Авикипедиа
abwiki
https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0
MediaWiki 1.48.0-wmf.4
first-letter
Амедиа
Цастәи
Ахцәажәара
Алахәыла
Алахәыла ахцәажәара
Авикипедиа
Авикипедиа ахцәажәара
Афаил
Афаил ахцәажәара
Амедиавики
Амедиавики ахцәажәара
Ашаблон
Ашаблон ахцәажәара
Ацхыраара
Ацхыраара ахцәажәара
Акатегориа
Акатегориа ахцәажәара
TimedText
TimedText talk
Амодуль
Амодуль ахцәажәара
Event
Event talk
Вашингтон, Џьорџь
0
17453
176615
174222
2026-11-12T00:17:09Z
~2026-59801-01
26329
/* */
176615
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик
|ахьӡ=Џьорџь Вашингтон
|амаҵура=[[Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент|ЕАА рпрезидент]]
|инаркны={{date|30|4|1789}}
|рҟынӡа={{date|4|3|1797}}
|абираҟ=Flag of the United States.svg
|агерб=Greater coat of arms of the United States.svg
|аишьҭагылашьа=1
|апрезидент ихаҭыԥуаҩ=[[Адамс, Џьон|Џьон Адамс]]
|аԥхьа иҟаз=''Аусбарҭа амаҵура''
|аҭынха=[[Адамс, Џьон|Џьон Адамс]]
|амаҵура2=[[Еиду Америкатәи Аштатқәа рар реинрал хада|Еиду Америкатәи Аштатқәа рар рафицар хада]]
|инаркны2={{date|13|7|1798}}
|рҟынӡа2={{date|14|12|1799}}
|абираҟ2=US flag 15 stars.svg
|агерб2=Mark of the United States Army.svg
|аишьҭагылашьа2=7
|апрезидент2=[[Адамс, Џьон|Џьон Адамс]]
|аԥхьа иҟаз2=[[Уилкинсон, Џьеимс|Џьеимс Уилкинсон]]
|аҭынха2=[[Ҳамильтон, Александр|Александр Ҳамильтон]]
|амаҵура3=[[Еиду Америкатәи Аштатқәа рар реинрал хада|Аконтиненталтә ар рԥыза]]
|инаркны3={{date|19|6|1775}}<ref>{{cite web |url=https://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/commission.html#:~:text=The%20Continental%20Congress%20commissioned%20George,Army%20on%20June%2019%2C%201775 |title=Primary Documents in American History |work=Web Guides |publisher=Library of Congress |access-date=нанҳәамза 14, 2020}}</ref>
|рҟынӡа3={{date|23|12|1783}}
|абираҟ3=Betsy_Ross_flag.svg
|агерб3=Mark of the United States Army.svg
|аишьҭагылашьа3=1
|даиҭеит3=[[Аконтиненталтә конгресс]]
|аԥхьа иҟаз3=''Аусбарҭа амаҵура''
|аҭынха3=[[Нокс, Ҳенри|Ҳенри Нокс]] <small>(ЕАА рар рафицар хада еиԥш)</small>
|амаҵура4=[[Вильҳельми Мариеи рколлеџь аканцлер]]
|инаркны4={{date|30|4|1788}}
|рҟынӡа4={{date|14|12|1799}}
|аишьҭагылашьа4=14
|аԥхьа иҟаз4=[[Террик, Ричард|Ричард Террик]]
|аҭынха4=[[Таилер, Џьон|Џьон Таилер]]
|амаҵура5=[[Вирџьиниа (аколониа)|Вирџьиниа]] аколониа аҟынтәи [[Аконтиненталтә конгресс]] [[Аконтиненталтә конгресс ахаҭарнакцәа рсиа|ахаҭарнак]]
|инаркны5={{date|5|9|1774}}
|рҟынӡа5={{date|16|6|1775}}
|абираҟ5=Betsy_Ross_flag.svg
|агерб5=Great Seal of the United States of America (1782).svg
|аԥхьа иҟаз5=''Аусбарҭа амаҵура''
|аҭынха5=[[Џьефферсон, Томас|Томас Џьефферсон]]
|амаҵура6=[[Вирџьиниа (аколониа)|Вирџьиниатәи]] [[абиургерцәа рпалата]] алахәыла
|инаркны6={{date|24|7|1758}}<ref name="mount_vernon_house_of_burgesses_start">{{cite web|title=House of Burgesses|url=https://www.mountvernon.org/library/digitalhistory/digital-encyclopedia/article/House-of-Burgesses|publisher=Mount Vernon Ladies' Association|website=The Digital Encyclopedia of George Washington|access-date=лаҵарамза 9, 2020|quote=After a failed bid for a seat in December 1755, he won election in 1758 and represented Frederick County until 1765.}}</ref><ref>{{cite web |title=Enclosure V: Frederick County Poll Sheet, 1758, 24 July 1758 |url=https://founders.archives.gov/documents/Washington/02-05-02-0273-0006 |publisher=National Historical Publications and Records Commission (The U.S. National Archives and Records Administration) |date=1758 |access-date=лаҵарамза 8, 2020}}</ref>
|рҟынӡа6={{date|24|6|1775}}<ref name="mount_vernon_house_of_burgesses_end">{{cite web|title=House of Burgesses|url=https://www.mountvernon.org/library/digitalhistory/digital-encyclopedia/article/House-of-Burgesses|publisher=Mount Vernon Ladies' Association|website=The Digital Encyclopedia of George Washington|access-date=лаҵарамза 9, 2020 |quote=That year he ran in Fairfax County, winning a seat which he would retain until 1775 ... Dunmore did not call the House again until June of 1775. The House adjourned on June 24 and never again achieved a quorum (enough members to conduct business).}}</ref><br/><br/>
<small>[[Фредерик агьежьыра (Вирџьиниа)|Фредерик агьежьыра]] {{nowrap|(1758–1765)}}; [[Ферфакс агьежьыра]] {{nowrap|(1765–1775)}}<ref name="mount_vernon_house_of_burgesses_end" /></small>
|абираҟ6=Flag_of_Fairfax_County,_Virginia.svg
|агерб6=Seal_of_Fairfax_County,_Virginia.svg
|аԥхьа иҟаз6=Ҳиу Уест<ref>{{cite news |last=Bish |first=Jim |date=Spring 2010 |title=Hugh West and the West Family's Momentous Role in Founding and Developing Alexandria and Fairfax and Loudoun Counties, Virginia |pages=13–14 |work=The Alexandria Chronicle |publisher=Alexandria Historical Society |url=https://alexandriahistorical.org/wp-content/uploads/2018/05/2010_Sp_Chronicle.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423171740/https://alexandriahistorical.org/wp-content/uploads/2018/05/2010_Sp_Chronicle.pdf |archive-date=2021-04-23 |url-status=live |access-date=лаҵарамза 10, 2020 |quote=In 1755 Hugh West Jr. gave up his seat in Fairfax County and won a House of Burgess election in Frederick County defeating Colonel George Washington. This defeat was Washington's only electoral loss. Hugh West Jr. served as a Frederick County burgess until 1758 when he was defeated by Washington.}}</ref><ref>{{cite web |url=https://founders.archives.gov/documents/Washington/02-02-02-0229 |title=To George Washington from Adam Stephen, 23 December 1755 |publisher=National Historical Publications and Records Commission (The U.S. National Archives and Records Administration) |date=1755 |access-date=лаҵарамза 10, 2020 |quote=GW kept a copy of the Frederick County poll sheet (c. 10 Dec., DLC:GW) in his papers with the names of the 40 men who voted for him and the names of the 271 men who voted for Hugh West and 270 who voted for Thomas Swearingen.}}</ref>
|аҭынха6=''Амаҵура аԥыхра''
}}
'''Џьорџь Уашингтон''' ({{lang-en|George Washington}}; {{date|22|2|1732}}, БриџьесКрик, [[Британиа Ду амонархцәа|колония Виргиния]] — {{date|14|12|1799}}, Маунт-Вернон, штат Виргиния) — 1-тәи [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рпрезидент.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{start box}}
{{succession box
|title = [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] ахада
|years = {{date|30|4|1789}} — {{date|4|3|1797}}
|before = ''Аусбарҭа амаҵура''
|after = [[Адамс, Џьон|Џьон Адамс]]}}
{{end box}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикцәа]]
[[Акатегориа:1732 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Жәабранмза 22 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1799 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 14 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Америкатәи амилаҭеилыхҩцәа]]
4hosuzyd99aqvdydopxng0lsc2o0p7r
176616
176615
2026-11-12T00:48:25Z
Fraxinus.cs
8381
correction
176616
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик
|ахьӡ=Џьорџь Вашингтон
|амаҵура=[[Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент|ЕАА рпрезидент]]
|инаркны={{date|30|4|1789}}
|рҟынӡа={{date|4|3|1797}}
|абираҟ=Flag of the United States.svg
|агерб=Greater coat of arms of the United States.svg
|аишьҭагылашьа=1
|апрезидент ихаҭыԥуаҩ=[[Адамс, Џьон|Џьон Адамс]]
|аԥхьа иҟаз=''Аусбарҭа амаҵура''
|аҭынха=[[Адамс, Џьон|Џьон Адамс]]
|амаҵура2=[[Еиду Америкатәи Аштатқәа рар реинрал хада|Еиду Америкатәи Аштатқәа рар рафицар хада]]
