыло хьӡуп: ''«Сетозис, даҽакала Рамезес ҳәа изыхьӡу»''. Аеллинцәа рҿы ари ахьӡ алегендатә ҳәамҭақәа изларҳәо ала, адунеи зегьы иахыҵәаз аиааирагаҩ – афырхаҵа [[Сезострис]] ахь ииасит. Мысреи [[Нубия|Нубиеи]] ирацәоуп еиуеиԥшымкәа еиқәханы иҟоу ибаҟақәа. 15 еибашьра мҩаԥигеит. Урҭ еилгеит Мысра аиааирала ([[Битва при Кадеше|Кадештәи]] аибашьра аламҵакәа). Ақалақь [[Пер-Рамсес]] ашьаҭаркҩы ҳәа дыԥхьаӡоуп. == Аҳра алагамҭа == [[Афаил:Egypte louvre 124 enfant.jpg|thumb|Рамсес II ихаҿсахьа, дхәыҷны, ақәыԥшра ахцәырҳәы иманы, [[Лувр]]]] === Аҳ итәарҭахь анеира === Рамсес II аҳра дахагылеит [[шему|Шему]] (даҽакала иуҳәозар, Аарҩараамҭа) асезон ахԥатәи амза 27-тәи амш аҽны. Уи аамҭазы аҳ қәыԥш ҩажәаҟа шықәса ихыҵуан. Рамсес II ихьӡ зху абаҟақәеи адокументқәеи шырацәоугьы, 66 шықәса инареиҳаны иныҟәигаз аҳра аҭоурых атәы ахыҵхырҭақәа рҿы иаҳԥылоит ирацәамкәа. Иаҳра ашықәсқәа зегьы рыӡбахә зҳәо адокументқәа шыҟоугьы, урҭ еиуеиԥшӡам: адинтә ҟазшьа змоу абаҟақәа инадыркны, Деир ел-Мединатәи ацхаҭрақәа рҟынӡа. === Нубиааи ливиааи раиааира === Уаанӡа еснагь ишыҟаз аиԥш, афараонцәа рыԥсахра инамаданы, рнапаҵаҟа иҟоу ажәларқәа ирҭаххар алшон еибашьрала ақәгылара. Рамсес иаҳра раԥхьатәи амзқәа рыҟнытә еиқәханы иҟоуп асахьа. Уаҟа афараон изнаргоит [[ханаан|ханаантәи]] атҟәацәа. Аха урҭ ахҭысқәа реиҳа иуадаҩын [[Нубия|Нубиа]] иҟалаз ақәгылара ахәаҽра. Уи аус афараон хаҭала далахәын. Абасала атәыла зегьы ирҭынчит. Ари аибашьраан, ауаа маҷны иахьынхо [[Ирам|Ирем]] атәылаҿацә иахьаҵанакуа мацара иршьит 7-нызқьҩык ауааԥсыра. Нубиа иҟаз Рамсес иҭыԥбаҩ илиршеит иаҳ амчра аниоу раԥхьатәи амзақәа рзы амал рацәаны аизгара, уи азы Рамсес дизбзиахеит, аҳамҭақәа ианеишьеит. Иҟалап, аҳраура напы анаиркы алагамҭазҵәҟьа, Рамсес ливиаагьы дырҿагылазар. Ишыҟазаалакгьы, мраҭашәаратәи игәылацәа дшыриааиз атәы зҳәо, иаҳраура раԥхьатәи амзқәа рахь иаҵанакуа асахьа еиқәырханы иҟоуп. === Шерданаа рхырҵәара === Иаҳра 2-тәи ашықәс иахымгакәа Рамсес дыриаит «амшынжәларқәа» ируаку ҳәа иԥхьаӡаз [[шерданы|шерданаа]] (анаҩс дара роуп ҳәа иԥхьаӡоуп адгьылбжьаха [[Сардиния|Сардиниа]] иқәынхаз). Мысратәи аҩырақәа рҿы иануп аӷа иӷбақәа рыӡбахәи, урҭ шыцәаз рхырҵәареи атәы. Абри ала ҳара иаҳҳәар ҳалшоит арҭ ахҭысқәа мҩаԥысуан амшын аҿы, мамзаргьы Нил аӡиас иаҵанакуа ҭыԥк аҿы ҳәа. Иара убасгьы еилаҳкаауеит ҟазшьала иӷьеҩыз шерданаа ианақәымгәыӷуаз ишрықәлаз. Итҟәаны иргаз шерданаа Мысратәи ар иахырԥхьаӡалеит. Анаҩстәи асахьақәа рҿы иаҳбоит урҭ Шьамтәылеи [[Палестина (историческая область)|Палестинеи]] Рамсес иеибашьцәа раԥхьа игыланы ишықәԥоз<ref>{{cite web|url=http://www.eclectichistorian.net/Griffzungenschwert|title=The Naue Type II Sword|access-date=2008-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080720183900/http://www.eclectichistorian.net/Griffzungenschwert/|archive-date=2008-07-20|url-status=dead}}</ref>. === Аҩныҵҟатәи аусқәа рҿы ақәҿиарақәа === Еиуеиԥшым аихьӡарақәа ааирԥшит атәыла аҩныҵҟатәи аусқәа рҿгьы. Рамсес иаҳра актәи ашықәс абҵарамзазы, [[Амон]] актәи аныхаԥааҩы иҭыԥ анҭацәы, иара ибзианы изыҟаз, уаанӡа анцәахәы [[Онурис]] (Ан-Хара) актәи аныхаԥааҩы ҳәа иҟаз Небуненеф уи амаҵура дазикит. Рамсес иаҳра ахԥатәи ашықәс азы, Вади Алаки ахьыҵхырҭаҿы 6-метрак адгьыл аҵаҟа ирыԥшааит изыргәаҟуаз аӡы. Уи ахьы аҵхра иаҳагьы иармариеит. == Ахьӡ == {{Иҵәаху аидкыла алагамҭа|title = Рамсес II ихьӡқәа<ref>''[[Бекерат, Юрген фон|Von Beckerath J.]]'' Handbuch der ägyptischen Königsnamen (нем.). — S. 152—177.</ref>|titlebgcolor = #FFE39B}} {| style="border: 1px solid DarkGray; border-collapse: collapse; width: 100%" |- style="background: #FFE39B; text-align: center" | colspan="2" | '''Ахьӡ ахкы''' | style="border-left: 1px solid DarkGray; border-right: 1px solid DarkGray" colspan="2" | '''Аиероглифтә ҩыра''' | '''Атранслитерациа — аурыс бжьы ахаҵара — Аиҭага''' |- style="border-bottom: 1px solid DarkGray; border-top: 1px solid DarkGray" | colspan="5" style="background: #FFFFFF; border-right:1px solid #FFFFFF; border-left:1px solid #FFFFFF; height:6px" | |- | rowspan="28" style="text-align: center; border-right:1px solid #FFFFFF" | '''«Ахортә хьӡы»'''<br>(ахор еиԥш) | rowspan="28" style="border-right:1px solid DarkGray" | <hiero>G5</hiero> | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-C10-U6</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt mrj-Mȝˁt'' - ка-нахт мери-Маат —<br>''«Аиаша бзиа избо ацә ӷәӷәа»'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-Aa11:X1-C10-N36</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-C177</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-C10-U6-V30:W4-Z3-W19-X1:I9:Z1:I9-Q3:X1-V28-C18C</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt mrj-Mȝˁt nb-ḥȝbw-sd-mj-jt.f-Ptḥ-Tȝṯnn'' —<br>''«Аиаша бзиа иабо ацә ӷәӷәа, [[хеб-сед]] аныҳәақәа реиҳабы, иаб Птах иеиԥшу»'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-C2-U6</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt mrj-Rˁ'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-C2-Q3:X1-Q3:X1-Z9:D40-N25:X1*Z1:V30-T28-S33*S33:I9</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt mrj-Rˁ ptpt-ḫȝst-nb(t)-ḫr-ṯbwj.f'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-V28-D36:Z4-D2-C10</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt ḥˁj-ḥr-Mȝˁt'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-S29-N29-A28-R19-X1:O49</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt sqȝj-Wȝst'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-S42-F9*F9:D40</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt sḫm-pḥtj'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-F12-S29-F9:F9</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt wsr-pḥtj'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-G36:F9*F9</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt wr-pḥtj'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-X1:U15-H8:Z1</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt zȝ-Jtm'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-D34-D2:Z1-F23:I9</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt ˁḥȝ-ḥr-ḫpš.f'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-G36:D21-n*xt-Z2:D40-D34-D2-F23:I9</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt wr-nḫtw ˁḥȝ-ḥr-ḫpš.f'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-O29V-M23:X1-M17*M17:Z2</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt ˁȝ-nsyt'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-O29:F7*X1:Z2</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt ˁȝ-šfjt'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-U39-C10</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt wṯz-Mȝˁt'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-F12-T16</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt wsr-ḫpš'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-M44-F16:F16</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt spd-ˁbwj'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-N29-A28-S1</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt qȝj-ḥḏt'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-V28-A24-N17:V30</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt ḥwj-tȝ-nb'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-S24:O34:D40-N19:N21*N21</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt ṯz-tȝwj'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-mn: n:Y1-F34:Z1-S42-F9*F9:X1*X1:D40</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt mn-jb sḫm-pḥtj'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-G36:D21-W4:Z2-N36:N19:N21*N21</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt wr ḥȝbw-sd mrj-tȝwj'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-S29-D46:N21*Z9:D40-S22:X1*X1-G4</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt sḏ-Sṯtjw'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-N35:N5:Z1-:A40-S29-D46:N21*Z9:D40-S22-X1-G4-Z2ss::</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-nḫt n-Rˁ sḏ-Sṯtjw'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>E1:D40-E1:N35-S38-S38-S38-C2</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''kȝ-n-ḥqȝw'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>G36:D21-W4-Z1:TWO-W19-C18C </hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wr-ḥȝbw(-sd)-mj-Tȝtnn'' |- style="border-bottom: 1px solid DarkGray; border-top: 1px solid DarkGray" | colspan="5" style="background: #FFFFFF; border-right:1px solid #FFFFFF; border-left:1px solid #FFFFFF; height:6px" | |- | rowspan="9" style="text-align: center; border-right:1px solid #FFFFFF" | '''«Небти ахьӡ»'''<br>(ҩбаны иҟоу агәыргьынқәа Реиҳабы иеиԥш) | rowspan="9" style="border-right:1px solid DarkGray" | <hiero>G16</hiero> | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>G20-V31:I6-X1:O49-G45-I9:Z7:D40-N25:X1*Z2ss</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style= "border-bottom:1px solid DarkGray" | ''mk-Kmt wˁf.-ḫȝswt'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>Aa15:D36:V31-I6:X1*O49-G45-I9:D40-N25:X1*Z2ss-C2-F31-S29-R8A-W11:D21-U17:Y1-N19:N21*N21</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style= "border-bottom:1px solid DarkGray" | ''mk-Kmt wˁf.-ḫȝswt Rˁ-msj-nṯrw grg-tȝwj'' — ''атәымтәылақәа зҭынхаз Мысра ауаҩы гәымшәа, анцәахәқәа рхылҵшьҭра, ҩ-дгьылк рахь аԥҟара назгаз'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>S29-O43B:Q3-A53-R8-X1:D21:Z4-Y1:N35-L1:D21-A40</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style= "border-bottom:1px solid DarkGray" | ''šzp-nṯrj-n-Ḫprj'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>G36:D21-F7:X1-G20-V31:I6-X1:O49............</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style= "border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wr-šfjt mk-Kmt'' — <br>уер-шефит-мек-Кемет —<br>''«Ҳаҭыр зқәу Мысра ахьчаҩ»'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>S29-Y5:N35:Aa1*U22-Y5:N35:W24*W24*W24-Aa15:O45*X1-M24-N35:X1:I9-M17-Y5:N35:D37-M23-G43-D2-X1:W11*O1:I9</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style= "border-bottom:1px solid DarkGray" | ''smnḫ-mnw-m-Jpt-rsj(t)-n-jt.f-Jmn-dj-sw-ḥr-nst.f'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>V71-:Z4-A28-Y1V-D2:Z1-Aa11:X1-C10-W19-N27:X1*Z4-O1:O1</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style= "border-bottom:1px solid DarkGray" | ''ḥˁj-ḥr-Mȝˁt-mj-ȝḫtj'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>D34-D40:N35-C11-Z1:Z2-E22-S42-G17-F34::</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style= "border-bottom:1px solid DarkGray" | ''ˁḥȝ-n-ḥḥw mȝj-sḫm-jb'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>D34-D40:D2*Z1-F23:D40:I9-Aa15:D36:V31-A12*Z3:I9</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style= "border-bottom:1px solid DarkGray" | ''ˁḥȝ-ḥr-ḫpš.f mk-mšˁw.f'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>S29-Aa1:A15:D40-F22:D54-M23-W25-N35:F22-Z7*Z4:N17</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style= "border-bottom:1px solid DarkGray" | ''sḫr-pḥw-sw jnj-pḥwj-tȝ'' |-style="border-bottom: 1px solid DarkGray; border-top: 1px solid DarkGray" | colspan="5" style="background: #FFFFFF; border-right:1px solid #FFFFFF; border-left:1px solid #FFFFFF; height:6px" | |- | rowspan="10" style="text-align: center; border-right:1px solid #FFFFFF" | '''«Ахьтәы хьӡы»'''<br>(Ахьтәы хор еиԥш) | rowspan="10" style="border-right:1px solid DarkGray" | <hiero>G8</hiero> | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>F12-S29-M4-M4-M4-O29:D40:Z2</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wsr-rnpwt ˁȝ-nḫtw'' —<br>''«Шықәсыла иӷәӷәоу, аиааирақәа рыла идуу»'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>F12-S29-M4:I8:N33-M4:I8:N33-M4:I8:N33-O29:D36:Y1-n*xt-G45-Z3</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>O29:F23-U6-M17-M17-N19:N21*N21</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''ˁȝ-ḫpš mry-tȝwj'' — аa-хепеш мери-тауи —<br>''«Аҩ-тәылак рҿы ахаԥшьгара злоу, бзиа ирбо»'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>F12-F23:N36-N19:N21*N21</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wsr-ḫpš mrj-tȝwj'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>S42-W19-Z11-R19-A40</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wḫȝ-mj-jmj-Wȝst'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>V28-V28-Z4:D54-:X1-G25-Aa1:Z2ss-S3-F31-S29-S29</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''ḥḥ-ȝḫwt-n-msj-sw'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>S42-Aa15:D40-F23-D46:D21:D40-T10:X1*Z2ss-Z2ss:Z2ss</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''sḫm-ḫpš dr-pḏt-9'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>G36:D21-N35:M3-:X1-G45-Aa1:Z2ss-D2:Z1-N25:V30:X1</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wr-nḫtw-ḥr-ḫȝst-nbt'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>G36:D21-I9:F40*X1:Z7*Z2-S42-F9*F9:D40</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wr-fȝw sḫm-pḥtj'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>G45-I9:Z7:D40-N25:X1*Z2ss-D46:D21:D40-D58-N37:X1*Z7-A14:Z2</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wˁf.-ḫȝswt dr-bšṯw'' |- style="border-bottom: 1px solid DarkGray; border-top: 1px solid DarkGray" | colspan="5" style="background: #FFFFFF; border-right:1px solid #FFFFFF; border-left:1px solid #FFFFFF; height:6px" | |- | rowspan="15" style="text-align: center; border-right:1px solid #FFFFFF" | '''«Аҳ итәарҭатә хьӡы»'''<br>(Хыхьтәии Ҵаҟатәии Мысра аҳ иеиԥш) | rowspan="15" style="border-right:1px solid DarkGray" | <hiero>nswt*bity</hiero> | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-F12-C10-O34</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | '' wsr-Mȝˁt-Rˁ'' — усер-маат-[[Ра]] —<br>''«Ра аиашарала иӷәӷәоу»'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-F12-S29-C10</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-C177-O34</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-C178</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-C178-N5*X1:D17</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wsr-Mȝˁt-Rˁ tjt-Rˁ'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-C178-S38-R19</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wsr-Mȝˁt-Rˁ ḥqȝ-Wȝst'' — усер-маат-Ра хека-Уасет —<br>''«Ра аиашарала иӷәӷәоу, Фивы анапхгаҩы»'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-C178-N5:F44</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wsr-Mȝˁt-Rˁ jwˁ-Rˁ'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-C178-N5*Z1:U7</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wsr-Mȝˁt-Rˁ mrj-Rˁ'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-F12-C10-U21:N35-N5::</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wsr-Mȝˁt-Rˁ stp.n-Rˁ'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-F12-H6-U21:Z1*N5:N35</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>Ca1-N5-F12-U5:D40-X1-H6-N5:U21-:N35-Ca2</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-F12-C10-V30:F23</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wsr-Mȝˁt-Rˁ nb-ḫpš'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-F12-C10-O34:V30-F23</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-F12-C10-U21:N35-N5::-F9:X1*Z4-C2-W19</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wsr-Mȝˁt-Rˁ stp.n-Rˁ pḥtj-mj-Mnṯw'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>C59A-U21:N35-N5::</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wsr-Mȝˁt-Rˁ'' |- style="border-bottom: 1px solid DarkGray; border-top: 1px solid DarkGray" | colspan="5" style="background: #FFFFFF; border-right:1px solid #FFFFFF; border-left:1px solid #FFFFFF; height:6px" | |- | rowspan="20" style="text-align: center; border-right:1px solid #FFFFFF" | '''«Ахатәы хьӡы»'''<br>([[Ра]] аԥа иаҳасабала) | rowspan="20" style="border-right:1px solid DarkGray" | <hiero>G39-N5::</hiero> | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>C59-C12I-N36:F31s*S29s*S29s</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''Rˁ-msj-sw mrj-Jmn'' — [[Ра]]-меси-су мери-[[Амон]] —<br>''Ра иахылҵыз, Амон бзиа иабо'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>M17-Y5:N35:N36-N5:Z1-F31-S29-M23</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>M17-Y5:N35:N36-C2-F31-S29-M23</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-M17-Y5:N35:U7-F31-S29-M23</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-C12-F31-S29-S29-U6</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>M17-Y5:N35:N36-C2-F31s*S29s:O34</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>N5-M17-Y5:N35:N36-F31-S29-S29</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>U6-C12-C2-F31-S29-M23</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>M17-Y5:N35:N36-C2-F31-O34:O34</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>C12-C2-N36-F31-S29-M23</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>Ca1-N5-F31-S29-M23-:Z7-U6-M17-Y5:N35-G7-Ca2</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>C12-C2-N36-F31s:O34-S38-R8-O28</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''Rˁ-msj-sw mrj-Jmn nṯr-ḥqȝ-Jwnw'' — [[Ра]]-меси-су мери-[[Амон]] нетер-хека-Иуну—<br>''Ра иахылҵыз, Амон бзиа иабо, [[Гелиополь (Древний Египет)|Гелиополь]] инцәатәу анапхгаҩы'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>C12-C2-N36-F31-R8-S38-O28-O34:O34</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>Ca1-N5-F31-S29-M23-:Z7-U6-M17-Y5:N35-G7-R8-S38-:N29-G7-O28-Z1-Ca2</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <small>иаԥхьанеиуа иеиԥшуп</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>C12-C2-N36-F31-S29-M23-U7:D21:X1*Z4-W19-C98B</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''Rˁ-msj-sw mrj-Jmn mrwtj-mj-Jtm'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>U6-C12-C2-F31-S29-M23-G36-Y5:W24*W24*W24</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''Rˁ-msj-sw mrj-Jmn wr-mnw'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | {{Hiero/картуш| <hiero>C12H:N36-N5:Z1-F31s*S29s:O34</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''Rˁ-msj-sw mrj-Jmn'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>Ca1-S29-S29-:Z4-M23-:Z7-U6-M17-Y5:N35-G7-Ca2</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''ss(j)-sw mrj-Jmn'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>Ca1-S29-S29-:X1-M23-:Z7-Ca2</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''ss-sw'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | <hiero>Ca1-S29-:X1-M23-:Z7-Ca2</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''s-sw'' |- |} {{Иҵәаху аидкыла алгамҭа}} [[Диодор Сицилийский|Диодор Сицилиатәи]] Рамсес II '''Осимандии''' (ажәытә бырз. бызшәала Ὀσυμανδύας) ҳәа ихьӡ иҳәоит. Уи ахыршлоуп Рамсес иаҳратә хьӡы Усер-маат-Ра (мамзаргьы «Uashmuariya», асемитцәа рҿы ишырыҩуаз аиԥш)<ref>{{Cite web|url=http://simposium.ru/ru/node/9859#_ftnref13|title=1.42-68. Египет: первые цари {{!}} Симпосий Συμπόσιον|publisher=simposium.ru|lang=ru|access-date=2018-04-25|archive-date=2015-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150920202225/http://simposium.ru/ru/node/9859#_ftnref13|url-status=live}}</ref>. == Хеттааи дареи реибашьра == === Актәи аныҟәара === Абасала аҳәынҭқарра рӷәӷәаны, Рамсес [[хетты|хеттаа]] драбашьырц аҽазыҟаҵара далагеит. Рамсес иаҳра ахәбатәи ашықәс азы имҩаԥысуаз Кадештәи аибашьрала ихыркәшахаз акампаниа Рамсес «аҩбатәи аекспедициа» ҳәа дашьҭан, уи инықәырԥшны иҳаилнаркаауеит 4-тәи ашықәс азы [[Бейрут|Беирут]] аҟнытә аҩадахьы Нахр-ель-Келб иқәдыргылаз астела зызку, актәи акампаниа агәаларшәара акәзар ҟалап ҳәа. Атекст зегьы ыӡит ҳҳәар ҳалшоит, аха атҟәаҩы дзаԥцаны иааиуа аҳ иахь знапы зырххо [[Ра-Хорахти]] исахьа иҳанаҳәоит аибашьра иадҳәалоу хҭыск шыҟаз. Ҳгәаанагарала, иаҳра 4-тәи ашықәс азы [[Палестина (историческая область)|Палестинеи]] [[Финикия|Финикиеи]] ирыҵаркуа агаҿа инапаҵаҟахь иааигаразы Рамсес раԥхьаӡа акәны дақәлеит Ԥхьаҟатәи Азиа. Уи аҭахын анаҩс Хеттаа қәҿиарала драбашьразы. Аныҟәара аҳәаақәа ирҭагӡаны Рамсес игеит ақалақь [[Бейрут|Берит]], днаӡеит агәаларшәагатә стела ахьаанижьыз аӡиас Елевтерос (Ель-Кебира, «Алаӡиас») аҟынӡа. Нахр-ель-Келб [[амурру]] аимшьҭрақәа ахьықәынхоз шаҳаҭра ауеит аҳ Амурр [[Бентешина|Бентешин]] мысраа рнапаҵаҟа дшыҟаз. Еиҳараӡакгьы уи зыхҟьаз хеттаа рқәыларақәа рхыԥхьаӡара иахьацлаз акәзар ҟалап, избанзар мысраа рыҟазаара изеиԥшразаалак иалнаршон аҭышәынтәалара. Убри ахҭыс иахҟьаны Рамсес II хеттаа раҳ [[Муваталли II]] аибашьра рыбжьалеит. Ари атәы бзианы иаҳбоит Бентишин иԥа [[Шаушкамува|Шаушкамувеи]] Муваталли иԥа [[Тудхалия IV|Тудхалиа]] IV рнапы зҵарҩыз аиқәшаҳаҭра атекст аҟнытә. === Кадештәи аибашьра === ==== Мысратәи ар ==== Иаҳра 5-тәи ашықәс ааԥынразы Рамсес 20-нызқьҩык инареиҳаны иҟаз ар еизганы, аҳәааҿы игылаз абаа Чилу аҟнытә аҩбатәи акампаниа хациркит. Ианықәҵ амш инаркны 29 мшы рышьҭахь, [[Амон]], [[Ра]], [[Птах]], [[Сет (мифология)|Сет]] рыхьӡқәа зхыз, 5-нызқьҩык рҟынӡа аибашьцәа злаз рырхәҭақәа ԥшьба [[Кадеш]] ақалақь аҟынӡа знык ала иахьнеишаз ҭыԥк аҿы ар ргыларҭа еиҿыркааит. Ханаан бызшәала «афеирымцәа» («неарим») ҳәа изышьҭаз, инарылукааша аибашьцәа рыла афараон еиҿикааз агәыԥқәа руак амшын аԥшаҳәа иаваршәны идәықәырҵеит. Урҭ дҵас ирыман Кадеш иахьаҵанакуа егьырҭ архәҭақәеи дареи реиԥылара. Адырҩаҽны, шьыжьымҭан, зықьҩыла ишьақәгылаз мысраа рыр Шабтун (анаҩс ауриацәа [[Рибла]] ҳәа изышьҭаз) аҟны [[Эль-Аси|Оронт]] ируа иалагеит. Мысраа рыр агыларҭахь иаарышьҭыз аԥшыхәцәа мцны игәарарҵеит ахеттцәа аҩадаҟа ихараны, [[Халеб|Халебҟа]] ихьаҵит ҳәа. Рамсес аӡы ирыз архәҭа заҵәык («Амион») иманы, егьырҭ дырзымԥшкәа Кадешҟа ддәықәлеит. ==== Хеттаа рыр ==== Аҩадахьы, [[Оронт (река)|Оронти]] уи армарахьтәи аӡымахәҭеи ахьеилало аҭыԥ хәыҷ аҟны еиҿартәан Кадеш аҭӡқәеи абааи. Аӡнырцә акаршәраҿы, абааҟнытә аҩада-мрагыларахь, ақалақь иаҵәахуан ианаҭаххо аибашьразы ақәгылара иазыхиаз Хеттаа раҳра аибашьцәеи урҭ рҩызцәеи. Мысратәи ахыҵхырҭақәа излаарыцҳауала, хеттәи ар ирыман хҩык-хҩык аибашьцәа зықәтәаз 3500 ҽыуардыни 17 нызқьҩык аршьаҟауааи. Аибашьцәа рзеиԥш хыԥхьаӡара 28-нызқьҩык рҟынӡа инаӡон. Аха хеттаа рыр иузеилмырго еилаԥсан, еиҳараӡакгьы қьырала иаархәаз ракәын. Хеттәи аибашьцәа рыдагьы уаҟа ицәырган [[Малая Азия|анатолиааи]] шьамтәылауааи раҳрақәа зегьы: [[Арцава]], Лукка, [[Киццуватна]], Араванна, Евфраттәи [[Шьамтәыла]], [[Каркемиш]], [[Халеб|Халаб]], [[Угарит]], [[Нухашше]], [[Кадеш]], еиҭаҵуа ахылҵшьҭрақәа уҳәа убас иҵегьы. Арҭ еиуеиԥшым аимшьҭрақәа рыҟнытә иалҵыз аибашьцәа зегьы дара рыр ԥызацәа рыманы инеит, ус анакәха, [[Муваталлис II|Муваталли]] даара ицәыуадаҩын напхгара рыҭара. Аҳ [[Хеттское царство|Хатти]] Муваталли изыманшәалаӡамызт иаарту аидыслараҿы мысырааи иареи реибашьра. Ас еиԥш иҟаз, збызшәа еибамкуаз ар урықәгәыӷны, аибашьра бзианы издырҵахьаз, иаку анапхгара змаз ар рҿагылара шәарҭан. Анаҩстәи жәаф шықәса ицоз аиҿагылара иаанарԥшит Хатти ир иаарту адәаҿы имҩаԥысуаз аибашьрақәа шырҭахымыз, еиӷьаршьон Шьамтәылатәи абаақәа рыҩныҵҟа аҽыҵәахра. Ишыҟазаалакгьы, ҵҩа змам Рамсес II ибаҟақәа руак аҿы иадымхаргьы Кадеш амҵан аибашьра ашьҭахь ақалақьтә ҭӡамцқәа рынҭаҵ Хатти аҳра рабашьра арбаӡам. Аха Кадештәи аибашьра ахаҭагьы ишьақәнарӷәӷәоит хеттаа рырратә мчы аасҭа амцҳәареи иаалырҟьаны ақәылареи еиҳа ишрықәгәыӷуаз. ==== Аибашьра ==== Оронт ианыр, архәҭа «Ра» аӡы арырҭахь имнеицыз егьырҭ архәҭақәа («Птаха», «Сета») ирзымԥшӡеит, афараони дареи реиԥыларазы аҩадаҟа рхы дырхеит. Уи аамҭазы, Кадеш