Авикипедиа
abwiki
https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0
MediaWiki 1.48.0-wmf.3
first-letter
Амедиа
Цастәи
Ахцәажәара
Алахәыла
Алахәыла ахцәажәара
Авикипедиа
Авикипедиа ахцәажәара
Афаил
Афаил ахцәажәара
Амедиавики
Амедиавики ахцәажәара
Ашаблон
Ашаблон ахцәажәара
Ацхыраара
Ацхыраара ахцәажәара
Акатегориа
Акатегориа ахцәажәара
TimedText
TimedText talk
Амодуль
Амодуль ахцәажәара
Event
Event talk
Аҟәа
0
1040
176599
168945
2026-11-11T00:27:40Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
176599
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Аҳҭнықалақь
|атәыла=Аԥсны
|zoom1=11|даҽа ахьӡ=Sukhum|еишьцәахаз ақалақьқәа=Тирасполь,<br />Бандырма,<br /> Курск,<br /> Аладатәи Новгород<br /> [[Краснодар]]<br /> [[Килмарнок]]}}
'''А́ҟәа''' ({{lang-ka|სოხუმი, ცხუმი}}; [[Англыз бызшәа|англыз]]. Sukhúm, Sukhúmi; {{lang-ru|Суху́м}}, Суху́ми) — [[Аԥсны Аҳәынҭқарра|Аԥсны]] аҳҭнықалақь. Аҟәа - Аԥсны аполитикеи, ааглыхреи, акультуреи, аҵаралашареи, аҭҵаарадырреи ирцентруп (ирыгәҭылсоуп). Уи ихадоу мҩа еилысырҭоуп. Аҟәа иҟоуп Аԥсны апорт хада. Аҟәа - Аԥсны агәы, аӡиасқәа [[Аӡаԥшь (аӡиас)|Аӡаԥшь]]и, [[Басла|Баслеи]], [[Кьалашәыр (аӡиас)|Кьалашәыри]] [[Амшын Еиқәа]] иахьалало аҭыԥ аҿы иҟоуп. Аҟәа алада Амшын Еиқәа Аҟәатәи агаҿеи аҩада ашьхақәа [[Самаҭхәа]] (Аҟәатәи ашьха), [[Ҳаҭхәа]] (Трапециа) уҳәа рынаара ибжьакуп.
== Административ-территориалтә шара ==
Аҟәатәи араионқәа:
* [[Ԥсҳәы]]
* [[Аԥра]] (Гәма хәыҷы)
* [[Гәма]]
* [[Акаԥа]]
* [[Кьалашәыр]]
==Адемографиа==
Аҟәа инхоит 62 914-ҩык ([[2011]]).<ref name="ethno-kavkaz">[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnabkhazia.html НАСЕЛЕНИЕ АБХАЗИИ] – РЕСПУБЛИКА АБХАЗИЯ (2011 г.). ethno-kavkaz.narod.ru</ref>
Ахацәа – 44,2%, аҳәса – 55,8%.
Аетникатә еилазаашьа: [[аԥсуаа]] – 67,3%, [[аурысцәа]] – 14,8%, [[аерманцәа]] – 9,8%, [[ақырҭцәа]] – 2,7%, [[аукраинцәа]] – 1,1%, [[абырзенцәа]] – 1,0%, [[агырцәа]] – 0,1%, [[ашәанцәа]] – 0,1%, егьырҭ амилаҭқәа – 3,1%.<ref name="ethno-kavkaz" />
== Аҭоурых ==
Аҟәа - ижәытәӡатәиу [[Кавказ]]тәи ақалақьқәа ируакуп. Раԥхьаӡа акәны араҟа ауаа рынхарҭақәа апалеолит аамҭақәа ирыҵаркуеит. [[Ҳ. ҟ. 6-тәи ашәышықәса|6-тәи ашәышықәса ҳера ҟалаанӡа]] иахьатәи Аҟәа аҭыԥан ишьақәыргылан [[абырзенцәа рколонизациа|абырзенцәа рколониа]] «Диоскуриада». Анаҩс араҟа ицәырҵит [[Римтәи аимпериа|римтәи]] [[абаа]] «Себастополис». [[8-тәи ашәышықәса]] инаркны Аҟәа [[Аԥсуа Аҳра]]ҿы инареиҳаз нхарҭа ҭыԥны иҟан. 13-15 ашәышықәсақәа раан Аҟәа [[Генуезтәи Ареспублика|агенуезқәа]] рколониа акәын, «Сан-Себастиан» ахьӡын. [[16-тәи ашәышықәса]] инаркны [[19-тәи ашәышықәса]] алагамҭа аҟынӡа ара иҟан [[Османтәи аимпериа|аҭырқәцәа]] рбаа «Сухум-қале». 19-тәи ашәышықәса алагамҭа инаркны, [[Лыхны]] инаваргыланы, Аҟәа аҳҭны қалақь ароль анагӡара иалагоит. [[1877]] шықәсазы [[Аурыс-аҭырқәа еибашьра (1877-1878 шш.)|аурыс-аҭырқәа еибашьраан]] Аҟәа хәаш-хәаша ирыбган. 19-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы Аҟәа аиҭашьақәыргылара нап аркын.
Аҟәа адгьылҵакыра зегьы даара ибеиоуп археологиатәи аҭоурыхтә-архитектуратәи баҟақәа рыла. Араҟа иҟоуп апалеолит аамҭа иаҵанакуа аанкыларҭақәа ҩба, ҳера ҟалаанӡа 3-1 азқьышықәсақәа ирыҵаркуа анхарҭа ҭыԥқәа рышьҭа-мышьҭақәа рацәаны, [[2-тәи ашәышықәса|2-тәи ашә.]] иаҵанакуа римтәи аԥшыхәырҭатә баашқәа. Баграт ишьхаҿы игылоу аҭоурыхтә-архитектуратә ҳәырԥсарра «Баграт иныхабаа» иаҵанакуеит 10-11 ашә. рзтәи ахырӷәӷәарҭа. Диоскураа рыгаҿа аҟны иҟоуп аҳәынҭқарратә архитектуратә-ҭоурыхтә музеи-ҳәырԥсарра «Аҟәатәи ахырӷәӷәаррҭа». Уи еиуеиԥшым ахәҭақәа рыргылара иаҵанакуеит 1-4, 11-13, 16-18 ашәышықәсақәа. Ақалақь мраҭашәаратәи аҿацә аҿы иҟоуп ақалақьргыларатә архитектура еиуоу, [[1861]] шықәсазы иргылаз Аҟәатәи алашарбага. Аҟәа аҭоурыхтә центр аҿы иҟоуп 19-тәи ашәышықәсеи -20-тәи ашәышықәса алагамҭеи ирыҵаркуа, ақалақь ауникалтә хаҿы аазырԥшуа архитектуратә баҟақәа 200.
Аҟәа аус руеит аиашахаҵаратә ныхақәа ҩба. Раԥхьатәи ақалақь агәҭан иргылан [[1908]]-[[1915]] шш. рзы, бырзен ныхак аҳасабала. Егьи, [[1821]] ш. рзы иргылаз Аԥшьа Гьаргь иныха ақалақь мрагыларатәи ахәҭа, апансионат «Аиҭар» аҵакырадгьыл аҿы иҟоуп. Ақалақь агәҭаҿы иара убасгьы иҟоуп акатоликатә костел (1908), алиутерантә кирха(1915), ауриатә синагога (1918), аԥсылмантә џьаама.
== Агеографиа ==
Агеографиатә ҭыԥырбагақәа - 43°00’ ҩ. ҭ. 41°00’ мг. н.
Аҟәа амраҭашәарахьтәи ахәҭаҿы иҟоуп Аҟәатәи аӡҭачы. Ацәаакыра змоу асубтропикатә ҳауа, аԥхын – ашоура ӷәӷәа, [[аӡын]] – ацәаакыра зцу аҳауа ԥха. Нанҳәазтәи абжьаратә шоура - +24, жьырныҳәазы - +5,7 °C. Бжьаратәла шықәсык ахьтә 1453 мм [[ақәа]] леиуеит. Мрагыларахь ала аҳҭны қалақь ҳәаас иамоуп ақ. [[Маҷара]] ([[Гәылрыԥшь араион]]). Аҟәа аладатәи адгьылҵакыра аӡиас [[Кьалашәыр (аӡиас)|Кьалашәыр]] ала Амшын Еиқәа аҟынӡа инеиуеит. Егьырҭ аганқәа зегьы рыла ҳәаас иамоуп Аҟәатәи араион иаҵанакуа ақыҭақәа: мрагылараҿы – ақ. [[Гәымсҭа]], аҩада-мраҭашәарахьынтә – ақ. [[Иашҭхәа]], аҩадантә – ақ. [[Баслаҭа]], аҩада-мрагыларахьтә – ақ. Ӡыгәҭа. Аҟәа иаҵанакуа Амшын Еиқәа агаҿатә цәаҳәа аура 12,5 км ыҟоуп. Ақалақь адгьылҵакыра – 21,0 км². Аҟәа – Аԥсны хаз игоу дгьылҵакыраны иԥхьаӡоуп. Уи Аҟәа араион иаҵанакӡом. Аԥсны иҟоу административтә-ҵакырадгьылқәа 8 рҟынтә Аҟәа уааԥсырала зегь иреиҳауп, аха ҵакырадгьылла зегьы иреиҵоуп. Аҟәа иҟоуп Аԥсны аҳәынҭқарратә напхгарақәа зегьы: [[Аԥсны Ахада инапхгара]], Апарламент – [[Аԥсны Жәлар Реизара|Жәлар Реизара]], аминистрцәа реилазаара, аминистррақәа, аусбарҭа хадақәа, [[Аԥсны Апрокуратура Хада|Апрокуратура Хада]], Иреиҳаӡоуи Аконституциатәи аӡбарҭақәа. Аҳҭнықалақь аҭыԥантәи аҳәынҭқарратә хадарас иҟоуп ақалақь ахадара. Аҭыԥантәи ахаланапхгаратә усбарҭас иҟоуп Аҟәатәи ақалақьтә Еизара. Иара убас Аҟәа иҟоуп [[Аҟәа араион]] анапхгара.
==Акультура==
Аҟәа иахьа аус руеит [[Аԥсны аҳәынҭқарратә университет]], [[Аҟәатәи Иаарту аинститут]], [[Аҟәатәи аҳәынҭқарратә культуратә ҵараиурҭа]], [[А. Чычба ихьӡ зху Аҟәатәи амузыкатә ҵараиурҭа]], [[А. Чачба ихьӡ зху Аҟәатәи асахьаҭыхратә ҵараиурҭа]], аколлеџьқәа 3; [[Аԥсуаҭҵаарадырратә Академиа]], [[Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵаарадырратә институт]], [[Аҟәатәи афизика-техникатә институт]] иара убас аҭҵаарадырратә институтқәа 8.
[[Атеатр]]қәа - [[С. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр]], [[Ф. Искандер ихьӡ зху аурыс ҳәынҭқарратә драматә театр]], [[Аԥсуа ҳәынҭқарратә аҿар ртеатр]].
[[Амузеи]]қәа - [[Аԥсуа милаҭтә ҳәынҭқарратә музеи]], [[В. Г. Арӡынба ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә Ахьӡ-аԥша аибашьратә музеи]], [[Д. И. Гәлиа илитературатә-мемориалтә музеи]], [[Н. А. Лакоба ихьӡ зху аҭоурыхтә-мемориалтә музеи]] уҳәа егь.
[[Абиблиотека]]қәа – [[И. Папасқьыр ихьӡ зху Амилаҭтә библиотека]], [[Аҿар рзы Аҳәынҭқарратә библиотека]].
Егьи – [[Р. Гәымба ихьӡ зху Аԥснытәи аҳәынҭқарратә филармониа]]; [[Аԥсуа телехәаԥшра]], Ахатәы телеканал «[[Абаза ТВ|Абаза]]»; Азеиԥшҵарадырратә школқәа 17. Ацхырааратә школ; Латәара-латәарадатәи абжьаратә школ; К. Ф. Ӡиӡариа ихьӡ зху алицеи-интернат, ахатәы школ «Альфа». Ашколқәраҟынӡатәи аусбарҭақәа 12; Ахәыҷтәы рҿиаратә Ҩны, Аҟәатәи ақәыԥшцәа рырҿиаратә Ҩны уҳәа егьырҭ аҵаратә усбарҭақәа.
==Агәабзиареи аԥсшьареи==
Аҟәа – атәыла агәабзиарахьчаратә гәыс иамоуп. Ара иҟоуп Аԥсны агәабзиарахьчаратә усбарҭақәа рӷьырак: Ареспубликатә хәышәтәырҭа, Ахәыҷтәы хәышәтәырҭа, Онкологиатә центр, ацәатә-венерологиатә диспансер, ашьапықәыргыларатә хәышәтәырҭатә-баҩырҵәыратә диспансер, анаркологиатә диспансер, Аҟәатәи аклиникатә хәышәтәырҭа, Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭа, ақалақтәи араионтәи аполиклиникақәа уҳәа егь.
Аҟәа курортә қалақьуп. Аҳҭнықалақь аҿы иҟоуп [[1927]] ш. азы иаартыз еицырдыруа [[амаамынқәа]] рааӡарҭа, [[1838]] ш. рзы иаԥҵаз [[Аботаникатә баҳча]], иара убас 19-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы аурыс меценат, анаплакҩы Н. Н. Смецкои иааиртыз адендопарк. Аҟәа аус руеит Аԥсны иҟоу апансионатқәеи асасааирҭақәеи реиҳарак.
==Азхьарԥшқәа==
* [https://web.archive.org/web/20241001015035/https://www.sukhumcity.ru/ Аофициалтә саит]
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Аԥсны ақалақьқәа}}
{{Аҟәа араион}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Аҟәа| ]]
[[Акатегориа:Аԥсны ақалақьқәа]]
[[Акатегориа:Аҳҭнықалақьқәа]]
lowak6h7lp5pd1afz96fjqmglc15m6y
Венера
0
3881
176601
176568
2026-11-11T00:52:27Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
176601
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Венера|Венера (мифологиа)}}
{{Акарточка Апланета
| ахьӡ = Венера
| асимвол = Venus symbol (bold).svg
| bg = #CCbb99
| ахкы = апланета
| асахьа = Venus_from_Mariner_10.jpg
| асахьа ашәагаа = 280
| асахьа ахҵара = Венера иубарҭоуи аультрафиолеттәи лашараҿы, [[Автоматическая межпланетная станция|АПС]] «[[Маринер-10]]», жәабранмза 7, 1974 шықәсазы иҭнахыз
| аепоха = J2000.0
| аперигели = 107 476 259 км<br>0,71843270 [[Астрономическая единица|а.ц.]]
| афели = 108 942 109 км<br>0,72823128 [[Астрономическая единица|а.ц.]]
| аҵәҩанбжа ду = 108 208 930 км<br>0,723332 [[Астрономическая единица|а.ц.]]
| аексцентриситет = 0,0068
| асидертә период = 224,701 [[Сутки#Международная система единиц (СИ)|мшыҵх]]<ref>{{Cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html|title=Venus Fact Sheet|author=David R. Williams|date=2018-09-27|publisher=NASA|lang=en|access-date=2020-07-16|archive-date=2018-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180511140851/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html|url-status=live}}</ref>
| асинодтә период = 583,92 мшыҵх
| аорбитатә ццакыра = 35,02 км/с
| аорбита анаара = 3,86° (амратә екватор иаҿырԥшны); 3,39458° (аеклиптика иаҿырԥшны); 2,5° (аинварианттә ҟьаҟьара иаҿырԥшны)
| иҩеиуа аиқәҳәала акыдхалара = 76,67069°
| аперицентр аргумент = 54,85229°
| амҩанызақәа = [[Спутники Венеры|нет]]
| абжьаратәи арадиус = 6051,8 ± 1,0 км<ref name="Archinal_2011"/>
0,9499 дгьылтә
| ақәӡара = 4,60{{e|8}} км²<br>0,902 дгьылтә
| аҭаӡара = 9,38{{e|11}} км³<br>0,857 дгьылтә
| акапан = 4,8675{{e|24}} кг<ref name="nssdc"/><br>0,815 дгьылтә
| ажәпара = 5,24 г/см³<ref name="nssdc"/>
| зхы иақәиҭу акаҳара аццакра = 8,87 м/с²<br>0,904 [[Ускорение свободного падения|g]]
| актәи акосмостә ццакыра = 7,328 км/с
| аҩбатәи акосмостә ццакыра = 10,363 км/с
| аҵәира аццакра = 6,52 км/сааҭ
| аҵәира апериод = 243,023±0,002 мшы<ref>{{статья|заглавие=Rotation period of Venus estimated from Venus Express VIRTIS images and Magellan altimetry|том=217|номер=2|страницы=474—483|bibcode=2012Icar..217..474M|doi=10.1016/j.icarus.2011.09.026|язык=en|тип=journal|автор=Mueller, N. T.; Helbert, J.; Erard, S.; Piccioni, G.; Drossart, P.|год=2012|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|issn = 0019-1035}}</ref>
| аҵәҩан анаара = 177,36°<ref name="nssdc"/>
| прямое восхождение = 18ш 11м 2с<br>272,76°<ref name="Archinal_2011"/>
| склонение = 67,16°<ref name="Archinal_2011"/>
| альбедо = 0,67 (агеометриатә), 0,77 (Бонда)<ref name="nssdc" />
| иубарҭоу аеҵәатә ҳаракыра = −4,6<ref name="nssdc" />
| угловой диаметр = {{nowrap|9,7"–66,0"}}<ref name="nssdc" />
| аԥхарра хыхьтәи = 737К<ref name="nssdc"/><ref name="compare">{{cite web|title=Space Topics: Compare the Planets: Mercury, Venus, Earth, The Moon, and Mars|publisher=Planetary Society|url=https://www.planetary.org/topics/compare_the_planets/terrestrial.html|url-status=dead|access-date=2007-04-12|archive-url=https://www.webcitation.org/616VoDl1i?url=https://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html|archive-date=2011-08-21}}</ref>(464°C)
| ақәыӷәӷәара = 9,3 МПа (93 бар)
| аилазаара = ~96,5% а[[Оксид углерода(IV)|рацәари адиоксид]] (CO<sub>2</sub>)~3,5% [[азот]] (N<sub>2</sub>)0,018% а[[Оксид серы(IV)|тыҩша адиоксид]] (SO<sub>2</sub>)0,007% [[аргон]] (Ar)0,003% а[[Аӡы|ӡы афақь]] (H<sub>2</sub>O)0,0017% а[[Оксид углерода(II)|рацәари амонооксид]] (CO)0,0012% а[[гелий|гели]] (He)0,0007% а[[неон]] (Ne) а[[хлороводород|хлорӡри]] ашьҭақәа (HCl), а[[фтороводород|фторӡри]] (HF), а[[криптон]] (Kr), а[[ксенон]] (Xe), уҳәа убас иҵегьы.
| атмосфера-ref = <ref name="ESS_2014_Venus_atm"/>
| асахьа ашәагаа = 270px
| приплюснутость = 0
}}
'''Венера''' — [[Солнечная система|Амратә система]]ҿы [[Амра|Амра]] ацәыхарарала аҩбатәи, насгьы шәагаала афбатәи аҭыԥ ааннакылоит, [[Меркури|Меркури]]и, [[Адгьыл|Адгьыл]]и, [[Марс]]и ирыцны, [[планеты земной группы|адгьылтә планетақәа ргәыԥ]] аҭаацәара иаҵанакуеит. [[Древний Рим|Ажәытәӡатәи римтәи]] абзиабара анцәахәы [[Венера|Венера]] лыхьӡ ахҵоуп<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Venus-planet|title=Venus|website=Encyclopædia Britannica|access-date=2019-07-26}}</ref>. Аҟазшьақәа жәпакы ирыхҟьаны — иаҳҳәап, акапан, ашәагаа — Венера Адгьыл «аеҳәшьа» ҳәа иԥхьаӡоуп<ref>{{книга|автор=Галкин И. Н.|заглавие=Внеземная сейсмология|год=1988|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|место=М.|серия=[[Планета Земля и Вселенная]]|isbn=502005951X|страниц=195|тираж=15000|страницы=165}}</ref>. Венера ашықәс 224,7 дгьылтә мшы иаҟароуп. Иара Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы рҟынтәи иреиҳау [[период вращения|аҵәира аамҭа]] амоуп (бжьаратәла 243 дгьылтә [[Сутки|мши-ҵхи]] раҟара, 243,0212 ± 0,00006 мшыҵх<ref>{{cite web|url=https://ftimes.ru/285422-astronomy-utochnili-znachenie-dliny-dnya-na-venere.html|title=Астрономы уточнили значение длины дня на Венере|author=Сергей Кузнецов|website=Ftimes.ru|date=2019-10-21|access-date=2026-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250407075323/https://ftimes.ru/285422-astronomy-utochnili-znachenie-dliny-dnya-na-venere.html|archive-date=2025-04-07|url-status=dead}}</ref>) насгьы апланетақәа реиҳарак рыҵәира ахырхарҭа иаҿагыло ахырхарҭала иҵәиуеит.
Венера ԥсабаратә [[Спутник (космос)|мҩанызақәа]] амам. Адгьыл ажәҩан аҿы лашарала Венера Амреи [[Амза|Амзеи]] рышьҭахь ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит. Иара арлашара [[Видимая звёздная величина|иубаратәы иҟоу аеҵәатә ҩаӡара]]нӡа инаӡоит −4,6<sup>м</sup>, насгьы уахынла иубарҭоу [[Тень|агагақәа]] рыҟаҵаразы иазхартә иҟоуп. Венера уарла-шәарла ҽынлагьы блала ианубарҭахо ҟалалоит{{Аиасра|Астрономиатә ҟазшьарбақәа}}.
Венера 96% инареиҳаны [[Углекислый газ|аҵәыҵәри адиоксид]] ала ишьақәгылоу [[Атмосфера Венеры|атмосфера]] жәпа амоуп. Апланета ахҟьаҿы иҟоу [[Атмосферное давление|атмосфератә қәыӷәӷәара]] Адгьыл аҿы иҟоу аасҭа 92-нтә еиҳауп, насгьы инықәырԥшшәа 900 метра аҵаулараҿы иҟоу аӡы ақәыӷәӷәара иаҟароуп. Ақәыӷәӷәара ҳаракы иахҟьаны, атмосфера аҿықә азааигәара иҟоу арацәари адиоксид уажәшьҭа ирчӡам, аха агрегациатә ҭагылазаашьала [[Сверхкритический флюид|суперкритикатә ӡ]]уп, убри аҟнытә атмосфера ари ахәҭа асуперкритикатә ҵәыҵәри акарбон ала иҟоу «ӡыбжа-газбжатә» океануп. Венера аҿықә абжьаратәи аԥхарра 735 K (+462°C) ауп, убри аҟнытә Амратә системаҿы иара зегь реиҳа ицоу планетоуп, Меркури Амра еиҳа ишазааигәоугьы. Венера ӷәӷәала аныԥшратә цәаҩақәа змоу аԥҭақәа рыла ихҟьоуп, уи абзоурала апланета ахҟьа ишиашоу иубарҭаӡам. Ахҟьаҿы аҳауа аԥхарра ҳаракы [[Парниковый эффект|аԥхарратә еффект]] иахҟьоит{{Аиасра|Атмосфера}}.
Ажәҩан аҿы зегь реиҳа илашо аобиектқәа иреиуаны, Венера ауаатәыҩсатә культураҿы акыр зҵазкуа элементны иҟалеит{{Аиасра|Акультураҿы}}. Ари раԥхьатәи апланета ауп, аҩбатәи азқьышықәса алагамҭазы ажәҩан аҿы зныҟәара гәаҭахаз. Адгьыл зегь реиҳа иазааигәоу апланета аҳасабала, Венера зааӡатәи [[Освоение космоса|апланетабжьаратәи аҭҵаарақәа]] рзы хықәкы хадас иҟан. Иара убасгьы ари раԥхьатәи планетоуп, зааигәа-сигәа Адгьыл аҿы иҟоу акосмостә ӷба («[[Маринер-2]]», 1962 шықәсазы) неиз, насгьы уи ахҟьа иқәтәаз («[[Венера-7]]», 1970 шықәсазы). Венера аԥсҭҳәа жәпақәа ирыхҟьаны иубарҭоу алашарала уи аҿықә абара залшом, убри аҟнытә ас еиԥш иҟоу уи аҿықә ахсаалақәа 1991 шықәсазы [[Магеллан (космический аппарат)|акосмостә ӷба «Магеллан»]] Венера азааигәара аорбита ианҭала ашьҭахь ауп ианыҟалаз, уи Венера аҿықә хаҭабзиара ҳаракыла арадиолокациатә ҭҵаарақәа мҩаԥнагеит. Венера аҿықәан еиҳа иуадаҩу аусқәа рынагӡара иазку апроектқәа ыҟоуп, [[планетоход|апланетаныҟәагақәа]] рхархәаралагьы уахь иналаҵаны, аха урҭ Венера ахҟьаҿы иҟоу аҭагылазаашьа уадаҩқәа рԥырхагоуп{{Аиасра|Аҭоурых аҭоурыхҭҵаара}}.
== Азеиԥш дырраҭара ==
[[Файл:Venus_Rotation_Movie.gif|мини|Игьежьуа Венера амодель]]
Венера Амреи абжьаратәи рыбжьаӡара 108 миллион [[Километр|км]] (0,723 [[Астрономическая единица|AU]]) ыҟоуп. Венера инаркны Адгьыл аҟынӡа абжьаӡара 38 инаркны 261 миллион км рҟынӡа аҽаԥсахуеит. Уи [[орбита|аорбита]] агьежь иазааигәоуп — [[эксцентриситет|аексцентриситет]] 0,0067 мацара ауп. Амра аакәырша аҵәира аамҭа 224,7 дгьылтә мшқәа ираҟароуп; абжьаратәи аорбитатә ццакыра — {{s|35 км/с}}. Аорбита [[эклиптика|аеклиптикатә]] ҟьаҟьарахь анаара 3,4° ауп. Венера шәагаала Адгьыл даара иазааигәоуп. Апланета арадиус 6051,8 км ыҟоуп (Адгьыл аҟынтәи 95%), акапан 4,87{{e|24}} кг (Адгьыл аҟынтәи 81,5%), абжьаратәи аилаӷәӷәара — 5,24 г/см³. [[Ускорение свободного падения|Зых иақәиҭу акаҳара аццакра]] {{s|8,87 м/с²}} ыҟоуп, [[вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] — {{s|10,36 км/с}}<ref name="nssdc"/>.
Венера [[Планеты земной группы|Адгьыл еиԥшу]] апланета ҳәа иахәаԥшуеит, зны-зынлагьы «Адгьыл аиаҳәшьа» ҳәа азырҳәоит, избан акәзар урҭ аҩ-планетак шәагаалеи еилазааралеи еиԥшуп<ref name=":0">{{Cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/venus/overview|title=Venus|website=NASA Solar System Exploration|access-date=2021-12-26|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019035311/https://solarsystem.nasa.gov/planets/venus/overview/|url-status=live}}</ref>. Аха аҩ-планетак рҿы иҟоу аҭагылазаашьақәа даараӡа еиԥшым<ref name=":0" />. Адгьыл еиԥшу апланетақәа рҟынтә зегь реиҳа ижәпоу Венера [[Атмосфера|атмосфера]] еиҳарак [[Диоксид углерода|аҵәыҵәри адиоксид]] ала ишьақәгылоуп. Апланета аҿықә зегьы [[Серная кислота|атыҩшатә ҵәыҵәра]] [[облака|аԥҭақәа]] ирҵәахуеит, урҭ [[Видимое излучение|иубаратәы иҟоу алашара]]ҿы иалԥшӡом. Венера аԥсҭҳәа жәпақәа рыҵаҟа иҟоу азы аимак-аиҿакқәа XX-тәи ашәышықәсазы иҟан. Убри аамҭазы [[атмосфера Венеры|Венера атмосфера]] [[Дециметровые волны|дециметрк иҟоу арадио цәқәырԥақәа]] рзы иҵәцоуп, урҭ рыцхыраарала апланета [[рельеф|арелиеф]] ҭҵаахеит<ref>{{статья|автор=Ржига О. Н.|часть=Радиолокационная астрономия|заглавие=Физика космоса: Маленькая энциклопедия|год=1986|ответственный=Редкол.: [[Сюняев, Рашид Алиевич|Р. А. Сюняев]] (Гл. ред.) и др|издание=2-е изд|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|тираж=70000|страницы=552—559|страниц=783|ссылка=http://www.astronet.ru/db/FK86/|archive-date=2022-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401053637/http://www.astronet.ru/db/FK86/}}</ref>{{rp|554}}.
[[Файл:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|left|Аиҿырԥшратә шәагаақәа (армарахьтә арӷьарахь) [[Меркури|Меркури]], Венера, [[Адгьыл|Адгьыл]], [[Марс]] ртәы]]
Венера аҿы иҟоу [[Атмосферное давление|атмосфератә қәыӷәӷәара]] Адгьыл аҿы иҟоу атмосфератә қәыӷәӷәара аасҭа 92-нтә еиҳауп. Иҳаҩсыз 22 шықәса ирылагӡаны Венера аҿықә инҭырҳәыцааны ахсаалаҟаҵарақәа мҩаԥган — ҷыдала [[Магеллан (космический аппарат)|«Магеллан» апроект]] ала. Венера ахҟьаҿы еилыкка иубаратәы иҟоуп [[вулканизм на Венере|авулкантә усура]] адыргақәа, насгьы атмосфера [[Сера|атыҩша]] алоуп. Венераҿы авулкантә усура иахьагьы ишымҩаԥысуа ала адыргақәа ыҟоуп<ref>{{статья|автор=Filiberto J., Trang D., Treiman A. H., Gilmore M. S.|заглавие=Present-day volcanism on Venus as evidenced from weathering rates of olivine|ссылка=https://advances.sciencemag.org/content/6/1/eaax7445|издание=Science Advances|год=2020|месяц=1|число=03|том=6|номер=1|doi=10.1126/sciadv.aax7445|язык=en|archive-date=2020-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200525221621/https://advances.sciencemag.org/content/6/1/eaax7445/}}</ref>. Уамашәа иубаратәы [[Ударный кратер|акратерқәа]] рхыԥхьаӡара амаҷра Венера ахҟьа шқәыԥшу атәы аҳәоит: уи 500 миллион шықәса раҟара ахыҵуеит<ref name="ESS_2014_Venus_sur" />. Венера аҟны [[Тектоника плит|аплитатә тектоника]] ыҟаӡам (иҟалап, уи [[литосфера|алитосфера]], аӡы ахьыҟам иахҟьаны мыцхәы [[Вязкость|иҷабуазар]], убри аҟнытә иахьынӡахәҭоу еиҭамҵуазар), аха еиҵоу [[Тектоника|атектоникатә]] ҵысрақәа рышьҭақәа рацәоуп<ref name="Basilevsky_2003" />.
Венера аҵәҩан иакәшаны игьежьуеит, 177,36° рыла аорбиталтә ҟьаҟьарахь инааны, уи иахҟьаны, аеклиптика [[Полюс эклиптики|аҩадатәи аполиус]] аҟынтәи уанахәаԥшуа, апланета мрагыларахьтә мраҭашәарахь иҵәиуеит, даҽакала иуҳәозар, апланетақәа реиҳарак ахьыҵәиуа ахырхарҭа иаҿагыло ахырхарҭа ала. Зныктәи аҵәҩан акәшара аамҭала 243 дгьылтә мши-ҵхи ираҟароуп<ref name="nssdc" />. Абарҭ аныҟәарақәа реилаҵара апланетаҿы амратә мшы аҵакы 116,8 дгьылтә мшқәа ираҟаранатәуеит<ref name="Venus">{{cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/625665/Venus|title=Venus|first=Steven W.|last=Squyres|author-link=Steven W. Squyres|website=Encyclopædia Britannica Online|date=2016|access-date=2016-01-07|archive-date=2015-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430000949/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/625665/Venus|url-status=live}}</ref>. Венера адгьыл иаҿырԥшны 146 мшы рыла аҵәҩан иаакәыршаны зныктәи ареволиуциа ҟанаҵоит, насгьы [[синодический период|асинодтә аамҭа]] 584 мши-ҵхи ираҟаароуп, даҽакала иуҳәозар, ԥшьынтә еиҳауп<ref group="комм.">Адгьыл аҵәира акәакьтә ццакыра 0,986 градус/ҽны, Венера аҵәира 1,481 градус/ҽны. Аҵыхәтәантәи акәакьтә ццакыра 2,467 градус/ҽны. Мамзаргьы аикәагьежьра — 145,92 мшыҵх.</ref><ref name="nssdc" />. Убри аҟнытә, ҵаҟатәи еилалара цыԥхьаӡа (даҽакала иуҳәозар, Адгьыл иахьынӡауа ианазааигәахо аамҭазы) Венера Адгьыл ахь еснагь ганкахьала иԥшуеит. Макьаназы идырым, ари машәыршақәа иҟалоу, мамзаргьы Адгьыли Венереи рыбжьара [[Приливные силы|аӡхаларатә еинырра]] аус ауа.
== Венера Амратә системаҿы ==
=== Астрономиатә ҟазшьарбақәа ===
Венера — лашарала Амреи [[Амза|Амзеи]] рышьҭахь [[Адгьыл|Адгьыл]] ажәҩан аҿы ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит; уи амҽхак −4,6<sup>м</sup> инаӡоит<ref name="nssdc" />. Венера Адгьыл аасҭа [[Амра|Амра]] еиҳа иахьазааигәоу азы, Амра 47,8° еиҳаны ахаангьы иацәыхарахом (Адгьыл аҿы иҟоу анаԥшҩы изы)<ref group="комм.">Адәахьтәи агьежь аҟны иҟоу ҭыԥк аҟынтәи аҩныҵҟатәи агьежь ахь ахькьысра ҭаҳхуазар, усҟан r/R=sin(a), уаҟа а — агьежь маҷ ахь ицо ахькьысреи ари акәаԥи аҩгьежьыки рыгәҭақәеи ирылсны ицо ацәаҳәеи рыбжьара акәакь ауп. Адгьыл аперигели 147 098 нызқь км ыҟоуп, Венера афели — 108 942 нызқь км. Абри аҟынтәи иаҳбоит Амреи Венереи рыбжьара иреиҳау акәакь arsin (108 942/147 098)=47,8° шакәу</ref>. Убри азоуп Венера амра агылара аламҭалазы, мамзаргьы амра анҭашәалак ԥыҭрак ашьҭахь изубарҭоу, ишаԥу еиԥш уи «шарԥыеҵәа» ҳәа, иара убас «хәылԥыеҵәа» ҳәа иашьҭоуп<ref name="ephemeris">{{cite web|last=Espenak|first=Fred|date=1996|url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/venus2.html#ve2006|title=Venus: Twelve year planetary ephemeris, 1995–2006|website=NASA Reference Publication 1349|publisher=NASA/Goddard Space Flight Center|access-date=2006-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20000817181616/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/venus2.html|archive-date=2000-08-17}}</ref>.
[[Файл:Venus-pacific-levelled.jpg|thumb|left|Венера еснагь еиҳа илашоуп зегь раасҭа илашоу аеҵәақәа раасҭа (Амра ада). Ари афотоҿы Венера [[Аокеан ҭынч|Аокеан ҭынч]] аӡқәа рҿы ианыԥшуеит.]]
Венера аилкаара мариоуп, избанзар уи еиҳа икәеицеиуа аеҵәақәа раасҭа еиҳа кырӡа илашоуп. Апланета алызкаауа даҽа ҷыдарас иамоу аԥштәы шкәакәа еизада ауп. Венера, [[Меркурий (планета)|Меркури]] еиԥш, ажәҩан аҿы Амра иацәыхараны иадҵуам. [[Элонгация (астрономия)|Аиҵыхраан]], Венера ҳаеҵәа 47° еиҳаны ацәыхарахара алшаӡом<ref name="ephemeris"/>. Меркури еиԥш, Венерагьы шьыжьымҭани хәылбыҽхеи ианубарҭоу аамҭақәа амоуп; ажәытәан [[Фосфор (мифология)|шьыжьтәии]] [[Геспер|хәылбыҽхатәи]] «Венерақәа» еҵәак акәымкәа, еиуеиԥшым еҵәақәоуп ҳәа ирыԥхьаӡон<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&pg=PA307|заглавие=Lore and Science in Ancient Pythagoreanism|издательство=[[Издательство Гарвардского университета|Harvard University Press]]|страницы=307|isbn=978-0-674-53918-1|язык=en|автор=Burkert, Walter|год=1972|access-date=2017-10-05|archive-date=2024-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301160556/https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&pg=PA307#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref>.
[[телескоп|Ателескоп]] ала, уи хәыҷызаргьы, иубарҭоуп [[Фазы Венеры|апланета адиск афаза аԥсахрақәа]]. Раԥхьаӡа акәны уи гәеиҭеит 1610 шықәсазы [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]]<ref name="sch1262"/>.
[[Файл:2012_Venus_Transit.gif|мини|Венера Амра иахагьежьуеит]]
=== Амра адиск иқәланы аныҟәара ===
[[Файл:2004 Venus transit UV.ogv|thumb|left|Венера Амра адиск аҟны. Авидео]]
[[Файл:Transit of Venus animation.ogg|thumb|left|Анимациа. Венера аҿықә амодель ҟаҵоуп. Анаҩс — Венера инаркны Адгьыл аҟынӡа иубарҭоу абжьаӡара. Анҵәамҭа — Венера Амра адиск иаҩсны ацара]]
{{main|Венера Амра адиск иахысны аиасра}}
Венера Адгьыл аасҭа Амра еиҳа иахьазааигәоу азы, Венера Амра адиск [[прохождение (астрономия)|ианхыҵуа]] Адгьыл аҟынтәи иубарҭоуп. Ари аҭагылазаашьаҿы, апланета лашарбага дуӡӡак аҵаҟа диск еиқәаҵәа хәыҷык аҳасабала иааԥшуеит. Аха ари ахҭыс лассы-лассы иҟало акәым: ҩ-шәышықәсаки бжаки рыҩныҵҟа ԥшьынтә иҟалоит — ҩба ԥхынҷкәынмзазы, ҩба рашәарамзазы. Аҵыхәтәантәи ҟалеит рашәарамза 6, 2012 шықәсазы<ref>{{cite web|url=http://cosmiclog.nbcnews.com/_news/2012/06/05/12056397-venus-transit-a-last-minute-guide|last1=Boyle|first1=Alan|title=Venus transit: A last-minute guide|website=NBC News|date=2012-06-05|access-date=2016-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618160933/http://cosmiclog.nbcnews.com/_news/2012/06/05/12056397-venus-transit-a-last-minute-guide|archive-date=2013-06-18}}</ref>. Анаҩстәи ахысра ҟалоит ԥхынҷкәынмза 11, 2117 шықәсазы<ref>{{cite web|last=Espenak|first=Fred|date=2004|url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalog/VenusCatalog.html|title=Transits of Venus, Six Millennium Catalog: 2000 BCE to 4000 CE|website=Transits of the Sun|publisher=NASA|access-date=2009-05-14|archive-date=2019-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502194403/https://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalog/VenusCatalog.html|url-status=live}}</ref>.
Венера Амра адиск ала аиасра раԥхьаӡакәны ԥхынҷкәынмза 4, 1639 шықәсазы игәарҭеит англыз астроном [[Хоррокс, Джереми|Иеремиа Хоррокс]]и (иаргьы афеномен аныҟалаша амш заа иҳәахьан) уи иҩыза [[Уильям Крабтри|Уилиам Крабтри]]и. Ахылаԥшрақәа рыбзоурала урҭ ирылшеит Венера ашәагаақәа рыхәшьара аиӷьтәра, насгьы Адгьыл аҟынтәи Амра аҟынӡа иҟоу абжьаӡара раамҭа иақәшәо ииашаны аәьақәыргылара<ref name="UCL-book2">{{книга|автор=Paul Marston|заглавие=Jeremiah Horrocks - young genius and first Venus transit observer|год=2004|язык=en|издательство=University of Central Lancashire|страницы=14—37}}</ref>.
Анаҩстәи аиасра рашәарамза 6, 1761 шықәсазы иҟалоит ҳәа иԥхьаӡан, насгьы адунеи астрономцәа зегьы ргәы хыҭхыҭуа иазыԥшын. Адунеи аҿы еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҟынтәи уи ахылаԥшра аҭахын [[параллакс|апараллакс]] аилкааразы, уи абзоурала англыз астроном [[Галлей, Эдмунд|Едмунд Галле]] иаԥиҵаз аметод ахархәарала Адгьыли Амреи рыбжьара иҟоу абжьаӡара еилкаахар ауан<ref name="lom-769">''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 769 (Примечания к работе 9).</ref>.
[[Файл:Lomonosov's drawings for his opening of Venus atmosphere 1761.jpg|thumb|right|[[М. В. Ломоносов|М. В. Ломоносов]] иҭыжьымҭа «Венера Амраҿы ацәырҵра...» аҟынтә. 1761]]
Ари аиасра ахылаԥшрақәа мҩаԥган 40 ҭыԥ рҟны 112-ҩык алархәны. Урыстәыла адгьылҵакыраҿы урҭ реиҿкаара инапы алакын [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Уасил-иԥа Ломоносов]]. Уи иџьабаа иалҵшәаны иҟалеит [[Попов, Никита Иванович|Никита Иуан-иԥа Попов]] [[Иркутск|Иркутск]]ҟа, [[Румовский, Степан Яковлевич|Сҭеԥан Иаков-иԥа Румовски]] [[Новоселенгинск|Селенгинск]]ҟа аекспедициақәа рахь рдәықәҵара. Иара убасгьы уи илшеит Санкт-Петербургтәи Академиатә обсерваториаҿы [[Красильников, Андрей Дмитриевич|Андреи Дмитри-иԥа Красильников]]и [[Курганов, Николай Гаврилович|Николаи Гаврил-иԥа Курганов]]и ралахәхарала ахылаԥшрақәа реиҿкаара, уи адиректор [[Эпинус, Франц Ульрих Теодор|Франц Епинус]] аурыс ҵарауаа ахылаԥшрақәа рахь рынашьҭра шиҭахымызгьы. Ахылаԥшыҩцәа дҵас ирымаз Венереи Амреи реиқәшәара аамҭа икылкааны азгәаҭара акәын — рдискқәа рыҵкарқәа лабҿаба реихькьысра<ref name="lom-769" />.
Ломоносов ихаҭа, афеномен афизикатә ган зегь реиҳа аинтерес змаз, иҩнатә обсерваториаҿы ихьыԥшым ахылаԥшрақәа мҩаԥигон. Иара ҷыдала ахшыҩзышьҭра риҭеит аконтактқәа ирыцыз аоптикатә еффектқәа, урҭ рыӡбахә иҳәеит аусумҭа «Венера Амраҿы ацәырҵра, Санкт-Петербургтәи Аҭҵаарадыррақәа римператортә Академиаҿы лаҵарамза 26, 1761 шықәсазы игәаҭаз» аҟны, урысшәала икьыԥхьыз ԥхынгәымза 4, 1761 шықәсазы, иара уи ашықәсан нанҳәамзазы анемец бызшәахьы еиҭагаз<ref>''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 767—768 (Примечания к работе 9).</ref>.
Еффектк ҟалеит Венера адиск раԥхьаӡакәны Амра адиск иалакьысаанӡа: «... ҳаззыԥшыз аҭалара амратә ҵкар еилкаамхеит, насгьы ԥыҭрак еиқәтәеит»<ref name="lom-367">''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 367.</ref>. Аеффект еиҭаҟалеит Венера амратә диск ианацрыҵуазгьы: «... Венера ашьҭахьтәи аҵыхәа Амра аҵыхәтәантәи акьысра аҭыҵырҭаҿыҵәҟьагьы иара убас маҷк еиҟәыҭханы амратә ҵкар еилкааӡамкәа иҟан». Ломоносов ихаҭа ари аеффект «Венера атмосфера амратә регион ахь аҭалара» иадҳәалоуп ҳәа иԥхьаӡеит<ref name="lom-368">''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 368.</ref>, аха [[Лазарев, Александр Иванович (физик)|Александр Иван-иԥа Лазарев]] 1978 шықәсазы иҳәеит уи зыхҟьо Венера атмосфера аҟынтәи Амра асаркьатә ныԥшылара шакәу, ачараазратә кәакь анмаҷу иҟало<ref name=":2">{{Статья|автор=[[Лазарев, Александр Иванович (физик)|Лазарев А. И.]]|заглавие=Второе «явление Ломоносова»|год=1978|язык=ru|издание=Земля и Вселенная|тип=журнал|номер=4|страницы=33—35}}</ref>. Раԥхьа даҽа еффекткгьы убаратәы иҟан, Венера Амра адиск инагӡаны ианҭалоз аамҭазы ицәырҵыз «ахцәхәыц еиԥш ипоу аццеира» еиԥш. Ломоносов ишинарбаз ала, аццеира Амра иҭамлацыз Венера адиск ахәҭак аҟәнаҭхеит<ref name="lom-367" />, аха уи агәаанагара ииашамызт (иҵегьы анаԥшҩцәа жәпаҩык 1874, 1882 шықәсқәа рзы Венера анаҩстәи Амра ахысрақәа раангьы убасҵәҟьа агха ҟарҵеит). Абри аеффект еиҳа ииашаны ахылаԥшра ҟаҵан Венера амратә диск аҟынтәи амҩахыҵра алагамҭазы<ref>''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 770 (Примечания к работе 9).</ref>. Ломоносов иазгәеиҭеит Венера аҩныҵҟантәи амратә диск аҵкарахь ианнеиуаз иалҵыз «Амра аҵкараҿ акылчаара, уи Венера еиҳа-еиҳа иазааигәахацыԥхьаӡа еиҳа еиӷьны иааԥшуан»<ref name="lom-368" />. Ари еффект Ломоносов ииашаны еиликааит, Венера атмосфераҿы амра ашәахәа аԥҽра иалҵшәоуп ҳәа, шәагаала Адгьыл атмосфера иаҵамхоз<ref>''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 368—370.</ref><ref name=":2" />. Ашьҭахь уи «[[Явление Ломоносова|Ломоносов ицәырҵра]]» ҳәа ахьӡ аҭан<ref name=":2" /><ref>{{Книга|автор=Зверева С. В.|заглавие=В мире солнечного света|год=1988|часть=Явление Ломоносова|место=Л.|издательство=Гидрометеоиздат|страницы=115—116|страниц=160|isbn=5-286-00078-9}}</ref>.
Венереи Амреи реиқәшәара аамҭақәа ирыцыз оптикатә еффектқәа 1761 шықәсазы ахысра аамҭазы егьырҭ ахылаԥшыҩцәагьы иазгәарҭон, ҷыдала Степан Румовски, [[Шапп д’Отерош|Шапп д'Отерош]], [[Бергман, Торберн Улаф|Тоберн Бергман]]. Аха Ломоносов иоуп раԥхьаӡа урҭ рыҟазаара Венера атмосфера еилаӷәӷәа ала аилыркаара ҟазҵаз<ref>''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 771—772 (Примечания к работе 9).</ref>.
=== Амҩанызақәа ===
{{main|Венера амҩанызақәа}}
[[Файл:ClementineObservesTheMoonSolarCoronaAndVenus.jpg|thumb|справа|Венера Амра азааигәара, Амза иаҵәахыз. «[[Клементина (космический аппарат)|Клементина]]» аппарат аҭыхымҭа]]
Венера [[Меркури|Меркури]] еиԥш [[естественный спутник|аԥсабаратә мҩанызақәа]] змам планетоуп<ref name="icarus202">{{статья|заглавие=A Survey for Satellites of Venus|том=202|номер=1|страницы=12—16|doi=10.1016/j.icarus.2009.02.008|bibcode=2009Icar..202...12S|arxiv=0906.2781|автор=Sheppard, Scott S.; Trujillo, Chadwick A.|месяц=7|год=2009|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref>.
XIX-тәи ашәышықәсазы иҟан агипотеза, ажәытәан Венера амҩаныза Меркури акәын, анаҩс уи Венера «иацәыӡит» ҳәа<ref name="Язев">''С. А. Язев''. «Лекции о Солнечной системе: Учебное пособие», — СПб: Лань, 2011, С. 57-75. ISBN 978-5-8114-1253-2</ref><ref>{{Cite web|url=http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=1&num=593|title=Бывший спутник Венеры?|access-date=2019-12-02|archive-date=2017-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620154653/http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=1&num=593|url-status=live}}</ref>. [[1976|1976]] шықәсазы [[Том ван Фландерн]]и Р. С. Харрингтони ахыԥхьаӡаратә симуляциақәа рхы рхы иархәаны ари агипотеза Меркури аорбита ацәхьаҵра дуқәа ([[эксцентриситет|аексцентриситет]]) ибзианы ишҳаилнаркаауа аадырԥшит, иара убас иаадырԥшит Амра акәшара арезонанстә ҟазшьа, иара убас Меркурии Венереи [[Момент силы|рыгьежьратә импульс]] ацәыӡра. Иара убас реилыркаара ҟаҵоуп Аамратә системаҿы ихадоу агьежьра иаҿагылоу агьежьра Венера аиура, апланета ахҟьа арԥхара, насгьы атмосфера жәпа ацәырҵра<ref>{{статья|автор=T. C. van Flandern, R. S. Harrington|заглавие=A Dynamical Investigation of the Conjecture that Mercury is an Escaped Satellite of Venus|том=28|год=1976|страницы=435—440|doi=10.1016/0019-1035(76)90116-0|bibcode=1976Icar...28..435V|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref>.
[[Спутники Венеры|Венера амҩанызақәа]] рыԥшаара иазкны анкьа ирацәаны аҳәамҭақәа ҟаҵан, аха урҭ еснагь имцу ашьаҭа роууан. Раԥхьаӡатәи арҭ реиԥш аҳәамҭақәа [[XVII век|XVII-тәи ашәышықәса]] иаҵанакуеит. [[1770|1770]] шықәсанӡа 120 шықәсатәи аамҭа ацыԥҵәаха иалагӡаны, зегьы ианреиҵаха 20-ҩык астрономцәа 30-нтә инареиҳаны амҩаныза шырбаз ала адырра ҟарҵеит. 1770 шықәсазы Венера амҩанызақәа рыԥшаара зегьы шамахамзар иаанкылан — еиҳарак уаанӡатәи ахылаԥшрақәа рылҵшәақәа дырҩеигь раиура ахьрылымшоз, насгьы [[1761]], [[1769|1769]] шықәсқәа рзы [[прохождение Венеры по диску Солнца|Венера Амра адиск иаҩсны ацараан]] амҩанызақәа рыҟазааразы шьақәырӷәӷәарак ахьыԥшаамыз азы.
Венера (Марси Адгьыли реиԥш) иамоуп [[квазиспутник|аквази-мҩаныза]], [[астероид]] [[(524522) Зоозве]], убасала Амра иакәшо, иареи Венереи рыбжьара [[орбитальный резонанс|аорбиталтә резонанс]] ҟаларатәы, уи иахҟьаны агьежьра аамҭа ацыԥҵәахақәа жәпакы раангьы апланета иазааигәаны иаанхоит<ref>[http://www.astro.utu.fi/tuorla/new/venusqs.shtml Discovery of the first quasi-satellite of Venus] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160303235035/http://www.astro.utu.fi/tuorla/new/venusqs.shtml |date=2016-03-03 }} {{In lang|en}}</ref>.
== [[Планетология|Апланетологиа]] ==
=== Ахҟьеи аҩнуҵҟатәи ашьақәгылашьеи ===
{{main|Венера агеологиа}}
[[Файл:Venus structure.jpg|thumb|left|180px|Венера аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа]]
Венера аҿықә аҭҵааразы алшара ҟалеит [[радиолокация|арадиолокациатә методқәа]] рыҿиара абзоурала. Еиҳа инарҭбаау ахсаала ҟанаҵеит америкатәи акосмостә ӷба «[[Магеллан (космический аппарат)|Магеллан]]», апланета ахҟьа 98% зымҽхазкыз. Ахсаалаҟаҵарала Венера аҟны аҳаракыра дуқәа аарԥшуп. Урҭ рҟынтә зегь реиҳа идуу [[Земля Иштар|Иштар Лыдгьыл]]и [[Земля Афродиты|Афродита Лыдгьыл]]и роуп, шәагаала адгьыл аматерикқәа ирыҿурԥшыртә иҟоу. Венераҿы [[Ударный кратер|акратерқәа]] маҷуп. Апланета аҿықә аиҳарак геологиала иқәыԥшуп (500 миллион шықәса раҟара). Апланета аҿықә 90% ихьшәашәаз [[базальт|абазальттә]] [[лава]] ала ихҩоуп.
2009 шықәсазы иҭыҵит Венера аладатәи агьежьбжа ахсаала, аппарат «[[Венера-экспресс|Венера-експресс]]» ахархәарала еиқәыршәаз. Ари ахсаала аҟынтәи адыррақәа рышьаҭала ажәытәан Венера аӡытә океанқәеи атектоникатә усура ӷәӷәеи ыҟан ҳәа агипотезақәа цәырҵит<ref>{{cite web|url=http://www.rian.ru/science/20090714/177403770.html|title=На Венере в прошлом были океаны и вулканы — учёные|date=2009-07-14|publisher=[[РИА Новости]]|archive-url=https://www.webcitation.org/616VpANeW?url=https://ria.ru/science/20090714/177403770.html|archive-date=2011-08-21}}</ref>.
Венера аҩныҵҟатәи аилазаашьа амодельқәа акымкәа иҟаҵоуп. Урҭ рҟынтә зегь реиҳа аиаша иазааигәоу инақәыршәаны, Венера хы-хҩак амоуп. Актәи — ацәа ауп, уи 16 км рҟынӡа ажәпара амоуп. Анаҩс иҟоуп амантиа, 3300 км рҟынӡа зыҵаулара наӡоу асиликаттә хҩа, аихатә гәыцә змоу аҳәаа аҟынӡа инеиуеит, уи акапан апланета зегьы акапан аԥшьбатәи ахәҭа шьақәнаргылоит. Апланета ахатә мҳалдызтә ҭыԥ ахьыҟам азы, аихатә гәыцә аҿы еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа рныҟәара ыҟам ҳәа ԥхьаӡатәуп — амҳалдызтә ҭыԥ зырҿио афымцатә ток, убри аҟнытә, агәыцә аҿы аматериа аныҟәара ыҟам, даҽакала иуҳәозар, уи икьакьаӡа иҟоуп. Апланета агәҭаны аилаӷәӷәара 14 г/см³ инаӡоит.
Венера арелиефтә хәҭаҷқәа реиҳарак аҳәса рыхьӡқәа рыхҵоуп, апланетаҿы [[горы Максвелла|иреиҳау ашьхеибаркыра]] алаҳамҵозар, [[Земля Иштар|Иштар Лыдгьыл]] аҿы [[плато Лакшми|Лакшмитәи ашьхеибаркыра]] азааигәара иҟоу, [[Максвелл, Джеймс Клерк|Джеимс Максвелл]] ихьӡ зыхҵоу.
==== Арелиеф ====
[[Файл:PIA00083-cropped.jpg|thumb|180px|Венера аҟны а[[Ударный кратер|ҿасратә кратер]]]]
[[Файл:Mgn f45n019 1.gif|thumb|200px|left|Акосмостә ӷба «[[Магеллан (космический аппарат)|Магеллан]]» иҟанаҵаз алаватә цәқәырԥақәа ррадартә ҭыхымҭа Венера аҟны]]
1970-тәи ашықәсқәа рзы Автоматикатә планетабжьаратә станциа «[[Пионер-Венера-1]]» арадар Венера аҿықә 150–200 км рыла ахаҭабзиара змаз асахьа ҭнахит. Асоветтә зондқәа «[[Венера-15]]», «[[Венера-16]]», 1983–1984 шықәсқәа рзы арадар ахархәарала 1–2 км рыла аҩадатәи агьежьбжа аиҳарак [[картография Венеры|ахсаала ҟарҵеит]], раԥхьаӡакәны [[список тессер на Венере|атессерақәеи]] [[список венцов на Венере|агәыргьынқәеи]] анҵаны. 1989 шықәса инаркны 1994 шықәсанӡа америкатәи «Магеллан» еиҳа инарҭбааны (300 м рыла) апланета аҿықә ахсаала ҟанаҵеит. Уаҟа иаарԥшын зқьыла ажәытәтәи авулканқәа, алава зҭыҵуаз, шәкыла акратерқәа, [[арахноид|арахноидқәа]], [[горы|ашьхақәа]]. Хыхьтәи ахҟьа (ацәа) даара иҵаӷоуп; аҳауа аԥхарра ӷәӷәа иахҟьаны иԥсыҽу, уи алава адәахьы ацәцара уамак изаԥырхагахом. Венератәи аконтинентқәа ҩба — [[Земля Иштар|Иштар Лыдгьыл]]и [[Земля Афродиты|Афродита Лыдгьыл]]и —ҭбаарала Европа аасҭа имаҷым, аха урҭ раасҭа оурала [[каньоны Парнгэ|Парнге аҩхаақәа]] еиҳауп, [[Ненцы|аненеццәа]] рҟны абна аҳкәажә лыхьӡ зху, Венера арелиеф аҟны иреиҳау хәҭаҷны иҟоу. Аокеантә ҭаҳарақәа иреиԥшу алаҟәырақәа Венера аҿы адгьыл афбатәи ахәҭа мацара ауп иааныркыло. Иштар Лыдгьыл аҿы иҟоу [[Горы Максвелла|Максвелл ишьхақәа]] абжьаратәи аҩаӡара аасҭа 11 км рыла иҳаракуп. Максвелл ишьхақәеи, [[Область Альфа|Альфа]], [[Область Бета|Бета]] ррегионқәеи роуп Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла ахьӡҵаратә ԥҟарақәа ирыҵанамкуа. Венера егьырҭ аҭыԥқәа зегьы аҳәса рыхьӡқәа рыҭоуп, аурыс хьӡқәагьы уахь иналаҵаны: ахсаалаҿы иуԥылоит [[Земля Лады|Лада Лыдгьыл]], [[Равнина Снегурочки|Асҭыԥҳа лыдәкаршәра]], [[каньон Бабы-Яги|Баба-Иага леиҩхаа]]<ref>{{cite web|lang=en|url=https://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/miscellaneous/planetary/magellan/venus_gazetteer.txt|title=Venus gazetteer|archive-url=https://web.archive.org/web/20070829160637/http://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/miscellaneous/planetary/magellan/venus_gazetteer.txt|archive-date=2007-08-29|url-status=dead}}</ref>.
Аҿасратә кратерқәа — Венератәи аландшафт аҿы уарла-шәарлатәи елементуп: урҭ 1000 цыра раҟара роуп апланета зегьы аҿы иҟоу. Арӷьарахьтәи асахьаҿы Адывар акратер, здиаметр {{s|30 км}} раҟара. Аҩныҵҟатәи ахәҭа ишәыз ахрақәа рыла иҭәуп. Акратер иаакәыршаны иҟоу «ахәҵәқәа» шьақәгылоуп уи ашьақәгылараан иҟалаз атҟәацра иҭнацаз ахра ахәашақәа рыла.
==== Аноменклатура аҷыдарақәа ====
Аԥсҭҳәақәа Венера аҿықә блала ахәаԥшра аҟнытә иахьырҵәахуа азы, уи [[Радиолокация|радиолокациатә]] знеишьала мацара ауп аҭҵаара шыҟало. Раԥхьатәи Венера ахсаалақәа еиқәыршәан 1960-тәи ашықәсқәа рзы, Адгьыл аҟынтәи [[Радиолокация|арадиолокациа]] амҩаԥгара шьаҭас иҟаҵаны. Арадио адиапазон аҿы илашо, зышәага шәкылеи зқьылеи километрла иҟаз ахәҭақәа инықәырԥшәа ахьӡқәа роуит, уи аамҭазы ас еиԥш иҟаз адыргаҟаҵаратә системақәа акымкәа-ҩбамкәа иҟан, ас еиԥш инарҭбааны ахархәара рыманы акәымкәа, ҭыԥ-ҭыԥла аҵарауаа ргәыԥқәа ахархәара зырҭоз. Џьоукы рхы иадырхәон абырзен алфавит аҟнытә анбанқәа, даҽа џьоукы — алаҭын нбанқәеи аԥхьаӡацқәеи, џьоукых — [[римские цифры|римтәи аԥхьаӡацқәа]], егьырҭ — афымцатехникеи арадионџьнырреи рҿы аус зуаз еицырдыруа аҵарауаа рыхьӡқәа ([[Гаусс, Карл Фридрих|Гаус]], [[Герц, Генрих Рудольф|Герц]], [[Попов, Александр Степанович|Попов]]). Арҭ адыргақәа (акы-ҩба рыда) уажәы аҭҵаарадырратә хархәара рцәыӡит, аха урҭ уажәгьы астрономиа иазку алитератураҿы иуԥылоит. Аҷыдаҟазшьақәа рахь иаҵанакуеит Альфа арегион, Бета арегион, [[Максвелл, Джеймс Клерк|Максвелл]] ишьхақәа, урҭ қәҿиарала еиҿырԥшны еилкаан акосмостә радиолокациала ироуз ишьақәырӷәӷәоу адыррақәа рыла<ref name="Имя">{{cite web|url=http://www.galatreya.ru/astrology/archives/IMENABOGIN/|title=Имена на карте Венеры (galatreya.ru)|archive-url=https://web.archive.org/web/20111012070454/http://www.galatreya.ru/astrology/archives/IMENABOGIN/|archive-date=2011-10-12|url-status=dead}}</ref><ref name="Род">{{Cite web|url=http://selena.sai.msu.ru/Rod/Publications/Map_ven/Map_ven.htm|title=''Ж. Ф. Родионова'' «Карты Венеры»|access-date=2011-11-13|archive-date=2011-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110908224405/http://selena.sai.msu.ru/Rod/Publications/Map_ven/Map_ven.htm|url-status=live}}</ref>.
[[Файл:Venus quadrangle layout.gif|thumb|right|Венера ахсаала абӷьыцқәа рыла аихшара асхема (доусы рзы алфавит-цифратә хьӡи алаҭын хьӡи рыла арбагақәа ҟаҵоуп иалкаау арелиефтә хәҭаҷқәа рыла)]]
Венера ахҟьа арадиолокациа адыррақәа рыла раԥхьатәи ахсаала еиқәнаршәеит [[Геологическая служба США|ЕАА Агеологиатә усбарҭа]] [[1980|1980]] шықәсазы. Ахсаалаҟаҵаразы арадиозонд «[[Пионер-Венера-1]]» еизнагаз адыррақәа хархәара рыҭан, Венера аорбитаҿы 1978 шықәса инаркны 1992 шықәсанӡа аус зуаз.
Апланета аҩадатәи агьежьбжа ахсаалақәа (ахҟьа ахԥатәи ахәҭа) еиқәдыршәеит [[1989|1989]] шықәсазы ({{s|1:5 000 000}}) [[Геологическая служба США|Америкатәи Агеологиатә усбарҭеи]] [[Институт геохимии и аналитической химии им. В. И. Вернадского РАН|В. И. Вернадски ихьӡ зху Асоветтә геохимиеи аналитикатә химиеи Ринститути]] еицхырааны. Асовет радиозондқәа «[[Венера-15]]», «[[Венера-16]]» рҟынтәи адыррақәа рхы иадырхәеит. Венера аҿықәантәи ахсаала инагӡаны (аладатәи аполиартә регионқәа аламҵакәа) еиҳа инарҭбааны еиқәнаршәеит [[1997|1997]] шықәсазы ({{s|1:10 000 000}}, {{s|1:50 000 000}}) [[Геологическая служба США|Америкатәи агеологиатә усбарҭа]]. Уи аан арадиозонд «[[Магеллан (КА)|Магеллан]]» аҟынтәи адыррақәа хархәара рыҭан<ref name="Имя" /><ref name="Род" />.
Венера арелиеф ахәҭаҷқәа ахьӡқәа рыҭара аԥҟарақәа рыдыркылеит [[1985|1985]] шықәсазы [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] XIX ассамблеиа Хадаҿы, [[Автоматическая межпланетная станция|автоматикатә планетабжьаратә станциақәа]] рыла Венера арадиолокациатә ҭҵаарақәа рылҵшәақәа ахҳәаа аныҟаҵаха ашьҭахь. Аноменклатураҿы аҳәса рыхьӡқәа мацара рхархәара азы аӡбамҭа рыдыркылеит (хыхь зыӡбахә ҳәаз х-ҭоурыхтә ҷыдарақәак аламҵаӡакәа)<ref name="Имя" />:
* Венера аҟны иҟоу [[Ударный кратер|акратер]] дуқәа ԥсра зқәым еицырдыруа аҳәсақәа рыжәлақәа хьӡыс ирхырҵоит, акратер хәыҷқәа ракәзар — аҳәса рыхьӡқәа рхырҵоит. Адуқәа рҿырԥштәқәа: [[Ахматова, Анна Андреевна|Ахматова]], [[Барсова, Валерия Владимировна|Барсова]], [[Барто, Агния Львовна|Барто]], [[Волкова, Анна Фёдоровна|Волкова]], [[Голубкина, Анна Семёновна|Голубкина]], [[Данилова, Мария Ивановна|Данилова]], [[Дашкова, Екатерина Романовна|Дашкова]], [[Ермолова, Мария Николаевна|Ермолова]], [[Ефимова, Нина Яковлевна|Ефимова]], [[Клёнова, Мария Васильевна|Клионова]], [[Мухина, Вера Игнатьевна|Мухина]], [[Обухова, Надежда Андреевна|Обухова]], [[Орлова, Любовь Петровна|Орлова]], [[Осипенко, Полина Денисовна|Осипенко]], [[Потанина, Александра Викторовна|Потанина]], [[Кашеварова-Руднева, Варвара Александровна|Рудниова]], [[Русланова, Лидия Андреевна|Русланова]], [[Федорец, Валентина Александровна|Федорец]], [[Яблочкина, Александра Александровна|Иаблочкина]]. Ахәыҷқәа рҿырԥштәқәа: Аниа, Гульнара, Џьина, Џьоди, Исако, Катиа, Олиа, Света, Таниа, Хадича, Есмеральда, уҳәа убас иҵегьы<ref>{{cite web|url=http://planetarium-kharkov.org/?q=imena-kharkovchan-vo-vselennoy|title=Имена харьковчан во Вселенной. Астероиды, кратеры на планетах | Харьковский планетарий|publisher=planetarium-kharkov.org|access-date=2019-09-19|archive-date=2020-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925122120/http://planetarium-kharkov.org/?q=imena-kharkovchan-vo-vselennoy|url-status=live}}</ref>.<ref name="Имя" /><ref name="Род" />
Венера икратертәым арелиефтә формақәа амифтә, ажәабжьтә, алегендатә ҳәсақәа рыхьӡқәа рхырҵоит: аҳаракырақәа еиуеиԥшым ажәларқәа рынцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа рыҭоуп, арелиефтә лбаарақәа — еиуеиԥшым амифологиақәа рҟынтәи егьырҭ аперсонажцәа рыхьӡқәа рыхҵоуп:
* адгьылқәеи ашьхеибаркырақәеи абзиабареи аԥшӡареи рынцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа роууеит; [[Список тессер на Венере|атессерқәа]] — алахьынҵа, анасыԥ, аманшәалара рынцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа; ашьхақәа, [[купол (планетная номенклатура)|акуполқәа]], аҭыԥқәа еиуеиԥшым анцәахәыҳәсақәа, адауҳәсақәа, атитанидқәа рыхьӡқәа рхырҵоит; ақәцәқәа — амшын нцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа; албаарҭақәа — аҩнтәи ахәышҭаара анцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа; агәыргьынқәа — амарымажареи адгьылқәаарыхреи рынцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа; акыҷырақәа — аҳәса рперсонажцәеи ажәҩан анцәахәыҳәсақәеи рыхьӡқәа, амифқәа рҟны ажәҩани алаашареи ирыдҳәалоу;
* [[Борозда (планетная номенклатура)|Аҭаԥҟарсҭақәеи]] ацәаҳәақәеи аҳәса еибашьцәа рыхьӡқәа рыхҵоуп, аҩхаақәа — Амза, ашәарыцара, абна ирыдҳәалоу амифологиатә персонажқәа рыхьӡқәа рыхҵоуп<ref name="Имя" /><ref name="Род" />.
==== Аиндукциатә мҳалдызасфера ====
Венера аиндукциатә [[магнитосфера|мҳалдызасфера]] иамоуп аҿасратә цәқәырԥа, амҳалдызхҟьа, [[Магнитопауза|амҳалдызаанҿас]], насгьы амҳалдызҵыхәа, афымцатә хҟьа змоу<ref name="Russell993">{{статья|автор=Russell, C.T.|заглавие=Planetary Magnetospheres|год=1993|издание=Rep. Prog. Phys.|том=56|номер=6|страницы=687—732|doi=10.1088/0034-4885/56/6/001|bibcode=1993RPPh...56..687R}}</ref><ref name="Zhang2007">{{статья|заглавие=Little or no solar wind enters Venus’ atmosphere at solar minimum|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/654|издание=Nature|том=450|страницы=654—656|doi=10.1038/nature06026|bibcode=2007Natur.450..654Z|pmid=18046399|номер=7170|язык=en|тип=journal|автор=Zhang, T.L.; Delva, M.; Baumjohann, W.; et al.|год=2007}}</ref>.
Амраҵаҟатәи акәаԥаҿ аҿассратә цәқәырԥа 1900 км аҩадараҿы иҟоуп (0,3R<sub>v</sub>, уа R<sub>v</sub> —Венера арадиус). Ари абжьаӡара ршәеит 2007 шықәсазы [[Солнечная активность|амра аусура]] еиҵаӡа азааигәара<ref name="Zhang2007" />. Уи амаксимум азааигәара ари агылара акырынтә еиҵахар алшоит<ref name="Russell993" />. [[Магнитопауза|Амҳалдызаанҿас]] 300 км ааҳаракыраҿы иҟоуп<ref name="Zhang2007" />. Аионосфера аҩадатәи аҳәаа ([[ионопауза|аионаанҿас]]) 250 км азааигәара иҟоуп. Амҳалдызаанҿаси аионаанҿаси рыбжьара амҳалдызтә ԥынгыла ыҟоуп — [[Плазма|амратә плазма]] Венера атмосфера ҵауланӡа анеира иаԥырхагоу амҳалдызтә ҭыԥ аҭыԥантәи арӷәӷәара, иаҳҳәап, амратә усура аминимум азааигәара ианадамхагьы. Аԥынгылаҿы амҳалдызтә ҭыԥ арбага 40 [[Тесла (единица измерения)|нТл]] инаӡоит<ref name="Zhang2007" />. Амҳалдызасфера аҵыхәа апланета жәа-радиуск рҟынӡа еиҵыхуп. Ари Венера амҳалдызасфераҿы зегь реиҳа аус зуа хәҭоуп — араҟа [[магнитное пересоединение|амчтә цәаҳәақәа реиҭеидҳәалареи]] ахәҭаҷқәа рырццакреи мҩаԥысуеит. Амҳалдызасфераҿы иҟоу а[[электрон|електрон]]қәеи а[[ион|ион]]қәеи рымчхарақәа 100 [[Электронвольт|еВ]], насгьы 1000 еВ раҟара шьақәнаргылоит<ref name="Barabash2007" />.
[[Файл:МагнитосфераВенеры.svg|thumb|center|Венереи амратә ԥшеи реидҳәалара. Иаарԥшуп аиндукциатә мҳалдызасфера ахәҭақәа]]
Венера ахатә мҳалдызтә ҭыԥ аԥсыҽра иахҟьаны, [[солнечный ветер|амратә ԥша]] уи [[Экзосфера|аекзосфера]] аҵауларанӡа инаӡоит, уи [[Диссипация атмосфер планет|атмосфера ацәыӡ маҷқәа]] ахылҿиаауеит<ref>{{cite web|title=2004 Venus Transit information page|url=https://sunearth.gsfc.nasa.gov/sunearthday/2004/vt_venus_planetary_2004.htm|url-status=dead|access-date=2026-07-14|archive-date=2013-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510125726/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/sunearthday/2004/vt_venus_planetary_2004.htm}}, Venus, Earth, and Mars, NASA</ref>. Ацәыӡқәа еиҳарак иҟалоит амҳалдызҵыхәа ала. Уажәтәи аамҭазы атмосфера иалҵуа аионқәа рыхкы хадақәа рахь иаҵанакуеит O<sup>+</sup>, H<sup>+</sup> иара убас He<sup>+</sup>. Аӡри аионқәеи аҵәыҵәрии реизыҟазаашьа 2 раҟара ыҟоуп (даҽакала иуҳәозар, и[[Стехиометрия|стеехиометриатә]]уп), уи еиԥмырҟьаӡакәа аӡы ацәыӡра атәы аҳәоит<ref name="Barabash2007">{{статья|заглавие=The loss of ions from Venus through the plasma wake|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/650|издание=Nature|том=450|страницы=650—653|doi=10.1038/nature06434|bibcode=2007Natur.450..650B|pmid=18046398|номер=7170|язык=en|тип=journal|автор=Barabash, S.; Fedorov, A.; Sauvaud, J.J.; et al.|год=2007}}</ref>.
=== Атмосфера ===
{{main|Венера атмосфера}}
[[Файл:Venus_-_August_24_2016.png|thumb|[[Акацуки (космический аппарат)|Акацуки]] 2016 азы иҭнахыз Венера [[Условный цвет|инықәырԥшу аԥшшәа]]ҿы, а[[Инфракрасное излучение|инфраҟаԥшьтә спектр]]и а[[Ультрафиолетовое излучение|ультрафиолеттә спектр]]и (ацәқәырԥа аура 365, 283 нм).]]
Венера атмосфера еиҳарак [[углекислый газ|аҵәыҵәри адиоксид]] (96,5%), [[азот]] (3,5%) рыла ишьақәгылоуп. Егьырҭ арчқәа рыхәҭаа даара имаҷуп: [[Оксид серы(IV)|атыҩша адиоксид]] — 0,018%, [[аргон]] — 0,007%, аӡы афақь — 0,003%, егьырҭ ахәҭақәа зегьы еилаҵаны рхыԥхьаӡара иҵегьы еиҵоуп<ref name="ESS_2014_Venus_atm" />. 2011 шықәсазы, аппарат «[[Венера-экспресс|''Venus Express'']]» аус адызулоз аҵарауаа Венера азааигәара [[озоновый слой|аозонтә хҟьа]] рыԥшааит, уи 100 километрак аҳаракыраҿы иҟоуп<ref name="lenta.ru">{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/10/07/ozone/|title=У Венеры нашли озоновый слой: Наука и техника: Lenta.ru|access-date=2017-03-08|archive-date=2014-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140421214330/http://lenta.ru/news/2011/10/07/ozone/|url-status=live}}</ref>. Аиҿырԥшразы, Адгьыл аозонтә хҟьа 15-20 километра аҳаракыраҿы иҟоуп, насгьы уа иҟоу аозонтә концентрациа магнитудала кырынтә еиҳауп<ref name="lenta.ru" />.
==== Аиҿкаашьа ====
Венера атмосфера аилазаашьаҿы анаҩстәи ахҩақәа алкаауп<ref name="Patzold2007">{{статья|заглавие=The structure of Venus’ middle atmosphere and ionosphere|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/656|издание=Nature|том=450|страницы=657—660|doi=10.1038/nature06239|bibcode=2007Natur.450..657P|pmid=18046400|номер=7170|язык=en|тип=journal|автор=Patzold, M.; Hausler, B.; Bird, M.K.; et al.|год=2007}}</ref>:
* ''аекзосфера'' — атмосфера хыхьтәи аҳәаа, апланета адәахьтәи ахҩа 220-350 км аҳаракыраҿы;
* ''атермосфера'' — 120-220 км рыбжьара иҟоу аҳәааҿы иҟоуп;
* ''амезоаанҿасра'' — 95-120 км рыбжьара иҟоуп;
* ''хыхьтәи амезосфера'' — 73-95 км рыбжьара аҳәааҿы;
* ''ҵаҟатәи амезосфера'' — 62-73 км рыбжьара аҳәааҿы;
* ''атропоаанҿасра'' —50 км маҷк еиҳау, 65 км маҷк еиҵоу аҳәааҿы иҟоуп; Адгьыл аҿықәан иҟоу аҭагылазаашьақәа реиҳа иахьырзааигәоу аҭыԥ
* ''атропосфера'' — Венера атмосфера зегь реиҳа ижәпоу ахәҭа, зегь реиҳа илаҟәу аҵыхәтәантәи ахәҭа, [[CO2|CO<sub>2</sub>]] ала ишьақәгылоу, ақәыӷәӷәара дуи аҳауа аԥхарреи ирыхҟьаны иҟоу «аокеан» ауп.
[[Термосфера|Атермосфера]] иҵаӷоу, ӷәӷәала аионизациа зызу атмосфера ахҩа ауп. Адгьыл атермосферазы еиԥш, Венера атермосферазгьы еиуеиԥшым аҳауаԥхарра аиҭашәарақәа ҷыдаҟазшьоуп. Атермосфера уахынлатәи аган аԥхарра 100 К (−173 °C) рҟынӡа инаӡоит. Ҽынлатәи аганаҿ аԥхарра 300–400 К (27 инаркны 127 °C) рҟынӡа еизҳауеит<ref name="Bertaux2007" />.
Венера [[Мезосфера|амезосфера]] 65-120 км рыбжьара аҳаракыраҿы иҟоуп. Венера амезосфераҿы ҩ-ҩаӡарак алкаазар ауеит<ref name="Patzold2007" />:
* хыхьтәи ({{s|73—95 км}});
* ҵаҟатәи (62-73 км)<ref name="Patzold2007" />.
Амезосфера хыхьтәи аҩаӡараҿы 95 км аҳаракыраҿы аҳауа аԥхарра 165 К (−108 °C) раҟара ыҟоуп.
Амезосфера ҵаҟатәи аҩаӡараҿы аҳауа аԥхарра еснагь 230 К (−43 °C) шьақәнаргылоит. Ари аҩаӡара аԥсҭҳәақәа хыхьтәи рҳәаа иашьашәалоит<ref name="Bertaux2007">{{статья|заглавие=A warm layer in Venus’ cryosphere and high-altitude measurements of HF, HCl, H<sub>2</sub>O and HDO|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/646|издание=Nature|том=450|страницы=646—649|doi=10.1038/nature05974|bibcode=2007Natur.450..646B|pmid=18046397|номер=7170|язык=en|тип=journal|автор=Bertaux, Jean-Loup; Vandaele, Ann-Carine; Korablev, Oleg; et al.|год=2007}}</ref>.
[[Файл:Venusatmosphere-ru.svg|thumb|center|Аҳауа аԥхарра аҳаракыра ахьыԥшра]]
[[Тропопауза|Атропоаанҿасра]] — атропосфереи амезосфереи рыбжьара иҟоу аҳәаа — {{s|50}} маҷк еиҳауи 65 км маҷк еиҵои аҭыԥ аҿы иҟоуп<ref name="Patzold2007" />. Асоветтә зондқәа («[[Венера-4]]» инаркны «[[Венера-14]]» аҟынӡа), иара убас америкатәи «[[Пионер-Венера-2]]» рҟынтәи адыррақәа рыла, 52,5 км инаркны 54 км рҟынӡа иҟоу атмосфератә хҟьа аҭыԥ аҿы аҳауа аԥхарра 293 К (+20 °C) инаркны 310 К (+37 °C) рҟынӡа иҟоуп, насгьы 49,5 км аҳаракыраҿы ақәыӷәӷәара Адгьыл аҟны [[Уровень моря|амшын аҩаӡараҟны]] иҟоу ақәыӷәӷәара иаҟарахоит<ref name="Patzold2007" /><ref name="Profiles">{{cite web|url=http://www.datasync.com/~rsf1/vel/1918vpt.htm|title=Venus Atmosphere Temperature and Pressure Profiles|publisher=Shade Tree Physics|archive-url=https://www.webcitation.org/655sQyHm7?url=http://www.datasync.com/~rsf1/vel/1918vpt.htm|archive-date=2012-01-31}}</ref>.
[[Тропосфера|Атропосфера]] апланета аҿықәан иалагоит, насгьы 65 км аҟынӡа инаӡоит<ref name="Basilevsky2003">{{статья|заглавие=The surface of Venus|издание=Rep. Prog. Phys.|том=66|номер=10|страницы=1699—1734|doi=10.1088/0034-4885/66/10/R04|ссылка=http://www.iop.org/EJ/abstract/0034-4885/66/10/R04|bibcode=2003RPPh...66.1699B|автор=Basilevsky, Alexandr T.; Head, James W.|год=2003|url-status=dead}}</ref><ref name="Patzold2007" />. Ицоу ахҟьа азааигәара аԥшақәа ԥсыҽуп, аха атропосфера хыхьтәи ахәҭаҿгьы аҳауа аԥхарреи ақәыӷәӷәареи адгьылтә рбагақәа рҟынӡа илаҟәуеит, аԥша аццакра 100 м/с рҟынӡа иацлоит<ref name="Svedhem2007">{{статья|заглавие=Venus as a more Earth-like planet|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/656|издание=Nature|том=450|страницы=629—632|doi=10.1038/nature06432|bibcode=2007Natur.450..629S|pmid=18046393|номер=7170|автор=Svedhem, Hakan; Titov, Dmitry V.; Taylor, Fredric V.; Witasse, Oliver|год=2007|язык=en}}</ref>.
Ахҟьаҿы иҟоу атмосфера аилаӷәӷәара {{s|67 кг/м<sup>3</sup>}}, даҽакала иуҳәозар Адгьыл аҿы иҟоу аӡы аилаӷәӷәара аҟынтәи 6,5%<ref name="Basilevsky2003" />. Венера аҿықәан иҟоу атмосфератә қәыӷәӷәара 92 бар раҟара ҟалоит, уи Адгьыл аҿы 910 метра аӡы аҵаҟа аҵаулараҿы иҟоу ақәыӷәӷәара иаҟароуп. Абас еиԥш иҟоу ақәыӷәӷәара ҳарак аҟны аҵәыҵәри адиоксид (уи акритикатә ҭыԥ — 31 °C, 73,8 бар) агрегациатә ҭагылазаашьала уаҳа ирчӡам, аха [[Сверхкритический флюид|суперкритикатә ӡ]]уп. Абасала, атропосфера ҵаҟатәи 5 км зыбжак ӡу зыбжак рчу аокеан ца [[Оксид углерода(IV)|CO<sub>2</sub>]] ауп. Абраҟа аԥхарра 740 К (467 °C) ыҟоуп<ref name="Basilevsky_2003" />. Уи Амра ҩынтә еиҳа иазааигәоу [[Меркурий (планета)|Меркури]] аҿықәантәи аԥхарра аасҭа еиҳауп. Венераҿы ас еиԥш аҳауа аԥхарра аҳаракра мзызс иамоу аҵәыҵәри адиоксиди аԥсҭҳәа жәпақәеи ирхылҿиаауа [[парниковый эффект|аԥхарратә еффект]] ауп. Апланета ԥшьаала ишыгьежьуагьы, апланета ҽынлатәи уахынлатәи аганқәа рыбжьара аԥхарра аиԥшымзаара (иара убас аекватори аполиусқәеи рыбжьара) {{s|1—2 K}} раҟара ыҟоуп — атропосфера аԥхарратә инерциа убриаҟынӡа идууп<ref name="Basilevsky_2003" />.
==== [[Атмосферные явления|Атмосфератә цәырҵрақәа]] ====
===== Аԥшақәа =====
[[Общество Макса Планка|Макс Планк ихьӡ зху Аилазаара]] Амратә система аҭҵааратә Институт аусзуҩы Дмитри Титов (Германиа) апланета атмосфера иадҳәалоу иӡбам апроблемақәа ртәы иҳәеит<ref name="титов">{{Cite web|url=http://sch1262.ru/planets/venera.html|title=Венера — сведения|access-date=2011-08-08|archive-date=2011-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20111111163043/http://sch1262.ru/planets/venera.html|url-status=dead}}</ref>:
{{Ацитата алагара}}Шамахамзар уи атмосфера зегьы ԥшацәгьа дуӡӡак аҿы иҟоуп: уи аԥсҭҳәақәа хыхьтәи рҳәааҿы секундкахь 120-140 метра (432-504 км/сааҭ) аццакра аманы апланета иаакәшоит. Ҳара макьана зынӡаск иаҳзеилкаауам уи шыҟало, насгьы ари амч ду змоу аныҟәара иаҵгәо закәу. Даҽа ҿырԥштәык: Венера аҟны еиҳарак атыҩша злоу арчы атыҩша адиоксид шакәу еилкаауп. Аха акомпиутер аҿы атмосфератә химиа амодель аҟаҵара ҳаналагалак, усҟан еилаҳкаауеит геологиатә аамҭа кьаҿк иалагӡаны атыҩша адиоксид ахҟьа «иафар» шахәҭоу. Ари арчы ыӡыр ахәҭоуп, еиԥмырҟьаӡакәа изырҭәуа ыҟамзар. Еиҳарак уи авулкантә усура иадырҳәалоит.{{Ацитата алгара}}
Асуперротациатә ԥшақәа ирыхҟьаны Венера атмосфера адгьылтә мшқәа 4 рыла инагӡаны еикәагьежьуеит<ref>{{Cite web|url=https://www.universetoday.com/17606/understanding-the-superotation-winds-of-venus/|title=Understanding the «Superotation» Winds of Venus|access-date=2017-09-16|archive-date=2017-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917032326/https://www.universetoday.com/17606/understanding-the-superotation-winds-of-venus/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.popmech.ru/science/8075-priroda-vetra-superrotatsiya/|title=Природа ветра: Суперротация|access-date=2017-09-16|archive-date=2017-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917032231/https://www.popmech.ru/science/8075-priroda-vetra-superrotatsiya/|url-status=live}}</ref>. Венера атмосфера хыхьтәи ахәҭақәа рҿы уахынлатәи аганаҿ азонд [[Venus Express|''Venus Express'']] [[стоячие волны|игылоу ацәқәырԥақәа]] гәанаҭеит<ref>[https://earthsky.org/space/venus-mysterious-night-side-revealed Venus’ mysterious night side revealed] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200811164501/https://earthsky.org/space/venus-mysterious-night-side-revealed |date=2020-08-11 }}, September 16, 2017</ref><ref>{{cite web|url=https://www.astronews.ru/cgi-bin/mngold.cgi?page=news&news=10253|title=Наблюдения ночной стороны Венеры позволяют глубже понять атмосферу планеты|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917032155/http://www.astronews.ru/cgi-bin/mngold.cgi?page=news&news=10253|archive-date=2017-09-17}}</ref>.
===== Аԥсҭҳәақәеи аԥхарратә еффекти =====
{{See also|Аԥхарратә еффект}}
<div class="tright" style="clear:right;">
<div style="border:1px solid #c8ccd1; background:#f8f9fa; padding:3px; width:226px;">
[[Файл:Venus_-_December_23_2016.png|220px|center]]
<div style="font-size:88%; text-align:center; padding:2px 0;">{{date|23|12|2016}}</div>
[[Файл:Venus_-_October_24_2018.png|220px|center]]
<div style="font-size:88%; text-align:center; padding:2px 0;">Жьҭаарамза 24, 2018 шықәса</div>
[[Файл:Venus - February 27 2021 (52458187897).png|220px|center]]
<div style="font-size:88%; text-align:center; padding:2px 0;">Жәабранмза 27, 2021 шықәса</div>
<div style="font-size:88%; text-align:center; padding:3px 2px 0;"><small> Венера афотосахьақәа [[Условный цвет|иазааигәоу аԥшшәала]], а[[Ультрафиолетовое излучение|ультрафиалеттә спектр]] ( ацәқәырԥақәа роура 365, 283 нм), [[Акацуки (космический аппарат)|Акацуки]] иҟанаҵаз</small></div>
</div>
</div>
Аԥсҭҳәақәа рыхҟьа ыҟоуп {{s|48—65 км}} аҳаракыраҿы. Венера аԥсҭҳәақәа даара ижәпоуп, насгьы урҭ [[Оксид серы(IV)|атыҩшатә рч]]и [[Серная кислота|атыҩшатә ҵәыҵәра]] ацәыкәбарқәеи рыла ишьақәгылоуп<ref name="Krasnopolsky">{{статья|заглавие=Chemical composition of the atmosphere of Venus|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1981-08-13_292_5824/page/610|издание=Nature|том=292|номер=5824|страницы=610—613|bibcode=1981Natur.292..610K|doi=10.1038/292610a0|автор=Krasnopolsky, V.A.; Parshev V.A.|год=1981|язык=en}}</ref>. Иҟоуп егьырҭ ахәҭақәагьы рыҟазаара ашьҭақәагьы<ref name="ESS_2014_Venus_atm" />. Убас, иаҳҳәап, идыруп аԥсҭҳәа ахәҭаҷқәа ахлор шрылоу. Урҭ рыԥштәы хҩежьааа зыхҟьо атыҩша мамзаргьы [[Хлорид железа(III)|ахлортә еиха]] ахьрылоу акәзар ауеит<ref name="Basilevsky_2003" />.
Аԥсҭҳәатә хҟьа ажәпара зеиԥшроу ала амра алашара имаҷу ахәҭак мацара ауп ахҟьаҿы изынаӡо, насгьы Амра азенит аҿы ианыҟоу, алашара аҩаӡара 1000-3000 [[люкс|лиукс]] мацара ауп ишьақәнаргыло<ref name="Venera-8">{{cite web|url=http://www.laspace.ru/rus/venera8.php|url-status=dead|title=Венера-8|publisher=Научно-производственное объединение им. С.А. Лавочкина|access-date=2011-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111133011/http://www.laspace.ru/rus/venera8.php|archive-date=2012-01-11}}</ref>. Аиҿырԥшразы, Адгьыл аҿы ашәшьы аныҟоу амш азы алашара 1000 лиукс шьақәнаргылоит, амш анеилгоу, амра аныԥхо аамҭазы агагаҿы 10-25 нызқь лиукс ҟалоит<ref name="radfaq">Paul Schlyter. [http://stjarnhimlen.se/comp/radfaq.html#10 Radiometry and photometry in astronomy FAQ] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20131207065000/http://stjarnhimlen.se/comp/radfaq.html#10 |date=2013-12-07 }} (2006)</ref>. Ахҟьаҿы ацәаакыра 0,1% еиҵоуп<ref name="Koehler">{{статья|bibcode=1982S&W....21..282K|заглавие=Results of the Venus sondes Venera 13 and 14|издание=Sterne und Weltraum|том=21|страницы=282|автор=Koehler, H. W.|год=1982}}</ref>. Аԥсҭҳәақәа рыжәпареи [[Альбедо|рырлашара ӷәӷәеи]] ирыхҟьаны, апланета иаиууа [[Солнечная энергия|амратә мчхара]] зегьы Адгьыл иаиууа амчхара аҵкыс еиҵоуп.
Аԥсҭҳәа жәпақәа ирыхҟьаны [[видимое излучение|иубарҭоу алашарала]] аҟны ахылаԥшра залымшо иҟалоит. Урҭ ҵәцоуп а[[радиоволны|радио]]тәи а[[Микроволновое излучение|микроцәқәырԥа]]тәи диапазонқәа рҿы мацара, иара убасгьы а[[Инфракрасное излучение|инфраҟаԥшь]] иазааигәоу аҭыԥқәа рҿы<ref name="Shalygin_2013">{{книга|автор=Shalygin E.|заглавие=Study of the Venus surface and lower atmosphere using VMC images|ссылка=https://www.mps.mpg.de/3183913/Dissertation_2013_Shalygin__Eugene1.pdf|место=Berlin|год=2013|страницы=9|страниц=127|isbn=978-3-942171-71-7|archive-date=2016-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307131052/https://www.mps.mpg.de/3183913/Dissertation_2013_Shalygin__Eugene1.pdf}}</ref>.
«[[Галилео (КА)|''Galileo'']]» Венера ианавсуаз аамҭазы NIMS а[[инфракрасное излучение|инфраҟаԥшь]]тә [[спектрометр]] ала афотоҭыхра мҩаԥгахеит, аӡәгьы дшақәымгәыӷуаз ала еилкаахеит 1,02, 1,1, 1,18 микрон [[длина волны|аура змоу ацәқәырԥақәа]] рыҩаӡараҿы асигнал аҿықәтәи а[[топография|топографиа]] иадҳәалоуп, даҽакала иуҳәозар, уи иақәшәо аиҭаҟаларақәа рзы иҟоуп «аԥенџьырқәа», услыԥшны Венера ахҟьа убарҭоу.
А[[ультрафиолетовое излучение|ультрафиолеттә лашара]]ҿы аԥсҭҳәақәа рыхҩара ацәаҳәа лашақәеи ацәаҳәа лашьцақәеи ирылху амозаика еиԥш иааԥшуеит, урҭ аекваторахь имаҷу акәакь ала еиҵыхуп. Урҭ рхылаԥшрақәа иаадырԥшуеит аԥсҭҳәақәа рыхҩа ԥшьымш рыҩныҵҟа мрагыларахьтәи мраҭашәарахь ишыгьежьуа (аԥсҭҳәақәа рыхҩа аҩаӡараҿы аԥшақәа иасуа аццакра {{s|100 м/с}} ирымоу шьақәнаргылоит).
Аҵәыҵәри адиоксидтә арчытә океани атыҩшатә ҵәыҵәра иалху аԥсҭҳәа жәпақәеи апланета аҿықәан [[парниковый эффект|аԥхарратә еффект]] ӷәӷәа ҟарҵоит. Урҭ Венера ақәыԥшылара Амратә системаҿы зегь реиҳа ицаны иҟарҵоит, Венера [[Амра|Амра]] ҩынтә еиҳа ихараны ишыҟоугьы, насгьы [[Меркурий (планета)|Меркури]] аасҭа ԥшьынтә еиҵаны амчхара шаиууагьы<ref name="ESS_2014_Venus_atm" />. Иара ахҟьа абжьаратәи аԥхарра 740 К (467°C) инаӡоит. Уи а[[Свинец|тса]] аҭәара аԥхарра аасҭа еиҳауп ({{s|600 К}}, 327°C), иара убас а[[Олово|олово]] ({{s|505 К}}, 232°C) а[[цинк]] ({{s|693 K}}, 420°C) рырҭәара аԥхарра аасҭагьы. Атропосфера жәпа иахҟьаны уахынлтәи ҽынлатәи аганқәа рыԥхарра аивгарақәа маҷуп, Венера аҟны [[солнечные сутки|амра амшқәа]] кырӡа ишаугьы: Адгьыл аҿы иҟоу амшқәа раасҭа 116,8-нтә еиҳа иауп<ref name="Basilevsky2003" />.
===== Адыдқәеи амацәысқәеи =====
Автоматикатә космостә станциақәа рҟынтәи ахылаԥшрақәа рыла Венера атмосфераҿы афымцатә усура гәаҭан, уи а[[гроза|дыдқәеи]] а[[молнии|мацәысқәеи]] ҳәа аҟазшьарба рыҭазар ҟалоит. Арҭ афеноменқәа раԥхьаӡакәны аппарат «[[Венера-2]]» ала игәаҭан арадиоеимадараҿы аԥырхагақәа раҳасабала. А[[видимое излучение|оптикатә диапазон]] аҿы ацәывҵҷҷаарақәа, амацәыс еиԥшыз, «[[Венера-9 и Венера-10|Венера-9]]», {{s|-10}} астанциақәеи, «[[Вега (АМС)|Вега-1]]», {{s|-2}} аеростаттә зондқәеи иҭарҩит. Афымцамҳалдызтә ҭыԥи арадиоимпульсқәеи рҿы аномалиатә еизҳарақәа, иҟалап урҭгьы амацәыс иахҟьазаргьы, «Пионер-Венера», иара убас албааратә аппарат «Венера-11», {{s|-12}} рыла иԥшаан<ref>''Кондратьев К. Я., Крупенио Н. Н., Селиванов А. С.'' Планета Венера. Л.: Гидрометеоиздат, 1987. С. 176, 219.</ref>, 2006 шықәсазы аӷба «[[Венера-Экспресс|Венера-експресс]]» Венера атмосфераҿы а[[Геликон (физика)|геликонқәа]] аԥшааит, урҭ амацәыс иалҵшәахаз ауп ҳәа аилыркаара ҟаҵахеит. Урҭ лассы-лассы иахьымлашо амш аусура аҟазшьа угәаланаршәоит. Амацәысқәа реиҭаҟалара зегьы ианреиҵаха Адгьыл аҿы иҟоу аиҭаҟалара абжак шьақәнаргылоит<ref name="Russell2007">{{статья|заглавие=Lightning on Venus inferred from whistler-mode waves in the ionosphere|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/660|издание=Nature|том=450|страницы=661—662|doi=10.1038/nature05930|bibcode=2007Natur.450..661R|pmid=18046401|номер=7170|язык=en|тип=journal|автор=Russell, C.T.; Zhang, T.L.; Delva, M.; et al.|год=2007}}</ref>.
Аҵарауаа ргәаанагарала Венера аԥсҭҳәақәа Адгьыл аҿы иҟоу аԥсҭҳәақәа рыпринцип ала амацәысқәа раԥҵара рылшоит. Аха Венера амацәысқәа убри ала иџьашьахәуп, [[Иупитер|Иупитер]], [[Сатурн]], насгьы (еиҳарак) Адгьыл амацәысқәа реиԥш аӡытә ԥсҭҳәақәа иахьрыдҳәалам ала<ref name="Russell2007" />. Урҭ цәырҵуеит атыҩшатә ҵәыҵәра иалху аԥсҭҳәақәа рҿы<ref>{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/venus-20071128.html|title=NASA Scientist Confirms Light Show on Venus|access-date=2019-12-02|archive-date=2021-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210504071618/https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/venus-20071128.html|url-status=dead}}</ref>.
===== Ақәақәа =====
Венера атропосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҿы, аамҭа-аамҭала атыҩшатә ҵәыҵәра иалху ақәоурақәа ҟалалоит, урҭ атмосфера ҵаҟатәи ахәҭақәа рҿы аҳауа аԥхарра ахьыҳараку иахҟьаны, ахҟьаҿы инаӡаанӡа ифақьхоит (ари афеномен [[вирга]] ҳәа иашьҭоуп)<ref name="BBC">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4335628.stm|title=Planet Venus: Earth's 'evil twin'|publisher=BBC News|date=2005-11-07|access-date=2017-03-01|archive-date=2009-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090718082154/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4335628.stm|url-status=live}}</ref>.
==== Аҳауа ====
[[Файл:Venus2 mag big.png|thumb|left|200px|Венера атопографиатә хсаала]]
{{main|Венера аклимат}}
Аҳасабрақәа иаадырԥшуеит аԥхарратә еффект ыҟамызҭгьы, Венера аҿықәан иреиҳау аԥхарра 80°C еиҳамхар шалшоз. Аиашазы, Венера аҿықәан аҳауа аԥхарра (апланета абжьаратәи арадиус аҩаӡараҿы) 750 К (477 °C) ыҟоуп, насгьы уи есыҽнытәи аҽеиҭакрақәа зынӡа имаҷуп. [[Давление|Ақәыӷәӷәара]] 92 атм ҟалоит, а[[газ|рчы]] аилаӷәӷәара ҩ-еишьҭагылак рыла еиҳауп [[Атмосфера Земли|Адгьыл атмосфера]] аҟны аасҭа. Абарҭ афактқәа рышьақәыргылара аҵарауаа аӡәырҩы ргәы канажьит, урҭ ргәы иаанагон ҳара ҳапланета кырӡа иеиԥшу апланетаҿы аҭагылазаашьақәа [[каменноугольный период|ахаҳәрацәатә аамҭазы]] Адгьыл аҿы иҟаз аҭагылазаашьақәа ирзааигәоуп, убри аҟнытә, абри аҩыза а[[Абиосфера]] ыҟазар ауеит ҳәа. Аԥхарра раԥхьатәи агәаҭарақәа, азныказы, арҭ агәыӷрақәа нарыгӡарашәа иҟан, аха ашьақәырӷәӷәарақәа (албааратә аппаратқәа рхархәаралагьы уахь иналаҵаны) иаадырԥшит, Венера ахҟьа азааигәара иҟоу аԥхарратә еффект аҵыхәала аӡы аҟазаара ҟалашьа шамам.
Апланета атмосфераҿы абри аеффект, ахҟьа ӷәӷәала аԥхарахьы иназго, ара[[углекислый газ|цәаҵәыҵәтә рч]]и а[[водяной пар|ӡы афақь]]и ирыбзоураны иҟалоит, урҭ ишыз Венера ахҟьа иоунажьуа а[[Инфракрасные лучи|инфраҟаԥшьтә (аԥхарратә) шәахәақәа]] ӷәӷәала илбаардоит. Аԥхарреи ақәыӷәӷәареи раԥхьаӡа иргыланы еилеиуеит аҳаракыра еизҳацыԥхьаӡа. Иреиҵаӡоу аҳауа аԥхарра — 150-170 К (-125... -105°C) — еилкаауп {{s|60—80 км}} аҩадараҿы<ref>{{cite web|url=http://www.college.ru/astronomy/course/content/chapter4/section3/paragraph2/theory.html|url-status=dead|title=Колледж.ру|access-date=2008-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225101114/http://www.college.ru/astronomy/course/content/chapter4/section3/paragraph2/theory.html|archive-date=2008-12-25}}</ref>, анаҩс еиҳа иҳаракхацыԥхьаӡа аҳауа аԥхаррагьы еизҳауеит, {{s|90—120 км}} аҳаракыраҿы 310-345 К (35-70°C) рҟынӡа инаӡаны<ref>{{Cite web|url=http://www.rian.ru/science/20071129/90077395.html|title=Агентство РИА|access-date=2008-06-16|archive-date=2008-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080601042019/http://www.rian.ru/science/20071129/90077395.html|url-status=live}}</ref>.
Аԥша, даара иԥсыҽу апланета аҿықә азааигәара ({{s|1 м/с}} еиҳамкәа), аекватор арегион аҿы 50 км инареиҳаны аҳаракыраҿы {{s|150—300 м/с}} нӡа еизҳауеит.
Ажәытәӡа зны Венера убриаҟара ишит ҳәа иԥхьаӡоуп, Адгьыл аҟны иҟоу иреиԥшу уи иамаз аокеанқәа зегьы ҭабаратәы, аплита асахьақәа змоу абахәқәа змоу ацәҳәыратә пеизаж ааныжьны. Агипотезақәа руак излаҳәо ала амҳалдызтә ҭыԥ аԥсыҽра иахҟьаны аӡы афақь (амратә шәахәаркрақәа рыла елементқәа рыла еиҟәшахаз) амратә ԥша апланетабжьаратәи акосмос ахь иаманы ицеит. Ишьақәырӷәӷәоуп апланета атмосфера уажәгьы 2:1 еизыҟазаашьала аӡрии аҵәыҵәрии шацәыӡуа<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Caught_in_the_wind_from_the_Sun|title=Caught in the wind from the Sun|website=www.esa.int|access-date=2021-12-26|archive-date=2021-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226093224/https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Caught_in_the_wind_from_the_Sun|url-status=live}}</ref>.
=== Амҳалдызтә ҭыԥ ===
Венера ахатәы [[магнитное поле|мҳалдызтә ҭыԥ]] даара иԥсыҽуп<ref name="Russell993" /><ref name="Zhang2007"/>. Уи зыхҟьо шьақәыргылам, аха иҟалап уи апланета иццакым аҵәира мамзаргьы а[[Планетарная мантия|мантиа]]ҿы а[[Конвекция|конвекциа]] ахьыҟам иадҳәалазар. Убри аҟнытә, Венера иамоуп аиндукциатә [[Магнитосфера|мҳалдызасфера]] мацара, [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] аионтә хәҭаҷқәа рыла ишьақәгылоу<ref name="Russell993"/>. Ари апроцесс аԥынгыла иаакәыршаны ицо амчқәа рцәаҳәақәа реиԥш ҳхаҿы иааҳгар ҳалшоит — абри аҭагылазаашьаҿы Венера.
== Аҭоурых аҭоурыхҭҵаара ==
=== Аоптикатә телескопқәа рыцхыраарала аҭҵаара ===
Раԥхьаӡакәны аоптикатә телескоп ала Венера дахәаԥшит [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] 1610 шықәсазы. Галилеи ишьақәиргылеит Венера афазақәа шаԥсахуа. Ганкахьала, уи ишьақәнарӷәӷәеит Амра аҟынтәи ианыҷҷало алашара ала ишылашо (иаԥхьанеиуаз аамҭазы астрономиаҿы уи еилкаамызт). Даҽа ганкахьалагьы, афазақәа рыԥсахрақәа реишьҭагылашьа агелиоцентртә система иашьашәалон: [[Птолемей|Птолеми]] итеориаҿы, Венера «ҵаҟатәи» апланета аҳасабала еснагь Адгьыл еиҳа иазааигәан, Амра аасҭа, насгьы «Венера ҭәы» ҟалашьа амамызт<ref name="sch1262">{{Cite web|url=http://sch1262.ru/planets/venera.html|title=Венера {{!}} Планеты Земной Группы|access-date=2011-08-08|archive-date=2011-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20111111163043/http://sch1262.ru/planets/venera.html|url-status=dead}}</ref>.
1639 шықәсазы англыз астроном [[Джереми Хоррокс|Џьереми Хоррокс]] раԥхьаӡакәны Венера Амра адиск иқәланы ишцоз ибеит<ref name="UCL-book">{{книга|заглавие=Jeremiah Horrocks - young genius and first Venus transit observer|издательство=University of Central Lancashire|страницы=14—37|язык=en|автор=Paul Marston|год=2004}}</ref>.
Венера атмосфера ааиртит [[Ломоносов, Михаил Васильевич|М.В. Ломоносов]] Венера [[Прохождение Венеры по диску Солнца|Амра адиск иқәланы ианцоз]] [[Рашәарамза 6|рашәарамза 6]], [[1761|1761]] шықәсазы (ҿыцла)<ref>{{статья|ссылка=https://pubs.aip.org/physicstoday/article-abstract/66/2/64/414321/Replicating-the-discovery-of-Venus-s-atmosphereThe|автор=Shiltsev V., Nesterenko I., Rosenfeld R.|заглавие=Replicating the discovery of Venus’s atmosphere|год=2013|язык=en|издание=Physics Today|месяц=2|том=66|выпуск=2|страницы=64—65|issn=0031-9228|doi=10.1063/PT.3.1894|access-date=2013-05-15}}</ref>.
=== Акосмостә ӷбақәа рыла аҭҵаарақәа ===
{{Main|Венера аҭҵаара}}
[[Файл:Venera 13 Venus surface images.gif|мини|справа|220px|Албааратә аппарат «[[Венера-13]]» ала иҭыху Венера ақәыԥшылара афотосахьа]]
Венера рҽазҵәылхны иҭырҵаауан асоветтәии америкатәии акосмостә ӷбақәа 1960-1980-тәи ашықәсқәа рзы. Раԥхьаӡатәи Венера аҭҵаара иазкыз аппарат, 1961 шықәса жәабранмза 12 рзы идәықәҵаз асоветтә «[[Венера-1]]» акәын; ари аҽазышәара лҵшәадахеит. Уи ашьҭахь, апланетахь идәықәҵан асоветтә аппаратқәа рсериақәа «[[Венера (космическая программа)|Венера]]», «[[Вега (КА)|Вега]]», иара убас америкатәи «[[Маринер (КА)|Маринер]]», «[[Пионер-Венера-1]]», «[[Пионер-Венера-2]]». 1975 шықәсазы акосмостә ӷбақәа [[Венера-9 и Венера-10|«Венера-9», «Венера-10»]] Венера ахҟьа раԥхьатәи афотосахьақәа Адгьыл ахь иаарышьҭит; 1982 шықәсазы «[[Венера-13]]», насгьы «[[Венера-14]]» Венера ахҟьаҟынтәи аԥштәы змоу асахьақәа аарышьҭит<ref group="комм.">Асоветтә ландерқәа рыла ироуз, насгьы Дон Митчел ҳаамҭазтәи иметодқәа рыла аус задулаз Венера аҿықә апанорамақәа [http://mentallandscape.com/V_DigitalImages.htm абраҟа] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100927194255/http://mentallandscape.com/V_DigitalImages.htm |date=2010-09-27 }}.</ref>. Аха Венера ақәыԥшылараҿы аҭагылазаашьа убас иҟоуп, акосмостә ныҟәагақәа зегьы ҩ-сааҭк еиҳаны апланетаҿы аус рзымуӡеит.
1990-тәи ашықәсқәа инадыркны Венера аҭҵаарахьы иҟаз азҿлымҳара маҷк иеихсыӷьит, еиҳаракгьы Марс иаҿҳарԥшуазар. Аҵыхәтәантәи 30 шықәса ирылагӡаны Венера аус зуаз х-космостә аппарат заҵәык ракәын: америкатәи «[[Магеллан (космический аппарат)|Магеллан]]» (1989-1994), европатәи «[[Венера-экспресс|Венера-експресс]]» (2006-2014), иара убас иапониатәи «[[PLANET-C|Акацуки]]». Уи адагьы, Венера лассы-лассы ахархәара амоуп Амратә система аҩныҵҟатәии адәахьтәии егьырҭ апланетақәа рахь амҩаҿы а[[Гравитационный манёвр|гравитациатә маневрқәа]] рзы. Убас Венера иавсны ицахьан, ирымҩатәны уи ҭырҵаахьан америкатәи аппаратқәа «[[Галилео (космический аппарат)|Галилео]]» (1989 шықәсазы Иупитерҟа амҩа иқәыз), «[[Кассини (космический аппарат)|Кассини]]» (1997 шықәсазы Сатурнахь амҩа иқәыз), «[[Мессенджер (космический аппарат)|Мессенџьер]]» (2006, 2007 шықәсқәа рзы Меркури ашҟа амҩа иқәыз), иара убас амратә зонд «[[Паркер (солнечный зонд)|Паркер]]» (2018, 2019 шықәсқәа рзы). Аҵыхәтәантәи ари аҩыза аԥыррақәа иҵегьы шықәсқәак имҩаԥнагалоит. Уи адагьы дук хара имгакәа Венера азааигәара инамҩатәны аҭҵааразы агравитациатә маневрқәа ҟанаҵалоит европа-иапониатәи Меркури амҩаныза [[BepiColombo]] (уажәнатә Венера ҩынтә иахыԥраахьеит 2020 шықәса жьҭаарамзази 2021 шықәса нанҳәамзази), иара убасгьы европатәи амратә [[Solar Orbiter]] (идәықәҵоуп 2020 шықәса жәабранмза 10 рзы, Венера лассы-лассы ахыԥраара азԥхьатәаҭоуп аеклиптика иаҿырԥшны аорбита анаара ацҵаразы)<ref>{{cite web|url=https://www.space.com/solar-orbiter-atlas-v-rocket-launch-success.html|title=Solar Orbiter launches on historic mission to study the sun's poles|lang=en|website=www.space.com|access-date=2020-02-11|archive-date=2020-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210100625/https://www.space.com/solar-orbiter-atlas-v-rocket-launch-success.html|url-status=live}}</ref>.
Уажәтәи аамҭазгьы Венерахь азҿлымҳара ыҟоуп, акосмостә агентрақәакгьы венератәи акосмостә ӷбақәа рыпроектқәа рнапы рылакуп. Иаҳҳәап, [[Роскосмос]] артәагатә аппарат змоу «[[Венера-Д]]» апрограмма иаҿуп<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/science/20120407/620510655.html|title=РФ запустит зонд к Венере не раньше 2024 г, к Меркурию — после 2031 г|access-date=2019-12-02|archive-date=2018-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20181120095438/https://ria.ru/science/20120407/620510655.html|url-status=live}}</ref>, [[Индийская организация космических исследований|Индиа]] — аорбитатә ӷба «[[Шукраян-1|Шукраиан-1]]»<ref>{{cite web|url=http://www.isro.gov.in/announcement-of-opportunity-ao-space-based-experiments-to-study-venus|title=Announcement of Opportunity (AO) for Space Based Experiments to Study Venus|date=2017-04-19|website=ISRO.gov.in|access-date=2017-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913183153/http://www.isro.gov.in/announcement-of-opportunity-ao-space-based-experiments-to-study-venus|archive-date=2017-09-13|url-status=dead}}</ref>, НАСА — апроектқәа [[DAVINCI+]] и [[VERITAS (космический аппарат)|VERITAS]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7597|title=NASA Selects Four Possible Missions to Study the Secrets of the Solar System|date=2020-02-13|publisher=NASA/JPL|access-date=2020-03-23|archive-date=2020-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316085626/https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7597|url-status=live}}</ref>, ЕКА — аппарат [[EnVision]]<ref>{{cite web|url=https://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/ESA_selects_three_new_mission_concepts_for_study|title=ESA selects three new mission concepts for study|access-date=2018-05-10|archive-date=2019-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191013052421/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/ESA_selects_three_new_mission_concepts_for_study|url-status=live}}</ref>. Абарҭ апроектқәа зегьы («Шукраиан-1» аламҵаӡакәа, здәықәҵара 2028 шықәсазы иазԥхьагәаҭоу) реиҿкаара зааӡатәи астадиаҿы иҟоуп, урҭ рынагӡара аҿҳәара — 2020-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа.
==== Аишьҭагылашьа ====
Венера иазку адыррақәа зырҳаз акосмостә ӷбақәа қәҿиаралатәи рдәықәҵарақәа рсиа<ref>{{Cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/chronology_venus.html|title=Chronology of Venus Exploration (NASA)|access-date=2019-12-02|archive-date=2020-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200224035803/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/chronology_venus.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kocmoc.info/dss.htm|url-status=dead|title=Космические пуски и события СССР и России (kocmoc.info)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103162105/http://www.kocmoc.info/dss.htm|archive-date=2012-01-03}}</ref>:
{| class="wikitable sortable"
! Атәыла мамзаргьы акосмостә агентра
! Ахьӡ
! Адәықәҵара
! Азгәаҭа
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[Маринер-2]] || data-sort-value="1962-08-27" | Нанҳәамза 27, 1962 || Аԥырраан аҭҵаарақәа
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-4]] || data-sort-value="1967-06-12" | Рашәарамза 12, 1967 || Албааратә аппааратла атмосфера аҭҵаара
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[Маринер-5]] || data-sort-value="1967-06-14" | Рашәарамза 14, 1967 || Аԥырраан аҭҵаарақәа
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-5]] || data-sort-value="1969-01-05" | Ажьырныҳәамза 5, 1969 || Албааратә аппааратла атмосфера аҭҵаара
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-6]] || data-sort-value="1969-01-10" | Ажьырныҳәамза 10, 1969 || Албааратә аппааратла атмосфера аҭҵаара
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-7]] || data-sort-value="1970-08-17" | Нанҳәамза 17, 1970 || Раԥхьатәи қәҿиаралатәи апланета ахҟьаҿы атәара тата
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-8]] || data-sort-value="1972-03-27" | Хәажәкырамза 27, 1972 || Итатоу атәара
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[Маринер-10]] || data-sort-value="1973-11-04" | Абҵарамза 4, 1973 || Меркуриҟа амҩан ахыԥраара, иамҩатәны аҭҵаара
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-9]] || data-sort-value="1975-06-08" | Рашәарамза 8, 1975 || Атәара татеи Венера иԥсабаратәым амҩанызеи. Аиқәаҵәа-шкәакәала иҭыху раԥхьатәи ахҟьа афотосахьақәа.
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-10]] || data-sort-value="1975-06-14" | Рашәарамза 14, 1975 || Атәара татеи Венера иԥсабаратәым амҩанызеи. Аиқәаҵәа-шкәакәала иҭыху ахҟьа афотосахьақәа.
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[Пионер-Венера-1|Апионер-Венера-1]] || data-sort-value="1978-05-20" | Лаҵарамза 20, 1978 || Венера иԥсабаратәым амҩаныза, арадиолокациатә альтиметриа
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[Пионер-Венера-2|Апионер-Венера-2]] || data-sort-value="1978-08-08" | Нанҳәамза 8, 1978 || Албааратә аппаратқәа ԥшьба рыла атмосфератә ҭҵаара
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-11]] || {{nobr|Цәыббрамза 9, 1978}} ||rowspan="2"| Венера ахаԥраара, албааратә аппарат атәара тата
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-12]] || {{nobr|Цәыббрамза 14, 1978}}
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-13]] || data-sort-value="1981-10-30" | Жьҭаарамза 30, 1981 || Венера ахаԥырра, албааратә аппарат атәара тата. Ахҟьаҿы абжьы раԥхьатәи аҭаҩра, агрунт акылҵәара, уи ахимиатә еилазаара харантәи аҭҵаара, раԥхьаӡатәи аԥштәы змоу апанораматә сахьа аашьҭра
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-14]] || data-sort-value="1981-11-04" | Абҵарамза 4, 1981 || Венера ахаԥырра, албааратә аппарат итатоу атәара. Агрунт акылҵәара, насгьы уи ахимиатә еилазаара харантәи аҭҵаара, аԥшшәы змоу апанораматә сахьа аашьҭра
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-15]] || data-sort-value="1983-06-02" | Рашәарамза 2, 1983 ||rowspan="2"| Венера иԥсабаратәым амҩаныза, 30% ақәыԥшылара арадиолокациатә хсаала аԥҵара
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-16]] || data-sort-value="1983-06-07" | Рашәарамза 7, 1983
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Вега-1]] || data-sort-value="1984-12-15" | Ԥхынҷкәынмза 15, 1984 ||rowspan="2"| Атмосфера аҭҵаара азонд-аеростат ала, агрунт акылҵәареи уи ахимиатә еилазаара харантәи аҭҵаареи (Вега-2 мацара), аппарат Галлеи икометахь аԥырра
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Вега-2]] || data-sort-value="1984-12-21" | Ԥхынҷкәынмза 21, 1984
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[Магеллан (космический аппарат)|Магеллан]] || data-sort-value="1989-05-04" | Лаҵарамза 4, 1989 || Венера иԥсабаратәым амҩаныза, ахҟьа арадолокациатә хсаала ҭбаа аԥҵара
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[Галилео (КА)|Галилео]] || data-sort-value="1989-10-18" | Жьҭаарамза 18, 1989 || Иупитерҟа амҩан ахаԥраара, иамҩатәны аҭҵаарақәа
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[Кассини-Гюйгенс|Кассини-Гиугенс]] || data-sort-value="1997-10-15" | Жьҭаарамза 15, 1997 || Сатурнҟа амҩан ахаԥраара, иамҩатәны аҭҵаарақәа
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[MESSENGER|Мессенџьер]] || data-sort-value="2004-08-03" | Нанҳәамза 3, 2004 || Меркуриҟа амҩан ахыԥраара, иамҩатәны аҭҵаара
|-
| [[Европейское космическое агентство|ЕКА]] || [[Венера-экспресс|Венера-експресс]] || data-sort-value="2005-11-09" | Абҵарамза 9, 2005 || Венера иԥсабаратәым амҩаныза
|-
| {{Флагификация|Иапониа}} || [[PLANET-C|Акацуки]] || data-sort-value="2010-05-21" | Лаҵарамза 21, 2010 || Венера иԥсабаратәым амҩаныза
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[Паркер (солнечный зонд)|Паркер]] || data-sort-value="2018-08-12" | Нанҳәамза 12, 2018 || Аперигели аиҵагаларазы агравитациатә маниоврқәак, амҳалдызасфера аҿасратә цәқәырԥа инамҩатәны аҭҵаара
|}
== Акультураҿы ==
{{Main|Венера акультураҿы}}
Апланета Венера ажәларқәа жәпакы еиԥшым ҩ-жәҩантә цәеижьк реиԥш ирыдыркылон: акы — Венера шьыжьымҭан, аҩбатәи — ахәылбыҽха. Ари зыхҟьо апланета ашьыжьи ахәылбыҽхеи мацара иахьубарҭоу ауп, еснагь Амра иазааигәаны иахьыҟоу, ҽынла «илашацәоит», уахынла [[Горизонт|адгьылтә блабара]] анҭыҵ иҟоуп<ref>''М.Э. Рут'' Русская народная астронимия, Свердловск, 1987, стр.5</ref>. Еиуеиԥшым аорбитатә динамика иахҟьаны адгьыл аҟны иҟоу анаԥшҩы изы Венера еиҳа кыраамҭа «ишарԥыеҵәаны» иаанхоит (мраҭашәаратәи а[[Элонгация (астрономия)|иҵыхра]] ашьҭахь), «ихәылԥыеҵәаны» аасҭа (мрагыларатәи ашьҭахь). Мрагыларатәи аиҵыхра аҟынтәи мраҭашәаратәи ашҟа амҩан апланетеи Амреи «ҵаҟатәи реиԥшьра» ҳәа хьӡыс измоу адубалар ауеит (Венера Амра аасҭа иааигәоуп), иара убас Амра ажәҩан аҟны иубарҭоу шықәсыктәи аныҟәара иаҿырԥшны уи [[ретроградное движение|шьҭахьлатәи аныҟәара]].
Ажәытә бырзен астрономиаҿы ихадоу аартрақәа иреиуоуп апланета Венера иадҳәалоу — «[[Геспер]] ауп [[Фосфор (мифология)|Афосфор]]». Ари «[[Нижние планеты|ҵаҟатәи]]» апланета Амра азааигәара еснагь иахьыҟоу абзоурала, амра агылара аламҭалазы уи зегь раасҭа илашоу еҵәаны иҟалоит («Шьыжьтәи аеҵәа» ҳәа — «Фосфор» / «Еосфор» ҳәа), мамзаргьы амра анҭашәалак ашьҭахь аамҭа кьаҿк («Ахәылбыҽхатәи аеҵәа» — «Геспер» ҳәа)<ref>в разгар дня Венера «засвечивается» Солнцем, ночами скрывается за горизонтом вместе с ним</ref>. [[Плиний Старший|Плинии]] [[Аристоксен|Аристоксен]]и изларҳәо ала, «Хәылбыҽхатәи» еиԥш «Ашьыжьтәи» ҳәа изышьҭоу «аеҵәақәа» раартра [[Пифагор]] идҳәалоуп, егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — [[Парменид]]<ref>{{Книга|автор=[[Жмудь, Леонид Яковлевич|Жмудь Л. Я.]]|заглавие=Наука, философия и религия в раннем пифагореизме|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5860500661|место=СПб.|издательство=ВГК-Алетейя|год=1994|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5860500661/page/n125 250]—252|isbn=5-86050-066-1|ссылка часть=http://www.sno.pro1.ru/lib/zhmud/15.htm|часть=Греческая астрономия и Восток}}</ref>.
{{Main|Ажәытәтәи Бырзентәыла астрономиа}}
Венера [[Марс]] ашьҭахь [[Солнечная система|Амратә система]] апланетақәа рыбжьара аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит, алитературеи егьырҭ аҟазаратә жанрқәеи рҿы инанагӡо ароль ала<ref name="Gremlev">{{статья|автор=Павел Гремлёв|заглавие=Сестра Земли и планета бурь. Венера в представлении фантастов|ссылка=https://www.mirf.ru/Articles/art4134.htm|издание=[[Мир фантастики]]|год=2010, июнь|номер=82|archive-date=2014-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706030120/http://mirf.ru/Articles/art4134.htm}}</ref><ref>{{книга|автор=[[Brian Stableford]]|часть=Venus|заглавие=Science Fact and Science Fiction. An Encyclopedia|ссылка=https://archive.org/details/sciencefactscien00stab_405|издательство=Routledge, Taylor & Francis Group|год=2006|страницы=[https://archive.org/details/sciencefactscien00stab_405/page/n407 381]—382|страниц=758|isbn=0-415-97460-7}}</ref><ref>[https://sf-encyclopedia.com/entry/venus Venus] // The Encyclopedia of Science Fiction</ref>.
XX-тәи ашәышықәса актәи азбжазы/агәҭаны Венера аҿықә аҭагылазаашьа макьана инықәырԥшшәагьы еилкаамызт. Еснагь аԥсҭҳәақәа рыла ихҩоу апланета ахҟьа оптикатә телескопла ахәаԥшразы алшара ахьыҟамыз ашәҟәыҩҩцәеи арежиссиорцәеи аусуразы аҭагылазаашьа бзиа рзаԥнаҵеит. Уи аамҭазтәи аҵарауаа жәпаҩыкгьы Венереи Адгьыли рпараметрқәа реиԥшра шьаҭас иҟаҵаны, апланета ахҟьаҿы иҟоу аҭагылазаашьақәа Адгьыл аҿы иҟоу аҭагылазаашьақәа ирзааигәазар ауп ҳәа агәра ргон. Амра аҟынӡа абжьаӡара еиҳа иахьмаҷыз ҳасаб азуны, Венера еиҳа кырӡа иԥхарроуп ҳәа агәаанагара ыҟан, аха агәра ганы иҟан уаҟа аӡы ыҟазарц шалшо, убри аҟнытә а[[Абиосфера]] — иҟалап еиҳа иҳараку аԥстәқәагьы ацны — иҟазар ауеит ҳәа. Уи аганахьала апопулиарттә культура иаԥнаҵеит агәаанагара Венера адунеи Адгьыл «[[мезозойская эра|мезозоитәи аамҭа]]» еиԥшуп ҳәа — ицәааку атропикатә дунеи, а[[Динозавры|гәылшьаԥ дуӡӡақәа]] зқәынхо<ref name="Gremlev"/>.
XX-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазыраԥхьатәи АПС Венера ианынаӡа, еилкаахеит урҭ агәаанагарақәа иҟаҵәҟьоу аҭагылазаашьа зынӡагьы ишеиԥшым. Ишышьақәыргылахаз ала Венера ахҟьаҿы иҟоу аҭагылазаашьа адгьылтә ԥсҭазаара еиԥшу аԥсҭазаара аҟазаара алыршара моу, атитани аџыри ирылху автоматикатә роботқәагьы кырӡа ԥынгыла рызнауеит<ref name="Gremlev"/>.
=== Венера амифологиаҿы ===
==== Ажәытәӡатәи асемиттә мифологиаҿы ====
Ажәытәтәи асемитцәарҟны атермин ''ˈa''с̱''тар'' апланета Венера ҩ-аспектк рахьтә акала иаанарԥшуан, ''ˈA''с̱''тар'' (шьыжьтәи аеҵәа, ахаҵатә персонаж) ҳәа ииаганы, насгьы ''ˈA''с̱''тарт'' (хәылбыҽхатәи аеҵәа, аԥҳәыстә персонаж)<ref>''Шифман И. Ш., Лундин А. Г.'' Астар // Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах / Гл. ред. С. А. Токарев. Т. 1 (А—К). М.: Советская Энциклопедия, 1991. С. 115.</ref><ref>''Шифман И. Ш.'' Астарта // Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах / Гл. ред. С. А. Токарев. Т. 1 (А—К). М.: Советская Энциклопедия, 1991. С. 115—116.</ref><ref>''Leick G.'' A dictionary of Ancient Near Eastern mythology. New York: Taylor & Francis, 2003. P. 96.</ref>. Абри ахьӡ аҟынтәи иаауеит аккадцәа рынцәахәԥҳәыс [[Иштар|Ишҭар]] лыхьӡгьы<ref>''Афанасьева В. К., Дьяконов И. М.'' Иштар // Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах / Гл. ред. С. А. Токарев. Т. 1 (А—К). М.: Советская Энциклопедия, 1991. С. 595.</ref>.
==== Вавилон аҟны ====
{{Аҵакырацәара|Дилбат|Дилбат (аҵакы)}}
[[Вавилон|Вавилонтәи]] астрономцәа апланета Венера даара азҿлымҳара арҭон.
Астрономиатә текст ҭаԥыҟҟақәа рҿы уи ''Дилбат'' ахьӡын, насгьы анцәахәԥҳәыс [[Иштар]] илыдкылан<ref name="pannekoek-35">''Паннекук А.'' История астрономии. Ч. 1: Астрономия в Древнем Мире. М.: Наука, 1966. С. 35 (Глава 3. Знания о небе в Древнем Вавилоне).</ref><ref>Альберт Олмстед. История персидской империи. Глава: Религия и календарь. [https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22+%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&source=bl&ots=noq16Ri0Ky&sig=ACfU3U1LZ0YbPV3CCazewu1XJHrKewLVfA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjppMfsop7kAhUoxosKHQ3xBCgQ6AEwD3oECAgQAQ#v=onepage&q=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22%20%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&f=false ссылка на текст] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20211006064518/https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22+%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&source=bl&ots=noq16Ri0Ky&sig=ACfU3U1LZ0YbPV3CCazewu1XJHrKewLVfA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjppMfsop7kAhUoxosKHQ3xBCgQ6AEwD3oECAgQAQ#v=onepage&q=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22%20%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&f=false |date=2021-10-06 }}</ref>. <!-- <ref name="Саггс" />.-->
Анаҩстәи апериод иаҵанакуа атекстқәа рҿы уи Амзеи [[Амра|Амреи]] ирыцны [[Триада (философия)|триадак]] шьақәдыргылоит. Џьоукы ргәаанагарала вавилонтәи астрономцәа ирдыруан, иреиҳау алашара аамҭазы ҵаҟатәи аиԥшьра ашьҭахь мамзаргьы аԥхьа Венера амагана аԥшра шамоу<ref name="pannekoek-35" />. Ари агәаанагара инақәыршәаны вавилонтәи астрономцәа Венера абриаҟара азҿлымҳара ахьарҭоз уи аҷыдара ауп изыдҳәалоу, избанзар уи аҷыдара Амза иаҳәшьаны иҟанаҵон. Убри аҟнытә, ажәытәтәи акультқәа рзы, вавилонтәи астрономцәа Венера лымкаала иацклаԥшуан, насгьы еиҳа ихьшәоу аамҭазы (ҳера ҟалаанӡа 1500-1000 шықәсқәа рзы) астрологиатә зԥхьагәаҭарақәа рыҟаҵаразы уи абжьаӡреи ацәырҵреи раамҭақәа рымҽхак ахархәара рҽазыршәон<ref>''Паннекук А.'' История астрономии. Ч. 1: Астрономия в Древнем Мире. М.: Наука, 1966. С. 36 (Глава 3. Знания о небе в Древнем Вавилоне).</ref>.
==== Ажәытәтәи Бырзентәыла ====
Афилософиатә школ зеиԥшроу еиԥш ажәытә бырзентә культураҿы апланетақәа ирызкны ҩ-гәаанагара хадак алкаазар ауеит — аԥсабара аматериалтә обиект аҳасабала (ажәҩантә сфераҿы ирӷәӷәоу ажәҩантә лашарбага), мамзаргьы анцәахәы ихаҭара аҳасабала. Убас ала, ажәытә бырзенцәа ркультураҿы апланета Венера лашарбагак еиԥш, мамзаргьы нцәахәык еиԥш иаарԥшын<ref>''Grant E.'' A History of Natural Philosophy From the Ancient World to the XIX century. New York: Cambridge University Press, 2007. P. 7—8.</ref><ref>''Панченко Д. В.'' Фалес, солнечные затмения и возникновение науки в Ионии в начале VI в. до н. э. // Hyperboreus. 1996. Т. 2, № 1. С. 78—80.</ref><ref>''Ван дер Варден.'' Пробуждающаяся наука. Математика древнего Египта, Вавилона и Греции / Пер. с голл. И. Н. Веселовского. М., 1959. С. 178.</ref><ref>''Ван дер Варден.'' Пробуждающаяся наука. Математика древнего Египта, Вавилона и Греции / Пер. с голл. И. Н. Веселовского. М., 1959. С. 179.</ref><ref>''Van der Waerden B. L.'' The Earliest Form of the Epicycle Theory // Journal of the History of Astronomy. 1974. Vol. 5. P. 177—178.</ref><ref>''Ван дер Варден.'' Пробуждающаяся наука II. Рождение астрономии. М.: Наука, 1991. С. 312.</ref>.
[[Цицерон]] излаиҳәо ала, ажәытә бырзенцәа ашьыжьтәи аеҵәа «[[Фосфор (мифология)|Фосфор]]» ҳәа иашьҭан (ажәытә бырз. бызшәала Φωσφόρος — «алашара аазго») Амра аԥхьа ианцәырҵуаз, насгьы «Еосфор» ҳәа (ажәытә бырз. бызшәала ἑωσφόρος — «ашәаԥшьаагаҩ»), уи ашьҭахь ианцәырҵуаз<ref name="ciceron">''[[Цицерон]].'' [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#053 О природе богов II 53] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190807143750/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#053 |date=2019-08-07 }}: <blockquote>звезда Венеры, что называется по-гречески Φωσφόρος; (а по-латыни Lucifer), когда она восходит перед Солнцем, и Ἕσπερος, когда выходит после него.</blockquote></ref>.
Ажәытәан урҭ еиуеиԥшым апланетақәа ҳәа иԥхьаӡан.
Ахәылбыҽхатәи аеҵәеи Ашьыжьтәи аеҵәеи лашарбагак шакәу анышьақәыргылаха ([[Плиний Старший|Плинии]] излаиҳәо ала, ари аартра [[Пифагор]] итәын, даҽа хыҵхырҭақәак рыла — [[Парменид]])<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://mary-hr5.livejournal.com/1472819.html|title=Веспер - вечерняя звезда (Венера)|author=Пишет mary_hr5mary_hr5 mary_hr5|website=mary-hr5.livejournal.com|access-date=2021-12-26|archive-date=2021-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226195554/https://mary-hr5.livejournal.com/1472819.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://chrdk.ru/other/naming_planets|title=Владимир Куликов. Астрономический нейминг: планеты|access-date=2019-08-03|archive-date=2019-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190803175024/https://chrdk.ru/other/naming_planets|url-status=live}}</ref>, Фосфор [[Геспер|Гесперус]] диеиԥшыншьалан (ажәытә бырзен бызшәала Ἓσπερος; Ахәылԥа) — Венера, Хәылԥыеҵәа еиԥш иааԥшуа<ref name=":1" />;
==== Ажәытәӡатәи Рим аҟны ====
Иули Гигин иҩит ҳәа зыӡбахә ҳәоу антикатәи атрактат «Астрономиа» аҿы{{Ref+|Автор изкны иаадыруа ихьӡ заҵәык ауп, уи ихьӡҵәҟьа акәымзаргьы ҟалоит. «Астрономиа» автор [[Гай Юлий Гигин|Гаи Иули Гигин]], [[Гигин Громатик|Гигин Громатик (адгьылшәаҩы)]] рыдкылара, мамзаргьы ажәытәтәи аизга «Fables» ({{Lang-la|Fabulae}}) адкылара — уамак агәра угартә иҟам (''Гигин Юлий.'' Астрономия / Пер. с латин. и коммент. А. И. Рубана. М.: Алетейя, 1997. С. 5—6).|комм.}} Венера [[Юнона|Иунона]] лыеҵәа ахьӡуп, иара убас [[Люцифер|Луцифер]], насгьы [[Геспер|Гесперус]] ҳәагьы, лымкаала иазгәаҭоуп арҭ ахьӡқәа рыҩбагьы планетак ишатәу<ref>''Гигин Юлий.'' Астрономия / Пер. с латин. и коммент. А. И. Рубана. М.: Алетейя, 1997. С. 84—85 (книга 1, 42.4).</ref>.
==== Маиаа рҟны ====
Венера [[майя (цивилизация)|Маиа]] ацивилизациа астрономцәа рзы зегь реиҳа ихадоу астрономиатә обиектын. Уи амзар [[Дрезденский кодекс|Дрездентәи акодекс]] 24-29-тәи адаҟьақәа рҿы иԥшаазар ауеит<ref>''Кинжалов Р. В.'' Культура древних майя. Л.: Наука, 1971 (Научные знания. Часть 1).</ref>. Урҭ апланета ''Ноҳ Ек'' — «Аеҵәа Дуӡӡа», мамзаргьы «Шуш Ек» — «Ашхырцәаӷь Аеҵәа» ҳәа иашьҭан<ref>{{книга|автор=Morley, Sylvanus G.|заглавие=Древние майя|оригинал=The Ancient Maya|издание=5-е изд|издательство=Stanford Univ. Press|год=1994|isbn=9780804723107}}</ref>. Урҭ агәра ргон Венера анцәахәы [[Кукулькан]] (ажәытәтәи Абжьаратәи Америка егьырҭ ахәҭақәа рҿы Гукумац ма [[Кетцалькоатль|Кетцалькоатл]] ҳәагьы изышьҭаз) ихаҿра аанарԥшуеит ҳәа. Маиаа [[Рукописи майя|рнапылаҩырақәа]] рҿы Венера аныҟәарақәа рцикл нагӡаны еиҭаҳәоуп<ref name="Dresden">{{cite web|url=https://www.volny.cz/paib/dresden_codex.htm|title=Дрезденский кодекс — книга астрономии майя|author=Böhm, Bohumil; Böhm, Vladimir|access-date=2009-01-10|archive-url=https://www.webcitation.org/669rr0wA4?url=https://www.volny.cz/paib/dresden_codex.htm|archive-date=2012-03-14}}</ref>.
=== Аоккультизм ===
А[[оккультизм|оккультизм]] аҿы Венера а[[Сфирот|сфра]] Нецах иадҳәалоуп. (шәахә.[[Халдейский ряд (астрология)|Халдеитәи ацәаҳәа]])<ref>{{книга|заглавие=Гранатовый сад|часть=Глава третья. Сефирот|автор=Регарди И.|isbn=5-94698-044-0|год=2005|место=М.|издательство=Энигма|страниц=304}}</ref>.<!--
===== В мифологии народов доколумбовой Америки =====
=== Обозримое будущее ===
==== Терраформирование Венеры ====
{{main|Терраформирование Венеры}}
[[Файл:TerraformedVenus.jpg|thumb|right|240px|Терраформированная Венера]]
Венера — кандидат на [[терраформирование]]. По одному из планов предполагалось распылить в атмосфере Венеры [[Генетически модифицированный организм|генетически модифицированные]] [[цианобактерии]], которые, перерабатывая [[углекислый газ]] (составляющий 96 % атмосферы Венеры) в [[кислород]], значительно уменьшили бы [[парниковый эффект]] и понизили бы температуру на планете.
Однако для [[фотосинтез]]а необходима вода, которой на Венере практически нет (даже в виде паров в атмосфере). Поэтому для реализации такого проекта необходимо в первую очередь доставить на Венеру воду — например, посредством бомбардировки её водно-аммиачными астероидами или иным путём.
-->
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Жизнь на Венере|Венераҿы аԥсҭазаара]]
* [[Венера (космическая программа)|Венера (акосмостә программа)]]
* [[Терраформирование Венеры|Венера атерраформашьақәгылара]]
* [[Люцифер|Лиуцифер]]
* [[Денница|Шарԥыеҵәа]]
* [[Вечерница (мифология)|Хәылԥыеҵәа]]
* [[Фосфор (мифология)|Афосфор]]
* [[Геспер]]
* [[Правило Тициуса — Боде|Тициус-Боде иԥҟара]]
== Азгәаҭақәа ==
'''Акомментариқәа'''
{{Reflist|33em|group=комм.}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{Reflist|27em|refs=
<ref name="Archinal_2011">{{статья
|заглавие=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2009
|том=109
|номер=2
|страницы=101—135
|bibcode=2011CeMDA.109..101A
|doi=10.1007/s10569-010-9320-4
|ссылка=http://aa.usno.navy.mil/publications/reports/Archinaletal2011a.pdf
|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907030802/http://aa.usno.navy.mil/publications/reports/Archinaletal2011a.pdf
|archive-date=2015-09-07
|язык=en
|тип=journal
|автор=Archinal, B. A.; A'Hearn, M. F.; Bowell, E. et al.
|год=2011
|издательство=[[Springer Nature]]
|издание=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy]]
}} ({{cite web |title = Erratum |url = http://aa.usno.navy.mil/publications/reports/Archinaletal2011b.pdf |archive-url = https://web.archive.org/web/20150907074216/http://aa.usno.navy.mil/publications/reports/Archinaletal2011b.pdf |archive-date = 2015-09-07 |url-status = dead }}, {{bibcode|2011CeMDA.110..401A}})</ref>
<ref name="nssdc">{{cite web
|url = https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html
|title = Venus Fact Sheet
|publisher = NASA
|last = Williams
|first = David R.
|date = 2016-02-29
|access-date = 2016-03-10
|archive-url = https://www.webcitation.org/6ftO4K7lC?url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html
|archive-date = 2016-03-10
}}</ref>
<ref name="ESS_2014_Venus_atm">{{книга
|часть =Venus: atmosphere
|автор =Taylor F. W., Hunten D. M.
|заглавие =Encyclopedia of the Solar System
|ответственный=T. Spohn, D. Breuer, T. Johnson
|издательство =Elsevier
|издание =3
|год =2014
|pages =305–322
|allpages =1336
|isbn =9780124160347
|ссылка часть =https://books.google.com/books?id=0bEMAwAAQBAJ&pg=PA305
}}</ref>
<ref name="ESS_2014_Venus_sur">{{книга
|часть =Venus: Surface and Interior
|автор =Smrekar S. E., Stofan E. R., Mueller N.
|заглавие =Encyclopedia of the Solar System
|ответственный=T. Spohn, D. Breuer, T. Johnson
|издательство =Elsevier
|издание =3
|год =2014
|pages =323–342
|allpages =1336
|isbn =9780124160347
|ссылка часть =https://books.google.com/books?id=0bEMAwAAQBAJ&pg=PA323
}}</ref>
<ref name="Basilevsky_2003">{{статья
|заглавие=The surface of Venus
|издание=Reports on Progress in Physics
|том=66
|номер=10
|страницы=1699—1734
|doi=10.1088/0034-4885/66/10/R04
|bibcode=2003RPPh...66.1699B
|автор=Basilevsky, Alexandr T.; Head, James W.
|год=2003
}}</ref>
}}
== Алитература ==
* {{статья |автор= [[Афанасьева, Вероника Константиновна|Афанасьева В. К.]], [[Дьяконов, Игорь Михайлович|Дьяконов И. М.]] |заглавие= Иштар |ответственный= [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]] |издание= Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах |место= М. |издательство=Советская Энциклопедия |год= 1991 |том= 1 (А—К) |страницы= 595 |isbn=5-85270-016-9 |ref=Афанасьева, Дьяконов}}
* {{статья |автор= [[Шифман, Илья Шолеймович|Шифман И. Ш.]], [[Лундин, Авраам Григорьевич|Лундин А. Г.]] |заглавие= Астар |ответственный= [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]] |издание= Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах |место= М. |издательство=Советская Энциклопедия |год= 1991 |том= 1 (А—К) |страницы= 115 |isbn=5-85270-016-9 |ref=Шифман, Лундин}}
* {{статья |автор= [[Шифман, Илья Шолеймович|Шифман И. Ш.]] |заглавие= Астарта |ответственный= [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]] |издание= Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах |место= М. |издательство=Советская Энциклопедия |год= 1991 |том= 1 (А—К) |страницы= 115—116 |isbn=5-85270-016-9 |ref=Шифман}}
* {{Книга|автор=Гигин Юлий|заглавие=Астрономия|ответственный=Пер. с латин. и коммент. {{s|А. И. Рубана}}. Вступ. ст. {{s|А. В. Петрова}}.|место=М.|издательство=Алетейя|год=1997|страниц=220|isbn=5-89329-017-8|серия=Античная библиотека. Античная история|ref=Гигин}}
* {{книга|автор=[[Кондратьев, Кирилл Яковлевич|Кондратьев К.Я.]], Крупенио Н.Н., Селиванов А.С.|заглавие=Планета Венера|издательство=[[Гидрометеоиздат]]|место=Л.|год=1987|страниц=276|ref=Кондратьев, Крупенио, Селиванов}}
* {{статья
|автор = Короновский Н. Н.
|заглавие = Морфология поверхности Венеры
|ссылка = http://window.edu.ru/resource/214/21214/files/0401_057.pdf
|издание = Соросовский образовательный журнал
|год = 2004
}}
* {{статья|автор=[[Бурба, Георгий Александрович|Бурба Г. А.]]|заглавие=Венера: русская транскрипция названий|ссылка=http://www.planetology.ru/burbanomen.php|издание=Лаборатория сравнительной планетологии ГЕОХИ, май 2005 г|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091217195219/http://www.planetology.ru/burbanomen.php|archive-date=2009-12-17}}
* {{книга |автор=Ван дер Варден |заглавие=Пробуждающаяся наука. Математика древнего Египта, Вавилона и Греции |место=М. |год=1959 |страниц=456 |ответственный=Пер. с голл. И. Н. Веселовского |ref=Ван дер Варден}}
* {{книга |автор=Ван дер Варден |заглавие=Пробуждающаяся наука II. Рождение астрономии |место=М. |год=1991 |издательство=Наука |ref=Ван дер Варден}}
* {{книга|автор=[[Кинжалов, Ростислав Васильевич|Кинжалов, Р. В.]]|заглавие=Культура древних майя|ссылка=https://www.indiansworld.org/maya_culture_kinzhalov.html#.VRHDfuEY3rI|место=Л.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1971|ref=Кинжалов}}
* {{Книга|ref=Ломоносов|ссылка=https://runivers.ru/lib/book6882/192833/|автор=[[Ломоносов, Михаил Васильевич|Ломоносов М. В.]]|заглавие=Полное собрание сочинений|ответственный=ред. [[Кравец, Торичан Павлович|Т. П. Кравец]], [[Ченакал, Валентин Лукич|В. Л. Ченакал]]|год=1955|место=М.; Л.|издательство=Издательство Академии наук СССР|том=4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744-1765 гг.|страниц=834|archive-date=2025-11-11|access-date=2026-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20251111074606/https://runivers.ru/lib/book6882/192833/|url-status=dead}}
* {{книга|автор=[[Паннекук, Антон]]|часть=Часть 1. Астрономия в Древнем Мире|заглавие=История астрономии|ответственный=Перевод с английского Невской Н. И., под редакцией [[Кукаркин, Борис Васильевич|Кукаркина Бориса Васильевича]] и [[Куликовский, Пётр Григорьевич|Куликовского Петра Григорьевича]]|место=М.|издательство=Наука|год=1966|ref=Паннекук}}
* {{статья|автор = Панченко Д. В. |заглавие =Фалес, солнечные затмения и возникновение науки в Ионии в начале VI в. до н. э |издание = Hyperboreus |ссылка = http://bibliotheca-classica.org/sites/default/files/panchenko_1.pdf |том = 2 |номер = 1 |год = 1996 |страницы = 47—124 |ref = Панченко |archive-url = https://web.archive.org/web/20150218022358/http://bibliotheca-classica.org/sites/default/files/panchenko_1.pdf |archive-date = 2015-02-18}}
* {{книга |автор = Grant E.|заглавие = A History of Natural Philosophy From the Ancient World to the XIX century|место = New York|издательство = Cambridge University Press|ref = Grant|год = 2007}}
* {{статья|автор = Van der Waerden B. L.|заглавие = The Earliest Form of the Epicycle Theory|издание = Journal of the History of Astronomy|язык = en|ссылка = http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1974JHA.....5..175V&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=45e26860ef28046|год = 1974|том= 5|ref = Van der Waerden|страницы= 175—185}}
* {{книга|автор = Leick G. |заглавие = A dictionary of Ancient Near Eastern mythology |ссылка = |место = New York |издательство = Taylor & Francis |год = 2003 |allpages = 241 |isbn= 0-203-02852-X |ref=Leick}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{cite web |title = Информация о Венере |url = http://xtronomy.altnet.ru/solarsyst/venus.htm |archive-url = https://web.archive.org/web/20080604090454/http://xtronomy.altnet.ru/solarsyst/venus.htm |archive-date = 2008-06-04 |url-status = dead }} // на [[Архив Интернета|web.archive.org]]
* [https://astrogalaxy.ru/050.html Солнечная система. Планеты Солнечной системы. Венера]
* ''Бурба Г. А.'' [http://www.meteorites.ru/menu/press/burba-ven.html Кривое зеркало Земли] // «[[Вокруг света (журнал)|Вокруг света]]», 2003, № 6
* {{cite web |title = Известия Науки — новая карта Рельефа Венеры |url = http://www.inauka.ru/space/article91603.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20090423054129/http://www.inauka.ru/space/article91603.html |archive-date = 2009-04-23 |url-status = dead }}
* [http://www.iki.rssi.ru/press/vex.doc «Венера-Экспресс»: итоги основной миссии]
* ''Родионова Ж. Ф.'' [http://www.delphis.ru/journal/article/venera-blizhaishaya-k-nam-planeta «Венера — ближайшая к нам планета»] // «Дельфис» № 39, 2004
* ''Алексей Левин, Дмитрий Мамонтов'' [https://elementy.ru/lib/430681 «Планета оранжевых сумерек»] // «[[Популярная механика]]» № 11, 2008
* [https://www.youtube.com/watch?v=wZyCky5W8Z8 Видео. Венера манит] // Телестудия Роскосмоса
* [http://www.mentallandscape.com/C_CatalogVenus.htm Снимки, сделанные советскими космическими аппаратами]{{In lang|en}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{Астатиа бзиа}}
{{DEFAULTSORT:венера}}
[[Акатегориа:Венера| ]]
[[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа илбааз аппаратқәа зҭааз]]
[[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]]
[[Акатегориа:Адгьылтә гәыԥтә планетақәа]]
atc8etzat2tyml053m06a09f7lh4yed
Адин
0
4654
176596
176536
2026-11-10T23:26:54Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
176596
wikitext
text/x-wiki
'''Адин''' ({{lang-la|religiō}} рҟынтәи — «ҭоубалеи гәрагаралеи еидҳәалоу»; «аныха», «адинхаҵара», religare— «аидҳәалара», ligare— «аидҳәалара») — [[сверхъестественное|иԥсабартәым]] џьара акы [[Вера|агәрагарала]] ишьақәгылоу агәаанагарақәа рсистема, [[Ахшыҩырҵара|аморалтә]] нормақәеи, ахымҩаԥгашьа аҷыдарақәеи, [[обряд|ақьабзқәеи]], акульттә хымҩаԥгашьеи ауаа гәыԥла [[Организация|реидкылара]] уахь иналаҵаны. ([[Христианская церковь|Ауахәама]], [[умма|аумма]], [[сангха|асангха]], [[Идейная община|адинытә еилазаара]]).<ref name="автоссылка1">Этимологический словарь Шанского Н. М.</ref><ref>{{Книга|автор=|заглавие=Новая философская энциклопедия: в 4 т.|ответственный=под ред. В. С. Степина|год=2010|часть=Религия|ссылка часть=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH01c5f2fc7c579f33e84aabc5?p.s=TextQuery|язык=ru|издание=|место=М.|издательство=Мысль|том=3|страницы=436|страниц=692|столбцы=2|isbn=978-2-244-01115-9|isbn2=978-2-244-01118-0|тираж=5000}}</ref><ref>{{Книга|автор=|заглавие=Философский энциклопедический словарь|ответственный=под ред. Л. Ф Ильичева, П. Н. Федосеева, С. М. Ковалева, В. Г. Панова|год=1983|часть=Религия|язык=ru|издание=|место=М.|издательство=Советская Энциклопедия|страницы=576|страниц=840|столбцы=2|isbn=|тираж=150000}}</ref><ref name="автоссылка1" /><ref name="Кругосвет">''Елена Казарина'' {{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/RELIGIYA.html}}</ref>
Иара убас, атермин «адин» еилкаахар ауеит абас еиԥш иҟоу аҵакқәа рыла «асубиективтә-хатәы» (адин индивидуалтә «гәрагарак», «динхаҵарак» аҳасабала) насгьы «обиективтә-зеиԥш» (адин институционалтә цәырҵрак аҳасабала — «агәрагара», «анцәа имҵахырхәара», «адинхаҵара») ҳәа.<ref>Аринин, 1998, с. 15.</ref>
Адунеи аарԥшразы адинтә система ([[мировоззрение|адунеихәаԥшышьа]]) адинтә гәрагара шьаҭас иамоуп, насгьы ауаҩы ауаҩытәыҩсатә доуҳатә дунеи иареи ирыбжьоу аизыҟазаашьақәа ирыдҳәалоуп, уи иадҳәалан ауаҩы дыррақәак имоуп, иԥсҭазаара уахь ирхоит. Агәрагара рӷәӷәахар алшоит [[Религиозный опыт|амистикатә ԥышәала]].<ref name="Кураев">{{книга
|автор = [[Кураев, Андрей Вячеславович|Кураев А. В.]], [[протодиакон]], [[кандидат философских наук|к. ф. н.]]
|заглавие = Уроки сектоведения
|ссылка = http://kuraev.ru/index.php?option=com_remository&Itemid=54&func=fileinfo&id=21
|место = СПб.
|издательство = Формика
|год = 2002
|страниц = 448
|isbn = 5-7754-0039-9
|archive-date = 2009-11-01
|archive-url = https://web.archive.org/web/20091101135443/http://kuraev.ru/index.php?option=com_remository&Itemid=54&func=fileinfo&id=21
}} «(Религиозных) целей существует две: 1) контакт с надчеловеческим духовным миром („высшими силами“); 2) преодоление смерти, понимаемое как следствие состоявшегося „контакта“»</ref><ref name="Доусон">{{книга |автор=[[Доусон, Кристофер Генри|Доусон К. Г.]] |заглавие=Религия и культура |место=СПб. |год=2000 |страницы=62}}</ref>
Адин азы ҷыдала аҵакы рымоуп [[добро и зло|абзиеи ацәгьеи]], [[нравственность|ацәаҩашәа]], аԥсҭазаара ахықәки аҵаки реиԥш иҟоу аилкаарақәа.
[[Мировая религия|Адунеи адинқәа]] реиҳарак ирыдҳәалоу адинтә гәрагарақәа ауаа ианырҵеит иԥшьоу атекстқәа рҿы, урҭ агәра зго рдунеихәаԥшра инақәыршәаны ииашаҵәҟьаны [[Бог|Анцәа]], ма анцәахәқәа ирҳәамҭан, иреиҳау адоуҳа змоу ауаа, ма арҵаҩцәа дуқәа, иԥшьоуи иԥшьоу адыррақәа змоуи ианырҵеит ҳәа иԥхьаӡоуп.
Адинхаҵаратә еилазаарақәа реиҳарак рҿы [[духовенство|адиннапхгаҩцәа]] (адинхаҵара амаҵзцҩцәа) ихадоу аҭыԥ ааныркылоит.<ref>Баёв, 2011.</ref>
Атәылақәа реиҳарак рҿы адин ихадоу аҭыԥ ааннакылоит; изызҵааз реиҳараҩык адинқәа руак иаҵанакуеит ҳәа рхы рыԥхьаӡоит.<ref>{{книга|автор=Г. Д. Левин|часть=Материализм|заглавие=Энциклопедия эпистемологии и философии науки|ответственный=Составление и общая редакция. [[Касавин, Илья Теодорович|И. Т. Касавин]]|место=М.|издательство=«Канон+» РООИ «Реабилитация»|год=2009|страницы=472—473|страниц=1248|isbn=978-5-88373-089-3|тираж=800}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman |title=Левада-Центр/Пресс-выпуски/В России 74 % православных и 7 % мусульман |access-date=2015-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121231020830/http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman |archive-date=2012-12-31 |url-status=dead }}</ref>
== Адин аилкаара ==
{{Main|Адин аилкаара}}
Адин ҳәа изышьҭоу аиҿагылара зцу, иуадаҩу зҵаароуп, убри аҟнытә аҵарауаа еиқәшаҳаҭханы акы азааира рылшом. Аӡәырҩы ахәыцҩцәа адин рхатә знеишьала иазнеиуеит. Убри аҟнытә, еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, уи 250 инареиҳаны аилкаарақәа амоуп, даҽа гәаанагарақәак рыла — 1000 рҟынӡа.<ref name="ESBE" /><ref>{{Cite web|lang=|url=https://religiousstudies.in/proekt/1000-definicij-religii-enciklopediya/|title=1000 дефиниций религии — Энциклопедия|author=|website=Академическое религиоведение {{!}} Проект|publisher=Кафедра философии и религиоведения [[ВлГУ]]|access-date=2020-07-25|archive-date=2020-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725165848/https://religiousstudies.in/proekt/1000-definicij-religii-enciklopediya/|url-status=dead}}</ref><ref>НФЭ, 2010. «Можно даже констатировать, что адекватное формально-логическое определение религии дать вообще невозможно ... Каждый крупный мыслитель (и светский, и религиозный), как правило, предлагает собственное, так или иначе отличающееся от уже имеющихся определение религии»</ref><ref name="sfn-e46944">Марченко, 2014.</ref><ref>НФЭ, 2010. «Каждый крупный мыслитель (и светский, и религиозный), как правило, предлагает собственное, так или иначе отличающееся от уже имеющихся определение религии»</ref><ref>Марченко, 2014. «Насчитывают более 250 определений религии»</ref><ref>Аринин, 2014, с. 7.</ref>
Адин еиуеиԥшым аилкаарақәа ыҟоуп, урҭ еихшазар ауеит хкыла. Адин аилкаара ашьақәыргыларазы раԥхьатәи знеишьоуп «иуниверсалтәу аҳәамҭа», «иашаҵәҟьоу [[Дефиниция|аҳәаақәҵара]]» аԥҵара аҽазышәара. Аҩбатәи ишьақәнарӷәӷәоит, еиуеиԥшым ауаажәларрақәа рҿы «динны» иԥхьаӡоу асоциалтә цәырҵрақәа, ҭҵаарадыррала иҭаҩу «аспектқәа» рыла мацара аарԥшра шалшо. Аҩ-знеишьакгьы акритика рыгым.<ref>Аринин, 2014, с. 13—14.</ref>
Адин аилкаарақәак:
* еиҳа зымчу иҟынтәи адыргақәа рыла агәрагара аарԥшра;<ref>[[Фома Аквинский]], «[[Сумма теологии]]», Том VIII. [https://azbyka.ru/otechnik/konfessii/summa-teologii-tom-8/48 Вопрос 94. Об идолопоклонстве] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190306043227/https://azbyka.ru/otechnik/konfessii/summa-teologii-tom-8/48 |date=2019-03-06 }}</ref>
* еиҳа зымчу рымҵахырхәара аиҿкаара. Адин еиҳау амчқәа ыҟоуп ҳәа агәрагара анаҩсангьы, урҭ амчрқәа рахь иҷыдоу аизыҟазаашьақәа бжьанаҵоит; убри аҟнытә, урҭ амчқәа рахь ирхоу агәазыҳәара ауп;<ref name="ESBE">[[Трубецкой, Сергей Николаевич|Трубецкой С. Н.]] Религия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона Т. 26 А. — СПб., 1899. — С. 539—544</ref>
* адоуҳатә шьақәгылашьа, адунеи ауаҩы иара ихаҭреи рахь имоу иҷыдоу азыҟазаашьа ауп, уи шьаҭас иамоуп [[Инобытие|даҽа дунеик]] еиҳа ԥыжәара аҭара, абжьааԥнытәи аҵабырг аҟазаара аасҭа;<ref>Забияко, 2008, с. 1069.</ref>
* Иҳараку, ауаҩы имч зқәымхо агәрагара шьаҭас измоу ауаҩытәыҩсатә нормақәеи адоуҳатә мазарақәеи рсистема.<ref> Харари Ю. Н. Sapiens. Краткая история человечества / Юваль Ной Харари; пер. с англ. Л.Сумм. — М,: Сидбад, 2019. — 530 с., с. 256.</ref>
== Ажәа «адин» аетимологиа ==
Ажәытәан ажәа «адин» хыҵхырҭас иамаз аганахьала еиуеиԥшым агәаанагарақәа ыҟан ({{lang-la|religio}} — «аламыс», «адинхаҵара», «анцәахаҵара» «[[Религиозный культ|акульт]] обиект»). Абасала, I ашә. ҳера ҟалаанӡазтәи еицырдыруа римтәи ацәажәаҩ, ашәҟәыҩҩы, аполитик [[Марк Туллий Цицерон|Цицерон]] агәра ганы дыҟан ажәа алатинтә ҟаҵарба «relegere» («еиҭа аизгара, даҽазнык алацәажәара, даҽазнык азхәыцра, иҷыдоу ахархәаразы ааныжьра») аҟынтәи иааит ҳәа, уи аҵакы еиҭарсны «ахаҵкы акамыршәра», ма «акы ҷыдала азҿлымҳара аҭаны, ҳаҭыр ақәҵара» ауп иаанаго. Убри аҟынтә [[Марк Туллий Цицерон|Цицерон]] адин ҵакыс иамоуп ҳәа иазиԥхьаӡон еиҳа иҳараку амчрақәеи Анцәеи ҳаҭыр рықәҵара.<ref name="Osipov" /><ref name="sfn-8591ba">Элбакян, 2001, с. 488.</ref><ref name="sfn-8591ba" /><ref name="sfn-d35849">Жуковский, Копцева, Пивоваров, 2006, с. 8.</ref><ref name="sfn-e46944" />
Еицырдыруа мраҭашәаратәи ақьырсиантә шәҟәыҩҩы, ацәажәаҩ [[Лактанций|Лактанции]] (инықәырԥшны 250-325шш.) иԥхьаӡон ажәа «адин» алатинтә ҟаҵарба «religare» (аидҳәалара, аԥахра) аҟынтә иааит ҳәа, убри аҟынтә адин ауаҩи [[Бог|Анцәеи]] реидҳәала ауп ҳәа дахәаԥшуан.<ref name="Osipov" /><ref name="sfn-8591ba" /><ref name="sfn-d35849" /><ref name="sfn-e46944" />
Аԥшьа [[Аврелий Августин|Августин]]гьы адин аҵакы убасҵәҟьа еиликаауан, аха иара игәы излаанагоз ала ажәа «адин» аҟаҵарба «reeligere» аҟынтәи иаауеит, даҽакала иуҳәозар, «аиҭеидгылара», насгьы адин ахаҭа иаанагоит аидгылара, зны ибжьаӡыз ауаҩи Анцәеи реидгылара аиҭарҿыцра.<ref name="Osipov" >{{книга|ссылка=http://www.wco.ru/biblio/books/osip14/Main.htm|заглавие=Путь разума в поисках истины|автор=[[Осипов, Алексей Ильич|Осипов А. И.]]|издательство=Издание Сретенского монастыря|место=М.|год=2002|archive-date=2011-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110906062114/http://www.wco.ru/biblio/books/osip14/Main.htm}}</ref>
Иахьатәи аҭҵааҩцәа лассы-лассы иақәшаҳаҭхоит ажәа «адин» аҟаҵарба «religare» аҟынтә иааит ҳәа иҟоу агәаанагара.<ref>{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/etymology/religion|title=Religion|author=|work=Online Etymology Dictionary|publisher=|archive-url=https://www.webcitation.org/67yHiciY4?url=http://dictionary.reference.com/etymology/religion|archive-date=2012-05-27|access-date=2011-11-24|url-status=live}}</ref><ref name="sfn-d35849" /><ref name="sfn-e46944" />
Егьырҭ акультурақәа рҿы, алатин бызшәала «religio» ҳәа изышьҭоу афеномен иақәшәо атерминқәа раԥхьатәи рҵакқәа еиԥшым. [[Асанскрит бызшәа|Санскриттәи]] абызшәала уи иақәшәо атермин — «[[Дхарма|dharma]]» («дхар» аҟынтә — «ашьақәырӷәӷәара», «адгылара», «ахьчара») — ҵакыс иамоуп арҵара, аҟазшьа бзиа, аморалтә ҟазшьа, аҭакԥхықәра, [[справедливость|аиашара]], азакәан, аҿырԥштәы, адунеихәаԥшышьа уҳәа убас иҵегьы. Еиҳараӡак ари ажәа рхы иадырхәоит жәлар рыԥсҭазаашьа иадкыланы, уи ҳәаақәызҵо аԥҟарақәа роуп зыӡбахә ҳәоу. Илыԥшааху аилазаараҿы ацәырҵрақәа рганахьала ахархәара амоуп санскриттәи «[[Мокша (философия)|moksa]]», уи иаанаго есыҽнытәи аԥсҭазаара ааныжьны, аиреи аԥсреи реибаркыра аҟынтәи ахақәиҭтәра аҽазышәара ауп.<ref name="sfn-e46944" />
Аԥсылман дин аҿы ахархәара амоуп «din», уи раԥхьаӡа амчра ҳәа аанагон — ахьыԥшызаара, аҵасқәа, анаҩс ахархәара иалагеит ҳәаа змам Аллаҳ имчра аҿаԥхьа ахырхәара аҵакы аманы, Анцәа аҽизкра, адинтә мҩақәҵарақәа рынагӡара, агәрагара аиӷьтәра. Убри аҟнытә, «din», ҵакыс иаиоуа иалагеит: «[[иман|иман]]» (агәрахаҵара, аҟаҵарба «агәра агара»), «[[ислам|Аԥсылманра]]» (Анцәа аҽизкра, ахынраалара, адинтә мҩақәҵарақәа рынагӡара), «[[ихсан|ихсан]]» (аҽазҵәылхра, ламысла, гәыкала агәрагара аиӷьтәра).<ref name="sfn-e46944" />
Европатәи акультураҿы «адин» ҳәа изышьҭоу азы [[Акитаи бызшәа|акитаи бызшәаҿы]] ажәа «chiao» рхы иадырхәоит. Аиапон бызшәала, «сиуке» — «арҵара».<ref name="sfn-e46944" />
Ажәытә [[Ажәытә славиан бызшәа|славиан]] бызшәаҿы ажәақәа «ахаҵара», «агәрахаҵара» рхы иадырхәон, аурыс бызшәаҿы ажәа «адин» XVIII ашә. алагамҭа инаркны ауп ахархәара анаиу.<ref name="sfn-e46944" />
=== Аҵакы аеволиуциа ===
{{Main|Адин аилкаара#Аҵакы аеволиуциа}}
«Адин» аилкаара аконцепциа адунеи аҿы иҟоу адинқәа реиҳарак раасҭа иҿыцуп. Ари ажәа мраҭашәаратәи адинқәа изхымԥо русшәҟәқәа рҿы ахархәара амамызт — [[Еврейская библия|Ауриа р-Библиа]]ҿы, [[Новый Завет|Ауасиаҭ Ҿыц]] аҿы, [[Коран|Аҟәырҟан]] аҿы. Алаҭын ажәа «religio» ҵакыс иамоуп «адинхаҵара», уи ахархәара аиуит алаҭын бызшәала Абиблиа раԥхьатәи аиҭагаҿы. [[Вестфальский мир|Вестфалиатәи аҭынчра]] анышьақәыргылаха ашьҭахь (1648) {{lang-la|religio}} ахархәара аиуит адинхаҵара аанарԥшырц азы, абри аҵакы аманы аурыс бызшәа иаланагалеит XVIII ашәышықәсазы.<ref>Аринин, 2014, с. 6—19.</ref><ref>Harrison, 2015, с. 7. «Before the seventeenth century, the word "religion" and its cognates were used relatively infrequently. Equivalents of the term are virtually nonexistent in the canonical documents of the Western religions — the Hebrew Bible, the New Testament, and the Qur'an»</ref><ref name="sfn-5878f0">Аринин, 2014, с. 19.</ref><ref name="sfn-b0d8ae">Harrison, 2015, с. 7—8.</ref><ref name="sfn-5878f0" /><ref name="sfn-b0d8ae" />
== Афункциақәа ==
* «Аиҿкааратә». Адин ауааи асоциалтә гәыԥқәеи рхымҩаԥгашьа еиҿнакаауеит, насгьы ауаҩы ихақәиҭразы аҳәаақәа шьақәнаргылоит.