|инаркны2={{date|13|7|1798}}
|рҟынӡа2={{date|14|12|1799}}
|абираҟ2=US flag 15 stars.svg
|агерб2=Mark of the United States Army.svg
|аишьҭагылашьа2=7
|апрезидент2=[[Адамс, Џьон|Џьон Адамс]]
|аԥхьа иҟаз2=[[Уилкинсон, Џьеимс|Џьеимс Уилкинсон]]
|аҭынха2=[[Ҳамильтон, Александр|Александр Ҳамильтон]]
|амаҵура3=[[Еиду Америкатәи Аштатқәа рар реинрал хада|Аконтиненталтә ар рԥыза]]
|инаркны3={{date|19|6|1775}}<ref>{{cite web |url=https://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/commission.html#:~:text=The%20Continental%20Congress%20commissioned%20George,Army%20on%20June%2019%2C%201775 |title=Primary Documents in American History |work=Web Guides |publisher=Library of Congress |access-date=нанҳәамза 14, 2020}}</ref>
|рҟынӡа3={{date|23|12|1783}}
|абираҟ3=Betsy_Ross_flag.svg
|агерб3=Mark of the United States Army.svg
|аишьҭагылашьа3=1
|даиҭеит3=[[Аконтиненталтә конгресс]]
|аԥхьа иҟаз3=''Аусбарҭа амаҵура''
|аҭынха3=[[Нокс, Ҳенри|Ҳенри Нокс]] <small>(ЕАА рар рафицар хада еиԥш)</small>
|амаҵура4=[[Вильҳельми Мариеи рколлеџь аканцлер]]
|инаркны4={{date|30|4|1788}}
|рҟынӡа4={{date|14|12|1799}}
|аишьҭагылашьа4=14
|аԥхьа иҟаз4=[[Террик, Ричард|Ричард Террик]]
|аҭынха4=[[Таилер, Џьон|Џьон Таилер]]
|амаҵура5=[[Вирџьиниа (аколониа)|Вирџьиниа]] аколониа аҟынтәи [[Аконтиненталтә конгресс]] [[Аконтиненталтә конгресс ахаҭарнакцәа рсиа|ахаҭарнак]]
|инаркны5={{date|5|9|1774}}
|рҟынӡа5={{date|16|6|1775}}
|абираҟ5=Betsy_Ross_flag.svg
|агерб5=Great Seal of the United States of America (1782).svg
|аԥхьа иҟаз5=''Аусбарҭа амаҵура''
|аҭынха5=[[Џьефферсон, Томас|Томас Џьефферсон]]
|амаҵура6=[[Вирџьиниа (аколониа)|Вирџьиниатәи]] [[абиургерцәа рпалата]] алахәыла
|инаркны6={{date|24|7|1758}}<ref name="mount_vernon_house_of_burgesses_start">{{cite web|title=House of Burgesses|url=https://www.mountvernon.org/library/digitalhistory/digital-encyclopedia/article/House-of-Burgesses|publisher=Mount Vernon Ladies' Association|website=The Digital Encyclopedia of George Washington|access-date=лаҵарамза 9, 2020|quote=After a failed bid for a seat in December 1755, he won election in 1758 and represented Frederick County until 1765.}}</ref><ref>{{cite web |title=Enclosure V: Frederick County Poll Sheet, 1758, 24 July 1758 |url=https://founders.archives.gov/documents/Washington/02-05-02-0273-0006 |publisher=National Historical Publications and Records Commission (The U.S. National Archives and Records Administration) |date=1758 |access-date=лаҵарамза 8, 2020}}</ref>
|рҟынӡа6={{date|24|6|1775}}<ref name="mount_vernon_house_of_burgesses_end">{{cite web|title=House of Burgesses|url=https://www.mountvernon.org/library/digitalhistory/digital-encyclopedia/article/House-of-Burgesses|publisher=Mount Vernon Ladies' Association|website=The Digital Encyclopedia of George Washington|access-date=лаҵарамза 9, 2020 |quote=That year he ran in Fairfax County, winning a seat which he would retain until 1775 ... Dunmore did not call the House again until June of 1775. The House adjourned on June 24 and never again achieved a quorum (enough members to conduct business).}}</ref><br/><br/>
<small>[[Фредерик агьежьыра (Вирџьиниа)|Фредерик агьежьыра]] {{nowrap|(1758–1765)}}; [[Ферфакс агьежьыра]] {{nowrap|(1765–1775)}}<ref name="mount_vernon_house_of_burgesses_end" /></small>
|абираҟ6=Flag_of_Fairfax_County,_Virginia.svg
|агерб6=Seal_of_Fairfax_County,_Virginia.svg
|аԥхьа иҟаз6=Ҳиу Уест<ref>{{cite news |last=Bish |first=Jim |date=Spring 2010 |title=Hugh West and the West Family's Momentous Role in Founding and Developing Alexandria and Fairfax and Loudoun Counties, Virginia |pages=13–14 |work=The Alexandria Chronicle |publisher=Alexandria Historical Society |url=https://alexandriahistorical.org/wp-content/uploads/2018/05/2010_Sp_Chronicle.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423171740/https://alexandriahistorical.org/wp-content/uploads/2018/05/2010_Sp_Chronicle.pdf |archive-date=2021-04-23 |url-status=live |access-date=лаҵарамза 10, 2020 |quote=In 1755 Hugh West Jr. gave up his seat in Fairfax County and won a House of Burgess election in Frederick County defeating Colonel George Washington. This defeat was Washington's only electoral loss. Hugh West Jr. served as a Frederick County burgess until 1758 when he was defeated by Washington.}}</ref><ref>{{cite web |url=https://founders.archives.gov/documents/Washington/02-02-02-0229 |title=To George Washington from Adam Stephen, 23 December 1755 |publisher=National Historical Publications and Records Commission (The U.S. National Archives and Records Administration) |date=1755 |access-date=лаҵарамза 10, 2020 |quote=GW kept a copy of the Frederick County poll sheet (c. 10 Dec., DLC:GW) in his papers with the names of the 40 men who voted for him and the names of the 271 men who voted for Hugh West and 270 who voted for Thomas Swearingen.}}</ref>
|аҭынха6=''Амаҵура аԥыхра''
}}
'''Џьорџь Вашингтон''' ({{lang-en|George Washington}}; {{date|22|2|1732}}, Поупс-Крик — {{date|14|12|1799}}, Маунт-Вернон) — 1-тәи [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рпрезидент.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{start box}}
{{succession box
|title = [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] ахада
|years = {{date|30|4|1789}} — {{date|4|3|1797}}
|before = ''Аусбарҭа амаҵура''
|after = [[Адамс, Џьон|Џьон Адамс]]}}
{{end box}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикцәа]]
[[Акатегориа:1732 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Жәабранмза 22 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1799 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 14 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Америкатәи амилаҭеилыхҩцәа]]
dfv853ud1kc32ek5r9ck0bhcy2zo6sy
Акылҳара еиқәаҵәа
0
55812
176625
173194
2026-11-12T10:06:55Z
Fraxinus.cs
8381
Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Астрономтә еилкаарақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
176625
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:Black hole - Messier 87 crop max res.jpg|мини|302x302пкс|Агалактика [[М 87|М 87]] агәҭаны иҟоу [[Сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа]]. Ари ауаатәыҩса рҭоурых аҿы раԥхьаӡатәи ахаҭабзиара ҳарак змоу акылҳара еиқәаҵәа агага асахьа ауп, ишиашоу арадио адиапазон аҟны ирҳау ([[Event Horizon Telescope|Event Horizon Telescope]])]]
[[Афаил:BBH gravitational lensing of gw150914.webm|thumb|300px|Раԥхьаӡа [[гравитационные волны|агравитациатә цәқәырԥақәа]] злаԥшааз ҩ-кылҳара еиқәаҵәак реидҵара акомпиутертә симулиациа]]
{{ОТО}}
'''Акылҳара еиқәаҵәа''' ҳәа изышьҭоу [[пространство-время|аҭыԥ-аамҭа]] арегион ауп<ref>''Дымникова И. Г.'' Чёрные дыры // Физическая энциклопедия. — Т. 5: Стробоскопические приборы — Яркость / Гл. ред. А. М. Прохоров; Ред. кол.: Д. М. Алексеев, А. М. Балдин, А. М. Бонч-Бруевич и др. — {{М.}}: Большая российская энциклопедия, 1998. — С. 452—459. — 760 с. — ISBN 5-85270-101-7.</ref>, зы[[гравитация|гравитациатә дхалара]] убриаҟара иӷәӷәоу, [[скорость света|алашара аццакырала]] ицо аобиектқәаҵәҟьагьы, [[свет|алашара]] ахаҭа [[квант|аквант]]ақәагьы уахь иналаҵаны, уи [[Вторая космическая скорость|ааныжьра]] рылымшо. Ари арегион аҳәаа [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] ахьӡуп. Имариаӡоу асфератә симетриа змоу акылҳара еиқәаҵәа аҭагылазаашьаҿы уи [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] змоу асфера ауп, акылҳара еиқәаҵәа иаҟазшьоу шәагааны иԥхьаӡоуп.