аладахьы, мысраа рылаԥш иҵамшәо, еизеит аӷа иҽыуардынтә ар реиҳарак. Дара Оронт заа ирзар акәхап, избанзар мысраа ирызгәамҭаӡеит. Аибашьра иазхиамыз, аныҟәаратә еишьҭагылашьала амҩа иқәыз архәҭа «Ра» аӷа иҽыуардынқәа рықәлан, еиԥхьдырттеит. Иара убасгьы ирықәлеит агыларҭа аиҿкаара иаҿыз архәҭа «Амон» аибашьцәа. Мысратәи аибашьцәа рыхәҭак бналеит, рыхәҭак афараон днарылакны аӷацәа рыкәшеит. Мысраа ацәыӡ дуқәа роуит. Рамсес илшеит икәша-мыкәша иҟаз агвардиа еидкыланы, иааикәыршаны ахыхьчара. Ҳәарада Рамсес даҵахон, аха ицхрааит хҭыск. Аӡиас ӷьеҩ Орон измырыз ахеттцәа рыршьаҟа аҽыуардынқәа ирыцхрааратәы алшара рмоуит. Рамсес аразҟы иман, иаалырҟьаны аибашьра адәаҿы иаацәырҵит агаҿа иаваланы иаауаз мысраа даҽа рырхәҭак. Зегьы рымч еибыҭаны ирылшеит амра ҭашәаанӡа ахыхьчара. Усҟан Кадеш иаадгылеит архәҭа «Птаха». Хетта Оронт ирны ихьаҵыр акәхеит. Аӡы ианыруаз ацәыӡқәа роуит. Убри аибашьраҿы иҭахеит хеттаа раҳ Муваттали иашьцәа ҩыџьа, иаӡәымкәа арԥызацәа, егьырҭ хеттаи урҭ рыдгылаҩцәеи рахь иаҵанакуаз аибашьцәа хатәрақәа. Адырҩаҽны, шьыжьнаҵы Рамсес еиҭа хеттаа дрықәлеит, аха уи аидыслараҿгьы илымшаӡеит аӷа аҵыхәанӡа ииааира. Ишыҟазаалакгьы, хыҵхырҭак иадымхаргьы иаҳәаӡом афараон Кадеш игеит ҳәа. Шьакәарада иаанхаз аиӷацәа уаҳа аибашьра рылымшо иаанхеит. Хеттаа раҳ Муваталли афараон аинышәара идигалеит, уи Рамсес алшара инаҭеит хьыӡла-ԥшала дхьаҵны, Мысраҟа ахынҳәразы. Хеттаа раҳ иакәзар, [[Амурру|Амурра]] инапаҿы аагара хықәкыс иҟаҵаны, қәҿиарала иусқәа ирыциҵеит, аҵыхәтәаны анапхгаҩы Бентешин дықәигеит. Уимоу, хеттаа алада инаскьаны, уаанӡа Мысра иатәыз Убе (даҽакала иуҳәозар [[Дамаск]] аоазис) рнапаҿы иааргеит. [[Афаил:Egypt Abou Simbel6.jpg|мини|Рамсес иаӷацәа драбашьуеит. Абу Симбел аныҳәарҭа арелиеф]] ==== Кадештәи аибашьра иазку ахыҵхырҭақәа ==== Кадештәи аибашьра Рамсес II даара анырра инаҭеит, адҵа ҟаиҵеит ахҭыси уи узырбо апонораматә «иллиустрациақәеи» ҟаҵаны, [[Абидос]], [[Карнак]], [[Луксор]], [[Рамессеум]], Аду-Симбел уҳәа егьырҭ аныхатә комплексқәа рҿы аҭӡы икыдырҵарц. Иҟалаз атәы зҳәо ахыҵхырҭа хадақәа хԥаны иҟоуп. Урҭ еиуеиԥшым: алирикатә ажәахьаҵрақәа рацәаны излоу, ахҭысқәа инарҵауланы иахьаарԥшу – «[[Поэма Пентаура|Пентаур ипоема]]»; аибашьра ахҭысқәа ирызку ажәабжь кьаҿ – «Ажәахә»; арелиефтә композициақәа ирызку ахҳәаақәа. Иара убасгьы, кадештәи аибашьра атәы рҳәоит хеттаа рдокументқәагьы. === Дапур агара === [[Афаил:Ramses IIs seger över Chetafolket och stormningen av Dapur, Nordisk familjebok.png|thumb|Дапур агара. Ремессеум аҭӡамц аҿы арелиеф|альт=]] Хеттаа анаҩс рабашьра шымҩаԥсуаз атәы зҳәо ахыҵхырҭақәа рацәаӡам, ирнугьы ахьынӡаиашоу адырра уадаҩуп. Иаҳра 5-тәи ашықәс ашьҭахь Рамсес II Азиа имҩаԥигоз аибашьрақәа зегьы еиҳараӡакгьы изыхҟьаз Хеттаа раҳра аӷәӷәахареи, Шьамтәылатәи аҩадатә ган ӷас аҟалареи, [[Амурру]] ацәыӡреи роуп. Иаҳра 8-тәи ашықәс азы Рамсес еиҭа Ԥхьаҟатәи Азиа дҭалеит. Уи аибашьра иалҵшәаны [[Дапур]] инапаҿы иааигеит. Иҷкәынцәа ицырхрааны, Рамсес астратегиатә ҵакы змаз ари абаа амацәаз иҭаикит, аҵыхәтәаны агарагьы илшеит. [[Рамессеум]] аҭӡқәа рҿы иаарԥшу Дапур агара, ихьӡ шьҭызхуаз лшамҭа дуны иԥхьаӡон Рамсес. Кадештәи «аиааира» ашьҭахь ари агәымшәара аҩбатәи аҭыԥ анаишьон. Мысратәи атекстқәа инарықәыршәаны, «Амуру атәылаҿы, ақалақь [[Тунип]] азааигәара» иҟоу Дапур уи аамҭазы Хетттәи аимпериа иалалахьазар акәхарын, избанзар «[[Хеттское царство|Хатти]] атәылаҿы» иҟоу ҳәа аӡбахә ахьҳәоу ахыҵхырҭақәагьы ыҟоуп. Абжьааԥны ишаԥу еиԥш, ажәылара иаԥхьанеиуан аҟьаҟьараҿы, абаа амҵан аибашьра. Дук хара имгакәа абаа ахаҭа ргеит, Рамсес иахь дцәырҵит аҳ Хатти ихаҭарнак. Уи афараон изы ҳамҭас иааигеит ацәҵыс, ицыз аҳәса ракәзар рнапаҿы иркын Рамсес изкыз аӡшьарҭрақәеи, ача зҭаз акалаҷкәырқәеи. === Сириеи Финикиеи раҵархара === Рамсес II ихаан, мысраа рырратә ҟазара ҩышә шықәса раԥхьа «Мысратәи адунеизегьтәи аҳәынҭқарра» ашьаҭа зкыз [[Тутмос III|Тутмос]] III итехника иаҿҳарԥшуазар, акыр ԥхьаҟа ицеит. Иара еиҳа еиӷьишьон ақалақьқәа амла иаркны ргара, насгьы лассы-лассы ихықәкы анагӡара анилымшалакгьы, игәы ԥжәаны иааикәыршаны иҟаз абаҳчақәеи амхурсҭақәеи ықәихуан. Уи ахаҭыԥан, Рамсес II иеибашьрақәа жәыларала имҩасуан, еиԥмырҟьаӡакәа абаа дуқәеи амаҷқәеи ргарахьы ииасит. Шьамтәыла-Палестина мысраа зықәшәаз аҭагылазаашьа уадаҩ ҳаназхәыцуа, еилаҳкаауеит ишилымшоз аамҭа рацәа ақәырӡны абаақәа амацәаз рҭакра. Ремессеум аҭӡамц аҿы еиқәхеит Азиа иахьаҵанакуа «Иаҳаракыра инапаҿы иааигаз» ақалақьқәа рсиа. Аҭыԥхьыӡқәа жәпакы уаҩҵас еиқәымхаӡеит, иҟоуп иалкааны иахьыҟаз ҳәа иаҳзымдыруагьы. Ҳгәаанагарала [[Малая Азия|Анатолиа]] уахьналало ишьҭоу атәыла Кеде аҿы зеиӷьыҟам аҳҭынра надкыланы ахырӷәӷәарҭала ихьчаз ақалақь ргеит. Иара убри аамҭазы акәхап рнапаҿы иааганы иандырҳәы Финикиатәи агаҿа ишьҭоу [[Акко (город)|Акко]], Аладатәи Ливан аҳәааҿы ишьҭоу Иеноам, иара убасгьы [[Рамессеум]] асиаҿы иануп егьырҭ аҩада-палестинатәи ақалақьқәагьы. [[Кадеш]] агара аӡбахә џьаргьы иҳәамзаргьы, Рамсес уи ақалақь аҩадахьы хараӡа дцаны аиааирақәа игон. Уи иаҳнарбоит ари ақалақь Мысраа ишыргаз. Иара убасгьы Рамсес инапаҿы иааигеит ақалақь [[Тунип]], уаҟа иара ихатә статуиа иргылеит. Аха Рамсес Мысраҟа даныхынҳә, [[хетты|ахеттцәа]] ҩаԥхьа Тунип ааныркылеит. Уи иахҟьаны иаҳра 10-тәи ашықәс азы Рамсес ҩаԥхьа ари ақалақь мчыла агара иқәшәеит. Арҭ ахҭысқәа раан Рамсес еиҭа акы дақәшәеит; Рамсес кәылӡыда аибашьра иқәшәеит, аха уи агәымшәара ҳалацәажәаратәы алшара ҳазҭо адыррақәа ыҟаӡам, еиқәхаз ахыҵхырҭақәа рҿы иану еиԥшӡам. Ари ахҭыс аӡбахә ануп Нахр ель-Келб архаҿы иҟоу астела атекст аҿы. === Аибашьра ацҵара === Рамсес [[Шьамтәыла]] данеибашьуаз аамҭазы, мамзаргьы уи ашьҭахь [Ханаан] аилаҩынҭрақәак ҟалеит ҳәа агәаанагара ыҟоуп. [[Карнак]] иҟоу, арыцхә зымҳәо асценаҿы иаҳбоит [[Аскалон]] ақалақь шыргаз. Иаҳра 18-тәи ашықәсазы Рамсес деибашьуан [[Бейт-Шеан|Беит-Шеан]] ақалақь акәша-мыкәша. Иаҳра 11-тәи 20-тәи ашықәсқәа рыбжьара Рамсес инапы алакын Палестина Мысратәи анапхгара арӷәӷәара. [[Луксор]], Карнак, [[Абидос]] иҟоу аҭӡқәа рҿы иаарԥшуп зрыцхә еилкаам аибашьратә кампаниақәа. Луксортәи арельефқәа рҿы иуԥылоит [[Моав]] атәылаҿацә иахьаҵанакуа имҩаԥысуаз аибашьратә кампаниа аӡбахә; иара убасгьы иаҳдыруеит Рамсес дшеибашьуаз Иԥсу Амшын аладахьала ишьҭоу [[Идумея|Едом]]. Уаҟа иара иҿагылан шасу аимшьҭрақәа. [[Тивериадское озеро|Геннисареттәи]] аӡҭачы аҟнытә амрагыларахь Рамсес иқәиргылеит ари аҭыԥ дшаҭааз атәы зҳәо ахаҳә. Рамессеум асиаҿы рыӡбахә ҳәоуп Бет-Анат, Канах, Мером – абиблиатә традициала [[Галилея|Галилеиа]] иҟоу ақалақьқәа. Рамсес иҩырақәа инарықәыршәаны, иара дыриааины инапаҿы иааигеит Нахарина (Евфрат ааигәара иҟоу адгьылҿацәқәа), Ҵаҟатәи Ричену (Аҩ. Шьамтәыла), [[Арвад]], Кефтиу (адгьылбжьаха [[Кипр (остров)|Кипр]]), [[Катна|Катну]]. Иагьа ирацәаны аиааирақәа рыла ихьӡ аҳаҭыр шьҭихзаргьы, Тутмос III иргылаз «адунеизегьтәи» аҳәынҭқарра ду аиҭашьақәыргылара залымҵӡеит: Рамсес иаԥшьгамҭақәа зегьы рҿы ԥынгылас иман зымч кәадаз Шьамтәыла-Палестинатәи анапхгаҩцәа адгылара рызҭоз [[Хеттское царство|Хатттәи]] аҳра. Аҵыхәтәаны, Аҩадатәи Шьамтәыла, уимоу [[Амурру]] аҳрагьы Хатти аҳраҿы иаанхеит. Мысратәи ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала, агаҿа иахьаҵанакуаз афараон илшеит иаҳра аҳәаақәа [[Симира|Симиранӡа]] реиҵыхра. == Мысреи Хеттаа раҳреи ирыбжьарҵаз аҭынчратә еиқәшаҳаҭра == {{Несколько изображений|зона=right|направление=horizontal|подпись=Армарахьтә: Богазкиоитәи архив аҟынтә аиқәшаҳаҭра ахәҭа зну аҩыранҵа. Сҭампыл [[Археологический музей Стамбула|археологиатә музеи]].<br>Арӷьарахьтә: Аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аиероглифтә текст. [[Карнакский храм|Карнактәи]] аныҳәарҭа|изобр1=Treaty of Kadesh.jpg|ширина1=130|изобр2=Karnak Ägyptisch-Hethitischer Friedensvertrag 06.jpg|ширина2=160}}Рамсес II иаҳра инықәырԥшны 10-тәи ашықәс азы Муваталли данԥсы, Мысреи Хатти реизыҟазаашьақәа акырӡа еиӷьхеит. Муваталли иԥа Урхи-Тешуб аҳра идикылеит [[Мурсили III]] ҳәа ахьӡ шьҭыхны, аха хара имгакәа иаб иашьа [[Хаттусили III]] амчра имхны, Мысреи Хатти аҭынчра рыбжьаиҵеит. Иҟалап еснагь еиндаҭлоз аиӷацәа реинышәара иацхраазар [[Ассирия|Ассириа]] ҳәынҭқарра ӷәӷәак аҳасаб ала ашьақәгылареи, уи иацааиуаз агәҭынчымрақәеи. Рамсес II иаҳра 21-тәи ашықәс аӡынра алагамҭазы, Мысра аҳҭнықалақь [[Пер-Рамсес]] аиҭагаҩ дицны даҭааит Хаттусили ицҳаражәҳәаҩ. Уи даазышьҭыз иаҳ ихьӡала афараон ииҭеит араӡнытә ӷәыцәмаҟьа. Уаҟа асалҩырала иҭаԥҟаны ианын Хатти аҳи аҳкәажәи рынцәахәқәа иргәылакны изныз амҳәар ала ишьақәырӷәӷәаз аиқәшаҳаҭра атекст. Анаҩс аԥшәмацәа ари аиқәшаҳаҭра мысратәи абызшәахьы еиҭаргеит, инаунагӡартәит [[Карнак|Карнаки]] [[Рамессеум|Рамессеуми]] рыҭӡқәа рҿы. Афараон Хаттусили изы иишьҭыз аиқәшаҳаҭра атекстгьы усҟантәи аамҭазы жәларбжьаратәи ҳәа иԥхьаӡаз аккад бызшәала иҩын, асалҩырала еиқәыршәан. Уи ацыԥҵәахақәа еиқәханы иҟоуп [[Богазкёйский архив|Богазкиоитәи]] архив аҿы. Хадаратәла, ари аиқәшаҳаҭра зызкыз еилаӡо аганқәа рмазара аиқәырхара акәын. Иара убасгьы уаҟа ианын ганк аӷацәа ақәлар, мамзаргьы ажәлар аҳ иҿагылар егьи аган аршьаҟауааи аҽыуардынқәеи рыла ацхыраара ҟанаҵоит ҳәа. Аҩганк еиқәшаҳаҭхеит ибналаны иркуа, изтәу рахь идырхынҳәлоит ҳәа. Ари аиқәшаҳаҭра, адипломатиатә ԥҟарақәа рыла ибжьаҵоу, ҳаамҭанӡа еиқәхаз раԥхьатәи еиқәшаҭроуп<ref>{{Книга|автор=А. А. Вигасин, М. А. Дандамаев, М. В. Крюков, В. И. Кузищин, В. М. Массон, Д. Г. Редер, С. С. Соловьёва, Д. В. Деопик|заглавие=История древнего Востока|ответственный=В. И. Кузищин|издание=Издание 2е|место=Москва|издательство=Высшая школа|год=1988|страницы=185|страниц=416|isbn=5-06-001205-0}}</ref>. Аиқәшаҳаҭра анапаҵаҩра иахҟьама, мамзаргьы Рамсес II игәабзиара аицәахара иахҟьама уажәшьҭа аҳәара уадаҩуп, аха афараон иеибашьратә ныҟәарақәа абри ала рҵыхәтәа ԥҵәеит. Ҩ-тәылак рыбжьара ихацыркхеит активла адипломатиатә шәҟәеимдара. Богазкиоитәи архив аҿы иаарԥшын Аҳ Хаттусили III иԥшәмаԥҳәыс [[Пудухепа|Пудухепеи]] ирзырхоу Рамсес II, уи иҭаацәа, авизир Пазер рышьҭымҭақәа. Мысратәи аҳақьымцәа лассы-лассы хеттаа раҳҭынрахьы ирышьҭуан. == Рамсес хетттәи аҳкәажәцәа ԥҳәысс ишигоз атәы == Аиқәшаҳаҭра иалҵшәаны, анапаҵаҩра ашьҭахь 13 шықәса ааҵуаны, афараон иаҳра 34-тәи ашықәс азы, Рамсес II ԥҳәысс дигеит [[Маатхорнефрура]] (''«Амра аԥшӡара збо»'', даҽакала иаҳҳәозар афараон ԥҳәыс) ҳәа мысратәи ахьӡ шьҭызхыз [[Хаттусили III|Хаттусили]] иԥҳа. Ари дипломатиатә еибагаран. Абжьааԥны, ус ианыҟоу аԥҳәыс ҿыц афараон ҳәаанырцәынтәи иааганы идикылаз, аҩбатәи аҭыԥ аанызкылоз аҳәсақәа реиԥш иаанхон, аха Маатхорнефрура афараон «иԥҳәыс дуӡӡа» лакәхеит<ref>{{Книга|автор=Dodson, Aidan, 1962-|заглавие=The complete royal families of Ancient Egypt|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/59265536|ответственный=|издание=|место=London|издательство=Thames & Hudson|год=2004|страницы=140|страниц=320|isbn=0500051283|isbn2=|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520135225/https://www.worldcat.org/oclc/59265536}}</ref>. Аҳкәажә [[Хаттуса|Хаттусантәи]] дықәҵит лани ачаландарқәеи лыцны. Аихраҵагас лара илыцырҵеит: ахьы, араӡны, абҩа, арахә, ауасақәа, атәцәа. Аҳәааҿы амҩахь ирыцныҟәаразы дара ирԥылеит афараон имаҵурауаа, [[Ханаан]] иагәылганы Мысраҟа инаскьаргеит. Аҳкәажә [[Пер-Рамсес]] днеит 1245 шықәса жәабранмзазы<ref name="автоссылка1">{{Книга|автор=Wilkinson, Toby A. H.|заглавие=The rise and fall of ancient Egypt : the history of a civilisation from 3000 BC to Cleopatra|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/619919217|ответственный=|издание=|место=London|издательство=Bloomsbury|год=2010|страницы=340—341|страниц=646|isbn=9780747599494|isbn2=}}</ref>. Мысра аганахьала аҳкәажә длыцын «аҳ иԥа [[царский сын Куша|Куша]]». Хатти аҳ иԥҳа ''«иҳаракыра дизнаргеит, иҳаракыра игәы дақәшәеит»''. Арҭ ахҭысқәа ртәы зҳәо, Абу Симбел иҟоу астела арелиефқәа рҿы, Хаттусили III даарԥшуп иԥҳа длыцны Мысраҟа днаскьеигошәа; ииашаҵәҟьаны, [[Богазкёйский архив|Богазкиои архив]] аҿы еиқәхеит Рамсес II иабхәа Мысра даҭаарц ааԥхьара зну ашәҟәы, аха иара даау-дмаау ииашацәҟаны еилкааӡам. Хаттусилис III аҩбатәи иԥҳагьы Рамсес диԥҳәысхеит. Ари аибагара аныҟалаз амш ииашаҵәҟьаны еилкааӡам, аха уи ҟалеит Хетттәи аҳ дыԥсаанӡа, инықәырԥшшәа Рамсес II иаҳра 42-тәи ашықәс азы. == Адунеизегьтәи ахәаахәҭра арҭбаара == Мысреи Азиеи рыбжьара ҩынҩажәеижәаба шықәса инареиҳаны аҭынчра аныбжьала, арегион аҿы ахәҳахәҭратә активра аҩаӡара иацлеит. [[Угарит]] аиԥш иҟоу ақалақьқәа жәпакы рзы ари апериод зеиԥшыҟам аизҳареи аекономикатә еизҳазыӷьареи ираамҭахеит. Уи инаркны Мысреи Азиеи реизыҟазаашьақәа шьаҭанкыла рҽырыԥсахит. Уаанӡа Мысратәи аибашьратә кампаниақәа ирылахәыз аибашьцәа рмал рыманы [[Нил]] аԥшаҳәахьы ихынҳәуазҭгьы, уажәы урҭ рҟынтә шьоукы Шьамтәыла-Палестинатәи ақалақьқәа рҿы нхара ҳәа иаанхо иалагеит. Ишыҟазаалакгьы, абри аҩыза аҭагылазаашьа аҭыԥ шамаз ҳдыруеит Рамсес III (XX адинастиа) ихаан. == Аргыларатә усурақәа == === Пер Рамсес ашьаҭаркра === [[Афаил:Ramesses-Ptah-Sekhmet.jpg|thumb|слева|Рамсес II, [[Птах]], [[Сехмет]] рстатуиақәа. Мысратәи амузеи]] Рамсес иаҳра ҟазшьас иамоуп зымҽхак ҭбаау аргыларатә усурақәа. Хеттааи иареи реибашьра иахҟьаны Рамсес ирезиденциа [[Дельта Нила|Дельта]] аҩада-мраҭашәаратәи ахәҭахьы ииаигеит. Уаанӡа агиксосцәа ҳҭнықалақьс ирымаз ҳәа иԥхьаӡоу ақалақь [[Аварис]] ахьыҟаз аҭыԥан идыргылазар ҟалап [[Пер-Рамсес]] (ахьӡ наӡа: Пи-Риа-масе-са-Маи-Амана, «Амон бзиа иибо Рамсес иҩны»). Пер-Рамсес аныха ахьгылоу, еизҳазыӷьо қалақь дуны иҟалеит. Ари аныҳәарҭа апилон дуқәа ирхагылан агранит иалху, 27 метра инареиҳаны аҳаракыра змаз, 900 тоннак иҟаз Рамсес ибаҟа ду. Ари абаҟа убарҭан Дельта иаакәыршаны икаршәыз аҟьаҟьараҟнытә, акыр километра шыбжьазгьы. Иара убасгьы Рамсес ҷыдала дацклаԥшуан Мысреи Азиеи еимаздоз [[Вади-Тумилат]]. Уи аамҭазы устәиала Иашоу аӡиа Дуи Амаҷи рахь Нилтәи аканал ала уназго мрагыларатәи амҩа ылырххьан. [[Суэцкий перешеек|Суецктәи]] адгьылбжьында ашҟа уназго амҩа абжараҿы Рамсес иргылеит [[Пифом|Апифом]], мамзаргьы «Атум иҩны», даҽакала «ашьҭаҵарҭашҭа». Вади-Тумилат Мраҭашәаратәи ахәҭаҿы иара иациҵеит Рамсес иаб зыргылара далагаз ақалақь. Уи Тель-ель Иехудие ҳәа ахьӡ рдыруеит, ишьҭоуп [[Гелиополь (Египет)|Гелиополь]] аҟнытә аҩадарахь ала. Иара убасгьы Рамсес аныхақәа иргылеит [[Мемфис (Египет)|Мемфис]] иахьаҵанакуа, аха урҭ рыҟнытә иаанхаз ахыжәжәарақәа роуп, дара урҭгьы маҷуп. Гелиопольтәи аргыламҭақәа рыҟнытә зынӡа акгьы еиқәымхаӡеит. Рамсес аргыларатә усурақәа мҩаԥигон [[Абидос|Абидосгьы]]. Уаҟа иара зеиӷьыҟам ала иргылеит иаб иныха, аха уи азмырхаӡакәа иара убасгьы [[Сети I|Сети]] аныха иацәыхарамкәа ихазы иргылеит аԥсырҭынчгатә ныха. Даҽа ԥсаҭатә ныхак Рамсес идҵала идыргылеит [[Фивы (Египет)|Фивы]]. Архитектор Пенра иргылаз ари аныха ([[Рамессеум]] ҳәа изышьҭоу) иаакәыршаны қьырмытла аҭӡы шьҭыхын. Урҭ рыҩныҵҟа игылан ашьҭаҵарҭақәа, анхамҩатә ргыламҭақәа, хыԥхьаӡарала ирацәаз аныхаԥааҩцәеи амаҵуцәеи рзы анхарҭақәа. Рамессеум апилонқәа рҿаԥхьа агранит иалхны игылаз астатуиа Пер-Рамсес иҟаз аиҳа маҷк икьаҿын, аха 1000 тонна иҟан. Рамсес [[Луксорский храм|Луксортәи]] аныха ирҿыцит, еиҵыхны иациҵеит ашҭа дуи апилонқәеи. Иара убасгьы [[Карнак|Карнактәи]] аныхаҿы ихиркәшеит [[Гипостильный зал|Агипостилтә]] зал аргылара. Уи ахыбра амҽхак уамашәа иубаратәы иҟоуп, избанзар анкьа идыргылахьоуи, ҳаамҭазы идыргылои ирҿурԥшыр – акырӡа идууп. Ари ахыбра амҿхак 5000 м<sup>2</sup> ыҟан. Гипоксалтәи азал абжьаратәи аҩналарҭа аганқәа рҿы игылаз 12 гәашьа 21 метра иҳаракын, урҭ ирхагылаз ақәқәеи ([[архитрав|архитравқәа]]) ақәырҟьақәеи алаҵаны иуԥхьаӡозар, зеиԥшла 24 метра иҳаракын. Ари аҩыза агәашьа ахықә аҿы иакуан 100-ҩык ауаа. Абжьаратәи аҩныларҭа аганқәа зегьы рҿы 7-цәаҳәак иаркны игылаз егьырҭ 126-гәашьа раҳаракыра 13 метра ыҟан. [[Афаил:Abu Simbel Main Temple (2346939149).jpg|мини|Абу Симбел аныхабаа]] [[Нубия|Нубиа]], Абу Симбел иҟоу ацаҟьақәа руак иаҿаԥҟоуп аҳаԥытә ныха. Аныҳәарҭа иамоу аҩналарҭа апилон асахьа аҭаны иҭаԥҟоуп, 20 метра иҟоу Рамсес истатуиақәа рыла ирԥшӡоуп. Уи аҩыза архитектуратә ӡбамҭа иаанарԥшуеит афараон имч-илша. Насҭха иҭаԥҟоуп даҽа ҳаԥытә ныхак, уи афараон иԥҳәыс – аҳкәажә [[Нефертари Меренмут]] илызкуп. Аха аргыларақәа раан Рамсес ирбгон атәыла ажәытәӡатәи абаҟақәа. Ус, афараон [[Тети]] (VI-тәи [[VI династия|адинастиа]]) ихыбрақәа еимыхны ргыларатә маҭәахәыс рхы иадырхәон Мемфис иҟаз Рамсес иныха аргылараан. Иара убасгьы ирҳәит [[Эль-Лахун|Ель-Лахун]] иҟаз [[Сенусерт II|Сенусерт]] II ипирамида, иаакәыршаны иҟаз ашҭачаԥа ԥхасҭеитәит, уаҟа иқәгылаз аргыламҭақәа рбганы – [[Гераклеополь]] ихазы иргылоз аныхабаазы аргыларатә маҭәахәы алихит. Дельта иахьаҵанакуаз иара ихы иаирхәеит Абжьаратә аҳра абаҟақәа. [[Луксорский храм|Луксорсктәи]] аныха аиҵыхразы аҭыԥ анизымха, Рамсес ижны еиҟараитәит [[Тутмос III|Тутмос]] III иныҳәарҭа, уи зларгылаз амаҭәахәқәа ракәзар дызҿыз аус анагӡара иазикит. Аибашьрақәеи аныхақәа ргыланы рныҟәгареи ирыхҭнырҵоз ахарџь аџьажәлар хнарҵәон, аха иҳараку ахылҵшьҭра змаз ауааи аныхаԥааҩцәеи рмал иаҳагьы иацнаҵон. Аӷарцәа ахәура иҭалон, бжьаратәла инхоз ауаа маҷ-маҷ рекономикатә лшарақәа хьысҳахон. Рамсес аԥара рыҭаны ихы иаирхәон ақьырауаа, уи иахҟьаны икәадахеит атәыла арратә лшарақәа. Мысратәи ацивилизациа иҳаракӡоу аизҳазыӷьара аамҭақәа ируакуп ҳәа иԥхьаӡоу инапхгараан иргылоуп хыԥхьаӡара рацәала аныхатә комплексқәеи амонументалтә ҟазаратә рҿиамҭақәеи. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп иуникалтәу Нубиа ацаҟьа ныхақәа. Дара ҳԥылоит [[Абу-Симбел|Абу-Симбель]], Вади ес-Себуа, мраҭашәаратәи Амара, Бет-ель-Вали, Дерре, Герф Хуссеин, Аниба, Каве, [[Бухен]], [[Джебель-Баркал|Гебель-Баркал]]. Хаҭала Мысра иаҳԥыло афараон иргыларатә программа акәзар – амҽхак еиҳагьы уаршанхоит: [[Мемфис (Египет)|Мемфис]] иҟоу аныхақәеи еицырдыруа аколоссқәеи; [[Луксор]] иҟоу аныха ашҭеи, аҳ иколоссқәеи аобелиски рыла иҩычоу раԥхьатәи апилон; [[Рамессеум]] – Фива, Нил мраҭашәаратәи аԥшаҳәаҿы иҟоу аԥсыжратә комплекс; Абидос иҟоу аныха, [[Карнак]] иҟоу [[Амон]]-Ра аныха [[Большой гипостильный зал|агипостильтә]] зал ду аргылара ахыркәшара, аҩычара. Иара убас, Рамсес II ибаҟақәа ҳԥылоит [[Эдфу|Едфа]], Армант, [[Ахмим]], [[Гелиополь (Египет)|Гелиополь]], [[Бубастис]], Атрибис, Гераклеополь. Рамсес II ихаан иргылоуп Синаи, Серабит-ель-Хадим иҟоу [[Хатхор]] анцәахәы лныха ахәҭак. Рамсес II Мысра еиуеиԥшым акәакьқәа рҿы иргылеит иара ихаҭа изкыз астатуиақәеи аныхақәеи рацәаны. Иахьазы зегь раасҭа идууп атәыла аладатәи ахәҭаҿы, Абу-Симбель иҟоу, зыҳаракыра 20 метра инаӡо Рамсес II дыртәаны дахьыҟоу истатуиақәа ԥшьба. == Аҭаацәара == [[Афаил:Louxor Nefertari 0805.jpg|мини|Луксор ақалақь аҿы иҟоу Рамсес II иколосс ашьапаҿы игылоу Нефертари Меренмут лстатуиа]] === Рамсес иҳәсақәеи ихәыҷқәеи === * '''[[Нефертари Меренмут]]'''  — Рамсес ихала инапхгара актәи ашықәс азы аҳкәажә хадас иԥхьаӡаз раԥхьатәи закәанла иԥшәмаԥҳәыс лоуп (аныхаԥааҩ Амон Небуненеф иҳаҭгәын аҿы иану аҩыра ишышьақәнарӷәӷәо ала)<ref>{{Книга|автор=Kitchen, K. A.|заглавие=Pharaoh triumphant : the life and times of Ramesses II King of Egypt|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/9835142|ответственный=|издание=|место=Warminster|издательство=Aris & Phillips|год=1982|страницы=|страниц=272|isbn=0856682152|isbn2=}}</ref>. Уи аҳҭынратә ҭаацәарақәа руак датәын, шьҭрала Фивтәиин. Рамсеси Фивантәи ҭауад-аамсҭа рхаҭарнаки реибагара аполитикатә аҵакы аман, избанзар Рамсес ишьҭра [[Дельта Нила|Дельта]] иатәын, Мысратәи аристократиеи иареи аиуаратә еимадарақәа рымамызт. [[XVIII династия|XVIII]] адинастиа аҟынтәи афараон Еиеи лареи реигәыцхәра азы агәаанагарақәа ыҟоуп, аха уи азы ииашоу аршаҳаҭгақәа ҳамам<ref name=":3">{{Книга|автор=John K. McDonald|заглавие=House of Eternity: The Tomb of Nefertari|ссылка=https://books.google.ru/books?id=upRQAgAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru|ответственный=|издание=|место=|издательство=Getty Publications|год=1996|страницы=15|страниц=124|isbn=9780892364152|isbn2=|archive-date=2018-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216163530/https://books.google.ru/books?id=upRQAgAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false}}</ref>. Нефертари Меренмут хеттаа раҳкәажә [[Пудухепа|Пудухепеи]] лареи аиҩызаратә шәҟәқәа рыбжьан, аҳамҭақәа еимырдон<ref>{{Книга|автор=|заглавие=The Cambridge Ancient History|ссылка=https://books.google.ru/books?id=n1TmVvMwmo4C&printsec=frontcover&hl=ru|ответственный=|издание=|место=|издательство=Cambridge University Press|год=1970|страницы=81|страниц=1172|isbn=9780521086912|isbn2=|archive-date=2018-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216031526/https://books.google.ru/books?id=n1TmVvMwmo4C&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref name=":0">{{Книга|автор=Dodson, Aidan|заглавие=The complete royal families of Ancient Egypt|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/59265536|ответственный=|издание=|место=London|издательство=Thames & Hudson|год=2004|страницы=|страниц=320|isbn=0500051283|isbn2=|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520135225/https://www.worldcat.org/oclc/59265536}}</ref><ref>{{Книга|автор=|заглавие=Journal of the American Research Center in Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?id=fwQOAQAAMAAJ&q=Nefertari+Ay+knob&dq=Nefertari+Ay+knob&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjr1oez6KLfAhVGCywKHVxKAl4Q6AEIVDAG|ответственный=|издание=|место=|издательство=American Research Center in Egypt|год=1984|страницы=60|страниц=240|isbn=|isbn2=|archive-date=2018-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216031438/https://books.google.ru/books?id=fwQOAQAAMAAJ&q=Nefertari+Ay+knob&dq=Nefertari+Ay+knob&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjr1oez6KLfAhVGCywKHVxKAl4Q6AEIVDAG}}</ref>. Инықәырԥшшәа ҳ.ҟ<ref name=":2">{{Книга|автор=Tyldesley, Joyce|заглавие=Chronicle of the Queens of Egypt|ссылка=https://archive.org/details/chronicleofqueen00tyld|ответственный=|издание=|место=|издательство=Thames & Hudson|год=2006|страницы=|страниц=|isbn=0-500-05145-3|isbn2=}}</ref><ref name=":1">{{Книга|автор=Joann Fletcher|заглавие=The Story of Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?id=MwXABQAAQBAJ&pg=PT272&dq=Meritamen+Ramses%27s+daughter&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiu2MyIjLTXAhUDDJoKHatsDLIQ6AEIMDAB|ответственный=|издание=|место=|издательство=Hodder & Stoughton|год=2015|страницы=|страниц=552|isbn=9781444785159|isbn2=|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031011035/https://books.google.ru/books?id=MwXABQAAQBAJ&pg=PT272&dq=Meritamen+Ramses%27s+daughter&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiu2MyIjLTXAhUDDJoKHatsDLIQ6AEIMDAB#v=onepage&q=Meritamen%20Ramses's%20daughter&f=false}}</ref>. 