* «Адунеихәаԥшышьатә». Адин адунеи асахьеи уа ауаҩы иааникыло аҭыԥи шьақәнаргылоит, ишьақәнарӷәӷәоит аԥыжәара змоу амазарақәа рсистема.
* «Акомпенсациатә». Адин ауаҩы ицхраауеит асоциалтәи апсихологиатәи стрессқәа риааираҿы, насгьы агәҭынчра изаанагоит.
* «Аимадаратә». Адин адинхаҵаратә еилазаареи, ма аиҿкаареи рыҩнуҵҟа агәра зго реимадара шьақәнаргылоит.
* «Аинтеграциатә». Динхаҵарала еидкыло ауаажәларра рзы адин аинтеграциеи асоциалтә ҭышәынтәалареи рзы факторны иҟалар алшоит. Даҽа ганкахьалагьы, адин ауаа реиҟәыҭхараҿы иӷәӷәоу факторны иҟалар алшоит, уи шьақәзырӷәӷәо акәны иҟоуп адинқәа ирыхҟьаны аҳәынҭқаррақәа рыбжьара аибашьреи, аграждантә еибашьрақәеи.
* «Акультуратә». Адин асоциалтә-культуратә ҭынха аиқәырхареи арҿиареи иацхраауеит, убри аамҭазы иара ахаҭа ауаатәыҩса икультура иахәҭакны иҟоуп.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://megabook.ru/article/%D0%A0%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D1%8F|title=Религия — Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия — статья|website=Энциклопедия Кирилла и Мефодия|access-date=2023-07-03|archive-date=2023-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230703091040/https://megabook.ru/article/%D0%A0%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D1%8F|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.husain-off.ru/bibl/bog11/b_33.html|title=Боголюбов Л.Н. Обществознание. 11 класс. Профильный уровень|access-date=2019-03-25|archive-date=2019-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324185631/http://www.husain-off.ru/bibl/bog11/b_33.html|url-status=live}}</ref>
== Аилазаашьа ==
Адин аилазаашьаҿы абарҭ ахәҭақәа алыркаауеит:<ref>Религиоведение, 2014.</ref>
* «адинтә хдырра», шьақәгылазар ауеит, иаабац (хаҭалатәи азнеишьа), аконцептуалтә ([[Бог|Анцәа]] изкну аҵара, аԥсҭазаашьа анормақәа, уҳәа уб. иҵ.);
* «адинтә усура», акульттәи акульт нҭыҵтәи ҳәа еиҟәшоуп;
* «адинтә зыҟазаашьақәа» (акульт, акульт нҭыҵтәи);
* «адинтә еиҿкаарақәа».
== Ахкқәа ==
[[Древнеегипетская религия|Ажәытәтәи Мысра]], [[История индуизма|Индиа]], [[Ажәытәӡатәи Еллынтәыла амифологиа|Бырзентәыла]], [[Древнеримская религия|Рим]], [[Мифология ацтеков|ацтекцәа]], [[Религия Майя|маиаа]], [[Германо-скандинавская мифология|ажәытәтәи агерманцәа]], [[Славянская религия|ажәытәтәи Урыстәыла]] рдинқәа рҿы анцәахәқәа рацәаны иҟан. ([[политеизм|политеизм]]).
[[Монотеизм|Амонотеизм]] — [[зороастризм|зороастризм]], [[иудаизм|аиудеизм]], [[Ақьырсианра|ақьырсианра]], [[ислам|аԥсылманра]], [[сикхизм|асикхизм]] уҳәа егьырҭ адинқәа рзы иҷыдоу ҟазшьоуп. Хыхь зыӡбахә ҳәаз адинқәа рхаҵаҩцәа ргәаанагарала, урҭ рцәырҵра Анцәа аԥааимбарцәа рахь иҟаиҵаз анырра иалҵшәоуп.<ref>{{книга|заглавие=Маски авторитарности: очерки о гуру. Монотеизм: универсальная абстракция|автор=Крамер Д., Олстед Д.|издательство=«[[Прогресс-Традиция]]»|место=М.|год=2002|страниц=408|isbn=5-89826-031-5}}{{Cite web |url=http://polbu.ru/kramer_authoritarian/ch60_all.html |title=Архивированная копия |access-date=2009-01-21 |archive-date=2013-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131115091821/http://polbu.ru/kramer_authoritarian/ch60_all.html |url-status=unfit }}</ref>
[[Пантеизм|Апантеизм]] — инақәыршәаны Адунеи (аԥсабара) Анцәеи еиԥшуп ҳәа иазнеиуеит. Апантеизм еиуеиԥшым ажәытәтәи адинтәи афилософиатәи школқәа ([[стоики|Астоикцәа]], уҳәа уб. иҵ.) рҿи абжьаратәи аамҭақәа рҵарақәа (шәахә. [[Спиноза|Аспиноза]], уҳәа уб. иҵ.) рҿи аларҵәара рыман. Апантеизм аелементқәа рацәаны иаҳԥылоит амырҭаҭратәи имырҭаҭратәыми ахаҵарақәа рҿы, иара убасгьы иахьатәи [[Религиозный синкретизм|асинкретизмтәи]] оккультизмтәи ҵарақәа рҿы: [[теософия|атеософиа]], [[Агни-йога|Агни-иога]], уҳәа уб. иҵ.
Иҟоуп иара убас «Анцәа дызмам адинқәа» (Мраҭашәаратәи адинҭҵааратә школқәа жәпакы рҿы ари ахшыҩҵак иарҭо аҵакы ала) — абстракттә [[идеал|идеал]] агәра агара: [[конфуцианство|аконфуцианизм]], [[даосизм|адаоизм]], [[буддизм|абуддизм]], [[джайнизм|аджаинизм]]. Ас еиԥш иҟоу адинқәа адин ахкқәа аетикатә динқәа ҳәа ирышьҭоуп.<ref>{{cite web |url=http://www.humanities.edu.ru/db/msg/46684 |title=Религия как связь с Богом |author=[[Пивоваров, Даниил Валентинович|Пивоваров Д. В.]] |work=Философия религии. Курс лекций. Часть первая. Лекция 3 |access-date=2009-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429224936/http://www.humanities.edu.ru/db/msg/46684 |archive-date=2009-04-29 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Книга|автор=Энтони Гидденс|заглавие=Социология|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5354010934|ответственный=под ред. В. Д. Мазо; пер. с англ. А. В. Беркова, В. П. Мурата, И. В. Ольшевского, И. Д. Ульяновой, А. Д. Хлопина|год=2005|язык=ru|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Едиториал УРСС|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5354010934/page/n465 466], 622|страниц=632|isbn=5-354-01093-4 (рус.)|isbn2=0-7456-2311-5 (англ.)}}</ref>
=== Аклассификациа ===
{{Main|Адинхаҵаратә еиҿкаарақәа рсоциологиатә классификациақәа}}
Иҟоуп хәнызқь инареиҳаны адинқәа. Адинҭҵааҩы [[Васильева, Елена Николаевна (религиовед)|Е.Н.Васильева]] иазгәалҭоит, адинқәа иҭбаау рыклассификациа аԥҵараҿы проблема хадас иҟоуп урҭ реиуеиԥшымра, ҷыдала, ҳара иаҳдыруа адинқәа убриаҟара еиԥшым, ихаз-хазуп, урҭ рзы шьаҭак аԥшаара залшом, даҽакала иуҳәозар, зегьы еицырзеиԥшу аҷыдарақәа рыԥшааруа уадаҩуп; Уи адагьы, адинқәа динамикала иҿио обектқәоуп, убри аҟынтә адинқәа рыклассификациаҿы, урҭ ҿиацыԥхьаӡа, хымԥада аԥсахрақәа алагалахоит; насгьы, зегьы раасҭа ихадоу, адин аилкаара — [[Религиоведение|адинҭҵаараҿы]] зегь реиҳа иуадаҩу усуп, уи азы аҵарауаа рыбжьара уажәгьы иаку гәаанагарак ыҟам.<ref name="Васильева" /><ref name="Кругосвет - Классификация религий">{{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/RELIGIYA.html|заглавие=Религия}} ''«В наше время существует более пяти тысяч религий. Для систематизации этого многообразия обычно выделяют типы религий по некоторым общим признакам. Бытуют различные типологические схемы»''.</ref><ref name="Васильева">{{Статья|автор=[[Васильева, Елена Николаевна (религиовед)|Васильева Е. Н.]]|заглавие=Проблемы классифицирования религий по конфессиональным различиям|ссылка=https://www.researchgate.net/publication/282075930_Problemy_klassificirovania_religij_po_konfessionalnym_razliciam|издание=European Journal of of Science and Theology|год=2014-01-01|том=10|страницы=38—43|archive-date=2018-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180812021640/https://www.researchgate.net/publication/282075930_Problemy_klassificirovania_religij_po_konfessionalnym_razliciam}}</ref><ref>Религиоведение, 2014, с. 220. «В прошлом существовало и поныне существует множество религий (как отмечалось ранее, их насчитывают около пяти тысяч и даже больше)»</ref>
Адинқәа реихшараан еиуеиԥшым азнеишьақәа ыҟоуп, урҭ рҟынтәи зегьы еицеиԥшны ирыдыркылаз ыҟам:<ref name="Кругосвет - Классификация религий" /><ref name="sfn-b77c00">Религии народов мира, 2013.</ref><ref>Религиоведение, 2014, с. 220. «Предложены разные типологические схемы и соответственно различают религии «языческие и откровенные», «естественные и богооткровенные», «натуралистические и супранатуралистические», «естественные и этические», «зависимости и свободы», «политеистические, генотеистические и монотеистические» и т. д.»</ref><ref>Аванесов, Проблема типологии религий. «В настоящее время в религиоведении всё ещё не существует общепринятой типологии (классификации) религий. Предлагаются многочисленный варианты систематизации религиозных форм; каждый из таких вариантов опирается на тот или иной критерий, представленный как наиболее предпочтительный и продуктивный. … Итак, существующие варианты типологии религий страдают серьёзными недостатками и зачастую не отражают реального положения дел в области религиозной жизни»</ref>
* «Анормативтә знеишьа» ааԥшуеит адинқәа «аҵабырги», «амци» ҳәа реихшараан. Ари зегь реиҳа ижәытәӡоу классификациоуп, аха аобективра аныԥшуа иҟам.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аеволиуциатә знеишьа» адинқәа рыҿиаратә етапқәа рыла еиҟәнашоит, ауаҩы изҳара иаҿырԥшзар ауеит. Абасала, [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Г. Гегель]] адинқәа еихшоит Адоуҳа ашьақәгылраҿы инарыгӡоз ароль ала:
** «Аԥсабаратә динқәа» (илаҟәу аҿиаратә ҩаӡараҿы иҟоуп): аџьнышра, Китаи, Индиа рдинқәа (абуддизмгьы уахь иналаҵаны), Мысра, Персиа, Сириа ажәытәтәи рдинқәа.
** «Адоуҳа-хаҭалатәи адинқәа» (ибжьаратәу аҩаӡараҿы иҟоуп): Аиудаизм, ажәытә бырзентәи, ажәытә римтәи рдинқәа.
** «Абсолиут- хаҭалатәи адин» (иреиҳау аҩаӡараҿы иҟоуп): ақьырсианра.<ref name="sfn-b77c00" /><ref>Аванесов, Проблема типологии религий.</ref>
Абри еиԥш иҟоу аклассификациа ҳадигалоит аиашадинхаҵаратә динҭҵааҩы [[А. Мень|А. Мен]], уи дазааиуеит абас еиԥш иҟоу алкаа, адинқәа зегьы ақьырсиан ԥхьатәи аҭоурых ауп, уи аҽазыҟаҵара ауп.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Агеографиатә знеишьа» адинқәа рыбжьара иҟоу аҭоурыхтәи агенетикатәи еимадарақәа хшыҩзышьҭра рнаҭоит. Ахәҭакахьала иалыркаауеит, «мраҭашәаратәи» ([[Ақьырсианра|ақьырсианра]], аԥсылманра, [[иудаизм|аиудаизм]]) насгьы «мрагыларатәи» ([[буддизм|абуддизм]], [[джайнизм|аџьаинизм]], [[сикхизм|асикхизм]], [[даосизм|атаоизм]], [[конфуцианство|аконфуцианизм]], [[синтоизм|асинтоизм]]). Иара убасгьы иалукаар ҟалоит Африкеи, Америкеи, Океаниеи, егьырҭ арегионқәеи рдинқәа.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аморфологиатә знеишьа», уи аҩнуҵҟа адинқәа еихшоуп аҵаки, аформеи, акульт аҟазшьеи, [[Нравственность|амораль]] ахь ирымоу азнеишьеи, уҳәа убас рыла. Изымҵаныҳәо аобиект инақәыршәаны адин шоит «амонотеизм» (анцәазаҵәра), «политеизм» (анцәарацәара) «генотеизм» (анцәақәа р[[иерархия|иерархиа]], иреиҳаӡоу Анцәа) «атеисттә динқәа» (иаҳҳәап, заатәи абуддизм, [[саентология|асиентологиа]]), «супратеизм» ([[Шанкара|Шанкара]] [[Монизм|амонисттә]] индуизм, еллинисттә [[космизм|космизм]]). Ари азнеишьа ашьаҭаркҩы [[Тайлор, Эдуард Бернетт|Е. Таилор]] иоуп.<ref name="Кругосвет" /><ref name="sfn-b77c00" />
* «Агенетикатә знеишьа» адинқәа рхылҵшьҭра хшыҩзышьҭра азнауеит, урҭ еиҩшоит «иԥсабаратәу (ажәлартә)», «иаарту адинқәа (ахатәы динқәа)» ҳәа. Актәиқәа аԥааимбарцәа ирыбзоураны акәымкәа, ауаажәларраҿы ицәырҵуеит, урҭ рахь иаҵанакуеит аҭоурыхԥхьатәи ахылҵшьҭратәи динқәа, еиуеиԥшым амилаҭтә динқәа, [[синтоизм|асинтоизм]], ма [[индуизм|аиндуизм]] реиԥш иҟоу. «Иаату адинқәа» ашьаҭаркҩы ихаҭара иадҳәалоуп, насгьы иԥсабаратәым аатра ма ахаҿы ааира афакт иазкуп; урҭ рахь иаҵанакуеит [[зороастризм|азороастризм]], абуддизм, ақьырсианра, аԥсылманра.<ref name="Кругосвет" /><ref name="sfn-b77c00" />
* «Аҭоурыхтә знеишьа» адин ауаажәларреи аетникеи рыҿиара аҩаӡара иаднаҳәалоит. Иҟоуп «ахылҵшьҭратә» динқәа (заатәиқәа, урҭ рахь иаҵанакуеит [[анимизм|анимизм]], [[тотемизм|атотемизм]], [[Религиозный фетишизм|афетишизм]], [[магия|анашана]]), «амилаҭтә» ([[индуизм|аиндуизм]], [[иудаизм|аиудаизм]], [[синтоизм|асинтоизм]], [[конфуцианство|аконфуцианизм]], уҳәа уб. иҵ.), «адунеитә» (амилаҭԥхьатәи, ақьырсианреи аԥсынманреи уҳәа уахь иналаҵаны). Хазы акатегориахь иаҵанакуеит «[[Синкретизм религиозный|асинкретисттә]]» динқәа, урҭ еиуеиԥшым акультурақәа ирыҵанакуа еиуеиԥшым адинтә елементқәа реилалара иабзоураны ишьақәгылеит (иаҳҳәап, афро-қьырсиантә уахәамақәа). Иазгәаҭатәуп еиуеиԥшым аамҭақәа рзы динк аҵанакуазар шауа амилаҭтә, адунеитәи, мамзаргьы ахылҵшьҭратә.<ref name="Кругосвет" /><ref name="sfn-b77c00" /><ref>Религиоведение, 2014, с. 220. «С учётом историко-стадиальных этапов развития этносов выделяют родоплеменные и народностно-национальные религии. От этих типов отличают мировые религии»</ref><ref>Аванесов, Проблема типологии религий. «Представляясь наиболее простой, очевидной и удобной, данная классификация страдает существенными недостатками. «Количественная» (внешняя, поверхностная) мерка не может ничего сообщить о «качестве» религии, о её сущности и главных принципах. В этом случае оказываются принадлежащими к одному классу такие принципиально различающиеся по содержанию религии, как христианство и буддизм; с другой стороны, такие однотипные религии, как иудаизм и ислам, оказываются помещёнными в разные группы. Кроме того, существуют такие религии, которые не могут быть названы ни национальными, ни мировыми в точном смысле слова (например, конфуцианство, сложившееся как национальная религия Китая, но затем получившее распространение также в Японии и Корее)»</ref>
* «Аишьҭагылашьатә знеишьа» — «иԥсхьоу адинқәа» (ажәытәан иҟаз) «зыԥсы ҭоу адинқәа» (уажәы иҟоу) ҳәа аихшарала ишьақәгылоуп. Иахьатәи адинқәа рҟны, хазы категорианы иалыркаауеит «[[новые религиозные движения|иҿыцу адинтә еиҿкаарақәа]]».<ref name="Кругосвет о живой религии">{{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/RELIGIYA.html|заглавие=Религия}} ''«Религии подразделяются на „мёртвые“ и „живые“ (современные). К первым относятся исчезнувшие религии, например, верования древних индейцев, египтян, которые оставили после себя множество легенд, мифов и памятников древней культуры»''.</ref><ref name="sfn-b77c00" />
* «Асоциалтә знеишьа» — адин адунеии ауаҩи рахь иамоу азнеишьа аанарԥшуеит. Иалыркаауеит «адунеи здызкыло» «адунеи мап ацәызкуа», «адунеи шьақәзырӷәӷәо». Иҟоуп иара убас «аиқәырхаратә динқәа», уаҟа ӷәӷәала иҿианы иҟоуп [[Сотериология|аиқәырхаратәи ахҿыхратәи знеишьақәа]], уи инақәыршәаны ауаҩы данԥслак ашьҭахь иеиқәырхара алыршахоит, аха уи ҭагылазаашьақәак ирхьыԥшуп. Насгьы, [[спасение|аиқәырхара]]тә динқәа, аиқәырхаратә лҵшәа аҟазшьеи ахырхарҭеи шьаҭас иҟаҵаны, х-гәыԥкны еихшоуп:<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[Аскеза|Аскетизм]] адинқәа» аиқәырхара егьи адунеи аҿы (анырцә)ирбоит, урҭ ргәаанагарала, ауаҩы адгьыл аҿы имам, иоур злымшо ахьиоуа ҭыԥуп. Аскетизм мҩа, даҽакала иуҳәозар, адунеитә мазарақәеи агәахәарақәеи мап рыцәкра, адгьылтә ԥсҭазаараҿы амчреи азакәанқәеи риааира роуп. Ари акатегориахьы иаҵанакуеит ақьырсианра.<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[эскапизм|Аескапизм]] адинқәа» (анг. быз. аҟынтә. «escape» — абналара, ахеиқәырхара, ахақәиҭхара) ахеиқәырхара алыршахоит ахақәиҭра аҭагылазаашьаҿы ҳәа иазнеиуеит, аматериалтә дунеи бзиарак аанагар алшом ҳәа агәра ганы, убри аҟнытә ари адунеи аҿы ахақәиҭра ада узышьҭалаша акагьы ыҟам (ари аҭагылазаашьа лассы-лассы иашьҭоуп [[Нирвана|агәыраҳаҭра]], зегь азеиԥшзаара, [[Атараксия|атараксиа]] ҳәа). Ари акатегориахь иаҵанакуеит абуддизм.<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[Гетерономия (философия)|Агетерономиа]] адинқәа» (ажәытә бырзен бызшәа аҟынтә ἕτερος — «егьырҭ», νόμος — «азакәан») ишьақәдырӷәӷәоит Анцәа адунеи аҿы иҟоу амч зегьы имоуп ҳәа, убри аҟнытә, ахеиқәырхаразы, ауаҩы Анцәа ишьақәиргылаз азакәанқәеи аԥҟарақәеи дрықәныҟәар ихәҭоуп. Арҭ адинқәа рахь иаҵанакуеит аиудизм, насгьы аԥсылманра.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Афеноменологиатә знеишьа» адинқәа ауаҩы иԥсҭазаараҿы иузеиҟәымҭхо феноменны иԥхьаӡоуп. Еиҳа еицырдыруа ҳәа иԥхьаӡоуп Голландиатәи аҵарауаҩ [[Ван дер Леув, Герард|Г. Ван дер Леу]] иҟаиҵаз афеноменологиатә классификациа, уи анаҩстәи адинқәа рыхкқәа аликааит: «азаҵәреи доуҳала аизҳареи» рдинқәа (Ажәытәтәи Китаи XVIII ашә. иҟаз адеизми), «ақәԥара» адинқәа (зороастризм), «аҭынчра» адинқәа (иарбан динзаалакгьы рҿы иахԥылоит амистицизм аформа аманы) «агәҭынчымзаара», мамзаргьы «атеизм» (уигьы иҷыдоу формақәа амоуп, аха адинқәа зегьы рҿы иаҳԥылоит), «амчреи аформеи» рдин (Ажәытәтәи Бырзентәыла); «ҵыхәаԥҵәара змами аскетизми» рдинқәа (Индиа адинқәа); «[[Шуньята|аҭацәреи]] арыцҳашьареи» рдин (абуддизм); «агәазыҳәареи азыӡырҩреи» рдин (аиудаизм); «аҳаракыреи аԥхашьареи» рдин (аԥсылманра); «абзиабара» адин (ақьырсианра).<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аетнолингвистикатә знеишьа» еиқәиршәеит [[Религиоведение|адиныҭҵаара]]ҿы [[Сравнительный метод|аиҿырԥшратә метод]] ашьаҭаркҩы [[Мюллер, Фридрих Макс|Макс Миуллер]] уи агәра ганы дыҟан «абызшәеи, адинхаҵареи, амилаҭи» рыбжьара аимадара ыҟоуп ҳәа, уахь иԥхьаӡон «аритә (индоевропатәи) адинқәа» аславианцәа, анемеццәа, акельтцәа, аџьамцәа, абырзенцәа, аримлианцәа рдинқәа Индиаа рдинқәа нарылаҵаны, Абиблиа амчра шьаҭас измоу Мрагылара Ааигәа адинқәа (аиудаизм, ақьырсианра, аԥсылманра) «семиттәи ([[Авраамические религии|абраамтәи]]) адинқәа» ҳәа ирышьҭоуп.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Астатистикатә знеишьа» шьаҭас иамоуп [[Эмпирические данные|аемпирикатә дыррақәа]], иаҳҳәап: ахаҵаҩцәа рхыԥхьаӡара, урҭ ауааԥсыра зегьы рҟынтәи заҟа процент ыҟоу, рықәреи ахаҵатә аԥҳәыстә еилазаареи, ргеографиатә еихшара. Уи еиҳарак рхы иадырхәоит, адинқәа рышьҭанеицәа рхыԥхьаӡарала реихшараан. Ари азнеишьа уадаҩраны иамоуп адинхаҵаратә критериа ахьаԥҵатәу.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аҳәынҭқарратә-закәантә знеишьа» иалнакаауеит аҳәынҭқарра «зыдгыло», аҳәынҭқарра «зыдгылам» , иара убасгьы аҳәынҭқарра «неитралла» изызнеиуа адинқәа. Иҟоуп [[государственная религия|аҳәынҭқарратә статус змоу адинқәа]], насгьы аҳәынҭқарратә документқәа рыла зыстатус шьақәырӷәӷәам адинқәа.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аиҿкааратә знеишьа» шьаҭас иамоуп аиҿкааратә ҩаӡара инақәыршәаны адинқәа реихшара «ӷәӷәала ацентрализациа зызу», «иԥсыҽны ацентрализациа зызу», «адецентрализациа зызу» ҳәа. Адинтә еиҿкаарақәа рыҩаӡара инақәыршәаны еихшоуп «ауахәамақәа», «асектақәа», «акультқәа» ҳәа. Иҟоуп адинтә еиҿкаарақәа рышьақәгылара апроцесс аан ах-етапк ирхысыз: «ахаризматикатә культ» инаркны «асекта» ахь, анаҩс «ауахәама» ахь. {{Main|Адинхаҵаратә еиҿкаарақәа рсоциологиатә классификациақәа}}
** «[[Церковь (институт)|Ауахәама]]» зегь реиҳа ихаҭәаахьоу динтә еиҿкаара хкыуп, социалтә институтуп, авторитартә аиерархиатә напхгара амоуп, занааҭла иазыҟазҵо адиннапхгаҩцәа ыҟоуп, адинытә мораль анормақәа рсистема еилыкка ишьақәгылоуп, иамоуп узхымԥо аԥҟарақәа, амазарақәа, асанкциақәа. Иалкаау динтә ҭагылазаашьак аҿы ииз ауахәама даднаҳәалоит. Лассы-лассы ауахәама аҳәынҭқарратә мчра иадҳәалоуп ([[государственная религия|аҳәынҭқарратә уахәама]]).<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[Секта|Асекта]]» ҳәа изышьҭоу ауахәама иацәхьаҵыз динтә еиҿкаароуп. Уи ианыԥшуеит ахатәы динхаҵара, адунеи егьырҭ адинқәеи рҟәыҭхара, насгьы урҭ ргәрагара ада ииашоу акы ыҟам ҳәа азнеира. Асекта ахь аҵанакра адинхаҵара аиҭакра иалҵшәоуп.<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[Харизматический культ|Акульт (ахаризматикатә культ)]]» — ахаризматә ҟазшьа змоу ауаҩы икәша аҽеидкылара абзоурала ицәырҵыз динтә еиҿкаароуп. Акульт иамаӡам иҿиахьоу адинтә доктрина, уи шьаҭас иамоуп акульт анапхгаҩы анцәа иҟазшьа имоуп ҳәа агәрагара, насгьы иалкаау алахәылацәа рыҟазаара.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аирархиатә знеишьа» Урыстәылатәи адинҭҵааҩы [[Пучков, Павел Иванович|П.И.Пучков]] адинқәа реихшараан ихы иаирхәеит. Аиерархиа аҩадатәи аҩаӡараҿы иҟоуп П. И. Пучков «адинқәа (ажәа аҵакы ҭшәала)» мамзаргьы «адин ҷыдақәа» ҳәа зыхьӡиҵо ауаажәларрақәа (иаҳҳәап, ақьырсианра, аԥсылманра, аиндуизм, уҳәа убас иҵегьы). Аҩбатәи аҩаӡараҿы иҟоуп «ахырхарҭақәа» — , акыр шықәса раахыс ишьақәгылахьоу, еиуеиԥшым адинқәа рыҟәша дуқәа (иаҳҳәап, [[протестантизм|апротестантизм]], [[православие|аиашадинхаҵара]], [[католицизм|акатолицизм]], [[шиизм|ашиизм]]). Ахԥатәи аҩаӡара «амҩасра», урҭ егьырҭ аиҿкаарақәа раасҭа еиҳа аҩныҵҟала еизааигәоуп (иаҳҳәап, [[баптизм|абаптизм]], [[алавизм|алавизм]]). Аҵыхәтәантәи, аԥшьбатәи аҩаӡара «[[Деноминация (религия)|аденоминациа]]» еиднакылоит адогмақәеи акультқәеи рыла иузеиҩымдыраауа, лассы-лассы еицырзеиԥшу анапхгара змоу адинтә еилазаарақәа (иаҳҳәап, [[Южная баптистская конвенция|Аахыҵтәи абаптисттә конвенциа]], [[Католическая церковь|Римтәи-акатоликтә уахәама]], [[Русская православная церковь|Урыстәылатәи аиашахаҵаратә уахәама]]).<ref name="sfn-b77c00" />
* «Адогматикатә (адинҵаратә) знеишьа» адинқәа еицырзеиԥшу адинҵаратә принципқәа рыла еихшоуп. Ас еиԥш аклассификациа ахкқәа рацәоуп:
** Иреиҳау Аԥсы (Анцәа) ауаҩы дшизыҟоу. Иаҳҳәап, [[буддизм|абуддизм]] аҿы Анцәа дыҟоуп, аха ауаҩы дизааигәахом, дахьирхәӡом, мамзаргьы аџьшьара ииҭом. Ақьырсианраҿы Анцәа дыҟоуп, ауаҩы диацәажәар илшоит, насгьы илшоит дахьирхәлар, ма аџьшьара ииҭалар. [[баптизм|Абаптизм]] аҿы Анцәеи ауаҩы рыԥсы акы ауп. [[ислам|Аԥсылманра]]ҿы Анцәа еснагь ауаҩы изааигәара дыҟоуп, еснагь напхгара изиуеит, есминуҭ ихымҩаԥгашьа ахәшьара аиҭоит.<ref name="sfn-b77c00" />
** Адинҵараҿы идинтәыми адоуҳатәии ҳәа аиҟәыҭхара алышара. [[Хантингтон, Сэмюэл Филлипс|Семиуел Хантингтон]] ашәҟәы «[[Столкновение цивилизаций|Ацивилизациақәа реиҿагылара]]» аҟны ишазгәеиҭаз ала, акатолицизми апротестантизми рҿы Анцәеи акесари, ауахәаматәи иуахәаматәыми, адоуҳатәи аматериалтәи еиҟәыҭхоуп; аиндуизм аҿгьы идинтәыми адоуҳатәи амчрақәа еиҟәыҭхоуп, аха идинтәым амч акомпетенциа ԥкуп адин ахьчарала. Аԥсылманра, аламаизм, аконфуцианизм, асинтоизм рҿы адоуҳатәи идинтәыми амчқәа еиҟәыҭхаӡом. Семиуел Хантингтон ишиҳәаз ала, «аԥсылманраҿы Анцәа акесар иоуп, Китаи Иапониеи — акесар д-Нцәоуп».<ref name="sfn-b77c00" />
** Ҳазшаз Анцәа дыҟоуп, ма дыҟаӡам ҳәа агәаанагара ала. «Аметафизикатә динқәа» рҿы (урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[Ақьырсианра|ақьырсианра]], [[иудаизм|аиудаизм]], [[ислам|аԥсылманра]], [[сикхизм|асикхизм]], уҳәа убас иҵ.) ирҳәоит Ҳазшаз-Анцәа ҳдунеи шишаз, ауаҩгьы уахь дналаҵаны. «Аемпирикатә динқәа» рҿы ([[буддизм|абуддизм]], [[даосизм|адаоизм]], [[джайнизм|аџьаинизм]], [[синтоизм|асинтоизм]], [[конфуцианство|аконфуцианизм]], уҳәа убас иҵ.) Ҳазшаз-Анцәа иҟазаара мап ацәыркуеит, мамзаргьы уи ихадоу ароль наигӡом ҳәа иахәаԥшуеит.<ref name="sfn-b77c00" />
** Ауаҩытәыҩса иԥсҭазаара аҵаки ахықәкиқәеи реилыркаарала, адунеии ауаҩи напхгара рызҭо амчқәа инарықәыршәаны адинхаҵарақәа традициала еиҩыршоит «амырҭаҭратә», «атеисттә» ҳәа.
*** «[[Теизм|Атеисттә]]» (абырзен быз. аҟынтә Θεός — «[[Бог|Анцәа]]») адинқәа «агәаартратә динқәа» ҳәа ицәырҵит, урҭ шьаҭас ирымоуп ԥсы зхоу акы — Анцәа адунеи аҿы амчра зегьы ахьимоу.<ref name="sfn-b77c00" />
*** «[[Язычество|Амырҭаҭратә]]» динхаҵарақәа цәырҵит шәышықәсалатәи ауаатәыҩса рҭоурых («иԥсабаратәу адинхаҵарақәа») апроцесс аан, адунеи аҿы иреиҳаӡоу принципны ирыԥхьаӡоит адунеитә иашара апринцип, уи инақәыршәаны ауаҩы иоуа аџьшьарақәеи дзықәшәо ахьырхәрақәеи анс акә, арс акә иқәнаганы дақәшәоит. Ари аҩыза аиашара анагӡара алыршахоит, акы, аиашара адунеизегьтәи азакәан иабзоураны. Иҩбахазгьы, иерархиала, ма еилататаны ишьақәгылоу Анцәақәа ргәазыҳәарала, иреиҳаӡоу Анцәа далархәны, ма иара ида, «[[Дуализм (религия)|дуалистикала]]» (анцәа бзиақәеи анцәа цәгьақәеи), «[[Монизм|амонистикала]]» (нцәахаҵаратә лагамҭак ала), мамзаргьы «[[Плюрализм (философия)|аплиуралистла]]» (аус еицызуа афакторқәа жәпакы). Амырҭаҭраҿы еиҳарак иаҳәоит анцәақәа рацәаҩны рымчра («[[политеизм|аполитеизм]]») атәы, аха дазхарҵар алшоит нцәа заҵәыкгьы («[[монотеизм|амонотеизм]]»), аҵыхәтәантәи аан амчра зегьы иара имам, егьырҭ адунеитә мчқәа рыла иԥкуп.<ref name="sfn-b77c00" />
== Ацәырҵра ==
{{Main|Акогнитивтә динҭҵаарақәа}}
[[Файл:The Evolution of Religion.jpg|thumb|700 px|Адинхаҵара аеволиуциа]]
Ирацәоуп
адинқәа рыцәырҵра иазку атеориақәа, уахь иаҵанакуеит:<ref>[http://www.nntu.nnov.ru/RUS/fakyl/VECH/metod/hist_relig/chapter01.htm Возникновение религии. Древнейшие формы религиозных верований] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20131006124816/http://www.nntu.nnov.ru/RUS/fakyl/VECH/metod/hist_relig/chapter01.htm |date=2013-10-06 }} // ''Чайковский А. Е., Капочкина Н. А., Кудрявцев М. С.'' История религий. Учебное пособие. — Нижний Новгород: [[Нижегородский государственный технический университет]], ''2001''.</ref><ref>[https://books.google.com.ua/books?hl=ru&lr=&id=Tk_aXfs3NM8C&oi=fnd&pg=PA5&dq=происхождение+религии&ots=ydejjSmOII&sig=xCbySS-Oqj_-AGe_7VSN2LqdeVk&redir_esc=y#v=onepage&q=концепции%20о%20происхождении%20религии&f=false История религий] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220316042255/https://books.google.com.ua/books?hl=ru&lr=&id=Tk_aXfs3NM8C&oi=fnd&pg=PA5&dq=%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%B8&ots=ydejjSmOII&sig=xCbySS-Oqj_-AGe_7VSN2LqdeVk&redir_esc=y#v=onepage&q=концепции%20о%20происхождении%20религии&f=false |date=2022-03-16 }}, [[Крывелёв, Иосиф Аронович]]</ref><ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskoe-izuchenie-religii-v-duhovno-akademicheskoy-traditsii-v-dorevolyutsionnoy-rossii/viewer Историческое изучение религии в духовно-академической традиции в дореволюционной России] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20191229105336/https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskoe-izuchenie-religii-v-duhovno-akademicheskoy-traditsii-v-dorevolyutsionnoy-rossii/viewer |date=2019-12-29 }}, [[Антонов, Константин Михайлович (философ)|Антонов, Константин Михайлович]]</ref>
* «Адинхаҵаратә ([[Ақьырсианра|ақьырсиантә]])»: ауаҩы Анцәа дишеит, [[грехопадение|агәнаҳа]] ҟаиҵаанӡа дышиашоу диацәажәон. Агәнаҳа ашьҭахь, [[Бог в христианстве|Анцәеи]] ауаҩи реимадара ԥҵәан, аха Анцәа ихы ааирԥшуан [[Откровение|агәаартрақәа]] рҿы, амаалықьцәеи, [[пророк|аԥааимбарцәеи]], Ацәа ицәырҵреи рыла. Ауаҩы, иара убас, имоуп алшара иимбо Анцәа изхьаԥшра ([[молитва|аматнеирақәа]] рҿы) ма, абжьаҟазацәа рыла дышиашоу ихы имадара. [[Политеизм|Аполитеизм]] раԥхьатәи [[монотеизм|амонотеизм]] маҷ-маҷ ацәхьаҵра иалҵшәоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.
* «Абжьаратә», гагкахьала, ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырратә дыррақәеи ауаажәларратә цәаныррақәеи ҵаргәас ирымоуп, даҽа ганкахьалагьы, адунеии ауаҩи Анцәа ишишаз иазку [[авраамические религии|авраамтәи адинқәа]] рпостулат хада иаҵанакуа, уи ашьҭахь (еиҳарак агәнаҳа аныҟала иахҟьаны) ауаҩы зынӡа ихашҭит иара иацәажәара, уимоу иара дшыҟоугьы. Уи ҿыц Анцәа иахь амҩа иԥшаар акәхеит, убри аҟынтә динс иҟоу зегьы Анцәа иахь узырхынҳәра амҩа аԥшаара ауп. Ари ахәаԥшышьа [[прамонотеизм|апрамонотеизм]] аконцепциа иақәшәон, уи инақәыршәаны адин ауаатәыҩсатә еилазаараҿы еснагь иҟан, уи адагьы, раԥхьаӡа амонотеизм аформа аман, анаҩс ажәларқәа жәпакы рҿы уи ыӡит, атотемизми, амырҭаҭра, егьырҭ имонотеизмтәым адинқәа рахь ииасит. Апрамонотеизм аконцепциа шьақәиргылеит Шотландиатәи аҵарауаҩ, ашәҟәыҩҩы Е. Ланг, анаҩс уи 12-томк рыла ишьақәгылоу акатоликатә ԥшьаҩы, антрополог, алингвист [[Шмидт, Вильгельм (этнограф)|У. Шмидт]] иҩымҭа «Анцәа изку аидеиа ахыҵхырҭа» аҿы иацҵан. Аха ԥыҭрак ашьҭахь акритика азун. [[Крывелёв, Иосиф Аронович|И. А. Крывелев]] излеиҳәо ала, Вильгельм Шмидт иусумҭаҿы агхақәа ыҟоуп. Шмидт данԥсы ашьҭахь, иҵаҩцәа, [[Журнал Антропос|ажурнал «Anthropos»]] акәша рҽеидыркылоит, иусумҭа аревизиа азура рҽазыршәеит, аха мап ацәыркит , апрамонотеизм акәымкәа, [[пратеизм|апратеизм]] динхаҵара хадас иҟоу ҳәа иԥхьаӡаны.<ref>''[[Шмидт, Вильгельм (этнограф)|W. Schmidt.]]'' Der Ursprung der Gottesidee. V.1-12. 1912—1955</ref><ref>Jensen, Adolf E., ''Myth and Cult among Primitive Peoples''.</ref><ref>''[[Элиаде, Мирча|Eliade Mircea]]'', «The Quest for the 'Origins' of Religion». — P. 162; ''[[Элиаде, Мирча|Eliade Mircea]]'', Patterns in Comparative Religion. — P. 54—58</ref><ref>Jacques Waardenburg, ''Reflections on the Study of Religion'' [https://books.google.ru/books?id=51BCQyxdclMC&lpg=PA221&ots=LTGsfqp42D&dq=urmonotheismus%20rejected&hl=ru&pg=PA221#v=onepage&q=urmonotheismus&f=false p. 221] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20171005051038/https://books.google.ru/books?id=51BCQyxdclMC&lpg=PA221&ots=LTGsfqp42D&dq=urmonotheismus%20rejected&hl=ru&pg=PA221#v=onepage&q=urmonotheismus&f=false |date=2017-10-05 }}.</ref><ref>''[[Крывелёв, Иосиф Аронович|Крывелёв И. А.]]'' Прамонотеизм // [[Большая советская энциклопедия]].</ref>
* «[[Эволюция|Аеволиуциатә]]»: иԥсабаратәым џьара акы агәрагара цәырҵуеит ахшыҩ аҿиара иҷыдоу аҩаӡараҿы, иаҳбо аԥсабаратә феноменқәа рационалла ахҳәаа аҟаҵара ахьалымшо азы. Аҭоурыхԥхьатәи ауаҩы ацәырҵрақәа зегьы аҵаҵӷәы змоу цәырҵран иԥхьаӡон, аԥсабаратә мчқәа рцәырҵра адоуҳа агәаҳәара иарҿиоз акакәны дахәаԥшуан, уи ауаҩы иаҵкыс еиҳа иӷәӷәоу хшыҩлатәи принципуп. Ауаҩы ицәаныррақәеи иусқәеи еиҳа иҳараку амчра иадырҳәалон, насгьы урҭ амчқәа реизыҟазаашьақәа рмодель ауаатәыҩсатә еилазаара иақәшәо аиҿкаара иаҿырԥшын. Абри ахәаԥшышьала, адин еиҳа имариоу аформақәа рҟынтәи еиҳа иуадаҩу аформақәа рахь инеит: раԥхьа иҟан апреанизм, анаҩс [[анимизм|анимизм]], [[тотемизм|атотемизм]], [[политеизм|аполитеизм]], аҵыхәтәан [[монотеизм|амонотеизм]] (шәахә. [[Антропология религии|адин антропологиа]]). Уи адагьы, адинтә хдырра аҿиара ауаажәларраҿы аморалтә принципқәа арӷәӷәеит, уи алагьы аҭышәынтәалара еизнарҳаит, уи, анаҩс, аиндаҭларатә ԥыжәара анаҭон, насгьы ауаажәларрақәа рыбжьара аԥсабаратә алхрала ирӷәӷәахеит. Hervey C. Peoples егьырҭ иколлегацәеи рҳәамҭала, ауаатәыҩсатә еилазаарақәа рҿы еиуеиԥшым адинтә хәаԥшышьақәа рылаҵәара иаанарԥшуеит аеволиуциатә ҟазшьа шрымоу. Аха заатәи адунеихәаԥшышьақәа рҷыдарақәеи, урҭ рыҿиара аишьҭаргылашьеи аҭҵаарадырра иаздыруам.<ref>Dhavamony Mariasusai. Phenomenology of religión. [[Папский Григорианский университет|Editrice Pontificia Università Gregoriana]], 1973. — P. 60—64 — ISBN 88-7652-474-6</ref><ref name="HG" /><ref name="HG">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4958132/ Hunter-Gatherers and the Origins of Religion] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190808214159/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4958132/ |date=2019-08-08 }}, Human Nature. 2016; 27: 261—282, Hervey C. Pavel Duda, Frank W. Marlowe</ref>
: Адинтә гәрахаҵарақәа зегьы рыруадаҩра агәаанагара раԥхьаӡа акәны иалазгалаз [[Эдуард Тайлор|Е. Таилор]] иоуп, уи адин раԥхьатәи аформа [[анимизм|анимизм]] ауп ҳәа агипотеза шьақәиргылеит. Анаҩс, Таилор ихәыцрақәа ирыцҵахеит [[Фрэзер, Джеймс Джордж|Џь. Фреизер]] ([[магия|анашана]] адин раԥхьатәи иахыҵхырҭаны), Р. Маретти, Л. И. [[Штернберг, Лев Яковлевич|Штернберги]] ([[аниматизм|аниматизм]] аамҭа, аԥсабара зегьы аԥсы аҭалара), [[Леви-Брюль, Люсьен|Л. Леви-Бруль]] (аҭоурыхԥхьатәи алогикаԥхьатәи [[мистицизм|амистицизм]]) русумҭақәа рҿы. Иахьатәи аамҭазы анашанеи, адини, аҭҵаарадырреи револиуциатә еишьҭагылара атеориа мап ацәыркуеит. Даҽа ганкахьалагьы, иахьатәи аҭҵаарақәа иаадырԥшуеит адинқәеи агәрагарақәеи рыҿиара аеволиуциатә ҟазшьа шамоу: [[анимизм|анимизм]] инаркны [[монотеизм|амонотеизм]] ахь. Убри аамҭазы, еиҟәыҭханы иҟоу [[пантеон|апантеонқәа]] рцәырҵра, насгьы [[Спас Вседержитель|Зегьы зымчу Анцәа заҵәык]] иоуп ҳәа аконцепциа ауаажәларра рсоциалтә еволиуциа иақәшәон: ашәарыцаҩ-еизгаҩцәа реиҟарара инаркны (75-100 нызқь шықәса ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа) ақыҭанхамҩатә цивилизациақәа рсоциалтә стратификациа аҟынӡа (7-10 нызқь шықәса ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа).<ref name="Britannica ">[http://britannica.com/biography/James-George-Frazer Sir James George Frazer] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190430051507/http://britannica.com/biography/James-George-Frazer |date=2019-04-30 }} // [[Энциклопедия Британника|Encyclopædia Britannica Online]]. Encyclopædia Britannica Inc., 2015.{{oq|en|the evolutionary sequence of magical, religious, and scientific thought is no longer accepted}}</ref><ref name="HG" /><ref name="HG" />
Иара убас, [[марксизм|Марксизм]] ашьаҭаркҩцәагьы иаԥырҵеит аконцепциа, уи инақәыршәаны адин иашьаҭоуп ауаҩы ииашаҵәҟьоу имчыдара, есыҽнытәи иԥсҭазаараҿы иаҳԥыло, раԥхьаӡа аԥсабаратә, нас асоциалтә феноменқәа рҿаԥхьа ихала иусқәа рырманшәалара шилымшо ала иааԥшуа. Аларҵәара амоуп еицырдыруа ахшыҩҵара «[[опиум народа|адин ажәлар ропиум ауп]]».<ref>''«Религия — это вздох угнетённой твари, сердце бессердечного мира, подобно тому как она — дух бездушных порядков. Религия есть опиум народа»'' — ''[[Маркс, Карл|Маркс К.]], [[Энгельс, Фридрих|Энгельс Ф.]]'' Сочинения, т. 1, с. 415.</ref><ref>Семёнов, 2002.</ref>
Иахьа [[палеолит|апалеолит]] аамҭа иазкны иҳаму адыррақәа рыла, ари апериод анҵәамҭазы, ажәытәуаа адин, мамзаргьы адоуҳатә еизыҟазаашьақәа ҳәа ҳзышьҭоу дырҿиеит. Ус шакәу ҳдырбоит усҟантәи аамҭазы ирымаз ауаҩы анышә иамадара иадҳәалоу ақьабзи аҳаԥқәа рҿы ахаҳәқәа рҟны иҭырхыз асахьақәеи. Иҟалап ауаа агәра ргозҭгьы аԥсабараҿы Анцәақәа, ма анцәахәқәа нхоит ҳәа, мамзаргьы еиуеиԥшым амаҭәарқәеи аҭыԥқәеи, иаҳҳәап, ахрақәа, ма абнақәа, рхаҭақәа рыԥсы ҭоуп ҳәа. Адинтә гәрахаҵарақәеи аҵасқәеи — ҳхаҿы иааҳгар ҳалшоит — асоциалтә еиҿкаара шьақәдыргылеит, ауаажәларрақәа еидкыло, урҭ русура алҵшәа еиӷьыртәит.<ref name="McClellan">{{Книга| автор=McClellan| ссылка=https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC&printsec=frontcover| заглавие=Science and Technology in World History: An Introduction| место=Baltimore, Maryland| издательство=[[Johns Hopkins University Press]]| год=2006| isbn=0801883601| archive-date=2020-02-06| archive-url=https://web.archive.org/web/20200206025809/https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC&printsec=frontcover#PPA11}} [https://books.google.ru/books?id=aJgp94zNwNQC&lpg=PP1&hl=ru&pg=PA11#v=onepage&q&f=false Page 11] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180313092234/https://books.google.ru/books?id=aJgp94zNwNQC&lpg=PP1&hl=ru&pg=PA11#v=onepage&q&f=false |date=2018-03-13 }}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=3tS2MULo5rYC&pg=PA162&dq=Uniquely+Human+cognitive-linguistic+base&ei=nNUeR9fmBo74pwKwtKnMDg&sig=3UsvgAnE5B-vzb55I6W6OqqhJy4|заглавие=Uniquely Human|автор=Phillip Lieberman|isbn=0674921836|год=1991|archive-date=2015-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403045303/https://books.google.com/books?id=3tS2MULo5rYC&pg=PA162&dq=Uniquely+Human+cognitive-linguistic+base&ei=nNUeR9fmBo74pwKwtKnMDg&sig=3UsvgAnE5B-vzb55I6W6OqqhJy4}}</ref><ref name="Kusimba 2003 285">{{Книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=xCa5zfefWVUC&printsec=frontcover&vq=Middle+Paleolithic&rview=1&source=gbs_summary_r |заглавие=African Foragers: Environment, Technology, Interactions |автор=Kusimba, Sibel |год=2003 |издательство=Rowman Altamira |isbn=075910154X |pages=285 |archive-date=2015-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403055936/https://books.google.com/books?id=xCa5zfefWVUC&printsec=frontcover&vq=Middle+Paleolithic&rview=1&source=gbs_summary_r#PPA133,M1 }}</ref><ref name="ScienceDaily">[https://web.archive.org/web/20061209060050/http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061130081347.htm World’s Oldest Ritual Discovered — Worshipped The Python 70,000 Years Ago] // ScienceDaily, 30.11.2006</ref>
Аҵарауаа шьоукы зынӡаск мап ацәыркуеит адинхаҵара ҟалаанӡатәи аамҭа ыҟан ҳәа агәаанагара, ргәаанагара шьақәдырӷәӷәарц азы ирҳәоит «ҳаамҭазтәи аетнографиа иаздырӡом жәларыкгьы, аимшьҭракгьы адинтә традициа змам, адинхаҵара ҟалаанӡатәи ажәлар» ҳәа.<ref>Зубов, 2006.</ref>
Аха аҵарауаа даҽа џьоукы ргәы иаанагоит, адин ауаҩы иҟазшьаҷыдоуп ҳәа ишьақәдырӷәӷәо акритика аҿаԥхьа имчыдоуп ҳәа. Урҭ ргәаанагарала, адинхаҵара ҟалаанӡатәи аамҭа акырӡа ицон, [[неандерталец|анеандерталец]] дшьақәгылаанӡа. Урҭ рҟынтә џьоукы ргәы иаанагоит адинытә гәаанагарақәеи аҵасқәеи рыҟазаара аазырԥшуа адыргақәа рацәаны, насгьы агәра угартә ицәырҵит хыхьтәи апалеолит аамҭазы мацара ҳәа (40-18 нызқь шықәса раԥхьа). Адинхаҵаратә ҵасқәа рцәырҵра аамҭа аилкаара ӷәӷәала иадҳәалоуп уаанӡа «ишьақәгылаз ауааи» ([[архантроп|архантропцәеи]] [[палеоантроп|апалеоантропцәеи]]) аҭоурыхԥхьатәи ауаа ҳаамҭазтәи иреиԥшқәаз (анеоантропцәа, [[Homo sapiens|Homo sapiens]]) реиԥшымзаареи реиҟәыҭхареи ралкаара апроблема, урҭ иреиуан хыхьтәи апалеолит иаҵанакуаз ауаа, [[кроманьонец|акроманионцәа]] ҳәа изышьҭаз.<ref name="Regnarmir" /><ref name="Regnarmir">Глава 1. Археологические памятники истории религии // ''[[Токарев, Сергей Александрович|Токарев С. А.]]'' Религия в истории народов мира. — М.: [[Политиздат]], 1964. — 559 с.</ref><ref>[http://www.verigi.ru/?book=210&chapter=4 Глава 1 / Проблема дорелигиозной эпохи] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140202132535/http://www.verigi.ru/?book=210&chapter=4 |date=2014-02-02 }} // ''[[Угринович, Дмитрий Модестович|Угринович Д. М.]]'' Искусство и религия. — М.: [[Политиздат]], [[1982|1982]].</ref>
Франциатәи антрополог [[Буайе, Паскаль|Паскаль Буаие]] иазгәеиҭоит адинхаҵареи/мамзаргьы иԥсабаратәым амчқәа рыгәрагара Адгьыл аҿы иҟоу ажәларқәеи аимшьҭрақәеи зегьы рҿы ишыҟоу, аха аԥстәқәа рыбжьара уи ыҟам. Шықәсы рацәала имҩаԥигоз аҭҵаарақәа рыла, Буаиер алкаақәа ҟаиҵоит, адинқәеи, [[суеверия|амцхаҵарақәеи]], егьырҭ иԥсабаратәым амчқәа рыгәрагареи рыцәырҵра амзызқәа ауаҩытәыҩсатә хкык иаҳасабала ихәыцшьа афизиологиа ауп изыбзоуроу ҳәа.<ref>Буайе, 2016, с. 12.</ref>
Иахьа адин ацәырҵра, аҿиара, аусура азакәанқәа [[религиоведение|адинҭҵаара]] иамаҭәаруп, урҭ XIX ашә. [[История|аҭоурых]], [[Археология|археологиа]], [[Социальная философия|асоциалтә философиа]], [[Социология|асоциологиа]] уҳәа аҭҵаарадыррақәа жәпакы реилаҵәараҿы ихьыԥшым дырратә усхкны ашьақәгылара иалагеит.
== Адинхаҵареи амифологиеи ==
Адини [[мифология|амифологиеи]] реизыҟазаашьа азҵаара еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла аус зуаз аҭҵааҩцәа еиԥшымкәа иахәаԥшуан. [[Мифологическая школа (этнография)|Амифологиатә школ]] макьана ишиашоу ари азҵаара шьҭнахуамызт, избанзар динны уи аамҭазы иԥхьаӡаз иуадаҩыз адинхаҵрақәа ракәын — ақьырсианра, аԥсылманра, аиудаизм, уҳәа убас иҵ., амифологиа ажәытә поезиа ҳәа иԥхьаӡан. Амифологиатә школ амифологиеи ажәлар рдинхаҵарақәеи еиҟәнаҭхомызт.<ref name="sfn-4204f9">Токарев, 1988.</ref>
Аилкаара «амиф» раԥхьаӡа акәны ақьырсиантә ҵарадырраҿы ахархәара аиҭеит адин аҭоурыхҭҵааҩы, алибералтә динҭҵааҩ [[Штраус, Давид Фридрих|Д. Штраус]] («Иаса иԥсҭазаара», 1835), уи [[Исторический Иисус Христос|аҭоурыхтә Иаса]] ихаҿсахьа амифтә шьаҭақәа рҟынтәи ирыцқьарц иҽазишәеит. [[эволюционная школа|Аеволиуциатә школ]] аетнографцәа амифологиеи адинхаҵареи еизааигәартәит. [[Тайлор, Эдуард Бернетт|Е. Теилор]] агәра ганы дыҟан амифологиа шьаҭас иамоу [[анимизм|анимизмтә]] дунеихәаԥшышьа ауп ҳәа, уи адин аҵакы шьаҭас иамоуп ҳәа. Ари ахәаԥшышьа аеволиуцианистцәеи аетнографцәеи еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла еиҭаркит. [[Харузин, Николай Николаевич|Н. Н. Харузин]] амифологиа аҭоурыхԥхьатәи ауаҩы идунеихәаԥшышьа иахәҭакны иадиҳәалон, адинхаҵарақәа рдыррақәа рзы ихадароу хыҵхырҭаны иԥхьаӡон, избан акәзар амифологиатә материал акультқәа рҿы ахархәара амоуп. [[Бринтон, Даниел Гаррисон|Д. Бринтон]]гьы агәра ганы дыҟан амифологиа ахаҭа динтәуп ҳәа, аха, иара излаиҳәо ала, амифологиа аҟынтәи иаауа адин акәӡам, адин аҟынтәи амифологиа ауп иаауа, амиф иашақәа ракәзар, адинхаҵарақәа шьаҭас ирымоу анцәатәра иалҵшәоуп. К. Преусс иазгәеиҭеит амиф акульт аҿы ихымԥадатәиу хәҭакны ишыҟоу. [[Ранович, Абрам Борисович|А. Б. Ранович]] излеиҳәо ала, амифологиа еснагь адин аелементқәа ируакуп.<ref>''[[Ранович, Абрам Борисович|Ранович А. Б.]]'' Мифология // в кн.: Литературная энциклопедия. Т. 7. М., 1934.</ref><ref name="sfn-4204f9" />
XIX ашәышықәса анҵәамҭазы амифологиеи адини реиҟәыҭхара, мамзаргьы урҭ реиҿырԥшра рҽазыршәон. Хықәкыс иҟаз адин амифологиатә хәҭа амхреи, «игәызиану ма иччархәу» ажәабжьқәа рҟынтәи ахақәиҭтәра акәын. Абасала, Ф. Џьевонс иҩуан амиф адинхаҵара акәӡам, адин ахыҵхырҭа акәымкәа, амиф аҭоурыхԥхьатәи философиоуп, ҭҵаарадырроуп, насгьы хәҭакахь ала асахьаркыратә фантастикоуп ҳәа. Уи амифқәа алнахуеит, иара иақәымшәо мап ацәнакуеит. С. Реинак амифологиа ажәабжьқәа реизга мацара акәны дахәаԥшуан, адин акәзар, ацәаныррақәеи аусқәеи азҷыдаҟазшьоуп.<ref>Jevons F. В. An introduction to the history of religion. 2 ed. L., 1902. P. 264—266.</ref><ref>''Рейнак С.'' Орфей. Всеобщая история религий / пер. с франц. в. 1. М., 1919. С. 9—10.</ref><ref name="sfn-4204f9" />
[[прамонотеизм|Апротомонотеизм]] атеориа адгылаҩцәа ([[Лэнг, Эндрю|Е. Ланг]], [[Шмидт, Вильгельм (этнограф)|У. Шмидт]], урҭ рышьҭанеицәа) рҽазыршәон еиҳа еилыхха адини амифологиеи аҳәаа рыбжьаҵара. Адин амифологиатә мотивқәа змам, аморалтә дунеихәаԥшышьа заҵәык зныԥшуа ала иаадырԥшуан. Арҭ амотивқәа рҩыза ыҟамызт ажәытәтәи аҭоурыхԥхьатәи динхаҵараҿы ҳәа. Апрамонотеизм атеориа ашьаҭаркҩы Ленг адин аҿы ҩ-хырхарҭак ртәы дазааҭгылоит — адинтәи амифтәи. Актәи, абнауаа рыбжьарагьы, адоуҳақәа ргәыҟаҵаразы аҵасқәа амаӡам, аҩбатәи ҭәуп анашанеи амцҳәареи рыла. Венатәи ашкол ахада Шмидт ишьақәирӷәӷәон адинхаҵараҿы амифологиатә хәҭақәа ихьшәақәоу роуп ҳәа, урҭ ажәҩан аҿы иҟоу иҳараку, ицқьоу Анцәа ихаҿра моралла иԥхасҭартәуеит ҳәа.<ref>[[Лэнг, Эндрю|Lang A.]] Myth, ritual and religion. V. 1—2. L., 1887.</ref><ref>Lang A. The making of religion. 3 ed. L.-[a. o.], 1909.</ref><ref name="sfn-4204f9" /><ref name="sfn-4204f9" />
Авторцәа ԥыҭҩык амиф адини еиҟәырыҭхон актәи аҵакы арҭшәарала. [[Вундт, Вильгельм|В.Вундт]] агәра ганы дыҟан адин ахьыҟоу анцәахәқәа рахь агәрагара ахьыҟоу мацара ауп ҳәа, амифологиа акәзар адоуҳақәа, аџьнышқәа, ауааи аԥстәқәеи рыԥсы агәрагара амҽханакуеит, уи адин алагамҭа мацара ауп ҳәа. П. Еренреих излеиҳәо ала, амифологиа раԥхьаӡа адинхаҵаратә ҟазшьа амамызт, анаҩстәи аҿиаратә стадиақәа раан ауп уи адинхаҵара ианадҳәалаха.<ref>''[[Вундт, Вильгельм|Вундт В.]]'' Миф и религия. СПб., 1913.</ref><ref name="sfn-4204f9" />
Апротомонотеизм атеоретикцәа ирҿагылон [[марксист|амарксистцәа]], урҭ адин иҽеим цәырҵраны ирыԥхьаӡоит, амифологиа иҵоуроу культуратә мазарак аҳасабала иахәаԥшуеит, насгьы амифологиеи адини реилалара уи ԥхасҭанатәуеит. [[Тренчени-Вальдапфель, Имре|И. Тренчени-Валдапфель]] агәра ганы дыҟан адин уи ауаҩы имаӡоу амчқәа инапахьы иаагара иацхраауа реакционтә мчроуп ҳәа, амифологиа акәзар, иҵоуроу афырхацәеи анцәақәа рхаҿсахьа ссирқәеи ауаҩы иеиӷьтәразы иреиҳаӡоу ҩаӡарак аҳасабала ицәырҵуа прогрессивтә мчуп ҳәа. Иара игәаанагарала, аҭоурыхԥхьатәи ауаажәларраҿы амифологиа адинхаҵара иахәҭакын, аха ашьҭахь, аклассдатәи акласстәи ауаажәларра аҽеиҭакраан, амиф адинхаҵара иацәыхарахеит. Амифологиа афантазиа иапрогрессивтә хәҭаны иҟалеит, уа ауаҩы ихдырра адин иаҿагыланы ақәԥара иалагеит, уи ауаҩы адәныҟатәи адунеи дшахьыԥшу ала ацәанырра инаҭон. [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]] иазгәеиҭоит Тренчени-Валдапфель иҟаиҵаз алкаақәа еиҳарак шьаҭас ишрымоу иҿиахьоу ихьшәоу амифологиа, еиҳарак абырзентә мифологиа мацара.<ref>''[[Тренчени-Вальдапфель, Имре|Тренчени-Вальдапфель И.]]'' Мифология / пер. с венг. М., 1959.</ref><ref name="sfn-4204f9" /><ref name="sfn-4204f9" />
Иахьатәи аҭҵаарадырраҿы амифологиеи адинхаҵареи ӷәӷәала еимадоуп ҳәа иҟоу агәаанагара аԥыжәара амоуп, убри аан урҭ хьыԥшымкәа иаанхоит. Амифқәа рышьақәгылара адинтә ҟазшьа ҳәа акгьы алам, уи шьақәдырӷәӷәоит [[Австралийская мифология|Австралиатәи амифқәа]], Океаниа амифқәа, Африкеи Америкеи рыжәларқәа рмифқәа. Урҭ рҟынтә зегь реиҳа имариоу ауаҩы иааикәыршаны иҟоу аԥсабара аилазаашьа иазку азҵаарақәа рҭак ҟарҵоит. Аха амифқәа асоциалтә ԥсҭазаара ацәырҵрақәа, аҵасқәа, аҟазшьатә нормақәа (ақәреи хаҵара-ԥҳәысла ҳәа аихшара, аҭынхара, абшьҭрақәа реизыҟазаашьақәа уҳәа убас иҵегьы) ари аилыркаара асоциалтә практика арқьиоит, мифологиатә ҵаҵӷәуп, санкциоуп, иԥшьоуп. Иԥшьоу асоциалтә нормақәа хымԥадатәины иҟалоит. Амиф зегь реиҳа ихадоу асоциалтә-нормативтә функциа нанагӡоит. Асоциалтә практика ҵаҵӷәыс иамоуп, иԥшьахоит амифтә жәытәрахь ухьазырԥшуа ала, амифтә абшьҭрақәа, [[культурный герой|акультуратә фырхацәа]], иарбоу ақьабз, мамзаргьы асоциалтә норма анышьақәдыргыла аамҭазы. Амифқәеи адинтә қьабзқәеи еидҳәалахоит. Амиф адинытә церемониа ҳаилнаркаауеит, ашьаҭа анаҭоит. Амифи аҵасқәеи рыбжьара иҟоу аидҳәалара аҵарадырраҿы акыр аамҭа аимак-аиҿак цәырнагеит: раԥхьатәи иарбану, амиф акәу, аҵас акәу. Аҳәынҭқарратә уаажәларраҿы анцәахәқәа зегь раԥхьаӡа иргыланы асоциалтә мчра аадырԥшуа иалагоит.<ref name="sfn-4204f9" />
Амифологиа адинхаҵарақәа рҵаказы аматериал ҳнаҭоит, аха уи адин аҿы зегь реиҳа ихадоу елементуп. [[Робертсон-Смит, Уильям|У. Робертсон-Смит]] иҩуан ажәытәтәи адинқәа шьаҭас ирымаз ахаҵарақәеи адогмақәеи ракәым, ауаажәларра ахаҭарнакцәа хымԥада излахәу аҵасқәеи аритуалқәеи роуп ҳәа. Адинқәа жәпакы рҿы амифологиатә компонент ихадоу аҭыԥ ааннакылом, насгьы ихымԥадатәиим. Убас, змифологиа еиуеиԥышмкәа еиларсуа, ҩаӡара ҳаракыла иҿиаз ажәытә бырзенцәа рҿы амифқәа адин аҵакы шьақәдыргыломызт. Амифқәа рыгәрагара хымԥадатәины иҟамызт. Аҵара змаз амифқәа рҿы иҳәоу мап ацәыркыр рылшрон, аха анцәахәқәа — ақлалақь ахылаԥшцәа, ҳаҭыр рықәырҵон, насгьы адинтә қьабзқәа нарыгӡон. Динқәак рҿы амифологиатә ган улаԥш иҵашәо ароль нанагӡом, насгьы уи иҟоуп ҳәа узҳәом, иаҳҳәап, [[конфуцианство|аконфуцианизм]] аҿы. Амифологиеи адини еицырзеиԥшу афантазиа ахаҿытәра, убри аҟнытә, аҿиара раԥхьатәи астадиақәа рҿы, амифологиа адин аусхкы ахь иаҵанакуеит. Амифологиаҿы ицәырҵуа ахҭысқәа ииасхьоу аамҭа ([[мифическое время|амифологиатә епоха]]) иаҵанакуеит. Адин аҿы иҟоуп [[культовые мифы|акульттә мифқәа]] адин-нашанатә ҵасқәа ирыдҳәалоу, уаҟа ақьабз шьақәырӷәӷәоуп амифологиа иазҷыдароу азнеишьала: аҵас ашьақәгылара ажәытә мифологиатә аамҭахь иаҵанакуеит, амифтә персонажқәа ирыдҳәалоуп, насгьы амиф ахаҭа, аҵас еиԥш, иԥшьоу, имаӡоу акы акәны иҟалоит. Адин-нашанатә ритуалқәа ирылаҵаны, амифқәа адинтә гәрахаҵарақәа рҵакы ихадоу хәҭакны иҟоуп. Адунеи адинқәа рҿы аҿиара ихьшәоу аамҭазы, амифқәа динтә догманы иҟалоит. Аха жәларқәак рыбжьара (ажәытә бырзенцәа, уҳәа убас иҵ.) амифологиатә фантазиа аҿиара иабзоураны афилософиатә идеиақәа амифологиатә формала рцәыргара рылшеит. Аҭоурыхтә ҿиара заатәии ихьшәоуи астадиақәа рҿгьы амифологиа зны-зынла адин иахьыԥшымкәа ашьақәгылара алшон.<ref name="sfn-4204f9" />
== Адини адемографиеи ==
Адинҭҵааҩы [[Силантьев, Роман Анатольевич|Р. А. Силантиев]] иазгәеиҭоит, атрадициатә динқәа зегьы ахшара рацәа ишадгылоу, аҽԥыргара иаҿагылоуп, насгьы арыцқьареи аконтрацепциеи ирықәыӡбоит. Убри аҟынтә, адин агәра зго ауааԥсыра рыбжьара ахшараиура еиҳауп атеистцәа рыбжьара аасҭа: иаҳҳәап, Израиль ахшараиура еиҳа ирацәоуп ауриа-аортодоксцәа рыбжьара, уа ҭаацәарак аҿы хәҩык еиҵаны ахәыҷқәа ахьрымоу маҷуп. Аԥсылманцәа рзы ахшара рацәа ҷыдароуп. Адинхаҵара ахьеиқәхаз ақьырсиантә тәылақәа рҿы ахшараиура аԥсылманцәа рҿы аасҭа еиҵам: ҿырԥштәыс иаагозар, [[Республика Босния и Герцеговина|Босниеи Герцеговинеи]] рҿы, аиашадинхаҵаратә сербцәа рҟны ахшараиура еиҳауп [[Босняки|аԥсылман-бошниакцәа]] рҟны аасҭа. Украинеи Урыстәылатәии аиашахаҵаратә диннапхгаҩцәа рҭаацәарақәа рҿы хҩык-ԥшьҩык иреиҵаны ахәыҷқәа змоу ахьаҳԥылоу маҷуп, жәаҩык жәохәҩык ахәыҷқәа змоу аҭаацәарақәа епархиацыԥхьаӡа иуԥылоит. Убри аҟнытә, адемографиатә кризис шьаҭас иамоу ақьырсиантә мазарақәа рыӡра ауп, Европа аԥсылманра зиааиуа ақьырсианра ахаҭа акәӡам, адинхаҵара зцәыӡыз ақьырсианра ашьҭахьтәи аилазаара ауп.<ref>[[Силантьев, Роман Анатольевич|Силантьев Р. А.]] [http://www.demoscope.ru/weekly/2003/0109/analit06.php Отношение религии к демографии] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210209005717/http://www.demoscope.ru/weekly/2003/0109/analit06.php |date=2021-02-09 }}. // [[Демоскоп Weekly]]. № 109—110. 14 —27 апреля 2003</ref>
Урыстәыла ахшараиура аиҵахара мзыз хадас иамоуп аиашахаҵаратә дин ацәыӡра ауп ҳәа далацәажәоит асоциологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, Адемографиатә ҭҵаарақәа ринститут адиректор, апортал Демографиа.ру аредактор хада [[Белобородов, Игорь Иванович|И.И.Белобородов]].<ref>Шевченко М. [http://www.nanya.ru/stati/2011/08/22/327622-demografiya-rossii/ Демография России] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180303050401/http://www.nanya.ru/stati/2011/08/22/327622-demografiya-rossii/ |date=2018-03-03 }} // Няня.ru, 22.08.2011</ref>
Бжьаратәны иаҳгозар, адин змоу ауаа рыбжьара ахшараиура еиҳауп, атеистцәа рыбжьара аасҭа. Аха, арегионқәа зегьы рҿы еиԥшым: [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи]], [[Северная Европа|Аҩадатәи]], [[Южная Европа|Аладатәи Европа]] атәылақәа рҿы адинхаҵара афактор аҭаацәараҿы ахәыҷқәа рхыԥхьаӡараҿы анырра ду амазар, [[Восточная Европа|Мрагыларатәи Европа]] атәылақәа рҿы аҭҵаарақәа иаадырԥшит адинхаҵареи ахшараиуреи шеихьыԥшым.<ref>{{статья|заглавие=Газеты пишут о религиозности и рождаемости. Помогает ли РПЦ повысить рождаемость|ссылка=http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0557/gazeta025.php|издание=[[Демоскоп Weekly]]|тип=сайт|год=3—16 июня 2013|номер=557—558|archive-date=2017-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816033220/http://demoscope.ru/weekly/2013/0557/gazeta025.php}}</ref>
Урыстәыла, [[Малева, Татьяна Михайловна|Т.М.Малеве]]и [[Синявская, Оксана Вячеславовна|О.В.Синиавскаие]]и апроект РиДМиЖ (GGS), аҳәаақәа ирҭагӡаны имҩаԥыргаз аҭҵаарақәа рыла, ахшараиура еиҳа ирацәоуп аԥсылманра ныҟәызго амилаҭқәа рыбжьара, егьырҭ адинқәа рҿы ахшараиура еиҳа еиҵоуп, адин ахаҵара змоуи ахаҵара змами ахшараиура аганахьала еиԥшымзаарак рымам.<ref>{{статья|автор=Забаев И.В., Мелкумян Е.Б., Орешина Д.А., Павлюткин И.В., Пруцкова Е.В.|заглавие=Влияние религиозной социализации и принадлежности к общине на рождаемость. Постановка проблемы|ссылка=http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0553/analit03.php|издание=[[Демоскоп Weekly]]|тип=сайт|год=1—19 мая 2013|номер=553—554|archive-date=2018-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180202041551/http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0553/analit03.php}}</ref>
Аиашадинхаҵаратә [[ПСТГУ|Иԥшьоу Тихоновсктәи агуманитартә университет]] адинҭҵааратә факультет адини афилософиеи ркафедра арҵаҩы, асоциологиа амагистр Е. В. Пруцкова лажәақәа рыла, адинхаҵареи аиреи рыбжьара иҟоу аидҳәалара шьақәыргылахоит раԥхьатәи адинтә социализациа аҟазаареи аҟамзаареи инарықәыршәаны.<ref>Пруцкова Е. В. [http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0549/pdf/pruckova.pdf Рождаемость в Европе: значение религиозной социализации] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170506142130/http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0549/pdf/pruckova.pdf |date=2017-05-06 }} // [[Демоскоп Weekly]], 549, 1-4.</ref>
Аха ауааԥсыреи аҿиареи ирызкыз Адунеизегьтәи аконференциаҿы (Каир, цәыббрамза 1994) ажәахәқәа ишаадырԥшуа ала, адинытә гәыԥқәа рҿы арыцқьареи аҭаацәара аԥҵаразы агәҭакқәеи рганахьала ирымоу азнеишьа еиԥшӡам.<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0175/arxiv01.php Демография и религия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180215204726/http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0175/arxiv01.php |date=2018-02-15 }} // [[Демоскоп Weekly]]. — № 175—176. 25 октября — 7 ноября 2004 год.</ref>
== Адинхаҵареи ауаажәларреи ==
{{Main|Адинхаҵареи ауаажәларреи}}
Астатиаҿы анаҩстәи азҵаарақәа рыӡбахә ҳәоуп:
* [[Религия и общество#Религия и наука|Адини аҭҵаарадыреи]] (аҵарауаа рыбжьара адинхаҵареи, адини аҵарадырра аҩаӡареи уахь иналаҵаны)
* [[Религия и общество#Религия и преступность|Адини ацәгьоурақәеи]]
* [[Религия и общество#Религия и здоровье|Адини агәабзиареи]]
* [[Религия и общество#Религия и социальное благополучие|Адини асоциалтә бзазареи]]
* [[Религия и общество#Религия и политика|Адини аполитикеи]]
== Адини ацәаҩашәеи ==
{{Main|Амораль#Аморали адинхаҵареи}}
== Адини адунеи аҿы иҟоу агәрахаҵарақәеи ==
{{Main|Адинқәа рсиа}}
[[Файл:Map of state religions.svg|thumb|400 px|Аофициалтә динқәа змоу аҳәынҭқаррақәа:
{{legend|#0000FF|[[Ақьырсианра|Ақьырсианра]]}}
{{legend|#158706|[[Ислам|Аԥсылманра]]}}
{{legend|#EBCF16|[[Буддизм|Абуддизм]]}}]]
<imagemap>
Файл:ReligijneSymbole.svg|thumb|[[Адинтә символқәа]]
rect 0 0 300 300 [[Христианство]]
rect 300 0 600 300 [[Иудаизм]]
rect 600 0 900 300 [[Индуизм]]
rect 900 0 1200 300 [[Бахаи]]
rect 0 300 300 600 [[Ислам]]
rect 300 300 600 600 [[Фетишизм]]
rect 600 300 900 600 [[Даосизм]]
rect 900 300 1200 600 [[Синтоизм]]
rect 0 600 300 900 [[Буддизм]]
rect 300 600 600 900 [[Сикхизм]]
rect 900 600 1200 900 [[Джайнизм]]
rect 0 900 300 1200 [[Айявари]]
default [[Файл:ReligijneSymbole.svg]]
</imagemap>
=== Архаикатә хаҵарақәа, аритуалқәеи ақьабзқәеи ===
Аҵарадырра иалнакаауеит ихадароу агәрахаҵарақәа, урҭ рҟазшьаҷыдоуп [[Охотники и собиратели|ашәарыцаҩ-еизгаҩцәа]]: [[анимизм|анимизм]], [[Жизнь после смерти|аԥсра ашьҭахь аԥсҭазаара агәрагара]], [[шаманизм|ашаманизм]], [[культ предков|ахылҵшьҭра акульт]], [[Политеизм|иреиҳау анцәахәқәа ркульт]].<ref name="HG" />
==== Анашана ====
{{Main|Анашана}}
Анашана — ахәыцратә система ахцәажәаразы рхы иадырхәо еилкаароуп, ахҭысқәа анырра рыҭаразы, аматериа аҭагылазаашьаҿы ииашоу анырреи, ма иубарҭам анырреи рыҟаҵаразы ауаҩы маӡалатәи амчқәа рахь дзхьанарԥшуеит; иалкаау ахықәкы анагӡаразы [[сверхъестественное|иԥсабаратәым]] амчқәа ицхраауеит.<ref name="Britannica2">{{cite web|author=Karen Louise Jolly|url=http://www.britannica.com/print/topic/356655|title=Magic|work=[[Encyclopædia Britannica]]|publisher=Encyclopædia Britannica Inc|archive-url=https://www.webcitation.org/67yHqQVLR?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/356655/magic|archive-date=2012-05-27|access-date=2012-10-05|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ethnonet.ru/etnografiya/religioznye-verovanija-predpolagaemyj-genezis-i/|title=Религиозные верования. Предполагаемый генезис и история.|author=[[Марков, Геннадий Евгеньевич|Марков Г. Е.]]|work=Этножурнал|access-date=2012-10-05|url-status=live|archive-date=2012-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120526041529/http://www.ethnonet.ru/lib/0503-02.html}}</ref>
==== Атотемизм ====
{{Main|Атотемизм}}
Атеисттә гәаанагара змоу аҵарауаа аӡәырҩы атотемизм ажәытәӡатәи ауаатәыҩса рдинқәа иреиуоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Атотемизм ашьҭақәа ҳԥылоит адинқәа зегьы рҿы, уимоу аҵасқәеи, аҳәамҭақәеи, амифқәеи рҿгьы.
Атотемизм — ауаҩи иааҳакәыршаны иҟоу адунеии еимадоуп ҳәа иазнеиуеит, ихыҭҳәаау аиуаратә еидҳәалара ҳԥылоит ауаҩи аԥсабаратә обиекти-[[тотем|атотеми]] рыбжьара: аԥстәы, аҵиаа, зыԥсы ҭам амаҭәар, аԥсабаратә цәырҵра.<ref>{{cite web|url=http://www.ecsocman.edu.ru/text/19279617/|title=Тотемизм|publisher=Федеральный образовательный портал — экономика, социология, менеджмент|url-status=dead}}</ref>
==== Анимизм ====
{{Main|Анимизм}}
Уи аҵакы хадас иамоуп аԥсы, [[дух (мифология)|адоуҳақәа]] шыҟоу агәрагара, насгьы аԥсабара зегьы аԥсы ҭоуп ҳәа агәрагара. Англыз етнограф, акультураҭҵааҩы [[Тайлор, Эдвард Бернетт|Едвард Таилор]] агәра ганы дыҟан анимизм иарбанзаалак адин иаҟазшьоуп, насгьы уи ашьаҭа шьақәнаргылоит ҳәа.
==== Афетишизм ====
{{Main|Адинтә фетишизм}}
Еиуеиԥшым иԥсабаратәым амчқәа змоу амаҭәарқәа рыгәрагара.
==== Аниматизм ====
{{Main|Аниматизм}}
Аԥсабара, ма уи ахәҭақәеи ацәырҵрақәеи аԥсы рхоуп ҳәа агәра агара.
==== Ашаманизм ====
{{Main|Ашаманизм}}
Аԥсы идунеи анырра аҭара. [[шаман|Ашаман]] имҩаԥиго аимадара.
=== Антикатәи адунеи адинтә синкретизм ===
==== [[Древнеегипетская религия|Ажәытәтәи Мысра адинхаҵара]] ====
[[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысраа]] рдин шьақәгылеит аҭоурыхԥхьатәи-ахылҵшьҭратә цуҭаҿы, 3000 шықәса ирылагӡаны Мрагыларатәи атеологиатә системақәа рахь аҿиаратә мҩа ду ианысит: афетишизми атотемизми рҟынтәи [[политеизм|аполитеизмтәи]] амонотеисттәи хәыцрақәа рҟынӡа. Ажәытәтәи Мысратәи адинхаҵара иаҵанакуан [[теогония|атеогониеи]] [[космогония|акосмогониеи]], акультқәеи амифқәеи, нырцәтәи аԥсҭазаара иазку агәаанагарақәа, [[клир|адиннапхгаҩцәа]] ([[Жречество Древнего Египта|аныхаԥаара]]) реиҿкаара, ауаажәларраҿы урҭ рҭыԥқәа, [[фараон|афараон]] [[обожествление|нцәахәыс иҟаҵара]] уҳәа уб. иҵ.
Ажәытәтәи Мысратәи адин традициала [[Политеизм|аполитеист]] ҳәа иԥхьаӡоуп, аха Ажәытәтәи Мысраҿы иҟан [[Генотеизм|агенотеисттә]] ҟазшьа змаз акультқәа, аамҭа кьаҿк азы иҟан [[атонизм|атонизм]]гьы (XIV ашә. ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа), уи [[Монолатрия|амонолатриа]] аҟазшьақәа роуп. Ари афакт зны-зынла ахшыҩҵакқәа еиланарҩашьоит; џьоукы ажәытәтәи Мысратәи адинхаҵараҿы иҵәаху амонотеизмтә ҟазшьа иазку атеориақәа аԥырҵоит, Мысреи Израильи рдинқәа рыбжьара аимадара шьақәдыргылоит.<ref>{{Книга|автор=Jan Assmann|заглавие=The Search for God in Ancient Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ACkeJSSIvQYC&printsec=frontcover&dq=The+Search+for+God+in+Ancient+Egypt&q=&hl=ru|издательство=Cornell University Press|год=2001|страницы=11|страниц=292|isbn=9780801487293|archive-date=2019-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119230951/https://books.google.ru/books?id=ACkeJSSIvQYC&printsec=frontcover&dq=The+Search+for+God+in+Ancient+Egypt&q=&hl=ru#v=onepage&q=The%20Search%20for%20God%20in%20Ancient%20Egypt&f=false}}</ref><ref>{{Книга|автор=Rosalie David|заглавие=Handbook to Life in Ancient Egypt|ссылка=https://archive.org/details/handbooktolifein00aros|издательство=Facts on File Inc.|год=1998|страницы=[https://archive.org/details/handbooktolifein00aros/page/125 125]}}</ref><ref>{{Книга|автор=Wilkinson, Richard H.|заглавие=The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt|ссылка=https://archive.org/details/completegodsgodd00wilk|издательство=Thames & Hudson|год=2003|страницы=[https://archive.org/details/completegodsgodd00wilk/page/n236 236]—240}}</ref>
==== Ажәытә Бырзентәылеи аурымцәеи рдинхаҵарақәа ====
{{Main|Ажәытәӡатәи абырзенцәа рмифологиа|Ажәытә аурымцәа рдин}}
[[Древняя Греция|Ажәытә бырзенцәа]] ирыман хыԥхьаӡара рацәала ауаа иреиԥшыз анцәақәа рпантеон ду (Зевс, Аполлон, Афродита, уҳәа уб. иҵ.), абжанцәақәа (афырхацәа), апантеон аҩнуҵҟа аиерархиа ӷәӷәа ыҟан. Ажәытә бырзенцәа рынцәахәқәеи рыбжанцәақәеи ауаа рхы шымҩаԥырго еиԥш рхы мҩаԥыргоит, урҭ рхымҩаԥгашьақәа инарықәыршәаны еиуеиԥшым ахҭысқәа ҟалоит.
Ажәытә бырзенцәа ирыман ауаатәыҩсатә нцәахәқәа ([[Зевс|Зевс]], [[Аполлон (мифология)|Аполлон]], [[Афродита|Афродита]], уҳәа убас иҵегьы) р[[Пантеон (боги)|пантеон]] ду, аха ӷәӷәала иалкааны, [[полубог|анцәабжақәа]] (афырхацәа), насгьы уи апантеон аҩнуҵҟа иҟан иӷәӷәоу [[иерархия|аиерархиа]]. Ажәытә бырзенцәа рынцәахәқәеи рынцәабжақәеи ауаа рхы шымҩаԥырго еиԥш рхы мҩаԥыргоит, насгьы урҭ русқәа инарықәыршәаны хҭысқәак ҟалоит.
Ауаҩԥшра змоу Анцәақәа рҟазшьа иаанарԥшуеит, аӡәы урҭ ргәы ақәшәара шилшо аматериалтә мчы ала — аҳамҭақәа (ауаҩытәыҩса ԥсаҭатәс иҟаҵареи егьырҭ аԥсаҭатәқәеи уахь иналаҵаны), агәрагарала (даҽакала иуҳәозар, анцәа иахь рхы нарханы [[молитва|иҳәара]], уахь иалоуп ахырҽхәара, ма ажьара) мамзаргьы иҷыдоу аусқәа рынаӡарала.
=== Авраамтә динқәа ===
{{Main|Авраамтә динқәа}}
[[Тора|Хәы-шәҟәык]] рҟны зыӡбахә ҳәоу ахыркҩы [[Авраам|Авраам]] ақьырсианреи, аԥсылманреи, аиудаизми рҿы иааԥшуа атрадициа ашьаҭаркҩыс дыԥхьаӡоуп.
==== Аиудеиатә дин ====
Агәаанагара злаҟоу ала «[[Иудаизм|аиудеиа]]» ашьақәгылара иаҿын XIX ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа инаркны, [[Ханаан|Ханаана]] адгьылҵакыреи [[Мсыр|Мысра]] аҩадатәи ахәҭаҿи (уажәы Мысра, [[Шьамтәыла|Сириа]], [[Ливан|Ливан]], [[Израиль|Израиль]], [[Иорданиа|Иорданиа]] ртәылақәа). Аиудаизм [[монотеизм|амонотеизм]] рыланаҳәеит, уи еиҳагьы инарҵауланы иднарҵон Анцәа ауаҩы иара диеиԥшны дишеит ҳәа. Ари адинтә еилазаара ауаҩытәыҩса иԥсҭазаара аганқәа зегьы аҵанакуеит. Аиудаизм зныкала иагьдинтәиуп иагьмилаҭтәиуп, насгьы ауаҩы есыҽнытәи иԥсҭазаара зегьы еиҿызкаауа аԥҟарақәа рықәныҟәара хымԥадатәиуп ҳәа шьақәзырӷәӷәо хыдҵоуп ([[Галаха|Галаха]]). Аиудаизм адунеитә динхаҵаразы иаҭаху ҟазшьақәак амаӡам: [[вера|ахаҵаҩцәа]] реиҳараҩык иании инаркны ари адин ахь иаҵанакуеит, аха изҭаху аиудаизм идикылар ауеит, уи азы дахысыроуп аиудаизм ахь аиасра апроцесс ([[гиюр|гиюр]]).
==== Ақьырсианра ====
«[[Ақьырсианра|Ақьырсианра]]» цәырҵит I ашә. ҳашықәсԥхьаӡара азы [[Палестина (историческая область)|Палестина]], уи аамҭазы [[Римская империя|Аурымцәа римпериа]] анапаҵаҟа иҟан, раԥхьаӡа ауриаа рыбжьара, Ажәытәӡатәи аиудаизм амессиантә еиҿкаарақәа рконтекст аҿы. Раԥхьатәи жәашықәсақәа ирылагӡаны егьырҭ ахәҭақәа рҿи, насгьы егьырҭ амилаҭқәа рыбжьареи еиҳа инарҭбааны аларҵәара аиуит. Ақьырсианразы «иҟаӡам [[эллин|абырзенцәагьы]] аиудеиаагьы»<ref>Гал. 3:28.</ref>, уи иаанагоит [[Христианин|дқьырсианхар]] илшоит дарбанзаалак, милаҭ еилых ҟамҵакәа. Убри аҟнытә, милаҭтә динхаҵараны иҟоу аиудаизм еиԥш акәымкәа, ақьырсианра [[мировая религия|адунеизегьтәи динхаҵараны]] иҟалеит.
Ақьырсианраҿы зегь реиҳа ихадоу аҿыцрақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡатәуп агәаанагареи ахыҭҳәааи ракәымкәа иҟаҵәҟьоу агәрагара, Анцәа иуаҩхара, насгьы Иара [[Искупительная жертва#В Новом Завете|иԥсреи]] [[Воскресение Иисуса Христа|иԥсҭалареи]] агәрахаҵара. Анцәа иуаҩхара мҩаԥысуеит [[Иаса Қьырса|Иаса Қьырса]] ихаҿала, [[Ветхозаветные пророчества о Христе|Ажәытә уасиаҭ ҿаҳәатәы]] (пророчество) анагӡара арҵабыргуа.
Ақьырсианраҿы иҟоуп аиудаизм иазҷыдаҟазшьоу зԥхьанҵақәак («[[Десять заповедей|Жәа-уасиаҭк]]», «[[Заповеди любви|Абзиабаратә уасиаҭ]]», «[[Золотое правило нравственности|Ацәаҩашәа ахьтәы ԥҟара]]»). Аха ақьиара [[Благодать|азылԥхара]] абзоурала, ақьырсианра егьырҭ, еиҳа имаҷны аҵакы змоу адинтә ԥкрақәа рацәаны иамнахаит («зныҟәгара уадаҩыз аидара»). «Азакәан», «азылԥхара», «Анцәа ицәшәара», «абзиабара» рдиалектика ақьырсианра аҭоурых зегьы аҿы актуалра аманы иаанхоит, еиуеиԥшым аформақәа аанахәалар алшоит («[[Слово о законе и благодати|Азакәани азылԥхареи ирызку ажәа]]», «[[Либеральное христианство|Алибералтә қьырсианра]]», «[[Афундаментализм|Афундаментализм]]»).
==== Аԥсылманра ====
«[[Ислам|Аԥсылманра]]» VII ашә. ҳашықәсԥхьаӡаразы ицәырҵит, уи аамҭазы [[язычество|амарҭаҭра]] аҳра ахьауаз [[Аравийский полуостров|Аравиитәи адгьылбжьаха]] бжаҿы. Адинҭҵааҩцәа рацәаҩны (иаҳҳәап, [[Люксенберг, Кристоф|Лиуксенберг, Кристоф]]) изларыԥхьаӡо ала [[Мухаммед|Муҳаммад]] аиудизми ақьырсианреи рҟынтәи иамаиԥсахыз рацәоуп. VII ашә. ҳашықәсԥхьаӡаразы ақьырсианра аларҵәара ахьамаз адгьылҵакырақәа рымҽхак ҭбаан, [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи амшын]] аҩадатәи аԥшаҳәагьы уахь иналаҵаны; Аравиитәи адгьылбжьаха бжаҿы уи ашьҭанеицәа рацәаҩӡамызт. Ақьырсиантә ҳәынҭқарра заҵәык [[Иемен|Емен]], Муҳаммад даниз аамҭазы ефиоптәи [[монофизитство|амонофизитцәа]] рнапхгара аҵаҟа иҟан, анаҩс аԥсылманра анышьақәгылоз аамҭазы [[зороастризм|зороастриантәи]] аџьамцәа рнапхгара аҵаҟа иҟалеит. Аха Аравиитәи аимшьҭрақәеи акланқәеи шәышықәсала ауриацәеи ақьырсианцәеи ирыванхон, насгьы амонотеизм иазку аидеиақәа ибзианы ирдыруан. Убас, Муҳаммад иԥҳәыс Хадиџьа лаб иашьа иԥа [[Варака ибн Навфаль|Варака]] дқьырсианын. Амонотеистцәа мамзаргьы амонотеисттә ҟазшьа змоу ауаа «Ҳанифцәа» ҳәа ирышьҭан. Урҭ [[Авраам|Авраам]] идин иқәныҟәоит ҳәа иԥхьаӡон. Аԥсылманра уаанӡатәи амонотеисттә динқәа зегьы рышьаҭаркҩцәа ԥааимбарцәаны иазханаҵоит.
=== Индиатәи адинқәа ===
{{Main|Индиатәи адинқәа}}
[[Индийский субконтинент|Индиатәи аконтинент]] хәҭаҿы ицәырҵыз адинқәа. Индиатәи адинқәа рахь иаҵанакуеит [[индуизм|аиндуизм]], [[джайнизм|аџьаинизм]], [[буддизм|абуддизм]], [[сикхизм|асикхизм]] уҳәа убас егьырҭгьы. Индиатәи адинқәа рконцепциа хада [[дхарма|адхарма]] агәрагара ауп, зегьы зымҽхазкуа аҟазаара азакәан. Индиатәи адинқәа зегьы ([[сикхизм|асикхизм]] аламҵакәа) ихадоу концепцианы ирыдыркылоит аиҭаирақәа р[[Карма|каматә]] еишьҭагыла.
=== Адунеи адинқәа ===
{{Main|Адунеи адин}}
Адунеи адинқәа рахь ирыԥхьаӡоит [[буддизм|абуддизм]], [[Ақьырсианра|ақьырсианра]], [[ислам|аԥсылманра]] (аишьҭагылашьа ианцәырҵыз инақәыршәаны иҟаҵоуп). Адунеи адинқәа рахь иԥхьаӡахарц азы, адин адунеи зегь аҿы ашьҭанеицәа рацәаны иамазар ауп, убри аамҭазы иарбанзаалак [[Национальность|амилаҭтә]], мамзаргьы аҳәынҭқарратә еилазаара иадҳәаламзар ауп. Уи адагьы, адин адунеитә динхаҵарақәа раҳасабала ианахәаԥшуа, уи аҭоурых аҿы иҟанаҵо анырреи, аларҵәара амҽхак зеиԥшроуи хшыҩзышьҭра азухоит.
=== Ашьҭанеицәа рхыԥхьаӡара [[конфессия|динхаҵарала]] аихшара ===
{{Main|Адин дуқәа рыгәразго рхыԥхьаӡара}}
{{Main|Ақьырсианцәа рхыԥхьаӡара}}
Ақьырсиантә даҟьа «Laborers Together» адыррақәа инарықәыршәаны, [[2011 год|2011 шықәсазы]], динла адунеи ауааԥсыра еихшоуп абас:<ref name="sgm">{{cite web|url=http://www.sent2all.com/Status%20Of%20Global%20Mission%202011.pdf|title=Status of Global Mission 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/67yHtEzQq?url=http://www.sent2all.com/Status%20Of%20Global%20Mission%202011.pdf|archive-date=2012-05-27|url-status=dead|access-date=2011-11-24}}</ref>
[[Файл:Prevailing world religions map rus.png|thumb|450x450px|Ахсаала иаанарԥшуеит адунеи аҿы иреиҳау адинхаҵарақәеи урҭ рконфессиа хадақәеи ахьрылаҵәоу]]
* [[христиане|Ақьырсианцәа]] — 2.31 миллиард («33%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[мусульмане|Аԥсылманцәа]] — 1.58 миллиард («23%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[индуизм|Аиндузим]] ныҟәызго — 0,95 миллиард («14%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[буддист|Абуддистцәа]] — 0.47 миллиард («6.7%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* Китаитәи атрадициатә динқәа ныҟәызго — 0.46 миллиард («6.6%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[сикхи|асикхцәа]] — 24 миллионҩык («0.3%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[иудеи|аиудеиаа]] — 15 миллионҩык («0.2%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* аҭыԥантәи агәрагарақәа ныҟәызго — 0.27 миллиард («3.9%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* адинхаҵара змам — 0,66 миллиард («9,4%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* атеистцәа — 0.14 миллиард («2%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә).
XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы динхаҵарала ашьҭанеицәа рхыԥхьаӡара шрылаҵәаз иазку адыррақәа ҭыҵит [[ЭСБЕ|Брокгаузи Ефрони ренциклопедиатә жәар]] аҟны иану астатиа «Адин» аҿы.<ref name="ESBE"/>
== Адин акультураҿы ==
Хыԥхьаӡара рацәала алитературатә, амузикатә, асахьаркыратә ҟазарақәа рҿы ауаа рдини рдинхаҵаратә аобиектқәеи ирызкны ирымоу агәаанагарақәа аарԥшуп
== Акритика ==
{{Main|Адин акритика азура}}
{{Main|Атеизм|Агностицизм|Антитеизм|Ақьырсианра акритика азура|Аԥсылманра акритика азура|Аиудаизм акритика азура|Абуддизм акритика азура}}
Адин акритика иаҵанакуеит аидеиақәа рыкритика, урҭ ареалтә ԥсҭазаара иахьынӡақәшәо, адинтә хымҩаԥгашьа акритика, урҭ рсоциалтә-политикатә лҵшәақәа. Адинҭҵааҩы Томас Твид иҩуан адин хаҭалатәи аҩаӡараҿы аҵакы аҭара анаҩсангьы, амч ду змоу адинқәа ауаажәларра анырра рынаҭоит ҳәа, насгьы иалшоит уи анырра хра амазар, мамзаргьы иамамзар. Адин еиуеиԥшым [[дискриминация|азинеиҟарамра]] зыхьчо мчны иҟан, насгьы асоциалтә ԥсахрақәа рыҟаҵара угәазырԥхо мчны аус ауан.<ref>Beckford, 2003, с. [https://archive.org/details/socialtheoryreli00beck/page/n11 2].</ref><ref>Fitzgerald, 2003, с. 235.</ref><ref name="sfn-2f4eef">Tweed, 2020, с. 48.</ref>
Европатәи алыԥшаахи абжьаратәи акласси рахь иаҵанакуаз ақьырсианцәа еиуеиԥшым аинтеллектуалтә ааԥхьарақәа аныҟала, адоуҳатә кризис иаланагалеит. 1840-1900 шықәсқәа рзы Европа ауааԥсыра шьоукы рдинхаҵара аанрыжьит [[теория Дарвина|Дарвин ибиологиеи]] [[геология|агеологиа]] ҿыци рнырра иахҟьаны, урҭ адунеи ашьақәгылареи уи ақәреи ирызкны абиблиатә гәаанагарақәа ирҿагылон; Абиблиа аҭҵаараҿы [[историко-критический метод|иреиҳау акритика]] ҳәа иашьҭоуп аҭоурыхтәи алитературатәи хырхарҭа ҿыц, уи Аԥшьаҩыра Анцәа идоуҳала иҩуп ҳәа агәаанагара иаҿагылон; аиҿырԥшратә ҭҵаара, ақьырсианра егьырҭ адинқәа ирҿдырԥшуан, ирыԥшаауан иахьеиқәҿырҭуа. Агәрахаҵаҩцәа шьоукы рдин рыхьчарц рҽазыршәон, атрадициатә дин иҿыцу аҭагылазаашьаҿы ҟазарыла еиҭахәаԥшуан. Убас, гәыԥҩык адиндырҩцәеи ахәыцҩцәеи адунеи бжьымшы рыла ишшаз иазку абиблиатә ҳәамҭа ҿыцла иазнеит, арҭ амшқәа аеволиуциатә аамҭақәа реиԥш иахәаршит. XX ашәышықәса алагамҭазы, арҭ ахәыцҩцәа аеволиуциа Анцәа арҿиаразы ихы иаирхәон ҳәа ирыԥхьаӡо иалагеит.<ref>Tweed, 2020.</ref>
[[Научный атеизм|Аҭҵаарадырратә атеизм]] [[марксистско-ленинская философия|марксисттәи ленинтәи адунеихәаԥшышьа]] иахәҭаны иҟалеит. Уи шьаҭас иамаз [[диалектический материализм|адиалектикатәи]] [[исторический материализм|аҭоурыхтәи материализм]] аҳәаақәа ирҭагӡаны адунеии ауаҩи рыхәаԥшра акәын. Афилософиатә ҭҵаарадырра аҳасабала адин хыҵхырҭас иамоу аиҭаҳәарази, адин аҭҵаарадырратә критикази, аҭҵааратә атеизм адиалектикатәи аҭоурыхтәи материализм апринципқәа ирылҵуеит. Марксизм аклассикцәеи Асовет философцәа ргәыԥ дуи атеизм [[материализм|аматериализм]] иацәыхараны, ихьыԥшым ҭҵаарадырраны ирыԥхьаӡомызт, аха Сталин ишьҭахьтәи аамҭазы, «аҭҵаарадырратә атеизм» «ииашоу ҭҵаарадырра заҵәык» ауп ҳәа ирылаҳәан, насгьы иҷыдоу философиатә дисциплинаны, ихьыԥшым ҭҵаарадырраны, зхатәы проблематикеи амаҭәари змоу акакәны иҟалеит.<ref>Thrower, 1983.</ref><ref>Шахнович, 2022.</ref>
XX ашәышықәсазы адунеизегьтәи аибашьрақәеи, [[Атомные бомбардировки Хиросимы и Нагасаки|атомтә бомбақәа рыԥжәареи]], [[Холокост|ауриқәа рнырҵәареи]] ирыхҟьаны, адин аҵакы ашьақәыргыларазы иамоу афункциа ҿыц акритика азун. [[Освенцим|Освенцим]] аҿы еиқәхаз [[Визель, Эли|Ели Визель]] дналаҵаны ауриаа ԥыҭҩык, [[избранный народ|иалихыз ажәлар]] зыхьчар акәыз Абиблиатә нцәа иқәыӡбон. Визель игәалашәарақәа еидызкыло амемуар «[[Ночь (книга)|Аҵх]]» аҿы иҩуан ахәыҷқәа былра ианыргоз «иҭынчыз ажәҩан иаҵәа аҵаҟа урҭ лҩаха ианаҵачуаз» игәаҿы ицәырҵыз аҿагыларатә цәанырра атәы. Уи аамҭазы, иҩуан иара, «дыршьит сара сынцәа, иршьыит сыԥсы».<ref name="sfn-2f4eef" />
XXI ашәышықәса алагамҭазы [[новый атеизм|атеизм ҿыц]] ахаҭарнакцәа адин акритика азыруит. Ари аиҿкаара авторцәа «атеизм ԥшьҩык аҽыуаа» ҳәа ирышьҭоуп ([[Докинз, Ричард|Ричард Доукинс]], [[Хитченс, Кристофер|Кристофер Хитченс]], [[Деннет, Дэниел|Дениел Деннетт]], [[Харрис, Сэм|Сем Харрис]]). Ашәҟәқәеи, аҵаратә статьақәеи, ажәахәқәеи рҿы иаарԥшу адинтә жәабжьқәа рыкритика иазку ргәаанагарақәа еиуеиԥшым аҵаратә усхкқәа рҿы аимак-аиҿакқәа цәырнагеит, насгьы еицырдыруа амассса-информациатә хархәагақәа рҿы ирацәаны рыӡбахә рҳәеит. Афилософ Сем Харрис иҩымҭа «[[Конец веры|Агәрахаҵара аҵыхәтәа]]» аҿы адины иамоу иҽеим аҟазшьақәа, ақәымчрагьы уахь иналаҵаны, дрылацәажәеит. Афилософ Дениел Деннет иҩымҭа «Азықәра арбгара» аҿы «иџьашьахәу акы агәрагара зҳамоу» ҳәа азҵаара ықәиргылеит. Абиолог Ричард Доукинс ишәҟәы «[[Бог как иллюзия|Анцәа лаԥшхырԥагаҩы иаҳасабала]]» аҿы адинхаҵара иадҳәалоу еиуеиԥшым аганқәа рыӡбахә иҳәеит. Ажурналист, аполемист Кристофер Хитченс иҩымҭаҿы «[[Бог не любовь|Анцәа зегьы илшом]]» аҿы ишьақәирӷәӷәон адинтә мчрақәа ауаҩы иаҳаҭыр еиларгоит ҳәа, насгьы адинытә еиҿкаарақәа рҿы иҟоу акоррупциа атәы иҩуан.<ref>The Oxford Handbook on Atheism, 2016.</ref>
=== Адини аҭҵаарадырреи ===
Ихьшәоу [[викторианская эпоха|Викториантәи аамҭазы]], «аҭҵаарадырреи адини реибашьра» иазкны аусумҭақәа аԥырҵон, насгьы акультура арҭ аҩ-ганк еснагь еиҿагылазароуп ҳәа агәаанагара ыҟан. Аха анаҩс [[история науки|аҭҵаарадырра аҭҵааҩцәа]] уи аҩыза агәаанагара иацәхьаҵит. Аконфликттә тезис, имариоу азнеишьала, уажәы зегьы ирылаҵәахьеит Мраҭашәаратәи аҭҵаарадырра ареалтә ҭоурыхҭҵаара иазку ииашам аинтеллектуалтә шьаҭоуп ҳәа. Аҭҵаарадырра аҭҵааҩы [[Брук, Джон Хедли|Джон Брук]] иҩуан, атрадициатә формақәа рҿы аиҿагыларатә тезис акырӡа илаҟәын ҳәа. Гари Фернгрен излаиҳәо ала, аконфликттә тезис аасҭа акомплекстә тезис аԥхьагылара аманы ишыҟоу азы Брук игәаанагара аҭҵаарадырра апрофессионалтә ҭҵааҩцәа рыбжьара инарҭбааны азхаҵара аиуит, аха атрадициатә позициа егьырҭ аганқәа рҿгьы ишыӷәӷәоу иаанхоит, еиҳаракгьы ауаажәларратә хдырраҿы.<ref>Shapin, 1996, с. 195.</ref><ref>Russell, 2002, с. 7.</ref><ref>Brooke, 1991, с. 42.</ref><ref>Ferngren, 2002, с. x.</ref>
Адин иаԥнаҵоит [[Космогония|акосмогониеи]] (адунеи ахылҵшьҭра) антропологиеи (ауаҩы ихылҵшьҭра) рԥҟарақәа, урҭ иахьатәи аҭҵаарадырратә идеиақәа ирҿагылоуп. Уи аганахьала иахьатәи аҭҵаарадырра адинтә позициақәа жәпакы акритика рызнауеит. Ҿырԥштәыс иаагозар [[креационизм|акреационизми]] [[эволюция|аеволиуциа атеориеи]] ирыбжьоу аиҿагылара ([[критика эволюционизма|аеволиуциа акритика]]).
Адинқәа зны-зынла [[закон природы|аԥсабара азакәанқәа]] ирҿагыло, мамзаргьы ирықәымшәо атезисқәа шьақәдырӷәӷәоит. Адинтә усумҭақәа жәпакы рҿы зыӡбахә ҳәоу аџьашьахәқәа аԥсабара азакәанқәа ишрықәшәо ала ахәшьара аҭара рылшоит.
Адинхаҵаратә текстқәа акритика азырур рылшоит ҳаамҭазтәи аҭоурыхтә ҭҵаарадырра агәаанагарақәа иахьынӡарықәшәо инаҿырԥшны. Иаҳҳәап, асоветтә [[Библеистика|библиаҭҵааҩцәа]] Абиблиаҿы ҭыԥқәак еиҿагыло, ма еиқәымшәо афактқәеи ажәабжьқәеи злоу акакәны иахәаԥшуеит (иаҳҳәап, [[Новый Завет|Ауасиаҭ Ҿыци]] [[Аевангелие|Аевангелиақәа]] ԥшьбеи атексқәа реиԥшымзаареи, урҭ [[герменевтика|реилыркаара]] азҵаареи). Абиблиатә критикцәа арҭ аҭыԥқәа шеилыркаауеи адинҭҵааҩцәеи адинадгылаҩцәеи ртрадициатә динхаҵаратә еилкаара акыр иреиԥшымхар алшоит. Адинҭҵааҩцәа рыхәҭак (алибералтә хырхарҭа) ари акритика иақәшаҳаҭхар рылшоит, убри аан егьырҭ (хадаратәла аконсерваторцәа) ари акритика аҭҵаарадырратә ҩаӡара критикала ахәшьара арҭар рылшоит.<ref>{{Книга|автор=[[Бюкай, Морис]]|заглавие=[[Библия, Коран и наука]]|издательство=Éditions Seghers|год=1976|isbn=966-95604-6-2}}</ref>
Аҭҵаарадырреи адини реиқәшәара иазку азҵаара аимак-аиҿа зцу теманы иҟоуп. Аҵарауааи адиндырҩцәеи лассы-лассы еиҿагыло агәаанагарақәа рҳәоит.
«Аиқәшәара иазку агәаанагарақәа»
{{Ацитата алагара}}Зеиԥшыҟам ахшыҩҵак иԥшааит ҳаиԥыларақәа зегьы раасҭа иналукааша алахәылаҩ, Адунеи аинфлациа ҳаамҭазтәи атеориа аԥҵаҩцәа иреиуоу, Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа академик [[Старобинский, Алексей Александрович|Алексеи Старобински]]. Иара иҳәеит: «Анцәа даҳзылԥхеит аҭҵаарадырраҿы иара ҳизхьамԥшларц». Даҽакала иуҳәозар, аҵарауаҩ аԥсабара аниҭҵаауа, Анцәа ииашаҵәҟьаны иҟаиҵаз ашьҭақәа рыԥшаара аҭахӡам. Аха ауаҩи уи ихдырреи ртәы ҳаналацәажәо, Анцәа ихьӡ мҳәакәа ҳзаҩсуам. Академик Старобински иҳәеит Анцәа дыҟоуп ҳәа, аҭоурых аҿы ауаа рацәа рдинхаҵара шьаҭас иҟаҵаны рхы мҩаԥыргон, зны-зынлагьы даара иҳаракыз русқәа рҿы иааԥшуан, рҭахрақәа раҵкыс аӡә иҭахрақәа аԥхьа идыргылон.{{Ацитата алгара |источник={{Cite web|url=http://kommersant.ru/doc/3275710|title=Я бы не делил учёных на атеистов и не атеистов|author=Елена Кудрявцева}} «Ажурнал “Огониок”», мшаԥымза 24, 2017}}
«Аиқәымшәара иазку агәаанагара»
* Еицырдыруа америкатәи агенетик [[Койн, Джерри Аллен|Д. А. Коин]] аҭҵаарадырратә хәаԥшышьеи адинтә дунеихәаԥшышьеи зынӡа ишеиқәымшәо атәы иҳәон.<ref>Койн, 2016.</ref>
=== Адинтә ԥышәа критикала азхәыцра ===
{{Main|Адинтә ԥышәа}}
Иҟоуп агәаанагара, адин-мистикатә ԥышәа [[эпилепсия|алаԥсратә]] симптомқәеи, [[Шизофрения|ашизофрениеи]], [[деменция|агәхашҭреи]], алаԥшҵашәареи реиԥш иҟоу ачымазарақәа рԥышәа аҟынтәи иаауеит ҳәа. [[Галлюцинация|Алаԥшҵашәара]] цәырҵуеит [[Центральная нервная система|агәҭантәи анервтә система]] аҳәаатә ҭагылазаашьақәа рҿы, алаԥшҵашәара ахҟьоит аусура мыцхәы, [[Температура тела|ашоура]] амазаара, [[голодание|амлакра]], мамзаргьы мыцхәы [[Пост (религия)|ачгара]] уҳәа убас егьырҭ ахҭысқәа.<ref>''Jeffrey L. Salver, M.D.; John Rabin, M.D.'' — The neural substrates of religious experience.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.absolutology.org.ru/brain_myst.htm|title=Мозг и религиозный опыт|author=Берснев Павел|access-date=2010-12-26|url-status=dead|archive-date=2011-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110925135512/http://absolutology.org.ru/brain_myst.htm}}</ref>
ЛСД апсихикаҿы иҟанаҵо анырра ԥызшәоз апсихиатр [[Гроф, Станислав|Станислав Гроф]] излаиҳәо ала, «Аԥсреи аиреи рԥышәа, Адунеи ма Анцәеи дареи ракзаара, ақаҷааатә феноменқәа рԥылара, ма ЛСД асеансқәа рҿы аҭыԥ змаз «иҳаҩсыз аиҭаирақәа» рԥышәа адунеи адин дуқәа иԥшьоу рҩырақәеи ажәытә цивилизациақәа рмистикатә текст маӡақәеи рҿы иарбоу ахҭысқәа иааџьаушьартә иреиԥшуп». Убри аан, апсихика аԥсахрақәа рҿы иҳауз аԥышәа Гроф абас ахәшьара аиҭоит: «Ахолотроптә ҭагылазаашьақәа рҿы, ҳара иаҳныруеит аҟазаара даҽа ганқәак, уи даараӡа интенсиву, уимоу уаршанхартә иҟазар алшоит».<ref>[[Гроф, Станислав|Гроф С.]] [http://psylib.org.ua/books/grofs01/index.htm Области человеческого бессознательного] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140201213825/http://psylib.org.ua/books/grofs01/index.htm |date=2014-02-01 }}. — М.: Издательство трансперсонального института, 1994. — 278 с.</ref><ref>''[[Гроф, Станислав|Гроф С.]]'' Космическая игра / Пер. с англ. Ольги Цветковой — М.: Издательство Трансперсонального Института, 1997. — '''С. 16''' — 256 с.</ref>
Еиуеиԥшым адинхаҵарақәа еиуеиԥшымкәа иазнеиуеит аекстатикатәи амистикатәи лаԥшҵашәарақәеи агәҭыхақәеи. Адинхаҵарақәа зегьы ари аҩыза аԥшаара иадгылом, иарбанызаалак амистикатә ԥышәа агәрагара ишиашоу ишьақәнарӷәӷәоит ҳәа ирыдыркылоит. Иаҳҳәап, [[богословие|адинҭҵаара]] апрофессор [[Осипов, Алексей Ильич|А.И. Осипов]] игәаанагарала, «адоуҳатә ԥсҭазаараҿы аԥышәа змоу иԥшьоу абацәеи азықәԥаҩцәеи зегьы хьаҳәхьачарада ақьырсиан игәиҽанырҵоит даланагалар шалшо, даҽакала иуҳәозар, [[Духовная прелесть|адоуҳатә хжьара]], уи аан ауаҩы инерв-ԥсихикеи, лассы-лассы иаҩысҭаатә гәҭакқәеи идырҿио иҟам-иным абара Анцәа изааиртыз акакәны идикылоит».<ref name="Osipov"/>
== Шәахәаԥш иара убас ==
* [[Апатеизм|Апатизм]]
* [[Атеизм]]
* [[Бог|Анцәеи]] [[Дьявол|Аџьныши]]
* [[Вера|Агәрагара]]
* [[Государственная религия|Аҳәынҭқарратә динхаҵара]]
* [[Метатеология|Аметатеологиа]]
* [[Молитва|Анцәаиҳәара]]
* [[Определение религии|Адин аилкаара]]
* [[Поклонение|Ашьапкра]]
* [[Религиоведение|Адинҭҵаара]]
* [[Религиозность|Адинхаҵара]]
* [[Религиозный бред|Адинтә патара]]
* [[Религиозный фанатизм|Адинтә фанатизм]]
* [[Религия и шизофрения|Адини ашизофрениеи]]
* [[Сверхъестественное|Иԥсабаратәым амч]]
* [[Спасение|Аиқәырхара]]
* [[Теизм|Атеизм]]
* [[Теистический эволюционизм|Атеисттә еволиуционизм]]
* [[Теология|Атеологиа]]
* [[Афилософиа|Афилософиа]]
* [[Дорелигиозная эпоха|Адинхаҵара ҟалаанӡатәи аамҭа]]
{{clear}}
== Азгәаҭақәа ==
'''Примечания'''
{{Notelist}}
'''Сноски'''
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
=== Адин аилкаара ===
'''на русском языке'''
* [[Трубецкой, Сергей Николаевич|Трубецкой С. Н.]] Религия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона
* {{Cite web|url=https://ido.tsu.ru/other_res/hischool/filreliggii/22.htm|title=Лекции по философии религии. Часть 2. Предмет философии религии. Этимология термина «религия» |author= [[Аванесов, Сергей Сергеевич|Аванесов С. С.]]|publisher= Институт дистанционного образования, [[Томский государственный университет]]|access-date=2018-09-26}}
* ''Аллес Г.'' [https://web.archive.org/web/20141102124902/http://religious-life.ru/2013/02/religion/ Религия] // Интернет-издание «Религиозная жизнь» (перевод статьи из The Encyclopedia of Religion. Macmillan Reference, 2005)
* {{книга|автор= |заглавие= 750 определений религии: история символизаций и интерпретаций|ответственный= [[Аринин, Евгений Игоревич|Аринин Е. И.]] (редактор)|ссылка= http://e.lib.vlsu.ru/bitstream/123456789/3871/1/01379.pdf|издательство= [[Владимирский государственный университет]] им. А. Г. и Н. Г. Столетовых|год= 2014|страниц= 460|часть= |isbn= 978-5-9984-0546-4|ref= Аринин|archive-date= 2016-10-20|access-date= 2026-07-14|archive-url= https://web.archive.org/web/20161020080512/http://e.lib.vlsu.ru/bitstream/123456789/3871/1/01379.pdf|url-status= dead}}
* {{БСЭ3|статья=Религия |автор=[[Гараджа, Виктор Иванович|Гараджа В. И.]] |том=21|ref=Гараджа}}
* {{БРЭ|статья=Религия |том=28|страницы=374|год=2015|ref=БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/3505105|архив=https://web.archive.org/web/20221110154349/https://bigenc.ru/religious_studies/text/3505105|архив дата=2022-11-10}}
* {{Источник/НФЭ|Религия|[[Митрохин, Лев Николаевич|Митрохин Л. Н.]]|url=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH01c5f2fc7c579f33e84aabc5}}
* {{книга|автор=[[Яблоков И. Н.]], [[Давыдов, Иван Павлович|Давыдов И. П.]]|заглавие= Философия права. Курс лекций. Учебное пособие|том=2|ответственный=[[Марченко, Михаил Николаевич|Марченко М. Н.]] (отв. редактор) |ссылка часть= https://books.google.ru/books?id=gyD9AgAAQBAJ&pg=PT127&dq=латинским+religio&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiS0OPK7czdAhVswYsKHXyqBbUQ6AEIJzAA#v=onepage&f=false|издательство= Проспект|год= 2014|страниц=555|часть= Лекция 22 «Религия и право»|isbn= 9785392017744|ref= Марченко}}
'''на других языках'''
* ''Asad, Talal.'' [http://www.iupui.edu/~womrel/Rel433%20Readings/01_SearchableTextFiles/Asad_ConstructionOfReligionAnthroCategory.pdf The Construction of Religion as an Anthropological Category] // Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity and Islam. Baltimore, 1993. P. 27—54.{{In lang|en}}
* {{статья |автор=[[Пивоваров, Даниил Валентинович|Pivovarov D. V.]] |заглавие=On Universal Definition of Religion |ссылка=http://elib.sfu-kras.ru/bitstream/2311/16613/1/03_Pivovarov.pdf |издание=[[Journal of Siberian Federal University]]. Humanities & Social Sciences|год=2015|том=8 |номер=1 |страницы=52—63|ref=Pivovarov}}
* {{книга |автор= Harrison, Peter |заглавие=The Territories of Science and Religion |ссылка= https://books.google.ru/books?id=Z1KIoAEACAAJ&hl |издательство= [[University of Chicago Press]] |год=2015 |allpages= 300 |серия= |isbn=9780226184487 |ref=Harrison}}
=== Адинхаҵареи адинҭҵаареи рҭоурых ===
* {{БРЭ |автор=[[Антонов, Константин Михайлович (философ)|К. М. Антонов]] |статья= Религия |ссылка=https://bigenc.ru/c/religiia-1a8735/?v=10382434 |архив=https://web.archive.org/web/20260219134848/https://bigenc.ru/c/religiia-1a8735?v=10382434|архив дата=2024-02-19 |год=2024 |ref=Антонов}}
* {{БРЭ |автор=[[Резвых, Пётр Владиславович|П. В. Резвых]], [[Аверинцев, Сергей Сергеевич|С. С. Аверинцев]], А. В. Константинов |статья= Миф |ссылка=https://bigenc.ru/c/mif-4ca5dd/?v=3811951 |архив=https://web.archive.org/web/20260222191812/https://bigenc.ru/c/mif-4ca5dd?v=3811951 |архив дата=2026-02-22 |год=2022 |ref=Резвых, Аверинцев, Константинов}}
* {{Cite web|url = https://ido.tsu.ru/other_res/hischool/filreliggii/pril.htm|title=Лекции по философии религии. Приложение. Проблема типологии религий |author= [[Аванесов, Сергей Сергеевич|Аванесов С. С.]]|publisher= Институт дистанционного образования, [[Томский государственный университет]]|access-date=2018-09-26|ref = Аванесов, Проблема типологии религий}}
* {{книга |автор=[[Аринин, Евгений Игоревич|Аринин Е. И.]] |заглавие=Философия религии. Принципы сущностного анализа: Монография|место=Архангельск |издательство=[[Поморский государственный университет имени М. В. Ломоносова|Издательство ПГУ им. М. В. Ломоносова]] |год=1998|страницы=295 |isbn=5-88086-168-6|ref=Аринин}}
* {{статья |автор=[[Баёв, Павел Анатольевич|Баёв П. А.]] |ссылка=http://ecsocman.hse.ru/socis/msg/35402580.html |заглавие=Церковь и служитель культа в медийном дискурсе отечественного социума |издание=[[Социологические исследования (журнал)|Социологические исследования]] |год=2011 |номер=2 |страницы=118—127 |ref=Баёв |archive-url=https://web.archive.org/web/20180228223933/http://ecsocman.hse.ru/socis/msg/35402580.html |archive-date=2018-02-28 |url-status=bot: unknown }}
* {{книга|автор=[[Буайе, Паскаль|Буайе П.]]|заглавие= Объясняя религию: Природа религиозного мышления|оригинал= Pascal Boyer: "Et l'Homme Crea Les Dieux:Comment expliquer la religion"|место = М.|издательство= [[Альпина Нон-фикшн]]|год = 2016|страниц= 496|isbn= 978-5-91671-632-0|ref=Буайе}}
* {{книга |автор= [[Горохов, Станислав Анатольевич|Горохов С. А.]], [[Христов, Тодор Тодорович|Христов Т. Т.]]|заглавие= Религии народов мира. Учебное пособие |ссылка= https://books.google.ru/books?id=1_pSAgAAQBAJ |место=М.|издательство= «Проспект» |год= 2013 |страниц = 584|isbn= 9785392139170 |ref= Религии народов мира}}
* {{книга |автор=[[Жуковский, Владимир Ильич|Жуковский В. И.]], [[Копцева, Наталья Петровна|Копцева Н. П.]], [[Пивоваров, Даниил Валентинович|Пивоваров Д. В.]] |заглавие=Визуальная сущность религии: монография|место=Красноярск|издательство=[[Красноярский государственный университет|Краснояр. гос. университет.]]|год=2006|страниц=460 |isbn= 5-7638-0628-X|ref=Жуковский, Копцева, Пивоваров}}
* {{книга |автор=[[Забияко, Андрей Павлович|Забияко А. П.]] |часть=Религия|ссылка часть= |заглавие=[[Энциклопедия религий]] |ответственный=Под ред. [[Забияко, Андрей Павлович|А. П. Забияко]], [[Красников, Александр Николаевич|А. Н. Красникова]], [[Элбакян, Екатерина Сергеевна|Е. С. Элбакян]] |место=М. |издательство=[[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]], Гаудеамус |год=2008 |страницы=1069—1073|страниц=1520 |серия=Summa |isbn=978-5-8291-1084-0, ISBN 978-5-98426-067-1 |тираж=3000|ref=Забияко}}
* {{книга |автор=[[Зубов, Андрей Борисович|Зубов А. Б.]] |заглавие=История религии. Курс лекций. Книга первая |место=М. |издательство= [[МГИМО-Университет]] |год=2006 |страниц=436 |isbn= 5-9228-0243-7|ref=Зубов}}
* Семёнов, 2002. {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_305.html|title=Возникновение религии и её первая, исходная форма — магия|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|publisher=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 1|archive-url=|archive-date=|year=2002}}
* {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_372.html|title=Основные этапы эволюции первобытной религии|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|publisher=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 2|archive-url=|archive-date=|ref=Семёнов1|year=2003}}
* {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_393.html|title=Тотемизм, первобытная мифология и первобытная религия|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|publisher=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 3|archive-url=|archive-date=|ref=Семёнов2|year=2003}}
* {{книга |автор= {{comment|Тихонова Г. Ю.|Галина Юрьевна Тихонова — кандидат философских наук, доцент кафедры социальных коммуникаций Томского политехнического университета}}, {{comment|Гиниятова Е. В.|Елена Владимировна Гиниятова — кандидат философских наук, аналитик отдела Интернет-коммуникаций Томского политехнического университета}}|заглавие= Религиоведение: учебное пособие |ссылка= http://portal.tpu.ru:7777/SHARED/g/GALINAT/tt/hj/Tab1/РЕЛИГИОВЕДЕНИЕ%20пособие.pdf |ответственный= |место = Томск |издательство= [[Томский политехнический университет|Издательство Томского политехнического университета]] |год= 2013|страниц = 203|ref= Религиоведение (Тихонова, Гиниятова)}}
* [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]]. [https://www.peoplesmyths.com/r/religiya-i-mifologiya.html Религия и мифология] // Мифы народов мира. Энциклопедия. Т. 2
* {{статья |автор=[[Шахнович, Марианна Михайловна|Шахнович М. М.]] |заглавие=Концепт «научный атеизм»: история его конструирования и введения в философию и политическую практику (1954—1964) |издание=Вестник Санкт-Петербургского университета. Философия и конфликтология |год=2022 |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/kontsept-nauchnyy-ateizm-istoriya-ego-konstruirovaniya-i-vvedeniya-v-filosofiyu-i-politicheskuyu-praktiku-1954-1964 |том=38 |выпуск=3 |страницы=436—448 |doi=10.21638/spbu17.2022.314 |ref=Шахнович}}
* {{книга|ссылка часть=http://scepsis.ru/library/id_48.html|часть=Религия и наука|заглавие=Эйнштейн А. Собрание научных трудов|том=IV|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1967|страницы=126—129|автор=[[Еинштеин, Алберт|Эйнштейн А.]]|ref=Эйнштейн}}
* {{книга |автор=[[Элбакян, Екатерина Сергеевна|Элбакян Е. С.]]|часть=Религия |заглавие=Философский словарь |ответственный=Под ред. [[Фролов, Иван Тимофеевич (философ)|И. Т. Фролова]] |издание=7-е изд., перераб. и доп |место=М. |издательство=[[Республика (издательство)|Республика]] |год=2001 |страницы=488 |ref=Элбакян}}
* {{книга |заглавие= Религиоведение: учебник для бакалавров |ответственный= [[Яблоков, Игорь Николаевич|Яблоков И. Н.]] |издательство= Юрайт |год= 2014 |место= М.|страниц = 479 |isbn= 978-5-9916-2985-0 |ref= Религиоведение}}
'''на других языках'''
* {{книга |автор=[[Бекфорд, Джеймс|Beckford, James A.]] |заглавие=Social Theory and Religion |ссылка=https://archive.org/details/socialtheoryreli00beck |год=2003 |издательство=[[Cambridge University Press]] |место=Cambridge |страниц=252 |isbn=978-0-521-77431-4 |язык=en |ref=Beckford}}
* {{книга |автор=[[Брук, Джон Хедли|Brooke, J. H.]] |год=1991 |заглавие=Science and Religion: Some Historical Perspectives |ссылка=https://archive.org/details/sciencereligions0000broo |издательство=[[Cambridge University Press]] |язык=en |ref=Brooke}}
* {{книга |автор=Ferngren, Gary |часть=Introduction |заглавие=Gary Ferngren (editor). Science & Religion: A Historical Introduction |ссылка=https://archive.org/details/sciencereligionh0000unse_p3x7 |место=Baltimore |издательство=[[Johns Hopkins University Press]] |год=2002 |ISBN=0-8018-7038-0 |язык=en |ref=Ferngren}}
* {{книга |автор=Fitzgerald, Timothy |заглавие=The Ideology of Religious Studies |ссылка=https://books.google.com/books?id=R7A1f6Evy84C |место= New York |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2003 | isbn = 978-0195347159 |язык=en |ref=Fitzgerald}}
* {{книга|ссылка=https://books.google.co.id/books?id=v2yiyLLOj88C&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|заглавие=Religions of the world: a comprehensive encyclopedia of beliefs and practices|ответственный=[[Мелтон, Джон Гордон|J. Gordon Melton]] and Martin Baumann (ed.)|издание=2nd Ed|место=Santa Barbara/Denver/Oxford|издательство=ABC-Clio|год=2010|том=1—6|страниц=3200|isbn=978-1-59884-203-6}}
* {{книга |часть=Chapter 16, "New Atheism" |заглавие=The Oxford Handbook on Atheism |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2016 |ISBN=978-0199644650 |язык=en |ref=The Oxford Handbook on Atheism}}
* {{книга |автор=Russell, Colin A. |часть=The Conflict Thesis |заглавие=in Gary Ferngren (editor). Science & Religion: A Historical Introduction |ссылка=https://archive.org/details/sciencereligionh0000unse_p3x7 |место=Baltimore |издательство=[[Johns Hopkins University Press]] |год=2002 |ISBN=0-8018-7038-0 |язык=en |ref=Russell}}
* {{книга |автор=[[Шейпин, Стивен|Shapin, S.]] |год=1996 |заглавие=The Scientific Revolution |издательство=[[University of Chicago Press]] |язык=en |ref=Shapin}}
* {{книга |автор=Thrower, James |год=1983 |заглавие=Marxist-Leninist 'Scientific Atheism' and the Study of Religion and Atheism in the USSR |ссылка=https://archive.org/details/marxistleninists0000thro |место=Berlin |издательство=[[Walter de Gruyter]] & Co. Religion and Reason (Vol. 25) |страниц=500 |isbn=90-279-3060-0 |язык=en |ref=Thrower}}
* {{книга |автор=Tweed, Thomas A. |заглавие=Religion: A Very Short Introduction |ссылка=https://archive.org/details/religionveryshor0000twee |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2020 |ISBN=9780190064693 |язык=en |ref=Tweed}}
=== Апологетика ===
* {{книга |ссылка часть=http://ec-dejavu.ru/r/Religion_China.html |автор=[[Маслов, Алексей Александрович|Маслов А. А.]] |часть=Религия в Китае |заглавие=Китай: Укрощение драконов. Духовные поиски и сакральный экстаз |место=СПб.|издательство=[[Алетейя (издательство)|Алетейя]] |год=2003 |страницы=15—29 }}
* {{книга |ссылка=http://www.alexandrmen.ru/books/index.html |заглавие=История религии: В поисках Пути, Истины и Жизни |автор=[[Мень А. В.]] |место=М.|издание=(в 7 томах) |год=1991—1992 }}
* {{книга |ссылка=http://www.alexandrmen.ru/books/histrel/histrel.html |заглавие=История религии (учебник в 2 томах) |автор=[[Мень А. В.]] |место=М. |год=1997 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060715183616/http://www.alexandrmen.ru/books/histrel/histrel.html|archive-date=2006-07-15}} (Том 1. В поисках Пути, Истины и Жизни. Том 2. Пути христианства).
* {{cite web|url=http://www.wco.ru/biblio/books/osip1/Main.htm|title=Путь разума в поисках истины|author=[[Осипов, Алексей Ильич|Осипов А. И.]]|date=1997|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118033402/http://www.wco.ru/biblio/books/osip1/Main.htm|archive-date=2012-01-18|access-date=2010-11-07|url-status=dead}}
* {{cite web|url=http://www.philosophy.ru/library/tolstoy/what_is_religion.html|title=Что такое религия и в чём сущность её?|author=[[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстой Л. Н.]] Толстовский листок — Толстой и о Толстом: выпуск первый / сост. В. А. Мороз. — изд. 2-е. — М.: Мамонтовский Дом; Музей русской народной живописи, 1995. — 116 с. — (Запрещённый Толстой). — Содерж.|archive-url=|archive-date=|access-date=2007-08-23|url-status=live}}
* {{cite web|url=http://jnana.ru/science/torch.html|title=Религии мира. Опыт запредельного. Трансперсональные состояния и психотехника|author=[[Торчинов, Евгений Алексеевич|Торчинов Е. А.]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514201654/http://jnana.ru/science/torch.html|archive-date=2012-05-14|access-date=2008-11-29|url-status=dead}}
* ''[[Флоренский П. А.]]'' Собрание сочинений. Философия культа (опыт православной антроподицеи). — М.: [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]], 2004. (Серия «Философское наследие». — Т. 133).
* {{статья |автор=Елена Кудрявцева |заглавие=Я бы не делил учёных на атеистов и не атеистов |ссылка=http://kommersant.ru/doc/3275710 |издание=Огонёк |тип=журнал |год=2017 |месяц=4 |число=25 |ref=Кудрявцева}} «Астрофизик Максим Зельников о протестах учёных против лженауки и веры в сверхъестественное».
=== Акритика ===
* White, E. D. {{cite web |url=http://englishatheist.org/white/contents.html |title=A History of the Warfare of Science with Theology in Christendom}} 2 vols. ([[1896|1896]]){{In lang|en}} (на русском языке: {{книга |автор=[[Уайт, Э. Д.]] |заглавие=Борьба религии с наукой |ответственный=Пер. Д. Л. Вейса |место=Москва — Ленинград |год=1932}}).
* {{cite web|url=http://www.ftarchives.net/cassels/sr/contents.htm|title=Supernatural Religion: An Inquiry into the Reality of Divine Revelation|author=Walter Richard Cassels|archive-url=https://www.webcitation.org/67fyvarnp?url=http://www.ftarchives.net/cassels/sr/contents.htm|archive-date=2012-05-15|access-date=2009-03-27|url-status=live}}, London, [[1902|1902]]. ({{cite web|url=https://archive.org/details/supernaturalreli02cassiala|title=в pdf, djVu|archive-url=https://www.webcitation.org/67fywKZfX?url=http://archive.org/details/supernaturalreli02cassiala|archive-date=2012-05-15|access-date=2017-10-02|url-status=live}}){{In lang|en}} («Сверхъестественная религия: исследование реальности божественного откровения»).
* {{книга |ссылка=http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/DraHist.html |заглавие=History of the Conflict Between Religion and Science |автор=[[John William Draper]] |место=New York |издательство=D. Appleton |год=1874|язык=en}} («История борьбы между религией и наукой»).
* [[Хитченс, Кристофер|Hitchens, C. E.]] [http://evolbiol.ru/large_files/hitchens.pdf ''God Is Not Great: How Religion Poisons Everything]'' ISBN 0-446-57980-7 (на русском языке: {{книга |автор=[[Хитченс, Кристофер|Хитченс К.]] |заглавие=[[Бог — не любовь]]: Как религия всё отравляет |ответственный=Пер. с англ |место=М. |издательство=ООО «Альпина нон-фикшн» |год=2012 |страниц=365 |isbn=978-5-91671-092-2}})''.
* {{книга| автор= Джерри Койн | заглавие= Вера против фактов: Почему наука и религия несовместимы | оригинал= A. Jerrry Coyne Faith Versus Fact: Why Science and Religion Are Incompatible | место= М. | издательство = Альпина Паблишер | год= 2016 | allpages= 384 | серия= | isbn= 978-5-9614-5817-6 |ref=Койн}}.
* «Унаследуют ли верующие землю? Демография и политика в XXI веке», политический социолог Эрик Кауфман.
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:дин}}
[[Акатегориа:Адин| ]]
gz648rs2c9s4ifs9a96i6q4f0qwbvx2
Соломин, Алеқсандр Владимир-иԥа
0
4889
176610
158137
2026-11-11T01:55:49Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
176610
wikitext
text/x-wiki
{{акарточка ауаҩы}}
'''Алеқсандр Владимир-иԥа Соломин''' ({{lang-ru|Александр Владимирович Соломин}}; {{date|5|2|1980}}, [[Томск]], [[Урыстәылатәи СФСР]], [[СССР]]) — урыс аҭоурыхдырҩы. Уи [[кавказ]]тәи аҭоурыхи, агенеалогиеи, археологиеи акыр дравторуп.
== Абиографиа ==
Аҭауадԥҳа Анна Сергеи-иԥха [[Гантимуроваа|Гантимурова]] димоуп ԥхәысс ([[2012]]).
== Абиблиографиа ==
=== Амонографиақәа<ref>[http://www.ozon.ru/person/23875873/ Автор Александр Владимирович Соломин. OZON.RU] {{Ур icon}}</ref> ===
# Соломин А. В. [http://oldbasman.ru/book/item/1/75/ Князья Гантимуровы]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.- М., 2013 {{ISBN|978-5-906470-01-0}} {{Ур icon}}.
=== Анапҩырақәа ===
# Соломин А. В. Вятский род Соломиных {{Ур icon}}.
# Соломин А. В. Род Александра Монастыря, князя Смоленского {{Ур icon}}.
# Соломин А. В. Аладьины из Дома Аладьиных-Плохово {{Ур icon}}.
# Соломин А. В. Христианские древности Северо-Восточного Причерноморья {{Ур icon}}.
# Соломин А. В. Род и герб картографа Ивана Кирилова {{Ур icon}}.
=== Ашьаҭатә анаукатә статиақәа ===
# Соломин А. В. «…И потому прозвали его князь Олександр Монастырь» (К вопросу о происхождении родоначальника фамилии Монастырёвых) // Гербовед.- № 4(90).- М., 2006.- С. 93-96 {{Ур icon}}.
# Соломин А. В. Новые данные о роде князей Гантимуровых // Генеалогический вестник.- №40.- СПб., 2011.- С. 44-47 {{Ур icon}}.
# [http://www.eurasica.ru/articles/library/av_solomin_proishozhdenie_tungusskogo_knyazya_gantimura_po_dannym_onomastiki/ Соломин А. В. Происхождение тунгусского князя Гантимура по данным ономастики // Генеалогический вестник.- №45.- СПб., 2012.- С.47-52] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150713110133/http://www.eurasica.ru/articles/library/av_solomin_proishozhdenie_tungusskogo_knyazya_gantimura_po_dannym_onomastiki/ |date=2015-07-13 }} {{Ур icon}}.
# [https://web.archive.org/web/20191018220058/http://petergen.com/showpages.php?bookidf=genves52/ Соломин А. В. О корнях уфимских дворян Киржацких // Генеалогический вестник.- №52.- СПб., 2016.- С.54-59] {{Ур icon}}.
=== Ашьаҭатә анаукатә-апопулиартә статиақәа ===
# Соломин А. Третье тысячелетие Мамайки // Сочи.- № 42 (368).- Сочи, 17-23 октября 1997.- С. 7 {{Ур icon}}.
# Соломин А. Четыре века забвения // Сочи.- № 13 (391).- Сочи, 27 марта-2 апреля 1998.- С. 7 {{Ур icon}}.
# Solomin A. The return to sources // Mahjubah. Vol. 20, № 10 (203). Tehran, October 2001. P. 51-53 {{En icon}}.
# Соломин Э. Курымашлык омо дене малат, кийыме верышт пушкыдо // Марий Эл.- № 97 (21765).- Йошкар-Ола, 30 май 2003.- Л. 5 {{Mhr icon}}.
# [http://olnd.ru/12/08-solomin.html Соломин А. Яранский поэт и педагог Пётр Михайлович Соломин (1839—1871) // Наш край.— Яранск, 2019.— № 12.— С.39—42] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200713031547/http://olnd.ru/12/08-solomin.html |date=2020-07-13 }} {{Ур icon}}.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
==Азхьарԥшқәа==
* [https://www.elibrary.ru/author_profile.asp?id=784846 Соломин Александр Владимирович. Анализ публикационной активности автора. РИНЦ] {{Ур icon}}
* [http://culturalnet.ru/main/person/2489 Персональная страница. Российская культурология] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160816161553/http://culturalnet.ru/main/person/2489 |date=2016-08-16 }} {{Ур icon}}
* [http://temples.ru/photo_collection.php?FondID=671 Храмы России. Личный фонд № 671 Соломина А. В.] {{Ур icon}}
* [http://m-necropol.narod.ru/index.html Могилы знаменитостей. Виртуальный некрополь] {{Ур icon}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1980 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Жәабранмза 5 рзы ииз]]
[[Акатегориа:Аурыс ҭоурыхдырҩцәа]]
fl8ld3qb31c79gp8mmbst334zx9cokw
Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара абжьаҟазаратә мчқәа
0
27225
176603
164132
2026-11-11T01:10:16Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
176603
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:United Nations Peacekeeping Logo.svg|мини]]
'''Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара абжьаҟазаратә мчқәа''' ({{lang-ru|миротво́рческий континге́нт ООН}}, {{lang-fr|Les casques bleus}}, {{lang-de|Blauhelme}}) – атәылақәа рырбџьармчтә контингент — [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара]] [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара алахәылацәа|алахәылацәа]], Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аԥҟаԥҵәа инақәыршәаны иазоужьу, аҭынчреи ашәарҭадареи раԥыхра, мамзаргьы раԥырҟәҟәаара, аекономикатә, мамзаргьы аполитикатә ҟазшьа змоу ашәага-загақәа аназымхо аамҭазы, иаку мчылатәи аусқәа рыла (арратә демонстрациа, арратә блокада уҳәа реиԥш иҟоу) иаԥызхуа архәҭақәоуп.
[[1988]] шықәса рзы, Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара абжьаҟазаратә мчқәа иранашьан [[Адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа]]. Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа Хада акәзар – Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара (ЕАР) Абжьаҟазаратә мчқәа рымш аԥнаҵеит.
== Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара абжьаҟазаратә операциақәа ==
Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара абжьаҟазаратә мчқәа — ари Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара иалоу атәылақәа рырбџьармчратә контингент ауп. Иара Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара ашәарҭадаратә хеилак аӡбамҭа ала абџьаршьҭыхралатәи аконфликт аан, ҩба ма инацны жәларбжьаратәи азин асубиектқәа рыбжьара аекономикатә, мамзаргьы аполитикатә ҟазшьа змоу асанкциақәа анаҭаххалак ирзалырхуа шәага-загоуп. Абжьаҟазаратә мчқәа амилаҭрацәала еилоу еиҿкаароуп.
Ас еиԥш архәҭақәа акыр шықәса инеиԥынкыланы [[Африка]], [[Азиа]], [[Европа]], [[Агәҭантәи Америка]], [[Ааигәатәи Мрагылара]] уҳәа рҟны абжьаҟазаратә операциақәа ирылахәын. Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара абжьаҟазаҩцәа рдырра мариоуп, Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аемблема алеи, ажәҩангәыԥшшәы змоу ахылԥақәеи рыла (голубые береты), урҭ дара амаҵзура аҟны ианыҟоу иныҟәыргоит. Ажәҩангәыԥшшәы змоу акаскақәа, Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара абжьаҟазаҩцәа рзы исимволхаз, иарбанызаалак аоперациақәа раан ирхарҵоит, ашәарҭара аныҟоу. Абжьаҟазаҩцәа дара иахьатәиу атәыла аформа ауп иныҟәырго.
== Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара адунеи аҟны аҭынчра адгыларазы ==
Раԥхьаӡа ари аиҿкаара аҭынчра адгыларазы аоперациақәа, аиқәышаҳаҭрақәа рынагӡареи, ахымца аанкылареи, еиҿагылоз аганқәа аҳәынҭқаррабжьаратә еибашьрақәа рышьҭахь реидгареи уҳәа реиԥш иҟаз усқәан имҩаԥнагоз.
Аха «аибашьра хьшәашәа» аилгара Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аҭынчра адгыларазы аоперациақәа рҟазшьа шьаҭанкыла иаԥсахит. [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ашәарҭадаратә Хеилак]] аҭынчра адгыларазы еиҳа иҭбааз, иуадаҩыз амиссиақәа аԥнаҵо иалагеит, урҭ реиҳарак ззырхаз аҳәынҭқарра аҩныҵҟатәи аконфликтқәа ирылахәыз рыбжьара, аҭынчратә еиқәышаҳаҭрақәа рынагӡара аҟны ацхыраара аҟаҵара акәхеит. Уи анаҩсгьы, аҭынчра адгыларазы аоперациақәа ирыҵаркуа иалагеит арра иаҵанамкуаз аелементқәа. Ас еиԥш аоперациақәа акоординациа рзуразы, [[1992]] шықәса рзы иаԥҵан Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аҭынчра адгыларазы аоперациақәа Рдепартамент (ДОПМ).
Ашәарҭадаратә хеилак, аибашьра аанкыларазы аиқәышаҳаҭрақәа рынагӡара ахьыҟамыз азы, абжьаҟазаҩцәа убас еиԥш аконфликтқәа рзонахь инанашьҭуа иалагеит, насгьы аконфликт иалахәыз аганқәа зегьы абжьаҟазаратә мчрақәа уа рыҟазаара иахьақәшаҳаҭмыз аҭыԥқәа рахь (аҿырԥштәқәа: [[Сомали]]<nowiki/>тәии [[Босниа]]<nowiki/>тәии абжьаҟазаратә операциа).
Арҭ абжьаҟазаратә миссиақәа ирыдыз ҳасабтәқәак рынагӡара залыршамхеит, ирымаз аресурсқәеи аперсонали рзымхарала. Арҭ аманшәаламрақәа ирыхҟьаны, зегь реиҳа ихьаа ӷәӷәаны иҟалаз массатә уаҩшьрақәахеит [[Сребреница]] ([[Босниеи Герцеговинеи|Босниа]]) [[1995]] шықәса рзы, [[1994]] шықәса рзы [[Руандатәи агеноцид]]. Абарҭқәа зегьы Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара инҭырҳәыцааны аҭынчра адгыларазы аоперациақәа рконцепциа анализ рзурахьы икылнагеит.
Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аҭынчра адгыларазы аоперациақәа Рдепартамент (ДОМП) аҟәшақәа арӷәӷәеит, амиссиа аруааи аполициатә абжьгаҩцәеи рыла еиқәзыршәоз. Еиҿкаан аҟәша ҿыц — абжьаҟазаратә ус азы аԥхьагыларатә гәыԥқәа, ари агәыԥ иҭнаҵаалар акәын еизоз аԥышәа, насгьы амиссиахь инанашьҭлар акәын агендертә зҵаарақәа рзы абжьгарақәа; абжьаҟазаҩцәа рхымҩаԥгашьа аиӷьтәразы аусқәа аднакылалар акәын; абџьар алгаразы, [[адемобилизациа]], [[ареинтеграциа]] рзы апрограммақәа шьақәнаргылалар акәын; иара убасгьы азинмч ахьчара аметодқәеи, егьырҭ азҵаарақәа рыӡбареи рзы аметодқәа еиқәнаршәар акәын.
[[2006]] шықәса лаҵарамзазы Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аҭынчра адгыларазы аоперациақәа Рдепартамент жәаа операциа напхгара анаҭон аҭынчра ашьақәыргыларазы, адунеи еиуеиԥшым акәакьқәа рҟны. Уи иадԥхьалан, иааизакны иуҳәозар, 89-нызқьҩык аррамаҵзурауаа, аполициеи аграждантә усзуҩцәеи. [[Жьҭаарамза 31]], 2006 шықәса рзы аҭынчра ашьақәыргыларазы Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аоперациақәа зырбџьармчқәа адызгалоз жә-тәылак рыбжьара иҟан — [[Бангладеш]], [[Пакисҭан]], [[Индиа]], [[Иорданиа]], [[Непал]], [[Ефиопиа]], [[Уругваи]], [[Гана]], [[Нигериа]], [[Аладатәи Африка]]. Арҭ атәылақәа рырхәҭақәа ишьақәдыргылон Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара арратәи аполициатәи еилазаара аҟынтә 60 процент.
[[1948]] шықәса рзы 130 тәыла, Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара абжьаҟазаратә операциақәа рымҩаԥгаразы, рыруааи, рполициатә маҵзуҩцәеи, рграждантә усзуҩцәеи рыдыргалон. Актәи аҭынчра ашьақәыргыларазы абжьаҟазаратә операциа ашьҭахь, Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара абираҟ аҵаҟа аррамаҵзура иахысуан миллионҩык инарзынаԥшуа аррамаҵзурауаа, аполициа аусзуҩцәа, аграждантә хаҿқәа.
Аррамаҵзурауаа, Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аҟны аррамаҵзура иахысуа аҭынчра адгыларазы, досу дара ртәыла аҟынтә ауалафахәы роуеит. Убриаан арҭ атәылақәа Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аҟынтәи акомпенсациа роуеит. Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аҳәынҭқаррақәа-алахәылацәа аҭынчра адгыларазы аоперациақәа ирыхҭнырҵо аԥарақәа рыхәҭак ашәоит ишьақәыргылоу аформула инақәыршәаны, уи ари аиҿкаара ахаҭа ишьақәнаргылеит. Аха ус ишыҟоугьы, [[2006]] шықәса [[жьҭаарамза 31]] иаҵанакуа аамҭазы аҳәынҭқаррақәа-алахәылацәа аҭынчра адгыларазы аоперациақәа рымҩаԥгаразы иҟарҵараны иҟаз алагалақәа, аха иҟарымҵаз ауал ишьақәнаргылеит [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] иртәу 2,66 [[Амиллиард|миллиард]] [[Америкатәи адоллар|доллар]].
[[1990–1999|90-тәи ашықәсқәа XX ашәышықәса]] инаркны Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара абжьаҟазаратә усура мҩаԥысуан арегионалтә еиҿкаарақәа русеицура иабзоураны. Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара актәи аоперациа, аҭынчра адгыларазы арегионалтә мчрақәа роперациа аҭыԥ аҟны ихацыркыз акәны иҟалеит [[1993]] шықәса рзтәи [[Либериа]]<nowiki/>тәи амиссиа. Арегионалтә мчрақәа уахь инашьҭын Мраҭашәаратәи Африка аҳәынҭқаррақәа Рекономикатә еилазаара (ЭКОВАС) абзоурала.
[[1994]] шықәса рзы, Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара амиссиа [[Қарҭ]] иҟаз СНГ абжьаҟазаратә мчрақәа аус рыцнауа иалагеит. 1990-тәи ашықәсқәа аҩбатәи азбжазы абжьаҟазаратә операциақәа [[Босниа|Босниеи]], [[Герцеговина|Герцеговинеи]], [[Косово|Косовеи]] рҟны Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара имҩаԥнагон [[Европатәи Ахеилак]]<nowiki/>и (ЕС), [[Аҩадаатлантикатәи аиқәышаҳаҭра аиҿкаара|Аҩадаатлантикатәи аиқәышаҳаҭра аиҿкаареи]] (НАТО), [[Европа ашәырҭадареи аусеицуреи рзы аиҿкаара|Европа ашәырҭадареи аусеицуреи рзы аиҿкаареи]] (ОБСЕ) рыдгылара ала. [[Афганисҭан]] акәзар, Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара напхгара зырҭо Афганисҭан ашәарҭадаразы ацхыраара Жәларбжьаратәи амчрақәеи Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара амиссиеи аполитикатә цхыраара аҟаҵаразы еиныруеит.
== Абжьаҟазаратә операциақәа рзы аперсонал алԥшаара ==
Аҭҵааҩцәа гәыԥҩык ргәаанагара ала, акраамҭа абжьаҟазаратә операциақәа рмаҵзурауаа ралԥшаара даара иубарҭаз [[адискриминациа]]<nowiki/>тә, [[аполитика]]<nowiki/>тә ҟазшьа аман. Иалырхуаз реиҳарак акадртәи арезервтәи офицарцәа ракәын, мраҭашәаратәи атәылақәа рырхәҭақәа рҟынтә, урҭ ишиашоу, мамзаргьы ишакәызаалакгьы аконфликт аҭыԥқәа ахьамаз аҳәынҭқарратә интерес змаз роуп, уи алагьы Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара амиссиа анагӡараҟны аҿиарамҩа иқәыз атәылақәа рҟны анеитралитети ганкы мацара адымцәылареи атәы аҳәара уадаҩуп.
[[1970–1979|1970-тәи ашықәсқәа]] рыбжьаранӡа, Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара апрактика аҟны асоциалисттә тәылақәа ([[Иугославиа]] алахәхара ада, [[Иемен]] аҟны арратә наԥшыҩцәа ргәыԥ [[1963]]—[[1964]] шш., [[Мысра]]<nowiki/>тәи (Египет) абжьаҟазаратә миссиа [[1950–1959|1950-тәи ашықәсқәа)]] абжьаҟазаратә операциақәеи арратә наԥшыҩцәа рмиссиеи ианалахәыз ҳәа ыҟамызт. Убриаан, америкатәи афицарцәа Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара [[Бырзентәыла]] (Греция), [[Палестина]], [[Пакисҭан]], [[Кашмир]], [[Ливан]], Мраҭашәаратәи [[Иран]] имҩаԥнагоз аоперациақәа раан Еиду Амилаҭқәа реиҿкаара наԥшыҩцәақәак раҳасабала иалахәын. Наԥшыҩцәақәак раҳасаб ала ауаа рацәа азоузыжьыз иреиуоуп НАТО, СЕНТО, ЛАГ, АСЕН уҳәа арратә блокқәа рыла [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рыдгылаҩцәа.
[[1970–1979|1970-тәи ашықәсқәа]] рҽеиҩшамҭазы аҭагылазаашьа аҽаԥсахуа иалагеит: асоциалисттә тәылақәа абжьаҟазаратә миссиақәа ирылахәхо иалагеит: [[Польша]] — [[ИУНИФИЛ]] (ЮНИФИЛ) [[1982]] шықәса инаркны, [[СССР]] арратә наԥшыҩцәа ргәыԥқәа рҟны [[Мысра]] (Египет), [[Намибиа]], [[Кувеит]], [[Мраҭашәаратәи Сахара]], [[Камбоџьа]].
== Урыстәыла абжьаҟазаратә операциақәа рҟны ==
[[1992]] шықәса, [[Хәажәкырамза 8|хәажәкыра 8]] рзы Урыстәыла Иреиҳаӡоу ахеилак аӡбамҭа ала 900-ҩык урыстәылатәи абжьаҟазаҩцәа уаанӡатәи [[Иугославиа]] ашҟа Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара амчқәа реилазаара иалаҵаны инашьҭын. [[1996]] шықәса рзы аконтингент аилазаара 1600-ҩык рҟынӡа инаӡеит (урҭ рахьтә 1340-ҩык — [[Босниеи Герцеговинеи]]). Босниантәи урыстәылатәи абжьаҟазаратә мчқәа зегьы алган [[рашәарамза 14]], [[2003]] шықәса рзы. [[Хорватиа|Хорватиеи]] Босниеи имҩаԥгаз аоперациақәа раан иҭахеит 22-ҩык урыстәылатәи аррамаҵзурауаа.
[[Рашәарамза 25]], [[1999]] шықәса рзы [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациа]] Афедерациа Ахеилак аӡбамҭа ала [[Косово]]<nowiki/>ҟа инашьҭын 3.600-ҩык абжьаҟазаҩцәа. Уи аамҭазы уахь ирышьҭхьан 400-ҩык Урыстәыла аруаа Босниеи Герцеговинеи аконтингент ахыԥхьаӡара аҟынтә, урҭ амарш-ныҟәара ҟарҵеит [[Приштина]]<nowiki/>ҟа, уахь иагьалалеит [[рашәарамза 12]], [[1999]] шықәса рзы. Ари амиссиа [[ԥхынгәымза 24]], [[2003]] шықәсанӡа имҩаԥысуан. Косово рыҟазаара аан иҭахеит 12-ҩык урыстәылатәи абжьаҟазаҩцәа.
[[Рашәарамза 7]], [[2000]] шықәса рзы Урыстәылатәи Афедерациа Афедерациа Ахеилак аӡбамҭа аднакылеит 114-ҩык арратә ԥырҩцәа [[Сиерра-Леоне]] ашҟа рышьҭразы, урҭ уа Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аилазаараҿы абжьаҟазаратә операциақәа ирылахәхаразы. Иара убасгьы, аполициатә мчқәа жәларбжьаратәи аконтингент аилазаараҟны аоперациа иалахәын Урыстәылатәи Афедерациа Аҩныҵҟатәи аусқәа рминистрра аусзуҩцәа фҩык. Аоперациа нанҳәамза 2000 шықәса инаркны цәыббрамза [[2005]] шықәсанӡа имҩаԥысуан.
[[Ԥхынҷкәынмза 10]], [[2003]] шықәса рзы Урыстәылатәи Афедерациа Афедерациа Ахеилак ақәшаҳаҭхеит Аҩныҵҟатәи аусқәа рминистрра 40-ҩык аусзуҩцәа [[Либериа]]<nowiki/>ҟа рышьҭра, [[рашәарамза 30]], [[2004]] шықәса рзы даҽа 40-ҩык [[Бурунди]]<nowiki/>аҟа. Абжьаҟазаратә операциақәа иахьа уажәраанӡагьы ирыцҵоуп.
[[Ԥхынҷкәынмза 27]], [[2005]] шықәса рзы Урыстәылатәи Афедерациа Аҩныҵҟатәи аусқәа рминистрра 133-ҩык аусзуҩцәа [[Судан]]<nowiki/>ҟа идәықәҵан. [[Хәажәкырамза]] [[2012]] шықәса рзы урҭ рҿаԥхьа иқәгылаз аҳасабтәқәа анынарыгӡа ашьҭахь, урыстәылатәи абжьаҟазаратә контингент аилазаара зегьы еиҩшаз Судан аҵакырадгьыл аҟынтә иалган.
[[Цәыббрамза 1]], [[2008]] шықәса рзы усҟантәи Урыстәыла Ахада [[Медведев, Дмитри Анатоли-иԥа|Дмитри Медведев]] аусԥҟа инапы аҵеиҩит «Ареспублика [[Чад]] и [[ЦАР]] аҟны Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аҟазаара адгылара аҭаразы, Европатәи ахеилак аоперациа алахәхаразы, Урыстәылатәи Афедерациа Арбџьармчқәа рырратә еиҿкаарақәа уахь рдәықәҵаразы».
Ара зыӡбахә ҳәоу аоперациа амҩаԥгарҭа аҭыԥахь урыстәылатәи атранспорттә вертолиотқәа ԥшьба [[Ми-8МТ]], ҩышәҩык инарзынаԥшуа аруаа рынашьҭра акәын. Убри алагьы, [[Хәажәкырамза 10|хәажәкыра 10]], [[2009]] шықәса рзы Ареспублика Чад и ЦАР аҟны абжьаҟазаратә операциа иалахәын авертолиотқәа ԥшьба Ми-8МТ-и ҩышәҩык Урыстәыла аруааи. [[Ԥхынҷкәынмза]], [[2010]] шықәса рзы урыстәылатәи архәҭақәа, апрезидент иусԥҟа инақәыршәаны Чади ЦАР-и аҵакырадгьыл аанрыжьит.
Урыстәылатәи арратә еиҿкаарақәа рнаҩсангьы, Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара амиссиақәа еснагь ирылахәуп афицарцәа-арратә наԥшыҩцәа, урҭ абџьар ҳәа акагьы рымам, адипломатиатә статуси ркьысра азин аҟамзаареи заҵәык ауп рхы иадырхәо. Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара асоветтә арратә наԥшыҩцәа актәи ргәыԥ 36 афицар рыла ишьақәгылаз, [[Ааигәатәи Мрагылара]]<nowiki/>ҟа идәықәҵан Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара анаԥшратә орган аилазаара иалаҵаны, [[Пакисҭан]] (ОНВУП) аамҭалатәи аинышәара анагӡара ахылаԥшразы, [[1973]] шықәса, [[жьҭаарамза]]<nowiki/>зы [[араб-израильтәи аибашьра]] ашьҭахь.
== Абжьаҟазаҩцәа рзинқәеи рҭакԥхықәрақәеи ==
[[Лаҵарамза 29]] рзы иазгәарҭоит Еиду Амилаҭқәа реиҿкаара абжьаҟазаратә мчқәа жәларбжьаратәи рымш. Ари арыцхә [[2002]] шықәса рзы [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа Хада]] иаднакылеит (арезолиуциа № A/RES/57/129). Ари аныҳәа абжьаҟазаҩцәа адунеи зегьы аҟны змаҵзура зхызго ирныҳәоуп. Иара иаанарԥшуеит еиуеиԥшым атәылақәа рҟны Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара иабзоураны еиҿагылоз аганқәа реиныршәара, агәаҟрақәа рырԥсыҽра, абжьаҟазаҩцәа рхамеигӡара.
Абжьаҟазаҩцәа рхыдҵа хадақәа – еиҿагыло аганқәа реиныршәара ауп. Абри ахықәкы инақәыршәаны абас еиԥш аусқәа мҩаԥыргоит:
* аконфликт иалахәу зызнеиз жәларбжьаратәи аиқәышаҳаҭрақәа иахьынӡарықәныҟәо ахылаԥшра;
* аконфликт иалахәу рыбжьара бџьаршьҭыхлатәи аидысларақәа рыҟамлара ахылаԥшра;
* адәныҟатәи амчрақәа аконфликт зыбжьоу бџьарла еиқәыдмыршәаратәы аҟаҵара хылаԥшра аҭара;
* аимак зцу азҵаарақәа рҭышәныртәалара, насгьы апровокациақәа рыҟамлара хылаԥшра аҭара;
* еиуеиԥшым аделегациақәа рыхьчара аҭагылазаашьа аԥҵара;
* аҭынч уааԥсыра ацхыраара рыҭара.
== Абжьаҟазаҩцәа абџьар ахархәаразы ирымоу азин ==
Еиду Амилаҭқәа реиҿкаара аҟны иҟоуп абжьаҟазаратә операциақәа ҩ-хкык, урҭ абџьар ахархәаразы еиуеиԥшым азинқәа рымоуп:
* ДҚ анаԥшыҩцәа рмиссиа — абџьар ныҟәыргаӡом, адипломатиатә статуси ркьымсразы аҭагылазаашьеи рымоуп.
* абжьаҟазаратә мчқәа злахәу аоперациақәа — ирмариоу, иласу бџьарла еиқәыршәоуп, уи рхы иадырхәарц анрылшо ахыхьчареи аҭыԥантәи ауааԥсыра рыхьчареи мацара раан ауп.
* Абжьаҟазаҩцәа аҭыԥқәа рҟны аҭынчра анышьақәдыргыло аамҭазы, Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аҟнытә еибашьуа аганқәа рзы еиныршәаҩцәоуп, мамзаргьы атәылақәа рнапхгара ирԥылоит, аҭынчра аазгаша аӡбамҭақәа рыԥшаауеит. Убриаан, абжьаҟазаҩцәа азин рымам абџьар ахархәаразы аграждантә хаҿқәа рганахь ала, мамзаргьы аконфликт зыбжьоу рахьтә ганкы адгылара.
== Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара абжьаҟазаратә операциақәа рыхкқәа ==
Абжьаҟазаратә операциақәа ҩ- хкыкны ишоуп:
аҭынчра адгылара аҭаразы аоперациақәа – урҭ мҩаԥысуеит аконфликт зыбжьоу аганқәа зегьы реиқәышаҳаҭра ала, иззырхоугьы аибашьра аанкыларазы анапы зҵаҩу аиқәышаҳаҭрақәа рынагӡара хылаԥшра аҭара ауп; аҭынчра адгылара азы аоперациақәа – урҭ рхықәкы аинышәара, мамзаргьы ахысра аанкыларазы аҭагылазаашьақәа раԥҵаразы, амҩақәа рзыԥшаара ауп.
==Азхьарԥшқәа==
* [https://www.un.org/ru/sections/what-we-do/maintain-international-peace-and-security/]
* [https://peacekeeping.un.org/ru/our-history] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210117190720/https://peacekeeping.un.org/ru/our-history |date=2021-01-17 }}
* [https://mo.bobrodobro.ru/9317] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190716190554/http://mo.bobrodobro.ru/9317 |date=2019-07-16 }}
* [https://studfile.net/preview/8126460/]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://studwood.ru/2029649/ekonomika/istoriya_vozniknoveniya_mirotvorcheskogo_instituta]
* [https://peacekeeping.un.org/ru/military] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210111072733/https://peacekeeping.un.org/ru/military |date=2021-01-11 }}
* [https://undocs.org/pdf?symbol=ru/A/64/19(SUPP)] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210204201820/https://undocs.org/pdf?symbol=ru/A/64/19(SUPP) |date=2021-02-04 }}
* [https://www.pnp.ru/in-world/russkie-btr-pod-prishtinoy-20-let-nazad-proizveli-na-amerikancev-effekt-vnezapnoy-vysadki-na-mars.html]
* [https://www.dissercat.com/content/mirotvorcheskaya-operatsiya-rossiiskogo-voinskogo-kontingenta-v-kosovo-kak-odno-iz-napravlen]
* [https://peacekeeping.un.org/ru/policy-and-guidance] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210110135951/https://peacekeeping.un.org/ru/policy-and-guidance |date=2021-01-10 }}
* [https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/a45-594.shtml]
* [https://web.archive.org/web/20210117185507/https://peacekeeping.un.org/ru/action-for-peacekeeping-a4p ]
[[Акатегориа:Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара]]
[[Акатегориа:Аҭынчра]]
[[Акатегориа:1956 шықәсазы ицәырҵит]]
bd08k5vr8zio6wc5u2z0wqot4xskhwq
Карибтәи акризис
0
37723
176604
175303
2026-11-11T01:19:55Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
176604
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:John_Kennedy,_Nikita_Khrushchev_1961.jpg|мини|Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент Джон Кеннедии СССР амаӡаныҟәгаҩ хада Никита Хрушьиови]]
'''Карибтәи акризис''' ({{lang-ru|Карибский кризис}}, {{lang-es|Crisis de Octubre}}, {{lang-en|Cuban Missile Crisis}}) — ари аҭоурыхтә терминуп, иара иаанаго акыр иуадаҩу аполитикатә, адипломатиатә, арратә еиҿагылара ауп, жьҭаарамза [[1962]] шықәсазы [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|Асовет Еидгылеи]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Еиду Америкатәи Аштатқәеи]] рыбжьара иҟаз аҭагылазаашьа ҷыдақәа аазырԥшуа. Уи зыхҟьаз СССР арбџьармчқәа рырхәҭақәа, атехникеи абџьари, [[атомгәыцәтә бџьар]]гьы налаҵаны, маӡала [[Куба]]ҟа рнагареи рышьақәыргылареи ауп.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/domestic_history/text/2046816 |title=КАРИ́БСКИЙ КРИ́ЗИС 1962 |access-date=2024-01-26 |archive-date=2023-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230104003439/https://bigenc.ru/domestic_history/text/2046816 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book|first1=Len|last1=Scott|first2=R. Gerald|last2=Hughes|title=The Cuban Missile Crisis: A Critical Reappraisal|url=https://www.routledge.com/The-Cuban-Missile-Crisis-A-Critical-Reappraisal/Scott-Hughes/p/book/9780415787161|year=2015|publisher=Taylor & Francis|page=17|isbn=978-1-317-55541-4|access-date=December 31, 2015|archive-date=July 29, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160729014313/https://books.google.com/books?id=UJEGCAAAQBAJ&pg=PT17|url-status=live}}</ref>
== Карибтәи акризис ==
{{Ацитата|Сара исыздырам, [[ахԥатәи адунеизегьтәи аибашьра]] ҟалар иарбан бџьару усҟан ахархәара зыҭахо, аха аԥшьбатәи – ахаҳәқәеи алабақәеи рыла акәхоит.|[[Еинштеин, Алберт|Альберт Еинштеин]]}}
«Карибтәи акризис» ҳәа изышьҭоу ари зегь реиҳа иуадаҩыз политикатә конфликтуп СССР-и Еиду Америкатәи Аштатқәеи рыбжьара [[аибашьра хьшәашәа]] анцоз аамҭазы.