Акосмос-аамҭа арегионқәа рыҟазаара теориала алшара [[уравнения Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратәрақәа]] рыӡбара иашақәак рҟынтәи иаауеит, урҭ рҟынтәи актәи [[Шварцшильд, Карл|Карл Шварцшильд]] [[1915 год в науке|1915 шықәсазы]] иоуит<ref>{{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/CHERNAYA_DIRA.html|author=Владимир Сурдин|title=Чёрная дыра|access-date=2012-05-19|publisher=Энциклопедия Кругосвет|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5tYMNf?url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/CHERNAYA_DIRA.html|archive-date=2012-06-23}}</ref>. Атермин аԥызҵаз дазусҭоу еилкааӡам<ref>{{cite web|title=Black Hole|work=World Wide Words|author=Michael Quinion|url=http://www.worldwidewords.org/topicalwords/tw-bla1.htm|access-date=2009-11-26|archive-url=https://www.webcitation.org/617i2WQVh?url=http://www.worldwidewords.org/topicalwords/tw-bla1.htm|archive-date=2011-08-22}}</ref>, аха уи ахьӡ ахаҭа еицырдыруа изҟаҵаз [[Уилер, Джон Арчибальд|Џьон Арчибольд Уилер]] иоуп, насгьы раԥхьаӡакәны [[1967 год в науке|1967 шықәса]] [[Ԥхынҷкәынмза 29|ԥхынҷкәынмза 29]] рзы еицырдыруа алекциа «Ҳдунеи: еицырдыруеи идырми» (англ. Our Universe: the Known and Unknown) аҟны ахархәара аиҭеит<ref group="Комм">Алекциа атеқст кьыԥхьын астудентцәа реидгыла «Phi Beta Kappa» ажурнал The American Scholar (Vol. 37, № 2, Spring 1968) аҿы, иара убас аилазаара «Sigma Xi» ажурнал American Scientist, 1968, Vol. 56, № 1, адаҟьақәа 1—20 рҿы. Ари аусумҭа аҟынтәи адаҟьак еиҭаҭыжьуп ашәҟәы V. P. Frolov and I. D. Novikov, Black Hole Physics: Basic Concepts and New Developments, (Kluwer, Dordrecht, 1998), адаҟьа 5 аҟны.</ref>. Уаанӡа абас еиԥш иҟоу [[астрофизика|астрофизикатә]] обиектқәа «иеилабгаз аеҵәақәа» мамзаргьы «[[коллапсар|аколлапсар]]қәа» (англ. collapsed stars) ҳәа ирышьҭан, иара убасгьы «иҵааз аеҵәақәа» (англ. frozen stars)<ref>Чёрные дыры: Мембранный подход / Под ред. К. Торна, Р. Прайса и Д. Макдональда. — М.: Мир, 1988. — С. 9.</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәақәа рыҟазаара иазку азҵаара ӷәӷәала иадҳәалоуп [[теория гравитации|агравитациа атеориа]] шаҟа ииашоу, урҭ рыҟазаара зхылҿиаауа. Ҳаамҭазтәи афизикаҿы, агравитациа астандарттә теориа, еиҳа еиӷьны аексперимент ала ишьақәырӷәӷәоу, [[общая теория относительности|азеиԥш зыҟазааратә теориа]] ауп, уи агәра ганы иазԥхьагәанаҭоит акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылара шалшо (аха урҭ рыҟазаара алшоит егьырҭ (зегьы ракәым) амодельқәа рҳәаақәа рҿгьы, шәахә. [[Альтернативные теории гравитации|агравитациа альтернативтә теориақәа]]). Убри аҟнытә, игәаҭоу адыррақәа анализ рзухоит, аилыркаара рзухоит зегь раԥхьаӡа иргыланы азеиԥш зыҟазааратә теориа аконтекст аҿы, аха, иаахҵәаны иуҳәозар, ари атеориа макьана интенсивла аексперименталтә ԥышәа мҩаԥгаӡамызт, аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рлаԥшҳәаа азааигәара иҟоу аҭыԥ-аамҭа арегион иақәшәо аҭагылазаашьақәа рзы (аха уи ибзианы ишьақәырӷәӷәоуп асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа ирықәшәо аҭагылазаашьақәа рҿы<ref name="estlichd">{{cite web |url=http://phys.unn.ru/docs/Invisible%20Universe.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2009-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729043037/http://phys.unn.ru/docs/Invisible%20Universe.pdf |archive-date=2013-07-29 }}</ref>, насгьы [[Открытие гравитационных волн|раԥхьатәи агравитациатә цәқәырԥа асигнал]] 94% аҩныҵҟа иақәшәоит). Убри аҟнытә, акылҳара еиқәаҵәақәа рыҟазаара ишиашоу ашьақәырӷәӷәарақәа ирызку аҳәамҭақәа, ҵаҟа иаагоу ари астатиаҿгьы уахь иналаҵаны, иаахҵәаны иуҳәозар, еилкаатәуп астрономиатә обиектқәа рыҟазаара ашьақәырӷәӷәара ҵакыс иаманы, убриаҟара еилаӷәӷәоу, зыкапан дуу, иара убасгьы егьырҭ иубарҭоу ҟазшьақәак змоу, урҭ азеиԥш зыҟазааратә теориа акылҳара еиқәаҵәақәа ҳәа реилкаара ауа<ref name="estlichd"/>.
Уи адагьы, акылҳара еиқәаҵәақәа лассы-лассы хыхь иаагоу аилкаара ӷәӷәала иақәымшәо аобиектқәа ҳәа ирышьҭоуп, аха рҟазшьақәа рыла мацара ас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәа иазааигәахо — иаҳҳәап, урҭ еилабго аеҵәақәа ракәзар ауеит аилабгара аҵыхәтәантәи астадиақәа рҟны. Ҳаамҭазтәи астрофизикаҿы уи аиԥшымра уамак ҵакы арҭом<ref name="Popov">{{статья|автор=Сергей Попов|заглавие=Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики|ссылка=http://trvscience.ru/2009/10/27/trv-21-40n-matematika-vyborov/|издание=Троицкий Вариант|тип=газета|год=27 октября 2009|выпуск=21 (40N)|страницы=6—7|archive-url=https://web.archive.org/web/20091105133742/http://trvscience.ru/2009/10/27/trv-21-40n-matematika-vyborov/|archive-date=2009-11-05}}</ref>, избан акәзар “шамахамзар еилабгаз” («иҵааз») аеҵәеи «иҵабыргу» («наӡаӡатәи») акылҳара еиқәаҵәеи рцәырҵрақәа еиԥшуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит. Уи ҟалоит избанзар аколлапсар иаакәыршаны иҟоу афизикатә ҭыԥқәеи «наӡаӡатәи» акылҳара еиқәаҵәеи рыбжьара иҟоу аиԥшымрақәа амчратә закәанқәа рыла еиҵахоит, агравитациатә радиус алашара аццакрала ишоу аамҭа аманы — даҽакала иуҳәозар, аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рзы асекундахәҭақәа рыҩныҵҟа, асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа рзы — сааҭқәак рыҩныҵҟа<ref>Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация. Т. 3. — М.: Мир, 1977. — § 33.1. Почему «чёрная дыра»? — С. 78—81.</ref>.
2019 шықәса мшаԥымза 10 рзы раԥхьаӡакәны «афотоҭыхра» ҟаҵан Адгьыл аҟынтәи 54 миллион лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу [[M 87 (галактика)|Messier 87]] агалактика агәҭаны иҟоу [[сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа]]{{Аиасра|«Фотографирование» чёрных дыр}}.
[[2023|2023 шықәса]] ԥхынгәымзазы, аҵарауаа [[Джеймс Уэбб (телескоп)|Џьеимс Уебб ителескоп]] рхы иархәаны, иахьа уажәраанӡа иаартыз рҟнытә зегь раасҭа ихароу акылҳара еиқәаҵәа рыԥшааит<ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/articles/746676/|title=Уэбб разглядел самую далёкую активную сверхмассивную чёрную дыру из известных|lang=ru|website=Хабр|date=2023-07-07|access-date=2023-08-25|archive-date=2023-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825094223/https://habr.com/ru/articles/746676/|url-status=live}}</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгыларазы хә-сценариак еиҩырдыраауеит:
* Иреалтәу хԥа:
** иахьынӡахәҭоу акапан змоу ма [[Предел Оппенгеймера — Волкова|анеитронтә]] еҵәа [[гравитационный коллапс|агравитациатә коллапс]] (аиҵацалара);
** [[GW170817|килоноватәи]];
** агалактика агәҭантәи ахәҭа ма апротогалактикатә рчы аколлапс;
* Иара убас иҟазарц зылшо ҩба:
** [[Атҟәацра ду|Атҟәацра ду]] ашьҭахьҵәҟьа акылҳара еиқәаҵәа рышьақәгылара ([[Первичная чёрная дыра|раԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәа]]);
** Амчхара ҳаракӡақәа змоу [[Ядерная реакция|агәыцәтә реакциақәа]] рҟны рыҟалара.
== Аԥхьатәи аҭоурых ==
=== Мичелл «Иеҵәа еиқәаҵәа» (1784—1796) ===
{{Врезка
| Ширина = 40%
| Выравнивание = right
| Заголовок = Мичелл «Икылҳара еиқәаҵәа»
| Содержание =
Ниутонтәи агравитациатә ҭыԥ аҟны ҵыхәаԥҵәарада аԥсшьара иҟоу ахәҭаҷқәа рзы, амчхара аиқәырхара азакәан ҳасаб азуны:
{{EF|:|<math>-{GMm\over r}+{mv^2\over 2}=0,</math>}}
ус акәзар:
{{EF|:|<math> v^2 = {2GM \over r}.</math>}}
Иҳҳәап агравитациатә радиус <math>r_g</math> — агравитациатә масса аҟынтәи абжьаӡара акәыз, зҟны ахәҭаҷ аццакра алашара аццакра иаҟарахо <math>v = c</math>. Усҟан <math>r_g = \frac{2GM}{c^2}.</math>
}}
Зыгравитациатә дхалара убриаҟара иӷәӷәоу ацәеижь ду аконцепциа, уи адхалара аиааиразы иаҭаху аццакра ([[вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]]) [[скорость света|алашара аццакра]] иаҟароу ма еиҳау, раԥхьаӡакәны [[1784 год в науке|1784 шықәсазы]] [[Мичелл, Джон|Џьон Мичелл]] [[Лондонское королевское общество|Аҳратә еилазаарахь]] иишьҭыз асаламшәҟәы аҿы аӡбахә иҳәеит<ref>{{статья
|автор = [[Мичелл, Джон|Michell J.]]
|год = 1784
|заглавие = On the Means of Discovering the Distance, Magnitude, &c. of the Fixed Stars, in Consequence of the Diminution of the Velocity of Their Light, in Case Such a Diminution Should be Found to Take Place in any of Them, and Such Other Data Should be Procured from Observations, as Would be Farther Necessary for That Purpose. By the Rev. John Michell, B. D. F. R. S. In a Letter to Henry Cavendish, Esq. F. R. S. and A. S
|издание = [[Philosophical Transactions of the Royal Society]]
|том = 74
|выпуск =
|страницы = 35—57
|язык = en
|jstor=10657
|bibcode = 1784RSPT...74...35M
|doi = 10.1098/rstl.1784.0008
|ref = Мичелл
|jstor = 106576
|archive-url = https://web.archive.org/web/20180628211133/https://www.jstor.org/stable/10657
|archive-date = 2018-06-28
|issn = 0261-0523 }}</ref>. Ашәҟәы аҿы ианын аҳасабра, уи иаанарԥшит амратә радиусқәа 500, иара убас [[Амра|Амра]] аилаӷәӷәара змоу ацәеижь азы, уи ахҟьаҿы аҩбатәи акосмостә ццакыра алашара аццакыра ишаҟарахо<ref>''Alan Ellis''. [http://www.astronomyedinburgh.org/publications/journals/39/blackholes.html Black holes — Part 1 — History] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171006004950/http://www.astronomyedinburgh.org/publications/journals/39/blackholes.html |date=2017-10-06 }} // The Astronomical Society of Edinburgh Journal, № 39 (лето 1999).</ref>. Убас ала, алашара ари ацәеижь ааныжьра алшаӡом, насгьы уи иубарҭамхо иҟалоит<ref name="Levin">{{статья|автор=Левин А. |заглавие=История чёрных дыр |издание=Популярная механика |ссылка=http://elementy.ru/lib/164648 |издательство=ООО «Фэшн Пресс» |год=2005 |страницы=52—62 |номер=11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170119084610/http://elementy.ru/lib/164648 |archive-date=2017-01-19}}</ref>. Мичелл иҳәеит акосмос аҿы ус еиԥш иҟоу уззымнеиуа аобиектқәа рацәаны иҟазар шалшо. [[1796 год в науке|1796 шықәсазы]] [[Лаплас, Пьер-Симон|Лаплас]] иҩымҭа “Exposition du Systeme du Monde” аҿы ари ахшыҩҵак аӡбахә ааирԥшит, аха анаҩстәи аҭыжьымҭақәа рҿы ари ахәҭа аԥыхын. Аха Лаплас ибзоурала ауп ари ахшыҩҵак ахьынӡардыруагьы излардыруа<ref name="Levin" />.