1255 (Рамсес II иаҳра 24-26 шықәсқәа рыбжьара) аныҳәаан [[Абу-Симбел]] ауахәамақәа ҩба рыргылара ахыркәшара аҳаҭыр азы, уи иныхабаа маҷ лара илызкын. Аҳ иԥҳа еиҳабы [[Меритамон]] длыԥсахит ичмазаҩхахьаз лан аҳкәажә Нефертари, уи лыԥсҭазаара далҵит иара убри ашықәс азы<ref name=":1" />. Рамсеси Нефертари рыҷкәынцәа раб иаҟарагьы рызнымҵаӡеит, аҳра иахамгылеит<ref name=":3" />. Нефертари ихәыҷқәа ҳәа иԥхьаӡоуп:<ref name=":3" /><ref name=":2" /> ** '''Амонхирвенемеф''' — аҷкәын дшыхәыҷыз дыԥсит; ** '''[[Амонхерхопшеф]],''' Рамсес II иԥацәа рсиақәа зегьы рҿы аханы дануп. [[Рамессеум]], Луксор, Дерра рҟынтәи ауахәаматә сиақәеи, иара убас Туринтәи астатути рҿы дарбоуп. ** '''[[Парахерунемеф]]''' деицырдыруеит еиуеиԥшым ахьӡынҵақәа рҟынтә, хаҭала иуҳәозар Абу Симбел аныҳәарҭаҿы иҟоу аҭаҩрақәа рҟынтә. Иҟоуп ихьӡ зну аскарабеигьы. ** '''[[Меритамон]]''' — Рамсес II иԥҳа лоуп. Луксортәи асиаҿы аԥшьбатәи аҭыԥ ааннылкылоит, Абу Симбел асиаҿы ахәбатәи аҭыԥ аҿы дануп. Лара, [[Бент-Анат]] леиԥш, Аҳкәажәцәа рҭыԥ аҟны анышә дамардеит, насгьы «аҳ иԥҳәыс ду» ҳәа лан данԥсы ашьҭахь атитул лыман<ref>{{Книга|автор=Farid Atiya|заглавие=Ancient Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?id=lEBiDW0JyyQC&pg=PA240&dq=Who+is+who+in+ancient+egypt+meritamun&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwju2I6jlrTXAhXoDZoKHbMfChoQ6AEINjAC|издательство=American Univ in Cairo Press|год=2006|страниц=308|isbn=9789771736349|archive-date=2018-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216031457/https://books.google.ru/books?id=lEBiDW0JyyQC&pg=PA240&dq=Who+is+who+in+ancient+egypt+meritamun&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwju2I6jlrTXAhXoDZoKHbMfChoQ6AEINjAC#v=onepage&q=meritamun&f=false}}</ref><ref>{{Книга|автор=Delia Pemberton, Joann Fletcher|заглавие=Treasures of the Pharaohs: The Glories of Ancient Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=YRXlAAAAMAAJ&dq=merit-amun+nefertari&focus=searchwithinvolume&q=meritamun|ответственный=|издание=|место=|издательство=Duncan Baird|год=2004|страницы=150|страниц=234|isbn=9781844830480|isbn2=|archive-date=2017-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20171111041747/https://books.google.ru/books?hl=ru&id=YRXlAAAAMAAJ&dq=merit-amun+nefertari&focus=searchwithinvolume&q=meritamun}}</ref>. Уи лхаҿсахьа Абу Симбель аҟны еиқәхеит, [[Танис]] астатуиа рыԥшааит. ** '''Хенуттави''' — Рамсес II абжьбатәи иԥҳа лоуп. ** '''Мерира''' (Рамери) — Рамсес II 11-тәи иԥа иоуп. ** '''Мериатум''' — Рамсес II 16-тәи иԥа иоуп. ** '''Сети''' — Рамсес II ажәабатәи иԥа, аҳкәажә [[Нефертари Меренмут]] лԥа, Рамсес II иаҳра 53-тәи ашықәсазы иԥсы ҭан. Уи Дапур ицоз аибашьраан, насгьы Карнактәи аибашьратә сценақәа рҿы даарԥшуп. ** иҟалап егьырҭ лхәыҷқәа ракәзар '''Бакетмут''', '''Нефертари''', '''[[Небеттави]]'''. * Нефертари Меренмут лыдагьы Рамсес II аҩбатәи изакәантә ԥҳәыс лакәзар ҟаларын '''[[Иситнофрет]]'''. Иситнофрет лхәыҷқәеи лареи абаҟақәа жәпакы рҿы дануп. Лԥацәеи лареи уажәы Париж иҵәаху аскульптуратә гәыԥ аҿы дцәыргоуп.[[Афаил:Bentanat Louxor.jpg|200px|thumb|Рамсес II иԥҳа — [[Бент-Анат]]|альт=]] ** '''[[Бент-Анат]]''' — Рамсес II иԥҳа еиҳабы лакәын, иԥҳацәа Луксортәи рсиа ахаҿы данын. Уи лхаҿсахьақәа Синаи, Танис, Карнак, Абу Симбел ақалақьқәа рҿы иқәыргылан. Лнышәынҭра шьҭоуп Аҳкәажәцәа рырха, Фивы мраҭашәаратәи ахәҭаҿы. Бент-Анат аҳ иԥҳәыс хадас дҟалеит лаб иаҳра 25-тәи ашықәсазы, лан данԥсы ашьҭахь. Иҟоуп агәаанагара, Бент-Анат афараон иҟнытә аԥҳа длыхшеит ҳәа – Бент-Анат аиҵбы, уи дарбоуп [[QV71]] аҳаҭгәын аӡҭамц аҿы<ref>{{Книга|автор=Gay Robins|заглавие=Women in Ancient Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?id=UTSA88SVHCMC&pg=PA205&dq=Meritamun&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwi65rb1irTXAhUEDJoKHTt-B8AQ6AEIUzAG|издательство=Harvard University Press|год=1993|страниц=212|isbn=9780674954694|archive-date=2017-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20171111041548/https://books.google.ru/books?id=UTSA88SVHCMC&pg=PA205&dq=Meritamun&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwi65rb1irTXAhUEDJoKHTt-B8AQ6AEIUzAG#v=onepage&q=Meritamun&f=false}}</ref><ref>{{Книга|автор=Charlotte Booth|заглавие=People of ancient Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=BMotAQAAIAAJ&dq=meritamun+nefertari&focus=searchwithinvolume&q=meritamun|ответственный=|издание=|место=|издательство=Tempus|год=2007|страницы=173|страниц=312|isbn=|isbn2=|archive-date=2017-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110230826/https://books.google.ru/books?hl=ru&id=BMotAQAAIAAJ&dq=meritamun+nefertari&focus=searchwithinvolume&q=meritamun}}</ref>. ** '''[[Рамсес (царевич)|Рамсес]]''' — Рамсес II аҩбатәи иԥа иоуп. Уажәы Париж иҵәаху аскульптуратә гәыԥ хәыҷы аҿы иани иашьа Хаемуаси дрыцны дануп, иара убас дануп Асуан, Гебель ель-Силсил ақалақьқәа рҿы иҟоу астелақәа рҿы. Уи Абу Симбел аныҳәарҭаҿгьы дуԥылоит. Иашьа Хаемуас иԥа идҵала, иԥсрашьҭахь идыргылеит астатуиа. Рамсес II иаҳра 26-тәи ашықәсазы [[Серапеум]] иҭарҵеит Рамсес исахьачаԥа [[ушебти]]. ** '''[[Хаэмуас|Хаемуас]]''' — Рамсес II аԥшьбатәи иԥа, акыр аамҭа иаб иаҳҭынраҿы зегь реиҳа анырра змаз уаҩын. Уи Мемфис [[Верховный жрец Птаха|Птах]] аныхаԥааҩ хадас амаҵ иуан, насгьы Рамсес II иаҳра 30-тәи ашықәсазы анаҩс аҳра имыздо ҳәа дыԥхьаӡан. Уи Рамсес II ихәыҷқәа рсиақәа рыхԥагьы рҿы дануп. Данқәыԥшыз Шьамтәыла имҩаԥысуаз аибашьрақәа дрылахәын, уи азы шаҳаҭра руеит Рамессеуми Карнаки иҟоу асахьақәеи атекстқәеи. Мемфис ақалақь аҿы Птах аныхаԥааҩ хадас Хаемуас дшыҟаз шьақәдырӷәӷәоит Рамсес II иаҳра 16-тәи, 26-тәи, 30-тәи ишьақәыргылам даҽа шықәсаки рзы иԥшьоу [[Апис]] ацәқәа анышә рамадара иадҳәаланы иҟаҵаз [[ушебти]] асахьачаԥақәа рыла. Рамсес II иаҳра 30-тәи 40-тәи (мамзаргьы 42-тәи) ашықәсқәа рҟынӡа, Хаемуас иаб «ҩажәижәабатәи» [[Хеб-сед|аиубилеиқәа]] ԥшьба (иҟалап хәба) напхгара рзиуан. Рамсес II иаҳра 55-тәи ашықәсазы Птах аныхаԥааҩ хада имаҵураҿы иҟаз Хаемуас изинқәа ииасит иашьа Мернептах иахь. Идыруп Хаемуас изку аушебти иара убас аҳаҭгәынқәа, еиуеиԥшым амаҭәахәқәа (агәы икыдырҵо арԥшӡагақәа, амулетқәа). Урҭ ԥшаауп Серапеум аҿы Апис ацәқәа рнышәынҭрақәа рҿы. [[Британский музей|Британиатәи]] амузеи аҿы иҟоуп зеиӷьыҟамкәа еиқәхаз Хаемуас истатуиа. ** '''[[Мернептах]]''' — Рамсес II 13-тәи иԥа иоуп. Рамсес II иаҳра 55-тәи ашықәсазы, Хаемуас иҭыԥан Мемфис иҟоу [[Птах]] аныхаԥааҩ хадас дҟалеит. Уи ашықәс азы иара аҳра здызкылаша ҳәа дазхарҵеит. Рамсес II данԥсы ашьҭахь, уи фараонс дҟалеит. * '''[[Маатхорнефрура]]''' («[[Ра]] аԥшӡара збо»; лхеттә хьӡы еилкаам) Рамсес II ахԥатәи изакәантә ԥҳәыс лоуп, хетта раҳ [[Хаттусили III]] аҳкәажә [[Пудухепа|Пудухепеи]] рыԥҳа еиҳабы лоуп. Рамсес иаҳра 33-тәи ашықәсазы адипломаттә еибагара акт шықәсқәак раԥхьа аҳәынҭқаррақәа ирыбжьарҵаз аҭынчратә еиқәшаҳаҭра арӷәӷәеит<ref>{{Книга|автор=Tyldesley, Joyce A.|заглавие=Ramesses : Egypt's greatest pharaoh|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/45437460|ответственный=|издание=|место=London|издательство=Penguin|год=2001|страницы=|страниц=225|isbn=0140280979|isbn2=}}</ref>. Лара Пер Рамсес дааит 1245 шықәса жәабранмзазы<ref name="автоссылка1" />. Версиак инақәыршәаны, Маатхорнефрура дынхон ''Mer-wer'' (иахьатәи Гуроб) ауадалықь аҿы, даҽа версиак инақәыршәаны, афараон иҟнытә ахшаа дынлоу, хара имгакәа дыԥсит<ref>{{Cite web|url=http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/gurob/papyri/maathorneferu.html|title=Papyrus from Gurob|publisher=www.digitalegypt.ucl.ac.uk|access-date=2018-04-27|archive-date=2012-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20120908201617/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/gurob/papyri/maathorneferu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|автор=Tyldesley, Joyce A.|заглавие=Egypt's golden empire : the age of the New Kingdom|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/47036840|ответственный=|издание=|место=London|издательство=Headline Book Pub|год=2001|страницы=|страниц=304|isbn=0747251606|isbn2=}}</ref>. Маатнефрура лаб Хаттусили III дицны Абу Симбелтәи аныҳәарҭа ду аҩныҵҟатәи азал аладатәи аган аҿы иҭаԥҟоу астела дануп, Рамсес II иааигәара дцәыргоуп Танис иҟоу аколоссқәа руак аҿы. * Рамсес II закәанла аԥшьбатәи иԥҳәыс лакәхеит Хаттусили III даҽа иԥҳак, аха уи лыхьӡ еилкааӡам. * '''[[Хенутмира]]''' («[[Ра]] иеиԥшу») — Рамсес II иаҳәшьа еиҵба, ма иԥҳа лоуп. Ари агипотеза шьақәнарӷәӷәоит Хенутмира лхаҿсахьа лара лан, иара убасгьы Рамсес II иан лбаҟаҿы иахьану<ref name=":0" /><ref>{{Книга|автор=Schneider, Thomas|заглавие=Lexikon der Pharaonen|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/49884678|ответственный=|издание=|место=Düsseldorf|издательство=Albatros|год=2002|страницы=270|страниц=327|isbn=3491960533|isbn2=}}</ref>. Лара Туиа аҳкәажә лакәын, абаҟа [[Список музеев Ватикана|Ватикантәи]] амузеи аҿы иҟоуп. Еиқәхаз ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала, Хенутмира лроль маҷын, аԥацәа лымамызт, насгьы ақәра рацәа лызнымҵеит. Илызку арелиефқәа маҷуп, еиҳаракгьы Рамсес II изку, ихьшәоу астатуиақәа рҿы. Лашьа-лхаҵа иаҳра ԥшьынҩажәатәи ашықәсқәа рзы, лара дыԥсит, анышә дамардеит Аҳкәажәцәа рырха ([[QV75]]). [[XXII династия|XXII]] адинастиаан ирцәыргаз, ашьхарыхьшь ахы зну Хенутмира дызҭоу аграниттә саркофаг Каиртәи амузеи аҿы иҵәахуп (JE 60137). * Излаҳдыруала, Рамсес II иуадалық аҿы иҟан [[Вавилон]] аҳ иԥҳаи Зулапи (Аҩадатәи Шьамтәыла) анапхгаҩы иԥҳаи. * Рамсес иԥацәеи иԥҳацәеи реиҳараҩык ранацәа рыхьӡқәа ҳаздыруам. ** ◦ '''Монтухерхепшеф''' — Рамсес II ахәбатәи иԥа иоуп, Азиа имҩаԥысуаз аибашьратә кампаниақәа дрылахәын. Искарабеи Берлин иҵәахуп. Бубастис иҟоу абаҟа иара итәитәит. Ментухерхопшеф аҽқәеи аҽыуардынқәеи ркомандаҟаҵаҩ иакәын. ** '''Небенхару''' — Рамсес II афбатәи иԥа иоуп, Дапур ақалақь иакәшаны иантәоз аибашьра далахәын. ** '''Мериамун''' — Рамсес II абжьбатәи иԥа иоуп, Рамсессеуми Луксори иӡбахә ҳәоуп, Дапур аибашьраан асахьа дануп. ** '''Аменемуа''' — Рамсес II аабатәи иԥа иоуп, Дерратәи аныҳәарҭаҿы Сетимуа ҳәа ахьӡ иҭаны дарбоуп. Дапур аибашьра далахәын. ** Иара убасгьы рыхьӡ еиқәхеит аҳ иԥацәа '''Сетепенра''' (10-тәи аԥа), '''Рамери''' (11-тәи аԥа), '''Хорхерунемеф''' (12-тәи аԥа) уҳәа убас егьырҭгьы. ** '''[[Небеттави]]''' — Рамсес II иԥҳа лоуп. Абу Симбел иҟоу Рамсес иколосс азааигәара дануп. Уи лнышәынҭра шьҭоуп Аҳкәажәцәа рырха ([[QV60]]). Иара убасгьы лара «аҳ иԥҳәыс» ҳәа атитул лыман, иҟалап лаб ԥҳәысс димазар. Ашьҭахь уи даҽаӡәы диԥҳәысхеит, избанзар лыԥҳа Истмах аҳ иԥҳа ҳәа дыԥхьаӡамызт. Абидос аныҳәарҭа аԥхьатәи аҭӡамц аҿы иануп Рамсес иԥацәа 119-ҩык рыхьӡқәа (59-ҩык аԥацәеи 60-ҩык аԥҳацәеи). Уи ала еилаҳкаауеит иаҳдыруа иҳәсақәа рнаҩсан афараон ауадалықҳәсацәа рацәаны ишимаз. Еиуеиԥшым агәаанагарақәа рыла – 111-ҩык аԥацәеи 67-ҩык аԥҳацәеи иман. === Рамсес II ишьҭра === == Аҳра алҵшәақәа == Дельта Нил аӡиас аҩада-мраҭашәаратәи аган аҿы (хылҵшьҭрала иҭаацәара убри аҭыԥ иҭыҵит), Рамсес II аҳҭнықалақь ҿыц [[Пер-Рамсес]] (иахьатәи Кантир, Телль ед-Даба) иргылеит. Аханатә уа иҟан иаб [[Сети I]] ижәытә аҳҭынра. [[XIX династия (Древний Египет)|XIX]]—XX адинастиа иаҵанакуаз аҳцәа рзы ари ақалақь хадара злоу тәарҭаны ирыман. Аха атәыла адинтә ҳҭнықалақь Тебас иаанхеит, насгьы аҳцәа рнышәынҭрақәа Аҳцәа рырха иҟаз ахрақәа рҿы иҭаԥҟаны иҟарҵон. Рамсес II ([[KV7]]) идамрачаԥа аргылара хыркәшамызт, уажәазы ​​уи аҭагылазаашьа даара иҽеим, избанзар адгьыл иҵыҵуа аӡи ақәыршҩи ирыхҟьаны анырра бааԥсы аиуеит; наџьнатә аахыс анышәынҭрақәа зырҳәуаз аӷьычцәа ирыхҟьаны Рамсес иԥсыбаҩ рацәак уа иаанымхеит. Рамсес II ихаан еиҳарак ҳаҭыр рықәырҵон Амон, Ра, Птах, Сет ркультқәа; аха уи аамҭазы ауп атәыла адинтә ԥсҭазаараҿы еиҳа-еиҳа ианыԥшуаз Азиатәи анырра иалҵшәаны аибашьреи Мысраа ирҿагылаз амшынтә мчқәеи ирыдҳәалоу атәым нцәахәқәа Мысратәи апантеон ахь ианаларҵа. Иаҳра аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы Рамсес II «[[Ра-Хорахте]] иԥсду» ҳәа анцәахәыс дҟаҵан, убас ала адгьыл аҿы амра анцәахәы иоуп ҳәа ауаа ихы рылаиҳәеит. Рамсес II дыԥсит иаҳра 67-тәи ашықәсазы, иаԥхьаҟа иԥсит 12-ҩык иԥацәа, урҭ рҟынтә ҩыџьа – арратә напхгаҩы Аменхерхепшефи [[Хаэмуас|Хаемуаси]] – акыраамҭа Рамсес иашьҭахь аҳра имыздаша ҳәа атитул ныҟәыргон. Мысратәи аҳра дахагылеит афараон 13-тәи иԥа [[Мернептах]], иара аҳкәажә Иситнофрет I дылхылҵит, уи аамҭазы иқәрабжарахь днеихьан. Уи Рамсес II иашьҭахь XIX адинастиа хара изызнамгаз ихылҵ рыҟнытә раԥхьа аҳра иахагылаз фараонуп. Рамсес II иаҳра ашьҭахь зқьышықәса анҵы, иара икульт Мемфиси Абидоси еизҳаит. Ажәытәтәи Мысреи антикеи ирыҵаркуа алакәқәеи алегендақәеи рҿы аҳ иԥацәеи иареи рхаҿсахьа акырӡа аҵакы аиуит. Инықәырԥшшәа ҳ.ҟ. 300 шықәса рзы Хонсу анцәахәы иныхаԥааҩцәа, рныҳәарҭа ахьӡ рыхьчарц азы, анцәахәы иԥшьаҭыԥ аҿы [[Стела Бентреш|астела]] ду дыргылеит. Уи атекст иаҳәон Хонсу ихәшәтәратә статуиа Бахтантәылаҟа аныҟәара, ари асахьа шьаҭас иаман Рамсес II азиатәи ихьыӡрацарақәеи хетта раҳ иԥҳацәа ԥҳәысс ишааигази. 2008 шықәса цәыббрамзазы, [[Каир]] амраҭашәаратәи аганахь ала [[Айн-Шамс|Аин-Шамс]] иахьаҵанакуа ажрақәа раан, Мысратәи [[Археологиа|археологцәа]] ргәыԥ афараон Рамсес II иныҳәарҭа ахыжәжәарақәа рыԥшааит, насгьы уи аҭыԥ аҿы Рамсес II истатуиа ду аԥҽыхақәа рбеит<ref>{{Cite web|url=http://vz.ru/news/2008/9/16/208240.html|title=Храм фараона Рамсеса II обнаружен в Каире|publisher=[[Взгляд (интернет-газета)|Взгляд]]|lang=ru|access-date=2018-10-01|archive-date=2018-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623061826/https://vz.ru/news/2008/9/16/208240.html|url-status=live}}</ref>. == Аԥсрашьҭахьтәи алахьынҵа == [[Афаил:RAMmummy.jpg|thumb|Рамсес II иԥсыбаҩ.]] Ажәытәан, Рамсес иԥсыбаҩ аныхаԥааҩцәа хәынтә анышә иамардеит (ԥшьынтә еиҭа анышә иамардеит) анышәынҭрақәа зырҳәуаз аӷьычцәа ирыхҟьаны. Раԥхьа иара идамрачаԥаҟынтәи иаб Сети I идамрахьы диаргеит. Усҟан иԥсыбаҩ аҳкәажә [[Имхапи]] лдамрачаԥа иамардеит. Аха уигьы дырҳәит. Анаҩс урҭ афараон [[Аменхотеп I|Аменхотеп]] I идамрачаԥахь ииаргеит. Аҵыхәтәаны, Рамсес иԥсыбаҩи егьырҭ зыԥсыжырҭақәа дырҳәыз афараонцәа ([[Тутмос III|Тутмос]] III, Рамсес III) рыԥсыбаҩи еидкыланы аныхаԥааҩцәа ирҵәахит [[Херихор|Херихора]] (иахьатәи Деир ель-Бахри) иҟоу ахра иаҿаԥҟоу аҵәахырҭаҿы<ref name="ReferenceA">{{книга |автор = Эрих Церен. |заглавие = Библейские холмы |ответственный = пер. с нем. Н. Шафрановой |издание = 2-е |место = М |издательство = Терра |год = 2003 |страниц = 464 |серия = Боги и учёные |isbn = 5-275-00797-3 |тираж = не указ. }}</ref>. XIX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы, ари аҵәахырҭа рыԥшааит ашеих Абд-ел-Расул напхгара ззиуаз арабтәи аԥсыжырҭарҳәҩцәа рҭаацәара, урҭ ԥыҭ-ԥыҭла убрантәи зыхә ҳараку амаҭәахәқәа европатәи атуристцәа ираадырхәон. Уи Мысратәи аиҳабыра рҟынӡа инеит<ref name="ReferenceA"/>. Мысратәи Ажәытә ҭынхақәа рмаҵзура иҷыдоу аоперациа мҩаԥнагеит, урҭ амаҭәарқәа ахьынтәаауаз еилыркааит, уи иахҟьаны, ашеих иааирԥшыр акәхеит ахра иаҿаԥҟоу, [[DB-320|Деир-ель-Бахри]] 320 ҳәа изышьҭоу адгьылҵаҟатәи аҵәахырҭа ахьыҟаз. Уи ҳ.ҟ. XI  ашәышықәсазы Аҳ Херихор идҵала идыргылеит. Абасала 1881 шықәсазы идырҳәыз егьырҭ аҳцәа рыԥсыбаҩқәа рыбжьара ирыԥшааит афараон иԥсыбаҩ, аҭҵаарагьы иалагеит. Каиртәи [[Музей человека (Париж)|амузеи]] аҿы, афараон иԥсыбаҩ ахьыҵәахыз, аҵарауаа игәарҭеит аҳауахь ицәыргоу абҩақәа ​​аԥырхага ду шрырҭо акәыкәбаақәа, убри аҟнытә дара Парижтәи Ауаҩы имузеи ахь идәықәырҵарц рыӡбеит. 1976 шықәса цәыббрамза 26 рзы Рамсес II иԥсыбаҩ зҭаз арратә ҳаираплан Ле Бурже аҳаиртә баӷәазаҿы итәеит. Ареис иаԥылеит Ауниверситетқәа рзы аҳәынҭқарратә маӡаныҟәгаҩ Алиса Соние-Сеитеи арратә гәыԥи. Парижтәи аетнологиатә музеи аҟны иҟоу ицқьоу ауада ҷыдаҿы аҵарауаа мызла афараон иԥсыбаҩқәа реиқәырхаразы аҭҵаарақәа мҩаԥыргон. Урҭ инарықәыршәаны Рамсес иоура маҷмызт (1,7 <abbr>м), ицәеижь шкәакәан, [[Витилиго|алеикодерма]] иман, ихахәы ҟаԥшьын аха аԥсыбаҩ ахцәы ҟаԥшьра зыхҟьаз, аеумеланин (апигмент еиқәа) иаҳа ирласны иахьыԥхасҭахо акәзаргьы ҟалоит<ref>{{Cite news|title=The Mummy of Ramses II is Flown To Paris for Treatment of Decay|author=|url=https://www.nytimes.com/1976/09/27/archives/the-mummy-of-ramses-ii-is-flown-to-paris-for-treatment-of-decay.html|work=The New York Times|date=1976-09-27|access-date=2018-10-01|language=en|archive-date=2018-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180928232047/https://www.nytimes.com/1976/09/27/archives/the-mummy-of-ramses-ii-is-flown-to-paris-for-treatment-of-decay.html}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ramesses rides again|author=Stephanie Pain|url=https://www.newscientist.com/article/mg18424736-400-ramesses-rides-again/|work=New Scientist|date=2004-11-10|access-date=2018-10-01|language=en|archive-date=2018-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001220534/https://www.newscientist.com/article/mg18424736-400-ramesses-rides-again/}}</ref>. Ианакәзаалакгьы, уи анҵыра иаҳа имаҷуп, афеомеланин (апигмент ҟаԥшь) иаҿҳарԥшуазар. Ари аҩыза ацәырҵра аԥсыбаҩқәа зегьы еицырзеиԥшуп<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://antropogenez.ru/interview/640/#:~:text=%22%D0%A0%D1%8B%D0%B6%D0%B8%D0%B5%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8B%22%20%D0%BC%D1%83%D0%BC%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B5%D0%B2%20%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D1%8F%D1%81%D0%BD%D1%8F%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F,%D0%B2%20%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B5,%20%D0%B8%20%D0%B3%D0%B4%D0%B5%20%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE.|title="Рыжие" мумии встречаются где угодно - Антропогенез.РУ|website=antropogenez.ru|access-date=2020-11-16|archive-date=2021-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117124622/https://antropogenez.ru/interview/640/#:~:text=%22%D0%A0%D1%8B%D0%B6%D0%B8%D0%B5%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8B%22%20%D0%BC%D1%83%D0%BC%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B5%D0%B2%20%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D1%8F%D1%81%D0%BD%D1%8F%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F,%D0%B2%20%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B5,%20%D0%B8%20%D0%B3%D0%B4%D0%B5%20%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE.|url-status=live}}</ref>. Уи адагьы, иԥшааз аԥсыбаҩ Африкатәи [[Берберы|бербераа]] иаҳа ирзааигәоу амшынбжьаратә хкы иаҵанакуан<ref>{{Книга|автор=[[Дерош-Ноблькур, Кристина|Christiane Desroches Noblecourt]]|заглавие=Ramsès II|ответственный=France Loisirs|издание=|место=Paris|издательство=Broché|год=1992|страницы=50|страниц=|isbn=2-7242-7128-9|isbn2=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6445192d/f141.image|title=Bulletin de l'Académie nationale de médecine|author=Académie nationale de médecine (France). Auteur du texte|date=1987-01-06|publisher=Gallica|lang=fr|access-date=2018-10-01|archive-date=2018-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715153117/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6445192d/f141.image|url-status=live}}</ref>. == Егьырҭ афактқәа == * Аҩыра зныз Рамсес истатуиақәа руак анырԥшаа [[Шелли, Перси Биш|Перси Шелли]] игәазҭанаҵеит «[[Озимандия (Шелли)|Озимандиас]]» зыхьӡу ажәеинраала (1817) аԥҵара (шәахәаԥш [[Бальмонт, Константин Дмитриевич|Константин Балмонт]] еиҭеигаз асонет [[:s:Озимандия. Сонет (Шелли; Бальмонт)/ПСС 1903 (ДО)|атекст]])<ref>Р. В. Shelly, The Poetical Works, edited by N. B. Forman, 4 vols, London, 1876—1877, v. 3.</ref><ref>[[:s:Озимандия. Сонет (Шелли; Бальмонт)|Примечание]] [[Константин Дмитриевич Бальмонт|К. Д. Бальмонта]] // Сочинения Шелли. Перевод с английского К. Д. Бальмонта. Выпуски 1—4. СПб., 1893—1896.</ref>. * Рамсес дарыман, насгьы ихахәы ҟаԥшьын ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref name="Reference">{{книга |автор = Эд Райт. |заглавие = Великие левши в истории мира |ответственный = пер. с англ.: А.А. Батраков |место = М. |издательство = Ниола-Пресс |год = 2010 |страниц = 256 |isbn = 978-5-366-00442-8 |тираж = 4000 }}</ref>. * Инықәырԥшны Рамсес II диит жәабранмза 21, аҳра дахагылеит жьҭаарамза 20. Абу Симбел аныҳәарҭаҿы абарҭ амшқәа рзы алашара Рамсес истатуиа агәыргьыни игәышԥи ирықәԥхоит. Аха ари афакт аимак ацуп, избанзар 1964-1968 шықәсқәа рзы [[Абу-Симбел]] еиҭаргеит. * Агәаанагарақәа руак инақәыршәаны Рамсес II иудеиаа Мысра ианықәҵуаз аамҭазы напхгара иуан<ref>''Тантлевский И. Р.'' Введение в Пятикнижие. М.: РГГУ, 2000. С. 191—194.</ref>. == Рамсес II акультураҿы == * Рамсес II ''[[Sid Meier's Civilization]]'' зыхьӡу ахәмарреи уи асериа анаҩстәи ахәҭақәеи рҿы даҳԥылоит Мысратәи ацивилизациа аԥхьагылаҩ иаҳасабала. * Рамсес II [[Блок, Александр Александрович|Александр Блок]] ипьеса «Рамсес» аҟны ахаҿсахьа хадацәа дыруаӡәкуп, уи автор иԥсы ахьынӡаҭаз икьыԥхьыз аҵыхәтәантәи шәҟәуп, афараон [[Фивы (Египет)|Фивы]] ақалақь акрыҭиратә ашҭа дшаҭааз атәы аҳәоит. * «Анцәахәқәа рхылҵ» зыхьӡу ашәҟәқәа рсериаҿы Рамсес Ду Фаустцәа рҭаацәара аҟынтәи ахаҿсахьа хадацәа рабду иоуп. * Рамсес II – [[Эберс, Георг|Г. Еберс]] ироман «[[Уарда]]» аҟны ахаҿсахьа хадацәа дыруаӡәкуп. * Англыз шәҟәыҩҩы, апоет, аессеист [[Шелли, Перси Биш|Перси Шелли]] исонет «[[Озимандия (сонет)|Озимандиас]]». * [[Нэнси Дрю (серия игр)|Ненси]] Дриу илызку акомпиутертә хәмарра «Ибжьаӡыз аҳкәажә лҳаҭгәын» асиужет аҟны Рамсес II иԥҳәыс [[Нефертари Меренмут]] лҳаҭгәынчаԥаҿы ажрақәа рҭоурых шьаҭас иҟаҵоуп. * Амузыкаҿы, хаҭала иаҳҳәозар, [[Майя Котовская|Маиа Котовскаиа]] (апсевдоним [[Канцлер Ги|Аканцлер]] Ги) лҩымҭаҿи, арок-гәыԥ «[[Канцлер Ги|Брэган’Дэрт]]» арҿиараҿи иҟоуп Рамсес II изку алирикатә баллада (альбом «Лирика» (2017)). * Рамсес II иԥҳәыс [[Нефертари Меренмут|Нефертари Меренмути]] иареи ирызку ажәабжь маҷк иԥсахны уаԥхьар улшоит Манхуа «Аԥслымӡи амшыни рашәа: афараон иуадалықԥҳәыс» аҟны. * Рамсес II — [[Мур, Алан|Алан Мури]] [[Гиббонс, Дэйв|Деив Гиббонси]] рграфикатә роман «Ахьчаҩцәа» аҟынтәи [[Озимандия (Хранители)|Адриан Веидт]] идолс имоуп, иара убасгьы [[Снайдер, Зак|Зак Снаидер]] иҭихыз акино аҟны. Афараон ибырзен хьӡы – Озимандиас, Веидт псевдонимс ишьҭихуеит анаҩс фырхаҵа-вигилантс дахьықәгыло. * Ароман лаша ''[[Fate/Prototype: Fragments of Sky Silver]]'' зыхьӡу [[ранобэ|аранобе]] аҿы Рамсес II Раидер имаҵзуҩы иаҳасабала Озимандиас ҳәа ахьӡ аманы дцәырҵуеит. Иара убасгьы Рамсес дааԥхьазар ҟалоит маҵуҩыс уи акласс иаҵанакуа ахәмарра ''[[Fate/Grand Order]]'' аҟны. == Акинематографиа == * 1923 — [[Сесил Б. Де Милль|Сесиль Демилл]] ифильм «Жәа-уасиаҭк» аҿы Рамсес II ироль наигӡеит [[Де Рошфор, Шарль|Шарль Де Рошфор]]. * 1956 — Демилл ихаҭа ҿыц иҭихыз, зыхьӡ еиԥшу аусумҭаҿы Рамсес II ироль наигӡеит Иул [[Бриннер, Юл|Бриннер]]. * 1978 — Рамсес II [[саркофаг|исаркофаг]] музеитә експонатны ицәыргоуп «Ну погоди!» 12-тәи аҭыжьымҭаҿы. * 1998 — Рамсес II амультфильм «Мысра аҳәынҭқар» аҟны антагонист хадас дыҟоуп. * 2014 — Рамсес II афильм «Ахыҵра: Аҳцәеи анцәахәқәеи» антагонист хадас дыҟоуп. Рамсес II ироль наигӡеит Џьоел Ергертон. * 2015/16 — Бразилиатәи абиблиатә теленовелла «Жәа-уасиаҭк» аҿы Рамсес [[Моисей|Моисеи]] иааигәара дызҳауеит, Нефертари лыбзиабаразы диацлабуеит, анаҩс Мысратәи ашьрақәҵарақәа рҿагылара иҽазишәоит. Рамсес ироль наигӡеит актиор Сержиу Мароне. == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * История Древнего Востока. Зарождение древнейших классовых обществ и первые очаги рабовладельческой цивилизации. Часть 2. Передняя Азия. Египет / Под редакцией [[Бонгард-Левин, Григорий Максимович|Г. М. Бонгард-Левина]]. — М.: [[Главная редакция восточной литературы]] издательства «[[Наука (издательство)|Наука]]», 1988. — 623 с. — 25 000 экз. * {{книга|автор=Стучевский И. А.|заглавие=Рамсес II и Херихор|ссылка=http://www.egyptology.ru/scarcebooks.htm#Stuchevskij|место=М.