Усҟан ахҭысқәа зегьы убас имҩаԥысуан, иалагарц алшон ахԥатәи адунеизегьтәи аибашьра Еиду Америкатәи Аштатқәеи [[НАТО]]-и ганкахьала, даҽа ганкахьала [[СССР]]-и, насгьы [[Варшаватәи еиқәшаҳаҭу|Варшаватәи еиқәшаҳаҭу атәылақәеи]] рыбжьара. Усҟантәи аамҭазы аконфликт зыбжьаз аҩганкгьы атомгәыцәтә бџьар рыман аҟнытә, ахҭысқәа рыҿиашьа адраматә ҵыхәтәа аиурц алшон. Анцәа иҟынтә, арҭ атәылақәа усҟантәи раԥхьагылацәа: [[Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент]] [[Кеннеди, Џьон Фицџьералд|Џьон Кеннедии]] [[СССР амаӡаныҟәгаҩ хада]] [[Хрушьчов, Никита Сергеи-иԥа|Никита Хрушьиови]] акыр аҟәыӷара аадырԥшит, еиқәышаҳаҭрак иазнеины аконфликт аҿиара аанкыларазы.<ref>{{Cite web |url=https://history.ru/read/articles/karibskii-krizis-event |title=Карибский кризис |website=Историа.рф |access-date=2024-01-26}}</ref>
[[Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] анеилга ашьҭахь адунеи зегьы ҩ-лагеркны аҽашеит уҳәар алшоит: [[Акапитализм|акапиталисттә]] Еиду Америкатәи Аштатқәеи, [[Мраҭашәаратәи Европа|Мраҭашәаратәи Европеи]] зхагылази, [[Асоциализм|асоциалисттә]] СССР-и [[Мрагыларатәи Европа|Мрагыларатәи Европеи]] зхадараҿы иҟази (анаҩс урҭ ирыцлеит [[Китаи]], [[Виетнам]], [[Аҩадатәи Кореиа]]) ҳәа. Ҩ-лагерк рыбжьара иалагеит - «Аибашьра хьшәашәа» ҳәа зыхьӡырҵаз бџьарла аҽеиқәыршәара, аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа рзы аицлабра, акосмос анапахьы аагара уҳәа уб. иҵ.
Абра иҳәатәуп «аибашьра хьшәашәа» адунеи атәылақәак рҟны зынӡагьы ишыхьшәашәамыз иаҳҳәозар: [[Кореиатәи аибашьра]] (1950–1953 шш.), [[Виетнамтәи аибашьра]] (1960–1970 шш.) аха арҭ еиҳа локалтә еибашьрақәан.
Америкатәи аконтитнент аҟны асоциалисттә лагер иаҭыԥны иҟалеит Куба. 1959 шықәсазы, [[Кубатәи ареволиуциа]] аҭыԥантәи амчрақәа ирзырхаз ашьҭахь, уи дахагылеит адиктатор [[Кастро, Фидель|Фидель Кастро]], иара иоуп иагьрылазҳәо «акоммунизм аргыларазы» акурс. Куба СССР иаҩызахеит, насгьы раԥхьатәи коммунисттә ҳәынҭқаррахеит «аокеан егьи аганахь». Акоммунисттә [[Куба]] аҟазаара америкаа даара иаргәамҵуан, ҭаха рнаҭомызт, уи ҭыԥла Еиду Америкатәи Аштатқәа иахьырзааигәаз мацаразгьы.<ref>{{Cite web |url=https://www.postkomsg.com/history/226350/ |title=Карибский кризис: горячие дни холодной войны |access-date=2024-01-26 |archive-date=2021-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024224223/https://postkomsg.com/history/226350/ |url-status=dead }}</ref>
Америкауаа ашәарҭара рхырхырц азы, 1960 шықәсазы, [[Ҭырқәтәыла]] [[аракета]]тә база аԥырҵоит. Ари абаза аҟны ишьақәыргылан атомгәыцәтә арратә хқәа змаз аракетақәа, арҭ аракетақәа [[Москва]]нӡа инаӡар рылшон, ахԥатәи аибашьра ианналага аамҭазгьы, Москва атомгәыцәтә шәарҭара ӷәӷәа иҭагылон. Убри аҟынтә Асоветтә напхгара ирыӡбоит, ас еиԥш аҭагылазаашьа ҭакда иааныжьтәым ҳәа, уи аҭакс иӡбан Куба атомгәыцәтә шьақәгылақәа рықәыргылара, урҭ аконфликт аамҭазы Еиду Америкатәи Аштатқәа рықәгара иазырхахон.
Абра иҳәатәуп, Куба асоветтә атомгәыцәтә ракетақәа рықәыргылара маӡала ишыҟаҵаз. Убас ҽнак, амра каахха ианыԥхоз, америкаа анааԥш рааҵраҿы, Куба аҵакырадгьыл аҟны игәарҭеит дара рахь ирхаз асоветтә атомгәыцәтә ракетақәа. Убри аҽны инаркны иалагеит «Карибтәи акризисгьы».<ref>{{Cite web |url=https://obrazovaka.ru/istoriya/karibskiy-krizis-1962-goda-kratko.html |title=Карибский кризис |access-date=2024-01-26 |website=Образовака (obrazovaka.ru) }}</ref>
Акризис зыхҟьаз амзызқәа:
#Еиду Америкатәи Аштатқәеи СССР-и бџьарла аҽеиқәыршәара ахыццакра;
#СССР-и Еиду Америкатәи Аштатқәеи рыбжьара аполитикатә хырхарҭа аҿы аиҿаргылара;
#Аидеологиатә конфликтқәа;
#СССР егьырҭ атәылақәа ирзыҟанаҵоз ацхыраара;
#Кубатәи ареволиуциа 1959 шықәсазы;<ref>{{Cite web |url=https://rosuchebnik.ru/material/karibskiy-krizis-1962-goda-na-grani-mirovoy-katastrofy/ |title=Карибский (Кубинский) кризис 1962 года: причины, ход и итоги |website=Российский учебник (rosuchebnik.ru) |access-date=2024-01-26 |archive-date=2023-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421030357/https://rosuchebnik.ru/material/karibskiy-krizis-1962-goda-na-grani-mirovoy-katastrofy/ |url-status=dead }}</ref>
===Еиду Америкатәи Аштатқәеи СССР-и бџьарла рҽеиқәыршәара===
Ари амзыз атәы хыхьгьы иҳәан. Аха, иазгәаҭатәуп арҭ аҩҳәынҭқаррак инеиҭак-ааиҭакны аԥхьагылара шрымаз, уи мзыз хадангьы ишыҟаз. СССР акәзар, ааглыхра даара аҿиара аман атәылахьчара ахырхарҭаҟны, атәыла арыцҳаратә ҭагылазаашьа ишҭанаргылазгьы, избанзар уи ахырхарҭаҟны аус зуаз ауаа рџьабаа цәгьан, рџьатә ҭагылазаашьақәа ҽеимызт. Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны акәзар, аҭагылазаашьа, маҷк акәзаргьы, еиӷьын.
===СССР-и Еиду Америкатәи Аштатқәеи рыбжьара аполитикатә хырхарҭа аҿы аиҿаргылара===
Ари ақәԥара мҩаԥысуан аполитикатә хырхарҭа аҿы. Адунеи аҟны идууз ҩ-ҳәынҭқаррак аԥхьагылара иазықәԥон. Уи иахҟьеит 1961 шықәсазы Еиду Америкатәи Аштатқәа рракетақәа Ҭырқәтәыла рышьақәыргылара. Аракетақәа рхы рхан Асовет Еидгыла аганахь. Иазгәаҭатәуп, арҭ аракетақәа рхархәара адунеи зегьы аҟны аԥсҭазаара ықәнагарц шалшоз, убри аҟара иӷәӷәан урҭ рымч. СССР ари аҭак ҟамҵашьа амамызт аҟынтә, 1962 шықәсазы аоперациа «Анадырь» аан, асоветтә ракетақәа Куба ишьақәыргылан. Абри ашьҭахь, Еиду Америкатәи Аштатқәа акарантин аларгалоит, уи ззырхаз Кубаҟа абџьар анагара зынӡа аанкылара акәын. Убри аан Куба зегьы бџьарда иаанхеит уҳәар алшоит.<ref>{{Cite web |url=https://militaryarms.ru/voennye-konflikty/karibskij-krizis/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210622040138/https://militaryarms.ru/voennye-konflikty/karibskij-krizis/ |archive-date=2021-06-22 |url-status=dead}}</ref>
===Аидеологиатә конфликтқәа===
СССР анапхгара хықәкыс ирыман асоциалисттә идеологиа адунеи зегьы аҟны аларҵәара. Ари аидеологиа ааигәатәи азиа атәылақәа рҟны иаларҵәан, иара убасгьы [[Аладатәи Америка]] атәылақәа рҟынгьы. Еиду Америкатәи Аштатқәа ари аидеологиа аларҵәара иаҿагылон, избанзар аԥхьагылара аҭыԥ аанкыло, дара рдемократиеи акзаара аидеиеи аларҵәара иашьҭан. Аҩҳәынҭқарракгьы аидеологиатә қәԥарақәа рҟны аихьӡарақәа ахьроузгьы ыҟоуп.
===СССР егьырҭ атәылақәа ирзыҟанаҵоз ацхыраара===
СССР хәыдаԥсадатәи ацхыраара рзыҟанаҵон акыр арыцҳаратә ҭагылазаашьа змаз атәылақәа. Арҭ атәылақәа реиҳарак ахьыҟаз Африка ауп, даҽакала иуҳәозар, Асовет Еидгыла африкатәи аконтинент зегьы ацхыраара азыҟанаҵон. Ас еиԥш аҭагылазаашьа Еиду Америкатәи Аштатқәа рнапхгара, ҳәарада, иргәаԥхомызт. Убри анаҩсгьы, СССР латинтәи америкатәи аҳәынҭқаррақәа ирыцхраауан, убри аҟынтә, СССР егьырҭ атәылақәа рҟны иамаз анырра Еиду Америкатәи Аштатқәа рҳәаақәа рҟынӡа инаӡо иалагеит.
===Кубатәи ареволиуциа 1959 шықәсазы===
[[Кубатәи ареволиуциа]] даҽа мзызхеит Карибтәи акризис алагаразы. Ареволиуциа аҟны аиааира згаз Фидель Кастро СССР аиҳабыра рҿы аизыҟазаашьа бзиақәа шьақәыргыланы иман, Еиду Америкатәи Аштатқәа ас еиԥш аизыҟазаашьа иаҿагылон, избанзар, зегь раԥхьаӡа иргыланы, Куба аҵакырадгьыл Еиду Америкатәи Аштатқәа ирзааигәан. Фидель Кастро Куба америкауаа рнырхара даҿагылон. Кубеи СССР-и рыбжьара ахәаахәҭратә еимадарақәа шьақәыргылан, убри аан, Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟынтәи Куба ашҟа анефт анагара аанкылан. Анефть СССР-нтәи мшынла акәын ишроуаз. Еиду Америкатәи Аштатқәа рзы ари аҭагылазаашьа даара ифеидамызт, аполитикатәгьы аекономикатәгьы гәаанагарақәа рыла.<ref>{{Cite web |url=https://doblest.club/konflikty/209-karibskij-krizis-prichiny-hronologiya-razreshenie-itogi |title=Карибский кризис: причины, разрешение и последствия |website=doblest.club |access-date=2024-01-26 |archive-date=2022-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220814004037/https://doblest.club/konflikty/209-karibskij-krizis-prichiny-hronologiya-razreshenie-itogi |url-status=dead }}</ref>
== Карибтәи акризис ахҭысқәа ==
[[Жьҭаарамза 14]], [[1962]] шықәсазы ЦРУ аналитикцәа Куба ирыԥшаауеит асоветтә [[Атомгәыцәтә бомба|атомгәыцәтә]] [[Аракета|ракетақәа]]. Абри ашьҭахь, [[Пентагон]] иаразнак иалагоит ари ашәарҭара аҭак аҟаҵара. Аӡәырҩы аинралцәа Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент Џьон Кеннеди идыргалон Куба абомбақәа рыла алахысра, насгьы адесанттә арратә операциа алагара. Аха ас еиԥш аусқәа Еиду Америкатәи Аштатқәа Куба, иара убасгьы, Асоветтә Социалисттә Республикеи рганахь ала агрессорны иаанарԥшуан. Убри аҟынтә убас еиԥш аӡбамҭа рыдыркылеит, арратә операциа амҩаԥгара ахаҭыԥан, Куба акәшамыкәша, 500 амшынтә миль иахьаҵанакуа карантинтә зонаны рылаҳәара, насгьы дгьылбжьахак аҟынтә даҽа дгьылжьахак ахь анеиааира аблокада азура. Убри аан, иара убасгьы, Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аилатәара аҟны Еиду Америкатәи Аштатқәа СССР ахара адырҵеит имҩаԥыргоз аусқәа ахьымаӡаз азы, аҳәамҭагьы ҟарҵеит ари аконфликт иарбанызаалакгьы аҿиашьа иоууа ишазыхиоу азы. НАТО-и Еиду Америкатәи Аштатқәеи рырхәҭақәа иҳараку азыҟаҵарахь ииаган. Адунеи зегьы аԥсы ӡаны ари аконфликт аҿиашьа иашьклаԥшуан.
Адипломатиатә еиҿцәажәарақәа мчыбжьык имҩаԥысуан. Хрушьиови Кеннедии акыр ажәақәа еимырдеит. Уи иалҵшәахеит аҩганк аиқәышаҳаҭреи акомпромисси рзааира: СССР атомгәыцәтә ракетақәа Кубантәи иқәнагеит, насгьы, Еиду Америкатәи Аштатқәа адгьылбжьаха ақәлара азы иҟарҵоз аусқәа ааннакылоит, иара убасгьы, адгьылбжьаха аҟынтәи иахырхуеит амшынтә блокада, Ҭырқәтәылантәигьы аракетақәа ықәыргоит.
Карибтәи акризис алагара атәы уҳәозар, уи иамшны иԥхьаӡоуп жьҭаарамза 14, 1962 шықәса, иагьхыркәшан [[жьҭаарамза 28]], 1962 шықәсазы, даҽакала иуҳәозар, Карибтәи акризис цон ҩымчыбжьа. Аха ари ҩымчыбжьа иалагӡаны, адунеи даҽазны еиԥшымкәа аиадретә еибашьра алагара даара иазааигәан.<ref>https://usamagazine.ru/karibskij-krizis/</ref>
== Карибтәи акризис алҵшәақәа ==
'''1. СССР-и Еиду Америкатәи Аштатқәеи рхаҭарнакцәа акомпромисс иазааит.''' Еиду Америкатәи Аштатқәеи СССР-и рыбжьара аиқәышаҳаҭра шьақәыргылан, уи инақәыршәаны, Куба акарантин аԥыхын, уаантәи аракетақәа алыргон, Еиду Америкатәи Аштатқәа рахь ирханы игылаз. Ҭырқәтәылантәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рракетақәа ралгара азҵаара акәзар, макьаназ аԥхьаҟатәи ԥеиԥшк аҳасаб ала иахәаԥшуан.<ref>http://intjournal.ru/posledstviya-i-uroki-karibskogo-krizisa/</ref>
'''2. Еиду Америкатәи Аштатқәеи СССР-и рҳәынҭқаррақәа рхаҭарнакцәа рахьтә имцыркыз рцәырҵра'''. Аҩҳәынҭқарра дук реиҳабырақәа рҟны иҟан убас еиԥш ауаа, ари аконфликт ахьынӡаҟаз аиҳа ацҵара згәы иазыҳәоз, иҟаз аҭагылазаашьа згәаԥхоз, избанзар дара ари аҭагылазаашьа аԥара алаҟарҵон. Убри аҟынтә, акризистә ҭагылазаашьа аӡбара ргәы иахәомызт. Ишазгәаҭоу ала, абас еиԥш иҟаз ауаа рчарҳәара ауп Джордж Кеннеди ишьреи, Никита Сергеи-иԥа Хрушьиов иҭыԥ аҟынтә иахҳәареи зыбзороу.
'''3. Аҭелтә цәаҳәақәа рышьақәыргылара'''. Аконфликт аныӡбаха ашьҭахь Еиду Америкатәи Аштатқәеи СССР-и рыбжьара аҭелтә еимадара шьақәыргылан, уи аамҭазы ателеграф ахархәара уи аҟара иманшәаламызт аҟынтә, аҩҳәынҭқаррак рхадацәа, ҭагылазаашьа ҷыдак аҭыԥ анамаз аамҭазы иаарласны еицәажәартә еиԥш аҭагылазаашьа аԥҵан.
'''4. Иалаӡыз рхыԥхьаӡара'''. Акризис анеиқәтәа ашьҭахь, уиаан иҭахаз ауаа рхыԥхьаӡаразы дырра ҳәа акагьы ҟаҵамызт, избанзар СССР-и Еиду Америкатәи Аштатқәеи рзы қьар ҳәа акагьы амамызт. Аха, 2017 шықәсазы ираргаман адокументқәа, урҭ инарықәыршәаны Карибтәи акризис аан иҭахаз Асовет Еидгыла атәылауаа рхыԥхьаӡара 64- ҩык ыҟан.
'''5. Аибашьраҿагыларатә ҵысра'''. Акризис ашьҭахь, акыр адунеи атәылақәа рҟны ирылагеит аибашьра - ҿагыларатә ҵысрақәа, убри аҟынтә, СССР-и Еиду Америкатәи Аштатқәеи рнапы злакыз бџьарла аиқәыршәаразы аусқәа ԥкын, аха зынӡа иаанкыламызт. Атомгәыцәтә бомба аԥҵаҩы Академик Сахаровгьы дықәгылон бџьарла аиқәыршәара аус аанкылазарц, ас еиԥш аусмҩаԥгатәқәа хнырҳәышьа змам арыцҳарақәа ахылҿиаар алшоит ҳәа иҳәон.
'''6. Ақәԥара аанкылара'''. Бџьарла аиқәыршәаразы аусқәа аҩбатәи аҭыԥ ахь инаскьеит, аха убри аамҭаз СССР-и Еиду Америкатәи Аштатқәеи ззықәԥоз ишазықәԥоз иаанхеит, ари ақәԥара анаукатә хырхарҭа аиуит, уи еиҳарак иззырхаз акосмос анапахьы аагара акәын. Абриак заҵәык ауп бзиарас иахылҿиааз ҩ-ҳәынҭқарра дук рықәԥара. Абарҭқәа зегьы акосмостә ааглыхра аҿиарахьы икылнагеит, ауаҩы акосмос ахь дыԥрит, насгьы Амзаҟны ауаҩы атәара илшеит.<ref>https://mgimo.ru/cuban50/228875.html</ref>
== Аҵԥыхәтәажәа ==
Карибтәи амшын абассеин аҟны аиҿагылара ари машәыршәа иҟалаз хҭысым. СССР-и Еиду Америкатәи Аштатқәеи шьаҿа-шьаҿала ари аиҿагылара иазнеит: [[Суецтәи акризис|Суецтәи]] 1957 шықәсазтәи акризис, [[Берлинтәи акризис|Берлинтәи]] 1961 шықәсазтәи. Аха жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа XX-тәи ашәышықәсазтәи адраматургиа аныԥшит 1962 шықәсазтәи Карибтәи акризис.
Аԥшыхәҩы Николаи Леонов, Еиду Америкатәи Аштатқәа рмаҵзура ҷыдақәа ирҿагыланы аус зуаз, адырра злаҟаиҵаз ала, Еиду Америкатәи Аштатқәа Куба ақәлара ргәы иҭан октиабрмзазы, аха уи ахаҭыԥан аиҿагылара цәырҵит СССР абомбақәа уахь ианнанага ашьҭахь. Асоветтә ракетақәа рыдагьы, Вашингтон Кастро ирежим ықәнагаргьы алшон, аха [[атомгәыцәтә еибашьра]] ашәарҭара ауп иалзыршаз Америка агәҭакы аанкылара. Иахьазы, [[Москва|Москвеи]] [[Вашингтон]]и реизыҟазаашьақәа – ари хыхь зыӡбахә ҳәоу ашьҭахьтәи конфронтациоуп, астратегиатә ҟазшьа амаӡам. Арҭ аҩганк иобиективтәу рымчқәа 1962 шықәса раахыс реиҿырԥшра даара иуадаҩуп. Гәыҩбара амамкәа иаанхоит акы: атомгәыцәтә паритет хәдықәҵара ҳаракы аҟазаара.
Насгьы, иҟоуп аилкаара, актәи ахы ҭзырҟьазаалакгьы – уи ҽшьрак ишаҩызоу аганқәа зегьы рзы, убри аҟынтә ари ахырхарҭа аҟны хыԥхьаӡара рацәала аиқәышаҳаҭрақәа анапы рыҵаҩуп. Аха, аӡәырҩы аполитологцәа ргәаанагарала, Карибтәи акризис амшқәа раан аасҭа, арратә еидыслара иахьатәи аамҭазы еиҳа ашәарҭара аҵоуп.<ref>{{Cite web |url=http://www.fullhistoria.ru/istorias-1105-1.html |title=Последствия и уроки Карибского кризиса |website=FullHistoria |access-date=2024-01-26 |archive-date=2024-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126124229/http://www.fullhistoria.ru/istorias-1105-1.html |url-status=dead }}</ref>
== Алкаақәа ==
Иазгәаҭатәуп Карибтәи акризис ишаҵанакуаз иҵоурам амоментқәа реиԥш иҵоуроугьы. Уи иабзоурахеит бџьарла аиқәыршәаразы аҽазышәарақәа реиԥхьбара, насгьы, аҩҳәынҭқаррак рымчқәа зегьы анаука аҿиара иахьазынархаз. Убри анаҩсгьы, иаанкылан аидеологиатә қәԥара, иара убасгьы СССР атәылауаа жәларбжьаратәи аицлабрақәеи афестивальқәеи рхы рыладырхәуан аҳәынҭқарраҿ аҳәаанырцәтәи атәылауаа аусура иргон, мамзаргьы урҭ туристцәақәак раҳасаб ала аҳәынҭқарра иаднакыло ианалага аҭагылазаашьа иҵегьы иҭышәынтәалахеит.<ref>{{Cite web |url=https://textbooks.studio/uchebnik-mejdunarodnie-otnosheniya/karibskiy-krizis-ego-mejdunarodnyie-posledstviy.html |title=Карибский кризис и его международные последствия |website=textbooks studio |access-date=2024-01-26 |archive-date=2017-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171104204059/http://textbooks.studio/uchebnik-mejdunarodnie-otnosheniya/karibskiy-krizis-ego-mejdunarodnyie-posledstviy.html |url-status=dead }}</ref>
==Алитература==
* Лавренов С. Я., Попов И. М. Карибский кризис: мир на грани катастрофы // Советский Союз в локальных войнах и конфликтах.
* Добрынин А. Ф. Сугубо доверительно. Посол в Вашингтоне при шести президентах США (1962—1986 гг.). М.: Автор, 1996.
* Кеннеди Р. 13 дней. Свидетельство о кубинском кризисе = Thirteen Days: A Memoir of the Cuban Missile Crisis. — Paris: Editions de la Seine, 1969.
* Манойлин В. И. Базирование Военно-морского флота СССР. — СПб.: Изд. «Нева», 2004.
* Микоян С. А. Анатомия Карибского кризиса. — Изд. Academia, 2006.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Карибтәи акризис| ]]
[[Акатегориа:Кубатәи ареволиуциа ахҟьаԥҟьа]]
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәаан аконфликтқәа]]
[[Акатегориа:1962 шықәсазы аконфликтқәа]]
[[Акатегориа:1962 шықәсазы адәныҟатәи аизыҟазаашьақәа]]
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аан Куба аҭоурых]]
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аан Асовет Еидгыла аҭоурых]]
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аан Еиду Америкатәи Аштатқәа рҭоурых]]
[[Акатегориа:1962 шықәсазы Куба иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:1962 шықәсазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:1962 шықәсазы Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:Аблокадақәа]]
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәаан Куба аибашьратә ҭоурых]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла атомгәыцәтә ҭоурых]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа ратомгәыцәтә ҭоурых]]
[[Акатегориа:Фидель Кастро]]
[[Акатегориа:Никита Хрушьчов]]
[[Акатегориа:Џьон Фицџьералд Кеннеди]]
[[Акатегориа:Кубеи Асовет Еидгылеи реизыҟазаашьақәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәеи Кубеи реизыҟазаашьақәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәеи Асовет Еидгылеи рыбжьара арратә еизыҟазаашьақәа]]
[[Акатегориа:Ицәырҵит 1962 шықәсазы Куба]]
[[Акатегориа:Иӡит 1962 шықәсазы Куба]]
[[Акатегориа:1960-тәи ашықәсқәа раан Куба иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:1960-тәи ашықәсқәа раан Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:1960-тәи ашықәсқәа раан Еиду Америкатәи Аштатқәа иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟалаз аполитикатә кризисқәа]]
[[Акатегориа:Аибашьра аршәара]]
mbczuqnqkbfgwgi73fs30k4hkqsr4uz
Виетнамтәи аибашьра
0
37725
176602
175744
2026-11-11T00:55:36Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
176602
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:VietnamMural.jpg|мини|Виетнамтәи аибашьра]]
'''[[Виетнам]]тәи аибашьра''' ({{lang-en|Vietnam War}}, {{lang-vi|Chiến tranh Việt Nam}}) — ари аибашьра [[20-тәи ашәышықәса]]зы зегьы иреиҳаз арратә конфликтқәа рахь иаҵанакуеит. Уи ашьҭақәа аанажьит аҭоурых ҿыци акультуреи рҟны. Ари аибашьра х-хәҭакны иушар алшоит: апартизантә еибашьра [[Аладатәи Виетнам]] (1955–1965 шш.), [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] ари аибашьра аҟны арратә ралахәхара (хәажәкырамза 1965–1973 шш.), ахыркәшаратә аамҭа (1973–1975 шш.). Ари аамҭа иалагӡаны атәыла хәыҷы аҟны иҭахеит ԥшь-миллионҩык аҭынч уааԥсыра, миллионки бжаки инарзынаԥшуа аҩганк рҟынтәи аруаа.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/military_science/text/2380343 |title=«ВЬЕТНА́МСКАЯ ВОЙНА́» |access-date=2024-01-27 |archive-date=2022-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221011012631/https://bigenc.ru/military_science/text/2380343 |url-status=dead }}</ref>
== Аконфликт зыхҟьаз ==
Виетнамтәи аибашьра зыхҟьаз, атәыла ауааԥсыра [[афранцызцәа]] дара ртәыла аҟны иҟарҵоз анырра ахьыргәамԥхоз ауп ҳәа уҳәар алшоит. [[19-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы Виетнам [[Франциатәи аколониалтә империа]] иаҵанакуан.
[[Актәи адунеизегьтәи аибашьра]] анеилга, атәылаҟны ауааԥсыра рмилаҭтә хдырра шьҭыҵуа иалагеит, урҭқәа рныԥшуан хыԥхьаӡара рацәала еиҿкааз маӡалатәи акружокқәа, дара зегьы Виетнам ахьыԥшымра азаагара акәын изышьҭаз. Убри аамҭазы ауп атәыла аҵакырадгьыл аҟны бџьаршьҭыхлатәи ақәгыларагьы аныҟалазгьы. [[Китаи]] иаԥҵан Виетнам ахьыԥшымразы Алига – «Виетмин», уи иалаз зегьы еидызкылоз ахақәиҭра аидеиа ауп. Анаҩс, Виетмин хадара аиҭалоит [[Ҳо Ши Мин]], Алигагьы акоммунисттә хырхарҭа аанахәеит.<ref>https://switki.ru/476854a-vetnamskaya-voyna-godyi-prichinyi-hod-voynyi-i-itogi</ref>
Виетнамтәи аибашьра зыхҟьаз иааркьаҿны иуҳәозар, [[Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] ашьҭахь, 1954 шықәсазы виетнамтәи аҵакырадгьыл зегьы а-17-тәи апарралель ала иахьшаз ауп. Убри аан [[Аҩадатәи Виетнам]] Виетмин ахылаԥшраҿы иҟан, [[Аладатәи Виетнам|ладатәи]] – афранцызцәа рнапхгараҭара аҟны иҟан.
Акоммунистцәа [[Китаитәи Жәлар Республика]] аҟны иргаз аиааира [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] агәҭынчымра рызцәырнагеит, убри аҟнытә Виетнам аҩныҵҟатәи аполитика иалацәажәо иалагеит лада [[Франциа]] анапаҵаҟа иахьыҟаз аганаҿы. Аштатқәа реиҳабыра Китаитәи Жәлар Республика аҟынтәи ашәарҭара ыҟоуп ҳәа изыԥхьаӡоз, убас еиԥш агәаанагара рыман, Китаи Ҟаԥшь Виетнам анырра аҟаҵара иаарласны гәаҳәарас иаиуеит ҳәа, аха ари аҩыза Еиду Америкатәи Аштатқәа ҟалашьа арҭомызт.
Иҟан убас еиԥш агәаанагара, 1956 шықәсазы Виетнам иаку ҳәынҭқарракны еидылоит ҳәа, аха [[Аладатәи Франциа]] иаҭахымхеитАҩадатәи акоммунистцәа рнапхгараҭара аҵаҟа аҟазаара, абри ауп мзыз хадас иҟалазгьы аибашьра алагаразы. Абри иахҟьаны хьаада атәыла аидҵара залыршамхеит: Виетнам аибашьра изацәымцеит. Акоммунисттә Ҩада гәҭакыс иҟанаҵоит амчра ахархәара ала атәылаАҩадатәи ахәҭа анапахьы аагара.<ref name="dupc7a9ea">https://vietnamland.ru/vojna-vo-vetname/</ref>
== Аибашьра алагара заатәи апериод ==
Аха хьаада атәыла аидҵара ҟалашьа амоуит. Виетнам еибашьрада изеилымго аамҭа иҭагылеит. Акоммунисттә ҩада мчыла атәыла аладатәи ахәҭа анапахьы аагара аӡбоит. Абра иҳәатәуп Виетнам аибашьра алагара шабзоурахаз Аладатәи ачынуаа рганахь ала имҩаԥгаз акыр атеррактқәа.
1960-тәи ашықәсқәа адунеизегьтәи адырра зауз аиҿкаара [[Виетконг]] аԥҵара иашықәсхеит, даҽакала уи [[Аладатәи Виетнам ахақәиҭтәразы Амилаҭтә фронт]] ҳәа иашьҭан (НФОЮВ), ари аиҿкаара еиднакылеит хыԥхьаӡара рацәала иҟаз агәыԥқәа Лада иаҿагыланы еибашьуаз.<ref name="dup7fbd18">{{Cite web |url=https://arena-pilotage.ru/mashiny/vetnamskaya-vojna-kratko.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-27 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225231109/https://arena-pilotage.ru/mashiny/vetnamskaya-vojna-kratko.html |url-status=dead }}</ref>
Виетнамтәи аибашьра алагашьеи уи алҵшәақәеи ртәы ануҳәо, имҳәакәан узраҩсуам ари иџьбараз аиҿагылара азы ихадараз ахҭысқәа. 1961 шықәсазы америкатәи ар аиҿагыларақәа ахы рыланархәуам, аха Виетконг имҩаԥнагоз аусқәа Еиду Америкатәи Аштатқәа даара иаргәамҵит, абри аҟынтә америкаа раԥхьа еснагьтәи архәҭақәа [[Аладатәи Виетнам]]ҟа идәықәнаҵоит.
Ара америкатәи архәҭақәа Аладатәи виетнамаа рыруаа азыҟарҵон, насгьы урҭ ацхыраара рырҭон ажәыларақәа реиҿкаара аус аҟны. Раԥхьатәи арратә еидыслара ӷәӷәа ҟалеит 1963 шықәсазы, усҟан виетконготәи апартизанцәа Апбак аҵаҟатәи аибашьра аҟны ладавиетнамтәи ар ԥыхха ишьҭарҵеит. Ари аҵахара ашьҭахь аполитикатә ахҳәара ҟалеит, уи аан дшьын Лада анапхгаҩы Зием. Виетконг акәзар, апозициақәа арӷәӷәеит, апартизанцәа реиҳараҩык Аладатәи аҵакырадгьыл ахь идәықәҵан. Ирызҳауан америкатәи асолдаҭцәа рхыԥхьаӡарагьы. 1959 шықәса рзы урҭ 800-ҩык ыҟазҭгьы, 1964 шықәсазы Виетнамтәи аибашьра иалахәын 25-нызқьҩык рҟынӡа америкатәи аруаа.<ref>{{Cite web |url=https://vietnamix.ru/istoria/vojna-vo-vetname.html |title=Основные события и этапы войны во Вьетнаме |access-date=2024-01-27 |archive-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127201639/https://vietnamix.ru/istoria/vojna-vo-vetname.html |url-status=dead }}</ref>
== Еиду Америкатәи Аштатқәа аибашьра рҽалагалара ==
Виетнам аибашьра иацҵан. Аҩадатәи Виетнам апартизанцәа иаадырԥшуаз хамеигӡаралатәи аҿагылара аҟны ирыцхраауан атәыла агеографиатәии аклиматтәии ҷыдарақәа. Абнара, ашьхара, аамҭа-аамҭала зҽызыԥсахуаз аҳауа – зны ақәаршаҩы, зны ашоура бааԥс – америкатәи асолдаҭцәа рзы ахгара мариамызт, аха Виетконгтәи апартизанцәа рус анагӡараҿы ицхыраагӡан, дара рзын арҭ аԥсабаратә ҽеиҭакрақәа рышьцылара аҭахны иҟамызт, уи иалааӡан.
1965 шықәса инаркны 1974 шықәсанӡа Виетнамтәи аибашьра мҽхакы ҭбаала имҩаԥысуан, Еиду Америкатәи Аштатқәа рыруаа ралахәхара ала. 1965 шықәса алагамҭазы, жәабранмзазы виетконгаа америкатәи арратә обиектқәа ирықәлеит.<ref>https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/4841/1/uv-2005-10.pdf</ref>
Абри ашьҭахь, америкатәи апрезидент [[Џьонсон, Линдон|Линдон Џьонсон]] аҭактә жәылара амҩаԥгара дшазыхиоу рылеиҳәеит, ус иагьыҟалеит, имҩаԥган «Пылающее копье» ҳәа ззырҳәаз аоперациа – ари даара иџьбараз, ишьаарҵәыраз операциан, америкатәи авиациа виетнамтәи аҵакырадгьыл хыԥхьаӡара рацәала артҟәацгақәа аланажьит.
1965 шықәса хәажәкырамзазы, Еиду Америкатәи Аштатқәа рырхәҭақәа даҽа операциакгьы мҩаԥыргеит, «Раскаты грома» зыхьӡырҵаз. Абри аамҭазы америкатәи архәҭақәа рхыԥхьаӡара 180-нызқь рҟынӡа инаӡахьан. Аха, ари ала аус аанымкылеит. Иацааиуаз даҽа хышықәса ирылагӡаны америкатәи архәҭақәа рхыԥхьаӡара 540-нызқь рҟынӡа инаӡеит. Актәи ажәылара Еиду Америкатәи Аштатқәа рырхәҭақәа злахәыз мҩаԥган 1965 шықәса нанҳәамзазы. Аоперациа «[[Аоперациа Старлаит|Старлаит]]» америкаа риааира ала ихыркәшахеит, усҟан иҭахеит 600-ҩык инарзынаԥшуа виетконгаа.
Абри ашьҭахь америкатәи архәҭақәа рҿаԥхьа зҵаара хаданы иқәгылоит апартизанцәа ԥшааны рықәхра, аха лассы-лассы Аладатәи Виетконг ашьхаратә ҵакырақәа рҟны апартизанцәеи америкатәи асолдаҭцәеи реидысларақәа аҵыхәтәантәиқәа даара иаркарон.
1967 шықәсазтәи аибашьра аан, Дакто аҵаҟа Еиду Америкатәи Аштатқәа рыршьаҟауааи, 173-тәи аҳаир-десанттә бригадеи акыр ацәыӡ ӷәӷәақәа рыҭан, урҭ апартизанцәеи ақалақьи рнапахьы аагара шрылшазгьы. 1953 шықәса инаркны 1975 шықәсанӡа Еиду Америкатәи Аштатқәа виетнамтәи аибашьра иақәдхарџьит 168 миллион доллар. Ари [[Еиду Америкатәи Аштатқәа рфедералтә биуџьет|Америкатәи афедералтә биуџьет]] даара ианыԥшит.<ref>{{Cite web |url=https://warways.ru/voennye-konflikty/vetnamskaya-vojna.html |title=Вьетнамская война – парадокс истории |access-date=2024-01-27 |archive-date=2023-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604045851/https://warways.ru/voennye-konflikty/vetnamskaya-vojna.html |url-status=dead }}</ref>
== Теттәи ажәылара ==
Виетнамтәи аибашьраан америкатәи архәҭақәа реизырҳара мҩаԥысуан хатәгәаԥхарала уахь инеиуази арра иаарыԥхьоз рыхәҭаки рыбзоурала. Апрезидент Л. Џьонсон мап ацәикит хәҭалатәи амобилизациа, насгьы, арезервистцәа аибашьрахь рнаԥхьара, убри аҟынтә, 1967 шықәсазы америкатәи аруаа руаатәыҩсатә резерв нҵәеит. Аха Виетнам аибашьра шцац ицон.
1967-тәи ашықәс аҽанааиҩнашоз Аҩадатәи Виетнам арратә напхгара Лада ақәларазы инарҭбаау ақәылара аҽазырхиара иалагеит. Виетконг убас еиԥш аҭагылазаашьа аԥнаҵарц аҭахын, америкатәи архәҭақәа Виетнам алгара иалагаразы, насгьы [[Нгуен Ван Тхиеу]] иеиҳабыра рахҳәара хықәкыс иҟан. Еиду Америкатәи Аштатқәа арҭ апланқәа рзы адырра рыман, аха виетконгаа ржәылара уеизгьы ирзымбатәбарахеит. Ҩадаа рырхәҭеи апартизанцәеи Тет амш аҽны (Виетнамтәи ашықәс ҿыц) ажәылара иалагеит.<ref>{{Cite web |url=https://stoneforest.ru/event/history/tetskoe-nastuplenie-vjetnam/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260614070602/https://stoneforest.ru/event/history/tetskoe-nastuplenie-vjetnam/ |archive-date=2026-06-14 |url-status=dead}}</ref>
[[Ажьырныҳәамза 31]], [[1968]] шықәсазы Аҩадатәи Виетнам архәҭақәа алада аҵакырадгьыл зегьы ааха ӷәӷәақәа анаҭеит, ақалақь дуқәагьы уахь иналаҵаны. Акыр ажәыларақәа шаанкылазгьы, аладатәи ақалақь [[Хиуе]] ацәыӡуеит. Хәажәкырамзазы ауп ари ажәылара анаанкылаз. Америкаа 45 мшы ицоз аҩадатәи ажәыларақәа раан ирцәыӡит 150.000 нызқьҩык асолдаҭцәа, 2.000 [[вертолиоти ҳаирплан]]и, 5.000 цыра еиҳаны арратә техникеи, 200 ӷбеи.
Аамҭаказы, Америка Адемократиатә республика Виетнам иабашьуан аҳаиртә бомбақәа алажьуа. Урҭ раан ахархәара рыман зықь цыра ҳаирплан инарзынаԥшуа, урҭ 1964 шықәса инаркны 1973 шықәсанӡа 2 миллионк инарзынаԥшуа арратә ыҵԥыррақәа мҩаԥыргеит, уиаан Виетнам иаларыжьит 8 миллионк инарзынаԥшуа артҟәацгақәа.<ref>{{Cite web |url=https://humanite-russie.ru/2020/01/03/tetskoe-nastuplenie-povorot-v-voyne-vo-vetname/ |title=Тетское наступление вьетконговцев и северовьетнамской армии стало блистательной стратегической победой |access-date=2024-01-27 |archive-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127201639/https://humanite-russie.ru/2020/01/03/tetskoe-nastuplenie-povorot-v-voyne-vo-vetname/ |url-status=dead }}</ref>
Аха Америка аруаа арагьы акагьы рзалымхит.Аҩадатәи Виетнам ақалақь дуқәа рҟынтәи ауааԥсыра иалыргеит, ауаа ашьхақәеи абнатоурақәеи рҟны ирҵәахит. Асовет Еидгыла акәзар,Аҩадатәи виетнамаа аистребительқәа, ПВО акомплексқәа, арадиотехника рыла еиқәнаршәон, насгьы ахархәашьа днарҵон.
Абарҭқәа ирыбзоураны виетнамаа ирылшоит Еиду Америкатәи Аштатқәа рҳаирпланқәа 4.000 цыра рҭархара, аконфликт зегьы аамҭа иҭагӡаны. Хиуе аҵаҟа аибашьра алада виетнамтәи архәҭақәа ари ақалақь дыргьежьырц азы имҩаԥыргоз, зегь реиҳа ишьаарҵәыраз аамҭан. Теттәи ажәылара Еиду Америкатәи Аштатқәа руааԥсыра рыбжьара виетнамтәи аибашьра иаҿагыланы ақәгыларақәа цәырнагеит. Усҟан аӡәырҩы ари аибашьра игәымбылџьбараз, ҵакы змамыз акәны ирыԥхьаӡеит. Аӡәгьы игәгьы иаанагомызт виетнамтәи акоммунистцәа рырхәҭақәа ас еиԥш амҽхак змаз аоперациа аиҿкаара рылшап ҳәа.<ref>https://www.istmira.com/novosti-istorii/11889-vetnamskaya-voyna-prichiny-hod-i-posledstviya.html</ref>
== Еиду Америкатәи Аштатқәа рырхәҭақәа ралгара ==
Абҵарамза, 1968 шықәсазы ҿыц иалхыз Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент ҿыц Р. Никсон имаҵзура данахагыла ашьҭахь, агәыӷра цәырҵит америкаа рырхәҭақәа Индокитаинтәи иалыргап ҳәа, ас еиԥш агәыӷра ҟазҵаз Никсон иалхранӡатәи иқәгыларақәа раан ус еиԥш агәыӷрақәа ахьриҭоз ауп.
Еиду Америкатәи Аштатқәа Виетнам реибашьра Америка арепутациаазы ицәырԥхашьагаз шәахсҭаны ианхалеит. 1969 шықәсазы Аладатәи Виетнам жәлар рхаҭарнакцәа реизара ду аҟны аҳәамҭа ҟаҵан ареспублика аԥҵаразы (РЮВ). Апартизанцәа - бџьарла еибыҭаз жәлар ирымчрақәаны иҟалеит (НВСО ЮВ). Ас еиԥш аҭагылазаашьа Еиду Америкатәи Аштатқәа реиҳабыра аиҿцәажәарақәа реишәа иаханартәоит, насгьы ари атәыла алахысрақәа ааныркылар акәхеит.<ref>{{Cite web |url=https://militaryarms.ru/voennye-konflikty/vojna-vo-vetname/#h3_13 |title=Archive copy |access-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625101747/https://militaryarms.ru/voennye-konflikty/vojna-vo-vetname/#h3_13 |archive-date=2021-06-25 |url-status=dead}}</ref>
Никсон дызхагылаз Америка маҷ-маҷ виетнамтәи аибашьра аҟны аҟазаара аԥнахуан, 1971-тәи ашықәс ианалага, алада-виетнамтәи иалган 20-нызқьҩык аруаа. Саигонтәи ар ракәзар, 1.100-ҩык рҟынӡа еизырҳан. Аха, убриаан америкаа ихьанҭаз рабџьар аиҳарак зегьы Аладатәи Виетнам иааныжьын.
1973 шықәса Ажьырныҳәамза 27 рзы, Виетнам аибашьра аанкыларазы Парижтәи аиқәышаҳаҭра анапы аҵаҩын. Еиду Америкатәи Аштатқәа аҳәамҭа ҟарҵеит зыӡбахә ҳәоу аҵакырадгьылқәа рҟынтә арратә базақәа зегьы шықәырго. Убри анаҩсгьы, арратә шасцәа реиҭныԥсахлара азгәарҭеит.<ref name="dupc7a9ea"/>
== Аибашьра аҵыхәтәантәи аетап ==
Виетнамтәи аибашьра ашьҭахь, Еиду Америкатәи Аштатқәа лада 10-нызқьҩык аруааи 4 миллиардк америкатәи адолларқәеи финансттә цхыраарак аҳасаб ала иазыннажьуеит, ас еиԥш ацхыраара аҭыԥ аман 1974–1975 шықәсқәа рзы. 1973 шықәса инаркны 1974 шықәсанӡа, иаҵанакыз аамҭахәҭазы, ахақәиҭтәразы Жәлар рыфронт амчра ҿыцқәа рхархәара ала арратә усқәа хацнаркит.
Акыр ацәыӡқәа зауз ладауаа, 1975 шықәсазтәи ааԥынразы Саигон заҵәык ауп аҿагылара аарԥшра ахьрылшаз. Зегьы еилгеит мшаԥымза, 1975 шықәсазы аоперациа «Ҳо Ши Мин» ашьҭахь. Америкатәи адгылара змамыз лада виетнамаа рыр ԥыхха иган. 1976 шықәсазы Виетнам ахәҭақәа рыҩбагьы еидҵан, иагьыҟалоит Виетнамтәи Асоциалисттә Республиканы.<ref>https://usamagazine.ru/vojna-vo-vetname/</ref>
== СССР-и Китаии ари аконфликт ралахәра ==
[[СССР]] аганахьала арратәи, аполитикатәи, аекономикатәи цхыраара аҭоупАҩадатәи Виетнам, иара аибашьра ахыркәшараҿгьы даара ароль ду нанагӡеит. Абаӷәаза Хаифон ала Асовет Еидгыла аҟнытә Виетконгҟа иааргон абџьари аџьаԥҳани, акәылӡтәы техника, ихьанҭоу абџьар. Консультантцәақәак раҳасаб ала, ари аибашьра иадыԥхьалан аԥышәа змаз асоветтә арратә занааҭдырҩцәа, урҭ виетконгаа аибашьышьа ддырҵон. [[Китаи]], иара убасгьы, ахатәы интерсқәа аман аҟнытә, ҩадаа ирыцхраауан – аалыҵқәа, абџьар, аидарамҩангага амашьынақәа рыла. Абри анаҩсангьы Аҩадатәи Виетнамҟа инашьҭын китаитәи архәҭақәа, урҭ рхыԥхьаӡара 50-нызқьҩык рҟынӡа инаӡон, арҭ архәҭақәа рыруаа амҩақәа еиҭашьақәдыргылон, иара убасгьы аихамҩақәа шьҭарҵон.<ref>https://topwar.ru/13536-sovetskie-voyska-vo-vetname-kakova-byla-ih-zadacha.html</ref>
== Виетнамтәи аибашьра ахҟьаԥҟьақәа ==
Ишьаарҵәыраз Виетнамтәи аибашьра миллионла ауаа рыԥсҭазаарақәа агеит, урҭ реиҳараҩык аҭынчуааԥсыра ракәын. Даара ааха аиуит аекологиа, ихшьаан акыр аҵлақәа. Ҩада акәзар, Америка иаланажьуаз абомбақәа ирыхҟьаны иԥыхха ишьҭаҵан, абнатоурақәа зегьы блын. Аибашьра аан ахархәара аман ахимиатә бџьар, уигьы, ҳәарада, аекологиа анырра ӷәӷәа анаҭеит.
Америка архәҭақәа рветеранцәа ари аибашьра ҿаасҭа рыԥсихика ианыԥшит, акыр ачымазара бааԥсқәа идыргәаҟуан, уи зыхҟьоз аибашьра аан ахархәара змаз Agent orange аилазаара иалаз амаҭәашьар диоксин ауп. Америкатәи асолдаҭцәа рыбжьара акыр аҽшьрақәа аҭыԥ рыман, аха аофициалтә дыррақәа рҟны урҭ рыӡбахә рҳәомызт.<ref name="dup7fbd18"/>
== Арратә цәгьоурақәа ==
Виетнамтәи аконфликт аан акыр арратә цәгьоурақәа аҭыԥ рыман. Зегь раԥхьа иргыланы, уи ахимиатә бџьар «Оранж» ҳәа ззырҳәоз, атропикатә бнақәа ықәызгоз адефолиантқәеи агербицидқәеи рхархәара акәын.
72 миллион литра «Оранж» Виетнам аҵакырадгьыл алаҭәара анаҩсгьы, Америка архәҭақәа ахархәара арҭоит 44 миллион литра. татрахлородибензодиоксин амаҭәашьар. Ари амаҭәашьар ауаҩы ицәеижь ианалалалак акыр ачымазаара бааԥсқәа цәырнагоит. Иара убасгьы, абра иазгәаҭатәуп аибашьра аан массала ауаҩшьрақәа аҭыԥ шрымаз Сонгми, Хами, Хиуе.
Виетнамтәи аибашьра аан уи аҵакырадгьыл аҟны иртҟәацын 14 миллион тонна артҟәацга. Аибашьра зыхҟьаз ҳәа уҳәозар, раԥхьатәи – адунеи аҟны акоммунисттә идеологиа аламырҵәара ауп, иҩбатәихаз – ҳәарада, аԥара ауп. Акыр акорпорациа дуқәа ари аибашьраҟны аԥара рацәа арҳара рылшеит. Аха аофицилтә мзызқәа ҳәа ирҳәоз адунеитә демократиа алараҵәара аҭахханы иахьыҟаз ауп.<ref>https://disgustingmen.com/history/10-weird-facts-about-vietnam-war/</ref>
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра| ]]
[[Акатегориа:1950-тәи ашықәсқәа раан аконфликтқәа]]
[[Акатегориа:1950-тәи ашықәсқәа раан Виетнам иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:1960-тәи ашықәсқәа раан аконфликтқәа]]
[[Акатегориа:1960-тәи ашықәсқәа раан Виетнам иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:1970-тәи ашықәсқәа раан аконфликтқәа]]
[[Акатегориа:1970-тәи ашықәсқәа раан Виетнам иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:Индокитаитәи аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Лаостәи атәылауаҩратә еибашьра]]
[[Акатегориа:Камбоџа атәылауаҩратә еибашьра]]
[[Акатегориа:Виетнам иҟалаз атәылауаҩратә еибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәаан аконфликтқәа]]
[[Акатегориа:Аимпериализм]]
[[Акатегориа:Апрокси аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Ареволиуциа шьаҭас измоу атәылауаҩратә еибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьраан Еиду Америкатәи Аштатқәа рыр]]
[[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьраан Еиду Америкатәи Аштатқәа рмшынтә корпус]]
[[Акатегориа:Австралиа аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Камбоџа аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Лаос аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Зеландиа ҿыц аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Аҩадатәи Кореиа аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Аладатәи Кореиа аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Таиван аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Таиланд аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Китаитәи Жәлартә Республика аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Филиппин аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа реибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Аҩадатәи Виетнам аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Аладатәи Виетнам аибашьрақәа]]
mq03x69xvsry8nueayt70q7wpenny7r
Кастро, Фидель
0
37740
176605
174302
2026-11-11T01:24:40Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
176605
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик
|амаҵура=[[Кубатәи акоммунисттә партиа ЦК актәи амаӡаныҟәгаҩцәа]]
|абираҟ=Flag of the Communist Party of Cuba.svg
|агерб=Flag of the Communist Party of Cuba.svg
|инаркны={{date|3|10|1965}}
|рҟынӡа={{date|19|4|2011}}
|аԥхьа иҟаз=[[Кальдерио, Блас Рока|Блас Рока Кальдерио]]
|аҭынха=[[Кастро, Рауль|Рауль Кастро]]
|ахаҭыԥуаҩ=[[Кастро, Рауль|Рауль Кастро]]
|амаҵура2 =[[Куба Аҳәынҭқарратә хеилак ахантәаҩы]]
|абираҟ2 =Flag_of_the_President_of_Cuba.svg
|агерб2 =Coat_of_arms_of_Cuba.svg
|инаркны2 ={{date|2|12|1976}}
|рҟынӡа2 ={{date|24|2|2008}}
|аԥхьа иҟаз2 =[[Дортикос Торрадо, Освальдо|Освальдо Дортикос Торрадо]]
|аҭынха2 =[[Кастро, Рауль|Рауль Кастро]]
|апрезидент ихаҭыԥуаҩ2=[[Кастро, Рауль|Рауль Кастро]]
|амаҵура3 =[[Куба Аминистрцәа Рхеилак Апрезидент]]
|абираҟ3 =Coat_of_arms_of_Cuba.svg
|агерб3 =Coat_of_arms_of_Cuba.svg
|инаркны3 ={{date|2|12|1976}}
|рҟынӡа3 ={{date|24|2|2008}}
|аԥхьа иҟаз3 =Иара ихаҭа<br /><small>(Куба аԥыза-министрс)</small>
|аҭынха3 =[[Кастро, Рауль|Рауль Кастро]]
|апрезидент ихаҭыԥуаҩ3=[[Кастро, Рауль|Рауль Кастро]]
|амаҵура4 =[[Куба аԥыза-министр]]
|абираҟ4 =Coat_of_arms_of_Cuba.svg
|агерб4 =Coat_of_arms_of_Cuba.svg
|инаркны4 ={{date|16|2|1959}}
|рҟынӡа4 ={{date|2|12|1976}}
|аԥхьа иҟаз4 =[[Миро Кардона, Хосе|Хосе Миро Кардона]]
|аҭынха4 =Иара ихаҭа<br /><small>((Куба Аминистрцәа Рхеилак Апрезидентс)</small>
|апрезидент4 =[[Уррутиа Льео, Мануель|Мануель Уррутиа Льео]],<br />[[Дортикос Торрадо, Освальдо|Освальдо Дортикос Торрадо]]
}}
[[Афаил:Fidel_Castro_in_Washington_(cropped).jpg|мини|Фидель Алехандро Кастро]]
'''Фидель Алехандро Кастро''' ({{lang-es|Fidel Alejandro Castro Ruz}}; {{date|13|8|1926}}, [[Биран]], Ориенте, [[Куба]] — {{date|25|11|2016}}, [[Гавана]], Куба) – кубатәи револиуционеруп, ҳәынҭқарратә, политикатә, партиатә усзуҩуп. Куба напхгара аиҭон 1959 шықәса инаркны 2008 шықәсанӡа.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/world_history/text/5209181 |title=КА́СТРО РУС |access-date=2024-01-29 |archive-date=2022-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221021085012/https://bigenc.ru/world_history/text/5209181 |url-status=dead }}</ref>
Фидель Кастро – адунеи аҟны еицырдыруа акоманданте, ԥсахра зқәымыз кубаа раԥхьагыла, Куба ҩынҩажәи жәаба шықәса инеиҳаны напхгара аиҭон. Уи иусуреи иԥсҭазаареи акыр алегендақәа адҳәалоуп, урҭ лассы-лассы ишеиқәҿырымҭуагьы. Џьоукы Фидель Кастро дрыԥхьаӡон жәлары зегьы дырнапхгаҩны, даҽа џьоукы зегь реиҳа иџьбараз, игәымбылџьбараз диктаторны. Иара инысмҩа еиуеиԥшым ахҭысқәа рыла ибеиоуп, иԥсҭазаара зегьы иалагӡаны 600 инарзынаԥшуа ишьразы аҽазышәарақәа аҭыԥ роухьан. Фидель Кастро [[Кубатәи ареволиуциа]] даԥхьагылахеит, [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] зегь реиҳа ишәарҭаз ӷас иԥхьаӡон, [[СССР]]-и Кубеи ракәзар, аиадертәи аекономикатәи хеилак еицалан.<ref>https://24smi.org/celebrity/1248-fidel-kastro.html</ref>
==Абиографиа ==
=== Ахәыҷреи ақәыԥшреи раамҭа ===
Фидель Кастро диит нанҳәамза 13, 1926 шықәсазы Кубатәи идуцәам апровинциатә қалақь [[Биран]] аҿы, адгьыл ақәаарыхҩи аҩныԥҳәыси рҭаацәара аҟны. Аԥхьаҟа атәыла анапхгаҩыс иҟалараны иҟаз Фидель иҭаацәа аҵара рымамызт аҟынтә, рыхшаз аҵарадырра бзиақәа ахьроурыз иашьҭан. Фидель Кастро дхәыҷаахыс ихшыҩ даара ибзиан, агәынкылара ҷыда иман аҟынтә, аҵара ахьиҵоз ашкол аҟны аҵаҩцәа зегьы дреиӷьны ихы ааирԥшуан. Аҵара бзианы иахьиҵоз анаҩсгьы, даара амбициатә ҟазшьақәа иман, ареволиуциатә ҟазшьақәа иныԥшуан. Жәаха шықәса анихыҵуаз иаб иплантациа аҟны аусуцәа рықәгыларақәа ихы рылаирхәуан, уа иара аԥхьагыларатә позициақәа ааникылон.<ref>https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-fidel-kastro.html</ref>
1941 шықәсазы аԥхьаҟа кубаа раԥхьагылас иҟалараны иҟаз Фидель Кастро ибзиаӡаны ашкол далгеит, зыхьӡ нагаз аколлеџьгьы дҭалоит, уа иара еснагь ақәԥарақәа ирылахәыз иакәны дыргәалашәоит. Аколлеџь ашьҭахь Фидель Кастро [[Гаванатәи ауниверситет]] аиуристтә факультет дастудентхоит. Истуденттә шықәсқәа раан ареволиуциатә шәҟәқәа рыԥхьара дагәыланахалоит, урҭ ареволиуционер иҟазшьақәа иларааӡон. Усҟан иара акоммунистцәа уиаҟара игәы иақәшәомызт, зны дыхәмарны иҳәеит: «Сталин ҳәа сзырҳәозар, сазыхиоуп!» ҳәа.
1950 шықәсазы Фидель Кастро азиндырҩы идиплом иоуит, ахатәы усгьы ааиртуеит, уи аусура ззырхаз амал змамыз ауаа рыцҳақәа азиндырратә цхыраара рзыҟаҵара акәын. Аԥхьаҟа командантес иҟалараны иҟаз Фидель жәлар рдукатс дҟалоит, иара ауааԥсыра амалаҳәа русқәа рыӡбара дахаҵгылон, уи иабзоураны ауаажәларра рҟны акыр адгылара иоуит.<ref>{{Cite web |url=https://warspot.ru/6840-kastro-yunost-komandante |title=Кастро: юность команданте |access-date=2024-01-29 |archive-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129200338/https://warspot.ru/6840-kastro-yunost-komandante |url-status=dead }}</ref>
=== Аполитика ===
Фидель Кастро иполитикатә кариера ареволиуциатә ҟазшьа амоуп. Раԥхьа иара [[Куба жәлар Рпартиа]] далахәылахоит, уаантәи иара апарламент ахь анеира иҽазишәоит. Аха раԥхьатәи аҽазышәара лҵшәадахеит – иара икандидатура шьақәдмырӷәӷәеит арадикализм иахҟьаны. Анаҩс, иӡбоит даҽа мҩакы алхра, уи азын адиктатура иаҿагыланы иқәԥоз драԥхьагылахоит, урҭи иареи 1953 шықәсазы усҟантәи Куба ахадас иҟаз [[Батиста, Фульхенсио|Фульхенсио Батиста]] иганахь ала ачарҳәара еиҿыркаауеит. Амчрахь анеиразы ари аҽазышәарагьы лҵшәадахоит, ачарҳәара аан Фидель Кастро иҩызцәа аӡәырҩы ҭархан, ареволиуционер ихаҭа 15 шықәса иқәҵаны дҭакын.<ref>https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3525452</ref>
Аха ҩышықәса ааҵхьаны, Фидель Кастро амнистиа дақәшәоит, абахҭа аҟынтә доужьын, уа дыҟан 22 мзы. Иаурыжьыз Фидель атәыла далҵит, [[Мексика]]ҟа нхара дцеит. Уа еиҿикаауеит ареволиуциатә ҵысра «[[Движение 26 июля]]» зыхьӡиҵаз, Батиста изырхаз ачарҳәара амш агәалашәаразы. Ари аҵысра иалалеит усҟантәи аамҭазы еицырдыруаз ареволиуционерцәа аӡәырҩы, [[Че Гевара, Ернесто|Ернесто Че Гевара]] иеиԥш иҟаз, иара убасгьы Кастро иашьа [[Кастро, Рауль|Рауль Кастро]]. Фидель Кастро иԥсадгьыл ахь игьежьра иара изын еиԥш Куба жәлар рзынгьы илахьынҵатәхеит – ақәгылаҩцәа рырхәҭақәеи иареи ирылшеит [[Гавана]] анапахьы аагара, насгьы Батиста ирежим ахҳәара, уи Фидель Кастро алшара инаҭеит раԥхьа кубатәи архәҭақәа ркомандаҟаҵаҩыс аҟалара, аамҭак анаҩс атәыла аԥыза-министр иҭыԥ аанкылара.<ref>https://www.istmira.com/drugoe-noveyshee-vremya/18906-fidel-kastro-rus-kratko.html</ref>
=== Куба Аҳәынҭқарратә хеилак ахантәаҩы ===
20 шықәса инарзынаԥшуа аҳәынҭқарра анапхгараҭара иалагӡаны Фидель Кастро аҳәынҭқарра зегьы еиҭашьақәиргылеит – атәыла аамҭа кьаҿк иалагӡаны ишәҭит, еиҵыҵит, аекономика акәзар, даара ишьҭыҵит. Куба ахада Фидель еиҳаракгьы дацклаԥшуан асоциалтә хырхарҭа аҟны аҿиара, амедицина ауааԥсыра рзын ихәыдаԥсадахеит, аҵарадырра аҳаракыра акәзар, 98% рҟынӡа ишьҭыхын. Иара убасҟан имҩаԥган ахатәы компаниақәа рмилаҭркра, насгьы СССР-и Кубеи «аиҩызаратә» еизыҟазаашьақәа рыбжьаҵан.<ref>{{Cite web |url=https://biographe.ru/politiki/fidel-kastro/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-29 |archive-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129200340/https://biographe.ru/politiki/fidel-kastro/ |url-status=dead }}</ref>
1962 шықәсазы адгьылбжьаха аҟны иқәыргылан асоветтә атомгәыцәтә ракетақәа, уи иахҟьаны Еиду Америкатәи Аштатқәеи Кубеи реизыҟазаашьақәа бжьысит. Мраҭашәареи Кубеи реиӷарара иарҿиеит адгьылбжьаха аҟны [[Карибтәи акризис]], уи иахҟьаны Кастро идгылаҩцәа аӡәырҩы атәыла аҟынтә ибналеит, америкауаа ирыдгылеит. Аха, ус шакәызгьы, кубаа рхада дызныз, адунеитә капитализм ақәхра ахырхарҭа амҩа дацәхьамҵит, уи адгылара аиҭон [[Ангола]], [[Афӷанисҭан]], [[Аладатәи Иемен]], [[Ефиопиа]], [[Шьамтәыла]], [[Алжир]], [[Никарагуа]], [[Ливиа]] уҳәа адунеи ахԥатәи атәылақәа рҟны ареволиуциатә ҵысрақәа. Ԥшьынҩажәатәи ашықәсқәа ралагамҭазы Куба аекономикатә еизҳареи аҭышәынтәалареи аангылеит уҳәар алшоит, усҟан СССР ари атәыла афинансттә цхыраара азыҟаҵарагьы иаҟәыҵит. Ари аекономикатә кризис ахь икылнагеит, Кубагьы адунеи аҟны зегь реиҳа иӷарыз тәылахеит. Абарҭқәа ирыхҟьаны ауаа атәыла ааныжьны Еиду Америкатәи Аштатқәа рахь нхара ҳәа ацара иалагеит, Куба акәзар, аоппозициа ахаҭарнакцәа Фидель Кастро ирежим ахҳәаразы ауснагӡатәқәа реиҿкаара иалагеит.
Ҩ- нызқьи фба шықәсазы игәамбзиара иахҟьаны, кубаа раԥхьагыла изинмчқәа зегьы иашьа гәакьа Рауль Кастро инапы ианиҵар акәхеит, уи 2008 шықәсазы Куба анапхгаҩыс дагьыҟалоит, избанзар Фидель Кастро уаҳа атәылеи кубатәи аруааи напхгара рыҭара илшомызт.<ref>http://evolutio.info/ru/journal-menu/2016-3-4/2016-3-4-chelyadinsky</ref>
=== Ишьразы аҽазышәарақәеи игәабзиареи ===
Фидель Кастро ишьразы аҽазышәарақәа инысмҩа аҟны зегь реиҳа излацәажәо хҭысқәоуп. Иҟоуп убас еиԥш аинформациа, Фидель Кастро Куба напхгара анеиҭоз аамҭеи, СССР-и иареи русеицуреи раан америкатәи ЦРУ 600-нтә инарзынаԥшуа иԥсҭазаара иалхразы аҽазышәарақәа ҟарҵеит ҳәа. Аха, иара убасгьы иҟоу адыррақәа рыла, арҭ ишьразы аҽазышәарақәа аҵыхәтәантәи аминуҭқәа рзын иааныркылон, адгьылбжьаха ҷыдалатәи агентцәа иаԥдырҟәҟәаауан. Фидель Кастро ишьра рҽазыршәеит аӡаҵаҟатәи ашәарыцара аан, атапанча хәыҷы арепортиор икамера иҭаргылан, иара убасгьы дызхоз асигарақәа ашҳам рыларҵахьан, аха акагьы рылымшеит.
2006 шықәсазы Фидель Кастро игәабзиара даара иуашәшәырахеит, аха уи адгьылбжьахабжа азы ҳәынҭқарратә маӡа дуун. Аха, ус шакәызгьы, кубаа раԥхьагыла иаӷацәа ирылшеит иара игәамбзиарақәа ртәы ауаажәларра рҟынӡа анагара, насгьы уи атәы ҳәан америкатәи ЦРУ ажәахәқәа руак аҟны.<ref>https://www.bbc.com/russian/features-38123339</ref>
Еилкаауп акы, 1998 шықәсазы Фидель Кастро ачымазара паркинсон дшаргәамҵуаз. Иара убасгьы, Кубантәи ибналаз иара иҳақьым еиҭеиҳәеит аполитик акьыба чымазарагьы шихьуаз, 1989 шықәсазы аԥҟарагьы шихигаз, ихы аҟны ашьеилалара иахҟьаны. Ас еиԥш адыррақәа ирыхҟьаны еицырдыруаз ''„Куба акоманданте“'' Фидель Кастро [[амассатә информациа ахархәагақәа]] изныкымкәа дыԥсит ҳәа рыларҳәахьан, аха нас иара иаалырҟьаны ауаажәларра рҟны даацәырҵуан, уи алагьы иара иԥсра иадҳәалаз амассатә цәажәарақәагьы еиԥхьирбон.
2014 шықәсазы Фидель Кастрои [[Урыстәыла Адәныҟатәи аусқәа рминистр]] [[Лавров, Сергеи|Сергеи Лаврови]] реиԥылара мҩаԥысуеит. Кубаа раԥхьагылеи Урыстәылатәи Афедерациа Адәныҟатәи аусқәа рминистри реиԥылара ашьҭахь, Лавров иазгәеиҭеит Кастро имч-илша рацәак ишыҟам, аха уи иблақәа аԥсҭазаара ишазыҳәо, насгьы, иара дшырзыхиоу ареволиуциа ҿыцқәа рымҩаԥгара.<ref>https://www.maximonline.ru/longreads/_article/13-samykh-neveroyatnykh-popytok-ubit-fidelya-kastro/</ref>
== Фидель Кастро иԥсра ==
Фидель Кастро имазара зегьы, 2005-тәи ашықәсазы иҟаҵаз адыррақәа рыла, ишьақәнаргылеит 550 миллион доллар, даҽа шықәсык анаҩс ари амазара миллиардк аҟынӡа еизҳаит. Убри инамаданы, ажурнал [[Forbes]] агәаанагара ала уи адунеизегьы аҟны зегьы реиҳа амал змаз уаҩны дҟалеит. Убри аан кубаа реиҳабы мап ацәикуан аҳәынҭқарратә наплакқәа рҟынтәи ари амал ирҳаит ҳәа ирҳәоз, аха иара иԥшӡаны анхара бзиа ибон, уи ус шакәу дырҵабыргуеит, ихьӡала иҟаз хыԥхьаӡара рацәала аӷба маҷқәа, арезиденциақәа, насгьы зықьҩыла ахьчаҩцәа. Убри аан иара ихәыҷқәа ырқьынцыцны иааӡомызт – урҭ ирзыԥҵәаз афатәи изыхьчоз ауааи ракәын.
Абҵарамза 25, 2016 шықәса, 22 сааҭи 29 минуҭи рзы ([[Москватәи аамҭа]] ала иуҳәозар, абҵарамза 26, 6 сааҭки 29 минуҭи рзы) Фидель Кастро иԥсҭазаара далҵит. Кубатәи ареволиуционер акраамҭа дзыргәамҵуаз ичымазарақәа дырхыԥсааит. Иԥсра ашьҭахь, Фидель Кастро иаанижьыз иажәа инақәыршәаны, иԥсыбаҩ акремациа азун.<ref>https://www.interfax.ru/world/538693</ref>
== Фидель Кастро ихатәы ԥсҭазаара ==
Фидель Кастро ихатәы ԥсҭазаарагьы, игәабзиара еиԥш, иарку, имаӡоу темоуп ауаажәларра рзын. Идыруп иара иԥсҭазаара аҟны ишыҟаз хҩык бзиа иибоз аҳәса, урҭ ирыхшеит быжьҩык ахәыҷқәа, аха закәанла ииз ԥазаҵәык иоуп.
Иара актәи иԥҳәыс [[Диас-Баларт, Мирта|Мирта Диас-Баларт]], Куба аиҳабыра рминистр Батиста иԥҳа лакәын. Уи Куба ахадас иҟалаз Фидель изын длыхшеит аԥа [[Кастро Диас-Баларт, Фидель|Фиделито]], аамҭаказы аурыс ҭыԥҳа ԥҳәысс дызмаз.
Фидель Кастро аҩбатәи иԥҳәыс лакәын, 50-тәи ашықәсқәа раан гаванатәи аԥшӡа ҳәа иԥхьаӡаз, [[Ревуельта Клиус, Наталиа|Нати Ревуельта]], уи длыхшеит аԥҳа [[Фернандес, Алина|Алина]]. Кубаа раԥхьагыла ари иԥҳа данқәыԥшӡаз, маӡала испаниатәи атәылауаҩшәҟәы ҟаҵаны, Кубантәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рахь дыбналаны дцеит. Алина лгәалашәарақәа рыла, Кастро, ианеиҵаха, даҽа хәҩык ахшара иман, урҭ лыхшеит иара бзиа иибоз аԥҳәызба [[Далиа Сото дель Валле|Делив Сото]]. Официалла Кастро ахԥатәи иԥҳәыс Селиа Санчес акыршықәса иара цхырааҩыс диман, аха лара 1985 шықәса рзын лҽылшьуеит.<ref>{{Cite web |url=http://www.cuba-vision.com/info/ |title=Интересные факты о Кубе |access-date=2024-01-29 |archive-date=2021-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728040539/http://www.cuba-vision.com/info/ |url-status=dead }}</ref>
=== Адинхаҵара ===
Фидель Кастро [[акатоликатә уахәама]] аҟны днаҭын. Иҟоуп убас еиԥш агәаанагара, иара анафема даҭан ҳәа, аха Фидель Кастро ауахәама иаҟәыгаразы ҭахра ҳәа ыҟамызт, избанзар усҟантәи аамҭазы аус ауан «акоммунистцәа ауахәама раҟәыгара» ҳәа изышьҭаз, азакәан рылеиҳәеит. Уи 1949 шықәса ԥхынгәымза аказы римтәи папа [[Пием XII]], насгьы уи шьақәырӷәӷәан Акотоликатә уахәама акононтә зинқәа Ркодекс ала.
2012 шықәсазы, Фидель Кастрои римтәи папа [[Бенедикт XVI]] реиԥылара мҩаԥысуеит, [[Ватикан]] ари аиԥылара даара гәыкалатәи еицәажәарахеит ҳәа ахәшьара анаҭеит.<ref>https://life.ru/p/937750</ref>
== Агәалашәара ==
Фидель Кастро иашьа Рауль Кастро аҳәамҭа ҟаиҵеит, иашьа игәалашәара иазку усмҩаԥгатә ҳәа акгьы шыҟамло, избанзар Фидель ахӡыргара бзиа ибомызт ҳәа азгәеиҭеит. Аха, Фидель Кастро ихьӡ ахуп [[Москва]]тәи адәқәа руак, ақыҭа [[Ир]], Ҩадатәи Уаԥстәыла амҩақәа руак, насгьы [[Забаикалтәи атәылаҿацә]] аҟны «Молодёжный» захьӡу Жәлар рҟазара ахан.
Кастро исахьа анын трофеила игаз америкатәи атанк, иара убасгьы 1967–1970 шш., 1972ш., 1978—1986шш., 1988ш., 1995ш., 2001—2005шш., 2007—2009 шықәсқәа рзы иҭыжьыз песок ицоз аԥарақәа Фидель исахьа рнын.<ref>http://history-doc.ru/fidel-alexandro-kastro-ruz/ {{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Аҳамҭақәеи ахьӡқәеи ==
Фидель Кастро акыр аҳамҭақәа ианашьан, насгьы ахьӡ ҳаракқәа ихҵан:
* 1963 шықәсазы М. В. Ломоносов ихьӡ зху Москватәи аҳәынҭқарратә университет азиндырратә наукақәа ҳаҭыр зқәу адоктор ҳәа ахьӡ ихҵан;
* Парижтәи ауниверситет ҳаҭыр зқәу адоктор;
* 2007 шықәса (UCI) – Кубатәи аинформациатә наукақәа руниверситет ҳаҭыр зқәу адоктор;
* 2008 шықәса – Боливиатәи ауниверситет «Эль Альто» ҳаҭыр зқәу адоктор;
* 2009 шықәса – Урыстәылатәи ахәаахәҭра-економикатә университет ҳаҭыр зқәу адоктор;
* 2003 шықәса, хәажәкырамза 8 рзы Фидель Кастро ианашьан Санта- Бригида аҳәса рберҭыԥ аорден иатәу акомандор Иекументә џьар;
* 2003 шықәса, нанҳәамза 31 рзы – «Орлиное перо»;
* 2007 шықәса, мшаԥымза 26 – ЦК КПРФ амедал «Октиабртәи ареволиуциа 90 шықәса ахыҵра»;
* 2016 шықәса, хәажәкырамза 21 – Аорден «Хосе Мартин» акавалер.<ref>{{Cite web |url=http://www.fidelcastro.cu/ru/reconocimientos/todos |title=Fidel – Soldado de las Ideas |access-date=2024-01-29 |archive-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129200341/http://www.fidelcastro.cu/ru/reconocimientos/todos |url-status=dead }}</ref>
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
==Азхьарԥшқәа==
* [http://www.cuba.cu/gobierno/discursos/ Фидель Кастро иқәгыларақәа]
* [https://www.marxists.org/history/cuba/archive/castro/ Fidel Castro History Archive] ''[[Marxists Internet Archive]]-ҿы''
* [https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_pictures/4392634.stm Fidel Castro: A Life in Pictures] – slideshow by ''[[BBC News]]''
* [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5598311 Fidel Castro: From Rebel to El Presidente] – timeline by ''[[NPR]]''
* [https://www.cidob.org/lider-politico/fidel-castro-ruz Fidel Castro] – абиографиа (аиспаншәала)
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Нанҳәамза 13 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1926 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Абҵарамза 25 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:2016 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Фидель Кастро| ]]
[[Акатегориа:Куба ахадацәа]]
[[Акатегориа:Куба аԥыза-министрцәа]]
[[Акатегориа:Кубатәи аполитикцәа]]
[[Акатегориа:Кубатәи ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Кубатәи адукатцәа]]
[[Акатегориа:Кубатәи ахатәбиографцәа]]
[[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу Америка иаҿагылоу ацәанырра]]
[[Акатегориа:Аглобализациа иаҿагылоу активистцәа]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аус рыцызуаз ауаа]]
[[Акатегориа:Кубатәи антисионистцәа]]
[[Акатегориа:Кубатәи аекоактивистцәа]]
[[Акатегориа:Кубатәи апартизанцәа]]
[[Акатегориа:Кубатәи амарксисттә шәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Кубатәи амилаҭеилыхҩцәа]]
[[Акатегориа:Канартәи ахылҵшьҭра змоу кубауаа]]
[[Акатегориа:Галисиатәи ахылҵшьҭра змоу кубауаа]]
[[Акатегориа:Испаниатәи ахылҵшьҭра змоу кубауаа]]
[[Акатегориа:Кубатәи ареволиуционерцәа]]
[[Акатегориа:Кубатәи аибашьцәа]]
[[Акатегориа:Кубатәи акоммунисттә партиа ЦК актәи амаӡаныҟәгаҩцәа]]
[[Акатегориа:Кубатәи аминистрцәа]]
[[Акатегориа:Кубатәи ареволиуциа иадҳәалаз ауаа]]
[[Акатегориа:Афиделизм]]
[[Акатегориа:Аҳәынҭқарратә хҳәарақәа рыла амчра знапаҿы иаазгаз анапхгаҩцәа]]
[[Акатегориа:Аҩада-америкатәи антиимпериалистцәа]]
[[Акатегориа:Алада-америкатәи антиимпериалистцәа]]
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа иадҳәалаз ауаа]]
[[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ҟазҵаз ауаа]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҳәаанырцәтәи Афырхацәа]]
[[Акатегориа:Ареспублика Афырхацәа (Аҩадатәи Кореиа)]]
j6mv2d8olhmgckfjvxgz6wy9typ573a
Черчилль, Уинстон
0
37741
176611
173865
2026-11-11T02:05:01Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
176611
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик
|амаҵура =[[Британиаду аԥыза-министр]]
|аишьҭагылашьа =83
|абираҟ =Flag_of_the_United_Kingdom_(3-5).svg
|агерб =Coat of arms of the United Kingdom (1924-1952, lesser arms).svg
|инаркны ={{date|26|10|1951}}
|рҟынӡа ={{date|5|4|1955}}
|аҳ =[[Гьаргь VI]]<br />[[Елизавета II]]
|аԥхьа иҟаз =[[Антони Еден]]
|аҭынха =[[Клемент Аттли]]
|амаҵура2 =[[Британиаду аԥыза-министр]]
|аишьҭагылашьа2 =81
|абираҟ2 =Flag_of_the_United_Kingdom_(3-5).svg
|агерб2 =Coat of arms of the United Kingdom (1924-1952, lesser arms).svg
|инаркны2 ={{date|10|5|1940}}
|рҟынӡа2 ={{date|26|6|1945}}
|аҳ2 =[[Гьаргь VI]]
|аԥхьа иҟаз2 =[[Невил Чемберлен]]
|аҭынха2 =[[Клемент Аттли]]
}}
'''Уинстон Леонард Спенсер-Черчилль''' ({{lang-en|Sir Winston Leonard Spencer Churchill}}; {{date|30|11|1874}} — {{date|24|1|1965}}, [[Лондон]]) – британиатәи аҳәынҭқарратә усзуҩы, аполитик, ҩынтә [[Британиаду]] аԥыза-министрс далырххьан. Ашәҟәыҩҩы, ажурналист, алитература ахырхарҭала адунеизегьтәи [[Нобель ипремиа]] алауреат. Арратә чын – [[аполковник]]. Британиатәи академиа ҳаҭыр зқәу алахәыла.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/world_history/text/4684037 |title=ЧЕ́РЧИЛЛЬ |access-date=2024-01-29 |archive-date=2022-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615154755/https://bigenc.ru/world_history/text/4684037 |url-status=dead }}</ref>
== Анысмҩа ==
Уинстон Черчилль – аҩажәатәи ашәышықәсазтәи еицырдыруаз политикын. Уи иусура Британиа азеиԥш, адунеитә политика зегь азынгьы даара аҵак ду аман, аха ҳаамҭазтәи ауаажәларра рҟны уи еиуеиԥшымкәаны иахәаԥшуеит: џьоукы уи игәымшәара иаршанхозар, иполитикатә хымҩаԥгашьа џьаршьоит, егьырҭ ракәзар, ипозициа агәынамӡара рызцәырнагоит, избанзар уи адунеи напхгара азҭалаша ауаа шкәакәақәа роуп ҳәа ахьиԥхьаӡоз азы.<ref>https://obrazovaka.ru/alpha/c/cherchill-uinston-churchill-winston</ref>
Черчилль иаартны адиктатура дшазықәԥозгьы, иӡомызт [[Бенито Муссолини]]и [[Иосиф Сталин]]и русушьа даара дшазҿлымҳаз, агәахәара шинаҭоз, урҭ инапхгараҭара аамҭазы атоталитартәии хаҭалатәии арежимқәа рышьаҭаркыҩцәас иҟан [[Италиа|Италиеи]] [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]]‑и.
Уинстон Леонард Спенсер-Черчилль диит абҵарамза 30, 1874 шықәсазы, аҳерцогцәа Мальборо рышьҭраҿы, Блеихеимтәи ахан аҟны. Иара иҭаацәа даара знапы акракыз, анырра ӷәӷәа змаз уаан – иаб, алорд Рендольф Генри Спенсер, еицырдыруаз политикын, насгьы Британиа Аказначеира Аканцлерс дыҟан, иан – Дженни амал ду змаз америкатәи анаплакҩы диԥҳан.
Аԥхьаҟа иполитикхараны иҟаз Уинстон Черчилль раԥхьатәи хәыҷын иҭаацәара аҟны, аха иани иаби рыбзиабара уиаҟара иныруамызт, избанзар иаб еснагь аполитикатә ԥсҭазаара, акариера акәын дзызҿлымҳаз, иан лакәзар, ԥсҭазаара ԥшӡа дазкын. Убри аҟынтә Уинстон хәыҷы иааӡара лнапы ианын ааӡаҩы Елизабет Енн Еверест, уи Черчилль изын зегь реиҳа игәакьаз уаҩхеит.<ref name="dup327fc3">https://nacion.ru/477206a-uinston-cherchill-biografiya-godyi-jizni-lichnaya-jizn-i-interesnyie-faktyi</ref>
Дани инаркны, аԥхьаҟа Британиа аԥыза-министрны иҟалараны иҟаз «иреиҳаӡоу акаста» далахәылахеит, уи иалнаршон иара иполитикатә кариеира аҟны аԥынгылақәа иҭара, избанзар аамсҭацәа рхылҵшьҭра змаз азин рымамызт Аилазаара Апалата алаларазы, насгьы атәыла анапхгараҭаратә ҭыԥқәа раанкыларазы. Аха, излеилкаахаз ала, Уинстон Черчилль аамсҭцәа дырхылҵшьҭра иашаны дыҟамызт, уи алшара инаҭеит политик дуны аҟаларазы.
Быжьшықәса анихыҵуаз Черчилль иарку ашкол Сент-Џьорџь иҟаз ахь ддәықәырҵоит, уа ааӡара еиҳа иазхьаԥшуан, ашколхәыҷқәа рҵара аасҭа. Арҵаратә усҳәарҭа аҟны Уинстон аҵара шиҭахым ааирԥшит, насгьы аҩныҵҟатәи ахымҩаԥгашьазы аԥҟарақәа дышрықәшаҳаҭым, дшырҿагыло, уи иахырҟьаны изныкымкәан аҷын дадыргахьан. Уи ибаразы уахь лассы-лассы инеиуаз иааӡаҩ аҷкәын ашәытарақәа инны ианылба, илылшоз зегьы ҟалҵеит Черчилль даҽа школк ахь ииагаразы. Аха, аиҳәшьцәа Томсонаа британиатәи рышкол аҟынгьы Черчилль аҵара бзиа изымбеит, уи аҟынтә иара иакәын ари ашкол аҟны зегьы иреицәаны аҵара зҵоз ҳәа иԥхьаӡаз. Жәаҩа шықәса анихыҵуаз Уинстон Черчилль игәабзиара уашәшәырахо иалагеит – иара агәаҵәыхь ихьыз иахҟьаны ирҳәарах зегьы арԥсыҽит. Уи азы Итонтәи, Мальборо аимшьҭра иаҵанакуаз ахацәа зегьы аҵара ахьырҵоз, итрадициатәыз иреиҳау аҵараиурҭа дызҭамлеит, аха иҵара иациҵеит Херроутәи аколлеџь аҟны.<ref>https://kratkoe.com/uinston-cherchill-kratkaya-biografiya/</ref>
Иара абраҟагьы Черчилль аҵара дазгәышьуамызт, амаҭәарқәа еилихуан – ииҵозгьы иара интерсс имаз акәын, егьырҭ зегьы хьаас икымызт, рҵарагьы игәы иҭамызт. Убри аҟынтә, 1889 шықәсазы иара диаган «арратә класс» ашҟа, ари акласс аҟны аҵара апрограмма аҟны хадара змаз арратә ус акәын.
Абраҟа ауп, имӡырҩуаз аҵаҩы Уинстон даара иҭышәынтәалаз студентны дахьыҟалаз. Иара дыруаӡәкхеит ари аҵараиурҭа иалгаз 12-ҩык рахьтә амаҭәарқәа зегьы рзы аԥышәарақәа раҭара зылшаз рыбжьара аҟалара, уи Черчилль алшара инаҭеит Британиаду аҟны зегьы иреиӷьыз арратә ҵараиурҭа аҭаларазы, дагьалгоит алеитенант еиҵбы ичын иманы.<ref>https://24smi.org/celebrity/1597-uinston-cherchill.html</ref>
== Арратә кариера ==
1895 шықәсазы, арратә ҵараиурҭа даналга ашьҭахь, Черчилль дахыԥхьаӡалан [[аԥшьбатәи аҳусарцәа рполк]], аха аамҭак ааҵхьаны еиликааит арратә кариера иара ишитәым. Иан лыла имаз аимадарақәа ирыбзоураны, уи аамҭазы лара [[Рендольф Черчилль]] иԥҳәысеибахахьаз, Уинстон Черчилль [[Куба]]ҟа ддәықәҵан, арратә корреспондентс, убри аан арратә маҵзура дахысуазшәа дахыԥхьаӡалан. Ажурналистк иаҳасбала иусура, аполитик даара ахьӡи аԥшеи ауаажәларратә азхаҵареи изаанагеит, иара убасгьы алшара инаҭеит раԥхьатәи ихатә ԥара арҳаразгьы, уи ишьақәнаргылеит 25 гинеи. Ахьӡ-аԥшеи аԥареи рнаҩсгьы, Кубантәи Черчилль иааигеит иԥсҭазаара зегьы иныҟәигоз аҟазшьақәа – кубатәи асигарақәа рыхара, насгьы асиеста ақәныҟәара, уи иаанагоз шьыбжьышьҭахьтәи аԥсшьара акәын. 1896 шықәсазы, Черчилль ижурналисттә ныҟәарақәа ирыциҵеит, дагьдәықәҵан [[Индиа]]ҟа, анаҩс [[Мсыр]]ҟа (Египет). Ара Черчилль ирратә ҟазара ааирԥшит, иара иафицартә усқәа зегьы ҭакԥхықәрала дрызнеиуан.<ref>https://moluch.ru/young/archive/14/1058/</ref>
== Аполитика ==
1899 шықәсазы, Уинстон Черчилль ԥхьатәара дцарц иӡбеит, насгьы игәы иҭеикит ихы аполитика иазикырц. Убри аамҭазы Черчилль еицырдыруаз журналистын аҟынтә, ауаажәларратә дгылара иоуп ҳәа дақәгәыӷуан. Апарламент ахь анеиразы раԥхьатәи ашьаҿақәа [[Аконсервативтә партиа]] аилазаара ала аус лҵшәадахеит – алхыҩцәа алибералцәа ахьалырхуаз иахҟьаны.
Аамҭак азы аполитика иацәхьаҵыз Черчилль, даҽа зныкгьы, журналистк иаҳасаб ала ныҟәара дцоит. Дагьдәықәырҵоит [[Аладатәи Африка|Ладатәи Африка]]ҟа, уа [[Англо-буртәи аибашьра]] цон. Черчилль ара аҿагылаҩцәа шасыс дыргоит, аха абналара илшоит, уи Черчилль изын ихьыӡҭыгагаз аамҭахоит политикк иаҳасаб ала: алхыҩцәа рыбжьқәа ирҭарц рҳәеит, иполитикатә зыҟазаашьақәа хьаас имкыкәаны. Убри аан иара иӡбоит аибашьра адәахьы агьежьра, ихгьы алаирхәуеит абналара ахьилшаз абахҭа аҟынтәи аӡәырҩы рыхрақәиҭтәразы имҩаԥгаз ажәыларақәа.<ref>https://diletant.media/articles/45268646/</ref>
Черчилль игәымшәаратә хҭысқәа иԥсадгьыл ахь дфырхаҵаны агьежьразы алшара ирҭеит – уи даара имарианы апарламенттә алхрақәа рҟны аиааира агара илшеит. Ари ҟалеит 1900 шықәсазы, дагьалалоит Апалатақәа реилазаара, иагьилшоит ари аҭыԥ аҟны 50 шықәса инеиԥынкыланы аҟазаара. Иара убри ашықәсазы икьыԥхьуеит илетературатә ԥҵамҭа заҵәы, ароман «Саврола», уа, аҭоурыхдырҩцәа ргәаанагара ала, аполитик фырхаҵа хаданы ихы ааирԥшит.
Апарламент аҟны раԥхьатәи амшқәа инадыркны Уинстон Черчилль аконсерваторцәа рганахь ала акритика ҟаҵо, ԥхашьара ҟамҵакәаны дықәгылон, уи атәыла аидеолог хада Џьозеф Чемберлен ипрограмма дшақәшаҳаҭым атәы иҳәон. Убри аҟынтә аԥхьаҟа Британиаду иаԥыза-министрхараны иҟаз, ԥшьышықәса рнаҩс Аконсервативтә партиа аанижьит, алибералцәа рахь диасит – ари ашьаҿа алшара инаҭеит аполитикатә кариера аҟаҵаразы.
Раԥхьа иара аколониа аминистр ихаҭыԥуаҩыс дҟалеит, анаҩс иара ахәаахәҭра аминистрс дҟаҵан, уи анаҩс аҩныҵҟатәи аусқәа рминистрс даҭан, шықәсык ааҵхьаны Черчилль арра-мшынтә мчқәа дырминистрхеит, убри алагьы зегь реиҳа иқәыԥшыз политикхеит, Британиа акыр анырра ду змоу аҭыԥқәа аанызкылоз рахьтә.<ref>{{Cite web |url=https://www.2000.ua/specproekty_ru/velikie-lyudi-proshlogo-i-sovremennost/nikogda_-nikogda_-nikogda-ne-sdavaites.htm |title=Никогда, никогда, никогда не сдавайтесь! |access-date=2024-01-29 |archive-date=2016-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921115630/http://www.2000.ua/specproekty_ru/velikie-lyudi-proshlogo-i-sovremennost/nikogda_-nikogda_-nikogda-ne-sdavaites.htm |url-status=dead }}</ref>
Арра-мшынтә мчқәа рминистрс даныҟаз Уинстон Черчилль ажәлар ирылаҩыз аус дақәшәеит: иара ихарала [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра]] аан Британиазы ирыцҳарахеит [[Дарданнеллтәи арратә операциа]] ахыркәшара, уи башаӡа иалаӡит 250-нызқьҩык англиатәи асолдаҭцәа.
Ари агха ду ахьаршшаразы аполитик ԥхьатәара дцеит, насгьы хатәгәаԥхарала афронт ахь дцоит. Шықәсқәак рнаҩс, Дарданеллы акәшамыкәша ацәажәарақәа анеиԥхьба анаҩс, Черчилль дырҩегьых аиҳабыра рахь дгьежьуеит, уа арратә еиқәыршәара аминистр иҭыԥ ааникылоит, аха арагьы ишахәҭаз еиԥш ихы изаамырԥшит аҟынтә, даҽа шықәсқәак аполитика мап ацәикыр акәхеит.<ref>{{Cite web |url=http://history-doc.ru/uinston-cherchill/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210919050352/http://history-doc.ru/uinston-cherchill/ |archive-date=2021-09-19 |url-status=dead}}</ref>
== Британиаду аԥыза-министр ==
Уинстон Черчилль аполитикахь игьежьра [[Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] иадҳәалоуп, [[Германиа]] [[Польша]] ианақәла аамҭазы, уи ашьҭахь Британиаду [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Адольф Ҳитлер]] ишиабашьуа азы аҳәамҭа ҟанаҵеит. Абри аан Уинстон Черчилль идыргалоит Адмиралра Актәи Алордс аҟалара, уи алшара инаҭон Арратә хеилак аҟны абжьаҭаразы азин, иара ахааназгьы итәыла аҟны аҭынчра ашьақәыргыларазы гәыӷра ахьыҟаимҵацыз иахҟьаны, амчрақәа агәра ргон ишилшо имилаҭ аиааира агарахьы амҩа рықәҵара.
Атәыла амобилизациа амыругақәа зегьы знапаҟны иҟалаз Черчилль илшеит Ҳитлертә Германиа иаҿагыланы ақәԥаразы ахырхарҭа дуқәа рыԥшаара, дагьыҟалоит Британиа аԥыза-министрны, [[Англиа]] азы зегь реиҳа иуадаҩыз аамҭазы. Уинстон Черчилль иааирԥшуаз ақәыӷәӷәареи аҭагылазаашьа ииашаны аилкаареи алшара инаҭеит қәҿиарала аибашьра амҩаԥгара, аиааира аагара, иагьаԥиҵоит аиааиратә коалициа [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Еиду Америкатәи Аштатқәеи]] [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]]-и рҟны.<ref name="dup327fc3"/>
[[Абольшевизм]] иаҿагылоз Черчилль Ҳитлери Сталини рыбжьара аҵыхәтәантәи далихуеит, уаҳа ԥсыхәагьы имамызт. Лаҵарамза 1942 шықәса рзы америкатәии урыстәылатәии аԥхьагылаҩцәа [[Рузвельт, Франклин Делано|Франклин Рузвельт]]и [[Иосиф Сталин]]и рҟны Черчилль инапы аҵаиҩуеит акрызҵазкуаз адокумент, Ҳитлер иҿагылоз акоалициа аԥҵаразы, хьӡыс иаман «[[Атлантикатәи ахартиа]]», уи иаанарԥшуан аекономикатәи аполитикатәи ҭынчреи азини атәылақәа - аидгылаҩцәа рыбжьара Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь.
1945 шықәсазы [[Британиаду]], [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]], [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] имҩаԥыргоит [[Иалтатәи аконференциа]], уи ишьақәнаргылеит аибашьрашьҭахьтәи адунеи аполитикатә хсаала. Усҟан «Большая троика» аԥхьагылацәа ирыӡбеит Германиа ԥшь-оккупациатә хәҭакны ишатәуп ҳәа, уи ашьҭахь СССР аилазаарахь ихынҳәуеит [[Прибалтика]], Мраҭашәаратәи [[Украина]], [[Белоруссиа]], [[Бессарабиа]], [[Буковина]], [[Карелиа]]. Иара убасҟан Асовет Еидгыла Иапониатәи аибашьра алахәхара атәы рыланаҳәеит, уи азын СССР иадҵахон [[Аладатәи Сахалин]]и [[Курилтәи адгьылбжьахақәа|Курилтәи адгьылбжьахақәеи]].
Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра анеилга анаҩс, адунеи зегьы ҩ-политикатә системакны аҽеиҩнашеит, Черчилль иакәзар, Мраҭашәарахь ааԥхьара ҟаиҵеит, акоммунисттә Мрагылара иаҿагыланы аҽеизакразы, абольшевизм аԥыхразы. Аха, уи аамҭазы Черчилль аполитика ду аанижьыр акәхеит, избанзар аибашьрашьҭахьтәи ашықәсқәа рзы Британиаду ицәырҵуа иалагеит аекономикатә проблемақәа, атәыла адәныҟатәи ауал иазҳаит, агәыларатәи аколониақәеи Британиеи рыбжьара аизыҟазаашьақәа уадаҩхеит. Арҭқәа зегьы, Уинстон Черчилль апарламенттә алхрақәа раан аиааира игартә иҟарымҵеит, иаргьы ԥхьатәара дцеит.<ref>[https://www.partner-inform.de/partner/detail/2002/12/233/6146/uinston-cherchill-poslednij-iz-velikobritancev? https://www.partner-inform.de/partner/detail/2002/12/233/6146/uinston-cherchill-poslednij-iz-velikobritancev?]</ref>
Уи аамҭазы Черчилль аиҳабыратә оппозициа дахагылоит, аха Апалататә еилазаара аҟны рацәак дцәырҵуамызт, ихы зегьы алитературатә рҿиара иазикит. 1951 шықәсазы, усҟан Уинстон Черчилль 76 шықәса ихыҵуан, даҽазныкгьы Британиа аԥыза-министрс дҟалоит, ԥшьышықәса инеиԥынкылангьы атәыла напхгара аиҭон. Иполитикатә усура аҵыхәтәантәи ашықәсқәа зегьы Уинстон Черчилль адәныҟатәи аполитика иазикит, насгьы атәыла аиадертә потенциал аҿиара, уи ала иара иҭахын Британиа арратә мчхара азыргьежьра. Аха, аполитик игәамбзиара иахҟьаны ԥхьатәара дцар акәхоит, уи аан имаз аҳаҭыр ицәыӡуам.<ref>https://www.istmira.com/drugoe-novoe-vremya/16566-uinston-cherchill-kratko.html</ref>
== Черчилль ихатәы ԥсҭазаара ==
Уинстон Черчилль ихатәы ԥсҭазаара, аӡәырҩы аҭоурыхҭҵааҩцәа ишазгәарҭо ала, «иԥшӡаз, абзиабара зцыз романуп». Еицырдыруаз британиатәи аполитик иԥсҭазаара зегьы бзиа иибоз аԥҳәызба длабадырит 1908 шықәсазы, иаразнакгьы ԥҳәысс дигеит. Клементина Хозиер лондонтәи аристократцәа дрыԥҳан. Британиатәи аԥыза - министр иԥҳәыси иареи 57 шықәса еицынхон – лара Черчилль изын дҩызан, насгьы зегь реиҳа ихадаз политикатә абжьгаҩын, лара лажәа анаҩс акәын Черчилль ихадаз аӡбамҭақәа анидикылоз.
Аполитик иԥҳәыс жәеиза шықәса дышиеиҵбызгьы, лара илылшеит аҭаацәара аҟны абзиабара аиқәырхара, насгьы лараӡәзаҵәык лоуп Черчилль имариамыз иҟазшьа ачҳареи анаалареи зылшаз. Клементина илыхшеит хәҩык ахшара, ахәыҷқәа зегьы ари аҭаацәараҿы бзиа ирбон еилых ҟамҵакәан. Британиатәи аԥыза- министр иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахьгьы, иԥшәмаԥҳәыс игәалашәара еснагь илыцын, иара иԥсы анҭаз иаамҭа аиҳарак зегьы аказино аҟны ахәмаррақәа ишрықәирӡуазгьы.
Уинстон Черчилль иԥсыжра ашьҭахь, Клементина лыԥсҭазаара ҵакыданы илзыҟалеит, дишьҭаларгьы лҭахын, аха Уинстон Черчилль иажәақәа «Иҟалалакгьы, иарбан ҭагылазаашьазаалакгьы аҽаҭара аҭахым» - ҳәа ииҳәоз ажәақәа дааныркылоит. Анаҩстәи жәаҩа шықәсатәи лыԥсҭазаара зегьы алитературатә усура иазылкуеит, Британиа аԥхьагыла ихыркәшамыз имемуарқәа ҭлыжьуеит.<ref>{{Cite web |url=https://rutlib5.com/book/23712/p/3 |title=Уинстон Черчилль. Английский бульдог |access-date=2024-01-29 |archive-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129201836/https://rutlib5.com/book/23712/p/3 |url-status=dead }}</ref>
== Уинстон Черчилль иԥсра ==
Уинстон Черчилль иԥсҭазаара далҵит ажьырныҳәамза 24, 1965 шықәсазы. Еицырдыруаз аполитик, [[Британиа Ду амонархцәа|Британиаду]] аԥыза-министрс иҟаз Уинстон Леонард Спенсер-Черчилль иԥсҭазаара далҵит 90 шықәса дшырҭагылаз. Уаанӡатәи Британиа аԥыза-министр иԥсҭазаара иалҵра зыхҟьаз изныкымкәа исхьаз аинсульт ауп. Черчилль иԥсыжра аҳәынҭқарратә формат ала имҩаԥысит [[Елизавета II]] лнапхгарала – ас еиԥш ҳаҭырла Британиаду аҭоурых аҟны анышә иамардахьоу жәаҩык роуп.<ref>https://ritual.ru/poleznaya-informacia/articles/pokhorony-uinstona-cherchillya/</ref>
Атәыла аҭоурых азы аполитик иԥсыжра даара зымҽхак ҭбааз церемониан, уи иалахәын акралра аҭаацәа зегьы реиԥш, 112 ҳәынҭқарра рхаҭарнакцәагьы. Уинстон Черчилль иԥсыжра хыԥхьаӡара рацәала адунеи ателеканалқәа ишиашоу ицо аефир ала иддырбон, уи еиԥш арбара иалнаршеит еицырдыруаз британиатәи аполитик 350 миллионҩык ауаа ртелербагақәа рекранқәа рыла абзиараз ҳәа иарҳәартә еиԥш алшара рыҭара.
Черчилль игәазыҳәара инақәыршәаны, анышә дамадан ауахәама Иԥшьоу Мартин иаҵанакуаз блеидонтәи аԥсыжырҭа аҟны, уи иара иабшьҭра рынхарҭа аҭыԥ иацәыхарамызт. Уинстон Черчлль анышә иамадара иалахәын иҭаацәеи иҩызцәа гәакьацәеи рымацара.<ref>{{Cite web |url=https://prichina-smerti.ru/smert-mnogogrannogo-britanskogo-premer-ministra-uinstona-cherchillya |title=Смерть многогранного британского премьер-министра Уинстона Черчилля |access-date=2024-01-29 |archive-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129201836/https://prichina-smerti.ru/smert-mnogogrannogo-britanskogo-premer-ministra-uinstona-cherchillya |url-status=dead }}</ref>
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Абҵарамза 30 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1874 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 24 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:1965 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Уинстон Черчилль| ]]
[[Акатегориа:Англиатәи ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Англиатәи абиографцәа]]
[[Акатегориа:Англиатәи аҭоурыхдырҩцәа]]
[[Акатегориа:Британиаду аԥыза-министрцәа]]
[[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Британиатәи аимпериа]]
[[Акатегориа:Актәи адунеизегьтәи аибашьраан британиауаа]]
[[Акатегориа:Актәи адунеизегьтәи аибашьраан Британиатәи арратә усзуҩцәа]]
[[Акатегориа:Маҳдисттәи аибашьраан Британиатәи арратә усзуҩцәа]]
[[Акатегориа:Малакандтәи аҳәаахьчаратә еибашьраан Британиатәи арратә усзуҩцәа]]
[[Акатегориа:Британиатәи агностикцәа]]
[[Акатегориа:Британиатәи антикоммунистцәа]]
[[Акатегориа:Британиатәи аевгенистцәа]]
[[Акатегориа:Британиатәи ажурналистцәа]]
[[Акатегориа:Британиатәи амонархистцәа]]
[[Акатегориа:Британиатәи асионистцәа]]
[[Акатегориа:Англиатәи антифашистцәа]]
[[Акатегориа:Англиатәи арыцарцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи ахылҵшьҭра змоу англызцәа]]
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа иадҳәалаз ауаа]]
[[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан аполитикатә ԥызацәа]]
[[Акатегориа:Спенсер-Черчиллаа]]
[[Акатегориа:Алитературазы Нобель ипремиа алауреатцәа]]
i03t6q2uaxt3qlenx8iuivzfgly3wge
Меркури
0
54615
176607
176579
2026-11-11T01:38:06Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
176607
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Меркури|Меркури (аҵакы)}}
{{Акарточка Апланета
| ахкы = апланета
| маленькая карточка =
| фон = #BC8F8F
| ахьӡ = Меркури
| асимвол = Mercury symbol (black).svg
| асахьа = Mercury in color - Prockter07 centered.jpg
| асахьа ашәагаа = 280px
| асахьа ахҵара = Акосмостә ӷба «[[Мессенджер (АМС)|Мессенџьер]]» раԥхьатәи аԥырраан иҭыху Меркури асахьа
| егьырҭ ахьӡқәа =
| обозначение астероида =
| категория астероида =
| аартра-ref =
| аԥхьаартҩы =
| аартра аҭыԥ =
| аартра арыцхә =
| способ открытия =
| аорбита-ref = <ref name="solarsystem"/>
| аепоха = [[J2000.0]]
| аперигели = 46,001,009 км<br>0.30749951 а.ц.
| апсида =
| периапсида =
| апоапсида =
| афели = {{Ахыԥхьаӡара|69817445}} км<br>0,46670079 [[Астрономическая единица|а.ц.]]
| аҵәҩанбжа ду = {{Ахыԥхьаӡара|57909227}} км<br>0,38709927 а.ц.
| средний радиус орбиты =
| аексцентриситет = 0,20563593
| асидертә период = 87,969 мшы<ref name="nasa">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html|date=2014-05-09|title=Mercury Fact Sheet|lang=en|publisher=NASA|access-date=2014-06-18|author=David R. Williams.|archive-url=https://www.webcitation.org/6QPNXiw5w?url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html|archive-date=2014-06-17|url-status=live}}</ref>
| асинодтә период = 115.88 мшы<ref name="nasa" />
| аорбитатә ццакыра = 47.36 км/с (абжьаратәи)<ref name="nasa" />
| абжьаратә аномалиа = 174,795884°
| аорбита анаара = 7.00° аеклиптикатә ҟьаҟьара иазкны 3.38° амратә екватор иазкны 6.34° винварианттә ҟьаҟьара иазкны<ref name="meanplane">{{cite web|date=2009-04-03|title=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter|url=http://home.surewest.net/kheider/astro/MeanPlane.gif|access-date=2009-04-03|archive-url=https://www.webcitation.org/6DnqqHQ6J?url=http://home.surewest.net/kheider/astro/MeanPlane.gif|archive-date=2013-01-20|url-status=dead}}</ref>
| угловое перемещение =
| иҩеиуа аиқәҳәала акыдхалара = 48,33167°<ref name="nasa" />
| долгота периастра =
| время периастра =
| аперицентр аргумент = 29,124279°
| половинная амплитуда =
| амҩаныза зтәу =
| амҩанызақәа = нет
| афизикатә-ref = <ref name="solarsystem">{{cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury&Display=Facts|title=Solar System Exploration: Planets: Mercury: Facts & Figures|access-date=2014-06-17|archive-url=https://www.webcitation.org/6QPNz5UGr?url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury|archive-date=2014-06-17|url-status=dead}}</ref>
| ашәагаақәа =
| приплюснутость = 0<ref name="nasa" />
| аекватортә радиус = 2439,7 км<ref name="nasa" />
| аполиартә радиус = 2439,7 км<ref name="nasa" />
| абжьаратәи арадиус = 2439.7 ± 1.0 км (0.3829 дгьылтә)<ref name="nasa" />
| агьежь ду аикәшара = 15 329,1 км
| ақәӡара = 7.48·10<sup>7</sup> км2<br>0.147 адгьылтә
| аҭаӡара = 6.083·10<sup>10</sup> км<sup>3</sup><br>0.056 дгьылтә<ref name="nasa" />
| акапан = 3,33022·10<sup>23</sup> кг<br>0,055274 дгьылтә<ref name="Язев" /><ref name="galspace" />
| ажәпара = 5.427 г/см<sup>3</sup><br>0.984 дгьылтә<ref name="nasa" />
| зхы иақәиҭу акаҳара аццакра = 3.7 м/с<sup>2</sup><br>0.377 [[ускорение свободного падения|g]]<ref name="nasa" />
| актәи акосмостә ццакыра = 3,1 км/с
| аҩбатәи акосмостә ццакыра = 4,25 км/с
| аҵәира аццакра = 10.892 км/сааҭ (3.026 м/с) (екватор аҟны)
| аҵәира апериод = 58.646 мшы (1407.5 сааҭ)<ref name="nasa" />
| аҵәҩан анаара = 2,11′ ± 0,1′<ref name="Margot2007">{{статья|заглавие=Large Longitude Libration of Mercury Reveals a Molten Core|издание=Science|том=316|страницы=710—714|doi=10.1126/science.1140514|bibcode=2007Sci...316..710M|pmid=17478713|номер=5825|язык=en|тип=journal|автор=Margot, L. J.; Peale, S. J.; Jurgens, R. F.; Slade, M. A.; Holin, I. V.|год=2007|issn=0036-8075 }}</ref>
| прямое восхождение = 18 ш 44 мин 2 с281.01°<ref name="nasa" />
| склонение = 61,45°<ref name="nasa"/>
| полярная небесная широта =
| полярная небесная долгота =
| альбедо = 0.068 (Бонд)<ref name="nasa" /><ref name="MallamaMercury">{{статья|заглавие=Photometry of Mercury from SOHO/LASCO and Earth|том=155|номер=2|страницы=253—264|doi=10.1006/icar.2001.6723|bibcode=2002Icar..155..253M|автор=Mallama, A.; Wang, D.; Howard, R. A.|год=2002|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref><br>0.142 (агеометриатә)<ref name="nasa" /><ref name="MallamaMercury" />
| спектральный тип =
| иубарҭоу аеҵәатә ҳаракыра = −2.6<sup>м</sup><ref name="MallamaSky">{{статья|заглавие=Planetary magnitudes|издание=Sky and Telescope|том=121(1)|страницы=51—56|ссылка=https://cvas.cvas-north.com/documents/Ron%27s%20documents/Planetary_Magnitudes_No_Copyright.pdf|автор=Mallama, A.|год=2011|archive-date=2016-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160801003013/http://cvas.cvas-north.com/documents/Ron%27s%20documents/Planetary_Magnitudes_No_Copyright.pdf}}</ref> инаркны 5.7<sup>м</sup>ҟынӡа<ref name="nasa"/><ref name="ephemeris">{{cite web|last=Espenak|first=Fred|date=1996-07-25|url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/mercury2.html|title=Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995–2006|website = NASA Reference Publication 1349|publisher=NASA|access-date=2008-05-23|archive-url=https://www.webcitation.org/6BSjtmr0H?url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/mercury2.html|archive-date=2012-10-16|url-status=live}}</ref>
| зҳәарадатәи аеҵәатә ҳаракыра = -0,01ᵐ
| угловой диаметр = 4,5–13"<ref name="nasa"/>
| аԥхарра хыхьтәи = 80 инаркны 700 К рҟынӡа (-190 инаркны +430 °C рҟынӡа)
| температура 1 имя = 0°N, 0°W<ref name="vasa"/>
| температура 1 минимум = 100 K<br>(−173 °C)
| температура 1 средняя = 340 К(67°С)
| температура 1 максимум = 700 К<ref>{{cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/mercury/indepth|title=Mercury: In Depth|publisher=[[НАСА]]|access-date=2017-10-10|lang=en|archive-date=2017-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327204313/http://solarsystem.nasa.gov/planets/mercury/indepth|url-status=live}}</ref><br>(427°С)
| температура 2 имя = 85°N, 0°W<ref name="vasa" />
| температура 2 минимум = 80 К(-193°С)
| температура 2 средняя = 200 К (-73°С)
| температура 2 максимум = 380 К(107°С)
| атмосфера-ref = <ref name="nasa"/>
| ақәыӷәӷәара = ≲ 5·10<sup>−15</sup> бар<ref name="nasa" />
| шкала высоты =
| аилазаара = 42.0% [[кислород|аҵәыҵәри]]<br>29.0% [[натрий|анатри]]<br>22.0% [[водород|аӡри]]<br>6.0% [[гелий|агели]]<br>0.5% [[калий|акали]]<br>0.5% егьырҭ ([[Аӡы|аӡы]], [[Оксид углерода(IV)|акарбон диоксид]], [[азот]], [[аргон]], [[ксенон|аксенон]], [[криптон|акриптон]], [[неон|анеон]], [[кальций|акальци]], [[магний|амагни]])<ref name="nasa" /><ref name="galspace">[http://galspace.spb.ru/mercury.html Краткие характеристики. Меркурий] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20111016183703/http://galspace.spb.ru/mercury.html |date=2011-10-16 }} // Проект «Исследование Солнечной системы».</ref>
}}
'''Меркури''' [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] зегьы иреиҵоу, насгьы [[Амра|Амра]] зегь реиҳа иазааигәоу [[планета|планетоуп]]. Ажәытәтәи римтәи ахәаахәҭра анцәахәы — иццакуа ''[[Меркурий (мифология)|Меркури]]'' ихьӡ ахҵоуп, избан акәзар уи егьырҭ апланетақәа раасҭа [[Небесная сфера|ажәҩан]] аҿы еиҳа иццакны иныҟәоит. Меркури [[Осевое вращение|аҵәҩан иаакәыршаны]] 58.646 Адгьылтә мшыҵх (адгьылтә мзақәа ҩба) рыла игьежьуеит. Амра [[Сидерический период|акәшара аамҭа]] 87,97 дгьылтә мшыҵх (адгьылтә мзақәа 3) мацара роуп — Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы рҟнытә Амра зегь реиҳа иццакны [[Орбитальный период|иахыкәшо]] ауп. Меркури аикәшара [[Синодический период|асинодтә орбитатә аамҭа]] (116 дгьылтә мшыҵх) иақәшәоит иааигәоу [[Венера|Венера]] [[Солнечные сутки|ауахыки-ҽнаки]] (насгьы уи асинодтә орбитатә аамҭа 1/5). Меркури ахаҭаҿы амратә [[Солнечные сутки|уахыки-ҽнаки]] уи аҩышықәса иаҟароуп (176 дгьылтә мши-ҵхи мамзаргьы Адгьылтә [[полугодие|шықәсыбжа]]). Меркури Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа рҟны иреиҳау аорбиталтә [[эксцентриситет|ексцентриситет]] (0.206) амоуп. [[Перигелий|Аперигелион]] аҿы Амра аҟынтәи Меркури аҟынӡа абжьаӡара [[Афелий|афелион]] аҿы апланета иарҳауа «аҩадара» 2́/3 мацара ауп. Убри аҟнытә, аорбита аперигелион ахь, Меркури убас еиԥш акәакьтә [[Орбитальная скорость|орбитатә ццакыра]] шьҭнахуеит, [[Осевое движение|аҵәҩан аакәшара]] акәакьтә ццакыра еиҳахо аҟынӡа, Меркури ажәҩан аҿы иҟоу Амра ԥыҭраамҭак ихынҳәны агьежьра ииалагоит.<ref name = "navin" >Т.н. «эффект [[Иисус Навин|Иисуса Навина]]»</ref> Меркури есышықәса ҩынтәны Амра иахьакәшо аҷыдарақәа зыхҟьо уи [[Синхронное вращение|агравитациатә дхалара]] ауп. Меркури аперигели ианахысуа аамҭазы уи аҿықәан иҟоу ҭыԥк Амра ишиашоу иаҿаԥшуазар, усҟан анаҩстәи аперигели ахысраан уи аҭыԥ иаҿагылоу аҿықәантәи аҭыԥ Амра иаҿаԥшлоит, насгьы даҽа Меркуритә шықәсык ашьҭахь Амра ҩаԥхьа актәи аҭыԥ ахыхь [[зенит|азенит]] аҿы иҟалоит. Ишьақәгыло [[Орбитальный резонанс|агьежьра-орбитатә резонанс]] 3:2 абзоурала, апланета ҩынтәтәи [[Орбитальный год|аорбиталтә]] аамҭеи хԥатәи [[период обращения|аорбиталтә аамҭеи]] амратә уахыки-ҽнаки иҭаӡоит (хыхь зыӡбахә ҳәаз Амра «ашьҭахьҟа ахынҳәрақәа»<ref name = "navin" /> аманы).
[[Наклон оси вращения|Меркури аҵәиратә ҵәҩан аорбита аҟьаҟьарахь анаара]] — [[Солнечная система|Амратә система]] апланетақәа рыбжьара зегь реиҳа ихәыҷуп, уи аҵакы маҷӡоуп - <sup>1</sup>/<sub>30</sub>° раҟара — [[Орбитальный период|ашықәс]] аамҭақәа реиҭныԥсахлара еилыкка иубаратәы иҟаӡам. Аха Меркури аорбита аҟьаҟьара ахаҭа аеклиптикахь (даҽакала, Адгьыл аорбита аҟьаҟьарахь) анаара Амратә система апланетақәа зегьы рҟны зегьы раасҭа идууп — акәакьтә градусқәа 7. Меркури ҵаҟатәи аидылара<ref>Нижнее соединение Меркурия происходит примерно раз в 116 дней (синодический период), когда Меркурий находится между Солнцем и Землёй на одной линии, т.е. ближе к Земле</ref> аорбита аиқәҳәалақәа руак ианақәшәо (иҩеиуа ма илбаауа)<ref>Точки, где орбита Меркурия пересекает плоскость эклиптики (плоскость орбиты Земли).</ref>, [[прохождение Меркурия по диску Солнца|Меркури Амра адиск ианахысуа]] Адгьыл аҟынтәи иубаратәы иҟоуп. Егьырҭ “[[Внутренние планеты|аҩныҵҟатәи апланетақәа]]” реиԥш, Меркури [[Прецессия линии узлов|аорбитатә еиқәҳәалақәа рӷазқәа рыҵәира]] ҟалоит Амра аҩадатәи аполиус аҟынтәи асааҭ ахыцқәа ирықәшәаны, даҽакала иуҳәозар, апланета аорбиталтә ныҟәара иаҿагыланы (уажәтәи аццакырала 0.6 кәакьтә секунда шықәсыкахь — 2.16 миллион шықәса ихаҭәаау [[Оборот (единица измерения)|еикәшарак]] азы). [[Апоцентр и перицентр|Меркури аорбита аҵәҩан ду]] [[Смещение перигелия Меркурия|Амра ԥшьаала иакәшоит Меркури аорбита аҳауаҿы]] 575 [[Угловая секунда|кәакьтә секунд]] (0.16 [[Градус (геометрия)|кәакьтә градус]] рҟынӡа) шәышықәса рыла (225,000 дгьылтә шықәса ихаҭәаау агьежьра азы), Амра аҩадатәи аполиус аганахьала асааҭ ахыц иаҿаланы( даҽакала иуҳәозар, апланета аорбитатә ҵысра иамоу ахырхарҭа аманы). Иахьатәи аҭоурыхтә аамҭазы, Меркури аперигели аеклиптика аҩадатәи агьежьбжаҿы иҟоуп, Меркури афели — Меркури аорбита зегь реиҳа илаҟәу аҭыԥ аҿы иҟоуп аеклиптика аҩадатәи агьежьбжаҿы, агелиоцентртә кыдхалара 257.46°<ref>Угол откладывается от точки весеннего равноденствия, против часовой стрелки.</ref> аманы.
Адгьыл аҟынтәи уԥшуазар, Меркурии Амреи рыбжьара иҟоу [[Угловое расстояние|иубарҭоу абжьаӡара]] 28° ахаан еиҳахом. Амра ари азааигәахара ҵакыс иамоуп, апланета амра анҭашәалак ашьҭахь ма амра агылара аԥхьа аамҭа кьаҿк аҩнуҵҟа ауп иахьубарҭоу ҳәа, еиҳарак [[Сумерки|ахәылбыҽха]], насгьы [[Элонгация (астрономия)|аиҵыхрақәа]] раан (зынӡа шықәсык ахьтә 4-нтә): ахәылбыҽха иубарҭоу, мрагыларахьтәи аиҵыхрақәа рҿы — Ариес-Таурус-Гемини асектор аҿы; шьыжьымҭантәи абарҭара, мраҭашәаратәи аиҵыхраҿы — Канцер-Лео-Вирго асектор аҿы. Ателескоп ала, Меркури иубарҭоуп афазақәа шамоу, урҭ амагана па инаркны иҭәу адиск аҟынӡа, Венереи Амзеи реиԥш, зны-зынлагьы [[прохождение Меркурия по диску Солнца|Амра адиск иқәланы ицоит]]. Меркури афаза аҽанаԥсахуа аамҭа иаҟароуп уи [[Синодический период|асинодтә револиуциа аамҭа]] — 116 мшы раҟара.
Меркури аҿықә [[ударный кратер|акратер дуқәа]] рыла ихҟьоуп, насгьы ҭеиҭыԥшла Амза аҿықә еиԥшуп, уи иҳанаҳәоит аҵыхәтәантәи амиллиард шықәсқәа рзы аҩныҵҟатәи агеологиатә усура шыҟамыз. Меркури [[Атмосфера|атмосфера]] шамахак иахьамам азы, уи аҿықә аԥхарра Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа рҟны аасҭа еиҳа иӷәӷәаны аҽаԥсахуеит: уахынла 100 К (−173 °C) инаркны, ҽынла 700 К (+427 °C) рҟынӡа аекватортә регионқәа рҿы.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://www.jhuapl.edu/techdigest/td2602/Prockter.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2019-12-02 |archive-date=2006-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060911205118/http://www.jhuapl.edu/techdigest/td2602/Prockter.pdf |url-status=dead }}{{Cite web |url=https://www.jhuapl.edu/techdigest/td2602/Prockter.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2019-12-02 |archive-date=2006-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060911205118/https://www.jhuapl.edu/techdigest/td2602/Prockter.pdf |url-status=dead }}</ref> Аполиартә ҭыԥқәа еснагь 180 К (−93 °C) еиҵаны ихьшәашәоит.<ref name="vasa">{{статья|заглавие=Near-Surface Temperatures on Mercury and the Moon and the Stability of Polar Ice Deposits|ссылка=http://www.gps.caltech.edu/classes/ge151/references/vasavada_et_al_1999.pdf|том=141/2|страницы=179—193|id=Figure 3 with the "TWO model"; Figure 5 for pole|bibcode=1999Icar..141..179V|doi=10.1006/icar.1999.6175|язык=en|тип=journal|автор=Vasavada, Ashwin R.; Paige, David A.; Wood, Stephen E.|число=|месяц=10|год=1999|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|archive-date=2012-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20121113124427/http://www.gps.caltech.edu/classes/ge151/references/vasavada_et_al_1999.pdf}}</ref> Апланета иаҳдыруа аԥсабаратә мҩанызақәа амам.
Меркури ҩ-космостә ӷбак аҭааит: «[[Маринер-10]]» уи азааигәара иԥрит 1974, 1975 шықәсқәа рзы, «[[Мессенджер (АМС)|MESSENGER]]» 2008 шықәса инаркны 2015 шықәсанӡа иҭнаҵаауан. Аҵыхәтәантәи 2011 шықәсазы апланета аорбитахь ицәырҵын, ԥшьышықәса рыҩныҵҟа 4000-нтә еиҳаны иакәшаны мшаԥымза 30, 2015 шықәсазы абылтәы амҵәан аҿықәахь иқәҳаит.<ref>{{cite web |url=https://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id%3D284 |url-status = dead |title=NASA Completes MESSENGER Mission with Expected Impact on Mercury's Surface |access-date=2015-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503002503/http://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=284 |archive-date=2015-05-03 }}</ref><ref name="EclipseReboost">{{cite web |url=https://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2014/10100759-from-mercury-orbit-messenger.html |title=From Mercury orbit, MESSENGER watches a lunar eclipse |author=[[Emily Lakdawalla]] |publisher=Planetary Society |date=2014-10-10 |access-date=2015-01-23 |archive-date=2015-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204062156/http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2014/10100759-from-mercury-orbit-messenger.html |url-status=live }}</ref><ref name="Pressurant2015">{{cite web |url=http://www.astronomy.com/news/2014/12/innovative-use-of-pressurant-extends-messengers-mercury-mission |title=Innovative use of pressurant extends MESSENGER's Mercury mission |publisher=Astronomy.com |date=2014-12-29 |access-date=2015-01-22 |archive-date=2016-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115082844/http://www.astronomy.com/news/2014/12/innovative-use-of-pressurant-extends-messengers-mercury-mission |url-status=live }}</ref> Акосмостә ныҟәага «[[BepiColombo]]» 2026 шықәсазы Меркури иаакәыршаны аорбитахь анеира азԥхьагәаҭоуп.<ref>{{cite web|url=https://www.cosmos.esa.int/web/bepicolombo/home|title=BepiColombo|publisher=[[Bepi Colombo]]|access-date=2022-05-20|archive-date=2019-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620142331/https://www.cosmos.esa.int/web/bepicolombo/home|url-status=dead}}</ref>
== Азеиԥш дырраҭара ==
Меркурии Амреи абжьаратәи рыбжьаӡара 58 млн км (57.91 млн км)<ref>Уточнённые значения далее идут из источников NASA Goddard Space Flight Center на 2000 г.</ref><ref>[http://www.vokrugsveta.ru/quiz/20/ Сколько километров до Солнца?] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160604111807/http://www.vokrugsveta.ru/quiz/20/ |date=2016-06-04 }} // Вокруг Света.</ref> маҷк еиҵоуп.
Апланета Амра иакәшоит 88 дгьылтә мши-ҵхи рыла. Меркури иубарҭоу [[звёздная величина|аеҵәатә шәагаа]] —2.43<ref name="nasa"/> инаркны 5.5-нӡа еиҭасуеит хыхьтәии ҵаҟатәии аидҳәаларақәа рҿы, аха Амра азааигәара иахҟьаны мариала иубарҭаӡам.<ref>{{cite web
|author = Joe Rao
|url = https://www.space.com/5246-mercury-elusive-planet.html
|title = See Mercury, the Elusive Planet
|lang = en
|website = Space.com
|date = 2008-04-18
|access-date = 2019-09-26
|archive-date = 2019-09-26
|archive-url = https://web.archive.org/web/20190926101153/https://www.space.com/5246-mercury-elusive-planet.html
|url-status = live
}}</ref>
Меркури адгьылтә планетақәа ргәыԥ иаҵанакуеит. Афизикатә ҟазшьақәа рыла уи [[Амза|Амза]] еиԥшуп. Иара иамам аԥсабаратә мҩанызақәа, аха даара иҵаӷоу атмосфера амоуп. Апланета иамоуп аихатә гәыцә ду<ref>существует ещё одна теория строения ядра; см. [[#Геология и внутреннее строение|Геология и внутреннее строение]]</ref>, уи [[Магнитное поле планет|амҳалдызтә ҭыԥ]] иахыҵхырҭоуп, зымчра [[Магнитное поле Земли|Адгьыл амҳалдызтә ҭыԥ]] аҟынтәи 0.01 шьақәнаргыло.<ref>{{cite web |url=http://spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/merc_mag |author=C. T. Russell, J. G. Luhmann |title=Mercury: magnetic field and magnetosphere |access-date=2007-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102193647/http://spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/merc_mag/ |archive-date=2019-01-02 |url-status=dead}}</ref>
Меркури агәыцә апланета зегьы аҭаӡара аҟынтәи 83% ҟанаҵоит.<ref>{{cite web |url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/2012/03/more-more-iron-for-mercury.html |url-status=dead |title=Mercury Gets a Dose of Extra Iron |date=2012-03-21 |publisher=scienceNOW |access-date=2012-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120328005248/http://news.sciencemag.org/sciencenow/2012/03/more-more-iron-for-mercury.html |archive-date=2012-03-28 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lenta.ru/news/2012/03/22/mercury/ |title=Астрономы увеличили железное ядро Меркурия |date=2012-03-22 |publisher=[[Lenta.ru]] |lang=ru |access-date=2019-12-03 |archive-date=2012-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502171523/http://lenta.ru/news/2012/03/22/mercury/ |url-status=live }}</ref>
Меркури аҿықәан аҳауа аԥхарра 80 инаркны 700 [[Кельвин|К]] рҟынӡа (−190 инаркны +430°C рҟынӡа) аҽаԥсахуеит. Амра аган кырӡа еиҳа иԥхоит, аполиартә регионқәеи апланета егьырахьтәи агани раасҭа.
Меркури арадиус 2439.7 ± 1.0 км<ref name="nasa"/> мацара ауп иахьыҟоу, уи [[Иупитер|Иупитер]] амҩаныза [[Ганимед (спутник)|Ганимеди]] [[Сатурн]] амҩаныза [[Титан (спутник)|Титани]] ррадиус аасҭа еиҵоуп (Амратә системаҿы иреиҳау апланетатә мҩанызақәа ҩба). Аха иара арадиус шмаҷугьы, Меркури капанла [[Ганимед (спутник)|Ганимеди]] [[Титан (спутник)|Титани]] еилаҵаны иреиҳауп.
Апланета акапан 3,3·10<sup>23</sup> [[Акилограмм|кг]] ыҟоуп. Меркури абжьаратәи [[плотность|аилаӷәӷәарра]] ԥыҭк иҳаракуп - 5.43 г/см<sup>3</sup>, уи [[Адгьыл|Адгьыл]] аилаӷәӷәара аасҭа маҷк ауп иахьеиҵоу. Адгьыл шәагаала акырӡа ишдуу ҳаназхәыцуа, Меркури аилаӷәӷәара аҵакы иаанарԥшуеит уи аҵаулараҿы [[Металлы|аметаллқәа]] ирацәаны рыҟазаара. Меркури аҟны [[Ускорение свободного падения|зых иақәиҭу акаҳара аццакра]] 3,70 м/с<sup>2</sup><ref name="solarsystem"/> ауп. [[Вторая космическая скорость|Аҩбатәи акосмостә ццакыра]] — 4,25 [[Метр в секунду#Кратные единицы|км/с]]<ref name="solarsystem"/> ауп.
Макьаназы апланета иазкны иаҳдыруа уамак ирацәам. 2009 шықәсазы ауп аҵарауаа «[[Маринер-10]]», насгьы «[[Мессенджер (АМС)|Мессенџьер]]» рҟынтәи асахьақәа рхы иархәаны, раԥхьаӡатәи Меркури ихаҭәаау ахсаала анеиқәдыршәаз.<ref>{{cite web |date=2009-12-16 |url=https://lenta.ru/news/2009/12/16/mercury/ |title=Впервые составлена полная карта Меркурия |publisher=[[Lenta.ru]] |access-date=2010-08-13 |url-status=live |archive-date=2010-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100822110559/http://lenta.ru/news/2009/12/16/mercury/ }}</ref>
2006 шықәсазы [[Плутон#Решение МАС повторно классифицировать Плутон|Плутон апланетартә статус анацәыӡ]] ашьҭахь, Меркури Амратә системаҿы иреиҵоу апланета ҳәа ахьӡ аиуит.
[[Файл:Terrestrial planet size comparisons.jpg|center|мини|400px|Адгьылтә планетақәа реиҿырԥшратә шәагаақәа (арымарахьтә арӷьарахь: Меркури, [[Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]], [[Марс]])]]
== Астрономиа ==
=== Астрономиатә ҟазшьақәа ===
[[Файл:Mercury, Venus and the Moon Align.jpg|200px|мини|слева|Меркури еҵәала иҭәу ажәҩан аҿы (хыхь, Венереи Амзеи рхыхь), [[Паранальская обсерватория|Параналтәи аобсерваториа]]]]
Меркури [[Видимая звёздная величина|иубаратәы иҟоу аеҵәатә шәагаа]] −2.43<sup>м</sup><ref name="nasa"/> инаркны 5.5<sup>м</sup> рҟынӡа иҟоуп, аха Амра аҟнытә акәакьтә бжьаӡара ахьмаҷу азы мариала иубарҭаӡам (максимум 28.3°)<ref name="gect">{{cite web|url=http://gect.ru/astronomy/mercury.html|title=Сведения о Меркурии|access-date=2016-05-15|publisher=Gect.ru: географический информационный проект|archive-date=2016-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422182810/http://www.gect.ru/astronomy/mercury.html|url-status=live}}</ref>.
Меркури ахылаԥшразы зегь реиҳа иманшәалоу аҭагылазаашьақәа ыҟоуп илаҟәу аҭбаарақәа рҿы, насгьы аекватор азааигәара: уи зыхҟьо аилашәшәара аамҭа уаҟа зегь реиҳа иахькьаҿу ауп. Абжьаратәи аҭбаарақәа рҿы Меркури аԥшаара еиҳа иуадаҩуп, насгьы уи аԥшаара ауеит иреиӷьу [[Элонгация (астрономия)|аиҵыхрақәа]] раан мацара. Аҭбаара ҳаракқәа рҿы, апланета уахынлатәи ажәҩан лашьцаҿы шамахамзар ахаангьы иубарҭаӡам (атыҩкрақәа раан ада): Меркури аилашәшәара ашьҭахь даараӡа аамҭа кьаҿк аҩнуҵҟа иубарҭоуп.<ref name="znsila">{{cite web|url=http://znaniya-sila.narod.ru/solarsis/mercury/mercury_01.htm|title=Меркурий — характеристики и наблюдение|access-date=2011-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20120511143012/http://znaniya-sila.narod.ru/solarsis/mercury/mercury_01.htm|archive-date=2012-05-11|url-status=live}}</ref>
Агьежьбжақәа рыҩбагьы рыбжьаратәи аҭбаарақәа рҿы Меркури ахылаԥшразы зегь реиҳа иманшәалоу аҭагылазаашьақәа ҟалоит амшеиҟарара азааигәара (аилашәшәара аамҭа уи аан имаҷӡоуп). Апланета ахылаԥшразы иреиӷьу аамҭоуп шьыжьымҭантәи ма хәылбыҽхатәи аилашәшәымҭа, уи [[Элонгация (астрономия)|аиҵыхра]] аамҭақәа раан (Меркури аҟнытә Амра аҟынӡа ажәҩан аҿы иреиҳау абжьаӡара аныҟоу аамҭақәа, шықәсык аҩныҵҟа изныкымкәа иҟало).
Меркури [[Астрономические символы|астрономиатә дырга]] (☿) — римтәи анцәахәы [[Меркурий (мифология)|Меркури]] (мамзаргьы абырзен [[Гермес]]) исахьа стилизациала иаарԥшу ауп - [[Кадуцей|кадуцеиа]], ахықәцәаҿ еиқәҳәалоу ҩ-маҭык змоу.<ref>{{книга|автор=Alexander Jones|заглавие=Astronomical Papyri from Oxyrhynchus:|ссылка=https://archive.org/details/astronomicalpapy0001jone/page/62|издательство=American Philosophical Society|год=1999|страницы=62}}</ref> Ари адырга рхы иадырхәон ҳера III—IV-тәи ашәышықәсақәа рзы иҟаз абырзен папирусқәа рҿы; абжьаратәи ашәышықәсақәа раан, егьырҭ адыргақәа реиԥш, аџьар ацҵахеит.
=== Меркури ажәҩантә механика ===
Меркури Амра иакәшоит еиҵыху [[эллипс|еллиптикатә]] [[орбита|орбитала]] ([[эксцентриситет|аексцентриситет]] 0.205) абжьаратәи абжьаӡара 57.91 миллион км (0.387 а.ц.) аҟны. [[Апоцентр и перицентр|Аперигели]] аҿы Меркури Амраҟынтәи 45,9 миллион км (0,3 а.ц.) аҟны иҟоуп, [[Апоцентр и перицентр|афели]] аҿы — 69,7 миллион км (0,46 а.ц.) аҟны, абасала аперигели аҿы Меркури Амра зныки бжаки рыла еиҳа иазааигәоуп, афели аҟны аасҭа. Аорбита [[эклиптика|аеклиптикатә]] ҟьаҟьарахь анаара 7° ауп. Апланетааорбитала абжьаратәи аццакра — 48 км/с (афелион аҿы - 38.7 км/с, аперигелион аҿы - 56.6 км/с). Меркури инаркны [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟынӡа абжьаӡара 82 инаркны 217 млн км рҟынӡа иҟоуп. Убри аҟнытә, Адгьыл аҟынтәи уанахәаԥшуа, Меркури Амра аганахьала мышқәак рыҩныҵҟа [[Амраҭашәара|мраҭашәарантә]] (шьыжьла иубарҭоуп) [[Амрагылара|мрагыларахь]] (хәылбыҽхала иубарҭоуп) аҭыԥ аԥсахуеит.<ref>{{cite web |url=http://www.websib.ru/noos/metod/astronom/System/Sol_Sistema1/Mercyru.htm |title=Всё о Меркурии |access-date=2011-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516235124/http://www.websib.ru/noos/metod/astronom/System/Sol_Sistema1/Mercyru.htm |archive-date=2012-05-16 |url-status=dead}}</ref>
Меркури [[период обращения|Амра иакәшоит аорбитаҿы]] 87.97 дгьылтә мши-ҵхи рыла. Меркури аҟны [[звёздные сутки|аеҵәатә уахыки-ҽнаки]] раамҭа 58.65 дгьылтә мши-ҵхи ираҟароуп, даҽакала иуҳәозар, Меркури ашықәс 2/3<ref name="strom">{{книга
|год=2003
|заглавие=Exploring Mercury: the iron planet
|ссылка=https://archive.org/details/exploringmercury00stro
|издательство=Springer
|isbn=1-85233-731-1
|автор=Strom, Robert G.; Sprague, Ann L.
}}</ref>, [[Солнечные сутки|амратә уахыки-ҽнаки]] — 176 дгьылтә<ref name="Язев" /> ираҟароуп, даҽакала иуҳәозар, “Меркури ашықәсқәа ҩба”: Меркури амш аамҭа (насгьы, аҵх) меркури ашықәс аамҭа иаҟароуп.<ref name="Язев" /> Аҵәҩан акәша-мыкәша аҵәира аамҭақәеи Меркури [[Амра|Амра]] акәша-мыкәша аҵәира аамҭеи реизыҟазаашьа Амратә системазы иҷыдоу цәырҵроуп. Иҟалап уи зыхҟьо Амра [[Приливные силы|аӡхаларатә усура]] [[Момент импульса|аныҟәара ахыԥхьаӡара]] ахыԥхьаӡара ахьамнахыз акәзар, насгьы аҵәира ахьааннакылоз, уи аханатә еиҳа иццакын, аҩ-периодк еизадахыԥхьаӡаратә еизыҟазаашьала еидҳәаланы иҟалаанӡа.<ref name="Kononovich+2004"/> Уи иалҵшәаны, меркуритәи шықәсык аҩныҵҟа Меркури аҵәҩан акәша-мыкәша Амра иазкны револиуциабжак аҟаҵара иахьӡоит(револиуциаки бжаки аеҵәақәа ирызкны). Даҽакала иуҳәозар, Меркури аперигели ианахысуа аамҭазы уи аҿықәан иҟоу ҭыԥк Амра иаҿаԥшуазар, анаҩстәи аперигели ианахысуа аамҭазы аҿықә аҿы иҟоу уи аҭыԥ иаҿагылоу аҭыԥ ишиашоу Амра иаҿаԥшлоит, насгьы даҽа меркуритәи шықәсык ашьҭахь Амра ҩаԥхьа актәи аҭыԥ аханы азенитахь ихынҳәуеит.
Апланета абри аҩыза аныҟәара иалҵшәаны, уи аҿы “иԥхоу акыдхаларақәа” алкаазар ауеит — еиҿагылоу ҩ-[[меридиан|меридианк]], Меркури аперигели ианахысуа аамҭазы еимда-ааимдо Амра иаҿаԥшуа, убри аҟнытә, Меркури ашәага-загақәа рылагьы уаҟа кырӡа ишоурахоит.<ref>{{cite web
|author = Алексей Левин
|url = http://galspace.spb.ru/index157.html
|title = Меркурий — планета, ближайшая к Солнцу
|publisher = Популярная механика
|access-date = 2011-03-03
|archive-url = https://web.archive.org/web/20120625181809/http://galspace.spb.ru/index157.html
|archive-date = 2012-06-25
|url-status = live
}}</ref>
Меркури аҿы ашықәс аамҭақәа реиҭныԥсахлара ахьыҟам азы, аполиусқәа рзааигәара иҟоуп амра ашәахәақәа идмырлашо аҭыԥқәа. [[обсерватория Аресибо|Аресибо]] арадиотелескоп ахархәарала имҩаԥгаз аҭҵаарақәа ишаадырԥшуа ала, ихьшәашәоу, илашьцоу ари аҭыԥ аҿы аҵаааршәқәа ыҟазар ауеит. Аӡытә ҵаа ахҟьа 2 м инаӡар алшоит; иҟалап уи сабала ихҟьазар.<ref>''Philippe Blondel, John W. Mason''. Solar System Update. Springer-Verlag 2006. ISBN 978-3-540-26056-1.</ref>
Меркури аҵәҩантәи аорбиталтәи аныҟәарақәа реилаҵара, аорбита аиҵыхра иахҟьаны, аинтерес зҵоу даҽа феноменк цәырнагоит. Апланета аҵәҩан иаакәыршаны аҵәира аццакра — шамахамзар еиҭамсуа рбагоуп, аха убри аамҭазы аорбита аныҟәара аццакра еснагь аҽаԥсахуеит. Перигели азааигәара иҟоу аорбита ацыԥҵәахаҿы, аабаҟа мшы раҟара рыҩнуҵҟа аорбитатә ныҟәара [[угловая скорость|акәакьтә ццакыра]] агьежьратә ныҟәара акәакьтә ццакыра аасҭа еиҳауп. Уи иалҵшәаны, Меркури ажәҩан аҿы Амра, Адгьыл ажәҩан аҿы Меркури ахаҭа еиԥш, аиқәҳәала асахьа ҭнахуеит. 90°-и 270°-и ирзааигәоу акыдхаларақәа рҟны Амра ангылалакь ашьҭахь иаангылоит, шьҭахьҟа ихынҳәуеит, насгьы иахьҩыҵхахаз аҭыԥ аҟныҵәҟьа иҭалоит. Аха адгьыл аҿы мышқәак рышьҭахь, Амра ҩаԥхьа уи аҭыԥ аҿы, насгьы уажәшьҭа кыраамҭа ҳәа дырҩеигь игылоит. Ари аеффект зны-зынла [[Иисус Навин|Иисус Навин]] иеффект ҳәа иашьҭоуп, [[Абиблиа|Аԥшьаҩыраҿы]] излаҳәо ала, зны Амра аныҟәара аанызкылаз (Нав. 10:12—13) Иисус Навин ихьӡ ала. Амра аҭашәамҭаз, асахьа еиҭасуеит.<ref>{{книга | автор = Брашнов, Д. Г.| часть = | заглавие = Удивительная астрономия | оригинал = | ссылка = | издание = | ответственный = Меламед А. М. | место = | издательство = ЭНАС-КНИГ | год = 2016 | том = | страницы = | страниц = 208 | isbn = 978-5-91921-205-8}}</ref><ref>[https://galspace.spb.ru/index4.html ''Бурба Г.'' Солнечные танцы]</ref>
Иара убасгьы иџьашьахәуп, [[Адгьыл|Адгьыл]] еиҳа иазааигәоу аорбитақәа [[Марс|Марси]] [[Венера|Венереи]] шракәугьы, Меркури бжьаратәла Адгьыл еиҳа иазааигәоу планета ҳәа иԥхьаӡоуп (избанзар егьырҭ апланетақәа еиҳа ихараны инаскьоит, Амра уиаҟара «иадҳәалаӡам» аҟынтәи).<ref>{{статья |автор=Tom Stockman, Gabriel Monroe, Samuel Cordner |заглавие=Venus is not Earth’s closest neighbor |язык=en |издание=Physics Today |число=12 |месяц=Mar |год=2019 |ссылка=https://physicstoday.scitation.org/do/10.1063/PT.6.3.20190312a/full/ |doi=10.1063/PT.6.3.20190312a |archive-date=2019-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404183545/https://physicstoday.scitation.org/do/10.1063/PT.6.3.20190312a/full/ }}</ref>
==== Амра адиск иахысны ацара ====
{{CSS image crop|изобр=Mercury transit 2.jpg|позиция=right|подпись=Меркурий Амратә диск иаҩсны ацара абҵарамза 8, 2006 шықәсазы. Меркури афото агәҭа аҵаҟашәа кәаԥ хәыҷык аҳасабала иубарҭоуп|ширина=355|общая=400|верх=20|право=25|низ=25|лево=20}}
{{main|Меркури Амра адиск иқәланы ацара}}
Меркури Амра адиск ала ацара — уарла-шәарла иуԥыло астрономиатә цәырҵроуп, аха уи еиҳа лассы-лассы иҟалоит, иаҳҳәап, [[Прохождение Венеры по диску Солнца|Венера атранзит]] аасҭа, избан акәзар Меркури Амра еиҳа иазааигәоуп, насгьы Меркури ашықәс еиҳа икьаҿуп. Меркури амҩасра ҟалар алшоит лаҵарамзазы мамзаргьы абҵарамзазы. XXI-тәи ашәышықәсазы иҟалоит Меркури Амра иаҩсны амҩасрақәа 14, зегь реиҳа иааигәоу абҵарамза 13, 2032 шықәсазы.<ref name="eclipses">{{cite web |url=https://eclipses.gsfc.nasa.gov/transit/catalog/MercuryCatalog.html |title=Seven Century Catalog of Mercury Transits: 1601 CE to 2300 CE |publisher=[[NASA]] |lang=en |access-date=2019-10-11 |archive-date=2019-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230191248/https://eclipses.gsfc.nasa.gov/transit/catalog/MercuryCatalog.html |url-status=dead }}</ref>
Иара убасгьы иҟалар алшоит Меркури анцо аамҭазы Венерагьы уи иацны Амра адиск иаҩсны ицар, аха ас еиԥш иҟоу ахҭыс даараӡа уарла-шәарла ауп ишуԥыло. Венереи Меркурии еицырзеиԥшу атранзит ҟалоит ԥхынгәымза 26, 69 163 шықәсазы.<ref name="FENASAM">{{cite web |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/transit/catalog/MercuryCatalog.html |url-status = dead |title=Transits of Mercury, Seven Century Catalog: 1601 CE to 2300 CE |publisher=[[NASA]] |first=Fred |last=Espenak |date=2005-04-21 |access-date=2006-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060928215004/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/transit/catalog/MercuryCatalog.html |archive-date=2006-09-28 }}</ref>
Меркури амҩасра ҟалар алшоит [[солнечное затмение|амра атыҩкра]] аамҭазгьы. Ас еиԥш иҟоу аиқәшәара ҷыда ҟалоит лаҵарамза 30, 6757 шықәсазы.<ref>{{cite web |url=http://transit.savage-garden.org/en/sedt/24/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222115137/http://transit.savage-garden.org/en/sedt/24/ |title=Simultaneous Occurrence of Solar Eclipse and Transit of Mercury 6757 July 05 |author=Zhelyazko Zhelyazkov |archive-date=2012-02-22 |website=savage-garden.org}}</ref>
==== Аорбита аномалиатә прецессиа ====
[[Файл:Precessing Kepler orbit 280frames e0.6 smaller.gif|мини|400px|Меркури аорбита апрецессиа. Аԥхьаӡара аилкааразы апрецессиа амҽхак еизырҳауп иҵабыргу аҿырԥштәы аасҭа]]
{{main|Меркури аперигели аиҭаҵра}}
Меркури Амра иазааигәоуп, убри аҟнытә азыҟазаара азеиԥш теориа аеффект Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы рҟны аасҭа еиҳарак уи аныҟәараҿы иааԥшуеит. 1859 шықәсазы афранцыз математик, астроном [[Леверье, Урбен Жан Жозеф|Урбен Леверие]] [[Смещение перигелия Меркурия|Меркури аперигели иццакым апроцесссиа]] шыҟоу ала адырра ҟаиҵеит, уи [[Классическая механика|Ниутон имеханика]] излаҳәо ала еицырдыруа апланетақәа рнырра аԥхьаӡарала инагӡаны аилыркаара залшом.<ref>Роузвер Н. Т., 1985, ад. 9—10.</ref>
Меркури аперигели апрецессиа ишьақәнаргылоит 574.10 ± 0.65′′ ([[Градус (геометрия)|кәакьтә секунд]]) шәышықәсала [[Международная небесная система координат|агелиоцентртә координаттә системаҿы]], мамзаргьы 5600 кәакьтә секудк (≈1.7°) шәышықәсала [[Геоцентрические координаты|агеоцентртә координаттә системаҿы]]. Ниутон имеханикала егьырҭ ажәҩантә цәеижьқәа зегьы Меркури иазыҟарҵо анырра аԥхьаӡара шәышықәсала 531,63 ± 0,69 насгьы 5557 кәакьтә секундк рыла апрецессиа ҟанаҵоит.<ref>{{статья |автор=Clemence G. M. |заглавие=The Relativity Effect in Planetary Motions |издание=[[Reviews of Modern Physics]] |год=1947 |issue=4 |том=19 |страницы=361—364 |doi=10.1103/RevModPhys.19.361 |язык=en}}</ref> Игәаҭаз аеффект аилыркаара иҽазышәо, Леверие даҽа планетак ыҟоуп ҳәа агәҩара иоуит(мамзаргьы иҟалап астероид хәыҷқәа рыла ишьақәгылоу амаҟа) зорбита Меркури атәы аасҭа Амра иазааигәаз, насгьы аилагаратә нырра ҟазҵо<ref name="Verrier">{{статья |автор=Le Verrier U. |заглавие=Lettre de M. Le Verrier à M. Faye sur la théorie de Mercure et sur le mouvement du périhélie de cette planète |ссылка=https://archive.org/stream/comptesrendusheb49acad#page/378/mode/2up |издание=Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences |год=1859 |том=49 |страницы=379—383 |язык=fr}} (на с. 383 того же издания Файе, комментируя предыдущую работу, рекомендует астрономам искать ранее не обнаруженный объект, находящийся внутри орбиты Меркурия).</ref> (егьырҭ аилыркаарақәа уаанӡа хшыҩзышьҭра зҭамыз Амра аполиартә еиҵацалара иазааҭгылон). [[Нептун (планета)|Нептун]] аԥшаараҿы уаанӡа иҟаз ақәҿиарақәа рыбзоурала, [[Уран (планета)|Уран]] аорбитаҿы иҟанаҵоз анырра ҳасаб азуны, ари агипотеза еицырдыруа иҟалеит, насгьы изышьҭаз агипотезатә планета [[Вулкан (планета)|Вулкан]] ҳәа ахьӡгьы аиуит. Аха ари апланета ахаангьы иаартымхеит.<ref>{{книга
|заглавие=In Search of Planet Vulcan, The Ghost in Newton's Clockwork Machine
|ссылка=https://archive.org/details/insearchofplanet0000baum
|год=1997
|isbn=0-306-45567-6
|издательство=[[Springer Science+Business Media#Plenum Press|Plenum Press]]
|место=New York
|язык=en
|автор=Baum, Richard; Sheehan, William
}}</ref>
Абарҭ аилыркаарақәа рахьтә акызаҵәыкгьы ахылаԥшрақәа рԥышәара ахьрызхымгаз азы, афизикцәа шьоукы еиҳа ирадикалтәу агипотезақәа рықәыргылара иалагеит, агравитациа азакәан ахаҭа аԥсахра аҭахуп ҳәа, иаҳҳәап, уа иҟоу аҩаӡара арбага аԥсахра, мамзаргьы ацәеижьқәа рыццакыра иадҳәалоу апотенциал атерминқәа рыцҵара.<ref name="Bog">''А. Ф. Богородский''. Всемирное тяготение. — Киев: Наукова думка, 1971. Глава 2.</ref> Аха урҭ аҽазышәарақәа реиҳарак аиҿагылара цәырнагон. XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы, иаҳбо апрецессиа ҳаилнаркааит [[общая теория относительности|аизыҟазаашьа азеиԥш теориа]]. Аеффект даара ихәыҷуп: арелиативисттә "цҵа" шәышықәс рыҩныҵҟа 42.98 кәактә секунд мацара шьақәнаргылоит, уи 7.5% (1/13) ауп апрецессиа аццакра зегьы аҟынтәи, убри аҟнытә иаҭаххоит зегьы ианреиҵаха 12 миллионынтә Меркури Амра иакәшарц, аперигели аклассикатә теориа иазылнахыз аҭыԥахь ахынҳәразы. Абас еиԥш иҟоу, аха еиҵоу аҭыԥԥсахра ыҟоуп егьырҭ апланетақәа рҿгьы - 8.62 кәакьтә секунд шәышықәса рыҩныҵҟа [[Венера|Венера]] азы, 3.84 — Адгьыл азы, 1.35 — Марс азы, астероидқәа рзы — 10.05 [[(1566) Икар|Икар]] азы.<ref>{{статья |автор=Gilvarry J. J. |заглавие=Relativity Precession of the Asteroid Icarus |ссылка=https://archive.org/details/sim_physical-review_1953-03-01_89_5/page/n128 |издание=[[Physical Review]] |год=1953 |issue=5 |том=89 |страницы=1046 |doi=10.1103/PhysRev.89.1046 |язык=en}}</ref><ref>{{cite web
|author = Anonymous.
|url = https://www.mathpages.com/rr/s6-02/6-02.htm
|title = 6.2 Anomalous Precession
|website = Reflections on Relativity
|publisher = MathPages
|access-date = 2008-05-22
|url-status = live
}}</ref>
== Апланетологиа ==
=== Амҳалдызтә ҭыԥ ===
[[Файл:Mercury Magnetic Field NASA.jpg|мини|400px|Меркури амҳалдызтә ҭыԥ азыҟазаашьатә мчхара аазырԥшуа аграфик]]
Меркури амҳалдытә ҭыԥ амоуп, уи [[Напряжённость магнитного поля|амчра]], «Маринер-10» ашәарақәа рыла, [[Магнитное поле Земли|Адгьыл аҿы иҟоу амчра]] аасҭа 100-нтә еиҵоуп, насгьы ~300 [[Тесла (единица измерения)|нТ]]<ref name="nasa"/> шьақәнаргылоит. Меркури [[Магнитное поле|амҳалдызтә ҭыԥ]] [[Диполь (электродинамика)|адипольтә]] еиҿкаара амоуп<ref name="chaikin1" />, насгьы даара [[симметрия|асимметриа]] амоуп<ref name="NASA_PR"/>, уи аҵәҩан акәзар апланета агьежьратә ҵәҩан ахьтә 10 градуск мацара рыла ауп иахьацәхьаҵуа<ref name="qq">{{cite web
|author = Staff.
|date = 2008-01-30
|url = https://messenger.jhuapl.edu/gallery/sciencePhotos/image.php?page=2&gallery_id=2&image_id=152
|title = Mercury’s Internal Magnetic Field
|publisher = NASA
|access-date = 2008-04-07
|archive-url = https://web.archive.org/web/20130513090541/http://messenger.jhuapl.edu/gallery/sciencePhotos/image.php?page=2&gallery_id=2&image_id=152
|archive-date = 2013-05-13
|url-status = dead
}}</ref>, уи ахылҵшьҭра ҳаилзыркаауа атеориақәа рҳәаақәа рҿы акырӡа аԥкрақәа шьақәнаргылоит.<ref name="NASA_PR"/> Меркури амҳалдызтә ҭыԥ, иҟалап, [[Магнитное динамо|адинамо аеффект]] иалҵшәаны ишьақәгылозар, Адгьыл аҿы еиԥш.<ref>{{cite web
|author = Gold, Lauren.
|date = 2007-05-03
|url = http://news.cornell.edu/stories/May07/margot.mercury.html
|title = Mercury has molten core, Cornell researcher shows
|publisher = Cornell University
|access-date = 2008-04-07
|archive-url = https://web.archive.org/web/20070518012037/http://news.cornell.edu/stories/May07/margot.mercury.html
|archive-date = 2007-05-18
|url-status = live
}}</ref><ref>{{статья|автор=Christensen U. R.|заглавие=A deep dynamo generating Mercury's magnetic field|издание=[[Nature]]|год=2006|issue=7122|том=444|1056—1058|doi=10.1038/nature05342|pmid=17183319|язык=en}}</ref> Ари аеффект зыхҟьо апланета аӡытә гәыцә аҟны аматериа ациркулиациа ауп. Апланета аорбита иамоу иалкаау аексцентриситети Амра азааигәареи ирыхҟьаны, даараӡа иӷәӷәоу аӡхаларатә еффект цәырҵуеит. Уи агәыцә аӡытә ҭагылазаашьаҿы иааннакылоит, “динамо аеффект” ҟаларц азы ихымԥадатәу.<ref name="spohn" /> 2015 шықәсазы Америка, Канада, Урыстәылатәи Афедерациа рҟынтәи аҵарауаа ргәаанагарала, Меркури амҳалдызтә ҭыԥ абжьаратәи ақәра ҵаҟатәи аҳәаа 3,7-3,9 миллиард шықәса ауп.<ref>{{Cite web |url=http://obzor.westsib.ru/news/448402 |title=Планетологи оценили возраст магнитного поля Меркурия / Томский Обзор |access-date=2015-05-09 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518092345/http://obzor.westsib.ru/news/448402 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2015/05/09/messenger/ |title=Планетологи оценили возраст магнитного поля Меркурия: Космос: Наука и техника: Lenta.ru |access-date=2016-06-02 |archive-date=2016-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602221756/https://lenta.ru/news/2015/05/09/messenger/ |url-status=live }}</ref>
Меркури амҳалдызтә ҭыԥ иахьынӡаҭаху иӷәӷәоуп, [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] апланета акәша-мыкәша аныҟәара анырра анаҭартә еиԥш, [[магнитосфера|амҳалдызасфера]] шьақәыргыло. Апланета амҳалдызасфера, Адгьыл аҩнуҵҟа иҭаӡартә еиԥш ишмаҷугьы<ref name="chaikin1" />, амратә ԥша аҟынтәи еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа ([[Плазма|аплазма]]) раанкыларазы иахәҭоу амч ду амоуп. «Маринер-10» иҟанаҵаз ахылаԥшрақәа иаадырԥшуеит апланета уахынлатәи аган аҟны амҳалдызасфераҿы зымчхара маҷу аплазма шыҟоу. Амҳалдызасфера «аԥшаҵаҟатәи» аҵыхәан зымчхара дуу змоу ахәҭакқәа рыԥжәарақәа ԥшаан, уи апланета амҳалдызасфера адинамикатә ҟазшьақәа ирықәҿнаҭуеит.<ref name="chaikin1" />
2008 шықәса жьҭаарамза 6 рзы апланета аҩбатәи авууаараан, «[[Мессенджер (АМС)|Мессенџьер]]» иаанарԥшит Меркури амҳалдызтә ҭыԥ хыԥхьаӡара рацәала "аԥенџьырқәа" амазар шалшо — амҳалдызтә ҭыԥ амчра ахьмаҷу аҭыԥқәа. Акосмостә ныҟәага амыругақәа амҳалдызтә ԥшаҵәиқәа рцәырҵра аадырԥшит — акосмостә ныҟәарҭеи апланета амҳалдызтә ҭыԥи еимаздо амҳалдызтә ҭыԥ аиқәҳәалақәа. Аԥшагьежь ҭбаарыла 800 км аҟынӡа инаӡоит, апланета арадиус ахԥатәи ахәҭа. Амҳалдызтә ҭыԥ ари аҩыза аԥшагьежьтә форма амратә ԥша иахҟьаны иҟалоит. Амратә ԥша апланета амҳалдызтә ҭыԥ иахьакәшо азы, амҳалдызтә ҭыԥ амчратә цәаҳәақәа амратә ԥша аплазма рҽаддырхалоит, насгьы уи иагоит, аԥшагьежь еиԥшу аилазаашьахь рҽеиларԥаҭо. Амҳалдызтә ҭыԥ ари аԥшагьежьқәа апланетатә мҳалдызтә хьчагаҿы "аԥенџьырқәа" шьақәдыргылоит, урҭ рыла еиҵаҵоу амратә ԥша ахәҭаҷқәа Меркури аҿықәанӡа инеиуеит.<ref name="NASA060209">{{cite web
|author = Steigerwald, Bill.
|date = 2009-06-02
|title = Magnetic Tornadoes Could Liberate Mercury’s Tenuous Atmosphere
|publisher = NASA Goddard Space Flight Center
|url = https://www.nasa.gov/mission_pages/messenger/multimedia/magnetic_tornadoes.html
|access-date = 2009-07-18
|archive-url = https://web.archive.org/web/20230404223911/https://www.nasa.gov/mission_pages/messenger/multimedia/magnetic_tornadoes.html
|archive-date = 2023-04-04
|url-status = dead
}}</ref> Апланетатәи апланетабжьаратәи амҳалдызтә ҭыԥқәа реимадара апроцесс, [[Магнитное пересоединение|амҳалдызтә еиҭеидҳәалара]] ҳәа хьӡыс изҭоу, акосмос аҿы еицырдыруа феноменуп. Уи Адгьыл амҳалдызасфераҿгьы иубаратәы иҟоуп, уи аан амҳалдызтә ԥшагьежьқәа цәырҵуеит. Аха, “Мессенџьер” ахылаԥшрақәа рыла, Меркури амҳалдызасфераҿы амратә ԥша аплазма амҳалдызтә ҭыԥ аҽадҳәалара аиҭаҟалара 10-нтә еиҳауп.
=== Атмосфера ===
[[Файл:Mercury Sodium tail (PIA11076).jpg|мини|300px|Меркури атмосфераҿы [[натрий|анатри]] аконцентрациа. (АПС «Мессенџьер», {{date|14|1|2008}})]]
Акосмостә ӷба “[[Маринер-10|Маринер -10]]” Меркури ианавууаауаз ишьақәыргылахеит апланета даараӡа иҵаӷоу [[Атмосфера|атмосфера]] шамоу, зҟны ақәыӷәӷәара Адгьыл атмосфера ақәыӷәӷәара аасҭа 5·10<sup>11</sup>-нтә еиҵоу. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа рҿы атомқәа еиҳа лассы-лассы апланета аҿықә иаҿаҳауеит, дара-дара раасҭа. [[Атмосфера|Атмосфера]] шьақәгылоуп амратә ԥша аҟынтәи иаагоу атомқәа рыла, мамзаргьы амратә ԥша аҿықә аҟынтәи еизнагаз — [[гелий|агели]], [[натрий|анатри]], [[кислород|аҵәыҵәри]], [[калий|акали]], [[аргон]], [[водород|аӡри]] рыла. Аҳауатә цәқәырԥаҿы хазы игоу атомк аԥсҭазаара бжьаратәла 200 мшы раҟара ыҟоуп.
Меркури иамоу [[Магнитное поле планет|амҳалдызтә ҭыԥи]] агравитациеи атмосфератә рчқәа [[Диссипация атмосфер планет|рыцәцара]] ацәыхьчареи атмосфера жәпа аиқәырхареи рзы иазхом. Амра азааигәарара амратә ԥша ӷәӷәеи аҳауа аԥхарра ҳараки аанагоит (аԥхара ӷәӷәа аныҟоу, арчқәа атмосфера еиҳа лассы иаанрыжьуеит). Убри аан, Меркури иаҟароу агравитациа змоу, аха Амра 4-5-нтә еиҳа иацәыхароу [[Марс]], амҳалдызтә ҭыԥ адагьы, атмосфера зынӡа иацәыӡӡом.
Иҟалап аӡрии агелиуми амратә ԥша иацны апланета иҭалозар, насгьы уи амҳалдызасферахь иалаҵәоит, анаҩс дырҩеигь акосмос ахь ихынҳәуеит. Меркури ацәаҿы иҟоу аелементқәа [[Радиоактивный распад|ррадиоактивтә ԥхасҭахара]] даҽа гелиумк иахыҵхырҭоуп, иара убасгьы [[Аргон-40|аргон-40]], иԥсыҽу арадиоактивтә ԥсабаратә изотоп [[Калий-40|акали-40]] абжьысра иахылҿиаауа. Аӡы афақьқәагьы ыҟоуп, уи апроцессқәа жәпакы ирыхҟьаны иҭыҵуеит, иаҳҳәап, акометақәа апланета ахҟьа ранҟьара, амратә ԥша аӡрии ахрақәеи аминералқәеи рыҟны иҟоу аҵәыҵәри рҟынтәи аӡы аҟалара, иара убас аҵаа [[Сублимация (физика)|асублимациа]], иааиԥмырҟьаӡакәа агага змоу аполиартә кратерқәа рҿы иҟоу. Аӡы иадҳәалоу аионқәа рацәаны раартра, иаҳҳәап, O<sup>+</sup>, OH<sup>−</sup>, H<sub>2</sub>O<sup>+</sup>, аҵарауаа рзы иџьашьахәхеит.<ref>{{книга
|год=1988
|издательство=University of Arizona Press
|isbn=0-8165-1085-7
|часть=The Mercury atmosphere
|заглавие=Mercury
|ссылка часть=https://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/Mercury/MercuryCh17.pdf
|автор=Hunten, D. M.; Shemansky, D. E.; Morgan, T. H.
}}</ref><ref>{{cite web|author=[[Emily Lakdawalla]]|date=2008-07-03|title=MESSENGER Scientists 'Astonished' to Find Water in Mercury's Thin Atmosphere|url=https://wheel.newsvine.com/_news/2008/07/07/1646347-messenger-scientists-astonished-to-find-water-in-mercurys-thin-atmosphere-planetary-news-the-planetary-society|access-date=2009-05-18|url-status=dead|archive-url=https://www.webcitation.org/6DnqrD2HK?url=https://wheel.newsvine.com/_news/2008/07/07/1646347-messenger-scientists-astonished-to-find-water-in-mercurys-thin-atmosphere-planetary-news-the-planetary-society|archive-date=2013-01-20}}</ref>
Абарҭ аионқәа рхыԥхьаӡара рацәаны Меркури иаакәыршаны иҟоу акосмос аҿы иахьыԥшааз азы, аҵарауаа урҭ амратә ԥша иахҟьаны апланета аҿықәан ма [[экзосфера|аекзосфераҿы]] еилабгаз аӡы амолекулақәа рыла иҟалеит ҳәа агәаанагара роуит.<ref>{{статья|автор=Zurbuchen T. H. et al. |заглавие=MESSENGER Observations of the Composition of Mercury’s Ionized Exosphere and Plasma Environment |издание=[[Science (журнал)|Science]] |год=2008 |issue=5885 |том=321 |страницы=90—92 |doi=10.1126/science.1159314 |pmid=18599777 |язык=en}}</ref><ref>{{cite web|publisher=University of Michigan|date=2008-06-30|title=Instrument Shows What Planet Mercury Is Made Of|url=http://newswise.com/articles/view/542209/|access-date=2009-05-18|archive-url=https://www.webcitation.org/67qPxa6qv?url=http://newswise.com/articles/view/542209/|archive-date=2012-05-22|url-status=dead}}</ref>
Жәабранмза 5, [[2008 год в науке|2008 шықәсазы]], Џьеффри Бомгарднер напхгара зиҭоз [[Бостонский университет|Бостонтәи Ауниверситет]] астрономцәа ргәыԥ, Меркури аҿы 2,5 миллион км инареиҳаны аура змоу [[Хвост кометы|акомета еиԥшу аҵыхәа]] аартра рыланаҳәеит. Уи аарԥшын адгьылтә [[Астрономическая обсерватория|обсерваториақәа]] рҟынтәи [[Натрий|анатри]] спектралтә цәаҳәаҩбатәи ахылаԥшрақәа раан. Уи аԥхьа, 40 нызқь км еиҳамкәа аҵыхәа азы адырра ыҟан. Агәыԥ раԥхьаӡакәны анатритә ҵыхәа асахьа ҭнахит [[2006 год в науке|2006 шықәса]] рашәарамзазы [[Военно-воздушные силы США|Америкатәи Аҳаиртә мчқәа]] 3,7 метратәи ртелескоп ала, [[Халеакала (вулкан)|Ҳалеакала]] ашьхаҿы ([[Гавайи|Гаваии]]), анаҩс еиҵоу даҽа х-мыругак рхы иадырхәеит: акы Ҳалеакала, ҩба [[Техас]] иҟоу Макдональд аобсерваториаҿы. 4-диуимктәи [[Апертура (оптика)|апертура]] (100 мм) змоу ателескоп хархәара аҭан ҭыԥ дула иубарҭоу асахьақәа раԥҵаразы. Меркури аҵыхәа ау асахьа ҟарҵеит 2007 шықәса лаҵарамзазы Џьоди Уилсони (аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҳабы) Карл Шмидти (аспирант).<ref>{{cite web|url=http://www.bu.edu/phpbin/news/releases/display.php?id=1511|url-status=dead|title=Boston University Astronomers Map Full Extent of Mercury’s Comet-Like Tail|access-date=2009-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120417052749/http://www.bu.edu/phpbin/news/releases/display.php?id=1511|archive-date=2012-04-17}}</ref> Адгьыл аҟынтәи анаԥшҩы изы аҵыхәа акәакьтә аура 3° ҟалоит.