=== Мичелл инаркны Шварцшильд иҟынӡа (1796—1915) ===
XIX-тәи ашәышықәса иалагӡаны, иахьдуӡӡаз азы иубарҭамыз ацәеижьқәа аҵарауаа уиаҟара аинтерес рызцәырнагомызт. Уи зыхҟьаз аклассикатә физика аҳәаақәа ирҭагӡаны алашара аццакра ахадаратә ҵакы ахьамам ауп. Аха, XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи XX-тәи ашәышықәса алагамҭеи рзы еилкаахеит, [[Максвелл, Джеймс Клерк|Џь. Максвелл]] ишьақәиргылаз [[электродинамика|аелектродинамика]] азакәанқәа, ганкахьала [[инерциальная система отсчёта|аинерциалтә еиқәыршәаратә системақәа]] зегьы рҿы ишынарыгӡо, даҽа ганкахьалагьы, [[преобразования Галилея|Галилеи иеиҭакрақәа]] рыҵаҟа аинвариантра шрымам. Уи иаанагон афизикаҿы иҟалаз аинерциалтә еиқәыршәаратә системак аҟынтәи даҽа системак ахь аиасра аҟазшьа иазкны иҟаз агәаанагарақәа акырӡа аиҭакрақәа рыҭара шаҭахыз.
Аелектродинамика анаҩстәи аҿиараан, [[Лоренц, Гендрик Антон|Г. Лоренц]] иҟаиҵеит аҭыԥ-аамҭа акоординатқәа реиҭакрақәа рсистема ҿыц (иахьа [[преобразования Лоренца|Лоренц иеиҭакрақәа]] ҳәа иеицырдыруа), уи аганахьала [[уравнения Максвелла|Максвелл иеиҟаратәрақәа]] аинвариантра рыманы иаанхон. Лоренц ихәыцрақәа ирыцҵо, [[Пуанкаре, Анри|А. Пуанкаре]] игәы иаанагеит егьырҭ афизикатә закәанқәа зегьы абарҭ аиҭакрақәа рганахьала иара убас аинвариантра рыманы иаанхоит ҳәа.
[[1905 год в науке|1905 шықәсазы]] [[Еинштеин, Алберт|А. Еинштеин]] Лоренци Пуанкареи рконцепциақәа ихы иаирхәеит [[специальная теория относительности|иҷыдоу изеиԥш зыҟазааратә теориаҿы]] , уаҟа аинерциалтә еиқәыршәаратә системақәа рыԥсахра азакәан ароль аҵыхәтәан Галилеи итрансформациақәа рҟынтәи Лоренц итрансформациақәа рахь ииасит. Аклассикатә (Галилеиитәы-аинварианттә) механика иҿыцу [[Лоренц-ковариантность|Лоренц-инварианттә]] [[теория относительности|релативисттә]] механикала иԥсаххеит. Аҵыхәтәантәи аҳәаақәа ирҭагӡаны, [[скорость света|алашара аццакра]] афизикатә цәеижь зеизырҳара алшо иреиҳау ццакыраны иҟалеит, уи атеориатә физикаҿы акылҳара еиқәаҵәақәа рҵакы шьаҭанкыла иаԥсахит.
Аха, Ниутон игравитациатә теориа (акылҳара еиқәаҵәақәа аханатәтәи ртеориа шьаҭас иамаз) Лоренц-инвариантны иҟамызт. Убри аҟнытә, уи алашара азааигәаратәи алашаратәи аццакрала иныҟәо ацәеижьқәа рҿы ахархәара амаӡам. Ахьанҭара амч арелативисттә теориа, абри аҩыза аԥсыҽра змам, еиҳарак Еинштеин иаԥиҵеит (аҵыхәтәанынӡа [[1915 год в науке|1915 шықәса]] анҵәамҭазы еиқәиршәеит) насгьы уи [[общая теория относительности|азеиԥш зыҟазааратә теориа]] ҳәа ахьӡ аиуит<ref name="Levin" />. Абри ауп иахьатәи астрофизикатә кылҳара еиқәаҵәақәа ртеориа шьаҭас иамоу<ref name="Popov" />.
Ҟазшьала, азеиԥш зыҟазааратә теориа геометриатә теориоуп. Уи иаанарԥшуеит агравитациатә ҭыԥ акосмос-аамҭа ахәара ацәырҵра шакәу (ус ала, иҷыдоу азыҟазааратә теориа аҿы еиԥш, амц-евклидтәи акәымкәа, амц-римантәи акәны иҟалоит). Аҭыԥ-аамҭа архәара, уи иаҵанакуа акапанқәа реихшареи рныҟәареи рыбжьара иҟоу азеиԥшра атеориа аиҟаратәра хадақәа– [[уравнения Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратәрақәа]] рыла иаагоуп.
{{Врезка
| Заголовок = Аҭыԥҭаӡара ахәара
| ширина = 40%
| Содержание =
(Псеудо)Римантәи аҭыԥҭаӡарақәа ҳәа изышьҭоу ашәагаа хәыҷқәа рҿы, егьырҭ (псеудо)Евклидтәи аҭыԥҭаӡарақәа реиԥш зхы мҩаԥызго роуп. Убас, асфера аҭыԥ маҷқәа рҿы [[теорема Пифагора|Пифагор итеорема]], Евклидтәи агеометриа егьырҭ афактқәа даараӡа ииашаны инагӡоуп. Зны, абри аҭагылазаашьа иалнаршеит Адгьыл аҿықә ахылаԥшрақәа рыла Евклид игеометриа аԥҵара (иашаҵәҟьаны иҟьаҟьам, аха асфера иазааигәоу). Аҭагылазаашьа иара убасгьы иалнахит амц-римантәи аҭыԥқәа ралхра (даҽакы акәымкәа) Азеиԥш зыҟазааратә теориа аҿы хшыҩзышьҭра зҭатәу обиект хадас: аҭыԥҭаӡара-аамҭа аҟәша хәыҷқәа рҟазшьақәа иҷыдоу азыҟазааратә теориа аҟынтәи идыру рҟынтәи уиаҟара еиԥшымзароуп.