|год=1984}} * [https://web.archive.org/web/20080511203747/http://www.genealogia.ru/projects/lib/catalog/rulers/1.htm Древний Восток и античность]. // [https://web.archive.org/web/20080511203747/http://www.genealogia.ru/projects/lib/catalog/rulers/0.htm Правители Мира. Хронологическо-генеалогические таблицы по всемирной истории в 4 тт.] / Автор-составитель [[Эрлихман, Вадим Викторович|В. В. Эрлихман]]. — Т. 1. * ''[[Бекерат, Юрген фон|Von Beckerath J.]]'' Handbuch der ägyptischen Königsnamen (нем.). — München: Deutscher Kunstverlag, 1984. — 314 p. — (Münchner ägyptologische Studien). — ISBN 3422008322. * {{Cite web|url=http://magru.net/pubs/1807/Synovya_Chernoy_Zemli|title=Сыновья Черной Земли|author=Сергей Шаповалов|publisher=Magru|access-date=2016-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917234621/http://magru.net/pubs/1807/Synovya_Chernoy_Zemli|archive-date=2016-09-17|url-status=dead}} == Азхьарԥшқәа == * [http://ru-egypt.com/sources/63 Мирный договор между Рамсесом II и хеттским царём Хаттусили III] * [http://ru-egypt.com/library/53 Матье М. Э. Коронация Рамсеса II] * [http://www.lib.uchicago.edu/cgi-bin/eos/eos_page.pl?DPI=100&callnum=DT57.C2_vol59&object=168 Фотографии мумии Рамсеса II] {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 14-тәи ашәышықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 13-тәи ашәышықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Ажәытәӡатәи Мысра афараонцәа|Рамсес 02]] [[Акатегориа:Ажәытәӡатәи Мысратәи амумиақәа]] twgbuuwfohz0i5b2yl26jjyhkw4nksg Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу ашьагәыҭуаа рзинқәа 14 57968 176344 2026-11-07T12:02:57Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «[[Акатегориа:Ашьагәыҭуаа рзинқәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу ауаҩы изинқәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} рышьагәыҭуаа рполитика|зинқәа]] [[Акатегориа:Америка иашьагәыҭу ажәларқәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} ртәылауаҩратә зинқәа|шьагәыҭуаа рзинқәа]]» 176344 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Ашьагәыҭуаа рзинқәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу ауаҩы изинқәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} рышьагәыҭуаа рполитика|зинқәа]] [[Акатегориа:Америка иашьагәыҭу ажәларқәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} ртәылауаҩратә зинқәа|шьагәыҭуаа рзинқәа]] 35qmgzlzxiz02pnzuvy0pfya3pbc51i Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рышьагәыҭуаа рполитика 14 57969 176345 2026-11-07T12:05:37Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу аполитикатә ҵысрақәа|шьагәыҭуаа рполитика]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу ашьагәыҭуаа рполитика]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы инхо ашьагәыҭуаа|политика]]» 176345 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу аполитикатә ҵысрақәа|шьагәыҭуаа рполитика]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу ашьагәыҭуаа рполитика]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы инхо ашьагәыҭуаа|политика]] 68udx1j1vp0dhi58qfkz6psjisiij0w Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу ашьагәыҭуаа рполитика 14 57970 176346 2026-11-07T12:07:27Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америка иҟоу ашьагәыҭуаа рполитика}} [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ашьагәыҭуаа|*политика]] [[Акатегориа:Америкатәи ашьагәыҭуаа рполитика| ҩадатәи Америка]] Акатегориа:Аҩада-америкатәи атәылақәа рҿы иҟоу аиԥшхаҭаратә политика| шь...» 176346 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америка иҟоу ашьагәыҭуаа рполитика}} [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ашьагәыҭуаа|*политика]] [[Акатегориа:Америкатәи ашьагәыҭуаа рполитика| ҩадатәи Америка]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи атәылақәа рҿы иҟоу аиԥшхаҭаратә политика| шьагәыҭуаа рполитика]] 70e1i4g8ew62cqn6sdept8hz5uzt99u Акатегориа:Америкатәи ашьагәыҭуаа рполитика 14 57971 176347 2026-11-07T12:09:00Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «[[Акатегориа:Америкатәи ашьагәыҭуаа|политика]] [[Акатегориа:Ашьагәыҭуаа рполитика| ]] [[Акатегориа:Америкатәи аполитика|шьагәыҭуаа]]» 176347 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Америкатәи ашьагәыҭуаа|политика]] [[Акатегориа:Ашьагәыҭуаа рполитика| ]] [[Акатегориа:Америкатәи аполитика|шьагәыҭуаа]] 9wzc9wzjyt9uh4zxq3728ozwjxb8vyf Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа ртәылауаҩратә зинқәа 14 57972 176348 2026-11-07T12:18:14Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу ауаҩы изинқәа|тәылауаҩратә зинқәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} рполитика|тәылауаҩратә зинқәа]] [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәеи ахақәиҭрақәеи атәылақәа рыла]]» 176348 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу ауаҩы изинқәа|тәылауаҩратә зинқәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} рполитика|тәылауаҩратә зинқәа]] [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәеи ахақәиҭрақәеи атәылақәа рыла]] 94y0wsp467c60ene0dldi4l1lxurli2 Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәеи ахақәиҭрақәеи атәылақәа рыла 14 57973 176349 2026-11-07T12:19:53Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:тәылауаҩратә зинқәеи ахақәиҭрақәеи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәеи ахақәиҭрақәеи| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа атәылақәа рыла| тәылауаҩратә зинқәеи ахақәиҭрақәеи]] Акатегориа:Аконституци...» 176349 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:тәылауаҩратә зинқәеи ахақәиҭрақәеи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәеи ахақәиҭрақәеи| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа атәылақәа рыла| тәылауаҩратә зинқәеи ахақәиҭрақәеи]] [[Акатегориа:Аконституциатә зин атәылақәа рыла| тәылауаҩратә зинқәеи ахақәиҭрақәеи]] 4ulk1gdls7rec4un22vjy74qgwg5lj1 Акатегориа:Афро-американтәи атәылауаҩратә зинқәа рзы активистцәа 14 57974 176350 2026-11-07T12:26:13Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәа рыхьчаразы аҵысрақәа ирылахәу ауаа]] [[Акатегориа:Антирасизм активистцәа]] [[Акатегориа:Афро-американтәи атәылауаҩратә зинқәа рҭоурых|активистцәа]] [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәа рзы активистцәа]] Акатего...» 176350 wikitext text/x-wiki {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәа рыхьчаразы аҵысрақәа ирылахәу ауаа]] [[Акатегориа:Антирасизм активистцәа]] [[Акатегориа:Афро-американтәи атәылауаҩратә зинқәа рҭоурых|активистцәа]] [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәа рзы активистцәа]] [[Акатегориа:Аиҵарақәа рзинқәа рзы активистцәа]] [[Акатегориа:Аҵысрақәа ирыдҳәалоу ауаа]] 81oieghpqjsbx2malmjd2m1m3cxtabx 176351 176350 2026-11-07T12:28:38Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәа рыхьчаразы аҵысрақәа ирылахәу ауаа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәа рыхьчаразы аҵысра иалахәу ауаа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176351 wikitext text/x-wiki {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәа рыхьчаразы аҵысра иалахәу ауаа]] [[Акатегориа:Антирасизм активистцәа]] [[Акатегориа:Афро-американтәи атәылауаҩратә зинқәа рҭоурых|активистцәа]] [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәа рзы активистцәа]] [[Акатегориа:Аиҵарақәа рзинқәа рзы активистцәа]] [[Акатегориа:Аҵысрақәа ирыдҳәалоу ауаа]] 21axupgbpuyrodi9rdowe8mqsorykq0 176352 176351 2026-11-07T12:29:46Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәа рыхьчаразы аҵысра иалахәу ауаа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәа рыхьчаразы аҵысра иалахәыз ауаа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176352 wikitext text/x-wiki {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәа рыхьчаразы аҵысра иалахәыз ауаа]] [[Акатегориа:Антирасизм активистцәа]] [[Акатегориа:Афро-американтәи атәылауаҩратә зинқәа рҭоурых|активистцәа]] [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәа рзы активистцәа]] [[Акатегориа:Аиҵарақәа рзинқәа рзы активистцәа]] [[Акатегориа:Аҵысрақәа ирыдҳәалоу ауаа]] j46d6hupkuaotwi6pm5qkvjrd0hhy59 Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәа рыхьчаразы аҵысра иалахәыз ауаа 14 57975 176353 2026-11-07T12:31:00Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «* Ари акатегориа 1954-1968 рзы атәылауаҩратә зинқәа рыхьчаразы аҵысра иалахәыз ауаа рзы ауп. {{DEFAULTSORT:тәылауаҩратә зинқәа рыхьчаразы аҵысра иалахәыз ауаа}} [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәа рыхьчаразы аҵысра| уаа]] [[Акатегориа:Аҵысрақәа ирыдҳәалоу ауаа]] А...» 176353 wikitext text/x-wiki * Ари акатегориа 1954-1968 рзы атәылауаҩратә зинқәа рыхьчаразы аҵысра иалахәыз ауаа рзы ауп. {{DEFAULTSORT:тәылауаҩратә зинқәа рыхьчаразы аҵысра иалахәыз ауаа}} [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәа рыхьчаразы аҵысра| уаа]] [[Акатегориа:Аҵысрақәа ирыдҳәалоу ауаа]] [[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рыла]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи ахҭысқәа ирыдҳәалаз ауаа]] c8ap7z40p4is1f9jb0o0lhd75dbd11z Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәа рыхьчаразы аҵысра 14 57976 176355 2026-11-07T12:46:51Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «Ари акатегориа [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] иҟоу '''[[Америкатәи еиқәаҵәақәа рзы атәылауаҩратә зинқәа рыхьчаразы аҵысра|атәылауаҩратә зинқәа рыхьчаразы аҵысра]]''' (1954 - 1968) иадҳәалоу адаҟьақәа зегьы рзы ауп. {{DEFAULTSORT:тәылауаҩратә зинқәа рыхьчаразы аҵысра}...» 176355 wikitext text/x-wiki Ари акатегориа [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] иҟоу '''[[Америкатәи еиқәаҵәақәа рзы атәылауаҩратә зинқәа рыхьчаразы аҵысра|атәылауаҩратә зинқәа рыхьчаразы аҵысра]]''' (1954 - 1968) иадҳәалоу адаҟьақәа зегьы рзы ауп. {{DEFAULTSORT:тәылауаҩратә зинқәа рыхьчаразы аҵысра}} [[Акатегориа:1950-тәи ашықәсқәа раан Еиду Америкатәи Аштатқәа иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:1960-тәи ашықәсқәа раан Еиду Америкатәи Аштатқәа иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазы ауаажәларратә ҵысрақәа]] [[Акатегориа:Афро-Америкатәи аҭоурых|*3]] [[Акатегориа:Аҭоурыхтә Америкатәи аполитикатә ҵысрақәа]] [[Акатегориа:Афро-американтәи атәылауаҩратә зинқәа рҭоурых]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа ртәылауаҩратә зинқәа рҭоурых]] [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәа рыхьчаразы аҵысрақәа]] [[Акатегориа:Амч ахархәара злам аҿагыларатә ҵысрақәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу ауаажәларратә ҵысрақәа]] [[Акатегориа:1960-тәи ашықәсқәа раан аконтркультура]] [[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аан Еиду Америкатәи Аштатқәа рҭоурых]] n1o5jbbo7iqz76bl2rq55ph1juec5s8 Акатегориа:1950-тәи ашықәсқәа раан Еиду Америкатәи Аштатқәа иҟалаз ахҭысқәа 14 57977 176356 2026-11-07T12:47:24Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|United States in the {{Title year}}s}} {{Decade in country category|{{title country}}|Аҩадатәи Америка}}» 176356 wikitext text/x-wiki {{Commons category|United States in the {{Title year}}s}} {{Decade in country category|{{title country}}|Аҩадатәи Америка}} t8rn15d8endds8p3agyrxeoxtgotxmh Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазы ауаажәларратә ҵысрақәа 14 57978 176357 2026-11-07T12:49:31Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Navseasoncats}} [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵысрақәа]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵысрақәа рҭоурых]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы аполитика|уаажәларратә]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәса|уаажәларратә ҵысрақәа]]» 176357 wikitext text/x-wiki {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵысрақәа]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵысрақәа рҭоурых]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы аполитика|уаажәларратә]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәса|уаажәларратә ҵысрақәа]] t18e6scb1s5y9ej48pudnmf67ppkmab Акатегориа:Афро-Америкатәи аҭоурых 14 57979 176358 2026-11-07T12:51:57Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|African American history}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Африкауаа рдиаспора аҭоурых]] [[Акатегориа:Афро-Америкатәи ауаажәларра|ҭоурых]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рыжәларқәа рҭоурых]]» 176358 wikitext text/x-wiki {{Commons category|African American history}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Африкауаа рдиаспора аҭоурых]] [[Акатегориа:Афро-Америкатәи ауаажәларра|ҭоурых]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рыжәларқәа рҭоурых]] em2m8tz3w4j2fnygtrfzyuo28f2yofd Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рыжәларқәа рҭоурых 14 57980 176359 2026-11-07T12:53:56Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} рыжәларқәа|*ҭоурых]] [[Акатегориа:Ажәларқәа рҭоурых|+]] [[Акатегориа:{{Title country}} рсоциалтә ҭоурых|жәларқәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҭоурых атематикала|жәларқәа]]» 176359 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} рыжәларқәа|*ҭоурых]] [[Акатегориа:Ажәларқәа рҭоурых|+]] [[Акатегориа:{{Title country}} рсоциалтә ҭоурых|жәларқәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҭоурых атематикала|жәларқәа]] fl91f0kh8yxev8xnae7bx62alpd6g55 Акатегориа:Аҭоурыхтә Америкатәи аполитикатә ҵысрақәа 14 57981 176360 2026-11-07T12:56:14Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Defunct American political movements}} {{DEFAULTSORT:ҭоурыхтә Америкатәи аполитикатә ҵысрақәа}} [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикатә ҭоурых|ҵысрақәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу аполитикатә ҵысрақәа]]» 176360 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Defunct American political movements}} {{DEFAULTSORT:ҭоурыхтә Америкатәи аполитикатә ҵысрақәа}} [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикатә ҭоурых|ҵысрақәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу аполитикатә ҵысрақәа]] lzfecmpqyi7m83hbo43pv2adioei2sq Акатегориа:Афро-американтәи атәылауаҩратә зинқәа рҭоурых 14 57982 176361 2026-11-07T12:59:19Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Афро-Америкатәи аҭоурых|тәылауаҩратә зинқәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу антирасизм]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа ртәылауаҩратә зинқәа рҭоурых]]» 176361 wikitext text/x-wiki {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Афро-Америкатәи аҭоурых|тәылауаҩратә зинқәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу антирасизм]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа ртәылауаҩратә зинқәа рҭоурых]] jdicnfy1cp44tn1bqa2fnh7i9olqbdo Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу антирасизм 14 57983 176362 2026-11-07T13:03:11Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Anti-racism in the United States}} [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу антирасизм]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу арасизм|*антирасизм]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу ауаажәларратә ҵысрақәа|антирасизм]] [[Акатегориа:Антирасизм атәылақәа рыла]]» 176362 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Anti-racism in the United States}} [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу антирасизм]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу арасизм|*антирасизм]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу ауаажәларратә ҵысрақәа|антирасизм]] [[Акатегориа:Антирасизм атәылақәа рыла]] 7jvymeih82cugfv5rt6i9fx28s0l17u Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу антирасизм 14 57984 176363 2026-11-07T13:04:32Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америка иҟоу антирасизм}} [[Акатегориа:Антирасизм аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу арасизм|антирасизм]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу ауаажәларратә ҵысрақәа‎| антирасизм]]» 176363 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америка иҟоу антирасизм}} [[Акатегориа:Антирасизм аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу арасизм|антирасизм]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу ауаажәларратә ҵысрақәа‎| антирасизм]] 4e0lschrymuncmb0dlus1spzlktv82c Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу ауаажәларратә ҵысрақәа 14 57985 176364 2026-11-07T13:08:52Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Social movements in North America}} {{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америка иҟоу ауаажәларратә ҵысрақәа}} [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵысрақәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи атәылақәа рҿы иҟоу аҵысрақәа| уаажәларратә]] Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу...» 176364 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Social movements in North America}} {{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америка иҟоу ауаажәларратә ҵысрақәа}} [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵысрақәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи атәылақәа рҿы иҟоу аҵысрақәа| уаажәларратә]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу асоциалтә проблемақәа| уаажәларратә ҵысрақәа]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка ауаажәларра|ҵысрақәа]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи акультура|уаажәларратә ҵысрақәа]] 94knarmllb1brvx5opvsyan6zes4l2c Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу арасизм 14 57986 176365 2026-11-07T13:14:16Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Racism in the United States}} {{cat main}} [[Акатегориа:Арасизм атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу арасизм]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу азинеиҟарамра]] [[Акатегориа:{{Title country}} рсоциалтә ҭоурых|расизм]] Акатегориа:{{Title country}} рполитикатә ҭоуры...» 176365 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Racism in the United States}} {{cat main}} [[Акатегориа:Арасизм атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу арасизм]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу азинеиҟарамра]] [[Акатегориа:{{Title country}} рсоциалтә ҭоурых|расизм]] [[Акатегориа:{{Title country}} рполитикатә ҭоурых|расизм]] hm7pur784ej0johzltckh5m3664qom9 Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу азинеиҟарамра 14 57987 176366 2026-11-07T13:17:30Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Prejudice and discrimination in the United States}} {{cat main}} {{Category see also|{{Title country}} рҿы иҟоу ауаҩы изинқәа}} [[Акатегориа:Азинеиҟарамра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу ауаҩы изинқәа реилагарақәа|зинеиҟарамра]] Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} рҿы иҟоу...» 176366 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Prejudice and discrimination in the United States}} {{cat main}} {{Category see also|{{Title country}} рҿы иҟоу ауаҩы изинқәа}} [[Акатегориа:Азинеиҟарамра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу ауаҩы изинқәа реилагарақәа|зинеиҟарамра]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} рҿы иҟоу азинеиҟарамра]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу асоциалтә проблемақәа|зинеиҟарамра]] nmegjhowuagw5rcpuk28j0bjs6htazu 176367 176366 2026-11-07T13:17:56Z Fraxinus.cs 8381 176367 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Prejudice and discrimination in the United States}} {{cat main}} {{Category see also|{{Title country}} рҿы иҟоу ауаҩы изинқәа}} [[Акатегориа:Азинеиҟарамра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу ауаҩы изинқәа реилагарақәа|зинеиҟарамра]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рҿы иҟоу азинеиҟарамра]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу асоциалтә проблемақәа|зинеиҟарамра]] jemxy5ytyxrlz6p0wvmtz70ctecgh4y 176368 176367 2026-11-07T13:18:44Z Fraxinus.cs 8381 176368 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Prejudice and discrimination in the United States}} {{cat main}} {{Category see also|{{Title country}} рҿы иҟоу ауаҩы изинқәа}} [[Акатегориа:Азинеиҟарамра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу ауаҩы изинқәа реилагарақәа|зинеиҟарамра]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу азинеиҟарамра]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу асоциалтә проблемақәа|зинеиҟарамра]] mw8idq8j2krf3qn1kba1ft7nx4k5hkr Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу ауаажәларратә ҵысрақәа 14 57988 176369 2026-11-07T13:21:51Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Social movements in the United States}} * [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рҿы иҟоу ауаажәларратә ҵысрақәа. [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵысрақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу ауаажәларратә ҵысрақәа]] Акатегориа:{{Title country}} руаажәларра|ҵысрақә...» 176369 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Social movements in the United States}} * [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рҿы иҟоу ауаажәларратә ҵысрақәа. [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵысрақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу ауаажәларратә ҵысрақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} руаажәларра|ҵысрақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} рсоциалтә ҭоурых|уаажәларратә ҵысрақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу активизм|уаажәларратә ҵысрақәа]] 0oneili6g7rcwg581jx8haxuvem13rl Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа ртәылауаҩратә зинқәа рҭоурых 14 57989 176370 2026-11-07T13:25:51Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|History of civil rights in the United States}} {{cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}} ртәылауаҩратә зинқәа|ҭоурых]] [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәеи ахақәиҭрақәеи рҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} рзинтә ҭоурых|тәылауаҩратә зинқәа]] Акатегориа:{{Title country}} рпо...» 176370 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|History of civil rights in the United States}} {{cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}} ртәылауаҩратә зинқәа|ҭоурых]] [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәеи ахақәиҭрақәеи рҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} рзинтә ҭоурых|тәылауаҩратә зинқәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} рполитикатә ҭоурых|тәылауаҩратә зинқәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} рсоциалтә ҭоурых|тәылауаҩратә зинқәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҭоурых атематикала|тәылауаҩратә зинқәа]] gm488y3s5pqsabz2vazjlafz1qf6bk0 Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәеи ахақәиҭрақәеи рҭоурых атәылақәа рыла 14 57990 176371 2026-11-07T13:28:34Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:тәылауаҩратә зинқәеи ахақәиҭрақәеи рҭоурых атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәеи ахақәиҭрақәеи атәылақәа рыла| ҭоурых]] [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәеи ахақәиҭрақәеи| тәылақәа]] Акатегориа:Азинтә ҭо...» 176371 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:тәылауаҩратә зинқәеи ахақәиҭрақәеи рҭоурых атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәеи ахақәиҭрақәеи атәылақәа рыла| ҭоурых]] [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәеи ахақәиҭрақәеи| тәылақәа]] [[Акатегориа:Азинтә ҭоурых атәылақәа рыла| тәылауаҩратә зинқәеи ахақәиҭрақәеи]] [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рҭоурых|*тәылауаҩратә зинқәеи ахақәиҭрақәеи]] lyc1lup598gfibfej9w8fd0zhu1hvah Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рҭоурых 14 57991 176372 2026-11-07T13:30:10Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commonscat|History of human rights}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:уаҩы изинқәа рҭоурых}} [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа|ҭоурых]] [[Акатегориа:Аполитикатә ҭоурых]] [[Акатегориа:Азинтә ҭоурых азҵаатәыла]]» 176372 wikitext text/x-wiki {{commonscat|History of human rights}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:уаҩы изинқәа рҭоурых}} [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа|ҭоурых]] [[Акатегориа:Аполитикатә ҭоурых]] [[Акатегориа:Азинтә ҭоурых азҵаатәыла]] rnxpvk0oqbkno1yo2j0o2c49hf1gj27 Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәа рыхьчаразы аҵысрақәа 14 57992 176373 2026-11-07T13:32:58Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Movements for civil rights}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:тәылауаҩратә зинқәа рыхьчаразы аҵысрақәа}} [[Акатегориа:Активизм азанааҭ ала]] [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәеи ахақәиҭрақәеи|ҵысрақәа]] [[Акатегориа:Аиҟарара азинқәа]] [[Акатегориа:Аиҵарақәа рзинқәа]] Акатег...» 