Меркури аҵыхәа иазку адырра ҿыцқәа цәырҵит [[2009 год в науке|2009 шықәса]] абҵарамза алагамҭазы акосмостә ӷба «[[MESSENGER|Мессенџер]]» аҩбатәии ахԥатәии аԥыррақәа рышьҭахь.<ref>{{cite web|url=https://science.nasa.gov/headlines/y2009/03nov_hiddenterritory.htm|title=Hidden Territory on Mercury Revealed|archive-url=https://www.webcitation.org/67qPyLJ0y?url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2009/03nov_hiddenterritory/|archive-date=2012-05-22|access-date=2009-11-04|url-status=dead}}</ref> Арҭ адыррақәа шьаҭас иҟаҵаны [[НАСА]] аусзуҩцәа ари ацәырҵра амодель ашьақәыргылара рылшеит.<ref>{{cite web|url=https://messenger.jhuapl.edu/news_room/presscon_multi6.html|title=MESSENGER Teleconference Multimedia Page|access-date=2011-06-10|archive-url=https://www.webcitation.org/67qPyrq08?url=https://messenger.jhuapl.edu/news_room/presscon_multi6.html|archive-date=2012-05-22|url-status=dead}}</ref> Меркури аҵыхәа шамоу 1980-тәи ашықәсқәа рзгьы ирҳәахьан.<ref>{{Cite web |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1986GeoRL..13..423I/abstract |title=The sodium exosphere and magnetosphere of Mercury |access-date=2021-03-28 |archive-date=2021-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210328115354/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1986GeoRL..13..423I/abstract |url-status=live }}</ref>
=== Меркури агеологиа ===
==== Аҟалара агипотезақәа ====
Меркурии егьырҭ апланетақәеи рцәырҵразы ихадоу гипотезоуп [[небулярная гипотеза|анебулатә гипотеза]].
XIX-тәи ашәышықәса инаркны иҟан агипотеза, Меркури анкьа апланета [[Венера|Венера]] амҩаныза акәын, ашьҭахь уи «иацәыӡит» ҳәа зҳәоз.<ref name="Язев" /> 1976 шықәсазы [[Том ван Фландерн|Том ван Фландерни]] К. Р. Харрингтони, аматематикатә ҳәаақәҵарақәа шьаҭас иганы, иаадырԥшит ари агипотеза ибзианы ишҳаилнаркаауа Меркури аорбита аиҵыхра (аексцентриситет), Амра акәша-мыкәша иҟоу ареволиуциа арезонанстә ҟазшьа, насгьы Меркурии Венереи рҿаԥхьа агьежьратә импульс ацәыӡра<ref>{{Cite web |url=http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=1&num=593 |title=Бывший спутник Венеры? |access-date=2019-12-02 |archive-date=2017-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620154653/http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=1&num=593 |url-status=live }}</ref><ref>{{статья |автор=R. S. Harrington, T. C. van Flandern |заглавие=A Dynamical Investigation of the Conjecture that Mercury is an Escaped Satellite of Venus |язык=en |издание=Icarus |том=28 |выпуск=4 |год=1976 |страницы=435—440 |doi=10.1016/0019-1035(76)90116-0}}</ref>.. Даҽа модельк инақәыршәаны, Амратә система ашьақәгылара алагамҭаҿы, апрото-Меркури апрото-Венера цәхасрала иаҿаҳаит, уи иахҟьаны зааӡатәи Меркури амантиеи ахҟьеи ахәҭақәа рацәаны акәша-мыкәшатәи акосмосахь иԥсаҟьахеит, анаҩс Венера еизнагеит.<ref>[https://lenta.ru/news/2014/07/07/merc/ Астрономы изучили формирование Меркурия из протопланеты] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210420234933/https://lenta.ru/news/2014/07/07/merc/ |date=2021-04-20 }} // Lenta.ru.</ref>
Уажәы иҟоуп еиуеиԥшым аверсиақәа Меркури идуӡӡоу аҩныҵҟатәи агәыцә хыҵхырҭас иаиуз иазкны. Урҭ рҟынтә иеиҳа еицырдыруа иаҳәоит, раԥхьаӡа ари апланетаҿы аметаллқәа рыкапани асиликаттә хықәқәа рыкапани рыбжьара аизыҟазаашьа Амратә система ацәеижь кьакьақәа рзы иаабац аизыҟазаашьа ишазааигәаз (аҩныҵҟатәи апланетақәа, еиҳа еицырдыруа аметеоритқәа – [[Хондриты|ахондритқәа]]). Убри аан Меркури акапан уажәтәи акапан аасҭа 2,25-нтә рыла еиҳан. Анаҩс, абри аверсиа инақәыршәаны, уи ~20 км/с аццакырала ахатәы капан аҟынтәи 1/6 аҟынӡа акапан змаз [[планетезималь|апланетезимал]] иаҿаҳаит. Ацәа аиҳараки амантиа хыхьтәи ахҟьеи адәахьтәи акосмос ахь иагеит, уаҟа иԥсаҟьахеит. Еиҳа ихьанҭоу аелементқәа рыла ишьақәгылоу апланета агәыцә еиқәхеит.<ref>doi:10.1016/0019-1035(88)90118-2</ref>
Даҽа гипотезак ала, Меркури шьақәгылеит иласу аелементқәа рыла кырӡа иӷархахьаз апротопланетартә диск аҩныҵҟатәи ахәҭаҿы, уантәи амра ашәахәаркрақәеи амратә ԥшеи рықәыӷәӷәарала Амратә система адәахьтәи аҭыԥқәа рахь иҭцахеит.
==== Агеологиатә ҭоурых ====
Адгьыл, Амза, [[Марс]] реиԥш, Меркури агеологиатә ҭоурыхгьы [[геологический период|аамҭатә цыԥҵәахақәа]] рыла еиҟәшоуп ([[геологическая эра|аерақәа]] Адгьыл азы мацара ауп ахархәара ахьрымоу). Ари аиҟәшара шьақәгылоуп апланета арелиефтә ҷыдарақәа [[относительный геологический возраст|рықәрақәа]] ҳасаб рзуны. Урҭ [[Абсолютный геологический возраст|рықәра]], шықәсыла иршәо, насгьы акратерқәа рырацәарала ахәшьара зҭоу, даараӡа имаҷны еилкаауп. Арҭ аамҭа ацыԥҵәахақәа ирҷыдаҟазшьоу акратерқәа рыхьӡқәа рыҭоуп. Урҭ реишьҭагылара (зааӡатәиқәа рҟынтәи анаҩстәиқәа рахь, алагамҭақәа арыцхәқәа рыҭаны): толстоинӡатәи (~4,5 миллиард шықәса раԥхьа), толстоитәи аамҭа (<s>4,20–3,80 миллиард</s> шықәса раԥхьа), калортәи аамҭа (<s>3,87–3,75 миллиард</s> шықәса раԥхьа), мансуртәи аамҭа (<s>3,24–3,11 миллиард</s> шықәса раԥхьа) насгьы коипертәи аамҭа (<s>2,2–1,25 миллиард</s> шықәсқәа раԥхьа)<ref name="Tanaka_2012"/><ref name="Spudis01"/><ref>{{cite web|url=http://planetologia.elte.hu/merkur-terkep-elte-ttk-kavucs-1.pdf|title=Map of Mercury (PDF, large image)|access-date=2011-06-08|archive-url=https://www.webcitation.org/67qPsmkbM?url=http://planetologia.elte.hu/merkur-terkep-elte-ttk-kavucs-1.pdf|archive-date=2012-05-22|url-status=live}}</ref>.
<center><timeline>
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = left:10 right:10 bottom:30 top:0
AlignBars = early
Period = from:-4500 till:0
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-4500
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-4500
LineData=
at:-3875 frompos:56 tillpos:65 width:0.5 color:black
at:-3825 frompos:13 tillpos:30 width:0.5 color:black
PlotData=
align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5)
text:Мансуртәи/Коипертәи from:-3000 till:0 color:limegreen
text:Аҵыхәтәантәи_калортәи from:-3800 till:-3000 color:yellowgreen
text:Калортәи from:-3850 till:-3800 shift:(5,-40) color:teal
text:Толстоитәи from:-3900 till:-3850 shift:(0,25) color:brightgreen
text:Толстоинӡатәи from:start till:-3900 color:green
</timeline></center>
4.6 миллиард шықәса раԥхьа Меркури ашьақәгылара инаркны, астероидқәеи акометақәеи апланета ӷәӷәала иқәҳауан. [[Поздняя тяжёлая бомбардировка|Аҵыхәтәантәи апланета ақәҳара ду]] нҵәеит 3,8 миллиард шықәса раԥхьа.
Иҟалап авулкантә усура Меркури қәыԥш иаҟазшьазҭгьы.<ref>{{Cite web |url=http://www.vokrugsveta.ru/news/5168/ |title=Вулканы на Меркурии {{!}} Новости {{!}} Вокруг Света |access-date=2016-06-06 |archive-date=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410060336/http://www.vokrugsveta.ru/news/5168/ |url-status=live }}</ref> Раионқәак, иаҳҳәап, [[равнина Жары|Ашоура адәкаршәра]], лавала ихҩан. Уи иахҟьаны акратерқәа рыҩнуҵҟа [[лунное море|амзатә мшынқәа]] иреиԥшу, аха ахра лашақәа рыла ишьақәгылоу адәкаршәрақәа ҟалеит. Меркури аҟны авулканизм нҵәеит ацәа ажәпара убри аҟынӡа ианеизҳа, алава апланета аҿықәахь уаҳа изықәымҭәо. Иҟалап ари ҟалазҭгьы иара аҭоурых раԥхьатәи 700–800 миллион шықәса рыҩнуҵҟа.
Анаҩс, Меркури алава аҭыҵрақәа рҟынтәи ианыхьшәашәоз, уи аҭаӡара еиҵалон, насгьы аҩныҵҟа аасҭа заа ихьшәашәаз, икьакьаз ахаҳәтә ахҩа мчыла еиҵалалар акәхеит. Уи иахҟьаны апланета адәахьтәи ахаҳәтә цәа еиҟәыԥԥон, насгьы ҵкарк даҽа ҵкарк иақәлон, убасала ахрақәа рыхҟьак егьи ахҟьа иақәлон. Хыхьтәи ахҟьа ҵаҟатәи ахҟьа ҭацаланы, иҵааз ахаҳәтә цәқәырԥа еиԥшыз аҭеиҭыԥш аанахәон. Ас еиԥш иҟоу аныҟәарақәа рышьҭақәа иахьагьы еилыкка иубарҭоуп Меркури аҿықәан, километрақәак рыҩаӡареи, еикәарҳәу аформеи, шә-километрла ауреи змоу амардуан асахьа аҭаны. Апланета ацәа абас еиԥш аиҵацалара, ҳәарада, адгьылҵысра ӷәӷәақәа ацын.<ref>{{Cite web |url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/393/ |title=Волнения небесной тверди {{!}} Публикации {{!}} Вокруг Света |access-date=2016-06-06 |archive-date=2016-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160531103605/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/393/ |url-status=live }}</ref> 2016 шықәсазы иааԥшит Меркури аҟны атектоникатә усура аҵыхәтәантәи 50 миллион шықәсазгьы аҭыԥ шамаз, уи иахҟьаны 5.0 [[Магнитуда|амагнитуда]] змоу адгьылҵысрақәа шыҟалаз.<ref>{{Cite web| url=https://onznews.wdcb.ru/sep16/info_160926.html| title=На Меркурии обнаружили следы тектонической активности - Вестник ОНЗ РАН| access-date=2019-05-01| archive-date=2020-09-26| archive-url=https://web.archive.org/web/20200926050938/https://onznews.wdcb.ru/sep16/info_160926.html| url-status=live}}</ref>
Анаҩстәи арелиефтә ԥсахрақәа зегьы зыхҟьо адәныҟатәи акосмостә цәеижьқәа апланета ахҟьа иахьаахо ауп.
==== Агеологиеи аҩнуҵҟатәи аиҿкаареи ====
{{See also|Апланета агәыцә}}
{{See also|Аихатә планета}}
[[Файл:Mercury Internal Structure.svg|мини|300px|Меркури ашьақәгылашьа. Асхема:
1. Ацәа, ажәпара 26 ± 11 км.<br>
2. Амантиа, ажәпара - 600 км.<br>
3. Агәыцә, арадиус - 1800 км.]]
Ааигәанӡа иҟан агәаанагара, Меркури аҵаҿы 1800-1900 км арадиус змоу, апланета акапан 60% зҵазкуа аихатә гәыцә кьакьа ыҟоуп ҳәа, избан акәзар акосмостә ӷба «[[Маринер-10]]» иԥсыҽу амҳалдызтә ҭыԥ аанарԥшит, насгьы абас имаҷу ашәага-загақәа змоу апланета иҟьатоу аихатә гәыцә амазарц алшом ҳәа агәра ганы иҟан. Аха 2007 шықәсазы [[Марго, Жан-Люк|Жан-Лиук Марго]] игәыԥ Меркури радарла хәышықәса имҩаԥыргоз ахылаԥшрақәа рылҵшәақәа реихшьаала ҟарҵеит, уи аамҭазы апланета [[Вращательное движение|агьежьара]] ахкқәа гәарҭеит, урҭ мыцхәы идуӡӡан, иӷәӷәоу агәыцә змоу апланета аҩныҵҟатәи амодель азы. Убри аҟнытә иахьа ҳара агәра ганы иаҳҳәар ҳалшоит апланета агәыцә аҵаҵӷәы ҵаӷоуп ҳәа.<ref name="cornell">{{cite web|author=Gold, Lauren.|title=Mercury has molten core, Cornell researcher shows|date=2007-05-03|publisher=Cornell University|url=http://news.cornell.edu/stories/May07/margot.mercury.html|website = Chronicle Online|access-date=2008-05-12|archive-url=https://www.webcitation.org/67qLHYykI?url=http://news.cornell.edu/stories/May07/margot.mercury.html|archive-date=2012-05-22|url-status=live}}</ref><ref name="nrao">{{cite web|author=Finley, Dave.|date=2007-05-03|title=Mercury's Core Molten, Radar Study Shows|publisher=[[Национальная радиоастрономическая обсерватория]]|url=https://www.nrao.edu/pr/2007/mercury/|access-date=2008-05-12|archive-url=https://www.webcitation.org/67qLI1qs1?url=https://www.nrao.edu/pr/2007/mercury/|archive-date=2012-05-22|url-status=live}}</ref>
Агәыцә иакәыршоуп 500–600 км ажәпара змоу [[Силикаты (минералы)|асиликаттә]] мантиа.<ref name="spohn">{{статья|автор=Spohn T.; Sohl F.; Wieczerkowski K.; Conzelmann V.|заглавие=The interior structure of Mercury: what we know, what we expect from BepiColombo|год=2001|том=49|issue=14—15|страницы=1561—1570|doi=10.1016/S0032-0633(01)00093-9|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Planetary and Space Science]]}}</ref><ref>{{книга|автор = Gallant, R. 1986. |заглавие=The National Geographic Picture Atlas of Our Universe |год = 1994 |ссылка = https://archive.org/details/nationalgeograph00roya_0 |издательство = National Geographic Society |издание=2nd edition}}</ref> «Маринер-10» адыррақәеи Адгьыл аҟынтәи ахылаԥшрақәеи рыла, апланета ацәа ажәпара 100 инаркны 300 км рҟынӡа ыҟоуп.<ref name="anderson1">{{статья|автор=Anderson J. D. et al.|заглавие=Shape and Orientation of Mercury from Radar Ranging Data|год=1996|issue=2|том=124|страницы=690—697|doi=10.1006/icar.1996.0242|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref> Еири аизостазиатә модель ахархәарала «[[Мессенджер (АМС)|Мессенџьер]]» азонд еизнагаз адыррақәа ранализ иаанарԥшит Меркури ацәа ажәпара 26 ± 11 км шышьақәнаргыло.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18300955?via%3Dihub A thin, dense crust for Mercury] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190531090745/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18300955?via%3Dihub |date=2019-05-31 }}, 2018</ref><ref>{{Cite web |url=https://nplus1.ru/news/2018/04/28/mercury-crust |title=Данные «Мессенджера» сделали кору Меркурия тоньше на четверть |access-date=2018-04-29 |archive-date=2018-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180429222223/https://nplus1.ru/news/2018/04/28/mercury-crust |url-status=live }}</ref>
Меркури аӡытә аиха-никельтә гәыцә уи адиаметр 3/4 еиԥшуп, уи инықәырԥшшәа [[Амза|Амза]] ашәагаа иаҟароуп. Иара даара идууп егьырҭ апланетақәа ргәыцәқәа ирҿырԥшны.
Меркури агәыцәаҿ аиха ахәҭаа Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа рҟны аасҭа еиҳауп. Ари афакт аилыркааразы атеориақәа рацәаны иҟаҵоуп. Аҭҵаарадырратә еилазаараҿы зегь реиҳа изыдгыло атеориа инақәыршәаны, Меркури аҟны аханатә аметалли асиликатқәеи реизыҟазаашьа иаабац аметеорит аҟны ишыҟоу еиԥшын, уи амасса уажәтәи аасҭа 2,25-нтә еиҳан.<ref name="Benz">{{статья|автор=Benz W., Slattery W. L., Cameron A. G. W.|заглавие=Collisional stripping of Mercury’s mantle|год=1988|issue=3|том=74|страницы=516—528|doi=10.1016/0019-1035(88)90118-2|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref> Аха, Амратә система аҭоурых алагамҭазы, 6-нтә еиҵоу амасса змоу, шә-километрла адиаметр змоу апланета еиԥшу ацәеижь Меркури иаахеит. Аидыслара иалҵшәаны, раԥхьатәи ацәеи амантиеи рӷьырак апланета иацрыҵит, уи иахҟьаны апланета аилазаараҿы агәыцә аизыҟазаашьатә пропорциа еизҳаит. Амза ашьақәгылашьа аилкааразгьы, [[теория гигантского столкновения|аидыслара дуӡӡа атеориа]] ҳәа изышьҭоу абри аҩыза агипотеза ҟаҵоуп.<ref name="Benz"/> Аха, ари версиа иаҿагылоит актәи адыррақәа Меркури аҿықә аелементтә еилазаара аҭҵаара аҟынтәи АМС «Мессенџер» [[гамма-спектрометр|агамма-спектрометр]] ахархәарала, уи иҳалнаршоит арадиоактивтә изотопқәа рҵакы ашәара: ишеилкаахаз ала, Меркури иамоуп ирацәаны иԥыруа [[калий|акали]] аелемент (еиҳа зырҭәара уадаҩу урани атории ирҿырԥшны), аиҿасраан цәцашьа змам ашоура ҳаракқәа ирышьамшәало.<ref name="Sc1">{{статья|автор=Patrick N. Peplowski et al.|заглавие=Radioactive Elements on Mercury’s Surface from MESSENGER: Implications for the Planet’s Formation and Evolution|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2011-09-30_333_6051/page/1850|издание=[[Science (журнал)|Science]]|год=2011|issue=6051|том=333|страницы=1850—1852|doi=10.1126/science.1211576|язык=en}}</ref> Убри аҟнытә Меркури ахәҭаҷтә еилазаара излыҵыз аматериал раԥхьатәи ахәҭаҷтә еилазаара иақәшәоит ҳәа агәаанагара ыҟоуп, [[энстатит|аенстатиттә]] [[хондриты|хондритқәеи]] аӡыда [[комета|кометатә]] хәҭаҷқәеи ирзааигәоу, аха иахьа уажәраанӡа иҭҵааз аенстатиттә хондритқәа рҿы иҟоу аиха ахәҭаа азхом Меркури абжьаратәи аилаӷәӷәара ҳарак аилыркааразы.<ref name="Sc2">{{статья|автор=Larry R. Nittler et al.|заглавие=The Major-Element Composition of Mercury’s Surface from MESSENGER X-ray Spectrometry|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2011-09-30_333_6051/page/1846|издание=[[Science (журнал)|Science]]|год=2011|issue=6051|том=333|страницы=1847—1850|doi=10.1126/science.1211567|язык=en}}</ref>
[[Файл:Terrestial Planets internal ab.svg|мини|center|920px|Меркурии егьырҭ адгьылтә планетақәеи реиҿкаашьақәа реиҿырԥшра]]
==== Ахҟьа ====
Меркури ахҟьа [[Амза|Амза ахҟьа]] еиԥшуп — уи ӷәӷәала [[Ударный кратер|акратерқәа]] амоуп. Ахҟьаҿы акратерқәа реилаӷәӷәара еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы еиуеиԥшым. Акратер қәыԥшқәа рҟынтәи, Амзаҿы иҟоу акратерқәа рҟны еиԥш, еиуеиԥшым аганқәа рахь ашәахәа лашақәа цоит. Иҟоуп агәаанагара, еиҳа ирацәаны акратерқәа ахьыҟоу аҭыԥқәа еиҳа ижәытәуп ҳәа, еиҳа имаҷны акратерқәа ахьыҟоу аҭыԥқәа еиҳа иқәыԥшуп ҳәа, урҭ ҟалеит алава еиҳа ижәытәыз ахҟьа анарҭәы ашьҭахь. Убри аамҭазы, акратер дуқәа Меркури аҿы еиҳа имаҷны иуԥылоит, Амзаҿы аасҭа. Меркури аҟны иреиҳау акратер – [[равнина Жары|Ашоура акаршәра аӡҭачы]] (1525×1315 км). Зхатә хьӡы змоу акратерқәа рхыԥхьаӡараҿы актәи аҭыԥ ааннакылоит ҩынтә еиҵоу акратер [[Рембрандт (кратер)|Рембрандт]], уи адиаметр 716 км ауп.<ref name="Fassett_2009"/><ref name="Fassett_2012"/> Аха, Меркурии Амзеи реиԥшра наӡам — Меркури аҿы иҟоуп Амзаҿы иуԥымло аформациақәа.
[[Файл:Rupes Discovery schematic.jpg|мини|справа|250px|350 км аура змоу, 3 км аҳаракыра змоу Дискавери албаарҭа ду шьақәгылеит Меркури ацәа хыхьтәи ахҟьақәа рақәларала, агәыцә аныхьшәашәалак ацәа адеформациа ахьахьуа иахҟьаны]]
Меркурии Амзеи рышьхатә [[ландшафт|ландшафтқәа]] рыбжьара иҟоу акыр зҵазкуа еиԥшымзаароуп Меркури аҿы шә-километрла зҽеиҵызхуа, еихало [[Уступ (планетная номенклатура)|амардуанқәа]] ахьыҟоу. Урҭ реиҿкаашьа аҭҵаара иаанарԥшит, урҭ апланета ахьшәашәара иацыз аилацалара иахҟьаны ишышьақәгылаз, уи иахҟьаны Меркури аҿықә аҭыԥҭаӡара 1% ала еиҵахеит. Меркури ахҟьаҿы ибзианы еиқәхаз [[Ударный кратер|акратер дуқәа]] рыҟазаара иҳанаҳәоит иҳаҩсыз 3-4 миллиард шықәса ирылагӡаны ацәа аҟәша дуқәа рныҟәара шыҟамыз, насгьы ахҟьа [[Эрозия (геология)|аерозиагьы]] шыҟамыз; аҵыхәтәантәи шамахамзар зынӡаск иаԥнахуеит Меркури аҭоурыхаҿ ҵакык змаз атмосфера аҟазаара алшара.
Меркури ахҟьа зегьы ҭызхыз азонд «[[MESSENGER|Мессенџьер]]» абзоурала, уи шеицеиԥшу шьақәыргылахеит. Убри ала, Меркури Амзеи [[Марс|Марси]] иреиԥшым, урҭ рҟны гьежьбжак егьи азгьежьбжак зынӡа иеиԥшӡам.<ref name="NASA_PR">{{cite web|url=https://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=114|title=MESSENGER Reveals More «Hidden» Territory on Mercury|lang=en|access-date=2011-06-10|archive-url=https://www.webcitation.org/67qLFc52M?url=https://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=114|archive-date=2012-05-22|url-status=dead}}</ref> Меркури аҿы зегь раасҭа иҳараку аҭыԥ (+4.48 километра абжьаратәи аҩаӡара ахыхь) аекватор аладахьы апланетаҿы зегь реиҳа ижәытәӡоу аҭыԥқәа руак аҿы иҟоуп, насгьы зегь реиҳа илаҟәу аҭыԥ (абжьаратәи аҩаӡара аҵаҟа −5.38 километра) [[Рахманинов (кратер)|Рахманинов икратер]] аҵаҟа иҟоуп, ҩ-шьхамацәазк рыла икәыршоу.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/feature/first-global-topographic-model-of-mercury|title=First Global Topographic Model of Mercury|lang=en|access-date=2016-05-07|archive-date=2016-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509165153/http://www.nasa.gov/feature/first-global-topographic-model-of-mercury/|url-status=dead}}</ref>
Акосмостә ныҟәага «Мессенџьер» [[рентгенофлуоресцентный спектрометр|арентгентә флуоресценциатә спектрометр]] ахархәарала ахҟьа аелементтә еилазаара аҭҵаара аҟынтәи раԥхьатәи адыррақәа иаадырԥшит, Амза аконтиненттә регионқәа ирҷыдаҟазшьоу [[плагиоклазы|аплагиоклазатә]] [[полевой шпат|адәахьтәи ашпат]] иаҿырԥшны, [[Алюминий|алиумини]] [[Кальций|акальциуми]] рыла ишыԥсыҽу. Убри аамҭазы Меркури ахҟьа [[Титан (элемент)|атитаниуми]] аихеи рыла иӷаруп, [[Магний|амагни]] ала ибеиоуп, атиптә [[базальт|базальтқәеи]] адгьылтә [[коматиит|коматитқәа]] реиԥш иҟоу [[Ультраосновные магматические горные породы|аультрахадаратә шьхатә храқәеи]] рыбжьара абжьаратәи аҭыԥ ааннакылоит. Иара убасгьы иазгәаҭан [[Сера|атыҩша]] арацәара, уи иаанагоит апланета ахҟьа аиҿкаараан аиҭашьақәыргыларатә ҭагылазаашьақәа раԥҵара.<ref name="Sc2"/>
==== Акратерқәа ====
Меркури аҟны иҟоу [[Ударный кратер|акратерқәа]] аҵәца еиԥшу аҭаҟәалара хәыҷқәа инадыркны шә-километрак аҭбаара змоу амацәазрацәатә кратерқәа рҟынӡа рҽырыԥсахуеит. Урҭ еиуеиԥшым аилабгаратә стадиақәа рҟны иҟоуп. Иҟоуп ибзианы еиқәхаз акратерқәа, зыкәша-мыкәша ашәахәа дуқәа змоу, аинҟьараан аматериал аҭырҟьара иалҵшәаны ишьақәгылаз. Кратерқәак даараӡа ӷәӷәала еилыбгахьеит. Меркури акратерқәа амза акратерқәа излареиԥшым, Меркури аҟны акапан амч ахьеиҳау азы иаакәыршаны иҟоу аҭырҟьарақәа ршәага-загақәа ахьеиҵоу ала ауп.<ref name="Spudis01">{{статья |автор=Spudis P. D. |заглавие=The Geological History of Mercury |bibcode=2001mses.conf..100S |издание=Workshop on Mercury: Space Environment, Surface, and Interior |место=Chicago |год=2001 |страницы=100 |язык=en |url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/mercury01/pdf/8029.pdf}}</ref>
<gallery mode="packed" heights="300px" widths="300px">
EN0108821596M Sholem Aleichem crater on Mercury.png|Ақәыԥшылара [[Луна|амзатә]] угәаланаршәоит (АПС «Мессенџьер» аҭыхымҭа)
Merc fig2sm.jpg|[[Северный полюс Меркурия|Меркури аҩадатәи аполиус]] азааигәара акратерқәа ррадиолокациатә сахьа
CW0131775256F Kuiper Crater.png|[[Койпер (кратер)|Коипер]] икратер (агәҭа аҵаҟашәа) (АПС «Мессенџер» аҭыхымҭа)
</gallery>
Меркури ахҟьа зегь реиҳа иубарҭоу аҷыдарақәа иреиуоуп [[равнина Жары|Ашоура акаршәра]] (лаҭын бызшәала: Caloris Planitia). Ари аҩыза ахьӡ аҭан “акыдхалара цақәа” руак азааигәара иахьыҟоу азы. Ари алаватә каршәра акратер (аҵарсратә ӡҭарчы) ҭнарҭәаауеит, уи ашәагаа апланетаҿы зегь реиҳа идууп. Ҭыԥқәак рҿы (Ашоура ашьхақәа) абаагәара 2 км еиҳауп. Адәкаршәра агәҭаны иҟоуп аҵәаӷәаҭаԥҟақәа рсистема, [[борозды Пантеон|Пантеон]] ҳәа ахьӡ зҭаз<ref name="Fassett_2009"/><ref name="Fassett_2012"/> (официалла "Абызкаҭаҳа" захьӡу).
Иҟалап, заахара акратер ахылҿиааз ацәеижь 100 км еиҵамкәа адиаметр амазҭгьы. Уи анырра убриаҟара иӷәӷәан, [[сейсмические волны|асеисмикатә цәқәырԥақәа]] апланета зегьы иагәылсны, насгьы ахҟьа егьирахьтәи аҭыԥ рхы азышьҭны, араҟа еихдоу «ахаотикатә» ландшафтк шьақәдыргылеит.
Меркури ахҟьаҿы зегь реиҳа [[альбедо|илашо]] аҭыԥ 60-километра иҟоу акратер Коипер ауп. Иҟалап ари апланетаҿы зегь реиҳа иқәыԥшу акратер дуқәа иреиуазар.<ref>{{cite web |url=https://astrogeology.usgs.gov/Projects/PlanetaryMapping/DIGGEOL/mercury/h6/h6.pdf |title=Geologic Map of the Kuiper (H-6) Quadrangle of Mercury |author=R. A. De Hon, D. H. Scott, J. R. Underwood Jr. |date=1981 |archive-url=https://www.webcitation.org/67qLH2RlD?url=http://astrogeology.usgs.gov/Projects/PlanetaryMapping/DIGGEOL/mercury/h6/h6.pdf |archive-date=2012-05-22 |access-date=2017-08-29 |url-status=live}}</ref>
{{See also|Меркури акратерқәа рсиа}}
===== Аноменклатура аҷыдарақәа =====
Меркури арелиеф ахәҭаҷқәа [[Планетная номенклатура#Меркурий|рыхьӡҵара]] аԥҟарақәа рыдыркылеит [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] XV Ассамблеиа Хадаҿы, 1973 шықәсазы<ref name="Язев" /><ref name="usgs_Categories"/>:
[[Файл:Hun Kal crater on Mercury.jpg|мини|250px|Акратер хәыҷы [[Хун Каль (кратер)|Хун Кал]] (ахыц ала иарбоуп), Меркури акыдхаларақәа рсистема зыдҳәалоу кәаԥны иҟоуп. АПС «[[Маринер-10]]» аҭыхымҭа]]
* Меркури ахҟьаҿы иреиҳау аобиект, 1,500 км рҟынӡа адиаметр змоу, [[равнина Жары|Ашоура адәкаршәра]] ҳәа ахьӡ аҭоуп, избан акәзар уи аҳауа аԥхарра арекордтә ҩаӡаранӡа иахьнеиуа ҩ-меридианк руак аҿы иҟоуп. Ари [[ударный кратер|акшаратә]] хылҵшьҭра змоу, ихьшәашәаз лавала иҭәу амацәазрацәатә структура ауп. Аҩадатәи аполиус азааигәара, аҳауа аԥхарра ахьмаҷу аҭыԥ аҿы иҟоу даҽа каршәрак Аҩадатәи адәкаршәра ҳәа иашьҭоуп. Егьырҭ ас еиԥш иҟаз ашьақәгыларақәа апланета Меркури ҳәа иашьҭан, мамзаргьы адунеи аҿы еиуеиԥшым ажәларқәа рбызшәақәа рыла римтәи анцәахәы Меркури ианалог ҳәа иашьҭан. Иаҳҳәап: Суисеи адәкаршәра ([[Аиапон бызшәа|иапон бызшәала]] апланета Меркури) насгьы адәкаршәра [[Будха|Будх]] ([[хинди]] бызшәала апланета Меркури), адәкаршәра Собкоу (Ажәытәтәи мысраа рҿы апланета Меркури), адәкаршәра [[Один|Одина]] (скандинавиатәи Анцәа), адәкаршәра Тир (ажәытә перс бызшәала Меркури ахьӡ).<ref name="usgs_Categories"/><ref name="Род">{{cite web|url=http://selena.sai.msu.ru/Rod/Publications/Map_merk/Map_merk.htm|author=Ж. Ф. Родионова|title=«Карты Меркурия»|publisher=msu.ru|access-date=2011-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140109233055/http://selena.sai.msu.ru/Rod/Publications/Map_merk/Map_merk.htm|archive-date=2014-01-09|url-status=live}}</ref>
* Меркури [[Ударный кратер|акратерқәа]] (ҩба рыда) агуманитартә усхк аҿы еицырдыруа ауаа рыхьӡқәа рыхҵоуп (архитекторцәа, амузыкантцәа, ашәҟәыҩҩцәа, апоетцәа, афилософцәа, афотоҭыхҩцәа, асахьаҭыхҩцәа).<ref name="usgs_Categories"/> Иаҳҳәап: [[Барма (кратер)|Барма]], [[Белинский, Виссарион Григорьевич|Белински]], [[Глинка, Михаил Иванович|Глинка]], [[Гоголь, Николай Васильевич|Гоголь]], [[Державин, Гавриил Романович|Державин]], [[Лермонтов, Михаил Юрьевич|Лермонтов]], [[Мусоргский, Модест Петрович|Мусоргски]], [[Пушкин, Александр Сергеи-иԥа|Пушкин]], [[Репин, Илья Ефимович|Репин]], [[Андрей Рублёв|Рублиов]], [[Стравинский, Игорь Фёдорович|Стравински]], [[Суриков, Василий Иванович|Суриков]], [[Тургенев, Иван Сергеевич|Тургенев]], [[Феофан Грек]] (''Theophanes''), [[Фет, Афанасий Афанасьевич|Фет]], [[Чайковский, Пётр Ильич|Чаиковски]], [[Чехов, Антон Павел-иԥа|Чехов]], [[Мацуо Басё|Басио]]. Иҷыдоу ҩ-кратерк ыҟоуп: Коипер, апроект «Маринер-10» [[Койпер, Джерард Петер|аиҿкааҩцәа хадақәа руаӡәк]] ихьӡ зху, насгьы [[Математика майя|Хун Кал]], [[Майя (цивилизация)|Маиа]] ажәлар рбызшәала [[20 (ахыԥхьаӡара)|ахыԥхьаӡара «20»]] аанагоит, урҭ рхы иадырхәон [[Вигезимальная система счисления|а-20-хыԥхьаӡаратә система]]. Аҵыхәтәантәи акратер аекватор азааигәара 20° мраҭашәаратәи акыдхалара америдиан аҿы иҟоуп, насгьы Меркури ахҟьа акоординаттә системаҿы еиҳа иманшәалоу ҭыԥны иалхын. Аханатә, еиҳа идуу акратерқәа еицырдыруаз ауаа рыхьӡқәа рыхҵан, Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла агәаанагарала, адунеи акультураҿы еиҳа аҵакы змаз.<ref>
{{книга
|автор = Н. Колдер
|заглавие = Комета надвигается
|издание = 2-е изд
|место = М.
|издательство = Мир
|год = 1984
|страниц = 176
}}</ref><ref name="Burba_2010"/> Иалкаахаз хәҩык рахь иаҵанакуан [[Бетховен (кратер)|Бетховен]] (643 км адиаметр), [[Достоевский (кратер)|Достоевски]] (430 км), [[Шекспир (кратер)|Шекспир]] (400 км), [[Толстой (кратер)|Толстои]] (355 км), [[Рафаэль (кратер)|Рафаель]]. 30 шықәса рышьҭахь, «[[Мессенджер (АМС)|Мессенџьер]]» уаанӡа иазеилымкаауаз апланета аҭыԥқәа рфотоҭыхра амҩаԥгара аналша, 715 километра иҟаз акратер [[Рембрандт (кратер)|Рембрандт]] шәагаала актәи аҭыԥ ааннакылеит.
* [[Цепочка кратеров|Акратерқәа реимхәыцқәа]] рыхьӡқәа арадиообсерваториа дуқәа рыхьӡқәа рыхҵоуп, апланетақәа рыҭҵаараҿы арадар иамоу аҵакы азхаҵара аҳасабала. Иаҳҳәап, Highstack chain ([[США|Еиду Америкатәи аштатқәа]] рҿы арадиотелескоп)<ref name="usgs_Categories"/><ref name="Род" />.
* [[Список уступов на Меркурии|Меркури албаарҭақәа]] аԥшааратә ӷбақәа рыхьӡқәа рыҭоуп, урҭ аҭоурых ианылеит, избан акәзар анцәа [[Меркурий (мифология)|Меркури]]/[[Гермес]] аныҟәаҩцәа рыхьчаҩ ҳәа дыԥхьаӡан. Иаҳҳәап: [[HMS Beagle (1820)|Бигл]], [[Заря (шхуна)|Зариа]], [[Санта-Мария (каракка)|Санта-Мариа]], [[Фрам]], [[Восток (шлюп)|Восток]], [[Мирный (шлюп)|Мирныи]].<ref name="usgs_Categories"/><ref name="Burba_2010"/>
* Ашьхақәа еиуеиԥшым абызшәақәа рҿы ажәа «ашоура» аиҭагақәа хьӡыс ироууеит, насгьы ашьхеибаркырақәа Меркури ҭызҵааз астрономцәа рыхьӡқәа рхырҵоит. 2026 шықәсазы Меркури аҟны шьхатә системаки (Ашоура ашьхақәа) ҩ-шьхеибаркыраки ахьыӡқәа рыҭоуп: [[Антониади, Эжен Мишель|Антониадитәи]] ашьхеибаркыра, [[гряда Скиапарелли|Скиапареллитәи ашьхеибаркыра]].
* Адәеиужьқәа иаанрыжьыз ажәытә нхарҭақәа рыхьӡқәа рырҭоит (иаҳҳәап, [[Ангкор|Ангкортәи]] адәеиужь).
* [[Борозда (планетная номенклатура)|Ацәаҳәаҭаԥҟақәа]] аҭоурыхтә архитектуратә ргыларақәа рыхьӡқәа рырҭоит. Иахьазы ҿырԥштәы заҵәыс иҟоу Ашоура адәкаршәраҿы иҟоу [[борозды Пантеон|Пантеон ацәаҳәаҭаԥҟақәа]] роуп.
=== Аԥсабаратә ҭагылазаашьақәа ===
[[Амра|Амра]] азааигәара, апланета ԥшьаала аҵәира, иара убасгьы атмосфера ӷәӷәала аҵаӷара рыбзоурала Меркури аҟны [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] зегь реиҳа иӷәӷәаны аҳауаԥхарра аиҭашәарақәа аҭыԥ рымоуп. Уи азы ацхыраара иара убас иҟанаҵоит Меркури ахҟьа рдад, уи аԥхарра хәарҭаны имҩаԥнагоит (насгьы [[атмосфера|атмосфера]] ахьыҟам, аԥхара аҵауларахь аиагара алшоит аԥхарра амҩангара абзоурала мацара). Апланета ахҟьа ирласны иԥхоит, иагьыхьшәашәоит, аха метрак аҵаулараҿы есыҽнытәи аҽеиҭакрақәа унырӡом, аҳауа аԥхарра ҭышәынтәалахоит, инықәырԥшшәа +75°C иаҟароуп.<ref>Что есть что. Планеты. Меркурий. — Москва: Слово/Slovo, 2000.</ref>
Бжьаратәла уи аҳауа аԥхарра ҽынлатәи ахҟьаҿы 623 [[Кельвин|K]] (349.9 [[Градус Цельсия|°C]]) ыҟоуп, уахынлатәи аҳауа аԥхарра 103 K (−170.2 °C) иаҟароуп. Меркури аҿы иреиҵаӡоу аҳауа аԥхарра 90 К (−183,2°C) ауп, насгьы шьыбжьон “ицоу акыдхаларақәа” рҿы, апланета аперигелион азааигәара ианыҟоу, иреиҳаӡоу аԥхарра 700 К (426,9°C) ауп.<ref name="ESAs&t">{{cite web|title=Background Science|website = BepiColombo|publisher=European Space Agency|date=2010-08-06|url=https://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=47055|access-date=2010-08-06|archive-url=https://www.webcitation.org/67qPwqkIx?url=https://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=47055|archive-date=2012-05-22|url-status=dead}}</ref>
Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа шыҟоугьы, аҵыхәтәантәи аамҭазы Меркури ахҟьаҿы аҵаа ыҟазар ҟалоит ҳәа агәаанагара ҟалеит. Апланета аполиарԥхьатәи ахәҭақәа радарла рыҭҵаарақәа иаадырԥшит уа 50-150 км рҟынӡа адеполиаризациатә ҭыԥқәа шыҟоу; арадиоцәқәырԥақәа зныԥшуа амаҭәашьар ҳәа еиҳа лассы-лассы ирыԥхьаӡо иаабац аӡытә ҵаа ауп.<ref name="Язев">''С. А. Язев''. Лекции о Солнечной системе: Учебное пособие. — СПб: Лань, С. 45-56, 2011. ISBN 978-5-8114-1253-2</ref><ref>{{статья|автор=Slade M. A., Butler B. J., Muhleman D. O.|заглавие=Mercury radar imaging — Evidence for polar ice|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1992-10-23_258_5082/page/634|издание=[[Science (журнал)|Science]]|год=1992|issue=5082|том=258|страницы=635—640|doi=10.1126/science.258.5082.635|pmid=17748898|язык=en}}</ref> Акометақәа раахараан Меркури ахҟьаҿы ианнанагалак , аӡы ҭабаны апланетаҿы иныҟәо иалагоит, [[кратер вечной тени|наӡаӡатәи агага акратер ҵаулақәа]] рыҵан иҟоу аполиартә ҭыԥқәа рҿы иҵаахаанӡа, Амра ахаангьы иахьҭамԥшуа, насгьы аҵаа ҵыхәаԥҵәарада акыраамҭа иҟазарц ахьалшо.
== Аҭоурыхҭҵаара ==
{{main|Меркури аҭҵаара}}
=== Ажәытәӡатәи адунеии Абжьаратәи ашәышықәсақәеи ===
[[Файл:Shatir500.jpg|мини|[[Ибн аш-Шатир]] иҟаиҵаз Меркури аныҟәара амодель]]
Ахылаԥшрақәа ахьуадаҩыз иахҟьаны, ауаа акыр аамҭа ргәы иаанагон шьыжьымҭан ирбо Меркури планетак ауп, ахәылбыҽха ирбо зынӡа даҽа планетоуп ҳәа. Убри аҟнытә Меркури ҩ-хьӡык амоуп.<ref name="ссылка">{{Cite web |url=https://gect.ru/astronomy/mercury.html |title=ссылка |access-date=2019-07-30 |archive-date=2019-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103005010/https://gect.ru/astronomy/mercury.html |url-status=live }}</ref>
Зегь раасҭа изааӡатәиу идыру Меркури ахылаԥшра анҵан “[[Муль апин]]” аиҵаҩрақәа рҿы (вавилонтәи [[астрология|астрологиатә]] еиҵаҩрақәа реизга). Иҟалап ари ахылаԥшра ҟарҵазҭгьы [[Ассирия|ассириатәи]] астрономцәа инықәырԥшшәа ҳера ҟалаанӡа XIV-тәи ашәышықәсазы.<ref>{{статья |автор=Schaefer B. E. |заглавие=The Latitude and Epoch for the Origin of the Astronomical Lore in Mul.Apin |ссылка=http://cdsads.u-strasbg.fr/abs/2007AAS...210.4205S |издание=American Astronomical Society Meeting 210, #42.05 |издательство=[[Американское астрономическое общество|American Astronomical Society]] |год=2007 |том=38 |страницы=157 |язык=en |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514110927/http://cdsads.u-strasbg.fr/abs/2007AAS...210.4205S }}</ref> “Муль апин” аиҵаҩрақәа рҿы Меркури азы ахархәара змоу [[Ашумер бызшәа|ашумертә]] хьӡы еиҭагазар ауеит UDU.IDIM.GU\U<sub>4</sub>.UD ("иԥо апланета") ҳәа<ref>{{статья|автор=Hunger H., [[Пингри, Дэвид|Pingree D.]]|заглавие=MUL.APIN: An Astronomical Compendium in Cuneiform|издание=Archiv für Orientforschung|место=Austria|издательство=Verlag Ferdinand Berger & Sohne Gesellschaft MBH|год=1989|том=24|страницы=146|язык=de}}</ref>, зны-зынлагьы Gu-utu ҳәа иаԥхьоит.<ref>М. И. Шахнович. Происхождение астрологии. (Послесловие), Примечание 12 (на сайте астро-кабинет.ру)</ref> Апланета аханатә анцәа [[Нинурта|Нинурта]]<ref>{{книга|автор=Куртик Г. Е.|заглавие=Звездное небо древней Месопотамии|место=СПб.|издательство=Алетейя|год=2007|страницы=543—545|isbn=978-5-903354-36-8}}</ref> дидырҳәалон, анаҩстәи аҭаҩрақәа рҿы аҟәыӷареи ашәҟәыҩҩратә ҟазареи рынцәа иаҳаҭыр азы "[[Набу]]/Небо"<ref>Симпосий, {{cite web |url = http://simposium.ru/ru/node/2332 |url-status = dead |title = Вавилония |access-date = 2019-08-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190826194945/http://simposium.ru/ru/node/2332 |archive-date = 2019-08-26 }}</ref> ҳәа иашьҭоуп.<ref name="JHU history">{{cite web|author=Staff.|url=http://btc.montana.edu/messenger/elusive_planet/ancient_cultures_2.php|title=MESSENGER: Mercury and Ancient Cultures|publisher=NASA JPL|access-date=2008-04-07|archive-url=https://www.webcitation.org/67qQ1l3sY?url=http://www.messenger-education.org/elusive_planet/ancient_cultures_2.php|archive-date=2012-05-22|url-status=dead}}</ref>
Мысраа уи [[Сет (мифология)|Сет]], насгьы [[Горус]] ҳәа иашьҭан.<ref>{{Cite web |url=https://gect.ru/astronomy/mercury.html |title=Планета Меркурий |access-date=2019-07-30 |archive-date=2019-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103005010/https://gect.ru/astronomy/mercury.html |url-status=live }}</ref>
[[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]], [[Гесиод]] ихаан, апланета рдыруан абарҭ ахьӡқәа аманы: Στίλβων (Стильбон<ref>{{Cite web |url=https://taurus-ek.livejournal.com/83533.html |title=источник |access-date=2019-07-31 |archive-date=2019-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190727201903/https://taurus-ek.livejournal.com/83533.html |url-status=live }}</ref>, Стилбон<ref>[[Псевдо-Гигин]] (в переводе А. И. Рубана), [https://proza.ru/2012/02/03/381 Астрономия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190728221532/https://proza.ru/2012/02/03/381 |date=2019-07-28 }}, 42.5 <blockquote>Пятая звезда — Меркурия, имя её — Стильбон. Она невелика и ярка. Считают, что она принадлежит Меркурию, потому что он первым ввел месяцы и исследовал ход небесных светил. Евгемер же говорит, что первой расположила небесные светила Венера и вразумила в том Меркурия.</blockquote></ref>, зны-зынла Стильпон<ref>[https://www.google.com/search?rlz=1C1GGRV_enRU751RU751&biw=1536&bih=775&ei=fOdCXbOqEK3JrgT88onoDg&q=«оборот+Стильпона»&oq=«оборот+Стильпона»&gs_l=psy-ab.12…13881.17480..19697…0.0..0.103.201.1j1……0….1..gws-wiz.lzEGv1SFgBc&ved=0ahUKEwiz2L-F4uHjAhWtpIsKHXx5Au0Q4dUDCAo выдача поиска по «оборот Стильпона»]</ref>; Амцабз зкылҵуа<ref>{{Cite web |url=https://chrdk.ru/other/naming_planets |title=Владимир Куликов. Астрономический нейминг: планеты |access-date=2019-08-03 |archive-date=2019-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803175024/https://chrdk.ru/other/naming_planets |url-status=live }}</ref>) насгьы Ἑρμάων (Гермаон, анцәа Гермес ихьӡ аформа ауп<ref>{{статья|автор=В.Н. Ярхо |заглавие=Ватиканский аноним. О невероятном |издание=Вестник древней истории |год=1992 |язык=en}} [http://ancientrome.ru/antlitr/anon-greek/incred-p.htm доступный текст] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190626205042/http://ancientrome.ru/antlitr/anon-greek/incred-p.htm |date=2019-06-26 }}, примечание 32 к главе XVI</ref>)<ref name="Stilbon">{{книга |заглавие=Greek-English Lexicon, with a Revised Supplement |ссылка=https://archive.org/details/greekenglishlexi0000lidd_u9m8/page/690 |издание=9th |год=1996 |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |место=Oxford |isbn=0-19-864226-1 |страницы=690 and 1646 |язык=en |автор=H. G. Liddell and R. Scott; ''rev.'' H. S. Jones and R. McKenzie}}</ref>. Насшәа абырзенцәа апланета "Аполлон" ҳәа ахьӡырҵо иалагеит.<ref>{{статья
| автор = Елешин А. В.
| заглавие = Формирование митраизма в Киликии и Коммагене
| ссылка = https://cyberleninka.ru/article/v/formirovanie-mitraizma-v-kilikii-i-kommagene
| издание = Общество. Среда. Развитие (Terra Humana)
| год = 2012
| выпуск = 2
| страницы =31—34
| issn = 1997-5996
}}</ref>
Иҟоуп агипотеза, ахьӡ «Аполлон» шьыжьымҭантәи ажәҩан аҿы иубарҭоу иашьашәалон ҳәа, «Гермес» («Гермаон») акәзар хәылбыҽхатәи ажәҩан аҟны.<ref>{{cite web|title=Меркурий |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1198433/mercury.html |access-date=2011-07-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110926203141/http://www.astronet.ru/db/msg/1198433/mercury.html |archive-date=2011-09-26 |publisher=[[Астронет]] }}, архивная ссылка отображается нечитаемыми символами</ref><ref>{{cite web|title=Меркурий - Сосед солнца|url=http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=1&num=588|access-date=2011-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20120504003933/http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=1|archive-date=2012-05-04|url-status=live}} архивная ссылка отображается нечитаемыми символами</ref> Егьырҭ ахыҵхырҭақәа рыла ажәытә бырзенцәа Меркури Аполлони Стилбони ахьӡырҵон(ҳера ҟалаанӡа 200-тәи ашықәс инаркны — Гермес).<ref>{{Cite web |url=https://gect.ru/astronomy/mercury.html |title=ссылка |access-date=2026-07-10 |archive-date=2019-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103005010/https://gect.ru/astronomy/mercury.html |url-status=bot: unknown }}</ref> Уи Гермес Иеҵәа ҳәагьы иашьҭан.<ref>Платон. [[s:Тимей (Платон; Карпов)|Тимей]] 38d</ref>
Римаа ари апланета Меркури иеҵәа ҳәа ахьӡырҵеит<ref name="ciceron">''[[Цицерон]].'' [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#053 О природе богов II 53] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190807143750/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#053 |date=2019-08-07 }}</ref>, зныҟәара ццаку ахәаахәҭра анцәахәы [[Меркурий (мифология)|Меркури]] иаҳаҭыр азы, избанзар уи егьырҭ апланетақәа раасҭа ажәҩан аҿы еиҳа ирласны иныҟәоит.<ref name="Dunne">{{книга |заглавие=The Voyage of Mariner 10 — Mission to Venus and Mercury |ссылка часть=https://history.nasa.gov/SP-424/ch1.htm |издательство=NASA History Office |год=1978 |часть=Chapter One |ссылка=https://history.nasa.gov/SP-424/ |язык=en |автор=Dunne, J. A. and Burgess, E. |archive-date=2017-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117190025/https://history.nasa.gov/SP-424/ }}</ref><ref>{{книга
|год=1974
|заглавие=The Planet Mercury
|издательство=Keith Reid Ltd
|место=Shaldon, Devon
|страницы=9—11
|isbn=0-90-409402-2
|автор=Antoniadi, Eugène Michel; Translated from French by Moore, Patrick
}}</ref> [[Мсыр|Мысра]] инхоз римтәи астроном [[Клавдий Птолемей|Клавди Птолемеи]] иусумҭа «Апланетақәа ирызку агипотезақәа» аҿы Амра адиск иахысыр шалшо атәы иҩит. Иара иҳәеит, ас еиԥш атранзит ахаангьы ишырымбацыз, избан акәзар Меркури ахылаԥшразы мыцхәы ихәыҷуп, мамзаргьы ари афеномен лассы-лассы иҟалом азы.<ref>{{статья|автор=Goldstein B. R.|заглавие=The Pre-telescopic Treatment of the Phases and Apparent Size of Venus|ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1994JHA....25..289S|издание=Journal for the History of Astronomy|год=1996|страницы=1|язык=en|archive-date=2017-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903012201/http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1994JHA....25..289S}}</ref>
[[Германская мифология|Агерман хаҵараҿы]] анцәа [[Один]] апланета Меркурии уи акәша-мыкәшеи дрыдҳәалан.<ref>{{книга
|год=2000
|заглавие=The Cambridge Planetary Handbook
|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]
|isbn=0-52-163280-3
|автор=Bakich, Michael E.
}}</ref>
[[Ауриа бызшәа|Ауриақәа]] рҟны Меркури иахьӡҵан "Кохав Хама" (аур: כוכב חמה, "Амратә планета").<ref>{{cite web | date=2010-01-29 | url=http://www.zentralratdjuden.de/ru/article/2863.html | url-status=dead | title=Морское чудовище в небе | publisher=Центральный совет евреев в Германии | access-date=2011-03-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120612090814/http://www.zentralratdjuden.de/ru/article/2863.html | archive-date=2012-06-12 }}</ref>
Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзтәи [[Астрономия исламского Средневековья|Арабтә астрономиаҿы]], [[Андалусия|Андалусиатәи]] астроном [[Аз-Заркали]] Меркури агеоцентртә орбита [[деферент|адеферент]] акәтаӷь ма аԥсаҵла еиԥшу агьежьеизыхәхәа акәны асахьа ҭихит. Аха, иагьа ус иҟазаргьы, ари агәаанагара иара иастрономиатә теориеи иастрономиатә ҳасабқәеи анырра рнамҭаӡеит.<ref>{{статья|автор=Samsó J., Mielgo H.|заглавие=Ibn al-Zarqālluh on Mercury|ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1994JHA....25..289S|издание=Journal for the History of Astronomy|год=1994|том=25|страницы=289—296|язык=en|archive-date=2017-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903012201/http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1994JHA....25..289S}}</ref><ref>{{статья|автор=Hartner W.|заглавие=The Mercury Horoscope of Marcantonio Michiel of Venice|издание=Vistas in Astronomy|год=1955|том=1|страницы=84—138 [118—122]|язык=en}}</ref> XII-тәи ашәышықәсазы, [[Ибн Баджа|Ибн Баџьа]] ҩ-планетак Амра аҿықәан ашәытақәа реиԥш игәеиҭеит. Насшәа, [[Марагинская обсерватория|Марагхатәи аобсерваториа]] астроном [[Аш-Ширази]] иҳәеит иара иаԥхьа иҟаз Меркурии (мамзаргьы) Венереи рыиасра шгәеиҭахьаз.<ref>Ansari S. M. Razaullah. History of oriental astronomy: proceedings of the joint discussion-17 at the 23rd General Assembly of the International Astronomical Union (Kyoto, 1997). — [[Springer Science+Business Media|Springer]], 2002. — P. 137. — ISBN 978-94-015-9862-0.</ref>
[[Древний Китай|Ажәытәтәи Китаи]] Меркурий ''Чен-син'' (辰星), "Шарԥыеҵәа" ҳәа иашьҭан. Уи аҩадатәи аган, аԥштәы еиқәаҵәа, аӡы аелемент [[У-син]] ирыдҳәалан.<ref>{{книга
|год=2004
|заглавие=Exploring Ancient Skies: An Encyclopedic Survey of Archaeoastronomy
|ссылка=https://archive.org/details/exploringancient0000kell
|издательство=Birkhäuser
|isbn=0-38-795310-8
|язык=en
|автор=Kelley, David H.; Milone, E. F.; Aveni, Anthony F.
}}</ref> “[[Ханьшу]]” адыррақәа рыла, Меркури асинодтә аамҭа ҳәа китаитәи аҵарауаа ирыԥхьаӡон 115,91 мшы, “[[Хоу Ханьшу]]” адыррақәа рыла — 115,88 мшы.<ref>{{книга|заглавие=Духовная культура Китая: энциклопедия. Т. 5|место=М.|издательство=Вост. лит.|год=2009|страницы=104}}</ref> Ҳаамҭазтәи китаитәи, кореиатәи, иапониатәи, виетнамтәи акультурақәа рҿы апланета "Аӡы аеҵәа" (水星) ҳәа ахьӡ арҭеит.<ref name="ссылка"/>
[[Индуизм|Индиатәи амифологиаҿы]] Меркури азы ахьӡ [[Будха|Будх]] (са. बुध) ахархәара амоуп. Ари анцәа, [[Сома (мифология)|Сома]] иԥа, аҳра иуан.
Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала индиаа Меркури Будда, Рогинеа ҳәа иашьҭан.<ref name="ссылка"/>
Индиа, [[Керальская школа астрономии и математики|Кералатәи ашкол]] астроном [[Нилаканта Сомаяджи|Нилаканта Сомаиаџьи]] XV-тәи ашәышықәсазы [[Гео-гелиоцентрическая система мира|агео-гелиоцентртә модель]] еиқәиршәеит, уаҟа Меркури Амра иакәшон, уи ахаҭагьы Адгьыл иакәшон. Уи асистема XVI-тәи ашәышықәсазы иаԥҵаз [[Тихо Браге]] исистема еиԥшын.<ref>{{статья|автор=Ramasubramanian K., Srinivas M. S., Sriram M. S.|заглавие=Modification of the Earlier Indian Planetary Theory by the Kerala Astronomers (c. 1500 AD) and the Implied Heliocentric Picture of Planetary Motion|ссылка=http://www.physics.iitm.ac.in/~labs/amp/kerala-astronomy.pdf|издание=Current Science|год=1994|том=66|страницы=784—790|язык=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20101223145939/http://www.physics.iitm.ac.in/~labs/amp/kerala-astronomy.pdf|archive-date=2010-12-23}}</ref>
[[Майя (цивилизация)|Маиаа]] Меркури аты еиԥш рхаҿы иааиуан (мамзаргьы ԥшь-тык, ҩба Меркури ашьыжьтәи ацәырҵра иашьашәалон, ҩба — хәылбыҽхатәи), уи аԥсра ашьҭахьтәи аԥсҭазаара иацҳаражәҳәаҩын.<ref>{{книга
|год=1999
|заглавие=Star Gods of the Maya: Astronomy in Art, Folklore and Calendars
|ссылка=https://archive.org/details/stargodsofmayaas0000milb
|издательство=[[Издательство Техасского университета|University of Texas Press]]
|isbn=0-29-275226-1
|язык=en
|автор=Milbrath, Susan
}}</ref>
Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзтәи Меркури ахылаԥшрақәа Европа аҩадатәи ахәҭақәа рҿы иуадаҩын, избан акәзар апланета еснагь иубарҭоуп ашәаԥшь аҟны — ашьыжьтәи ма хәылбыҽхатәи — аилашәшәымҭазтәи ажәҩан аҟны, насгьы алаԥшҳәаа ахыхь илаҟәӡаны (еиҳарак аҩадатәи аҭбаарақәа рҿы). Еиӷьны ианубарҭоу аамҭа (аиҵыхра) шықәсык ахьтә изныкымкәа иҟалоит (10-ҟа мшы имҩаԥысуеит). Арҭ аамҭақәа раангьы, Меркури блала абара мариам (ажәҩан лаша аҵаҟа уамак илашам еҵәак). Иҟоуп ажәабжьк, [[Коперник, Николай|Николаи Коперник]], [[Прибалтика|Прибалтика]] аҩадатәи аҭбаарақәеи аԥсҭҳәа ахьыҟоу аклимати рҭагылазаашьаҿы астрономиатә обиектқәа ирхылаԥшуаз, иԥсы ҭанаҵы Меркури ахаангьы иахьимбаз игәы иалан ҳәа. Ари ажәабжь ахьынтәицаз Коперник иусумҭа «Ажәҩантә сферақәа рыҵәирақәа рзы» аҟны Меркури ахылаԥшрақәа рзы ҿырԥштәыкгьы ахьыҟам ауп, аха иара егьырҭ астрономцәа рхылаԥшрақәа рылҵшәақәа ихы иархәаны апланета асахьа ҭихит. Иара ихаҭа ишиҳәаз ала, Меркури уеизгьы-уеизгьы аҩадатәи аҭбаарақәа рҟынтәи «икызар» ауеит, ачҳареи аҩысҭаареи аарԥшны. Убри аҟынтә Коперник Меркури абара илшон, иагьибон, аха иара егьырҭ ауаа рыҭҵаарақәа рылҵшәақәа рыла апланета далацәаажәон.<ref>{{cite web|url=http://galspace.spb.ru/index1.html|title=Николай Коперник и Меркурий|access-date=2011-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625183620/http://galspace.spb.ru/index1.html|archive-date=2012-06-25|url-status=live}}</ref>
==== Меркури антикатәи абжьарашәышықәсатәи акультурақәа рҿы ====
[[Каббала|Каббалаҿы]] Меркури [[Сфирот|асфира]] Ход иадҳәалоуп. (Шәахә. иара убас [[Халдейский ряд (астрология)|Халдеитәи ацәаҳәа]]).<ref>{{книга|заглавие =Гранатовый сад|часть=Глава третья. Сефирот|автор =Регарди И.|isbn =5-94698-044-0|год =2005|место =М.|издательство=Энигма|страниц=304}}</ref>
=== Аамҭа ҿыц. Аоптикатә телескопқәа рыла ахылаԥшрақәа ===
Раԥхьаӡа ателескоп ала Меркури дахәаԥшит [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] XVII-тәи ашәышықәса алагамҭазы. [[Венера|Венера]] афазақәа дшырхылаԥшуазгьы, иара ителескоп Меркури афазақәа рыхылаԥшразы иахәҭаз амч амамызт. Абҵарамза 7, 1631 шықәсазы [[Гассенди, Пьер|Пьер Гассенди]] раԥхьаӡа акәны телескоптә хылаԥшра ҟаиҵеит апланета Амра адиск ишахысуаз.<ref>Прохождения планет через диск Солнца (ЭСБЕ)</ref> Аиасра аамҭа уаанӡа Иоганн Кеплер иԥхьаӡахьан. 1639 шықәсазы [[Дзупи, Джованни Батиста|Џьованни Ӡупи]] ателескоп ала иааирԥшит Меркури аорбитатә фазақәа [[Фазы Луны|Амзеи]] [[Фазы Венеры|Венереи]] рорбитатә фазақәа ишреиԥшу. Ахылаԥшрақәа иҵабыргыҵәҟьаны иаадырԥшит Меркури Амра ишакәшо.<ref name="strom"/>
Адгьыл аҟынтәи ишаҳбо еиԥш, планетак даҽа планетак адиск [[Покрытие (астрономия)|аныхнаҩо]] аҿырԥштәқәа даара имаҷуп. Венера шәышықәсақәак рҟынтәи знык Меркури аҵәахуеит, насгьы ари ахҭыс аҭоурых аҿы знызаҵәык ауп ианаарԥшыз — лаҵарамза 28, 1737 ашықәсазы ибеит [[Бевис, Джон|Джон Бевис]] [[Гринвичская обсерватория|Гринвичтәи Аҳратә Обсерваториаҿы]].<ref>{{статья|автор=Sinnott R. W., Meeus J.|заглавие=John Bevis and a Rare Occultation|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986S%26T....72..220S|издание=Sky and Telescope|год=1986|том=72|страницы=220|язык=en|archive-date=2017-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903134427/http://adsabs.harvard.edu/abs/1986S%26T....72..220S}}</ref> Венера анаҩстәи Меркури ахҩара ԥхынҷкәынмза 3, 2133 шықәсазы иҟалоит.<ref>{{книга
|год=2003
|заглавие=Seeing in the Dark: How Amateur Astronomers
|ссылка=https://archive.org/details/seeingindark00timo
|издательство=[[Simon & Schuster|Simon and Schuster]]
|isbn=0-68-486580-7
|язык=en
|автор=Ferris, Timothy
}}</ref>
Меркури ахылаԥшра иацыз ауадаҩрақәа ирыхҟьаны иара акыр аамҭа егьырҭ апланетақәа раасҭа еицәаны иҭҵаан. 1800 шықәсазы Меркури аҿықә аҷыдарақәа ирыхәаԥшуаз [[Шрётер, Иоганн Иероним|Иоганн Шриотер]] иҳәеит 20 км аҳаракыра змоу ашьхақәа шибаз. [[Бессель, Фридрих Вильгельм|Фридрих Бессель]], Шриотер ианҵамҭақәа ихы иархәаны, уи аҵәҩан акәша-мыкәша аҵәира аамҭа 24 сааҭ ҳәа, насгьы аҵәҩан анаара 70° ҳәа ииашамкәа ишьақәиргылеит.<ref name="sao188r">{{статья|автор=Colombo G., Shapiro I. I.|заглавие=The Rotation of the Planet Mercury|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1965SAOSR.188.....C|издание=SAO Special Report #188R|год=1965|том=188|язык=en|archive-date=2015-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319090048/http://adsabs.harvard.edu/abs/1965SAOSR.188.....C}}</ref> 1880-тәи ашықәсқәа рзы, [[Скиапарелли, Джованни Вирджинио|Џьованни Скиапарелли]] апланета еиҳа ииашаны ахсаала ҟаиҵеит, насгьы 88 мшы рыла аҵәира аамҭа шьақәиргылеит, уи аӡхаларатә мчқәа ирыхҟьаны Амра акәша-мыкәша аорбита [[Сидерический период|асидералтә аамҭа]] иақәшәоит.<ref>{{статья |автор=Holden E. S. |заглавие=Announcement of the Discovery of the Rotation Period of Mercury, by Professor Schiaparelli |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1890PASP....2...79H |год=1890 |том=2 |issue=7 |страницы=79 |doi=10.1086/120099 |язык=en |издание=[[Publications of the Astronomical Society of the Pacific]] |archive-date=2015-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319085549/http://adsabs.harvard.edu/abs/1890PASP....2...79H }}</ref> Меркури ахсаала аҟаҵара иациҵеит [[Антониади, Эжен Мишель|Еуџьин Антониади]], 1934 шықәсазы ажәытә хсаалақәеи иара ихатә хылаԥшрақәеи зныз ашәҟәы ҭзыжьыз.<ref name="chaikin1">{{книга
|заглавие=The New Solar System
|год=1999
|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]
|isbn=0-52-164587-5
|автор=Beatty, J. Kelly; Petersen, Carolyn Collins; Chaikin, Andrew
}}</ref> Меркури ахҟьа ахәҭаҷқәа жәпакы Антониади ихсаалақәа рыла ахьӡқәа рыҭоуп.<ref>{{книга |ссылка=https://history.nasa.gov/SP-423/sp423.htm |заглавие=Atlas of Mercury |издательство=[[НАСА|National Aeronautics and Space Administration]] Office of Space Sciences |год=1978 |часть=Surface Mapping |ссылка часть=https://history.nasa.gov/SP-423/surface.htm |автор=Merton E. Davies, et al. |archive-date=2019-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009033507/https://history.nasa.gov/SP-423/sp423.htm }}</ref>
Меркури Амратә системаҿы зеиԥшыҟам амҩала иҵәиуеит. Италиатәи астроном [[Коломбо, Джузеппе (математик)|Џьузеппе Коломбо]]<ref>{{статья|автор=Colombo G.|заглавие=Rotational Period of the Planet Mercury|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1965Natur.208..575C|издание=[[Nature]]|год=1965|том=208|страницы=575|doi=10.1038/208575a0|язык=en|archive-date=2016-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603192719/http://adsabs.harvard.edu/abs/1965Natur.208..575C}}</ref> ишазгәеиҭаз ала, иара Амра аӡхыҵрала иадҳәалоуп, насгьы уи аҵәира аамҭа Меркури асидералтә аамҭа аҟнытә 2/3 ауп, уи [[орбитальный резонанс|аорбитатә резонанс]] 3:2 ауп.<ref>{{книга |заглавие=Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System |издательство=Infobase Publishing |год=2006 |isbn=978-1-4381-0729-5 |страницы=51 |ссылка=https://books.google.com/books?id=bJoYlBWbCAYC |язык=en |автор=Elkins-Tanton, Linda T. }} [https://books.google.com/books?id=bJoYlBWbCAYC&pg=PA51 Extract of page 51] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20161128141026/https://books.google.com/books?id=bJoYlBWbCAYC&pg=PA51 |date=2016-11-28 }}</ref> Даҽакала иуҳәозар, имныҟәо аеҵәақәа ирызкны, Амра ҩынтә акәшараан уи ахатә ҵәҩан хынтә иакәшоит.<ref name="orbit">{{cite web |title=Animated clip of orbit and rotation of Mercury |url=http://sciencenetlinks.com/interactives/messenger/or/OrbitRotation.html |publisher=Sciencenetlinks.com |access-date=2019-09-21 |archive-date=2016-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505222804/http://sciencenetlinks.com/interactives/messenger/or/OrbitRotation.html |url-status=dead }}</ref> Аорбитатә ҵысра иацны иҵәиуа Амра аԥхьаӡаратә системаҿы ишаҳбо еиԥш, Меркури апланетатә шықәсқәа ҩба рыҩнуҵа знык ауп ианыҵәиуа. Убри аҟнытә, Меркури аҿы иҟоу ахылаԥшҩы Меркури ашықәсқәа ҩба рахьтә ҽнак мацара ауп иибо. Анаҩс, “Маринер-10” аҟынтәи адыррақәа уи агәаанагара шьақәдырӷәӷәеит.<ref>{{cite web
|date = October 1976
|author = Davies, Merton E. |display-authors=etal
|url = http://history.nasa.gov/SP-423/mariner.htm
|title = Mariner 10 Mission and Spacecraft
|website = SP-423 Atlas of Mercury
|publisher = NASA JPL
|access-date = 2008-04-07
|archive-url = https://www.webcitation.org/67qQ72D5d?url=http://history.nasa.gov/SP-423/mariner.htm
|archive-date = 2012-05-22
|url-status = dead
}}</ref> Уи иаанагаӡом Скиапареллии Антониадии рыхсаалақәа иашам ҳәа. Астрономцәа Амра иаакәыршаны аҩбатәи аҵәира аан ирбац апланета ахәҭаҷқәа еиҭарбон, урҭ ахсаалақәа рҿы иҭарыҩуан, насгьы Меркури Амра даҽа ганкахьала ианаҿаԥшуаз аамҭазы ахылаԥшрақәа мап рцәыркуан, избан акәзар уи аамҭазы аорбита агеометриа иахҟьаны ахылаԥшразы аҭагылазаашьа бааԥсын.<ref name="sao188r" />
Амра ааигәара Меркури телескопла аҭҵааразгьы апроблемақәа цәырнагоит. Убас, иаҳҳәап, “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” ателескоп ари апланета ахылаԥшразы ахаангьы ахархәара амаӡамызт, иаиурангьы иҟаӡам. Уи аиқәыршәага Амра иазааигәоу аобиектқәа рхылаԥшра залнаршаӡом — уи аҟаҵара аҽазышәараан аиқәыршәага хнырҳәышьа змам ааха аиуеит.<ref>{{cite web|url=https://www.universetoday.com/guide-to-space/mercury/interesting-facts-about-mercury|title=Interesting Facts About Mercury. Universe Today|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67qQ7plcp?url=https://www.universetoday.com/13944/interesting-facts-about-mercury/|archive-date=2012-05-22|access-date=2015-10-11|url-status=live}}</ref>
=== Иҿыцӡоу аамҭа. Арадиотелескопқәеи акосмостә ӷбақәеи рыла аҭҵаарақәа ===
[[Файл:Mercury-real color.jpg|мини|Меркури ԥсабаратә ԥштәыла, 1974/1975 шықәсқәа рзы «[[Маринер-10]]» аԥырра афотосахьа]]
[[Файл:208630main detailed first.jpg|мини|Акосмостә ӷба «Мессенџьер» иҭнахыз Меркури аҿықә аҟәша асахьа. Ҵаҟатәи арыӷьарахьтәи акәакь аҿы Sveinsdóttir акратер ахәҭак ыҟоуп, албаарҭа Бигл аҭылашьцаара аманы]]
[[Файл:Mercury in color c1000 700 430.png|мини|Раԥхьаӡатәи зхаҭабзиара ҳараку Меркури асахьақәа АПС «Мессенџьер» иҟанаҵаз, {{date|22|1|2008}}]]
Меркури зегь реиҳа имаҷны иҭҵаау адгьылтә гәыԥ апланета ауп.
XX-тәи ашәышықәсазы, уи аҭҵааразы ателескоптә методқәа ирыцлеит [[радиоастрономия|арадиоастрономиатәқәа]], [[радиолокация|арадиолокациатәқәа]], иара убас ателескоптә ӷбақәа рыла аҭҵаарақәа. Радиоастрономиала Меркури ашәарақәа раԥхьаӡакәны 1961 шықәсазы Хоуард, Барретт, Хаддок ҩ-[[радиометр|радиометрк]] зқәыргылоу [[Рефлектор (телескоп)|арефлектор]] рхы иархәаны имҩаԥыргеит.<ref>{{статья
| автор = Howard III W. E., Barrett A. H., Haddock F. T.
| заглавие = Measurement of Microwave Radiation from the Planet Mercury
| ссылка = http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1962ApJ...136..995H/0000995.000.html
| язык = en
| год = 1962
| том = 136
| страницы = 995—1004
| издание = [[The Astrophysical Journal]]
| издательство = [[IOP Publishing]]
| archive-date = 2016-03-04
| archive-url = https://web.archive.org/web/20160304232911/http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1962ApJ...136..995H/0000995.000.html
}}</ref> 1966 шықәсазы, еизгаз адыррақәа шьаҭас иҟаҵаны Меркури ахҟьа аԥхарра ахәшьара бзиақәа рҳан: 600 [[Кельвин|К]] амраҵаҟатәи аҭыԥ аҿы, 150 К ирлашам аган аҿы. Раԥхьатәи арадиолокациатә хылаԥшрақәа мҩаԥысит 1962 шықәса рашәарамзазы [[Котельников, Владимир Александрович|В. А. Котельников]] игәыԥ [[Институт радиотехники и электроники им. В. А. Котельникова РАН|ИРЕ]] аҟны; урҭ ишьақәдыргылеит Меркурии Амзеи ррефлекстә ҟазшьақәа реиԥшра. 1963 шықәса алагамҭазы аҳәаанырцәтәи апрессаҿы ианырҵеит асовет ҭҵааҩцәа апланета аҿықәантәи иаауа арадиосигнал ҭырҵааит ҳәа ажәабжь.<ref>[https://archive.org/stream/Aviation_Week_1963-01-14#page/n18/mode/1up Russia Claims Radar Contact With Mercury] // ''Aviation Week & Space Technology'', January 14, 1963, v. 78, no. 2, p. 37.</ref> 1965 шықәсазы, [[обсерватория Аресибо|Аресибо]] арадиотелескоп аҿы абри аҩыза ахылаԥшрақәа ирыбзоураны Меркури аҵәира аамҭа аԥхьаӡара ҟаҵан: 59 мшы.<ref>{{статья
| автор = Кузьмин А. Д.
| заглавие = Результаты радионаблюдений Меркурия, Венеры и Марса
| ссылка = https://ufn.ru/ru/articles/1966/10/e/
| язык = ru
| издание = [[Успехи физических наук]]
| год = 1966
| том = 90
| выпуск = 10
| страницы = 303—314
| издательство = [[Физический институт имени П. Н. Лебедева РАН|Российская академия наук]]
| archive-date = 2020-09-21
| archive-url = https://web.archive.org/web/20200921122335/https://ufn.ru/ru/articles/1966/10/e/
}}</ref>
Аелектроникеи акомпиутертә ҭҵаареи рыҿиара иалнаршеит а-[[ПЗС]] радиациатә детекторқәа рхархәарала Меркури адгьыл аҟынтәи ахылаԥшра, насгьы урҭ асахьақәа акомпиутер ала аус рыдулара. Меркури ПЗС адкылагақәа рыла раԥхьатәи ахылаԥшрақәа руак [[1995 год в науке|1995]]-[[2002 год в науке|2002 шықәсқәа]] рзы Иохан Варелл адгьылбжьаха [[Пальма (остров)|Пальма]] аобсерваториаҿы метрабжак иҟоу амратә телескоп ала имҩаԥигеит. Варелл акомпиутертә заагара ихы иамырхәакәа иреиӷьыз аҭыхымҭақәа алихит. Азаагара ахархәара иалагеит [[Абастуманская астрофизическая обсерватория|Абастумантәи астрофизикатә обсерваториаҿы]] абҵарамза 3, [[2001 год в науке|2001 шықәсазы]] иҟаҵаз Меркури афотосахьақәа рҟны, иара убас [[Ираклион|Ираклионтәи]] ауниверситет [[обсерватория Скинакас|Скинакастәи аобсерваториаҿы]] лаҵарамза 1-2, 2002 шықәсазы; ахылаԥшра алҵшәақәа аус рыдуларазы [[корреляционное совмещение|акоррелиациатә еилаҵаратә]] метод ахархәара арҭеит. Иалҵыз апланета асахьа “Маринер-10” афотомозаика еиԥшын; 150–200 км ашәагаа змоу аформациа хәыҷқәа рконтурқәа еишьҭанеиуан. Абасала Меркури ахсаала шьақәыргылан 210-350° акыдхаларақәа рзы.<ref>{{статья
|автор=Ксанфомалити Л. В.
|заглавие=Неизвестный Меркурий
|ссылка=https://elementy.ru/lib/430571
|издание=[[В мире науки]]
|год=2008
|номер=2
|archive-date=2017-01-04
|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104204010/http://elementy.ru/lib/430571
}}</ref>
[[Файл:Mariner 10.jpg|слева|мини|«[[Маринер-10]]» — раԥхьаӡакәны Меркури азааигәара инеиз акосмостә ӷба.]]
Меркуриҟа акосмостә ӷба ашьҭра кырӡа иуадаҩуп.<ref>[https://geektimes.ru/post/250032/ Знакомство и прощание с Меркурием] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170425232442/https://geektimes.ru/post/250032/ |date=2017-04-25 }} // Geektimes.</ref> Раԥхьаӡа аппарат аангылатәуп, насгьы Меркури ишазааигәахалак, апланета аорбитахь ицәырҵырц азы импульс аҭатәуп. Аԥырра аамҭа иалагӡаны [[законы Кеплера|аццакра ду еизоит]], насгьы Меркури иԥсыҽу агравитациа ҳасаб азуны, аҩбатәи аманевр азы абылтәы рацәаны иаҭаххоит. Убри аҟнытә Меркури ҭызҵаахьо ҩ-космостә ӷбак мацара роуп.
Раԥхьаӡа апланета ҭызҵааз [[автоматическая межпланетная станция|автоматикатә планетабжьаратә астанциа]] Америкатәи «[[Маринер-10]]» акәын, уи [[1974 год в науке|1974]]-[[1975 год в науке|1975 шықәсқәа]] рзы хынтә апланета иаҩсит; иреиҳаз азааигәахара 320 км акәын. Уи иалҵшәаны иҟалеит зқьыла афотоқәа, иааизакны 45% ақәыԥшылара зҵазкуаз. Адгьыл аҟынтәи имҩаԥгаз анаҩстәи аҭҵаарақәа иаадырԥшит аполиартә кратерқәа рҿы аӡытә ҵаа ыҟазар шалшо.
Аҩбатәи акәхеит [[НАСА]] амиссиа «[[MESSENGER|Мессенџьер]]» захьӡыз. Аиқәыршәага нанҳәамза 3, [[2004 год в науке|2004 шықәсазы]] идәықәҵан, [[2008 год в науке|2008 шықәса]] ажьырныҳәамзазы раԥхьаӡакәны Меркури иахаԥрит.
Хәажәкырамза 17, [[2011 год в науке|2011 шықәсазы]], Меркури, Адгьыл, Венера рзааигәара [[Гравитационный манёвр|агравитациатә маневрқәа]] жәпакы нагӡаны, азонд «Мессенџьер» Меркури аорбитахь ицәырҵит, аҭоурых аҿы апланета раԥхьаӡатәи иԥсабаратәым мҩанызаны иагьыҟалеит. Уа иқәыргылаз аиқәыршәагақәа рхархәарала, азонд апланета аландшафт, уи атмосфереи ахҟьеи реилазаара ҭнаҵааит; «Мессенџьер» аиқәыршәага иара убас алшара аԥнаҵеит аенергиатә хәҭаҷқәеи аплазмеи рзы аҭҵаарақәа рымҩаԥгаразы.<ref>{{cite web
|url = https://lenta.ru/news/2011/03/18/mercury/
|title = «Мессенджер» вышел на орбиту Меркурия
|date = 2011-03-18
|publisher = Лента.ру
|access-date = 2011-03-18
|url-status = live
|archive-date = 2011-03-20
|archive-url = https://web.archive.org/web/20110320072151/http://lenta.ru/news/2011/03/18/mercury/
}}</ref>
Рашәарамза 17, 2011 шықәсазы еилкаахеит, акосмостә ӷба «Мессенџьер» имҩаԥнагаз раԥхьатәи аҭҵаарақәа рыла, апланета амҳалдызтә ҭыԥ аполиусқәа ирызкны симметриа шамам; абасала, ԥшым [[солнечный ветер|амратә ԥша]] ахәҭаҷқәа еиуеиԥшым рхыԥхьаӡара Меркури аҩадатәии аладатәии аполиусқәа рахь инаӡоит. Иара убас апланетаҿы [[Химический элемент|ахимиатә элементқәа]] рылаҵәара анализгьы мҩаԥган.<ref>{{cite web |url=https://lenta.ru/news/2011/06/17/mercury/ |title=«Мессенджер» собрал информацию о ямах на Меркурии |date=2011-06-17 |publisher=Лента.ру |access-date=2011-06-17 |url-status=live |archive-date=2011-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110619201425/http://lenta.ru/news/2011/06/17/mercury/ }}</ref>
2015 шықәсазы азонд «Мессенџер» Меркури иқәҳаит, жәохәҟа метра иҟаз акратер ҟаҵаны.
Аппаратқәа «Маринер-10», насгьы «Мессенџьер» рҟынтәи асахьақәа рыбзоурала, раԥхьаӡатәи Меркури ихарҭәаау ахсаала 2009 шықәсазы еиқәыршәан .
2024 шықәса цәыббрамзазы азонд «BepiColombo» 165 км рҟынтәи Меркури афотоқәа ҭнахит. Асахьақәа рҿы иубарҭоуп раԥхьаӡа акәны иҭыхыз апланета Аҩадатәи аполиус, иара убасгьы хыԥхьаӡара рацәала акратерқәа, 210 километра иҟоу Вивальди акратери, 155 километра иҟоу Стоддарт акратери уахь иналаҵаны.<ref>{{Cite web|url=https://www.vokrugsveta.ru/articles/blizhe-nekuda-vzglyanite-na-otlichnye-fotografii-merkuriya-kotorye-sdelal-proletevshii-mimo-planety-zond-bepicolombo-id5841247/|title=Ближе некуда: взгляните на отличные фотографии Меркурия, которые сделал пролетевший мимо планеты зонд BepiColombo|lang=ru|website=www.vokrugsveta.ru|access-date=2024-09-20|archive-date=2024-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240920115611/https://www.vokrugsveta.ru/articles/blizhe-nekuda-vzglyanite-na-otlichnye-fotografii-merkuriya-kotorye-sdelal-proletevshii-mimo-planety-zond-bepicolombo-id5841247/|url-status=live}}</ref>
==== Иҿыцӡоу аамҭа акультураҿы ====
{{Main|Меркури аҟазараҿы}}
Апланета Меркури еиуеиԥшым асахьаркыратә, алитературатә, акинематографиатә, амультипликациатә усумҭақәа рҿы иҟоуп.
=== Дук хара имгакәа ===
[[2018 год в науке|2018 шықәса]] жьҭаарамза 20 рзы [[Европейское космическое агентство|Европатәи акосмостә агентреи]] (ESA) [[Японское агентство аэрокосмических исследований|Иапониатәи акосмостә агентреи]] (JAXA) еилахәны « [[BepiColombo]] » амиссиа хацдыркит. Франциатәи Гвиана иҟоу [[Куру (космодром)|Куру акосмобаӷәаза]] аҟынтәи [[Ариан-5|Ariane 5]] ҳәа изышьҭоу аракета ала идәықәҵаз амиссиа аппаратқәа, 2021-2025 шықәсқәа рзы агравитационтә цхырааратә маневрқәа рынагӡара азы апланета фынтә ианахаԥырлак ашьҭахь, 2026 шықәсазы Меркури аорбитахь ицәырҵраны иҟоуп. Агәыԥ иалахәхеит амодульқәа 3: атранспорттә — Mercury Transfer Module, аионтә моторқәа ԥшьба змоу, иара убас аорбитатә ҭҵааратә модульқәа ҩба: апланетатә — Mercury Planetary Orbiter (MPO), амҳалдызасфератә — Mercury Magnetospheric Orbiter (MMO). Европатәи МРО амодуль аҵаулара ахыхьи аҵеи ҭнаҵаалоит, Иапониатәи МРО уи амагнитосфера ҭнаҵаалоит. Амиссиа зегьы агентра 1,3 миллиард евро (1,5 миллиард Америкатәи доллар раҟара) ақәнахарџьит. Агәыӷра ыҟоуп, ари ахархәагақәа апланета атмосфера аилазаара, уи аҟазшьақәа уҳәа убас егьырҭгьы ҭнаҵаауеит ҳәа. Амиссиа быжьшықәса ицалоит.<ref>{{cite web |url=https://hi-news.ru/space/kosmicheskie-apparaty-otpravlennye-dlya-izucheniya-merkuriya-prislali-pervoe-foto.html |title=Космические аппараты, отправленные для изучения Меркурия, прислали первое фото |author=Владимир Кузнецов |website=Нi-news.ru |date=2018-10-22 |access-date=2018-10-29 |archive-date=2018-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181030035541/https://hi-news.ru/space/kosmicheskie-apparaty-otpravlennye-dlya-izucheniya-merkuriya-prislali-pervoe-foto.html |url-status=live }}</ref>
Уаанӡа Роскосмос 2019 шықәсазы зышьҭра азԥхьагәанаҭаз Урыстәылатәи акосмостә ныҟәага «[[Меркурий-П|Меркури-П]]» 2030 шықәсанӡа издәықәҵахом. Ари азонд аҭоурых аҿы [[Первые посадки|раԥхьаӡа акәны]] Меркури аҿықәан итатаны иқәтәаз космостә ӷбаны иҟаларц азԥхьагәаҭоуп. Урыстәылатәи аспециалистцәа ари апроект заанаҵ аус адырулеит, иара убасгьы иаԥҵан адесанттә аппарат аконцепциеи анаукатә еиқәыршәара аилазаареи. Аха «2030 шықәсанӡа Урыстәыла акосмостә усура аҿиара азы Астратегиа» аҿы «Меркури-П» ҳәа изышьҭоу атәарҭатә станциа Меркуриҟа ашьҭра апроект алахәӡам.<ref>{{cite web |url=http://knts.tsniimash.ru/ru/src/CenterInfRes/Cтратегия%20развития%20космической%20деятельности%20России%20до%202030%20года.pdf |title=Стратегия развития космической деятельности России до 2030 года и на дальнейшую перспективу|author= |website=knts.tsniimash.ru |date= |publisher= |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181030035505/http://knts.tsniimash.ru:80/ru/src/CenterInfRes/Cтратегия%20развития%20космической%20деятельности%20России%20до%202030%20года.pdf |archive-date=2018-10-30}}</ref>
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2|refs=
<ref name="Kononovich+2004">{{книга
|автор = Кононович Э. В., Мороз В. И.
|заглавие = Общий курс астрономии: учебное пособие
|место = Москва
|издательство = Едиториал УРСС
|год = 2004
|pages = 306
|allpages = 544
|isbn = 5-354-00866-2
}}</ref>
<ref name="Tanaka_2012">{{книга
|часть =Chapter 15 – The Planetary Time Scale
|pages =275–298
|автор =Tanaka K.L., Hartmann W.K.
|заглавие =The Geologic Time Scale
|ответственный =F. M. Gradstein, J. G. Ogg, M. D. Schmitz, G. M. Ogg
|издательство =Elsevier Science Limited
|год =2012
|isbn =978-0-444-59425-9
|doi =10.1016/B978-0-444-59425-9.00015-9
|ссылка часть =https://books.google.com.ua/books?id=1M62_rbq70AC&pg=PA292
}}</ref>
<ref name="Fassett_2009">{{статья
|заглавие=Caloris impact basin: Exterior geomorphology, stratigraphy, morphometry, radial sculpture, and smooth plains deposits
|том=285
|номер=3—4
|страницы=297—308
|doi=10.1016/j.epsl.2009.05.022
|bibcode=2009E&PSL.285..297F
|ссылка=http://www.planetary.brown.edu/pdfs/3748.pdf
|язык=en
|тип=journal
|автор=Fassett C. I., Head J. W., Blewett D. T., Chapman C. R., Dickson J. L., Murchie S. L., Solomon S. C., Watters T. R.
|месяц=8
|год=2009
|издательство=[[Elsevier]]
|издание=Earth and Planetary Science Letters
|archive-date=2013-12-18
|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218084618/http://www.planetary.brown.edu/pdfs/3748.pdf
}} ([http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2009/pdf/1899.pdf мини-версия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20201127090620/http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2009/pdf/1899.pdf |date=2020-11-27 }}, {{bibcode|2009LPI....40.1899F}})</ref>
<ref name="Fassett_2012">{{статья
|заглавие=Large impact basins on Mercury: Global distribution, characteristics, and modification history from MESSENGER orbital data
|том=117
|номер=E12
|doi=10.1029/2012JE004154
|bibcode=2012JGRE..117.0L08F
|ссылка=http://www.planetary.brown.edu/pdfs/4324.pdf
|язык=en
|тип=journal
|автор=Fassett C. I., Head J. W., Baker D. M. H., Zuber M. T., Smith D. E., Neumann G. A., Solomon S. C., Klimczak C., Strom R. G., Chapman C. R., Prockter L. M., Phillips R. J., Oberst J., Preusker F.
|месяц=10
|год=2012
|издание=Journal of Geophysical Research
|archive-date=2013-01-29
|archive-url=https://web.archive.org/web/20130129075452/http://www.planetary.brown.edu/pdfs/4324.pdf
}}</ref>
<ref name="usgs_Categories">{{cite web
|url = https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Categories
|title = Categories for Naming Features on Planets and Satellites
|publisher = International Astronomical Union (IAU) Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN)
|website = Gazetteer of Planetary Nomenclature
|access-date = 2014-06-18
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20230325101900/https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Categories
|archive-date = 2023-03-25
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="Burba_2010">{{статья
|автор = Бурба Г. А.
|заглавие = Инопланетные святцы
|издание = Вокруг Света
|год = 2010
|номер = 1 (2832)
|ссылка = http://galspace.spb.ru/nature.file/02010.html
|archive-url = https://web.archive.org/web/20120730021453/http://www.galspace.spb.ru/nature.file/02010.html
|archive-date = 2012-07-30
}}</ref>
}}
== Алитература ==
* ''Бурба Г.'' [https://www.vokrugsveta.ru/vs/article/625/ И дольше года длится день] // Вокруг света. — 2003.— №12.— С.164-173.
* {{книга
|автор = [[Бурба, Георгий Александрович|Бурба Г. А.]]
|заглавие = Номенклатура деталей рельефа Меркурия
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|год = 1982
|страниц = 56
}}
* Меркурий, планета|[[Витковский, Василий Васильевич|Витковский В. В.]] (ЭСБЕ)
* {{книга
|автор = [[Гребеников, Евгений Александрович|Гребеников Е. А.]], Рябов Ю. А.
|заглавие = Поиски и открытия планет
|место = М.
|издательство = Наука
|год = 1975
|страниц = 216
|тираж = 65000
}}
* {{статья
|автор = Ксанфомалити Л. В.
|заглавие = Неизвестный Меркурий
|ссылка = http://sciam.ru/2008/2/astronomy.shtml
|издание = [[В мире науки]]
|год = 2008
|номер = 2
|archive-date = 2010-01-16
|archive-url = https://web.archive.org/web/20100116061657/http://www.sciam.ru/2008/2/astronomy.shtml
|url-status = dead
}}
* {{книга
|автор = Маров М. Я.
|заглавие = Планеты Солнечной системы
|издание = 2-е изд
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|год = 1986
|страниц = 320
}}
* {{Акьыԥхьра|книга|автор=Роузвер Н. Т. |заглавие=Перигелий Меркурия. От Леверье до Эйнштейна |оригинал=Mercury's perihelion. From Le Verrier to Einstein |ref=Роузвер Н. Т. |место=М. |издательство=Мир |год=1985 |страниц=244}}
* {{книга
|заглавие = Солнечная система
|ответственный = Ред.-сост. [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]]
|место = М.
|издательство = [[Физматлит]]
|год = 2008
|страниц = 400
|isbn=978-5-9221-0989-5
}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [https://messenger.quickmap.io/projections?layers=NrCMA4BoAYc1IlAdjrUBdLjQBYBMcCCI%2BAnNAMzxEaLnSxPx3D7hllov0dTOZeZAKzdBbDgDYxrdmVQCss-KIGI2%2BXDPr5pinQtr0yKbWxP8jGy%2BiW9m6dfmRd9E1VfLU35V7WzAlKAejiCUmtzQAHSUshzeaDFxZIQOScageomxAbjQqUTqeQhpuKx5ITBRZYh5hkzV5dB%2BDWW5oAWhwLigJYk13cGRjbWmpeWgLVUDBH2tdt3sYkXOMrmUCV244WbbleK4wvVVG%2BXyw8iswvnDwlfQWfO5BMsguJKPVXe1klPRM8hOtNysgtONashPtFkN9uuBNsDauBKv8FuxwJ8SBJkWssEA&extent=-180%2C-90%2C180%2C90&camera=8220597.679920409%2C-720574.3003595006%2C-469479.8531487731%2C6.283185307179586%2C-1.5707963267948966%2C0&proj=21 3D-карта Меркурия]
* [http://www.edengarden.ru/text/tajny-merkuriya.html Тайны и загадки Меркурия]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20121022114315/http://www.edengarden.ru/text/tajny-merkuriya.html |date=2012-10-22 }}
* [http://www.jaxa.jp/projects/sat/bepi/index_e.html Раздел о миссии BepiColombo]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110209073143/http://www.jaxa.jp/projects/sat/bepi/index_e.html |date=2011-02-09 }} на сайте JAXA{{In lang|en}}
* [https://polit.ru/news/2007/05/04/mercury/ Астрономы обнаружили у Меркурия расплавленное ядро]
* ''Левин А.'' [https://elementy.ru/lib/430633 Железная планета]. Популярная механика № 7, 2008
* [https://lenta.ru/photo/2009/10/05/mercury Самый близкий]. [[Лента.ру]], 5 октября 2009, фотографии Меркурия, сделанные «Мессенджером».
* [https://lenta.ru/news/2009/11/04/mercury Опубликованы новые снимки Меркурия]. Лента.ру, 4 ноября 2009, о сближении в ночь с 29 на 30 сентября 2009 года «Мессенджера» и Меркурия
* [https://web.archive.org/web/20151107150928/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury&Display=Facts Mercury: Facts & Figures]. NASA. — Сводные физические характеристики планеты{{In lang|en}}
* [https://holosua.com/news/kosmicheskij_zond_vpervye_v_istorii_vyshel_na_orbitu_merkurija_on_mozhet_raskryt_zagadku_planety/2011-03-18-14212 Космический зонд впервые в истории вышел на орбиту Меркурия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20251225075632/https://holosua.com/news/kosmicheskij_zond_vpervye_v_istorii_vyshel_na_orbitu_merkurija_on_mozhet_raskryt_zagadku_planety/2011-03-18-14212 |date=2025-12-25 }}{{In lang|en}}
{{Астатиа бзиа|Астрономия}}
{{DEFAULTSORT:меркури}}
[[Акатегориа:Меркури| ]]
[[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]]
[[Акатегориа:Адгьылтә гәыԥтә планетақәа]]
[[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа илбааз аппаратқәа зҭааз]]
9i1ed9c3k6amsfq54alfjuisff2sybl
Конфуци
0
54739
176606
174303
2026-11-11T01:29:02Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
176606
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка афилософ
|ахьӡ = Конфуци
|даҽа ахьӡ = {{lang-zh|孔(夫)子}}
|афото = Konfuzius-1770.jpg
|афото ашәагаа = 275px
|ахҵара =
|аира ахьӡ = Кун Циу ({{lang-zh|孔丘}}) {{IPA|*kʰloːŋʔ kʰʷɯ}}
|ахьӡшьарақәа =
|аира арыцхә = [[Ҳ. ҟ. 551|ҳ. ҟ. 551 шықәсазшәа]]
|аира аҭыԥ = [[Цюйфу|Циуифу]]
|аԥсра арыцхә = [[Ҳ. ҟ. 479|ҳ. ҟ. 479 шықәса]] (71—72 шықәса)
|аԥсра аҭыԥ = [[Цюйфу|Циуифу]]
|атәыла = [[Китаи]]
|аҩымҭақәа рбызшәа =
|азанааҭ =
|ашкол = [[Конфуцианство|аконфуцианра ашьаҭаркҩы]]
|аинтерес хадақәа = [[социальная философия|асоциалтә философиа]],<br>[[этика|аетика]]
|ахшыҩҵакқәа = [[Конфуцианство|Аконфуцианра]]
|анырра зхызгаз = мрагыларатәи афилософцәа аӡәырҩы,<br>[[Вольф, Христиан фон|Христиан фон Вольф]],<br>[[Невилл, Роберт Каммингс|Роберт Каммингс Невил]]
}}
[[Файл:Confucius - Project Gutenberg eText 15250.jpg|thumb|Конфуци (ашәҟәы "Китаи амифқәеи алегендақәеи" аҟынтәи асахьа - ''Е.Т.С. Вернер, [[1922|1922]]'')]]
'''Конфуци''' (孔子, ''Kǒngzǐ'', Кун-цзы; {{lang-la|Confucius}}<ref>Phan, 2012, p. 170.</ref>; ахатәы хьӡқәа 孔丘 ''Кун Циу'', насгьы 孔仲尼 ''Кун Чжунни''<ref>Chin, 2007, p. 2.</ref>, ҳ. ҟ. 551 шықәсазшәа, Циуифу азааигәара — ҳ. ҟ. 479 шықәса, Циуифу<ref>Riegel, 2012.</ref>) — Китаитәи ажәытә хәыцҩы, [[Китайская философия|афилософ]]. [[Конфуцианство|Иара ирҵарақәа]] [[Китаи|Китаии]] [[Восточная Азия|Мрагыларатәи Азиеи]] рыԥсҭазаара анырра ду анаҭеит, [[конфуцианство|аконфуцианра]] ҳәа изышьҭоу афилософиатә система шьаҭас иазыҟаланы.
Конфуци раԥхьатәи [[университет|ауниверситет]] ашьаҭа икит, еиуеиԥшым аҭауадрақәа рҿы еизгаз ашықәсынҵақәа системала еиҿикааит. Конфуци аҭауадцәа, ачынуаа, аибашьцәа, анхацәа рхымҩаԥгашьа аԥҟарақәа ирызку ирҵарақәа, [[Индиа|Индиа]] иҟоу [[Будда Шакьямуни|Будда]] ирҵарақәа реиԥш, [[Китаи|Китаигьы]] ирылаҵәеит. Ихьӡҵәҟьа Кун Циу (孔丘, ''Kǒng Qiū'') ауп, аха алитератураҿы лассы-лассы Кун-цзы, Кун Фу-цзы («арҵаҩы Кун»<ref>Rainey, 2010, p. 1.</ref><ref>Phan, 2012, p. 170.</ref>), мамзаргьы Зи —«Арҵаҩы» ҳәа иаҳԥылоит. 20 шықәса маҷк данырҭыс иара деицырдыруа дҟалеит раԥхьаӡатәи азанааҭтә [[педагог|рҵаҩы]] иаҳасабала [[Поднебесная|Ажҩанҵаҟа]].
[[легизм|Алегизм]] аиааира агаанӡа Конфуци ишкол [[Сто школ|Шәы-школк]] ҳәа изышьҭаз аамҭазы, [[Период Сражающихся царств|Еибашьуаз аҳрақәа]] ринтеллектуалтә ԥсҭазаараҿы еиуеиԥшым ахырхарҭақәа иреиуан. [[Цинь (империя)|Цин]] аилабгара ашьҭахь ауп еиҭашьақәдыргылаз аконфуцианра аҳәынҭқарратә [[Идеология|идеологиа]] астатус анаиуз, уи XX-тәи ашәышықәса алагамҭанӡа иаанхеит, аамҭала мацара [[буддизм|абуддизми]] [[даосизм|атаоизми]] аԥысуа. Уи иахҟьаны Конфуци ихаҿсахьа ҳаракхеит, насгьы адинтә [[пантеон]] даладырхәит.
== Анысымҩа ==
Конфуци [[Шулян Хэ#Родословная|аамсҭацәа рышьҭра Кун]] дырхылҵшьҭран. Иара ишьҭра, Китаитәи абжьарашәышықәсатәи авторцәа рыла ибзианы иҭҵааз, Веи-цзы захьӡыз [[Чжоу (династия)|Чжоу]] [[Чэн-ван|Чен-ван]] ахылҵшьҭра иатәыз аҳ ишьҭанеиҩы иахь ихоуп, аиашареи агәымшәареи рзы аҳра Суни, ари ахҭыс аан иқәнагаз атитул [[чжу хоу]]и зҭаз. Аха абиԥарақәа рышьҭахь, Конфуци ишьҭра уаанӡа ирымаз анырра рцәыӡын, иӷархеит; иабдуцәа руаӡәк Му Цзинфу ииҭауадра гәакьа далҵны атәым дгьыл аҿы, [[Лу (царство)|Лу]] аҳраҿы нхара далагар акәхеит<ref>Переломов Л. С. Конфуций, 1993, с. 43.</ref>.
Конфуци 63 шықәса зхыҵуаз аруаҩ [[Шулян Хэ|Шулиан Хе]]и (叔梁紇, ''Shūliáng Hé'') 17 шықәса зхыҵуаз икәаиаҩ Иан Чженцзаии (顏徵在, ''Yán Zhēngzài'') дырԥан. Шулиан Хе иҭаацәараҿы жәҩык аԥҳацәа иит, 10-тәи дыҷкәынхеит, Конфуци иашьеиҳаб, аха иара «дцыркьын» (уи аамҭазы иҟаз аҵас инақәыршәаны, ахымхәацәа аԥсцәа рхәы изаҵагылаӡомызт). Заԥхьаҟа ифилософхараны иҟаз арԥыс иаб иԥсҭазаара далҵит иԥа шықәсыки бжаки анихыҵуаз. Конфуци иан Иан Чжензаии егьырҭ аҳәса еиҳабацәа ҩыџьеи реизыҟазаашьақәа уадаҩхеит аԥҳәыс еиҳабы лгәыԥжәара иахҟьаны, лара аԥа дахьылхылымҵыз лгәы ԥнажәон, уи аамҭазы китаиаа рзы ари даара акраҵанакуан. [[Шулян Хэ|Шулиан Хе]] аҩбатәи иԥҳәысгьы, иԥсыҽыз, ичмазаҩыз аҷкәын дылхылҵит (Бо Ни зыхьӡырҵазз), ларгьы акәаиаҩ қәыԥш бзиа дылбомызт. Убри аҟнытә Конфуци иан лԥа длыманы иара дахьиз аҩны аанлыжьын лыԥсадгьылахь [[Цюйфу|Циуифу]]ҟа дхынҳәит, аха лҭаацәа рахь дыхнымҳәкәа лхала анхара иалагеит<ref>Переломов Л. С. Конфуций, 1993, с. 45—48.</ref>. Конфуци 17 шықәса данырҭыс иаалырҟьаны иан лыԥсҭазаара далҵит.
Конфуци данмаҷӡаз аахыс ирацәаны аус иуан, избанзар аҭаацәара хәыҷы [[Аӷарра|иӷарны]] инхон. Аха иан Иан Чженцзаи, данныҳәа-ныԥхьоз (ари Китаи зегьы ирылаҵәаз ажәытәтәи [[Культ предков|абиԥаратә культ]] ихымԥадатәиу ахәҭа акәын), иаби иабдуцәеи рус дуқәа ртәы лԥа изеиҭалҳәон. Абасала, Конфуциу еиҳа-еиҳа ибзианы еиликаауан иабиԥара дшаԥсахаша, убри аҟнытә иара ихала аҵара аҵара далагеит, зегь раԥхьаӡа иргыланы, уи аамҭазы Китаи инхоз [[Аристократия|аристократцәа]] зегьы рзы ихымԥадатәыз [[Шесть искусств китайского аристократа|аҟазара]] аҭҵаара. Аҽазыҟаҵара алҵшәа бзиақәа аанагеит, Конфуци раԥхьа [[Лу (царство)|Лу]] аҳра (Мрагылартәи Китаи, иахьатәи [[Шаньдун|Шаньдунтәи апровинциа]]) Цзи рыжәлаҿы [[амбар|аҵәахырҭақәа]] рнапхгаҩыс (арыц адкылареи аҭыжьреи рзы аҭакԥхықәра зду чынуаҩыс) дҟаҵан<ref>Dubs, 1946, p. 275—276.</ref>, анаҩс арахә рхылаԥшра зду чынуаҩыс. Ԥхьаҟатәи афилософ усҟан ихыҵуан — еиуеиԥшым аҵарауаа рыхәшьарақәа рыла — 20-25 шықәса, аҭаацәара далалахьан (19 шықәса анихыҵуаз инаркны), ԥакгьы диман (ихьӡын Ли, Бо Иу ҳәа ахьыӡшьара змаз)<ref>Переломов Л. С. Конфуций, 1993, с. 49—56.</ref>.
Ари [[Чжоу|Чжоу]] аҳра аҿыцәаара иаамҭан, [[Ван|ван]] амчра анхьысҳаха, апатриархалтә еилазаара еилаҳауан, абшьҭралатәи аиҳабыра аҭыԥан хазы игоу аҳрақәа раԥхьагылацәа анааз. Аҭаацәаратә, абшьҭратә ԥсҭазаашьа ажәытәӡатәи ашьаҭақәа реилабгара, аҭаацәарақәа рыбжьара аимак-аиҿакқәа, ачынуаа рымҵақьақьареи ркаҷбеиреи, ажәлар ргәаҟрақәеи ррыцҳарақәеи — абарҭ зегьы ажәытәра ада даҽакы зҭахымыз ауаа рҟынтәи ақәыӡбара ӷәӷәақәа дырҵысит.
Аҳәынҭқарратә политика анырра аҭара шилымшо анеиликаа, Конфуци имаҵура аанижьын, иҵаҩцәа иманы Китаи аныҟәарақәа рахь ддәықәлеит, ихшыҩзцарақәа еиуеиԥшым аҳаблақәа рнапхгаҩцәа рҟынӡа анагара иҽазышәо. 60 шықәса раҟара анихыҵуаз Конфуци иҩныҟа дхынҳәын, иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа аҵаҩцәа ҿыцқәа аҵара дырҵарала ихигеит, иара убасгьы ииасыз аамҭа алитературатә ҭынха, «[[Ши-цзин|Ши-цзинг]]» (Ашәақәа рышәҟәы), «[[Книга Перемен|И Цзин]]» (Аиҭакрақәа рышәҟәы), уҳәа убас иҵегьы еизикуан.
Конфуци иҵаҩцәа, рырҵаҩы иҳәамҭақәеи ицәажәарақәеи рышьаҭала, ашәҟәы "[[Лунь Юй|Лун Иуи]]" ("Аицәажәарақәеи аӡбарақәеи") еиқәдыршәеит, уи аконфуцианраҿы ҷыдала ҳаҭыр зқәу шәҟәны иҟалеит(Конфуци иԥсҭазаара аҟынтәи аицәажәарақәа рҟны, Бо Иуи 伯魚, иара иԥа — Ли 鯉 ҳәагьы изышьҭоу дарбоуп; инысымҩа иаанхаз ажәабжь аиҳарак [[Сыма Цянь|Сыма Циан]] “Иҭоурыхтә нҵамҭақәа” рҿы еизгоуп).
Аклассикатә шәҟәқәа рҟынтә, ҳәарада, Конфуци иусумҭаны иԥхьаӡатәу [[Чуньцю (хроника)|Чунциу]] (Ааԥыни Ҭагалани”, Лу иҭынха ашықәсҩыра, ҳ. ҟ. 722 шықәса инаркны 481 шықәсанӡа) заҵәык ауп; анаҩс, иҟалап, [[Ши-цзин]] («Ажәеинраалақәа рышәҟәы») аредакциа азиузаргьы. Конфуци иҵаҩцәа рхыԥхьаӡара 3000 рҟынӡа ҳәа китаитәи аҵарауаа ишышьақәдыргылогьы, урҭ рҟынтә 70-ҩык раҟара еиҳа изааигәаз ракәын, аха ишыҟаҵәҟьоу иаҳҳәозар, гәыҩбарада ҵаҩцәас имаз ҳәа хьыӡҳәала 26-ҩык роуп иаадыруа; урҭ рҟынтә зегьы дреиӷьишьон [[Янь Хуэй (конфуцианство)|Иан Хуеи]]. Егьырҭ иҵаҩцәа гәакьақәа [[Цзэн-цзы|Цзен-цзы]]и [[Ю Жо|Иу Жо]]и ракәын.
== Конфуци иҭынха: арҵареи уи аҿиареи ==
Аконфуцианра лассы-лассы [[Адин|динуп]] ҳәа ишазырҳәогьы уи ауахәама аинститут амаӡам, насгьы [[Теология|атеологиатә]] зҵаарақәа уи азы ихадаӡам. Аконфуцианратә [[этика|етика]] динтәӡам. Аконфуцианра идеалс иамоуп ажәытәтәи аҿырԥштәала еинаалоу аилазаара аԥҵара, уаҟа хаҭара цыԥхьаӡа ахатәы напынҵақәа амоуп. Агармониатә еилазаара ргылоуп азиашара аидеиа ала(''чжун'', 忠) - аиҳаби инапаҵаҟа иҟоуи реизыҟазаашьақәа рҿы аиашара, аинаалареи уи аилазаара ахаҭеи аиқәырхара иазырхоу. Конфуци аетика ахьтәы ԥҟара шьақәиргылеит: «Уара ухазы иуҭахым ауаҩы изыҟаумҵан».
=== Ауаҩ иаша иеиҭамшәарақәа хәба ===
[[Файл:Confucius 02.png|thumb|Конфуци]]“[[Жэнь (конфуцианство)|Жен]]” (仁) - “ауаҩытәыҩсатә лагамҭа”, “ауаа рахь абзиабара”, “[[человеколюбие|ауаҩытәыҩсабзиабара]]”, “[[Милосердие (христианство)|агәшаҭара]]”, “[[гуманность|ауаҩра]]”. Ари «ауаҩы иҩнуҵҟа уаҩытәыҩсатә лагамҭоуп, уи аамҭазы уалсгьы иду». Ауаҩы дызусҭоу аҳәара залшом, иморалтә уалԥшьа закәу ҳәа иҟоу азҵаара аҭак ҟамҵаӡакәа. Даҽакала иуҳәозар, ауаҩы иара ихаҭа ихы иалихуа ауп дзакәу ҳәа иԥхьаӡатәугьы. ''Ли'' ''И'' ишахылҿиаауа еиԥш, ''И'' “Жен” иахылҿиаауеит. ''Жен'' ақәныҟәара иаанагоит ауаа гәыҳалалрала, бзиабарала рзыҟазаара. Абри ауп ауаҩы аԥстәы деиԥшымкәа дҟазҵо, даҽакала иуҳәозар, агыгшәыгреи, амшаҭареи, агәымбылџьбарареи реиԥш иҟоу аԥстәы аҟазшьақәа ирҿагылоу. Ашьҭахь, аиҭамшәара ''Жен'' адыргас ''Аҵла'' ҟалеит.[[Файл:Confuciusmansionqufu.jpg|thumb|Конфуци иқалақь гәакьа [[Цюйфу|Циуифу]] ихылҵшьҭрақәа рыҩнқәа.|альт=]]
* ''И'' (义 [義]) - “[[правда|аҵабырг]]”, “[[справедливость|аиашара]]”. Ахатә феида азы ''И'' ақәныҟәара гәнаҳараны иԥхьаӡамзаргьы, ииашоу ауаҩы ''И'' дақәныҟәоит, избанзар уи иашоуп. ''И'' шьаҭас иамоуп аҩганктәи аизыҟазаашьа: убас, ииашоуп аҭаацәа ҳаҭыр рықәҵара, уахьырааӡаз азы иҭабуп ҳәа раҳәо. ''Жен'' ахаҭабзиара еиҟаранатәуеит, насгьы згәы разу ауаҩы иахәҭоу аӷәӷәареи аџьбарареи инаҭоит. ''И'' ахы абзиабара иаҿагылоуп. «Ауаҩ гәыраз ''И'' дашьҭоуп, ауаҩы лаҟә — ахашәалахәы». ''И'' абзиарҿиара анаҩс [[Металлы|''Аметалл'']] иадҳәалахеит.
* ''Ли'' (礼 [禮]) — ҵакыла "[[обычай|аҵас]]", "[[обряд|ақьабз]]", "[[ритуал|аритуал]]" аанагоит. Аҵасқәа рызиашара, ақьабзқәа рықәныҟәара, иаҳҳәап, аҭаацәа пату рықәҵара. Еиҳа иааизакны иуҳәозар, Ли ҳәа изышьҭоу аилазаара ашьаҭақәа рыхьчара иазырхоу иарбанзаалак аус ауп. Асимвол — ''Амца''. Ажәа "аритуал" [[Аурыс бызшәа|аурыс бызшәала]] китаитәи атермин "ли" иақәшәо ажәак мацара акәӡам, уи еиҭагазар ауеит "аԥҟарақәа", "ацеремониақәа", "аетикет", "[[обряд|аритуал]]", мамзаргьы, еиҳа ииашаны иуҳәозар, "[[обычай|аҵас]]" ҳәа. Иааизакны иуҳәозар, аритуал ҳәа изышьҭоу ииашоу аилазаара аҟазшьақәа рнормақәеи рҿырԥштәқәеи роуп. Уи асоциалтә механизм ахьшьы аҳасабала иахәаԥшызаргьы ҟалоит.
* ''Чжи'' (智) — [[здравый смысл|ахшыҩ бзиа]], [[благоразумие|ахдырра бзиа]], «аҟәыӷара», ахшыҩеилыххара — ухатә усқәа ирхылҿиаарц иалшо заа аилкаашьа адырра, урҭ анҭыҵнтәи, перспективала рыхәаԥшра. ''И'' ахаҭабзиара еиҟаранатәуеит, [[упрямство|ақәымчра]] агәҽанҵо. ''Чжи'' агаӡара иаҿагылоуп. Аконфуцианраҿы ''Чжи'' ''Аӡы'' аелемент иадҳәалан.
* ''Син'' (信) - [[искренность|агәыцқьара]], "агәҭакы бзиа", ахатәгәаԥхареи аламысцқьареи. ''Ли'' еиҟаранатәуеит, ахаҿыҩбара аԥхьырҟәҟәаауа. Син ''Адгьыл'' аелемент иашьашәалоит.
Аморалтә уалԥшьақәа аритуалқәа рҿы иахьыҟало азы, ааӡареи, аҵареи, акультуреи ирусны иҟалоит. Абарҭ ахшыҩҵакқәа Конфуци еиҟәимыҭхеит. Урҭ зегьы ''вен'' ҳәа изышьҭоу акатегориа аҵакы иаҵанакуеит (аханатә ари ажәа зцәа асахьақәа ану ауаҩы акәын иаанагоз). '''«Вен»''' ҳәа аилкаара ҟалоит ауаҩы иҟазаара акультуратә ҵакы, ааӡара ҳәа. Ари ауаҩы ихадаратәым аҩбатәи иааӡара акәӡам, иара убасгьы иара аханатәтәи иԥсабаратә хҟьагьы акәым, ашәҟәытәра акәӡам, аԥсабаратәра акәӡам, аха урҭ рорганикатә еилаҵа ауп.
=== Китаитәи ацивилизациа анырра ===
=== Аконфуцианра Мраҭашәаратәи Европа аларҵәара ===
[[Файл:武汉市第六中学.jpg|thumb|Конфуци ибаҟа [[Ухань|Уханьтәи]] 6-тәи абжьаратә школ азааигәара]]
XVII-тәи ашәышықәса азбжазы [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европа]], Китаитәи, иара убас [[Ориентализм|иааизакны Мрагыларатәи аекзотика]] азы амода цәырҵит. Уи амода иацын китаитәи афилософиа аҵара аҽазышәарақәагьы, урҭ лассы-лассы ирылацәажәо иалагеит, зны-зынлагьы иҳараку џьшьарала. Убас, иаҳҳәап, англыз уаҩ [[Бойль, Роберт|Роберт Боил]] китаиааи индиааи абырзенцәеи римааи ирҿирԥшуан.
1687 шықәсазы иҭыҵит Конфуци иҩымҭа “[[Лунь юй|Лун Иу]]” лаҭын бызшәала аиҭага. Аиҭага еиқәнаршәеит а[[Синология|синолог]]цәа-а[[Иезуиты|иезуит]]цәа ргәыԥ. Уи аамҭазы аиезуиттә орден Китаи ирацәаны амиссиақәа аман. Ажәабжьанҵаҩцәа руаӡәк Филипп Купле, Мишель ҳәа зыхьӡ арбаз китаитәи арԥыск дицны [[Европа|Европаҟа]] дхынҳәит. 1684 шықәсазы ари китаитәи асас [[Версальский дворец|Версаль]] иаҭаара Европа Китаитәи акультурахь ирымаз азҿлымҳара еиҳагьы иацнаҵеит.
[[Франциа|Афранцыз]] философ [[Мальбранш, Николя|Николас Мальбранш]] [[1706|1706 шықәсазы]] иҭижьыз ишәҟәы “Ақьырсиан хәыцҩи китаитәии реицәажәара” аҿы аконфуцианра даҿацәажәон. Мальбранш ишәҟәаҿы иазгәеиҭоит, ақьырсиантә философиа ахә замоу ҳәа ишииԥхьаӡоу, уи аинтеллектуалтә культуреи адинтә мазареи аамҭаказы шьаҭас иахьыҟанаҵоу азы шакәу. Китаитәи амандарин, ашәҟәаҿы аинтеллектуализм ҟьантаз аҿырԥштәы аанарԥшуеит, уаҟа Мальбранш ибоит иҵаулоу, аха ихәҭактәиу аҟәыӷара аҿырԥштәы, адырра мацара ацхыраарала иузырҳауа. Абасала, Мальбранш ииҳәаз ала, Конфуци адин дашьаҭаркҩым, аха ицқьоу [[рационализм (философия)|арационализм]] ахаҭарнак иоуп.
[[Лейбниц, Готфрид Вильгельм|Готфрид Вильгельм Леибниц]]гьы Конфуци ирҵарақәа иаамҭа рацәаны ирзикит. Иҷыданы, иара Конфуции, [[Платон]]и, [[Христианская философия|ақьырсиантә философиеи]] рфилософиатә позициақәа еиҿырԥшны, аконфуцианра актәи апринцип, ''Ли'' — “Ахдырра” шакәу дазнеиуеит, ''Аԥсабара'' ашьаҭа аҳасабала. Леибниц апаралель ааигоит ақьырсиантә дунеихәаԥшышьаҿы ирыдыркылаз иаԥҵоу адунеи арационализм апринцип, [[рационализм (философия)|европатәи аконцепциа ҿыц]], еилкаау, [[субстанция|аԥсабара ашьаҭа]] ҳәа, [[Платонизм|Платон иконцепциа]] “иреиҳау абзиара” рыбжьара, уи ала иара еиликаауеит наӡаӡатәи, иаԥҵам адунеи ашьаҭа. Убри аҟнытә, аконфуцианра апринцип ''Ли'' Платон "иреиҳау ибзиара", мамзаргьы [[Бог в христианстве|ақьырсиантә Нцәа]] иреиԥшуп.
Леибниц и[[Метафизика|метафизика]] ацныҟәаҩ, аларҵәаҩ, зегь раасҭа пату зқәыз [[Просвещение|Ааӡара]] афилософцәа иреиуаз [[Вольф, Христиан фон|Христиан фон Вольф]] ирҵаҩы иҟынтәи китаитәи акультура ҳаҭырла азыҟазаара иоуит, аконфуцианрагьы уахь иалаҵаны. “Китаиаа рморалтә рҵара иазкны ажәахә” захьӡыз иҩымҭаҿы, иара убас егьырҭ иусумҭаақәа рҟны, иара изныкымкәа иаҵшьны иазгәеиҭон Конфуци иҵара ауаатәыҩса зегьы рзы аҵакы шамоу, иара убас Мраҭашәаратәи Европа уи хшыҩзышьҭрала ишдырҵалатәу.
Еицырдыруа анемец ҭоурыхҭҵааҩ [[Гердер, Иоганн Готфрид|Иоганн Готфрид Гердер]], китаитәи акультура егьырҭ ажәларқәа ирҟәыҭхоу, ажәытәра иагаз, ирҿиам ҳәа критикала ахәшьара ҟазҵаз, иара убас Конфуци изкнгьы ирацәаны иҽеим ажәақәа иҳәеит. Иара игәаанагарала, Конфуци иетика адунеи зегьы аҟынтәи, аморалтәи акультуратәи аҿиарақәа рҟынтәи зҽызҵәахыз атәцәа мацара роуп зырҿиара алшо.
Афилософиа аҭоурых иазку илекциақәа рҿы, [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] XVII-тәии XVIII-тәии ашәышықәсақәа рзы Мраҭашәаратәи Европа аконфуцианрахь иҟаз азҿлымҳара гәрамгарала ахәшьара азыҟеиҵоит. Иара игәаанагарала, “Лун иу” иҟны џьашьахәыс акгьы ыҟам, ари баша «иныҟәо амораль» иҟац аиҭаҟалара аизга ауп. Гегель излаиҳәо ала, Конфуци апрактикатә ҟәыӷара цқьа даҿырԥштәуп, Мраҭашәаратәи Европа а[[метафизика|метафизика]] аҟазшьа бзиақәа змам, Гегель ихаҭа кырӡа зыхә ҳаракны ишьо. Гегель ишазгәеиҭо ала, «Конфуци ихьӡ-иԥша азы еиҳа еиӷьхон иусумҭақәа еиҭагамкәа иаанхазҭгьы».
[[Вебер, Макс|Вебер]] иусумҭа «Китаи адин: аконфуцианреи адаосизми» аҿы иазгәеиҭеит аконфуцианра аҵара змоу ауаа рзы аполитикатә ҵакқәеи аилазаара аҟазшьа бзиақәа рыԥҟарақәеи рыла ишьақәгылоу акодекс ду мацара шакәу. Китаитәи адинқәа рыҭҵаараан, Вебер акапитализм китаитәи акультураҿы адәныҟатәи анырра ада изымиз аилкаара иҽазишәон.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ruchina.org/confucius.html|title=Конфуций|website=ruchina.org|access-date=2020-11-06|archive-date=2020-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813192629/https://ruchina.org/confucius.html|url-status=dead}}</ref>
=== Аҩыратә баҟақәа ===
Конфуци аклассикатә усумҭақәа жәпакы аредакциа рзиуит ҳәа иԥхьаӡоуп, аха аҵарауаа реиҳараҩык уажәы еицҿакны уи ихәыцрақәа ииашаҵәҟьаны иаазырԥшуа атекст “[[Лунь юй|Лун Иу]]” (Аицәажәарақәеи аӡбарақәеи) заҵәык ауп ҳәа рыӡбеит, Конфуци ишколтә нҵамҭақәа рыла ишьақәыргылоу, ахәыцҩы иҵаҩцәа иара иԥсра ашьҭахь еидыркылаз.
Конфуци иҳәамҭақәа рацәаны егьырҭ зааӡатәи атекстқәа рҿгьы иҟоуп, иаҳҳәап, "Кун-цзы цзиа иуи." (孔子家語, ''Kǒngzǐ jiā yǔ'') Даостәи алитератураҿы зны-зынла иара дызлоу апародиатә ҟазшьа змоу анекдотқәа ааԥшуеит.
=== Аҳаҭырқәҵара ===
[[Файл:Xiao er lun - Confucius and children.jpg|thumb|"Конфуции ахәыҷқәеи" — ахәыҷтәы ԥхьара ашәҟәы аҟынтәи асахьа (1680 ш)]]
Конфуци Китаитәи аклассикатә ҵарааӡараҿы ихадоу хаҿсахьак иаҳасабала ицәырҵра хәыҷы-хәыҷла иҟалеит. Раԥхьаӡа, ихьӡ [[Мо-цзы]] (墨子, ''Mòzǐ''; ихьӡҵәҟьа ''Мо-ди'' (墨翟, ''Mò dí'')) — Кун-мо (孔墨, ''Kǒng mò'') иацҵаны ирҳәозҭгьы ҟалоит, мамзаргьы егьырҭ аимпериаԥхьатәи аамҭазы иҟаз аинтеллектуалцәа рсиаҿы иҳәазар ҟалоит. Зны-зынла уи атермин ''жу'' 儒 иадҳәалан — аха еилкаам уи аконфуцианра ада даҽа интеллектуалтә ҵасқәак аанарԥшуазу, иаанамырԥшуазу (абри аилкаара аконфуцианра аҟаратәра [[Конфуцианство#История конфуцианства|азышәахә]]).
Конфуци деицырдыруа дҟалеит Хан адинастиа аан: ари аамҭатәи алитератураҿы иара уажәшьҭа арҵаҩы, аполитик иаҳасабала мацара акәымкәа, азакәанԥҵаҩы, иҟалаша збо, анцәабжа иаҳасабалагьы дцәырҵуеит. “Чункциу” ахцәажәарақәа рыхҳәааҟаҵаҩцәа ргәы иаанагоит Конфуци «[[небесный мандат|ажәҩантә амандат]]» аиура даԥсахеит ҳәа, убри аҟынтә иара «гәыргьын зхаҵам а[[Ван (титул)|ван]]» ҳәа изырҳәоит. Ҳара ҳера 1-тәи ашықәсазы иара ҳәынҭқарратә гәадураны дҟалоит (титул 褒成宣尼公, ''Bāo chéng xuān ní gōng''); 59 шықәса инаркны иара изкны еиԥырҟьо аҳамҭақәа аҭыԥантәи аҩаӡараҿы ирыдыркылоит; 241 шықәсазы ([[Эпоха Троецарствия|Х-аҳрак]]) аристократиатә пантеон аҿы дшьақәырӷәӷәоуп, [[739|739 шықәсазы]], [[Империя Тан|Тан абиԥара]] анапхгараан, аван ититулгьы иҭоуп. 1530 шықәсазы [[Империя Мин|Мин аимпериа]] аан Конфуци «[[Прозвание (Восточная Азия)|ажәытәтәи арҵаҩцәа рыбжьара иреиҳаӡоу аҟәыӷа]]» (至聖先師, ''Zhì shèng xiān shī'') ҳәа ахьӡ иоуит.
Ари еизҳауа аицазхаҵара иаҿурԥшыр ахәҭоуп Конфуци изку адыррақәеи иара иахь ирымоу азнеишьеи ирылацәажәо атекстқәа рыкәша-мыкәша имҩаԥысуа аҭоурыхтә процессқәа. Убас, «агәыргьын зхаҵам аҳ» [[Ван Ман]] аҳра имхра иадҳәалаз ақәыӷәӷәара ашьҭахь еиҭашьақәыргылаз [[Империя Хань|Хан адинастиа]] азакәантәра ацхраара илшон (уи аамҭазы аҳҭнықалақь ҿыц аҿы [[Баймасы|раԥхьатәи абуддистә ныҳәарҭа]] ашьаҭа ркит).
[[Кэцзюй|Аԥышәаратә система]] аҿиара иацны Конфуци изку аныҳәарҭақәа ([[:en:Temple of Confucius]]) Китаи ахи-аҵыхәеи иалаҵәеит. Урҭ рҟынтә еиҳа еицырдыруа иреиуоуп иара иԥсадгьыл аҿы иҟоу [[Храм Конфуция (Цюйфу)|Конфуци иныҳәарҭа]], иара убас [[Цюйфу|Циуифу]], [[Храм Конфуция (Шанхай)|Шанхай]], [[Храм Конфуция (Пекин)|Пекин]], [[Тайчжун|Таичун]].
Китаи аҭоурых аҿы Конфуци ихаҿсахьа еиуеиԥшым аҭоурыхтә ҟазшьақәа ахьаанахәоз [[Гу Цзеган]] исамарҟәыл ажәа ахылҿиааит, «зныкҟьара Конфуциик ыжәлатәуп» ҳәа зҳәаз.
=== Аамҭа ҿыцазтәи агәалашәара ===
Иара ихьӡ ахҵоуп [[Институт Конфуция|Конфуци иинститут]], [[Министерство образования КНР|Китаитәи Жәлар Рреспублика Аҵарадырра министрра]] еиуеиԥшым атәылақәа рҿы еиҿнакааз жәларбжьаратәи акультура-ҵаарадырратә центрқәа, иахьаарту атәылақәа рҵаратә усбарҭақәа рыцырхырааны.
Жьҭаарамза 5, 1998 шықәсазы, Конфуци ихьӡ ахҵоуп, цәыббрамза 29, 1973 шықәсазы [[Хаутен, Корнелис Йоханнес ван|К. И. ван Хаутен]]и [[Хаутен-Груневелд, Ингрид ван|И. ван Хаутен-Груневелд]]и [[Герельс, Том|Т. Герельс]] иҭихыз [[Паломарская обсерватория|Паломартәи]] афотоҭыхратә пластинкақәа рҿы иаартыз [[астероид]] ''7853 Confucius''.<ref>[https://minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/1998/MPC_19981005.pdf Циркуляры малых планет за 5 октября 1998 года] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210731212808/https://minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/1998/MPC_19981005.pdf |date=2021-07-31 }} — в документе надо выполнить поиск [[Циркуляр малых планет|Циркуляра]] № 32790 (M.P.C. 32790)</ref><ref>{{Книга |автор=Lutz D. Schmadel |заглавие=Dictionary of Minor Planet Names |язык=en |ссылка=https://books.google.com/books?id=VoJ5nUyIzCsC&pg=PA619 |издание=Fifth Revised and Enlarged Edition |место=Berlin, Heidelberg, New York |издательство=Springer |год=2003 |pages=619 |isbn=3-540-00238-3}}</ref>
[[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Еиду Аштатқәа]] рҟны, 1867 шықәсазы [[Калифорния|Калифорниа]] иҟоу Атрансконтиненталтәи адәыӷбамҩаҿы китаитәи аусзуҩцәа аконфуцианра аметодқәа рхы иадырхәеит.<ref>{{cite journal|last1=Ryan|first1=Patrick Spaulding|title=Saving Face Without Words: A Confucian Perspective on The Strike of 1867 («Сохранение лица без слов: конфуцианский взгляд на забастовку 1867 года»)|journal=International Journal of Humanities, Art and Social Studies (IJHAS)|date=2022-05-05|volume=(forthcoming, May 2022)|doi=10.2139/ssrn.4067005|url=https://ssrn.com/abstract=4067005|access-date=2022-05-22| issn=1556-5068 }}</ref>
== Акино аҿы ахаҿсахьа ==
* 2010 - [[Конфуций (фильм)|Конфуци / Confucius / Kong Zi]] (ареж. Ху Меи / Hu Mei) - асахьаркыратә, Конфуци ироль наигӡоит - Чоу Иун-Фат / Yun-Fat Chow
* 2015 - Конфуци / Confucius (ареж. Хиуго Макгрегор / Hugo Macgregor) - адокументал-хәмарратә, Конфуци ироль аҿы - Минлин Циао / Minglin Qiao
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Конфуцианские святыни в Цюйфу|Циуифу иҟоу аконфуцианратә ԥшьаҭыԥқәа]]
* [[:en:Family tree of Confucius in the main line of descent|Конфуци ихыолҵшьҭратә ҵла]] (Н.Б. [[:en:Kung Tsui-chang|Кун Чуичан]] 孔垂長, иб. 1975, Таиван ахада иабжьгаҩ)
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* ''Буранок С. О.'' [https://web.archive.org/web/20080401011808/http://www.hist.usu.ru/rsih/text/buranok.htm Проблема интерпретации и перевода первого суждения в «Лунь юй»] // Научная конференция «Интеллектуальная культура исторической эпохи» УрО РОИИ, Екатеринбург, 26-27 апреля 2007 г.
* ''Васильев В. А.'' [http://www.studfiles.ru/preview/3651908/ Конфуций о добродетели] // [[Социально-гуманитарные знания]]. 2006. № 6. С.132-146.
* ''[[Головачёва, Лидия Ивановна|Головачёва Л. И.]]'' Конфуций о преодолении отклонений при просветлении: тезисы // XXXII научная конференция «Общество и государство в Китае» / [[Институт востоковедения РАН]]. М., 2002. С.155-160.
* ''Головачёва Л. И.'' Конфуций о цельности // XII Всероссийская конф. «Философии Восточно-Азиатского региона и современная цивилизация» / РАН. Ин-т Дал. Востока. М., 2007. С. 129—138. (Информ. материалы. Сер. Г; Вып.14)
* ''Головачёва Л. И.'' Конфуций поистине непрост // XL научая конференция «Общество и государство в Китае». М., 2010. С.323-332. (Учён. зап. / Отд. Китая; Вып.2)
* ''Го Сяо-ли''. [http://mexalib.com/view/44344 Мир трансцендентный и мир действительный: сравнительный анализ культурного мышления через призму произведений Достоевского, Конфуция и Лао-цзы]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190125232855/http://mexalib.com/view/44344 |date=2019-01-25 }} // [[Вопросы философии]]. 2013. № 3. С.103-111.
* ''Гусаров В. Ф.'' Непоследовательность Конфуция и дуализм философии [[Чжу Си]] // Третья научная конференция «Общество и государство в Китае». Тезисы и доклады. Т.1. М., 1972.
* ''[[Илюшечкин, Василий Павлович|Илюшечкин В. П.]]'' Конфуций и [[Шан Ян]] о путях объединения Китая // XVI Научная конференция «Общество и государство в Китае». Ч.I, М., 1985. С.36-42.
* ''Карягин К. М.'' [http://elib.tomsk.ru/purl/1-9477/ Конфуций, его жизнь и философская деятельность : биографический очерк]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / с портр. Конфуция, гравир. в Лейпциге Геданом. — СПб.: Типография Ю. Н. Эрлих, 1891. — 77, [4] с., [1] л. ил., портр. ([[Жизнь замечательных людей]] : биографическая библиотека [[Павленков, Флорентий Фёдорович|Ф. Павленкова]])
* ''[[Кобзев, Артём Игоревич|Кобзев А. И.]]'' [http://phisci.ru/files/issues/2015/02/RJPS_2015-02_Kobzev.pdf Конфуций против Конфузия с глинозёма, или Уточнение данных о первом китайском философе и его главном произведении] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20181024231940/http://phisci.ru/files/issues/2015/02/RJPS_2015-02_Kobzev.pdf |date=2018-10-24 }} // [[Философские науки]]. 2015. № 2. С.78-106.
* ''А. И. Кобзев''. [https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH019bdff3058c388087a2579b Конфуций] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20181115153716/https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH019bdff3058c388087a2579b |date=2018-11-15 }} // [[Новая философская энциклопедия]] : в 4 т. / пред. науч.-ред. совета В. С. Стёпин. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Мысль, 2010.
* ''[[Кравцова, Марина Евгеньевна|Кравцова М. Е.]]'', ''Баргачева В. Н.'' [http://www.synologia.ru/a/Культ_Конфуция Культ Конфуция] // [[Духовная культура Китая (энциклопедия)|Духовная культура Китая]]. — М., 2006. T.2. С.196-202.
* ''[[Кычанов, Евгений Иванович|Кычанов Е. И.]]'' Тангутский апокриф о встрече Конфуция и Лао-цзы // XIX научная конференция по историографии и источниковедению истории стран Азии и Африки. — СПб., 1997. С.82-84.
* ''[[Лукьянов, Анатолий Евгеньевич|Лукьянов А. Е.]]'' Лао-цзы и Конфуций: Философия Дао. — М.: [[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]], 2001. — 384 с. — ISBN 5-02-018122-6
* ''[[Малявин, Владимир Вячеславович|Малявин В. В.]]'' Конфуций. [1-е изд.] М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 1992. — 336 с. ([[ЖЗЛ]]) — ISBN 5-235-01702-1; 2-е изд., испр. и доп. 2001, — ISBN 978-5-235-03023-7; 3-е изд. 2007, — ISBN 978-5-235-03023-7; 4-е изд. 2010, — ISBN 978-5-235-03344-3.
* ''[[Маслов, Алексей Александрович|Маслов А. А.]]'' [http://ec-dejavu.ru/c-2/Confucio.html Конфуций] // ''Маслов А. А.'' Китай: колокольца в пыли. Странствия мага и интеллектуала. — М.: [[Алетейа (издательство)|Алетейа]], 2003. С.100-115.
* ''[[Переломов, Леонард Сергеевич|Переломов Л. С.]]'' Конфуций. Лунь Юй. Исследование; перевод древнекитайского, комментарии. Факсимильный текст Лунь юя с комментариями Чжу Си. — М.: Восточная литература, 1998. — 588 с. — ISBN 5 02 018024 6
* {{книга |автор=''[[Переломов, Леонард Сергеевич|Переломов Л. С]]''|часть= |ссылка часть= |заглавие=Конфуций: жизнь, учение, судьба |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=Москва |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1993 |том= |страницы= |страниц=440 |серия= |isbn=5-02-017069-0 |тираж=| ref=Переломов Л.С. Конфуций}}
* ''[[Попов, Павел Степанович|Попов П. С.]]'' Изречения Конфуция, учеников его и других лиц. — СПб., 1910.
* ''Роузман, Генри''. О знании (чжи): дискурс-руководство к действию в «Аналектах» Конфуция // Сравнительная философия: Знание и вера в контексте диалога культур / Институт философии РАН. — М.: Восточная литература. 2008. С.20-28. (Сравнительная философия) — ISBN 978-5-02-036338-0.
* ''Чепурковский Е. М.'' Соперник Конфуция: библиографическая заметка о философе [[Мо-цзы]] и об объективном изучении народных воззрений Китая. — [[Харбин]], 1928.
* ''[[Ян Хиншун|Ян Хин-шун]]'', ''Донобаев А. Д.'' Этические концепции Конфуция и [[Ян Чжу]] // X научная конференция «Общество и государство в Китае» Ч.I. М., 1979. C. 195—206.
* {{книга |автор=[[:en:Daniel Bonevac|Bonevac, Daniel]]; Phillips, Stephen |часть= |ссылка часть= |заглавие=Introduction to world philosophy |оригинал= |ссылка=https://archive.org/details/introductiontowo0000bone|викитека= |ответственный= |издание= |место=New York |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2009 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=978-0-19-515231-9 |тираж= | ref=Bonevac, Phillips |язык= en }}
* {{книга |автор=[[:en:Herrlee Glessner Creel|Creel, Herrlee Glessner]]|часть= |ссылка часть= |заглавие= Confucius: The man and the myth |оригинал= |ссылка=https://archive.org/details/bwb_C0-AQV-152|викитека= |ответственный= |издание= |место=New York |издательство=[[:en:John Day Company|John Day Company]] |год=1949 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж=| ref=Creel}}
* {{статья |автор=[[Дабс, Гомер|Dubs, Homer H.]] |заглавие=The political career of Confucius |ссылка= |язык= |издание=Journal of the American Oriental Society |тип= |год=1946 |том=4 |номер=66 |страницы= |doi= |issn=| ref=Dubs}}
* ''[[Головачёва, Лидия Ивановна|Golovacheva L. I.]]'' Confucious Is Not Plain, Indeed // Современная миссия конфуцианства — сборник докладов междунар. науч. конф. в память 2560 годовщины Конфуция. — Пекин, 2009. В 4 т. — С.405-415. 《儒学的当代使命——纪念孔子诞辰2560周年国际学术研讨会论文集(第四册)》 2009年.
* {{книга |автор=[[:en:John M. Hobson|Hobson, John M.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=The Eastern origins of Western civilisation |оригинал= |ссылка=https://archive.org/details/easternoriginsof0000hobs|викитека= |ответственный= |издание= |место=Cambridge |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=2004 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж=| ref=Hobson}}
* {{книга |автор=[[:en:Annping Chin|Chin, Ann-ping]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=The authentic Confucius: A life of thought and politics |оригинал= |ссылка=https://archive.org/details/authenticconfuci00chin|викитека= |ответственный= |издание= |место=New York |издательство=[[Scribner’s|Scribner]] |год=2007 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=978-0-7432-4618-7 |тираж=| ref=Chin}}
* {{книга |автор=Kong Demao; Ke Lan; Roberts, Rosemary|часть= |ссылка часть= |заглавие=The house of Confucius |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=[[:en:Hodder & Stoughton|Hodder & Stoughton]] |год=1988 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж=| ref=Kong, Ke, Roberts}}
* {{книга |автор=Parker, John |часть= |ссылка часть= |заглавие=Windows into China: The Jesuits and their books, 1580-1730 |оригинал= |ссылка=https://archive.org/details/windowsintochina00park|викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Trustees of the Public Library of the City of Boston |год=1977 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=0-89073-050-4 |тираж=| ref=Parker}}
* {{книга |автор=[[:en:Peter C. Phan|Phan, Peter C.]] |часть=Catholicism and Confucianism: An intercultural and interreligious dialogue |ссылка часть= |заглавие=Catholicism and interreligious dialogue |оригинал= |ссылка=https://archive.org/details/catholicisminter0000unse|викитека= |ответственный= |издание= |место=New York |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2012 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=978-0-19-982787-9 |тираж= | ref=Phan |язык= en }}
* {{книга |автор=Rainey, Lee Dian|часть= |ссылка часть= |заглавие=Confucius & Confucianism: The essentials |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=Oxford |издательство=[[Wiley-Blackwell]] |год=2010 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=978-1-4051-8841-8 |тираж=| ref=Rainey}}
* {{статья |автор=Riegel, Jeffrey K.|заглавие=Poetry and the legend of Confucius's exile |ссылка= |язык= |издание=[[:en:Journal of the American Oriental Society|Journal of the American Oriental Society]] |тип= |год=1986 |том=106 |номер=1 |страницы= |doi= |issn=|ref=Riegel}}
* {{книга |автор=[[:en:Xinzhong Yao|Yao Xinzhong]]|часть= |ссылка часть= |заглавие=Confucianism and Christianity: A Comparative Study of Jen and Agape |оригинал= |ссылка=https://books.google.com/books?id=BN47m0BHtLkC |викитека= |ответственный= |издание= |место=Brighton |издательство=[[:en:Sussex Academic Press|Sussex Academic Press]] |год=1997 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=1-898723-76-1 |тираж=| ref=Yao}}
* {{книга |автор=Yao Xinzhong|часть= |ссылка часть= |заглавие=An Introduction to Confucianism |оригинал= |ссылка=https://books.google.com/books?id=tAE2OJ9bPG0C |викитека= |ответственный= |издание= |место=Cambridge |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=2000 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=0-521-64430-5 |тираж=| ref=Yao}}
* ''[[:en:Jiyuan Yu|Yu, Jiyuan]]''. The Beginnings of Ethics: Confucius and Socrates // Asian Philosophy 15 (July 2005). Pр.173-89.
* ''Yu, Jiyuan''. The Ethics of Confucius and Aristotle: Mirrors of Virtue. — [[Routledge]], 2007. — 276 p. — ISBN 978-0-415-95647-5.
== Азхьарԥшқәа ==
* [https://lunyu.page/ Книга «Беседы и суждения» Конфуция, пять переводов на русский «на одной странице»]
* [http://www.confucianism.ru/ Конфуций. Китайская философия.]
* [http://www.confucius.org/index.html Труды Конфуция и сопутствующие материалы на 23 языках] (Confucius Publishing Co.Ltd.)
* [http://china.kulichki.net/Religion.shtml Религия Китая]
* {{cite web|last=Ahmad|first=Mirza Tahir|title=Confucianism|url=http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html|publisher=Ahmadiyya Muslim Community|access-date=2010-11-07|archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2MnGB7?url=http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html|archive-date=2012-10-15}}
* {{cite web|last1=Baxter|first1=William H.|last2=Sagart|first2=Laurent|title=Baxter-Sagart Old Chinese reconstruction|url=http://crlao.ehess.fr/docannexe.php?id=1207|date=2011-02-20|archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2NLvdA?url=http://crlao.ehess.fr/docannexe.php?id=1207|archive-date=2012-10-15}}
* {{cite web | url=http://eng.bandao.cn/newsdetail.asp?id=4644 | title=Confucius descendents say DNA testing plan lacks wisdom | publisher=Bandao | date=2007-08-21 | ref=Bandao2007 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20110707013208/http://eng.bandao.cn/newsdetail.asp?id=4644 | archive-date=2011-07-07 }}
* {{cite web | url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2007-02/02/content_800011.htm | title=Confucius family tree to record female kin | publisher=China Daily | date=2007-02-02 | ref=China_Daily2007 | archive-url=https://www.webcitation.org/6BRwBmiOI?url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2007-02/02/content_800011.htm | archive-date=2012-10-16 }}
* {{cite web | url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2009-09/24/content_8733256.htm | title=Confucius' Family Tree Recorded biggest | publisher=China Daily | date=2009-09-24 | ref=China_Daily2009 | archive-url=https://www.webcitation.org/6BRwFCB2G?url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2009-09/24/content_8733256.htm | archive-date=2012-10-16 }}
* {{cite web | title=Confucius family tree revision ends with 2 mln descendants | url=http://en.ce.cn/National/culture/200901/04/t20090104_17866318.shtml | publisher=China Economic Net | date=2009-01-04 | ref=China_Economic_Net2009 | archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2O0bdh?url=http://en.ce.cn/National/culture/200901/04/t20090104_17866318.shtml | archive-date=2012-10-15 }}
* {{cite web | url=http://www.china.org.cn/english/culture/171840.htm | title=DNA Testing Adopted to Identify Confucius Descendants | publisher=China Internet Information Center | date=2006-06-19 | ref=China_Internet_Information_Center2006 | archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2TzWbG?url=http://www.china.org.cn/english/culture/171840.htm | archive-date=2012-10-15 }}
* {{cite web | url=http://ye2.mofcom.gov.cn/aarticle/chinanews/200606/20060602462372.html | title=DNA test to clear up Confucius confusion | publisher=Ministry of Commerce of the People's Republic of China | date=2006-06-18 | ref=Ministry_of_Commerce_of_the_PRC2006 | archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2VqGNp?url=http://ye2.mofcom.gov.cn/aarticle/chinanews/200606/20060602462372.html | archive-date=2012-10-15 }}
* {{статья|автор=Riegel, Jeffrey|заглавие=Confucius|ссылка=http://plato.stanford.edu/archives/spr2012/entries/confucius/|язык=|издание=[[The Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|издательство=[[Издательство Стэнфордского университета|Stanford University Press]]|тип=|год=2012|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2WVqgT?url=http://plato.stanford.edu/archives/spr2012/entries/confucius/|archive-date=|ref=Riegel}}
* {{cite web|last=Qiu|first=Jane|url=http://seedmagazine.com/content/article/inheriting_confucius/|title=Inheriting Confucius|publisher=Seed Magazine|date=2008-08-13|archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2WxmCd?url=http://seedmagazine.com/content/article/inheriting_confucius/|archive-date=2012-10-15}}
* {{cite web|last=Yan|first=Liang|title=Updated Confucius family tree has two million members|url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-02/16/content_7616027.htm|publisher=Xinhua|date=2008-02-16|archive-url=https://www.webcitation.org/6BQvov7ep?url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-02/16/content_7616027.htm|archive-date=2012-10-15}}
* {{cite news | last=Zhou | first=Jing| title=New Confucius Genealogy out next year | url=http://www.china.org.cn/china/features/content_16696029.htm | date=2008-10-31 | publisher =[[Китайский информационный интернет-центр|China Internet Information Center]]}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 551 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 479 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Конфуци| ]]
[[Акатегориа:Чжоу аепохазтәи афилософцәа]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 5-тәи ашәышықәсазтәи афилософцәа]]
[[Акатегориа:Китаитәи афилософцәа]]
[[Акатегориа:Аетикадырҩцәа]]
[[Акатегориа:Аконфуцианра]]
[[Акатегориа:Аконфуцианцәа]]
[[Акатегориа:Адинхаҵарақәа рышьаҭаркҩцәа]]
[[Акатегориа:Шаньдун]]
68e2j12mkqw91rjhjig5l4cchwfh9rk
Рафаель Санти
0
55110
176608
172622
2026-11-11T01:47:54Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
176608
wikitext
text/x-wiki
{{Аиҭархара|Рафаель|Рафаель (еилыркаара)|Рафаель захьӡу ма изыжәлоу егьырҭ ауаа ирызку, иара убасгьы даҽа ҵакқәак змоу.}}
{{Акарточка артист
| ахьӡ = Рафаелло Санцио
| афото = Raffaello Sanzio.jpg
| ахҵара = Ахатәыпортреҭ. 1504 - 1506 Амҿы, атемпера. 33 × 47,5 см. [[Уффици]], [[Флоренция|Флоренциа]]
| атәылауаҩра = [[Афаил:Banner_of_Arms_of_the_Duchy_of_Urbino.svg|border|22px]] [[Герцогство Урбино|Урбинотәи агерцогцәа рыдгьылқәа]]
| амилаҭра = италиаа
| Азанааҭ = асахьаҭыхҩы, аҿыханҵаҩ, аҭыхҩы, архитектор
| аԥсра зыхҟьаз = агәчымазара
| аԥсыжра аҭыԥ = [[Апантеон (Рим)|Апантеон]], [[Рим]]
| арҿиара дуқәа = [[Сикстинская мадонна|Сикстинтәи Мадонна]]<br />[[Афинская школа|Афинатәи ашкол]]<br />[[Преображение (Рафаэль)|Аҽеиҭакра]]<br />[[Триумф Галатеи|Галатеиа лтриумф]]<br />[[Станцы Рафаэля|Рафаель истанцқәа]]
| амеценат = [[Иули II|Апапа Иули II]], [[Лев X|Апапа Леон X]], [[Киџьи, Агостино|Агостино Киџьи]]
}}
'''Рафаель Санти да Урбино'''<ref>{{Cite web |url=http://gramota.ru/slovari/dic/?ag=x&word=%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8 |title=Ударение в Словаре имён собственных |access-date=2022-04-18 |archive-date=2021-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210502142941/http://gramota.ru/slovari/dic/?ag=x&word=%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8 |url-status=live }}</ref>, мамзаргьы '''Рафаелло Санцио''' ({{lang-it|Raffaello Santi}}, Raffaello Sanzio, Rafael, Raffael da Urbino, Rafaelo; [[хәажәкырамза 26|26]] ма [[Хәажәкырамза 28|28]], ма [[мшаԥымза 6]]<ref name="BRE">{{БРЭ|автор=[[Назарова, Ольга Алексеевна|О. А. Назарова]]|2=28|3=264—266|статья=Рафаэль|ссылка=https://old.bigenc.ru/fine_art/text/3495496|архив=https://web.archive.org/web/20230610205947/https://old.bigenc.ru/fine_art/text/3495496|архив дата=2023-06-10}}</ref> [[1483]] ш., [[Урбино]] — {{date|6|4|1520}} [[Рим]]) — [[Изобразительное искусство Италии|Италиатәи]] [[асахьаҭыхҩы]], [[аҿыханҵаҩ]], [[аҭыхҩы]], [[умбрийская школа|умбриатәи]], [[Флорентийская школа живописи|флоренциатәи]] [[архитектор]], уи ашьҭахь - Римтәи [[Школа (в науке и искусстве)|ашкол]]. [[Высокое Возрождение|Иреиҳау Аиҭарҿиара]], ма XVI-тәи ашәышықәса алагамҭазы "Римтәи классицизм" аҟазара ахаҭарнакцәа дыруаӡәкын. Иара ҩажәи жәибыжь шықәса роуп иниҵыз, қәра дук шныимҵызгьы, [[Италиа|Италиа]] еицырдыруаз, амал змаз асахьаҭыхҩцәа дыруаӡәкхеит. Рафаель иусумҭақәа рҿы иааирԥшит [[Ренессансный гуманизм|аренессанстә гуманизм]] иҳараку аидеиақәа, ажәытәӡантәи иаауа, наӡаӡатәи аԥшӡареи ақьырсиантә дунеихәаԥшышьеи реидкылара илиршеит. Иҭыхымҭа «[[Сикстинская мадонна|Сикстинтәи Мадонна]]» лсахьа аҭоурых аҿы зегь реиҳа еицырдыруа асахьақәа ирхыҵхьаӡалоуп; аурыс шәҟәыҩҩы [[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Фиодор Достоевски]] зегь реиҳа бзиа иибоз асахьаҭыхымҭақәа иреиуоуп<ref>{{cite web|url=http://www.mirfilologa.ru/articles/ruslit/20vek/162-sikstinskaya-madonna-v-russkoj-literature-khkh-veka|title=«Сикстинская мадонна» в русской литературе XX века|publisher=www.mirfilologa.ru|access-date=2019-07-30|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714224120/http://mirfilologa.ru/articles/ruslit/20vek/162-sikstinskaya-madonna-v-russkoj-literature-khkh-veka|url-status=live}}</ref>.
== Ирҿиаратә нысымҩа ==
Рафаель иусумҭақәа удыршанхоит рформа еилыкка иахьыҟоу, [[Композиция (изобразительное искусство)|ркомпозициа]] ахьымариоу, насгьы ауаҩы иҳаракыреи иԥшӡареи [[Неоплатонизм|рнеоплатонтә]] идеал аарԥшра ахьилшази рзы<ref> Christian K. Vision and the Visionary in Raphael. — Penn State Press: 2011. —ISBN 978-0-271-03704-2 </ref>. Рафаельи [[Микеланџьело|Микеланџьелои]], [[Леонардо да Винчи|Леонардо да Винчии]] Иреиҳау Аиҭарҿиара аамҭа иаҵанакуа хҩык аҟазацәа дуӡӡақәа ҳәа иԥхьаӡоуп. “Рафаель насыԥ змаз сахьаҭыхҩын. Уи ӷәӷәала аус иуан, аха илаз аҟазара Микеланџьело иеиԥш, даргәаҟуамызт, мамзаргьы Леонардо да Винчи иеиԥш иузеилымкаауа маӡаны иҟамызт. Иара иҟазара еилкаан, иҭынчын, иҳаракын, идеалтәын. Ииашаҵәҟьаны иҟазара классикатәын"<ref> Гращенков В. Н. Об искусстве Рафаэля // Рафаэль и его время. — М.: Наука, 1986. — С. 7 </ref>.
Рафаель Леонардо да Винчи иаасҭа ҩажәи жәеиза шықәсала деиҵбын, Микеланџьело —аашықәса, уи аамҭа ҿыц иаҵанакуаз аҿар дырхаҭарнакхеит, иара 1520 шықәсазы иаамҭамкәа иԥсҭазаара даналҵ инаркны, Италиа Иреиҳау Аиҭарҿиара аамҭа ииасуа иалагеит<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Рафаэль Санти // Стили в искусстве. В 3-х т. — СПб.: Кольна. Т. 3. — Словарь имён, 1997. — С. 220 </ref>.
Рафаель зеиԥшыҟам аҟазара злаз сахьаҭыхҩын, аҟазарҭа ду напхгара азиуан, иара ишьҭахь аусумҭақәа рацәаны иаанижьит. Ирҿиамҭақәа, ҳәарада, х-етапкны, х-стильк рыла еихшоуп, раԥхьаӡа акәны урҭ дрыхцәажәеит [[Вазари, Джорджо|Џьорџьо Вазари]]: [[Умбрия|Умбриа]] раԥхьатәи ишықәсқәа, анаҩс ԥшьышықәса раҟара (1504-1508) [[Флоренция|Флоренциа]] асахьаҭыхратә традициақәа зныԥшуаз аамҭа, уи ашьҭахь аҵыхәтәантәи итриумфтә усура-жәаҩа шықәса [[Рим|Рим,]] ҩыџьа апапцәа: [[Юлий II|Иули II]], [[Лев X|Леон X]] (1508—1520)рхаан.
=== Аҭоурыхҭҵаара ===
Рафаель иусумҭақәа иахьагьы аспециалистцәа иҭырҵаауеит, адискуссиақәа мҩаԥыргоит. Иҳаҩсыз жәашықәсақәа ирылагӡаны, ҿыц ицәырҵыз адыррақәа инарықәыршәаны, « Анцәахша Рафаель» изкны ирҩыз XVI-тәи ашәышықәсазы Џьорџьо Вазари, XIX-тәи ашәышықәса аҵыхәтәаны [[Вёльфлин, Генрих|Генрих Виолфлин]] ашәҟәы «Аклассикатә ҟазара» (1899) аҿы ирҩыз, «[[Пассаван, Иоганн Давид|И. Д. Пассаван]] Рафаель изку раԥхьатәи имонографиаҿы, мамзаргьы А. Миронов [[Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона|Брокгаузи Ефрони Ренциклопедиатә жәар]] аҿы ирҩыз рацәаны еиҭарҿыцын. Ахәҭакахьала, Иреиҳау Аиҭарҿиара аҟазара змырԥсыҽуа, акультураҿы “рафаелизм” аҭыԥи арольи иааннакыло аҭыԥи арольи еиҭарыхәаԥшын, “рафаелескқәа” ( аҟаза иҵаҩцәеи ишьҭрақәлаҩцәеи), [[маньеризм|аманиеризм]] ахь ирымоуа зыҟазаашьа. Аха Рафаель ирҿиамҭақәа адунеизегьтәи аҟазара аҭоурых аҿы ирымоу ароль дуӡӡа аҵакы гәыҩбарак узцәырнагаӡом.
=== Урбино имҩаԥысыз ихәыҷреи иҿареи ===
Рафаель Санти заа иани иаби ицәыӡит. Иан Марџьи Чарла дыԥсит 1491 шықәсазы. Иаб [[Санти, Джованни|Џьованни Санти]] Урбино агерцог иҟны,[[Гвидобальдо да Монтефельтро|Гуидобальдо да Монтефельтро]] аҳҭынраҿы сахьаҭыхҩыси поетси дыҟан.
Иара 1494 шықәсазы иԥсҭазаара далҵит, аха дахьӡеит иԥа асахьаҭыхразы раԥхьатәи аурокқәа иҭара<ref>{{книга|автор=Srinivasan, A.|заглавие=World Famous Artists|ссылка=https://books.google.ru/books?id=IXvcvv1Fnw8C&pg=PA21|pages=21|isbn=81-7478-522-1}}</ref>. Ажәохәтәи ашәышықәса аҩбатәи абжазы Урбино аус зуаз Лучиано Лаурана, [[Франческо ди Джорджо|Франческо ди Џьорџьо]] Мартини, [[Пьеро делла Франческа|Пиеро делла Франческа]] иара асахьаҭыхра ирҵараҿы акырӡа аҵак ду нарыгӡеит.
Рафаель Санти зегь раԥхьатәи иусумҭа, «Мадонна аӡҟы дыкны», иахьагьы [[Урбино]] ақалақь аҿы иҟоу [[Дом-музей Рафаэля Санти|Рафаель иҩны амузеи]] аҿы иҟоуп. Асахьаҭыхҩы раԥхьатәи иусумҭақәа иреиуоуп “Иԥшьоу ахҩеила рсахьа зну ахоругвь” (1499-1500 шықәсқәа инарзынаԥшуа), иара убас «Толентинотәи Иԥшьоу Николаи игәаргьынхаҵара»(1500-1501) [[Читта-ди-Кастелло|Читта ди Кастелло]] иҟоу Сант-Агостино ауахәама.
=== Аҵара. Умбриатәи аамҭа ===
[[Афаил:PalaOddiRaffaello.jpg|мини|слева|Аҭыԥҳа агәыргьын лхаҵара ([[Алтарь Одди|Одди иныҳәарҭа]]). 1502-1504 шықәсазы. Ақәатәа,атемпера (амҿы аҟынтәи еиҭагоуп). Ватикан, Пинакотека.]]
1501 инаркны Рафаель [[Перуджа|Перуџье]] (Умбриа) иҟаз [[Пьетро Перуджино|Пиетро Перуџьино]] иҟазарҭаҿы аҵара иҵон, аусгьы иуан. Уи аамҭазы, иара лассы-лассы Перуџьи ааныжьны [[Урбино]], [[Читта-ди-Кастелло|Читта ди Кастелло]] игылаз иҩныҟа дцалон, [[Пинтуриккьо|Пинтуриккио]] дицны [[Сиена]]ҟа дцон, Читта ди Кастеллои Перуџьиеи рҟынтә иоуаз азаказқәа наигӡон. 1502 азы ицәырҵуеит раԥхьатәи “рафаель имадонна”-“ [[Мадонна Солли]] ”. Мадоннеи аӡҟи рсахьақәа - Рафаель қәыԥш зегь реиҳа бзиа иибоз теман, иԥсы ҭанаҵы ус еиԥш иҟаз асахьақәа ҭихуан. Аха иара заатәи «Мадоннақәа иҭынчу Умбриатәи апеизаж афонаҿ » (А. Н. Бенуа) Перуџьино истиль ала иҭыхын. Џь. Вазари излеиҳәо ала, Рафаель раԥхьатәи иусумҭақәа Перуџьино исахьақәа ирылукаартә иҟам. Егьырҭ раԥхьатәи аусумҭақәа рахь иаҵанакуеит «[[Сон рыцаря|Арыцар иԥхыӡ]]», «[[Три грации (Рафаэль)|Х-грациак]]»(рыҩбагьы 1504 шықәса инарзынаԥшуа).
[[Дворжак, Макс|Макс Дворжак]] иазгәеиҭахьан, Рафаель «Умбриатәи аҟазацәа рҵаҩы иаҳасабала далагеит, нас Фра Бартоломео Флоренциа иааирԥшуаз адинтә-идеалисттә хырхарҭа дадгылеит ҳәа.Рафаель Римҟа диасаанӡа иԥсҭазаара далҵызҭгьы, иара ҳаамҭазы умбриа-флоренциатәи ашкола аҟазацәа бзиақәа дырхыԥхьаӡалахон, уи аҩаӡарагьы дахысран дыҟамызт. Наӡаӡатәи ақалақь ауп иара истиль дуи ирҿиара ауниверсалтә ҵаки рышьаҭа зҳаз<ref> Дворжак М. История итальянского искусства в эпоху Возрождения. Курс лекций. — М.: Искусство, 1978. — Т. II. — XVI столетие. — С. 45 </ref>.
Хәыҷы-хәыҷла Рафаель ихатә стиль ааирԥшит. Асахьа «[[Обручение Девы Марии (картина Рафаэля)|Мадоннеи ԥаҵа зҿам Иосифи]]» (1504) аҿы Пиетро Перуџьино абри атемала иҟаиҵаз акомпозициа даҽазныкгьы иаагоуп, аха асахьақәа рҭыхра апластикаҿы аҵаҩы ирҵаҩы дииааит. Одди иныҳәарҭазы иҭихыз асахьаҿы «[[Алтарь Одди|Мариа Қьырса хәыҷ дыкны]] » (1504 шықәса инарзынаԥшуа), Рафаель иԥшааит анаҩстәи иусумҭақәа рҿы еиқәиршәашаз акомпозициа.
Аныҳәарҭа рзы акомпозициа дуқәа рыдагьы, Рафаель иаԥиҵеит асахьа хәыҷқәа: «[[Мадонна Конестабиле]]» (1502-1504), «Агәылшьап зшьуа Аԥшьа Георги » (1504-1505 инарзынаԥшуа) насгьы апортреҭқәа - «Пиетро Бембо ипортреҭ» (1504-1506).
1504 шықәсазы Урбино ақалақь аҿы Рафаель афилософ, ашәҟәыҩҩы, афилантроп, аграф [[Кастильоне, Бальдассаре|Балдассаре Кастильоне]] диабадырит, уии иареи аиҩызара ӷәӷәеи асалам шәыҟәқәеи рыбжьалеит, ахәҭакахьала, Рафаель иҭихыз аҭыӡсахьа “[[Триумф Галатеи|Галатеиа лтриумф]]” иадҳәалоу, аҟазара аҭоурых аҿы еицырдыруаз ашәҟәқәа.