Аха, амасштаб дуқәа рҿы, Риман иҭыԥҭаӡарақәа Евклид итәқәа иреиԥшымзар ауеит. Абри аиԥшымзаара ихадоу аҟазшьақәа иреиуоуп [[тензор кривизны|ахәара]] аилкаара. Уи аҵакы абри ауп: Евклид иҭыԥҭаӡарақәа «абсолиуттә параллелизм» аҟазшьа рымоуп: иарбанзаалак иарку амҩала авектор <math>X</math> [[Параллельное перенесение|апараллельтә еиҭагара]] иалҵшәаны иҟоу авектор <math>X',</math> аԥхьатәи авектор иақәшәоит. Римантәи аҭыԥҭаӡарақәа рзы уи еснагь ус иҟалаӡом, уи мариала иааҳарԥшыр ҳалшоит анаҩстәи аҿырԥштәы аҟны. Иаҳҳәап, ахылаԥшҩы аекватор америдиан хада иахьахысуа аҭыԥ аҿы дгыланы, мрагыларахь ихы рханы, аекватор дықәланы аныҟәара далагеит. Ахарара 180° змоу аҭыԥ ахь даннеи, иныҟәара ахырхарҭа иԥсахит, насгьы америдиан ала аҩадаҟа ацара далагеит, илаԥш ахырхарҭа имԥсахӡакәа (даҽакала иуҳәозар, уажәы амҩан арӷьарахь дыԥшуеит). Убас ала иара [[северный полюс|аҩадатәи аполиус]] данхыҵлак, дызлалагаз аҭыԥ ахь даныхынҳәлак, мраҭашәараҟа ихы рханы дҟалоит (аханатә еиԥш мрагыларахь акәымкәа). Даҽакала иуҳәозар, ахылаԥшҩы имҩала параллельла ииасуа авектор, алагарҭатә вектор иаҿырԥшны «иҭагьежьит». Абас еиԥш иҟоу «аҭагьежьра» ашәагаа аҷыдаҟазшьас иамоу ахәара ауп<ref>Л. Д. Ландау, Е. М. Лифшиц. Теория поля. — 2006 — § 91. Тензор кривизны.</ref>.}}
== Акылҳара еиқәаҵәақәа рзы Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа ==
Акылҳара еиқәаҵәақәа аҭыԥантәи акомпакттә шьақәгыларақәа ракәны иахьыҟоу азы, урҭ ртеориақәа рыргылараан, [[космологическая постоянная|акосмологиатә константа]] аҟазаара абжьааԥны хырҩа арҭоит, избан акәзар уи апроблема аҟазшьатә ганқәа рзы иамоу аеффектқәа ҳәаа амамкәа имаҷуп. Усҟан, азеиԥш зыҟазааратә теориа аҳәаақәа ирҭагӡаны акылҳара еиқәаҵәа рзы иҟоу астационартә ӡбарақәа, еицырдыруа аматериалтә ҭыԥқәа рыла ихарҭәаау, х-параметрк рыла мацара иааԥшуеит: [[масса|акапан]] (<math>M</math>), [[момент импульса|аимпульс амомент]] (<math>L</math>), [[электрический заряд|афымцатә еиҵаҵа]] (<math>Q</math>), урҭ ирышьашәало аҟазшьарбақәа рҟынтәи ишьақәгылоуп — аилабгараан акылҳара еиқәаҵәа иҭалаз, насгьы анаҩс уахь иҭаҳаз ацәеижьқәеи ашәахәаркрақәеи ирымаз аҟазшьақәа (аԥсабараҿы [[магнитный монополь|амҳалдызтә монополқәа]] ыҟазар, акылҳара еиқәаҵәақәа амҳалдызтә еиҵаҵагьы (<math>G</math>) рымазар алшоит<ref name="hairs">И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 6.1. «Чёрные дыры не имеют волос», с. 112.</ref>, аха уи аҩыза ахәҭаҷқәа макьаназы иаартӡам). Иарбанзаалак акылҳара еиқәаҵәа адәныҟатәи аныррақәа аныҟам аангылара иашьҭоуп, уи атеориатә физикцәа рџьабаала ишьақәырӷәӷәахеит, урҭ рҟынтәи ҷыдала иалкаатәуп Нобель ипремиа алауреат [[Чандрасекар, Субраманьян|Субраманиан Чандрасекар]] илагала, абри ахырхарҭаҿы ҷыдала хадара злоу амонографиа «Акылҳара еиқәаҵәақәа рматематикатә теориа» зҩыз<ref name="Chandrasekhar">{{книга |автор=[[Чандрасекар, Субраманьян|Субраманьян Чандрасекар]]. |заглавие=Математическая теория чёрных дыр. В 2-х томах |оригинал=Mathematical theory of black holes |ссылка=http://ivanik3.narod.ru/linksChandrasekhar.html |ответственный=Перевод с английского к. ф.-м. н. В. А. Березина. Под ред. д. ф.-м. н. Д. А. Гальцова |место=М. |издательство=Мир |год=1986 |archive-date=2013-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130422011114/http://ivanik3.narod.ru/linksChandrasekhar.html }}</ref>. Уи адагьы, адәахьала еиламго акылҳара еиқәаҵәа абарҭ ахԥа рыда даҽа ҟазшьак амаӡам ҳәа угәы иаанагоит, уи Уилер ицәажәараҿы абас ахиҳәааит: «Акылҳара еиқәаҵәақәа ахцәы рымаӡам»<ref name="hairs" />.
Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа акылҳара еиқәаҵәақәа рзы, урҭ ирышьашәало аҟазшьарбақәа рыла:
{| class="wikitable" style="margin:1em auto"
| Акылҳара еиқәаҵәа аҟазшьақәа || Агьежьрада || Игьежьуеит
|-
| Аиҵаҵа ада || [[#Решение Шварцшильда|Шварцшильд иӡбара]] || [[#Решение Керра|Керр иӡбара]]
|-
| Иеиҵаҵоу || [[#Решение Рейснера — Нордстрёма|Раисснер — Нордстриом рыӡбара]] || [[Решение Керра — Ньюмена|Керр — Ниуман рыӡбара]]
|}
* Шварцшильд иӡбара ([[1916 год в науке|1916 шықәса]], [[Карл Шварцшильд|Карл Шварцшильд]]) — ари статикатә ӡбароуп сфера-симметриала иҟоу акылҳара еиқәаҵәа азы, еикәамгьежьуа, афымцатә еиҵаҵа змам.
* Раисснер — Нордстром рыӡбара (1916 шықәса, [[Рейснер, Ганс Якоб|Ханс Раисснер]]; [[1918 год в науке|1918 шықәса]], [[Нордстрём, Гуннар|Гуннар Нордстром]]) — ари асфератә симметриа змоу акылҳара еиқәаҵәа астатикатә ӡбара ауп, аиҵаҵа змоу, аха имгьежьуа.
* Керр иӡбара ([[1963 год в науке|1963 шықәса]], [[Керр, Рой|Рои Керр]]) — еикәагьежьуа акылҳара еиқәаҵәа азы астационартә, аксисимметриатә ӡбара ауп, аха аиҵаҵа змам.
* Керр — Ниуман рыӡбара ([[1965 год в науке|1965 шықәса]], [[Ньюмен, Эзра|Е. Т. Ниуман]], Е. Куч, К. Чиннапаред, Е. Екстон, Е. Пракаш и Р. Торранс)<ref>{{статья|автор=Newman E. T., Couch E., Chinnapared K., Exton A., Prakash A., Torrence R. J. |заглавие=Metric of a rotating charged mass |издание=[[Journal of Mathematical Physics]] |год=1965 |том=6 |страницы=918 |doi=10.1063/1.1704351}}</ref> иахьа уажәраанӡа иреиҳа инаӡоу ӡбароуп: астационартәи аксисимметриатәи, ах-параметрк зегьы ирхьыԥшу.
Иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәа аӡбара даара иуадаҩуп. Уи алкаа Керр иааркьаҿны далацәажәеит 1963 шықәсазы<ref>{{статья |автор=Kerr, R. P. |заглавие=Gravitational ield of a Spinning Mass as an Example of Algebraically Special Metrics |язык=en |издание=Physical Review Letters |год=1963 |том=11 |страницы=237—238 |doi=10.1103/PhysRevLett.11.237 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1963PhRvL..11..237K |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901024738/http://adsabs.harvard.edu/abs/1963PhRvL..11..237K }}</ref>, насгьы шықәсык ашьҭахь ауп уи атәы Керри Шилди уамак еицырзымдыруаз аконференциа аусумҭақәа рҿы ианыркьыԥхьыз. Керр, Керр — Ниуман рыӡбарақәа рхылҵшьҭра иазку еилыкка иҟоу аинформациа 1969 шықәсазы еицырдыруа Дебни, Керр, Шилд рҩымҭаҿы ианылеит<ref name="ksch">{{статья |автор=Debney G. C., Kerr R. P. and Schild A. |заглавие=Solutions of the Einstein and Einstein-Maxwell Equations |издание=[[Journal of Mathematical Physics]] |год=1969 |том=10 |страницы=1842—1854 |doi=10.1063/1.1664769 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1969JMP....10.1842D |язык=en |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901024642/http://adsabs.harvard.edu/abs/1969JMP....10.1842D }}</ref>. Керр иӡбара иақәшәоу алкаа ҟаиҵеит Чандрасекаргьы жәохә шықәса иреиҳаны ианҵы<ref name="Chandrasekhar" />.
Иҟоуп агәаанагара{{кем}}, Керр иӡбара астрофизиказы зегь реиҳа аҵак ду амоуп ҳәа, избан акәзар, еиҵаҵоу акылҳара еиқәаҵәақәа ирласны реиҵаҵа рцәыӡыр акәын, еиҿагылоу аионқәеи адәахьтәи акосмос аҟынтәи асабеи рыдырхаланы илбаадо. Иҟоуп иара убасгьы агипотеза<ref>Обзор теории см., например, в:<br>{{статья |автор=Ruffini, Remo; Bernardini, Maria Grazia; Bianco, Carlo Luciano; Caito, Letizia; Chardonnet, Pascal; Dainotti, Maria Giovanna; Fraschetti, Federico; Guida, Roberto; Rotondo, Michael; Vereshchagin, Gregory; Vitagliano, Luca; Xue, She-Sheng. |заглавие=The Blackholic energy and the canonical Gamma-Ray Burst |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0706.2572R |язык=en |издание=Cosmology and Gravitation: XIIth Brazilian School of Cosmololy and Gravitation |тип=AIP Conference Proceedings |год=2007 |том=910 |страницы=55—217 |archive-date=2017-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830093055/http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0706.2572R }}</ref>, [[гамма-всплеск|агамма-лашарақәа рыԥжәарақәа]] авакуум аҟынтәи аелеқтрон-позитронтә еицааирақәа риира абзоурала еиҵаҵоу акылҳара еиқәаҵәақәа рыԥжәаратә неитрализациа апроцесс еидызкыло ([[Руффини, Ремо|Р. Руффинии]] иусзуҩцәеи), аха уи аҵарауаа ԥыҭҩык иамаркуеит<ref name="Page">См.: {{статья|автор=Don N. Page. |заглавие=Evidence Against Astrophysical Dyadospheres |ссылка=https://arxiv.org/abs/astro-ph/0610340 |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2006 |том=653 |страницы=1400—1409 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160802064940/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0610340 |archive-date=2016-08-02 |издательство=[[IOP Publishing]]}} и ссылки далее.</ref>.
=== «Ахцәқәа рыҟамзаара» атеоремақәа ===
{{main|Ахцәқәа рыҟамзаара иазку агипотеза}}
Акылҳара еиқәаҵәаҿы «ахцәы шыҟам» иазку атеоремақәа (англ. No hair theorem) ирҳәоит, астационартә кылҳара еиқәаҵәа акапан, аимпульс амомент, еиуеиԥшым аиҵаҵақәа (еиуеиԥшым аматериалтә ҭыԥқәа рзы иҷыдоу) (арадиусгьы уахь иналаҵаны) рыда адәахьтәи аҟазшьақәа рымазар шалымшо, насгьы аматериа иазку хәҭа-хәҭалатәи адыррақәа [[гравитационный коллапс|аилабгараан]] [[Исчезновение информации в чёрной дыре|ишыӡуа]] (хәҭак ала адәахьы ишьҭхоит). [[Брэндон Картер|Брендон Картер]], [[Вернер Израэль|Вернер Израель]], [[Пенроуз, Роджер|Роџьер Пенроуз]], [[Пётр Хрусьцель|Пиотр Хрусцель]] (Chruściel), [[Маркус Хойслер|Маркус Хоуслер]] еиуеиԥшым афизикатә ҭыԥқәа рсистемақәа рзы еиԥшу атеоремақәа рышьақәырӷәӷәараҿы рлагала ду ҟарҵеит.