176373 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Movements for civil rights}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:тәылауаҩратә зинқәа рыхьчаразы аҵысрақәа}} [[Акатегориа:Активизм азанааҭ ала]] [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәеи ахақәиҭрақәеи|ҵысрақәа]] [[Акатегориа:Аиҟарара азинқәа]] [[Акатегориа:Аиҵарақәа рзинқәа]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵысрақәа]] fnascjfopjpex7egfmx317vdoq18h72 Акатегориа:Амч ахархәара злам аҿагыларатә ҵысрақәа 14 57993 176374 2026-11-07T13:34:20Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Nonviolent resistance movements}} {{DEFAULTSORT:мч ахархәара злам аҿагыларатә ҵысрақәа}} [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵысрақәа]] [[Акатегориа:Амч ахархәара ҟалаӡом|ҵысрақәа]]» 176374 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Nonviolent resistance movements}} {{DEFAULTSORT:мч ахархәара злам аҿагыларатә ҵысрақәа}} [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵысрақәа]] [[Акатегориа:Амч ахархәара ҟалаӡом|ҵысрақәа]] 0nfjitfed7ijzzfg2i0bhfrr8z5ttfo Акатегориа:1960-тәи ашықәсқәа раан аконтркультура 14 57994 176375 2026-11-07T13:38:03Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Navseasoncats}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа|контркультура]] [[Акатегориа:{{Century name from decade or year|{{Title year}}}}зы аконтркультура]]» 176375 wikitext text/x-wiki {{Navseasoncats}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа|контркультура]] [[Акатегориа:{{Century name from decade or year|{{Title year}}}}зы аконтркультура]] a9az9p8cpubqu7k4ml497bkzd17w6yb Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазы аконтркультура 14 57995 176376 2026-11-07T13:39:06Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәса|контркультура]] [[Акатегориа:Aконтркультура]]» 176376 wikitext text/x-wiki {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәса|контркультура]] [[Акатегориа:Aконтркультура]] s6qmy5yc0a1zwdopkf45h243104o2vp 176377 176376 2026-11-07T13:39:19Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Aконтркультура]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аконтркультура]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176377 wikitext text/x-wiki {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәса|контркультура]] [[Акатегориа:Аконтркультура]] ekeiljff0wz447mfx4an4b3jurrhweg Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәа рзы активистцәа 14 57996 176378 2026-11-07T13:42:09Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commonscat|Civil rights activists}} {{DEFAULTSORT:тәылауаҩратә зинқәа рзы активистцәа}} [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәеи ахақәиҭрақәеи|:активистцәа]] [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа]]» 176378 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Civil rights activists}} {{DEFAULTSORT:тәылауаҩратә зинқәа рзы активистцәа}} [[Акатегориа:Атәылауаҩратә зинқәеи ахақәиҭрақәеи|:активистцәа]] [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа]] 9ih3iwoid1h787t2hzaw6zk5o0i94qd Акатегориа:Афро-америкатәи атеологцәа 14 57997 176379 2026-11-07T13:45:13Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « [[Акатегориа:Афро-америкатәи аҵарауааи академикцәеи|теологцәа]] [[Акатегориа:Афро-америкатәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа|теологцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи атеологцәа|+]] [[Акатегориа:Афро-америкатәи адин анапхгаҩцәа|теологцәа]]» 176379 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Афро-америкатәи аҵарауааи академикцәеи|теологцәа]] [[Акатегориа:Афро-америкатәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа|теологцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи атеологцәа|+]] [[Акатегориа:Афро-америкатәи адин анапхгаҩцәа|теологцәа]] 8x3texo51jti5pebheswry7wo5itco3 176446 176379 2026-11-07T16:59:22Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Афро-америкатәи аҵарауааи академикцәеи]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Афро-америкатәи академикцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176446 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Афро-америкатәи академикцәа|теологцәа]] [[Акатегориа:Афро-америкатәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа|теологцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи атеологцәа|+]] [[Акатегориа:Афро-америкатәи адин анапхгаҩцәа|теологцәа]] c0wz56behhlmn71k7gfqm4p542iugxm Акатегориа:Америкатәи атеологцәа 14 57998 176380 2026-11-07T13:58:01Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Theologians from the United States}} {{Category explanation |articles about [[theologian]]s from the North American country of the [[United States]]}} {{Fooian fooers |Profession=Атеологцәа |Nationality=Америкауаа |NationalityWithSufix=Америкатәи |Country=Еиду Америкатәи Аштатқәа |Supercategory=Аҵарауааи академикцәеи |Supercategory2=Адинхаҵаратә шәҟә...» 176380 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Theologians from the United States}} {{Category explanation |articles about [[theologian]]s from the North American country of the [[United States]]}} {{Fooian fooers |Profession=Атеологцәа |Nationality=Америкауаа |NationalityWithSufix=Америкатәи |Country=Еиду Америкатәи Аштатқәа |Supercategory=Аҵарауааи академикцәеи |Supercategory2=Адинхаҵаратә шәҟәыҩҩцәа }} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Америкатәи адин анапхгаҩцәа|теологцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи адоуҳатә рҵаҩцәа|теологцәа]] 45dk2ihufzzd6iw18brn0f4fhdhyvq3 176381 176380 2026-11-07T13:58:15Z Fraxinus.cs 8381 176381 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Theologians from the United States}} {{Fooian fooers |Profession=Атеологцәа |Nationality=Америкауаа |NationalityWithSufix=Америкатәи |Country=Еиду Америкатәи Аштатқәа |Supercategory=Аҵарауааи академикцәеи |Supercategory2=Адинхаҵаратә шәҟәыҩҩцәа }} [[Акатегориа:Америкатәи адин анапхгаҩцәа|теологцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи адоуҳатә рҵаҩцәа|теологцәа]] 2i11lnw6qrk7evhiaqnm099zryoug3q 176389 176381 2026-11-07T14:14:28Z Fraxinus.cs 8381 176389 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Theologians from the United States}} {{Fooian fooers |Profession=Атеологцәа |Nationality=Америкауаа |NationalityWithSufix=Америкатәи |Country=Еиду Америкатәи Аштатқәа |CustomOccupation=Америка инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала |Supercategory=Аҵарауааи академикцәеи |Supercategory2=Адинхаҵаратә шәҟәыҩҩцәа }} [[Акатегориа:Америкатәи адин анапхгаҩцәа|теологцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи адоуҳатә рҵаҩцәа|теологцәа]] q8v1pvqgjz5983guuq8p3zin7ct9kuz 176394 176389 2026-11-07T14:22:14Z Fraxinus.cs 8381 176394 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Theologians from the United States}} {{Fooian fooers |Profession=Атеологцәа |Nationality=Америкауаа |NationalityWithSufix=Америкатәи |Country=Еиду Америкатәи Аштатқәа |CustomOccupation=Америка инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала |Supercategory=академикцәа |Supercategory2=Адинхаҵаратә шәҟәыҩҩцәа }} [[Акатегориа:Америкатәи адин анапхгаҩцәа|теологцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи адоуҳатә рҵаҩцәа|теологцәа]] tdb3ba27037165iheawyt0nfoscxuht 176399 176394 2026-11-07T14:40:40Z Fraxinus.cs 8381 176399 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Theologians from the United States}} {{Fooian fooers |Profession=Атеологцәа |Nationality=Америкауаа |NationalityWithSufix=Америкатәи |Country=Еиду Америкатәи Аштатқәа |CustomOccupation=Америка инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала |Supercategory=Академикцәа |Supercategory2=Адинхаҵаратә шәҟәыҩҩцәа }} [[Акатегориа:Америкатәи адин анапхгаҩцәа|теологцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи адоуҳатә рҵаҩцәа|теологцәа]] hwolho8ozm52f89fsbjwyq3ok5quvzp 176401 176399 2026-11-07T15:02:55Z Fraxinus.cs 8381 176401 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Theologians from the United States}} {{Fooian fooers |Profession=Атеологцәа |Nationality=Америкауаа |NationalityWithSufix=Америкатәи |Country=Еиду Америкатәи Аштатқәа |CustomOccupation=Америка инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала |Supercategory=академикцәа |Supercategory2=адинхаҵаратә шәҟәыҩҩцәа }} [[Акатегориа:Америкатәи адин анапхгаҩцәа|теологцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи адоуҳатә рҵаҩцәа|теологцәа]] 66yvs1arrpph0vn66t0n4l38iha7egq 176402 176401 2026-11-07T15:19:59Z Fraxinus.cs 8381 176402 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Theologians from the United States}} {{Fooian fooers |Profession=Атеологцәа |Nationality=Америкауаа |NationalityWithSufix=Америкатәи |Country=Еиду Америкатәи Аштатқәа |CustomOccupation=Америка инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала |Supercategory=Академикцәа |Supercategory2=Адинхаҵаратә шәҟәыҩҩцәа }} [[Акатегориа:Америкатәи адин анапхгаҩцәа|теологцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи адоуҳатә рҵаҩцәа|теологцәа]] hwolho8ozm52f89fsbjwyq3ok5quvzp 176405 176402 2026-11-07T15:37:24Z Fraxinus.cs 8381 176405 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Theologians from the United States}} {{Fooian fooers |Profession=Атеологцәа |Nationality=Америкауаа |NationalityWithSuffix=Америкатәи |Country=Еиду Америкатәи Аштатқәа |CustomOccupation=Америка инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала |Supercategory=Академикцәа |Supercategory2=Адинхаҵаратә шәҟәыҩҩцәа }} [[Акатегориа:Америкатәи адин анапхгаҩцәа|теологцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи адоуҳатә рҵаҩцәа|теологцәа]] 0z1nh2o7tw9gf6fo0c2obdjj7zqgaes Акатегориа:Атеологцәа 14 57999 176382 2026-11-07T14:01:58Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Theologians}} {{cat main|Атеолог}} {{DEFAULTSORT:теологцәа}} [[Акатегориа:Аҵарауаа аусхкқәа рыла]] [[Акатегориа:Адинтә ҵарауаа]] [[Акатегориа:Атеологиаҭҵаара|*]] [[Акатегориа:Адинҵара|+теологцәа]] [[Акатегориа:Адинхаҵаратә шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Адоуҳатә рҵаҩцәа]]» 176382 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Theologians}} {{cat main|Атеолог}} {{DEFAULTSORT:теологцәа}} [[Акатегориа:Аҵарауаа аусхкқәа рыла]] [[Акатегориа:Адинтә ҵарауаа]] [[Акатегориа:Атеологиаҭҵаара|*]] [[Акатегориа:Адинҵара|+теологцәа]] [[Акатегориа:Адинхаҵаратә шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Адоуҳатә рҵаҩцәа]] 6gsfnh1o9p6dh19n9wl406aax36yfvt Акатегориа:Атеологиаҭҵаара 14 58000 176383 2026-11-07T14:03:12Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Theology studies}} {{DEFAULTSORT:теологиаҭҵаара}} [[Акатегориа:Адинҵара]] [[Акатегориа:Адинҭҵаара]]» 176383 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Theology studies}} {{DEFAULTSORT:теологиаҭҵаара}} [[Акатегориа:Адинҵара]] [[Акатегориа:Адинҭҵаара]] cr4jmp723l6gx9enhmxnkelod4nhd91 Акатегориа:Адоуҳатә рҵаҩцәа 14 58001 176384 2026-11-07T14:04:45Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Spiritual teachers}} {{DEFAULTSORT:доуҳатә рҵаҩцәа}} [[Акатегориа:Арҵаҩцәа амаҭәарқәа рыла]] [[Акатегориа:Адинхаҵаратә усзуҩцәа]] [[Акатегориа:Адоуҳара|рҵаҩцәа]]» 176384 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Spiritual teachers}} {{DEFAULTSORT:доуҳатә рҵаҩцәа}} [[Акатегориа:Арҵаҩцәа амаҭәарқәа рыла]] [[Акатегориа:Адинхаҵаратә усзуҩцәа]] [[Акатегориа:Адоуҳара|рҵаҩцәа]] 1f82xrb2j1nob35kfhibyhseqjkgezy Акатегориа:Атеологцәа атәылақәа рыла 14 58002 176385 2026-11-07T14:07:23Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Theologians by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:теологцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Атеологцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Адин анапхгаҩцәа атәылақәа рыла| теологцәа]] [[Акатегориа:Адинхаҵаратә шәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла| теологцәа]] Акатегориа:А...» 176385 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Theologians by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:теологцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Атеологцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Адин анапхгаҩцәа атәылақәа рыла| теологцәа]] [[Акатегориа:Адинхаҵаратә шәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла| теологцәа]] [[Акатегориа:Адинтә ҵарауаа атәылақәа рыла]] arq5lsr8t0fjwjiy3vs2gthcs480rnb Акатегориа:Адинхаҵаратә шәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла 14 58003 176386 2026-11-07T14:09:11Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:динхаҵаратә шәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Адинхаҵаратә шәҟәыҩҩцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Адинхаҵаратә усзуҩцәа атәылақәа рыла| шәҟәыҩҩцәа]] Акатегориа:Адоуҳатә шәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла| динхаҵаратә шәҟә...» 176386 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:динхаҵаратә шәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Адинхаҵаратә шәҟәыҩҩцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Адинхаҵаратә усзуҩцәа атәылақәа рыла| шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Адоуҳатә шәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла| динхаҵаратә шәҟәыҩҩцәа]] e1w0sifo8sr9tp0kbgfif34cx8ej03e Акатегориа:Адоуҳатә шәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла 14 58004 176387 2026-11-07T14:10:22Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:доуҳатә шәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Адоуҳатә шәҟәыҩҩцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла|-доуҳатә шәҟәыҩҩцәа]]» 176387 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:доуҳатә шәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Адоуҳатә шәҟәыҩҩцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла|-доуҳатә шәҟәыҩҩцәа]] 5qw2tj3gu79x0hxishc6e5mmr6vicur Акатегориа:Адинтә ҵарауаа атәылақәа рыла 14 58005 176388 2026-11-07T14:12:41Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:динтә ҵарауаа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Адинтә ҵарауаа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Адинхаҵаратә усзуҩцәа атәылақәа рыла| динтә ҵарауаа]] [[Акатегориа:Адинхаҵаратә шәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла| динтә ҵарауаа]] Акатегориа:А...» 176388 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:динтә ҵарауаа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Адинтә ҵарауаа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Адинхаҵаратә усзуҩцәа атәылақәа рыла| динтә ҵарауаа]] [[Акатегориа:Адинхаҵаратә шәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла| динтә ҵарауаа]] [[Акатегориа:Аҵарауааи академикцәеи атәылақәа рыла| динтә ҵарауаа]] 0yr8w05jz02si67fypapa49x820owoa Акатегориа:Америкатәи академикцәа 14 58006 176392 2026-11-07T14:20:41Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Fooian fooers| |Profession=академикцәа |Nationality=Америкауаа |NationalityWithSuffix=Америкатәи |Country=Еиду Америкатәи Аштатқәа}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Америкатәи арҵаҩцәа|академикцәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа иҟоу академиа| ]]» 176392 wikitext text/x-wiki {{Fooian fooers| |Profession=академикцәа |Nationality=Америкауаа |NationalityWithSuffix=Америкатәи |Country=Еиду Америкатәи Аштатқәа}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Америкатәи арҵаҩцәа|академикцәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа иҟоу академиа| ]] jnuyz9uu5kbxrv3lp779jbz2gslweg5 176393 176392 2026-11-07T14:21:35Z Fraxinus.cs 8381 176393 wikitext text/x-wiki {{Fooian fooers| |Profession=академикцәа |Nationality=Америкауаа |NationalityWithSuffix=Америкатәи |CustomOccupation=Америка инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала |Country=Еиду Америкатәи Аштатқәа}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Америкатәи арҵаҩцәа|академикцәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа иҟоу академиа| ]] 88go43camdaqz89k4t6fhasmlu3bllw Акатегориа:Америкатәи адинхаҵаратә шәҟәыҩҩцәа 14 58007 176395 2026-11-07T14:30:23Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Америкатәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа|динхаҵаратә шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи адинхаҵаратә усзуҩцәа|шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи адоуҳатә шәҟәыҩҩцәа| динхаҵаратә шәҟәыҩҩцәа]] Акатегориа:Адинхаҵар...» 176395 wikitext text/x-wiki {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Америкатәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа|динхаҵаратә шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи адинхаҵаратә усзуҩцәа|шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи адоуҳатә шәҟәыҩҩцәа| динхаҵаратә шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Адинхаҵаратә шәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу адин|:]] l8b9m3nm4nt4r9euzrik07zx0kfirm3 Акатегориа:Америкатәи адинхаҵаратә усзуҩцәа 14 58008 176396 2026-11-07T14:32:46Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Fooian fooers |Profession=Аадинхаҵаратә усзуҩцәа |Nationality=Америкауаа |NationalityWithSuffix=Америкатәи |CustomOccupation = Америка инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала |Country=Еиду Америкатәи Аштатқәа }} [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу адин|+динхаҵаратә усзуҩцәа]]» 176396 wikitext text/x-wiki {{Fooian fooers |Profession=Аадинхаҵаратә усзуҩцәа |Nationality=Америкауаа |NationalityWithSuffix=Америкатәи |CustomOccupation = Америка инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала |Country=Еиду Америкатәи Аштатқәа }} [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу адин|+динхаҵаратә усзуҩцәа]] bk3tragbzhstxcm6qdmomwbbo4wevny 176397 176396 2026-11-07T14:33:20Z Fraxinus.cs 8381 176397 wikitext text/x-wiki {{Fooian fooers |Profession=Адинхаҵаратә усзуҩцәа |Nationality=Америкауаа |NationalityWithSuffix=Америкатәи |CustomOccupation = Америка инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала |Country=Еиду Америкатәи Аштатқәа }} [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу адин|+динхаҵаратә усзуҩцәа]] 59kcldtfx91l1rumw2myv968y5o4qfo Акатегориа:Америкатәи адоуҳатә шәҟәыҩҩцәа 14 58009 176398 2026-11-07T14:34:51Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Америкатәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа|доуҳатә]] [[Акатегориа:Америкатәи ашәҟәыҩҩцәа ажанрқәа рыла|доуҳатә]] [[Акатегориа:Адоуҳатә шәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла]]» 176398 wikitext text/x-wiki {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Америкатәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа|доуҳатә]] [[Акатегориа:Америкатәи ашәҟәыҩҩцәа ажанрқәа рыла|доуҳатә]] [[Акатегориа:Адоуҳатә шәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла]] 0n1gw6ensrclkzoco8bpvf254hngrd3 Акатегориа:Америкатәи адин анапхгаҩцәа 14 58010 176406 2026-11-07T15:40:20Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Religious leaders from the United States}} {{Fooian fooers |Profession=Адин анапхгаҩцәа |Nationality=Америкауаа |NationalityWithSuffix=Америкатәи |Country=Еиду Америкатәи Аштатқәа |Supercategory=адинхаҵаратә усзуҩцәа }} [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу адин|напхгаҩцәа]]» 176406 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Religious leaders from the United States}} {{Fooian fooers |Profession=Адин анапхгаҩцәа |Nationality=Америкауаа |NationalityWithSuffix=Америкатәи |Country=Еиду Америкатәи Аштатқәа |Supercategory=адинхаҵаратә усзуҩцәа }} [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу адин|напхгаҩцәа]] 4614g3ppj8ma5srkmmsa9qv9n03otrs 176407 176406 2026-11-07T15:41:33Z Fraxinus.cs 8381 176407 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Religious leaders from the United States}} {{Fooian fooers |Profession=Адин анапхгаҩцәа |Nationality=Америкауаа |NationalityWithSuffix=Америкатәи |Country=Еиду Америкатәи Аштатқәа |CustomOccupation=Америка инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала |Supercategory=адинхаҵаратә усзуҩцәа }} [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу адин|напхгаҩцәа]] fvdk1p7r5gh8bte4ajgbtzmmkd4wchw Акатегориа:Америкатәи адоуҳатә рҵаҩцәа 14 58011 176408 2026-11-07T15:44:06Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Spiritual teachers from the United States}} [[Акатегориа:Америкатәи арҵаҩцәа|доуҳатә рҵаҩцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи адинхаҵаратә усзуҩцәа|доуҳатә рҵаҩцәа]] [[Акатегориа:Адоуҳатә рҵаҩцәа атәылақәа рыла]]» 176408 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Spiritual teachers from the United States}} [[Акатегориа:Америкатәи арҵаҩцәа|доуҳатә рҵаҩцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи адинхаҵаратә усзуҩцәа|доуҳатә рҵаҩцәа]] [[Акатегориа:Адоуҳатә рҵаҩцәа атәылақәа рыла]] ds82561q7esf00sa6l5bbmwpmmze9s7 Акатегориа:Америкатәи арҵаҩцәа 14 58012 176409 2026-11-07T15:46:29Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Educators from the United States}} {{Fooian fooers| |Profession=Арҵаҩцәа |Nationality=Америкауаа |NationalityWithSuffix=Америкатәи |CustomOccupation=Америка инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала |Country=Еиду Америкатәи Аштатқәа }} [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу аҵара|>рҵаҩцәа]]» 176409 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Educators from the United States}} {{Fooian fooers| |Profession=Арҵаҩцәа |Nationality=Америкауаа |NationalityWithSuffix=Америкатәи |CustomOccupation=Америка инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала |Country=Еиду Америкатәи Аштатқәа }} [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу аҵара|>рҵаҩцәа]] 56naegsc7y56ckpa85fneobu35gvxj5 176410 176409 2026-11-07T15:46:52Z Fraxinus.cs 8381 176410 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Educators from the United States}} {{Fooian fooers| |Profession=Арҵаҩцәа |Nationality=Америкауаа |NationalityWithSuffix=Америкатәи |CustomOccupation=Америка инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала |Country=Еиду Америкатәи Аштатқәа }} [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу аҵара|>рҵаҩцәа]] l99zubm9tx1bcz6poy4wooj20y60345 Акатегориа:Адоуҳатә рҵаҩцәа атәылақәа рыла 14 58013 176411 2026-11-07T15:48:30Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:доуҳатә рҵаҩцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Адоуҳатә рҵаҩцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Арҵаҩцәа атәылақәа рыла| доуҳатә рҵаҩцәа]] [[Акатегориа:Адинхаҵаратә усзуҩцәа атәылақәа рыла| доуҳатә рҵаҩцәа]]» 176411 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:доуҳатә рҵаҩцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Адоуҳатә рҵаҩцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Арҵаҩцәа атәылақәа рыла| доуҳатә рҵаҩцәа]] [[Акатегориа:Адинхаҵаратә усзуҩцәа атәылақәа рыла| доуҳатә рҵаҩцәа]] jj9q89mm6r17d5pp7t5qfrdfs4gqsn4 Акатегориа:Афро-америкатәи адин анапхгаҩцәа 14 58014 176412 2026-11-07T15:51:41Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|African American religious leaders}} [[Акатегориа:Америкатәи адин анапхгаҩцәа|+]] [[Акатегориа:Афро-америкауаа рзанааҭ ҳасабала|дин анапхгаҩцәа]] [[Акатегориа:Афро-америкауааи адини|+]] [[Акатегориа:Адин анапхгаҩцәа ажәларқәа рыла]]» 176412 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|African American religious leaders}} [[Акатегориа:Америкатәи адин анапхгаҩцәа|+]] [[Акатегориа:Афро-америкауаа рзанааҭ ҳасабала|дин анапхгаҩцәа]] [[Акатегориа:Афро-америкауааи адини|+]] [[Акатегориа:Адин анапхгаҩцәа ажәларқәа рыла]] q6ery5ubilzem1ci4srt7dmhkzjq3at Акатегориа:Афро-америкауаа рзанааҭ ҳасабала 14 58015 176413 2026-11-07T15:54:08Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|African Americans by occupation}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Афро-америкауаа| занааҭ ҳасабала]] [[Акатегориа:Америкауаа ахылҵшьҭралеи рзанааҭ ҳасабалеи]] [[Акатегориа:Африкатәи ахылҵшьҭра змоу ауаа рзанааҭ ҳасабала| ]]» 176413 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|African Americans by occupation}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Афро-америкауаа| занааҭ ҳасабала]] [[Акатегориа:Америкауаа ахылҵшьҭралеи рзанааҭ ҳасабалеи]] [[Акатегориа:Африкатәи ахылҵшьҭра змоу ауаа рзанааҭ ҳасабала| ]] 5q281m0vxu8fd609pscy64ybp312k15 Акатегориа:Афро-америкауаа 14 58016 176416 2026-11-07T16:00:27Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|African Americans}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Афро-Америкатәи ауаажәларра|.]] [[Акатегориа:Африкатәи ахылҵшьҭра змоу америкауаа|!]