=== Флоренциатәи аамҭа. "Флоренциатәи Амадоннақәа" ===
[[Афаил:Raphael Madonna with Beardless St. Joseph.jpg|мини|[[Мадонна с безбородым Иосифом|Мадонна аԥаҵа зҿам Иосиф дицны]] (Иԥшьоу аҭаацәара) 1506. Темпера, ақәатәа, ахәшашәыга (амҿы аҟынтәи еиҭагоуп). Аҳәынҭқарратә Ермитаж, Санкт-Петербург]]
1504 шықәса ахырқәшамҭазы Рафаель [[Флоренция|Флоренциа]]ҟа нхара диасит. Абраҟа [[Леонардо да Винчи|Леонардо да Винчии]] иареи еибадырит, иара убас [[Микеланџьело|Микеланџьело]], [[Фра Бартоломео|Бартоломео делла Порта]] уҳәа егьырҭ Флоренциатәи аҟазацәа аӡәырҩы. Инҭкааны иҭиҵаауан Леонардо да Винчи иҿыханҵатә техника, и[[сфумато]]. Рафаель егьырҭ аҟазацәа реихьӡарақәа ирласны идикылон, иҵон, иӡхьоу Леонардо да Винчи исахьаҭыхымҭа “Ледеи амшынҟызи” аҟынтәи Рафаель иҭыхымҭа нханы иҟоуп, иара убас Микеланџьело иҭыхымҭа “Аԥшьа Матфеи” аҟынтәи. «...Леонардои Микеланџьелои русумҭақәа рҿы иибаз атехникақәа ирыбзоураны, иара иҵегьы аусура иҽадицало далагеит, урҭ рҟынтәи иҟазареи иҟазшьеи рзы ахәарҭа ду алигарц азы», — ҳәа иҩуан Џь. Вазари<ref name="Вазари">{{книга |автор = Джорджо Вазари. |часть = |заглавие = Жизнеописания наиболее знаменитых живописцев, ваятелей и зодчих|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = АЛЬФА-КНИГА |год = 2008|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>.
“Иҳәаатәхаз” асахьа акәхеит “[[Положение во гроб (картина Рафаэля)|Акәыба аҭаҵара]]”, уи аҟаза раԥхьатәи “Умбриатәи астиль” ацәхьаҵразы иҟаиҵаз аҽазышәара аанарԥшуан. Рафаель раԥхьаӡа Флоренциа Аньоло Дони иҟынтәи, уи иԥҳәыси иареи рпортреҭқәа ҭихразы азаказ иоуит, аҵыхәтәантәи Леонардо да Винчи иҭыхымҭа « [[Мона Лиза|Мона Лиза дель Џьокондо]]» Рафаель инаҭаз анырра аныԥшит. Иара убри аамҭазы, Аньоло Дони изы Микеланџьело Буонарроти «[[Мадонна Дони]]» [[тондо|атондо]] аԥиҵеит.
Флоренциа Рафаель аныҳәарҭатә сахьақәа ҭихит: «Аҳ итәарҭаҿ итәо Мадонна Иоанн Аӡӡаахҩи Баринтәииҿ Николаи лыцны» (1505 шықәса иназынаԥшуа), «[[Положение во гроб (Рафаэль)|Акәба аҭаҵара]]» (1507 шықәса) насгьы апортретқәа - « [[Дама с единорогом (картина Рафаэля)|Аԥҳәызбеи атәыҩазаҵәи]]» (1506-1507 инарзынаԥшуа). Аҿыцрақәа рацәаны ишцәырҵызгьы, Рафаель итрадициатәу атехника еиҳа еиӷьишьон: темперала аус иуан, амҿаҟны ахәшашәыга ихы иаирхәон, ақәатәа аҿы акәымкәа.
1507 азы Рафаельи [[Донато Браманте]]и еибадырит. Ишьақәырӷәӷәам адокументалтә версиа ала, урҭ еиуацәан, иҟалап Браманте иашьа иԥа иакәызҭгьы. Ишыҟазаалакгьы, Браманте иакәхеит абжьгаҩыс иоуз, анаҩсгьы хылаԥшра изызуаз, ашьҭахь Ватикан аусуразы иреиӷьу акандидат ҳәа асахьаҭыхҩы Апапа [[Юлий II|Иули II]] дидигалеит.
Рафаель еиҳа-еиҳа ихьӡ-иԥша иацлон, аԥшьацәа рсахьақәа раԥҵаразы адҵақәа рацәаны иоуан: « Иԥшьоу аҭаацәара аԥшьацәа Елизаветеи Иоанн Аӡӡаахҩи рыцны» (1506-1507 шықәсақәа инарзынаԥшуа). «[[Мадонна с безбородым Иосифом|Иԥшьоу аҭаацәара (Мадоннеи аԥаҵа зҿам Иосифи)]]» (1505-1507), «[[Святая Екатерина Александрийская (Рафаэль)|Александриатәи Аԥшьа Екатерина]]» (1507-1508 инарзынаԥшуа).
[[Афаил:Raffaello Sanzio - Madonna del Cardellino - Google Art Project.jpg|мини|слева|[[Мадонна со щеглом|Мадонна ашьхарҵыс кны]]. 1505-1506 шықәсазы. Амҿы, ахәшашәыга. Уффици, Флоренциа]]
Флоренциа ақалақь аҿы Рафаель Мадоннақәа зну асахьақәа ҩажәаҟа аԥиҵеит. Амала, атемақәеи акомпозициақәеи еиҭаҭихуан: Мадонна аӡҟы ма дылгәыдкыланы дылкуп, мамзаргьы [[Иоанн Креститель|Иоанн Аӡӡаахҩы]] ивара дыхәмаруеит, аха “Мадоннақәа” зегьы индивидуалтәқәоуп, насгьы ирныԥшуа ан лыхаарақәа узеидкылом (иҟалап, иан заа лыԥсҭазаара дахьалҵыз Рафаель игәаҿы ашьҭа ӷәӷәа ааннажьзар). Рафаель ихьӡ-иԥша ахьеизҳауаз иабзоураны, азаказқәа рацәаны иоуа далагеит; иара «[[Мадонна Грандука]]» аԥиҵоит (1505), «[[Мадонна с гвоздиками|Мадонна агвоздикақәа кны]] » (1506 шықәса инарзынаԥшуа), «Мадонна абалдахин аҵаҟа» (1506-1508). Ари апериод иреиӷьыз аусумҭақәа рахь иаҵанакуеит «[[Мадонна Террануова]]» (1504-1505), «[[Мадонна со щеглом|Мадонна ашьхарҵыс кны]] » (1506), «Мадоннеи аӡҟи Иоанн Аӡӡаахҩи ([[Прекрасная садовница|Абаҳчааӡаҩ ԥшӡа]])» (1507-1508).
=== Римтәи аамҭа. Ватикан иусура ===
[[Афаил:"The School of Athens" by Raffaello Sanzio da Urbino.jpg|мини|300px|[[Афинская школа|Афинатәи ашкол]]. 1510-1511 шықәсазы. Аҭыӡсахьа. Астанца делла Сениатура, Ватикан]]
[[Афаил:Liberazione di san pietro 05.jpg|thumb|200px|справа|Аԥшьа Пиотр аҳаԥсы аҟынтәи ихы иақәиҭтәра. Астанца д'Елиодоро асахьанҵа ахәҭаҷ. 1513-1514]]
1508 шықәса аҩбатәи абжазы Рафаель [[Рим]]ҟа нхара диасит (иԥсы ҭанаҵы уаҟа даанхеит), Браманте ицхыраарала апапа иаҳҭынраҿы аофициалтә сахьаҭыхыҩны дҟалеит. Рим ауп Рафаель аклассицистикатә [[Стиль (искусство)|стиль]] ахьаԥиҵаз, уи алоуп ҳаамҭазгьы иусумҭақәа злаудыруа. Уи атәы 1918 азы иналукааша австриатәи аҟазара аҭоурыхҭҵааҩы [[Дворжак, Макс|Макс Дворжак]] илекциақәа рҿы иазгәеиҭеит, уи «Римтәи астиль» ацәырҵра Рафаель «идеалтә типқәа» раԥҵара иадҳәалоуп ҳәа азгәаҭаны, Рафаель иклассицистикатә стиль «аманера ду» шьаҭас иамоуп ҳәа аликааит. Дворжак ари иуникалтәу астиль аҷыдара хадақәа иреиуоуп ҳәа иазгәеиҭеит «игармониатәу аидеал», иара убас « асахьаркыратә релиативизм»<ref> Дворжак М. История итальянского искусства в эпоху Возрождения. Курс лекций. В 2-х т. — Т. 2. XVI столетие. — М.: Искусство, 1978. — С. 49, 50 </ref>. [[Гращенков, Виктор Николаевич|В. Н. Грашьенков]]гьы ари ахшыҩҵак дадгылон, инаҵшьны иазгәаҭо, асахьаҭыхҩы ирҿиара хықәкыла римтәи апериод аан ауп «Рафаель аклассик иҭыԥ Рафаель аклассицист ианааникылаз» ҳәа<ref> Гращенков В. Н. Рафаэль. — М.: Искусство, 1971. — С. 172 </ref>.
Рафаель иаԥҵамҭақәа рҿы, Перуџьинои Брамантеи рныррала, архитектуратә ргыларақәа ҭихуан — ацентртә хыбрақәа, акупол змоу аротондақәа, агьежьбжа змоу ахыбрагьагьақәа. Аҟазаратә стиль ҿыц шьаҭас иамаз «анатура аҭҵаара», ма «ажәытәӡауаа рыҿыԥшра» акәӡамызт,уаанӡа ишазгәарҭоз еиԥш, урҭ рыҩбагьы еицҵаны, аԥсабара иагу ашьахәрақәа абстракттә идеалк аҿаргыланы иаадырԥшуа иалагеит<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Римский классицизм // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. VIII, 2008. — С. 175 </ref>.
М. Дворжак иажәақәа рыла, асахьатә формақәа рестетикатә ҟазшьақәа Рафаель «аҵаки аԥсабара гәык ала азыҟазаареи иреиҳаны » иргылеит. Аестетика ҿыц шьаҭас иаман, акы, bellezza (аԥшӡара), ҩба, maniera grande (аманера ду), уи иаанаго {{Ацитата алагара}}“Аформақәа еиҳа идуны рааԥшра ада, ахәыцшьа ҳаракгьы: иаарԥшу аперсонажқәа иреиҳау абзазашьа ныҟәызго ракәны иҟазар ауп. Убри ауп изыбзоуроу дара рыртәашьа ԥагьагьы, зны-зынла атеатралра зныԥшуа, аха аҩныҵҟатәи ахақәиҭра знубаало, еилыххха иҟоу рнапҟьашьақәа. Аҭагылазаашьақәа атеатралтә ҟазшьа рымоуп, ахаҿсахьа иалоу аҳаҭырқәҵаратә доуҳа инақәыршәаны... аҩныҵҟатәи ахақәиҭреи аҳаҭырқәҵареи рыла иҭәуп... Ари астиль, иҟалап, зегь рыла ажәытәӡатәи атрадициа иахылҵыз акәзар, аха уеизгьы уи зынӡа иеиԥшым акы аанарԥшуан<ref> [[Дворжак, Макс|Дворжак М]]. История итальянского искусства в эпоху Возрождения. Курс лекций. В 2-х т. — Т. 2. XVI столетие. — М.: Искусство, 1978. — С. 49 </ref>{{Ацитата алгара}}.
Рафаель иестетикатә кредо инагӡаны, еилыкка иааԥшуеит аграф [[Кастильоне, Бальдассаре|Бальдассар Кастильоне]] иахь ииҩыз еицырдыруа асалам шәҟәаҿы,[[Рим]]тәи [[Вилла Фарнезина]] аҟны аҟаза “[[Триумф Галатеи|Галатеа лтриумф]]” ҳәа изышьҭоу аҭыӡсахьа аус ахьадиулоз инамаданы.(1511ш) Аграф Рафаель иусумҭа гәахәара дула идикылеит, Галатеа лҭыхразы иҟаз амодель дазусҭадаз ҳәа диазҵааит, «аӡгьы» ҳәа ҭакс ианиоу даара иџьеишьеит. Рафаель 1514 шықәсазы Кастильоне аҭак изиҩит: {{Ацитата алагара}}«Галатеиа лтәы ҳҳәозар, сара схы ҟаза дууп ҳәа исыԥхьаӡарын, Шәара Ҳаҭыр зқәу исзышәыҩуа арҽхәаԥхьыӡ дуқәа рыбжак иадамзаргьы аҭыхымҭа ианыԥшуазҭгьы... Иара убасгьы ишәасҳәоит, аԥхәызба ԥшӡа лсахьа ҭысхырц азы, аԥшӡақәа рацәаҩны избар ауп, амала Шәара Ҳаҭыр зқәу уа шәыҟаны, уи лалхраҿы шәсыцхааруазар; Аха аӡбаҩ бзиақәеи аҳәса ԥшӡақәеи ахьмаҷу инамаданы, схаҿы иааиуа аидеиа ауп схы иасырхәо»<ref> Мастера искусства об искусстве. — В 7 т. — М.: Искусство, 1966. — Т. 2. — С. 156—157. Перевод А. И. Аристовой</ref>{{Ацитата алгара}}. Аха, Дворжак ишазгәеиҭаз ала, ас еиԥш иҟоу абстракттә идеалисттә цәырҵра иаарласны акризис ахылҿиааит. Аха XVI-тәи ашәышықәса алагамҭазы ари акризис макьана ирныруамызт.
Апапа [[Юлий II|Иули II]] идҵала, насгьы Ватикан архитектор хада [[Донато Браманте]] иҟаиҵаз ажәалагалала, Рафаель адҵа иоуит Ватикантәи ауадақәа рҭыӡқәа асахьақәа рныиҵарц азы.
{{Main|Рафаель истанцақәа}}
“Рафаель истанцқәа” (италиа бызшәаҟынтә: Le Stanze di Raffaello, италиа Stanzа- ауада: [[Ватикан]] [[Апостольский дворец|Апапа ихан]] ахԥатәи аихагылаҿы иҟоу ԥшь-уадак рыла ишьақәгылоу [[анфилада]]. Анфилада идуқәам х-залк аҵанакуеит, иара убас еиҳа еиҳау еиҭа даҽакгьы, «Константин изал» ҳәа изышьҭоу.
Раԥхьа « Астанца делла Сениатура» аҭӡамцқәа ҭыхын,( анапынҵамҭақәа ма аусԥҟақәа руада) Ари ауада иалкаау аҵак ду арҭон. Рафаель ԥшьы-хкыкны иҟоу ауаҩы интеллектуалтә усура аазырԥшуа акомпозициақәа аԥиҵит: адиндырра, аиуриспруденциа, апоезиа, афилософиа- « [[Диспута]]», (1508-1509), « Аҟәыӷара. Ахмырҟьацәареи Амчи»(1511), иара убас зегь иреиӷьӡақәоу «[[Парнас (фреска)|Парнас]]»(1509-1510), « [[Афинская школа|Афинатәи ашкол]]»(1510-1511).
Аҭыӡсахьақәа зегьы иреиӷьу, ауадақәа рҿы зегь раасҭа еицырдыруа усумҭоуп ҳәа иԥхьаӡоуп « Афинатәи ашкол», -Аиҭарҿиара аамҭази, [[ренессанс|аренессанстә]] ҟазареи, Рафаель ирҿиамҭақәеи иреиӷьу аԥҵамҭа. Ахьӡ "Афинатәи ашкол" [[Беллори, Джованни Пьетро|Џьованни Пиетро Беллори]] иӡбеит 1672 ш. азы (Le vite de' pittori, scultori et architetti moderni). Аҭыӡсахьа ауада хәыҷы аҭӡамц зегьы ааннакылоит (8 х 10 м). Ашьаҭаҿы афреска аҭбаара: 7,7 м.ыҟоуп
Рафаель иусумҭақәа ахаҭәаау «аидеалтә стиль» аҿырԥшы адырԥшуеит, уи иналукааша архитектор, «римнтәи аклассицизм» аԥҵаҩы [[Донато Браманте]] инырра ацхыраарала иҿиеит. Вазари излаиҳәо ала, Браманте иоуп аҭыӡсахьа архитектуратә фон авторс иамоу: ахыргьагьа агьежьбжа, Аполлони Минервеи рбаҟақәа рганқәа. Иџьашьахәу, иҳаракӡоу архитектура афон аҿы иубоит еиуеиԥшым агәыԥқәа рыла Рафаель еидикылаз ажәытәтәи афилософцәа. Афигурақәа апортреҭтә ҟазшьақәа рыҭан, насгьы Аиҭарҿиара аамҭазы инхоз ауаҩы урҭ аперсонажқәа ихааназтәи ауаа рхы-рҿқәа рнибаалон. Убас, [[Платон]] ихаҿсахьаҿы Леонардо да Винчи даарԥшуп, Микеланџьело (аҵыхәтәантәи акомпозициа далагалоуп) инкахәыцуа итәо [[Гераклит]] иакәны даарԥшуп, ациркуль зку [[Евклид]] Браманте исахьа имоуп, арыӷьарахьтәи аганаҿ игылоу [[Птолемей|Птолемеи]] даара Рафаель ихаҭа диеиԥшуп. Аахәаҩи аҟазеи ишырхәыцыз ала, ақьырсиантә [[неоплатонизм]] аидеиақәа инарықәршәаны, ас иҟоу аиԥшзаара ажәытәӡатәи афилософиеи [[теология|атеологиа]] ҿыци реизааигәара асимволра анаҭоит.
Урыстәылатәи асахьаҭыхҩы [[Брюллов, Карл Павлович|К.П.Бриуллов]] 1824-1828 шықәсқәа рзы Санкт-Петербургтәи [[Императорская Академия художеств|Аҟазаратә Академиа]] акопиақәа рзал азы, Рафаель иҭыхымҭа «Афинатәи ашкол» акопиа, Италиа ахәшашәыгала ақәатәаҿы иҭихит.
Аҭыӡсахьа «[[Диспута]]» (италиан бызшәала: La disputa del sacramento — Иԥшьоу ақьабз иазку аимак) -ақьырсиантә қьабз амаӡақәа ирызку аицәажәара акәӡам, уи ауахәама аҳаракра ауп изызку. Апапа [[Юлий II|Иули II]] иаԥшьигаз аиконографиатә программаҿы аҭыӡсахьа «Диспута» ихадоу акәны иҟоуп. Аҭыӡсахьаҿы иаарԥшу ахҭысқәа мҩаԥысуеит адгьыли ажәҩани рҿы. Ахыргьагьа дуӡӡа, иархитектуратәу ижәҩантәу, ҩ-дунеик еиднакылоит: адгьыли ажәҩани. Амардуанҿаԥса ҭбаақәа аныҳәарҭахь унаргоит.
Рафаель икомпозициа «[[Парнас (фреска)|Парнас]]» («Апоезиа»; ахьӡ «Парнас» цәырҵит XIX-тәи ашәышықәсазы) Рафаель, «Диспутеи» «Афинатәи ашколи» рыбжьара ауада мраҭашәаратәи аган аҿы аҭыԥ ылихит. Апоезиа аллегориа аҟаза иаамҭазы иҟаз агуманитартә ҵара ишаҳәоз ала иааирԥшит, [[Франческо Петрарка|Ф.Петрарке]]и, [[Джованни Боккаччо|Г.Боккаччо]]и, [[Салютати, Колюччо|К.Салутати]]и ридеиақәа инарықәршәаны.
«Парнас» аҟны [[Аполлон]] жәаҩык [[Музы|амузақәа]] дрыцны даарԥшуп, еицырдыруа жәааҩык ажәытәӡатәи абырзентә, римтәи, италиатәи апоетцәа дрыгәҭылакны. Абырзен, алаҭын, италиатәи аперсонажқәа реилаӡҩара апоезиа иарҭоз аренессанстә ҵакы иалкаау атеологиа ицәырнаго агәацԥыҳәара иақәшәоит<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]]. «Парнас» // Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. VII, 2007. — С. 181 </ref>. Вазари ари акомпозициа иазкны инарҭбааны иҩуеит, аха хыхь-хыхьла: «Убас, Бельведер иаҿаԥшуа аҭӡамц аҿы Парнаси Геликонтәи аӡыхьи ахьыҟоу, ашьха ақәцәани анаарақәеи рҿы адаԥа ҵлақәа рбаҳча ҭихит, урҭ рыбӷьы иаҵәақәа аԥша ҟәымшәышә ишарҵысуа уныруеит,аҳауаҿы - ҵыхәаԥҵәара змам хыԥхьаӡара рацәала зцәа-зжьы хту акупидонқәа, рхы-рҿы ԥшӡақәа аартны, адаԥа амахәҭақәа хырҵәоит, авенокқәа ҟарҵоит, урҭ ахәада зегьы аҟны ирыԥсаҟьоит, ара иҟоу зегьы ииашаҵәҟьаны анцәа иԥсы рхоуп - афигурақәа рыԥшӡарагьы, аҿыханҵа ахазынарагьы. Урҭ ирыхәаԥшуа иџьеимшьар залшом, ауаҩытәыҩсатә гени, ашәыгақәа шыхазынамгьы, асахьа ашьахәра иабзоураны аҭыхымҭа аԥсы ахоушәа аҟаҵара злаилшаз<ref name="Вазари"/>.
Аԥхын, 1511ш шықәсазы апапцәа раудиенциазы Рафаель напы аиркит Станца д-Елиодоро аҭыӡсахьақәа рескизқәа (аҭыӡсахьақәа руак ахьӡ ахҵан) Аҭыӡсахьақәа рпрограммаҿы иаарԥшуп, ауахәама аҭоурых иалкаау амоментқәа рзы Анцәа иаиҭоу ахьчара аидеиа, хықәкылатәи асиужетқәа
адгьыл аҿы имҩаԥысуа ахҭысқәа Анцәа имч џьашьахә аҽшаланагалоу иазкуп. Ԥшь-композициак иаадыԥшуеит: «Илиодор аныхабаа аҟынтә иқәцара» (1511ш–1512), «Болсенатәи амесса» (1512), «Аԥшьа Пиотр аҳаԥсы аҟынтә ихы иақәиҭтәра » (1513–1514), «Лев Дуи Аттилеи реиԥылара» (1514).
Акомпозициа “[[Изгнание Илиодора|Илиодор аныхабаа аҟынтәи иқәцара]]” (италиан бызшәала: Cacciata di Eliodoro dal Tempio) аҭыӡсахьа “Афинатәи ашкол” угәаланаршәоит, аха Рафаель индивидуалтә стиль аеволиуциа аазырԥшуа аекспрессиеи адинамикеи рыла иалкаауп.
«[[Месса в Больсене|Больсенатәи амесса]]» (италиан бызшәала: Messa di Bolsena),ақьырсиантә традициа инақәыршәаны, 1263 шықәсазы Рим аҩадахьы иҟоу ақалақь хәыҷы Больсена имҩаԥысыз ахҭыс џьашьахәы ауп. Амесса мҩаԥызгоз апап қәыԥш Евхаристи иԥшьоу амаӡа агәра игомызт — ачеи аҩи Қьырса ицәеижьи ишьеи реиԥш ишыԥшьоу агәыҩбара изцәырнагон. Аныҳәа аан агостиа анышьҭырх [[антиминс]] аҿы хә-ҭыԥк рыҟны ашьа ааит. Абри асиужет иадҳәалоуп аҭыӡсахьа “[[Диспута]]” Станца делла Сениатура аҟны. Акомпозициа «Больсенатәи амесса» аҿы Рафаель Апапа Иули II аныҳәарҭаҿы «Больсенатәи аџьашьахәы» шаҳаҭс дшаиоуз ааирԥшуеит.
Аҭыӡсахьа «[[Освобождение Святого Петра из темницы (фреска Рафаэля)|Аԥшьа Пиотр аҳаԥсы аҟынтәи ихы иақәиҭтәра]]» (италиан бызшәала: La Liberazione di San Pietro dal Carcere) (1513-1514) ҟазара дула иҭыхуп. Аиудеиаа раҳ Ирод Агриппа идҵала Апостол Пиотр аҳаԥсы дҭакын. Аусӡбара ҟалараны ианыҟаз ауха, Анцәа илашара дагәҭылакны Амаалықь даацәырҵит, Пиотр дирҿыхеит, ишьамҭлаҳәқәа ихыхны, ицәаз асолдаҭцәа дрывганы аҳаԥсы дҭигеит. Ари акомпозициаҿы Рафаель усҟантәи ашықәсқәа рзы даара имаҷны рхы иадырхәоз аметод ихы иарихәеит: еишьҭаргыланы еидҳәалоу х-епизодк еидикылеит. Агәҭаны амаалықь ицәоу Анцәа ицҳаражәҳәаҩ инапы ихьысуеит. Арымарахь ала, ахьчаҩцәа ирбаз иԥсабаратәым алашара иаршәаҟьан иҩны ицоит. Акомпозициа арӷьарахьтәи аган аҟны амаалықь — Аиҭарҿиара аамҭазтәи аҟазараҿы зегь раасҭа иԥшӡоу афигәрақәа руаӡәк — Пиотр аҳаԥсы дҭигоит.
Акомпозициа “[[Пожар в Борго|Борго иҟалаз абылра]] ” (италиан бызшәала: Incendio di Borgo) (1514) аҟны, ари ауадаҿы иаԥҵоу аҭыӡсахьақәа рҟынтәи “Борго абылра астанца” аҿы Рафаель инапы еиҳа иуныруеит, аха Микеланџьело ду иҟынтәи иаагоу амотивқәагьы убоит. Алегенда изларҳәо ала, 847-тәи ашықәсазы Борго (Римтәи апапа ихан иазааигәоу аҭыԥ) абылра ҟалеит, уи еиҳа-еиҳа аҽарӷәӷәон Папа Леон IV Ватикантәи ихан абарҵаҿы дцәырҵны амца ааникылаанӡа.
Ари акомпозициаҿы иубарҭоуп ихазынан иҭыху афигәрақәа рацәаны. Арӷьарахь, зныкымкәа асахьаҭыхҩцәа аӡәырҩы иҭырххьаз, аӡы зҭоу аԥҳал зку аԥҳәыс лфигура, агәҭаны - аԥҳәыс лнапқәа шьҭыхны, иара убас аҭӡы ахалара зҽазызшәо арԥыс. Армарахь ала Енеи, амца зку аҩны аҟынтә иаб абырг Анхис иҟәаҟәа дықәҵаны далигоит. Ари ахаҿсахьақәа ргәыԥ иунарбоит асиужет Вергили ипоема "Енеида" аҟынтә ишааагоу, Троиа иҟалаз абылра атәы ахьааирԥшуа. Акыраамҭа иныҟәарақәа рышьҭахь Енеи Италиа иҳәынҭқарра шьақәиргылеит. Убри аҟнытә иара Рим ашьаҭаркҩцәа дыруаӡәкны дыԥхьаӡоуп.
“Борго абылра астанца ” — аҵыхәтәантәи уадоуп, Рафаель иҭыӡсахьақәа ахьубарҭоу. Анаҩс аҭыӡсахьақәа рыҟаҵара ицхырааҩцәа ирыдҵан: Џьулио Романо, Џьован Франческо Пенни, Џьованни да Удине уҳәа убас иҵегьы. Уи аамҭазы Рафаель апапа акрызҵазкуа егьырҭ идҵақәа инапы рылакын: Сикстинтәи акапелла аҭӡамцхҟьақәа рзы акартонқәа рыҟаҵара, насгьы Аԥшьа Пиотр ибазилика аргылара хылаԥшра аиҭон, уи аҭыԥ 1514 шықәсазы Браманте иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иоуит. Аԥшьбатәи ауада- « Константин изал»-Рафаель иҵаҩцәа роуп аҭыӡсахьақәа анызҵаз.
[[Афаил:Pope Julius II.jpg|thumb|left|Апапа Иули II ипортреҭ. 1511ш. Амҿы, ахәшашәыга. Амилаҭтә галереиа, Лондон]]
'''Аҭӡамцхҟьақәа рсериа " Иԥшьоу ацҳаражәҳәаҩцәа русқәа""
1514 шықәса анҵәамҭазы, Апапа [[Лев X|Леон X]], ихьӡ Ватикантәи [[Сикстинская капелла|Сикстинтәи акапелла]] иадиҳәаларц иӡбеит,уи азы аҭӡамцхҟьақәа рзы акартонқәа<ref> Так называли в Италии тканые ковры по главному центру производства шпалер в XV веке во французском городе Аррас </ref> азаказ ҟаиҵеит [[Деяния святых апостолов|Иԥшьоу ацҳаражәҳәаҩцәа русқәа]] » рышәҟәы асиужетқәа рыла, акапелла арԥшӡаразы. Жәа ҭӡамцхҟьак рыла ( ганцыԥхьаӡа хәба-хәба) акапелла аганахьтәи аҭыӡқәа ҵаҟатәи рыхәҭа ырԥшӡатәын. Урҭ рсиужетқәа Аевангелиеи иԥшьоу ацҳаражәҳәаҩцәа рышәҟәи рҟынтәи иааган, Аԥшьацәа Пиотри Павели рҭоурых аҟынтәи, иара убас апрограмма инақәыршәаны Қьырсеи Моисеи рҭоурыхқәа еиҭазҳәоз, флоренциатәии умбриатәии асахьаҭыхҩцәа 1481-1483 шш.рзы Сикстинтәи акапеллаҿы иҭырхыз аҭыӡсахьақәа иреиԥшын.
Апапа игәҭакы инақәыршәаны, аҭӡамцхҟьақәа еидыркылар акәын Ацҳаражәҳәацәа рҭоурыхи адунеи аԥҵара инаркны Анцәа ауаа ирзынижьыз раԥхьатәи ауасиаҭ аҟынӡа (Моисеи изакәан аҩыраӷәы) аҭоурыхи, иара убас [[Микеланџьело|Микеланџьело]] акапелла аплафон аҿы иҭихыз (1508-1512), Иаса Қьырса ацҳаражәҳәаҩ Пиотр « ацаԥхақәа иҭара», насгьы апапцәа рҭоурыхи еиднакылар акәын.
Аныҳәатә хҭысқәа анымҩаԥысуаз акапеллаҿы аҭӡамцӡхҟьақәа кнарҳауан. Уажәы урҭ хазы азалаҿы ицәыргақәҵоуп Рафаель еиҳа ихьшәаны иаԥиҵаз асахьақәа инарыцны: [[Мадонна ди Фолиньо]] (1511-1512), «Мариа агәыргьын лхаҵара» (1502-1504) иара убас «Аҽеиҭакра» (1519-1520) [[Ватиканская пинакотека|Ватикантәи Пинакотека]]ҿы, (еиҭныԥсахло, еснагь жәаҩык рҟынтә бжьба). Акапелла ахаҭа аҿы, урҭ рҭыԥан, аҭыӡсахьа атехника ахархәарала «аԥардақәа» иреиԥшны иҭыхуп.
Ари асериа иаҵанакуеит абарҭ асиужетқәа: «Листра имҩаԥгаз аԥсаҭара» (Sacrificio di Listra), «Ацыркь ихәшәтәра» (Guarigione dello storpio), «Саул идинхаҵара аиҭакра» (Conversione di Saulo), «Елима лылашәхара» (Punizione di Elima), «Ацаԥхақәа рыҭара», « Иԥшьоу Стефан ахаҳәқәа игәыдҵара» (Lapidazione di santo Stefano), «Павел Афины иҟаиҵаз абжьагажәа» (Predica di san Paolo), «Иԥшьоу Павел аҳаԥсаҿы» (San Paolo in carcere), «Ананиа иԥсра» (Morte di Anania), «Иџьашьахәу аԥсыӡкра» (Pesca miracolosa).
Ари аус аҿы аҟаза ицхраауан иҵаҩцәа [[Романо, Джулио|Џьулио Романо]]и [[Пенни, Джанфранческо|Џьованни Франческо Пенни]]и, аха асахьаҭыхымҭақәа зегьы Рафаель ихаҭа иаԥиҵеит<ref> Pierluigi De Vecchi. Raffaello. — Milano: Rizzoli, 1975. — Р. 113 </ref>. Аҭӡамцхҟьақәа ҟаҵан 1517-1519 шықәсқәа рзы [[Брюссель|Бриуссель]] ақалақь аҟны, [[Кук ван Альст, Питер|Питер Кук ван Альст]] имануфактураҿы аҿы [[Орлей, Бернарт|Бернарт ван Орлеи]] далархәны. Раԥхьаӡа 5 м аҩаӡара змаз 7 уарҳалк ҟарҵеит, урҭ роура еизакны 42 м ыҟан<ref> Большая иллюстрированная энциклопедия древностей. — Прага: Артия, 1980. — С. 62 </ref>.
Аҭӡамцхҟьақәа рзы абордиурқәа ҟаҵан фламандиатәи [[барокко|абарокко]] астиль ала, [[Ван Дейк, Антонис|Антонис Ван Деик]] иҭыхымҭақәа инарықәыршәаны. Асра знапы алакыз аҳ Иаков I иааиԥхьахьаз афламаниадтәи аҟазацәагьы ракәын<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]]. «Деяния апостолов» // Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. III, 2005. — С. 419 </ref>.
Аҭӡамцхҟьақәа ирну афигурақәа рҿы иубарҭоуп Микеланџьело «истиль ҳарак» анырра, иара убас, [[Станцы Рафаэля|Ватикантәи астанца]]ҿы Рафаель иҟаиҵаз «Борго иҟалаз абылра» ҳәа изышьҭоу аҭыӡсахьаҿгьы. Асериа ақәҿиара ду аиуит, иара акырынтә еиҭаҭырхит, Франциа [[Мануфактура Гобеленов|Гобеленаа]]и [[Мануфактура Бове|Бове]]и рмануфактурақәа рҿгьы.
Акардинал Ерколе Гонзага 1548 шықәсазы Бриуссельтәи асыҩцәа ари асериа иақәҭырхырц дҵаны ириҭеит. 1563 шықәсазы, иара даныԥсы ашьҭахь, аҭӡамцхҟьақәа Мантуатәи агерцог [[Гульельмо I Гонзага|Гулельмо I Гонзага]] изынижьит. Уажәы урҭ Венециа адожқәа раҳҭынра аҟны «Агобеленқәа руадаҿы» иҟоуп<ref> Pierluigi De Vecchi. La Cappella Sistina. — Milano: Rizzoli, 1999. ISBN 88-17-25003-1 </ref>.
Аҭӡамцхҟьақәа рзы акартонқәа 1623ш азы иааихәеит шьҭралатәи апринц, Англиа иаҳхараны иҟаз Чарльз I. Аҳ данԥсы ашьҭахь, аҳҭынратә мазара аҭираҿы, акартонқәа Кромвел иаахәеит, урҭ Уаитхолл абанкеттә зал аҿы акәалаԥқәа ирҭаҵәахын. Амонархиа аиҭашьақәыргылара ашьҭахь, аҳ иҭаацәара раҳратәрахьы ихынҳәит. Аграфство Сиурреи иҟаз Мортлеик амануфактураҿы еиуеиԥшым асериа ҿыцқәа раԥҵаразы акартонқәа рхы иадырхәеит. Анаҩс урҭ [[Хэмптон-Корт|Ҳемптон-Корт]] аҳҭынраҿы иҟаз иҷыдоу агалереиа иҩанрҵеит, уаҟа урҭ 1813 шықәсанӡа иҟан. Анаҩс дара [[Букингемский дворец|Букингемтәи аҳҭынра]]ҿы иҵәахын. 1865 ш инаркны еиқәхаз акартонқәа быжьба [[Лондон]], [[Музей Виктории и Альберта|Викториеи Альберти рыхьӡ зху амузеи]] ахь ииаргеит.
"Рафаель илоџьиа"
[[Афаил:President Trump's Trip Abroad (34079021263).jpg|thumb|220px|left|Ватикан иҟоу Ацҳаражәҳәаҩцәа рхан аҿы "Рафаель илоџьиақәа". 1508-1519 шықәсазы. Архитектор Д. Браманте ипроект. Рафаель Санти иҵаҩцәа рсахьақәа]]
1508 шықәсазы Апапа Иули II архитектор Донато Браманте дҵас ииҭеит [[Апостольский дворец|Апапа ихан]] хыхьтәи аихагылаҿы [[Лоджия|алоџьиа]] еиԥшу агалереиа иргыларц, уантәи Наӡаӡатәи ақалақь уахәаԥшлартә еиԥш. Архитектор аусура далагеит, аха 1514 шықәсазы дыԥсит, аргыларақәа ирыциҵеит Рафаель Санти. «Рафаель илоџьақәа» аамҭа анца дара ус рыхьӡырҵеит, архитектура аҭоурых аҿы XVI-тәи ашәышықәса алагамҭазы иҟаз «римтәи аклассицизм» аҟазара аканонтә ҿырԥштәны иҟалеит. Еиԥшыз жәаха секциа еиҟараны иахьеизшаз, ахаргьагьақәа, апилисатрқәа иаку аритм змоу, еиҿкаау ракәны иааԥшуеит. Аҭӡамцқәа, ахыгьагьақәа, апиластрқәа1517-1519 шш.рзы рсахьа ҭырхуан Рафаель иҵаҩцәа: [[Перино дель Вага]], [[Джулио Романо|Џьулио Романо]], [[Джованни да Удине|Џьованни да Удине]], [[Пенни, Джанфранческо|Франческо Пенни]], [[Рафаэллино дель Колле|Рафаеллино дель Колле]]. Ахагьагьақәа рыҟәшақәа зегьы рҿы Рафаель Ауасиаҭ Ҿыц атемала асиужеттә композициақәа ԥшьба ҭихит. Егьырҭ (ҩажәи жәаа Ажәытәтәи Ауасиаҭ атемала) иаанхаз аҭыԥ [[Гротеск (орнамент)|агротесктә]] [[орнамент|рԥшӡагақәа]] рыла иҵаҩцәа ихадырҭәааит.
1783 ш инаркны 1792 шықәсанӡа [[Санкт-Петербург]] аимператрица [[Екатерина II|Екатерина аҩбатәи]] лзаказала, [[Большой Эрмитаж|Аермитаж Ду]] ахыбраҿы архитектор [[Кваренги, Джакомо|Џьакомо Кваренги]] Рафаель [[Фреска|иҭыӡсахьақәа]] ркопиақәа рыла агалереи аԥиҵеит, Ватикантәи апапа иаҳҭынра ахыбрагьы аазырԥшуа. Уаанӡа гәыԥҩык асахьаҭыхҩцәа (. [[Хаккерт, Якоб Филипп|И. Ф. Хаккерт]], Д. В. Анджелони, [[Петер, Уильям|У. Петер]] уҳәа) 1778 шықәсазы Рим Рафаельи иҵаҩцәеи рҭыӡсахьақәа ркопиа аҟаҵара иалагеит.
Аусурақәа напхгара рырҭон [[Унтербергер, Христофор|Х. Унтербергер]]ти [[Раффенштайн, Иоганн Фридрих|И. Ф. Раффенштайн]]и. Акопиақәа ақәатәақәа рҿы
иҟаҵан, анаҩс урҭ еикәарҳәны Санкт-Петербургҟа иааргеит. [[Новый Эрмитаж|Аермитаж Ҿыц]] ахыбра андыргылоз, алоџьиақәа 1778-1787 шш рзы еиқәырханы иҟан, урҭ мраҭашәаратәи агалереиа аҩбатәи аихагылаҿы иҟан.
1515 шықәсазы [[Северное Возрождение|Аҩадатәи Аиҭарҿиара]] аамҭазы иналукааша аҟаза [[Дюрер, Альбрехт|Альбрехт Диурер]] Римҟа дааит. Уи Ватикантәи астанцақәа гәеиҭон. Рафаель исахьаҭыхымҭа ииҭеит, уи аҭакс анемец сахьаҭыхҩы Рафаель изааишьҭит ихатәы портреҭ, амала иара анаҩстәи аԥеиԥш еилкаам.
=== Римтәи аамҭазы иҟаз аныҳәарҭақәеи «Мадоннақәеи» ===
[[Афаил:Transfiguration Raphael.jpg|мини|[[Преображение (Рафаэль)|Аҽеиҭакра]]. 1516-1520 шықәсазы. Амҿы, атемпера. Пинакотека, Ватикан]]
Ватикан аусутә рацәаны ишимазгьы, Рафаель аныҳәарҭақәа рсахьақәа рҭыхразы ауахәамақәа рҟынтә азаказқәа наигӡон,: «Аԥшьа Цецилиа» (1514-1515), «Аџьар аныҟәгара» (1516-1517), «[[Иезекииль (пророк)|Иезекииль]] илаԥшҵашәара» (1518 шықәса инарзынаԥшуа). Рафаель жәа сахьак инарзынаԥшуа «Амадоннақәа» Рим иҭихит. Арҭ аԥҵамҭа ҳаракқәоуп ҳәа иԥхьаӡоуп, ркомпозициа еилыкка иҟоуп: «[[Мадонна Альба]]» (1510), « [[Мадонна с рыбой|Аԥсыӡ зку Мадонна]]»,( 1512-1514), « [[Мадонна в кресле|Акресло иқәтәоу Мадонна]]», ( 1513-1514) инарзынаԥшуа.
{{Main|Аҽеиҭакра (Рафаель)}}
Аҟаза аҵыхәтәантәи [[шедевр|иусумҭа дуӡӡа]] "[[Преображение (Рафаэль)|Аҽеиҭакра]]" (1516-1520) ауп, уи асахьаҿы аҷыдара ҿыцқәа убарҭоуп. Хыхьтәи ахәҭаҿы Рафаель, [[Аевангелие|Аевангелие]] инақәыршәаны, Фавор ашьхаҿы ацҳаражәҳәаҩцәа [[Апостол Пётр|Пиотр]]и, [[Иаков Зеведеев|Иаков]]и, [[Иоанн Богослов|Иоанн]]и рҿаԥхьа Қьырса иҽеиҭакра џьашьахәы ааирԥшуеит. Ацҳаражәҳәаҩцәеи аџьныши ахьаарԥшу асахьа ҵаҟатәи ахәҭа,Рафаель иескизқәа рыла Џьулио Романо иҭихит.
Мшаԥымза 6, 1520 шықәсазы Рафаель иԥсҭазаара даналҵ, мышқәак, [[Борго (район)|Борго]] иҩны аҵыхәтәантәи имҩахь инаскьагара рҽаназыҟарҵоз, ихыркәшамыз асахьаҭыхымҭа «Аҽеиҭакра» аԥсы ихаҿы игылан<ref>{{Cite web |url=http://www.nerone.cc/nerone/archivio/arch89.htm |title=Nerone Tours of Italy {{!}} Tours of Rome Florence Venice Naples Pompeii<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101126154319/http://nerone.cc/nerone/archivio/arch89.htm |archive-date=2010-11-26 |url-status=dead }}</ref>. Рафаель данԥсы ашьҭахь мчыбжьык анҵы, Ватикан асахьаҭыхымҭа « Лазарь Иԥсаҭалара» азааигәара «Аҽеиҭакра» кнарҳаит.
[[Афаил:RAFAEL - Madonna Sixtina (Gemäldegalerie Alter Meister, Dresde, 1513-14. Óleo sobre lienzo, 265 x 196 cm).jpg|мини|слева|Сикстинтәи Мадонна. 1512-1513 шықәсазы. Ақәатәа, ахәшашәыга.. Ажәытәтәи аҟазацәа ргалереиа, Дрезден]]
{{Main| Сикстинтәи Мадонна}}
Рафаель иаԥҵамҭақәа зегь раасҭа иссиру ауп еицырдыруа "[[Сикстинская мадонна|Сикстинтәи Мадонна]]" (1512-1513), уи [[Дрезден]]тәи [[Галерея старых мастеров|Ажәытәтәи аҟазацәа ргалереиа]]ҿы 1754ш. инаркны иҟоуп. Шәагаала идуӡӡоу асахьаҭыхымҭа Рафаель иаԥиҵеит [[Пьяченца|Пиаченце]] иҟоу, [[Сикст II|иԥшьоу Сикст аҩбатәи]] иуахәама аныҳәарҭазы. Азаказ ҟазҵаз делла Ровере аҭаацәара ирылиааз, [[Папство|апапа]] [[Юлий II|Иули аҩбатәи]] иоуп. ( Иԥшьоу Сикст делла Ровере рҭаацәара дырхылаԥшуан ҳәа ԥхьаӡан)
Асахьа акомпозициа иаанарԥшуеит аҟаза хаҭалатәи ихәыцшьа аеволиуциа. «Заатәи Мадоннақәа» рҿы Рафаель Умбриатәи апеизаж афон аҟны аӡӷабцәа ԥшӡақәа рсахьа ҭихуан. Асахьа [[Мадонна Грандука]] аҿы, иара апеизажтә фон инеитралтәу еиқәаҵәоу, зынӡа еиқәаҵәоу уҳәаргьы ауеит ала иԥсахит,аӡҟы дыкны иналымариашаны игылоу Мариа, Рафаель хагәҵәылатәи аформат дҭаикит. Анаҩс Рафаель
абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы иҟаз аиератикатә композициақәа рахь дхынҳәызшәа ҟаиҵеит, ахәҭакахьала, [[Одигитрия|Одигитриа]] византиатәи ахкы ахь<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Сикстинская Мадонна // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. VIII, 2008. — С. 759—760 </ref>. Асахьа акомпозициа традициала [[Святое Собеседование|Иԥшьоу Аицәажәарақәа]] [[Иконография|рныхаҩыра]] иадырҳәалоит, избан акәзар аӡҟы дызку Мадонна илымҵахырхәо аԥшьацәа дрыгәҭылакны даарԥшуп. Уи еиԥшу акомпозициа змоу Рафаель егьи исахьагьы, “Мадонна ди Фолинио” (1511-1512), официалла “Sacra Conversazione” ҳәа иашьҭоуп, насгьы уи “Сикстинтәи Мадонна” шьаҭас иаиуит ҳәа иԥхьаӡоуп, уигьы “аицәажәарақәа” ртрадициа иаҵанакуеит<ref> Pierluigi De Vecchi. Raffaello. — Milano: Rizzoli Editore, 1975. — Р. 108—109 (№ 97, 105) </ref>.
XVIII-тәи ашәышықәсазы, алегенда рылаҵәеит (аҭоурыхтә документқәа рыла ишьақәырӷәӷәам) Мадонна лзы модельс дҟалеит Рафаель бзиа иибоз, жәибжь шықәса зхыҵуаз ачаӡҩы иԥҳа Маргарита Лути ҳәа. Рафаель уи [[Форнарина]] лыхьӡиҵеит (италиантәи fornaro - ачаӡҩы). [[Сикст II|Аԥшьа Сикст]] ипрототип иакәын Апапа Иули ([[Сикст IV]] иашьа иԥа), [[Варвара Илиопольская|Аԥшьа Варвара]] лзы- иаҳәшьаԥҳа [[Орсини, Джулия|Џьулиа Орсини]]. Апапа дышиеԥшыз [[Кавальказелле, Джованни Баттиста|Џь.Б.Кавальказелле]]и егьырҭ аӡәырҩи иазгәарҭеит, насгьы иԥшьоу Варвара лпрототип азы Лукрециа делла Ровере лыхьӡгьы рҳәон, апонтифик иаҳәшьаԥҳа<ref> Putscher M. Raphaels Sixtinische Madonna. Das Werk und seine Wirkung. — Tübingen: Hopfer Verlag, 1955. — Р. 38 </ref>.
Асахьаҭыхымҭа Мраҭашәаратәи аҟазара иреиҳау [[шедевр|ашедеврқәа]] иреиуоуп ҳәа зегьы еицҿакны иазгәарҭоит, зегь раԥхьаӡа иргыланы [[Композиция (изобразительное искусство)|акомпозициа]] ауадаҩразы, абырзен-римтәи, аԥшӡара [[идеал|аидеал]]и ақьырсиантә цәаныррақәеи рконтаминациа агармониазы.
Асахьа изызҭыхыз аҭыԥ ԥшьа (Пиаченца иҟоу Сан-Систо аберҭыԥ) иаҟәыганы, уи асахьақәа ргелереиахь аиагара XVIII-тәи ашәышықәса аинтеллектуалцәа рыбжьара ахәыцра ҵаулақәа цәырнагеит<ref> Gazzola Е. La Madonna Sistina di Raffaello. Storia e destino di un Quadro. — Macerata: Quodlibet, 2013. — ISBN 9788874625246 </ref>.
=== Апортреҭқәа ===
[[Афаил:Baldassare_Castiglione,_by_Raffaello_Sanzio,_from_C2RMF_retouched.jpg|мини|[[Портрет Бальдассаре Кастильоне|Балдассаре Кастильоне ипортреҭ]]. 1514-1515 шықәсазы. Ахәшашәыга, ақәатәа. Лувр, Париж]]
Ауахәамақәа рыдҵала хыԥхьаӡара рацәала иҭихуаз аусумҭақәа рыдагьы, Рафаель апортреҭтә жанр алагьы ирацәаны аус иуан. 1512 шықәсазы иҭихит «Апапа Иули II ипортреҭ». Џь. Вазари иазгәеиҭон: «Иара убри аамҭазы, даара дшеицыдыруазгьы, аҟаза ахәшашәыгала апапа Иули ипортреҭ ҭихит. Асахьа апапа даара иеиԥшын, аԥсы ҭазшәа иҟан. Уи збоз зегьы, апапа иԥсы ҭаны раԥхьа дгылошәа, ргәы хыҭ-хыҭуа иалагон<ref name="Вазари"/>. Апапа икуриа адҵала иҭыхын «Акардинал Алессандро Фарнезе ипортреҭ» (1512 шықәса инарзынаԥшуа), «[[Портрет Льва X с кардиналами Джулио Медичи и Луиджи Росси|Лев Х ипортреҭ, акардиналцәа Џьулио Медичии, Луиџьи России иваргыланы]]» (1517-1518 шықәса инарзынаԥшуа).
Абарҭ аусумҭақәа рҟынтәи иалкаауп [[портрет Бальдассаре Кастильоне|Балдассаре Кастильоне]] (1514-1515) ипортреҭ. Акыр шықәса рышьҭахь, ари апортреҭ акопиа [[Рубенс]] иҭихуеит. [[Рембрандт]] раԥхьа уи асахьа ҭихуеит, анаҩс, асахьа анырра инаҭаз иабзоураны, иара ихатәы “[[Автопортрет Рембрандта (1640)|Автопортреҭ]]” ҟаиҵоит. Астанцақәа рҿы аус анимуаз аамҭазы, Рафаель «[[Портрет Биндо Альтовити|Биндо Альтовити ипортреҭ]]» ҭихит (1515 шықәса инарзынаԥшуа). Аҵыхәтәаны Рафаель ихы ҭихит «Ахатәыпортреҭи сҩызеи» (1518-1520) аҟны, аха асахьаҿы Рафаель инапы зыжәҩа иқәиҵаз дарбан ҩызоу иахьагьы еилкааӡам; аҵарауаа зыгәрагара уадаҩу аверсиақәа рацәаны иаадырԥшуеит.
=== Авилла Фарнезина ===
{{Main|Авилла Фарнезина}}
{{Main|Галатеиа лтриумф}}
[[Афаил:Raffael 012.jpg|мини|слева| Галатеиа лтриумф. 1511ш. "Галатеиа ллоџьиа". Вилла Фарнезина, Рим]]
Абанкир, аҟазара ахылаԥшҩы [[Киджи, Агостино|Агостино Киџьи]] [[Тибр]] аԥшаҳәаҿы авилла иргылеит, уахь Рафаели иҵаҩцәеи ааԥхьара риҭеит ажәытә мифологиа асиужетқәа рыла аҭыӡсахьақәа ҭырхырц азы. Абасала, 1511 шықәсазы «[[Триумф Галатеи|Галатеиа лтриумф]]» захьӡу аҭыӡсахьа цәырҵит. Уаанӡа авилла ианыз асахьақәа Рафаель ихаҭа иусумҭақәаны иԥхьаӡан: «Рафаель абри аҭыӡсахьаҿы аԥаимбарцәеи асивиллақәеи рсахьа ҭихит. Уи иара иаԥҵамҭақәа иреӷьу ҳәа иԥхьаӡоуп, иреиӷьқәоу иреиӷьу. Ииашаҵәҟьаны, уа иану аҳәсеи ахәыҷқәеи рыԥсы ҭазшәа иҟоуп, насгьы ихырку аколорит ала иалукаауеит. Ари аусумҭа иара иԥсы анҭазгьы ахьӡ-аԥша ду изаанагахьан, иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахьгьы иара убас<ref name="Вазари"/>.
Аамҭа анца, еилкаахеит, ирацәаӡаны азаказқәа ахьимаз азы, зегь раԥхьаӡа иргыланы, [[Собор Святого Петра|Аԥшьа Пиотр иныхабаа]] аргылара иадҳәалаз аусқәа, Ватикан [[Станцы Рафаэля|астанцақәа]] рҭыӡсахьақәа рҭыхра, уҳәа Рафаель ицхырааҩцәа аҭыӡсахьақәа аус рыдулара рыдиҵо далагеит.Убри аан, азыҟаҵаратә ҭыхымҭақәа рыбжеиҳарак иара Рафаель ихахьы игон, аҭыӡсахьақәа егьырҭ иҟарҵон.
Авилла Фарнезина аҿы аус руан иҵаҩцәа: [[Романо, Джулио|Џьулио Романо]], [[Себастьяно дель Пьомбо|Себастьиано дель Пиомбо]], [[Пенни, Джанфранческо|Франческо Пенни]], [[Содома]]. XX-тәи ашәышықәса агәҭаны имҩаԥгаз аҭыӡсахьақәа рреставрациа ашьҭахь еилкаахеит « Галатеиа лтриумф» аҭыӡсахьа еиҳа ихадоу ахәҭақәа иара Рафаель ихаҭа ишҭихыз, егьырҭ- Џьулио Романо<ref> Pierluigi De Vecchi. Raffaello. — Р. 105 </ref><ref> Bajard S., Bencini R. Roms. Paläste und Garten. Paris: Terrail, 1997. S. 15-22 </ref>. «Александр Македонскии Роксанеи рчара» акомпозициа авилла аҩбатәи аихагылаҿы [[Содома]] иаԥиҵеит, ахқәа иалкаау рыхәҭақәак-Рафаель ихаҭа иҭихит.
=== Архитектура ===
Рафаель архитектор иаҳасабала иусура иалкаау аҵакы амоуп, уи Браманте римантәи иклассицизми уи иашьҭанеиуаз азеиԥшевропатәи архитектура [[классицизм|аклассицизм]]и аанарԥшуеит, ахәҭакахьала [[Палладианство|Палладиантәи]] ацәырҵра аныԥшуеит. Браманте 1514 шықәсазы идунеи аниԥсах, Рафаель усҟан зыргылара иаҿыз [[Собор Святого Петра|Аԥшьа Пиотр иныхабаа]] архитектор хадас дҟалеит. 1513 шықәсазы Иули II иҭыԥан иҟалаз апапагьы, [[Лев X|Леон X]] - Рафаель иҟазара ҳаҭыр ду ақәиҵон. 1513 шықәсазы иара Рафаель ажәытәӡатәи Рим иаҵанакуа аамҭа актәи археологс дҟаиҵеит. Апонтифик Ду идҵала Рафаель археологиатә ԥшаарақәа дырхылаԥшуан, Ватикантәи аколлекциақәа реидкыларақәа, рышьақәгылара хылаԥшра азиуан, насгьы Наӡаӡатәи ақалақь археологиатә сахьа (аплан) еиқәиршәеит. 1515 шықәса инаркны Рафаель Ватикан «ажәытә ҭынхақәа рзы акомиссар» иҭыԥ ааникылон<ref> Бартенев И. А. Рафаэль и архитектура // Рафаэль и его время: Сборник статей. — М.: Наука, 1986. — С. 80 </ref>.
Рим Рафаель ипроект ала иргылан аџьартә- ҟәырӷ змоу аухәама [[Сант-Элиджо-дельи-Орефичи|Сант- Елиџьо- дели- Орефичи]]( аиувелирцәа рцех иԥшьоу аелегиа), иара убас даара зычаԥашьа бзиоу ауахәама [[Санта-Мария-дель-Пополо|Санта- Мариа- дель- Пополо]] акпелла Киџьи(1512-1520).
Иара убас Рафаель апроект ҟаиҵеит [[Палаццо Видони-Каффарелли|Палаццо Видони- Каффарелли]] аԥхьатәи ахәҭа(1515), Бранконио дель Аквила(1520 ахыбра еиқәымхаӡеит), иара убасгьы Флоренциа иҟоу [[Палаццо Пандольфини]], уа аусурақәа хирқәшеит Франческо да Сангалло(1516-1520).
1515 азы, Рим аҩада-мраҭашәаратәи аган ахәҭаҿы, Рафаель ипроект ала акардинал Џьулио Медичи (аԥхьаҟа Апапа Климент VII) изы авилла аргылара иалагеит (аргылара хиркәшеит [[Сангалло, Антонио да (младший)|Антонио да Сангалло Аиҵбы]]). Ахыбра «[[Вилла Мадама]]» ҳәа ахьӡырҵеит (уи анаҩс аԥшәымас иаиоуз [[Маргарита Пармская|Маргарита Пармтәи]], ( Маргарита Австиратәи ҳәагьы илышьҭан, ма « [[Мадам]] Маргарет»), Алессандро Медичи иԥшәма ԥҳәыс). Авилла архитектуратә мотив хадақәа еснагь еиԥш — агьежьбжатәи ахыргьагьеи аҟәырӷи ракәын. Авестибиули алоџьиеи агротесктә темақәа рыла иҭыху асахьақәеи [[Рельеф (скульптура)|арелиеф]]қәеи рыла [[декор|ирԥшӡоуп]].
Рафаель афасад акомпозициаеи ааигәара игылоу ахыбрақәа рҷыдарақәеи еснагь еидиҳәалон, ахыбра ашәаагақәееи ахықәки азгәаҭаны, аханқәа зегьы ырԥшӡаны, акы иузаламырҩашьо аҟаҵара иҽазишәон<ref name="БСЭ">{{книга |автор = [[Алпатов, Михаил Владимирович|Алпатов М. В.]] |часть =Рафаэль |заглавие = [[Большая советская энциклопедия]] |ответственный = Гл. ред. [[С. И. Вавилов]]|издание = 2 издание|место = М.|издательство = [[Советская энциклопедия]]|год = 1965}}</ref>. Икомпозициақәа ирышьагәыҭуп ихырқәшоу аплан, асимметриа, афасадқәа апилиастрқәа рыла реихшара. Иҟоуп агәаанагара, архитектуреи аҿыханҵеи рҿы аклассицизм астиль Рафаель иоуп иаԥызҵаз, ихзырқәшазгьы ҳәа. Иусумҭақәа уанрыхәаԥшуа, ииашаҵәҟьаны, урҭ рыҩаӡара шхырқәшоу убоит, анаҩстҽи рырҿиара шзалымшо еиукаауеит<ref> Алпатов М. В. Художественные проблемы итальянского Возрождения. — М.: Искусство, 1976. — С. 10—12 </ref>.
=== Аҭыхымҭақәеи агравиурақәеи ===
[[Афаил:Raphael Lucretia.jpg|мини|слева|200px|Рафаель. Лукрециа. 1483-1520 шықәсқәа рыбжьара. Ақьаад, акалам, амарқьаф, амел. Метрополитен амузеи, Ниу-Иорк]]
[[Афаил:Raimondi Lucretia's suicide.jpg|мини|200px|Маркантонио Раимонди. Лукрециа. 1515. Аџьаз аҟны агравиура.]]
Рафаель иҭыхымҭақәа ԥшьышә инарзынаԥшуа еиқәхеит. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп асахьаҭыхразы аҽазыҟаҵаратә ҭыхымҭақәа, иҟоуп иара убас зхала иҟоу аусумҭақәагьы. Рафаель ихаҭа агравиурақәа ҟаиҵаӡомызт. Аха иҵаҩцәеи ицхырааҩцәеи — [[Раймонди, Маркантонио|Маркантонио Раимонди]], [[Венециано, Агостино|Агостино Венециано]], [[Денте, Марко|Марко Денте]], Џьованни Антонио Каралио — Рафаель исахьақәеи ихыркәшамыз икомпозициақәеи рхы иархәаны, арепликақәеи акомпозициатә вариациақәеи ҟарҵон. Уи абзоурала, ахәҭакахьала, иӡхьоу Рафаель исахьаҭыхымҭақәа ԥыҭк ҳара ҳаамҭанӡа иааӡеит. Рафаель иҭыхымҭақәа рыла иҟаҵаз агравиурақәа амҩадуқәа ирыԥныз адәқьанқәа рҿы ирҭиуан; урҭ аархәон италиатәи [[Майолика|амаиоликатә]] сахьаҭыхра аҟазацәа, (аҭӡамцхҟьақәа рҭыжьразы акартонқәа ҟазҵоз), амҿлыхқәа ҭаԥызҟоз, аиувелирцәа. Абас ала иҿион Аиҭарҿиара аамҭа иазҷыдаз аҟазаратә еицлабра: иналукааша асахьаҭыхҩы иусумҭа — асахьаҭыхҩы-агравиурақәа ҟазҵоз иусумҭа — анапҟаза иусумҭа уҳәа абарҭ зегьы еимаданы ианыҿиоз. Санкт-Петербургтәи [[Ермитаж|Аермитаж]] аҿы А. Венецианои М. Раимондии ркомпозициақәа зну амаиоликатә чанахқәа ыҟоуп. Насгьы, асахьанҵақәа Рафаель иҭыхымҭақәа ирықәҭыхӡам, урҭ рҿиаратә вариациақәуп, ркомпозициақәа рсахьа шыԥсыҽугьы, Рафаель ихаҭа иескизқәа раасҭагьы еиҳауп. Ари зыхҟьо аформат ахьыгьежьуи, ахьшьытә сахьанҵа аҷыдареи роуп<ref> Михайлова О. Э. Использование композиций произведений Рафаэля и его школы в росписи итальянской майолики // Рафаэль и его время: Сборник статей. — М.: Наука, 1986. — С. 142—154 </ref>.
Рафаель иҭыхымҭа “ Парис иусӡбара ” дахәаԥшны (1508-1509). Раимонди аџьаз аҟны иҟаиҵаз агравиура, Џьорџьоне исахьаҭыхымҭа “Ақыҭатә концерт” (1508-1509) еиԥш, иара асхьаҭыхҩы ихаҭа [[Мане, Эдуард|Е. Мане]] ишиҳәоз ала, асахьаҭыхымҭа « [[Завтрак на траве (картина Мане)|Ашьацраҿ шьыбжьхьаҟаҵара]]»(1863) шьаҭас иаиуит<ref> Прокофьев В. Н. Живопись Эдуарда Мане между прошлым и будущим (некоторые вопросы поэтики и стилистики) // Прокофьев В. Н. Об искусстве и искусствознании. — М.: Советский художник, 1985. — С. 128 (письмо Ш. Бодлера Надару от 14 мая 1859 г.)</ref>.
=== Ажәеинраалақәа ===
[[Афаил:La Fornarina by Raffaello.jpg|мини|слева|229px|[[Форнарина (картина)|Аԥҳәыс қәыԥш лпортреҭ (Форнарина)]]. 1518-1519 шықәсазы. Палаццо Барберини, Рим. Аҵарауаа реиҳараҩык ргәы ишаанагоу ала, асахьаҿы Рафаель бзиа иибоз, имодель [[Форнарина]] даарԥшуп. Рафаель данԥсы ашьҭахь, Џьулио Романо аԥҳәыс лыжәҩахыр аҿы иҭихит «Рафаель Урбинас» ҳәа зныз анапхаҵа.]]
[[Афаил:Raffaello Sanzio - La Donna Velata.jpg|мини|229px|[[Донна Велата|Донна Велата (Ақәыршә зхоу аԥҳәыс)]]. 1516.ақәатәа, ахәшашәыга. Палаццо Питти, Флоренциа]]
Иаамҭазы иҟаз асахьаҭыхыҩцәа реиԥш, иаҳҳәап, [[Микеланџьело|Микеланџьело]], Рафаельгьы ажәеинраалақәа иҩуан. Иахьанӡагьы еиқәханы иҟоуп [[сонет|асонет]]қәа рыцҵаны иҭихыз исахьақәа. Ҵаҟа ижәбоит А. Махов еиҭеигаз асахьаҭыхҩы бзиа иибоз аԥҳәызбацәа руаӡәк илзикыз асонет.
{{Ацитата алагара}}Амур, ирмаҷ убла хызкуа алашара
Уара иааушьҭыз ҩ-бла џьашьахәык.
Урҭ ҳақәдыргәыӷуеит ма ахьҭа, ма аԥхын амца шоура,
Аха урҭ арыцҳашьара цәыкәбар хәыҷыкгьы рылам.
Сара урҭ рыԥшӡара анысныр,
Ишԥасцәыӡи схақәиҭреи сҭынчреи.
Ашьхантә иасуа аԥшагьы, ацәқәырԥақәагьы
Уи амца рзырцәаӡом сара сахьдырхәуашәа.
Ҿымҭӡакәа сыхьанҭара ахгара сазыхиоуп
Ашьамҭлаҳәқәа рыла иҿаҳәоу тәыс сыҟаз
Урҭ рцәыӡра -аԥсра иаҩызоуп.
Сгәаҟрақәа дарбанзаалак еиликаауеит,
Агәаҳәарақәа раанкылара злымшаз
Абзиабаратә ԥшатлакә ԥсаҭатәыс саиуит.{{Ацитата алгара}}
=== Рафаель иԥсреи Апантеон аҿы анышә иамадареи ===
[[Афаил:Raphael's grave, Pantheon 2010.jpg|мини|Рафаель исаркофаг Апантеон аҟны. Рим. Аскульптор А. Мунес. 1811—1833]]
Рафаель иԥсҭазаара далҵит Рим, {{date|6|4|1520}} рзы, 37 шықәса дшырҭагылаз. Џь. Вазари иҩуан, Рафаель «абжьааԥны аасҭа еиҳа қьафурала аамҭа анихига ашьҭахь » дыԥсит ҳәа, аха иахьатәи аҵарауаа ргәы ишаанаго ала, иԥсра зыхҟьаз аԥсыԥ лага-ҩагаратә чымазара имцашоура ӷәӷәала иахьханагалаз иахҟьеит. Аҳақьымцәа иҟарҵаз агха иахҟьеит ҳәа,-апапа иааишьҭыз аҳақьымцәа, ииашамыз адиагноз ықәдыргылеит, ашьакаҭәарала имцашоура ладырҟәырц рҽазыршәеит, уи ахьҭа ӷәӷәа злаланы иҟаз ачымазаҩ изы даара ишәарҭан (ари атәы XVI-тәи ашәышықәсазгьы еилкааны ирыман<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.1007/s11739-020-02435-8|title=Riva, M.A., Paladino, M.E., Motta, M. et al. The death of Raphael: a reflection on bloodletting in the Renaissance. Intern Emerg Med (2020)}} </ref>).
Дыԥсаанӡа, Рафаель иҭаххеит иара ихарџь ала Апантеон аҿы «ажәытәӡатәи ахаҳәтә табернакль еиҭашьақәыргылазарц, насгьы уаҟа Мадонна лҳатәара зықәгылоу аныҳәарҭа дыргыларц, уи аҵаҟа анышә дахьарҭаша аҭыԥ алихит». Ажәытәӡатәи Венера илеиԥшны(егьырҭ ахыҵхырҭақәа рыла, Исида) аҳаҭәара аҟаҵара идиҵеит иҵаҩы, аскульптор, архитектор Лоренцо Лотти, хьыӡшьас [[Лоренцетто]] ҳәа зарҳәоз. Аскульптура "Мадонна дель Сассо" ҳәа иашьҭалеит (италиан бызшәала: Мадонна дель Сассо - Ашьха Мадонна, мамзаргьы Ахаҳәтә), избан акәзар Мадонна лшьапқәа ахаҳә иқәгылоуп. Аха аҟаза ду анышә дахьамадаҵәҟьоу еилкаамызт<ref>La Morte di Raffaello. — URL: [http://la-morte-di-raffaello-da-urbino.blogspot.com/2016/11/tomba-di-raffaello-al-pantheon-la-morte.html] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220118213141/http://la-morte-di-raffaello-da-urbino.blogspot.com/2016/11/tomba-di-raffaello-al-pantheon-la-morte.html |date=2022-01-18 }}</ref>.
цәыббрамза 14, 1833ш азы, асахьаҭыхҩцәа, [[Папская академия литературы и изящных искусств|аҟазара апапа иакадемиа]] алахәылацәа ражәалагалала, Апапа Григори XVI изин ала, дахьжыҵәҟьоу аилкааразы, аӡҟы дызку Мадонна лҳатәара зықәгылаз аплита аадыртит. Уи ахҭыс иалахәын апапа икуриа ахаҭарнакцәа, апапа ицҳаражәҳәаҩ, акардинал Викарио Зурла, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа, ауахәама ахаҭарнакцәа, Рим ақалақь ахаҭарнакцәа, анотариусцәа, аҳақьымцәа, археологцәа. Урҭ инарҷыданы,уи аамҭазы Рим иаҭааны иҟаз еицырдыруаз ашәҟәыҩҩцәеи аҟазацәеи: И. Ф. Овербек, Б. Торвальдсен, К. П. Бриуллов, О. Верне, Ф. А. Бруни, А. А. Иванов уҳәа убас егьырҭгьы. Зегьы ааидкыланы хынҩажәи жәохәҩык ауаа.
Асахьаҭыхҩы [[Камуччини, Винченцо|Винченцо Камуччини]] акардама аартра апроцесс аарԥшразы иҷыдоу азин иҭан. Иара иаарту акардамеи аԥсыбаҩи рсахьа ҭихит, урҭ литографиала иҭрыжьит. Мызкы иалагӡаны Рафаель иԥсыбаҩ зегьы иахьырбоз иқәыргылан, анаҩс уи ажәытәӡатәи Римтәи асаркофаг иҭарҵеит, иара апапа иколекциа аҟынтәи ириҭеит. Асаркофаг ахҩа аҟны алаҭинтә епитафиа анырҵеит. Уи иҩит италиатәи агуманист, акардинал [[Бембо, Пьетро|Пиетро Бембо]]: «ILLE HIC EST RAPHAEL TIMUIT QUO SOSPITE VINCI / RERUM MAGNA PARENS ET MORIENTE MORI» ( ара анышә дамадоуп Рафаель дуӡӡа, иԥсы анҭаз аԥсабара даииаир ҳәа ишәон, даныԥсы ашьҭахь иара ԥсыр ҳәа ишәон). Асаркофаг ҭыԥк аҿы ишьҭаҵаны, асаркьа ала ихырҩеит. Ахҩа аҿы адаԥа иалху аџьазтә венок арҭеит, акардама ахыхь- игәыдеибакыло ҩ-ҳәыҳәк, Антонио Муниос искульптура (1811) Акомпозициа атеатралтә ҟазшьа шамоугьы, иара уныруеит, избан акәзар «асаркофаг аҿы аӡәгьы иеиԥшымкәа, аԥштәқәеи ацәаҳәақәеи аԥсҭазаара рыхҵара здыруаз аӡәы иԥсыбаҩ ыҟоуп»<ref>Власов В. Г. Пантеон и пантеоны. Умножение наименований: культурно-исторические и мнемонические аспекты изучения памятников классической архитектуры // Архитектон: известия вузов. — 2020. — № 2(70). — URL: [http://archvuz.ru/2020_2/5] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210603064838/http://archvuz.ru/2020_2/5 |date=2021-06-03 }}</ref>.
=== Рафаелески ===
Иналукааша италиатәи аҟазацәа ирҿыԥшқәоз, рышьҭамҭа ихылақәоз аҵаҩцәа традициала иааркьаҿны ирышьҭоуп: “Џьоттески”, “Леонардески”, “Џьорџьонески”... “Рафаелескиқәа” рахь иаҵанакуеит аҟаза иҟазарҭаҿы аус зуаз ицхырааҩцәа, Рафаель данԥсы ашьҭахь, зхала аус зуаз: [[Романо, Джулио|Џьулио Романо]], [[Себастьяно дель Пьомбо|Себастиано дель Пиомбо]], [[Перино дель Вага]], [[Пенни, Джанфранческо|Франческо Пенни]], Џьованни да Удине, [[Содома]].
Зегь реиҳа абаҩхатәра иман архитектор, аҿыханҵаҩ [[Романо, Джулио|Џьулио Романо]]. Ирҵаҩы истиль ала иҟаҵаз иусумҭақәа, зны-зынлагьы иескизқәа рыла иҟаиҵоз, рыхә ҳаракны иршьомызт аамҭак ицаныз ауаа. Аха, уи XVI-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы италиатәи аҟазара аҿиараҿы анаҩстәи акыр зҵазкуа аетап [[маньеризм|аманиеризм]] аҟазара ашьаҭаркҩцәа дыруаӡәкхеит. Еиҳараӡак иара Рим аус иуан, аха зегь реиҳа иоригиналтәу иргылареи исахьанҵақәеи [[Мантуя|Мантуа]] иҟоуп — [[Палаццо дель Те]]. Џьованни Нанни [[Удине]]ҟа дхынҳәит, уаҟа иара иаԥиҵеит акыр зҵазкуа асахьаҭыхымҭақәа. Франческо Пенни [[Неаполь]]ҟа нхара диасит, аха дышқәыԥшыз дыԥсит. Перино дель Вага Флоренциеи [[Генуя|Генуе]]и аус иуан.
=== Рафаель ирҿиаратә метод аҭоурыхтә хәшьарақәа ===
Рафаель иусумҭақәа рыҭҵааҩцәеи рдырыҩцәеи реиҳараҩык иазгәарҭоит иҟазара иацу аласреи апластикеи. “Еснагь аҵара дазхиан, еиуеиԥшым аныррақәа идикылон: [[Перуджино|Перуџьино]] “ихәыцуа Мадоннақәа” рҟәымшәышәра, Леонардо да Винчи и[[сфумато]], иара убас “акомпозициатә хкәакь”, иҟазара аҵыхәтәантәи аетапаҿы Микеланџьело ифигурақәа рпластика ду. Иара анатура акырӡа аус адиулон, ашьшьы-шьшьыҳәа ескизк аҟынтә даҽа ескизкахь диасуа, акомпозициа еибакапануа,аформа шьахәны иҟаиҵон.
« Иара изы аҟазара ргәаҟгамызт ма еилкаам хықәкымызт. Еиҳа-еиҳа иҟазара ршьахәуа, Рафаель иҿаԥхьа инаигӡашаз азҵаатәқәа ықәиргылон. Рафаель еснагь иҟаиҵон егьырҭ иҟарҵарц ирҭахыз». Г. Виольфлин ихшыҩҵак ҵар инақәршәаны «Микеланџьелои Леонардои рҟазара инаҭаз анырра илан игәаҭеиуа»<ref> Вёльфлин Г. Классическое искусство. Введение в изучение итальянского Возрождения. — СПб.: Алетейя, 1997. — С. 84, 88 </ref>.
Рафаель иҭоурыхтә лшамҭаны иҟоуп, иҟазараҿы еиуеиԥшым ҩ-дунеик акны иахьеидиҳәалаз — ақьырсиантә дунеии аклассикатә дунеии”<ref> Гращенков В. Н. Об искусстве Рафаэля. — С. 10 </ref>.
Жәашықәсала имҩаԥысуаз «[[Спор о древних и новых|Ажәытәқәеи аҿатәқәеи рзы аимак]]» ([[классицизм|аклассицизм]] адгылаҩцәеи [[барокко|абарокко]] адгылаҩцәеи) асахьаҭыхреи аскульптуреи Парижтәи Акралтә Академиа анапхгаҩы [[Лебрен, Шарль|Шарль Лебрен]] абҵарамза 5,1667 шықәсазы аклассикатә ҿыханҵа ашедеврқәа рзы лекциақәа рцикл ааиртит. Раԥхьатәи илекциа Рафаель ирҿиара иазикит. Европатәи [[Академизм|аҟазаратә академиақәа]] зегьы рҿы “Анцәахша Рафаель” иҟазара еталонс иҟан, насгьы зеиӷьыҟам ҿырԥшыгас иԥхьаӡан. Рафаелизм апологетцәа рҟынтә еиҳа иалкаауп [[Менгс, Антон Рафаэль|Антон Рафаель Менгс]]и [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Џь. Енгар]]и. Рафаель иусумҭақәа ирымҵахырхәон [[Кальдара, Полидоро|Полидоро да Караваџьо]], [[Франча, Франческо|Франческо Франча]]. Ахәҭакахьала, Енгар иазгәеиҭеит: «Фидии Рафаели рышьҭахь аҟазараҿы акрызҵазкуа ҳәа уаҳа акгьы аартра залшом... Рафаель насыԥ иман ҳәа рҳәоит. Ааи, аха уи зыхҟьо уи ԥсабаратәла лакьыс узиҭомызт, дынцәахшан,Микеланџьело иусумҭа дуқәа уанрыхәаԥшуа, гәыкала урҭ ушдыршанхогьы, урҭ рҿы ааԥсарак аҷыдарақәа убарҭоуп. Рафаель иҟны даҽакала иҟоуп. Иаԥҵамҭақәа зегьы ссирӡақәоуп; Анцәа иаԥҵамҭақәа реиԥш, урҭ ԥшатлакәҵас ицәырҵыз рҿиаратә гәазыҳәара ссирк ала иҿиазшәа ауп ишыҟоу»<ref> Энгр об искусстве. — М.: Изд-во Академии художеств СССР, 1962. — С. 74, 81 </ref>.
Рафаель иҟазарахь абас еиԥш иҟаз азнеишьа, аамҭа анца ашьҭахь аҭактә реакциа аиуит: аҟазараҿы [[романтизм|аромантизм]]и [[Реализм (живопись)|ареализм]]и рыдгылаҩцәа рыкритика обиект хаданы Рафаель дҟарҵеит.
Милан, Рим ақалақьқәа рҿы Рафаель иҟазара нҭкааны иҭызҵааз аурыс сахьаҭыхҩы [[Иванов, Александр Андреевич|А. А. Иванов]] иазгәеиҭеит, Рафаель исахьақәа иааидкыланы «аграциеи аҳаракыреи» рҟазшьоуп ҳәа<ref> Мастера искусства об искусстве. М.: ИЗОГИЗ, 1937. Т. IV. С. 125 </ref>.
1883 шықәсазы Рафаель Санти диижьҭеи ԥшьышә шықәса аҵра ныҳәа дула иазгәарҭеит. [[Санкт-Петербург]] иҟоу [[Императорский фарфоровый завод|Аимператортә фарфортә зауад]] аҿы, аимператор [[Александр III]] идҵала, ари арыцхә азы Ватикан иҟоу “Рафаель илоџьиақәа” агротескқәа рмотивқәа рыла, асахьаҭыхҩы С. Р. Романов исахьанҵақәа зну “Рафаель исервиз” ҭрыжьит<ref>Рафаэлевский сервиз ИФЗ [http://farfor-expert.ru/rafaelevskij-serviz/] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220118182531/http://farfor-expert.ru/rafaelevskij-serviz/ |date=2022-01-18 }}</ref>.
== Иусумҭақәа рыхәԥса ==
[[Афаил:Raffaello Sanzio, - cartoon for the Head of a Young Apostle, c.1519-20.jpg|мини|справа|"Ацҳаражәҳәаҩ қәыԥш ихы"]]
Ԥхынҷкәынмза 5, 2012ш азы [[Сотбис|Сотсбис]] аукцион аҟны ирҭиит Рафаель исахьа “Ацҳаражәҳәаҩ қәыԥш ихы” (1519-1520) асахьаҭыхымҭа “Аҽеиҭакра” азы. Ахәԥса £29,721,250 фунт стерлинг артәет, раԥхьатәи ахә аасҭа ҩынтә еиҳан. Ари аҿыханҵатә усумҭақәа рзы ирекордуп<ref>{{Cite web |url=http://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2012/old-master-british-paintings-evening-l12036/lot.52.lotnum.html |title=Сайт Sotheby’s |access-date=2013-01-19 |archive-date=2018-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180220033607/http://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2012/old-master-british-paintings-evening-l12036/lot.52.lotnum.html |url-status=live }}</ref>.
== Аҟазараҿы ахаҿсахьа ==
=== Акиносахьақәа ===
* 2017 - Рафаель. Аҟазара аҭауад<ref>В некоторых русских источниках — «Принц», в англоязычном прокате — ''The Lord'' (of the arts)</ref> / Рафаелло: Il Principe delle Arti (реж. Лука Виотто / Лука Виотто) - адокументалтә-хәмарратә, Рафаель Санти ироль аҿы - Флавио Паренти / Флавио Паренти, Џьованни Манти ироль аҿы - Енрико Ло Версо / Енрико Ло Версо
=== Афилателиаҿы ===
<gallery>
Афаил:The Soviet Union 1970 CPA 3956 stamp ('The Conestabile Madonna' (Raphael)).jpg|Рафаель исахьаҭыхымҭа "Мадонна Конестабиле", 1970 [[СССР]] [[Почтовая марка|аԥошьҭатә марка]]ҿы.
Афаил:USSR 1983 5305 3111 0.jpg|Рафаель исахьаҭыхымҭа " Иԥшьоу Аҭаацәара", 1983 [[СССР]] [[Почтовая марка|аԥошьҭатә марка]]ҿы.
Афаил:КПД СССР, 1983 г. со спецгашением. 500 лет со дня рождения Рафаэля.jpg|[[Асовет Еидгыла]] аҟны 1983 ш рзы Рафаель диижьҭеи 500 шықәса аҵра аҳаҭыразы аԥошьҭатә марка иҭыжьын.
Афаил:GDR-stamp Raffael 1955 Mi. 509.JPG|Рафаель исахьаҭыхымҭа "Сикстинтәи Мадонна", 1955 [[ГДР]] [[Почтовая марка|аԥошьҭатә марка]]ҿы.
</gallery>
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Список работ Рафаэля|Рафаель иҭыхымҭақәа рсиа]]
* [[Мадонны Рафаэля|Рафаель Имадоннақәа]]
* [[Станцы Рафаэля|Рафаель истанцақәа]]
* [[Портреты Рафаэля|Рафаель ипортреҭқәа]]
* [[Форнарина]]
* [[Рафаэль (кратер)|Рафаель (акратер)]]
* [[Леонардо да Винчи]]
* [[Микеланџьело|Микеланџьело Буанарроти]]
* [[Тициан|Тициан Вечеллио]]
* [[Сандро Боттичелли]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{Книга |автор = Санти Б. |заглавие = Рафаэль |издание = |оригинал = ''Santi Bruno'' Raffaello (1993) |ответственный=Пер. с ит. И. С. Фомичёва|место = М. |издательство = Слово |год = 1995 |страницы=|страниц = 80 |isbn=|ref = Санти Б.}}
* ''Кристоф Т.'' Рафаэль. — Taschen. 2005
* {{книга
| автор = {{comment|Махов А. Б.|Александр Борисович}}
| заглавие = Рафаэль
| место = М.
| издательство = [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]
| год = 2011
| серия = [[Жизнь замечательных людей]]
| страниц = 376[8]
| isbn = 978-5-235-03462-4
| тираж =
| ref =
}}
* {{Книга
|автор = [[Стам, Соломон Моисеевич|Стам С. М.]]
|заглавие = Флорентийские мадонны Рафаэля : Вопросы идейного содержания
|место = Саратов
|издательство = Издательство [[Саратовский университет|Саратовского университета]]
|год = 1982
|страниц = 80
}}
* {{книга
|автор = [[Элиасберг, Нора Ефимовна|Элиасберг Н. Е.]]
|заглавие = Рафаэль
|ссылка =
|ответственный =
|издание =
|место = М.
|издательство = [[Искусство (издательство)|Искусство]]
|год = 1961
|страниц = 56
}}
* [[Гращенков, Виктор Николаевич|Гращенков В. Н.]] Рафаэль. — М.: Искусство, 1975. — 25000 экз.
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.rafaelsanti.ru/ Сайт, посвящённый творчеству Рафаэля Санти]{{In lang|ru}}
* [http://top-antropos.com/religion/jesus-maria/item/134-madonny-rafajelja Мадонны Рафаэля (42 картины)] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20111113160155/http://top-antropos.com/religion/jesus-maria/item/134-madonny-rafajelja |date=2011-11-13 }}
* [https://web.archive.org/web/20141129142254/http://www.art-drawing.ru/gallery/category/696-raphael Рафаэль Санти. Картины] [https://web.archive.org/web/20141007131121/http://www.art-drawing.ru/biographies/brief-biographies/1213-raphael и биография]
* Сонеты Рафаэля Санти в переводах Павла Алешина: https://rosa-mundi.ru/section/raffaello_sanzio {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20250211134444/https://rosa-mundi.ru/section/raffaello_sanzio |date=2025-02-11 }}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1483 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Мшаԥымза 6 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1520 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Мшаԥымза 6 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Италиатәи аскульпторцәа]]
[[Акатегориа:Италиатәи асахьаҭыхҩцәа]]
[[Акатегориа:Италиатәи аиҭарҿиара аамҭазы аскульпторцәа]]
[[Акатегориа:Италиатәи аиҭарҿиара аамҭазы асахьаҭыхҩцәа]]
[[Акатегориа:Римтәи апантеон аҿы анышә иамадақәоу]]
jsx0awiguk1boztmrsko9uotvu2tazc
Адунеи
0
55326
176597
172652
2026-11-10T23:28:24Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
176597
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|1=Адунеи|2=Адунеи (аҵакы)}}
[[Файл:Galaxies of the Infrared Sky .jpg|thumb|300px|[[Крупномасштабная структура Вселенной|Адунеи амасштаб ду змоу аилазаара]], 2,2 мкм — 1 600 000 [[Инфракрасное излучение|аинфраҟаԥшьтә цәқәырԥақәа]] рыҩаӡарақәа рҿы ишаабо еиԥш, [[2MASS|Two Micron All-Sky Survey]] иалҵшәаны, Extended Source Catalog аҟны иҭаҩуп. Агалактикақәа рылашара ажәҩангәыԥштәы инаркны (реиҳа илашоу), аҟаԥшь (реиҳа иҭаау) аҟынӡа рыла иаарԥшуп. Асахьа аҵкарқәа рҟны иарбоу ацәаҳәа лашьца — [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] ахьыҟоу ауп, зсаба ахылаԥшрақәа ирԥырхагоу.]]
'''Адунеи''' (ажәытә бырз. быз. ажәа οἰκουμένη “[[ойкумена|оикумена]]”, “ауаа зхылахьоу аҭыԥҭаӡара” ажәахырҿиааратә [[Калька (лингвистика)|калька]] — [[Адгьыл|Адгьыл]] [[Середина мира (мифология)|адунеи агәҭак]] аҳасабала азхәыцра аамҭазы зегьызҵазкуа аилкаара<ref>{{статья|автор=Тургунова Гулмира Амантайовна|заглавие=Лингвокультурологические особенности концепта "Вселенная" в разных языковых картинах мира (на материале переводов с киргизского языка на русский/английский язык)|издание=Бюллетень науки и практики|год=2022|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/lingvokulturologicheskie-osobennosti-kontsepta-vselennaya-v-raznyh-yazykovyh-kartinah-mira-na-materiale-perevodov-s-kirgizskogo|номер=2}}</ref>) — иҟоу [[Энергия|амчхара]], [[Материя (физика)|аматериа]], [[Пространство-время|аҭыԥҭаӡара-аамҭа]] зегьы реизга, [[Субатомная частица|асубатомтә хәҭаҷқәа]] инадыркны [[Галактическая нить|агалактикатә рахәыцқәа]] зегьи, [[Космические пустоты|аҭацәрақәеи]] еиҳа идуу аилазаашьақәеи рҟынӡа, иара убас имҩаԥысуа ацәырҵрақәа зегьы{{efn|Еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа рҿы уи еиуеиԥшымкәа иҳәоуп:
* {{БСЭ3|заглавие=БСЭ}}: «адунеи зегьы, ҳәаа змам аамҭеи аҭыԥи рыла, ҵыхәаԥҵәара змам еиуеиԥшым аформақәа рыла аматериа аҿиара апроцесс аҿы иамоу. В. обиективла иҟоуп, уи еилызкаауа ауаҩы ихдырра иахьыԥшымкәа».
* {{из|БЕС}}: «Иҟоу аматериалтә дунеи зегьы, аамҭеи аҭыԥи рҿы ҳәаа змам, насгьы аматериа аҿиараан иамоу аформақәа рыла ҵыхәаԥҵәарада еиуеиԥшым».
* Аҭҵаарадырра-техникатә енциклопедиатә жәар: «аматериа, амчхара, акосмос реизга, ихьҭоу, иҭацәу аҭыԥ дуқәа рыла ишьақәгылоу, аԥхарра ҳарак змоу аеҵәақәеи агалактикақәа рҿы еидкылоу егьырҭ аобиектқәеи ахьыҟоу».
* {{Источник/НФЭ|Адунеи|[[Казютинский, Вадим Васильевич|Казиутински В.В.]]|url=http://iph.ras.ru/elib/0675.html}}: ““иҟоу зегьы”, “зегьы зҵазкуа адунеи”, “амаҭәарқәа зегьы реизакра”; арҭ атерминқәа аҵакқәа рацәаны ирымоуп, насгьы аконцепциатә контекст ала ишьақәгылоуп.”
* «Иубарҭоу аматериалтә дунеи зегьы, акосмостә системақәа зегьы зҵазкуа рматериеи рымчхареи, урҭ рҿы имҩаԥысуа афеноменқәа зегьы, иара убасгьы теориала азин змоу ацҵара»<ref name="tsitsin-surdin">Ф. А. Цицин, [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]]. Вселенная // Большая российская энциклопедия. — 2006. — Т. 6. — С. 41.</ref>.
* “Афизикатә енциклопедиа”, иара убас “Акосмос аенциклопедиа маҷ” рҟны аилкаара аилыркаа ҟаҵаӡам.}}. 20-тәи ашәышықәса алагамҭа инаркны [[космология|акосмологиа]] еиуеиԥшым аҭҵаарадыррақәа шьаҭас иҟаҵаны ишьақәнаргылеит аҭыԥҭаӡареи аамҭеи шеицыҟалаз [[Большой взрыв|Атҟәацра ду]] ҳәа хьӡыс измоу ахҭыс иалҵшәаны, ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырратә еилкаарақәа рыла 13,787 ± 0,020 миллиард шықәса раԥхьа иҟалаз<ref>{{Cite journal |last1=Planck Collaboration |last2=Aghanim |first2=N. |author2-link=Nabila Aghanim |last3=Akrami |first3=Y. |last4=Ashdown |first4=M. |last5=Aumont |first5=J. |last6=Baccigalupi |first6=C. |last7=Ballardini |first7=M. |last8=Banday |first8=A. J. |last9=Barreiro |first9=R. B.|last10=Bartolo|first10=N. |last11=Basak |first11=S. |date=September 2020 |title=Planck 2018 results: VI. Cosmological parameters |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=641 |pages=A6 |doi=10.1051/0004-6361/201833910 |arxiv=1807.06209 |bibcode=2020A&A...641A...6P |s2cid=119335614 |issn=0004-6361}}</ref>. Агәаанагара ыҟоуп Атҟәацра ду [[космологическая сингулярность|акосмологиатә сингулиарра]] аԥхьанеиуан ҳәа, Адунеи аханатәтәи аҭагылазаашьа, [[кривизна пространства-времени|аҭыԥҭаӡара-аамҭа анаареи]] аматериа [[плотность энергии|амчхара аилаӷәӷәареи]] амҽхак дуӡӡақәа анрымаз<ref>В. Н. Лукаш, Е. В. Михеева. [https://bigenc.ru/c/kosmologicheskaia-singuliarnost-af649e Космологическая сингулярность] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20260302012759/https://bigenc.ru/c/kosmologicheskaia-singuliarnost-af649e |date=2026-03-02 }} // Большая российская энциклопедия. — 2022.</ref>. Атҟәацра ду аныҟалаз инаркны Адунеи [[Космологический принцип|инеибеиԥшны]] [[расширение Вселенной|аиҵыҵра]] иалагеит<ref>''John Soltis, Arya Farahi, Dragan Huterer, C. Michael Liberato II'' [https://arxiv.org/abs/1902.07189 Percent-Level Test of Isotropic Expansion Using Type Ia Supernovae] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190504112720/https://arxiv.org/abs/1902.07189 |date=2019-05-04 }} // [[arXiv.org]] 19 Feb 2019</ref><ref>Известно научное исследование, свидетельствующее об анизотропии расширения Вселенной. // ''K. Migkas, G. Schellenberger, T. H. Reiprich, F. Pacaud, M. E. Ramos-Ceja, L. Lovisari'' //[https://dx.doi.org/10.1051/0004-6361/201936602 Probing cosmic isotropy with a new X-ray galaxy cluster sample through the LX−T scaling relation] // [[arXiv.org]] 7 Apr 2020.</ref>. Адунеи ашәагаақәа еилкаам<ref name="Brian Greene 2011">{{cite book |first=Brian |last=Greene |author-link=Грин, Брайан Рэндолф |title=[[Скрытая реальность. Параллельные миры и глубинные законы космоса|The Hidden Reality: Parallel Universes and the Deep Laws of the Cosmos]] |publisher=[[Alfred A. Knopf]] |year=2011 }}</ref>. Еизаку цырак аҳасабала Адунеи ҭнаҵаауеит [[космология|акосмологиа]] ҳәа хьӡыс измоу [[физика|афизикеи]] [[Астрономиа|астрономиеи]] рыҟәша<ref name="tsitsin-surdin" />.
Ахылаԥшразы иаарту Адунеи ахәҭа (астрономиатә мыругақәа рхархәарала) [[Ауаҩы|ауаҩы]] [[Адгьыл|Адгьыл]] иара убас [[Амратә система|Амратә система]] аҟынтәи дызхәаԥшуа “[[наблюдаемая Вселенная|иубарҭоу Адунеи]]”, мамзаргьы “Аметагалактика” ахьӡуп<ref name="tsitsin-surdin" /> (аҵыхәтәантәи аамҭазы аҩбатәи атермин шамахамзар ахархәара ацәыӡит). Иубарҭоу Адунеи адиаметр 93 миллиард [[световой год|лашара шықәса]] раҟара шьақәнаргылоит<ref name="Brian Greene 2011" />.
Еиуеиԥшым [[мифология|амифологиақәеи]], [[Адин|адинтә]], [[Афилософиа|афилософиатә]] системақәеи рҿы Адунеи атәы зҳәо аидеиа [[научный метод|аҭҵаарадырратә методқәа]] рыла еицырдыруа иахьатәи [[научная картина мира|адунеи асахьа]] акырӡа еиԥшым. Амифологиеи амифологиахь ииагоу зааӡатәи афилософиатә ҵаси рҿы иҟан [[космос (мифология)|акосмос]] аконцепциа — зегьы зҵазкуа, еиҿартәоу, адунеи азакәан (апринцип) инақәыршәаны еиҿкаау<ref>[[Топоров, Владимир Николаевич|В. Н. Топоров]]. [https://www.peoplesmyths.com/k/kosmos.html Космос] // Мифы народов мира. Энциклопедия. — 1988. — Т. 2.</ref>. Иааизакны амифологиа аҩныҵҟатәи ҵакы хадас иамоу, архаикатә [[космогонические мифы|космогониатә мифқәа]] рҿы уажәнатәгьы иҟоу, еиҿкаам [[Хаос (мифология)|ахаос]] аҟынтәи еиҿкаау акосмос ахь аиасра ауп<ref>[[Топоров, Владимир Николаевич|В. Н. Топоров]]. [http://cult-lib.ru/doc/dictionary/myths-of-the-world/articles/60/kosmogonicheskie-mify.htm Космогонические мифы] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20260111164337/https://cult-lib.ru/doc/dictionary/myths-of-the-world/articles/60/kosmogonicheskie-mify.htm |date=2026-01-11 }} // Мифы народов мира. Энциклопедия. — 1988. — Т. 2.</ref>. Зааӡатәи Адунеи [[История развития представлений о Вселенной|акосмологиатә модельқәак]] [[Геоцентрическая система мира|геоцентртәын]]: Адгьыл Адунеи агәҭаны идыргылон. Европатәи [[Революция в науке|аҭҵаарадырратә револиуциа]] аан астрономиатә хылаԥшрақәа ирыбзоураны [[Гелиоцентрическая система мира|агелиоцентртә модель]] аԥҵахеит. Ахылаԥшрақәа реиӷьтәрақәа ирыбзоураны, Амра [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] захьӡу [[галактика|агалактикаҿы]] иҟоу шә-миллиард [[звезда|еҵәак]] ишреиуоу аилкаара ҟалеит, уи иара ахаҭагьы иаҳбо Адунеи аҿы иҟоу шә-миллиард галактикак ишреиуоугьы еилкаахеит<ref name="tsitsin-surdin" />.
[[Крупномасштабная структура Вселенной|Иреиҳау иубарҭоу амасштаб]] аҿы, агалактикақәа еиҟараны, ахырхарҭақәа зегьы рахь еиԥшны еихшоуп. Еиҵоу амасштабқәа рҿы агалактикақәа [[Скопление галактик|реилаҵәарақәеи]] [[Сверхскопление галактик|реилаҵәара дуқәеи]] убарҭоуп, урҭ акосмос аҿы [[галактические нити|арахәыц дуқәеи]] [[Космические пустоты|аҭацәра дуқәеи]] шьақәдыргылоит, ашәахтә еиҿкаашьа ҭбаа аԥҵо<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=RLwangEACAAJ |title=An Introduction to Modern Astrophysics |last1=Carroll |first1=Bradley W. |last2=Ostlie |first2=Dale A. |year=2013 |publisher=Pearson |isbn=978-1-292-02293-2 |edition=International |pages=1173–1174 |access-date=May 16, 2018}}</ref>. XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы иҟаҵаз аартрақәа, [[общая теория относительности|азеиԥш зыҟазаашьатә теориагьы]] уахь иналаҵаны, ирыбзоураны иҿиоит [[расширение Вселенной|еиҵыҵуа]], [[космологический принцип|иизотроптәу, еизадоу]] Адунеи иазкны иахьатәи агәаанагарақәа. [[Большой взрыв|Атҟәацра ду]] атеориа ашьақәырӷәӷәарақәа еизеит: раԥхьатәи аматериа ца хьшәашәеит, насгьы Адунеи аҽеиҵыхра инақәыршәаны еиҳа аилаӷәӷәара маҷхеит, уи абзоурала раԥхьатәи [[субатомная частица|асубатомтә хәҭаҷқәеи]] иаабац [[атом|атомқәеи]] шьақәгылеит. [[водород|Аӡреи]] [[гелий|агелии]] рыла ишьақәгылоу аԥсҭҳәақәа хәыҷы-хәыҷла аматериа еиҳа [[плотность|иахьыжәпоу]] аҭыԥқәа рахь рхы дырхеит, раԥхьатәи аеҵәақәеи агалактикақәеи аԥҵо<ref name="tsitsin-surdin" />. [[гравитация|Ахьанҭара амч]] аматериеи [[излучение|арадиациеи]] ирынаҭо анырра аҭҵаара иаанарԥшит Адунеи аҿы иаҳбо аобиектқәа рҿы иҟоу аматериа аасҭа еиҳаны ишыҟоу: аеҵәақәа, агалактикақәа, [[туманность|анаҟәрақәа]], [[межзвездный газ|аеҵәабжьаратәи арчы]]. Иумбо ари аматериа, [[тёмная материя|аматериа лашьца]] ҳәа иашьҭоуп<ref>{{cite web |last1=Redd |first1=Nola |title=What is Dark Matter? |url=https://www.space.com/20930-dark-matter.html |website=Space.com |access-date=2018-02-01 |archive-date=2018-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180201075430/https://www.space.com/20930-dark-matter.html |url-status=live}}</ref>. Инарҭбааны ирыдыркыло акосмологиатә модель [[Модель Лямбда-CDM|ΛCDM]] инақәыршәаны, аматериа лашьца 25,8% ± 1,1% рҟынӡа Адунеи аҿы иҟоу акапани амчхареи роуп, аха убри аамҭазы 69,2% ± 1,2% — [[тёмная энергия|амчхара лашьца]] ауп, еилкаам амчхара аформа, [[Ускоренное расширение Вселенной|Адунеи аҽырҭбаара арццакра]] аҭакзыԥхықәу<ref name="planck_2015">{{Cite web |url=https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2016/10/aa27101-15/T9.html |title=Planck 2015 results, table 9 |access-date=2018-05-16 |archive-date=2018-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727024529/https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2016/10/aa27101-15/T9.html |url-status=live}}</ref>. Абасала, иаабац (“[[барион|абарионтә]]”) аматериа 4,84% ± 0,1% мацара акапан амоуп<ref name="planck_2015" />. Аеҵәақәа, [[планета|апланетақәа]], иубаратәы иҟоу [[Межзвёздное облако|арчытә ԥсҭҳәақәа]] ари иаабац аматериа аҟынтәи 6% мацара роуп ирыхәҭаау<ref>{{Cite journal |last1=Persic |first1=Massimo |last2=Salucci |first2=Paolo |date=1992-09-01 |title=The baryon content of the Universe |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=258 |issue=1 |pages=14P–18P |doi=10.1093/mnras/258.1.14P |doi-access=free |issn=0035-8711 |arxiv=astro-ph/0502178 |bibcode=1992MNRAS.258P..14P |s2cid=17945298}}</ref>. Иҟоуп еиуеиԥшым еицлабуа агипотезақәа [[Будущее Вселенной|Адунеи аҵыхәтәа]] иазкны, иара убасгьы акосмологиатә модельқәа ԥыҭк, уи асингулиарԥхьатәи генезис аҟазаара алзыршо.
Ажәа "адунеи" ахархәара амазар алшоит иара убасгьы асахьаркыратә усумҭа [[Вымышленный мир|ихыҭҳәаау адунеи]] аанарԥшырц азгьы.
== Аилкаара аҭоурых ==
{{See also|Акосмос (амифологиа)}}
Аҭоурых аганахьала еиуеиԥшым ажәақәа рхы иадырхәон «аҭыԥҭаӡара (уахьзынаӡо) зегьы» аарԥшразы, еиуеиԥшым абызшәақәа рҟынтәи аеквивалентқәеи авариантқәеи уахь иналаҵаны, иаҳҳәап "[[космос|акосмос]]", "адунеи"<ref>{{cite web|url=http://crydee.sai.msu.ru/Universe_and_us/4num/v4pap1.htm|title=Что такое Вселенная?|author=И. Л. Генкин|publisher=[[Московский Государственный университет]]|access-date=2014-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130527054728/http://crydee.sai.msu.ru/Universe_and_us/4num/v4pap1.htm|archive-date=2013-05-27}}</ref>, "ажәҩантә сфера". Атермин "амакрокосмос"<ref>{{cite web|url=http://new.philos.msu.ru/kaf/human/guides/filosofija_uchebno_metodicheskie_programmy_dlja_bakalavrov_magistrov_i_aspirantov_ehkonomicheskogo_fakulteta_mgu/|title=Учебно-методические программы по философии для бакалавров, магистров и аспирантов экономического факультета МГУ|author=Н. Б. Шулевский|date=2013|publisher=[[Московский государственный университет|Московский государственный университет имени М. В. Ломоносова]]|pages=26, 39, 67|access-date=2014-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140829212421/http://new.philos.msu.ru/kaf/human/guides/filosofija_uchebno_metodicheskie_programmy_dlja_bakalavrov_magistrov_i_aspirantov_ehkonomicheskogo_fakulteta_mgu/|archive-date=2014-08-29}}</ref> иара убас ахархәара аиуит, аха уи зызку амҽхак ду змоу асистемақәа раарԥшра ауп, урҭ рсубсистемақәеи рыхәҭақәеи уахь иналаҵаны. Убасҵәҟьа, ажәа “[[микрокосм|микрокосмос]]” ахархәара амоуп зымҽхак маҷу асистемақәа рзы.
Иарбанзаалак аҭҵаара ма ахылаԥшра, афизик иакәзаргьы, атом агәыцә шеиҟәшо иахылаԥшуа, ахәыҷы ацгәы иацклаԥшуа, мамзаргьы астроном харатәи [[Галактика|агалактика]] иахылаԥшуа — абарҭ зегьы Адунеи, мамзаргьы уи хазы игоу ахәҭақәа рхылаԥшра ауп иаанаго. Абарҭ ахәҭақәа хаҭалатәи аҭҵаарақәа аус здыруло субиектқәаны иҟоуп, насгьы Адунеи иреиҳау амҽхак ала, уимоу Адунеи зегьы еизакны аҭҵааара [[Астрономиа|астрономиеи]] [[космология|акосмологиеи]] рнапалакуп; абри аҭагылазаашьаҿы, Адунеи ҳәа еилкаауп еиҳарак ахылаԥшрақәеи акосмостә експериментқәеи рыла иҭәу адунеи ахәҭа, мамзаргьы акосмологиатә екстраполациақәа робиект — афизикатә Дунеи иааизакны<ref name="newPhylosophy">{{cite web|url=http://iph.ras.ru/elib/0675.html|title=Вселенная//Новая философская энциклопедия|author=|website=|date=|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20140519040915/http://iph.ras.ru/elib/0675.html|archive-date=2014-05-19}}</ref>.
Астатиа атема — иубарҭоу Адунеи иааизакны иазку адыррақәа роуп: ахылаԥшрақәа{{Аиасра|Ахылаԥшрақәа}}, урҭ ртеориатә еилыркаагақәа{{Аиасра|Атеориатә модельқәа}}, рышьақәгылара аҭоурых{{Аиасра|Адунеи аартра аҭоурых}}.
Адунеи аҟазшьақәа ирызкны хьаҳәхьачарада зеилыркаа ҟаҵоу аҵабыргқәа рҟынтә абраҟа иаагап анаҩстәи:
{| style="width:50%; background:#c3ffbf;" class="wikitable"
|-
| Еиҳа ирылаҵәоу аелемент аӡри ауп{{Аиасра|Адунеи ахаҿра}}.
| [[Закон Хаббла|Адунеи аҽырҭбаара]] ибзиоу аҵабыргра {{math|[[Красное смещение|''z'']] ~ 0,1}} аҟынӡа инеиуеит{{Аиасра|Ia хкы змоу асуперҿыцқәа рыбжьара абжьаӡара аилкааразы аметод}}.
| [[Реликтовый фон|Ацәынхатә фон]] аԥшьбатәи аҩаӡара амаҷра ашкалақәа рҿы афлуктуациа иахысуеит{{Аиасра|Ацәынхатә фон аҽеиҭакрақәа}}.
|-
|Ацәынхатә фон атемпература {{math|''z''}} иадҳәалоуп{{Аиасра|Аквазарқәа рхылаԥшрақәа}}.
|[[Лайман-альфа лес|L<sub>α</sub>-абна]] харатәи аобиектқәа ([[квазар|аквазарқәа]]) {{math|''z'' > 6}} рыспектрқәа рҿы аҟазаара{{Аиасра|Лайман алфа абна}}.
|Агалактикақәа рыларҵәараҿы иӷәӷәоу аизадамра аҟазаара < 100 [[парсек|Мпк]]{{Аиасра|Амасштаб ду змоу аилазаашьа аҭҵаара}}.
|}
Абарҭ ацәырҵрақәа ртеориатә еилыркаарақәеи{{Аиасра|Атеориатә модельқәа}} рыхҳәаақәеи шьаҭас ирымоуп [[космологический принцип|акосмологиатә принцип]], уи аҵакы ишаҳәо ала ахылаԥшыҩцәа, ахылаԥшра ахьыҟоуи ахырхарҭеи зеиԥшразаалак, бжьаратәла еиԥшу асахьа рбоит. Атеориақәа рхаҭақәа ахимиатә элементқәа рхылҵшьҭра{{Аиасра|Атҟәацра ду атеориа (Адунеи ца амодель)}}, рыҿиара амҩеи{{Аиасра|Зыҽзырҭбаауа Адунеи амодель}} рҽырҭбаара амзызқәеи{{Аиасра|Аинфлациатә модель}}, насгьы [[Крупномасштабная структура Вселенной|амҽхак ду змоу аилазаашьа]] ацәырҵреи{{Аиасра|Амасштаб ду змоу аилазаашьақәа револиуциа атеориа}} реилыркаара рҽазыршәоит.
Адунеи иазку ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рганахь раԥхьаӡакәны ашьаҿа ду ҟазҵаз Коперник иоуп{{Аиасра|Аҭҵаарадырратә револиуциа (XVII ашәышықәса)}}. Лагалала аҩбатәи аҭыԥ ааныркылеоит Кеплери Ниутони{{Аиасра|XVIII-XIX ашәышықәсақәа}}. Аха Адунеи иазкны иҳамоу агәаанагарақәа рҿы ииашаҵәҟьаны ареволиуциатә ԥсахрақәа ҟалеит XX-тәи ашәышықәсазы{{Аиасра|XX ашәышықәса}}.
== Аетимологиа ==
Аурыс ажәа «Вселенная» ажәа cu. въсел҄енаꙗ аҟынтәи [[заимствование|иаагоуп]]<ref>{{книга |автор=Цейтлин Р. М.|заглавие= Лексика старославянского языка|ссылка=https://archive.org/details/libgen_00162575|место= М.|издательство= Наука|год= 1977|страницы= [https://archive.org/details/libgen_00162575/page/n38 39]}}</ref>, ари [[древнегреческий язык|ажәытә бырзен]] ажәа οἰκουμένη<ref>''Фасмер М.'' Этимологический словарь русского языка. Т.1. М., 2004. С.363</ref> аҟынтәи [[Калька (лексика)|акалька]] ауп, [[глагол|аҟаҵарба]] οἰκέω «Сынхоит, сықәынхоит» аҟынтә, насгьы аханатәтәи аҵакаҿы уи ҵакыс иамаз ауаҩы дызқәынхо адунеи ахәҭа мацара акәын. Убри аҟнытә аурыс ажәа “Вселенная” [[имя существительное|ажәа]] “вселение” иадҳәалоуп, насгьы [[Местоимение|ахьыӡцынхәра]] “всё” ианыҩуеит мацара ауп. [[Пифагореизм|Пифагораа]] инадыркны [[Древняя Греция|ажәытә бырзен]] философцәа рыбжьара "Адунеи" еиҳа иеиҳаны еицырдыруаз еилкааран τὸ πᾶν (зегьы), уи иаҵанакуан аматериа зегьы (τὸ ὅλον) еиԥш, иара убас [[космос|акосмос]] зегьы (τὸ κενόν)<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1197634 Логика Космоса (физика античной Греции)]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120526085212/http://www.astronet.ru/db/msg/1197634 |date=2012-05-26 }}</ref>.
== Адунеи ахаҿра ==
{| class="wikitable" style="margin: 0 auto;"
|-
|Ахимиатә еилазаашьа<ref>[https://periodictable.com/Properties/A/UniverseAbundance.html Abundance in the Universe for all the elements in the Periodic Table]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120825074654/https://periodictable.com/Properties/A/UniverseAbundance.html |date=2012-08-25 }}</ref>
|[[Реликтовое излучение|Ацәынхатә шәахәаркра]] абжьаратәи аԥхарра
|Адунеи аҿы аматериа аилаӷәӷәара<ref name="WMAP7">{{cite web|author=Jarosik, N., et.al. (WMAP Collaboration)|title=Seven-Year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Observations: Sky Maps, Systematic Errors, and Basic Results|url=https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr4/pub_papers/sevenyear/basic_results/wmap_7yr_basic_results.pdf|format=PDF|publisher=nasa.gov|access-date=2010-12-04|archive-url=https://www.webcitation.org/69y3K699i?url=https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr4/pub_papers/sevenyear/basic_results/wmap_7yr_basic_results.pdf|archive-date=2012-08-16}} (from NASA’s [https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr4/map_bibliography.cfm WMAP Documents]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101130215212/https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr4/map_bibliography.cfm |date=2010-11-30 }} page)</ref><ref name="Astronomy_AND_Astrophysics_Vol571">{{Cite web |url=http://www.aanda.org/index.php?option=com_toc&url=%2Farticles%2Faa%2Fabs%2F2014%2F11%2Fcontents%2Fcontents.html |title=Astronomy & Astrophysics Vol. 571, November 2014 (open volume): Planck 2013 results |access-date=2022-06-17 |archive-date=2021-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411091320/https://www.aanda.org/index.php?option=com_toc&url=%2Farticles%2Faa%2Fabs%2F2014%2F11%2Fcontents%2Fcontents.html |url-status=live }}</ref>
|[[Уравнение состояния (космология)|Аҭагылазаашьа аиҟаратәра]]<ref name="WMAP7"/>
|-
|[[Водород|H]] — 75 %<br>[[Гелий|He]] — 23 %<br>[[Кислород|O]] — 1 %<br>[[Углерод|C]] — 0,5 %
|2,725 [[кельвин|К]]
|10<sup>-29</sup>г/см<sup>3</sup>. Урҭ рҟынтәи:<br>[[Тёмная энергия|Амчхара лашьца]] — 68,3%<br>[[Тёмная материя|Аматериа лашьца]] — 26,8%<br>[[Барионы|Абарионтә]] материа — 4,9%
| -1,1±0,4
|}
Адунеи иааҳакәыршаны иҟоу адунеи зегьы еиԥш ҳхаҿы иааго, иаразнак уи акы еиԥшымкәа иҟаҳҵоит. Убри аамҭазы ҳара ҳхы иацәҳарӡуеит алшара аклассикатә механика атерминқәа рҟны уи аарԥшразы: иара аҷыдарақәа ирыхҟьаны, Адунеи акгьы иадҳәалаӡом, уи асистемақәа ирсистемоуп, убри аҟнытә уи аганахьала акапан, аформа, ашәагаа реиԥш иҟоу аилкаарақәа рҵакы рцәыӡуеит. Уи аҭыԥан ҳара атермодинамика абызшәа ҳхы иаҳархәароуп, [[плотность|аилаӷәӷәара]], [[давление|ақәыӷәӷәара]], [[температура|аԥхарра]], [[химический состав|ахимиатә еилазаашьа]] реиԥш иҟоу аилкаарақәа хархәара рыҭо{{Аиасра|Атеориатә модельқәа}}.
[[Файл:CMB Timeline300 no WMAP ab.svg|thumb|center|700px|<div style="text-align: center">Адунеи аҽырҭбаара</div>]]
Аха, Адунеи иаабац арчы уамак еиԥшӡам. Иреиҳау амасштабқәа рҿы ҳара ҳрықәшәоит Адунеи [[расширение Вселенной|аҽарҭбаареи]] [[реликтовый фон|ацәынхатә фони]]. Актәи афеномен иаҟазшьоу — иҟоу аобиектқәа зегьы [[Гравитация|рыгравитациатә усеицура]] ауп. Уи аҿиара ауп [[будущее Вселенной|Адунеи ԥхьаҟатәи аԥеиԥшгьы]] зыӡбо.
Аҩбатәи ацәырҵра зааӡатәи аамҭақәа ирҭынхоуп, ицоу [[Большой взрыв|Атҟәацра ду]] алашара аматериа аус ацура ианаҟәыҵыз, насгьы уи ианалҵыз. Уажәы, Адунеи аҽарҭбаара иахҟьаны, усҟан иҭыҵуаз афотонқәа реиҳарак иубаратәы иҟоу адиапазон аҟынтәи [[Микроволновое излучение|амикроцәқәырԥатә радиодиапазонахь]] ииасит.
[[Файл:Иерархия масштабов во Вселенной ab.png|thumb|center|1100px|<div style="text-align: center">Адунеи аҿы ашәагаақәа риерархиа</div>]]
Еиҵоу амҽхакқәа ({{Ахыԥхьаӡара|100|М[[парсек|пк]]}}) рахь ҳаниасуа еилыкка иҟоу [[Крупномасштабная структура Вселенной|аилазаашьа]] ааԥшуеит. Аиачеикақәа рыҩнуҵҟа аҭацәра — [[войд|авоидқәа]] ыҟоуп. Аҭӡамцқәа шьақәгылоуп [[Сверхскопление галактик|агалактикақәа рсуперкластерқәа]] рыла. Арҭ асуперкластерқәа аиерархиа зегьы иреиҳау аҩаӡара ауп, анаҩс ицоит [[Скопление галактик|агалактикақәа рыкластерқәа]], анаҩс [[локальные группы галактик|агалактикақәа рҭыԥантәи агәыԥқәа]], еиҵаӡоу аҩаӡара (амҽхак {{Ахыԥхьаӡара|5}}—{{Ахыԥхьаӡара|200|кпк}}) еиуеиԥшым аобиектқәа рыхкырацәаӡа ауп. Ҳәарада, урҭ зегьы галактикақәоуп, аха зегьы еиуеиԥшым: [[Линзовидная галактика|алинзаԥшра змоу]], [[Неправильная галактика|ииашам]], [[Эллиптическая галактика|аеллиптикатәқәа]], [[Спиральная галактика|аспиральтәқәа]] роуп, аполиартә мацәазқәеи [[Активные ядра галактик|зыԥсы ҭоу агәыцәқәеи]] змоу, уҳәа убас иҵегьы.
Урҭ рҟынтә хазы иазгәаҭатәуп аквазарқәа, урҭ [[светимость|рылашара]] дуӡӡеи [[угловой размер|ркәакьтә шәагаа]] маҷӡеи рыла убриаҟара иалкаауп, урҭ раартра ашьҭахь шықәсқәак рыҩныҵҟа «акәаԥтә хыҵхырҭақәа» — [[Звезда|аеҵәақәа]] иузреҩмдыраауа. Аквазарқәа рболометриатә лашара 10<sup>46</sup> — 10<sup>47</sup> ерг/с инаӡар алшоит<ref>{{книга|заглавие=Физика космоса|часть=Квазары|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1188379|автор=Дибай Э. А.|ответственный=Р. А. Сюняев|издательство=Советская энциклопедия|место=М.|год=1986}}</ref>.
Агалактика аилазаашьахь ҳаиасуа, ҳара иаҳԥылоит: [[Тёмная материя|аматериа лашьца]], [[космические лучи|акосмостә шәахәақәа]], [[межзвёздный газ|аеҵәабжьаратәи арчы]], [[Шаровое скопление|аԥышҭарчтә еизакқәа]], [[Рассеянное скопление|иԥсаҟьоу аизакқәа]], [[Двойная звезда|ҩбаны иҟоу аеҵәақәа]], [[Кратная звезда|еиҳа идуу]] аеҵәатә системақәа, [[Сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылаара еиқәаҵәақәеи]] аеҵәақәа рмассатә [[Чёрная дыра|кылаара еиқәаҵәақәеи]], аҵыхәтәан, еиуеиԥшым [[Звёздное население|апопулиациақәа]] змоу еҵәа заҵәқәа.
Урҭ рхатә еволиуциеи русеицуреи ацәырҵрақәа рацәаны ирхылҿиаауеит. Убас, иҟоуп агәаанагара, хыхь зыӡбахә ҳәаз аквазарқәа рзы амчхара ахыҵхырҭа еҵәабжьаратәи арчы асупермассивтә гәҭантәи акылаара еиқәаҵәаҿы [[аккреция|аизҳара]] ауп ҳәа.
Хазы рыӡбахә ҳәатәуп [[гамма-всплеск|агамма-лашарақәа рыԥжәарақәа]] — урҭ иаалырҟьаны аамҭа кьаҿк иалагӡаны акосмостә гамма-радиациа аинтенсивра аизырҳарақәа роуп, жәаҩыла, шәкыла кеВ амхара змоу<ref name="astronetgrb">{{книга|заглавие=Физика космоса|часть=Гамма-всплески|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1191481|автор=Мазец Е. П.|ответственный=Р. А. Сюняев|издательство=Советская энциклопедия|место=М.|год=1986}}</ref>. Агамма-цәывҵҷҷаарақәа рҟынӡа иҟоу абжьаӡарақәа рыхәшьарақәа рыла, ҳара иаҳҳәар ҳалшоит урҭ агамма-диапазон аҟны иҭрыжьуа амчхара 10<sup>50</sup> ерг инаӡоит ҳәа. Аиҿырԥшразы, ари адиапазон аҟны иҟоу агалактика зегьы алашара 10<sup>38</sup> ерг/c “мацара” шьақәнаргылоит. Ас еиԥш иҟоу арлашарақәа Адунеи зегь раасҭа ихараӡоу акәакьқәа рҟынтәи иубарҭоуп, убри аҟнытә [[GRB 090423]] ''z'' = 8,2 [[красное смещение|аҟаԥшьтә еиҭасра]] амоуп.
Зегьы реиҳа иуадаҩу, апроцессқәа рацәаны изҵазкуа, агалактика аеволиуциа ауп<ref>{{cite web|author=John Kormendy, Kennicutt, Robert C., Jr.|date=2005-06-07|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ARA%26A..42..603K|title=Secular Evolution and the Formation of Pseudobulges in Disk Galaxies|work=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|access-date=2009-07-31|doi=10.1146/annurev.astro.42.053102.134024|archive-url=https://www.webcitation.org/60r7gML5H?url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ARA%26A..42..603K|archive-date=2011-08-11}}</ref>:
Адиаграмма агәҭаны иаарԥшуп [[Звёздная эволюция|еҵәак аеволиуциаҿы]] ихадоу аамҭақәа, уи ашьақәгылара инаркны аԥсра аҟынӡа. Урҭ рыҿиара агалактика зегьы аҿы иҟоу уамак иахьыԥшӡам. Аха, ҿыц ишьақәгылаз аеҵәақәа зегьы рхыԥхьаӡареи урҭ рпараметрқәеи адәныҟантәи анырра ду рымоуп. Зымҽхакқәа агалактика ашәагаа иаҿырԥшу ма еиҳау апроцессқәа (адиаграммаҿы абарҭ зегьы агәҭантәи арегион иалам) аморфологиатә еиҿкаара, [[Звездообразование|аеҵәақәа рышьақәгылара]] аццакра рыԥсахуеит, ус анакәха ахимиатә еволиуциа аццакра, агалактика аспектр, уҳәа иара убас ирыԥсахуеит
== Ахылаԥшрақәа ==
{{Main|Иубарҭоу Адунеи}}
[[Файл:Observable Universe with Measurements 01.png|300px|мини|Иубарҭоу адунеи асахьаҭыхра. Абри амасштаб аҿы, [[сверхскопления галактик|агалактикатә суперкластерқәа]] роуп иубарҭоу аобиект заҵәқәа.]]
[[Файл:Process in galaxy ab.svg|center|700px]]
''Иубарҭоу Адунеи'' — [[Большой взрыв|Атҟәацра ду]] [[Космология|акосмологиаҿы]] формала [[Сфера|исфератәу]] Адунеи ахәҭа ауп, [[Материя (физика)|аматериа]] зегьы зҵазкуа, [[Адгьыл|Адгьыли]] [[Амратә система|Амратә системеи]] рҟынтәи [[Ауаҩы|ауаҩы]] ишиашоу ([[Астрономиа|астрономиатә]] мыругақәа рхархәарала) иибарҭоу<ref name="tsitsin-surdin" />. [[Пространство в физике|Аҭыԥтә]] хшыҩзышьҭрала, ари ахәҭа ауп иарбанзаалак иубаратәы иҟоу аматериа аҟынтәи [[излучение|ашәахәаркрақәа]], Адунеи аҟазаараан (13,8 миллиард шықәса раҟара), Адгьыл уажәы иахьыҟоу аҭыԥ аҟынӡа анеира алзыршаз, насгьы уи ала иубартә еиԥш аҟаҵара ахьалшаз зыбзоуроу. Иаҳбо Адунеи адиаметр 93 миллиард лашара шықәса ыҟоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref name="britannica">{{Cite web |url=https://www.britannica.com/topic/observable-universe |title=Observable Universe |lang=en |author=Sottosanti K. |website=britannica.com |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |archive-date=2024-11-25 |access-date=2024-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241125080411/https://www.britannica.com/topic/observable-universe |url-status=live }}</ref>. Иубарҭоу Адунеи аҳәаа [[космологический горизонт|акосмологиатә лаԥшҳәаа]] ауп, уи иқәу аобиектқәа [[Бесконечность|ҵыхәаԥҵәара змам]] [[красное смещение|аҟаԥшьра наскьагара]] рымоуп<ref>[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2557/ «За горизонтом вселенских событий»] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120314041733/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2557/ |date=2012-03-14 }}, «Вокруг света», № 3 (2786), март 2006 — качественное популярное описание понятия края наблюдаемой Вселенной (горизонт событий, горизонт частиц и сфера Хаббла).</ref>. Иаҳбо Адунеи аҿы иҟоу [[галактика|агалактикақәа]] рхыԥхьаӡара 500 миллиард инареиҳаны иҟоуп ҳәа ахәшьара аҭоуп<ref>http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2013/06/500-billion-a-universe-of-galaxies-some-older-than-milky-way.html {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140324221725/http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2013/06/500-billion-a-universe-of-galaxies-some-older-than-milky-way.html |date=2014-03-24 }}.</ref>. Адунеи аҿы иарбанзаалак аҭыԥ ахатә зона амоуп иубарҭоу Адунеи аҿы; абри астатиаҿы ари ахшыҩҵак Адгьыл иазкны иаарԥшуп.
{{Anchor|Аметагалактика}}Иахьатәи астрономиатә методқәа рыла зыҭҵаара ауа<ref>{{Cite web |url=http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1157500&s= |title=Расширение Вселенной |access-date=2015-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228075517/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1157500&s= |archive-date=2017-02-28 |url-status=live }}</ref> иубарҭоу Адунеи ахәҭа «Аметагалактика» ахьӡуп; амыругақәа еиӷьхацыԥхьаӡа уи аҽарҭбаауеит<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1179584/introduction-2.html|title=Вселенная как объект науки|author=Е. Б. Гусев|publisher=[[Астронет]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314091456/http://www.astronet.ru/db/msg/1179584/introduction-2.html|archive-date=2012-03-14|access-date=2015-01-17}}</ref>. Аметагалактика анҭыҵ иҟоуп агипотетикатә аметагалактиканҭыҵтә обиектқәа. Аметагалактика Адунеи ахәҭа хәыҷы акәзар ауеит, мамзаргьы зегьы амҽханакуазаргьы<ref>{{Cite web |url=http://www.sai.msu.su/ng/galaxy_universe/other_galaxes.html |title=Распределение галактик в пространстве. Структура и эволюция Вселенной |access-date=2015-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151218024313/http://www.sai.msu.su/ng/galaxy_universe/other_galaxes.html |archive-date=2015-12-18 |url-status=live }}</ref>.
Ацәырҵра ашьҭахьҵәҟьа Аметагалактика еизеиԥшны изотропла аҽырҭбаара иалагеит<ref name="frolovintro">[http://philosophy.mipt.ru/textbooks/frolovintro/part2_2.html Введение в философию] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130119025206/http://philosophy.mipt.ru/textbooks/frolovintro/part2_2.html |date=2013-01-19 }} — М.: Политиздат, 1989. Ч. 2. — С. 85.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1187097|title=Будущее Вселенной|author=И. Л. Генкин|date=1994-03-02|publisher=[[Астронет]]|access-date=2014-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081022130305/http://www.astronet.ru/db/msg/1187097|archive-date=2008-10-22}}</ref>. 1929 шықәсазы [[Хаббл, Эдвин Пауэлл|Едвин Хаббл]]<ref>{{Cite web |url=http://elementy.ru/lib/25524/25528 |title=«Физический минимум» на начало XXI века Академик Виталий Лазаревич Гинзбург Астрофизика |access-date=2014-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209165202/http://elementy.ru/lib/25524/25528 |archive-date=2014-02-09 |url-status=live }}</ref> агалактикақәа рыҟаԥшьратә наскьагареи урҭ рҟынӡа абжьаӡареи рыбжьара иҟоу аизыҟазаашьа ааирԥшит (Хаббл изакәан). Уажәтәи ахәыцрақәа рыҩаӡараҿы уи Адунеи аҽырҭбаара ҳәа еилкаауп.
Теориақәак (иаҳҳәап, аинфлациатә космологиатә модельқәа реиҳарак) иазԥхьагәарҭоит Адунеи зегьы иаҳбо аҵкыс акырӡа ашәагаа шдуу{{Аиасра|Ашәагаа}}.
Теориала иубарҭоу Адунеи аҳәаа [[Космологическая сингулярность|акосмологиатә сингулиарра]] ахаҭа аҟынӡа инаӡоит, аха апрактикаҿы ахылаԥшрақәа рҳәаа [[реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] ауп. Абри ауп (еиҳа ииашаны иуҳәозар, [[поверхность последнего рассеяния|аҵыхәтәантәи аԥсаҟьара ахҟьа]]) ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырра иабарҭоу Адунеи аҿы зегь реиҳа ихараны иҟоу. Уи аангьы, уажәтәи аамҭазы аамҭа цацыԥхьаӡа, аҵыхәтәантәи аиԥхьыттара иаҳбо ахҟьа ашәагаақәа еизҳауеит, убас ала Аметагалактика аҳәаақәа еизҳауеит<ref>{{cite web|url=http://elementy.ru/lib/25524/25528|title=Астрофизика|author=Академик [[Виталий Лазаревич Гинзбург]]|publisher=[[Элементы.ру]]|access-date=2014-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209165202/http://elementy.ru/lib/25524/25528|archive-date=2014-02-09}}</ref>, насгьы, иаҳҳәап, Адунеи аҿы иаҳбо аматериа акапан иацлоит.
Иубарҭоу Адунеи, иааизакны акәзаргьы, [[Шар (стереометрия)|ампыл]] еиԥш ҳхаҿы иааҳгар ауеит, агәҭаны ахылаԥшҩы дыҟаны. Аметагалактика аҩнуҵҟа абжьаӡара ршәоит «аҟаԥшьтә еиҭасра» ала, z<ref>{{Cite web |url=http://lomonosov-fund.ru/enc/ru/encyclopedia:01311:article |title=Астрономия метагалактики |access-date=2015-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017093755/http://lomonosov-fund.ru/enc/ru/encyclopedia:01311:article |archive-date=2015-10-17 |url-status=live }}</ref>.
[[Ускоряющаяся Вселенная|Иубарҭоу Адунеи аҽырҭбаара арццакра]] иаанагоит аԥсабараҿы [[всемирное тяготение|ауниверсалтә гравитациа]] ([[гравитация|агравитациа]]) мацара акәымкәа, ауниверсалтә антигравитациа ([[тёмная энергия|амчхара лашьца]]) шыҟоу, уи иубарҭоу Адунеи аҿы агравитациа аҵкыс еиҳауп<ref>{{Cite web |url=http://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/430424/Ostrova_v_okeane_temnoy_energii |title=Острова в океане тёмной энергии. Игорь Караченцев, Артур Чернин. «В мире науки» № 11, 2006. Тёмная энергия |access-date=2015-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151124101221/http://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/430424/Ostrova_v_okeane_temnoy_energii |archive-date=2015-11-24 |url-status=live }}</ref>.
Аметагалактика еизаданы мацара акәымкәа, [[Изотропия|иизотроптәуп]]<ref>{{Cite web |url=http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1160323&uri=page1.html |title=Современная астрономия: новые направления и новые проблемы. Структура наблюдаемой области вселенной — метагалактики |access-date=2015-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306005147/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1160323&uri=page1.html |archive-date=2016-03-06 |url-status=live }}</ref>.
«Иҭачуа Адунеи» ҳәа изышьҭоу агипотезаҿы, акы акәымкәа, ирацәаны аметагалактикақәа (ҳара ҳтәгьы уахь иналаҵаны) Адунеи аныҟала ашьҭахь дук хара имгакәа [[ложный вакуум|амцтә вакуум]] аҟынтәи ишьақәгылар рылшон<ref>{{Cite web |url=http://www.nkj.ru/archive/articles/9603/ |title=СКОЛЬКО ВСЕЛЕННЫХ ВО ВСЕЛЕННОЙ? |access-date=2015-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151108160052/http://www.nkj.ru/archive/articles/9603/ |archive-date=2015-11-08 |url-status=live }}</ref>.
Зны-зынла «Аметагалактика» аилкаареи «Адунеи» аилкаареи еиҟарартәуеит<ref>{{Cite web |url=http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1180374&s= |title=Ключевые проблемы в школьном курсе астрономии. Синтез элементов во Вселенной. |access-date=2015-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228063559/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1180374&s= |archive-date=2017-02-28 |url-status=live }}</ref>.
== Атеориатә модельқәа ==
{{main|Акосмологиатә модельқәа}}
Атеориақәа рышьақәгылареи рышьақәырӷәӷәареи рзы иҟоу ахылаԥшратә дыррақәа зегьы рҟынтәи ихадоуп:
# Абжьаӡара ашкала иадҳәалоу ахылаԥшрақәа зегьы{{Аиасра|Абжьаӡара ашкалеи акосмологиатә ҟаԥшьтә еиҭасреи}}. Урҭ рылҵшәақәа роуп [[Постоянная Хаббла|Хаббл иконстанта]] {{math|H}} аҵакқәа ҳазҭо, иара ихьӡ зху азакәан аҟны:
#: <math>cz=H_0 D,</math>,
#: {{math|z}} — агалактика [[красное смещение|аҟаԥшь наскьара]] ахьыҟоу, {{math|D }} — уи ахьынӡаҟоу, {{math|c}} —[[скорость света|алашара аццакра]].
# Аҽырҭбаара азакәан ала иҳауз Адунеи ақәра ӷәӷәала еиҳазароуп зегь реиҳа ижәытәӡоу аобиектқәа рықәра аасҭа. (Иаҳҳәап, аеҵәатә еизакқәа рхылаԥшрақәа рҟынтәи{{Аиасра|Аеҵәатә гәыԥқәа рхылаԥшра}})
# Аханатәтәи ахәҭаҷқәа рырацәара ашәарақәа. (Иаҳҳәап, BCDG агалактикақәеи G-акарликқәеи рхылаԥшрақәа рҟынтә{{Аиасра|Аеволиуциа змам аобиектқәа рхылаԥшрақәа}}).
# Ацәынхатә фон адыррақәа{{Аиасра|Ацәынхатә фон аҭҵаара}}.
# Амасштаб ду змоу аилазаашьақәа револиуциа иазку адыррақәа. (Аструктура ишиашоу ахылаԥшрақәа{{Аиасра|Амасштаб ду змоу аилазаашьа аҭҵаара}} рыдагьы, адыррақәа рхыҵхырҭақәа даара еиуеиԥшымзар рылшоит, хазы игоу аобиектқәа рхылаԥшрақәа{{Аиасра|Ихароу аобиектқәа рхылаԥшра}} инадыркны ацәынхатә фон аҟынӡа).
Урҭ рыхҳәаа [[Космологический принцип|акосмостә принцип]] ала иалагоит, уи инақәыршәаны, хылаԥшҩыцыԥхьаӡа аамҭак азы, ахылаԥшра ахьыҟоу аҭыԥи ахырхарҭеи зеиԥшразаалакгьы, ибжьаратәны еиԥшу асахьа рзаатуеит. Даҽакала иуҳәозар, масштаб дула Адунеи ҭыԥҭаӡарала еизадоуп, иизотроптәуп. Иазгәаҳҭап, ари аҳәамҭа аамҭа аҿы аиԥшымра, даҽакала иуҳәозар, ахылаԥшыҩцәа зегьы рзы иалху ахҭысқәа реишьҭагыларақәа рыҟазаара ԥырхагас ишыҟанамҵо.
Имҵсуа Адунеи атеориақәа рыдгылаҩцәа зны-зынла «ихаҭәаау акосмологиатә принцип» шьақәдыргылоит, уи инақәыршәаны ԥшь-еизшәарактәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа аиԥшзаареи аизотропиеи рҟазшьақәа амазар ауп. Аха Адунеи аҿы иаҳбо аеволиуциатә процессқәа, ишаабо ала, ари акосмологиатә принцип иашьашәалаӡом.
Азеиԥш ҳәаақәа ирҭагӡаны, анаҩстәи атеориақәеи афизика аҟәшақәеи амодельқәа рыргыларазы рхы иадырхәоит:
# Аиҟаратәратә статистикатә физика, уи ихадоу ахшыҩҵакқәеи апринципқәеи, иара убасгьы арелиативисттә рчы атеориа.
# Ахьанҭара амч атеориа, еиҳарак зеиԥш зыҟазааратә теориа. Уи аныррақәа Амратә система амҽхак аҟны мацара ишԥышәазгьы<ref>{{статья|автор=S. Capozziello and M. Francaviglia|заглавие=Extended theories of gravity and their cosmological and astrophysical applications|ссылка=https://arxiv.org/abs/0706.1146|язык=en|издание=General Relativity and Gravitation|год=2008|том=40|выпуск=2—3|страницы=357—420|doi=10.1007/s10714-007-0551-y|archive-url=https://web.archive.org/web/20150712152642/https://arxiv.org/abs/0706.1146|archive-date=2015-07-12|issn = 0001-7701}}</ref>{{efn|Аха Амратә системаҿы мацара акәымкәа — азеиԥш зыҟазааратә теориа аеффектқәа ибзианы иҭҵаауп [[Тесная двойная звезда|еизааигәоу ҩ-еҵәак]] рҭыԥ ӷәӷәақәа рҿгьы, аха урҭ рҟазшьатә шәагаақәа еиԥшуп.}}, агалактикақәеи Адунеи иааизакны рымҽхак аҟны уи ахархәара ахьынӡауа еилкаам.
# Аелементартә хәҭаҷқәа рфизика аҟынтәи дыррақәак: ахәҭаҷ хадақәа рсиа, урҭ рҟазшьақәа, реидҳәалара ахкқәа, аиқәырхаратә закәанқәа. Акосмологиатә модельқәа еиҳа кыр имариахон, [[протон|апротон]] иҭышәынтәалоу хәҭаҷмызҭгьы, насгьы еилабгозҭгьы<ref name="SaginProton"/>, уи афизикатә лабораториақәа рҿы иахьатәи аԥышәарақәа ишьақәдырӷәӷәом.
Уажәазы, ахылаԥшратә дыррақәа еиҳа еиӷьны иҳаилзыркаауа модельқәоуп:
* [[Большой взрыв|Атҟәацра ду]] — Адунеи ахимиатә еилазаашьа атәы аҳәоит.
* [[Инфляционная модель Вселенной|Адунеи аинфлациатә модель]] — иҳаилнаркаауеит аҽырҭбаара аҿыҵга. Атеориа аӡәырҩы иазхарҵахьеит, аха уажәгьы инарҭбааны иалацәажәоит.
* [[Вселенная Фридмана|Фридман Идунеи]] — аҽырҭбаара аанарԥшуеит.
* Аиерархиатә теориа — амҽхак ду змоу аилазаашьа атәы аҳәоит. Атеориа апроблема дуқәа амоуп, аха атеоретикцәа рацәаҩны иадгылоит.
=== Зыҽзырҭбаауа Адунеи амодель ===
{{Main|Адунеи аҽырҭбаара}}
Зыҽзырҭбаауа Адунеи амодель аҽырҭбаара афакт ахаҭа аанарԥшуеит. Иааизакны иуҳәозар, Адунеи аҽарҭбаара ианалагаз, насгьы избан ҳәа иазхәыцӡом. Амоделқәа реиҳарак шьаҭас ирымоуп [[ОТО|азеиԥш зыҟазааратә теориеи]] агравитациа аԥсабаразы уи агеометриатә хәаԥшышьеи.
Изотропла зыҽзырҭбаауа аизшәара акоординаттә системаҿы ӷәӷәала аматериа иадҳәалоу ҳәа иԥхьаӡазар, усҟан Адунеи аҽырҭбаара формалла акоординаттә еихац зегьы амасштабтә фактор аԥсахрахь ахы архоит, зеиқәҳәалақәа рҟны агалактикақәа “ҭартәоу”. Ас еиԥш иҟоу акоординаттә система ''ацныҟәара'' ҳәа иашьҭоуп. Азхьарԥш хыҵхырҭас иамоу еиҳарак ахылаԥшҩы идҳәалоуп.
==== Фридман имодель ====
{{main|Фридман Идунеи}}
{| class="wikitable" style="float:right;margin-left:10px;"
|-
! Аҩаӡара !! Аеволиуциа <math>a(\eta)</math> !! Хаббл ипараметр
|-
| Аинфлациатә || <math>a\propto e^{Ht}</math> || <math>H^2=\frac{8\pi}{3}\frac{\rho_{vac}}{M^2_{pl}}</math>
|-
|Ашәахәаркратә ԥыжәара<br>{{math|p{{=}}ρ/3}}|| <math>a\propto t^{\frac{1}{2}}</math> || <math>H=\frac{1}{2t}</math>
|-
| Асаба астадиа<br>{{math|p{{=}}const}} || <math>a\propto t^{\frac{2}{3}}</math> || <math>H=\frac{2}{3t}</math>
|-
| <math>\Lambda</math>-аԥыжәара || <math>a\propto e^{Ht}</math> || <math>H^2=\frac{8\pi}{3}G\rho_{\Lambda}</math>
|}
Азеиԥш зыҟазааратә теориа аҳәаақәа ирҭагӡаны, Адунеи адинамика зегьы амасштабтә фактор <math>a(t)</math> азы адифференциалтә еиҟаратәрақәа рахь инагазар ауеит<ref name="zasopostnov_rubakov">
* {{книга|автор=Засов А. В., Постнов К. А.|заглавие=Общая Астрофизика|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697|место=Фрязино|издательство=Век 2|год=2006|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n419 421]—432|страниц=496|isbn=5-85099-169-7}}
* {{книга|автор=Горбунов Д. С., Рубаков В. А. |страницы=45—80 |заглавие=Введение в теорию ранней Вселенной: Теория горячего Большого взрыва |место=М. |издательство=ЛКИ |год=2008 |страниц=552 |isbn=978-5-382-00657-4}}</ref>.
Еизеиԥшу, иизотроптәу ԥшь-еизшәарактәи аҭыԥҭаӡараҿы еснагьтәи анаара аманы, ҵыхәаԥҵәарада еизааигәатәу ҩ-кәаԥк рыбжьара абжьаӡара абасала ианҵазар ҟалоит:
: ''Фридман-Робетсон-Уолкер аметрика''
Аметриказы аҵакы азеиԥш зыҟазааратә теориа аҳасабрақәа ирҭаҳаргылар, иҳауеит абри аҩыза аиҟаратәратә система:
* Амчхара аиҟаратәра
: <math>\left(\frac{\dot a}{a}\right)^2=\frac{8\pi G\rho}{3}-\left(\frac{kc^2}{a^2}\right)+\frac{\Lambda c^2}{3},</math>
* Аныҟәара аиҟаратәра
: <math>\frac{\ddot a}{a}=-\frac{4\pi G}{3}\left(\rho +\frac{3P}{c^2}\right) + \frac{\Lambda c^2}{3}.</math>
* Аиԥымҟьара аиҟаратәра
: <math>\frac{d\rho}{dt} =-3H\left(\rho +\frac{P}{c^2}\right),</math>
Уаҟа <math>\Lambda </math> — [[космологическая постоянная|акосмологиатә константа]], <math>\rho</math> — Адунеи абжьаратәи аилаӷәӷәара, <math>P</math> — ақәыӷәӷәара, <math>c</math> — алашара аццакра.
Иаагоу аиҟаратәратә система иалху апараметрқәа инарықәыршәаны, еиуеиԥшым аӡбарақәа ирацәаны иалнаршоит. Аиашазы, апараметрқәа рҵакқәа уажәтәи аамҭазы мацара ауп иахьышьақәгылоу, насгьы аамҭа цацыԥхьаӡа аҽеиҭанакуеит, убри аҟнытә аҽырҭбаара аеволиуциа аӡбарақәа реизгала иаарԥшуп<ref name="zasopostnov_rubakov"/>.
==== Хаббл изакәан аилыркаара ====
Иаҳҳәап, ахылаԥшҩы ицәыхараны {{math|r<sub>1</sub>}} иҟоу ахыҵхырҭа ыҟоуп. Ахылаԥшҩы идкыларатә хархәага иаауа ацәқәырԥа афаза аҭаҩра мҩаԥнагоит. Еиԥшу афаза змоу акәаԥқәа рыбжьара ҩ-интервалк ҳрыхәаԥшып<ref name="zasopostnov_rubakov"/>:
: <math>\frac{\delta t_1}{\delta t_0} =\frac{\nu_0}{\nu_1} \equiv 1+z.</math>
Даҽа ганкахьалагьы, ирыдыркыло аметрикаҿы алашаратә цәқәырԥазы анаҩстәи аиҟарара ыҟоуп:
: <math>dt = \pm a(t)\frac{dr}{\sqrt{1-kr^2}}.</math>
Ари аиҟаратәра еилаҳкаауазар, насгьы иаҳгәалаҳаршәар уи иацныҟәо акоординатқәа рҿы {{math|r}} уи аамҭа ишахьыԥшым, усҟан ацәқәырԥа аура Адунеи ахәара арадиус ахь еиҳа имаҷзар, иҳауеит аизыҟазаашьа:
: <math>\frac{\delta t_1}{a(t_1)} =\frac{\delta t_0}{a(t_0)}.</math>
Анаҩс уи раԥхьатәи аизыҟазаашьаҿы иҭаҳаргылар:
: <math>1+z = \frac{a(t_0)}{a(t_1)}.</math>
Арыӷьарахьтәи аган [[ряд Тейлора|Теилор иеишьҭагылахь]] ианҳарҭбаалак ашьҭахь, ахәыҷра актәи аишьҭагыла атермин ҳасаб азуны, Хаббл изакәан иақәшәо аизыҟазаашьа ҳауеит. Аконстанта {{math|H}} аформа ахьаанахәо:
: <math>H=\frac{\dot a (t)}{a(t)}.</math>
==== ΛCDM ====
{{main|Лиамбда-CDM амодель}}
{| class="wikitable" style="float:right; margin-left:10px;"
!colspan="3"|Акосмологиатә параметрқәа WMAP-и Планк-и рдыррақәа рыла
|-
! ||WMAP<ref name="WMAP7"/>||Planck<ref name="Planck">{{статья|автор=Ade P. A. R. et al. (Planck Collaboration)|заглавие=Planck 2013 results. XVI. Cosmological parameters|издание=Astronomy & Astrophysics|год=2014|том=571|выпуск=|номер=|страницы=A16|ссылка=https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2014/11/aa21591-13.pdf|doi=10.1051/0004-6361/201321591|arxiv=1303.5076|bibcode=2014A&A...571A..16P|язык=en}}</ref>
|-
|Адунеи ақәра {{math|''t''<sub>0</sub>}}, млрд шықәсала || 13,75 ± 0,13 ||13,81 ± 0,06
|-
| {{math|''H''<sub>0</sub>}} (км/с)/Мпк||71,0 ± 2,5|| 67,4 ± 1,4
|-
|Абарионтә материа аилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>b</sub>''h''{{sup|2}}}} || 0,0226 ± 0,0006 ||0,0221 ± 0,0003
|-
|Аматериа лашьца аилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>с</sub>''h''{{sup|2}}}} || 0,111 ± 0,006 || 0,120 ± 0,003
|-
|Азеиԥш еилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>t</sub>}} || 1,08<sup>+0,09</sup><sub>−0,07</sub> || 1,0 ± 0,02
|-
|Абарионтә материа аилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>b</sub>}}|| 0,045 ± 0,003 ||
|-
|Амчхара лашьца аилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>Λ</sub>}} || 0,73 ± 0,03|| 0,69 ± 0,02
|-
|Аматериа лашьца аилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>c</sub>}}|| 0,22 ± 0,03 ||
|}
Хыхь ишазгәаҭаз еиԥш, Фридман иеиҟаратәрақәа апараметрқәа инарықәыршәаны, аӡбашьақәа рацәаны иалдыршоит. Иахьатәи ΛCDM амодель зегьы еицырзеиԥшу апараметрқәа змоу Фридман имодель ауп. Абжьааԥны ахылаԥшыҩцәа русураҿы урҭ акритикатә еилаӷәӷәара иадҳәалоу атерминқәа рыла иаагоуп<ref name="zasopostnov_rubakov"/>:
: <math>\rho_\textrm{cr} = \frac{3H_0^2}{8\pi G}.</math>
Хаббл изакәан аҟынтәи арымарахьтәи аган ааҳарԥшуазар, усҟан армаҷра ашьҭахь абри аҩыза аформа ҳауеит:
: <math>1 = \Omega_m +\Omega_k +\Omega_{\Lambda},</math>
абраҟа {{math|Ω{{sub|m}} {{=}} ρ/ρ{{sub|cr}}}}, {{math|Ω{{sub|k}} {{=}} −''kc''{{sup|2}}/(''a''{{sup|2}}''H''{{sup|2}})}}, {{math|Ω{{sub|Λ}} {{=}} Λ''c''{{sup|2}}/(8π''G''ρ{{sub|cr}})}}. Абри анҵамҭа аҟынтәи иаҳбарҭоуп {{math|Ω{{sub|m}} + Ω{{sub|Λ}} {{=}} 1}}, даҽакала иуҳәозар, аматериеи амчхара лашьцеи рзеиԥш еилаӷәӷәара критикатәны иҟаразар, усҟан {{math|''k'' {{=}} 0}}, даҽакала иуҳәозар, аҭыԥҭаӡара ҟьаԥсуп; еиҳазар, усҟан {{math|''k'' {{=}} +1}}, еиҵазар, усҟан {{math|''k'' {{=}} −1}}.
Иахьатәи зегьы ирыдыркыло аҽырҭбааратә модель аҿы, акосмологиатә константа иацуп, насгьы ноль кырӡа еиԥшым, даҽакала иуҳәозар, антигравитациатә мчқәа амасштаб дуқәа рҿы ицәырҵуеит. Урҭ амчқәа рҟазшьа еилкааӡам, теориала абри аҩыза аеффект афизикатә вакуум аусурала еилаҳкаар ҳалшоит, аха ҳаззыԥшу амчхара аилаӷәӷәара акосмологиатә константа иаҳбо аҵакы иақәшәо амчхара аасҭа акырӡа еиҳауп — ''[[проблема космологической постоянной|акосмологиатә константа апроблема]]''<ref name="zasopostnov_rubakov"/>.
Иаанхаз ахкқәа уажәазы атеориатә интерес мацара рымоуп, аха аексперименталтә дырра ҿыцқәа анцәырҵлак, уи аҽаԥсахыр алшоит аексперименттә дырра ҿыцқәа цәырҵыр. Акосмологиа ҳаамҭазтәи аҭоурых иадыруеит уи еиԥш аҿырԥштәқәа: акосмологиатә константа ноль змоу амодельқәа жәаҳәарада аҳра руан (1960-тәи ашықәсқәа рзы егьырҭ амоделқәа рахь аинтерес кьаҿ адагьы) Хаббл акосмологиатә еиҭаҵра ҟаԥшь анааиртыз аамҭа инаркны, 1998 ашықәсанӡа, Ia ахкы еиԥшу асуперҿыцқәа ирызку адыррақәа урҭ агәра угартә еиԥш ианыхдырбгалаз{{efn|Акосмологиатә константа змоу амодельқәа раларҵәара шмаҷу еилыкка иаанарԥшуеит [[Вайнберг, Стивен|С.Веинберг]] ишәҟәы “Акосмологиеи агравитациеи” (урысшәала икьыԥхьу 1975 шықәсазы) аҿы акосмологиатә константа змоу амодельқәа ирызку апараграф ихьысҳау амодельқәеи иҭынчу Адунеи амодельқәеи ирыцны ҟәшак иахьаҵаиркыз, ахҳәаа 675 даҟьа рҟынтәи 4 даҟьак мацара азылхны.}}.
==== Аҽырҭбаара анаҩстәи аеволиуциа ====
Азеиԥш ҭагылазаашьаҿы аҽырҭбаара анаҩстәи амҩа акосмологиатә константа {{math|Λ}} аҵакқәа, акосмос ахәара {{math|k}}, аҭагылазаашьа аиҟаратәра {{math|P(ρ)}} ирхьыԥшуп. Аха, аҽырҭбаара аеволиуциа хаҭабзиарала ахәшьара азузар ауеит азеиԥш гәаанагара шьаҭас иҟаҵаны<ref name="zasopostnov_rubakov"/>.
; Λ < 0
Акосмологиатә константа аҵакы еиҵахаратәзар, усҟан адхаларатә мчқәа мацара роуп аус зуа, уаҳа акымзарак. Амчхаратә еиҟаратәра арыӷьарахьтәи аган еиҵахаратәхаӡом R аҵыхәтәантәи аҵакқәа раан мацара. Уи иаанагоит R<sub>c</sub> аҵакқәа руак аҿы Адунеи аиҵалара иалагоит k иарбанзаалак аҵак азы, насгьы аҭагылазаашьа аиҟаратәра ахкы зеиԥшразаалакгьы<ref name="cosmology"/>.
; Λ = 0
Акосмологиатә константа ноль иаҟаразар, усҟан иалкаау Н{{sub|0}} аҵакы аеволиуциа зегь рыла аматериа аханатәтәи аилаӷәӷәара иахьыԥшуп<ref name="zasopostnov_rubakov"/>:
: <math>\left(\frac{da}{dt}\right)^2=G\frac{8\pi\rho_0 a_0^3}{3a} -a_0^2H_0\left(\rho_0 - \frac{3H_0^2}{8\pi G}\right).</math>
<math>\rho_0 =\rho_{cr}</math>, усҟан аҽырҭбаара ҵыхәаԥҵәарада иацҵахоит, аҳәааҿы асимптотикалаи нольахь ихоу аццакра аманы. Аилаӷәӷәара икритикатәу аасҭа еиҳазар, усҟан Адунеи аҽырҭбаара аанкылахоит, насгьы аилацалара амҩа ылнахуеит. Еиҵазар, усҟан аҽырҭбаара ҵыхәаԥҵәарада кыраамҭа иацҵахоит ноль иаҟарам аҳәаа аманы: <math>H</math>.
; Λ > 0
<math>\Lambda>0</math> И <math>k \le 0</math> акәзар, усҟан Адунеи еиԥшны аҽарҭбаауеит, аха Λ=0 еиԥшымкәа, R аҵак дуқәа рҿы аҽырҭбаара аццакра еизҳауеит<ref name="cosmology">{{книга|автор=Майкл Роуэн-Робинсон.|заглавие=Космология|оригинал=Cosmology|ответственный=Перевод с английского Н. А. Зубченко. Под научной редакцией П. К. Силаева|место=М.-Ижевск|издательство=НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика»|год=2008|страницы=96—102|страниц=256|isbn=976-5-93972-659-7}}</ref>:
: <math>R\propto exp[(\Lambda/3)^{1/2}t].</math>
<math>k=1</math> Иалкаау аҵакы <math>\Lambda_c=4\pi G\rho</math> аныҟоу. Убри аан, иҟоуп аҵакы <math>R</math>, <math>R'=0</math> <math>R''=0</math>, даҽакала иуҳәозар, Адунеи еиҭаҵуам.
<math>\Lambda>\Lambda_c</math> Аҽырҭбаара аццакра ҭыԥк аҟынӡа ианмаҷхо, насгьы ҳәаа амаӡамкәа аизҳара ианалаго. <math>\Lambda</math> Маҷк иацҵазар <math>\Lambda_c</math>, усҟан ԥыҭрак ашьҭахь аҽырҭбаара аццакра ԥсахрада иаанхоит.
Ари ҭагылазаашьаҿы <math>\Lambda<\Lambda_c</math>, зегьы зхьыԥшу аҽырҭбаара ахьалагаз раԥхьатәи арбага <math>R</math> ауп. Абри аҵакы инақәыршәаны, Адунеи шәагаак аҟынӡа аҽарҭбаауеит, нас еилацалахоит, мамзаргьы ҵыхәаԥҵәарада аҽарҭбаалоит.
=== Атҟәацра ду атеориа (Адунеи ца амодель) ===
{{Main|Атҟәацра ду}}
Атҟәацра ду атеориа аԥхьатәи [[нуклеосинтез|ануклеосинтез]] атеориа ауп. Уи азҵаара аҭак ҟанаҵоит — ахимиатә элементқәа шԥашьақәгылеи, насгьы урҭ ралаҵәара иахьа ишыҟоу еиԥш изыҟоуеи. Уи шьаҭас иамоуп агәыцәтәи акванттәи физика азакәанқәа [[Экстраполяция|разԥхьагәаҭара]], ииасыз аамҭахь ацараан ахәҭаҷқәа абжьаратәи рымчхара (аԥхарра) еизҳауеит ҳәа агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны<ref>[https://arxiv.org/abs/0806.1065 B2FH, the Cosmic Microwave Background and Cosmology]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806022050/https://arxiv.org/abs/0806.1065 |date=2017-08-06 }}</ref>.
Ахархәара аҳәаа ҳәа изышьҭоу амчхара ҳаракқәа рҳәаа ауп, урҭ рхыхь иҭҵаау азакәанқәа аусура иаҟәыҵуеит. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьаҿы амаҭәашьар захьӡу ҳәа уаҳа акгьы ыҟам, аха иҟоуп шамахамзар ицқьоу амчхара. Уи аамҭазы Хаббл изакәан аекстраполациа ҟаҳҵозар, иаҳбоит Адунеи аҿы иубаратәы иҟоу аҭыԥ аҭыԥҭаӡара маҷ аҟны ишҭаӡо. Атҟәацра ашьҭахь аматериа аҟазшьа ҷыдақәа иреиуоу аҭаӡара маҷи амчхара дуи роуп, убри аҟынтәи атеориа ахьӡгьы аауеит — Атҟәацра ду атеориа ҳәа. Убри аан, аҳәаақәа рынҭыҵ иаанхоит азҵаара аҭак: “Иарбан ари атҟәацра зыхҟьаз, насгьы иарбан ҟазшьоу уи иамоу?”
Атҟәацра ду атеориа иаара убас ацәынхатә шәахәаркра ахыҵхырҭа азԥхьагәаҭареи аилыркаареи ҟанаҵеит — ари амаҭәашьар макьана аионизациа анамаз, алашара ақәыӷәӷәара ианзаҿамгылоз аамҭа иацырҟьоуп. Даҽакала иуҳәозар, ацәынхатә фон «Адунеи афотосфера» иацәынхоуп.
==== Адунеи аентропиа ====
{{main|Адунеи аентропиа}}
Ицоу Адунеи атеориа шьақәзырӷәӷәо аргумент хадас иамоу уи иҷыдоу [[Энтропия|аентропиа]] аҵакы ауп. Уи кылкаарыла ахыԥхьаӡаратә коеффициент аҟынӡа иаҟароуп аеквиваленттә фотонқәа рконцентрациеи {{math|n<sub>γ</sub>}} абарионқәа рконцентрациеи {{math|n<sub>b</sub>}} реизыҟазаашьа.
Акритикатә еилаӷәӷәарала {{math|n<sub>b</sub>}} иааҳарԥшып абарионқәа рыхәҭаагьы<ref name="zasopostnov_rubakov"/>:
: <math>n_b=\frac{\rho_cr}{m_p}=1{,}124\cdot 10^{-5}\Omega_b h^2_{100},</math>
Араҟа {{math|h<sub>100</sub>}} — ҳаамҭазтәи Хаббл аҵакы, 100 км/(с Мпк) еизакқәа рыла иаарԥшу, насгьы, ацәынхатә шәахәаркразы Т=2,73 К шакәу
: <math>n_\gamma\approx 420(1+z)^3</math> см<sup>-3,</sup>
иҳаууеит:
: <math>\eta\simeq n_b/n_{\gamma}\approx 2{,}7\cdot 10^{-8}\Omega_b h_{100}^2\sim 10^{-9}.</math>
Аиҭныԥсахларатә ҵакы иҷыдоу аентропиа аҵакы ауп.
===== Раԥхьатәи х-минуҭк. Аханатәтәи ануклеосинтез =====
[[Файл:Primordial nucleosynthesis.svg|thumb|400px|Аԥхьатәи ануклеосинтез астадиаҿы ашьаҭатә гәыцәтә реакциақәа]]
Агәаанагара шыҟоу ала аира инаркны (мамзаргьы аинфлиациатә стадиа ахыркәшара инаркны) насгьы аԥхарра 10<sup>16</sup> ГеВ (10<sup>-10</sup>c) еиҵамкәа иҟанаҵы, еицырдыруа аелементартә хәҭаҷқәа зегьы ыҟоуп, урҭ зегьы акапан рымаӡам. Ари апериод Аилаҵара Ду аамҭа ҳәа иашьҭоуп, афымцаԥсыҽтәи иӷәӷәоуи аусеицурақәа анеизаку<ref name="kapitonov">{{книга|автор=И. М. Капитонов.|заглавие=Введение в физику ядра и частиц|место=М.|издательство=УРСС|год=2002|страницы=251—259|страниц=384|isbn=5-354-00058-0|тираж=1700}}</ref>.
Уажәтәи аамҭазы уи аамҭазы ҷыдала иҟоу ахәҭаҷқәа ҵабыргны иаҳҳәар ҳалшом, аха еилкааугьы ыҟоуп. Ашәагаа {{math|η}} — ҷыдалатәи аентропиа арбага мацара акәӡам, уи адагьы ахәҭаҷҿагылақәа раасҭа ахәҭаҷқәа рырацәара аанарԥшуеит<ref>{{книга|автор=М. В. Сажин.|заглавие=Современная космология в популярном изложении|место=М.|издательство=УРСС|год=2002|страницы=144|страниц=240|isbn=5-354-00012-2|тираж=2500}}</ref>:
: <math>\frac{n_p-n_{\bar p}}{n_p}=10^{-9}.</math>
Аԥхарра 10<sup>15</sup> ГеВ аасҭа ианылаҟәуа аамҭазы, иашьашәало акапанқәа змоу X-, Y-бозонқәа рҭыҵра ҟалоит.
Аилаҵара Ду аамҭа афымцамҳалдызтәи аԥсыҽтәи аидҳәаларақәа акзаара анаадырԥшуа афымцасыҽтә еилаҵара аамҭа иаԥсахуеит. Ари апериод аҩнуҵҟа, Х-и У-бозонқәеи аннигилиациа рзухоит. Аԥхарра 100 ГеВ рҟынӡа ианылаҟәуа аамҭазы, афымцаԥсыҽратә еилаҵара аамҭа нҵәоит, насгьы акваркқәеи, алептонқәеи, абжьажьратә бозонқәеи шьақәгылоит.
Иааиуеит адронтә аамҭа, адронқәеи алептонқәеи активла раԥҵареи аннигилиациа рзуреи раамҭа. Ари апериод аҿы акварк-адронтә ыиасра аамҭа мамзаргьы [[кварк|акваркқәа]] [[конфайнмент|рконфаимент]] аамҭа азгәаҭатәуп, акваркқәа адронқәа рахь реилаҵара аныҟала. Ари амҭазы аԥхарра 300−1000 МеВ ыҟоуп, Адунеи аниз инаркны аамҭа 10<sup>−6</sup> с шьақәнаргылоит.
Адронтә епоха ашьҭахь алептонтә епоха ҟалоит — аԥхарра 100 МеВ рҟынӡа ианкаҳауа аамҭазы, насгьы асааҭ аҟны 10<sup>−4</sup> с аныҟоу. Ари апериод аан, Адунеи аилазаашьа иахьатәи аилазаашьа еиԥшхо иалагеит; ахадаратә хәҭаҷқәа афотонқәа роуп, урҭ рыдагьы иҟоуп аелеқтронқәеи анеитриноқәеи, рантихәҭаҷқәа рыцны, иара убас апротонқәеи анеитронқәеи. Ари апериод аан акрызҵазкуа хҭыск ҟалоит: амаҭәашьар анеитриноқәа рзы иҵәцахоит. Ацәынхатә фон еиԥшу акы ҟалоит, аха анеитриноқәа рзы. Аха анеитриноқәа реиҟәыҭхара афотонқәа реиҟәыҭхара аԥхьа иҟалеит аҟнытә, хәҭаҷқәак рыхкқәа макьана аннигилиациа ианахымсыцыз, рымчхара егьырҭ ирыҭаны, урҭ еиҳа ихьшәашәеит. Уажәтәи аамҭазы анеитринотә рчы 1,9 K аҟынӡа ихьшәашәар акәын, анеитриноқәа акапан рымамзар (мамзаргьы рыкапан маҷзар).
Т≈0,7 МеВ аԥхарраҿы, уаанӡа иҟаз апротонқәеи анеитронқәеи рыбжьара атермодинамикатә еиҟарара ԥхасҭахоит, насгьы анеитронқәеи апротонқәеи рконцентрациа аизыҟазаашьа 0,19 аҵакы аҿы иҵаауеит. Адеитери, агели, алити ргәыцәқәа рсинтез алагоит. Адунеи аныҟала ашьҭахь ~200 секунд анҵы, аԥхарра ануклеосинтез ахьыҟамло аҩаӡара аҟынӡа илеиуеит, насгьы раԥхьатәи аеҵәақәа иаанӡа амаҭәашьар ахимиатә еилазаашьа ԥсахрада иаанхоит<ref name="kapitonov" />.
==== Атҟәацра ду атеориа ауадаҩрақәа ====
Ақәҿиара дуқәа шыҟоугьы, ицоу Адунеи атеориа ауадаҩрақәа рацәаны ирықәшәоит. Атҟәацра ду Адунеи аҽырҭбаара арҵысызар, усҟан зеиԥшла иуҳәозар, иӷәӷәоу еизадам амаҭәашьар аларҵәара ҟалар алшон, аха уи убаратәы иҟам. Атҟәацра ду атеориа иара убасгьы Адунеи аҽырҭбаара ҳаилнаркааӡом; уи фактны иаднакылоит<ref>{{книга|автор=М. В. Сажин.|заглавие=Современная космология в популярном изложении|место= М.|издательство=УРСС|год=2002|страницы=104—106|страниц=240|isbn=5-354-00012-2|тираж=2500}}</ref>.
Атеориа иара убасгьы иаанарԥшуеит, раԥхьатәи астадиаҿы ахәҭаҷқәеи антихәҭаҷқәеи реизыҟазаашьа убас ишыҟаз, уи иахҟьаны уажәы аматериа антиматериа аасҭа аҳра аиуртә иҟаларатәы. Иаҳҳәар ҳалшоит, аханатә Адунеи асимметриа аманы иҟан ҳәа — уаҟа иҟан аматериеи антиматериеи еиҟараны, аха усҟан, [[Барионная асимметрия Вселенной|абарионтә асимметриа]] аилкааразы, [[бариогенез|абариогенез]] механизмк аҭахуп, уи [[распад протона|апротонқәа рыԥхасҭахара]] алнаршоит, уигьы убаратәы иҟам<ref name="SaginProton">{{книга|автор=М. В. Сажин.|заглавие=Современная космология в популярном изложении|место=М.|издательство=УРСС|год=2002|страницы=145—148|страниц=240|isbn=5-354-00012-2|тираж=2500}}</ref>.
Еиуеиԥшым [[Великое объединение|Аидгылара Ду]] атеориақәа иаадырԥшуеит зааӡатәи Адунеи аҿы хыԥхьаӡара рацәала [[монополь|амҳалдызтә монополқәа]] рыира, уажәраанӡагьы иара убас игәаҭамхаз<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/cosmo/cosmo4.html |title=Перевод «Официального Сайта Теории Суперструн» |archive-url=https://web.archive.org/web/20090223014822/http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/cosmo/cosmo4.html |archive-date=2009-02-23 |publisher=[[Астронет]] }}</ref>.