Уажәы еилкаауп, ари атеорема уажәы еицырдыруа аҭыԥқәа рзы ишиашоу, аха екзотикатә ҭагылазаашьақәак рҿы, аԥсабараҿы зеиԥш ыҟам, уи еилагоуп<ref>{{статья|автор=Markus Heusler. |заглавие=Stationary Black Holes: Uniqueness and Beyond |ссылка=http://www.livingreviews.org/lrr-1998-6 |язык=en |издание=Living Reviews in Relativity |год=1998 |выпуск=6 |том=1}}</ref>.
=== Шварцшильд иӡбара ===
{{main|Шварцшильд иметрика}}
==== Ихадоу аҟазшьақәа ====
[[Афаил:BH-JPL-A&A1979.jpg|thumb|250px|Акылҳара еиқәаҵәа иакәшо [[Плазма (агрегатное состояние)|аплазма]] ԥха [[Аккреционный диск|аккрециатә диск]] актәи асимулиациа, 1979 шықәса]]
[[Теорема Биркгофа (относительность)|Биркгоф итеорема]] инақәыршәаны, иарбанзаалак аматериа асфератә симметриатә еихшара анҭыҵ агравитациатә ҭыԥ Шварцшильд иӡбарала иаҭахоит. Убри аҟнытә иԥсыҽны иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәақәа, Амреи Адгьыли рзааигәара иҟоу акосмос-аамҭеи реиԥш, ари аӡбарала раԥхьатәи азааигәатәраҿы иаарԥшуп.
Шварцшильд имодель аҿы акылҳара еиқәаҵәақәа ирымоуп зегь реиҳа ихадоу ҩ-ҷыдаҟазшьак — [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] аҟазаара (закәанла, иарбанзаалак акылҳара еиқәаҵәа иамоуп) насгьы [[гравитационная сингулярность|асингулиарра]], уи алаԥшҳәаа ала Адунеи аҟынтәи иаҟәыҭхоу<ref name="Levin" />.
Шварцшильд иӡбара икылкааны иаанарԥшуеит иалкаау имҵәиуа, иеиҵаҵам, иҭамбо акылҳара еиқәаҵәа (ари [[вакуум|авакуум]] аҿы агравитациатә ҭыԥ аиҟаратәрақәа (Еинштеин иеиҟаратәрақәа) рзы исфератәу симметриатә ӡбароуп). Иара ахҭысқәа рлаԥшҳәаа асфера ауп, уи арадиус, аформула ала <math>S=4\pi r^2,</math> иара аҭыԥ аҟынтәи еилкаахаз, агравитациатә радиус ма Шварцшильд ирадиус ҳәа иашьҭоуп.
Шварцшильд иӡбара аҟазшьарбақәа зегьы иалкаауп параметр заҵәык— [[Масса|акапан]] ала. Убас, акапан <math>M</math> змоу акылҳара еиқәаҵәа [[гравитационный радиус|агравитациатә радиус]] ыҟоуп<ref>{{книга |автор=В. И. Елисеев. |часть=Поле тяготения Шварцшильда в комплексном пространстве |заглавие=Введение в методы теории функций пространственного комплексного переменного |ссылка=http://www.maths.ru/7-3.html |место=М. |издательство=НИАТ |год=1990 |archive-date=2009-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010000939/http://www.maths.ru/7-3.html }}</ref>
: <math>r_s = \frac{2\,GM}{c^2},</math>
уаҟа — [[гравитационная постоянная|агравитациатә константа]], насгьы — [[скорость света|алашара аццакра]]. [[Адгьыл|Адгьыл]] акапан иаҟароу акапан змоу акылҳара еиқәаҵәа Шварцшильд ирадиус 9 мм рҟынӡа амазаауеит (даҽакала иуҳәозар, Адгьылгьы кылҳара еиқәаҵәаны изыҟалон, акы уи ашәагаа аҟынӡа еиҵанацалар алшозҭгьы). [[Амра|Амра]] азы Шварцшильд ирадиус 3 км шьақәнаргылоит.
Агравитациатә радиус аҵакы еиԥшуп аклассикатә механикеи Ниутон игравитациатә теориеи рыла имҩаԥгаз аҳасабрақәа рыбзоурала иҟало арбагақәагьы. Ари ахҭыс машәырны иҟамлеит; уи зыхҟьо [[классическая механика|аклассикатә механикеи]] Ниутон игравитациатә теориеи азеиԥш зыҟазааратә теориаҿы уи аҳәаатә ҭагылазаашьа ҳәа иахьыҟоу азы ауп<ref>''[[Гинзбург, Виталий Лазаревич|Гинзбург В. Л.]]'' О физике и астрофизике. — М., Наука, 1980. — с. 112</ref>.
Шварцшильд ирадиус еиҳа иазааигәоу, аха макьана икылҳара еиқәаҵәам аобиектқәа [[нейтронная звезда|анеитронтә еҵәақәа]] роуп.
Ҳара иҳалшоит акылҳара еиқәаҵәа «абжьаратәи аилаӷәӷәара» аилкаара алагалара, уи акапан «ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҵаҟа иҟоу аҭбаара»<ref group="Комм">Это условное понятие, не имеющее действительного смысла такого объёма, а просто по соглашению равное <math>\frac43\pi r_s^3.</math></ref> ала ишаны:
: <math>\rho=\frac{3\,c^6}{32\pi M^2G^3}.</math>
Акылҳара еиқәаҵәа акапан еизҳацыԥхьаӡа, абжьаратәи аилаӷәӷәара еиҵахоит. Убас, амратә капан еиԥшу акапан змоу акылҳара еиқәаҵәа аилаӷәӷәара агәыцәтә еилаӷәӷәара аасҭа еиҳазар, усҟан 10<sup>9</sup> амратә капанқәа зкапануа асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа (абас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәақәа [[квазар|аквазарқәа]] рҿы иҟазар ҟалоит ҳәа иԥхьаӡоуп) абжьаратәи аилаӷәӷәара 20 кг/м³ раҟара амоуп, уи аӡы аилаӷәӷәара аасҭа 50-нтә еиҵоуп. Абасала, акылҳара еиқәаҵәа аиура алшоит иҟоу аматериа аҭбаара аиҵацалара мацарала акәымкәа, аинтенсивтә мҩалагьы — хыԥхьаӡара рацәала аматериал еизганы.
Акылҳара еиқәаҵәақәа еиҳа ииашаны рыхҳәаа аҟаҵаразы акәакьтә импульс аҟазаара хшыҩзышьҭра азутәуп. Уи адагьы, акванттә риашарақәа ирыхҟьо, астрофизикатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рҿы имаҷу, аха концептуалтә ҵакы змоу ацҵарақәа — [[излучение Старобинского и Зельдовича|Старобинскии Зельдовичи ршәахәаркреи]] [[излучение Хокинга|Хокинг ишәахәаркреи]] — ҟалоит. Ари хшыҩзышьҭра азҭо атеориа (даҽакала иуҳәозар, азеиԥш зыҟазааратә теориа, Еинштеин иеиҟаратәрақәа рарӷьарахьтәи аган [[тензор энергии-импульса|амчхара-импульстә тензор]] акванттә ҭагылазаашьала абжьаратәи аҵакы ахьыҟоу) еиҳарак «абжаклассикатә гравитациа» ҳәа иашьҭоуп. Иҟалап, даараӡа имаҷу акылҳара еиқәаҵәақәа рзы арҭ акванттә риашарақәа лахьынҵаӡбараны иҟалар акәзар, аха уи ҵабыргны еилкааӡам, избан акәзар иҟаӡам еиҿамгыло [[квантовая гравитация|акванттә гравитациа]] амодель<ref name="NovFrolOld">И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — Глава 9. Квантовые эффекты в чёрных дырах. Рождение частиц.</ref>.
==== Аметрикатә хҳәааи аналитикатә нагӡареи ====
[[1915 год в науке|1915 шықәсазы]] [[Шварцшильд, Карл|К. Шварцшильд]] Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа агәылиҩааит, асфератә симметриа змоу астатикатә ҭагылазаашьаҿы иҭацәу аҭыԥҭаӡаразы акосмологиатә аицҵа ада<ref name="Levin" /> (анаҩс [[Биркхоф, Джордж Дэвид|Биркгоф]] иааирԥшит астатикатә гәаанагара шмыцхәу<ref>{{cite web|url=http://www.dark-universe.ru/publ/7-1-0-2|title=Общие свойства чёрных дыр|access-date=2012-04-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytTfsro?url=http://www.dark-universe.ru/publ/7-1-0-2|archive-date=2012-05-27}}</ref>). Ари аӡбара ҭыԥ-аамҭаны <math> \mathcal M </math> иҟалеит, атопологиеи <math> R^2\times S^2</math> аинтервали змоу, аформахь ирмаҷтәу
: <math> ds^2 =-(1-r_s/r)c^2d t^2 + (1-r_s/r)^{-1}d r^2 + r^2(d \theta^2+\sin^2\theta\, d\varphi^2),</math>
Уаҟа
: <math>t</math>— аамҭа акоординат, секундла,
: <math>r</math>— арадиалтә координат, метрала,
: <math>\theta</math>— аполиартә кәакьтә координат, радианла,
: <math>\varphi</math>— азимуттә кәакьтә координат, радианла,
: <math>r_s</math>— акапан <math>M</math> змоу ацәеижь [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]], метрала.