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы инхо ауаа ажәларқәа рыла]]» 176416 wikitext text/x-wiki {{Commons category|African Americans}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Афро-Америкатәи ауаажәларра|.]] [[Акатегориа:Африкатәи ахылҵшьҭра змоу америкауаа|!]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы инхо ауаа ажәларқәа рыла]] 5tlhasxqu1nn3ghued5djzuz2a6i8be Акатегориа:Африкатәи ахылҵшьҭра змоу америкауаа 14 58017 176418 2026-11-07T16:03:54Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commonscat|African Americans}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Америка инхо ауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала]] [[Акатегориа:Афро-Америкатәи ауаажәларра| америкауаа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу африкауаа рдиаспора| ]] Акатегориа:Аҩад...» 176418 wikitext text/x-wiki {{commonscat|African Americans}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Америка инхо ауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала]] [[Акатегориа:Афро-Америкатәи ауаажәларра| америкауаа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу африкауаа рдиаспора| ]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи атәылақәа рҿы иҟоу африкауаа рхылҵшьҭра|америкауаа]] e85acqc90cvh042kcgirl4drkokoi8w Акатегориа:Аҩада-америкатәи атәылақәа рҿы иҟоу африкауаа рхылҵшьҭра 14 58018 176419 2026-11-07T16:09:59Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩада-америкатәи атәылақәа рҿы иҟоу африкауаа рхылҵшьҭра}} [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи атәылақәа рҿы иҟоу африкауаа рдиаспора|.хылҵшьҭра]] Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала| афр...» 176419 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩада-америкатәи атәылақәа рҿы иҟоу африкауаа рхылҵшьҭра}} [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи атәылақәа рҿы иҟоу африкауаа рдиаспора|.хылҵшьҭра]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала| африкауаа]] [[Акатегориа:Африкатәи ахылҵшьҭра змоу ауаа| ҩада-америкатәи]] 9gqkrhbn27xxp059g62z5m3z8pgr5xz Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу африкауаа рдиаспора 14 58019 176420 2026-11-07T16:11:46Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|African diaspora in the United States}} [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рҿы иҟоу африкауаа рдиаспора| ]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу адиаспорақәа|африкауаа]] [[Акатегориа:Африкауаа рдиаспора атәылақәа рыла]]» 176420 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|African diaspora in the United States}} [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рҿы иҟоу африкауаа рдиаспора| ]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу адиаспорақәа|африкауаа]] [[Акатегориа:Африкауаа рдиаспора атәылақәа рыла]] 825f2qtqfvxhf91htms7yj0spgem3a2 176421 176420 2026-11-07T16:14:24Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Африкауаа рдиаспора атәылақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Африкауаа рдиаспорақәа атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176421 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|African diaspora in the United States}} [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рҿы иҟоу африкауаа рдиаспора| ]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу адиаспорақәа|африкауаа]] [[Акатегориа:Африкауаа рдиаспорақәа атәылақәа рыла]] smvtl3xib9o4tiv9f8fcx4qmkny0eei Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы инхо ауаа ажәларқәа рыла 14 58020 176422 2026-11-07T16:18:02Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Америка инхо ауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала}} [[Акатегориа:Америкауаа| жәларқәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} рыжәларқәа|;]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи ажәларқәа рылеи]] Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ауаа...» 176422 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Америка инхо ауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала}} [[Акатегориа:Америкауаа| жәларқәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} рыжәларқәа|;]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи ажәларқәа рылеи]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ауаа ажәларқәа рыла|.]] fxf1go4xcwi2ey38jmndi39ygiiodx7 Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ауаа ажәларқәа рыла 14 58021 176423 2026-11-07T16:19:43Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америка инхо ауаа ажәларқәа рыла}} [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ауаа| жәларқәа]] [[Акатегориа:Ауаа ажәларқәа рыла|.ҩадатәи Америка]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи ажәларқәа|*]]» 176423 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америка инхо ауаа ажәларқәа рыла}} [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ауаа| жәларқәа]] [[Акатегориа:Ауаа ажәларқәа рыла|.ҩадатәи Америка]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи ажәларқәа|*]] do5zfbzk7r3czb1qahit10vpm4b5cd3 Акатегориа:Африкатәи ахылҵшьҭра змоу ауаа рзанааҭ ҳасабала 14 58022 176424 2026-11-07T16:21:36Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Африкатәи ахылҵшьҭра змоу ауаа| занааҭ ҳасабала]] [[Акатегориа:Африкауаа рзанааҭ ҳасабала| хылҵшьҭра]] [[Акатегориа:Ауаа ажәларқәа рылеи рзанааҭ алеи]]» 176424 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Африкатәи ахылҵшьҭра змоу ауаа| занааҭ ҳасабала]] [[Акатегориа:Африкауаа рзанааҭ ҳасабала| хылҵшьҭра]] [[Акатегориа:Ауаа ажәларқәа рылеи рзанааҭ алеи]] 37fzamxq79bjkfgcotbqd76g1nv3ezb Акатегориа:Афро-америкауааи адини 14 58023 176426 2026-11-07T16:24:54Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|African Americans and religion}} [[Акатегориа:Афро-америкатәи акультура|дин]] [[Акатегориа:Афро-америкатәи адин]] [[Акатегориа:Адини арасеи]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу адин]]» 176426 wikitext text/x-wiki {{Commons category|African Americans and religion}} [[Акатегориа:Афро-америкатәи акультура|дин]] [[Акатегориа:Афро-америкатәи адин]] [[Акатегориа:Адини арасеи]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу адин]] f7q82roomd4czlcgahlnc4ove5cpu6f Акатегориа:Афро-америкатәи адин 14 58024 176427 2026-11-07T16:27:23Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Afro-American religions}} [[Акатегориа:Агәҭантәи Америка иҟоу адин]] [[Акатегориа:Аладатәи Америка иҟоу адин]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу адин]] [[Акатегориа:Адинхаҵаратә синкретизм]] [[Акатегориа:Ақьырсианреи адинхаҵаратә синкретизми]] Акатегориа:А...» 176427 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Afro-American religions}} [[Акатегориа:Агәҭантәи Америка иҟоу адин]] [[Акатегориа:Аладатәи Америка иҟоу адин]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу адин]] [[Акатегориа:Адинхаҵаратә синкретизм]] [[Акатегориа:Ақьырсианреи адинхаҵаратә синкретизми]] [[Акатегориа:Амилаҭтә динхаҵарақәа]] [[Акатегориа:Африкауаа рдиаспора ркультура]] 3g34pvsyhureybaszcrm889uulkhpz8 Акатегориа:Агәҭантәи Америка иҟоу адин 14 58025 176428 2026-11-07T16:30:33Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Religion in Central America}} {{DEFAULTSORT:гәҭантәи Америка иҟоу адин}} [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу адин|+гәҭантәи]] [[Акатегориа:Америкагәҭантәи акультура|дин]] [[Акатегориа:Агәҭантәи Америка ауаажәларра|дин]] [[Акатегориа:Адин арегионқәа рыла]]» 176428 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Religion in Central America}} {{DEFAULTSORT:гәҭантәи Америка иҟоу адин}} [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу адин|+гәҭантәи]] [[Акатегориа:Америкагәҭантәи акультура|дин]] [[Акатегориа:Агәҭантәи Америка ауаажәларра|дин]] [[Акатегориа:Адин арегионқәа рыла]] scs3if67gchbye0h0fa4i1js744saxq Акатегориа:Америкагәҭантәи акультура 14 58026 176429 2026-11-07T16:31:40Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Culture of Central America}} [[Акатегориа:Агәҭантәи Америка]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи акультура|-]] [[Акатегориа:Акультура арегионқәа рыла]]» 176429 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Culture of Central America}} [[Акатегориа:Агәҭантәи Америка]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи акультура|-]] [[Акатегориа:Акультура арегионқәа рыла]] h04big57c4e11rwl4520tttopywl2m0 Акатегориа:Агәҭантәи Америка ауаажәларра 14 58027 176430 2026-11-07T16:33:02Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:гәҭантәи Америка ауаажәларра}} [[Акатегориа:Агәҭантәи Америка|уаажәларра]] [[Акатегориа:Ауаажәларра арегионқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка ауаажәларра|+гәҭантәи]]» 176430 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:гәҭантәи Америка ауаажәларра}} [[Акатегориа:Агәҭантәи Америка|уаажәларра]] [[Акатегориа:Ауаажәларра арегионқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка ауаажәларра|+гәҭантәи]] 39z9xkmzcqtpurdkpbz30xvmrot00bj Акатегориа:Аладатәи Америка иҟоу адин 14 58028 176431 2026-11-07T16:34:04Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Religion in South America}} {{cat main}} {{DEFAULTSORT:ладатәи Америка иҟоу адин}} [[Акатегориа:Америка иҟоу адин| ладатәи]] [[Акатегориа:Алада-америкатәи акультура]] [[Акатегориа:Адин аконтинентқәа рыла]]» 176431 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Religion in South America}} {{cat main}} {{DEFAULTSORT:ладатәи Америка иҟоу адин}} [[Акатегориа:Америка иҟоу адин| ладатәи]] [[Акатегориа:Алада-америкатәи акультура]] [[Акатегориа:Адин аконтинентқәа рыла]] ecbr7rd76vx4xeubxedxuidoi05oaba Акатегориа:Алада-америкатәи акультура 14 58029 176432 2026-11-07T16:36:34Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Culture of South America}} {{category see also|Алаҭын Америка акультура}} {{DEFAULTSORT:лада-америкатәи акультура}} [[Акатегориа:Акультура аконтинентқәа рыла| лада]] [[Акатегориа:Америкатәи акультура| лада]] [[Акатегориа:Аладатәи Америка|культура]] Акатегориа:Алаҭын Америк...» 176432 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Culture of South America}} {{category see also|Алаҭын Америка акультура}} {{DEFAULTSORT:лада-америкатәи акультура}} [[Акатегориа:Акультура аконтинентқәа рыла| лада]] [[Акатегориа:Америкатәи акультура| лада]] [[Акатегориа:Аладатәи Америка|культура]] [[Акатегориа:Алаҭын Америка акультура|.лада-америкатәи]] [[Акатегориа:Амраҭашәаратәи акультура|+лада-америкатәи]] 2pso4jdi0t6wn2vav6j48lu0eb552lv Акатегориа:Ақьырсианреи адинхаҵаратә синкретизми 14 58030 176433 2026-11-07T16:38:08Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Christianity and religious syncretism}} {{DEFAULTSORT:қьырсианреи адинхаҵаратә синкретизми}} [[Акатегориа:Ақьырсианреи егьырҭ адинқәеи|синкретизм]] [[Акатегориа:Адинхаҵаратә синкретизми]]» 176433 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Christianity and religious syncretism}} {{DEFAULTSORT:қьырсианреи адинхаҵаратә синкретизми}} [[Акатегориа:Ақьырсианреи егьырҭ адинқәеи|синкретизм]] [[Акатегориа:Адинхаҵаратә синкретизми]] 4qtwte0vlo5jyyb75dj75chcl63uztw 176434 176433 2026-11-07T16:38:39Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Адинхаҵаратә синкретизми]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Адинхаҵаратә синкретизм]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176434 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Christianity and religious syncretism}} {{DEFAULTSORT:қьырсианреи адинхаҵаратә синкретизми}} [[Акатегориа:Ақьырсианреи егьырҭ адинқәеи|синкретизм]] [[Акатегориа:Адинхаҵаратә синкретизм]] axxf094pf2koxu09s9kb9iee081chfw Акатегориа:Адинхаҵаратә синкретизм 14 58031 176435 2026-11-07T16:40:02Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{cat main}} {{DEFAULTSORT:динхаҵаратә синкретизм}} [[Акатегориа:Адинхаҵаратә хырхарақәеи аҵасқәеи аҵысрақәеи]] [[Акатегориа:Асинкретизм]] [[Акатегориа:Аиҿырԥшратә динхаҵара]]» 176435 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{DEFAULTSORT:динхаҵаратә синкретизм}} [[Акатегориа:Адинхаҵаратә хырхарақәеи аҵасқәеи аҵысрақәеи]] [[Акатегориа:Асинкретизм]] [[Акатегориа:Аиҿырԥшратә динхаҵара]] cmj7mhflabndkufymodsb9u6dv5mizn Акатегориа:Афро-америкатәи акультура 14 58032 176436 2026-11-07T16:42:01Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|African American culture}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Афро-Америкатәи ауаажәларра|культура]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рыжәларқәа ркультура]] [[Акатегориа:Африкауаа рдиаспора ркультура]] [[Акатегориа:Аиқәаҵәа ркультура]]» 176436 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|African American culture}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Афро-Америкатәи ауаажәларра|культура]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рыжәларқәа ркультура]] [[Акатегориа:Африкауаа рдиаспора ркультура]] [[Акатегориа:Аиқәаҵәа ркультура]] 910tdrniurylsd86x1q6s81r0pkybs9 Акатегориа:Адин анапхгаҩцәа ажәларқәа рыла 14 58033 176437 2026-11-07T16:43:30Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:дин анапхгаҩцәа ажәларқәа рыла}} [[Акатегориа:Ауаа рзанааҭ алеи ажәларқәа рылеи]] [[Акатегориа:Адин анапхгаҩцәа| жәларқәа]]» 176437 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:дин анапхгаҩцәа ажәларқәа рыла}} [[Акатегориа:Ауаа рзанааҭ алеи ажәларқәа рылеи]] [[Акатегориа:Адин анапхгаҩцәа| жәларқәа]] mfnf8kbgj5xflphmrcfomhpbsg5v7o5 Акатегориа:Афро-америкатәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа 14 58034 176438 2026-11-07T16:44:53Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Афро-америкатәи ашәҟәыҩҩцәа|.исахьаркыратәым алитература]] [[Акатегориа:Америкатәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа|+]]» 176438 wikitext text/x-wiki {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Афро-америкатәи ашәҟәыҩҩцәа|.исахьаркыратәым алитература]] [[Акатегориа:Америкатәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа|+]] h0re2gll5ofz8bl65curg20cm2mw2ps Акатегориа:Афро-америкатәи ашәҟәыҩҩцәа 14 58035 176440 2026-11-07T16:50:41Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commonscat|African American writers}} {{CatAutoTOC|numerals=no}} [[Акатегориа:Афро-америкауаа рзанааҭ ҳасабала|шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Африкатәи ахылҵшьҭра змоу америкатәи ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Афро-америкатәи алитература|.шәҟәыҩҩцәа]] Акатегориа:Америкатәи ашәҟәыҩҩцәа...» 176440 wikitext text/x-wiki {{commonscat|African American writers}} {{CatAutoTOC|numerals=no}} [[Акатегориа:Афро-америкауаа рзанааҭ ҳасабала|шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Африкатәи ахылҵшьҭра змоу америкатәи ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Афро-америкатәи алитература|.шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи ашәҟәыҩҩцәа ажәларқәа рыла]] 9rctu9yx27p3livhi6m16qa9nu6uvtz 176443 176440 2026-11-07T16:55:20Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Африкатәи ахылҵшьҭра змоу америкатәи ашәҟәыҩҩцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Африкатәи ахылҵшьҭра змоу Америкатәи ашәҟәыҩҩцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176443 wikitext text/x-wiki {{commonscat|African American writers}} {{CatAutoTOC|numerals=no}} [[Акатегориа:Афро-америкауаа рзанааҭ ҳасабала|шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Африкатәи ахылҵшьҭра змоу Америкатәи ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Афро-америкатәи алитература|.шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи ашәҟәыҩҩцәа ажәларқәа рыла]] myumte2j50oujsyswj8iut3ety7x57e Акатегориа:Афро-америкатәи алитература 14 58036 176441 2026-11-07T16:52:46Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Cat main}} [[Акатегориа:Афро-америкатәи акультура|литература]] [[Акатегориа:Америкатәи алитература ажәларқәа рыла]]» 176441 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} [[Акатегориа:Афро-америкатәи акультура|литература]] [[Акатегориа:Америкатәи алитература ажәларқәа рыла]] bdkkiz5ntgm8fxap6ad670znviw3108 Акатегориа:Америкатәи алитература ажәларқәа рыла 14 58037 176442 2026-11-07T16:54:00Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « [[Акатегориа:Америкатәи алитература| жәларқәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рыжәларқәа ркультура|*литература]] [[Акатегориа:Алитература ажәларқәа рыла]]» 176442 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Америкатәи алитература| жәларқәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рыжәларқәа ркультура|*литература]] [[Акатегориа:Алитература ажәларқәа рыла]] 24plcr10r7zbwp2v5i59tebdqmwftei Акатегориа:Африкатәи ахылҵшьҭра змоу Америкатәи ашәҟәыҩҩцәа 14 58038 176444 2026-11-07T16:56:29Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « [[Акатегориа:Америкатәи ашәҟәыҩҩцәа ажәларқәа рыла|+]] [[Акатегориа:Африкатәи ахылҵшьҭра змоу америкауаа|.шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Африкантәи ахылҵшьҭра змоу ашәҟәыҩҩцәа|Америкатәи]]» 176444 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Америкатәи ашәҟәыҩҩцәа ажәларқәа рыла|+]] [[Акатегориа:Африкатәи ахылҵшьҭра змоу америкауаа|.шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Африкантәи ахылҵшьҭра змоу ашәҟәыҩҩцәа|Америкатәи]] 7u0j5q427ggloqm8g0mdfeuo1lvpzu1 Акатегориа:Африкантәи ахылҵшьҭра змоу ашәҟәыҩҩцәа 14 58039 176445 2026-11-07T16:58:31Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Африкатәи ашәҟәыҩҩцәа|.хылҵшьҭра]] [[Акатегориа:Африкатәи ахылҵшьҭра змоу ауаа рзанааҭ ҳасабала|шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа ажәларқәа рыла|+]]» 176445 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Африкатәи ашәҟәыҩҩцәа|.хылҵшьҭра]] [[Акатегориа:Африкатәи ахылҵшьҭра змоу ауаа рзанааҭ ҳасабала|шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа ажәларқәа рыла|+]] eblkto4s059t6a3xyg1hovntuz2k9h3 Акатегориа:Афро-америкатәи академикцәа 14 58040 176447 2026-11-07T17:01:44Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons Category|African American academics}} [[Акатегориа:Афро-американтәи арҵаҩцәа|академикцәа]] [[Акатегориа:Афро-америкауаа рзанааҭ ҳасабала|академикцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи академикцәа ажәларқәа рыла]] Акатегориа:Афро-америкатәи исахьаркыратәым алитература а...» 176447 wikitext text/x-wiki {{Commons Category|African American academics}} [[Акатегориа:Афро-американтәи арҵаҩцәа|академикцәа]] [[Акатегориа:Афро-америкауаа рзанааҭ ҳасабала|академикцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи академикцәа ажәларқәа рыла]] [[Акатегориа:Афро-америкатәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа|академикцәа]] mo6iexke1dkpj5ubhqzrdmvj10upf3t 176448 176447 2026-11-07T17:02:16Z Fraxinus.cs 8381 176448 wikitext text/x-wiki {{commonscat|African American academics}} [[Акатегориа:Афро-американтәи арҵаҩцәа|академикцәа]] [[Акатегориа:Афро-америкауаа рзанааҭ ҳасабала|академикцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи академикцәа ажәларқәа рыла]] [[Акатегориа:Афро-америкатәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа|академикцәа]] 9z53p57lu77m5bcemqp8wg8uo05z5km Акатегориа:Америкатәи академикцәа ажәларқәа рыла 14 58041 176449 2026-11-07T17:04:07Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Америкатәи академикцәа| жәларқәа]] [[Акатегориа:Америкатәи арҵаҩцәа ажәларқәа рыла|академикцәа]] [[Акатегориа:Аҵарауааи академикцәеи ажәларқәа рыла| ]]» 176449 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Америкатәи академикцәа| жәларқәа]] [[Акатегориа:Америкатәи арҵаҩцәа ажәларқәа рыла|академикцәа]] [[Акатегориа:Аҵарауааи академикцәеи ажәларқәа рыла| ]] ewh1dtjep322p0c65m0mxjd0rhdbpqn Акатегориа:Аҵарауааи академикцәеи ажәларқәа рыла 14 58042 176450 2026-11-07T17:06:13Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҵарауааи академикцәеи ажәларқәа рыла}} [[Акатегориа:Аҵарауааи академикцәеи| жәларқәа]] [[Акатегориа:Ауаа рзанааҭ алеи ажәларқәа рылеи]] [[Акатегориа:Арҵаҩцәа ажәларқәа рыла| академикцәеи]]» 176450 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҵарауааи академикцәеи ажәларқәа рыла}} [[Акатегориа:Аҵарауааи академикцәеи| жәларқәа]] [[Акатегориа:Ауаа рзанааҭ алеи ажәларқәа рылеи]] [[Акатегориа:Арҵаҩцәа ажәларқәа рыла| академикцәеи]] j9pshb2jznlw6jwoq5xjw8g8upz67mv Акатегориа:Арҵаҩцәа ажәларқәа рыла 14 58043 176451 2026-11-07T17:07:07Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:рҵаҩцәа ажәларқәа рыла}} [[Акатегориа:Арҵаҩцәа| жәларқәа]] [[Акатегориа:Ауаа рзанааҭ алеи ажәларқәа рылеи]]» 176451 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:рҵаҩцәа ажәларқәа рыла}} [[Акатегориа:Арҵаҩцәа| жәларқәа]] [[Акатегориа:Ауаа рзанааҭ алеи ажәларқәа рылеи]] i2bzavgv0z47zz200n5a8coliixf6av Акатегориа:Америкатәи арҵаҩцәа ажәларқәа рыла 14 58044 176452 2026-11-07T17:08:50Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Америкатәи арҵаҩцәа| жәларқәа]] [[Акатегориа:Америкауаа рзанааҭ ҳасабалеи ахылҵшьҭралеи|рҵаҩцәа]] [[Акатегориа:Арҵаҩцәа ажәларқәа рыла]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рыжәларқәа ркультура|*рҵаҩцәа]]» 176452 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Америкатәи арҵаҩцәа| жәларқәа]] [[Акатегориа:Америкауаа рзанааҭ ҳасабалеи ахылҵшьҭралеи|рҵаҩцәа]] [[Акатегориа:Арҵаҩцәа ажәларқәа рыла]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рыжәларқәа ркультура|*рҵаҩцәа]] kkmbqli72edc4pyikj34tiyfka5smwa Акатегориа:Афро-американтәи арҵаҩцәа 14 58045 176453 2026-11-07T17:10:59Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|African American educators}} [[Акатегориа:Америкатәи арҵаҩцәа ажәларқәа рыла|+]] [[Акатегориа:Афро-америкауаа рзанааҭ ҳасабала|рҵаҩцәа]]» 176453 wikitext text/x-wiki {{Commons category|African American educators}} [[Акатегориа:Америкатәи арҵаҩцәа ажәларқәа рыла|+]] [[Акатегориа:Афро-америкауаа рзанааҭ ҳасабала|рҵаҩцәа]] akhfqoo27be71d81c7quik6rwye2jhf Акатегориа:Америкатәи антикапиталистцәа 14 58046 176454 2026-11-07T17:12:38Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Anti-capitalists from the United States}} [[Акатегориа:Антикапиталистцәа]] [[Акатегориа:Америка инхо ауаа аполитикатә ориентациала|антикапиталистцәа]]» 176454 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Anti-capitalists from the United States}} [[Акатегориа:Антикапиталистцәа]] [[Акатегориа:Америка инхо ауаа аполитикатә ориентациала|антикапиталистцәа]] 9x8ubvwwvhx3z46n0xc7k3t15pw4xjr Акатегориа:Америкатәи антикоммунистцәа 14 58047 176458 2026-11-07T17:19:41Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Америка инхо ауаа аполитикатә ориентациала|антикоммунистцәа]] [[Акатегориа:Антикоммунистцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи антикоммунистцәа]] Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу антикоммунизм|антикомму...» 