=== Аинфлациатә модель ===
{{main|Адунеи аинфлиациатә модель}}
Аинфлациа атеориа адҵа — аҽырҭбаара атеориеи Атҟәацра ду атеориеи рышьҭахь иаанрыжьыз азҵаарақәа рҭак аҟаҵара ауп: «Избан Адунеи аҽзарҭбаауа? Насгьы изакәузеи Атҟәацра ду?» Убри азы аҽырҭбаара аамҭа нольтәи амҭазы иԥсахуп, насгьы Адунеи акапан зегьы ҭыԥк аҿы иҟалоит, акосмологиатә сингулиарра шьақәыргыло, лассы-лассы уи ауп Атҟәацра ду ҳәагьы ззырҳәо. Аусқәа шыҟаз ала, азеиԥш зыҟазааратә теориа уи аамҭазы уаҳа хархәара амаӡам, убри аҟынтә ирацәаны, аха уажәраанӡа, ҳәарада, ари «[[Космологическая сингулярность|акосмологиатә сингулиарра апроблема]]» зыӡбо еиҳа изеиԥшу атеориа (мамзаргьы «афизика ҿыц») аԥҵаразы аспекулиативтә ҽазышәарақәа рахь ҳнанагоит.
Аинфлациатә етап хшыҩҵак хадас иамоуп —''инфлантон'' ҳәа изышьҭоу [[скалярное поле|аскалиартә ҭыԥ]] ҭагалазар, знырра раԥхьатәи астадиақәа рҿы идуу (иаҳҳәап 10<sup>−42</sup>с инаркны), аха аамҭа цацыԥхьаӡа ирласны имаҷхо, усҟан акосмос агеометриа ҟьаҟьа еилкаахоит, Хаббл иҽырҭбаара аинфлациа аан еизо акинетикатә мчхара ду абзоурала инерциатә ныҟәараны иҟалоит, насгьы аханатә мзызла еидҳәалоу арегион хәыҷы аҟынтәи ахыҵхырҭа Адунеи аиԥшзаареи аизотропиеи ҳаилнаркаауеит{{efn|name="inflationObserve"|
Иаарту ахыҵхырҭақәа рҿы ахҳәаа бзиа англыз бызшәала иҟоу астатиаҿы иаагоуп
: {{статья|автор=Robert Brandenberger|заглавие=Topics in Cosmology|ссылка=https://archive.org/details/arxiv-hep-th0701157|год=2007|arxiv=hep-th/0701157}}
Урысшәала ахҳәаатә дыррақәа рганахьала уи иаҟараны иҟоуп
: {{книга|автор=Д. С. Горбунов, В. А. Рубоков.|часть=Джинсовская неустойчивость в ньютоновой теории тяготения|заглавие=Введение в теорию ранней Вселенной:Космологические возмущения. Инфляционная теория|место=М.|издательство=Краснад|год=2010|страниц=568|страницы=335—371|isbn=978-5-396-00046-9}}}}.
Аха, аинфлатон аилкааразы амҩақәа рацәоуп, уигьы еиуеиԥшым амодельқәа рацәаны иахылҿиаауеит. Аха урҭ реиҳарак шьаҭас ирымоуп хәыҷы-хәыҷла аиҵахаразы агәаанагара: аинфлантон апотенциал хәыҷы-хәыҷла ноль иаҟароу арбага аҟынӡа илаҟәуеит. Апотенциал иалкаау ахки насгьы аханатәтәи аҵакқәа ралкаара аметоди иалху атеориа иахьыԥшуп.
Аинфлиациа атеориақәагьы еиҟәшоуп аамҭала ҵыхәаԥҵәара змами измоуи ҳәа. Ҵыхәаԥҵәара змам аинфлиациа атеориаҿы аҭыԥҭаӡара ахәҭақәа — адоменқәа ыҟоуп — аҽырҭбаара иалагаз, аха акванттә флуктуациақәа ирыхҟьаны раԥхьатәи рҭагылазаашьахь ихынҳәыз, уаҟа дырҩеигь аинфлиациазы аҭагылазаашьақәа цәырҵуеит. Арҭ реиԥш иҟоу атеориақәа ирыҵанакуеит ҵыхәаԥҵәара змам апотенциал змоу иарбанызаалак атеориеи ихаостәу Линде иинфлациатә теориеи{{efn|name="inflationObserve"}}.
Анҵәамҭатә аамҭа змоу аинфлиациа атеориақәа рахь агибридтә модель аҵанакуеит. Уи аҟны иҟоуп ҩ-кхык аҭыԥқәа: актәи амчхара ҳаракқәа рзы аҭакԥхықәра шьҭнахуеит (ус анакәха аҽырҭбаара аццакразы), аҩбатәи, аинфлациа ахыркәшара аамҭа зыӡбо, амчхара маҷқәа рзы. Убри аан, акванттә еиҭакрақәа актәи аҭыԥ мацара ауп изныруа, аҩбатәи акәымкәа, ус анакәха, аинфлациа апроцесс ахаҭагьы ҵыхәаԥҵәара амоуп.
Аинфлациа иӡбам апроблемақәа иреиуоуп аԥхарра аиҭаԥарақәа даара идуу адиапазон аҿы, зны-зынла уи зынӡакыс нль аҟынӡа илеиуеит. Аинфлациа аҵыхәтәаны аматериа еиҭашуеит аԥхарра ҳаракқәа рҟынӡа. Ас еиԥш иҟоу аҟазшьа џьашьахәы азы еилыркаагак аҳасабала “апараметртә резонанс” ҟаҵоуп<ref>{{статья|заглавие=Reheating after inflation |автор=Lev Kofman, Linde Andrei, Starobinsky Alexei A. |издательство=Phys. Rev. Lett. |год=1994 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1994PhRvL..73.3195K}}</ref>.
==== Амультидунеи ====
{{main|Амультидунеи}}
“Амультидунеи”, “Адунеи Ду”, “Амультиверс”, “Агипердунеи”, “Асупердунеи”, “Амультиленна”, “Омниверс” — англыз бызшәала иҟоу атермин multiverse еиуеиԥшым аиҭагақәа роуп. Уи цәырҵит аинфлациа атеориа аҿиараан<ref>{{книга|заглавие=Астрономия XXI век|ответственный=Под ред. [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдина]]|место=Фрязино|издательство=Век 2|издание=2-е|год=2008|страницы=414—416|страниц=608|isbn=978-5-85099-181-4}}</ref>.
Адунеи арегионқәа, [[Горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] аасҭа еиҳау абжьаӡарала еиҟәыҭхо, дара-дара еихьыԥшымкәа аеволиуциа иахысуеит. Дарбанзаалак ахылаԥшҩы иибо апроцессқәа ахәҭаҷқәа рлаԥшҳәаа аҟынӡа абжьаӡара иаҟароу арадиус змоу асфера аҭаӡара иаҟароу адомен аҿы имҩаԥысуа роуп. Аинфлиациа аамҭазы, агоризонт аҟара абжьаӡарала еиҟәыҭхо ҩ-ҽырҭбааратә ҭыԥк еиԥылаӡом.
Ас еиԥш иҟоу адоменқәа ҳара ҳтәы еиԥш хазы игоу дунеиқәаны иԥхьаӡатәуп: урҭгьы иара убасҵәҟьа амасштаб дуқәа рҟны еизадоуп иагьизотроптәуп. Абас еиԥш иҟоу ашьақәгыларақәа рконгломерат ауп Амультидунеи.
[[Хаотическая теория инфляции|Аинфлациа ахаостә теориа]] ҵыхәаԥҵәара змам еиуеиԥшым Адунеиқәа ыҟоуп ҳәа агәаанагара аанарԥшуеит, урҭ зегьы егьырҭ Адунеиқәа иреиԥшым афизикатә константақәа рымазар ауеит<ref>{{cite web|url=http://www.colorado.edu/philosophy/vstenger/Cosmo/FineTune.pdf|author=Victor J Stenger|title=Is the Universe fine-tuned for us?|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20120716192004/http://www.colorado.edu/philosophy/vstenger/Cosmo/FineTune.pdf|archive-date=2012-07-16}}</ref>. [[Многомировая интерпретация|Даҽа теориак]] аҿы Адунеиқәа акванттә еизшәарала еиуеиԥшым<ref>{{статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv:quant-ph/9709032|заглавие=The Interpretation of Quantum Mechanics: Many Worlds or Many Words?|автор=Tegmark Max|издательство=Fortschritte der Physik|год=1998|nodot=1}}</ref>. Закәанла арҭ агәаанагарақәа експериментла рԥышәара ауам.
==== Аинфлиациа атеориа аԥсахгақәа ====
Акосмостә инфлациа амодель кырӡа иқәҿиаратәуп, аха акосмологиа ахәаԥшразы ихымԥадатәны иҟам. Уи иамоуп аҿагылаҩцәа, [[Пенроуз, Роджер|Роџьер Пенроузгьы]] уахь дналаҵаны. Урҭ ргәаанагарала, аинфлациатә модель иаанарԥшуа аӡбарақәа рылаԥш иҵшәаз ахәҭаҷқәа рышьҭахь иаанрыжьуеит. Иаҳҳәап, ари атеориа аинфлациа аԥхьатәи аамҭазы аилаӷәӷәара аҽеиҭакрақәа убриаҟара имаҷзароуп ҳәа шьаҭанкылатәи аҵаҵӷәы анаҭом, игәаҭоу аиԥшзаара аҩаӡара аинфлациа ашьҭахь иҟалартә еиԥш. Аҭыԥҭаӡаратә ыхәара аҭагылазаашьагьы уи иеиԥшуп: уи аинфлациа аан ӷәӷәала еиҵахоит, аха аинфлациа аԥхьа уиаҟара аҵак ду аманы аҟазааразы акгьы аԥырхагамызт, уажәгьы Адунеи аҿиара астадиаҿы аҽаанарԥшлартә еиԥш. Даҽакала иуҳәозар, [[Антропный принцип#Проблема начальных значений в космологии|раԥхьатәи аҵакқәа рызҵаара]] ӡбаӡам, аха ҟазарала еиқәыршәоуп.
Альтернатива аҳасабала, арахәыцқәа ртеориа'', ''ахшыбаҩтә теориа'', иара убас ''ациклтә теориа'' реиԥш иҟоу аекзотикатә теориақәа ҟаҵоуп. Абарҭ атеориақәа рҵакы хадас иҟоу, ихымԥадатәу аханатәтәи аҵакқәа зегьы Атҟәацра ду ҟалаанӡа ишышьақәгыло ауп.
* [[Теория струн|Арахәыцқәа ртеориа]] иаабац ԥшь-еизшәарактәи аҭыԥ-аамҭа даҽа дименсиақәак рыцҵара аҭахуп, урҭ Адунеи раԥхьатәи астадиақәа рҿы ароль нарыгӡалон, аха уажәы еилацалоу аҭагылазаашьаҿы иҟоуп. Абарҭ аизшәарақәа зеилацалоузеи ҳәа иҟоу ихымԥадатәиу азҵаара аҭак абри ауп: асуперрахәыцқәа [[Т-дуальность|Т-дуалра]] рымоуп, уи иахҟьаны арахәыц ахарҭәааратә еизшәарақәа ирыкәшоит, урҭ ршәагаа ԥкуа<ref>{{книга|автор=[[Грин, Брайан Рэндолф|Грин Б.]] |заглавие=[[Элегантная Вселенная. Суперструны, скрытые размерности и поиски окончательной теории]] |год=1999 |страниц=464 |isbn=0-375-70811-1}}</ref>.
* [[М-теория|Абранақәа ртеориаҿы]] (М-теориа), зегьы алагоит ихьҭоу, иҭышәынтәалам хә-еизшәарактәи ҭыԥ-аамҭала. Аҭыԥҭаӡаратә еизшәарақәа ԥшьба х-еизшәарактәи аҭӡамцқәа мамзаргьы «хԥа-бранақәа» рыла иԥкуп; урҭ аҭӡамцқәа руак ҳахьынхо аҭыԥҭаӡара ауп, убри аамҭазы аҩбатәи абрана убарҭаӡам. Иҟоуп даҽа хԥа-бранак, ԥшьеизшәарактәи аҭыԥҭаӡараҿы еиду ҩ-бранак рыбжьара «иӡыз». Атеориа инақәыршәаны, ари абрана ҳара ҳабрана ианаҿасуа, амчхара ду ҭыҵуеит, убри алагьы Атҟәацра ду ацәырҵразы аҭагылазаашьақәа аԥҵахоит<ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/cosmo/cosmo5.html |title=Космология. При чём же тут теория струн? |publisher=[[Астронет]] |access-date=2010-05-15 |archive-date=2011-08-22 |archive-url=https://www.webcitation.org/617p8Qe6B?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/cosmo/cosmo5.html |url-status=live }}</ref>.
* [[Циклическая модель (космология)|Ациклтә теориақәа]] изларҳәо ала, Атҟәацра ду зеиԥшыҟам хҭысым, аха иаанарԥшуеит Адунеи ҭагылазаашьак аҟынтәи даҽа ҭагылазаашьак ахь аиасра. Ациклтә теориақәа раԥхьаӡакәны 1930-тәи ашықәсқәа рзы иҟалеит. Абас еиԥш иҟоу атеориақәа рзы ԥынгылас иҟаз [[второй закон термодинамики|атермодинамика аҩбатәи азакәан]] акәын, уи инақәыршәаны [[энтропия|аентропиа]] аизҳара мацара ауп иалшо. Уи иаанагоит, иаԥхьанеиуаз ациклқәа еиҳа кырӡа икьаҿхон, насгьы урҭ рҿы иҟаз аматериа еиҳа кырӡа ицахон, аҵыхәтәантәи Атҟәацра ду аамҭазы аасҭа, уи рацәак ҟалашьа амам. Уажәазы иҟоуп ҩ-циклтә теориак, еиҳа-еиҳа изыцло аентропиа апроблема аӡбара зылшаз: Стеинхардт-Тиурок итеориеи Баум-Фремптон итеориеи<ref>{{статья|заглавие=Turnaround in Cyclic Cosmology|автор=L. Baum and P.H. Frampton|издательство=Physical Review Letters|год=2007|doi=10.1103/PhysRevLett.98.071301|pmid=17359014|arxiv=hep-th/0610213|bibcode=2007PhRvL..98g1301B}}</ref><ref>{{статья|автор=P. J. Steinhardt, N. Turok|заглавие=The Cyclic Model Simplified|год=2004|doi=10.1016/j.newar.2005.01.003|издательство=New Astron.Rev.|arxiv=astro-ph/0404480|bibcode=2005NewAR..49...43S}}</ref>.
=== Амасштаб ду змоу аилазаашьақәа револиуциа атеориа ===
{{main|Агалактикақәа рцәырҵреи револиуциеи}}
[[Файл:Stellar_Fireworks_Finale.jpg|thumb|300px|Апротогалактикатә ԥсҭҳәақәа рышьақәгылареи реилабгареи асахьаҭыхҩы иблала]]
Ацәынхатә фон иазку адыррақәа ишаадырԥшуа ала, арадиациа аматериа ианаҟәыҭхаз аамҭазы Адунеи шамахамзар еизадан, аматериа аҽеиҭакрақәа даараӡа имаҷын, насгьы уи акыр зҵазкуа уадаҩраны иҟан. Аҩбатәи проблемас иҟоу агалактикақәа рсуперкластерқәа риачеикатә еиҿкаашьа, иара убас еиҵоу ашәагаа змоу акластерқәа рысфератә еиҿкаашьа ауп. Адунеи амасштаб ду змоу аилазаашьа ахылҵшьҭра аилкаара зҽазызшәо иарбанзаалак атеориа хымԥада абарҭ аҩ-проблемак аӡбар ахәҭоуп (насгьы агалактикақәа рморфологиа ииашаны амодель ҟанаҵароуп).
Амасштаб ду змоу аилазаашьа, иара убас хаҭалатәи агалактикақәагьы, рышьақәгылара иазку ҳаамҭазтәи атеориа «аиерархиатә теориа» ҳәа иашьҭоуп. Атеориа аҵакы абри ауп: раԥхьа агалактикақәа ршәагаа маҷын (иаҳҳәап [[Магелланово облако|Магеллантәи аԥсҭҳәақәа]]), аха аамҭа цацыԥхьаӡа урҭ еилаҵәоит, еиҳа-еиҳа идуу агалактикақәа шьақәыргыло.
Аҵыхәтәантәи аамҭазы атеориа аиашара гәҩарас иҟалеит, насгьы [[downsizing]] уи акырӡа иацхрааит. Аха атеориатә ҭҵаарақәа рҿы ари атеориа аԥыжәара амоуп. Ас еиԥш иҟоу аҭҵаара зегь реиҳа иналукааша рҿырԥштәыс иҟоуп Millennium simulation (Millennium run)<ref name="erarhproblem">{{статья|заглавие=Evolution Of Proto-Galaxy-Clusters To Their Present Form: Theory And Observation|автор=Gibson C. H., Schild R. E.|издательство=Journal of Cosmology|год=2010|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2010JCos….6.1514G}}</ref>.
==== Азеиԥш ԥҟарақәа ====
Зааӡатәи Адунеи аҿы аҽеиҭакрақәа рхылҵшьҭреи револиуциеи азы аклассикатә теориа [[Гравитационная неустойчивость|Џьинс итеориа]] ауп, еизадоу, иизотроптәу Адунеи аҽырҭбаара афон аҿы<ref name="gorbunov">{{книга|автор=Горбунов Д. С., Рубоков В. А.|часть=Джинсовская неустойчивость в ньютоновой теории тяготения|заглавие=Введение в теорию ранней Вселенной:Космологические возмущения. Инфляционная теория|место=М.|издательство=Краснад|год=2010|страниц=568|isbn=978-5-396-00046-9}}</ref>:
: <math>\vartriangle\Phi=4\pi G\rho\delta,</math>
: <math>\frac{\partial\delta}{\partial t}+Hx\triangledown\delta+\triangledown v=0,</math>
: <math>\frac{\partial v}{\partial t} + Hv+H(x\triangledown)v=-u_s^2\triangledown\delta - \triangledown\Phi,</math>
Уаҟа {{math|''u<sub>s</sub>''}} — аҭагылазаараҿы абжьы аццакра, {{math|''G''}} — агравитациатә константа, а {{math|ρ}} — еиламго аҭагылазаара аилаӷәӷәара, <math>\delta=\frac{\delta\rho}{\rho}.</math> — аизыҟазаашьатә флуктуациақәа ршәагаа, {{math|Φ}} — аҭагылазаара иаԥнаҵо агравитациатә потенциал, {{math|v}} — аҭагылазаара аццакра, {{math|p(x,t)}} — аҭагылазаара аҭыԥантәи аилаӷәӷәара, насгьы уи иацныҟәо асистема ахәаԥшра мҩаԥысуеит.
Хыхь иаагоу аиҟаратәқәа рсистема акахьы еизгазар ауеит, аиԥшымрақәа револиуциа аазырԥшуа:
: <math>\frac{\partial^2\delta}{\partial t^2} +2H\frac{\partial\delta}{\partial t}+\left(\frac{k^2}{a^2}u_s^2-4\pi G\rho\right)\delta=0,</math>
Уаҟа {{math|a}} —амасштабтә фактор, а {{math|k}} — ацәқәырԥатә вектор. Уи аҟынтәи, ҷыдала, иалҵуеит зшәагаа еиҳау афлуктуациақәа шҭышәынтәалам:
: <math >\lambda > \lambda_J=\sqrt{\frac{u_s^2\pi}{G\rho}}. </math>
Убри аан, ацәхьаҵра аизҳара цәаҳәатәуп, мамзаргьы еиҳа иԥсыҽуп, Хаббл ипараметр аеволиуциеи амчхара аилаӷәӷәареи зеиԥшроу еиԥш.
Ари амодель ишахәҭоу ала иаанарԥшуеит ирелиативисттәым аҭагылазаараҿы ацәхьаҵрақәа рколлапс, урҭ ршәагаа уажәтәи ахҭысқәа рылаԥшҳәаа аасҭа акырӡа еиҵазар (радиациала еиҳарак еиҿкаау аамҭазы [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] азгьы уахь иналаҵаны). Еиҿагылоу аҭагылазаашьақәа рзы, ииашоу арелативисттә еиҟаратәрақәа рыхәаԥшра аҭахуп. Иидеалтәу аӡы амчхара-аимпульс атензор, аилаӷәӷәара ацәхьаҵра маҷқәа ҳасаб рзуны
: <math>T^{\mu}_{\nu}=(\rho+\delta\rho+p+\delta p)u^{\mu}u_{\nu}-\delta^{\mu}_{\nu}(p+\delta p)</math>
ковариантла еиқәырхоуп, уи аҟынтәи арелиативисттә ҭагылазаашьазы еизаку агидродинамикатә еиҟаратәрақәа ҟалоит. Азеиԥш еизыҟазааратә теориа аиҟаратәрақәа ирыцны, урҭ Фридман иӡбара аҵаҟа акосмологиаҿы аҽеиҭакрақәа револиуциа шьақәзыргыло аханатәтәи аиҟаратәратә система аадырԥшуеит<ref name="gorbunov"/>.
==== Арекомбинациа ҟалаанӡатәи аамҭа ====
Адунеи амасштаб ду змоу аилазаашьа аеволиуциаҿы иалкаау аамҭа ҳәа иԥхьаӡатәуп аӡри арекомбинациа аамҭа. Абри аамҭанӡа механизмқәак аус руеит, ашьҭахь — зынӡа даҽа механизмқәак<ref name="gorbunov2"/>.
Аԥхьатәи аилаӷәӷәаратә цәқәырԥақәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аасҭа еиҳауп, насгьы Адунеи аҿы иҟоу аматериа аилаӷәӷәара ианыруам. Аха алаԥшҳәаа аҽарҭбаацыԥхьаӡа шәагаала ацәхьаҵра ацәқәырԥа аура иаҟарахоит, ишырҳәо еиԥш «ацәқәырԥа алаԥшҳәаа иаҵыҵуеит» мамзаргьы «алаԥшҳәаа иаҵалоит». Уи ашьҭахь, уи аҽырҭбаара апроцесс — абжьытә цәқәырԥа аҽырҭбаара афон аҿы аларҵәара ауп.
Ари аепоха аан, уажәтәи аепохазы ацәқәырԥа аура 790 Мпк еиҳамкәа измоу ацәқәырԥақәа алаԥшҳәаа иаҵалоит. Агалактикақәеи урҭ реилаҵәарақәеи рышьақәгыларазы акыр зҵазкуа ацәқәырԥақәа ари астадиа алагамҭазӡа иаауеит.
Уи аамҭазы аматериа ахәҭарацәалатәи аплазма ауп, уа еиуеиԥшым аеффективтә механизмқәа ыҟоуп абжьытә цәхьаҵрақәа зегьы рырԥсыҽразы. Иҟалап, урҭ рҟынтә акосмологиаҿы зегь реиҳа алҵшәа змоу Силк иԥсыҽхара акәзар. Абжьытә цәхьаҵрақәа зегьы анырԥсыҽха ашьҭахь, адиабатикатә цәхьаҵрақәа роуп иаанхо.
Аамҭак иалагӡаны иаабац аматериеи аматериа лашьцеи револиуциа синхронла ицоит, аха арадиациа аус ацура иахҟьаны иаабац аматериа аԥхарра еиҳа хәыҷы-хәыҷла илеиуеит. Имҩаԥысуеит аматериа лашьцеи абарионтә материеи ркинематикатәи рыԥхарратәи еиҟәыҭхара. Иҟоуп агәаанагара, ари амомент ҟалоит ҳәа <math>z=10^5.</math>
Абарион-фотонтә компонент аиҟәыҭхара ашьҭахь инаркны арадиациатә етап аҵыхәанӡа ахымҩаԥгашьа еиҟаратәрала иаарԥшуп<ref name="gorbunov2">{{книга|автор=Горбунов Д. С., Рубаков В. А. |часть=Скалярные возмущения: результаты для однокомпонентных сред. |заглавие=Введение в теорию ранней Вселенной: Космологические возмущения. Инфляционная теория |место=М. |издательство=ЛКИ |год=2008 |страниц=552 |isbn=978-5-396-00046-9}}</ref>:
: <math>\Phi''+\frac{4}{\eta}\Phi'+u_s^2k^2\Phi=0,</math>
Уаҟа {{math|k}} —иаагоу ацәқәырԥа аимпульс, {{math|η}} —аконформтә аамҭа. Иара иҟаиҵаз аӡбара аҟынтәи иааԥшуеит уи аамҭазы абарионтә компонент аилаӷәӷәара ацәхьаҵрақәа рамплитуда шымеизҳауаз, мамзаргьы ишагымхоз, аха акустикатә осциллиациақәа шахҭнагоз:
: <math>\delta_{rad}\propto -cos(u_sk\eta).</math>
Убри аамҭазы, аматериа лашьца абас еиԥш иҟоу аҵысрақәа иақәымшәеит, избан акәзар алашара ақәыӷәӷәарагьы, абарионқәеи аелектронқәеи рықәыӷәӷәарагьы уи ианыруам. Уи адагьы, уи ацәхьаҵрақәа рамплитуда еизҳауеит:
: <math>\delta_{CDM}\propto ln(k\eta).</math>
==== Арекомбинациа ашьҭахь ====
Арекомбинациа ашьҭахь, афотонқәеи анеитриноқәеи аматериаҿы ирымоу ақәыӷәӷәара маҷуп. Убри аҟнытә, аматериа лашьцеи абарионтә материеи рыцәхьаҵрақәа зныԥшуа аиҟаратәратә системақәа еиԥшуп:
: <math>\delta'-k^2 v=3\Phi',</math>
: <math>v'+\frac{2}{\eta}v=-\Phi.</math>
Аиҟаратәқәа рформа аиԥшра аҟынтәи, аӡәы игәы иаанагар, насгьы ишьақәирӷәӷәар илшоит, аматериа лашьцеи абарионтә материеи рыбжьара афлуктуациақәа реиԥшымзаара аконстантахь ишеихо. Даҽакала иуҳәозар, иаабац аматериа аматериа лашьца иаԥнаҵо апотенциалтә ҭыԥқәа рахь иҭалоит. Арекомбинациа ашьҭахьҵәҟьа ацәхьаҵрақәа разҳара аӡбара ала иалкаауп
: <math>\delta=C_1+\frac{\Omega_B}{\Omega_{CDM}}C_2\frac{1}{\eta}+\frac{C_3}{\eta^3}+C_4\eta^2,</math>
Уаҟа <math>C_i</math> — раԥхьатәи аҵакқәа ирхьыԥшу аконстанта аҵакқәа. Хыхь иаагоу аҟынтәи ишаҳбо еиԥш, аамҭа рацәала аилаӷәӷәара афлуктуациақәа амасштабтә фактор иаҟараны ирызҳауеит:
: <math>\delta\propto\eta^2\propto a(\eta).</math>
Ари ахәҭаҿы иаагоу ацәхьаҵрақәа рызҳара аццакрақәа зегьы ацәқәырԥа ахыԥхьаӡара <math>k</math> иацны еизҳауеит; убри аҟнытә, раԥхьатәи ацәхьаҵрақәа рыспектр ҟьаҟьа аан, иреиҵоу аҭыԥҭаӡаратә масштабқәа рыцәхьаҵрақәа аилабгара астадиахь заа инаӡоит, даҽакала иуҳәозар, еиҵоу амасса змоу аобиектқәа раԥхьаӡа ишьақәгылоит.
Астрономиазы ~10<sup>5</sup>М<sub>ʘ</sub> акапан змоу аобиектқәа аинтерес рыҵоуп. Иҟоу убри ауп, аматериа лашьца аилабгараан, апротогало шьақәгылоит. Аӡрии агелии, уи агәҭахьы зхы хоу, ашәахәаркра иалагоит, насгьы 10<sup>5</sup>M<sub>ʘ</sub> аасҭа еиҵоу амасса аныҟоугьы, уи ашәахәаркра арчы дырҩеигь апротоструктура анҭыҵҟа иҭнажьуеит. Еиҳау амассақәа рҿы раԥхьатәи аеҵәақәа рышьақәгылара апроцесс иалагоит.
Раԥхьатәи аилабгара акыр зҵазкуа хылҟьа-ҿылҟьоуп акапан ду змоу аеҵәақәа рцәырҵра, аспектр икьакьоу ахәҭаҿы ашәахәаркра змоу. Иҭыҵуа аквант ӷәӷәақәа, анаҩс, инеитралтәу аӡри иақәшәоит, насгьы уи аионизациа азнауеит. Убас, аеҵәақәа раԥхьатәи рыԥжәара ашьҭахьҵәҟьа, [[реионизация|аӡри аҩбатәи аионизациа]] ҟалоит<ref name="gorbunov2"/>.
==== Амчхара лашьца аԥыжәара астадиа ====
Иаҳҳәап, амчхара лашьца ақәыӷәӷәареи аилаӷәӷәареи аамҭа цацыԥхьаӡа рҽырыԥсахӡом, даҽакала иуҳәозар, уи акосмологиатә константа ала иаарԥшуп. Анаҩс акосмологиаҿы аҽеиҭакрақәа рзеиԥш еиҟаратәрақәа рҟынтәи иааԥшуеит ацәхьаҵрақәа абас еиԥш ала аеволиуциа шырхырго:
: <math>\delta_M\propto a^3\frac{k^2}{a^2}\Phi.</math>
Апотенциал амасштабтә фактор <math>a</math> иаҿагыланы ишаҟароу ҳаназхәыцуа, уи иаанагоит ацәхьаҵрақәа рызҳара мҩаԥысуам ҳәа, урҭ ршәагаагьы ԥсахрада иаанхоит ҳәа. Уи иаанагоит аиерархиатә теориа уажәы иаҳбо аилазаарақәа раасҭа еиҳау аилазаашьақәа рыҟаҵара шалнамыршо.
Амчхара лашьца аԥыжәара аан, аҵыхәтәантәи ҩ-хҭыск ҟалоит амасштаб ду змоу аилазаашьақәа рзы: Асар Рымҩа еиԥш иҟоу агалактикақәа рцәырҵра — уи ҟалоит z~2, анаҩс маҷк ашьҭахь — агалактикақәа рыкластерқәеи рсуперкластерқәеи рышьақәгылара<ref name="gorbunov2"/>.
==== Атеориа апроблемақәа ====
Аиерархиатә теориа — логикала аеҵәақәа рышьақәгылара иазку иахьатәи иҵабыргу агәаанагарақәа ирыцныҟәо, насгьы аматематикатә мыругақәа рацәаны зхы иазырхәо, аҵыхәтәантәи аамҭазы еиуеиԥшым ауадаҩрақәа ирыниеит, атеориатәқәа реиԥш, еиҳаракгьы, ахылаԥшратә ҟазшьа змоу ауадаҩрақәагьы<ref name="erarhproblem"/>:
# Иреиҳау атеориатә проблема атермодинамикеи амеханикеи ахьеиқәшәо аҭыԥаҿ ишьҭоуп: иҵегьтәи ифизикатәым амчқәа алагаламкәа материа лашьцак аҟынтәи ҩ-галок зеидҵахом.
# Авоидқәа ҳаамҭа еиҳа иазааигәаны ишьақәгылоит, арекомбинациа иазааигәаны аасҭа, аха уажәааигәа иаартыз 300 Мпк ашәагаақәа змоу зынӡаск иҭацәу аҭыԥҭаӡақәа ари аҳәамҭа иаҿагылоит.
# Иара убас агалактика дуқәагьы ианаамҭоу ииуам, урҭ рхыԥхьаӡара аҭаӡара арбага аҿы z ду аҿы акырӡа еиҳауп атеориа иаҳәо аасҭа. Уи адагьы, уи ԥсахрада иаанхоит, атеориа инақәыршәаны даара лассы иазҳаларц шахәҭоугьы.
# Ижәытәӡоу аглобустә кластерқәа рҟынтәи адыррақәа 100 M<sub>ʘ</sub> рҟынӡа амасса змоу аеҵәақәа рышьақәгылара ақәшаҳаҭхара рҭахӡам, насгьы ҳамра еиԥш иҟоу аеҵәақәа еиӷьыршьоит.
Ари атеориа зықәшәо апроблемақәа рыхәҭак мацара ауп.
=== Ҳаамҭазтәи амодельқәа рыуадаҩрақәа ===
Хаббл изакәан аамҭахь [[Экстраполяция|еиҭаганы ҳахәаԥшыр]], ҳара иҳаууеит ҭыԥк, [[гравитационная сингулярность|агравитациатә сингулиарра]], [[космологическая сингулярность|акосмологиатә сингулиарра]] ҳәа изышьҭоу. Ари проблема дууп, избан акәзар афизика аналитикатә аппарат зегьы акгьы иаԥсамкәа иааҟалоит. Иара убасгьы, 1946 шықәсазы иҟаҵаз [[Гамов, Георгий Антонович|Гамов]] имҩала, иахьатәи афизикатә закәанқәа аусура ахьынӡарылшо аамҭанӡа гәрагарала аекстраполиациа ҟаҵазаргьы, макьана ари “афизика ҿыц” алагара аамҭа ииашаны аилкаара залшом. Иҟоуп агәаанагара, уи аҵакы [[планковское время|Планк иаамҭа]] иаҟароуп ҳәа, <math>\sim10^{-43}</math> с.
Адунеи аформа азҵаара акосмологиаҿы акыр зҵазкуа иаарту зҵаароуп. Математикатә бызшәала иаҳҳәозар, ҳара ҳақәшәоит Адунеи аҭыԥҭаӡаратә ҟәша х-еизшәарактәи атопологиа аԥшаара апроблема, даҽакала иуҳәозар, Адунеи аҭыԥҭаӡаратә аспект еиҳа еиӷьны иаазырԥшуа афигура. Аҭыԥантәи атеориа аҳасабала Азеиԥштә зыҟазааратә теориа ари азҵаара аҭак инагӡаны аҟаҵара алшом, аха уигьы ԥкрақәак аланагалоит.
Акымҭын, идырым Адунеи глобалла ҭыԥҭаӡарала иҟьаҟьоума, даҽакала иуҳәозар, [[Евклидова геометрия|Евклид игеометриа]] азакәанқәа иреиҳау амасштабқәа рҿы ахархәара рымоума. Иахьазы, акосмологцәа реиҳараҩык ргәы иаанагоит, иубарҭоу Адунеи ҭыԥҭаӡарала иҟьаҟьоуп ҳәа, аҭыԥантәи аиқәҵақәа аманы, амассивтә обиектқәа аҭыԥҭаӡара-аамҭа ахьырыԥсахуа. Ари агәаанагара шьақәдырӷәӷәеит [[WMAP]] аҵыхәтәантәи адыррақәа, ацәынхатә шәахәаркра аԥхарра аԥсахрақәа рҿы "акустикатә осциллиациақәа" ирыхәаԥшуа.
Ҩбамҭын, еилкааӡам Адунеи акала еидҳәалоума, мамзаргьы ирацәаны еидҳәалоума. Ибжьаратәу аҽырҭбааратә модель инақәыршәаны, Адунеи аҭыԥҭаӡаратә ҳәаақәа амаӡам, аха ҭыԥла ҵыхәаԥҵәара амазар ауеит. Ари аилкаара ҳалшоит ҩ-еизшәарактәи аналогиа аҿырԥштәаҿы: асфера ахҟьа аҳәаақәа амам, аха аҵакыра ԥкуп, насгьы асфера ахәара еиҭакрада иҟоуп. Адунеи ииашаҵәҟьаны ҭыԥҭаӡарала иԥкызар, усҟан уи амодельқәак рҟны, иарбан ганзаалакгьы ацәаҳәа иашала аныҟәара, аныҟәара алагамҭахь унеир улшоит (ҭагылазаашьақәак рҿы уи ҟалашьа амам аҭыԥҭаӡара-аамҭа аеволиуциа иахҟьаны<ref>{{книга|автор=Л. Д. Ландау, Е. М. Лифшиц.|серия=Теоретическая физика|заглавие=Теория поля|издательство=Физматлит|год=2006|место=М.|страницы=493—494}}</ref>).
Хԥамҭын, иҟоуп агәаанагара, Адунеи аханатә еикәагьежьуа иит ҳәа. Аира иазку аклассикатә гәаанагара — Атҟәацра ду аизотропра ахшыҩзцара иадҳәалоуп, даҽакала иуҳәозар, амчхара аганқәа зегьы рахь еиҟараны ирылаҵәоит. Аха, уи иацлабуа гипотезак цәырҵит, адгыларагьы аиуит: Мичигантәи Ауниверситет аҟынтәи аҵарауаа ргәыԥ, афизика апрофессор Маикл Лонго напхгара зиҭоз, иаадырԥшит агалактикақәа рыспиральтә маӷрақәа асааҭ ахыц иаҿагыланы ирҵәиу 7% рыла еиҳа ишырацәоу “еиҿагылоу ахырхарҭа змоу” агалактикақәа раасҭа, уи шаҳаҭра азнаур алшоит Адунеи раԥхьаӡатәи аеикәарҳәара амомент аҟазаара. Ари агипотеза Аладатәи агьежьбжаҿы имҩаԥысуа ахылаԥшрақәа рылагьы иԥышәатәуп<ref>{{статья|заглавие=Detection of a dipole in the handedness of spiral galaxies with redshifts z~0.04|автор=Longo Michael J.|издательство=Physics Letters B|год=2011|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2011PhLB..699..224L}}</ref>.
== Адунеи аартра аҭоурых ==
{{main|Адунеи иазку агәаанагарақәа рыҿиара аҭоурых}}
{{See also|Акосмогониатә гипотезақәа}}
=== Ажәытәтәи акосмографиеи заатәи астрономиеи ===
==== Азиеи Адгьылбжьаратәи амшыни рцивилизациақәа ====
===== Месопотамиа =====
[[Тигр (река)|Тигри]] [[Евфрат|Евфрати]] рыбжьара иҟаз аҭыԥҭаӡара хәыҷык аҿы еиуеиԥшым акультурақәа ыҟан, урҭ еишьҭагыланы дара-дара рҽеиҭнырыԥсахлон. Урҭ ркосмогониатә дунеихәаԥшышьақәа еиқәҿырҭуеит. Анцәахәқәа рыхьӡқәеи детальқәаки рҽырыԥсахуан, аха рҵакы еиқәхон.
Диодор Сицилиатәи иҟаиҵаз ахцәажәара инақәыршәаны Месопотамиа ажәларқәа рыбжьара Адунеи х-дунеик рыла еиҟәшоуп: анцәа [[Ану]] ижәҩантә дунеи, [[Энлиль|Енлил]] иеиԥшыншьалоу [[Бэл|Бел]] идгьылтә дунеи, насгьы [[Эа (бог)|Еа]] анапхгара ахьиуа адгьылҵаҟатәи адунеи. Аҩбатәи адунеи, адгьыл ахыхьтәи адунеи, ашьха иаҩызоуп, насгьы ҵаҟантәи иҭыҳәҳәоу, ихаҵҵалаз аӷба гьежь еиԥшуп. Ажәҩантә дунеи адгьылтә дунеи аформа еиҭаҟанаҵоит, [[Мировой океан (мифология)|ажәҩантә океан]] ала уи аҽацәыхьчаны. [[Амра|Амра]] мрагыларахьтә мраҭашәарахь ицоит, аеҵәақәа реиԥш, иазыԥҵәоу амҩа ианыланы<ref name="litovka">{{статья|автор=Литовка И. И.|заглавие=Представления о пространстве и времени в древней Месопотамии касситского И ассирийского периода|издание=Философия история|год=2011|том=4|страницы=105—113}}</ref><ref>{{статья|автор=Куртик Г. Е.|заглавие=Космология древней Месопотамии|издание=Исследования по истории физики и механики. 1995—1997|год=1999|место=М.|издательство=Наука|страницы=60—75}}</ref>.
Астрономиатә дыррақәа ракәзар, урҭ ирызку адыррақәа даара иԥыҵәҵәоуп. Акымҭын, ари атема иазку реиҳа ижәытәӡоу, насгьы изаҵәу ахыҵхырҭақәа, mul APIN, «Астролиабиа», раамҭанҵара даараӡа ииашам, еиуеиԥшым аусумҭақәа рҿы зқьышықәсала еиԥшымзар ауеит, аха аҵарауаа реиҳараҩык Касситтәи аамҭахь рхы дырхоит. Иҩбахаз, астролабиақәеи mul APIN-и рҿы иарбоу аобиектқәа уажәгьы хәҭакахьала мацара ауп ишалкаау, агипотезақәа рацәаны ишыҟаҵоугьы. Ихԥахаз, аеҵәақәа рымҵысра ада, ажәытәтәи вавилонтәи астрономцәа ргәаанагарақәа ирызку адыррақәа абарҭ ахыҵхырҭақәа рҟынтәи реизгара ауам: апланетақәа рныҟәара иазкны еилыркаарак ҟаҵаӡам, насгьы аеҵәақәа рхатә ныҟәара иазкны адыррақәа ыҟам, вавилонаа ахылаԥшра апериоди аиашареи ҳасаб рзуны игәарҭарц ирылшоз.
Иара убасгьы иҟам аеҵәақәа рныҟәара шырыԥхьаӡоз азы игәрагоу адыррақәа. Аҵарауаа рыхәҭак ирҳәоит вавилонаа усҟан асфератә координаттә система ахархәара иалагахьан ҳәа, аха аҿагылаҩцәа, акосмогоникатә хәаԥшышьақәеи егьырҭ аиқәымшәарақәеи шьаҭас иҟаҵаны ари ахәаԥшышьа иақәшаҳаҭӡам<ref name="litovka"/>.
===== Ажәытәтәи Мысра =====
Мысратәи амифологиаҿы [[Сотворение мира|адунеи ашара]] иазкны еицырзеиԥшу агәаанагарақәа ыҟамызт. Иҟан еиуеиԥшым версиақәак<ref>[http://www.rodon.org/kma/rde.htm Коростовцев М. А. Религия Древнего Египта]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924091830/http://www.rodon.org/kma/rde.htm |date=2015-09-24 }}</ref>.
Убри аҟынтә руак аҿы урҭ амра анцәахәы [[Ра]] адунеи агәҭаны ддыргылеит, насгьы егьырҭ анцәахәқәа зегьы раб ҳәа дрыԥхьаӡон. Иареи иара ихылҵшьҭрақәа ааҩыки еиҿыркааит [[Эннеада|Гелиополистәи еннеад]] ҳәа изышьҭоу. Гелиополистәи алегенда излаҳәо ала, [[Атум]] [[Мировой океан (мифология)|аханатәтәи аӡқәа]] рҟынтәи дцәырҵит, иара игәаԥхарала урҭ рҟынтәи ахаҳә ԥшьа [[Бенбен|Бенбенгьы]] аизҳара иалагеит. Уи ахықәан дгыланы Атум дишеит аҳауа анцәахәы [[Шу (божество)|Шу]], насгьы ацәаакыра анцәахәԥҳәыс [[Тефнут]]. Арҭ хаҵеи-ԥҳәыси ирхылҵит ахшара, адгьыл анцәахәы [[Геб|Геби]], ажәҩан анцәахәы [[Нут (мифология)|Нути]]. Ари анцәахәқәа раԥхьатәи рабиԥарақәа Еннеад аҟны аԥҵара ашьаҭа аадырԥшуеит. Геби Нути ирхылҵит [[Осирис]], [[Исида]], [[Сет (мифология)|Сет]], [[Нефтида]], урҭ Нил аӡхаларатә ҭыԥи ацәҳәыреи ирхаҿырбаган.
Иаҿагылаз аверсиа ыҟан Гермополис ақалақь аҿы, уа адунеи ажәытәтәи анцәахәқәа ааба ирхылҿиааит ҳәа агәра ргон, [[Огдоада|огдоад]] ҳәа изышьҭоу. Ари ааба анцәахәқәеи анцәахәыҳәсақәеи рыла ишьақәгылан, урҭ аԥҵара аелементқәа ирсимволын. [[Нун (мифология)|Нуни]] [[Наунет|Наунети]] аханатәтәи аӡқәа ирышьашәалоит, [[Ху (бог)|Хуи]] [[Хаухет|Ҳаухети]] ҵыхәаԥҵәара змам акосмос, [[Кук (мифология)|Куки]] [[Каукет|Каукети]] — наӡаӡатәи алашьцара. Аԥшьбатәи апара изныкымкәа рҽырыԥсахит, аха [[Новое царство|Аҳра Ҿыц]] инаркны уи [[Амон|Амони]] [[Амаунет|Амаунети]] рыла ишьақәгылоуп, урҭ иумбои аҳауеи ирхаҿырбагоуп. Гермополтәи аверсиа инақәыршәаны, арҭ анцәахәқәа амра анцәахәы ианацәеи иабацәеи ракәын, алашареи анаҩстәи аԥҵареи адунеиахь иаазгаз.
Адунеи аҭыԥҭаӡара мысраа рзы еиԥшны, изотропны иҟамызт. Аныҳәарҭа дуқәа зегьы иҷыдоу ҭыԥны, «ԥсы зхоу зегьы» ҳәа иԥхьаӡан. Апирамидақәагьы иҷыдоу ҭыԥқәан, иуадаҩу, имаӡоу атопологиа змоу. [[Нил]] аӡиас аладаҟынтә ҩадаҟа иахьцоз анырра даара иӷәӷәан. Убриаҟара, Мысратәи аруаа иааҳәны ицоз Евфрат анырба, уи иаарҳәыз аӡиас ҳәа ахьӡырҵеит (Му кеду, ажәа-жәала. «Иаарҳәу аӡы», [[Транслитерация египетских текстов|атранслит.]] [[Египеттәи абызшәа|египеттәи]] mw-qd.w)<ref>[http://www.countries.ru/library/ancient/egprostr.htm Культурное пространство Древнего Египта. История и культура Древнего Египта]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101009002155/http://www.countries.ru/library/ancient/egprostr.htm |date=2010-10-09 }}</ref>.
Абжьаратәи Аҳра аҟынтәи асаркофагқәа рҿы иҭыху асахьақәеи Аҳра Ҿыц аҟынтәи аҩырақәеи рыда ҳаамҭа аҟынӡа астрономиатә текстқәа акгьы мааӡеит. Иара убас «адеканқәа» рыхсаалақәагьы астрономиатә документқәаны иԥхьаӡазар ауеит. Иҟалап ҳара зыӡбахә ҳҳәо аеҵәақәа ма аеҵәақәа ргәыԥқәа ракәзар, аха Сириуси Ориони рымацара роуп ҿыӷәӷәала зеилкаара ҳалшо. Иҟалап ажәытәтәи мысраа адеканқәа рҭыԥ аԥхьаӡараҿы рхатәы знеишьа рымазар, ҳара ҳтәы ӷәӷәала еиԥшмыз, насгьы Абжьаратәи Аҳра алагамҭазы ирӡыз<ref>{{статья|автор=Литовка И. И.|заглавие=Проблемные аспекты древнеегипетской астрономии, хронологии и календаря|издание=Философия история|год=2009|том=1|страницы=134—154}}</ref>.
===== Ажәытәтәи Бырзентәыла =====
{{main|Ажәытәтәи Бырзентәыла астрономиа}}
[[Файл:Bartolomeu Velho 1568.jpg|thumb|300px|"Ажәҩантә цәеижьқәа рсахьа" — [[Клавдий Птолемей|Птолемеи]] игеоцентртә дунеитә система асахьа, [[Португалиа|апортугал]] картограф [[Бартоломеу Велью|Бартоломеу Велио]] 1568 шықәсазы иҟеиҵаз. [[Национальная библиотека Франции|Франциа Амилаҭтә шәҟәыҵәахырҭа]]ҿы иҵәахуп]]
Ажәытәтәи Бырзентәыла, егьырҭ ажәытәтәи ацивилизациақәа жәпакы реиԥш, Адунеи азы ахатә гәаанагара аԥнаҵеит. Аха Ажәытәтәи Бырзентәыла ҷыдарас иамаз модель заҵәык акәымкәа ирацәаны иахьамаз ауп: еиуеиԥшым афилософиатә школқәа акырӡа еиуеиԥшымыз адунеи амодельқәа ықәдыргылеит, урҭ зегьы анс акә арс акә аргументқәа рыла ишьақәырӷәӷәан.
Зааӡатәи афилософиатә школқәа шьаҭанкылатәи ҳәа иалыркаауан еиуеиԥшым аматериақәа ма афигурақәа. Адунеи иазку раԥхьатәи агәаанагарақәа абарҭ ашьаҭақәа рыла ишьақәдыргылон. Убас, зны адгьыл адиск [[Мировой океан (мифология)|аӡаҿы]] иӡсоит, [[Фалес]] иеиԥш, мамзаргьы ацилиндр ҵыхәаԥҵәара змам аҭыԥҭаӡараҿы иӡсоит, [[Анаксимандр]] иҟны еиԥш, уҳәа убас иҵегьы.
Пифагораа Адунеи апироцентристтә модель ҟарҵеит, аеҵәақәа, Амра, [[Амза|Амза]], ф-планетак Агәҭантәи Амца (Гестиа) иахьакәшо. Иааизакны иԥшьоу ахыԥхьаӡара алҵырц азы — жәаба — асферақәа, афбатәи планетаны Адгьылҿагыла (Антихтон) рылаҳәан. Амреи Амзеи, ари атеориа инақәыршәаны, Гестиа ианыҷҷаалоз алашарала илашон<ref name="panikuk">{{книга|автор=А. Панекук.|часть=Греческие поэты и философы|заглавие=История Астрономии|оригинал=A history of astronomy|издание=второе|место=М.|издательство=URSS|год=2010|страниц=592|серия=Физико-математическое наследие|isbn=978-5-382-01147-9}}</ref>. Ари адунеитә система дахцәажәеит [[Филолай|Филолаи]].
Аха ажәытә бырзен ҵарауаа реиҳараҩык пифагораа иаԥырҵаз [[геоцентрическая система мира|агеоцентртә дунеитә система]] иадгылан.
Пифагораа рзы алашарбагақәа рыбжьара абжьаӡарақәа агамма аҿы амузикатә интервалқәа ирышьашәалон; урҭ аныҵәиуа, «асферақәа рмузыка» абжьы гоит, ҳара иаҳмаҳауа. Пифагораа Адгьыл ампыл еиԥшуп ҳәа ирыԥхьаӡон, урҭ рҟынтәи шьоукы ([[Экфант (пифагореец)|Екфант]], [[Гикет (пифагореец)|Гикет]]) — аҵәҩан иакәшоит, убри аҟнытә уахи-ҽни реиҭныԥсахлара ҟалоит ҳәа ирыԥхьаӡон.
[[Платон]] адунеи зегьы анализ азиуан адоуҳатә ҵакы иазку игәаанагарақәа дрылԥшны. Уи хымԥада адунеи аилазаашьа ианыруан. Иара изы аеҵәақәа ацәеижьи аԥсыи змаз «анцәатә ҟазшьақәа» ракәын. Иубарҭоу рформа амца ауп, насгьы урҭ зегь раасҭа илашо, иԥшӡаны иааԥшырц азы илашоит. Зегьы-зегьы еиԥшхарц азы, урҭ ампыл еиԥшны иаԥҵан. Платон излаиԥхьаӡо ала, акосмос наӡаӡатәиӡам, избан акәзар, иуныруа зегьы маҭәаруп, насгьы амаҭәар ажәуеит, иԥсуеит. Уи моу, Аамҭа ахаҭагьы акосмос иацит.
Платон раԥхьаӡакәны алашарбагақәа еиҟарам рныҟәарақәа агьежьқәа рыла «инаӡоу» аныҟәарақәа рахь реихшаразы ажәалагала ҟаиҵеит. [[Евдокс Книдский|Книдтәи Евдокс]] уи ааԥхьара ақәҿиҭит. Иаанымхаз иҩымҭақәа рҿы, иара далацәажәеит [[Теория гомоцентрических сфер|агомоцентристтә сферақәа ртеориа]], апланетақәа рныҟәара акинематикатә схема, ԥшьы-сфера заҵәык рыла апланетақәа рретроградтә ныҟәара ҳаилзыркаауа (еиқәыԥсоу агьежьратә ныҟәарақәа рыла), зыгәҭаны Адгьыл ыҟаз.
[[Файл:Stagirit world colour.gif|thumb|250px|Аристотель ила Адунеи аилазаашьа. Аԥхьаӡацқәа иаадырԥшуеит асферақәа: адгьыл (1), аӡы (2), аҳауа (3), амца (4), аефир (5), Аԥхьаныҟәгаҩ (6). Амасштаб еиқәырхаӡам]]
[[Аристотель]] иаԥиҵеит абжьаратәи ашәышықәсақәа раан аҵак ду змаз акосмологиатә система<ref name="Под знаком кванта">{{книга|автор=Л. Пономарёв.|заглавие=Под знаком кванта|место=М.|издательство=ФИЗМАТЛИТ|год=2005|страниц=416|isbn=5-9221-0653-8}}</ref>. Иара агәраганы дыҟан ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәараҿы урҭ зыдҳәалоу ажәҩантә сферақәа ишныҟәырго. Иара игәаанагарала, еиҭаҵуа зегьы анҭыҵтәи акы ала еиҭаҵуеит, уигьы акы ала еиҭаҵуеит, уҳәа убас иҵегьы, еиҭамҵуа аныҟәгага — Аԥхьаныҟәгага аҟынӡа ҳнаӡаанӡа. Иара Адгьыл ҵысӡом ҳәа иԥхьаӡон.
[[Гераклид Понтийский|Понттәи Гераклид]] Адгьыл аҵәҩан иакәшоит ҳәа иԥхьаӡон. Уи адагьы, ҳара ҳҟынӡа иааӡаз адырра маҷ инақәыршәаны, иҳәазар ауеит Гераклид [[Венера|Венереи]] [[Меркури|Меркурии]] Амра иакәшоит ҳәа игәы ишаанагоз, уи ахаҭагьы Адгьыл иакәшоит ҳәа. Иҟоуп Гераклид дунеи асистема даҽа реконструкциак: Амра, Венера, Адгьыл центрк иакәшоит, насгьы Адгьыл зныктәи ареволиуциа аамҭала шықәсык иаҟароуп<ref>B. L. van der Waerden,
On the motion of the planets according to Heraclides of Pontus,
Arch. Internat. Hist. Sci. 28 (103) (1978)</ref>. Ари аҭагылазаашьаҿы, Гераклид итеориа Филолаи идунеитә система иаорганикатә ҿиаран, насгьы [[Аристарх Самосский|Аристарх]] игелиоцентристтә дунеитә система иаԥхьанеиуан.
Ҳ.ҟ. III ашәышықәса актәи азбжазы Аристарх адунеи агелиоцентртә система аԥҵара далацәажәеит. Агелиоцентртә системеи аеҵәақәа рышықәстә [[параллакс|параллаксқәа]] рхылаԥшра ахьамуеи ирыбзоураны, иара иҟаиҵеит Адгьыл аҟынтәи Амра аҟынӡа абжьаӡара маҷуп ҳәа алкаа, Амра аҟынтәи аеҵәақәа рҟынӡа абжьаӡара иаҿырԥшны. Уи адагьы, иара Амреи Амзеи рыбжьаӡара, насгьы урҭ ршәагаақәа ршәаразы азнеишьа иӡбеит. Иара ихәшьарақәа рыла, Адгьыл ҭаӡарала 250-нтә Амра аасҭа еиҵоуп. Хыԥхьаӡарала дышиашамызгьы, изнеишьа илнаршеит Адгьыл Амра аасҭа акырӡа ишыхәыҷу аилкаара.
Ҳ.ҟ. III-тәи ашәышықәса инаркны абырзен ҭҵаарадырра иаднакылеит вавилонаа реихьӡарақәа, астрономиеи аматематикеи рҿы аихьӡарақәагьы уахь иналаҵаны. Аха абырзенцәа иҵегьы акырӡа хара ицеит. Ҳ.ҟ. 230 шықәсазшәа [[Аполлоний Пергский|Пергатәи Аполлони]] еиҟарам апериодтә ныҟәара аарԥшразы аметод ҿыц еиқәиршәеит ашьаҭатә гьежь — адеферент — насгьы деферент иакәшо аҩбатәи агьежь — аепицикл рыла; аеҵәа ахаҭа аепицикл ала ицоит. Ари аметод астрономиаҿы иалеигалеит Родос аус зуаз [[Гиппарх]].
Ҳ.ҟ. I-тәи ашәышықәсазы [[Гемин (математик)|Гемин]] ирылаирҵәеит агәаанагара, аеҵәақәа сферак аҿы ишьҭоуп ҳәа ҳгәы ишаанаго, аха аиашазы урҭ Адгьыл аҟынтәи еиуеиԥшым абжьаӡарақәа рымоуп шрымоу зҳәоз. Иҟоуп ари агәаанагара раԥхьаӡакәны ҳ. ҟ. III-тәи мамзаргьы II-тәи ашәышықәсақәа рзы иҟалеит ҳәа агәаанагаразы амзызқәа, избан акәзар уи аеҵәақәа рхатә ныҟәарақәа рыҟазаара алшара иадҳәалоуп, ззын Гиппарх агәҩара имаз: ас еиԥш иҟоу аныҟәарақәа рыҟазаара аеҵәақәа сферак аҿы ишьақәырӷәӷәоу цәеижьқәоуп ҳәа агәаанагара иаабуам.
Акыраамҭа ицоз алаҟәра ашьҭахь, I ашәышықәса анҵәамҭазы —II ашәышықәса алагамҭазы, ажәҩантә цәеижьқәа рыҭҵаареи адунеи амодельқәа раԥҵареи хацыркхоит. [[Теон Смирнский|Смирнатәи Теон]] [[Теория вложенных сфер|еидҵоу асферақәа ртеориа]] далацәажәоит — афизикатә теориа, аепициклқәа ртеориа аилыркаара зҽазызшәо. Уи аҵакы абас иҟоуп. Ҳхаҿы иааҳгап аматериал кьакьа иалху ҩ-концентрикатә сферақәак, зыбжьара сфера хәыҷык ҭаргылоу. Асфера дуқәа ррадиусқәа рыбжьаратәи арифметикатә ҵакы адеферент иарадиусуп, асфера хәыҷы арадиус — аепицикл иарадиусуп. Аҩ-сфера дук рыргьежьра иахҟьаны асфера хәыҷы урҭ рыбжьара аргьежьра мҩаԥысуеит. Асфера хәыҷы аекватор апланета ықәургылар, уи аныҟәара епициклқәа ртеориаҿы иҟоу еиԥшхоит; абасала, аепицикл асфера хәыҷы аекватор ауп.
Птолемеигьы ари атеориа дақәныҟәон, ԥсахрақәак ҟаҵаны. Уи иусумҭа «Апланетатә гипотезақәа» аҿы далацәажәоит<ref>{{книга|автор=James Evans.|заглавие=History and practice of ancient astronomy|год=1998|страницы=384—392|издательство=Oxford. University Press|место=Oxford}}</ref>. Уаҟа иазгәаҭоуп, ҷыдала, апланетақәа зегьы рҟынӡа иреиҳау абжьаӡара иаҟароуп урҭ ирышьҭанеиуа апланета аҟынӡа иреиҵоу абжьаӡара, даҽакала иуҳәозар, Амза аҟынӡа иреиҳау абжьаӡара Меркури аҟынӡа иреиҵоу абжьаӡара иаҟароуп, уҳәа убас иҵегьы. Амза аҟынӡа иреиҳау абжьаӡара Птолемеи ахәшьара аҭара илшеит Аристарх иметод иаҩызоу аметод ала: 64 Адгьыл арадиус. Уи адунеи зегьы амасштаб инаҭеит. Уи иалҵшәаны, еилкаахеит аеҵәақәа 20 нызқь Адгьыл арадиусқәа раҟара абжьаӡараҿы ишыҟоу. Птолемеи иара убас апланетақәа ршәагаа аилкаара иҽазишәеит. Иаалырҟьаны иҟалаз агхақәа рхарҭәаара иабзоураны, Адгьыл иара иҟны Адунеи абжьаратәи ашәагаа змоу цәеижьны иҟалеит, аеҵәақәагьы, инықәырԥшшәа, Амра ашәагаа иаҟараны.
==== Аҩадатәии Аладатәии Америка ацивилизациақәа ====
===== Месоамерика =====
Месоамерикатәи ацивилизациақәа рахь иаҵанакуеит [[ацтеки|ацтекцәа]], [[Майя (цивилизация)|маиаа]], [[миштеки|амиштекцәа]], [[ольмеки|ольмекцәа]], [[Пурепеча (народ)|апурепечацәа]], [[сапотеки|асапотекцәа]], [[тольтеки|атолтекцәа]], [[тотонаки|атотонакцәа]], [[уастеки|ауастекцәа]], [[чичимеки|ачичимекцәа]]. Цивилизациак аҳәаақәа ирҭагӡаны аԥсҭазаара еиуеиԥшым аганқәа рҿы аиԥшымрақәа рацәазаргьы, адунеи иазку зеиԥш гәаанагарак аганахьала, хадара злам еивгарақәак рымааны ахәаԥшышьақәа ракзаара ыҟоуп.
Амесоамерикаа ииашоу астрономиатә хылаԥшрақәа рыҟаҵара зааӡа иалагеит, абжьааԥпны ақыҭанхамҩатә ҭахрақәа ирыдҳәаланы. Урҭ ииашаны ирыԥхьаӡон амреи амзеи ртыҩкрақәа, иара убас ажәҩан аҿы Венера акоординатқәа рыԥхьаӡара. Иара убас иаԥҵан ииашоу амзар.
Аха месоамерикатәи ахәыцрақәа рҿы акыр зҵазкуа аҭыԥ ааныркылоит ахылаԥшрақәа рылҵшәақәа ракәымкәа, астрологиеи амзари<ref>{{книга|автор= К.Таубе.|заглавие=Мифы ацтеков и майя|глава=Глава 4 Мифология мезоамерики|ответственный=К. Ткаченко|место=М.|год=2005|издательство=Фаир-пресс}}</ref>. Убас, амзар иаҵанакуа ациклизм ахәыцра ари адунеи ахҭысқәа зегьы рахь ииасуеит; абарҭ аиҭаҟаҵарақәа рпериодқәа месоамерикаа рзы иԥшьоу аԥхьаӡацқәа ирыдҳәалоуп, иаҳҳәап 400, 20, 52. Ациклра акосмогониаҿгьы иҟоуп: адунеи хырбгалахоит, анаҩс ҿыц иаԥҵахоит. Иааидкыланы ԥшь-циклк ыҟан, уажәтәи ахәбатәи ауп. Ахронологиа алагара амш ииашаны ишьақәыргылоуп ҳәа иҳаԥхьаӡозар, уажәтәи ацикл анҵәамҭа 2012 шықәса иақәшәоит<ref>{{cite web|url=http://godsbay.ru/calendar.html|title=Энциклопедия мифологии. Астрология народов Мезоамерики|access-date=2011-05-27}}</ref>.
Адунеи аилазаашьагьы еиԥшын: адунеи авертикалтәи агоризонталтәи аихшара амоуп. Апроекциаҿы уи аԥшькәакь ауп, зкәакьҭақәа алашара аганқәа рахь ирхоу. [[мировое древо|Адунеи аҵла]] [[Середина мира (мифология)|адунеи агәҭа]] иагәылгоуп, ажәҩантә дунеиқәа 13, адгьылтә дунеи, иара убас адгьылҵаҟатәи адунеиқәа 9 еидызкыло. Алашара ахәҭақәа зегьы ирыман рхатәы нцәахәы, рхатәы ԥштәы, урҭ еиуеиԥшым ажәларқәа рыбжьара еиԥшымызт. Адунеи аира зыбзоуроу еиҿагылоу ҩ-принципк реиқәԥара ауп: абзиеи ацәгьеи, алашареи алашьцареи уҳәа убас иҵегьы.<ref>{{cite web|url=http://www.mezoamerica.ru/indians/maya/religion_meso.html|author=А. И. Давлетшин|title=Заметки о религиозно-мифологических представлениях в Мезоамерике|archive-url=https://web.archive.org/web/20091227071739/http://www.mezoamerica.ru/indians/maya/religion_meso.html|archive-date=2009-12-27}}</ref>
=== Абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
==== Европа ====
Абжьаратәи ашәышықәсақәа раан, Птолемеи излаиҳәоз ала, акатоликатә Европа иахьаҵанакуаз адунеи агеоцентртә система амчра аманы иҟан. Ари асистема, Аристотель игәаанагарақәа ирыцны, Ауахәамеи Апапа иаҳраҭыԥи рҟынтәи официалла азхаҵареи адгылареи роуит<ref name="Vsehsvatskyi"/>. Аристотель игомоцентристтә сферақәа рсистема аларҵәаҩы хадақәа дреиуан еицырдыруаз афилософ, атеолог [[Фома Аквинский|Фома Аквинтәи]]<ref>{{книга|автор=Биленкин Д. А.|заглавие=Путь мысли|издание=Научно-худ. лит-ра|место=М.|издательство=Дет. лит.|год=1982|страницы=166}}</ref>. Иара ари асистема заҵәык ауп ииашоу ҳәа иԥхьаӡон; Птолемеи иҵарадырраҿы ишьақәирӷәӷәаз епициклқәеи аексцентрикқәеи «цәцашьа змам ацәгьара» ҳәа иԥхьаӡан, аҳасабрақәа рзы иаԥҵаз иманшәалоу математикатә хыҭҳәааны.
Убри аамҭазы Европа ауниверситетқәа цәырҵуа иалагеит. Урҭ еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рҿы акатоликатә Уахәама анапхгара аҵаҟа ишыҟазгьы, урҭ аҭҵаарадырратә хшыҩҵакқәа иргәыцә хадақәаны иҟалеит, насгьы адунеи аилазаашьа иазку адыррақәа рыҿиареи реизгареи аус аҟны ацхыраара ҟарҵон<ref>Астрономия. [[Большая советская энциклопедия]].</ref>.
==== Аԥсылмантә дунеи ====
[[Файл:Ghotb2.jpg|thumb|[[аш-Ширази]] иманускрипт, апланетақәа рныҟәара иазку итеориа аазырԥшуа]]
[[Натуральная философия|Аԥсабаратә философиеи]] [[Космология|акосмологиеи]] рҿы арабтәи аҵарауаа реиҳараҩык Аристотель иҵарақәа ирықәныҟәон. Уи шьаҭас иамаз Адунеи шьаҭанкыла еиԥшым ҩ-хәҭакны аихшара акәын — амзаҵаҟатәии амзахыхьтәии адунеи. Амзаҵаҟатәи адунеи — зҽызыԥсахуа, иҭышәынтәалам, иаамҭалатәиу аҳәаақәа роуп; уи аҭыԥан, амзахыхьтәи, ажәҩантә дунеи — наӡаӡатәи, зҽызымԥсахуа аҳра ауп. Ари ахәыцра иадҳәалоуп аԥсабаратә ҭыԥқәа рконцепциа. Иҟоуп аматериа ахкқәа хәба, урҭ зегьы ҳдунеи аҿы рыԥсабаратә ҭыԥқәа рымоуп: адгьыл аелемент — адунеи агәҭаныцәҟьа иҟоуп, уи иашьҭанеиуеит аӡы, аҳауа, амца, аефир рыԥсабаратә ҭыԥқәа.
Акосмологиа аганахьала, аԥсылмантә тәылақәа рҵарауаа адунеи агеоцентртә система иадгылан. Аха, аимак-аиҿак ҟалеит иарбан версиоу еиҳа иалкаатәу азҵаараҿы: [[Теория гомоцентрических сфер|агомоцентристтә сферақәа ртеориа]] акәу, мамзаргьы [[Эпицикл|аепициклқәа ртеориа]] акәу.
XII-тәи ашәышықәсеи XIII-тәи ашәышықәса алагамҭеи рзы [[Андалусия|Андалусиатәи]] арабтәи афилософцәеи аҵарауааи аепициклқәа ртеориа ӷәӷәала иаҿагылеит. Ари аиҿкаара зны-зынла "Андалусиатәи ақәгылара" ҳәа иашьҭоуп<ref name="Vsehsvatskyi">{{статья|автор=Sabra A. I.|заглавие=The Andalusian Revolt Against Ptolemaic Astronomy: Averroes and al-Bitrûjî|издание=in: Transformation and Tradition in the Sciences: Essays in honor of I. Bernard Cohen|издательство=Cambridge University Press|год=1984|pages=233—253}}</ref>. Уи ашьаҭаркҩы [[Ибн Баджа|Муҳаммад ибн Баџьа]], Европа Авемпац (иԥсҭазаара далҵит 1138 ш.) ҳәа деицырдыруан, аусура иацырҵеит иҵаҩы [[Ибн Туфайль|Муҳаммад ибн Туфаил]] (1110—1185) насгьы аҵыхәтәантәи иҵаҩцәа Нур ад-Дин ал-Битруџьи, Алпетраги ҳәагьы еицырдыруаз, насгьы [[Аверроэс|Аверроес]]; Урҭ дырхыԥхьаӡалазар ауеит Андалусиатәи аиудеиаа рхаҭарнак [[Маймонид|Маимонидгьы]]. Абарҭ аҵарауаа агәра ганы иҟан, аепициклқәа ртеориа, математикатә хшыҩзышьҭрала иамоу аԥыжәарақәа зегьы хшыҩзышьҭра рыҭазаргьы, аҵабырг ишақәымшәо, избан акәзар аепициклқәеи аексцентрикатә деферентқәеи рыҟазаара Аристотель ифизика иаҿагылоуп, уи ишаҳәо ала, ажәҩантә лашарбагақәа рыҵәира ацентр заҵәык ауп иамоу — адунеи агәҭа, Адгьыл агәҭа иақәшәо.
Аха, птолемеитәи аверсиаҿы иҟоу аепициклқәа ртеориа (аексцентриситет ҩбаны аихшара атеориа) астрономцәа инагӡаҵәҟьаны ргәы арҭәуамызт. Ари атеориаҿы, апланетақәа еиҟарам рныҟәара аилыркааразы, иҳәоуп, аепицикл агәҭа адеферент иқәланы аныҟәара еиԥшуп ҳәа, адеферент агәҭантәи акәымкәа, [[эквант|еквант]] ҳәа изышьҭоу ҭыԥк аҟынтәи, мамзаргьы аиҟаратәратә ҭыԥ аҟынтәи уахәаԥшуазар. Убри аан, Адгьылгьы адеферент агәҭаны иҟам, аха аганахь симметриала еиҟаратәу аҭыԥ ахь ииасуеит адеферент агәҭа иазкны. Птолемеи итеориаҿы, аепицикл агәҭа [[угловая скорость|акәакьтә ццакыра]] аеквант иаҿырԥшны еиҭакрада иҟоуп, аха адеферент агәҭантәи уанахәаԥшуа, апланета аныҟәараан аепицикл агәҭа акәакьтә ццакыра аҽаԥсахуеит. Ари иаҿагылоуп Кеплер иаԥхьатәи астрономиа азеиԥш идеологиа, уи инақәыршәаны ажәҩантә цәеижьқәа зегьы рныҟәарақәа зегьы еиԥшу, игьежьуа рыла ишьақәгылоуп.
Аԥсылман астрономцәа ([[ибн ал-Хайсам|Ибн ал-Ҳаисам]] инаиркны, XI-тәи ашәышықәса) Птолемеи итеориаҿы даҽа уадаҩракгьы азгәарҭеит. Птолемеи ихаҭа иаԥиҵаз еидҵоу асферақәа ртеориа инақәыршәаны, аепицикл агәҭа адеферент ала аныҟәара материалтә сферак аҵәира еиԥш иаарԥшын. Аха, зынӡа иҳалшом ҳхаҿы иааҳгарц ацәеижь ӷәӷәа агәҭа иалсуа аҵәҩан иаакәыршаны аҵәира, аҵәҩан анҭыҵтәи ҭыԥк иаҿырԥшны аҵәҩан аццакра ԥсахрада иаанхарц азы.
Агеоцентристтә система анҭыҵ ацаразы аҽазышәарақәагьы ыҟан, аха урҭ аортодокстә теологцәа рҟынтәи аҿагылара ду роууан, урҭ иарбанзаалак аԥсабаратә философиатә теориақәа [[Аллах|Аллаҳ]] зегь зымчу изку атезис иаҿагылоит ҳәа мап ацәыркуан<ref>{{книга|автор=С. К. Всехсвятский|заглавие=Как познавалась Вселенная|издательство=Государственно Издательство Технико-Теоретической Литературы|год=1955|место=М.|страниц=49}}</ref>.
==== Аиашахаҵаратә дунеи ====
[[Файл:Cosmas Indicopleustes - Topographia Christiana 1.jpg|thumb|300px|[[Козьма Индикоплов|Косма Индикоплов]] ила адунеи асахьа (“[[Христианская топография|Ақьырсиантә топографиа]]” аҟынтәи)]]
[[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиеи]] [[Православие|Мрагыларатәи ақьырсианра]] иалахәыз атәылақәеи рҿы адунеи иазку агәаанагара [[богословие|атеологиа]] иадҳәалан. Уи ҳакәша-мыкәша иҟоу адунеи ҳаилнаркаар акәын, насгьы [[Священное Писание|Иԥшьоу Аҩыра]] иаҿамгылакәа. VI-тәи ашәышықәсазы «[[Христианская топография|Ақьырсиантә топографиа]]» ҳәа зыӡбахә ҳәоу анапылаҩыра ҭыҵит [[Александрия|Александриантәи]] ахәаахәҭҩы [[Козьма Индикоплевст|Козма Индикоплевст]] авторс дызмаз. [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] аҟны уи азҿлымҳара ду арҭомызт. Апатриарх [[Фотий I (Патриарх Константинопольский)|Фоти]] Болгариа аҳ Михаил изиҩит уи азҿлымҳара иаԥсам ҳәа, уа иану ажәҩан иазку агәаанагара шымцу азгәаҭо, насгьы автор «аҵабырг еиҭазҳәо иакәымкәа, алакәқәа зҳәо еиҳа диеиԥшны» дибеит. Аха Мраҭашәаратәи Европа аусумҭа аларҵәара ду аиуит. Амонголцәа раԥхьатәи аамҭазы уи [[Киевтәи Урыстәыла|Киевтәи Урыстәыла]] адгьылҵакырахь инаӡеит, XVII-тәи ашәышықәсанӡагьы анырра аман<ref name="rus">[http://krotov.info/libr_min/from_1/0035svya.html Д. О. Святский. Астрономия древней Руси]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111012181442/http://krotov.info/libr_min/from_1/0035svya.html |date=2011-10-12 }}</ref>.
Козма Индикоплевст Адгьыл сфератәуп ҳәа иҟаз агипотезеи Птолемеи исистема зегьи мап рцәикуан, насгьы урҭ ахәыцрақәа «игьежьу агаӡабызшәа» ҳәа рыхьӡиҵеит. Иара уи шьақәирӷәӷәон Иԥшьоу Аҩыраҿы иаҳәо Аҩынтәтәи Ааираан амаалықьцәа ажәларқәа абыкь абжьы ала еизыргоит ҳәа «ажәҩан аҵыхәантәи аҵыхәанӡа». Адгьыл гьежьызар, ажәҩангьы гьежьуп, даҽакала иуҳәозар, ҳәаа амаӡам, уи Аҩыра иаҿагылоуп. Уи адагьы, ажәҩан «гьежьны» иҟазар, убри аҟнытә, уи аҵкарқәа рыла аглобус иахьымкьысуазар, нас усҟан ауаа, зегьы рыԥсҭалара аан, Аҩынтәтәи Аара аан адгьыл аҟынтәи ишԥашьҭыҵуеи? Козма игәаанагарала Адгьыл аԥшь-кәакьҭа аформа аман. Хыхьынтә ари аԥшь-кәакьҭа шьхак ахь ихалоит, уи ахықә аҩада-мраҭашәарахь инаауп, насгьы ари адгьыл-шьха анаара иқәыршәны аҩадантә аладаҟа еиуеиԥшым ажәларқәа нхоит. Амра аниасуа аамҭазы, ҩадатәи адгьылқәа раасҭа аладатәи адгьылқәа еиҳа ирзааигәаны иааԥшуеит. Адгьыл иаакәыршаны иҟоуп [[Мировой океан (мифология)|аокеан]], уи аҵкар аҿы икьакьоу аха иҵәцоу ажәҩантә ҭӡамц халоит, аокеан нырцәтәи адгьыл иазцо.
Козма Индикоплевст иусумҭа адагьы, иҟан X-тәи ашәышықәсазтәи болгариатәи автор [[Иоанн Экзарх|Иоанн Екзарх]] ишәҟәы «Афымш» ҳәа хьӡыс измоу, уи 1263 шықәсазтәи анапылаҩырала ҳара ҳҟынӡа иааит<ref name="rus"/>. Ари аусумҭа актәи аасҭа еиҳа аимак-аиҿак аҵоуп. Ганкахьала, Иоанн Козма игәаанагарақәа иреиԥшу агәаанагарақәа ааирԥшуеит, аха автор Адгьыл ампыл еиԥш ихаҿы ишааиго ала агәаанагарагьы ыҟоуп. Иара убас, Козма иеиԥш акәымкәа, уи апланетақәеи аеҵәақәеи еилихуеит.
Мрагыларатәи ақьырсианра акосмографиатә гәаанагарақәа ануп VIII-тәи ашәышықәсазы инхоз [[Богословие|атеолог]] [[Иоанн Дамаскин|Иоанн Дамаскин]] ишәҟәы «Аиашахаҵаратә дин ииашаны аилыркаара» аҟны. Иоанн игәаанагарақәа Козма игәаанагарақәа ирҿагылоуп: [[Зодиак|Азодиак]] зегь рыла иаарԥшуп, апланетақәа растрологиатә ҩнқәа рыӡбахә ҳәоуп, адгьыл аформагьежь адгылара амоуп. Дамаскин ишәҟәы ажәҩан аԥсабара иазкны агәаанагара еизак аанарԥшӡом, аха ажәҩан аԥсабара иазкны агәаанагарақәа зегьы аагоуп. [[Василий Великий|Васили Ду]] игәаанагара адгылара аҭаны иаагоуп: «сего небесе божественный Василий тонкое быти, глаголет, естество, аки дым».
=== Аҿыцҿиара аепоха (XV—XVI ашәышықәсақәа) ===
==== Аԥхьатәи Аҿыцҿиара (XV-тәи ашәышықәса) ====
«Аҵарауаҩтә мдырра» ҳәа зыӡбахә ҳәоу атрактат аҿы иаагоу [[Николай Кузанский|Николаи Кузантәи]] (1401—1464) икосмологиа аҿыцра ду аҟазшьа амоуп. Иара игәы иаанагеит Адунеи аматериалтә акзаара, насгьы Адгьылгьы иныҟәоу апланетақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡон; ажәҩантә цәеижьқәа рҿы ауаа нхоит, Адгьыл аҟны еиԥш, насгьы Адунеи аҿы иҟоу зегьы еиҟараны амзызқәа рыла имҵысуашәа рхы рыԥхьаӡоит. Иара игәаанагарала, Адунеи ҳәаа амаӡам, аха ҵыхәаԥҵәара амоуп, избан акәзар ҵыхәаԥҵәарадара [[Бог|Анцәа]] заҵәык иоуп изҟазшьарбагоу. Убри аамҭазы, Кузанц иҟны абжьаратәи аамҭақәа рзтәи акосмологиа аелементқәа рацәаны еиқәхоит, ажәҩантә сферақәа рыҟазаара агәрагарагьы уахь иналаҵаны, адәахьтәи — имҵысуа аеҵәақәа рысферагьы урҭ рхыԥхьаӡараҿы. Аха, урҭ асферақәа зынӡагьы игьежьӡам, рыргьежьра еибеиԥшӡам, насгьы рыргьежьратә ҵәҩанқәа акосмос аҿы иалкаау аҭыԥ ааныркылом. Убри аҟнытә, адунеи абсолиуттә центри иаахтыҵәҟьоу аҳәааи амаӡам (иҟалап, абри аҵакала акәзар Николаи Адунеи аҳәаадара иазку итезисгьы шеилкаатәу)<ref>{{книга|автор=Койре А.|год=2001|заглавие=От замкнутого мира к бесконечной вселенной|издательство=Логос|место=М.|страницы=2—17}}</ref>.
==== Агелиоцентртә система (XVI-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжа) ====
{{main|Адунеи агелиоцентртә система}}
{{Anchor|Коперник}}XVI ашәышықәса актәи азбжа [[Николай Коперник|Николаи Коперник]] иҟаиҵаз агелиоцентртә дунеитә система ҿыц ацәырҵрала иазгәаҭан. Коперник Амра адунеи агәҭаны иқәиргылеит, апланетақәа зыкшәшоу (Адгьылгьы уахь иналаҵаны, иара зхатә ҵәҩангьы иакшәшо). Иара уажәгьы Адунеи имҵысуа аеҵәақәа рысферала иҳәаақәҵоуп ҳәа иԥхьаӡон; иҟалап, иара убасгьы ажәҩантә сферақәа шыҟоу агәра игозҭгьы<ref>{{статья|автор=Barker P.|заглавие=Copernicus, the orbs, and the equant|год=1990.|издательство=Synthese}}</ref>.
==== Икьасоу Аҿыцҿиара (XVI-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжа) ====
{{See also|Џьордано Бруно икосмологиа}}
Коперник ихәыцрақәа рылацәажәараан, англыз астроном [[Диггес, Томас|Томас Диггес]] иҳәеит акосмос ҵыхәаԥҵәара шамам, насгьы еҵәала ишҭәу. Урҭ ахшыҩҵакқәа ирҵаулеит италиатәи афилософ [[Джордано Бруно|Џьордано Бруно]]<ref>Джордано Бруно. О бесконечности, Вселенной и мирах</ref><ref>{{книга|автор=Gatti H.|заглавие=Giordano Bruno and Renaissance Science|издательство=Cornell Univercity Press|год=1999|страницы=105—106}}</ref><ref>Койре 2001; Granada 2008.</ref>. Бруно икосмологиа аԥҟарақәа жәпакы раамҭазы иҿыцын, уимоу иреволиуциатәын, еиҳарак Аамҭа Ҿыц акосмологиа аԥҟарақәа рацәаны иазыԥшын: Адунеи аҵыхәаԥҵәарадареи уа иҟоу адунеиқәа рхыԥхьаӡареи, аеҵәақәа харатәи амрақәа рыла аиԥшьра, адунеи аматериалтә акзаара иазку агәаанагара. Уи аамҭазы, Џьордано Бруно ихәыцрақәак (раԥхьаӡа иргыланы аматериа аԥсы ахаҵара ахшыҩзцара) иаарласны аҵарадырра аанрыжьит.
[[Файл:Tychonian system.svg|thumb|300px|Тихо Браге идунеитә система]]
Аха аҵарауаа зегьы Коперник иконцепциа рыдыркыломызт. Убас, аҿагылаҩцәа дыруаӡәкын [[Тихо Браге]], уи аматематикатә спекулиациа ҳәа ахьӡҵо. Иара акомпромисстә “геогелиоцентртә” адунеитә система ҟаиҵеит, Птолемеи Коперники рҵарақәа реилаҵара иахылҵыз: Амреи, Амзеи, аеҵәақәеи имҵысуа Адгьыл иакәшоит, апланетақәеи акометақәеи зегьы Амра иакәшоит. Браге Адгьыл уахыки-ҽнакитәи аҵәирагьы азхеиҵомызт.
=== Аҭҵаарадырратә револиуциа (XVII ашәышықәса) ===
{{Anchor|Кеплер}} [[Кеплер, Иоганн|Иоганн Кеплер]] ихаҿы иааигон Адунеи ҵыхәаԥҵәара змоу арадиус змоу ампыл еиԥш, [[Амратә система|Амратә система]] ахьыҟаз агәҭаны аҭыԥ аманы. Кеплер игәы иаанагон ари аҭҳәаа анҭыҵтәи асфератә шьаҭа еҵәала иҭәуп ҳәа —апланетақәа зкәыршоу, зхы зырлашо аобиектқәа<ref name="Физики: Биографический справочник">{{книга|автор=[[Храмов, Юрий Алексеевич|Храмов Ю. А.]]|заглавие=Физики: Биографический справочник|ответственный=Под ред. [[Ахиезер, Александр Ильич|А. И. Ахиезера]].|издание=Изд. 2-е, испр. и дополн|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]], Главная редакция физико-математической литературы|год=1983|страницы=130|страниц=400|isbn=|тираж=200000}}
</ref>. Иара иаргументқәа иреиуоуп [[фотометрический парадокс|афотометриатә парадокс]] ишиашоу аԥхьагылаҩ. Кеплер ихьӡ иадҳәалоуп даҽа револиуциакгьы. Иара иԥсахуеит агьежьтә ныҟәарақәа, еиуеиԥшым аеквантқәа рыла ирхьанҭоу, акы ала — аеллипс иаваршәны, насгьы уи иқәланы аныҟәара [[Законы Кеплера|азакәанқәа]] ааигоит, уажәшьҭа иара ихьӡ зху.
[[Галилео Галилей|Галилео Галилеи]], Адунеи аҵыхәаԥҵәарадара азҵаара аартны иааныжьны, аеҵәақәа Амра еиԥшуп ҳәа агәаанагара дадгылон. XVII-тәи ашәышықәса азбжазы — аҩбатәи азбжазы урҭ ахәыцрақәа ирыдгылеит [[Рене Декарт]] (аԥшаҵәиқәа ртеориа)<ref name="Рене Декарт">{{книга|автор=Матвиевская Г. П.|заглавие=Рене Декарт|место=М.|издательство=Просвещение|год=1987|страницы=38|страниц=79|серия=Люди науки|isbn=|тираж=74000}}</ref>, [[Отто фон Герике]], [[Христиан Гюйгенс|Христиан Гиугенс]]. Хиугенс раԥхьаӡакәны аеҵәа ([[Сириус]]) аҟынӡа абжьаӡара аилкаара иҽазишәеит, уи алашара амра атәы иаҟароуп ҳәа агәаанагара ҟаҵаны.
XVII-тәи ашәышықәсазы Браге исистема иадгылаз дыруаӡәкын иналукааша италиатәи астроном, аиезуит [[Риччиоли, Джованни Баттиста|Џьованни Риччиоли]]. Адгьыл Амра акәшара ишиашоу ашьақәырӷәӷәара 1727 шықәсазы мацара ауп ианцәырҵыз ([[аберрация света|алашаратә аберрациа]]), аха ииашаҵәҟьаны Браге исистема аҵарауаа реиҳараҩык мап ацәыркит XVII-тәи ашәышықәсазы Коперник-Кеплер асистема иаҿырԥшны ҵаҵӷәыда, иԥсабаратәымкәа ируадаҩтәуп ҳәа иԥхьаӡаны.
=== XVIII—XIX ашәышықәсақәа ===
XVIII ашәышықәса алагамҭазы иҭыҵит ҳаамҭазтәи афизика зегьы азы аҵак ду змаз ашәҟәы — [[Исаак Ньютон|Исаак Ниутон]] иҩымҭа “Аԥсабаратә философиа аматематикатә принципқәа”<ref>{{книга|автор=Ньютон И.|заглавие=Математические начала натуральной философии|место=М.|издательство=Наука|год=1989|страниц=688|ссылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/klassik/newton.htm|ответственный=Перевод с латинского и примечания [[Крылов, Алексей Николаевич|А. Н. Крылова]]|archive-date=2007-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20070726095013/http://ilib.mccme.ru/djvu/klassik/newton.htm}}</ref>. Уажәы макьана заԥҵара иаҿу аматематикатә анализ афизика алшара анаҭоит афактқәа ӷәӷәала ахәшьара рыҭара, иара убасгьы урҭ рыхцәажәара зҽазызшәо атеориақәа рхаҭабзиара ииашаны аӡбара.
Уи ашьаҭала, XVIII-тәи ашәышықәсазы, Ниутон Адунеи амодель иргылоит. Иара еиликаауеит, агравитациа змоу ацәеижьқәа рыла иҭәу ҵыхәаԥҵәара змоу адунеи аҟны хымԥада урҭ зегьы анеилало аамҭа шыҟало. Убас ала, иара игәы иаанагоит Адунеи аҭыԥҭаӡара ҵыхәаԥҵәарадоуп ҳәа.
1755 шықәсазы [[Райт, Томас (астроном)|Томас Раит]] ({{lang-en|Thomas Wright}}) иусумҭа шьаҭас иҟаҵаны, [[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] иҳәеит Агалактика еикәагьежьуа цәеижьны иҟазар шалшо, еҵәа рацәала ишьақәгылоу, Амратә системаҿы аус зуа амчқәа иреиԥшу агравитационтә мчқәа рыла еидкылоу, аха кырӡа еиҳа зымҽхак ҭбаау. Агалактика аҩнуҵҟа иҟоу ахылаԥшҩы иҟынтәи (ҷыдала, ҳара ҳ-Амратә системаҿы), иалҵуа адиск уахынла ажәҩан аҿы ацәаҳәа лаша еиԥш иубарҭахоит. Кант иара убасгьы иҳәеит уахынла ажәҩан аҿы иубаратәы иҟоу [[туманность|анаҟәрақәа]] руакқәакгьы хазы игоу агалактикақәа ракәзар шалшо.
[[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] иҟаиҵаз агәаанагара ала, анаҟәрақәа [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] асистема еиԥшу харатәи аеҵәатә системақәа ракәзар ҟалоит. 1785 шықәсазы иара иҽазишәеит Асар Рымҩа аформеи ашәагааи аилкаара, насгьы уи аҿы Амра ахьыҟоу, [[Метод звёздных подсчётов|“скоп” ҳәа изышьҭоу аметод]] ахархәарала — еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла аеҵәақәа рыԥхьаӡара. 1795 ашықәсазы, апланетартә наҟәыра [[NGC 1514]] данахәаԥшуаз, еилыкка ибеит еҵәак уи агәҭаны, анаҟәратә материала зкәыршаз. Абасала, ииашоу анаҟәрақәа шыҟоу лакҩакрада еилкаан, насгьы анаҟәратә шәытақәа зегьы харатәи аеҵәатә системақәа роуп ҳәа ахәыцра аҭахӡамызт<ref name="efremov">{{cite web |author=Ю. Н. Ефремов. |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1198709 |title=Постоянная Хаббла |publisher=[[Астронет]] |access-date=2010-10-04 |archive-date=2011-08-11 |archive-url=https://www.webcitation.org/60r7gd7of?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1198709 |url-status=live }}</ref>.
1837 шықәсазы, [[Струве, Василий Яковлевич|В. Иа. Струве]], иара ихатә хылаԥшрақәа рыла, α Лира апараллакс гәеиҭеит, иагьишәеит (1839 шықәсазы икьыԥхьын). Иоуз аҵакы (0,125" ± 0,055") раԥхьаӡа акәны еҵәак апараллакс қәҿиарала ианеилкаахаз иаҿырԥштәхеит. Ари Адунеи ииашоу аҭыԥҭаӡаратә масштаб аилкаараҿы актәи шьаҿан<ref>{{cite web|url=http://www.openaxiom.ru/astronomy/knowledge06/stars19.php|title=Параллакс звезды|access-date=2013-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921052034/http://www.openaxiom.ru/astronomy/knowledge06/stars19.php|archive-date=2013-09-21|url-status=dead}}</ref>.
=== XX ашәышықәса ===
[[Файл:Aleksandr Fridman.png|thumb|250px|А. А. Фридман]]
XX-тәи ашәышықәса иахьатәи акосмологиа ахьиз ашәышықәса ауп. Уи ашәышықәса алагамҭазы ицәырҵуеит, насгьы аҿиара амҩа иану, ателескоп дуқәа, акосмос ахь аԥырра, акомпиутерқәа рыҟаҵаразы атехнологиақәа реиԥш иҟоу иҿыцу аихьӡарақәа зегьы еиднакылоит.
Иахьатәи акосмологиахь раԥхьатәи ашьаҿақәа ҟаҵан 1908—1916 шықәсқәа рзы. Уи аамҭазы, [[Малое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа хәыҷы]] аҟны [[Цефеида|ацефеидқәа]] рпериоди иубарҭоу рыеҵәатә шәагааи рыбжьара ииашаны апропорционалтә еизыҟазаашьа аарԥшра ([[Ливитт, Генриетта Суон|Генриетта Ливитт]], ЕАА) [[Герцшпрунг, Эйнар|Еинар Герцспруни]] [[Шепли, Харлоу|Харлоу Шаплии]] ирылнаршеит ацефеидқәа рыла абжьаӡара аилкааразы аметод аԥҵара.
1916 шықәсазы, [[Еинштеин, Алберт|А. Еинштеин]] иҩуеит [[Общая теория относительности|азеиԥш зыҟазааратә теориа]] аиҟаратәрақәа — агравитациа атеориа, аԥыжәара змоу акосмологиатә теориақәа рзы шьаҭас иҟалаз. 1917 шықәсазы, «иҭынчу» Адунеи аазырԥшуа аӡбара аԥшаара иҽазшәо, Еинштеин азеиԥш зыҟазааратә теориа аиҟаратәрақәа рахь параметрк — [[Космологическая постоянная|акосмологиатә константа]] ациҵоит.
1922—1924 шықәсқәа рзы [[Фридман, Александр Александрович|А. Фридман]] Еинштеин иеиҟаратәрақәа (акосмологиатә константа ада, насгьы уи ацны) Адунеи зегьы ашҟа ихы иаирхәоит, насгьы иҭынчым аӡбарақәа иоуеит.
1929 шықәсазы [[Хаббл, Эдвин Пауэлл|Едвин Хаббл]] иааирԥшит агалактикақәа рыццакреи урҭ рҟынӡа абжьаӡареи рыбжьара апропорционализм азакәан, анаҩс уи ихьӡ зыхҵахаз. Еилкаахоит Асар Рымҩа иааҳакәыршаны иҟоу адунеи идуум хәҭак мацара шакәу. Абри зегьы иацны ицәырҵуеит [[Космогонические гипотезы|Кант игипотеза]] ашьақәырӷәӷәара: анаҟәрақәак, ҳара ҳтәы еиԥш иҟоу агалактикақәа роуп. Убри аамҭазы, иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иҭынчым аԥсабара иазкны Фридман иҟаиҵаз алкаақәа шьақәдырӷәӷәоит, убри аамҭазыгьы ишьақәдырӷәӷәоит акосмологиа аҿиаразы иалху ахырхарҭа шиашоу<ref name="zasovhistory">{{книга|автор=Засов А. В., Постнов К. А.|заглавие=Общая астрофизика|место=М.|издательство=ВЕК 2|год=2006|страниц=398|isbn=5-85099-169-7|тираж=1500}}</ref>.
Абри аамҭа инаркны 1998 шықәсанӡа акосмологиатә константа змам Фридман иклассикатә модель аԥыжәара аиуеит. Акосмологиатә константа аҵыхәтәантәи аӡбарахь иамоу анырра ҭҵаахоит, аха Адунеи аарԥшразы иамоу аҵакы азы аексперименталтә рбагақәа ахьмаҷу иахҟьаны, ас еиԥш иҟоу аӡбарақәа ахылаԥшратә дыррақәа рыҭҵааразы ахархәара роуӡом.
1932 шықәсазы [[Цвикки, Фриц|Ф. Цвикки]] аматериа лашьца аҟазааразы агәаанагара ааирԥшуеит — афымцамҳалдызтә радиациа ала зхы аазмырԥшуа, аха агравитациатә еидҳәалараҿы иалахәу аматериа. Уи аамҭазы ари ахәыцра гәҩарала ирыдыркылеит, насгьы 1975 шықәсазшәа ауп уи аҩбатәи аԥсҭазаара анаиуз, зегьы рыла ианрыдыркылаз<ref>{{книга|автор=Эйнасто Яан.|заглавие=Сказание о тёмной материи|оригинал=Tumeda aine lugu|ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1233291|ответственный=сост. Mihkel Jõeveer, ред. Urmas Tõnisson|издание=Tumeda aine lugu|место=Tartu|издательство=Ilmamaa|год=2006|том=71|серия=Eesti mõtteloo (История эстонской мысли)|страницы=259—415|isbn=978-9985-77-192-1|archive-date=2011-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927074426/http://www.astronet.ru/db/msg/1233291}}</ref>.
1946—1949 шықәсқәа рзы [[Гамов, Георгий Антонович|Г. Гамов]] ахимиатә элементқәа рхылҵшьҭра еиликаарц иҽазышәо, агәыцәтә физика азакәанқәа Адунеи аҽырҭбаара алагамҭаҿы ихы иаирхәеит. Абас ауп «Адунеи ца» атеориа — Атҟәацра ду атеориа — шцәырҵыз, уи иацны Кельвинқәак раҟара аԥхарра змоу аизотроптә цәынхатә радиациа агипотеза.
1964 шықәсазы [[Пензиас, Арно Аллан|А. Пензиаси]] [[Вильсон, Роберт Вудро|Р. Уилсони]] арадиодиапазон аҿы аизотроптә ԥырхага ахыҵхырҭа рыԥшааит. Убасҟангьы еилкаахоит, ари Гамов иазԥхьагәеиҭахьаз [[реликтовое излучение|ацәынхатә радиациа]] шакәу. Адунеи ца атеориа шьақәырӷәӷәоуп, насгьы аелементартә хәҭаҷқәа рфизика акосмологиахь иаауеит.
1991—1993 шықәсқәа рзы акосмостә гәаҭарақәа “Реликт-1”, иара убас СОВЕ рҟны ацәынхатә шәахәаркра афлуктуациақәа аартхеит. Ҵабыргны, ԥыҭрак ашьҭахь Нобель ипремиа занашьахаз COBE агәыԥ иалахәыз аӡәык-ҩыџьак мацара роуп<ref name="zasovhistory"/>.
1998 шықәсазы, харатәи Ia хкы змоу асуперҿыцқәа рҟынтәи идуқәоу <math>z</math> рзы Хаббл идиаграмма ҟаҵоуп. Еилкаахоит Адунеи [[Ускорение расширения Вселенной|ццакрала]] аҽырҭбаара ишаҿу. Фридман имодель ари алнаршоит акосмологиатә константа ала иаарԥшу антигравитациа алагалараан мацара. Абри азы аҭакԥхықәра зду иҷыдоу амчхара ахкык аҟазаара азы агәаанагара цәырҵуеит — амчхара лашьца. Ҳаамҭазтәи аҽырҭбааратә теориа цәырҵуеит — ΛCDM амодель, уи амчхара лашьцагьы аматериа лашьцагьы аҵанакуеит. Адунеи ирласны аҽырҭбаара иалагеит 6—7 миллиард шықәса раԥхьа. Уажәтәи аамҭазы (2010-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы) Адунеи убас ала аҽарҭбаауеит, уи аҿы абжьаӡарақәа 10 миллиард шықәса рыла ҩынтәны еизҳауеит, насгьы ҳаԥхьаҟа ари атемп маҷӡак ауп аҽахьаԥсахло<ref>{{статья |автор=[[Рубаков, Валерий Анатольевич|Валерий Рубаков]] |заглавие=Вселенная известная и неизвестная |издание=[[Наука и жизнь]] |номер=11 |год=2019 |страницы=46—50 |ссылка=https://www.nkj.ru/archive/articles/37272/ |язык=ru |archive-date=2019-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191109121739/https://www.nkj.ru/archive/articles/37272/ }}</ref>{{rp|48}}.
== Аҭҵаараҿы иӡбам ауадаҩрақәа ==
XXI-тәи ашәышықәса алагамҭазы, Адунеи аҭҵаараҿы иаарту апроблема хадақәа иреиуоуп: [[расширение Вселенной|Адунеи аҽырҭбаара]] апроблемақәеи, абри апроцесс раԥхьатәи астадиақәеи [[Космологическая сингулярность|аханатәтәи асингулиарра]] аҟынтәи; [[Фундаментальные взаимодействия|шьаҭанкылатәи афизикатә еидҳәаларақәа]] [[Теория всего|Реидгылара Ду]] апроблема ([[гравитация|агравитациатә еидҳәаларақәагьы]] уахь иналаҵаны); [[Крупномасштабная структура Вселенной|Адунеи амасштаб ду змоу аилазаашьа]] ахылҵшьҭреи аеволиуциеи; Адунеи аҿы [[жизнь во Вселенной|аԥсҭазаареи]] [[внеземной разум|ахдырреи]] рызҵаарақәа. [[чёрные дыры|Акылаара еиқәаҵәақәагьы]] уахь иналаҵаны, иклассикатәым аҟазшьа змоу афундаменталтә обиектқәа рҟазшьа апроблема ӡбамкәа иаанхоит. Џьоукы аҵарауаа ргәы иаанагоит ари аԥсабара аилкаара [[общая теория относительности|азеиԥш зыҟазааратә теориа]] анҭыҵ ицоит ҳәа, насгьы [[Квантовая гравитация|агравитациа акванттә теориа]] аԥҵара аҭахуп ҳәа. [[активные ядра галактик|Агалактикақәа ргәыцә активқәа]], [[квазар|аквазарқәа]], [[гамма-всплеск|агамма-лашарақәа рыԥжәарақәа]] уахь иналаҵаны, Адунеи аҿы еицырзеиԥшу еиуеиԥшым аобиектқәа рҟазшьеи «русуратә механизми» рыхҳәаа азҵаарагьы ӡбам. Иаҳҳәап, XXI-тәи ашәышықәса алагамҭазы иҟаз адыррақәа рыла, ашьақәырӷәӷәара алыршахеит агамма-лашарақәа рыԥжәарақәа харатәи метагалактикатә хҭысқәоуп ҳәа, урҭ мчхарала еицырдыруа Адунеи ахәҭаҿы зегь реиҳа идууп<ref name="tsitsin-surdin" />.
== Азгәаҭақәа ==
'''Комментарии'''
{{Notelist}}
'''Источники'''
{{Reflist}}
== Алитература ==
* {{БРЭ |заглавие=Вселенная |автор=Ф. А. Цицин, [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]] |том=6 |год=2006 |страницы=41 }}
* {{БРЭ |заглавие=Космологическая сингулярность |ссылка=https://bigenc.ru/c/kosmologicheskaia-singuliarnost-af649e |автор=В. Н. Лукаш, Е. В. Михеева |год=2022 }}
* {{книга |автор=[[Топоров, Владимир Николаевич|В. Н. Топоров]] |часть=[http://cult-lib.ru/doc/dictionary/myths-of-the-world/articles/60/kosmogonicheskie-mify.htm Космогонические мифы] |заглавие=Мифы народов мира. Энциклопедия |том=2 |год=1988}}
* {{книга |автор=[[Топоров, Владимир Николаевич|В. Н. Топоров]] |часть=[https://www.peoplesmyths.com/k/kosmos.html Космос] |заглавие=Мифы народов мира. Энциклопедия |том=2 |год=1988}}
* {{книга |заглавие=The Classical Theory of Fields (Course of Theoretical Physics) |том=2 |издание=revised 4th English |издательство=Pergamon Press |место=New York |isbn=978-0-08-018176-9 |pages=358—397 |ref=Ландау |язык=en |автор=[[Ландау, Лев Давидович|Landau L. D.]], [[Лифшиц, Евгений Михайлович|Lifshitz, E. M.]] |год=1975}}
* {{книга |заглавие=A Greek-English Lexicon |ссылка=https://archive.org/details/greekenglishlexi0000lidd_y0v2 |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-864214-5 |ref=Liddell |язык=en |автор=Liddell H. G., Scott R. |год=1968}}
* {{книга |заглавие=Gravitation |место=San Francisco |издательство=W. H. Freeman |isbn=978-0-7167-0344-0 |pages=703—816 |автор=[[Charles W. Misner|Misner C.W.]], [[Торн, Кип|Thorne K. S.]], [[Уилер, Джон Арчибальд|Wheeler J. A.]]|год=1973 }}
* {{книга |заглавие=An Introduction to the Science of Cosmology |год=2001 |издательство=[[IOP Publishing|Institute of Physics Publishing]] |ref=Raine |язык=en |автор=Raine D. J., Thomas E. G.}}
* {{книга |заглавие=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |ссылка=https://archive.org/details/essentialrelativ00rind_279 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer Verlag]] |место=New York |isbn=978-0-387-10090-6 |pages=[https://archive.org/details/essentialrelativ00rind_279/page/n205 193]—244 |автор=[[Wolfgang Rindler|Rindler, W.]] |год=1977 }}
* {{книга |издание=2nd |заглавие=Smithsonian Universe |ссылка=https://archive.org/details/universe0000unse_q5t6 |место=London |издательство=[[Dorling Kindersley]] |isbn=978-0-7566-9841-6 |ответственный=Martin Rees |год=2012 }}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{статья |заглавие=The Heliocentric System in Greek, Persian and Hindu Astronomy |doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37224.x |bibcode=1987NYASA.500..525V |издание=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=500 |номер=1 |pages=525—545 |ref=Bartel |язык=en |тип=journal |автор=[[Ван дер Варден, Бартель Леендерт|van der Waerden B. L.]]|год=1987}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:дунеи}}
[[Акатегориа:Астрономиа]]
[[Акатегориа:Астрофизика]]
[[Акатегориа:Акосмос]]
[[Акатегориа:Алагылазаарақәа]]
[[Акатегориа:Афизикатә космологиа]]
rpotm07e7hr4gz3tirjgh3izao7csd3
Аҭоурых
0
55332
176600
176561
2026-11-11T00:31:44Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
176600
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|1=Аҭоурых|2=Адунеизегьтәи аҭоурых}}
[[Файл:Gyzis 006 (Ηistoria).jpeg|мини|280x280px|«Аҭоурых [[Аллегория|аллегориа]]», [[Гизис, Николаос|Николаос Гизис]], 1892]]
'''Аҭоурых''' (ажәытә бырзен бызшәа аҟынтә ἱστορία - «азҵаара аҭара»; «азҵаарақәа рыҭарала иҳауз адыррақәа»<ref name="bre2008s130">БРЭ, 2008, с. 130.</ref>), '''аҭоурыхтә ҭҵаарадырра''' - [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырра]], аҭҵаарадырратә (академиатә) дисциплина, [[Ауаҩы|ауаатәыҩса]] [[прошлое|ииасхьоу раамҭа]] ҭнаҵаауеит; ауаатәыҩса ииасхьоу раамҭеи, аҭоурыхтә хҭысқәеи афактқәеи рымзыз-хылҿиаатә еимадарақәеи<ref name="evans1">{{cite web |url= http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/evans10.html |title= The Two Faces of E.H. Carr |access-date= 2008-11-10 |author= Professor Richard J. Evans |year= 2001 |website= History in Focus, Issue 2: What is History? |publisher= [[University of London]] |archive-date= 2011-08-09 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110809211116/http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/evans10.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/munslow6.html |title= What History Is |access-date= 2008-11-10 |author= Professor Alun Munslow |year= 2001 |website= History in Focus, Issue 2: What is History? |publisher= [[University of London]] |archive-date= 2011-08-09 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110809204914/http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/munslow6.html |url-status= dead }}</ref><ref name="arnold2000">Arnold, 2000.</ref>, иалкаау аҭоурыхтә процессқәа рзакәанеизшәарақәеи, [[Общество|асоциум]] аҿиареи, насгьы иарбанзаалак ауаҩытәыҩсатә усуреи рыхцәажәареи рыҭҵаареи рзы аҭоурыхтә ҭҵаарадырра ахархәара рынаҭоит [[Исторический источник|аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа]], уахь иаҵанакуеит: еиуеиԥшым [[нарратив|анарративқәа]], [[Письмо|аҩыратә документқәа]], ҿырҳәалатәи аацҳамҭақәа, [[артефакт (археология)|аматериалтә артефактқәа]], [[лингвистика|алингвистикатә]] дыррақәа, иара убас [[Аекологиа|аекологиатә]] маркерқәа.<ref name="bre2008s130"/>
«Аҭоурых» - ажәытә хҭысқәеи, ииасхьоу аамҭа [[историческая память|гәаларшәагак]] аҳасабала иаазырԥшуеи, урҭ ахҭысқәа ирызку адыррақәа рыԥшаареи, реизгареи, реилыркаареи зныԥшуа зеиԥш терминуп.<ref name="arnold2000"/> [[история письменности|Аҩыра аԥҵахаанӡеи]] [[письменная история|аҩыратә ҭоурых]] алагамҭанӡеи иаҵанакуа ауаатәыҩса ииасхьоу раамҭа, [[Первобытное общество|ажәытәӡатәи аамҭа]] ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref>{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/prehistory |title=Prehistory Definition & Meaning |website=Dictionary.com |access-date=2022-12-06 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120231321/https://www.dictionary.com/browse/prehistory |url-status=live }}</ref>
Аҭоурыхтә ҭҵаарадырра аусхкқәа иреиуоуп: аҭоурыхтә хҭысқәа еиҳа еиӷьны еиҭазҳәо анарративқәа ма егьырҭ аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа ралкаара;<ref name="evans1"/><ref name=Tosh1>{{cite book |title=The Pursuit of History|url=https://archive.org/details/pursuitofhistory0000tosh/page/52|last=Tosh|first=John |publisher=Pearson Education Limited |isbn=978-1405823517 | edition=4th|year=2006|page=52}}</ref> ҳаамҭазы иҟоу апроблемақәа реилкааразы аҭоурыхҿиарадырра иааннакыло аҭыԥи ииасхьоу аамҭа аҭҵаара иамоу ахәарҭеи.<ref>{{Cite book |author=Stearns, Peter N.; Seixas, Peter Carr; Wineburg, Samuel S. |url=https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/6/mode/2up |title=Knowing, teaching, and learning history : national and international perspectives |year=2000 |publisher=[[New York University Press]] |others=Internet Archive |isbn=978-0814781418 |page=6 }}</ref><ref>{{cite book |title= Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |last= Nash l |first= Gary B. |editor= Peter N. Stearns |editor2= Peters Seixas |editor3= Sam Wineburg |chapter= The "Convergence" Paradigm in Studying Early American History in Schools |year= 2000 |publisher= New York University Press |location= New York & London |isbn= 0814781411 |pages= [https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/102 102–115] |chapter-url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/102 }}</ref><ref>{{cite book |title= Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |last= Seixas |first= Peter |editor= Peter N. Stearns |editor2= Peters Seixas |editor3= Sam Wineburg |chapter= Schweigen! die Kinder! |year= 2000 |publisher= [[New York University Press]] |location= New York & London |isbn= 978-0814781418 |page= [https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/24 24] |chapter-url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/24 }}</ref> Иалкаау культурак иазҷыдароу, аха уи иахьыԥшым аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа рыла ишьақәырӷәӷәам анарративқәа (иаҳҳәап, [[Артуриана|акрал Артур изку ажәабжьқәа]]), иҟаҵәҟьаз аҭоурыхтә хҭысқәа, насгьы зыгәра го аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа реиԥш акәымкәа, урҭ аарԥшуп [[культурное наследие|акультуратә ҭынха]], мамзаргьы [[Легенда|алегендақәа]] ирыхәҭакны.<ref name="Low1">{{cite book |title= Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |last= Lowenthal |first= David |editor= Peter N. Stearns |editor2= Peters Seixas |editor3= Sam Wineburg |chapter= Dilemmas and Delights of Learning History |year= 2000 |publisher= [[New York University Press]] |location= New York & London |isbn= 978-0814781418 |page= [https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/63 63] |chapter-url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/63 }}</ref>
''Аҭоурыхҭҵааҩ'' - аҭоурыхи [[Вспомогательные исторические дисциплины|ацхыраагӡатә ҭоурыхтә дисциплинақәеи]] ҭызҵаауа аспециалист иоуп.<ref>[http://feb-web.ru/feb/ushakov/ush-abc/09/us1c5706.htm Историк] // Толковый словарь русского языка / Под ред. Д. Н. Ушакова. — Т. 1. — Стб. 1257.</ref><ref>{{Книга|часть=Историк |автор = [[Ожегов, Сергей Иванович|Ожегов С. И.]] |заглавие = [[Словарь Ожегова|Толковый словарь русского языка]] |ответственный= Под ред. проф. [[Скворцов, Лев Иванович|Л. И. Скворцова]] |издание = 28-е изд. перераб |место = М. |издательство = Мир и образование |год = 2014 |страниц = 1376}}</ref><ref name="Ефремова">{{книга|часть=Историк |автор=[[Ефремова, Татьяна Фёдоровна|Ефремова Т. Ф.]]|заглавие=Современный словарь русского языка : орфографический, словообразовательный, морфемный : около 20 000 слов, около 1200 словообразовательных единиц|место=М.|издательство=[[АСТ (издательство)|ACT]]|год=2010|страниц=699|isbn=978-5-17-069855-4}}</ref> Иахьатәи аамҭазы аҭоурыхҭҵааҩцәа рҟынтә ԥыҭҩы заҵәык роуп аҭоурыхҭҵааҩцәа ҳәа изышьҭоу, уи ахаҭыԥан, изызку ахырхарҭақәа ирҿырԥшны, рхы иадырхәоит еиуеиԥшым аилкаарақәа: [[социальная история|асоциалтә ҭоурыхҭҵааҩцәа]], акультуратә ҭоурыхҭҵааҩцәа, [[феминистская история|афеминисттә ҭоурыхҭҵааҩцәа]], [[история науки|аҭҵаарадырра аҭоурыхҭҵааҩцәа]], [[политическая история|аполитикатә ҭоурыхҭҵааҩцәа]] уҳәа убас иҵегьы.<ref>Arnold, 2000, p. 55.</ref>
== Аилкаареи аетимологиеи ==
Ажәа «аҭоурых» раԥхьатәи аҵакы [[Древняя Греция|ажәытә бырзен бызшәа]] аҟынтәи иаагоуп, уи иаанагоит «аҭҵаара, аилкаара, ашьақәыргылара, адырра аиура». Аҭоурых ахҭысқәеи [[факт|афактқәеи]] рыҵабыргреи риашареи рышьақәыргылара иадҳәалан. [[Древний Рим|Ажәытә аурымтәи]] аҭоурыхҿиарадырраҿы ([[Историография|аҭоурыхҿиарадырра]] иахьатәи аҵакала — аҭоурых ҭызҵаауа аҭоурыхтә ҭҵаарадырра аҟәша ауп), ари ажәа иаанарԥшуа иалагеит ииасыз ахҭысқәа ирызку [[Нарратив|ажәабжьҳәара]]. Иаарласны, «аҭоурых» ҳәа ахьӡырҵо иалагеит иарбанзаалак иҟаҵәҟьоу ма ихыҭҳәаау хҭыск, ҟаларак ирызку [[рассказ|ажәабжьқәа]].<ref>''[[Утехин, Сергей Васильевич|Утехин С. В.]]'' [http://utechin.narod.ru/svu/notice/02_01.htm О понимании истории] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140326182103/http://utechin.narod.ru/svu/notice/02_01.htm |date=2014-03-26 }}</ref>
Аспециалистцәа изларҳәо ала, [[Ионийцы|иониатәи]] ажәа ''аҭоурых'' (ἱστορία) аауеит «индоевропатәи ашьаҭа ''vid'' аҟынтә, зҵакы алаҭын бызшәаҟны ''video'' аурыс бызшәаҟны ''видеть'' ҳәа иаарԥшу».<ref name="tahogodi">[[Тахо-Годи, Аза Алибековна|Тахо-Годи А. А.]] Ионийское и аттическое понимание термина «история» и родственных с ним // Вопросы классической филологии. – М.: Издательство Московского университета, 1969. Вып. 2. С. 112.</ref><ref name="savelpolet"/>
[[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]] ажәа «аҭоурых» ҵакыс иамаз аҭҵаарадырра амҩала ироуаз иарбанзаалак адырра ауп, иахьатәи аҵакы ала аҭоурыхтә дырра ахаҭа акәымкәа. Иаҳҳәап, ари ажәа [[Аристотель|Аристотель]] «Аԥстәқәа рҭоурых» аҟны ахархәара аиҭеит. Уи ҳԥылоит, иара убас [[Гомер|Гомер]] игимнқәа, [[Гераклит|Гераклит]] иҩымҭақәа, Афинтәи аҳәынҭқарра аҿаԥхьа аҭоубаура атекст уҳәа рҿы. Ажәытә бырзен бызшәаҿы иҟан ажәа ''historeîn'', «аҭҵаара», уи раԥхьа [[Иония|Иониа]] мацара аҟноуп ахархәара ахьамаз, уаантәи Бырзентәыла зегьы иалаҵәеит, анаҩс [[Эллинизм|аеллинистикатә цивилизациа]] зегьы.<ref name="Ferrater-Mora">Ferrater-Mora, José. ''Diccionario de Filosofia''. Barcelona: Editorial Ariel, 1994.</ref>
Иарбан [[Культура|культуразаалак]] аҿы еицырдыруа, аха ихьыԥшым ахыҵхырҭақәа рыла ирҵабыргым ажәабжьқәа, иаҳҳәап, [[Король Артур|акрал Артур]] изку алегендақәа, иаобиективтәу аҭҵаара акәымкәа, еиҳарак [[Культурные ценности|акультуратә ҭынха]] иахәҭакны иԥхьаӡоуп.<ref>{{книга |заглавие=Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |ссылка=https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |часть=Schweigen! die Kinder! |год=2000 |издательство=[[New York University Press]] |место=New York & London |isbn=0-8147-8141-1 |страницы=[https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/24 24] |язык=en |автор=Seixas, Peter |ответственный=Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.)}}</ref><ref name="Low1" /> Аҭоурых иарбан хәҭазаалак аҭҵаарадырратә дисциплинак аҳасабала абас еиԥш иҟоу ҭҵааразароуп.
Ажәытә бырзен аҵакала ажәа «аҭоурых» XVII ашәышықәсазы [[Бэкон, Фрэнсис|Френсис Бекон]] ахархәара аиҭеит еицырдыруа атермин «[[естественная история|аԥсабаратә ҭоурых]]» аҟны. Бекон изы аҭоурых — «аамҭеи ақәыԥшылареи рҿы зҭыԥ шьақәыргыло амаҭәарқәа рдырра ауп», уи хыҵхырҭас иамоу [[память|агәынкылара]] ауп ([[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырра]] агәҭахәыцра ишалҵшәо еиԥш, [[поэзия|апоезиа]] афантазиа ишалҵшәо еиԥш). Абжьарашәышықәстәи Англиа аҟны ажәа «аҭоурых» еиҳарак ахархәара аман иааизакны ажәабжь аҵакы аҭаны (''story''). Иҷыдоу атермин аҭоурых (''history'') ииасхьоу ахҭысқәа реишьҭагыла аҳасабала англыз бызшәаҿы ицәырҵит [[XV век|XV ашәышықәса]] анҵәамҭазы, ажәа «аҭоурыхтә» (''historical'', ''historic'') — XVII ашәышықәсазы.<ref name="Whitney">Whitney, W. D. ''[https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English language] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210202174044/https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ |date=2021-02-02 }}''. New York: The Century Co, 1889.</ref><ref name="Ferrater-Mora"/> Германиеи, Франциеи, Урыстәылеи рҿы ажәа «аҭоурых» аҩҵакык рыла ахархәара амоуп.
Абиԥарақәа ргәалашәараҿы иаанхаз ахҭысқәа зегьы, еиуеиԥшым иҵабыргу рформақәа, аҭоурыхтә [[Хроника|хроника]] аҵакы шьақәдыргылоит<ref name="wordnet">[http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn WordNet Search — 3.0] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050917065532/http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn |date=2005-09-17 }} {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=23|месяц=05|год=2013|url=http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn|id=20090329}}, «History».</ref>. Уи ииасыз аамҭа аиҭашьақәыргыларазы еиҳа ихадоу ахыҵхырҭақәа ралкааразы иаҭахуп. Иарбанзаалак аҭоурыхтә [[архив|архивқәа]], еиуеиԥшым атекстқәеи адокументқәеи ахьыԥшаау азеиԥш архив аҵакы иахьыԥшуп; урҭ доусы «рхатәы ҵабырг» шрымоугьы, лассы-лассы рыхәҭак ҿаԥырҽуеит. Архивтә хыҵхырҭақәа рыдагьы, аҭоурыхҭҵааҩцәа рхы иадырхәар рылшоит абаҟақәа ирну аҩырақәеи асахьақәеи, аҿаԥыцтә жәабжьқәа, иара убас егьырҭ ахыҵхырҭақәа<ref>Michael C. Lemon (1995).The Discipline of History and the History of Thought. Routledge. Page 201. ISBN 0-415-12346-1</ref>, иаҳҳәап, [[археология|археологиатә]]. Аҭоурых иахьыԥшым ахыҵхырҭақәа рыла, археологиа еиҳарак аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рзы ахәарҭа амоуп, ахҭысқәа лабҿаба избаз ршаҳаҭрақәа рышьақәырӷәӷәара ма рҿагылара мацара акәымкәа, иара убас информациала рхарҭәаара алнаршоит, иалкаау аамҭа хҵәахақәа ирхаану злаҟам ала.
== Аҭоурыхи амифқәеи ==
Аҭоурыхтә текстқәа змам архаикатә культурақәа рҿы, урҭ ахыҵхырҭақәа рроль нанагӡоит [[мифология|амифологиа]], уи ажәытәра иазку адыррақәа раиуразы ицхыраагӡоуп. Кыр иҿиахьоу аҭоурыхтә традициа аныҟоу аамҭақәа раангьы, амифопоетикатә традициа аҵак ду амоуп. Убри аан иҟоуп аҭоурыхтә хҭыс ҿыцқәа рызхәыцра зҽазызшәо амифологиатә текстқәа. Урҭ рыхцәажәара мҩаԥысуеит «адәахьтәи» аганахьалагьы «аҩныҵҟатәи» аганахьалагьы (автохҳәаа). Аҭоурых аҭҵаарадырра аҳасабалеи, ма амиф аҳасабалеи реизыҟазаашьа апроблема еиҳа ихадахоит раԥхьатәи аҭоурыхтә усумҭақәа рцәырҵра аамҭазы, аха уи аамҭазы еиҳарак акосмологиатә ҟазшьа змоу ажәытә мифопоетикатә схемақәеи атекстқәеи аԥыжәара шрымац ирымоуп. Иалыркаауеит: ауаа ирыдҳәалаз ажәытәтәи ахҭысқәа рҭоурых ҭҵаарадыррак аҳасабала, [[Древний Восток|Ажәытә Мрагылара]] ишьақәгылаз анцәа идҳәалоу ахҭысқәа ирызку атеократиатә квази-ҭоурых, насгьы амифқәа, аквазиаамҭатә форма шеиқәырхоугьы ауаа ирыдҳәалаз ахҭысқәа ирызхьамԥшуаз<ref name="toporov1987">Топоров. История и мифы, 1987.</ref>.
Аҭоурыхи амифологиеи реидҳәалара еилыкка иубарҭоуп [[космогонические мифы|акосмологиатә нарративқәа]] рҿы. Урҭ рҷыдарақәак анырра ду ҟарҵеит раԥхьатәи аҭоурыхтә текстқәа рышьақәгылашьеи рҵакқәеи рҿы. Ари анырра аарԥшуп азҵаара аҭак аҳасабала ишьақәгылоу атекст аҿы: Атекст шьақәгылоуп адунеи аиҿкаашьа иазку азҵаарақәеи аҭакқәеи рыла. Атекст еихшоуп ахҭысқәа рыхцәажәарала ишьақәгылоу ахәҭақәа рыла. Арҭ ахҭысқәа аамҭа ахҵәахақәа раҳасабала еишьҭагылоуп, хҵәахацыԥхьаӡа алагамҭа арбоуп. Акосмос ақәыԥшылара ахцәажәарақәа еишьҭаргыланы иаарԥшуп. Ахырхарҭа шьақәыргылахоит адәахьынтәи аҩныҵҟахь. Ашара етапк аҟынтәи анаҩстәи аетап ахь аиасразы иаҭахуп иҷыдоу азнеишьа. Ахҭысқәа хәыҷы-хәыҷла акосмологиатәи анцәатәи ҩаӡара аҟынтәи аҭоурыхтәи ауаҩытәыҩсатәи ҩаӡарахь илбаауеит. Акосмологиатә цәаҳәа аҵыхәтәантәи аелемент аҭоурыхтә цәаҳәа актәи аелемент акәхоит. Раԥхьатәи [[культурный герой|акультуратә фырхаҵа]] лассы-лассы арҭ аҩ-цәаҳәак рҳәааҿы дцәырҵлоит. Уи адгьылтә ҩаӡараҿы акосмос аԥҵара хиркәшоит. Иара иоуп асоциалтә нормақәа рышьақәыргыларала акультура-ҭоурыхтә традициа ашьаҭа зкуа. Атекстқәа рҟны асоциалтә ԥҟарақәа аарԥшхоит. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп аколлектив аҩныҵҟа аибагаратә еизыҟазаашьақәа рыԥҟарақәа. Арҭ аԥҟарақәа рҟынтәи иаауеит аиуара асхемақәа<ref name="toporov1987"/>.
Амифопоетикатә текстқәа рҿы акосмологиатәи, аиуаратәи, иара убас аибагаратә еизыҟазаашьақәеи рсистема асхемақәа рыдагьы, амифҭоурыхтә традициақәа рсхема аҵанакуеит. Арҭ асхемақәа, еиҳарак, амифқәеи «аҭоурыхтә» [[предание|ҳәамҭақәеи]] рыла ишьақәгылоуп. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа лассы-лассы агха рыхьуеит, насгьы амифи аҭоурыхтә ҳәамҭеи рҳәаақәа рышьақәыргылара гәрамгарҭас иҟарҵоит, аха атрадициа ныҟәызго рыбжьара ари аихшара ауадаҩрақәа цәырнагаӡом. Англыз етнограф [[Малиновский, Бронислав Каспар|Бронислав Малиновски]] «аҭоурыхтә» ҳәамҭақәа иалкаау традициак ныҟәызго иреиԥшу ауаҩытәыҩсатә персонажцәа злахәыз, насгьы аколлектив актуалтә гәалашәара (ажәаҳәаҩ ихатә гәалашәара, аҭаацәа рабиԥара ргәалашәара, агенеалогиатә схемақәа уб. иҵ.) зымҿхазкуа ахҭысқәа ирыдиҳәалон. «Аҭоурыхтә» ҳәамҭа иаҷыданы, амиф аҳәаақәа ирҭагӡаны иаарԥшуп даҽа ҭагылазаашьак аҿы ухаҿы иузаамго ахҭысқәагьы: убас, еиуеиԥшым аиҭакрақәа мҩаԥысуеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп ацәеижь аԥсахра, ауаҩы аԥстәы иеиԥшхара, усхкык аҟынтәи даҽа усхкык ахь аиасра. Амифи аҭоурыхи реиԥшымзаарақәа ҭырҵаауеит егьырҭ «анарративтә» проза хкқәа ирҿырԥшны.
Америкатәи аиндеиццәа [[нутка (народ)|нутка]] ркультураҿы амифи [[легенда|алегендеи]] реизыҟазаашьа ҭызҵааз [[Сепир, Эдуард|Едуард Сепир]] алкаа ҟаиҵеит аҩжанркгьы ныҟәызго иҟаҵәҟьаз ахҭысқәа рдырраҭарақәа раҳасабала ишахәаԥшуа, аха амиф ажәытәра лашьца ([[мифическое время|амифтә аамҭа]]), адунеи зынӡа даҽакала ианыҟаз аепоха иахыԥхьаӡалоуп; алегенда аҭоурыхтә персонажцәа аазырԥшуа, иалкаау аҭыԥи ажәлари ирызку, актуалтә [[ритуал|ритуалтә]] ма асоциалтә ҵакы змоу ахҭысқәа рыҽрыманадоит. [[сказка|Алакә]], амиф, аҭоурыхтә ҳәамҭа, иԥшьоу аҭоурых назлоу ԥшь-хәҭакны еилоу «анарративқәа» рсхема аҳәаақәа ирҭагӡаны иалкаахоит ҩ-ҷыдарак — «алакәтә» — «илакәтәым», «[[сакральное|асакралтә]]» — «исакралтәым»: алакә — лакәтәуп, исакралтәым; амиф — лакәтәуп, исакралтәуп; аҭоурыхтә ҳәамҭа — илакәтәым, исакралтәым; иԥшьоу аҭоурых — илакәтәым, исакралтәуп. Ари аусхкы ҭызҵаауаз аҵарауаа, иаҳҳәап, Е.Сепир, Б. Малиновски, В. Сиудов, К. Скотт Литтлтон, У. Беском, [[Вансина, Ян|Ж. Вансина]] уб. егь., апроза аҩныҵҟа еиуеиԥшым ажанрқәа алыркаауан, иара убас амифологиатәи аҭоурыхтәи ҳәамҭақәа рыбжьара атипологиатә аиасрақәа реишьҭагылашьақәа шьақәдыргылон. Ибжьаратәу аформақәа рахь иаҵанакуеит аҭоурыхтә хҳәаа иадҳәалоу, аха амифопоетикатә традициа иахылҿиаауа агәалашәара, ахроникатә нҵамҭақәа, ашаҳаҭтә ҿахәы, ахылҵшьҭра иазку аҳәамҭақәа. Агиографиатә легендақәа амифи аҭоурыхтә текстқәеи ирыдҳәалоуп. Иҟоуп еиҳа инарҭбаау апроблема: агиографиатә легендақәа «рҭоурыхтәра», иара убас аҭоурыхтә нарративқәа «рмифологиатәра», мамзаргьы «рҭоурыхтә ҵакы рцәыӡра». Уи ареалтә ҭоурыхтә хаҿқәа рбиографиақәагьы ирызкуп<ref name="toporov1987"/>.
Раԥхьатәи «аҭоурыхтә» прозақәа иреиуоу — аҭоурыхра иазааигәатәны уахәаԥшуазар — рхатә ҳәамҭа мацарақәа роуп «аҭоурыхтә» ҳәа ирыԥхьаӡо, егьырҭ ааигәа иҟоу акультурақәа рҳәамҭақәа амифологиатә аамҭа иаҵанакуеит, амифологиа аҳасабалагьы иахәаԥшуеит. Актуалтә гәалашәара иаҵанакуа аамҭа анҭыҵ — аҩыра змам атрадициақәа рҿы, шамахамзар, быжь-абиԥарак иреиҳаӡам — ажәытәра зегьы ахҭысқәа рыла еихшамкәа еизакны иҟоуп, ахҭысқәеи ажәабжьҳәаҩи рыбжьара аамҭатә дистанциа арбаӡам. Ҳ. ԥ. ҟ. 1-тәи азқьышықәсазы хыԥхьаӡара рацәала акультурақәа, Адгьылбжьарамшын инаркны аокеан Ҭынч аԥшаҳәақәа рҟынӡа, аҳәынҭқарра ашьақәгылара аамҭа рхыргеит, раԥхьаӡа акәны амифопоетикатә шьақәгылашьақәа рҿы акризис ҟалеит. Акосмологиатә схемақәа ртрадициатә формақәа ацәырҵра ҿыцқәа ишахәҭоу еиԥш рыхцәажәареи реилыркаареи рылымшеит. Ажәытә космологиатә традициаҿы аилыркаара зҭахыз аҭагылазаашьақәа рыхәҭак ауп изыхцәажәаз, убри аҟнытә убарҭ ацәырҵра ҿыцқәа назлаз, ахцәажәара ахкы ҿыцқәа аҭахын. Акосмологиатә нарративқәеи, [[этиологические мифы|аетиологиатә мифқәеи]], иара убасгьы заатәи аквазиҭоурыхтә текстқәеи рҟынтәи, акультура ииасуеит заатәи аҭоурых хцәажәарахь. Аамҭа цацыԥхьаӡа ишьақәнаргылоит адунеи аҭоурыхтә хәаԥшышьа, насгьы аҭоурых ҭҵаарадыррак аҳасабала ицәырҵуеит. Раԥхьа аҭоурыхтә хәаԥшра амифопоетикатә иаҟәгамызт, анаҩс уи иацәхьаҵны иаҿагылеит, аҵыхәтәаны, зынӡа мап ацәнакит. Заатәи аҭоурыхтә текстқәа рҿы макьана иубарҭоуп акосмологиатә жәабжьқәа рҷыдарақәа жәпакы. Убас, урҭ азҵаарақәа жәпакы рҭак ҟазҵо аиҿкаашьа рымоуп. Убас, заатәи [[русская летопись|аурыс ашықәснҵа]] алагамҭа «Абар [[Повесть временных лет|аамҭатә шықәсқәа ражәабжьқәа]]. Аурыс дгьыл ахьынтәиҟалаз. Киев раԥхьаӡа аҳра зуадаз, насгьы иарбан хылҵшьҭроу иамоу аурыс дгьыл» акыраамҭатәи атрадициа шьаҭас иамоуп. Џьара-џьара заатәи аҭоурых ԥҵамҭаҿы азҵаарақәеи аҭакқәеи рформа стилистикатә знеишьаны иҟалоит, иаҳҳәап, лассы-лассы уи аҩыза [[ирландские саги|ирландиатәи асагқәа]] рҿы иуԥылоит, мамзаргьы атекст иалкаау аҭыԥқәа рҿы иааԥшуеит, иаҳҳәап, китаитәи «[[Го юй|Го иуи]]», «Аҳрақәа ирызку ажәабжьқәа» рҿы. Азҵаара-аҭактә композициа ахархәара, хәҭа-хәҭала акәзаргьы, заатәи аҭоурыхтә хцәажәарақәа рҿы адиалогқәа рырацәара ауп изыдҳәалоу, иаҳҳәап, китаитәи «[[Шу цзин|Шуцзин]]» («Аҭоурых ашәҟәы») аҟны. [[Геродот|Геродот]] ихаҭа шаҳаҭс дахьзыҟамлоз, насгьы избаз иаҳасабала аӡәгьы изеиҭамҳәоз ахҭысқәа данрыхцәажәоз, адиалог аформа дазхьаԥшуан, џьара-џьара азҵаарақәеи-аҭакқәеи рформақәагьы. Ари автор иидыруаз адиалог иашақәа, ааԥхьарақәа, ажәахәқәа убас егьырҭгьы, ма зынӡа ахархәара риҭаӡом, ма иԥсахны иааигоит. Заатәи аҭоурыхтә текст аформа ахаҭа, еиҳарак, аҭак аԥшаара аҳасабала ишьақәгылан, уи азы атекст ибзианы аус адулатәын. Арахь иаҵанакуеит, Геродот ихы иаирхәаз амифқәа ррационалисттә интерпретациа аметоди аҭоурыхдырҩы [[Фукидид|Фукидид]] алҵшәақәа рыла илкаақәа рметоди. Аҭак аԥшаара, еиҳарак акосмологиатә нарративқәа ирықәшәо аритуалқәа рҳәаа иҭагӡаны, аҭак аиура апроцедура иадҳәалоуп<ref name="toporov1987"/>.
Заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа амифопоетикатә традициа аҳәаақәа ирҭагӡоу аамҭеи ақәыԥшылареи реилкаара еиқәдырхоит. Аҭоурыхдырыҩцәа Геродот, Фукидид, [[Полибий|Полибии]] аамҭа [[цикличность|ациклтә модель]] еихыршон, уи ала иаарԥшхоит Геродот ихронологиа шҵаҵӷәыдоу, Фукидид «илогикатә» хронологиа еиԥш. Заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа раԥҵаҩцәа иарбоу аилкаара аиааира рҽазыршәон, ахыркәшаратә аамҭатә цикл «ариашарала». Убас, урҭ аелементқәа еиҿызкаауаз, ахронологиа иадызҳәалоз асиақәа шьақәдыргылон. Ижәытәӡатәиу аҿырԥштәқәа рахь иаҵанакуеит «[[Палермский камень|Палермтәи ахаҳә]]» ала еицырдыруа ажәытә египеттәи ашықәснҵара еиқәхаз ахәҭақәа, ҳ.ԥ.ҟ. 25-тәи ашә., ҳ.ԥ.ҟ. XII—VII ашә. ирыҵаркуа аепонимқәа ассириатәи рсиақәа — лимма, иара убас аҭоурыхтә ҟазшьа змоу китаитәи атекстқәа, уахь иаҵанакуеит иалкаау аҳра аҭоурых, адинастиақәа, анналқәа, мамзаргьы изхылҵыз рыхьӡқәеи рыԥсҭазаара арыцхәқәеи еиқәзырхаз, [[Чжоу|Чжоу]] аепохаан ицәырҵыз ашьҭратә ҭаӡҩырақәа уб.иҵ. Ажәытәӡатәи заатәи-аҭоурыхтә текстқәа ирыҵаркуеит иара убас, хронологиала еишьҭаргылоу хыԥхьаӡара рацәала асиақәа, урҭ ирхыԥхьаӡалоуп [[Евмел Коринфский|Евмел]] иҩымҭа «Коринтиака» еиԥшу агенеалогиатә поемақәа, есышықәсатәи аофициалтә нҵамҭақәа, [[логографы|алогографцәа]] — [[Гекатей Милетский|Гекатеи Милетскии]] егьырҭи еиқәдыршәаз «Агенеалогиақәа». Агенеалогиақәа ахронологиатә еишьҭагылашьақәа рахь ииасыр рылшон. Индиатәи агенеалогиатә традициа [[пураны|апуранқәа]] рыла иалагоит — аканонтә [[индуизм|индуисттә]] текстқәа, аквазиҭоурыхтә жанр «[[Итихасы|Итихасы]]» атекстқәа — хаҭала иуҳәозар «аҭоурых». Ари атрадициа еиҳарак амифологиатә материал аҟны инарҵауланы ашьаҭа акит, иара убас Индиа ҭыԥқәак рҿы иахьа уажәраанӡа еиқәхеит, лассы-лассы маӡала. Агенеалогистцәа хԥа-ԥшьба шәышықәса рыҩныҵҟа аҭыԥантәи аҭоурых аиҭашьақәыргылара алзыршо асиақәа шьақәдыргылоит, иара убас амифологиатә «адунеи ашара аепохеи» [[первопредок|раԥхьаӡа изхылҵызи]] аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рҭоурыхи рыбжьара аамҭалатәи аимҟьарсҭа еиҳарак амифологиатә материал ала ихадырҭәаауеит. Аҵыхәтәантәи аамҭазы хыԥхьаӡара рацәала агенеалогиатә традициақәа ирыхцәажәан Океаниа, Африка, иара убас Аладатәи, Агәҭантәи, Аҩадатәи Америка арегионқәа рҿы<ref name="toporov1987"/>.
Агенеалогиатә усумҭақәа ирықәшәоит акосмологиатә қәыԥшылара аобиектқәа рыла лассы-лассы зыхцәажәарақәа ирылаго, агеографиатә ҟазшьа змоу аԥҵамҭақәа. Акосмологиатә традициа аҟынтәи аҭоурыхтә традициахь, даҽакала иуҳәозар, амифқәа рҟынтәи аҭоурых ахь аиасра апроцесс аан, «аамҭеи» «ақәыԥшылареи» (иара убас урҭ ирышьашәалоу аперсонификациа зызу, нцәахәыс иԥхьаӡоу аобиектқәа, [[Кронос|Кронос]], [[Гея|Геиа]], [[Уран (мифология)|Уран]] реиԥш иҟоу уҳәа уб.иҵ.) амифологиатә нарратив, акосмологиатә драма алахәылацәа рҟынтәи аҭоурыхтә процесс ахьымҩаԥысуа ҳәаақәаны иҟалеит. Ари аиасра алыршахеит аилкаарақәа «аамҭеи» «ақәыԥшылареи» асакралтә ҟазшьа рцәыӡреи, насгьы ҿыц ицәырҵыз ахырхарҭа — аҭоурых — аҟны дара рзы еиҳа зхы иақәиҭу ахархәаратә ԥҟарақәа рышьақәгылареи иабзоураны. Аҭоурыхтә дунеихәаԥшышьа ашьақәгылара иацхрааит заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа жәпакы. Урҭ рахь иаҵанакуеит автор еиуеиԥшым традициақәак дахьрызхьаԥшуа ажәабжьқәа (ажәытә бырзен логограф [[Гелланик|Гелланик]] еиқәиршәеит тәылақәак рзеиԥш ҭоурых ахронологиатә схема; [[Сыма Цянь|Сыма Циан]] еиқәиршәеит Китаи раԥхьатәи еизаку ҭоурыхны иҟалаз «Аҭоурыхтә нҵамҭақәа»), иара убас автор аамҭа хҵәахак, ма хҭыск ахьааирԥшуа ([[Пелопоннесская война|Пелопоннессктәи аибашьра]] иазку Фукидид ишәҟәы «[[История (Фукидид)|Аҭоурых]]»; аҭаацәара Бань рышәҟәы «Заатәи Хань рдинастиа аҭоурых»). Аҩ-ҭагылазаашьак рҿы атекст асакралтә ҟазшьеи амифи ирцәыхароуп. Арҭ атекстқәа амифгьы рылоуп, аха азеиԥш концепциа аҳәаақәа ирҭагӡаны ихадоу ароль ааннакылом, уи епизодны, детальны, аԥҵамҭа иалементны иҟалоит<ref name="toporov1987"/>.
Заатәи аҭоурыхтә текстқәа рзы акосмологиатә концепциақәа «аритми» ахырхарҭеи шьақәдыргылон. Иаҳҳәап, ақалақьқәа, аҳәынҭқаррақәа, адинастиақәа, ацивилизациақәа рҭоурых ахцәажәараан, аҭоурыхҭҵааҩцәа рхы иадырхәон акосмологиатә еилазаара аҟынтәи иааз аилкаарақәа, еиҳа иманшәалоу ахцәажәаратә схема аҳасабала, убарҭ иреиуоуп аира, аизҳара, адеградациа, аԥсра; арҭ апроцессқәа акосмологиатә мистериаҿы асакралтә елементны иҟамызт. Раԥхьатәи ажәабжьқәа еиҳарак аҳрақәеи (иаҳҳәап, ажәытәкитаитәи атрадициаҟны) аибашьрақәеи рыхцәажәарала ишьақәгылоу - акосмологиатә еиҿагыларақәа рҭоурыхтә аналог ауп. Заатәи аҭоурыхтә текстқәа рзы лагамҭаны иҟалеит ақалақь ашьаҭакра ([[Тит Ливий|Тит Ливии]] иҟны [[Рим|Рим]]), уи амифи аҭоурыхи еиланагӡоит, иара убас акосмологиатә ԥҵара атемагьы иадҳәалоуп. Аҭоурых аҿы амиф аҭынха иаҵанакуеит иҷыдоу аҭоурыхтә традициа ашьаҭакҩы ихаҿсахьа, уи лассы-лассы амифгьы аҭоурыхгьы иахырыԥхьаӡалоит, мамзаргьы уи иҟаҵәҟьазаара агәыҩбара рызцәырнагоит (аурымцәа рҿы [[Ромул и Рем|Ромулеи Ремеи]]; аславиантә традициаҿы [[Лях|Лиах]], [[Чех|Чех]], [[Крак|Крак]], [[Кий (князь)|Кии]] уҳәа егьырҭгьы)<ref name="toporov1987"/>.
[[Геродот|Геродоти]] егьырҭ заатәи аҭоурыхҭҵааҩцәеи аҭоурыхтә персонажцәа рхымҩаԥгашьа ахақәиҭра еижьаганы ирыԥхьаӡон, урҭ акосмологиатә хҭысқәа алахәцәа ргәазыҳәарақәа назыгӡо раҳасабала акәын ишаадырԥшуаз. Убасҵәҟьа ауп ишыҟаз абжьарашәышықәстәи аамҭазы иҟаз «апровиденциалисттә» традициагьы. Аҭоурых ҭҵаарадырратә дисциплинак аҳасабала, насгьы аҭоурыхра адунеихәаԥшышьатә конструкцианы ашьақәгылара иацхрааит аҭоурыхтә хҭысқәа зыхҟьаз аилкаареи, насгьы аамҭа цацыԥхьаӡа урҭ рыҿиареи. Уи аганахьала Фукидид илшаз рацәоуп. Геродот лассы-лассы азакәан амчхареи алахьынҵеи дрызхьаԥшуан, аха ус еиԥш иҟоу азнеишьа амзызқәа ҭҵаарадыррала реилкаара иацәыхаран<ref name="toporov1987"/>.
Заатәи аҭоурыхтә текстқәа рҿы акосмогониа иазҷыдароу «аԥҵаратә схема» ашьҭақәа еиқәырхан, уи уажәы ииаган, уаанӡа истатикатәны, иаморфтәны, еиҟәыҭхамкәа, рацәак хшыҩзышьҭра зҭатәым ҳәа иԥхьаӡаз - ауаҩы иҭоурых ахь. Аҭоурых аҿы ахҭысқәа еиӷьу аҟынтәи еицәоу ахь ииасуан; убри аан акосмогониатә мифқәа рҿы иаҳа ихадоу ҳәа иԥхьаӡоу аԥҵара «алагамҭа» ауп: иаԥҵаз адунеи абсолиуттә акзаареи аинаалареи аныԥшуан. Инарҭбааны аларҵәара аман ԥшь-шәышықәсак ирызкыз агәаанагара: актәи — [[золотой век|ахьтәы шәышықәса]], аҵыхәтәантәи — зегьы иреицәоу, узықәгәыӷратә иҟам аамҭа. Иҟан иара убас уи иаҿагылоу асхемақәагьы, уа ахьтәы шәышықәса ҳәа иԥхьаӡан аҭоурых анҵәамҭа — ари еиуеиԥшым [[хилиазм|ахилиастикатә]] концепциақәа ирызҷыдаҟазшьан<ref name="toporov1987"/>.
Заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа (иаҳҳәап, ажәытәбырзентәи) ӷәӷәала аепос иадҳәалаз ажәабжьҳәаратә литература ажанр иаҵанакуан, уи амифологиатә шьаҭақәа шамоу ҩашьом. [[логограф|Алогографцәеи]] [[Геродот|Геродоти]] рҭоурыхтә текстқәа рҟны инарҭбааны рхы иадырхәон афольклортә, иара убас алакәтә материал. Аурымтәи аҭоурыхҿиарадырра аԥсыжратә қьабз аан ирҳәоз арҽхәарақәеи ({{lang-la|laudatio funebris}}), насгьы зыдунеи зыԥсахыз иԥсҭазааранҵеи ирыдҳәалоу, иамоуп иара убас афольклортә хыҵхырҭақәагьы. Убас, афольклортә стилистика аҷыдарақәа жәпакы [[Тацит|Тацит]] иҿы иубарҭоуп. Заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа, лымкаала Геродот иҟны, амифологиатәи афантастикатәи материалқәа (рационалла аус зыдулоу) рацәаны иахьрылоу, иаҳҳәап, атыҩкрақәа, адгьылҵысрақәа, алахьынҵеи ([[Тихе|Тихе]]) алаԥықәшәареи рроль убас егьырҭгьы шаҳаҭра руеит арҭ атекстқәа амифопоетикатә традициа аҭынха шакәу. [[Аристотель|Аристотель]] Геродот «амифолог» ҳәа ихьӡиҵеит (ажәытә бырзен бызшәала μυθολόγος). Убри аамҭазы акраҵанакуеит амиф рационалла аилкаара, насгьы аҭоурыхтә материал ихыҭҳәаау аҟәыҭхара, уи Геродот илнаршеит амифологиа аҟынтәи аҭоурых ахь аиасра. Аепикатә традициақәа рышьақәгыларазы иҟаз аҭоурыхтә ҭагылазаашьақәа џьара-џьара даара еиуеиԥшымызт, убри аҟнытә атекстқәа рҟны аҭоурыхи амифологиеи реизышәара еиҟарамызт. Амиф ҟазшьа змоу индиатәи аепикатә поемақәеи («[[Махабхарата|Махабхарата]]», «[[Рамаяна|Рамаиана]]»), [[пураны|пуранақәеи]] реиԥш еицырдыруа иҟоуп, иара убас аҭоурых ҟазшьа змоу испаниатәи «[[Песнь о моём Сиде|Сара с-Сид изку ашәеи]]», исландиатәи акралтәи, ма абшьҭратәи [[саги|сагақәеи]]<ref name="toporov1987"/>.
Аҭоурых амиф аҟынтәи ахақәиҭтәра убарҭоуп асакралтә ҟазшьа зцәыӡыз, анаҩс аҭҵаарадырра аҭоурых зхылҿиааз атекстқәа рҟны еиԥш, ажәытә амифопоетикатәи адинхаҵаратәи традициақәагьы рҟны. Убас, аџьамтә традициаҿы ([[маздеизм|амаздеизми]] [[манихейство|аманихеиствеи]]) аҭоурых шьақәгылоуп иԥсабаратәым асхемала, аха уи ашьаҭа асакралтә беиарақәа рсистема еиқәзырхо акосмологиатә дунеихәаԥшышьаҿы иҟоуп. Даара акраҵанакуан аамҭа азҵаара ахаҭа азҿлымҳара (иаҳҳәап, [[Зерван|Зерван]] ихаҿсахьаҿы), уи апериодизациеи аҿиареи, иара убас аамҭеи аԥҵара амч хадақәеи реимадара - иҵоуроугьы иҵоурамгьы. Амиф аҟынтәи аҭоурых ахь аиасраҿы аҵакы аман [[иудаизм|аиудаизм]], уи Анцәеи (аԥсабаратә дунеи иалгоу, акосмологиаҿы аасҭа аҭоурых аҳәаақәа ирҭагӡаны иаарԥшу) аҳи (акосмологиатә еимадарақәа зцәыӡыз, шьҭралатәи напхгаҩны иҟалаз, аҭоурыхтә процессқәа ирыхәҭакхаз) аԥсабара иаҟәганы аҭоурых иахәҭакны иҟанаҵеит. [[Ақьырсианра|Ақьырсианра]] амиф аҟынтәи аҭоурых ахь шьаҭанкыла ииасит. [[Христианская мифология|Ақьырсиантә мифологиа]] раԥхьаӡа акәны, Анцәа аҭоурыхтә аамҭа дахәҭакны дҟанаҵеит, [[историчность Иисуса Христа|Иаса Қьырса]] иҟаҵәҟьоу аҭоурыхтә хаҿоуп ҳәа дшьақәырӷәӷәо. Адунеихәаԥшышьа ҿыц излаҳәо ала, ауаҩы амифи акосмологиеи рдунеи аҿы акәымкәа, аҭоурых аҟноуп дахьыҟоу. Аҭҵаарадырраҿы иҟан агәаанагарақәа аҭоурыхи амифи еиуеиԥшым реизышәарақәа ирызкны, аха урҭ аки-аки рхьыԥшымра мап ацәкымызт (уи инақәыршәаны — аҭоурыхра амифопоетикатә дунеихәаԥшышьа аҟынтәи), иара убас иҵаулоу ргенетикатә еимадарақәагьы<ref name="toporov1987"/>.
== Аҭҵаарадырра ==
Пруссиатәи аҭоурыхҭҵааҩ [[Ранке, Леопольд фон|Леопольд фон Ранке]] ишьақәирӷәӷәон: «Хаз иҟоу ажәларқәа рҭоурых аизга, адунеизегьтәи аҭоурых шьақәнаргылартә изыҟалом, избанзар урҭ ахҭысқәа реидҳәалара ацәыӡуеит. Аха адунеизегьтәи аҭоурых ҭҵаарадыррак аҳасабала дҵас иамоуп абри аидҳәалара аилкаара, насгьы ажәларқәа зегьы еидызҳәало ахҭысқәа рыҿиарамҩа аарԥшра»<ref name="КФЭ">Всемирная история // [[Краткая философская энциклопедия]]. / Под ред. Е. Ф. Губского и Г. Б. Кораблёвой. — {{М.}}: Прогресс, 1994.</ref>.
[[науковедение|Аҭҵаарадырратә знеишьақәа]] рҳәаақәа ирҭагӡаны аус зуа аҭҵааҩцәа ирыԥхьаӡоит, аҭоурых ихаҭәаау ҭҵаарадыррак аҳасабала адунеи аҿы ишьақәгылеит XIX ашәышықәса азбжеи анҵәамҭеи ирхымгакәа. Убасҟан ишьақәгылеит зхатәы хырхарҭақәа змоу ауаажәларратә ҭҵаарадыррақәа ([[психология|апсихологиа]], [[социология|асоциологиа]], [[Антропологиа|антропологиа]], [[политология|аполитологиа]], [[Экономика (наука)|аекономика]]), иара убри аамҭазгьы аҭоурых аҭҵаарадырақәа ргәыԥ иахыԥхьаӡалахеит<ref>Савельева, Полетаев, 2003, с. 292–295.</ref><ref>Савельева, Полетаев, 2008, с. 21.</ref>. Аҭоурых ҭҵаарадыррак аҳасабала ашьақәгылара атәы зҳәо ихадоу арбагақәа ируакуп ауниверситетқәа рҿы аҭоурыхтә факультетқәа раартра. Убри аҟнытә иахьатәи аҭҵаарақәа равторцәа гәҽанызаарала XVIII ашәышықәса аӡбахә рҳәоит аҭоурыхтә дыррақәа реизгара аҟынтәи ҭҵаарадыррала рызнеира аепоха аҳасабала. Уи иаԥхьанеиуаз аамҭа аҵкыс, еиҳа аҭҵаарадырратә знеишьала иалкаан<ref>Каменский, 2012, с. 277.</ref>.
Авторцәақәак аҭоурых [[гуманитарные науки|агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]] ирхырыԥхьаӡалоит, даҽа шьоукы - [[общественные науки|ауаажәларратә ҭҵаарадыррақәа]]<ref>Scott Gordon and James Gordon Irving, ''The History and Philosophy of Social Science''. Routledge 1991. Page 1. ISBN 0-415-05682-9</ref>, мамзаргьы агуманитартәи ауаажәларратәи ҭҵаарадыррақәа ирыбжьаратәны ирыԥхьаӡоит<ref>Ritter, H. (1986). Dictionary of concepts in history. Reference sources for the social sciences and humanities, no. 3. Westport, Conn: Greenwood Press. Page 416.</ref>. Аҭоурых аҭҵаара лассы-лассы апрактикатә ма атеориатә хықәкқәа ирыдҳәалоуп, аха уи ауаҩытәыҩсатә дырраҭахрақәа раарԥшра акәзаргьы алшоит<ref name="graham-ch1">{{книга |заглавие=The Shape of the Past |ссылка=https://archive.org/details/shapeofpast0000grah |издательство=Oxford University |год=1997 |часть=Chapter 1 |язык= |автор=Graham, Gordon}}</ref>.
Аҭоурыхҭҵааҩцәа ахҭысқәа рхылаԥшҩцәеи рылахәцәеи ракәны излаҟоу ала, рҭоурыхтә усумҭақәа изҭагылоу аамҭа иашьашәаланы иҩуп, насгьы аполитика ииашамкәа азыҟазаара мацара акәымкәа, раамҭазы иҟаз азеиԥш ҩашьарақәа зегьы аадырԥшуеит. Италиатәи ахәыцҩы [[Кроче, Бенедетто|Бенедетто Кроче]] иажәақәа рыла, «аҭоурых зегьы — ҳаамҭазтәи аҭоурыхуп»<ref name=autogenerated1>Whitney, W. D. (1889). [https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English language] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210202174044/https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ |date=2021-02-02 }}. New York: The Century Co. Page [https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ&printsec=frontcover#PPA2842,M1 2842] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210120061910/https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ&printsec=frontcover#PPA2842,M1 |date=2021-01-20 }}.</ref>.
Англо-Америкатәи аҭоурыхҭҵааҩцәа аҭоурых аҟазара акәу, мамзаргьы аҭҵаарадырра (''Science'') акәу ҳәа иҟаз аимак иахцәажәон, урҭ рҟынтәи ари амаҭәар иаҳа иззааигәоу аилкаара иашьҭан<ref>Arnold, 2000, p. 114.</ref>. Британиатәи аҭоурыхҭҵааҩ [[Арнольд, Джон (историк)|Джон Арнольд]] излеиԥхьаӡо ала, аҭоурыхтә вариантқәа рахьынтә руакы алхра егьырҭ мап рыцәкны, ишәарҭоуп, избан акәзар абри аҩыза азнеишьала аҭоурых иаку, еиҿагылара змам «ииашоу» жәабжьны иаарԥшхоит. Арнольд иажәақәа рыла, «обиективтә» мамзар «аҭҵаарадырратә» («scientific»; англыз термин «science» аурыс термин «наука» аҵкыс еиҳа иҭшәоуп) ҭоурых зыҟалом. Ас еиԥш иҟоу аҭоурых адунеихәаԥшышьа, асоциалтә интересқәа, агендертә зҵаарақәа ирызку зхатәы гәаанагарақәа змоу асубиективтә ҭоурыхҭҵааҩцәа ргәазыҳәара иалҵшәоуп, насгьы урҭ лассы-лассы ахҭысқәа ирызку доусы иверсиа ииашоу акы аҳасабала иахәаԥшуеит. Иаку иҵабыргу аҭоурых аидеи — Аҭоурых иашаҵәҟьа — мыцхәы изызхьаԥшуа ауп, убри аҟнытә даараӡа ишәарҭазаргьы алшоит<ref>Arnold, 2000, p. 118.</ref>.
== Аҭоурыхҿиарадырра ==
{{main|Аҭоурыхҿиарадырра}}
[[Файл:General biography; or, Lives, critical and historical, of the most eminent persons of all ages, countries, conditions, and professions, arranged according to alphabetical order (1818) (14761572336).jpg|мини|230px|[[Геродот|Геродот]] (484 ҳ.ԥ.ҟ. - 425 ҳ.ԥ.ҟ.), «аҭоурых аб» ҳәа изышьҭоу]]
Атермин ''аҭоурыхҿиарадырра'' иамоуп акымкәа аҵакқәа. Актәи, уи аҭоурых аҩышьа, [[Методология истории|аҭоурыхтә метод]] ииашаны ахархәара, аҭоурыхтә [[познание|дыррақәа рыҿиара]] иазку аҭҵаарадырра ауп. Аҩбатәи, ари атермин ала иарбоуп, лассы-лассы тематикала, мамзаргьы даҽа знеишьак ала азеиԥш еизакыра аҟынтәи иалху аҭоурыхтә усумҭақәа реизга (иаҳҳәап, [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] ирызку [[1960-е годы|1960-тәи ашықәсқәа]] рҭоурыхҿиарадырра). Ахԥатәи, атермин «аҭоурыхҿиарадырра» иаҵанакуеит иалкаау аҭоурыхҭҵааҩцәа ргәаанагарақәеи русумҭақәеи рыҭҵаара (аҭоурыхтә усумҭақәа раԥҵара амзызқәа, урҭ ртемақәа ралхра, ахҭысқәа реилыркаашьа, автори иаԥхьаҩцәеи рдунеихәаԥшышьа, егьырҭ аҭоурыхҭҵааҩцәа рфактқәеи рызхьарԥшрақәеи рхархәашьа анализ рзыруеит). Апрофессионалтә ҭоурыхҭҵааҩцәа ауаатәыҩса рҭоурых иазку иаку жәабжьк, мамзаргьы ажәабжьқәа рцикл аԥҵара иалацәажәоит.
== Аҭоурых афилософиа ==
{{main|Аҭоурых афилософиа}}
Аҭоурых афилософиа — ауаатәыҩса рҭоурых аҵакы хада азҵаара аҭак аҟаҵара зҽазызшәо [[Афилософиа|афилософиа]] аҟәша ауп. Ари афилософиа аҟәша иаҵанакуеит аҭоурых [[Телеология|ателеологиа]] иазку агәҭахәыцрақәа, даҽакала иуҳәозар, аҭоурых планк иқәныҟәаны иҿиоума, ахықәкы, ма амҩақәҵагатә принципқәа амоума, насгьы иамоума аҭоурых анҵәамҭа. Аҭоурых афилософиеи [[Историография|аҭоурыхҿиарадырреи]] еиларҩашьатәым, даҽакала иуҳәозар, аҭоурых академиатә дисциплинаҵас аҭҵаара, уи иамоуп иалкаау аметодқәа, апрактикатә хархәара, насгьы ахатә ҿиара аҭоурых. Даҽа ганкахьала, аҭоурых афилософиеи [[История философии|афилософиа аҭоурыхи]] еиларҩашьатәым, даҽакала иуҳәозар, афилософиатә хшыҩҵак аҭоурых аҭҵаара.
Апрофессионалтә ҭоурыхҭҵааҩцәа аҭоурых [[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырроу]], мамзаргьы [[Семь свободных искусств|зхы иақәиҭу ҟазароу]] ҳәа азҵаара иалацәажәоит. Ари аихшара еиҳарак иԥсабаратәым, избанзар аҭоурых адырратә хкы аҳасабала еиуеиԥшым аспектқәа рыла иахәаԥшуеит<ref>Elizabeth Harris, In Defense of the Liberal-Arts Approach to Technical Writing. College English, Vol. 44, No. 6 (Oct., 1982), pp. 628—636</ref><ref>{{Cite web |url=http://culturahistorica.org/wp-content/uploads/2020/02/white-historiography_art_science.pdf |title=Источник |access-date=2023-02-27 |archive-date=2023-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227040705/http://culturahistorica.org/wp-content/uploads/2020/02/white-historiography_art_science.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nature.com/nature/journal/v454/n7200/full/454034a.html |title=Arise Cliodynamics. Nature 454, 34-35 (3 July 2008) {{!}} doi:10.1038/454034a; Published online 2 July 2008 |access-date=2009-04-01 |archive-date=2010-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100419194114/http://www.nature.com/nature/journal/v454/n7200/full/454034a.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sott.net/articles/show/161508-Transforming-history-into-science-Arise-cliodynamics- |title=Arise Cliodynamics. sott.net/articles |access-date=2009-04-01 |archive-date=2012-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120214013659/http://www.sott.net/articles/show/161508-Transforming-history-into-science-Arise-cliodynamics- |url-status=live }}</ref>.
Аҭоурых афилософиа аҿиараҿы ихадоу знеишьақәаны иалкаазар алшоит абарҭ:
* [[Общественно-экономическая формация|Аформациатә]] ([[Маркс, Карл|К. Маркс]], [[Энгельс, Фридрих|Ф. Енгельс]], [[Ленин, Владимир Ильич|В. И. Ленин]] убас егь.);
* [[Ацивилизациа|ацивилизациатә]] ([[Данилевский, Николай Яковлевич|Н. Иа. Данилевски]], [[Шпенглер, Освальд|О. Шпенглер]], [[Тойнби, Арнольд Джозеф|А. Тоинби]], [[Эйзенштадт, Шмуэль|Ш. Аизенштадт]], [[Ерасов, Борис Сергеевич|Б. С. Ерасов]], [[Бондаренко, Дмитрий Михайлович|Д. М. Бондаренко]], [[Следзевский, Игорь Васильевич|И. В. Следзевски]], [[Нефёдов, Сергей Александрович (историк)|С. А. Нефиодов]], [[Алексушин, Глеб Владимирович|Г. В. Алексушин]] уҳәа убас егь.);
* [[Мир-системный анализ|адунеи-систематә]] ([[Франк, Андре Гундер|А. Г. Франк]], [[Валлерстайн, Иммануил|И. Валлерстаин]], [[Амин, Самир|С. Амин]], [[Арриги, Джованни|Џь. Арриги]], [[Дус Сантус, Теотониу|Т. дус Сантус]], [[Чейз-Данн, Кристофер|К. Чеиз-Данн]], [[Абу-Лугод, Джанет|Џь. Абу-Лугод]], [[Чешков, Марат Александрович|М. А. Чешков]], [[Фурсов, Андрей Ильич|А. И. Фурсов]], [[Коротаев, Андрей Витальевич|А. В. Коротаев]], [[Гринин, Леонид Ефимович|Л. Е. Гринин]], уҳәа убас егь.);
* [[школа «Анналов»|анналтә школа]] ([[Блок, Марк|М. Блок]], [[Февр, Люсьен|Л. Февр]], [[Бродель, Фернан|Ф. Бродель]], [[Ле Гофф, Жак|Ж. Ле Гофф]], [[Гуревич, Арон Яковлевич|А. Иа. Гуревич]] уҳәа убас егь.).
== Аҭоурыхтә ҭҵаарадырра аметодқәа ==
{{main|Аҭоурых аметодологиа}}
[[Файл:ancientlibraryalex.jpg|thumb|275px|[[Александрийская библиотека|Александриатәи абиблиотека]]]]
Аҭоурыхтә метод ҳәа иашьҭоуп аҭҵааран иԥшааз, анаҩс аҭоурыхтә усумҭа аҩраан ахархәара змаз раԥхьатәи ахыҵхырҭақәеи егьырҭ ашаҳаҭрақәеи аус рыдулара апринципқәеи аԥҟарақәеи рықәныҟәара.
[[Геродот|Геродот]] (484-425 шш. ҳ.ԥ.ҟ.) иусумҭа «[[История (Геродот)|Аҭоурых]]» алагамҭаҿы ишиҩуа еиԥш, уи
<blockquote>еизганы ианиҵеит арҭ адыррақәа (ἱστορίης ἀπόδεξις — азҵаарақәа рыла иоуз адыррақәа ранҵара),
урҭ имҩаԥысуаз ахҭысқәа аамҭа цацыԥхьаӡа ирхамышҭразы,
насгьы аеллинцәеи аварварцәеи рус дуқәеи,
реибашьрақәа зыхҟьаз амзызқәеи еилкаамкәа иаанымхырц азы<ref>Геродот. История. / Пер. и прим. Г. А. Стратановского. Статья В. Г. Боруховича. (Серия «Памятники исторической мысли».) Л.: Наука, 1972. [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1269019585 Книга I. Клио] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150209032254/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1269019585 |date=2015-02-09 }}</ref>.</blockquote>
Аха аҭоурых аҿы [[научный метод|аҭҵаарадырратә методқәа]] рхархәара аусумҭа «[[История (Фукидид)|Пелопоннесстәи аибашьра аҭоурых]]» зҩыз [[Фукидид|Фукидид]] идырҳәалоит. Геродоти ахҭысқәа анцәа игәаԥхарала имҩаԥысуеит ҳәа изыԥхьаӡоз егьырҭ аҭоурыхҭҵааҩцәеи реиԥш акәымкәа, Фукидид аҭоурых ауаа ралхрақәеи рхымҩаԥгашьақәеи ирылҵшәаны дахәаԥшуан, ауаҩытәыҩсатә усқәа рҿы ауп амзызқәеи ахылҿиаақәеи рыԥшаара дахьашьҭаз<ref>{{книга |заглавие=Ancient Civilizations: The Near East and Mesoamerica |ссылка=https://archive.org/details/ancientcivilizat0000lamb_f5k0/page/5 |издательство=Benjamin-Cummings Publishing |год=1979 |страницы=5 |язык=en |автор=Lamberg-Karlovsky, C. C. and Jeremy A. Sabloff}}</ref>.
Ажәытәӡатәии абжьарашәышықәсатәи [[Китаи|Китаи]] иҟан рхатәы традициақәеи иҿиоу рҭоурыхтә ҭҵааратә методқәеи. Уаҟа апрофессионалтә ҭоурыхҿиарадырра ашьаҭа икит [[Сыма Цянь|Сыма Циан]] (145-86 ҳ.ԥ.ҟ.), «[[Ши цзи|Аҭоурыхтә нҵамҭақәа]]» равтор. Уи ишьҭрақәлаҩцәа ари аусумҭа аҭоурыхтә-биографиатә ҩымҭақәа рзы ҿырԥшыгас рхы иадырхәон.