Аамҭа акоординат [[Времениподобный вектор|аамҭа еиԥшу]] [[вектор Киллинга|Киллинг ивектор]] <math>\partial_t</math> иашьашәалоит, уи [[статическое пространство-время|аҭыԥ-аамҭа астатикатә ҟазшьа]] азы аҭакԥхықәра адуп, убри аан ашкала алхуп <math>t</math> ҵыхәаԥҵәара змам харатәи асааҭқәа рыла (<math> r=\mathrm{const}\rightarrow\infty, \theta=\mathrm{const}, \varphi=\mathrm{const} </math>) ишәо аамҭа акәны иҟазарц азы. Аҵәира змам арадиалтә координат <math>r</math> аҿы иарбоу асааҭқәа (<math> r=\mathrm{const},\, \theta=\mathrm{const},\, \varphi=\mathrm{const} </math>), [[гравитационное замедление времени|агравитациатә аамҭа агравитациатә аанкылара]] афактор ала, урҭ харатәи асааҭқәа раасҭа еиҳа рыццакра маҷны ицалоит.
Агеометриатә ҵакы <math>r</math> асфера <math> \{(t,\,r,\,\theta,\,\varphi)\mid t=t_0,\ r=r_0\} </math> аҿықә аҭбаара ауп <math>4\pi r_0^2.</math>
Ихадоуп акоординат <math>r</math> еиҳау аҵакқәа мацара агара, насгьы апараметр <math>r</math> аҵак, Лаплас иҭагылазаашьа еиԥшымкәа, «агәҭанӡа абжьаӡара» акәӡам, избан акәзар Шварцшильд иҭыԥҭаӡараҿы <math> \mathcal M </math> агәҭа ҭыԥк аҳасабала (иарбанзаалак ацәеижь аҵабыргтә дунеи ацәаҳәаҿы ахҭыс) зынӡагьы иҟаӡам.
Аҵыхәтәан, акәакьтә координатқәа <math>\theta</math>, <math>\varphi</math> адҵа асфератә симметриа иақәшәоит, насгьы уи [[Вектор Киллинга|Киллинг ивекторқәа]] хԥа ирыдҳәалоуп<!-- <math>\partial_\theta</math> и <math>\partial_\varphi</math>-->.
Азеиԥш зыҟазааратә теориа апринцип хадақәа рҟынтәи иааԥшуеит, ас еиԥш иҟоу аметрика арадиуси <math>>r_s</math> акапани <math>M=\frac{c^2r_s}{2G}.</math> змоу иарбанзаалак асфератә симметриатә цәеижь ала иаԥҵахоит (иара анҭыҵ). Иазгәаҭатәуп, ганкахьала машәырла акәзаргьы, агравитациатә радиус арбага — [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] <math>r_s</math> — Лаплас уаанӡа акапан змоу ацәеижь азы ииԥхьаӡаз агравитациатә радиус <math>r_g,</math> иахьақәшәо <math>M.</math>
Иаагоу аметрика аформа аҟынтәи ишаҳбо еиԥш, акоеффициентқәа <math>t</math>, <math>r</math> рҟны патологиала рхы мҩаԥыргоит <math>r\rightarrow r_s</math>, Шварцшильд икылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ахьыҟоу - Шварцшильд иӡбара абас еиԥш иҟоу аҭаҩраҿы уа [[координатная сингулярность|акоординаттә сингулиарра]] ыҟоуп. Аха урҭ апатологиақәа акоординатқәа ралхра иахылҿиаауеит (асфератә координатқәа рсистемаҿы еиԥш, избан акәзар <math>\theta=0</math> иарбанзаалак аҵакқәа <math>\varphi</math> ҭыԥк аадырԥшуеит). Шварцшильд иҭыԥҭаӡара <math> \mathcal M </math>, ишырҳәо еиԥш, «алаԥшҳәаа анҭыҵгьы инеиуеит», насгьы уа иҟоу аҭыԥҭаӡарагьы зегьынџьара иҭацәуп ҳәа иԥхьаӡазар, усҟан «еиҳа идуу» аҭыԥ-аамҭа <math>\tilde{\mathcal M}</math> цәырҵуеит, иахьынӡауала еиҵыху Шварцшильд иҭыԥҭаӡара ҳәа, мамзаргьы (еиҳа имаҷны) Крускал иҭыԥҭаӡара ҳәа изышьҭоу.
[[Афаил:Пространство Шварцшилльда.png|frame|'''Асахьа 1.''' ''Шварцшильд иҭыԥҭаӡара аҟәша <math>\theta=\mathrm{const},\ \varphi=\mathrm{const}</math>. Асахьаҿы иҟоу ҭыԥцыԥхьаӡа аҭыԥ <math>4\pi r^2(u,\,v).</math> змоу асфера иақәшәоит. Арадиалтә лашара еиԥшу агеодезиатә (даҽакала иуҳәозар, афотонқәа рдунеитә цәаҳәақәа) 45° акәакь змоу цәаҳәа иашақәоуп, даҽакала иуҳәозар, урҭ цәаҳәа иашақәоуп <math>u=\mathrm{const}</math>, мамзаргьы <math>v=\mathrm{const}.</math>'']]
Еиҳау ари аҭыԥҭаӡара [[Карта и атлас|акоординаттә картала]] ихҩахарц азы, уи аҿы иҭагалатәуп, иаҳҳәап, [[координаты Крускала — Шекерса|Крускал — Шекерс ркоординатқәа]]. Арҭ акоординатқәа рҿы аинтервал <math>\tilde{\mathcal M}</math> абасеиԥш иҟоуп
: <math> ds^2 =-F(u,\,v)^2 \,du\,dv+r^2(u,\,v)(d \theta^2+\sin^2\theta\,d\varphi^2),</math>
уаҟа <math>F=\frac{4 r_s^3}{r}e^{-r/r_s},</math> афункциа <math>r(u,\,v)</math> шьақәнаргылоит (ҵаҵӷәыда) аиҟаратәра <math>(1-r/r_s)e^{r/r_s}=uv</math>. Аҭыԥҭаӡара <math>\tilde{\mathcal M}</math> «максималуп», даҽакала иуҳәозар, уи изометриала еиҳа идуу аҭыԥ-аамҭаҿы аҭарӡара ауам («ацҵара» ауам). Алагарҭатә ҭыԥҭаӡара <math> \mathcal M </math> — асахьаҿы иҟоу арегион I — <math>\tilde{\mathcal M}</math> ахәҭак мацара ауп. Алашара аасҭа зыццакра еиҵоу ацәеижь — ас еиԥш иҟоу ацәеижь адунеитә цәаҳәа 45° аасҭа еиҵоу авертикал ахь анаара акәакь змоу ахәара акәхоит, шәахә. асахьаҿы иаагоу ахәара <math>\gamma</math> — аныжьра алшоит <math>\mathcal M</math>. Убри аан, уи II арегион ахь инеиуеит, уаҟа <math>r<r_s.</math>. Асахьаҿы ишаабо еиԥш, уаҳа ари арегион ааныжьны шьҭахьҟа <math>r>r_s</math> ихынҳәыр залшом (абри азы 45° еиҳаны авертикаль аҟынтәи ахьаҵра аҭаххон, даҽакала иуҳәозар, алашара аццакыра иахыԥар акәхон). Убас ала, II арегион акылҳара еиқәаҵәа ауп. Уи аҳәаа (иԥҵәоу ацәаҳәа, <math>v\geqslant 0,\ r=r_s</math>) ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ауп.
Иазгәаҳҭап максимумла инарҭбаау Шварцшильд иҭыԥҭаӡара аҟазшьа ҷыдақәа <math>\tilde{\mathcal M}: </math>
# Уи сингулиартәуп: алаԥшҳәаа аҵаҟа икаҳауа ахылаԥшҩы икоординат <math>r</math> еиҵахоит, насгьы ноль ахь инеиуеит, иара иаамҭа <math>\tau</math> иҵыхәаԥҵәаратәу ҵакык <math>\tau_0.</math> ахь ианнеиуа аамҭазы. Аха, иара идунеитә цәаҳәа арегион <math>\tau\geqslant\tau_0,</math> ахь анагара залшом, избан акәзар ари аҭыԥҭаӡараҿы уи аҩыза аҭыԥқәа <math>r=0</math> ыҟаӡам. Абасала, ахылаԥшҩы иԥеиԥш ҳара иаҳдыруеит иара и(хатәы) аамҭа анаӡара аҩаӡарак аҟынӡа мацара.
# Аҭыԥҭаӡара <math>\tilde{\mathcal M}</math> ҩ-[[Гравитационная сингулярность|гравитациатә сингулиарра]] ҵабыргқәак амоуп: акы I, III арегионқәа рҟынтәи дарбанзаалак ахылаԥшҩы изы «иҳаҩсыз» аҟны, егьи «ԥхьаҟатәи» аҟны (арӷьарахьтәи асахьаҿы ахәаԥштәыла иарбоуп).
# Аҭыԥ <math>\mathcal M</math> шыстатикатәугьы (абри аҟәша актәи аметрика аамҭа <math>t</math> ишахьыԥшым убарҭоуп), аҭыԥҭаӡара <math>\tilde{\mathcal M}</math> ус иҟаӡам.
# III-тәи арегионгьы изометриатәуп <math>\mathcal M</math>. Абасала, Шварцшильд иҭыԥҭаӡараҿы ҩ-«дунеик» ыҟоуп — «ҳара ҳтәы» (абри <math>\mathcal M</math>) насгьы уи иеиԥшу даҽа дунеик. Урҭ еидызкыло акылҳара еиқәаҵәа аҩнуҵҟа иҟоу II арегион ''Еинштеин — Розен рыцҳа ҳәа иашьҭоуп. I аҟынтәи идәықәлаз алашара аццакра аасҭа зыццакра еиҵаны ицо ахылаԥшҩы аҩбатәи адунеи ахь дызнеиуам (шәахәаԥш асахьа 1), аха, алаԥшҳәаа ахыҵреи асингулиаррахь анеиреи рыбжьара иҟоу аамҭа абжьаӡараҿы, уи ''ибарц'' илшоит. Аҭыԥҭаӡара-аамҭа ари аҩыза аилазаашьа, еиҳа иуадаҩу акылҳара еиқәаҵәақәа рыҭҵаараан иаанхо, еиҳагьы иуадаҩхо, иҟаларц зылшо апараллельтә дунеиқәеи акылҳара еиқәаҵәақәа рыла аныҟәарақәеи рзы ирацәаны агәаанагара ҟанаҵеит аҭҵаарадырратә литератураҿы еиԥш, аҭҵаарадырра-фантастикатә литератураҿгьы (шәахә. [[Кротовые норы|Ацәышлампыр аҭрақәа]]).