176458 wikitext text/x-wiki {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Америка инхо ауаа аполитикатә ориентациала|антикоммунистцәа]] [[Акатегориа:Антикоммунистцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи антикоммунистцәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу антикоммунизм|антикоммунистцәа]] gasho9nqsxy3jf2rxypeiwe60g964w8 Акатегориа:Аҩада-америкатәи антикоммунистцәа 14 58048 176459 2026-11-07T17:20:58Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩада-америкатәи антикоммунистцәа}} [[Акатегориа:Антикоммунистцәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ауаа аполитикатә ориентациала|антикоммунистцәа]]» 176459 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩада-америкатәи антикоммунистцәа}} [[Акатегориа:Антикоммунистцәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ауаа аполитикатә ориентациала|антикоммунистцәа]] hwl4x9ah3939buffkews2ed7g0nbu42 Акатегориа:Антикоммунистцәа аконтинентқәа рыла 14 58049 176460 2026-11-07T17:22:08Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Антикоммунистцәа| континентқәа]] [[Акатегориа:Ауаа аполитикатә ориентациалеи аконтинентқәа рылеи]]» 176460 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Антикоммунистцәа| континентқәа]] [[Акатегориа:Ауаа аполитикатә ориентациалеи аконтинентқәа рылеи]] sixt35f9vur9wqbko9qj9xodyk9ufpu Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу антикоммунизм 14 58050 176461 2026-11-07T17:24:57Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « [[Акатегориа:Антикоммунизм атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу акоммунизм|антикоммунизм]] [[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аан {{Title country}} рҭоурых]] [[Акатегориа:{{Title country}} рдәныҟатәи аполитика аҭоурых|антикоммунизм]] Акатегориа:{{Title country}} рҿы и...» 176461 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Антикоммунизм атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу акоммунизм|антикоммунизм]] [[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аан {{Title country}} рҭоурых]] [[Акатегориа:{{Title country}} рдәныҟатәи аполитика аҭоурых|антикоммунизм]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу аполитикатә ҵысрақәа|антикоммунизм]] 6vvxvzg6axumus7r1m426g8jf2e2cxg Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу акоммунизм 14 58051 176462 2026-11-07T17:27:03Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Communism in the United States}} [[Акатегориа:Акоммунизм атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу акоммунизм]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу аполитикатә ҵысрақәа|коммунизм]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу асоциализм‎|коммунизм]] Акатегори...» 176462 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Communism in the United States}} [[Акатегориа:Акоммунизм атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу акоммунизм]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу аполитикатә ҵысрақәа|коммунизм]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу асоциализм‎|коммунизм]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу аультрарма политика|коммунизм]] o8133u82qujjcfgh8f582di3fctb5ol Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу асоциализм 14 58052 176463 2026-11-07T17:28:09Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Category header socialism in|us|commons=false}}<!--Please keep this header intact-->» 176463 wikitext text/x-wiki {{Category header socialism in|us|commons=false}}<!--Please keep this header intact--> de0rqo9dmdhwrrobr8uwgo5brlhnqw0 176516 176463 2026-11-07T20:36:55Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу армарахьтәи аполитика]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176516 wikitext text/x-wiki {{Category header socialism in|us|commons=false}}<!--Please keep this header intact--> [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу армарахьтәи аполитика]] bjpkpnd638nhva0ujhaa80ulrk61w3e 176520 176516 2026-11-07T20:40:58Z Fraxinus.cs 8381 нoвый ключ copтиpoвки для [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу армарахьтәи аполитика]]: "социализм" [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176520 wikitext text/x-wiki {{Category header socialism in|us|commons=false}}<!--Please keep this header intact--> [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу армарахьтәи аполитика|социализм]] 91q5t7p8necolu029n8gpeli8yq5o7l Акатегориа:Америкатәи арасизм иаҿагыло активистцәа 14 58053 176464 2026-11-07T17:32:35Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{See also|Антирасизм }} [[Акатегориа:Америкатәи активистцәа|расизм]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу антирасизм|:активистцәа]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи арасизм иаҿагыло активистцәа]] Акатегориа:Арасизм иаҿагыло активистцәа атәылақәа р...» 176464 wikitext text/x-wiki {{See also|Антирасизм }} [[Акатегориа:Америкатәи активистцәа|расизм]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу антирасизм|:активистцәа]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи арасизм иаҿагыло активистцәа]] [[Акатегориа:Арасизм иаҿагыло активистцәа атәылақәа рыла]] 0zeheyjamrk5zg06wjp1cngh54i8nyc 176468 176464 2026-11-07T17:38:57Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Арасизм иаҿагыло активистцәа атәылақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Антирасизм активистцәа атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176468 wikitext text/x-wiki {{See also|Антирасизм }} [[Акатегориа:Америкатәи активистцәа|расизм]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу антирасизм|:активистцәа]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи арасизм иаҿагыло активистцәа]] [[Акатегориа:Антирасизм активистцәа атәылақәа рыла]] 9b64h0etm9mus0h5frcnxs7smzj9wmh Акатегориа:Аҩада-америкатәи арасизм иаҿагыло активистцәа 14 58054 176465 2026-11-07T17:35:37Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩада-америкатәи арасизм иаҿагыло активистцәа}} [[Акатегориа:Арасизм иаҿагыло активистцәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу антирасизм|активистцәа]] Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ауаа рзанааҭ...» 176465 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩада-америкатәи арасизм иаҿагыло активистцәа}} [[Акатегориа:Арасизм иаҿагыло активистцәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу антирасизм|активистцәа]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала|активистцәа]] 3la97gsiu3ta4jnq6z71059vt3naufy 176466 176465 2026-11-07T17:37:42Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Арасизм иаҿагыло активистцәа аконтинентқәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Антирасизм активистцәа аконтинентқәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176466 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩада-америкатәи арасизм иаҿагыло активистцәа}} [[Акатегориа:Антирасизм активистцәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу антирасизм|активистцәа]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала|активистцәа]] pkms1lo8mqkr9ictam4g0npre31oydt Акатегориа:Антирасизм активистцәа аконтинентқәа рыла 14 58055 176467 2026-11-07T17:38:09Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Антирасизм аконтинентқәа рыла|:активистцәа]] [[Акатегориа:Антирасизм активистцәа| континентқәа]] [[Акатегориа:Активистцәа аконтинентқәа рыла| ]]» 176467 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Антирасизм аконтинентқәа рыла|:активистцәа]] [[Акатегориа:Антирасизм активистцәа| континентқәа]] [[Акатегориа:Активистцәа аконтинентқәа рыла| ]] m8bkxa4hlia3mqb4yo8pfpabd8e5zgp Акатегориа:Антирасизм активистцәа атәылақәа рыла 14 58056 176469 2026-11-07T17:39:56Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Антирасизм атәылақәа рыла| ]] [[Акатегориа:Антирасизм активистцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рылеи атәылақәа рылеи]]» 176469 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Антирасизм атәылақәа рыла| ]] [[Акатегориа:Антирасизм активистцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рылеи атәылақәа рылеи]] fz29isvxmcxqcn2fm954lhsrv1g380w Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра иаҿагыло Америкатәи активистцәа 14 58057 176471 2026-11-07T17:44:53Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло Америкатәи активистцәа|Виетнамтәи аибашьра]] [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьраан америкауаа]] [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра иаҿагыло активистцәа|Америкатәи]]» 176471 wikitext text/x-wiki {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло Америкатәи активистцәа|Виетнамтәи аибашьра]] [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьраан америкауаа]] [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра иаҿагыло активистцәа|Америкатәи]] hu3o4pkt2q1g26mtcl81auzhxnor5g2 Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло Америкатәи активистцәа 14 58058 176472 2026-11-07T17:46:03Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commons category|Anti-war activists from the United States}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа атәылақәа рыла|Америкатәи]] [[Акатегориа:Америкатәи активистцәа]]» 176472 wikitext text/x-wiki {{commons category|Anti-war activists from the United States}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа атәылақәа рыла|Америкатәи]] [[Акатегориа:Америкатәи активистцәа]] czpwerj6go4kctl48fcojzytfecuh58 Акатегориа:Виетнамтәи аибашьраан америкауаа 14 58059 176478 2026-11-07T17:54:46Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи америкауаа аибашьрақәа рыла]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы инхоз ауаа аибашьрақәа рыла]] [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра алахәцәа атәылақәа рыла|америкауаа]] Акатегориа:Виетнамтәи аибашьраан Еиду Амери...» 176478 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи америкауаа аибашьрақәа рыла]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы инхоз ауаа аибашьрақәа рыла]] [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра алахәцәа атәылақәа рыла|америкауаа]] [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьраан Еиду Америкатәи Аштатқәа|америкауаа]] h36l25cakr4nyiuzd0xjt16ffisfu6e Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи америкауаа аибашьрақәа рыла 14 58060 176479 2026-11-07T17:56:38Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи америкауаа|*аибашьрақәа]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи ауаа аибашьрақәа рыла|.америкауаа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы инхоз ауаа аибашьрақәа рыла]]» 176479 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи америкауаа|*аибашьрақәа]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи ауаа аибашьрақәа рыла|.америкауаа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы инхоз ауаа аибашьрақәа рыла]] 4rvpmso8w2kto1rjedl382em9ff7dao Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы инхоз ауаа аибашьрақәа рыла 14 58061 176480 2026-11-07T18:00:24Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|People of the United States by war}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы инхоз ауаа аамҭақәа рыла| аибашьрақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} реибашьратә ҭоурых аибашьрақәа рыла|+уаа]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи аибашьрақәа рылеи]]» 176480 wikitext text/x-wiki {{Commons category|People of the United States by war}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы инхоз ауаа аамҭақәа рыла| аибашьрақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} реибашьратә ҭоурых аибашьрақәа рыла|+уаа]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи аибашьрақәа рылеи]] kgld1wz3mbdjd8uny6iuplcz4w94c3h Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа реибашьратә ҭоурых аибашьрақәа рыла 14 58062 176481 2026-11-07T18:02:52Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{category see also|Еиду Америкатәи Аштатқәа реибашьратә ҭоурых аамҭақәа рыла }} [[Акатегориа:{{Title country}} реибашьратә ҭоурых| аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых атәылақәа рылеи аибашьрақәа рылеи]] Акатегориа:{{Title country}} реибашьр...» 176481 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{category see also|Еиду Америкатәи Аштатқәа реибашьратә ҭоурых аамҭақәа рыла }} [[Акатегориа:{{Title country}} реибашьратә ҭоурых| аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых атәылақәа рылеи аибашьрақәа рылеи]] [[Акатегориа:{{Title country}} реибашьрақәа|+аибашьратә ҭоурых]] iactvr9s1v4gf7qgto2jj2uwpjq0pp1 Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра алахәцәа атәылақәа рыла 14 58063 176482 2026-11-07T18:06:10Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра иадҳәалаз ауаа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ауаа аибашьрақәа рылеи атәылақәа рылеи]]» 176482 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра иадҳәалаз ауаа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ауаа аибашьрақәа рылеи атәылақәа рылеи]] qdu6sxqbdfqwmw5g55mviyg5oqa4e6h Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра иадҳәалаз ауаа 14 58064 176483 2026-11-07T18:07:47Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|People of the Vietnam War}} {{Cat main|Виетнамтәи аибашьра}} [[Акатегориа:Индокитаитәи аибашьрақәа ирыдҳәалаз ауаа| 2]] [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра|уаа]]» 176483 wikitext text/x-wiki {{Commons category|People of the Vietnam War}} {{Cat main|Виетнамтәи аибашьра}} [[Акатегориа:Индокитаитәи аибашьрақәа ирыдҳәалаз ауаа| 2]] [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра|уаа]] 3k6lwcj4witpnw96cg1r45neolcayww 176484 176483 2026-11-07T18:08:37Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи ауаа аибашьрақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176484 wikitext text/x-wiki {{Commons category|People of the Vietnam War}} {{Cat main|Виетнамтәи аибашьра}} [[Акатегориа:Индокитаитәи аибашьрақәа ирыдҳәалаз ауаа| 2]] [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра|уаа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи ауаа аибашьрақәа рыла]] cjrjb1es3iw3cah8lvfuastcfxvs6iw Акатегориа:Индокитаитәи аибашьрақәа ирыдҳәалаз ауаа 14 58065 176485 2026-11-07T18:09:49Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Индокитаитәи аибашьрақәа|уаа]] [[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа иадҳәалаз ауаа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи ауаа аибашьрақәа рыла]]» 176485 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Индокитаитәи аибашьрақәа|уаа]] [[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа иадҳәалаз ауаа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи ауаа аибашьрақәа рыла]] ppn8cc3t7kqliwg87ldg5ekdm71ikxx Акатегориа:Виетнамтәи аибашьраан Еиду Америкатәи Аштатқәа 14 58066 176486 2026-11-07T18:15:41Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|United States in the Vietnam War}} *'''{{C|Виетнамтәи аибашьра}}ан {{C|Еиду Америкатәи Аштатқәа}}''' (1955−1975) [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра атәылақәа рыла|{{Title country}}]] [[Акатегориа:{{Title country}} реибашьрақәа]] [[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аан {{Title country}} рҭоурых]] Акатег...» 176486 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|United States in the Vietnam War}} *'''{{C|Виетнамтәи аибашьра}}ан {{C|Еиду Америкатәи Аштатқәа}}''' (1955−1975) [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра атәылақәа рыла|{{Title country}}]] [[Акатегориа:{{Title country}} реибашьрақәа]] [[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аан {{Title country}} рҭоурых]] [[Акатегориа:1950-тәи ашықәсқәа раан Еиду Америкатәи Аштатқәа иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:1960-тәи ашықәсқәа раан Еиду Америкатәи Аштатқәа иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:1970-тәи ашықәсқәа раан Еиду Америкатәи Аштатқәа иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:Виетнами Еиду Америкатәи Аштатқәеи арратә еизыҟазаашьақәа]] 2fvunuh17db2cxfq5xl8e0teofe5d2t Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра атәылақәа рыла 14 58067 176487 2026-11-07T18:17:49Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аибашьрақәа атәылақәа рыла|*]] [[Акатегориа:Виетнам аҩганктәи арратә еизыҟазаашьақәа|*]] [[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәаан аибашьратә ҭоурых атәылақәа рыла|-]]» 176487 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аибашьрақәа атәылақәа рыла|*]] [[Акатегориа:Виетнам аҩганктәи арратә еизыҟазаашьақәа|*]] [[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәаан аибашьратә ҭоурых атәылақәа рыла|-]] mgpl7jc52mu49ysl4rk3lb1qpu42qna Акатегориа:Виетнам аҩганктәи арратә еизыҟазаашьақәа 14 58068 176488 2026-11-07T18:18:51Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Military relations of Vietnam}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҩганктәи аизыҟазаашьақәа| арратә]] [[Акатегориа:Аҩганктәи арратә еизыҟазаашьақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} арбџьармчқәа|ҩганктәи]]» 176488 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Military relations of Vietnam}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҩганктәи аизыҟазаашьақәа| арратә]] [[Акатегориа:Аҩганктәи арратә еизыҟазаашьақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} арбџьармчқәа|ҩганктәи]] 5xjg3ixhpo5l4rlv0remxww8kpkoqyn Акатегориа:1970-тәи ашықәсқәа раан Еиду Америкатәи Аштатқәа иҟалаз ахҭысқәа 14 58069 176489 2026-11-07T18:19:36Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|United States in the {{Title year}}s}} {{Decade in country category|{{title country}}|Аҩадатәи Америка}}» 176489 wikitext text/x-wiki {{Commons category|United States in the {{Title year}}s}} {{Decade in country category|{{title country}}|Аҩадатәи Америка}} t8rn15d8endds8p3agyrxeoxtgotxmh Акатегориа:Виетнами Еиду Америкатәи Аштатқәеи арратә еизыҟазаашьақәа 14 58070 176490 2026-11-07T18:21:40Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Military relations of the United States and Vietnam}} [[Акатегориа:Виетнами Еиду Америкатәи Аштатқәеи реизыҟазаашьақәа| арратә]] [[Акатегориа:Виетнам аҩганктәи арратә еизыҟазаашьақәа|Еиду Америкатәи Аштатқәа]] Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рыҩганктәи арра...» 176490 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Military relations of the United States and Vietnam}} [[Акатегориа:Виетнами Еиду Америкатәи Аштатқәеи реизыҟазаашьақәа| арратә]] [[Акатегориа:Виетнам аҩганктәи арратә еизыҟазаашьақәа|Еиду Америкатәи Аштатқәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рыҩганктәи арратә еизыҟазаашьақәа|Виетнам]] 61gln33e3hweyhd0vpxol9lsj1zozrz Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра иаҿагыло активистцәа 14 58071 176491 2026-11-07T18:24:41Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа]] [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра иаҿагыло аибашьраҿагыларатә ҵысра]] [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра иадҳәалаз ауаа]]» 176491 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа]] [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра иаҿагыло аибашьраҿагыларатә ҵысра]] [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра иадҳәалаз ауаа]] e0jxjthpla8frnq141v0lfai2v3vwl5 Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра иаҿагыло аибашьраҿагыларатә ҵысра 14 58072 176492 2026-11-07T18:29:24Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Opposition to the Vietnam War}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло аҵысра]] [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра]] [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра ареакциақәа]] [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьраан Еиду Америкатәи Аштатқәа|аибашьраҿагыларатә ҵысра]] Акатег...» 176492 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Opposition to the Vietnam War}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло аҵысра]] [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра]] [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра ареакциақәа]] [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьраан Еиду Америкатәи Аштатқәа|аибашьраҿагыларатә ҵысра]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикатә ҭоурых]] [[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәаан ақәгыларақәа]] [[Акатегориа:1960-тәи ашықәсқәа раан аконтркультура]] [[Акатегориа:1970-тәи ашықәсқәа раан аконтркультура]] 3uj36rv773c84vwydx42r3zbw2mjpd7 Акатегориа:1970-тәи ашықәсқәа раан аконтркультура 14 58073 176493 2026-11-07T18:30:01Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Navseasoncats}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа|контркультура]] [[Акатегориа:{{Century name from decade or year|{{Title year}}}}зы аконтркультура]]» 176493 wikitext text/x-wiki {{Navseasoncats}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа|контркультура]] [[Акатегориа:{{Century name from decade or year|{{Title year}}}}зы аконтркультура]] a9az9p8cpubqu7k4ml497bkzd17w6yb Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра ареакциақәа 14 58074 176494 2026-11-07T18:31:21Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра|реакциақәа]] [[Акатегориа:Абџьаршьҭыхлатәи аиҿагылара жәларбжьаратәи ареакциақәа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазы иҟалаз ахҭысқәа рреакциақәа]]» 176494 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра|реакциақәа]] [[Акатегориа:Абџьаршьҭыхлатәи аиҿагылара жәларбжьаратәи ареакциақәа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазы иҟалаз ахҭысқәа рреакциақәа]] lyudvdonfry2usidvwxw271950ugbak Акатегориа:Америкатәи ақьырсиантә пацифистцәа 14 58075 176495 2026-11-07T18:33:28Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « [[Акатегориа:{{Title country}}тәи апацифистцәа|қьырсиантә]] [[Акатегориа:{{Title country}}тәи ақьырсианцәа|пацифистцәа]] [[Акатегориа:Ақьырсиантә пацифистцәа атәылақәа рыла]]» 176495 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:{{Title country}}тәи апацифистцәа|қьырсиантә]] [[Акатегориа:{{Title country}}тәи ақьырсианцәа|пацифистцәа]] [[Акатегориа:Ақьырсиантә пацифистцәа атәылақәа рыла]] rhn30bsk9bo8l4v37fbk5dmnsf3fm7w 176527 176495 2026-11-07T20:52:13Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу ақьырсианреи аполитикеи]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 176527 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:{{Title country}}тәи апацифистцәа|қьырсиантә]] [[Акатегориа:{{Title country}}тәи ақьырсианцәа|пацифистцәа]] [[Акатегориа:Ақьырсиантә пацифистцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу ақьырсианреи аполитикеи|пацифистцәа]] 7xgmmkqvue2gsbnwvk7ndsfp75texzu Акатегориа:Америкатәи апацифистцәа 14 58076 176496 2026-11-07T18:36:22Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Pacifists from the United States}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу апацифизм]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы инхо ауаа аполитикатә ориентациала|пацифистцәа]] [[Акатегориа:Апацифистцәа атәылақәа рыла]] Акатегориа:Аибашьра...» 