[[Историография#Христианская историография|Ақьырсиантәи]], иара убас мраҭашәаратәи аҭоурыхҿиарадырраҿы анырра ду ҟаиҵеит [[Аврелий Августин|Аврелии Августин]]. XIX ашәышықәсанӡа аҭоурых еиҳарак Ҳазшаз ишьақәиргылаз аплан инақәыршәаны иҿион ҳәа ирԥхьаӡон. [[Гегель|Гегельгьы]] ари азнеишьа дықәныҟәон, аха уи идинтәым аҟазшьа аиҭон<ref name="graham-ch1"/>. Гегель ифилософиа аҟынтәи, ацәаҳәатә-ҭоурыхтә прогресс аидеиа [[марксизм|марксисттә]] ҭоурыхтә философиа иалалеит.
Арабтә ҭоурыхҭҵааҩ [[Ибн Хальдун|Ибн Хальдун]] [[1377|1377 шықәсазы]] аҭоурыхҭҵааҩцәа лассы-лассы иҟарҵоз агхақәа анализ рзиуан. Уи иазгәеиҭон ажәытәи аҿатәи ркультуратә еиԥшымзаарақәа, уи азы иаҭахуп ахыҵхырҭақәа азҿлымҳара рыҭара, ахәшьара рызҭо апринципқәа ралкаара, иара убас ииасхьоу ахҭысқәеи акультуреи рыҭҵаара. Ибн Хальдун аҭоурыхҭҵааҩцәа рыԥсымцқьарақәеи зегьы рыгәрагареи дрықәыӡбон<ref>[[Ибн Хальдун|Ibn Khaldun]], Franz Rosenthal, N. J. Dawood (1967), ''The Muqaddimah: An Introduction to History'', p. x, [[Princeton University Press]], ISBN 0-691-01754-9.</ref><ref name=Mowlana>H. Mowlana (2001). «Information in the Arab World», ''Cooperation South Journal'' '''1'''.</ref>. Иара иметод ацхыраара ҟанаҵеит аҳәынҭқарра, апропаганда, акоммуникациатә хархәагақәа, аԥсымыцқьарақәа аҭоурыхҿиарадырраҿы анырра шыҟарҵо аилкааразы<ref>Salahuddin Ahmed (1999). ''A Dictionary of Muslim Names''. C. Hurst & Co. Publishers. ISBN 1-85065-356-9.</ref>, убри аҟнытә Ибн Хальдун «арабтәи аҭоурыхҿиарадырра аб» ҳәа дыԥхьаӡоуп<ref name=Enan>{{cite book|title=Ibn Khaldun: His Life and Works|first=Muhammed Abdullah|last=Enan|publisher=[[The Other Press]]|year=2007|isbn=9839541536|page=v}}</ref><ref name=Akhtar>Dr. S. W. Akhtar (1997). «The Islamic Concept of Knowledge», ''Al-Tawhid: A Quarterly Journal of Islamic Thought & Culture'' '''12''' (3).</ref>.
Аҭоурыхҭҵаара аметодологиа аҿиараҿы анырра ду ҟазҵаз егьырҭ аҭоурыхҭҵааҩцәа рахьынтә рыӡбахә ҳәазар ҟалоит [[Ранке, Леопольд фон|Ранке]], [[Тревельян, Джордж Маколей|Тревелиан]], [[Бродель, Фернан|Бродель]], [[Блок, Марк|Блок]], [[Февр, Люсьен|Февр]], [[Фогель, Роберт|Фогель]]. [[Тревор-Ропер, Хью|Х.Тревор-Ропер]] еиԥш иҟоу авторцәа аҭоурых аҿы аҵаратә методологиа ахархәара иаҿагылон. Урҭ иазгәарҭон аҭоурых аилкааразы асахьашьара шаҭаху, убри аҟнытә аҭоурых аҭҵаарадырра акәымкәа, [[Аҟазара|аҟазара]] акәны иԥхьаӡатәуп ҳәа. Убас, [[Нольте, Эрнст|Ернст Нольте]], аклассикатә германтә философиатә традициа дықәныҟәаны, аҭоурых аидеиақәа рыҿиара аҳасабала дахәаԥшуан. Ҷыдала [[Хобсбаум, Эрик Джон Эрнест|Хобсбауми]] [[Дойчер, Исаак|Доичери]] русумҭақәа рыла мраҭашәаратәи атәылақәа рҿы иаарԥшыз [[Марксизм|амарксисттә]] ҭоурыхҿиарадырра, [[Маркс, Карл|Карл Маркс]] ифилософиатә идеиақәа рышьақәырӷәӷәара хықәкы хадас иаман. Урҭ рҿагылаҩцәа, [[антикоммунизм|антикоммунисттә]] аҭоурыхҿиарадырра иадгылоз, иаҳҳәап, [[Пайпс, Ричард|Паипси]] [[Конквест, Роберт|Конквести]] амарксисттә иаҿагылоз аҭоурых аилыркаа аадырԥшуан. Иҟоуп иара убасгьы [[феминизм|афеминизм]] зныԥшуа инарҭбаау аҭоурыхҿиарадырра.
== Аҭоурыхтә аамҭахҵәахақәа ==
{{main|Аҭоурых аамҭеихшара}}
Аҭоурых еиуеиԥшым аамҭахҵәахақәа рыла ашара иалкаау зеиԥш идеиақәак рыклассификациазы ахархәара аиуеит<ref name="Marwick-p169">{{книга |заглавие=The Nature of History |ссылка=https://archive.org/details/natureofhistory0000marw |издательство=The Macmillian Press LTD |год=1970 |страницы=[https://archive.org/details/natureofhistory0000marw/page/169 169] |язык= |автор=Marwick, Arthur}}</ref>. Хаз игоу аамҭахҵәахақәа рыхьыӡқәеи рҳәаақәеи агеографиатә регионеи аамҭеихшара асистемеи ирхьыԥшызар алшоит. Еиҳараӡак ахьӡқәа ретроспективла ирыҭоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәытәра ахәшьарақәа рсистема аадырԥшуеит анаҩстәи абиԥарақәа рпозициала, уи аҭҵааҩы анырра инаҭар алшоит, убри аҟнытә аамҭеихшараан иахәҭоу агәҽанызаара аарԥштәуп<ref name="Tosh-p168-169">{{книга |заглавие=The Pursuit of History |ссылка=https://archive.org/details/pursuitofhistory0000tosh/page/168 |издательство=[[Pearson Education|Pearson Education Limited]] |год=2006 |страницы=168—169 |язык= |автор=Tosh, John}}</ref>.
Аҭоурых («аҭоурыхтә аамҭахҵәаха») аклассикатә ҵакала иуҳәозар, [[Письменность|аҩыра]] [[История письменности|ацәырҵрала]] иалагоит.
[[Письменная история|Аҭоурых аҩыратә аамҭахҵәаха]] 5–5,5 нызқь шықәса раҟара аҵанакуеит, [[шумеры|ашумерцәа]] [[Клинопись|рсалҩыра]] ацәырҵра инаркны<ref>The Origin and Development of the Cuneiform System of Writing, Samuel Noah Kramer, ''Thirty Nine Firsts In Recorded History'', pp 381—383</ref><ref name=autogenerated3>[http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn WordNet Search — 3.0] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050917065532/http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn |date=2005-09-17 }}, «History»</ref>.
Уи аамҭахҵәаха иаԥхьагылаз «[[Доисторический период|аҩыраҟалаанӡатәи аамҭахҵәаха]]» ҳәа иашьҭан.
== Аҭоурых аҟәшақәа ==
Хаз иҟоу атемақәеи ацәырҵрақәеи ҭырҵаауеит иҷыдоу аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа:
* [[Военная история|Арратә ҭоурых]] — арбџьармчқәа рхылҵшьҭреи, рыргылареи, русурақәеи ирызку ҭҵаарадырроуп, [[Военная наука|арратә ҭҵаарадырра]] иахәҭакуп.
* [[История культуры|Акультура аҭоурых]] — аҭоурыхтә аамҭақәа, ажәларқәа, аиндивидцәа уҳәа егьырҭ аҭоурыхтә процессқәа ныҟәызго рдунеихәаԥшышьа иазку ҭҵаарадырроуп.
* [[История науки|Аҭҵаарадырра аҭоурых]] — аҭҵаарадырратә дыррақәеи, аполитикатәи азинтәи ҵарақәеи, афилософиа уҳәа уб.егь. рҭоурых ауп.
* [[История государства и права|Аҳәынҭқарреи азини рҭоурых]] — адунеи иқәынхо ажәларқәа еиуеиԥшым рҭоурыхтә аамҭақәа раан рҳәынҭқаррақәеи рзинқәеи рыҿиара азакәанеиуаршәақәа ҭнаҵаауеит.
* [[История политических и правовых учений|Аполитикатәи азинтәи ҵарақәа рҭоурых]] — еиуеиԥшым аҭоурыхтә аамҭақәа раан еиуеиԥшым ахәыцҩцәа аҳәынҭқарреи азакәани рҵакы, рхылҵшьҭра, рыҟазаара азҵаарақәа рзы ргәаанагарақәа рҷыдарақәа ҭҵаауеит.
* [[История религии|Адинхаҵара аҭоурых]] — адинхаҵарақәеи асакралтә культқәеи рцәырҵреи рыҿиареи, аҭыԥантәии адунеизегьтәии динхаҵарақәа реимадарақәеи рҷыдарақәеи рыҭҵаара ауп.
* [[История экономики|Аекономика аҭоурых]] — ауаҩы иеволиуциатә ҿиареи инхамҩатә усура анырреи ирыдҳәалоу ацәырҵрақәеи апроцессқәеи рыҭҵаара ауп.
== Ацхыраагӡатә ҭоурыхтә дисциплинақәа ==
{{main|Ацхыраагӡатә ҭоурыхтә дисциплинақәа}}
* [[Археография|Археографиа]] — аҩыратә хыҵхырҭақәа рҭыжьра атеориеи апрактикеи роуп.
* [[Археология|Археологиа]] — аматериалтә хыҵхырҭақәа рхархәарала ауаатәыҩса рҭоурыхтә ԥсҭазаара аҭҵаара ауп.
* [[Архивоведение|Архивҭҵаара]] — [[архив|архивқәа]] реидкылара, иара убас архивтә [[документ|документқәа]] рыҵәахреи рхархәареи ирыдҳәалоу азҵаарақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Архонтология|Архонтологиа]] — аҳәынҭқарратә, адунеизегьтәи, аполитикатә, адинтә, иара убас егьырҭ ауаажәларратә еиҿкаарақәа рҿы [[Должность|амаҵураҭыԥқәа]] рҭоурых аҭҵаара ауп.
* [[Бонистика|Абонистика]] — [[Банкнота|ақьаадтә ԥаратә дыргақәа]] ркьыԥхьреи рҭыжьреи рҭоурых аҭҵаара ауп.
* [[Вексиллология|Авексиллологиа]] (абираҟҭҵаара) — [[Абираҟ|абираҟқәа]], [[Штандарт (знамя)|аштандартқәа]], [[вымпел|ахьынҷҳақәа]] уҳәа реиԥш иҟоу амаҭәарқәа рыҭҵаара ауп.
* [[Генеалогия|Агенеалогиа]] — ауаа [[Родство|рҭаацәаратә]] еизыҟазаашьақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Генетическая генеалогия|Агенетикатә генеалогиа]] — [[генетика|агенетикатә]] методқәа рхархәарала аҭаацәаратә еизыҟазаашьақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Геральдика|Агеральдика]] (агербҭҵаара) — [[герб|агербқәеи]], урҭ рхархәара атрадициеи апрактикеи рыҭҵаара ауп.
* [[Дипломатика|Адипломатика]] — аҭоурыхтә [[Акт (документация)|актқәа]] (азиндырратә документқәа) рыҭҵаара ауп.
* [[Документоведение|Ақьаадҭҵаара]] — ақьаадқәеи ақьаадтә-коммуникациатә усмҩаԥгатәқәеи ирызку акомплексттә ҭҵаарадырроуп, аҭоурыхтәи, ҳаамҭазтәи, апрогностикатәи планқәа рҿы ақьаадтә [[Информация|информациа]] ахыҵхырҭақәа ауаажәларраҿы раԥҵареи, рыларҵәареи, рхархәареи апроцессқәа рыҭҵаара ауп.
* [[Историческая география|Аҭоурыхтә географиа]] — аҭоурыхи [[География|агеографиеи]] рҳәааҿы иҟоу ҭҵаарадырроуп.
* [[Историческая демография|Аҭоурыхтә демографиа]] — ауаатәыҩса [[Демография|рдемографиатә]] ҭоурых аҭҵаара ауп.
* [[Историческая информатика|Аҭоурыхтә информатика]] — аҭоурыхтә процесс аҭҵаареи, аҭоурыхтә ҭҵаарақәа ркьыԥхьреи, аҭоурыхтә дисциплинақәа рырҵареи, иара убас архивтәи амузеитәи усурақәеи рҿы [[Информационные технологии|аинформациатә технологиақәа]] рхархәаразы алшарақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Историческая метрология|Аҭоурыхтә метрологиа]] — ажәытәан ахархәара змаз ашәага-загақәа — аура, аҵакыра, амҽхак, акапан — рҭоурыхтә ҿиараҿы рыҭҵаара ауп.
* [[Источниковедение|Ахыҵхырҭаҭҵаара]] — [[Исторические источники|аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа]] рыҭҵаара ауп.
* [[Кодикология|Акодикологиа]] — [[Рукопись|анапылаҩыратә]] шәҟәқәа рыҭҵаара ауп.
* [[Нумизматика|Анумизматика]] — [[Монета|аԥараҿырпқәа]] рҭыжьреи аԥаратә хархәарақәеи рҭоурых аҭҵаара ауп.
* [[Ономастика|Аономастика]] — [[Имя собственное|ахатәы хьыӡқәеи]] урҭ рхылҵшьҭреи ҭызҵаауа аҭоурых-[[Лингвистика|лингвистикатә]] дисциплиноуп; ҷыдала аҭоурыхтә [[антропонимика|антропонимикоуп]].
* [[Палеография|Апалеографиа]] — [[Письменность|аҩыра]] аҭоурых, уи аграфикатә формақәа рыҿиара, иара убас ажәытәӡатәи аҩыра абаҟақәа рыҭҵаара аҭоурых ауп.
* [[Папирология|Апапирологиа]] — [[Мсыр|Мысра]] иҟоу [[папирус|апапирусқәа]] ирну атекстқәа рыҭҵаара ауп.
* [[Сфрагистика|Асфрагистика]] — [[Удостоверяющая печать|амҳәырқәеи]], еиуеиԥшым амаҭәахәқәа рҿы урҭ рсахьақәеи рыҭҵаара ауп.
* [[Транснациональная история|Атранснационалтә ҭоурых]] — амилаҭтә культурақәа зегьы ирзеиԥшу азакәанеизшәарақәеи, иара убас урҭ реимадарақәеи реимакқәеи рыҭҵаара ауп. Арҭ апроцессқәа хаз игоу аҳәынҭқаррақәа русура, амилаҭтә интересқәа, ма аџьармыкьақәа иузрыдкылом.
* [[Фалеристика|Афалеристика]] — [[Награда|анашьамҭатә]] дыргақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Хронология|Ахронологиа]] — аҭоурыхтә хҭысқәа аамҭала реишьҭагылашьа аҭҵаара, мамзаргьы [[Аамҭа|аамҭа]] ашәара иазку аҭҵаарадырра ауп.
* [[Эортология|Аеортологиа]] — [[Христианские праздники|ауахәаматә ныҳәақәа]] рыҭҵаара ауп.
* [[Эпиграфика|Аепиграфика]] — икьакьоу амаҭәарқәа (ахаҳә, акерамика, аметалл уҳәа) ирну аҩырақәа рыҭҵаара ауп.
== Аҭоурых иадҳәалоу адисциплинақәа ==
* [[Антропологиа|Антропологиа]] — ауаҩытәыҩсеи, уи адунеии иареи реизыҟазаашьақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Гендерная история|Агендертә ҭоурых]] — асоциалтә еиҿкаара ихадоу аспектқәа иреиуоу ахацәеи аҳәсеи рыԥсҭазаашьа аимадара аҭоурых ауп.
* [[Социальная антропология|Асоциалтә антропологиа]] / [[Культурная антропология|Акультуратә антропологиа]] —
акультура иазку ҭҵаарадырроуп. Уи иаҵоит аҭоурых аҿиара аетапқәа зегьы рҿы аматериалтә обиектқәа, аидеиақәа, аидеалқәа, адунеихәаԥшышьақәа, ахымҩаԥгашьа анормақәа рыхкырацәара.
* [[Культурология|Акультурологиа]] — акультуреи уи аҿиара иазеиԥшу азакәанеизшәарақәеи ҭызҵаауа ҭҵаарадырроуп.
* [[Краеведение|Атәылаҿацәҭҵаара]] — архитектура, абиологиа, агеографиа, аҭоурых, акультура, алитература, амедицина, адинхаҵарақәа, ахатәнапхгара, ақыҭанхамҩа, аспорт, атопонимика, афортификациа, иалкаау арегион аекологиа рыҭҵаара ауп.
* [[Психоистория|Апсихоҭоурых]] — ажәытәан ауаа рхымҩаԥгашьа апсихологиатә мотивациа аҭҵаара ауп.
* [[Этнология|Аетнологиеи]] [[этнография|аетнографиеи]] — ажәларқәеи аетникатә гәыԥқәеи, урҭ рхылҵшьҭрақәа, ркультуреи рхымҩаԥгашьеи рыҭҵаара ауп (аҩ-дисциплинак рмаҭәар аилкаара, иара убас асоциокультуратә антропологиеи дареи реимадара еимактәны иаанхоит).
* [[Публичная история|Ауаажәларратә ҭоурых]] — ауаажәларратә сфераҿы аҭоурых аҟазаареи аҭоурыхтә дыррақәа раарԥшразы амассатә практикақәеи рыҭҵаара ауп.
== Еиду адисциплинақәа ==
* Аҭоурыхтә психологиа — аҭоурыхи [[Психология|апсихологиеи]] реимадараҿы иҟоу ҭҵаарадырроуп.
* [[Историческая социология|Аҭоурыхтә социологиа]].
* [[Социальная история|Асоциалтә ҭоурых]] — аполитикатә хҭысқәа рҿы мацара акәымкәа, ауаажәларрақәа рҿы асоциалтә ԥсҭазаара азеиԥш модельқәа реиҭакрақәа еиҳа хшыҩзышьҭра азҭо аҭоурыхҿарадырреи аҭоурыхтә анализи роуп.
* [[Историческая информатика|Аҭоурыхтә информатика]]
== Аҭоурыхтә хәшьарақәа ==
XX ашәышықәса инаркны Мраҭашәаратәи аҭоурыхҭҵааҩцәа хҭысқәак «аҭоурыхтә хәшьарақәа» рыҭара мап ацәыркуеит<ref name="Curran2000p413">Curran, Vivian Grosswald (2000) ''Herder and the Holocaust: A Debate About Difference and Determinism in the Context of Comparative Law'' in F.C. DeCoste, Bernard Schwartz (eds.) ''Holocaust's Ghost: Writings on Art, Politics, Law and Education'' [https://books.google.com/books?id=lLnBSq7YP0gC&pg=PA413&lpg=PA413 pp. 413–415] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150912190241/https://books.google.com/books?id=lLnBSq7YP0gC&pg=PA413&lpg=PA413 |date=2015-09-12 }}</ref>. Аҭоурыхтә гәаанагарақәеи, аилыркаарақәеи, ахәшьарақәеи [[Судебное решение|аӡбаратә қәҵарақәа]] иреиԥшӡам, урҭ еиуеиԥшым атәылақәа рҿы иҟоу [[Коллективная память|аколлективтә гәалашәареи]] аполитикатә кониунктуреи ирыдҳәалоуп<ref name="Curran2000p415">Curran, Vivian Grosswald (2000) ''Herder and the Holocaust: A Debate About Difference and Determinism in the Context of Comparative Law'' in F.C. DeCoste, Bernard Schwartz (eds.) ''Holocaust's Ghost: Writings on Art, Politics, Law and Education'' [https://books.google.com/books?id=lLnBSq7YP0gC&pg=PA415&lpg=PA415 p. 415] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150912184555/https://books.google.com/books?id=lLnBSq7YP0gC&pg=PA415&lpg=PA415 |date=2015-09-12 }}</ref>. Иаҳҳәап, XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы Германиа зҵаара ӷәӷәаны иқәгылан «афашизм аиааира». Анацисттә жәытәра доуҳала ацәцара аҵарауаа, иара убас ауаажәларра рыбжьара акыр ажәашықәсақәа рыҩныҵҟа аимак-аиҿак аман. 1990-тәи ашықәсқәа рзы ауп аиқәшаҳаҭра аныҟала, [[Берлинская стена|Берлинтәи аҭӡы]] анкаҳа ашьҭахь, Германиа аидкылара азҵаарақәа зегьы ианраԥхьагыла<ref name="savelpolet">[[Савельева, Ирина Максимовна|''Савельева И. М.'']], [[Полетаев, Андрей Владимирович|''Полетаев А. В.'']] [https://fdp.hse.ru/data/648/531/1240/SP_txtb2.pdf Теория исторического знания] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20211023013855/https://fdp.hse.ru/data/648/531/1240/SP_txtb2.pdf |date=2021-10-23 }}. Учебное пособие. – СПб.: Алетейя, 2007. — 523 с. — ISBN 978-5-91419-059-7</ref>.
== Амцҭоурых ==
{{main|Амцҭоурых}}
Амцҭоурых — аҭҵаарадырра иашьҭоу, аха аҭҵаарадырра иацәыхароу аҭоурыхтә тематика аидеиақәеи аконцепциақәеи, ажәытәра хаҭалатәи ма аполитикатә хықәкқәа рзы «ахҩылаара» ауп.
Ахархәара рымоуп еиуеиԥшым аманипулиациатә маанақәеи алогикатә гхақәеи, [[выборочное представление фактов|афактқәа иналк-аалкааны раарԥшра]]гьы уахь иналаҵаны. Автор ихы иаирхәар илшоит амассақәа рҭоурыхтә дыррақәа рыԥсыҽра. Еиҳарак уи ҷыдалатәи агәҭакы амаӡамкәа, «машәырла»
иаԥҵахоит, насгьы цәырҵрак аҳасабала амҽхак ду амоуп.
Иаԥҵахар ҟалоит ''аҭоурых аинструменталтә знеишьа'' аҳәаақәа ирҭагӡаны, уи ажәытә аамҭа иамоу аҵак ду мап ацәкны, иахьатәи аамҭа аинтересқәа иақәыршәахоит. Автор, шамахамзар, хықәкыс имоу аҭоурых «аԥсахра» акәӡам, ахьӡ аиуреи абеиахареи роуп дзышьҭо. Иара убасгьы мотивациас иҟалар алшоит амчразы ақәԥара. Лассы-лассы [[теория заговора|ачарҳәаратә теориақәа]] ирыдҳәалоуп.
Еизааигәоу, еидҳәалоу еилкаарақәоуп [[псевдоархеология|апсевдоархеологиеи]] [[псевдолингвистика|апсевдолингвистикеи]]. Амцҭоурых амаанақәа ируакуп [[фальсификация исторических источников|аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа реицакра]].
== Шәахә. иара уб. ==
* Аҭоурыхҭҵааҩцәа рсиа
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{БРЭ |том=12|страницы=130 |год=2008 |ref=БРЭ|статья=История |ссылка=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/2025855 |архив=https://web.archive.org/web/20230103225119/https://bigenc.ru/domestic_history/text/2025855 |архив дата=2023-01-03 }}
* ''[[Топоров, Владимир Николаевич|В. H. Топоров]].'' [http://cult-lib.ru/doc/dictionary/myths-of-the-world/articles/48/istoriya-i-mify.htm История и мифы] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20250405091312/http://cult-lib.ru/doc/dictionary/myths-of-the-world/articles/48/istoriya-i-mify.htm |date=2025-04-05 }} // Мифы народов мира. Энциклопедия / Гл. ред. С. А. Токарев. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — Т. 1.
* {{книга
|автор = [[Блок, Марк|Блок М.]]
|часть =
|заглавие = Апология истории или ремесло историка
|оригинал =
|ссылка = http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000028/index.shtml
|ответственный =
|издание = 2-е изд
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|год = 1986
|том =
|страницы =
|страниц = 254
|серия = Памятники исторической мысли
|isbn =
|тираж =
}}
* {{статья
|автор = ''[[Гуревич, Арон Яковлевич|Гуревич А. Я.]]''
|заглавие = Историк конца XX века в поисках метода
|оригинал =
|ссылка =https://www.elibrary.ru/item.asp?id=20141777
|издание = Одиссей: Человек в истории
|тип = журнал
|место = М.
|год = 1996
|том =
|номер =
|страницы =5–10
|Гуревич
}}
* {{книга |автор=[[Каменский, Александр Борисович|Каменский А. Б.]] |часть=К вопросу о становлении русской исторической науки |ссылка часть=http://ebookiriran.ru/index.php?view=article§ion=9&id=353 |заглавие=Исследования по источниковедению истории России (до 1917 г.). К 80-летию члена-корреспондента РАН [[Буганов, Виктор Иванович|В. И. Буганова]]. Сборник статей / редкол.: [[Рогожин, Николай Михайлович|Н. М. Рогожин]] (отв. ред.), Д. В. Лисейцев, А. В. Топычканов, И. А. Устинова |место=М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН) |год=2012 |страницы=276—289 |страниц=415 |ref=Каменский}}
* {{книга|автор=[[Кобрин, Владимир Борисович|Кобрин В. Б.]]|заглавие=Кому ты опасен, историк?|ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/BOOKS/DANGER/CONTENT.HTM|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Московский рабочий|год=1992|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|isbn2=}}
* {{книга |автор=[[Савельева, Ирина Максимовна|Савельева И. М.]], [[Полетаев, Андрей Владимирович|Полетаев А. В.]] |заглавие=Знание о прошлом: теория и история |место=СПб. |год=2003 |том=1: Конструирование прошлого |ref=Савельева, Полетаев}}
* {{книга |автор=[[Савельева, Ирина Максимовна|Савельева И. М.]], [[Полетаев, Андрей Владимирович|Полетаев А. В.]] |заглавие=Социальные представления о прошлом, или знают ли американцы историю |место=М. |год=2008 |ref=Савельева, Полетаев}}
* {{книга
|автор = [[Тойнби, Арнольд|Тойнби А.]]
|часть =
|заглавие = Постижение истории
|оригинал =
|ссылка = http://orel.rsl.ru/nettext/foreign/toinby/Toynbee000.html
|ответственный =
|издание =
|место = М.
|издательство = [[Прогресс (издательство)|Прогресс]]
|год = 1990
|том =
|страницы =
|страниц =
|серия =
|isbn =
|тираж =
}}
* ''Гарскова И. М.'' Историческая информатика. Эволюция междисциплинарного направления". СПб.: Алетейя, 2018. — 408 с.
* ''[[Ковальченко, Иван Дмитриевич|Ковальченко И. Д.]]'' Методы исторического исследования. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1987. — 452 с.
* ''[[Лаппо-Данилевский, Александр Сергеевич|Лаппо-Данилевский, А. С.]]'' Методология истории в 2 частях. Часть 2. Методы исторического изучения / А. С. Лаппо-Данилевский. — М.: Издательство Юрайт, 2019. — 315 с.
* ''Тош Дж.'' Стремление к истине. Как овладеть мастерством историка. — М.: Весь мир, 2000. — 296 с
* ''[[Февр, Люсьен|Февр Люсьен]].'' Бои за историю / Люсьен Февр; пер. А. А. Бобовича, М. А. Бобовича и Ю. Н. Стефанова; ст. А. Я. Гуревича; коммент. Д. Э. Харитоновича; [АН СССР]. — М.: Наука, 1991. — 629 с.
* ''[[Чернобаев, Анатолий Александрович|Чернобаев А. А.]]'' Историки России XX века: Биобиблиографический словарь: в 2 томах / Автор-сост. А. А. Чернобаев; ред. В. А. Динес. — Саратов: Саратовский государственный социально-экономический университет, 2005. — 570 + 608 с. — ISBN 5-8730-9438-1.
* {{книга |автор=[[Арнольд, Джон (историк)|Arnold, John H.]] |заглавие=History: A Very Short Introduction |ссылка=https://archive.org/details/historyveryshort00arno_0 |место=New York |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2000 |isbn=019285352X |язык=en |ref=Arnold}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:ҭоурых}}
[[Акатегориа:Аҭоурых| ]]
[[Акатегориа:Агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]]
k7afo9psbpcbqhw63xhj5ezcse6v9n4
Шень Ко
0
55823
176612
172740
2026-11-11T02:05:21Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
176612
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аҵарауаҩ
|ахьӡ = Шень Ко
|даҽа ахьӡ = {{lang-zh|沈括}}
|афото = Shen Kua.JPG
|афото ашәагаа =
|ахҵара = Шень Ко
|аира арыцхә = 1031
|аира аҭыԥ = Цианьтан ауезд, Линьаньтә анапхгара, [[Династия Сун|Сун аимпериа]]
|аԥсра арыцхә = 1095
|аԥсра аҭыԥ = Чженьцзиантәи анапхгара, [[Династия Сун|Сун аимпериа]]
|аҭҵаарадырратә усхкы = [[Аматематика|аматематика]], [[Астрономиа|астрономиа]], [[метеорология|аметеорологиа]], [[геология|агеологиа]], [[зоология|азоологиа]], [[Аботаника|аботаника]], [[фармакология|афармакологиа]], [[агрономия|агрономиа]], [[этнография|аетнографиа]], [[картография|акартографиа]]
|аусуратә ҭыԥ =
|аҵарадырратә ҩаӡара =
|аҵарадырратә хьӡы =
|алма-матер =
|аҭҵаарадырратә напхгаҩы =
|аҵаҩцәа =
|ҳәа деицырдыруеит =
|анашьамҭақәеи апремиақәеи =
|аавтограф =
|аавтограф ашәагаа =
|асаит =
}}
'''Шень Ко''', иара убас '''Шень Куа'''<ref>{{Cite web |url=http://www.music-dic.ru/html-music-keld/k/3195.html |title=Музыка Китая. |access-date=2018-07-26 |archive-date=2018-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815164814/http://www.music-dic.ru/html-music-keld/k/3195.html |url-status=dead }}</ref> ({{lang-zh|沈括}}, ''Shěn Kuò'', 1031—1095) — китаитәи ҵарауаҩуп. Инапы злакыз аусхкқәа рахь иаҵанакуан аматематика, астрономиа, аметеорологиа, агеологиа, азоологиа, аботаника, афармакологиа, агрономиа, аетнографиа, акартографиа. Уи анаҩсан, Шень Ко адипломат, аинрал, афинансқәа рминистр, аҳәынҭқарратә инспектор, агидромелиорациаҟны анџьныр, аԥҵаҩы, апоет, амузыкант раҳасабалагьы ихы ааирԥшит.
== Анысымҩа ==
=== Заатәи ашықәсқәа ===
Шень Ко иан лашьеиҳабы Сиуи Дун иакәын ({{lang-zh|許洞}}, 许洞, инықәырԥшны 976 — инықәырԥшны 1016), арратә ус азҟаза, насгьы атрактат ''Ху циань цзин'' («Ар реиҳабцәа рзы атрактат», 《虎钤经》) автор. Шень Ко зыхьӡ-зыԥша хара инаҩхьаз иан лашьа ахаангьы димбацызт, аха уи иҩнаҭаҟны аҟазаара арԥыс изы акыр ихәарҭахеит, избанзар есҽны Сиуи Дун инапылаҩырақәа ахьыҵәахыз Сиуи иҭаацәа иртәыз ибеиаӡаз абиблиотекаҿы аамҭа ихигон. Аҵара бзиа змаз Шень Ко иан лԥа иҵареи иааӡареи хаҭала лнапы алакын.
Ко иаб Шень Чжоу (沈周, 978–1051), апровинциалтә чынуаҩын. 1040 шықәса инаркны Шень Чжоу иахьатәи апровинциа Сычуань аҟны амаҵураҭыԥқәа ааникылон, анаҩс [[Аомынь]]ҟа диасит. Иҭаацәа зегьы иара ицны ицоит, Шень Ко дшыхәыҷу инаркны абзазареи аԥсабареи еиуеиԥшым аганқәа рыла рыҭҵаара алшара иоуеит. Игәамбзиара иахҟьаны дшыхәыҷыз афармацевтика дазҿлымҳахеит; Аладатәи Китаи еиуеиԥшым аҭыԥсахьақәа рыҭҵаара, атопографиа иазку адыррақәа инаҭоит — арҭ аҭҵарадыррақәа зегьы аинтерес ду изцәырыргоит. Иаби уи иусуреи дахьырзааигәаз иабзоураны, Шень Ко еиуеиԥшым арегионқәа рсоциалтә ҭагылазаашьақәеи руадаҩрақәеи реилкаара илшеит.
=== Акариера ===
[[Файл:Shen Kua sketch.jpg|thumb|200px|Шень Ко]]
Иаб иԥсҭазаара даналҵ хышықәсатәи алахьеиқәҵара ашьҭахь (Конфуциантәи аетика инақәыршәаны), Шень Ко апровинциалтә маҵзура хәыҷқәа рҿы аусура далагоит: Шень Чжоу икариера иабзоураны иԥа алагарҭатә ԥышәарақәа рыҭира дацәыхьчахеит. Шень Ко илшарақәа раԥхьаӡа акәны иааирԥшит аԥшаҳәатә адренажтә система аԥҵара напхгара аҭараан, уи иабзоураны аӡбаарра дгьылқәа ақыҭанхамҩаҿы рхархәара алыршахеит. Ас еиԥш иҟоу даҽа проектқәак агидромелиорациа азҟаза ҳәа иаҳаҭыр шьақәдырӷәӷәеит. Урҭ рахьтә еиҳа ихадан 1061 шықәсазы ауезд [[Нинго (Китай)|Нинго]] анапхгаҩы иашьа Шень Пи (沈披) иареи инарыгӡаз: уи иалахәын 14 нызқьҩык ауааԥсыра. Шень Ко иҟаиҵаз акартографиатә ҭҵаарақәеи, анџьныртә уснагӡатәқәеи рыла еиқәыршәаз апроект аихьӡара аимператор ахәшьара ду аиҭеит.
1063 шықәсазы Шень Ко иреиҳаӡоу аҭҵаарадырратә ҩаӡаразы [[кэ цзюй|аҳҭнықалақьтәи аԥышәара]] ибзиаӡаны иаиҭеит, анаҩс [[Янчжоу|Ианчжоу]]ҟа амаҵура ддәықәҵан, уаҟа афискалтә интендант (агубернатор имаҵура иаҟароу) Чжан Чу (張蒭; 1015—1080) иҟны ихы бзианы иааирԥшит, насгьы иара иҟынтә арекомендациа иоуит аҳҭнықалақь афинанстә напхгара амаҵурахьы анеиразы. Чжан иԥҳа Шень Ко аҩбатәи иԥҳәыс лакәхоит.
Аҳҭнықалақьтәи аҭыԥ Шень Ко аамҭа ҭацәы изаннажьуан, уи аҵарауаҩ кәыԥш астрономиа аҭҵааразы ихы иаирхәон. 1072 шықәсазы, имаҵура хада инацҵаны, астрономиатә директорат ахылаԥшҩыс дҟалоит. [[Вэй Пу|Веи Пу]] (衛朴) аус ицурала, насгьы аҵарауаа-абзиабаҩцәа рыцхыраарала, атәыла ахы-аҵыхәа ахьынӡанаӡааӡоз еизгаз аҩыратә хыҵхырҭақәа рхархәарала, амзар шьаҭанкылатәи ареформа мҩаԥигоит. Шень Ко еиӷьтәыз амаругақәа рхархәарала, есыҽнытәи астрономиатә гәаҭарақәа рымҩаԥгаразы иазԥхьагәаҭаз хәышықәсатәи ипрограмма, егьырҭ ахылаԥшырҭақәа рчынуаа аԥырхагахеит.
[[Ван Аньши]] иҿыцу иполитикатә хырхарҭа ''синь фа'' (新法) Шень Ко дахьадгылоз иахҟьаны, аҳҭынратә консерваторцәа ирцәымӷыз ауаа дыруаӡәкхеит: аҵарауаҩ Ван изааигәаз 18-ҩык идгылаҩцәа ргәыԥ дахыԥхьаӡалан. 1072 шықәса анҵәамҭазы, ипрограмма ацхыраара аҭаразы, Шень аҳҭнықалақьтәи адгьылҵакыраҿы иҟаз [[Великий канал|Аӡымҩахгага Ду]] арыцқьаразы аоригиналтә техника еиқәиршәеит, насгьы ирыцқьоу алыкь арҵәыра аҳасабала ахархәара шалшо шьақәирӷәӷәеит. 1075 шықәса агәҭанынӡа акыр дныҟәахьан анџьныртә абжьгареи, атәылауаҩратәи арратәи аобиектқәа ргәаҭареи, иара убас Ван Аньши иполитика аларҵәареи рзы. (Ван иқәыԥшыз апровинциалтә чынуаҩс даныҟаз, Шень Ко иаб иԥсра иазкны аепитафиа иҩит, уи нахысгьы ихылҵ аҟыбаҩ бзиа шилаз гәеиҭеит).
Шень Кои [[Ханчжоу]] агубернатор [[Су Ши]] иареи реиԥылара 1073 шықәса иаҵанакуеит. Сун аепоха иаҵанакуаз иналукааша аинтеллектуал — Су Ши (Су Дунпо) — акрызҵазкуаз ареформақәа дырҿагылан, Шень ари аҭагылазаашьа ихы иархәаны, иҩымҭақәа адепеша иацҵаны аимператор [[Шэньцзун|Шеньцзун]] иахь ишьҭит ачарҳәара аҿырԥштәы аҳасабала.
1075 шықәсазы Шень Ко [[Кидани|кидантәи]] амонарх иаҳҭынрашҟа адипломатиатә миссиа напхгара азиуеит, хықәкысгьы ирыман аҳра [[Ляо|Лиао]] адгьыл ҿыцқәа рахь иҟанаҵо аҽԥынкыларақәа рҿагылара. Игәы иҭеикыз анынаигӡа, абиологиатә ԥшаамҭақәа реизгеи дызхысыз аҵакырадгьылқәа рыхсаалақәеи иманы Китаиҟа дхынҳәуеит. Иаразнакгьы агидромелиорациатә проект ду агәаҭаразы [[Янцзы|Ианцзы]] араион ахь дцоит.
== Аҭоурыхтә ҭагылазаашьеи иаҵаҵәаху аполитикатә усуреи ==
Ас еиԥш иҟоу иуниверсалтәу ахаҭара ицәырҵразы аҭоурыхтә ҭагылазаашьаны иҟалеит афеодалтә адгьылқәаарыхреи арратә маҵуреи шьаҭас измаз аимпериа [[Империя Тан|Тан]] аекономикатә система аҟынтәи, аимпериа [[Династия Сун|Сун]] аекономикатә система ҿыц ахь шьаҭанкылатәи аиасра, уа ихадоу аҭыԥ ааныркылон аԥаратә системеи ахәаахәҭреи, уи инаҷыданы асоциалтә еиҿкаара даҽакала иҟан: хаҭалатәи аҭҵаарақәа, хаҭалатәи абизнес еиԥш, аҳәынҭқарратә маҵзура иальтернативаны иҟалеит.
Шень Ко [[Ван Аньши]] иреформақәа ҳәа изышьҭоу иҿыцу иполитикатә курс «синь фа» (新法) адгылаҩцәа хадақәа дыруаӡәкын. Ареформақәа хықәкы хадас ирыман аҳәынҭқарра афинанстә шәарҭадара, уи ақыҭанхамҩа арационализациа иадҳәалаз ашәахтә системала ишьақәгылан. Даҽа ганкахьала, аҩадантәи аибашьратә шәарҭара атехнологиатә ҭҵаарақәеи, акартографиеи ахырӷәӷәарҭақәеи, астратегиатә теориақәеи, арратә усқәеи уҳәа рыҿиара актуалнатәит. Шень Ко атәылауаҩратә, иара убас арратә усхкқәа ареформақәа ирыҵаркыз ахырхарҭақәа зегьы рҟны алагала ду ҟаиҵеит.
== Аҭҵаарадырраҿы аҵакы ==
[[Файл:Beijing Ancient Observatory 20090715-19.jpg|thumb|200px|Шень Ко ибиуст [[Старая пекинская обсерватория|Ажәытә Пекинтәи аобсерваториа]]ҿы]]
Шень Ко ихаҿсахьа [[Ломоносов]]и (Ху Даоцзин, 胡道靜) [[Лейбниц|Леибниц]]и ирҿдырԥшуеит. Леибниц иеиԥш, Шень Когьы аԥсабарадырреи аекономикеи инарываргыланы аметафизикеи, анумерологиеи, аԥшратә практикақәеи ахшыҩзышьҭра ду риҭон.
Еибгоу ахыԥхьаӡарақәеи амузыкатә интервалқәеи реимадара ҭызҵаауаз [[Пифагореизм|Пифагор ишьҭрақәлаҩцәа]] реиԥш, Шень Когьы акитаитә дырраҟны урҭ аҭҵаарақәа ирыциҵеит (律呂, lü lü, ахы акит инықәырԥшны 200 ш. раԥхьа ҳ.ҟ.). Иаԥхьа иҟаз русумҭақәа рыҭҵаареи рырҽеиреи инапы рылакын, иара убас ари ацәырҵра азеиԥш принципқәа реилыркаареи ажәытә текстқәа ҵакыдазтәыз ахҩылааҩцәа рхыԥхьаӡаратә гхақәа рыриашареи уахь иналаҵаны.
Шень Ко [[Посох Якова|Иаков илабашьа]] аԥиҵеит.
Шень Ко [[эфемерида|иефемеридтә]] ҳасабркрақәа рсистема иаҳа аԥхьагылара аманы иҟан, [[Браге, Тихо|Тихо Браге]] аамҭа ҿыц астрономиатә аԥхьаӡагатә методикақәа ааиртаанӡа.
[[Го]] ахәмарраҿы иҟалар зылшо апозициақәа рхыԥхьаӡара, 10<sup>172</sup> ҳәа, акыр инҭкааны ахәшьара аҭара раԥхьаӡа изылшаз иакәын, ари алҵшәа иусумҭа «аӡҭарчы агәаҳәара иазку аессе» аҟны иааган (夢溪筆談 / 梦溪笔谈).
== Агәаларшәара ==
Ԥхынгәымза 1, 1979 шықәсазы, 1964 шықәса абҵарамза 9 рзы [[Обсерватория Цзыцзиньшань|Цзыцзиньшань аобсерваториа]]ҿы, [[Нанкин]], [[КНР|Китаи]] иаартыз [[Астероид|астероид]] Шень Ко иаҳаҭыр азы ''2027 Shen Guo'' ҳәа ахьӡ анашьан<ref>{{книга |автор = {{nobr|[[Шмадель, Луц Дитер|Lutz D. Schmadel]]}} |заглавие = Dictionary of Minor Planet Names |язык = en |ссылка = https://books.google.com/books?id=VoJ5nUyIzCsC&pg=PA164 |издание = Fifth Revised and Enlarged Edition |место = Berlin, Heidelberg, New York |издательство = [[Springer Science+Business Media|Springer]] |год = 2003 |pages = 164 |isbn = 3-540-00238-3}}</ref><ref>{{книга |автор = {{nobr|[[Шмадель, Луц Дитер|Schmadel, Lutz D.]]}} |часть= Publication dates of the MPCs|заглавие = Dictionary of Minor Planet Names. Addendum to Fifth Edition: 2006–2008|место = Heidelberg, {{N. Y.}}, Dordrecht, {{L.}} |издательство = Springer |год = 2003 |pages = 221|allpages = 316 |isbn = 978-3-642-01964-7|doi=10.1007/978- 3-642-01965-4}}</ref>.
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Список изобретений, сделанных в Китае|Китаи иҟаҵоу аԥҵамҭақәа рсиа]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Ахыҵхырҭақәа ==
* Шэнь Ко. Записи бесед в Мэнси. Пер. фрагментов с кит. и примеч. И. А. Алимова //Петербургское востоковедение. СПб., 2002. Вып. 10. С.60-74.
== Алитература ==
* ''[[Алимов, Игорь Александрович|Алимов И. А.]]'' Шэнь Ко и его сборник «Записи бесед в Мэнси» //Петербургское востоковедение. СПб., 2002. Вып. 10. С. 50-59.
* {{статья |автор= Sivin N.
|заглавие= Cosmos and Computation in Early Chinese Mathematical Astronomy
|издание= T'oung Pao
|jstor=4527744 |volume=55(1/3)
|год=1969
|ref = Sivin
|pages=70—73}}
{{External links}}
[[Акатегориа:Китаитәи аҵарауаа]]
[[Акатегориа:Алфавит ала астрономцәа]]
[[Акатегориа:Китаитәи астрономцәа]]
[[Акатегориа:11-тәи ашәышықәсазтәи астрономцәа]]
[[Акатегориа:Китаитәи аԥҵаҩцәа]]
[[Акатегориа:Сун аепохазтәи апоетцәа]]
[[Акатегориа:11-тәи ашәышықәсазтәи апоетцәа]]
[[Акатегориа:Агидротехникақәа]]
[[Акатегориа:11-тәи ашәышықәсазтәи адипломатцәа]]
[[Акатегориа:Иуихан аҿы ииз]]
[[Акатегориа:Чженьцзиан аҿы зыԥсҭазаара иалҵыз]]
[[Акатегориа:Сун адинастиа аинралцәа]]
[[Акатегориа:1031 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:1095 шықәсазы иԥсыз]]
puk98l5uguwuhnwyejhn5w9pth8963a
Акосмологиа
0
57617
176598
175753
2026-11-10T23:34:48Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
176598
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:Observable Universe Abkhaz Annotations.png|right|thumb|280px|[[Метагалактика|Аметагалактика]] алогарифматә еилкаара. Еицырдыруа астрономиатә обиектқәа аннотациа рызуп. [[Адгьыл]] аҟынтәи абжьаӡара експоненциалла агәҭа инаркны ахықә ахь иацлоит. [[Астрономический объект|Ажәҩан ацәеижьқәа]] ырҭбаан рформақәа ахәшьара рыҭаразы.]]
'''Акосмологиа''' ({{lang-grc|κόσμος}} (акосмос) «[[Адунеи|адунеи]]» насгьы {{lang-grc2|-λογία}} (-логиа) «[[Аҭҵаарадырра|аҵара]]»; адунеиҵара) — [[Адунеи]] ааизакны аҟазшьақәеи аеволиуциеи ҭызҵаауа [[Астрономиа|астрономиа]] аҟәша ауп. Ари адисциплина шьаҭас иамоуп [[Аматематика|аматематика]], [[физика|афизика]], [[Астрономиа|астрономиа]].
== Акосмологиа аҭоурых ==
Акосмологиа заатәи аформақәа иҟоу адунеи ашареи ([[космогония|акосмогониеи]]) ақәыхреи ([[эсхатология|аесхатологиеи]]) ирызку [[Адин|адинхаҵаратә]] [[миф|мифқәа]] ракәын.
=== Китаи ===
[[Археологиа|Археологиатә]] ԥшаахқәа иалдыршоит акосмос иаҿырԥшуп ҳәа иԥхьаӡазар шалшо адгьылтә [[черепаха|кәуа]] [[Черепахи#Панцирь|акәылӡы]], уи аҳәҳәагақәа адгьыл аҟьаԥсра ԥшьыркцала иршоит ҳәа ашьақәырӷәӷәара.
Текстологиала ицәыргоу [[Китаи|китаитәи]] акосмологиа амодельқәа рахьтә еиҳа заатәи аҿы [[Адгьыл]] [[Колесница|аҽыуардын]] иақәу ахыбҵҟьа еиԥш ажәҩан ала ихҩоуп ҳәа иԥхьаӡан, уи ахыбҵҟьа аҳаргь еиԥш ихиаалоу аҟьаԥсраҿы игьежьуеит («гаитиан» 蓋天 ҳәа изышьҭоу амодель, иара убас «Чжоуби» — ари амодель инақәыршәаны аҳасабрақәа аазырԥшуа аматематикатә трактат ахьӡ ала). Хан адинастиа азбжазы ари амодель астрономиатә гәаҭарақәа иамаркуан. Уи аҭыԥан иааит Адгьыл иакәыршоу акосмос акәымпылразы агәаанагара (амодель «хәынтиан» 浑天). Ҳ. ҟ. 180 шықәсарзшәа [[Цай Юн|Цаи Иун]] иара убас ахԥатәи амодель аӡбахә иҳәоит, «сиуание» 宣夜 — аха уи иазкны иара иаамҭазы адыррақәа еиқәымхеит.
=== Европатәи антикатә аамҭа ===
Ажәытә бырзен ҵарауаақәак [[Геоцентрическая система мира|адунеи агеоцентрикатә система]] иадгылон, уи инақәыршәаны Адунеи агәҭа иҟоуп имқәацо акәымпыл еиԥшу Адгьыл, уи иаакәыршаны игьежьуеит хә-планетак, [[Амра]], [[Амза]]. [[Аристарх Самосский|Аристарх Самостәи]] ирыдигалаз [[гелиоцентрическая система мира|адунеи агелиоцентрикатә система]], ишаабо ала, ажәытә бырзен астрономцәа реиҳараҩык адгылара арымҭаӡеит.
Адунеи [[Неподвижные звёзды|имқәацо аеҵәақәа]] рысферала иԥкуп ҳәа иԥхьаӡан.<ref>Furley, 1981.</ref> Зны-зынла [[Прецессия|апрецессиа]] знапы иану даҽа сферакгьы ацлон. Аимак-аиҿак иамаҭәарын адунеи анҭыҵ иҟоу иазкны азҵаара: [[Аристотель]] инаишьҭарххны [[перипатетики|аперипатетикцәа]] ргәы иаанагон адунеи анҭыҵ акгьы ыҟаӡам ҳәа (аматериагьы, аҭыԥгьы), [[стоики|астоикцәа]] уа ҵыхәаԥҵәара змам иҭацәу аҭыԥ ыҟоуп ҳәа ирыԥхьаӡон, [[атомисты|атомистцәа]] ([[Левкипп]], [[Демокрит]], [[Метродор Хиосский|Метродор]], [[Эпикур|Епикур]], [[Тит Лукреций Кар|Лукреции]]) ргәы иаанагон ҳдунеи анҭыҵ егьырҭ адунеиқәа ыҟоуп ҳәа. Ҵәатәы шьаҟаны игылоуп [[Гераклид Понтийский|Гераклид Понтиатәи]] игәаанагарақәа, урҭ инарықәыршәаны аеҵәақәа адгьыли аҳауеи назлоу ихароу дунеиқәоуп; иара атомистцәа реиԥш Адунеи ҵыхәаԥҵәара амам ҳәа игәы иаанагон. Антикатәи аамҭа аҭашәамҭаз ицәырҵит адинхаҵара — мистикатә рҵара [[герметизм|агерметизм]], уи инақәыршәаны адунеи анҭыҵ иҟазар алшоит иматериалтәым ԥсы зхоу — адоуҳақәа рхырхарҭа<ref>Gatti, 1999, с. 103.</ref>.
[[досократики|Сократ иаамҭанӡа инхоз афилософцәа]] аӡәырҩы ргәы иаанагон алашарбагақәа рныҟәара напхгара анаҭоит ҳәа Адунеи хацзыркыз аԥшатлакә дуӡӡа. Аха Аристотель иаамышьҭахь антикатә астрономцәа реиҳараҩык апланетақәа рныҟәараҿы ииаргоит ҳәа ирыԥхьаӡон иҷыдоу ажәҩантә хәҭаҷ — [[эфир (стихия)|аефир]] ала ишьақәгылоу аматериалтә усхкқәа, уи аҟазшьарбақәа «амзаҵаҟатәи адунеи» шьақәзыргыло [[Стихия (философия)|адгьыли, аӡи, аҳауеи, амцеи релементқәа]] акгьы рзеилам. Инарҭбааны ахархәара аман ажәҩантә сферақәа, мамзаргьы алашарбагақәа рдоуҳатә ԥсабара, урҭ аԥсы шырхоу азы агәаанагара.
=== Абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы ақьырсиантә тәылақәа реиԥш аԥсылман тәылақәагьы астрономиеи афилософиеи рҿы аԥыжәара аман апланетақәа рныҟәаразы Птолемеи итеориа ала ихарҭәаау [[Аристотель]] икосмологиа, аматериалтә жәҩантә сферақәа рзы агәаанагара иацны. XIII—XIV ашә. философцәақәак ҵыхәаԥҵәарада зегьзымчу Анцәа ҳара ҳтәы адагьы егьырҭ адунеиқәагьы аԥиҵар илшон ҳәа ирыԥхьаӡон<ref>McColley, 1936.</ref><ref>Grant, 1994.</ref>; иага ус иҟазаргьы, ари алшара гипотезатә лшара мацараны иԥхьаӡан: Анцәа егьырҭ адунеиқәа аԥиҵар шилшозгьы, ус ҟаимҵеит. Философцәақәак (иаҳҳәап, [[Томас Брадвардин|Томас Брадвардини]] [[Николай Орем|Николаи Ореми]]) ҳдунеи анҭыҵ Анцәа инхарҭаны иҟоу ҵыхәаԥҵәара змам аҭыԥҭаӡара ыҟоуп ҳәа ирыԥхьаӡон (адунеи анҭыҵтәи аҵакырагьы адоуҳатә усхк иаҵанакуеит ҳәа изыԥхьаӡоз агерметистцәа ркосмологиа амодификациа<ref>О влиянии герметической литературы на Брадвардина см. работу Grant, 1969.</ref>).
=== Аиҭарҿиара аамҭа ===
[[Афаил:Kepler-Bruno.jpg|right|thumb|250px|Џьордано Бруно идунеи ([[Кеплер, Иоганн|Кеплер]] ишәҟәы ''Коперник иастрономиа иааркьаҿны аиҭаҳәара'' аҟынтәи асахьа, 1618 ш.). Адырга '''M''' ала ҳдунеи азгәаҭоуп]]
Иҿыцу аҟазшьа амоуп [[Николай Кузанский|Николаи Кузански]] икосмологиа, атрактат ''Аҵарауаҩ изымдырразы'' аҟны иарбоу. Иара Адунеи аматериалтә акзаара азԥхьагәеиҭон, Адгьылгьы аныҟәара мҩаԥызго апланетақәа ируакуп ҳәа иԥхьаӡон; ажәҩантә цәеижьқәагьы, ҳ-Адгьыл еиԥш, иқәынхоит, насгьы еиҟароу ашьаҭа рыманы Адунеи аҿы анаԥшцәа зегьы имҵысӡо ракәны рхы рыԥхьаӡар рылшоит. Иара игәаанагарала, Адунеи ҳәаа амаӡам, аха ҵыхәаԥҵәара амоуп, избанзар ҵыхәаԥҵәара змам Анцәа имацара иҟазшьазар алшоит. Убри инаваргыланы, [[Николай Кузанский|Кузанц]] изынхоит абжьарашәышықәсазтәи акосмологиа аелементқәа жәпакы, ажәҩантә сферақәа шыҟоу агәрахаҵарагьы уахь иналаҵаны, урҭ адәахьтәи — имқәацо аеҵәақәа рысферагьы уахь налаҵаны. Аха арҭ «асферақәа» зынӡагьы игьежьӡам, урҭ реикәагьежьра еиҟарам, аикәшара аҵәҩанқәа аҭыԥҭаӡараҿы ишьақәырӷәӷәоу аҭыԥ ааныркылаӡом. Уи иахҟьаны адунеи абсолиуттә гәыцәи аҳәаа еилыккеи амаӡам (абри аганахьала акәхап Адунеи ҳәаа шамам азы Кузанц итезис шеилкаатәу).<ref>Койре, 2001, с. 2—17 и особенно с. 14.</ref>
XVI ашәышықәса актәи азбжа азгәаҭоуп Николаи [[Коперник]] ииттәу иҿыцу [[гелиоцентрическая система мира|адунеи агелиоцентртә система]] ацәырҵра ала. Адунеи агәҭа Коперник апланетақәа зыкәша-мыкәша игьежьуа Амра иргылеит (урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп иара убас аҵәҩан акәша-мыкәша агьежьрагьы мҩаԥызго Адгьылгьы). Адунеи Коперник имқәацо аеҵәақәа рысфера маҷ акәны ишиԥхьаӡац иԥхьаӡон; ажәҩан асферақәа шыҟоу агәрагарагьы изынхозар ҟаларын.<ref>Barker, 1990.</ref>
Коперник исистема модификациас иаман [[Диггес, Томас|Томас Диггес]] исистема, уаҟа аеҵәақәа сферак аҿы акәымкәа, Адгьыл инаркны ҵыхәаԥҵәарада еиуеиԥшым абжьаӡарақәа рҿы игылоуп. Философцәақәак ([[Патрици, Франческо|Франческо Патрици]], [[Ян Ессенский|Иан Ессенски]]) Коперник иҵара елементк ауп иргаз — адгьыл аҵәҩан акәша-мыкәша аикәшара, иара убас аеҵәақәа ҵыхәаԥҵәарада Адунеи аҿы иԥсаҟьоуп ҳәа иԥхьаӡаны. Арҭ ахәыцыҩцәа ргәаанагарақәа агерметизм анырра ашьҭақәа рнубаалоит, избанзар Амратә система анҭыҵ Адунеи аҵакыра урҭ иматериалтәым дунеиуп, Анцәеи амаалықьцәеи ахьынхо ҭыԥуп ҳәа ирыԥхьаӡон.<ref>Койре, 2001.</ref><ref>Gatti, 1999, с. 105—106.</ref><ref>Granada, 2008.</ref>
Агелиоцентризм аҟынтәи аеҵәақәа рыла еиҟараны ирҭәу [[бесконечность|ҵыхәаԥҵәара змам]] Адунеиахь хьаҳәхьачарада ашьаҿа ҟаиҵеит италиатәи афилософ [[Джордано Бруно|Џьордано Бруно]]. Бруно ишиҳәо ала, акәаԥқәа зегьы рҟынтәи ахылаԥшраан Адунеи еиԥшны иааԥшуазароуп. [[Новое время|Аамҭа Ҿыц]] ахәыцыҩцәа зегьы рахьтә иара раԥхьа игәы иаанагеит аеҵәақәа амра харақәа шракәу, насгьы ҵыхәаԥҵәара змам, ҳәаа змам аҭыԥҭаӡара зегьы аҟны афизикатә закәанқәа шеиԥшу.<ref>Койре, 2001, с. 31—45.</ref> XVI ашәышықәса анҵәамҭазы Адунеи ҵыхәаԥҵәара шамамыз дадгылон [[Уильям Гильберт|Уилиам Гильбертгьы]]. XVII ашәышықәса азбжеи — аҩбатәи азбжеи рзы Бруно игәаанагарақәа ирыдгылеит [[Рене Декарт]], [[Отто фон Герике|Оттон фон Герике]], [[Христиан Гюйгенс|Христиан Гиуигенс]].
=== Ҳаамҭазтәи акосмологиа ацәырҵра ===
[[Афаил:Aleksandr Fridman.png|thumb|250px|А. А. Фридман]]
Ҳаамҭазтәи акосмологиа ацәырҵра зыдҳәалоу XX ашәышықәсазы [[Еинштеин, Алберт|Еинштеин]] [[Общая теория относительности|изеиԥш зыҟазааратә теориеи]] (АЗТ) [[Физика элементарных частиц|аелементартә хәҭаҷқәа рфизикеи]] рыҿиара ауп. АЗТ шьаҭас измоу ари атемала раԥхьатәи аҭҵаара Еинштеин икьыԥхьит 1917 шықәса рзы «Азеиԥш зыҟазааратә теориа акосмологиатә хшыҩзцарақәа» ҳәа хьӡыс иаманы. Уаҟа иалеигалеит агәаанагарақәа 3: Адунеи еижәлантәуп, иизотроптәуп, астационартә ҟазшьа амоуп. Аҵыхәтәантәи адҵа алыршаразы Еинштеин [[Уравнения Эйнштейна|агравитациатә дәы аиҟаратәқәа]] ирылеигалеит иназыцҵоу «[[космологический член|акосмологиатә лахәыла]]». Иоуз аӡбамҭа иаанагоз Адунеи аҵыхәтәантәи амҽхаки (иаркуп) иҵоуроу [[Кривизна|ахәахәареи]] амоуп ҳәа акәын.
1922 шықәсазы [[Фридман, Александр Александрович|А.А. Фридман]] ажәалагала ҟеиҵеит [[уравнения Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратә]] истационартәым аӡбамҭа, уаҟа аизотроптә Дунеи алагарҭатә [[космологическая сингулярность|сингулиарра]] аҟынтәи аҽарҭбаауан. Истационартәым адунеи атеориа арҵабыргуеит 1929 шықәсазы [[Хаббл, Эдвин Пауэлл|Е. Хаббл]] иҟеиҵаз агалактикақәа ркосмологиатә [[красное смещение|еиҭаҵра ҟаԥшь]] аартра. Абасала, ицәырҵит уажәы еицрыдыркылахьоу [[Атҟәацра ду]] атеориа.
1940-тәи ашықәсқәа рзы британиатәи афизик [[Брюс, Чарльз (физик)|Чарльз Бриус]] икьыԥхьит акосмологиатә цәырҵрақәа жәпакы рфымцашьаҭа иазку аусумҭақәа жәпакы<ref>{{Cite web|url=https://www.plasma-universe.com/charles-bruce/|title=Charles Bruce|lang=en-US|website=Plasma Universe|access-date=2023-11-21|archive-date=2023-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20231121062400/https://www.plasma-universe.com/charles-bruce/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://archiveshub.jisc.ac.uk/data/gb237-coll-643|title=Papers of Dr. Charles Edward Rhodes Bruce - Archives Hub|website=archiveshub.jisc.ac.uk|access-date=2023-11-21}}</ref>.
=== Адунеи ақәра ===
Адунеи ақәра [[Атҟәацра ду]] ҟалеижьҭеи ииасыз аамҭоуп. Ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырратә дыррақәа инарықәыршәаны ([[WMAP]]9 алҵшәақәа), уи {{s|13,830 ± 0,075}} млрд [[Ашықәс|шықәса]]<ref>{{cite web|url=https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/current/params/lcdm_mnu_wmap9_spt_act_snls3.cfm|title=WMAP Cosmological Parameters|publisher=[[NASA]]. Goddard Space Flight Center|lang=en|access-date=2013-03-22|archive-url=https://www.webcitation.org/6FJ5GNppq?url=https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/current/params/lcdm_mnu_wmap9_spt_act_snls3.cfm|archive-date=2013-03-22}}</ref> инаӡоит. [[Европейское космическое агентство|Европатәи акосмостә маҵзура]] иатәу ателескоп-мҩаныза ӷәӷәа «[[Планк (космическая обсерватория)|Планк]]» ахархәарала ирҳаз адырра ҿыцқәа излаҳдырбо ала, Адунеи ақәра {{s|13,798 ± 0,037}} миллиард шықәса инаӡоит (68% иҟоу [[доверительный интервал|агәраргагатә интервал]])<ref>{{cite web|url=http://www.esa.int/For_Media/Press_Releases/Planck_reveals_an_almost_perfect_Universe|title=N° 7-2013: PLANCK REVEALS AN ALMOST PERFECT UNIVERSE|lang=en|access-date=2015-07-13|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006104522/http://www.esa.int/For_Media/Press_Releases/Planck_reveals_an_almost_perfect_Universe|url-status=live}}</ref><ref>{{статья|автор=Planck Collaboration|заглавие=Planck 2013 results. XVI. Cosmological parameters|ссылка=https://arxiv.org/abs/1303.5076|язык=en|издание=ArXiv/astro-ph|год=2013|bibcode=2013arXiv1303.5076P|arXiv=1303.5076|archive-date=2020-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200623235849/https://arxiv.org/abs/1303.5076}}</ref><ref name="planck_overview">{{статья |заглавие=Planck 2013 results. I. Overview of products and scientific results |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |том=1303 |страницы=5062 |ссылка=http://www.sciops.esa.int/index.php?project=PLANCK&page=Planck_Published_Papers |arxiv=1303.5062 |bibcode=2013arXiv1303.5062P |doi=10.1051/0004-6361/201321529 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130323234553/http://www.sciops.esa.int/index.php?project=PLANCK&page=Planck_Published_Papers |archive-date=2013-03-23 |access-date=2015-07-13 |язык=en |тип=journal |автор=P. A. R. Ade ''et al''. (Planck Collaboration) |число=22 |месяц=3 |год=2013}} {{Cite web |url=http://www.sciops.esa.int/index.php?project=PLANCK&page=Planck_Published_Papers |title=Архивированная копия |access-date=2015-07-13 |archive-date=2016-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160813220816/http://www.sciops.esa.int/index.php?project=PLANCK |url-status=dead }}</ref>.
[[Афаил:Age Universe Planck 2013.png|Адунеи ақәра акосмологиатә параметрқәа рфункциа аҳасабала|мини|400px|слева]]
Адунеи ақәра ҳаамҭазтәи ахәшьара шьақәыргылоуп Адунеи лассы-лассы иуԥыло амодельқәа руак, [[Модель Лямбда-CDM|истандарту акосмологиатә ΛCDM-модель]] ҳәа изышьҭоу ашьаҭала.
=== Адунеи аҿиара аетап хадақәа ===
Адунеи ақәра аилкааразы аҵак ду амоуп Адунеи аҿы имҩаԥысуаз апроцесс хадақәа аамҭа-аамҭала реихшара. Иахьатәи аамҭазы анаҩстәи апериодизациа рыдыркылеит<ref>{{cite web|url=http://cosmo.labrate.ru/cambrige/bb_history.html|title=Краткая история Вселенной|archive-date=2008-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080930123829/http://cosmo.labrate.ru/cambrige/bb_history.html}}</ref>:
* Теориатә гәаанагарақәак ззыҟоу зегь реиҳа изаатәиу аепоха — [[планковское время|планковтәи аамҭа]] ауп ('''10<sup>−43</sup> с''' [[Атҟәацра ду]] ашьҭахь). Убри аамҭазы [[гравитационное взаимодействие|агравитациатә еинырра]] егьырҭ [[фундаментальные взаимодействия|шьаҭанкылатәи аиныррақәа]] ирҿыҵит. Ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, [[Квантовая космология|акванттә космологиа]] ари аепоха мҩаԥысуан аиҿкаара аамҭа аҟынӡа '''10<sup>−11</sup> с''' Атҟәацра ду ашьҭахь.
* Анаҩстәи аепоха [[кварк|акваркқәа]] раԥхьатәи рыхәҭаҷқәа риреи аинырра ахкқәа реиҟәыҭхареи аныԥшуеит. Ари аепоха мҩаԥысуан аиҿкаара аамҭақәа '''10<sup>−2</sup> с''' рҟынӡа Атҟәацра ду ашьҭахь. Иахьатәи аамҭазы ари апериод апроцессқәа акыр инарҭбааны физикала рыхцәажәаразы алшарақәа ҟалахьеит.
* [[Стандартная космология|Астандартә космологиа]] ҳаамҭазтәи аепоха иалагеит Атҟәацра ду ашьҭахь 0,01 секунд анҵы, иахьанӡагьы имҩаԥысуеит. Ари апериод азы ишьақәгылеит раԥхьатәи аелементқәа ргәыцәқәа, ицәырҵит аеҵәақәа, агалактикақәа, [[Амратә система]].
Ари аепоха аан Адунеи аҿиара аҭоурых аҿы акрызҵазкуа хҭысны иԥхьаӡоуп [[Рекомбинация (химия)|арекомбинациа]] аера, зыҽзырҭбаауа Адунеи аматериа ашәахәаркрақәа рзы иҵәцаны ианыҟала. Ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, уи ҟалеит Атҟәацра ду ашьҭахь 380 нызқь шықәса ааҵуаны. Иахьатәи аамҭазы ари ашәахәаркра [[Реликтовое излучение|ареликттә фон]] аҳасабала игәаҳҭар ҳалшоит, уи иҟоу Адунеи амодельқәа ихадоу рԥышәаратә шьақәырӷәӷәароуп.
=== «Планк» ===
[[Афаил:PIA16874-CobeWmapPlanckComparison-20130321.jpg|thumb|300px|Аобсерваториақәа [[COBE]], [[WMAP]], «[[Планк (космическая обсерватория)|Планк]]» ироуз ацәынхатә шәахәаркрақәа рсахьақәа реиҿырԥшра.]]
«[[Планк (космическая обсерватория)|Планк]]» — [[Европейское космическое агентство|Европатәи акосмостә маҵзура]] (ЕКА) [[космический аппарат|акосмостә аппарат]], [[Адунеи]] анцәырҵуаз аамҭазы [[Атҟәацра ду]] иахҟьаны ишьақәгылаз акосмостә микроцәқәырԥатә фон — [[Реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] авариациақәа рыҭҵааразы иаԥҵоуп.
«Планк» еизнагаз аинформациа аҵарауаа ирылнаршеит иахьазы ажәҩантә сфера аҟны амикроцәқәырԥатә шәахәаркрақәа реихшара аԥхарра афлуктуациақәа зегь реиҳа инарҭбаау рыхсаала ашьақәыргылара. Уаанӡа ари аҩыза ахсаала аргылара алыршахеит НАСА [[WMAP]] аппарат адыррақәа рыла, аха уи ахаҭабзиара «Планк» иаиуз адыррақәа ирыҵахон.
«Планк» адыррақәа иаадырԥшит [[реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] аԥхарра [[небесная сфера|ажәҩантә сфера]] ала аихшара ишахәҭоу аихшара змоу зынӡа имашәырлатәиу афлуктуациақәа ишрышьашәало. Ишәоу аихшара аазырԥшуа афункциа апараметрқәа адунеи амодель иақәшәоит, уи шьақәгылоуп:
* 4,9 % рыла иаабац амаҭәашьар аҟынтәи,
* 26,8 % рыла [[тёмная материя|аматериа лашьца]] ҳәа изышьҭоу аҟынтәи (иҟалап ихьанҭоу [[суперсимметрия|асуперсимметриатә]] [[элементарные частицы|хәҭаҷқәа]] рҟынтәи акәзар), насгьы
* 68,3 % рыла Адунеи ирццакны арҭбаара цәырызго еиҳагьы имаӡоу [[тёмная энергия|амчхара лашьца]] аҟынтәи.
Егьырҭ апараметрқәа рыбжьара, «Планк» адыррақәа рҟынтәи ишьақәыргылоуп ('''ΛCDM'''-амодель шьаҭас иҟаҵаны, даҽакала иуҳәозар, [[Космологическая постоянная|Λ-лахәи]] [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] хьшәашәеи змоу [[Фридман, Александр Александрович|фридмантәи]] [[Космологическая модель|акосмологиатә модель]] {{lang-en|Cold Dark Matter}})
* [[Адунеи]] ақәра: (13.787±0.020){{e|9}} шықәса;
* [[постоянная Хаббла|Хаббл иконстанта]]: 67.66±0.42 км/с/[[Мегапарсек|Мпк]];
* [[барион|абарионқәа]] реилаӷәӷәара иахьатәи аамҭазы: (0.02242±0.00014){{e|−7}} см<sup>−3</sup>;
* ихьшәашәоу аматериа лашьца аилаӷәӷәара: 0.11933±0.00091
* ареионизациа иахҟьаны томсон иԥсаҟьара аоптикатә шәпара: 0.0561±0.0071
* ахәахәара агәамҵрақәа рымчхара аспектр: 3.047±0.014
* аскалиартә аспектралтә индекс: 0.9665±0.0038
* амчхара лашьца аилаӷәӷәара: 0.6889±0.0056
* аматериа аилаӷәӷәара: 0.3111±0.0056
* Аилаӷәӷәара аҽыԥсахрақәа 8h<sup>−1</sup> Мпк аан: 0.825±0.011
* ашьҭыбжьтә лаԥшҳәаа иацу ашәагаа z = z <sub>*</sub>(Мпк): 144.57±0.22
* 100× ашьҭыбжьтә лаԥшҳәаа акәакьтә масштаб аҵыхәтәантәи аԥсаҟьараан: 1.04119±0.00029
* абарионтә ҿагылара аоптикатә ҵаулара змоу анаскьара ҟаԥшь = 1: 1060.01±0.29
* ашьҭыбжьтә лаԥшҳәаа иацу ашәагаа z = z<sub>аҿагылара</sub>: 147.21±0.23
=== WMAP ===
[[Афаил:WMAP 2006 94 GHz temperature map.png|thumb|300px|Ацәынхатә шәахәаркра [[анизотропия|анизотропиа]] ахсаала (апанорама) (ихиаалоу ацәаҳәа — Асар Рымҩа [[Агалактика|агалактика]] аҟынтәи алашара). Аҟаԥшьқәа иаанаго еиҳа ишу аҭыԥқәа роуп, аиаҵәақәа — еиҳа ихьшәашәоу аҭыԥқәа роуп. Амҩаныза [[WMAP]] адыррақәа рыла]]
[[Афаил:WMAP 2008.png|thumb|300px|Еиҭашьақәыргылоу ацәынхатә шәахәаркра [[анизотропия|анизотропиа]] ахсаала (апанорама) [[Агалактика]] асахьа аԥыхны, [[Квазар|арадио хыҵхырҭақәа]] рсахьеи адипольтә анизотропиа асахьеи ацны. Аҟаԥшьқәа иаанаго еиҳа ишу аҭыԥқәа роуп, аиаҵәақәа — еиҳа ихьшәашәоу аҭыԥқәа роуп. Амҩаныза WMAP адыррақәа рыла]]
WMAP (Wilkinson Microwave Anisotropy Probe) — [[Адунеи]] анцәырҵуаз аамҭазы [[Атҟәацра ду]] иахҟьаны ишьақәгылаз [[Реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] аҭҵаара иазку [[НАСА]] [[космический аппарат|акосмостә аппарат]].
WMAP еизнагаз адыррақәа аҵарауаа ирылнаршеит иахьазы ажәҩантә сфера аҟны амикроцәқәырԥатә шәахәаркрақәа реихшара аԥхарра афлуктуациақәа зегь реиҳа инарҭбаау рыхсаала ашьақәыргылара. Уаанӡа ари аҩыза ахсаала аргылара алыршахеит НАСА аппарат [[COBE]] адыррақәа рыла, аха уи алшарақәа акырынтә — 35-нтә — WMAP иаиуз адыррақәа ирыҵахон.
WMAP адыррақәа иаадырԥшит [[реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] аԥхарра [[небесная сфера|ажәҩантә сфера]] аихшара ишахәҭоу аихшара змоу зынӡа машәырлатәи афлуктуациақәа ишрышьашәало. Ишәоу аихшара аазырԥшуа афункциа апараметрқәа адунеи амодель иақәҿнаҭуеит, уи шьақәгылоуп:
* 4 % рыла иаабац амаҭәашьар аҟынтәи,
* 23 % рыла [[тёмная материя|аматериа лашьца]] ҳәа изышьҭоу аҟынтәи (иҟалап ихьанҭоу [[суперсимметрия|асуперсимметриатә]] [[элементарные частицы|хәҭаҷқәа]] рҟынтәи акәзар), насгьы
* 73 % рыла Адунеи ирццакны арҭбаара цәырызго еиҳагьы имаӡоу [[тёмная энергия|амчхара лашьца]] аҟынтәи.
WMAP адыррақәа иалдыршоит [[тёмная материя|аматериа лашьца]] хьшәашәоуп ҳәа ашьақәырӷәӷәара (даҽакала иаҳҳәозар, [[нейтрино|анеитрино]], ма егьырҭ иласу ахәҭаҷқәак рыла акәымкәа, ихьанҭоу ахәҭаҷқәа рыла ишьақәгылоуп). Ус анакәымха, арелиативисттә ццакырақәа зманы иныҟәо ахәҭаҷ ласқәа заатәи Адунеи аҿы аилаӷәӷәара афлуктуациа маҷқәа ҵнаӡәӡәаауан.
Егьырҭ апараметрқәа рыбжьара, WMAP адыррақәа рҟынтәи ишьақәыргылоуп ('''ΛCDM'''-модель шьаҭас иҟаҵаны, даҽакала иуҳәозар, [[Космологическая постоянная|Λ-лахәи]] [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] хьшәашәеи змоу [[Фридман, Александр Александрович|фридмантәи]] [[Космологическая модель|акосмологиатә модель]] {{lang-en|Cold Dark Matter}})<ref>{{cite web|url=https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603449|author=D.N. Spergel, R. Bean, O. Dore|display-authors=etal|title=Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Three Year Results: Implications for Cosmology. Astrophysics, abstract astro-ph/0603449|access-date=2020-07-06|archive-date=2020-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621222657/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603449|url-status=live}}</ref>:
* [[Адунеи]] ақәра: (13.73 ± 0.12){{e|9}} шықәса;
* [[постоянная Хаббла|Хаббл иконстанта]]: 71 ± 4 км/с/[[Мегапарсек|Мпк]];
* [[барион|абарионқәа]] реилаӷәӷәара иахьатәи аамҭазы: (2,5 ± 0,1){{e|−7}} см<sup>−3</sup>;
* Адунеи аҟьаҟьара апараметр (азеиԥш еилаӷәӷәара [[Критическая плотность (космология)|акритикатә]] азыҟазаашьа): 1,02 ± 0,02;
* [[нейтрино|анеитрино]] ахкқәа рыхԥагьы рыкапан еизакы: <0,7 ев.
Ахҳәаа Planck TT адыррақәа рыла, TE, EE+lensing+BAO+JLA+H0
* 100''θ<sub>MC</sub>''= 1.04077 ± 0.00032
* Ω<sub>b</sub>h<sup>2</sup>= 0.02225 ± 0.00016
* Ω<sub>c</sub>h<sup>2</sup>= 0.1198 ± 0.0015
* τ=0.079 ± 0.017
* ln(10<sup>10</sup>As)=3.094 ± 0.034
* n<sub>s</sub>= 0.9645 ± 0.0049
* H<sub>0</sub> = 67.27 ± 0.66
* Ω<sub>m</sub>=0.3089 ± 0.0062
* Ω<sub>Λ</sub>= 0.6911 ± 0.0062
* Σm<sub>v</sub> [eV]< 0.17
* Ω<sub>k</sub>=0.0008<sub>−0.0039</sub><sup>+0.0040</sup>
* ''w=''−1.019<sub>−0.08</sub><sup>+0.075</sup>
== Шәахә. иара уб. ==
* [[История развития представлений о Вселенной|Адунеи иазку агәаанагарақәа рыҿиара аҭоурых]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|32em}}
== Алитература ==
{{Refbegin|2}}
* {{Акьыԥхьра|ref=Barker|автор=Barker P.|заглавие=Copernicus, the orbs, and the equant|издание=Synthese|том=83|выпуск=2|год=1990|pages=317—323|ссылка=https://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00413764}}
* C. Bonneau, S. Brunier. Une sonde defie l’espace et le temps. Science&Vie, № 1072, Janvier 2007, p. 43
* {{Акьыԥхьра|статья|ref=Furley|автор=Furley, David J.|заглавие=The Greek Theory of the Infinite Universe|издание=Journal of the History of Ideas|том=42|номер=4 (Oct. — Dec.)|год=1981|pages=571–585}}.
* {{Акьыԥхьра|книга|ref=Gatti|автор=Gatti H.|заглавие=Giordano Bruno and Renaissance Science|издательство=Cornell Univercity Press|год=1999}}.
* Gombrich, R. F. «Ancient Indian Cosmology.» In Ancient Cosmologies, edited by Carmen Blacker and Michael Loewe, 110—142. London: Allen and Unwin, 1975.
* {{Акьыԥхьра|статья|ref=Granada|автор=Granada, Miguel A.|заглавие=Kepler and Bruno on the Infinity of the Universe and of Solar Systems|издание=Journal for the History of Astronomy|год=2008|том=39|номер=4|pages=469—495}}
* {{Акьыԥхьра|статья|ref=Grant|автор=Grant E.|заглавие=Medieval and Seventeenth-Century Conceptions of an Infinite Void Space Beyond the Cosmos|издание=Isis|том=60|номер=201|год=1969|pages=39—60}}.
* {{Акьыԥхьра|книга|ref=Grant|автор=Grant E.|заглавие=Planets, Stars, and Orbs: The Medieval Cosmos, 1200—1687|место=Cambridge|издательство=Cambridge Univ. Pr.|год=1994}}.
* Henderson, John B. The Development and Decline of Chinese Cosmology. Neo-Confucian Studies Series. New York: Columbia University Press, 1984.
* {{Акьыԥхьра|статья|ref=McColley|автор=McColley G.|заглавие=The seventeenth-century doctrine of a plurality of worlds|издание=Annals of Science|номер=1|год=1936|pages=385–430}}.
* Sircar D.S. Cosmography and Cosmology in Early Indian Literature. Calcutta, 1976 (1 ed.: Calcutta,1967)
* {{книга |автор=[[Лонгейр, Малкольм|Longair Malcolm S.]]|заглавие=The Cosmic Century: A History of Astrophysics and Cosmology |ссылка= |издание= |место=|издательство= Cambridge University Press|год=2006|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|}}
'''Урысшәала'''
* ''Бакина В. И. ''Космологическое учение Гераклита Эфесского // Вестник Московского университета. Сер. 7. Философия. 1998. № 4. С. 42—55.
* ''Бакина В. И. ''Космологические учения раннегреческих философов: Учеб. пособие. М.: Изд-во Моск. ун-та. 1999. — 104 с.
* ''Вайнберг С.'' Первые три минуты: современный взгляд на происхождение Вселенной. — Ижевск: НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика», 2000, 272 с. ISBN 5-93972-013-7
* ''[[Гаврюшин, Николай Константинович|Гаврюшин Н. К.]]'' Византийская космология в XI веке // [[Историко-астрономические исследования]]. — М.: «Наука», 1983. Выпуск XVI. С. 325—338.
* ''Гаврюшин Н. К.'' Космологический трактат XV века как памятник древнерусского естествознания // [[Памятники науки и техники]]. 1981. М.: Наука, 1981, С. 183—197.
* ''[[Грэхэм, Лорен|Лорен Грэхэм]]'' [http://scepsis.ru/library/id_1936.html Глава XII Космология и космогония] из книги [http://scepsis.ru/library/id_666.html Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе]
* ''Житомирский С. В.'' Гелиоцентрическая гипотеза Аристарха Самосского и античная космология. // Историко-астрономические исследования. М., 1986. Вып. 18. С. 151—160.
* Идлис Г. М. Революции в астрономии, физике и космологии. М., 1985. — 232 с.
* {{Акьыԥхьра|ref=Койре|автор=[[Койре, Александр|Койре А.]]|заглавие=От замкнутого мира к бесконечной вселенной|оригинал язык=en|издательство=Сигма|год=2001}}
* Космологические произведения в книжности Древней Руси. Ч. II: Тексты плоскостно-комарной и других космологических традиций // Серия «Памятники древнерусской мысли». Вып. IV (2) / Отв. ред.: В. В. Мильков, С. М. Полянский. СПб.: Издат. дом «Міръ», 2008 (640 с. (50Б7 а. л.).
* Лебедев А. В. Фалес и Ксенофан (Древнейшая фиксация космологии Фалеса) // Античная философия в интерпретации буржуазных философов. М., 1981.
* Лупандин И. В. Аристотелевская космология и Фома Аквинский // [[Вопросы истории естествознания и техники]]. 1989. № 2. С. 64—73.
* Макеев В. А. Древняя философская космография в современной культуре стран Востока. — М.: РУДН, 1993
* Мочалова И. Н. О двух космологических традициях в Ранней Академии // Вестник Ленинградского государственного университета имени А. С. Пушкина (серия философия). 2007. — № 3 (6). — С. 26—34.
* Нагирнер Д. И. Элементы космологии. — СПб.: Изд-во СПбГУ, 2001.
* Павленко А. Н. Современная космология: проблема обоснования // Астрономия и научная картина мира. М.: ИФРАН, 1996.
* Павленко А. Н. Европейская космология: основания эпистемологического поворота, М.: ИНТРАДА, 1997.
* Сажин М. В. Современная космология в популярном изложении. URSS. 2002. 240 с.
* Семушкин А. В. Умозрительный культ космоса в раннегреческой философии // Религия в изменяющемся мире. — М.: Изд-во РУДН, 1994. — С. 27—39.
* Турсунов А. Философия и современная космология. М., 1977.
* М. Л. Фильченков, С. В. Копылов, В. С. Евдокимов Курс общей физики: дополнительные главы.
* Фролов Б. Число в архаической космологии // Астрономия древних обществ. М., 2002. С. 61—68.
* Чернин А. Д. Звезды и физика. Пульсары, короны галактик, квазары, реликтовое излучение. — URSS, 2018, 176 с.
{{Refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.modcos.com Сайт о современной космологии] // modcos.com
* ''Климушкин Д. Ю.'' [https://web.archive.org/web/20170908204031/http://cosmo-irk.ru/toc.html Космология]
* {{cite web|url=http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmolog.htm|title=Ned Wright's Cosmology Tutorial|archiveurl=https://www.webcitation.org/61Cg61mEM?url=http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmolog.htm|archivedate=2011-08-25}}{{In lang|en}}
* {{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/cosmology-theology/|title=Cosmology and Theology|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F8zBrqz3?url=https://plato.stanford.edu/entries/cosmology-theology/|archivedate=2013-03-15}}
* [https://arxiv.org/abs/astro-ph/0302209/ Публикация авторов] проекта [[WMAP]]
* [http://www.astronet.ru/db/msg/1188820 Что измерил WMAP] // «Астронет»
* ''Левин А.'' [http://elementy.ru/news/431112 Миссия «Улисса» завершена, но странствия продолжаются.] // «Элементы»
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:космологиа}}
[[Акатегориа:Акосмологиа| ]]
[[Акатегориа:Афизикатә космологиа]]
o4o380za42zkkofqxg78npahxwnn3qx
Сократ
0
57920
176609
176275
2026-11-11T01:55:46Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
176609
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка афилософ
| афото = Socrates Louvre.jpg
| ахҵара = [[Лисипп]] иусумҭаз Сократ ибиуст римтәи ахкьыԥхьаа. [[Лувр]], [[Париж]]
| аира арыцхә = ҳ. ҟ. 469 инарзынаԥшуа
| аира аҭыԥ = [[Древние Афины|Афины]]
| аԥсра арыцхә = ҳ. ҟ. 399 инарзынаԥшуа (70 шықәса)
| аԥсра аҭыԥ = [[Древние Афины|Афины]]
| атәыла = [[Древние Афины|Афины]]
| ашкол = [[Греческая философия|аклассикатә]] бырзен философиа, асократтә
| аҩымҭақәа рбызшәа = ажәытә бырзен бызшәа
| азанааҭ = афилософ
| аинтерес хадақәа = [[эпистемология|аепистемологиа]], [[этика|аетика]]
| анырра ҟазҵаз = Сократ иаԥхьатәи афилософцәа, [[софисты|асофистцәа]]
| анырра зхызгаз = [[Платон]], [[Ксенофонт]], [[Аристотель]], асократтә [[сократические школы|школқәа]], [[стоики|астоикцәа]] уб.иҵ.
}}
'''Сократ''' ({{lang-grc|Σωκράτης}}; ҳ. ҟ. 469 ш инарзынаԥшуа, [[Древние Афины|Афины]] — ҳ. ҟ. 399 ш, [[Древние Афины|Афины]]) — ажәытә бырзен [[философ]].
Иара иҵара ажәытәӡатәи абырзенцәа рфилософиа «Сократ иаԥхьатәии», «Сократ ихааназтәии» аамҭақәа ҳәа еихнашеит. Акосмос ашьақәгылареи, иааидкыланы иҟоу-иану зегьи рызҵаарақәа ирызҿлымҳаз уаанӡатәи афилософцәа реиԥш акәымкәа, Сократ ауаҩы иҩнуҵҟатәи идунеи ҭиҵаауа далагеит. Сократи, уи иҵареи еиуеиԥшым [[парадокс|апарадоксқәа]] рыдҳәалоуп. Урҭ иреиуоуп ҳаамҭазтәи аҵарауаа Сократ иҵаразы инҭкааны, ииашаны акгьы ахьырзымдыруа. Иара убри аан Сократ ихьӡ иадҳәалоу афилософиа аҿиара ахырхарҭа аҽшаԥсахызгьы ҩашьом.
Антикатә традициа излаҳәо ала, Сократ иԥсҭазаара акыр ианырит [[Дельфы|Дельфиатәи]] [[Пифия|апифиа]] иаԥхьаҟа иҟалаша ахьылҳәаз. [[Аполлон]] иныхаԥааҩ, ауаа зегь рыбжьара зегь реиҳа иҟәыӷоу Сократ иоуп -ҳәа «анцәа иажәақәа еиҭалҳәеит». Уи ашьҭахь Сократ аҟәыӷара иазку ицәажәарақәа анцәахәы имаҵ аура иадикыло далагеит. Ахәыҷқәа рааӡареи, абзазара иадҳәалоу ауадаҩрақәа рыӡбареи зықәшәаз Сократ иԥшәмаԥҳәыс [[Ксантиппа]] ари аҩыза аҭагылазаашьа лгәамԥхомызт. Лыхьӡ аҳәса ҭыӡшәаҟаҵаҩцәа зегьы рзы изеиԥш хьыӡны иҟалеит.
Афины ауаажәларра Сократ иахь ирымаз азыҟазаашьа еиԥшымызт. Џьоукы рзы уи дҟәыӷа дуун, даҽа џьоукых рзы — аҿар мҩахызҟьо, анцәақәа ҳаҭыр рықәзымҵо, знапы цқьамыз аҳәашгаш иакәны дыҟан. 423 шықәсазы [[Аристофан]] асценаҿы «Аԥсҭҳәақәа » захьӡыз акомедиа ықәиргылеит, уаҟа гәаӷшақә Сократ дихыччеит. 399 шықәсазы афилософ иус аӡбарҭа иарҭеит. Ахарадҵара азеиԥш формула абас иҟан: «Сократ ақалақьуаа ҳаҭыр зқәырҵо анцәақәа ҳаҭыр рықәиҵом, анцәахә ҿыцқәа алеигалоит, арԥыс қәыԥшцәа бжьихуеит» ҳәа. Сократ иҵаҩцәа [[Алкивиад]], [[Критий|Критиа]] уб.егьырҭгьы рхымҩаԥгашьазы ахара иара идырҵон. Афины атәылауаа, [[Спарта]] иаҿагыланы [[Пелопоннесская война|Пелопоннесстәи]] аибашьраҿы иахьаҵахази, «Ҩажәижәаҩык атиранцәа» ршьаарҵәыратә напхгареи, урҭ рыхьӡқәа рыдырҳәалон. Аҽеиӷьтәра аҽазышәара, иаԥсоу ауаҩы иаԥсам иаҵкыс аԥыжәара иҭара, ажәлар рымчра аԥкра, азакәанқәа рықәныҟәара азԥхьагәазҭоз Сократ ифилософиа аполитикцәа-адемагогцәа иргәаԥхомызт. Сократ иус рыӡбон усҟан истандартыз апроцедурала. Антикатә традициа инақәыршәаны, Сократ аӡбарҭаҿы ахара идуп ҳәа ихы шимыԥхьаӡо атәы иҳәеит, ихымҩаԥгашьазы ахьырхәра акәымкәа, афинианин изы иреиҳау аҳаҭыр дшаԥсоу — [[Пританей|апританеи]] аҿы хәыда-ԥсада ашьыбжьхьафара атәы азгәеиҭеит. Уи ашьҭахь афилософ ашьра иқәырҵеит. Платон ишиҳәо ала, иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амш Сократ иҵаҩцәа дрыгәҭылакны ихигеит. Иара адунеи ахаан амԥсреи, ауаҩы данԥслак ашьҭахь аԥсы илахьынҵеи ирызкыз ацәажәарақәа рыла иҵаҩцәа ргәы ирҭынчуан.
Сократ иҵаҩцәа рыхьӡқәа ирыдҳәалоуп ишиашоу еиҿагылаз агәаанагарақәа змаз философиатә школқәа рцәырҵра. Ҿырԥштәыс иааҳгозар, [[Аристипп]] [[Киренаики|акиренаикцәа]] [[Гедонизм|агедонистцәа]] рышкол ашьаҭаркҩыс дҟалеит, [[Антисфен]] — аматериалтә мазара мап рцәызкуаз [[Киники|акиникцәа]] рышкол. [[Платон]] дназлаз иҵаҩцәа реиҳараҩык рырҵаҩы нцәахәыс дҟарҵеит. Сократ ихаҭа иакәзар, сҟәыӷоуп ҳәа ихы иԥхьаӡомызт. Афилософ иеилкаара инақәыршәаны иҟәыӷара иаанарԥшуаз «акгьы шизымдыруа ахьидыруаз» акәын. Сократ иԥсҭазаара хықәкыс иамаз аиаша аԥшаара акәын, уи иҵаҩцәеи иареи реицәажәарақәеи афилософиатә еимак-еиҿакқәеи раан аԥшаара дашьҭан.
Азқьышықәсақәа анҵгьы Сократ ихаҭарахьы азҿлымҳара мыӡӡеит. Еиуеиԥшым аепохақәа раан, антикатәи аамҭазы еиԥш, иара еиҿагыло ахаҿсахьа изынханы иҟан. XIX ашәышықәса инаркны аҵарауаа-антикаҭҵааҩцәа рыҩныҵҟа ииашаҵәҟьаны Сократ дзеиԥшрааз, «ииашоу» Сократ дышԥаҟаз ҳәа аимак-аиҿак рымоуп. Антикатәи ахыҵхырҭақәа акырӡа еиҿагылоит аҟынтә, ари азҵаара хьаҳәа-ԥаҳәарада аҭак ҟарҵаӡом. « Ииашаҵәҟьоу Сократ иԥшаара» апроблема «Сократ изҵаара» ҳәа ахьӡ аиуит, XXI ашәышықәса алагамҭазгьы иӡбамкәа иаанхоит.
== Ахыҵхырҭақәа ==
Сократ изку антикатәи ахыҵхырҭақәа еидукылар алшоит урҭ раԥҵара аамҭа азгәаҭаны. Иԥсы анҭаз зегь раԥхьаӡа афилософ хшыҩзышьҭра изызуз [[Аристофан]] иоуп. Ҳара ҳҟынӡа иааӡаз ари адраматург икомедиақәа жәеиза рҟынтәи хԥа рҿы Сократ иӡбахә ҳәоуп, насгьы руак аҿы, «Аԥсҭҳәақәа» рҿы иара анегативтә персонаж хаданы даарԥшуп{{ref+|«Аԥсҭҳәақәа», «Адаӷьқәа», «Аԥсаатәқәа»|к}}. Сократ ихааныз, аха қәрала еиҵбыз [[Ксенофонт|Ксенофонти]] [[Платон|Платони]] рырҵаҩы иӡбахә рыҩуан иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь ажәашықәсақәа рыҩныҵҟа. Абри аамҭа иаҵанакуеит еиқәханы иҟоу [[Эсхин из Сфетта|Есхини]] [[Антисфен|Антисфени]] «асократикцәа маҷқәа» ҳәа изышьҭоу раԥҵамҭақәа рыхәҭақәа, иара убас Сократ иҿагылаз [[Поликрат (софист)|Поликрат]] иажәахәқәа. Сократ иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь 15 шықәса ааҵуаны ииз [[Аристотель]] иҩымҭақәа афилософ иӡбахә ҩажәантә ирнуп. «Сократ иԥсҭазаара» захьӡыз IV ашәышықәса анҵәамҭазтәи [[Аристоксен]] иҩымҭа акыр атенденциатә ҟазшьа амоуп. Уаҟа Сократ даарԥшуп зыԥсы мҭәуа амалырҳаҩ иакәны, аҭыӡшәа зцу, аҽынкылара змам уаҩны, убри аан ари аршаҳаҭга ҳаамҭазтәи аҵарауаа хырҩа арҭаӡом, избанзар уи егьырҭ ахыҵхырҭақәа ирҿагылоит. III ашәышықәса — ҳера III ашәышықәсақәа рзтәи атекстқәа Сократ ибиографиа имаҷу детальқәак рыла ихадырҭәаауеит ауп<ref>Протопопова, 2019, с. 330—331.</ref>.
=== Аристофан ===
[[Афаил:Bust of Aristophanes.jpg|thumb|[[Аристофан]] икомедиақәа рҿы Сократ иҭеиҭыԥши иҵареи аҵәы рылеиҵон. I ашәышықәса [[Герма|агерма]]. [[Галерея Уффици|Уффици агалереиа]], [[Флоренция|Флоренциа]]]]
Сократ ихаҭара ахьаарԥшу зегь реиҳа изаатәиу хыҵхырҭоуп Аристофан иҩымҭа «Аԥсҭҳәақәа». Уи акрызҵазкуа ҷыдарақәак амоуп. Актәи, акомедиа асценаҿы иқәдыргылеит Сократ иԥсы анҭаз. Ҩбагьы, уи ҭоурыхтә, ма философиатә усумҭам, иара Сократ иҵоурам персонаж хаданы дахьыҟоу литературатә рҿиамҭоуп. Раԥхьаӡа акәны акомедиа асценаҿы иқәдыргылеит [[Великие Дионисии|Диониси]] Дуқәа рныҳәаҿы 423 шықәса хәажәкырамза ма мшаԥымзазы. Уи ахԥатәи аҭыԥ ааннакылеит, даҽакала иаҳҳәозар, «ихыбгалеит». Актәи аҭыԥ акомедиазы [[Кратин]] ианаршьеит, Аристофан ишиқәымҿиазгьы «Аԥсҭҳәақәа» иреиӷьу ҩымҭаны иԥхьаӡон. Иахьанӡа иааит апиеса аҩбатәи аверсиа, ҳ. ҟ. 419, 416 ашықәсқәа рыбжьара ииҩыз<ref>Соболевский, 2001, с. 110.</ref><ref>Суриков, 2011, с. 16.</ref>.
Акомедиа алагоит аџьабаа рацәаны избо, икаџьбеиу анхаҩы Стрепсиад ихцәажәарала, уи аԥа мҽеи Фидиппид захьӡу димоуп. Аҽырыҩраҿы иара ауалқәа рацәаны иҟаиҵеит, Стрепсиад зшәара илымшоз. Усҟан иара иҷкәын Сократ «ихәыцырҭақәа рахь» аҵарахьы дишьҭырц иӡбоит, адемагогиатә знеишьақәа иирҵарц азы. Урҭ рыцхыраарала Стрепсиад аӡбарҭақәа рҿы даиааины ауалҳәаҩцәа иԥыригап ҳәа дгәыӷуан. Аԥхьа Фидиппид Сократ иахь аҵарахьы ацара зынӡа мап ацәикит. Убасҟан Стрепсиад ихаҭа афилософцәа рахь дцеит. «Ахәыцырҭақәа» рахь даннеи, агәашәхьча анхаҩы бырг еилиркаауеит Сократ еилирго апроблемақәа ртәы. Урҭ рахьтә иаликааз азҵаара акәны иҟоуп- акәыбрыц абыкь изласуа иарбану, ҟырҟыла акәу, ҵыхәала акәу, иара убас аӡ шаҟа иоуны иԥоу аҳасабра. Стрепсиад Сократ агамак дшантәалаз дихҭыгәлеит. Афилософ «дԥыруа аҳауа даланы, алашарбагақәа рлахьынҵа дазхәыцуеит». Аицәажәараан Сократ «ахәыцырҭақәа рҿы» анцәақәа шазхаимҵо атәы иҳәоит. «Аԥсҭҳәақәа» ишрымҵахырхәо. Стрепсиад аҵаҩра илымҵит, заанаҵы иплашь имхны наҟ дықәырцоит. Фидиппид, иаб диҿурԥшуазар, ақәҿиара дуқәа иоуеит. Иара адемагогиатә знеишьақәа аниҵалак, раԥхьа ауалҳәаҩцәа иԥыригоит, нас асофизмқәа ҵаҵӷәыс иҟаҵаны, иаб «иара ихәарҭаразы» дипҟоит. Згәы еибафоз Стрепсиад Сократ «ихәыцырҭақәа» амца ацреиҵоит. Акомедиа афилософцәа ахьдырхәырц азы ааԥхьарала ихыркәшахоит: ''«Ирылаҵа, ипҟа, урышьҭаз! Амзызқәа рацәоуп, / Ихадоу — урҭ анцәақәа раҳаҭыр ладырҟәуан»''. Сократ ихцәажәараан акомиктә еффект ҟалоит ахыҭҳәааи ареалтә детальқәеи реицааирала. Убас, еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа рҿы иаарԥшуп Сократ [[Палестра|апалестрақәа]] лассы-лассы дшырҭаауаз атәы, насгьы ҭыԥк аҿы ашьхынԥсылара зеиԥшыҟам иҷыдарагьы иалацәажәоит. Аристофан уи афилософ изы иччархәу, длазырҟәуа аган ала дааирԥшуеит. Апалестрақәа рҿы Сократ иплашьқәа иӷьычуеит, ажәҩан данаҵаԥшуаз аамҭазы аинцәыш афилософ иҿы аҟьашьуеит<ref>Суриков, 2011, с. 16—20.</ref>.
Апиеса ауаажәларраҿы Сократ инегативтә хаҿсахьа ашьақәырӷәӷәара иацхрааит. Аристофан афилософ дҭазырхаз ауаажәларратә гәалаҟазаара аԥҵара аус активла далахәын<ref>Зберовский Сократ и афинская демократия, 2007, с. 172.</ref>. Ашьҭахь Сократ анцәахәқәа рҿагылареи, аҿар рыԥхасҭатәреи рзы атеатр асценаҿы акәымкәа, аӡбарҭаҿгьы ахара идырҵеит. Сократ ишьҭанеицәа ргәаанагарала Аристофан иҩымҭа «Аԥсҭҳәақәа» ауаажәларратә гәаанагара ашьақәыргылараҿы акрызҵазкуа ароль нанагӡеит<ref>Рыканцова, 2012, с. 138—139.</ref>.
Аристофан иҟны иаарԥшу Сократ ихаҿсахьа ӷәӷәала иаҿагылоит, Сократ [[Сократический диалог|идиалогқәа]] рҿы иҵаҩцәа иаҳдырбо аҟәыӷа ихаҿсахьа. Иааидкыланы, Сократ «Аԥсҭҳәақәа» рҿы ииашамкәа даарԥшуп. Иара [[Натурфилософия|анатурфилософиа]] инапы алакымызт, ариторикеи аҿаԥыц азҟазареи дирҵомызт, аҵаҩцәа аԥара рымихуамызт, иара убас ҷыдала еиқәыршәаз ашкол-«ахәыцырҭақәа» аҿы акәымкәа, ашҭақәеи, аџьармыкьақәеи, амҩадуқәеи рҿы азыҟаҵарақәеи ацәажәарақәеи мҩаԥигон<ref>Суриков, 2011, с. 20—21.</ref>.
«Аԥсҭҳәақәа» рыдагьы Аристофан Сократ иҽеимкәа дихцәажәоит «Аԥсаатәқәеи», «Адаӷьқәеи» рҿы. Урҭ рҿы афилософ адгьылтә ԥсҭазаара арыцҳарақәа дырхаҿроуп: «иҟьашьыз, имлагоз, алаба кны иныҟәон, Сократ иеиԥш», Сократ апоетцәа иашақәа дырҿаиргылоит, «апсихагогиа» азы ахара идиҵоит (еиҳа иазааигәоу ҳаамҭазтәи атермин — «[[некромантия|анекромантиа]]»)<ref>Рыканцова, 2012, с. 133—134.</ref><ref>Светлов, 2017, с. 91—95.</ref>.
[[Ксенофонт]] «Ачара» аҿы Сократ дызлахәыз шьыбжьхьа ахҳәаа ҟаиҵоит. Асасцәа руаӡәк, [[Сиракузы|Сиракузтәи]] ауаҩы, афилософ «дхәыцҩшәа дыҟоуп» ҳәа изушьҭоузеи ҳәа диазҵаауеит. Анаҩстәи аимак аан Сократ азҵаара ииҭоит: «Ҳаиҟәызыҭхо абжьаӡара аӡ ашьапқәа рыла иаҳшәозар шаҟа ҟанаҵозеи: ирҳәоит уи ауп удгьылшәара злашьақәгылоу ҳәа». Аҩымҭа «Аԥсҭҳәақәа» афилософ изыҟазаашьа ишаныруа атәы аанарԥшуеит<ref>Зберовский, 2007, с. 262—263.</ref>. Сократи Сиракузтәи ауаҩи рдиалог анализ иаҳнарбоит ианеиҵаха х-уск. Сократ игәы иалсит Аристофан иҳәамҭаҿы иҵара еицакны, мцыла иахьааирԥшыз, акомедиа ауаажәларратә гәаанагара анырра ахьанаҭаз. Сократ «дхәыцуашәа дыҟоуп » ҳәа ихырҵаз ахьыӡ гәныркылеит. Ацәгьахәыццәа афилософ ду Аристофан итермин ала ишьҭан. Сиракузтәи ауаҩи иареи реицәажәараан, Сократ Аристофан «Аԥсҭҳәақәа» ирну зегьы цәгьаҳәароуп, мцуп ҳәа шьақәимырӷәӷәеит. Уимоу, Сократ аолимпиатәи апантеон иаҷыданы, «Аԥсҭҳәақәа» раҳасабала иаарԥшу адемонцәа-нцәахәқәак шыҟоу агәра шигоз,шьақәдырӷәӷәоит Платони егьырҭ антикатәи аклассикцәеи,иара убас ҳаамҭазтәи антикаҭҵааҩцәагьы<ref>Зберовский Сократ и афинская демократия, 2007, с. 158—159, 170.</ref>.
«Сократ [[Апология Сократа (Платон)|иапологиаҿы]]» [[Платон]] ирҵаҩы иажәақәа ааигоит: ''«Шәара шәхаҭақәагьы ижәбахьеит Аристофан икомедиаҿы Сократ ҳәа аӡәы акаҵкәыр дышҭатәоу, аҳауа салоуп ҳәа ҳәо, макьана исзеилымкаауа еиуеиԥшым агаӡарақәа рацәаны дышрылацәажәо. […] амала, уи, афинаа ахацәа, зынӡагьы сара исусым. Уи азы шәара шәхаҭақәа шәеиҳараҩык шаҳаҭцәас ааԥхьара шәысҭоит, насгьы уи аус сара исҳәо заҳахьо зегьы шәалацәажәарц ишәыдысҵоит; избанзар шәара шәахьтә ус иҟоу рацәаҩуп. Шәеизҵаа нас, шәара шәахьтә аӡәы иаҳахьома ас еиԥш иҟоу аусқәа срылацәажәахьеит ҳәа, усҟан еилышәкаауеит сара исызкны ирҳәо егьырҭ зегьы убас еиԥш ишиашоу»''<ref>Платон, 1990, с. 72, [[Апология Сократа (Платон)|Апология Сократа]] 19.</ref>.
Сократ асценаҿы ихыччоз, ахара идызҵоз акомедиографцәа рахьтә Аристофан дзаҵәымызт. Ҿырԥштәыс иааҳгозар, Амипси 423 шықәсазтәи акомедиа «Конн» аҟны Сократ дсофистны дааирԥшит. Афилософ диҿагылон иара убас [[Кратин]], аха ипиесақәа рҵакы атәы шамахамзар акгьы ҳаздырӡом<ref>Рыканцова, 2012, с. 133.</ref>.
=== Ксенофонт ===
[[Афаил:Raffael 069.jpg|thumb|Сократи [[Ксенофонт]] қәыԥши ([[Ватикан]] [[Рафаель Санти|Рафаель]] иҭыӡсахьа «Афинатәи ашкол» ахәҭа)]]
Ксенофонт «исократтә ҩымҭақәа» рыҩра аамҭа иазку версиақәак ыҟоуп, урҭ рахь иԥхьаӡоуп «Сократ изку агәалашәарақәа», «Аӡбарҭаҿы Сократ ихьчара», «Ачара», «[[Домострой (Ксенофонт)|Домострои]]»{{ref+|Аԥҵамҭақәа рыхьӡқәа рыҭоуп урысшәала ицәажәо аԥхьаҩ изы еиҳа ирдыруа С. И. Соболевски иеиҭага инақәыршәаны|к}}. Версиак ала, урҭ ҩын Ксенофонт [[Скиллунт]] анхара даналага, 387 шықәса рышьҭахь. Даҽа версиак ала, ари арыцхә ҟалаанӡа, арратә ныҟәарақәа раан. Аԥҵамҭақәа рыхәшьара аԥҵара аамҭа иадҳәалоуп. Антикаҭҵааҩцәа иазгәарҭоит урҭ рконтекст анырра шанаҭо ианаԥырҵоз равтор дазусҭаз афакт—иҩныҟа, Афиныҟа ихынҳәыр зылшоз аруаҩ иакәзу, мамзаргьы зықалақь гәакьа анҭыҵ инхаз аҳәынҭқарратә цәгьоуҩызу<ref name="sfn60f3bc">История греческой литературы, 1955, с. 108—110.</ref>.
«Агәалашәарақәа» рҿы Ксенофонт ихаҭа ифилософиатәи иполитикатәи дунеихәаԥшышьақәа арбоуп. Ашәҟәаҿы спартантәи аҵасқәеи атрадициақәеи мыцхәы рымҵахырхәара ыҟаӡам. Иара афинаа рыԥсҭазаара атәы иахцәажәоит, уи 387 шықәсанӡа ишҩыз аазырԥшуа аргументуп. Иааидкыланы Сократ ихаҿсахьа «Агәалашәарақәа» рҿы Платон иҟны иаарԥшу иеиԥшуп. Иара убасгьы, уа адиалогқәа рымҩаԥгараҿы Сократ иметод аиҭаҳәараҿы аиԥшымзаарақәа ыҟаӡам, амала Платон диҿурԥшуазар, Ксенофонт имариоу ажәабжь аҳәараҿы лассы-лассы деилахәоит. Убри аан, Ксенофонт ииҩыз аҟнытә Сократ ииҳәаҵәҟьази, иара ииҳәоз аидеиақәеи ирызку азҵаара аартны иаанхоит. Излаабо ала, аибашьра атактикеи аҷыдарақәеи ирызку ахшыҩзцарақәа Ксенофонт итәуп<ref name="sfn60f3bc" />.
Ашәҟәы ԥшь-хәҭакны еихшоуп. Актәи аҟны Сократ анцәахамҵареи аҿар рыԥхасҭатәреи рзы ирҭаз ахарадҵақәа рҿаԥҽра ашьҭахь иаарԥшуп адунеии ауаҩи реиҿкаашьа иадҳәалоу азхәыцрақәа. Аҩбатәи ауаа реизыҟазаашьақәа ирызкуп: аҭаацәарақәа, аиҩызара уҳәа. Ахԥатәи ахәҭа аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа иазкуп, аԥшьбатәи ахәҭа — адыррақәа рырҳара. «Агәалашәарақәа» аҵыхәтәантәи ахы «Аӡбарҭаҿы Сократ ихьчара» заатәи ҩымҭаны иахәаԥшуеит. Ҳаамҭазтәи ахәшьарақәа рыла, Ксенофонт ихәыцрақәа аҵаулара ҷыда рымаӡам, [[Натурфилософия|анатурфилософцәа]] рыхшыҩҵакқәа еиҭеиҳәоит<ref>История греческой литературы, 1955, с. 110—112.</ref>.
=== Платон ===
Платон иан лышьҭрала афинтәи [[Кодриды|Кодридаа]] рыжәла ду датәын. Сократи иареи еибадырит 407 шықәсазы. Арҵаҩи еиуеиԥшым аҵаҩцәеи, ариторцәеи, аполитикцәеи реицәажәарақәа ахьаарԥшу Платон иҩымҭақәа, Сократ изку адыррақәа ртәы зҳәо акрызҵазкуа хыҵхырҭоуп. Убри аан ирҿиара аҭҵааҩцәа иазгәарҭоит Платон «заатәии», «ихьшәоуи» иҩымҭақәа рҿы Сократ ихаҭара еиуеԥшымкәа ишаарԥшу атәы. Антикатәи афилософиазы еиҳа авторитет змоу аспециалистцәа ируаӡәку Г.[[Властос, Грегори|Властос]] «заатәии» «ихьшәоуи» адиалогқәа рҿы Сократ ихаҿсахьаҿы аиԥшымзаарақәа жәаба аликааит. Аҵарауаҩ Сократ ииашаҵәҟьоу ихаҿсахьа «заатәи» иҩымҭақәа рҿы иаарԥшуп ҳәа иԥхьаӡон, «ихьшәақәоу» ракәзар, Платон ихатә дунеихәаԥшышьақәа аадырԥшуеит<ref name="БРЭ Квинарий">{{БРЭ
|статья = Сократ
|ссылка = https://old.bigenc.ru/philosophy/text/3633770
|автор = А. В. Лебедев
|том = 30
|страницы= 638—639
|архив= https://web.archive.org/web/20230103212748/https://bigenc.ru/philosophy/text/3633770
|архив дата= 2023-01-03
}}</ref>.
{|align="center" class="standard"
! «Заатәи» адиалогқәа
! «Ихьшәоу» адиалогқәа
|-
| аетикатә проблемақәа мацара инапы рылакын
| иҭиҵаауан [[Метафизика|аметафизика]], [[Эпистемология|аепистемологиа]], аҭҵаарадырра [[Философия науки|афилософиа]], абызшәа, адин, аҟазара, аполитика
|-
| Аматематикеи, ииашоу аҭҵаарадыррақәеи рахь аинтерес ааирԥшӡом.
| афилософ аматематика инапы алакызароуп ҳәа иԥхьаӡоит
|-
| иԥсҭазаара хықәкыс иамоуп- афилософиеи ахдырреи; афилософиа ауаа зегьы ирҭахуп
| афилософиа — иалкаау рзы мацара
|-
| аҟазаареи, ауаҩы данԥслак ашьҭахь иԥсы алахьынҵеи рызҵаарақәа ирыдҳәалам
| аԥсы ԥсра зқәым субстанцианы иԥхьаӡоит
|-
| «аидеиақәа» — аилкаарақәа
| «аидеиақәа» — амаҭәарқәа ртрансценденттә ҵакқәа
|-
| анцәа идунеии ҳареи ҳаимадара моралла мацара иҟалар ауп
| анцәа идунеии ҳареи ҳаимадара мистикатәызаргьы алшоит, афилософиатә хшыҩи анцәа ихшыҩи реилалара алыршара азханаҵоит
|-
| афинтәи азакәанқәа дрықәныҟәоит
| арадикалтә реформатор
|-
| аԥсыцқьара дырроуп
| ахшыҩ аемоциа аҵазароуп
|-
| «акгьы шизымдыруа идыруеит»
| аҟәыӷа дуӡӡа, шамахамзар зегьы здыруа
|-
| аҭҵаара аметод хада — аоппонент итезис аҿаԥҽра ауп
| иарбоу аметод мап ацәкра
|}
=== «Асократикцәа», Поликрат ===
Платони Ксенофонти рыдагьы Сократ иӡбахә хыԥхьаӡара рацәала егьырҭ иҵаҩцәагьы ирыҩуан. Алитература ҷыдаҿы урҭ «асократикцәа» ҳәа ирышьҭоуп. Ус иҟоу рахь иԥхьаӡоуп еиуеиԥшым афилософиатә школқәа рышьаҭаркҩцәа-[[Антисфен]] [[Киники|икиникцәа]] рфилософиатә школ, [[Аристипп]] [[Киренаики|икиренаикцәа]] рышкол, [[Федон из Элиды|Федон]] [[Элидо-эретрийская школа|елидо-еретриатәи]] ишкол, [[Евклид из Мегары|Евклиди]] [[Эсхин из Сфетта|Есхини]] мегартәи рышкол. Аха урҭ рырҿиаратә ҭынха еиқәымхеит. Антикаҭҵааҩцәа рырҿиаратә ҭынха ахәшьара арҭар акәхоит егьырҭ антикатә хыҵхырҭақәа рҟынтәи афрагментқәеи ацитатақәеи рхы иархәаны<ref>Асмус, 1999, с. —89—91.</ref>.
Сократ [[Сократический диалог|идиалог]] ажанр ашьаҭаркҩыс дыҟоуп, еицрыдыркылахьоу агәаанагарала, Есхин. Иӡхьоу ҳәа иԥхьаӡаз Есхин иҩымҭақәа хәҭа-хәҭала иаарԥшын XX ашәышықәсазы [[Оксиринхские папирусы|Оксиринхтәи]] апапирусқәа рҿы. Аха ҳара ҳҟынӡа изымааӡеит Есхин идиалогқәа руакгьы еиқәханы. [[Каллий (сын Гиппоника)|Афины]] инхоз ибеиаӡоу ауаҩы ихьӡ зху адиалог «Каллии» аҟны Есхин иааирԥшуеит аморалтә ҟазшьа ҳаракқәа змам ауаҩы, амал ду анимоу иацу ашәарҭарақәа. Зегь реиҳа заатәи адиалог «Мильтиад» атема [[пайдейя|паидеиа]] ауп. Аҵара даҽа ҩ-диалогк шьаҭас иамоуп — «Алкивиади», «Аспазиеи»<ref>Алымова, 2017, с. 105—106, 110.</ref>.
Сократ иҵаҩцәа руаӡәык Антисфен 79 инареиҳаны адиалогқәа аԥиҵеит. Антикатә хыҵхырҭақәак рҿы иаагоу ацитатақәа ирыбзоураны ҳаамҭазтәи аҭоурыхҭҵааҩцәа Геракл изку Антисфен иаԥҵамҭа асиужети апроблематикеи реиҭашьақәыргылара алдыршеит. Аха иазгәаҭатәуп урҭ иҟарҵаз ашьақәырӷәӷәарақәа реиҳарак шгәаанагарқәоу. Ахҭыс мҩаԥысуеит арԥарцәа аԥсыцқьара рылазааӡо [[кентавр|акентавр]] [[Хирон]] иҳаԥаҿы. Хирон иҵаҩцәа рыбжьара Геракл идагьы рыӡбахә ҳәоуп [[Ахилл|Ахилли]] [[Асклепий|Асклепии]]. Иара убас атрактат иалаху дреиуоуп [[Прометей|Прометеи]]. Геракл Прометеи диҿырԥшны дахьаарԥшу аҩымҭа асиужеттә цәаҳәа хадақәа ируакуп. Атрактат хыркәшахоит [[Лернейская гидра|Лернеитәи]] агидра ашҳам ахәшә зыхьшьыз Геракл ихҿа машәырла иахәыз Хирон иҭахара ала<ref>Алымова, Караваева, 2018, с. 264—267.</ref>.
Ахҭыс ахьыҟалаз аҭыԥ [[Пелион]] ашьхаҿы иҟоу аҳаԥы аҟны ауп, уа Платони Антисфени реимак убарҭоуп. Платон «Аҳәынҭқарра» а-7-тәи ишәҟәы аҟынтәи аҳаԥы асахьеи Антисфен итәи даара еиҿагылоит. Актәи адиалог аҿы аҳаԥы аҵарадара асимвол ҳнарбоит, аиашаҵәҟьа ашьхаҟа уанхалалак ауп ианеилукаауа. Антисфен иҟны аҳаԥи ашьхеи ҭыԥк аҟны иҟоуп, аиаша, аҩныҵҟеиԥш адәахьалагьы, зехьынџьара еиԥшуп<ref>Алымова, Караваева, 2018, с. 267.</ref>. Хирон ихаҿсахьала иаахтны Сократ ихаҿсахьа убоит. Хирони Сократи ашҳам иахҟьаны рыԥсҭазаара иалҵит. Амедицина анцәахәы Асклепиа ихәышәтәышьа аҟазара дзырҵоз Хирон, ихы изымхәышәтәӡеит — ихшыҩҵакқәа ауаа агәра дзыргоз, убри алагьы еицырдыруаз Сократ аӡбарҭаҿы ихы изымыхьчеит. Ахилл ихаҿсахьала даарԥшуп [[Алкивиад]], Прометеи — Платон, Геракл — Антисфен ихаҭа. Платон-Прометеи азеиԥш еилкаарақәа дрылацәажәоит, иҟәыӷара, «амцеи» «алашареи» ауаа ишрызнанагогьы, аҵабырг ахаҭа иаҟәыҭхоуп. Прометеи ихаҭа хыхьчашьа имаӡам, убри аан апрактик Геракл ихы ахьчареи егьырҭ рыхьчареи адагьы, аԥсыцқьарахь дызқәу амҩаҿы алҵшәақәа ааирԥшуеит<ref>Алымова, Караваева, 2018, с. 267—268.</ref>.
«[[Геракл на распутье|Геракл]]» аҿы Антисфен аполемика имоуп Платон имацара иҟны акәымкәа, Ксенофонти [[Продик|Продики]] рҿгьы, дара асиужет «Геракл амҩеихагаларҭаҿы» иавторцәоуп ҳәа ԥхьаӡоуп. Ксенофонт иҩымҭа «Сократ изку агәалашәарақәа» рҿы абзиарақәа риуразы аҽазышәарақәа аҭахызар, Антисфен изы аџьабаа ахаҭа аԥсыцқьара ҵакыс иамоуп<ref>Алымова, Караваева, 2018, с. 268.</ref>.
Фбаҟа инарзынаԥшуа Евклид иаԥиҵаз Сократ идиалогқәа еиқәымхеит<ref>Солопова, 2010.</ref>.
Федон адиалогқәа рформа ала ииҩуаз иҩымҭақәагьы еиқәымхеит. Ифилософиатә хшыҩзцарақәа иахьазы иҵабыргны ирыздырӡом. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа Федон иҵара азы алкаақәа ҟарҵоит ҳара ҳҟынӡа иааӡаз афрагмент маҷқәа шьаҭас иҟаҵаны. Адиалог «Симон» Сократ дзыдтәалалоз аимааӡахҩы ихьӡ ахҵоуп. Атрактат аҵакы азы иҟоу адырраҭарақәа жәпакы рыла алкаа ҟаҳҵар ҳалшоит, «Симон» ишаанарԥшуаз иаабац ақалақьуаҩи анапҟазеи рхымҩаԥгашьеи рыԥсҭазаашьеи рзы Сократ имодель<ref>Гомперц, 1999, с. 153—154.</ref>.
[[Диоген Лаэртский|Диоген]] Лаерттәи ианиҵаз антикатәи аверсиақәа руак инақәыршәаны, иара убас X ашәышықәсазтәи [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|византиатәи]] аенциклопедиатә жәар «[[Суда (энциклопедия)|Суда]]» аҿы ишарбоу ала, Сократ иус анырыӡбоз, 399 шықәсазы ахарадҵаҩцәа хадақәа [[Мелет|Мелети]] [[Анит (сын Антемиона)|Анити]] ирыларҳәаз ажәахәқәа [[Поликрат (софист)|Поликрат]] ианиҵеит. Аха уи иашоуп ҳәа антикатәи аамҭазы ихарҵомызт. «Сократ ахара идҵара» захьӡыз Поликрат иажәахә шыҟаз гәыҩбара узцәырнагом. Уаҟа Поликрат ахарадҵаратә тезисқәа еиҭеиҳәон, аӡбамҭа шиашоу ала азы хьаҳәа-ԥаҳәада алкаа ҟаиҵон. Рҩымҭақәа рҿы апамфлет аӡбахә рҳәон Поликрат ихааныз [[Исократ]], иара убас [[Фаворин]], [[Квинтилиан]], [[Либаний|Либаниа]] уб егьырҭгьы. Фаворин иазгәеиҭеит Поликрат иажәахә аҿы аӡбахә шиҳәоу [[Длинные стены|Афины]] ақалақьтә ҭӡамцқәа [[стратег|астратег]] [[Конон (стратег)|Конон]] ишеиҭашьақәиргылаз атәы. Ари ахҭыс ҟалеит Сократ даныршь ашьҭахь фышықәса ааҵуаны, 393 шықәсазы. Абри ала Фаворин алкаа ҟаиҵеит, ажәахә аӡбаратә процесс азы акәымкәа, акыр ихьшәаны риторикатә ҽаршьццыларак аҳасабала ишеиқәыршәахаз. Ари аҩыза аверсиа иҳәеит Фаворин ихааныз Квинтилиан аиҳабы. Иара, Фаворин диҿурԥшуазар, аргументк ааимгеит, баша «ажәытәуаа» абас шырыҩуаз ҳәа азгәеиҭеит: ''«Поликрат Бузириди Клитемнестри ирҽхәон; иара ихаҭа, убри аҩыза агәҭакы иманы, ажәытәуаа рҳәамҭала, Сократ диҿагыланы ажәахә иҩит»''<ref>Квинтилиан, 1834, II. XVIII. 4.</ref><ref name="sfn24498f">Диоген Лаэртский, 1986, с. 104—105, II. 38—39.</ref><ref name="sfn122ddd">Фролов, 1991, с. 276—277.</ref><ref>Матвейчев Философия, 2018, с. 246.</ref>.
Излаабо ала, Поликрат Сократ ахара идҵара адагьы аолигархцәа ириааиз адемократиатә партиа аԥхьагылаҩцәа ирҽхәон. Адемократцәа Сократ идырҵашаз ахара рыман. Ажәытәӡатәи афинаа Сократ иҵаҩцәа [[Алкивиад|Алкивиади]] [[Критий|Критиеи]] рыхьӡқәа аспартанцәа рабашьраҿы иахьаҵахази, аолигархцәа амчрахь рнеиреи, анаҩстәи аграждантә еибашьреи ирыдырҳәалон. Ари ажәахә атәы рдыруан Сократ иҵаҩцәа Платони [[Ксенофонт|Ксенофонти]]. Ҳаамҭазтәи ахәшьарақәа рыла, рырҵаҩы изкыз «[[Апология Сократа (Платон)|Апологиақәа]]» рҿы, егьырҭ инарылкааны, Поликрат ихарадҵақәа аҿаԥырҽуан. Убас, аолигархиа иадгылоит ҳәа ахьырзырҳәоз иаргәамҵуаз [[Платон]] «Сократ иапологиаҿы» Сократи атиранцәеи реилибамкаарақәа акыр ахшыҩзышьҭра риҭоит<ref name="sfn3a55f3">Nails, 2002, p. 199—200, Meletus of Athens.</ref><ref name="sfna5b191">Шичалин, 2012, с. 84—85.</ref><ref name="sfn0d3ebf">Russell, 2012.</ref>.
=== Сократ иаамышьҭахь инхоз антикатәи авторцәа ===
Сократ ишьҭахь инхоз афилософцәеи ашәҟәыҩҩцәеи иара иахь ирымаз азыҟазаашьақәа еиҿагылон, ихааныз ауаа шизыҟаз еиԥш. [[Платоновская Академия|Платон Иакадемиа]] ахаҭарнакцәеи [[Стоицизм|астоикцәеи]] рҿы Сократ аҟәыӷа иавторитет иман<ref>Long, 1996, p. 16—23.</ref>. Аристотели иара иҵара иашьҭанеиуаз [[Перипатетики|аперипатетикцәеи]] афилософиа аҭоурых аконтекст ала мацара акәын Сократ азҿлымҳара ширҭоз. Аристотель излашьақәирӷәӷәоз ала, Сократ анатурфилософиа аԥихит, афилософиаҿы аетикатә хырхарҭа аԥшьгаҩыс дҟалеит. Аристотель иҵаҩцәа руаӡәк [[Аристоксен]], Сократ изкны афилософ «аристофантә» доуҳала дахьааирԥшуаз анысымҩа иҩит. Ари афилософ Сократ хаҭала дыздыруаз ражәабжьқәа шьаҭас иҟаиҵеит<ref>Gigon, 1994, p. 107—110.</ref>. Сократ иҽеимкәа изыҟан [[Эпикур|Епикури]] иҵаҩцәеи. Сократ [[Сократическая ирония|иирониа]] ахамаԥагьара аанарԥшуеит ҳәа рыԥхьаӡон, афилософ ихаҭа мцхәаҩыс дыршьон<ref>Long, 1996, p. 9—11.</ref>.
Ихьшәоу антикатәи ахыҵхырҭақәа ма Сократ ифилософиатә ҵара иазкын, ма инысымҩа иахцәажәон. Урҭ ирнуп Аристофани, Платони, Ксенофонти рҩымҭақәа рҿы зыӡбахә ҳәам адетальқәа рацәаны, аха урҭ ахьынӡаиашоу атәы агәыҩбара узцәырнагоит. Убас, иаагозар, урҭ рҿы Сократ аҩбатәи аԥҳәыс [[Мирто]] димазшәа арбоуп, иара убас иԥҳәыс Ксантиппеи иҵаҩы Алкивиади рҟны имаз имариамыз аизыҟазаашьақәа рсценкақәа рацәаны, «ахаҵа ԥҳәыс дааигароуп» еиԥшыз еиуеиԥшым азгәаҭақәа. Дманшәалахар, иԥҳәысгьы дыбзиахар — насыԥ иоуеит, дманшәаламхар — дфилософхоит»- ҳәа иҟоу ашьақәырӷәӷәарақәа уҳәа<ref name="cyberleninka-4145">{{статья
| автор = Хмелевский С. В.
| заглавие = Зачем современному человеку философия
| ссылка = https://cyberleninka.ru/article/n/zachem-sovremennomu-cheloveku-filosofiya
| издание = Социально-политические науки
| издательство = Издательский дом Юр-ВАК
| год = 2017
| номер = 5
| страницы = 31—37
| issn = 2310-7065
| archive-url = https://web.archive.org/web/20210414184525/https://cyberleninka.ru/article/n/zachem-sovremennomu-cheloveku-filosofiya
| archive-date = 2021-04-14
}}</ref>.
== «Сократ изҵаара» ==
Хронологиала Сократ изааигәоу ахыҵхырҭақәа еиҿагылоит. Урҭ рыпроблема хаданы иҟоуп, дара еиуеиԥшымкәа, лассы-лассы зынӡа еиҿагыло ирыхцәажәоит, Сократ ахаҭара адагьы, иидеиақәа. Урҭ рышьаҭа мацарала, инарҵауланы аҭҵаарадырратә анализ ҟамҵакәа, Сократ дзеиԥшраҵәҟьаз узеилкаауам. «Сократ иашаҵәҟьа иԥшаара» апроблема «Сократ изҵаара» ҳәа ахьӡ иаиуит. Уи азҵаара раԥхьаӡа акәны далацәажәеит XIX ашәышықәса алагамҭазы анемец философ [[Шлейермахер, Фридрих|Фридрих Шлеиермахер]]. 1818 шықәсазтәи астатиа «Über den Werth des Sokrates als Philosophen» аҟны иара ишьақәирӷәӷәон Ксенофонт дзыхцәажәаз ауаҩы, афилософиаҿы ареволиуциа шизыҟамҵоз. Шлеиермахер игәаанагарала Ксенофонт раԥхьаӡа инаргыланы деибашьҩын. Арҵаҩы ихәыцрақәа рыҵаулара ахәшьара аҭара, иара ихшыҩ азхомызт. Уи инамаданы Ксенофонт Сократ [[Традиционализм|традиционалистны]] дааирԥшит, зхатә ҿырԥштәы ала аԥсыцқьара дзырҵо иакәны. Сократ иҵара «ииашоу» аҵакы, Шлеиермахер игәаанагарала, Платон иусумҭақәа рҿы иааирԥшит<ref>Протопопова, 2019, с. 331.</ref>.
Ф.Шлеиермахер иаҳаҭыр шыҳаракызгьы, XIX ашәышықәсазы Ксенофонт иҩымҭа Сократ иԥсҭазаара иазку узықәгәыӷша хыҵхырҭаны иԥхьаӡан. 1910-тәи ашықәсқәа рзы, аамҭақәак рзы, А. Е. [[Тейлор, Альфред Эдвард|Теилор]], Д. [[Бёрнет, Джон|Бернет]], Г. [[Майер, Генрих|Маиер]] Ксенофонт зыгәра угартә иҟоу хыҵхырҭак иакәым ҳәа зҳәоз аусумҭақәа ркьыԥхьит. Аргумент хадақәаны иҟан, Ксенофонт Сократ «изааигәаз ауаа» дреиуамызт, дидыруеижьҭеи рацәак ҵуамызт, ихәыцрақәа цқьа изеилкаауамызт, Платон ишьақәирӷәӷәоз ахшыҩҵакқәа хиҩылаауан ҳәа. Урҭ ргәаанагарала, Сократ изку ихадоу, ииашоу хыҵхырҭаны дыҟан Платон<ref>Протопопова, 2019, с. 331—332.</ref>.
Платон жәабжьҳәаҩ хаданы иалихыз азакәаншьаҭа аман. Иԥсхьоу арҵаҩы еиуеиԥшым абиԥарақәа еизаку рҟәыӷара идукылар алшон. Иҟалап Платон, афинаа рахьтә аӡәы [[Сократический диалог|адиалог]] алкаақәа мцҳәароушәа ибар, иморалтәым ахымҩаԥгашьеи, анцәахамҵареи рзы ахарадҵарақәа идрымҵарц азы акәзар мотивқәас имаз. Ас еиԥш ахарадҵарақәа ирыхҟьаны [[Анаксагор]] инаиркны Сократ иҟынӡа ахәыцыҩцәа рыплеиада дуӡӡа ааха аиуит. Итрадициатәым ухәыцрақәа зыԥсҭазаара иалҵхьоу арҵаҩы идҵара шәарҭамызт. Ианакәзаалакгьы иарбоу ашьақәырӷәӷәарақәа Сократ итәуп иҳәар илшон, иара амемуарист шиакәу. Ус анакәха, Платон Сократ ихәыцрақәа ракәымкәа, ихатә хәыцрақәа ааирԥшыр илшон. Швеицариатәи аҭоурыхҭҵааҩ 1947 шықәсазы «Сократ изҵаара» аганахьала азыҟазаашьа ҿыц аԥиҵеит. Иара ишьақәирӷәӷәон,Ксенофонт иеиԥш Платонгьы,Сократ идиалогқәа рҿы ихатәы гәаанагарақәа шиҳәоз. Апрофессор исахьаркны ишиҳәо ала: «[[Жигон, Олоф|Жигон]] игәрамгара лассы-лассы агәаӷ ду аанарԥшуан — хымԥада, избанзар ари аҩыза апозициа ашәара цәырнагон, Сократ хырԥашьа змамыз ибжьарӡразы »<ref>Протопопова, 2019, с. 332—333.</ref>.
Жәашықәсақәак рышьҭахь аҵарауаҩ-афилософ Г.[[Властос, Грегори|Властос]] ихатә ҭҵаарақәа мҩаԥигеит. Иара иԥшааит [[Диалоги Платона|Платон]] «заатәии» «ихьшәоуи» идиалогқәа рҿы Сократ еиҿагыло идунеихәаԥшышьақәа жәаба раҟара. Властос игәаанагарала, Сократ иаша даарԥшуп «заатәи» адиалогқәа рҿы, «ихьшәоу» рҿы — иара Платон ихәыцрақәа рылазҳәо литературатә персонажуп. Властос игәы иаанагон, Ксенофонти Платони рҿы Сократ ихцәажәарақәа анеиқәшәалак, аҵыхәтәантәи иажәақәа иашоуп ҳәа. Урҭ еиԥшымзар, Властос Платон аԥыжәара ииҭон. Уи аргументқәа иааидкыланы иугозар уаанӡатәиқәа еиҭарҳәон: Ксенофонт Сократ иҵаҩы иашаҵәҟьа иакәмызт, иара арҵаҩы мыцхәы иҽазҵәылхны дихьчон, Сократ ифилософиа инҭкааны аарԥшразы алшарақәеи ахшыҩи изхомызт<ref name="sfn84ccad">Матвейчев, 2018, с. 76.</ref><ref>Протопопова, 2019, с. 332—334.</ref>.
Властос игипотезаҿы иԥсыҽхаз моментны иҟоуп «заатәи» Платон арҵаҩы ихәыцрақәа мацара шеиҭеиҳәоз азы агәраргара. Арҭ аҩымҭақәа рҿы асахьаркыратә хыҭҳәаа аҭыԥ амазар ҟалоит ҳәа ԥхьаӡоуп. 1990-тәи ашықәсқәа инадыркны Властос аметодологиала еиҿагыло ипозициа О.Жигон изнеишьа аасҭа акырӡа иԥсыҽуп. 1994 шықәсазтәи амонографиа «Сократ иҵысра» аҟны П.Вандер Вердт ишьақәирӷәӷәоит, Сократ идиалогқәа зегьы раԥхьа иргыланы шаҳаҭра шизыруа урҭ равтор, зыхьӡала аиҭаҳәара мҩаԥысуа Сократ иакәымкәа. 2006 шықәсазы [[Оқсфорд|Оксфорд]] иҭыжьын Властос шәышықәса ихыҵра иазкыз «Сократ иахь амҩақәҵага». Аԥхьажәаҿы иубоит Сократ иеилкаараҿы Властоси П.Вандер Вердти рызнеишьақәа шеиқәымшәо. Ашәҟәы ахаҭа шьақәгылан Властос иҟаиҵаз алкаақәа ирықәшаҳаҭым авторцәа рыстатиақәа рыла. Ҩ-томкны иҟоу «Socrates from Antiquity to the Enlightenment» 2007 шықәсазы М.Трапп иазгәеиҭеит «Сократ изҵаараҿы» аконсенсус аҟамзаареи, Жигон иверсиа ахыԥша аизҳареи<ref>Протопопова, 2019, с. 334—336.</ref>.
Кембриџьтәи «Сократ иахь амҩақәҵага» алагоит Сократ изҵаара дшазыҟаз азы аихшьаала ҟазҵаз Л.-А. Дорион истатиа ала: «иҳацәцо Сократ ишьҭалара, рыцҳарас иҟалаз, ахаангьы ахықәкы нанагӡаӡом, уи иаанарԥшуа апсевдо-ҭоурыхтә Сократ иоуп. Сократ ипроблема афилософиа аҭоурых аҿы Сократ еиуеиԥшым ирепрезентациақәа рҵакы аҭоурыхтә еилкаара ааннакылоит ауп». Ари аҩыза азнеишьа, «Сократ изҵаара» аӡбаразы анаҩстәи аҽазышәарақәа мап рыцәкра ауп иаанаго. 2013 шықәсазтәи анаҩстәи «Сократ иахь амҩақәҵага» иааидкыланы О.Жигон ипроблема азнеишьа иашоуп ҳәа азханаҵеит. 2018 шықәсазы авторцәа ргәыԥ амонографиа ҭрыжьит «Plato and Xenophon. Comparative Studies». Авторцәа «Сократ ипроблема» аӡбаразы рхатәы мҩа рыдыргалеит. Уи инақәыршәаны, Ксенофонт илымшеит Сократ [[Максима (философия)|имаксимақәа]] раарԥшра; Платон ахәҭакахьала ихы иҭиҳәааит, ахәҭакахьала арҵаҩы деиҭеиҳәеит. Аха уи акәым аҭоурыхҭҵааҩ дзызҿлымҳахаша. Дызусҭадаз Сократ, абрысҟак аҵаҩцәа, урҭ афилософцәа рыдагьы, еиҿагылаз агәаанагарақәа змаз аполитикцәагьы рылан, агәышьҭыҵра рызҭоз? Ас еиԥш иҟаз ауаҩы ус аламала хыԥхьаӡара рацәала изыхцәажәоз аӡәгьы дызиеиԥшхомызт. Иара, излаабо ала, аргументациеи ахымҩаԥгашьеи рҿы даараӡа дҵарын, уи иацәажәоз диднаԥхьалон, дхыихуан, мамзаргьы ицәымӷра изцәырҵуан<ref>Протопопова, 2019, с. 335—337.</ref>.
== Анысымҩа ==
=== Ахылҵшьҭра ===
Сократ диит 469 шықәсазы Афины ақалақь аладатәи аҭӡы азааигәара иҟоу дема инхо аскульптори ахәыҷышьҭыхҩи рҭаацәараҿы. [[Диоген Лаэртский|Диоген]] Лаерттәи аинформациа ааигоит: ''«Диит иара [Сократ] ([[Аполлодор Афинский|Аполлодор]] „Ахронологиаҿы“ ишазгәаиҭо ала) [[архонт]] Апсефион ихаан, 77-тәи аолимпиада аԥшьбатәи ашықәс, афбатәи [[Таргелион|афаргелион]] азы»''. Аԥшьбатәи ашықәс 77-тәи аолимпиада 469 аҩбатәи азбжеи 468 шықәса актәи азбжеи ирықәшәоит. [[Платон]] идиалогқәа рҿы иазгәаҭоу 399 шықәса ааԥынразы аӡбарҭа аныҟаз Сократ 70 шықәса ихыҵуан. Ҳаамҭазтәи ахыҵхырҭақәа Сократ иира ашықәс азы иҟоу аинформациа еиҿагылаӡом ҳәа рыԥхьаӡозар, арыцхә «6 афаргелион» агәыҩбара аанарԥшуеит. Уи афинтәи амзар ажәеизатәи амза иақәшәоит, ҳаамҭазтәи рашәарамза. Абасала, Сократ архонт Апсефион ихаан 6 афаргелион диизар, иусӡбараан 69 ш. ихыҵуан, 70 шықәса акәымкәа. 6, 7 афаргелион афинаа иазгәарҭон [[Артемида|Артемидеи]] Аполлони рира иазкыз [[Таргелии|Таргелиа]]. Иҟалап Сократ имшира аҟәыӷара анцәа [[Аполлон]] адунеи иқәлара иақәдыршәазар<ref>Суриков, 2011, с. 44—46.</ref>.
Сократ Фенаретеи Хередемки ирхылҵыз аишьазаҵә Патрокл диман. Алитератураҿы иҟоуп Патрокли Сократи иреиҳабу азҵаара аганахьала еиҿагылоу ҩ-гәаанагарак. Сократ иусӡбара маҷк шагыз ицәажәара атәы аазырԥшуа Платон идиалог «[[Евтидем (Платон)|Евтидем]]» аҟны,афилософ иашьа иӡбахә иҳәоит «даара аус ԥхасҭеитәуеит» ҳәа<ref>Платон, 1990, с. 190, Евтидем 297 d.</ref>. Версиак ала Патрокл Фенарета раԥхьатәи лҭаацәалазаараҿы диит. Хередем иԥсҭазаара даналҵ, ма хаҵеи ԥҳәыси анеилыҵ ашьҭахь, Фенарета Софрониск диццеит. Даҽа версиак ала, Фенарета раԥхьатәи лхаҵа Софрониск иакәын, аҩбатәи Хередем иакәын. Сократ иеиҳабра иазку аверсиа шьаҭас иамоуп иусӡбараан 70 шықәса ахьихыҵуаз. Уи инақәыршәаны зықәрахь инеихьаз Сократ иқәра ҳасаб азуны, уи аамҭазы зыԥсы ҭаз Патрокл деиҵбын ҳәа агәаанагара логикала ицәырҵуеит. Иара убри аамҭазы, Ажәытә Бырзентәыла хәыҷышьҭыхыҩцәас иҟалон зықәрахь инеихьаз аҳәса. Абасала, Фенарета хәыҷышьҭыхҩыс даныҟаз, еиҭа хаҵа дцаны аҩбатәи ахшара дызлоуамызт<ref>Nails, 2002, p. 234—235.</ref><ref>Суриков, 2011, с. 48.</ref>.
Иара убас алитератураҿы иҟоуп Сократ ишьҭра аҳаракыра иадҳәалоу версиақәак. Урҭ руак, еиҳа ирылаҵәаны иҟаз, анемец философ Ф.[[Ницше, Фридрих|Ницше]] ажәақәак рыла иҳәеит: ''«Сократ ауаа башақәа дреиуан»'', даҽакала иуҳәозар, ахьӡ змамыз, мал змамыз ауааԥсыра дырхылҵит дреиуан. Иарбоу агәаанагара аҭоурыхҭҵааҩцәа зегьы адгылом. Антикатәи аамҭазы [[Схолии|асхолиастцәа]] адиалог «[[Алкивиад Первый|Алкивиад I]]» аҟны Сократ иажәақәа абас еилдыргон: ''«Иара сышьҭрагьы, [[Алкивиад]] аамсҭашәа, [[Дедал]] иахь унанагоит, Дедал иакәзар, [[Зевс]] иԥа [[Гефест]] дихылҵитт»'', ари ахылҵшьҭра ду аанарԥшуеит. Аха, афинтәи агенеалогиазы аҟаза ду Аттика Дедалидаа рышьҭра аҟазаара мап ацәикуан. Иҟалап зыӡбахә ҳамоу аскульпторцәа рмифтә хылҵшьҭра Дедал иакәзар, уи Сократ абшьҭрала дизыҟан ҳәа ԥхьаӡан, аҳақьымцәа-асклепиадцәа зхылҵыз [[Асклепий|Асклепиа]] итип ала<ref>Суриков, 2011, с. 48—53.</ref>.
Сократ ихылҵшьҭра ду азы еиҳа акрызҵазкуа аргументны иҟоуп Сократ иҭаацәеи [[Аристид]] Аиашаҳәаҩи реизааигәара, дара аншьҭрала [[Керики|Керикаа]] рышьҭрахь иаҵанакуеит. Аристид иԥа Лисимахи Софронискеи еиҩызцәан, Лисимах иԥа Аристид Аиҵбы Сократи иареи аизыҟазаашьа бзиақәа рыбжьан. Иара убасгьы Сократ инысымҩа аконтекст аҿы ихьшәоу антикатә хыҵхырҭақәа лассы-лассы Аристид иуа [[Мирто (жена Сократа)|Мирто]] лыӡбахә рҳәоит. Сократ ашьҭра ду шимаз атәы шаҳаҭра аур алшоит [[Ксантиппа]] хатә ҩызас дахьигазгьы. Уи лыхьӡ афинтәи аристократиа иазҷыдароуп, зегь раԥхьаӡагьы [[Бузиги|Бузигаа]] рышьҭразы, уахь [[Перикл|Периклгьы]] даҵанакуан. Сократ ҭауади-аамсҭеи дышреиуоу атәы рҳәоит иара убас, ихааныз Ксенофонти, маҷк ихьшәаны инхоз Аристотели. Убас, [[Аристотель]] «Ариторикаҿы» иҩуан: ''«ибзиаӡаны аҟыбаҩ злоу ашьҭрақәа ыиаӡаауеит, аҟазшьа хагақәа шьҭырхуеит, иаҳҳәап, [[Алкивиад|Алкивиади]] [[Дионисий Старший|Диониси]] Аиҳаби рхылҵшьҭрақәа реиԥш, ашьҭра хатәрақәа — агаӡареи ақалышь-малышьреи рахь ииасуеит, иаҳҳәап, [[Кимон|Кимони]], [[Перикл|Перикли]], Сократи рхылҵшьҭрақәа реиԥш»''<ref>Аристотель, 2017, II. XV.</ref>. Даҽакала иаҳҳәозар, Аристотель Сократ ишьҭра [[Филаиды|Филаидааи]] Бузигааи еиҳа еицырдыруаз афинтәи ашьҭрақәа рыҩаӡарак иадикылеит. Сократ иҵаҩы [[Ксенофонт]] ирҵаҩы иажәақәа ааигоит: ''«Арапаҩцәа, аимаақәаҟаҵаҩцәа, ауасҭацәа, ажьицәа, адгьылықәаарыхыҩцәа, аҭуџьарцәа, аџьармыкьатә хәаахәҭыҩцәа урыцәыԥхашьома, зыхә мариоу акы аахәаны еиҳа ахә цәгьаны аҭира мацара иазхәыцуа? Мшәан, урҭ зегьы рыла ишьақәгылоуп жәлар реизара»''<ref>Ксенофонт, 2003, с. 110, [[Воспоминания о Сократе]] III. 7. 6.</ref>. Сократ урҭ дреиуазҭгьы, ас еиԥш иҟоу аҟазшьарбагақәа иара ихаҭа идукылар алшон. Иара убасгьы иазгәаҭатәуп Сократ хыԥхьаӡара рацәала иҵаҩцәа рыбжьара аристократцәа шырацәаз, урҭ рырҵаҩы нхаҩык иаҳасаб ала акәымкәа, хылҵшьҭрала дара драҟаратәны изнеиуан<ref>Суриков, 2011, с. 53—55.</ref>.
Аҭоурыхҭҵааҩ Х.[[Туманс, Харийс|Туманс]] Сократ хылҵшьҭрала даристократуп ҳәа диԥхьаӡомызт. Х.Туманс ирҵаҩы ахара дацәызыхьчоз Ксенофонт иршаҳаҭга азгәеиҭоит, [[Гомер]] иажәеинраалақәа ҵаҵӷәыс иганы апоет анхацәеи аӷарцәеи рыпҟаразы ааԥхьара ҟаиҵозшәа. Ус анакәха Сократ ихаҭагьы дыпҟатәхон ҳәа иԥхьаӡоит Ксенофонт, аиашазы Гомер иажәақәа ааго ааԥхьара ҟаиҵон аҳәынҭқарразы хәарҭара злам аԥхамшьақәа егьа ибеиазаргьы иаанкылатәуп ҳәа<ref>Ксенофонт, 2003, с. 43, I, 2, 58.</ref>. Сократ «анхацәа» дышреиуоу Ксенофонт ашьақәырӷәӷәарақәа зҭахым зегьы еицырдыруа фактны дахцәажәоит. Ксенофонт асиужет хиркәшоит абри аҳәамҭала: «Сократ, зегьы ишырдыруаз еиԥш, ажәлар дырҩызан, ауаа бзиа ибон»<ref>Ксенофонт, 2003, с. 43, I, 2, 60.</ref>. Диоген Лаерттәи [[Деметрий Византийский|Византиатәи Деметриа]] иажәақәа шьаҭас иганы, Сократ зынӡа тәыс дыҟан ҳәа ауҳәан-сҳәан ааигоит, [[Критий|Крити]] иоуп аҟазарҭа аҟынтәи ихы дақәиҭызтәыз, «идоуҳатә ԥшӡара иаднаԥхьалаз» аҵара изҭаз ҳәа<ref>Диоген Лаэртский, 1986, с. 99, II, 19—21.</ref>. Х.Туманс ишазгәеиҭо ала, арҭ ауҳәан-сҳәанқәа рыгәрагара иаԥсам, аха афилософ исоциалтә статус азы азеиԥш гәаанагара аадырԥшуеит. Ас еиԥш иҟаз ажәабжьқәа цәырҵыр рылшон ауаажәларра зегьы Сократ иҳаракым ихылҵшьҭра азы ирымаз рыгәрагара шьаҭас иҟаҵаны. Ажәытәтәи авторцәа Сократ тәыс дыҟан ҳәа агәра агара иазыхиан, аха урҭ аӡәгьы иара даристократын ҳәа изиҳәомызт. Уи иахҟьаны, антикатәи аамҭазы Сократ зсоциалтә статус ҳаракымыз рҟынтәи «ауаа рахь» инеиз ауаҩы дуӡӡа истатус иоуит: римтәи аепоха аан иара зны афилософ рыцҳа иеталонк аҳасабала дрыдыркылон, зных ихылҵшьҭра шдумызгьы ахьӡ-аԥша аиура зылшаз уаҩны дрыԥхьаӡон<ref>Ювенал, 1989, VII, 205—206.</ref><ref>Валерий Максим, 2007, III, 4 ext. 1.</ref><ref>Туманс, 2018.</ref>.
Сократ иҭаацәа иагьбеиамызт, иагьӷарымызт. Ари аҩыза алкаа аҭоурыхҭҵааҩцәа иҟарҵоит Сократ абџьар хьанҭа зку аршьаҟауаа дрыцны арратә ныҟәарақәа дахьрылахәыз азы. Ажәытәӡатәи Афины архәҭақәа атәылауаа рыла ишьақәгылан. Абџьари ар рымаҭәеи ухала иааухәар акәын. Рмал зеиԥшроу азгәаҭаны, атәылауаа ԥшь-класскны иршон. Аӷба аргылареи иахәҭоу аҭагылазаашьаҿы аныҟәгареи зуалԥшьаз [[Пентакосиомедимны|апентакосиомедимнцәа]], урҭ аибашьратә хҭысқәа раан [[триерарх|атриерарх]] имаҵура иахагылан; аҽыуаа, ма [[гиппеи|агиппеицәа]], акавалериаҿы иҟан; [[зевгиты|азевгитцәа]] — аршьаҟауаа рҿы [[гоплит|агоплитцәас]]; [[феты|афетцәа]] — абџьар лас змаз аршьаҟауаа рахь ицон, мамзаргьы иматросцәахон. Арратә ныҟәарақәа дрылахәхар анакәхоз, Сократ агоплитцәа ргәыԥқәа руак аҿы аҭыԥ ааникылон. Сократ дызҵазкуаз азевгитцәа еиҳарак амал змаз адгьылмпыҵакыҩцәа рыла ишьақәгылан. Сократ иԥсҭазаара анҵәамҭазы ауп «Аҟәыӷа ччиа» ихаҿсахьа аниоуз<ref>Суриков, 2011, с. 55—56.</ref>.
=== Аҭеиҭыԥш. Аԥсҭазаашьа ===
[[Афаил:Socrates Efes Museum.JPG|мини|Сократ ҳера I—V ашәышықәсақәа рҭыӡсахьаҿы, Ефестәи амузеи]]
Антикатә сахьақәа рҿы Сократ даарԥшуп ихахәы каԥсаны, иԥынҵа хашәшәала, иҿы дуны, иблақәа ааҭцашәа, иқьышәқәа ҟәазны. Платон идиалог «Ачара» аҟны ирҵаҩы амифтә [[силен]] диҿирԥшуеит. Сократ иҭеиҭыԥш иадҳәалоу аҭоурых, Федон идиалог «Зопир» аҟны раԥхьаӡа акәны дахцәажәеит. Аоригиналтә ҩымҭа еиқәымхеит, аха уи аиҭаҳәа ҳара ҳҟынӡа иааӡеит Цицерон ибзоурала<ref>Суриков, 2011, с. 138—139.</ref>. Афиныҟа иааз мрагыларатәи амаг Зопир ауаҩы иԥшра-исахьа ала иӡбахә аҳәара шилшо атәы шьақәирӷәӷәон. Сократ даниԥыла, афилософ имаз ацә ахәда данахәаԥш- хшыҩла еиҵаханы иҟоу уаҩызшәа, иқьышә шәпақәа аниба, зкалҭ цәгьоу аӡәы иакәызшәа иӡбеит. Афилософ иҵаҩцәа амшыннырцәтәи асас ихыччара иалагеит, убриаҟара аиашара иацәыхаран амаг илкаақәа. Сократ, аҵаҩцәа реиԥш акәымкәа, амаг ииҳәаз зегьы иашоуп ҳәа азгәеиҭеит, избанзар урҭ аграқәа данқәыԥшыз илан. Аха афилософиа ахархәарала урҭ риааира илиршеит. Адиалог Сократ [[Максима (философия)|имаксимақәа]] руак аанарԥшуеит — ауаҩы дшыҟоу дҟазҵо адоуҳатә ааӡара ([[Пайдейя|паидеиа]]) абзоуралоуп, аха ициз аҟазшьақәа рыԥсахра илшоит<ref>Солопова, 2008.</ref><ref>Boys-Stones, 2004, p. 13—15.</ref>.
Афины Сократ акалашәа дыҟоуп, дџьашьахәуп, ҳәа дыԥхьаӡан. Аха икәша-мыкәша иҟаз агәаанагарақәа рыгәхьаа икымызт. Сократ амаҷ ихы ахьалаигӡоз Ксенофонт [[Антифон Афинский|Антифонт]] ииҳәаз ажәақәа рыла иааирԥшит, уи аимак-аиҿак аан ус иҳәеит: ''«Унхоит уара… убас, тәык иакәзаргьы абри аҩыза аԥсҭазаашьаан иаҳ иҿы даанхомызт: иуфои иужәуеи зегьы иреицәоуп; иныҟәуго [[гиматий|агимати]] ҿаасҭоуп, аԥхыни аӡыни акоуп иныҟәуго; еснагь ушьапы хтны, [[хитон|хитонда]] уныҟәоит»''. Зымаҭәа кәыжә-кәыжәқәа ирхыҽхәоз Антисфен диҿурԥшуазар, Сократ амаҷ ихы ахьалаигӡоз имаз ачҳара иадҳәалан. Алкивиад инаҵшьны иазгәеиҭон, арратә ныҟәараан ахьҭа бааԥс аныҟаз, Сократ ҭынч ишьапы хтны, иаабац иплашь ишәҵаны аҵаа дшыланыҟәоз атәы. Убасҵәҟьа аҽынкылареи ачҳареи ааирԥшуан Сократ арыжәтә аганахьалагьы. Аҩы хьаас имамызт, аха ачарақәа раан зегь реиҳа ижәыр илшон, убри аан дашьуамызт. Иара убас, Сократ акраамҭа иҭыԥ аҿы дышьхынԥсыланы дгылазар ауан, акгьы хьаас имкаӡакәа акы дазхәыцуа. Афилософ ихымҩаԥгашьаҿы ари аҷыдара атәы азгәарҭон афилософ иҵаҩцәа реиԥш, дызҭахымызгьы<ref>Суриков, 2011, с. 140—143.</ref>.
Платон арҵаҩы иажәақәа ааигоит, уи ишьақәирӷәӷәон егьырҭ ахьи, ахьӡ-аԥшеи, аҳаҭыри роура ианашьҭоу, иара аҩызцәа ирҳауеит ҳәа<ref>Зберовский, 2008, с. 323.</ref>.
=== Дельфитәи апифиа лҭак ===
[[Афаил:Ruins at Delfi.JPG|thumb|[[Дельфы|Дельфи]] иҟоу [[Аполлон]] иныхабаа ахыжәжәарақәа. Араҟа, антикатәи атрадициа инақәыршәаны, [[пифия|апифиа]] Сократ ауаа зегь реиҳа дҟәыӷоуп ҳәа изылҳәеит, уи афилософ иԥсҭазаараҿы аиҭакра аанагеит.]]
Антикатә традициа излаҳәо ала, Сократ иԥсҭазаара еиҭазкыз хҭысны иҟалеит [[Дельфийский оракул|Дельфитәи]] апифиа [[Херефонт]] илҭаз аҭак. Ажәытәӡатәи абырзенцәа агәра ргон апифиа аекстатикатә ҭагылазаашьаҿы «анцәа иҭак» шеиҭалҳәоз еидҳәаламыз ажәақәа рыла. Аныхаԥааҩцәа урҭ ажәақәа ҩ-еилкаарак азыԥхьагәазҭоз, акыр ихыркыз ажәеинраалатә форма рырҭон<ref name="БРЭ Оракул">{{БРЭ
|статья = Оракул
|ссылка = https://old.bigenc.ru/world_history/text/2682699
|автор = А. В. Стрелков
|том = 24
|страницы= 313
|архив= https://web.archive.org/web/20230103225616/https://bigenc.ru/world_history/text/2682699
|архив дата= 2023-01-03
}}</ref>. Азҵаареи, уи иашьҭанеиуаз аҭаки еуеиԥшым авариациақәа ыҟоуп. [[Платон]] еиҭеиҳәаз, Сократ иус анырыӡбоз ииҳәаз ажәахә аҿы афилософ излашьақәирӷәӷәо ала, иҩыза, иҵара иадгылаҩыз Херефонт ''«игәаӷьит … оракул ахь абри аҩыза азҵаара аҟаҵара … сара саҵкыс иҟәыӷоу адунеи аҿы аӡәыр дыҟоума ҳәа, Апифиа уи еиҳа иҟәыӷоу аӡәгьы дыҟам ҳәа аҭак илҭеит»''<ref>Платон, 1990, с. 74, [[Апология Сократа (Платон)|Апология Сократа]] 21 a.</ref>. Ари аҩыза аҭак Сократ оракул аҵакы дазнархәыцит. Ганкахьала, анцәа [[Аполлон]] иоракул ала амц изҳәомызт, даҽа ганкахьала — Сократ иҟәыӷоу иакәым, иҟәышу уаҩны ихы иԥхьаӡомызт. Убасҟан икәша-мыкәша иҟаз, зҟәыӷара мҩашьоз ауаа рыҿцәажәара далагеит. Уи иабзоураны Сократ, ииашаҵәҟьаны ҟәыӷак дшиԥымлаз азы алкаа ҟаиҵеит. Убасҟан иара еиликааит, ииашаҵәҟьаны иҟәыӷоу анцәақәа шракәыз, апифиа лҭак иаанаго, Сократ иеиԥш, акгьы шизымдыруа здыруа иоуп зегь реиҳа иҟәыӷоу- ҳәа ауп<ref>Платон, 1990, с. 76, [[Апология Сократа (Платон)|Апология Сократа]] 23 b.</ref><ref name="sfn682f2f">Фролов, 1991, с. 257.</ref>.
Убасҟан Сократ ауаҩ ҟәыӷа иԥшаара далагеит. Аха иԥшаарақәа зегьы лҵшәадахеит. Егьырҭгьы аҟәыӷара шрылам атәы ахьааирԥшуаз ацәажәарақәа, Сократ анцәақәа рымаҵ аура ауп иаанаго ҳәа иԥхьаӡон. Уи иахҟьаны афилософ данажәгьы дышӷарыз даанхеит, избанзар даҽа усурак азы аамҭа изынхомызт. Убри аан, аӷацәа рацәаҩны ирҳаит<ref>Платон, 1990, с. 76, [[Апология Сократа (Платон)|Апология Сократа]] 23 b—c.</ref><ref name="sfn682f2f" />.
Антикаҭҵааҩцәа Сократ иԥсҭазаараҿы аиҭакра аазгаз апифиа лҭак аныҟалҵаз ҳәа еиуеиԥшым арыцхә азгәарҭоит, еиуеиԥшым ахәшьарагьы арҭоит. Платон дзыхцәажәаз аконтекст аҿы, аоракул афилософиа аҿызаараҿы ацхыраара аҟаҵара аҳасабала иудукылозар, ахҭыс Сократ иқәыԥшра аамҭа иахыԥхьаӡалатәуп. Англыз ҵарауаа Г.Парки Д. Уормелли уи 431 шықәсанӡа иҟалаз хҭысуп ҳәа рыԥхьаӡоит. Дара инаҵшьны иазгәарҭоит, ари арыцхә ашьҭахь [[Пелопоннесская война|Пелопоннесстәи]] аибашьра ианалага, [[Афиней|Афиныи]] Дельфыи реимадарақәа шыуадаҩхаз атәы. Ари агипотеза аԥсыҽрақәа амоуп. «Иаҳхылаԥшхәу» уизымхәыцыр, излаабо ала, уи аамҭазы цқьа ирзымдыруа Афины атәылауаҩ, зегь реиҳа иҟәыӷоу уаҩуп ҳәа апифиа изылҳәеит. Иҟалап аоракул Херефонт маҷк датәалымбазар, иааидкыланы ауаатәыҩса рҟәыӷарагьы убас дазнеизар, избанзар «акгьы шысмдыруа ауп издыруа» ҳәа зҳәоз ауаҩы дҟәышӡоуп ҳәа изылҳәеит<ref>Кессиди, 1988, с. 51—54.</ref>. Убас ахҭыс дазнеит Афинеигьы (II—III ашәышықәсақәа) ахәшьара иҭон: ''«Аиашазы, агәра угартә иҟома зегь здыруа анцәа, акгьы шизымдыруа атәы зхала изҳәоз Сократ, ауаа рахьтә зегь реиҳа дҟәыӷоуп ҳәа ахьизиҳәаз? Избан акәзар, аҟәыӷара — „акгьы азымдырра“ акәзар, [анцәа] „зегьы адырра“ гаӡароуп. Насгьы Херефонт гәаҟрас имааз, Сократ идҳәалоу азҵаарақәа рыла анцәахәы лгәы ԥиҵәартә еиԥш? Егьи ихаҭагьы дышҟәыӷамыз ала агәра уиргон. „Ари атәы Анцәа иазҵааз дгаӡазароуп“ … Мшәан ус иҟоу азҵаарақәа анцәахәы дырхыччоит»''<ref>Афиней, 2003, V. 60.</ref>. Парки Уормелли исахьаркны ишырҳәо ала, уи аҭоурых иашазар, Дельфитәи аоракул ыҟоижьҭеи, апифиа лҭак ауаатәыҩса рхәыцра аҿиаразы зегь раасҭа ихадоу акәхеит<ref name="sfna012a6">Фролов, 1991, с. 258—259.</ref>.
Анемец философ [[Гомперц, Теодор|Теодор Гомперц]] хыҵхырҭақәак рҿы иазгәаҭоу апифиа лҭак аҭоурыхтә ҵаҵӷәы даҿамгылакәа, ахҭыс Сократ иԥсҭазаара алагамҭазы акәымкәа, иԥсҭазаара анҵәамҭазы ауп ианыҟалаз ҳәа иԥхьаӡон, аҟәыӷа ихыԥша аниоухьаз ашьҭахь<ref name="sfna012a6" />.
=== Сократ идаимони ===
[[Афаил:Alcibades being taught by Socrates, François-André Vincent.jpg|thumb|«Алкивиад Сократ иҟны аҵара иҵоит». Сократ ижәҩахыр иқәуп идаимони. [[Венсан, Франсуа-Андре|Франсуа-Андре Венсан]], 1776 шықәса. [[Музей Фабра|Фабр имузеи]]]]
«Даимони» ({{lang-grc|δαιμονιον}} — «анцәатә») Сократ иԥсҭазаашьа зыбзоурахаз ишьаҭарку, иара убри аамҭазгьы еиҳа имаҷны еилкаау факторуп. Алитератураҿы иарбоуп хьыӡқәак: «демони», «даимони», «демонион», «даимонион», «демон», «даимон», «гени». Платон иҳәамҭаҿы уи Сократ абзиарахь дзырхоз Анцәа ибжьы акәын. Иара «иҵоурам» аҵакала аус ауан, даҽакала иуҳәозар, афилософ ииашам аусқәа дрыцәхьаҵыртә иҟанаҵон, аха иалкаау аҭагылазаашьаҿы ихы шымҩаԥигаша аганахьала абжьгарақәа ҟанаҵомызт. Сократ ииашаны ихы анымҩаԥигоз акәын абжьы аныҿнамҭуаз. Даимониа аусура афилософ икәша-мыкәша иҟаз ауаагьы аҵанакуан<ref>Суриков, 2011, с. 183—184.</ref>. Убас, Сократ адаимониа ахь ихьарԥшны, афинаа иавантиуратәыз [[Сицилийская экспедиция|Сицилиатәи]] аекспедициа рҽацәырыхьчарц азы ргәы рҽаниҵон, уи аруааи афлоти реилаԥыххаарала ихыркәшахеит, [[Фрасилл]] иҭахара азԥхьагәеиҭон. Ксенофонт ишиҳәо ала, адаимони «иҵоурангьы» аус иур илшон, даҽакала иуҳәозар, Сократ иҟаиҵаша иҵеиҳәар илшон<ref name="sfnb8e44c">Зберовский, 2008, с. 324.</ref><ref>Суриков, 2011, с. 189.</ref>. Платони Ксенофонти реиҭаҳәамҭаҿы «адаимониа» даҽа еиԥшымзаара хадакгьы иман, уи иалкаау «ихаҭара» акәын. Платон Анцәа ибжьы Сократ иуникалтәу иҟазшьа акәын ҳәа иԥхьаӡозҭгьы, Ксенофонт дарбанызаалак ауаҩы «адаимониа» имоуп ҳәа иԥхьаӡон, еиуеиԥшым аԥшрақәа аҭаны<ref>Суриков, 2011, с. 191—192.</ref>.
Сократ иԥсы ҭанаҵы ицыз адаимони афилософ ашьра ахьиқәырҵаз аӡбаратә процесс аан «дыцәеит». Афилософ ихаҭа уи, зегьы иашаны ишыҟаиҵаз арҵабыргуеит ҳәа иԥхьаӡеит<ref name="sfnb8e44c" />.
Даимониа аԥсабара азҵаара антикатәиқәа реиԥш, заатәи ақьырсиантә авторцәагьы, иара убас ҳаамҭазтәиқәагьы азҿлымҳан. Плутархи Апулеии Сократ идемон изыркит хаз игоу аԥҵамҭақәа. [[Плутарх]] итрактат «Сократ идемон изкны» аҟны [[Терпсион]] ахь ухьарԥшны, иаарԥшуп даимониа афеномен аимсара аҳасабала ахҳәаа азыҟаҵоуп. Данхәыцуаз аамҭазы Сократ иарӷьарахь, ишьҭахьала, ма иаԥхьала аимсара иаҳауазар, уи аус арҿиаразы аҽазышәара акәын иаанагоз; иармарахь — аус аҽацәыхьчара аҭахны иԥхьаӡан; ихатәы — дызлагаз аус аанкылара<ref>Плутарх, 1983, О демоне Сократа. 11.</ref>. Лактанции Тертуллиани аҩысҭаак иаҳасабала дрыдыркылон, насыԥ змаз Августини Климент Александриатәии Сократ дзыхьчоз аԥаимбар иааигәара дыҟан ҳәа рыԥхьаӡон. II ашәышықәсазтәи ақьырсианразы идыргәаҟыз [[Иустин Философ]] ақьырсианцәеи рышьҭашәарыцареи Сократ ишьҭашәарыцареи аналогиақәа ҟаиҵон. Адаимони аҿы иара аԥааимбарцәа рыла ԥхьаҟатәи аԥеиԥш аазырԥшуа анцәа Иажәа ибон. Ҳаамҭазтәи аҵарауааи афилософцәеи Сократ идаимониа аҵакы ахь ирымаз азнеишьа еиуеиԥшымызт<ref>Иустин, 1995, II. 10.</ref>. А.Ф. [[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев]] уи ала Сократ ихатә ламыси, ихшыҩи злаиҵәахуаз аметафора ибон. Иара адаимониа [[Императив (философия)|аимперативра]] инаҵшьны иазгәеиҭон, уи идырны аԥырхагара ҟазҵо, агәаҟреи арыцҳареи аазго аусқәа раԥырҟәҟәаарала иаарԥшын. Т.[[Гомперц, Теодор|Гомперци]] С. А. [[Жебелёв, Сергей Александрович|Жебелеви]] иҩнуҵҟатәи ицәанырра, ма гәынхәҵысҭалатәи игәазыҳәарақәа рбон. С. Н. [[Трубецкой, Сергей Николаевич|Трубецкои]] Д. Г. Лиуиси иҩныҵҟатәи аатра аарԥшра ауп ҳәа рыԥхьаӡон<ref>Кессиди, 1988, с. 108—109.</ref><ref>Кобылкин, 2015, с. 88—90.</ref>. Анемец философ Ф.[[Ницше, Фридрих|Ницше]] адаимони Сократ иԥсихикатә чымазара зыршаҳаҭуа алымҳа иаҳауа алаԥшҵашәарақәа ракәын ҳәа рзиҳәеит<ref name="sfnab064e">Ницше, 1990.</ref>.
=== Аҭаацәара ===
[[Афаил:Blommendae, Reyer Jacobsz. van - Xantippe Dousing Socrates - c. 1655.jpg|thumb|left|300px|«Ксантиппа Сократ аӡы иқәылҭәоит», мамзаргьы «Сократи, иҳәысқәа ҩыџьеи, Алкивиади». [[Бломмендаль, Рейер ван|Реиер]] ван Бломмендаль, 1655 шықәса инарзынаԥшуа.<br>[[Музей изобразительного искусства (Страсбург)|Аҿыханҵатә ҟазара амузеи]], [[Страсбург]]]]
Антикатәи атрадициа излаҳәо ала, Сократ ԥҳәыск ма ҩыџьа аҳәса иман, хҩык аԥацәа драбын. Ԥҳәыс дигеит Сократ ихьшәаны, ҩынҩажәижәаба шықәса раҟара анихыҵуаз. [[Ксантиппа|Ксантиппеи]] иареи рчара 423 шықәса рышьҭахь ируит. Ари агәаанагара зыдҳәалоу [[Аристофан]], Сократ иԥҳәыс илызку аинформациа ахьыҟам,акомедиа «Аԥсҭҳәақәа» анықәиргылаз арыцхә ауп. Адиалог «[[Федон (Платон)|Федон]]» аҟны [[Платон]] хҩык ахәыҷқәа зманы зхаҵа иҭааз Ксантиппа лыӡбахә иҳәеит. Аиҳабы 20 шықәса дреиҵан, аиҵбацәа Софронискеи [[Менексен (сын Сократа)|Менексени]] лнапаҿы илкын{{ref+|Софронискеи Менексени Мирто лхәыҷқәа ҳәа рзырҳәар рылшоит|к}}<ref>Кессиди, 1988, с. 20.</ref><ref>Суриков, 2011, с. 55, 149.</ref>. Ажәытәӡатәи Афины традициала ахәыҷқәа рабдуцәа рыхьӡ рыхьӡырҵон, насгьы еиҳа еицырдыруаз, ахьӡ-аԥша змаз дызхылҵыз иакәын аԥыжәара зырҭоз. Сократ аҩбатәи иԥа Софрониск ихьӡ ахырҵеит аҟнытә, иҟалап актәи — [[Лампрокл]] — Ксантиппа лаб ихьӡзар. Ахыҵхырҭақәа рҿы еиқәханы иҟоуп V ашәышықәсазтәи афинтәи амузыкант, Сократ иабхәа иӡбахә.
[[Ксантиппа]] длыҿурԥшуазар, аҩбатәи иԥҳәыс [[Мирто (жена Сократа)|Мирто]] илызку аинформациа даара еиҿагылоит. Диоген Лаерттәи Мирто Аристид диԥҳан иҳәоит, Плутарх — димаҭан, Афинеи — Аристид имоҭа лыԥҳа лакәын ҳәа лзиҳәеит<ref>Диоген Лаэртский, 1986, с. 101, II. 26.</ref><ref>Плутарх, 1994, Аристид 27.</ref><ref>Афиней, 2003, XIII. 555 d — 556 a.</ref>. Иара убасҵәҟьа Сократ иԥсҭазаараҿы Мирто лроль еилкаамкәа иаанхоит. Авторцәақәак изларҳәо ала, Мирто афилософ диԥҳәысын Ксантиппа дааигаанӡа, ма уи лышьҭахь, ма аамҭакала рҩыџьагьы еициман. Егьырҭ изларҳәо ала, Сократ Мирто аопекәынра лзиуа далагеит, уи данеибаха ашьҭахь, данӷарха. Сократ ҩыџьа аҳәса ахьимаз ҭагылазаашьа ҷыдоуп ҳәа иазнеиуан Ажәытәӡатәи Афины ауаажәларра. Версиак ала, [[Пелопоннесская война|Пелопоннесстәи]] аибашьраҿы ахацәа анҭаха ашьҭахь, аира аизырҳаразы атәылауаа азин рырҭеит ҩыџьа аҳәса раагара. Иҟалап Мирто Сократ иуадалықь ԥҳәыс, ма дызхылаԥшуаз аӡәы лакәзар<ref>Nails, 2002, p. 209—210.</ref><ref name="sfn5b81ef">Суриков, 2011, с. 54.</ref>. Ксантиппеи Миртои реизыҟазаашьа иазку алафтә ҭоурых дахцәажәеит [[Аристоксен|Аристоксен Тарентски]]. Ҩыџьа аҳәса еснагь еибашьуан, ианазааибагалак аамҭазы, рҽеидкыланы рҩыџьагьы Сократ ижәлар рылшон. Афилософ урҭ реимакқәа иҽрылеимгаларц даҿын, дԥышәарччо акәын реизыҟазаашьақәа реилыргара аус дшахәаԥшуаз<ref name="sfn5b81ef" /><ref>Гараджа, 2019, с. 203.</ref>.
Сократ иҭаацәараҿы иҟаз аҭагылазаашьеи, Ксантиппа лыуаруарреи Ажәытәӡатәи Афины жәлар рҿаԥыцтә ҳәамҭаны иҟалеит. Ксантиппа лыхьӡ аԥҳәыс ҭыӡшәаҟаҵаҩ илыдыркыло иалагеит. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа инаҵшьны иазгәарҭоит Сократи Ксантиппеи рҟазшьақәа реиԥшымзаара. Иқәыԥшыз, афилософиа иацәыхараз аԥҳәыс, амҩадуқәеи ашҭақәеи рҿы Сократ аҵаҩцәа драцәажәо иаамҭа ахьихыигоз даргәырӷьомызт. Ахәыҷқәа рааӡареи, абзазаратә усқәеи Ксантиппа лакәын ирҿыз. Уи иааиԥмырҟьаӡакәа аҭыӡшәақәа ахылҿиаауан, аха урҭ Сократ философиала дазнеины, ҭынч идикылон. Антикатәи авторцәа рзы Ксантиппеи Сократи реизыҟазаашьа хыԥхьаӡара рацәала алафқәа ахылҿиаауан, афилософи аԥҳәыс ҭыӡшәаҟаҵаҩи рхаҿсахьақәа еиҿадыргылон. Аҟазшьа цәгьа шлымазгьы, Ксантиппа зхаҵа бзиа дызбоз, зхәыҷқәа гәцаракны изааӡоз анын ҳәа дрыԥхьаӡоит аҭоурыхҭҵааҩцәа<ref>Нерсесянц, 1977, с. 100.</ref><ref name="sfnf3dea3">Кессиди, 1988, с. 18—20.</ref><ref>Суриков, 2011, с. 143.</ref>.
Сократ ихааныз, аха еиҳа еиҵбыз [[Ксенофонт]] ҩынтә Ксантиппа лҟазшьа бааԥс аӡбахә иҳәоит. Сократи иԥеи реицәажәара иазку «Агәалашәарақәа» рҿы Лампрокл иан абарҭ аҟазшьарбагақәа лиҭоит: ''«лҟазшьа хьанҭа аӡәгьы изычҳауамызт»'', ''«убас еиԥш дцәажәоит, уи смаҳарц азы сыԥсҭазаара зегьы ахҭынҵара сазыхиоуп »''<ref>Ксенофонт, 2003, [[Воспоминания о Сократе]] II. 2.</ref>. «Ачараҿы» [[Антисфен]] дҵаауеит: ''«Ус иҟазар угәаанагара, Сократ, нас Ксантиппа дышԥаумааӡои, адунеи аҿы зегь раасҭа зҭыӡшәа цәгьоу аԥҳәыс ушԥалыцынхо, ааи, уи лҩыза дыҟамызт, дагьыҟалаӡом ҳәа сгәы иаанагоит?»''. Сократ иҵаҩы имаикӡом, иԥҳәысгьы длыдгылаӡом. Ихы ирқьиошәа, иара апрофессионалтә ҽыбӷаҟазацәа ихы рыҿирԥшуеит. Иухымхәыцуа аҽы аиааира зылшо, егьырҭ зегьы риааира изымариахоит. Иара убасҵәҟьа Сократгьы, Ксантиппа лычҳара анилша, егьырҭ ауаа рнааларагьы изымариахоит<ref>Ксенофонт, 2003, [[Пир (Ксенофонт)|Пир]] 2. 10.</ref><ref>Нерсесянц, 1977, с. 99.</ref><ref name="sfnf3dea3" />. Анемец философ [[Ницше, Фридрих|Фридрих Ницше]], Сократ ихаҭара ашьақәыргылараҿы Ксантиппа лроль дуны ибон. Иԥҳәыс лҟазшьа ӷәӷәа иахҟьаны, Сократ аҩны иԥсы изшьомызт. Уи алагьы Ксантиппа лхаҵа ''«адәаҿы, насгьы усда-ҳәысда дныҟәо, дцәажәо иахьабалак анхара илырҵеит, убри алагьы афинтәи адәахьтәи адиалектик дуӡӡа дшьақәлыргылеит»''<ref>Ницше Человеческое, слишком человеческое, 1990, с. 428, VII. 433.</ref>.
Ихьшәоу автор [[Диоген Лаэртский|Диоген]] Лаерттәи (180—240) Сократи Ксантиппи ирызку аларҵәара зауз лафқәак ааигоит. Изаамҭанытәиу аимак ашьҭахь Ксантиппа лхаҵа аӡы аниқәылҭәа, Сократ ҿааиҭит: «Ксантиппа зны адыд-мацәыс дәықәылҵоит, нас ақәа лалышьҭуеит»<ref>Диоген Лаэртский, 1986, с. 104, II. 36—37.</ref><ref>Суриков, 2011, с. 143—144.</ref>. Сократи иԥҳәыси имариамыз реизыҟазаашьақәа ирызку ажәабжьқәа цәырҵуан антикатәи аамҭазы адагьы, уи ашьҭахьтәи аепохақәа раангьы. Убас, Сократ идыркылоит, ахаҵа ԥҳәыс дааигароуп; дманшәалахар, иԥҳәыс дыбзиахар — насыԥ иоуеит, дманшәалахом — дфилософхоит ҳәа иҟоу аҳәамҭа<ref name="cyberleninka-4145" />.
=== Сократ — Афины атәылауаҩ ===
[[Афаил:Socrates in Battle of Potidaea protecting Alcibiades (Basin).jpg|300px|thumb|left|П.В. [[Басин, Пётр Васильевич|Басин]]. [[Осада Потидеи|Потидеиа]] имҩаԥысуаз аибашьраҿы Сократ [[Алкивиад]] дихьчоит. 1828, Аҳәынҭқарратә Аурыс музеи.]]
Сократ данқәыԥшыз еибашьрақәак дрылахәын. [[Осада Потидеи|Потидеиа]] амацәаз ианҭаркуаз (432—430 шықәсқәа) уи аамҭазы 18 шықәса аарла изхыҵыз [[Алкивиад]] қәыԥши иареи қьалак аҿы инхон. Амацәаз иҭакыз рабашьрақәа руак аҿы, Сократ иҩыза қәыԥш аԥсра дацәихьчахьан. Шықәсқәак рышьҭахь, 424 шықәсазы [[Сражение при Делии|Делиа]] имҩаԥысуаз аибашьраан Алкивиад Сократ деиқәирхахьан. Афинаа рзы ажәылара маншәаламхеит. Ианхьаҵуаз аҽыуаҩ Сократ ашәарҭара дышҭагылаз гәеиҭан, дицхраарц днеит<ref name="sfn9c3ad2">Суриков, 2011, с. 129.</ref>. Диоген Лаерттәи иҟны иарбоу даҽа версиак ала, Делиа аибашьраан Сократ [[Ксенофонт]] деиқәирхеит. 424 шықәсазы Ксенофонт 6 шықәса инарзынаԥшуа ишихыҵуаз ҳасаб азуны, аверсиа аиашара агәыҩбара узцәырнагоит. 422 шықәсазы Сократ [[Битва при Амфиполе|Амфиполь]] абашьра далахәхеит<ref>Суриков, 2011, с. 256.</ref>. Иара убас, II ашәышықәсазтәи ажәытә бырзен географ [[Павсаний (географ)|Павсаниа]] ишиҳәо ала, Сократ данқәыԥшыз дыскульпторын. Иара афинтәи [[афинский Акрополь|Акрополь]] аҩналарҭа аԥхьа иқәгылаз, алахҿыхреи аԥсҭазаара иацу агәырӷьареи рынцәахәқәа -аҳаритцәа рбаҟақәа аԥиҵеит<ref>Павсаний, 1996, IX. 35. 7.</ref><ref>Кессиди, 1988, с. 15.</ref><ref>Суриков, 2011, с. 59.</ref>.
Сократ ихаҭара шьақәгылон Ажәытәӡатәи Афины адемократизациа аизҳара аамҭазы. Сократ адемократиахь имаз азыҟазаашьа еиԥшымызт, ақалақь аполитикатә шьақәгылашьа ахаҭа еиԥш. Аполис аҿы аус руан азакәанқәа, урҭ рыдкыларазы иуадаҩу абиурократиатә система ыҟан, иара убас Жәлар реизара ақәҵарақәа — [[Псефизма|апсефизмқәагьы]]. Хәыҷы-хәыҷла азакәанқәеи апсефизмқәеи реиԥшымзаара ыӡуан. Афины адемократиа ас еиԥш аҭагылазаашьақәа рҿы [[Охлократия|охлократиаҟа]] аиҭаирахь ииасуан —ажәлар рымчра, демос еицырдыруаз аԥызацәа — [[демагог|адемагогцәа]] иҳәаақәырҵоз. Сократ иҵаҩцәа Ксенофонти Платони адемократиа ргәы азыбылуамызт. Ксенофонт изы идеалтәу аҳәынҭқарратә напхгараны иҟаз спартантәи аолигархиа акәын, Платон изы — афилософ-аҟәыӷа имчра, иаагозар, [[Тарент]] инхоз [[Архит Тарентский|Архит]] иеиԥш. Уи аҩыза ахәшьарақәа Сократ ихәыцрақәа ҳәа рыларҳәон. Адиалог «[[Критон (Платон)|Критон]]» аҿы ишьра маҷк шагыз Сократ иҳәоит: ''«Уажәшьҭа аиҳараҩык иҳазкны ирҳәо акәымкәа, сыхаара, ииашоуи, ииашами еилызкаауа ауаҩы иаҳзиҳәо ауп игәцараҳкша — иара ихала дыҟоуп, насгьы аиаша ахаҭа ауп»''. Арҭ ажәақәа Сократ идунеихәаԥшышьазы алкаа ҟарҵоит. Уи дыздемократхомызт, избанзар уи иҵара зегьы иаҿагылон. Иааидкыланы адемос еилыркаауан Сократ дара дышрыдгыламыз. Адемократиа излазгәанаҭоз ала, аиҳараҩык ргәаанагара зиашоу ажәлар ахьадгыло азы мацара ауп. Сократ изы аӡәы, аха акры еилызкаауа ауаҩы ихәыцрақәеи иажәақәеи,ауаажәларра ргәаанагара аасҭа ихадан<ref>Суриков, 2011, с. 230—237.</ref>.
Сократ ажәлар ргәаанагара дшақәшаҳаҭмыз еиҳа еилыкка иааԥшит астратегцәа рус анырыӡбоз. 406 шықәсазы [[Битва при Аргинусских островах|Аргинустә]] дгьылбжьахақәа рҿы ицоз Пелопоннесстәи аибашьраҿы афинаа аспартанеццәа ириааит, уи аҵыхәтәантәи иааира духеит дара рзы. Астратегцәа аҩныҟа ианыхынҳә ахьӡ-аԥша, аҳаҭырқәҵара акәымкәа, иҭахаз рыԥсыбаҩқәа анышә раҭаразы иаарымгеит ҳәа ахара рыдырҵеит, уи динхаҵаратә цәгьоура хьанҭоуп ҳәа иԥхьаӡан. Еиуеиԥшым авариациақәа рыла Сократ уи аамҭазы [[Притания|пританын]], ма [[эпистат|епистатын]]. Арҭ амаҵзурақәа афинаа аҵәҭаԥсарала ирырҭон, иааныркылар рылшон 30—40 (пританаа), мамзаргьы мышкы (епистат) иалагӡаны. Адемагогцәа рныррала ажәлар астратегцәа ашьра рықәҵаразы азҵаара абжьыҭарахь инаргарц ианықәгыла аамҭазы, Сократ уи зынӡа даҿагылеит, избанзар ас еиԥш абжьыҭара закәаным ҳәа иԥхьаӡон. Сократ заҵәык ипозициа акгьы амԥсахӡеит, ар рԥызацәагьы ршьит, уи Афины азы атрагедиатә хҟьаԥҟьақәа аанагеит<ref>Суриков, 2011, с. 270—275.</ref>.
404 шықәса мшаԥымзазы, аспартанеццәа рҿаԥхьа Афины акапитулиациа ҟанаҵар акәхеит. [[Фераменов мир|Ферамен]] иҭынчра анапы анаҵарҩы ашьҭахь, адемократиатә шьақәгылашьа аолигархиахь иԥсаххеит. Амчра ҿыц аҭоурых ианылеит «Ҩажәижәабаҩык ртирание» ахьыӡны. [[Тридцать тиранов (Афины)|Атиранцәа]] рхыԥхьаӡараҿы иҟан Сократ изааигәаз ауаагьы — [[Ферамен]], [[Критий|Крити]], [[Хармид (сын Главкона)|Хармид]]. Амчра ҿыц афинаа ргәалашәараҿы иаанхеит усӡбарада, усеилыргарада имҩаԥыргаз ашьрақәа рыла. Атиранцәа рнапхгара аамҭа иалагӡаны зықьҩыки бжаки рҟынӡа ауаа ҭархан<ref>Суриков, 2011, с. 275—278.</ref>.
Антикатә хыҵхырҭақәа рҿы еиԥш, ҳаамҭазтәи ахыҵхырҭақәа рҿгьы Сократ арежим ҿыц дымшәаӡакәа акритика азызуа иакәны дцәыргоуп<ref>Суриков, 2011, с. 278—279.</ref>. Ксенофонт ишиҳәо ала, Сократ иҳәеит: ''«Сара сгәы излаанаго ала, оумашәа иубарын, ажәқәа рыԥсаса рыхьча, ажәқәа рхыԥхьаӡареи рхаҭабзиареи агзырхо ауаҩы сыхьча бааԥсуп ҳәа ихы имыԥхьаӡозар; аха еиҳагьы акалашәа иубоит, аҳәынҭқарра напхгаҩыс иҟалаз, атәылауаа рхыԥхьаӡареи рхаҭабзиареи зырмаҷуа ауаҩы, уи дахьацәыԥхамшьо, аҳәынҭқарра анапхгаҩы бааԥс ҳәа ихы ахьимыԥхьаӡо»''<ref>Ксенофонт, 2003, с. 38, [[Воспоминания о Сократе]] I. 2. 32.</ref>. Сократ ицәгьа атиранцәа ианрарҳәа ашьҭахь, урҭ афилософ иԥхьеит. Уи аԥхьа дара закәанла «ажәа аҟазара арҵара» азин рымырхит. Сократ Критии [[Харикл (один из Тридцати тиранов)|Харикли]] данрацәажәоз драҵааит: «Избан ажәа азҟазара аҽацәырыхьчаразы адҵа зыҟашәҵо, — избанзар уи, шәара шәгәаанагарала, ииашаны, ма ииашамкәа ацәажәара иацхраауама?» Харикл дгәаан, Сократ иахь ихы нарханы, аҿар рыҿцәажәара азин умам иҳәеит. «Арԥыс иҟны акы ааухәарц уҭахызар, ахә еилукаар ҟалома?» — дҵааит Сократ. Ас еиԥш иҟоу азҵаарақәеи аҭакқәеи рышьҭахь, Харикл иаахтны Сократ диқәмақарит: «уахәаԥш, уаргьы ажәқәа рхыԥхьаӡара армаҷра уқәымшәааит»<ref>Суриков, 2011, с. 278—282.</ref>.
Диодор Сицилиатәи ишиҳәо ала, Ферамен дыршьырц ргәы ианҭаз, Сократ иҵаҩцәеи иареи ахара здырҵаз аполитик ицхырааразы инеиз: ''«Аиҳараҩык, Ферамен дрыцҳашьан иҵәыуон, аха икәшан игылаз хыԥхьаӡара рацәала аҟарулцәа ирыхҟьаны ицхыраара рзыгәаӷьуамызт. Иаразнак афилософ Сократи иҩызцәа гәакьақәа ҩыџьеи абӷьааҳәа ԥхьаҟа идәықәлеит аҟарулцәа ирԥырхагахарц азы. Аха Ферамен дрыҳәо далагеит иҟалаз рхы аныдрааларц, реиҩызареи ргәымшәареи рыхә шишьо атәы иҳәеит, аха иара ихаҭа изы гәырҩа дуны иҟалоит, иҩызцәа гәакьақәа иара ихҟьаны иҭахар. Сократи ицхырааҩцәеи, аӡәгьы дрыцхраарц дахьымнеиз азы, амчра змаз ргәымбылџьбарара еиҳагьы ишацлоз анырба, наҟ ихьаҵит»''<ref>Диодор Сицилийский, 2000, XIV. 5.</ref>. Иарбоу аршаҳаҭга гәрамгарҭас иҟарҵоит, избанзар уи I ашәышықәса аҭоурыхҭҵааҩ дахцәажәеит, аха Сократ ихааныз рҿы зынӡагьы иаарԥшӡам. Иҟалап «ацқьа» ихаҿсахьа аԥызҵоз Платони Ксенофонти, Сократи Ферамени реимадара атәы раҩрыжьзар. Аҵыхәтәантәи, афинаа ргәаанагарала, Критии егьырҭ аолигархцәеи реиԥш дтиранын<ref>Суриков, 2011, с. 282—285.</ref>.
Атиранцәа, Сократ аоппозициа дшыҟазгьы, азин наӡа змоу х-нызқьҩык атәылауаа рсиа данырҵеит. Асиа аиқәыршәараан аолигархцәа раԥхьа иргыланы аполитика-идеологиатә хшыҩзцарақәа ирыхәаԥшуан, ахьӡ-аԥша, амазаратә ҭагылазаашьа уҳәа ракәымкәа<ref>Суриков, 2011, с. 282—283.</ref>. Атиранцәа Еллада еицырдыруа афилософ адемократиаҿагыларатә ҵысра даидеологны дҟарҵар рҭахын. Сократ дышрыдгылаҩымыз анеилыркаа, ишԥаизныҟәатәу ҳәа азҵаара ықәгылеит. Урҭ ишакәхалак афилософ дара рган иадыԥхьаларазы агәыӷра рцәыӡуамызт. Ари аконтекст ала уазнеир ҟалоит ихьымӡӷу [[стратег|астратег]] [[Леонт Саламинский|Леонт Саламински]] ирбаандаҩра иазку аҭоурых. Ахҭыс инҭырҳәцааны [[Платон]] дахцәажәеит. «Сократ [[Апология Сократа (Платон)|иапологиаҿы]]» ирҵаҩы иус анырыӡбоз ииҳәаз ажәахә аан абарҭ иажәақәа ааигоит: ''«аолигархиа аныҟала, Ҩажәижәаҩык, сареи даҽа ԥшьҩык атәылауааи апалата Гьежь ахь иҳаԥхьеит, Саламинынтәи Саламинтәи Леонт даҳшьырц ҳадырҵеит. … ари аиҳабыра егьа амч ду рымазаргьы, сара урҭ убриаҟара сыдмыршәеит, ииашам акы ҟасҵартә еиԥш, аха апалата Гьежь ҳанаадәылҵ, аԥшьҩык Саламинҟа ицан Леонт дааргеит, сара аҩныҟа сдәықәлеит. Излазбо ала, уи азы сыԥсыр акәхон, хара имгакәа аиҳабыра еиламҳазҭгьы»''<ref>Платон, 1990, с. 86—87, [[Апология Сократа (Платон)|Апология Сократа]] 32 c—e.</ref><ref>Nails, 2002, p. 185—186.</ref>. Платон иҳәамҭақәа рхырхарҭала, антикатәи авторцәа реиԥш ҳаамҭазтәи авторцәагьы, Сократ акы иацәымшәо, аԥсрагьы убрахь иналаҵаны, атираниа аӷа иакәны даадырԥшуеит. Убас, иаагозар, [[Диоген Лаэртский|Диоген]] Лаерттәи иҩуан, Крити идҵа анагӡара мап ахьацәикыз Сократ игәаанагарақәа рыӷәӷәареи адемократиа дшадгылози аанарԥшуан ҳәа<ref>Диоген Лаэртский, 1986, II. 24.</ref>. Антикаҭҵааҩцәа А. Ф. [[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосеви]] А. А. [[Тахо-Годи, Аза Алибековна|Тахо-Годии]] атиранцәа рхаан Сократ ''«ашьра аарла дацәцеит, аха, дзыцәцада? Иҵаҩцәа ҳәа ирыԥхьаӡоз Критиеи [[Хармид (сын Главкона)|Хармидеи]] роуп»'' ҳәа рыԥхьаӡон<ref>Лосев, 1993, с. 24—25.</ref>. Аха афрагмент инҭырҳәцааны уанахәаԥшуа, иубар алшоит еиҿагыларақәак. Леонт дыршьит 404 шықәсазы, убри аан атиранцәа амчра рцәыӡит 403 шықәса, лаҵарамзазы. Убри аҟынтә аҳәамҭа ''«уи азы сыԥсыр акәхон, аиҳабыра хара имгакәа еиламҳазҭгьы»'' иашаӡам. Атиранцәа акритика шырзиуазгьы, Сократ апринципқәа шимазгьы, афилософ урҭ рнапхгараан зынӡагьы ԥырхага имоуит. Ари аепизод аҿы, иԥхашьароу аус анагӡаразы анапынҵеи, аҳәатәхамҵаразы ахьырхәра аҟамзаареи, атиранцәа Сократ илахәмаруан ҳәа азуҳәар алшоит. Иара убасгьы, Сократ иҳәатәхамҵаразы ашьақәырӷәӷәарақәа рхыҵхырҭа аҷыдарақәа хшыҩзышьҭра рыҭатәуп. Платон итрактат аҿы, ирхааныз ауаа рҿаԥхьа ирҵаҩы дириашон даныршь ашьҭахь. Аӡбарҭаҿы ииҳәаз адагьы, Поликрат ашьҭахь иҟаиҵаз ахараҵарақәагьы иашам ҳәа аҳәара иҽазишәон. Платон итрактат аҟны, Сократи атиранцәеи реилибамкаарақәа мыцхәы рызхьаԥшра, Сократ аолигархиа дадгылаҩын ҳәа ауаажәларра ирымаз агәаанагара аанарԥшыр алшоит<ref>Суриков, 2011, с. 278—281, 286.</ref><ref name="sfna5b191" />.
Ихааныз ауаа Сократ идинхаҵаратә дунеихәаԥшышьақәа еилыкка еилкааны ирымамызт. Аристофан 423 шықәсазы асценаҿы, анаҩс Мелет ауӡбарҭаҿы Сократ итрадициатәу аолимпиатә нцәахәқәа мап рыцәкреи, анцәахәы ҿыцқәа ралагалареи рзы ахара идырҵеит. Даҽакала иаҳҳәозар, ианеиҵаха афинаа рыхәҭак Сократ Анцәа дхазымҵо иакәны дрыԥхьаӡон. Сократ ихаҭа, нас иҵаҩцәа реиԥш, идырҵаз ахара дақәшаҳаҭмызт. «Даимони», иааидкыланы уахәаԥшуазар, ажәытә бырзенцәа рынцәахаҵарақәа ирҿагыломызт. Иара убри аан, [[Дилемма Евтифрона|Евтифрон идилеммақәа]] ҳәа хьӡыс изауз азҵаара автор Сократ иоуп ҳәа ԥхьаӡоуп. ''«Анцәа дхазҵо анцәақәа бзиа дырбоит, избанзар уи анцәа дахьхаиҵо азы, мамзаргьы анцәақәа бзиа дахьырбо азы, анцәа дхаиҵоу?»''. Раԥхьатәи апостулат шьаҭас иугар, излаабо ала, «аморали» «абзиареи» раԥхьа игылоуп, уи анцәа зыԥсы ҭоу зегь рахь имоу ахылаԥшра анҭыҵ ауп иахьыҟоу, уи анцәақәа рымч-рылшара гәрамгарҭас иҟанаҵоит. Иарбоу ахшыҩҵак, даҽакала иуҳәозар, [[атеизм|атеисттә]] ҟазшьа амоуп. Ахымҩаԥгашьа анцәақәа ус ахьрыдырҵо азы мацара моралла ииашазар, хымҩаԥгашьак аҭагылазаашьақәа инарықәыршәаны, зны ииашазар ауеит, зных ииашамкәа иҟалар. Зегьы зхьыԥшхо аус анымҩаԥырго иалкаау аамҭазы анцәахәы игәаанагара ауп. Иара убас, [[политеизм|аполитеизм]] аамҭазы уск нцәак игәаԥхар, даҽа нцәахәык игәамԥхар алшоит. Ҿырԥштәыс иааҳгозар, [[Зевс]] ибзиабаҩцәа руаӡәк лахь имаз ацәаныррақәа, иԥҳәыс [[Гера]] лгәы ԥнажәалоит. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа аполитеизм апарадигмаҿы Евтифрон идилемма аҭак хьаҳәа-ԥаҳәарада ирзыԥшаауам. Ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа изларҳәо ала, Сократ нцәа дхазымҵоз иакәмызт, аха иара идинхаҵара, анцәақәа ирызку ажәытәӡатәи абырзен дунеихәаԥшышьақәа иреиԥшымызт. Ифилософиатә ԥшаарақәа ирыхҟьаны иԥсабаратәу атеологиа цәырҵит, уи анцәа идырра азԥхьагәанаҭон хшыҩла азхәыцрала. Ашьҭахь ари ахырхарҭа аҿиара аиуит Платон, [[Стоицизм|астоикцәа]] уҳәа антикатә философцәа русумҭақәа рҿы<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Сократ|[[Радлов, Эрнест Леопольдович|Э. Л. Радлов]]|том=XXXa}}</ref><ref>{{статья
|автор = Степанова Е. А.
|заглавие = Теория божественного повеления: логическое опровержение и теологическое оправдание
|ссылка = https://cyberleninka.ru/article/n/teoriya-bozhestvennogo-poveleniya-logicheskoe-oproverzhenie-i-teologicheskoe-opravdanie
|издание = Вестник Православного Свято-Тихоновского гуманитарного университета. Серия 1: Богословие. Философия. Религиоведение
|год = 2020
|выпуск = 87
|страницы = 70—86
|issn = 2409-4692
|doi = 10.15382/sturI202087.70-86
|ref = Степанова
|archive-date = 2021-06-05
|archive-url = https://web.archive.org/web/20210605041421/https://cyberleninka.ru/article/n/teoriya-bozhestvennogo-poveleniya-logicheskoe-oproverzhenie-i-teologicheskoe-opravdanie
}}</ref><ref>Mcpherran, 2010, p. 111—119.</ref>.
=== Сократ иус аӡбара ===
[[Афаил:Socrates Address by Belgian artist Louis Joseph Lebrun, 1867.jpg|thumb|Л. Лебрен. Сократ аӡбарҭаҿы дықәгылоит. 1867. Ахатәы еизара]]
399 шықәсазы Сократ иус аӡбарҭахь инарышьҭит. Аӡбаратә еилатәаразы антикатә дыррақәа жәпакы рҵакқәа еиҿагылоит, убри азы ҳаамҭазтәи аҭоурыхҭҵааҩцәа агәыҩбара рызцәырыргоит. Ахарадҵара азеиԥш формула Диоген Лаерттәи иҟны иазгәаҭан<ref>Суриков, 2011, с. 290.</ref>. Уи убас иҟан: ''«Сократ ақалақьуаа ҳаҭыр зқәырҵо анцәақәа ҳаҭыр ахьрықәимҵо, анцәахәы ҿыцқәа ахьалеигало азы ахара идҵоуп, иара убас ақәыԥшцәа бжьихуеит; уи дахьырхәтәуп — ашьра иқәҵатәуп»''. Афилософ ишьҭашәарыцара аус аиҿкааҩ хадас дыҟан акыр зымчыз аполитик [[Анит (сын Антемиона)|Анит]]. [[Мелет]] аофициалтә харадҵаҩ ироль изалхын. Мелет идгыларазы Сократ иҿагылаз еиҭа ажәахәқәа маҷымкәа Анит иман дықәгылеит. Антикатәи ахыҵхырҭақәа Анит ихымҩаԥгашьа ашьыцреи, Сократ аполитикцәеи анапҟазацәеи акритика ахьырзиуази ирыдырҳәалон, Версиак ала, Анит иоуп аӡбарҭаҿы Мелет дзыԥхьаз ахарадҵаратә ажәахә зҩыз, даҽа версиак ала — Мелети Анити ражәахәқәа равтор, асофист [[Поликрат (софист)|Поликрат]] иакәын<ref name="sfn24498f" /><ref name="sfn122ddd" /><ref>Зберовский, 2007, с. 148—150.</ref><ref>Горан, 2007, с. 53.</ref>.
Ҳаамҭазтәи аҵарауаҩ А.Хатцис, Анит Сократ ахара ахьидиҵаз еиҳа иҵаулаз амзызқәа аман ҳәа иԥхьаӡоит. Сократ аиҳараҩык рнапхгара аидеиеи [[демос]] ҳәаа змамыз адиктати акритика азиуан. Уи иаанагомызт афилософ адемократиа даҿагылон ҳәа. Иара азакәан анормақәа зегьы ирықәныҟәаны ирыдыркылаз дадгылон, адемагогцәа иааиԥмырҟьаӡакәа аманипулиациа ззыруаз ажәлар, иаалырҟьан аизарақәа рҿы ирызцәырҵуаз агәаанагара акәымкәа. Ари аҩыза акритика, ҳәарас иаҭахузеи, адемократиатә партиа аполитикцәа иргәаԥхомызт. Анит уи аԥхьагылаҩцәа дыруаӡәкын, аусӡбараҿы адемократцәа зегьы «иманшәалам» афилософ иахь ирымаз агәаанагара ааирԥшуан<ref>Медовичев, 2017, с. 18.</ref>.
Аҭоурыхҭҵааҩ Е. Д. [[Фролов, Эдуард Давидович|Фролов]] Анит ихымҩаԥгашьа, Сократи иареи ирымаз аидеиатәии хаҭалатәии аконфликтқәа аҵибаауеит. Анит ихымҩаԥгашьаҿы адемократиа адгылара аидеиақәа дрықәныҟәон ҳәа агәаанагара иашазар, «иџьашьахәу» афилософ ишәарҭоу аӷаны дибар илшон. Аӡәырҩы Афины зықәшәаз арыцҳарақәа рзы аҭакԥхықәра, Сократ иҵаҩцәа [[Критий|Критии]] Алкивиади мацара ирыдырҳәаломызт, иара афилософ ихаҭагьы ахара идырҵон. Хаҭалатәи аконфликтқәа, Платон игәра угозар, цәырҵит Сократ афинытәи аполитикцәа дуқәа, «адемократиа ашьаҟақәа», [[Фемистокл|Фемистокли]], [[Аристид|Аристиди]], [[Перикл|Перикли]] рыҷкәынцәа аԥсыцқьара ахьрыдмырҵаз азы акритика ахьырзиуаз азы. Иҟалап Анит иԥагьы афилософиатә ҵара ҿыц хшыҩзышьҭра аиҭозҭгьы, уи акыр зылшоз аб-аполитик игәы ԥнажәон<ref>Фролов, 1991, с. 275.</ref>.
Сократ иус аӡбара апроцесс аарԥшуп еиқәханы иҟоу Платони Ксенофонти рырҿиамҭақәа ҩба рҿы, «Апологиа» ҳәа иреиԥшу ахьӡ змоу ({{lang-grc|ἀπολογία}})<ref>Суриков, 2011, с. 292.</ref>. Ксенофонт иакәымзар, Платон аус ӡбара далахәын, убри аҟнытә аҭоурыхҭҵааҩцәа реиҳараҩык ахҭыс ахцәажәараан итрактат ауп аԥыжәара зырҭо. Убри аан, дара иазгәарҭоит Платон иҩымҭақәа рҿы ихатә хәыцрақәа шааирԥшуаз, Сократ иажәақәа рхы иақәиҭны ишеиҭеиҳәоз. Иара убри аан,апроцесс, «Апологиа» анырҩуаз иадукылозар, ааигәа имҩаԥысыз хҭысын. Платон адетальқәа реиҭаҳәараҿы хақәиҭра дук ааирԥшрымызт, избанзар уи хымԥада, иҿагылақәоз рганахьала акритика ӷәӷәа цәырнагон<ref>Нерсесянц, 1977, с. 117.</ref><ref>Платон, 1990, с. 690, Комментарии к «Апологии Сократа» [[Лосев, Алексей Фёдорович|А. Ф. Лосева]].</ref><ref name="sfn3a55f3" /><ref name="sfna5b191" /><ref name="sfn0d3ebf" />.
Сократ иус рыӡбон 501 – ҩык Афины атәылауаа-агелиастцәа усҟантәи аамҭазы истандартыз апроцедурала. Аилатәара маӡалатәи абжьыҭарақәа ҩба азԥхьагәанаҭон. Аганқәа рықәгылара ашьҭахь [[гелиаст|агелиастцәа]] ахара здырҵо идыҵәҟьоу идму рыӡбон. Идуп ҳәа аӡбамҭа рыдыркылар, иара ҩаԥхьа ақәгыларазы алшара ирҭон. Ахара здырҵо аӡбаҩцәа ирыдигалар акәын ихаҭа иқәнагоуп ҳәа ииԥхьаӡоз ахьырхәра. Маҷк аршәара алацәажәара феида аламызт, избанзар уи аӡбаҩцәа еиҳа иџьбараз ахьырхәрахьы иианагон. Раԥхьатәи абжьыҭираҿы Сократ 281 «еиқәаҵәоу» акәымпылқәа иоуит, 220 «ишкәакәоу» акәымпылқәа. Уи ашьҭахь, Сократ ахараԥса идыршәарц азы аҳәара ҟаиҵар илшон, ма дыхдырҵәарц азы, афилософиатә еицәажәарақәа мап рыцәкразы уҳәа, уи аҭыԥан иара ихымҩаԥгашьазы ахьырхәра акәымкәа, Ажәытәӡатәи Афины иреиҳаӡоу ҳамҭаны иҟаз — [[Пританей|апританеи]] аҿы иԥсраҽнынӡа хәыда-ԥсада шьыбжьхьафара дшаԥсоу атәы иҳәеит. Аха, аӡбарҭа иднаҵозар, иара ажәалагала ҟаиҵеит 30 [[Мина (единица измерения)|мин]] (13 кьыла рҟынӡа араӡны) ахараԥса ишәарц азы, уи азы хәдықәҵаҩцәас аҟалара иазыхиан Платон, [[Аполлодор Фалерский|Аполлодор]], [[Критон]], Критобул<ref>{{книга
|автор = [[Зварич, Владимир Васильевич|Зварич В.В.]]
|часть = Талант
|ссылка часть = http://www.numizm.ru/html/t/talant.html
|заглавие = Нумизматический словарь
|ссылка = http://www.numizm.ru/
|издание = 4-е изд.
|место = Львов
|издательство = Высшая школа
|год = 1980
|страницы =
|ref = Зварич
|archive-date = 2011-08-20
|archive-url = https://web.archive.org/web/20110820012819/http://www.numizm.ru/
}}</ref><ref>Платон, 1990, с. 93, "Апология Сократа" 38 b.</ref>. Ахьырхәра акәымкәа аҳаҭырқәҵарақәа саԥсоуп ҳәа Сократ иахьиҳәаз, аӡбаҩцәа аҵәы рылаиҵозшәа днарбеит. Аҩбатәи абжьыҭараҿы агелиастцәа афилософ ашьра иқәырҵеит<ref>Суриков, 2011, с. 296—310.</ref>.
Сократ иус ӡбараҿы ииҳәоз ажәахәқәа аҭагылазаашьа азы иманшәаламызт. Ҳаамҭазтәи авторцәа реиԥш, антикатәи авторцәагьы Сократ иԥсҭазаара аиқәырхара хықәкыс имамызшәа агәаанагара рызцәырҵуан. Иара ихы иаимырхәеит Ажәытәӡатәи Афины ахара здырҵо еиҳарак рхы иадырхәақәоз амаанақәа — аӡбаҩцәа ргәшаҭарахь ааԥхьареи, аԥшәма хаҵа, аб дрыцҳаршьарц азы иԥҳәыси ихәыҷқәеи аҳәара ҟарҵарц азы радыԥхьалареи. Уимоу, Сократ уи зус рыӡбо иеиԥш, аӡбаҩцәагьы рыпату шыланарҟәуа атәы иҳәеит, урҭ рыӡбамҭақәа рҿы азакәанқәа рымацара ирықәныҟәалароуп ҳәа нараҭеикит. Сократ иҵаҩцәа руаӡәк [[Гермоген (философ)|Гермоген]] игәалашәарақәа Ксенофонт иааирԥшуеит. Иааигәахоз апроцесс дазхәыцларц Гермоген Сократ ианиабжьига, сыԥсҭазаара зегьы ари ахҭыс аҽазыҟаҵара акәын изызкыз ҳәа ҭакс ииҭеит. Гермоген ирҵаҩы дааникыларц далагеит, акгьы ахьихарам ахырқьиара гарантс ишамам еилиркаарц иҽазԥишәеит. Сократ ихаҭагьы аҭагылазаашьа шыҟаҵәҟьоу бзианы ишеиликаауа атәы иҳәеит, аха аҩныҵҟатәи абжьы («[[даймоний|даимони]]») дыԥсыр еиҳа изеиӷьуп ҳәа шаԥхьаӡо атәгьы иҳәеит<ref>Ксенофонт, 2003, с. 164—167, Воспоминания о Сократе. IV. 8.</ref><ref>Nails, 2002, p. 163.</ref>. Анемец философ [[Гомперц, Теодор|Теодор Гомперц]] «анцәахамҵара» азы ахарадҵа агәыцә акыр иӷәӷәан, уи аҿаԥҽра Сократ илшомызт ҳәа иԥхьаӡон<ref>Гомперц, 1999, с. 78.</ref>. Анемец философцәа рҟынтә даҽаӡәы, Ф.[[Ницше, Фридрих|Ницше]] - Сократ иусӡбареи ахара идырҵази еихишьаалеит ҳәоук ала: ''«Сократ дыԥсыр иҭахын: Афины акәмӡам ашҳам зҭаз аҿа изҭаз, иара ихаҭа ихы иаиҭеит, Афины уи аҿа инаҭартә иҟаиҵеит…»''<ref name="sfnab064e" />.
Ахара анидырҵа ашьҭахь Сократ иҵра иадгылоз иҵаҩы [[Критон]] аҟарулцәа раахәара дазхиан, ирҵаҩы ихы дақәиҭитәырц азы. Анаҩс Критон идгылоз аҩызцәа ахьыҟаз [[Фессалия|Фессалиаҟа]] ииагара планс иман<ref>Платон, 1990, с. 99, Критон 45 c.</ref>. Диоген Лаерттәи иверсиала, ари аԥшьгара аҵаҩцәа даҽаӡәы — [[Эсхин из Сфетта|Есхин]] Сократик иҟынтәи иаауан. Диоген излашьақәирӷәӷәо ала, Платон Критон иоуп ҳәа азгәеиҭон, избанзар Есхин бзиа дибомызт. Сократ ихаҭа иакәзар, Афинынтәи абналара мап ацәикит, азакәан аилагара ахәҭаӡам ҳәа ԥхьаӡаны<ref>Диоген Лаэртский, 1986, с. 110, II. 60.</ref><ref>Stenzel, 1922.</ref><ref>Золотухина, 2012, с. 99—100.</ref>.
=== Аԥсра ===
{{Врезка|Выравнивание=right
|Ширина=350px
|Заголовок=Платон. «[[Федон (Платон)|Федон]]». 117 e — 118 a
|Содержание=Сократ зны дныҟәон, нас сшьапқәа хьанҭахоит иҳәан, ибӷа днықәиеит: абас рыдиҵеит уи ауаҩ. Сократ данышьҭала ишьапсыргәыҵақәеи ишьаргәацәқәеи инапқәа нархьишьит, ԥыҭрак ашьҭахь-даҽазныкгьы. Нас ишьаргәыҵа ӷәӷәала иааирӷәӷәан, иныруама ҳәа диазҵааит. Сократ мап ҳәа аҭак ҟаиҵеит. Уи ашьҭахь ҩаԥхьа ишьаргәацәқәа инапқәа нархьишьын, маҷ-маҷ инапы аҩада дҩахо, ицәеижь шыхьшәашәоз ҳирбон. Аҵыхәтәаны даҽазныкгьы днахьысын, ахьшәашәара игәы ианазааигәахалак иԥсҭазаара далҵуеит иҳәеит.<br>Имгәа аҟынӡа даныхьшәашәаха, Сократ иҽааиртит — иҽылаҳәаны дышьҭан, — иҳәеит (урҭ аҵыхәтәантәи иажәақәа ракәын):<br>— [[Критон]], Асклепиа арбаӷь лаҳҭароуп. Нас илышәҭ, ишәхашәмыршҭын.<br>— Хымԥада, — наиқәҿиҭит уи Критон.<br>— Уаҳа акыр уҳәарц уҭахӡами?<br>Аха ари азҵаара аҭак ҟаимҵаӡеит. Ԥыҭрак ашьҭахь дааҭрысын, амаҵзуҩы ихы-иҿы ааиртит: Сократ илаԥш аангылеит. Уи аниба Критон иҿи иблақәеи аахиҩеит.
}}
[[Афаил:MAntokolski Death of Socrates.JPG|thumb|left|М. М. [[Антокольский, Марк Матвеевич|Антокольски]]. «Сократ иԥсра». 1875. Амармалташь. Аҳәынҭқарратә Аурыс музеи, Санкт-Петербург]]
Сократ иԥсра атәы аазырԥшуа ахыҵхырҭа хада [[Платон]] идиалог «[[Федон (Платон)|Федон]]» ауп. Аҩымҭаҿы иаарԥшуп афилософ аҵыхәтәантәи имш, абзиараз ҳәа иарҳәарц иааз иҵаҩцәеи иареи реицәажәара. Платон ихаҭа ари аиԥылараҿы дыҟамызт, ачымазара мзызс иҟаҵаны. Адиалог Сократ иҵаҩцәа руаӡәк — елидо-еретриатәи афилософиатә школ ашьаҭаркҩы [[Федон из Элиды|Федон]] ихьӡ ахҵоуп. Уи Федон [[флиунт|Флиунттәи]] [[Пифагореизм|апифагореиатәи]] уаажәларра алахәылацәа ирзеиҭеиҳәоз, Сократ иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амш иазку иажәабжь ауп. Адиалог аҿы иарбоу ахҭысқәа риашара агәыҩбара узцәырнагоит. [[Афиней|Афинеи]] излашьақәирӷәӷәо ала, Федон ихаҭа атрактат данаԥхьа, ус иҳәеит: ''«саргьы ус акгьы иасымҳәаӡеит, иара иҟынтәигьы исмаҳаӡеит»''<ref>Афиней, 2003, XI. 113.</ref>. [[Диоген Лаэртский|Диоген]] Лаерттәи [[Фаворин]] иажәақәа шьаҭас иганы, адиалог «Федон» иадҳәалоу лафк ааигоит. Платон иҩымҭа данаԥхьоз, [[Аристотель]] ида, иазыӡырҩуаз зегьы ахыркәшара иазымԥшӡакәа ицеит<ref>Диоген Лаэртский, 1986, с. 151—152, III. 55, 58.</ref>. Урҭ ахьеимпыз мзызс иамоу еилкаамкәа иаанхоит, ахцәажәарақәа рацәаны иазԥхьагәанаҭоит, иаагозар игәыԥҵәагоу агәҿыӷьреи, аҩымҭа аҵакы аилкаара ахьрылымшози инаркны, аҵакы иаҵаз акрамола азыӡыҩрра ахьырҭахымыз аҟынӡа. Анемец философ агәаанагара ааирԥшит, азыӡырҩцәа ргәы ԥнажәар шалшоз, урҭ реиҳараҩык ирдыруаз аҭоурыхтә Сократ ихәыцрақәа ииашамкәа иахьаадырԥшуаз. Аҵарауаа ишырыԥхьаӡо ала, адиалог аҿы раԥхьаӡа иргыланы ицәыргоуп зыхьӡала аиҭаҳәа мҩаԥгоу Сократ иакәымкәа, Платон ифилософиатә идеиақәа<ref>Boys-Stones, 2004, p. 1—4.</ref><ref>Эберт, 2005, с. 5—7, 25.</ref><ref>Di Lanzo, 2018, p. 226.</ref><ref name="sfn84ccad" />.
Сократ ашьра иқәҵан 399 шықәса ааԥынразы. Аусӡбара мышкы шагыз Афинантәи [[Делос|Делосҟа]] идәықәҵан иԥшьоу аӷба. Иара хынҳәаанӡа ақалақь «шыцқьаз» иаанхар акәын. Иарбанзаалак шьрак анагӡара ҟаломызт. Уи инақәыршәаны аӡбарҭа аӡбамҭа анаднакыла инаркны ашьра аҟынӡа мызкы аҟара ҵит. Излаабо ала, Сократ дызҭатәаз абахҭа афинтәи агора иҟоу жәлар рыӡбарҭа [[Дикастерий|адикастери]] азааигәара иҟан<ref>Лосев, 1990, с. 44.</ref><ref>Эберт, 2005, с. 25.</ref>.
Платон итекст излаҳәо ала, аҵыхәтәантәи амш Сократ аҵаҩцәа дрыҿцәажәо ихигеит, аԥсы шымԥсуа азы ашьақәырӷәӷәарақәа дрылацәажәон. Иҵара иадгылоз, ишьҭанеиуаз реиԥш акәымкәа афилософ дҭынчӡа дыҟан. Сократ иаарласны иԥсҭазаара дахьалҵуаз азы иҵәыуоз иҵаҩцәа ргәы ирҭынчуан. Ашҳам зҭаз аҿа изааргаанӡа, Сократ иахь иуацәеи ихәыҷқәеи абзиараз ҳәа иараҳәарцазы инаргеит. Ихьшәоу атрадициа инақәыршәаны [[Аполлодор Фалерский|Аполлодор]] Сократ ашҳам ижәаанӡа иажәыз иплашь иҿыцу ала иԥсахырц идигалеит. Афилософ уи азы абас аҭак ҟаиҵеит: ''« Анхаразы ихәарҭаз сара схатәы плашь, аԥсразы ихәарҭаӡами?»''<ref>Диоген Лаэртский, 1986, с. 104, II. 35.</ref><ref>Nails, 2002, p. 39—40.</ref>. Афилософ аҵыхәтәантәи иажәақәа ракәхеит: ''«[[Критон]], [[Асклепий|Асклепиа]] арбаӷь иаҳҭароуп. Нас ишәҭ, ишәхашәмыршҭын»''. Сократ аҵыхәтәантәи иҳәоу аҿы амедицина анцәахәы Асклепиа арбаӷь кәырбанс изыҟаҵара шхымԥадатәиу азы адиалог «Федон» аҿы, анемец философ Ф.[[Ницше, Фридрих|Ницше]] абырзен культура аиаӡаареи аилаҳареи ишалагаз атәы азгәеиҭеит. Сократ аԥсра агәабзиара аиоура, адгьылаҿ дыкны дызмоу ашьамҭлаҳәқәа рҟынтәи ахақәиҭра еиԥш идикылоит. Ажәытә Бырзентәыла иазҷыдароу аԥсҭазаара абзиабара,Сократи Платони анцәырҵ, Ницше игәаанагарала, уи мап ацәкрахьы ииасит<ref>Ницше, 1990, с. 563—564.</ref>.
== Сократ иҵареи ифилософиатә дунеихәаԥшышьақәеи ==
Антикатәи атрадициа ганрацәала еилоу ажәытә бырзен философиаҿы ҩ-лагамҭак азгәанаҭон. Акы аарԥшын [[Пифагор]] иҵаҩцәеи италиатәи афилософцәеи рыла, егьи — [[Фалес Милетский|Фалес]] иҵаҩцәа рҵаҩцәеи ишьҭанеицәеи рыла. Иониатәи [[натурфилософия|анатурфилософиа]] [[Милетская школа|ашкол]] ашьаҭаркҩы Фалес иҵаҩы [[Анаксимандр]] иакәын, уи [[Анаксимен]] аҵара иирҵеит. Урҭ русумҭақәа [[Анаксагор]] ифилософиа анырра анаҭеит. Аҵыхәтәантәи иҵаҩы иакәхеит [[Архелай (философ)|Архелаи]]<ref>Афонасин, 2006, с. 115—116.</ref><ref>Райхерт, 2012, с. 113—115.</ref>. Диоген Лаерттәи Архелаи Сократ ирҵаҩы ҳәа изиҳәоит. Аҭҵаарадырратә литератураҿы Архелаи адунеитә философиа аҿиараҿы ихаҭара анырреи илагалеи рганахьала агәрамгара аҭыԥ амоуп. Афилософ Архелаи дыҟаҵәҟьамызт,аха уи иҩыза дыҟазаргьы, Сократ акала дидҳәаламызт ҳәа агәаанагарақәа аадырԥшуан. Е. [[Целлер, Эдуард|Целлер]] игәаанагарала, [[Аристоксен]] Сократ Архелаи дидиҳәалеит, Сократ ифилософиа иониатәи анатурфилософиа ашкол ашьҭра амадара алыршаразы<ref>Целлер, 1996, с. 86—87.</ref>. Ари агәаанагара аҭҵаарадырратә литератураҿы еицрыдыркылаз акакәны изыҟамлеит. Сократи Архелаии реимадара шьақәырӷәӷәамзаргьы, аҭыԥ амазар ҟалон<ref>Суриков, 2011, с. 42—43.</ref>. Анемец философ [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]], Сократ иаԥхьа игылаз [[Анаксагор]] иакәын ҳәа иԥхьаӡон. Аматериа зырныҟәаз акосмостә Хшыҩ шыҟоу азы иҵара, Сократ адунеи идкыларазы анырра анаҭеит<ref>Гегель, 1994, с. 33—34.</ref>. Афилософ ихаҭа иакәзар, Платон ишиҳәо ала, ирҵаҩыс [[Аспасия|Аспасиа]] ихьӡ иҳәон<ref>Платон, 1990, с. 143—144, Менексен 235e — 236e.</ref><ref>Nails, 2002, p. 59—60.</ref>.
Цицерон «Тускулантәи аицәажәарақәа» рҿы Сократ иҵара абарҭ ажәақәа рыла дахцәажәеит: «Сократ иоуп раԥхьаӡа афилософиа ажәҩан аҟынтәи илбаазгаз, ақалақьқәа рҿы инирхаз, аҩнқәа ирылазгалаз, аԥсҭазаареи аҟазшьақәеи, ацәгьеи абзиеи рылацәажәара ҳалазыргаз». Уи азгәаҭаны Сократ «аетика алеигалеит» ҳәа Диоген Лаерттәи ашьақәырӷәӷәара ҟаиҵеит. Мраҭашәараевропатәи аҭҵааҩцәа «Сократтәи», «Сократ иаԥхьатәии» афилософиақәа еиҿадыргыло иалагеит. Атермин «Сократ иаԥхьатәиқәа» ахаҭа акыр еиҿагылоит. Иарбоу ахырхарҭа иахыԥхьаӡалатәуп Сократ иаԥхьа иҩуаз афилософцәа рыдагьы, уи ишьҭахь акыр ихьшәаны инхоз, акосмологиеи анатурфилософиеи рызҵаарақәа знапы рылакызгьы. Сократ иаԥхьатәии Сократтәии афилософиа аиԥшымзаара хада шьаҭас иамоуп «акосмоси» аетикатә зҵаарақәеи рыҭҵаарақәа реиҿаргылара<ref>Райхерт, 2012, с. 110—112, 117.</ref>.
=== Сократ иметод ===
[[Афаил:The Debate Of Socrates And Aspasia.jpg|thumb|Н. А. [[Монсио, Никола Андре|Монсио]], «Сократ [[Аспазия|Аспазиа]] лҟны», 1800 ш инарзынаԥшуа]]
Сократ [[Диалектика|идиалектикатә]] метод узырхәыцша азҵаарақәа рықәыргыларала аиаша аԥшаара ауп. Уаҟа иалыркаауеит х-ганк — Сократ [[сократическая ирония|иирониа]], [[Индуктивное умозаключение|аиндукциа]], [[Майевтика|амаиевтика]]<ref name="sfndf76b0">Королёва, 1998.</ref>.
Сократ изы «аирониа» иаанарԥшуан адиалог амҩаԥгашьа, аханатә аицәажәара алахәылацәа руаӡәык диқәшаҳаҭхазшәа аныҟаиҵоз, анаҩс [[Диалектика|адиалектикатә]] знеишьақәа жәпакы рыла иоппонент игәаанагара шымцу анааирԥшуаз. Уи иахҟьаны егьи иччархәыз, маҷк иладырҟәыз аҭагылазаашьаҿы дҟалон<ref>Безгодов, 2015, с. 59.</ref>. Сократ иирониа аимак-аиҿак амҩаԥгашьа аметод адагьы, иоппонент ихы дахьақәгәыӷуаз ахыччара акәын иунарбоз, уи дзацәажәоз даргәамҵыр алшон. Сократ иирониа афилософиатә ҵакы адогмақәа мап рыцәкра, Сократ иҟәыӷара атезис хада аилкаара акәын: «Сара издыруеит акгьы шысзымдыруа». Ари аирониа ауаҩы ихы адырра агәазҭанаҭоит, иҽеиӷьтәра иацхраауеит<ref>Кессиди, 1988, с. 93—96.</ref>. Аирониа ахақәгәыӷцәара аԥыхра амҩа акәны иааирԥшуеит, уи Сократ ифилософиа аҿиара шьаҭас иаиуит. Уи раԥхьатәи агәаанагарақәа раԥыхра, агәыҩбара ацәырҵра иацхрааит, уи алагьы афилософиатә ҵабырг аԥшааразы, анаҩстәи аҵаралашаразы амҩа ылнахуан<ref name="sfndf76b0" />.
Сократ ихцәажәараҿы аиндукциа ({{lang-grc|Έπαγωγή}}) аҭҵаара аметод ауп («аԥсыцқьара», «агәымшәара» уҳәа), уи азеиԥш еилкаара аҳәаақәҵа анаҭоит, уи ашьҭахь азеиԥш ҿырԥштәқәа рыхәаԥшра иалагоит<ref name="sfn6b53ce">Лебедев, 2019, с. 14.</ref>. Азеиԥши, ахатәи реиҿырԥшра иахылҿиаауеит раԥхьатәи аҳәаақәҵа аиҭахәаԥшра, уи мцуп ҳәа азхаҵара. Ашьҭахь апроцедура еиҭаҟалоит. Аиндукциа усҟан азы хықәкыс иаиуеит, уи ахархәаразы ахатәы хҭысқәа зегьы ҳасаб рзызуа аҳәаақәҵа аус адулара. Аиндукциа ахархәарала, Сократ игәаанагарала, аетикатә нормақәа рҵакы аарԥшхар алшоит. Аамҭакала аиндуктивтә хшыҩзцарақәа логикала иузышьақәырӷәӷәаӡом, уи инақәыршәаны ахатәы хҭысқәа зегьы назыгӡо азеиԥш еилкаарақәа шиашоу азы агарантиа рзыҟаҵом. Ҵакыла урҭ иаадырԥшуеит ахшыҩҵак аҿиара аҵыхәтәантәи лҵшәак амаӡамкәа. Ари афакт аилкаара, аетикатә нормақәа рационалтә знеишьала реилкаара шзалымшо азы агәрагара ахылҿиаауеит, урҭ ирыциз аҟазшьа шрымоу аанарԥшуеит<ref name="sfn6b53ce" />.
Маиевтика ({{lang-grc|μαιευτική}} — ишыҟаҵәҟьоу еиҭоугозар, «ахәыҷышьҭыхҩцәа рҟазара») ҳзацәажәо игәаҵаҿы аиаша «аира» иацхраауа афилософиа аметод ауп<ref name="sfndf76b0" />. Амцхаҵарақәеи иԥаршеиу аиллиузиақәеи рҟынтәи ахы ақәиҭхара апроцесс ауаҩы ихақәгәыӷцәара аԥыхра ицхраауеит, аиаша «аира». Сократ ишиҳәо ала, афилософиа аиаша аԥшаара акәзар, уи ахшыҩҵак иаша аира иацхраауеит. Уи ҟазҵаша арҵаҩы иакәӡам, Сократ аиндуктивтә зҵаарақәа рыла имҩақәиҵоз ауаҩы ихаҭа иоуп. Амаиевтика адиалог аҿы ауп иахьалыршахо, насгьы уи иусым узацәажәо иацәажәарала иҟалоу,мамзаргьы ухала ухы ацәажәарала иҟлоу. Амаиевтика иалҵшәахоит еиҳарак аиаша «аира» акәымкәа, аҵабырг азхьаԥшра<ref name="sfn51f8e7">Суриков, 2011, с. 49.</ref><ref>Солопова М. А. [https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH8a572a95622378095c348a Майевтика] // Новая философская энциклопедия / Ин-т философии РАН; Нац. обществ.-науч. фонд; Пред. научно-ред. совета В. С. Стёпин. — 2-е изд., испр. и допол. — М.: Мысль, 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9.</ref><ref name="sfn51f8e7" />.
[[Шопенгауэр, Артур|Артур Шопенгауер]] инаҵшьны иазгәеиҭон, Сократ иметод ишалнаршо зхы иақәгәыӷуа аоппонент ԥсыхәа змам аҭагылазаашьа иалагалара. Иара аӡәаӡәала раԥхьатәи агәаанагарақәа ирҿагыло еиуеиԥшым аԥҟарақәа рзы аҵаҵӷәқәа идикылоит, амзызи уи иахылҿиаауеи аимадара еилиргаанӡа. Уи иахҟьаны аоппонент ма дышиашам атәы иҳәоит, мамзаргьы ишакәхалак аицәажәара аанкылара дашьҭалоит<ref>{{книга
|автор = [[Шопенгауэр, Артур|Шопенгауэр А.]]
|часть = Фрагменты для истории философии § 3. Сократ
|заглавие = Полное собрание сочинений
|викитека = Parerga и Paralipomena (Шопенгауэр)/Фрагменты для истории философии
|место = М.
|год = 1910
|том = III
|страницы = 41—43
}}</ref>.
=== Аҵара ===
[[Афаил:Σωκράτης, Ακαδημία Αθηνών 6616.jpg|thumb|Афинатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа азааигәара Сократ ибаҟа]]
[[Максима (философия)|Афилософиатә]] максимқәа раԥҵара акәымкәа, аиаша аԥшаара азԥхьагәазҭоз аметод иахьмырԥшыкәа, Сократ иҵараҿы иалукаар улшоит ихадоу ашьаҭақәа. Иара агәра ганы дыҟан адунеи иазку ҳгәаанагарақәа, еиуеиԥшым ҳусқәагьы аиаша иақәшәозароуп ҳәа. Уи азы раԥхьа иргыланы, ииашоу аилкаарақәа ҳамазароуп. Урҭ рыԥшаара ауп афилософиа аҵакы шьақәзыргыло. Сократ изы аилкаарақәа рҿоуп аиаша ашәага-загақәа ахьыҟоу<ref>Целлер, 1996, с. 88—90.</ref>. Аилкаарақәа реилататареи, ашьаҭақәа реилымкаареи ииашам аусқәа рахь унаргоит. Амдырреи аилымкаареи ауаҩы аԥсҭазаара аҿаԥхьа дуашәшәыраны дҟарҵоит, иҩнуҵҟатәи имч ҵыршәаауеит, аграқәа рзы имариоу ҿаҵахәны дҟарҵоит. Аганахьала уахәаԥшуазар ари акаҳара агәазыҳәарақәа риааира еиԥшны иубоит, убри аан аиаша уҳәозар, уи аҿагылара ԥсыҽра иахҟьоит. Ахархәаратә, даҽакала иуҳәозар, ихадам азҵаарақәа рҿы,: анхаҩы имхы аус адулара, анапҟаза ацәа аус адулара уҳәа реиԥш иҟоу рҿы, адыррақәа роура ахықәкы еилыкка еилукаауеит. Ауаҩы инасыԥи ииашоу ихымҩаԥгашьеи хаҭала изхьыԥшу апроблемақәа реилыргаразы аџьабаа ихы иахьимырбо Сократ даара иџьеишьон<ref>Гомперц, 1999, с. 61—64.</ref>.
Адәныҟатәи адунеии акосмоси рыхкырацәара ҭызҵаауаз анатурфилософцәа реиԥш акәымкәа, Сократ аетикатә проблемақәа ихы рзишьҭит. Урҭ роуп афилософ игәаанагарала здырра алшо. Уи иетика шьаҭас иамаз аԥсыцқьареи адырреи реиҿырԥшра акәын. Сократ игәаанагарала, уи азы иахәҭоу адырра умазар, иаҭахым аҟамҵара адагьы, аԥсыцқьара злоу ауаҩы иахәҭоу ахымҩаԥгашьагьы иҽацәыихьчоит. Аҳалалра ауаҩы ихәо ауп, иара изы ибзиоу. Доусы ихы абзиара азеиӷьеишьоит аҟнытә, абзиара заку азы адырра иаша имазар, ишақәнагоу ихы мҩаԥигалоит. Ииашам азнеишьақәа раан, хықәкыла абзиара уаҩы иԥырхагоу акы шакәу агәрагара аныҟоу, ауаҩы ихала ихы ақәгара далагоит, «дыцәгьахоит». Абасала, иарбанызаалак аморал иаҿагылоу ахымҩаԥгашьа, раԥхьа иргыланы ахшыҩ агха акәхоит, аинтеллект агра иахҟьоит. Анемец философ [[Гомперц, Теодор|Теодор Гомперц]], Сократ иҵара аҵакы ҳәоук ала уахцәажәар ҟалоит ҳәа иԥхьаӡон: «Хатәгәаԥхарала аӡәгьы агхақәа ҟаиҵаӡом». Уи инақәыршәаны, иарбан бзиаразаалак, ма аԥсыцқьаразаалак шьаҭас иамоу адырра, ҵарала мацара иуоуа акоуп<ref name="sfnbacd6b">Гомперц, 1999, с. 61.</ref>. Агәымшәара иазԥхьагәанаҭоит ишәарҭоу аҭагылазаашьақәа раан ҳхы шымҩаԥаҳгаша азы адырра; аиашара — ауаа ишрызныҟәатәу уҳәа. Аԥсыцқьарақәа зегьы адырра амазаара, ма аҟәыӷара иазкуп, ацәгьоурақәа, ма иҽеим аусқәа — урҭ рыҟамзаара<ref name="sfn041da1">Целлер, 1996, с. 91.</ref><ref name="sfnbacd6b" />.
Сократ ифилософиа апарадигмаҿы ицәырҵуа анаҩстәи азҵаара ауаҩы аԥсыцқьара иланы дҟазҵо «абзиара» аилкаара ауп. Платони Ксенофонти рҩымҭақәа рҿы Сократ ииашоуп ҳәа азиҳәоит аҳәынҭқарра азакәанқәеи, анцәақәа иҩым рзакәанқәеи ирықәшәо, мамзаргьы ахәарҭа аазго. Жәаҳәарада ихәарҭаз рахь иԥхьаӡон, иара убас, аԥсы аиҷаҳареи уи аиӷьтәреи<ref name="sfn041da1" />.
Хыхь иарбоу аҵара ашьаҭақәа еиуеиԥшым аформала иаадырԥшуеит, Сократ изкны иҩу антикатә хыҵхырҭақәа реиҳарак. Афилософ ақьафура дшазыҟоу азы иҟоу агәаанагарақәа аиԥшымзаарақәа рымоуп. Ганкахьала, иара даскетымызт, даҽа ганкахьала — ихьыԥшымра алыршаразы зҭахрақәа маҷу уаҩны дыҟазарц иҭахын. Хыҵхырҭақәак рҿы арԥарцәа рахь абзиабара дшақәыӡбо атәы иҳәоит, даҽа хыҵхырҭақәак рҿы ицәыбзацәа рыхьӡқәа аагоуп. Ганкахьала, Сократ азакәанқәа зегьы ирықәныҟәо «зеиӷьыҟам» тәылауаҩны даарԥшуп, даҽа ганкахьала — ихатә гәаанагарақәа ирҿагыло аҭахрақәа мап рцәикуеит. Иара убасгьы Платони Ксенофонти еиуеиԥшымкәа иаадырԥшуеит Сократ аӷацәа ацәгьара рзура аус дшазыҟоу. Иааидкыланы уахәаԥшуазар, ихадоу апринципқәа рыда, Сократ ихатә гәаанагарақәа рзы аршаҳаҭгақәа еиҿагылоит. Сократ дфилософ дууп ҳәа дшырыԥхьаӡогьы, ифилософиатә система аӡәгьы изеиҭаҳәом. Хыԥхьаӡара рацәала ишьҭанеицәа зегьы Сократ ифилософиаҿы рхаҭа ирбарц ирҭахыз рыԥшаауан. Убас, иаагозар, Сократ иҵаҩцәан [[гедонизм|агедонизм]] ашьаҭаркҩы [[Аристипп]] иеиԥш, [[кинизм|акинизм]] ашьаҭаркҩы [[Антисфен|Антисфенгьы]]<ref>Целлер, 1996, с. 91—93.</ref><ref>Суриков, 2011, с. 13—14.</ref>.
=== «Сократ ипарадоксқәа» ===
Сократ иҵара ашьаҭақәа, Платон иҳәамҭаҿы, «Сократ ипарадоксқәа» ҳәа хьӡыс изауз афоризмқәа рҿы еиҭауҳәар ҟалоит. Ганкахьала уахәаԥшуазар, урҭ ахшыҩ иаҿагылоит. Урҭ еилкаахоит апостулат «аԥсыцқьара дырроуп, агра- мдырроуп» азхоуҵар. Ас еиԥш иҟоу апарадоксқәа рахь иԥхьаӡоуп анаҩстәи ашьақәырӷәӷәарақәа:<ref>Nakhnikian, 1973, p. 1.</ref>
* «Аӡәгьы ацәгьара иҭахӡам», мамзаргьы «Зегьы абзиара рҭахуп»;
* «Аӡәгьы хатәгәаԥхарала ацәгьара ҟаиҵаӡом»;
* «Егьырҭ рҟынтәи азалымдара учҳар еиҳа еиӷьуп, иара ухала иҟауҵалар аасҭа».
Убас, иаагозар, адиалог «[[Менон (Платон)|Менон]]» аҿы Сократ иоуп изҳәаз ҳәа азгәарҭоит актәии аҩбатәии апарадоксқәа: ''«ацәгьара закәу ззымдыруа, иара иакәымкәа бзиараны ирыԥхьаӡо иашьҭоуп, аха уи нас ицәгьарахоит. Аха ацәгьара закәу ззымдыруа, уи бзиараны издызкыло, ишаабо еиԥш, абзиара иашьҭоуп»''<ref>Платон, 1990, с. 584, Менон 77 d—e.</ref><ref>Santas, 1964, p. 147.</ref>. Иааидкыланы уахәаԥшуазар, Аристотель инаиркны афилософиатә литератураҿы «Сократ ипарадоксқәа» гхоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Арҭ ашьақәырӷәӷәарақәа акритика рзура шьаҭас иамоуп алхра апроблема мыцхәы иахьыуадаҩу, ганрацәала иахьеилоу, адырреи анаҩс ахымҩаԥгашьеи рпозициақәа рыла мацара ахәшьара аҭаразы<ref>Santas, 1964, p. 148.</ref>.
Сократ иетикатә парадоксқәа рганахьала аимак-аиҿакқәа ирыхҟьаны, даҽа парадоксқәак цәырҵуеит. Убас, иаагозар, уи [[Эдип|Едип]] изку амиф ашьаҭала аарԥшра алшоит. Азҵаара: «Едип иаб [[Лаий|Лаиа]] идырны дишьыма?» — ари азҵаара хьаҳәа-ԥаҳәада аҭак ыҟаӡам. Едип идырны ауаҩы дишьит, аха иаб иаԥхьа дышгылаз идыруазҭгьы, ус ҟаиҵомызт. Едип имдырра иахҟьаны «иаб ишьра» машәырла иҟалеит, аамҭакала — иаб «ишьра» идырны иҟаиҵеит. Арҭ афилософиатә зҵаарақәа рыкәша-мыкәша имҩаԥысуа аимак-аиҿакқәа иалдыршоит «изымдыркәа» иҟаҵаз ацәгьоура ариашара. Аетикатә парадоксқәа ркритикцәа амдырра ариашара адагьы, уи азы ахара идырҵоит. Урҭ ргәаанагара ари аформула иаанарԥшуеит: «Амдырра аҭакԥхықәра аҟынтәи ухы уақәиҭнатәуам»<ref>Кессиди, 1988, с. 138—139.</ref>.
== Сократ иҵаҩцәа ==
[[Афаил:Sughrat.jpg|thumb|Сократ иҵаҩцәеи иареи, XIII ашәышықәсазтәи арабцәа рманускрипт]]
Сократ адунеи аҿы деицырдыруа дҟалеит аиҳарак хыԥхьаӡара рацәала иҵаҩцәа ирыбзоураны. Урҭ рахьтә, ҷыдала, Алкивиад, Крити, Ферамен, Ажәытәӡатәи Бырзентәыла аполитикатә ԥсҭазаараҿы ароль ду нарыгӡон. Платон, Антисфен, Мегаратәи Евклид, Аристипп, Елидатәи Федон анаҩс иаԥырҵеит рхатәы философиатә школқәа. Ксенофонт ҭоурыхҭҵааҩык, шәҟәыҩҩык иаҳасабала деицырдыруеит. Антикатәи ахыҵхырҭақәа рҿы ицәыргоуп Сократ иҵаҩцәа жәаҩыла рыхьӡқәа. Ахыҵхырҭақәа рҿы зыӡбахә ҳәоу аӡәырҩы аҵаҩцәа акала иалкаамызт, аҭоурыхаҿгьы иаанымхеит. Ксенофонт «зшьапы хту афилософ» аҵара зирҵоз ауаа абри аҟазшьарбага риҭеит: «Сократ дзацәажәоз егьырҭ ԥыҭҩык иара иҿцәажәара изашьҭаз, Жәлар реизараҿы, ма аӡбарҭаҿы ицәажәаҩцәаны иҟаларц азы акәмызт, урҭ рҭаацәа, рмаҵуцәа, рҭынхацәа, рҩызцәа, рыԥсадгьыл, рыуаажәлар рганахьала руалԥшьақәа бзианы инарыгӡаларц азы акәын. Урҭ аӡәгьы ианқәыԥшызгьы, рықәрахь ианнеихьазгьы цәгьарак ҟарымҵацызт, харак рыдмызт»<ref>Ксенофонт, 2003, с. 41, Воспоминания о Сократе. I. 2. 48.</ref>. Сократ раԥхьатәи иҵаҩцәеи иқәлацәеи рхыԥхьаӡараҿы иҟан Критони [[Херефонт|Херефонти]]. [[Диоген Лаэртский|Диоген]] Лаерттәи ишиҳәо ала, [[Критон]] раԥхьаӡа Сократ дышҟәыӷаз ибеит, «аҟазарҭа аҟынтәи ихы дақәиҭитәит». Иарбоу аверсиала Критон Сократ ԥарала дицхраауа далагеит, уи алагьы даҽа усурак дашьҭамлакәа, афилософиа мацара иҽазикырц азы алшара ииҭеит<ref>Диоген Лаэртский, 1986, с. 99, II. 20.</ref>. Алитератураҿы Критон Сократ иҵаҩыс дыҟазу дыҟамзу аганахьала еиҿагылоу агәаанагарақәа уԥылоит. Ганкахьала, уи еиҳа изааигәоу аҵаҩцәа дырхырыԥхьаӡалоит, даҽа ганкахьала — Платони Ксенофонти ирхаану рырҿиамҭақәа рҿы ҵаҩык иаҳасабала акәымкәа, зыгәра иго аӡәы еиԥш даадырԥшуеит. Критон Сократ иахь изҵаарақәа афилософиатә проблемақәа ракәымкәа, зынӡа ахархәаратә проблемақәа ирызкуп<ref>Золотухина, 2012, с. 98.</ref>. Сократ Критон иԥеиҳаб Критобул аҵара ирҵара аус далахәын. Уи адагьы Сократ иҵаҩы, иҩыза [[сикофант|асикофантцәа]] ихы рцәыихьчарц азы ацхыраара ииҭеит<ref>{{Акьыԥхьра|книга
|автор = {{Interlanguage link|Штенцель, Юлиус|Stenzel J.|de|Julius Stenzel}}
|часть = Kriton 3
|часть викитека= de:RE:Kriton 3
|заглавие = [[Паули-Виссова|Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft]]
|язык = de
|ответственный = Georg Wissowa
|место = Stuttgart
|издательство = J. B. Metzler’sche Verlagsbuchhandlung
|год = 1922
|band = XI, Zweite Hälfte (XI, 2)
|kolonnen = 1932—1933
|ref = Stenzel
}}</ref><ref>Nails, 2002, p. 115, Crito.</ref>.
Сократ егьырҭ иҵаҩцәа рҩымҭақәа рҿы Херефонт дычмазаҩны, зцәаныррақәа ззаанымкыло уаҩны, усҟантәи аамҭазы афилософиатә хырхарҭа ҿыц аҿы аиаша аԥшаара иашьҭаз аӡә иакәны даарԥшуп. Сократ ишьақәгылараҿы Херефонт илагала, раԥхьа иргыланы апифиа лызҵаара иадҳәалоуп. Уи адагьы, иҟалап Сократ иҵаҩцәа рырҵаҩы изыӡыҩрырц иахьеизоз ҭыԥны ирымазҭгьы иҩны<ref>Светлов, 2017, с. 88—90.</ref>.
=== Асократикцәа ===
[[Афаил:Antisthenes Pio-Clementino Inv288.jpg|thumb|left|[[Антисфен]] ибиуст.<br>Абырзен аоригинал аҟынтәи римтәи акопиа. [[Музей Пио-Кристиано|Пио-Кристиано амузеи]], [[Ватикан]]]]
[[Афаил:Head Platon Glyptothek Munich 548.jpg|thumb|Абырзен аоригинал аҿынтә [[Платон]] ибиуст римтәи акопиа [[Глиптотека (Мюнхен)|Миунхентәи Аглиптотека]] аҟынтәи. Платон, афилософиа зҽазызкыз Сократ егьырҭ иҵаҩцәа реиԥш акәымкәа, «асократик» ҳәа ишьҭаӡам. Атермин «асократик» ахаҭа инаҵшьны иазгәанаҭоит, Платон иҿырԥшны иаҳгозар, Сократ иҵаҩцәа ԥыҭҩык, ифилософиаҿы рлагала шмаҷу атәы.]]
«Асократикцәа» ҳәа ирышьҭоуп рырҵаҩы иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь, афилософиа зҽазызкыз Сократ иҵаҩцәа. Атермин еиҿагыло аҵак амоуп. «Асократикцәа» рахь иуԥхьаӡалар алшоит, Сократ иҵаҩцәа реиԥш, иҵаҩцәа ирышьҭанеиуагьы. Традициала асократикцәа рахь иԥхьаӡаӡам Платони Ксенофонти. Платон иҿурԥшуазар, урҭ рлагала шмаҷу инаҵшьны иаанарԥшуеит атермин. Ксенофонт раԥхьа иргыланы, философк иаҳасабала акәымкәа шәҟәыҩҩык, ҭоурыхҭҵааҩык иаҳасабала деицырдыруеит, убри азоуп асократикцәа дзырхыԥхьаӡаламгьы. Ас еиԥш азнеишьа ахыҵхырҭақәа —афилософиа аҭоурых [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] ифилософиатә концепциеи, уи анаҩстәи аинтерпретациеи роуп. Гегель афилософиа аҿиара [[Диалектика|диалектикатә]] процессны дахцәажәеит, раԥхьатәи ашьақәырӷәӷәара (I) анаҩс уи мап ацәкрахьы ианиасуа (II), ашьҭахь раԥхьатәиқәа аҩбагьы ирсинтезны (III) аҽанаԥсахуа. Ари аконтекст ала иара аимадара ааирԥшуан «I. [[софисты|асофистцәа]] → II. асократикцәа → III. Платони Аристотельи». Гегель ишиҳәо ала, асократикцәа рҵара ажәытә бырзен философиа аҿиараҿы акрызҵазкуа етапны иҟалеит. Ари агәыԥ аҟны х-школк аликааит: мегартәи, кирентәи, киникатәи. Ашьҭахь Гегель ишьақәырӷәӷәарақәа акритика рзыруит. Ҿырԥштәыс иааҳгозар, анемец философ [[Целлер, Эдуард|Едуард Целлер]] иаликааит «Сократ иаԥхьатәи аамҭа» асофистцәа, урҭ рышьҭахь иааит аклассикатә бырзен философиа, х-фигурак — Сократ, Платон, Аристотель — шьаҭас измоу. Ари асистемаҿы асократикцәа рроль еиҵатәын, анаҩс ахала аҵакы ацәыӡит. Е. Целлер ихаҭа амонографиа «Абырзен философиа аҭоурых аочерк» апараграф ахьӡ аҿы — «Еиҳа имаҷны акрызҵазкуа асократтә школқәа» ҳәа ахиҳәааит. Асократикцәа рахь иҟаз ари аҩыза азыҟазаашьа алитератураҿы шәышықәса дуӡӡа аԥыжәара аман. Убас, иаагозар, апрофессор В.Ф. [[Асмус, Валентин Фердинандович|Асмус]] «Антикатә философиаҿы» асократикцәа даҟьақәак роуп ирызикыз, избанзар урҭ рҵара афилософиа аҿиараҿы лагала дук амамызт ҳәа иԥхьаӡон. Џьованни [[Реале, Джованни|Реали]] [[Антисери, Дарио|Дарио Антисерии]] 1983 шықәсазтәи «Мраҭашәаратәи афилософиа аҭоурых» актәи атом аҿы урҭ «имаҷу», мамзаргьы «еиҵбу» асократикцәа ҳәа рзырҳәеит, ашьҭрамадара ацәаҳәаҿы рроль шмаҷу инаҵшьны иазгәарҭеит «асофистцәа → Сократ → Платон»<ref name="sfnc57f43">Мочалова, 2019, с. 17—18.</ref>.
Уи азы ахәшьарақәа еиҭарыхәаԥшуа иалагеит XX ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркны, избанзар атерминқәа «асократикцәа», «асократтә школқәа» агәыҩбара цәырыргон, уи иалкаау афилософцәа рроль аиҭазхәыцрахь инанагеит. Убас, иаагозар, еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала, [[Антисфен]] Сократ иҟны аҵара иҵон, [[Диоген Синоптәи|Диоген]] рҵаҩыс диман. Аҵыхәтәантәи иҵаҩы [[стоицизм|астоицизм]] ашьаҭаркҩы [[Зенон Китийский|Зенон]] аҵара зҵоз [[Кратет Фиванский|Кратет]] иакәын. Абасала иааԥшуеит Сократ — [[киники|акиникцәа]] — астоикцәа ашьҭрамадара аазырԥшуа афилософиатә школ<ref name="sfnc57f43" />.
[[Антисфен]], [[Аристипп]], [[Федон из Элиды|Федон]], [[Евклид из Мегары|Евклид]] рырҵаҩы иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь, рхатәы философиатә школқәа аԥырҵеит. Антисфен Сократ еиҳа гәыкала изыҟоу иҵаҩцәа дыруаӡәкуп, аҵарауаа гәыԥҩык ргәаанагарала, [[киники|акинизм]] афилософиатә школ ашьаҭаркҩы иоуп. Изларҳәо ала, Антисфен есыҽны [[Пирей|Пиреиынтәи]] Афинаҟа 8 км рҟынӡа дныҟәон ирҵаҩы дизыӡҩрырц азы. [[Ксенофонт]] иҩымҭа «Сократ изку агәалашәарақәа» рҿы, Антисфени [[Аполлодор Афинский|Аполлодори]] Сократ ахаангьы ицәхьамҵуа аҵаҩцәа ҳәа рыхьӡ ҳәоуп<ref>Ксенофонт, 2003, с. 123, Воспоминания о Сократе III. 11. 17.</ref>. Сократ иҵара Антисфен анарха, ацәаныррақәа раанкылара, аԥсҭазаараҿы бзиарас иҟоу аԥсыцқьара шакәу агәрагара алигеит. Уи ажәала акәымкәа, аусқәа рҿы иааԥшлароуп<ref>Антология кинизма, 1984, с. 18.</ref><ref>Гомперц, 1999, с. 129—130.</ref><ref name="sfne852f9">Гаджикурбанова, 2006, с. 113.</ref>. Сократ иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь, Афины, [[Геракл]] иныхабааҿы иҟоу агимнасиаҿы [[Киносарг|Акиносарг]] аҿы зиннқәа наӡам атәылауаа рзы Антисфен ихатәы школ ааиртит, уи ишыҟаҵәҟьоу еиҭоугозар, иаанарԥшуеит «ала Шкәакәа ма ала Ҵар». Версиак ала, Антисфен ишьҭанеиуаз акиникқәа ҳәа рхы иазырҳәо иалагеит, избанзар Акиносарг аҿы аҵара рҵон. Даҽа версиак ала, Антисфен ихаҭа Ала ҳәа ихы иазиҳәон. Афилософ ихтыз ицәеижь аплашь ала ихиҩон, уи ныҟәигон еснагь, амш зеиԥшразаалакгьы, алабашьа икын, иара убас ашәыра хәыҷ ныҟәигон. Антисфен иҵара иаднаԥхьало иалагеит еиуемԥшым ауаа ӷарқәа<ref>Антология кинизма, 1984, с. 18—19.</ref><ref name="sfne852f9" />. Аристипп [[Киренаики|акиренаикцәа]] рышкол аԥиҵеит,уи ала [[гедонизм|агедонизм]] ашаҭа иҳаит, афилософиатә хырхарҭа акинизм иаҿагылоу. Аристипп иоуп Сократ иҵаҩцәа рахьтә раԥхьаӡа акәны, ишьҭанеицәа аԥара рымызхуа иалагаз<ref>Брагинская Н. В. [https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH0186d774bc6fa935e74e2d86 Аристипп] // Новая философская энциклопедия / Ин-т философии РАН; Нац. обществ.-науч. фонд; Пред. научно-ред. совета В. С. Стёпин. — 2-е изд., испр. и допол. — М.: Мысль, 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9.</ref>.
Антикатәи атрадициа излаҳәо ала, еиҳа иџьашьахәыз алахьынҵа иман [[Элида|Елидатәи]] [[Федон из Элиды|Федон]]. Дшыхәыҷыз иара дытҟәаны дыргеит, афинтәи иаарту аҩнқәа руак аԥшәма тәыс дааихәеит. Арԥыс Сократ дгәеиҭеит иара афилософ ицәажәарақәа данырзыӡырҩуаз. Афилософ иҵаҩцәа беиақәа руаӡәк Федон дҿихырц азы диҳәеит. Атәра аҟынтәи ихы данақәиҭыртә ашьҭахь, Сократ иҵаҩцәа дрылалеит. Ашьҭахь Федон иԥсадгьыл ахь, Елидаҟа дхынҳәит, иаԥиҵеит анаҩс [[Элидо-эретрийская школа|елидо-еретриатәи]] ҳәа хьӡыс изауз афилософиа ашкол. Федон иҩымҭақәа руак аҵаҩы Симон-ацәаҟаҵаҩ «ицәырҵра» иадҳәалоуп<ref>Диоген Лаэртский, 1986, с. 124, II. 105.</ref><ref name="Britannica Phaedo">{{cite web
|url = https://www.britannica.com/biography/Phaedo-Greek-philosopher
|title = Phaedo
|lang = en
|website = britannica.com
|publisher = Encyclopaedia Britannica
|access-date = 2021-02-03
|archive-date = 2020-08-10
|archive-url = https://web.archive.org/web/20200810191622/https://www.britannica.com/biography/Phaedo-Greek-philosopher
|url-status = live
}}</ref><ref>Di Lanzo, 2018, p. 221—222.</ref>. Ари ауаҩ изкны Сократ ихааныз рҩымҭақәа рҟынтәи акгьы ҳаздырӡом, аха иӡбахә рҳәоит ихьшәоу авторцәа ҩыџьа-хҩык — Плутарх, Диоген Лаерттәи, анонимтә авторцәа уб.егь. Симон-ацәаҟаҵаҩ дзакәыҵәҟьаз — дыҟаҵәҟьазу, мамзаргьы ихыҭҳәаау персонажзу иадҳәалоу азҵаара аартны иаанхоит<ref>Hock, 1976, p. 41—46.</ref><ref>Di Lanzo, 2018, p. 229—231.</ref>.
Сократи [[Элеаты|елеатааи]] рҵарақәа рҟынтәи ахшыҩҵакқәа еилазыгӡоз амегартәи афилософиатә школ аԥиҵеит [[Евклид из Мегары|Евклид]]. 432 шықәсазы афинаа ирыдыркылеит «мегартәи апсефизм» ҳәа изышьҭоу азакәан, уи инақәыршәаны мегараа аԥсра иацәшәаны Афины иалаломызт. «Ари ақәҵара ҟалаанӡа Сократ дизыӡҩрырц азы лассы-лассы Афины иаҭаауаз» Евклид, хәылбыҽхала маӡала аҳәса рымаҭәа ишәҵаны ақалақь далалон. Абас мацара акәын дышрылахәхоз ирҵаҩы дызлахәыз уахынлатәи аишәачарақәа. Ашьыжь, ҩаԥхьа Евклид аԥҳәыс лыҵкы ишәҵаны, Афины ааныжьны 30 км инарзынаԥшуа шьапыла Мегараҟа дцон<ref>Авл Геллий, 2007, с. 354—355, VII. 10.</ref><ref>{{Акьыԥхьра|книга
|автор = [[Наторп, Пауль Герхард|Natorp P.]]
|часть = Eukleides aus Megara
|ссылка часть = https://archive.org/details/PWRE11/Pauly-Wissowa_VI1_0999.png
|заглавие = [[Паули-Виссова|Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft]]
|язык = de
|ответственный = Georg Wissowa
|место = Stuttgart
|издательство = J. B. Metzler’sche Verlagsbuchhandlung
|год = 1907
|band = VI, Erste Hälfte (VI, 1)
|kolonnen = 1000—1003
|ref = Natorp
}}</ref>.
Антикатәи ахыҵхырҭақәа рыла, Сократ еиҳа гәыкала изыҟаз иҵаҩцәа дыруаӡәкуп [[Эсхин из Сфетта|Есхин]] Сократик. [[Луций Анней Сенека|Луци Аннеи Сенекеи]] [[Диоген Лаэртский|Диоген]] Лаерттәии Сократ иҵаҩцәа рахьтә, рырҵаҩы иреиӷьу аҳамҭа изҭода ҳәа ишеиндаҭлоз атәы еиуеиԥшым авариациақәа рыла иаадырԥшуеит. Есхин иҳәеит: ''«Сара сӷаруп, даҽак сымаӡам, схаҭа сга»'', уи аҭакс Сократ ҿааиҭит: ''«Иузеилымкааӡои уи аиҳа зыхә ҳараку аҳамҭа шыҟам?!»''<ref>Сенека, 1995, I. 8.</ref><ref>Диоген Лаэртский, 1986, с. 110, II. 34.</ref>.
=== Алкивиад ===
[[Афаил:Henryk Siemiradzki 002.jpg|thumb|Г.И. [[Семирадский, Генрих Ипполитович|Семирадски]]. Сократ иҵаҩы Алкивиад [[Гетера|агетера]] лҿы дибоит. 1875. Ставропольтәи атәылаҿацә аҿыханҵатә ҟазара амузеи]]
[[Алкивиад]] V ашәышықәса аҩбатәи азбжа иаҵанакуа Ажәытәӡатәи Еллада зегь реиҳа иколориттәу, истандартым ахаҭарақәа дыруаӡәкуп. Хышықәса анихыҵуаз деиҭымхеит. Аҷкәын Перикл дихылаԥшуа далагеит. Иқәра анынаӡа ашьҭахь арԥыс ԥшӡеи, аристократ беиеи аполис аполитикатә ԥсҭазаара аҽалархәра иалагеит. Алкивиад ауаа иџьаршьоз ихымҩаԥгашьақәа ҿаԥыцтә ҳәамҭаны иҟалеит. Убас, иаагозар, аолимпиатә хәмаррақәа рҿы иаразнак быжь-ҽыуардынласк ықәиргылеит. Ари аиндаҭлара хкы аҿы аиааира згаз ҳәа иԥхьаӡаз ауардынлас аӷәра зкыз иакәымкәа, уи зтәыз иакәын. Абасала, Алкивиад, ахәмаррақәа рҭоурых аҿы раԥхьаӡа акәны, аамҭакала актәи, аҩбатәи, ахԥатәи аҭыԥқәа ааникылеит. Плутарх Алкивиад даараӡа зыхә ҳаракыз ила даара иԥшӡаз аҵыхәа хырҵәарц азы адҵа шыҟаиҵаз иазку алаф жәабжь еиҭеиҳәоит. Иҩызцәа ишраиҳәаз ала, ари ихымҩаԥгашьа зыхҟьаз афинаа егьырҭ ихымҩаԥгашьақәа ракәымкәа, ала аҵыхәа ихиҵәаз иалацәажәаларц ахьиҭахыз ауп<ref>Плутарх, 1994, Алкивиад. 9.</ref>.
Сократи Алкивиади иҷыдоу аизыҟазаашьақәа рыбжьан. Еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа рҿы Сократи Алкивиади аарԥшуп, ҩажәа шықәса шрыбжьазгьы, аибашьра аан еиҩызцәахаз, бзиа еибабоз арҵаҩи аҵаҩи реиԥш. Ихааныз ауаа Алкивиад амал, ихьӡ-иԥша, иҭеиҭыԥш иаднаԥхьалозҭгьы, Сократ арԥыс илаз абаҩхатәра акәын иибоз. Сократ арԥыс иҟазшьа бааԥсқәа дрыдгыломызт, уи моу аԥсыцқьарақәа рзы аҽазышәара илаиааӡарц дашьҭан. Уи Алкивиад еиҳагьы Сократ диднаԥхьалон.Урҭ ирласны еиҩызцәахеит. Алкивиад изы Сократ згәаанагара акраҵанакуаз уаҩны дҟалеит<ref name="sfn9c3ad2" />.
Сократ иҵара илыԥшааху, адемократиаҿагыларатә ганқәа, ҷыдала аҳәынҭқарра «иреиӷьу» ауаа напхгара арҭалароуп ҳәа имаз агәрагара, Алкивиад акырӡа даднаԥхьалон. Сократ иҽыззишәоз аҽынкылареи ахдырра аҭҵаареи, парадоксла аполитик қәыԥш иамбициақәа катализаторс ирзыҟалеит. Инагӡаны уи ааԥшит Алкивиад Спарта даныҟаз аамҭазы. Ирқьынцыцны иааӡаз арԥыс қәыԥш спартатәи абзазара џьбара иаарласны даланахалеит, уимоу, амали ақьафуреи мап рцәызкуаз арратә спартиатцәа ихьӡ рылаҵәеит<ref>Суриков, 2011, с. 130.</ref>.
Платон «Ичараҿы» иаарԥшуп Сократи Алкивиади реизыҟазаашьа иамаз аеротикатә ҟазшьа. Арԥыс қәыԥш афилософ иахь асексуалтә гәазыҳәара иман. Аха уи иҽазышәарақәеи иҳамҭақәеи Сократ усс имкыкәа иаҩижьуан. Ҳаамҭазтәи аҭоурыхҭҵааҩцәа ԥыҭҩык урҭ рыбжьара агомосексуалтә еимадара ыҟазар алшон ҳәа рыԥхьаӡоит<ref>{{статья
|автор = Littman R. J.
|заглавие = The Loves of Alcibiades
|ссылка = https://www.academia.edu/33762125/The_Loves_of_Alcibiades
|издание = Transactions and Proceedings of the American Philological Association
|издательство = The Johns Hopkins Association Press
|год = 1970
|volume = 101
|pages = 263—276
|ref = Littman
|archive-date = 2021-02-13
|archive-url = https://web.archive.org/web/20210213165027/https://www.academia.edu/33762125/The_Loves_of_Alcibiades
}}</ref><ref>Суриков, 2011, с. 130—136.</ref>.
=== Аԥхьаҟатәи атиранцәа ===
Сократ, иара убасгьы, икәша-мыкәша иҟан ҳәа ԥхьаӡоуп 404—403 шықәсқәа рзтәи «Ҩажәижәаҩык атиранцәа» реиҳабыра ҳәа изышьҭоу ахаҭарнакцәақәак<ref>Аристотель, 1937, 28. 5.</ref><ref>Суриков, 2011, с. 120—121.</ref>. [[Ферамен]], Афины иреиӷьу аполитикатә усзуҩцәа ҳәа иԥхьаӡаз иакәын Аристотель иажәақәа рыла. Уи Сократ ифилософиа аҟынтәи иигаз рацәоуп. Атиранцәа реиҳабыра маӡалатәи рхада [[Критий|Критигьы]] данқәыԥшыз Сократ ишьҭанеицәа дыруаӡәкын. Егьырҭ иҵаҩцәа реиԥш акәымкәа, афилософи иареи реизыҟазаашьақәа акыр заа еиԥирҟьеит<ref>Ксенофонт, 2003, с. 37, Воспоминания о Сократе. I. 2. 29.</ref>. Ксенофонт ишиҳәоз ала, уи зыхҟьаз Сократ иҵаҩы иҟазшьа бааԥсқәа акритика ахьырзиуаз ауп. Даныхәыҷыз еиҭымхаз, Крити дызхылаԥшуаз, иаҳәшьаԥа Хармидгьы Сократ иҵаҩцәа дрылан. Ианшьа диҿурԥшуазар, антикатә хыҵхырҭақәа рҿы уи зегь реиҳа иҵоуроу аганахьала дцәыргоуп. [[Хармид (сын Главкона)|Хармид]] ирҵаҩы еснагь диқәшаҳаҭмызт<ref>Платон, 1990, с. 122, [[Феаг]] 128 e.</ref><ref>Элиан, 1963, VIII. 1.</ref><ref>Суриков, 2011, с. 186—187.</ref>. [[Диоген Лаэртский|Диоген]] Лаерттәи ишиҳәо ала, Сократ тәцәақәак ҳамҭас ииҭарц диҳәеит, аха уи мап икит<ref>Диоген Лаэртский, 1986, с. 102, II. 31.</ref><ref>{{Акьыԥхьра|книга
|автор = {{Interlanguage link|Юдеих, Вальтер|Judeich W.|de|Walther Judeich}}
|часть = Charmides 2
|часть викитека= de:RE:Charmides 2
|заглавие = [[Паули-Виссова|Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft]]
|язык = de
|ответственный = Georg Wissowa
|место = Stuttgart
|издательство = J. B. Metzler’sche Verlagsbuchhandlung
|год = 1899
|band = III, Zweite Hälfte (III, 2)
|kolonnen = 2174
|ref = Judeich
}}</ref>. Ксенофонт ишиҳәо ала, Сократ иоуп аҵаҩы қәыԥш аполитика иҽазикырц идызгалаз<ref>Ксенофонт, 2003, с. 109—110, Воспоминания о Сократе III. 7.</ref>.
Хармид иаҳәшьаԥа, Крити иашьа имаҭа Платон иакәын, иан лышьҭрала [[Кодриды|Кодридаа]] рыжәла ду датәын. Иааидкыланы, Сократ ифилософиа, аҽеиӷьтәра аҽазышәара иазкыз, иаԥсоу иаԥсам аасҭа аԥыжәара шамаз азԥхьагәазҭоз, адемократиа иаҿагылоз ргәы иахәон<ref>{{статья
|автор = Ленская В. С.
|заглавие = Афинский род Кодридов
|ссылка = http://vdi.igh.ru/system/articles/pdfs/000/001/189/original/66e21db06fc7da779ba456f38585b19ede604d1d.pdf?1550492949
|издание = Вестник древней истории
|год = 2003
|страницы = 123—132
|ref = Ленская
|archive-date = 2021-05-21
|archive-url = https://web.archive.org/web/20210521222541/http://vdi.igh.ru/system/articles/pdfs/000/001/189/original/66e21db06fc7da779ba456f38585b19ede604d1d.pdf?1550492949
}}</ref>.
=== Сократ иҵаҩцәа реизыҟазаашьақәа ===
Сократ иҵаҩцәа реизыҟазаашьақәа, урҭ рахьтә џьоукы рырҵаҩы нцәахәыс дҟарҵарц акагь рыгмызт, уи зегь реиҳа иҽеим аформақәа аанахәар алшон. Убас, Сократ иԥсы анҭаз, Алкивиад иахь инашьҭын ԥарала иаахәан ирымаз дызшьышаз ауаа. Уи аус Крити хаҭала далахәын. Иара убасҵәҟьа уи иполитикатә оппонент Ферамен дықәигеит. Сократ даныршь ашьҭахь, ихьшәоу антикатә хыҵхырҭақәа изларҳәо ала, Евклид аамҭала Сократ иҵаҩцәа идикылеит Мегара иҩны, урҭ рырҵаҩы дызцәымӷыз рганахьала арепрессиақәа ирыцәшәон<ref>Диоген Лаэртский, 1986, с. 125, II. 106.</ref><ref>Nails, 2002, p. 144—145.</ref>.
Еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа Сократ иҵаҩцәа реимакқәа ирызку ажәабжьқәа рацәаны иааргоит. [[Афиней|Афинеи]], аҭоурыхҭҵааҩ иусумҭақәа рахь азхьарԥш ҟаҵаны иҩуан Сократ иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иҵаҩцәа рахь Платон дышнеиз. Аҩы зҭаз аҿа аашьҭихын, итәаз рахь ааԥхьара ҟаиҵеит ргәы камҳарц азы. Платон Сократ иҵаҩцәа ирыдигалеит рышкол иахагыларц азы, уи ашьҭахь Аполлодор иныҳәаҿа шьҭихит. Егьи иакәзар, аҭак ҟаиҵеит: ''«Сократ иҟынтәи ашҳам зҭоу аҿа еиҳа исзыхаахон, уара уҟынтә аҩы аасҭа»''<ref>Афиней, 2003, XI. 507 a—b.</ref><ref>Nails, 2002.</ref>. Афинеи иара убасгьы иҩуан «аччиа» Есхин Сократик иҵаҩы заҵә [[Ксенократ Халкидонский|Ксенократ]] шиакәыз, уигьы Платон иахь диаигеит<ref>Афиней, 2003, XIII. 116.</ref>. Платон иҩымҭақәа рҿы Антисфени иареи аимак-аиҿакқәа рымазаргьы, адиалог «[[Федон (Платон)|Федон]]» аҿы ада џьаргьы ихьӡ иҳәаӡом. Афилософцәа реизыҟазаашьақәа еиҩызароуп ҳәа узрызҳәом. Аԥҵамҭа «Сафон» (Σάθον) аҟны Антисфен Платон иидеиақәа акритика рзиуит. «Платон» иашьашәалоу ахьӡ «Сафон» ахаҭа иаанарԥшуан ахацәа рыԥхашьара. Излаабо ала, Платон иҟаиҵаз аҭак Сократ иколлегеи иҵаҩи хьаас рымкра акәын изызкыз. Аамҭакала Антисфен ииҳәоз аидеиақәа хшыҩзышьҭрада иаанижьуамызт. Урҭ ркритика «Аҳәынҭқарраҿы», адиалогқәа «[[Теэтет (Платон)|Теетет]]», «[[Протагор (Платон)|Протагор]]» уҳәа рҟны ирнуп. Убас, иаагозар, «Аҳәынҭқарраҿы» Платон иҳаилиркаауеит аԥстәқәа ирҿырԥшны инхо ауаа рыла иаԥҵоу ауаажәларра шзышьақәымгыло. «[[Софист (Платон)|Асофист]]» аҿы Платон Антисфен «аҵара ззыхмыркәшаз аҭаҳмада» ҳәа изиҳәоит, уи «ауаҩы ақьиа ҳәа изырымҳәар агәахәара инаҭоит, аха абзиара бзиароуп, ауаҩы дуаҩуп - ҳәа аҳәара»<ref>Navia, 1996, p. 40—42.</ref>.
== Агәаларшәара ==
=== Аиҭарҿиара ===
Абжьарашәышықәсазтәи ақьырсианразы Сократ зҟазшьа еиҿагылоз фигуран. Афилософ аԥсыцқьара дшаҿырԥшыгазгьы, адинмаҵзуҩцәа азҵаара рхы иарҭон: «Иалшома иҵабыргу Анцәа дыззымдыруаз, аԥсыцқьара илазар?», уи инақәыршәаны ақьырсиан изы дҿырԥшыганы дҟалар алшома. Ауахәама абацәа руаӡәк, насыԥ змаз [[блаженный Августин|Августин]] ари аҩыза алшара мап ацәикуан. Насгьы Сократ адаимониа дахнаԥааны дахьыҟаз, ақәыԥшцәа бжьихит ҳәа ахарадҵарақәа ақьырсианра иаднакыломызт. [[Данте Алигьери|Дантегьы]] иҵабыргу Анцәа дыззымдыруа, Џьаҳаным ада џьара инанагар ҟалом ҳәа иԥхьаӡон. Аамҭакала, ииашахомызт «аԥсыцқьара злоу иҵабыргу Анцәа дыззымдыруа» агәнаҳаҟаҵаҩцәа рахь рнагара. Убри аҟынтә «Анцәахаҵаратә комедиаҿы» Сократ џьаҳаным актәи агьежь — [[Лимб (религия)|Лимб]], џьаҳаным еиҳа иԥсыҽу аобласт аҿы дыҟоуп, уаҟа агәаҟра ыҟаӡам. Сократ раԥхьатәи иапологетцәа дыруаӡәкхеит [[Салютати, Колюччо|Колиуччо Салиутати]] (1331—1406). Антикатәи афилософ иидеализациаҿы, заатәи Аиҭарҿиара аусзуҩ, Сократ ацҳаражәҳәаҩ Пиотр иҭыԥан дыҟазҭгьы, аџьар данкыдырҵоз ауха Қьырса диҭиуамызт ҳәа ахшыҩҵакқәа ааирԥшуеит. Ас еиԥш иҟоу Салиутати илкаақәа ауахәама аганахьала акритика рызун. Акардинал Џьованни [[Доминичи, Джованни|Доминичи]] Сократ амыцқьареи, ахнаԥаареи, аскептицизми рзы ахара идиҵеит, афинтәи ауӡбарҭа иҟанаҵаз азыӡба иашоуп ҳәа иԥхьаӡон<ref>Суриков, 2011, с. 343.</ref><ref>Караваева, 2020, с. 47—48.</ref>.
Сократ ихаҭарахьы азҿлымҳара акыр иӷәӷәахеит Платон, Ксенофонт, Диоген Лаерттәи уҳәа, антикатәи ахыҵхырҭақәа рҩымҭақәа алаҭын бызшәахьы ианеиҭарга ашьҭахь. Џьаноццо [[Манетти, Джаноццо|Манетти]] Сократ иԥсҭазааранҵа иҩит, уаҟа афилософ зеиӷьыҟам аԥсыцқьа ҳәа дааирԥшит. [[Фичино, Марсилио|Марсилио Фичино]] иинтерпретациаҿы Сократ баша иԥшьоу аӡә иакәымкәа, Қьырса акала диеиԥшын. Амлакра, амамзаара ичҳауан, агәнаҳаҟаҵаҩцәа аҵара дирҵон, аҽԥныҳәагьы риҭон, аԥагьареи ахӡыргареи ицәымӷын, дрыцҳашьаҩын, иԥсы цқьан. Иԥсҭазаара анҵәамҭазы иара ихараӡамкәа дыршьит. Сократ «Қьырса иаԥхьатәи Қьырса» иаҳасабала идкылара, апарадоксалра шамазгьы, аларҵәара ду аиуит, иагьрылаҵәеит. «Баша ацәажәарақәа» рҿы [[Эразм Роттердамский|Еразм Роттердамтәи]] иҩуеит: «Ацқьа Сократ! Анцәа уиҳәала ҳара ҳзы!» «Агаӡара арҽхәараҿы» агуманист Сократи Қьырсеи «анцәа гаӡақәа» ҳәа еиҿирԥшуеит, урҭ рҟәыӷареи рпрактикадареи аԥсрахьы инанагеит.<ref>Караваева, 2020, с. 49—55.</ref>
Акатоликатә уахәама антикатәи афилософцәа шазханаҵаз адыргоуп [[Рафаель Санти|Рафаель]] еицырдыруа иҭыӡсахьа «Афинатәи ашкол» (1510—1511), Ватикан иҟоу Римтәи [[Папа Римский|Апапа]] иусуратә уада аҭӡамц аҿы. Уаҟа Сократ агәҭаҵәҟьа акәымзаргьы, аԥхьатәи аплан аҿы дыҟоуп. Асахьаҭыхҩы аиҿцәажәараан дааирԥшит. Инықәырԥшшәа аиԥш зеиԥшу аамҭазы, антикатәи афилософцәа рсахьақәа зныз аҭыӡсахьақәа Москватәи Кремль [[Благовещенский собор (Московский Кремль)|Благовешьентәи]] аныхабаа аҭӡамцқәа рҿгьы ианырҵеит. Сократ иику аикәарҳә иануп: «Ахаҵа бзиа ацәгьара дақәшәаӡом. Ҳаԥсы ԥсра ақәым. Аԥсра ашьҭахь ақьиацәа аҳамҭа роуеит, ацәгьауцәа — ахьырхәра». Иааидкыланы иугозар асахьаҭыхҩы Платон иҳәамҭала Сократ игәаанагарақәа ииашаны иааирԥшит<ref>Суриков, 2011, с. 344—345.</ref>.
=== Аамҭа ҿыц ===
Сократ ихаҿсахьа ҷыдала иаҭахны иҟалеит XVII—XVIII ашәышықәсақәа рзы. Мраҭашәараевропатәи акультура аҭоурых аҿы ари апериод афилософиеи ақьырсианреи реиҿагылара иаамҭан. Афранцыз хәыцҩы [[Бейль, Пьер|Пьер Беиль]] (1647—1706) уи аамҭазы амораль ақьырсианра анҭыҵгьы иҟалар алшоит ҳәа ареволиуциатә хшыҩҵак ааирԥшит. Ас еиԥш ашьақәырӷәӷәара зеиӷьыҟам ҿырԥштәын Сократ. Иара убас, антикатә философ зхы иақәиҭны ихәыцуа, иԥсабаратәу адин азы иқәԥо, аныхаԥааҩцәа рныррала ареакционерцәа ирыхҟьаны ааха зауз иакәны даадырԥшуа иалагеит<ref>Райхерт, 2012, с. 117—118.</ref>.
Сократ ихьӡ иадҳәалоуп [[Платон сара дысҩызоуп, аха аҵабырг еиҳа ахә цәгьоуп|еиҳа]] еицырдыруа афилософиатә афоризмқәа руак ацәырҵра: '' ''. Уи алаҵәара иацхрааит М.[[Сервантес, Мигель де|Сервантес]] ироман «[[Дон Кихот (роман)|Дон Кихот]]» аҟны ацитатақәа ахьааигоз. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа ишырыԥхьаӡо ала, афоризм иаҵоу ахшыҩҵак хыҵхырҭас иамазар алшоит Платон идиалог «Федон». Уаҟа Сократ иҵаҩцәа иреиҳәоит: ''«Шәара шәакәзар, шәысзыӡырҩы, Сократ еиҳа имаҷны шәизхәыцла, хадаратәла — аиаша шәазхәыцла; аиаша сҳәоит ҳәа шәыӡбар, шәақәшаҳаҭха, мап анакәха — ишшәылшо ала сҳәамҭақәа шәырҿагыла»''<ref>Платон, 2007, с. 60, Федон. 91 c.</ref><ref>Макарова, 2017, с. 69—73.</ref>.
[[Шарпантье, Франсуа|Ф. Шарпантье]] (1620—1702), (1722—1769) ирыҩыз Сократ иԥсҭазааранҵамҭақәа И. Г. [[Гаман, Иоганн Георг|Гамани]] (1730—1788) М. [[Мендельсон, Мозес|Мендельсони]] (1729—1786) рзы адыррақәа рхыҵхырҭа хадақәаны иҟалеит. Гаман 1759 шықәсазтәи «Сократ изку агәалашәарақәа» анемец литература алитературатә ҵысра «Афырҭыни ажәылареи» анырра анаҭеит, уи ахаҭарнак И. В. Гиотегьы дналаҵаны. 1776 шықәсазы М.Мендельсон икьыԥхьит аԥҵамҭа актәи атом, 1778 шықәсазы — аҩбатәи атом. Ари аҩымҭа анырра ӷәӷәа анаҭеит С.[[Кьеркегор, Сёрен|Кьеркегор]] ирҿиара. Зқьы даҟьа ыҟаз иҭҵаара «Сократ иапологиа ҿыц, мамзаргьы иҵабыргу Анцәа дыззымдыруаз рыбзиара иазку аҵара аҭҵаара» аҟны И. А. [[Эберхард, Иоганн Август|Еберхард]] ишьақәирӷәӷәон «Абзиара» ақьырсианра адагьы иҟалар шалшо атәы, уи ирҵабыргуеит, ишьақәирӷәӷәоит Сократ. Ари аԥҵамҭаҿы афилософиа аҭоурых аҿиара анырра азҭаз ахшыҩҵак ааԥшуан— «Сократ иоуп раԥхьа Абзиара атәы дзырҵо иалагаз». И.А. Еберхард ажәытәӡатәи абырзен философиа ҩ-периодкны ишеит — «Сократ иаԥхьатәии», «Сократтәии» ҳәа. Актәи ахаҭарнакцәа рахь иаҵанакуан «Абзиара» азҵаара ықәызмыргылоз афилософцәа, аҩбатәи — уи аҭҵаара знапы алакыз<ref>Райхерт, 2012, с. 118—119.</ref>.
Еберхард иҵаҩы Ф. Д. Е. Шлеиермахер иҽазишәеит Сократ ихаҭара «аиҭаҳәара», уи алагьы «Сократ изҵаара» ҳәа хьӡыс изауз аимак-аиҿак дахылҵшьҭрахеит<ref>Райхерт, 2012, с. 119.</ref>.
[[Афаил:David - The Death of Socrates.jpg|thumb|Ж. Л. [[Давид, Жак Луи|Давид]]. «Сократ иԥсра», 1787. [[Метрополитен-музей|Аметрополитен-музеи]], [[Ниу-Иорк]].]]
XVIII-XIX ашәышықәсақәа рзы афилософ иԥсҭазаара аҟынтәи еиуеиԥшым амоментқәа аазырԥшуаз асахьақәеи аскульптурақәеи рацәаны ицәырҵуеит. Атема аус адырулон [[Сен-Кантен, Жак Филипп Жозеф де|Жак Филипп Жозеф де Сен-Кантен]], [[Пейрон, Жан-Франсуа-Пьер|Жан-Франсуа-Пьер Пеирон]], [[Ходовецкий, Даниель|Даниель Ходовецки]], еицырдыруа италиатәи аскульптор [[Канова, Антонио|Антонио Канова]] уҳәа реиԥш иҟоу асахьаҭыхыҩцәа. Адунеизегь еицырдыруа [[Неоклассическое искусство|анеоклассицизм]] ажанр ала иаԥҵоу аҩымҭақәа ируакуп [[Давид, Жак Луи|Жак]] Луи Давид 1787 шықәсазы иҭихыз асахьа «Сократ иԥсра», уи асахьаҭыхҩы Платон «и-Федон» ашьаҭала иаԥиҵеит. Давид ари асахьа ҭихырц азы азаказ ииҭеит изааигәаз иҩыза, Париж апарламент абжьгаҩ Шарль Мишель Триуден де ла Саблер 1786 шықәса алагамҭазы. Асахьа аԥиҵаанӡа Давид антикаҭҵааҩ Ж.Ф. Ардри диҿцәажәеит, иабжьгарақәа дырзыӡҩрит ({{lang-fr|Jean Félicissme Ardry}}) асиужет хада аарԥшраан адагьы, амаҭәеи, аҩнымаҭәеи, иара аҭагылазаашьа шыҟази раарԥшразы еиҳа еиӷьу аӡбамҭақәа рыԥшааразы. Асахьаҿы иаарԥшуп «Федон» ахыркәшаратә хәҭа аҟынтәи амомент, Сократ ашҳам зҭоу аҿа абахҭа аусуҩы ианимихуа. Асахьаҿы иҟоу ахаҿсахьақәа рыбжьара и «Федон» аҟынтәи абарҭ аперсонажқәа рхаҭара ашьақәыргылара алыршахоит: Симмии Кебети Сократ иарма напы аганахьала игылоуп, ишьҭахьшәа; Аполлодор дқьызқьызуа ахыргьагьа иҽнадиҵеит; Сократ иҿаԥхьа Критон дтәоуп; ашьҭахьтәи аплан аҿы абахҭа ааныжьны ицоит Сократ иуацәа, урҭ адиалог атекст инақәыршәаны аҩныҟа ирышьҭит, бзиа ирбо ауаҩы иԥсра рымбарц азы. Аҟазараҭҵааҩцәа хазы инаҵшьны ишазгәарҭо ала, детальк аҿы Давид ахҭыс аҭоурыхтә шьаҭеи адиалог атексти акыр дацәхьаҵит. Сократ ишьапаҿы Платон дтәоуп, аха уи иԥсҭазаара даналҵуаз дыҟамызт. 399 шықәсазы Платон 28 шықәса раҟара ихыҵуан, убри аан асахьаҿы иара дбыргны даарԥшуп. Ахаҵа қәыԥш исахьа, аҟәыӷеи афилософ дуи ихаҿсахьа зегь раасҭа иақәшәом. Асахьа аҭыхраҿы абри аҩыза ахақәиҭра Сократ иԥсра асиужет автор асахьа ианҵара, аконсультант Ж.Ф. Ардри иоуп Давид дақәзыршаҳаҭхаз<ref>{{cite web
|author = Kelly Richman-Abdou
|url = https://mymodernmet.com/jacques-louis-david-the-death-of-socrates/
|title = How David’s ‘Death of Socrates’ Perfectly Captures the Spirit of Neoclassical Painting
|lang = en
|website = mymodernmet.com
|date = 2019-05-19
|access-date = 2021-02-25
|archive-date = 2020-11-07
|archive-url = https://web.archive.org/web/20201107230518/https://mymodernmet.com/jacques-louis-david-the-death-of-socrates/
|url-status = live
}}</ref><ref>{{cite web
|author =
|url = https://www.metmuseum.org/art/collection/search/436105
|title = The Death of Socrates
|lang = en
|website = www.metmuseum.org
|publisher = официальный сайт Метрополитен-музея
|access-date = 2021-02-25
|archive-date = 2021-03-03
|archive-url = https://web.archive.org/web/20210303181428/https://www.metmuseum.org/art/collection/search/436105
|url-status = live
}}</ref><ref>{{книга
|автор = Шнаппер Антуан
|заглавие = Давид. Свидетель своей эпохи
|место = М.
|издательство = Изобразительное искусство
|год = 1984
|страницы = 66—71
|страниц = 280
|серия = Свидетель своей эпохи
}}</ref>.
Антикатәи афилософ иҟазшьа бзиақәа ӷәӷәала ирҿагылоит анемец философ [[Ницше, Фридрих|Фридрих Ницше]] Сократ ииҭаз ахәшьарақәа. Иара Сократ ажәытә абырзенцәа ркультура аилаҳара иалазыргаз ауаа дыруаӡәкын ҳәа иԥхьаӡон. Ифилософиа «амораль ацәыршәагақәа» арҿиеит<ref>Разумов, 2008, с. 58.</ref>. Уи моу, Ницше игәаанагарала, афилософиеи аҭҵаарадырреи реиҟәыҭхара Сократ ихьӡ иадҳәалоуп. Сократтәи ашколқәа рҿы амаҭәарқәа рҵакы иаша акәымкәа, анасыԥ алзыршо адунеи адырра аԥхьа иандыргыла анаҩс, афилософиа аҭҵаарадырраҿы анаукатә методқәа рхархәара иаҟәыҵит<ref>Ницше Человеческое, слишком человеческое, 1990, с. 242—243, I, 7.</ref>.
=== Иҿыцӡоу аамҭа ===
[[Гуссерль, Эдмунд|Едмунд Гуссерль]] иинтерпретациа инақәыршәаны, аиаша адырразы иуниверсалтәу аметод шхымԥадатәиу раԥхьаӡа еилызкааз Сократ иакәын<ref>{{книга
|автор = Edmund Husserl
|часть = Erste Philosophie (1923/24). Erster Teil: Kritische Ideengeschichte
|язык = de
|место = Den Haag
|volume = 7
|pages = 9—11
}}</ref>. [[Поппер, Карл|Карл Поппер]] Сократ иҵаҩы еиҵбы ҳәа ихы иԥхьаӡон, ажәытәӡатәи абырзен философ ихаҭа, зхы иақәиҭу ауаҩы изку аидеиа азы раԥхьатәи ақәԥаҩцәа дыруаӡәкуп ҳәа диԥхьаӡон<ref>{{книга
|автор = Karl Popper
|заглавие = Ausgangspunkte
|язык = de
|место = Hamburg
|год = 1979
|pages = 2
}}</ref>. Анемец философ [[Ясперс, Карл|Карл Иасперс]], Сократ ауаҩытәыҩсатә хәыцра аҿиара анырралаҿы [[Будда|Буддеи]], [[Конфуци|Конфуциеи]], [[Иаса Қьырса|Иаса]] Қьырсеи дрываиргылеит. Иасперс Сократ ахәыцшьа ҿыц аԥиҵеит ҳәа иԥхьаӡон<ref>{{книга
|автор = Jaspers K.
|заглавие = Die grossen Philosophen
|язык = de
|место = München/Zürich
|издательство = Piper
|год = 1989
|pages = 105, 123—127
|isbn = 3492110029
|ref = Jaspers
}}</ref>. Афранцыз философ [[Фуко, Мишель|Мишель Фуко]] Сократ [[Парресия|апарресиаст]] иоуп— аиаша аҳәара иԥсҭазааразы ашәарҭара ишҭанаргылогьы, уи азы агәаӷьра змоу уаҩуп ҳәа диԥхьаӡон<ref>{{книга
|автор = Foucault M.
|заглавие = Michel Foucault: Der Mut zur Wahrheit. Die Regierung des Selbst und der anderen
|язык = de
|место = Berlin
|издательство = Suhrkamp Verlag
|год = 2010
|pages = 24–37, 42—48, 101—126, 138, 154, 158
|isbn = 978-3-518-58544-3
}}</ref>. Афранцыз афилософцәа рахьтә даҽаӡәы- [[Деррида, Жак|Жак Деррида]], Сократ « аԥсы» ахархәаразы аҟаза ҳәа дихцәажәеит. Уи еилкаараҿы Сократ ицәажәашьа амаҭ ашҳам иеиԥшуп, уи ахшыҩ зегь реиҳа иҵәаху акәакьқәа рҟынӡа инеиуеит, анаҩс аԥсы анапахьы иаанагоит<ref>{{книга
|автор = Derrida Jacques
|заглавие = Dissemination
|язык = de
|место = Wien
|издательство = Passagen-Verl.
|год = 1995
|pages = 130—144
|isbn = 3-85165-152-9
}}</ref>.
Иҿыцӡоу аамҭазы Сократ ихаҿсахьа афилософиатә литератураҿы адагьы, асахьаркыратә литератураҿгьы аарԥшра аиуит. Убас, Сократ изкуп чехиатәи ашәҟәыҩҩы [[Томан, Йозеф|Иозеф Томан]] ироманқәа («Сократ», 1975), Џьозеф [[Хеллер, Джозеф|Хеллер]] («Асахьа ухаҿы иааг», 1988), [[Рено, Мэри|Мери Рено]] («Аҩы аҵыхәтәантәи ацәыкәбарқәа», 1956) уб. иҵ рсахьаркыратә романқәа. Сократ ихаҿсахьа асахьаркыратә ус адулара уадаҩуп, избанзар аҵарауаа-аҭоурыхҭҵааҩцәагьы афилософ дзеиԥшраҵәҟьаз азы ргәаангарақәа еиқәшәом<ref>{{cite web
|url = http://www.slovnikceskeliteratury.cz/showContent.jsp?docId=1184&hl=josef+toman+
|title = Josef TOMAN
|website = slovnikceskeliteratury.cz
|publisher = Slovník české literatury
|access-date = 2021-05-31
|archive-date = 2021-06-02
|archive-url = https://web.archive.org/web/20210602213322/http://www.slovnikceskeliteratury.cz/showContent.jsp?docId=1184&hl=josef+toman+
|url-status = live
}}</ref><ref>{{статья
|автор = Перевезенцева А. Ю.
|заглавие = Философия Древней Греции в художественной концепции исторических романов М. Рено
|ссылка = https://cyberleninka.ru/article/n/filosofiya-drevney-gretsii-v-hudozhestvennoy-kontseptsii-istoricheskih-romanov-m-reno
|издание = Вестник Нижегородского университета им. Н. И. Лобачевского
|год = 2012
|номер = 1
|страницы = 196—199
|issn = 1993-1778
|archive-date = 2021-06-02
|archive-url = https://web.archive.org/web/20210602215544/https://cyberleninka.ru/article/n/filosofiya-drevney-gretsii-v-hudozhestvennoy-kontseptsii-istoricheskih-romanov-m-reno
}}</ref>.
Акинематограф аҿы антикатә философ ихаҿсахьа аарԥшуп афильмқәа рҿы «Processo e morte di Socrate» (Италиа, 1939 шықәса), «Сократ» (Италиа — Франциа — Испаниа, 1971 шықәса), «Сократ» (СССР, 1991 шықәса) уҳәа егьырҭгьы. 1975 шықәсазы Владимир Маиаковски ихьӡ зху Москватәи атеатр аҿы имҩаԥысит [[Радзинский, Эдвард Станиславович|Едвард Раӡински]] ипиеса «Сократ иҿцәажәарақәа» иалху раԥхьатәи атеатртә қәыргыламҭа, арежиссиор [[Гончаров, Андрей Александрович|Андреи Гончаров]]. Сократ ироль наигӡеит [[Джигарханян, Армен Борисович|Армен Џьигарханиан]]<ref name="БРЭ Джигарханян">{{БРЭ
|статья = Джигарханян
|ссылка = https://old.bigenc.ru/theatre_and_cinema/text/5838985
|том = 8
|архив = https://web.archive.org/web/20230103221535/https://bigenc.ru/theatre_and_cinema/text/5838985
|архив дата = 2023-01-03
}}</ref>.
2018 шықәсазы иҭыҵит [[Ubisoft Quebec|Ubisoft]] аилахәыра ахәмарра [[Assassin’s Creed Odyssey]], уаҟа Сократ ихадам персонажк иаҳасабала даарԥшуп, афырхаҵа/афырԥҳәызба хада иҩыза бзиа иакәны.
== Азгәаҭақәа ==
'''Акомментариқәа'''
{{Reflist|group="к"}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
=== Антикатә хыҵхырҭақәа ===
* {{книга
|автор = [[Авл Геллий]]
|заглавие = Аттические ночи. Книги I—Х
|издательство = Гуманитарная Академия
|год = 2007
|страниц = 480
|серия = Bibliotheca classica
|isbn = 978-5-93762-027-9
|ref = Авл Геллий
}}
* {{книга
|автор = [[Аристотель]]
|заглавие = Афинская полития
|ссылка = http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1443001000
|ответственный = Перевод и примечания С. И. Радцига.
|издание = 2-е изд.
|место = М.
|издательство = Государственное социально-экономическое издательство
|год = 1937
|ref = Аристотель
}}
* {{книга
|автор = [[Аристотель]]
|заглавие = Риторика
|издательство = АСТ
|год = 2017
|страниц = 352
|серия = Вся мудрость мира
|isbn = 978-5-17-102258-7
|ref = Аристотель
}}
* {{книга
|автор = [[Афиней]]
|заглавие = Пир мудрецов
|ссылка = http://simposium.ru/ru/node/868
|ответственный = Пер. Н. Т. Голинкевича. Комм. М. Г. Витковской, А. А. Григорьевой, Е. С. Иванюк, О. Л. Левинской, Б. М. Никольского, И. В. Рыбаковой. Отв. ред. М. Л. Гаспаров
|место = М.
|издательство = Наука
|год = 2003
|страниц = 656
|серия = Литературные памятники
|isbn = 5-02-011816-8
|ref = Афиней
}}
* {{книга
|автор = [[Валерий Максим]]
|заглавие = Достопамятные деяния и изречения
|ссылка = http://simposium.ru/ru/node/808
|ответственный = Пер. с лат. С. Ю. Трохачева
|место = СПб.
|издательство = [[Издательство СПбГУ|Изд-во СПбГУ]]
|год = 2007
|страниц = 308
|isbn = 978-5-288-04267-6
|ref = Валерий Максим
}}
* {{книга
|автор = [[Диоген Лаэртский]]
|заглавие = О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов
|ответственный = Редактор тома и автор вступительной статьи [[Лосев, Алексей Фёдорович|А. Ф. Лосев]]
|издание = второе
|место = М.
|издательство = Мысль
|год = 1986
|серия = Философское наследие
|ref = Диоген Лаэртский
}}
* {{книга
|автор = [[Диодор Сицилийский]]
|заглавие = Историческая библиотека
|ссылка = http://ancientrome.ru/antlitr/diodoros/index.htm
|ответственный = Перевод, статья, комментарии и указатель О. П. Цыбенко.
|место = М.
|издательство = Лабиринт
|год = 2000
|серия = Античное наследие
|ref = Диодор Сицилийский
}}
* {{книга
|автор = Св. Иустин-философ и мученик
|часть = О Святом Иустине Философе и мученике и его Апологиях
|ссылка часть = https://azbyka.ru/otechnik/Iustin_Filosof/apologia/
|заглавие = Творения
|ответственный = Перевод / Предисл. А. И. Сидорова
|место = М.
|издательство = Паломник
|год = 1995
|серия = Библиотека отцов и учителей церкви
|ref = Иустин
}}
* {{книга
|автор = [[Квинтилиан]]
|часть = Книга II
|ссылка часть = http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1295584560#18-1
|заглавие = Риторические наставления
|место = СПб.
|издательство = Типография Императорской Российской Академии
|год = 1834
|ref = Квинтилиан
}}
* {{книга
|автор = Ксенофонт
|заглавие = Сократические сочинения. Киропедия
|ответственный = Переводы и статьи С. И. Соболевского, В. Г. Боруховича, Э. Д. Фролова
|место = М.
|издательство = Ладомир
|год = 2003
|isbn = 5-86218-197-0
|тираж = 5100
|ref = Ксенофонт
}}
* {{книга
| автор = [[Павсаний (географ)|Павсаний]]
| заглавие = Описание Эллады
| ссылка = http://ancientrome.ru/antlitr/pausanias/index.htm
| ответственный = Перевод и примечания [[Кондратьев, Сергей Петрович (филолог)|С. П. Кондратьева]] под редакцией Е. В. Никитюк. Ответственный редактор проф. Э. Д. Фролов.
| место = СПб.
| издательство = Алетейя
| год = 1996
| isbn = 5-89329-006-2
| ref = Павсаний
}}
* {{книга
|автор = [[Платон]]
|заглавие = Собрание сочинений в четырёх томах
|ответственный = Общая редакция А. Ф. Лосева, В. Ф. Асмуса, А. А. Τахо-Годи. Автор вступительной статьи и статей в примечаниях [[Лосев, Алексей Фёдорович|А. Ф. Лосев]]
|место = М.
|издательство = Мысль
|год = 1990
|том = 1
|серия = Философское наследие
|isbn = 5-244-00451-4
|ref = Платон
}}
* {{книга
|автор = [[Платон]]
|заглавие = Собрание сочинений в четырёх томах
|ответственный = Общая редакция А. Ф. Лосева и В. Ф. Асмуса
|место = СПб.
|издательство = Издательство Санкт-Петербургского университета:
|год = 2007
|том = 2
|страниц = 626
|isbn = 978-5-288-04160-0
|ref = Платон
}}
* {{книга
|автор = [[Плутарх]]
|часть = О демоне Сократа
|ссылка часть = http://simposium.ru/ru/node/1072
|заглавие = Сочинения
|место = М.
|издательство = Художественная литература
|год = 1983
|ref = Плутарх
}}
* {{книга
|автор = [[Плутарх]]
|заглавие = Сравнительные жизнеописания в двух томах
|ссылка = http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm
|ответственный = Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.
|издание = второе
|место = М.
|издательство = Наука
|год = 1994
|ref = Плутарх
}}
* {{книга
|автор = [[Луций Анней Сенека|Сенека]]
|часть = О благодеяниях
|ссылка часть = http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1328203959
|заглавие = Римские стоики: Сенека, Эпиктет, Марк Аврелий
|ссылка = http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1328203959#8
|ответственный = Вступительная статья, составление, подготовка текста В. В. Сапова
|место = М.
|издательство = Республика
|год = 1995
|ref = Сенека
}}
* {{книга
|автор = [[Клавдий Элиан]]
|заглавие = Пёстрые рассказы
|ссылка = http://ancientrome.ru/antlitr/aelianus/index.htm
|ответственный = Перевод с древнегреческого, статья, примечания и указатель С. В. Поляковой
|место = Москва—Ленинград
|издательство = Издательство Академии Наук СССР
|год = 1963
|ref = Элиан
}}
* {{книга
|автор = Ювенал
|часть = Сатиры
|заглавие = Римская сатира
|ссылка = http://ancientrome.ru/antlitr/juvenal/index.htm
|ответственный = Перевод Д. С. Недовича (сатиры 1—8), Ф. А. Петровского (сатиры 9—16), под общ. ред. Ф. А. Петровского. Перевод вышел в 1937, частично перепечатан в 1957 и переиздан в 1989.
|место = М.
|издательство = Художественная литература
|год = 1989
|ref = Ювенал
}}
=== Ашәҟәқәа ===
* {{книга
|заглавие = Антология кинизма. Антисфен, Диоген, Кратет, Керкид, Дион. Фрагменты сочинений кинических мыслителей
|ссылка = https://archive.org/details/libgen_00698081
|ответственный = издание подготовил И. М. Нахов. Ответственный редактор А. А. Тахо-Годи
|место = М.
|издательство = Наука
|год = 1984
|страницы = [https://archive.org/details/libgen_00698081/page/n97 97]—133
|серия = Памятники философской мысли
|ref = Антология кинизма
}}
* {{книга
|автор = [[Асмус, Валентин Фердинандович|Асмус В. Ф.]]
|заглавие = Античная философия
|издание = 3-е
|место = М.
|издательство = Высшая школа
|год = 1999
|страниц = 400
|isbn = 5-06-003049-0
|ref = Асмус
}}
* {{книга
|автор = [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Г. В. Ф. Гегель]]
|заглавие = Лекции по истории философии
|место = СПб.
|издательство = Наука
|год = 1994
|том = 2
|серия = Слово о сущем
|isbn = 5-02-028172-7
|ref = Гегель
}}
* {{книга
|автор = [[Гомперц, Теодор|Гомперц Т.]]
|заглавие = Греческие мыслители
|ответственный = Перевод с немецкого Д. Жуковского и Е. Герцык. Научная редакция нового издания, комментарии, примечания и предисловие А. В. Цыба
|место = СПб.
|издательство = Алетейя
|год = 1999
|том = 2
|ref = Гомперц
}}
* {{книга
|автор = Зберовский А. В.
|заглавие = Сократ и афинская демократия (социально-философское исследование)
|место = Красноярск
|год = 2007
|страниц = 428
|isbn = 978-5-94617-096-3
|ref = Зберовский Сократ и афинская демократия
}}
* {{книга
|автор = [[Кессиди, Феохарий Харлампиевич|Кессиди Ф. Х.]]
|заглавие = Сократ
|издание = второе
|место = М.
|издательство = Мысль
|год = 1988
|isbn = 5-244-00026-8
|ref = Кессиди
}}
* {{книга
|автор = [[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]], [[Тахо-Годи, Аза Алибековна|Тахо-Годи А. А.]]
|заглавие = Платон. Аристотель
|ссылка = http://kursach.com/biblio/0001003/000.htm
|место = М.
|издательство = Молодая Гвардия
|год = 1993
|страниц = 383
|серия = Жизнь замечательных людей
|isbn = 5-235-01337-9
|ref = Лосев
}}
* {{Книга|ref=Нерсесянц|автор=[[Нерсесянц, Владик Сумбатович|Нерсесянц, В. С.]]|заглавие=Сократ|ссылка=http://www.sno.pro1.ru/lib/nersesyanz/index.htm|год=1977|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|страниц=152|серия=[[Научные биографии и мемуары учёных]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129104028/http://www.sno.pro1.ru/lib/nersesyanz/index.htm|archive-date=2022-01-29|access-date=2025-07-25|url-status=dead}}
* {{книга
|автор = [[Ницше, Фридрих|Ницше Ф.]]
|часть = Человеческое, слишком человеческое
|заглавие = Сочинения в двух томах
|место = М.
|издательство = Мысль
|год = 1990
|том = 1
|isbn = 5-244-00138-8
|ref = Ницше Человеческое, слишком человеческое
}}
* {{книга
|автор = [[Ницше, Фридрих|Ницше Ф.]]
|часть = Проблема Сократа
|ссылка часть =
|заглавие = Сочинения в двух томах
|место = М.
|издательство = Мысль
|год = 1990
|том = 2
|страницы = 563—567
|isbn = 5-244-00138-8
|ref = Ницше
}}
* {{книга
|автор = [[Соболевский, Сергей Иванович|Соболевский С. И.]]
|заглавие = История греческой литературы
|ответственный = Под редакцией С. И. Соболевского, М. Е. Грабарь-Пассек, Ф. А. Петровского
|место = М.
|издательство = Издательство Академии наук СССР
|год = 1955
|том = 2
|ref = История греческой литературы
}}
* {{книга
|автор = [[Соболевский, Сергей Иванович|Соболевский С. И.]]
|заглавие = Аристофан и его время
|место = М.
|издательство = Лабиринт
|год = 2001
|страниц = 416
|серия = Античное наследие
|isbn = 5-87604-129-7
|ref = Соболевский
}}
* {{Книга|ref=Сотонин|автор=[[Сотонин, Константин Иванович|Сотонин К. И.]]|заглавие=Сократ: Введение в косметику|ссылка=http://books.e-heritage.ru/book/10077886|год=2020|место=М.|издательство=Издательство книжного магазина «Циолковский»|страниц=320|isbn=978-5-6043673-1-5}}
* {{Книга|ref=Суриков|автор=[[Суриков, Игорь Евгеньевич|Суриков, И. Е.]]|заглавие=Сократ|год=2011|место=М.|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|страниц=384|серия=[[Жизнь замечательных людей]]|isbn=978-5-235-03455-6|тираж={{Ахыԥхьаӡара|5000}}}}
* {{книга
|автор = [[Фролов, Эдуард Давидович|Фролов Э. Д.]]
|заглавие = Факел Прометея. Очерки античной общественной мысли
|ссылка = http://www.sno.pro1.ru/lib/frolov/index.htm
|место = Л.
|издательство = Издательство Ленинградского университета
|год = 1991
|страницы = 221—266
|ref = Фролов
|archive-url = https://web.archive.org/web/20220129104028/http://www.sno.pro1.ru/lib/frolov/index.htm
|archive-date = 2022-01-29
|access-date = 2026-11-04
|url-status = dead
}}
* {{книга
|автор = [[Целлер, Эдуард|Целлер Э.]]
|заглавие = Очерк истории греческой философии
|ответственный = перевод с девятого немецкого издания под редакцией Ф. Лорцинга
|место = СПб.
|издательство = Алетейя
|год = 1996
|серия = Античная библиотека
|isbn = 5-85233-003-22
|ref = Целлер
}}
* {{книга
|автор = {{Interlanguage link|Эберт, Теодор|Эберт Т.|de|Theodor Ebert (Philosoph)}}
|заглавие = Сократ как пифагореец и анамнезис в диалоге Платона «Федон»
|ссылка = https://archive.org/details/isbn_5288036675
|ответственный = Пер. с нем. А. А. Россиуса
|место = СПб.
|издательство = Издательство Санкт-Петербургского университета
|год = 2005
|страницы = [https://archive.org/details/isbn_5288036675/page/n159 160]
|isbn = 5-288-03667-5
|ref = Эберт
}}
* {{книга
|автор = Gigon O.
|заглавие = Sokrates
|язык = de
|место = Tübingen/Basel
|издательство = Francke
|год = 1994
|isbn = 377201447X
|ref = Gigon
}}
* {{книга
|автор = [[Гатри, Уильям Кит Чеймберс|Guthrie W. K. C.]]
|заглавие = Socrates
|язык = en
|ссылка = https://books.google.co.uk/books?id=a-h35nyFR7IC&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false
|место = Cambridge
|издательство = Cambridge University Press
|год = 2001
|isbn = 0-521-096677
|ref = Guthrie
}}
* {{книга
|автор = Long A. A.
|часть = Socrates in Hellenistic philosophy
|заглавие = Stoic Studies
|язык = en
|ссылка = https://books.google.com.ua/books?id=K3VSYDlc9EAC&pg=PR5&hl=ru&source=gbs_selected_pages&cad=3#v=onepage&q&f=false
|место = Cambridge
|издательство = Cambridge University Press
|год = 1996
|isbn = 9780521482639
|ref = Long
}}
* {{книга
|автор = Mcpherran M. L.
|часть = Socratic Religion
|ссылка часть = https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-companion-to-socrates/socratic-religion/A72879F1EDEF14DBD7C8D51B000D5148
|заглавие = The Cambridge Companion to Socrates
|язык = en
|издательство = Cambridge University Press
|год = 2010
|pages = 111—137
|isbn = 9780511780257
|doi = 10.1017/CCOL9780521833424.006
|ref = Mcpherran
}}
* {{книга
|автор = {{Interlanguage link|Нейлз, Дебра|Nails Debra|en|Debra Nails}}
|заглавие = The people of Plato: a prosopography of Plato and other Socratics
|язык = en
|ссылка = https://books.google.com.ua/books?id=y3YRwNsnu54C&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false
|место = Indianapolis, IN
|издательство = Hackett Publishing Company, Inc.
|год = 2002
|pages = 86—87
|isbn = 0-87220-564-9
|ref = Nails
}}
* {{книга
|автор = Navia L. E.
|часть = Chapter 2. Antisthenes, the Absolute Dog
|ссылка часть = https://books.google.com.ua/books?id=khpY2fQaIg0C&pg=PA37&hl=ru&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false
|заглавие = Classical Cynicism: A Critical Study
|язык = en
|ссылка = https://books.google.com.ua/books?id=khpY2fQaIg0C&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false
|место = Westport, CT
|издательство = Greenwood Publishing Group
|год = 1996
|isbn = 0-313-30015-1
|ref = Navia
}}
* {{Акьыԥхьра|книга
|автор=Renger A.-B., Stellmacher A.
|часть=Sokrates
|язык =de
|заглавие=Die Reception der anticken Literatur
|год=2010
|место=Stuttgart ; Weimar
|издательство=J.B. Metzler Verlag
|band=
|kolonnen=711—732
|ISBN=978-3-476-02034-5
|ref=Renger, Stellmacher
}}
* {{книга
|автор = {{Interlanguage link|Расселл, Дональд|Russell D.|en|Donald Russell (classicist)}}
|часть = Polycrates 2
|ссылка часть = https://books.google.com.ua/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA1176&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
|заглавие = The Oxford Classical Dictionary
|язык = en
|ссылка = https://books.google.com.ua/books?id=bVWcAQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false
|ответственный = General editors Simon Hornblower and Antony Spawforth
|издание = fourth edition
|место = Oxford
|издательство = Oxford University Press
|год = 2012
|страницы = 1176
|isbn = 978-0-19-954556-8
|ref = Russell
}}
=== Астатиақәа ===
* {{статья
| автор = Алымова Е. В.
| заглавие = Эсхин из Сфетта и традиция сократического диалога
| ссылка = <!-- https://www.elibrary.ru/item.asp?id=30556155 доступно после регистрации, так не открывается-->
| издание = Платоновские исследования
| год = 2017
| том = 7
| номер = 2
| страницы = 97—116
| issn = 2619-0745
| ref = Алымова
}}
* {{статья
| автор = Алымова Е. В., Караваева С. В.
| заглавие = Геракл как протагонист кинической литературы
| ссылка = https://cyberleninka.ru/article/n/gerakl-kak-protagonist-kinicheskoy-literatury/viewer
| издание = Вестник Русской христианской гуманитарной академии
| год = 2018
| том = 19
| выпуск = 4
| страницы = 262—270
| issn = 1819-2777
| doi = 10.25991/VRHGA.2018.19.3.022
| ref = Алымова, Караваева
}}
* {{статья
| автор = Афонасин Е. В.
| заглавие = Доксография в поздней античности. Часть вторая: «Опровержение всех ересей» и другие позднеантичные свидетельства
| ссылка = <!-- https://www.elibrary.ru/item.asp?id=9442017 доступно после регистрации-->
| издание = Вестник Новосибирского государственного университета. Серия: философия
| год = 2006
| том = 4
| номер = 1
| страницы = 113—125
| issn = 1818-796X
| ref = Афонасин
}}
* {{статья
| автор = Безгодов Д. Н.
| заглавие = Ирония в сократическом методе: механизм и относительная ценность
| ссылка = <!-- https://elibrary.ru/item.asp?id=25054457-->
| издание = Общество: философия, история, культура
| год = 2015
| номер = 6
| страницы = 57—61
| issn = 2223-6449
| ref = Безгодов
}}
* {{статья
| автор = Гаджикурбанова П. А.
| заглавие = От Киносарга к Портику
| ссылка = https://et.iph.ras.ru/article/view/2539/1881
| ответственный = Институт философии РАН
| издание = Этическая мысль
| год = 2006
| выпуск = 7
| страницы = 110—126
| ref = Гаджикурбанова
}}
* {{статья
| автор = Гараджа А. В.
| заглавие = Аристоксен Тарентский о Сократе и Платоне
| ссылка = https://elibrary.ru/item.asp?id=38214755
| издание = Платоновские исследования
| год = 2019
| том = 10
| номер = 1
| страницы = 197—208
| issn = 2619-0745
| ref = Гараджа
}}
* {{статья
| автор = Горан В. П.
| заглавие = Кризис древнегреческой демократии и философии Сократа (II)
| ссылка = <!-- https://elibrary.ru/item.asp?id=9569094 -->
| ответственный = Сибирское отделение РАН, Институт истории СО РАН
| издание = Гуманитарные науки в Сибири
| год = 2007
| номер = 1
| страницы = 53—57
| issn = 0869-8651
| ref = Горан
}}
* {{статья
| автор = Зберовский А. В.
| заглавие = Социальный смысл критики Сократа в комедиях Аристофана
| ссылка = https://cyberleninka.ru/article/n/sotsialnyy-smysl-kritiki-sokrata-v-komediyah-aristofana/viewer
| издание = Вестник Красноярского государственного аграрного университета
| год = 2007
| номер = 3
| страницы = 260—265
| issn = 1819-4036
| ref = Зберовский
}}
* {{статья
| автор = Зберовский А. В.
| заглавие = Даймон Сократа как явление культуры Эллады V века до н. э.
| ссылка = https://cyberleninka.ru/article/n/daymon-sokrata-kak-yavlenie-kultury-ellady-v-veka-do-n-e
| издание = Вестник Красноярского государственного аграрного университета
| год = 2008
| номер = 5
| страницы = 323—331
| ref = Зберовский
}}
* {{статья
| автор = Золотухина А. И.
| заглавие = Критон-сократик: пример создания фиктивного представителя школы
| ссылка = https://cyberleninka.ru/article/n/kriton-sokratik-primer-sozdaniya-fiktivnogo-predstavitelya-shkoly
| издание = Вестник Православного Свято-Тихоновского гуманитарного университета. Серия 1: Богословие. Философия. Религиоведение
| год = 2012
| выпуск = 3
| номер = 41
| страницы = 97—104
| ref = Золотухина
}}
* {{статья
| автор = Караваева С. В.
| заглавие = Ренессансное возрождение Сократа
| ссылка = https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44435058
| издание = Вестник Русской христианской гуманитарной академии
| год = 2020
| том = 21
| номер = 4
| страницы = 46—55
| issn = 1819-2777
| ref = Караваева
}}
* {{статья
| автор = Кобылкин Д. С.
| заглавие = Философское значение даймония и проблема понимания
| ссылка = https://elibrary.ru/item.asp?id=24082188
| ответственный = отв. ред. Дронов В. Н.
| издание = Информатизация населения и устранение цифрового неравенства как фактор социально-экономического развития региона: Материалы международно-практической конференции 21 мая 2015 г.
| место = Рязань
| год = 2015
| страницы = 87—91
| isbn = 978-5-905051-14-2
| ref = Кобылкин
}}
* {{книга
|автор = Королёва Л. Д.
|часть = Диалектический метод Сократа
|ссылка часть = http://lib.sportedu.ru/GetText.idc?TxtID=1028
|заглавие = Юбилейн. сб. тр. учен. РГАФК, посвящ. 80-летию акад.
|место = М.
|год = 1998
|том = 5
|страницы = 74—77
|ref = Королёва
}}
* {{статья
| автор = Лебедев С. А.
| заглавие = Проблема научного метода в античной философии
| ссылка = <!-- https://www.elibrary.ru/item.asp?id=37739742 доступно после регистрации-->
| издание = Журнал философских исследований
| год = 2019
| том = 5
| номер = 2
| страницы = 10—20
| issn = 2500-0519
| ref = Лебедев
}}
* {{книга
|автор = [[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]
|часть = Жизненный и творческий путь Платона
|заглавие = Платон. Собрание сочинений в четырёх томах
|ответственный = Общая редакция А. Ф. Лосева и В. Ф. Асмуса
|место = СПб.
|издательство = Издательство Санкт-Петербургского университета:
|год = 1990
|том = 1
|страницы = 3—63
|страниц = 860
|isbn = 5-244-00451-4
|ref = Лосев
}}
* {{статья
| автор = Макарова И. В.
| заглавие = Друг или истина? (к истории афоризма «Amicus Plato. . . » в античности)
| ссылка = https://cyberleninka.ru/article/n/drug-ili-istina-k-istorii-aforizma-amicus-plato-v-antichnosti
| издание = Вестник Самарской гуманитарной академии. Серия: Философия. Филология
| издательство = Частное образовательное учреждение высшего образования «Самарская гуманитарная академия»
| год = 2017
| выпуск = 22
| номер = 2
| страницы = 69—80
| issn = 1998-913X
| ref = Макарова
}}
* {{статья
| автор = Матвейчев О. А.
| заглавие = Платон как плагиатор
| ссылка = https://elibrary.ru/item.asp?id=36510561
| издание = Миссия конфессий
| год = 2018
| том = 7
| выпуск = 28
| номер = 1
| страницы = 71—83
| issn = 2499-9423
| ref = Матвейчев
}}
* {{статья
| автор = Матвейчев О. А.
| заглавие = Философия как объект цензуры в Древней Греции
| ссылка = https://cyberleninka.ru/article/n/filosofiya-kak-obekt-tsenzury-v-drevney-gretsii/viewer
| издание = Социально-гуманитарные знания
| издательство = Автономная некоммерческая организация Редакция журнала «Социально-гуманитарные знания»
| год = 2018
| номер = 2
| страницы = 236—249
| issn = 0869-8120
| ref = Матвейчев Философия
}}
* {{статья
| автор = Медовичев А. Е.
| заглавие = 2017. 02. 002-006. Афинская демократия: свобода, власть закона и суверенитет народа. (сводный реферат)
| ссылка = https://cyberleninka.ru/article/n/2017-02-002-006-afinskaya-demokratiya-svoboda-vlast-zakona-i-suverenitet-naroda-svodnyy-referat
| ответственный = Федеральное государственное бюджетное учреждение науки Институт научной информации по общественным наукам Российской академии наук
| издание = Социальные и гуманитарные науки. Отечественная и зарубежная литература. Сер. 5, История: Реферативный журнал
| год = 2017
| номер = 2
| страницы = 15—27
| issn = 2219-875X
| ref = Медовичев
}}
* {{статья
| автор = Мочалова И. Н.
| заглавие = Философия Антисфена и формирование кинической традиции
| ссылка = https://cyberleninka.ru/article/n/filosofiya-antisfena-i-formirovanie-kinicheskoy-traditsii/viewer
| издание = Вестник Ленинградского государственного университета им. А. С. Пушкина
| год = 2019
| номер = 1
| страницы = 16—25
| issn = 1818-6653
| ref = Мочалова
}}
* {{статья
| автор = Протопопова И. А.
| заглавие = «Сократический вопрос»: старые проблемы и новые тенденции
| ссылка = https://cyberleninka.ru/article/n/sokraticheskiy-vopros-starye-problemy-i-novye-tendentsii
| издание = Scholae. Философское антиковедение и классическая традиция
| издательство = Федеральное государственное автономное образовательное учреждение высшего образования «Новосибирский национальный исследовательский государственный университет»
| год = 2019
| том = 13
| номер = 1
| страницы = 330—338
| issn = 1995-4336
| doi = 10.25205/1995-4328-2019-13-1-330-338
| ref = Протопопова
}}
* {{статья
| автор = Разумов М. С.
| заглавие = Проблема Сократа «глазами» Ницше: продолжение размышления
| ссылка = https://elibrary.ru/item.asp?id=13010539
| издание = Вестник Омского университета
| год = 2008
| номер = 2
| страницы = 58—62
| issn = 1812-3996
| ref = Разумов
}}
* {{статья
| автор = Райхерт К.
| заглавие = «Досократовская философия» Иоганна Августа Эберхарда
| ссылка = <!-- https://www.elibrary.ru/item.asp?id=21987184 доступно после регистрации-->
| издание = Sententiae
| год = 2012
| выпуск = 26
| номер = 1
| страницы = 110—120
| issn = 2308-8915
| ref = Райхерт
}}
* {{статья
| автор = Рыканцова О. А.
| заглавие = Образ Сократа в древнегреческой комедии
| ссылка = https://cyberleninka.ru/article/n/obraz-sokrata-v-drevnegrecheskoy-komedii/viewer
| издание = Вестник Санкт-Петербургского университета. История
| год = 2012
| выпуск = 3
| страницы = 132—140
| issn = 1812-9323
| ref = Рыканцова
}}
* {{статья
|автор = [[Светлов, Роман Викторович|Светлов Р. В.]]
|заглавие = Легко ли (было) быть «сократиком»? Пристрастный взгляд комедии на Херефонта из Сфетта
|ссылка = http://socrates.rhga.ru/upload/iblock/509/Светлов.%20Легко%20ли%20(было)%20быть%20«сократиком».pdf
|издание = Платоновские исследования
|год = 2017
|том = 7
|номер = 2
|страницы = 84—96
|issn = 2619-0745
|ref = Светлов
|archive-url = https://web.archive.org/web/20250416114307/https://socrates.rhga.ru/upload/iblock/509/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BB%D0%BE%D0%B2.%20%D0%9B%D0%B5%D0%B3%D0%BA%D0%BE%20%D0%BB%D0%B8%20%28%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%BE%29%20%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8C%20%C2%AB%D1%81%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BC%C2%BB.pdf
|archive-date = 2025-04-16
|url-status = dead
}}
* {{книга
|автор = Солопова М. А.
|часть = Федон
|ссылка часть = http://philosophy.niv.ru/doc/dictionary/ancient-philosophy/articles/331/fedon.htm
|заглавие = Античная философия: Энциклопедический словарь
|место = М.
|издательство = Прогресс-Традиция
|год = 2008
|страниц = 896
|isbn = 5-89826-309-0
|ref = Солопова
}}
* Солопова М. А. [https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASHc972ba5d4a19720658b2c9 Евклид из Мегары] // Новая философская энциклопедия / Ин-т философии РАН; Нац. обществ.-науч. фонд; Пред. научно-ред. совета В. С. Стёпин. — 2-е изд., испр. и допол. — М.: Мысль, 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9.
* {{статья
| автор = [[Туманс, Харийс|Туманс Х.]]
| заглавие = PENTHKONTAETIA. Исследования по античной истории и культуре. Сборник статией, посвященный 50-летию Игоря Евгеньевича Сурикова
| ссылка = https://blogi.lu.lv/harijs/2009/01/10/так-был-ли-сократ-аристократом/
| ответственный = Под ред. О.Л. Габелко, А.А. Синицына
| место = М.—СПб.
| год = 2018
| страницы = 142—149
| ref = Туманс
}}
* {{статья
| автор = [[Шичалин, Юрий Анатольевич|Шичалин Ю. А.]]
| заглавие = Сократ-пифагореец — изобретение Платона?
| ссылка = https://cyberleninka.ru/article/n/sokrat-pifagoreets-izobretenie-platona
| издание = Вестник Православного Свято-Тихоновского гуманитарного университета. Серия 1: Богословие. Философия. Религиоведение
| год = 2012
| выпуск = 3
| номер = 41
| страницы = 76—86
| issn = 2409-4692
| ref = Шичалин
}}
* {{статья
| автор = Boys-Stones George
| заглавие = Phaedo of Elis and Plato on the Soul
|jstor=4182741 | язык = en
| издание = Phronesis
| издательство = Brill
| год = 2004
| volume = 49
| номер = 1
| ref = Boys-Stones
}}
* {{книга
|автор = Di Lanzo Danilo
|часть = Phaedo of Elis: The Biography, Zopyrus, and His Intellectual Profile
|ссылка часть = https://www.academia.edu/36217396/Phaedo_of_Elis_The_Biography_Zopyrus_and_His_Intellectual_Profile_in_A_Stavru_C_Moore_Eds_Socrates_and_the_Socratic_Dialogue_Leiden_New_York_Brill_2018_pp_221_234
|заглавие = Socrates and the Socratic Dialogue
|язык = en
|ответственный = edited by Alessandro Stavru, Christopher Moore
|место = Leiden; New York
|издательство = Brill
|год = 2018
|pages = 221—234
|isbn = 978-90-04-34122-7
|ref = Di Lanzo
}}
* {{статья
| автор = Hock Ronald F.
| заглавие = Simon the Shoemaker as an Ideal Cynic
| язык = en
| издание = Greek, Roman and Byzantine Studies
| год = 1976
| номер = 17
| pages = 41—53
| doi = 10.1075/bsp.15.21hoc
| ref = Hock
|issn=1384-668X}}
* {{статья
| автор = Nakhnikian G.
| заглавие = The First Socratic Paradox
| ссылка = https://muse.jhu.edu/article/227983
| язык = en
| издание = Journal of the History of Philosophy
| издательство = Johns Hopkins University Press
| год = 1973
| месяц = January
| том = 11
| номер = 1
| страницы = 1—17
| issn = 1538-4586
| ref = Nakhnikian
}}
* {{статья
| автор = Santas G.
| заглавие = The Socratic Paradoxes
| ссылка = https://archive.org/details/sim_philosophical-review_1964-04_73_2/page/147
| язык = en
| издание = The Philosophical Review
| год = 1964
| том = 73
| номер = 2
| страницы = 147
| doi = 10.2307/2183333
| ref = Santas
}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 469 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 399 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 5-тәи ашәышықәсазтәи афилософцәа]]
[[Акатегориа:Ажәытәбырзен философцәа]]
[[Акатегориа:Иршьыз афилософцәа]]
[[Акатегориа:«Анцәатә комедиа» аперсонажқәа]]
[[Акатегориа:Иршьыз ашәҟәыҩҩцәа]]
3op7u3q17ib8l21gzth8uzjboc8o4z9
Акатегориа:Атеизм акритикцәа
14
58105
176590
2026-11-10T12:12:06Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Critics of atheism}} {{Cat main|Атеизм акритика}} {{Category see also|Адин акритикцәа}} [[Акатегориа:Адин акритикцәа|критикцәа]] [[Акатегориа:Асоциалтә-политикатә критика ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Адин акритикцәа]]»
176590
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Critics of atheism}}
{{Cat main|Атеизм акритика}}
{{Category see also|Адин акритикцәа}}
[[Акатегориа:Адин акритикцәа|критикцәа]]
[[Акатегориа:Асоциалтә-политикатә критика ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Адин акритикцәа]]
ifftt5v0le7nszgdapvfarphww5v9sg
176591
176590
2026-11-10T12:13:08Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Адин акритикцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Атеизм акритика]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
176591
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Critics of atheism}}
{{Cat main|Атеизм акритика}}
{{Category see also|Адин акритикцәа}}
[[Акатегориа:Атеизм акритика|критикцәа]]
[[Акатегориа:Асоциалтә-политикатә критика ашәҟәыҩҩцәа]]
7vghves94ys7nf81s4xr6q0zb05hpx4
176592
176591
2026-11-10T12:13:49Z
Fraxinus.cs
8381
176592
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Critics of atheism}}
{{Cat main|Атеизм акритика}}
{{Category see also|Адин акритикцәа}}
[[Акатегориа:Атеизм акритика|критикцәа]]
[[Акатегориа:Асоциалтә-политикатә критика ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Адин акритикцәа]]
pnblan7ta6tv3i5sqa0svsaho7g99om
Акатегориа:Атеизм акритика
14
58106
176593
2026-11-10T12:14:47Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Criticism of atheism}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Атеизм|критика]] [[Акатегориа:Адин акритика]]»
176593
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Criticism of atheism}}
{{Cat main}}
[[Акатегориа:Атеизм|критика]]
[[Акатегориа:Адин акритика]]
2wkmwde29n9vm4vibpnqsygjw6vymfi
Акатегориа:Адин акритикцәа
14
58107
176594
2026-11-10T12:17:04Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Critics of religions}} {{Cat main}} {{Category see also|Атеизм акритикцәа}} {{DEFAULTSORT:дин акритикцәа}} [[Акатегориа:Адин акритика| критикцәа]] [[Акатегориа:Асоциалтә-политикатә критика ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Адин иадҳәалоу ауаа|критикцәа]]»
176594
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Critics of religions}}
{{Cat main}}
{{Category see also|Атеизм акритикцәа}}
{{DEFAULTSORT:дин акритикцәа}}
[[Акатегориа:Адин акритика| критикцәа]]
[[Акатегориа:Асоциалтә-политикатә критика ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Адин иадҳәалоу ауаа|критикцәа]]
85qlay77ifxc47wpc1mb8nllkvrc785
Акатегориа:Америкатәи адин акритикцәа
14
58108
176595
2026-11-10T12:19:20Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Акатегориа:Америка инхо ауаа аполитикатә ориентациала|дин акритикцәа]] [[Акатегориа:Адин акритикцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу асекуларизм|дин акритикцәа]]»
176595
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Америка инхо ауаа аполитикатә ориентациала|дин акритикцәа]]
[[Акатегориа:Адин акритикцәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу асекуларизм|дин акритикцәа]]
ikgndkyy5zby38vvetgpepg55fh1wfk