176496 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Pacifists from the United States}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу апацифизм]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы инхо ауаа аполитикатә ориентациала|пацифистцәа]] [[Акатегориа:Апацифистцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло {{Title country}}тәи активистцәа|пацифистцәа]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} апацифистцәа]] 35noxjvxm1uzlpik509pfkm2jmxf4s4 176497 176496 2026-11-07T18:37:18Z Fraxinus.cs 8381 176497 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Pacifists from the United States}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу апацифизм]] [[Акатегориа:{{Title country}} инхо ауаа аполитикатә ориентациала|пацифистцәа]] [[Акатегориа:Апацифистцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло {{Title country}}тәи активистцәа|пацифистцәа]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} апацифистцәа]] d8llw9qxhyn5yha3vcf6o9rzwnrgze4 176498 176497 2026-11-07T18:37:49Z Fraxinus.cs 8381 176498 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Pacifists from the United States}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу апацифизм]] [[Акатегориа:{{Title country}} инхо ауаа аполитикатә ориентациала|пацифистцәа]] [[Акатегориа:Апацифистцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло {{Title country}}тәи активистцәа|пацифистцәа]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи апацифистцәа]] o2lfofo3cxzd3he5v2zkiut9t8hbqil Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу апацифизм 14 58077 176499 2026-11-07T18:39:18Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commons category|Pacifism in the United States}} [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу аполитикатә ҵысрақәа]] [[Акатегориа:Апацифизм атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу апацифизм]]» 176499 wikitext text/x-wiki {{commons category|Pacifism in the United States}} [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу аполитикатә ҵысрақәа]] [[Акатегориа:Апацифизм атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу апацифизм]] k55tol71g5bxzr0ssn19fvnp5c2b3oz 176500 176499 2026-11-07T18:39:59Z Fraxinus.cs 8381 176500 wikitext text/x-wiki {{commons category|Pacifism in the United States}} [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу аполитикатә ҵысрақәа|пацифизм]] [[Акатегориа:Апацифизм атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу апацифизм]] 1giko8vjlsefz80h7sqv89cnu1hlyu0 Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу апацифизм 14 58078 176501 2026-11-07T18:41:27Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америка иҟоу апацифизм}} [[Акатегориа:Апацифизм аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи атәылақәа рҿы иҟоу аполитикатә ҵысрақәа| пацифизм]]» 176501 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америка иҟоу апацифизм}} [[Акатегориа:Апацифизм аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи атәылақәа рҿы иҟоу аполитикатә ҵысрақәа| пацифизм]] sm42332yzta4w50ow5hi0a8nwsq8sdx Акатегориа:Апацифизм аконтинентқәа рыла 14 58079 176502 2026-11-07T18:42:21Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:пацифизм аконтинентқәа рыла}} [[Акатегориа:Апацифизм| континентқәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә ҵысрақәа аконтинентқәа рыла| пацифизм]]» 176502 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:пацифизм аконтинентқәа рыла}} [[Акатегориа:Апацифизм| континентқәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә ҵысрақәа аконтинентқәа рыла| пацифизм]] begjywcpzmdjtfy4vebsytnc47x69np Акатегориа:Аҩада-америкатәи апацифистцәа 14 58080 176503 2026-11-07T18:44:13Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩада-америкатәи апацифистцәа}} [[Акатегориа:Апацифистцәа|+ҩада-америкатәи]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ауаа аполитикатә ориентациала|пацифистцәа]]» 176503 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩада-америкатәи апацифистцәа}} [[Акатегориа:Апацифистцәа|+ҩада-америкатәи]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ауаа аполитикатә ориентациала|пацифистцәа]] f137ozknzqe5blja02oroutnj0xatd4 Акатегориа:Америкатәи ақьырсианцәа 14 58081 176504 2026-11-07T18:49:03Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Christians from the United States}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Ақьырсианцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу ақьырсианра|*қьырсианцәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа инхо ауаа адинхаҵарақәа рыла|қьырсианцәа]] Акатегориа:Аҩа...» 176504 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Christians from the United States}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Ақьырсианцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу ақьырсианра|*қьырсианцәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа инхо ауаа адинхаҵарақәа рыла|қьырсианцәа]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи ақьырсианцәа]] lf9ud92zekt5xv549zh0swf274a73kp Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу ақьырсианра 14 58082 176505 2026-11-07T20:10:00Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Christianity in the United States}} {{Cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу адин|қьырсианра]] [[Акатегориа:Ақьырсианра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла]]» 176505 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Christianity in the United States}} {{Cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу адин|қьырсианра]] [[Акатегориа:Ақьырсианра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла]] crypxq7mw2sfrx5b62whhiiio0loalu Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла 14 58083 176506 2026-11-07T20:11:09Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америка иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу ақьырсианра| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу адин атәылақәа рыла| қьырсианра]] Акатегориа:Ақьырсианра аконтинентқәа ры...» 176506 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америка иҟоу ақьырсианра атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу ақьырсианра| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу адин атәылақәа рыла| қьырсианра]] [[Акатегориа:Ақьырсианра аконтинентқәа рылеи атәылақәа рылеи| ҩадатәи Америка]] fiwyjj74hy0foqomanj026v1l1skf59 Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу ақьырсианра 14 58084 176508 2026-11-07T20:13:13Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Christianity in North America}} {{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америка иҟоу ақьырсианра}} [[Акатегориа:Ақьырсианра аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу адин|қьырсианра]]» 176508 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Christianity in North America}} {{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америка иҟоу ақьырсианра}} [[Акатегориа:Ақьырсианра аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу адин|қьырсианра]] 7rnr07ljtysnz7gx7910ofipb0ta1i9 Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа инхо ауаа адинхаҵарақәа рыла 14 58085 176509 2026-11-07T20:15:21Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|People of the United States by religion}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Continent2people|{{Country2continent|{{Title country}}}}}} рдинхаҵарала]] [[Акатегориа:Америкауаа| динхаҵарақәа]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи адинхаҵарақәа рылеи]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу адин|уаа]]» 176509 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|People of the United States by religion}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Continent2people|{{Country2continent|{{Title country}}}}}} рдинхаҵарала]] [[Акатегориа:Америкауаа| динхаҵарақәа]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи адинхаҵарақәа рылеи]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу адин|уаа]] 4okzmk88y33ga26uqxso7fg5knq0kc9 Акатегориа:Аҩада-америкауаа рдинхаҵарала 14 58086 176510 2026-11-07T20:17:17Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩада-америкауаа рдинхаҵарала}} [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ауаа| динхаҵара]] [[Акатегориа:Ауаа аконтинентқәа рылеи адинқәа рылеи|*]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу адин|+ҩада-америкауаа]]» 176510 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩада-америкауаа рдинхаҵарала}} [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ауаа| динхаҵара]] [[Акатегориа:Ауаа аконтинентқәа рылеи адинқәа рылеи|*]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу адин|+ҩада-америкауаа]] lqiikytugho7hdlby7t0ee1uqybgfhq Акатегориа:Аҩада-америкатәи ақьырсианцәа 14 58087 176511 2026-11-07T20:19:04Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩада-америкатәи ақьырсианцәа}} [[Акатегориа:Ақьырсианцәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу ақьырсианра|*қьырсианцәа]] [[Акатегориа:Аҩада-америкауаа рдинхаҵарала| қьырсианцәа]]» 176511 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩада-америкатәи ақьырсианцәа}} [[Акатегориа:Ақьырсианцәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу ақьырсианра|*қьырсианцәа]] [[Акатегориа:Аҩада-америкауаа рдинхаҵарала| қьырсианцәа]] o4bxzpvufw687gfq0nlh4cre7mvjjmx Акатегориа:Америкатәи ақьырсиантә социалистцәа 14 58088 176512 2026-11-07T20:21:37Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « [[Акатегориа:Америкатәи ақьырсианцәа|социалистцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи асоциалистцәа|қьырсиантә социалистцәа]] [[Акатегориа:Ақьырсиантә социалистцәа атәылақәа рыла]] Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу ақьырсианреи аполитикеи|социал...» 176512 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Америкатәи ақьырсианцәа|социалистцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи асоциалистцәа|қьырсиантә социалистцәа]] [[Акатегориа:Ақьырсиантә социалистцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу ақьырсианреи аполитикеи|социалистцәа]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи ақьырсиантә социалистцәа]] cbtjxhcgu8w2cgua5vzhvkohhmv1ei2 Акатегориа:Америкатәи асоциалистцәа 14 58089 176513 2026-11-07T20:25:54Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Socialists from the United States}} [[Афаил:Red flag waving.svg|right|100px]][[Афаил:Flag of the United States.svg|right|100px]] {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Америка инхо ауаа аполитикатә ориентациала|социалистцәа]] [[Акатегориа:Асоциалистцәа атәылақәа рыла]] Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы...» 176513 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Socialists from the United States}} [[Афаил:Red flag waving.svg|right|100px]][[Афаил:Flag of the United States.svg|right|100px]] {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Америка инхо ауаа аполитикатә ориентациала|социалистцәа]] [[Акатегориа:Асоциалистцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу асоциализм]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи асоциалистцәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу апрогрессивизм]] sy7xdvmgrsd4umlbzypgq0iqk1cxse3 Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу апрогрессивизм 14 58090 176514 2026-11-07T20:29:16Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Progressivism in the United States}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Америкатәи аполитикатә философиа|прогрессивизм]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу армарахьтәи аполитика|прогрессивизм]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу алиберализм|.прогрессивизм]] Акатегориа:{{Title country}} рп...» 176514 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Progressivism in the United States}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Америкатәи аполитикатә философиа|прогрессивизм]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу армарахьтәи аполитика|прогрессивизм]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу алиберализм|.прогрессивизм]] [[Акатегориа:{{Title country}} рполитикатә ҭоурых|прогрессивизм]] [[Акатегориа:Апрогрессивизм атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу аполитикатә ҵысрақәа|прогрессивизм]] n4vifdazecznixb9gf6fnzkwmhlamzg Акатегориа:Апрогрессивизм атәылақәа рыла 14 58091 176515 2026-11-07T20:30:39Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:прогрессивизм атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Апрогрессивизм| тәылақәа]] [[Акатегориа:Арма политика атәылақәа рыла| прогрессивизм]] [[Акатегориа:Алиберализм атәылақәа рыла| прогрессивизм]]» 176515 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:прогрессивизм атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Апрогрессивизм| тәылақәа]] [[Акатегориа:Арма политика атәылақәа рыла| прогрессивизм]] [[Акатегориа:Алиберализм атәылақәа рыла| прогрессивизм]] f079v4kj391neqn47pft87o59a6lsvm Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу алиберализм 14 58092 176517 2026-11-07T20:37:37Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Liberalism in the United States}} {{cat main}} [[Акатегориа:Америкатәи аполитикатә философиа|либерализм]] [[Акатегориа:Алиберализм атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу алиберализм]] Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу армарахьтәи аполи...» 176517 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Liberalism in the United States}} {{cat main}} [[Акатегориа:Америкатәи аполитикатә философиа|либерализм]] [[Акатегориа:Алиберализм атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу алиберализм]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу армарахьтәи аполитика|либерализм]] [[Акатегориа:Ацентр-армарахьтәи аидеологиақәа|либерализм]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи асоциалтә либералцәа|либерализм]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу аполитикатә ҵысрақәа|либерализм]] [[Акатегориа:Асоциалтә либерализм|*]] n3hl8hlukpiqol3zrz8rkuqu2nuof9n Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу алиберализм 14 58093 176518 2026-11-07T20:39:18Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америка иҟоу алиберализм}} [[Акатегориа:Алиберализм аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи атәылақәа рҿы иҟоу аполитикатә ҵысрақәа| либерализм]]» 176518 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америка иҟоу алиберализм}} [[Акатегориа:Алиберализм аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи атәылақәа рҿы иҟоу аполитикатә ҵысрақәа| либерализм]] 31yvg80ky7gvkwkgu7gqlklwr293ly3 Акатегориа:Алиберализм аконтинентқәа рыла 14 58094 176519 2026-11-07T20:40:19Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Liberalism by continent}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:либерализм аконтинентқәа рыла}} [[Акатегориа:Алиберализм| континентқәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә ҵысрақәа аконтинентқәа рыла| либерализм]]» 176519 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Liberalism by continent}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:либерализм аконтинентқәа рыла}} [[Акатегориа:Алиберализм| континентқәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә ҵысрақәа аконтинентқәа рыла| либерализм]] js9rnqhu7q366awosgyskdekivtipw8 Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу армарахьтәи аполитика 14 58095 176521 2026-11-07T20:42:16Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Left-wing politics in the United States}} [[Акатегориа:Арма политика атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу арма политика]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу аполитикатә ҵысрақәа|рмарахьтәи аполитика]]» 176521 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Left-wing politics in the United States}} [[Акатегориа:Арма политика атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу арма политика]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу аполитикатә ҵысрақәа|рмарахьтәи аполитика]] lcyvclspllb4ci5extn69z2lygrk6cl Акатегориа:Аҩада-америкатәи асоциалтә либералцәа 14 58096 176522 2026-11-07T20:43:53Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩада-америкатәи асоциалтә либералцәа}} [[Акатегориа:Асоциалтә либералцәа]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ауаа аполитикатә ориентациала|социалтә либералцәа]]» 176522 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩада-америкатәи асоциалтә либералцәа}} [[Акатегориа:Асоциалтә либералцәа]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ауаа аполитикатә ориентациала|социалтә либералцәа]] ewy2pa24m35i5pzpyncsktpk2wuy58r Акатегориа:Асоциалтә либералцәа 14 58097 176523 2026-11-07T20:46:03Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Category see also|Анархистцәа|Алибертарианцәа|Алибералтә политикцәа|Акоммунистцәа|Адемократиатә социалистцәа}} {{DEFAULTSORT:социалтә либералцәа}} [[Акатегориа:Асоциалтә либерализм|*либералцәа]] [[Акатегориа:Ауаа аполитикатә ориентациала]]» 176523 wikitext text/x-wiki {{Category see also|Анархистцәа|Алибертарианцәа|Алибералтә политикцәа|Акоммунистцәа|Адемократиатә социалистцәа}} {{DEFAULTSORT:социалтә либералцәа}} [[Акатегориа:Асоциалтә либерализм|*либералцәа]] [[Акатегориа:Ауаа аполитикатә ориентациала]] 163tga9n0owen6ombbychyo82obn1yy Акатегориа:Ақьырсиантә социалистцәа атәылақәа рыла 14 58098 176524 2026-11-07T20:47:37Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:қьырсиантә социалистцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ақьырсиантә социалистцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Асоциалистцәа атәылақәа рыла| қьырсиантә]] [[Акатегориа:Ақьырсианцәа ахкқәа рылеи атәылақәа рылеи|социалистцәа]]» 176524 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:қьырсиантә социалистцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ақьырсиантә социалистцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Асоциалистцәа атәылақәа рыла| қьырсиантә]] [[Акатегориа:Ақьырсианцәа ахкқәа рылеи атәылақәа рылеи|социалистцәа]] q68jq58vkzk6pbi62dxepf2jxz2ozzl Акатегориа:Ақьырсиантә социалистцәа 14 58099 176525 2026-11-07T20:49:10Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Cat main|Ақьырсиантә социализм}} {{DEFAULTSORT:қьырсиантә социалистцәа}} [[Акатегориа:Ақьырсиантә социализм| социалистцәа]] [[Акатегориа:Ақьырсианцәа|социалистцәа]] [[Акатегориа:Ауаа аполитикатә ориентациала]] [[Акатегориа:Асоциалистцәа|+қьырсиантә]]» 176525 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Ақьырсиантә социализм}} {{DEFAULTSORT:қьырсиантә социалистцәа}} [[Акатегориа:Ақьырсиантә социализм| социалистцәа]] [[Акатегориа:Ақьырсианцәа|социалистцәа]] [[Акатегориа:Ауаа аполитикатә ориентациала]] [[Акатегориа:Асоциалистцәа|+қьырсиантә]] pqlk57tcfsf3ai2qn0cjrb4v0qd17tb Акатегориа:Ақьырсиантә социализм 14 58100 176526 2026-11-07T20:50:32Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Christian socialism}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:қьырсиантә социализм}} [[Акатегориа:Ақьырсианреи аполитикатә идеологиақәеи|социализм]] [[Акатегориа:Адинтә социализм]] [[Акатегориа:Ақьырсиантә радикализм|социализм]]» 176526 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Christian socialism}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:қьырсиантә социализм}} [[Акатегориа:Ақьырсианреи аполитикатә идеологиақәеи|социализм]] [[Акатегориа:Адинтә социализм]] [[Акатегориа:Ақьырсиантә радикализм|социализм]] e35883u380rs24otje8nj70wwb2myk9 Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу ақьырсианреи аполитикеи 14 58101 176528 2026-11-07T20:53:28Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Christianity and politics in the United States}} [[Акатегориа:Ақьырсианреи аполитикеи]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитика|қьырсианреи аполитикеи]]» 176528 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Christianity and politics in the United States}} [[Акатегориа:Ақьырсианреи аполитикеи]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитика|қьырсианреи аполитикеи]] gi95g6fm74d3b3j3bjligpmbr39s23k Акатегориа:Аҩада-америкатәи ақьырсиантә социалистцәа 14 58102 176529 2026-11-07T20:55:36Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩада-америкатәи ақьырсиантә социалистцәа}} [[Акатегориа:Ақьырсиантә социалистцәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи асоциалистцәа|*қьырсиантә социалистцәа]] Акатегориа:Аҩада-америкатәи ақьырсианцәа|*...» 176529 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩада-америкатәи ақьырсиантә социалистцәа}} [[Акатегориа:Ақьырсиантә социалистцәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи асоциалистцәа|*қьырсиантә социалистцәа]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи ақьырсианцәа|*социалистцәа]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ауаа аполитикатә ориентациала|қьырсиантә социалистцәа]] ge8258odht8se4zgiy4vtu3uknbqz99 Акатегориа:Ақьырсиантә социалистцәа аконтинентқәа рыла 14 58103 176530 2026-11-07T20:57:00Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:қьырсиантә социалистцәа аконтинентқәа рыла}} [[Акатегориа:Ақьырсиантә социалистцәа| континентқәа]] [[Акатегориа:Ақьырсианцәа аконтинентқәа рыла| социалистцәа]] [[Акатегориа:Асоциалистцәа аконтинентқәа рыла|+қьырсиантә]]» 176530 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:қьырсиантә социалистцәа аконтинентқәа рыла}} [[Акатегориа:Ақьырсиантә социалистцәа| континентқәа]] [[Акатегориа:Ақьырсианцәа аконтинентқәа рыла| социалистцәа]] [[Акатегориа:Асоциалистцәа аконтинентқәа рыла|+қьырсиантә]] 3cmuiub7rnste6shw1fapx7chp3dukk Акатегориа:Америкатәи атеизм акритикцәа 14 58104 176531 2026-11-07T20:59:52Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «[[Акатегориа:Атеизм акритикцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи адин акритикцәа|атеизм]]» 176531 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Атеизм акритикцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи адин акритикцәа|атеизм]] ow2mxfjifmehqnt6j5zwkucz835yu5c