[[Афаил:Sch-evol.png|frame|'''Асахьа 2.''' ''Шварцшильд иҭыԥҭаӡара аҟәша еиуеиԥшым аамҭақәа рзы (еизшәаракы лашьҭуп)'']]
4-еизшәарактәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа аилазаашьа <math>\tilde{\mathcal M},</math> ҳхаҿы иааҳгарц азы, иманшәалоуп уи х-еизшәараткәи аҭыԥҭаӡара аеволиуциа ҳәа аԥхьаӡара. Уи азы, «аамҭалатәи» акоординат <math>T=(u+v)/2 </math> алагалара ҟалоит, насгьы аҟәшақәа <math>T=\mathrm{const}</math> (урҭ ҳкосмос еиԥшу аҿықәқәа роуп, мамзаргьы «аамҭактәи аҿықәқәа») <math>\tilde{\mathcal M}</math> «уажәтәи аамҭазы» ҳәа еилкаатәуп. Асахьа 2 аҿы еиуеиԥшым аамҭақәа <math>T</math> рзы абас еиԥш иҟоу аҟәшақәа аагоуп. Ҳара иаҳбоит, алагамҭаҿы еидҳәалам 3-еизшәарактәи аҭыԥҭаӡарақәа ҩба шыҟоу. Урҭ зегьы сферала асимметриа рымоуп, асимптотикала иҟьаҟьоуп. Иҟам акәаԥ <math>r=0</math>, насгьы <math>r\to 0</math> ахәара ҳәаа амаӡамкәа еизҳауеит (асингулиарра). Аамҭак <math>T=-1</math> азы, аҩ-сингулиаррагьы ыӡуеит, насгьы уаанӡа еидҳәаламыз аҭыԥҭаӡарақәа рыбжьара «аԥаҩ» ааԥшуеит (ҳаамҭазтәи атерминологиаҿы, [[кротовая нора|ацәышлампыр аҭыҩра]]). Уи ақьышә арадиус еизҳауеит, нас еиҵахо иалагоит, насгьы <math>T=1</math> аԥаҩ еиҭа иԥҵәоит, аҩ-ҭыԥҭаӡарак еидҳәаламкәа иааныжьны<ref>Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация. Т. 3. — М.: Мир, 1977. — § 31.6. Динамика геометрии Шварцшильда.</ref>.
{{Anchor|Раисснер — Нордстром рыӡбара}}
=== Раисснер — Нордстриом рыӡбара ===
<!-- на этот заголовок ведут редиректы: Метрика Райсснера — Нордстрёма, Решение Райсснера — Нордстрёма, Метрика Рейсснера-Нордстрема -->
Ари астатикатә ӡбароуп (аамҭа акоординат иахьыԥшым) Еинштеин иеиҟаратәрақәа рзы асфератә симметриа змоу акылҳара еиқәаҵәа азы, аиҵаҵа змоу, аха аҵәира змам.
Раисснер — Нордстриом ркылҳара еиқәаҵәа аметрика:
: <math>{d s}^{2} = -\left( 1 - \frac{r_{s}}{r} + \frac{r_{Q}^{2}}{r^{2}} \right) c^{2} dt^{2} + \frac{dr^{2}}{\displaystyle{1 - \frac{r_{s}}{r} + \frac{r_{Q}^{2}}{r^{2}}}} + r^{2}( d\theta^{2} + \sin^{2} \theta \, d\varphi^{2}),</math>
Уаҟа
: <math>c</math>— [[скорость света|алашара аццакра]], м/с,
: <math>t</math>— аамҭа акоординат (ҵыхәаԥҵәара амамкәа ихароу иаанымгыло асааҭ аҿы ишәо аамҭа), секундла,
: <math>r</math>— арадиалтә координат (аизометриатә сфера “екватор” аура<ref group="Комм">Ари аҭагылазаашьаҿы аизометриара иаанагоит ари асфера аҟны иҟоу аҭыԥқәа зегьы рҟазшьақәа рыла еиԥшуп ҳәа, даҽакала иуҳәозар, иаҳҳәап, аҭыԥҭаӡара-аамҭа ахәара, имҵысуа асааҭқәа рыццакыра зегьы рҿы еиԥшуп.</ref>, <math>2\pi</math> ишаны), метрала,
: <math>\theta</math>— аполиартә кәакьтә координат, радианла,
: <math>\varphi</math>— азимуттә кәакьтә координат, радианла,
: <math>r_s</math>- [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] (метрла) акапан <math>M</math> змоу ацәеижь,
: <math>r_Q</math>— аура ашкала (метрала) [[электрический заряд|афымцатә еиҵаҵа]] <math>Q</math> иақәшәо (Шварцшильд ирадиус аналог, акапаназы акәымкәа, аиҵаҵазы) иалкаауп абас
: <math>r_{Q}^{2} = \frac{Q^{2}G}{4\pi\varepsilon_{0} c^{4}},</math>
уаҟа <math>1/(4\pi\varepsilon_0)</math> — [[закон Кулона|Кулон иконстанта]].
Акылҳара еиқәаҵәа апараметрқәа халаҟаларатәзар ауам. Раисснер — Нордстром ркылҳара еиқәаҵәа иреиҳау аиҵаҵа <math>Q_\mathrm{max} = M \approx 10^{40} e \, M/M_{\odot},</math> <math>e</math> аелектрон аиҵаҵа ахьыҟоу ауп. Ари Керр — Ниумен рыԥкра иазҷыдоу ҭагылазаашьоуп, анольтә [[Момент импульса|кәакьтә импульс]] змоу акылҳара еиқәаҵәа азы (<math>J=0,</math> даҽакала иуҳәозар, аҵәира ада). Абри акритикатә еиҵаҵа ианахыслак, Еинштеин иеиҟаратәрақәа рзы аформалтә ӡбашьа ыҟоуп, аха адәахьтәи иеиҵаҵоу аматериа аҟынтәи ас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәа «аизгара» залшом: агравитациатә дхалара аматериа ахатә фымцатә гәҭасра ахарҭәааразы алшара амаӡам (шәахә: [[Принцип космической цензуры|Акосмостә цензура апринцип]]). Уи адагьы, иазгәаҭатәуп, иҟаҵәҟьоу аҭагылазаашьақәа рҿы, акылҳара еиқәаҵәақәа акырӡа иеиҵаҵазар шыҟамло<ref name="Page" />.
Ари аӡбара, алаԥшҳәаа анҭыҵ иацҵаны, Шварцшильд иеиԥш, иџьашьахәу аҭыԥҭаӡара-аамҭа агеометриа цәырнагоит, уи аҟны ҵыхәаԥҵәарада ирацәаны «адунеиқәа» еидҳәалоуп акылҳара еиқәаҵәақәа рыла, урҭ рахь еишьҭаргыланы акылҳара еиқәаҵәахь аӡаарҟәрылара ала анеира ҟалоит<ref>Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности. — М.: Мир, 1981. — [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-10/kaufman-10.html Глава 10. Чёрные дыры с электрическим зарядом].</ref><ref name="Chandrasekhar" />.
=== Керр иӡбара ===
<!-- на этот заголовок ведёт редирект [[Решение Керра]] -->
[[Афаил:Ergosphere of a rotating black hole.svg|thumb|Керр икылҳара еиқәаҵәа акәша-мыкәша аергосфера]]
Керр икылҳара еиқәаҵәа зеиԥшыҟам аҟазшьақәа амоуп. Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иаакәыршаны иҟоуп аергосфера захьӡу арегион, уи аҩнуҵҟа ацәеижьқәа харатәи ахылаԥшҩцәа ирҿырԥшны џьарак агылара рылшаӡом. Урҭ акылҳара еиқәаҵәа иахьеикәшо аганахьала акәшара мацара ауп ирылшо<ref>Жан-Пьер Люмине. [http://www.astronet.ru/db/msg/1180462 Чёрные дыры: Популярное введение] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071109181129/http://www.astronet.ru/db/msg/1180462 |date=2007-11-09 }}</ref><ref name="Kaufman11">Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности. — М.: Мир, 1981. — [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html Глава 11. Вращающиеся чёрные дыры]..</ref>. Абри аеффект «[[Увлечение инерциальных систем отсчёта|аинерциалтә еиқәыршәаратә система аҳәазара]]» ҳәа иашьҭоуп, насгьы иарбанзаалак иҵәиуа ацәеижь ду акәша-мыкәша иубаратәы иҟоуп, иаҳҳәап Адгьыл ма Амра акәша-мыкәша, аха акырӡа еиҳа имаҷны. Аха, аергосфера ахаҭа уеизгьы ааныжьра ауеит; ари арегион аҭакра змоу акәӡам. Аергосфера ашәагаақәа аҵәира акәакьтә импульс иадҳәалоуп.
Акылҳара еиқәаҵәа апараметрқәа хақәиҭны изҟалом. Акылҳара еиқәаҵәа акәакьтә импульс <math>J_\mathrm{max} = M^2</math> еиҳамзароуп, уигьы Керр — Ниуман иԥкра иҷыдоу ҭагылазаашьоуп, уажәы аиҵаҵа змам акылҳара еиқәаҵәа азы (<math>Q = 0</math>, шәахә. ҵаҟашәа). Аԥкратә ҭагылазаашьаҿы <math>J=J_\mathrm{max}</math>, аметрика Керр иԥкратә ӡбара ҳәа иашьҭоуп.
Ари аӡбарагьы иаԥнаҵоит иџьашьахәу аҭыԥҭаӡара-аамҭа агеометриа, уи алаԥшҳәаа анҭыҵгьы ацараан<ref name="Kaufman11" />. Аха, иахәҭоу аконфигурациа аҭышәынтәалара анализ азура аҭахуп, уи акванттә ҭыԥқәеи егьырҭ аеффектқәеи реидҳәалара иахҟьаны иԥхасҭахар алшоит. Керр иҭыԥҭаӡара-аамҭазы анализ ҟарҵеит [[Чандрасекар, Субраманьян|Субраманиан, Чандрасекари]] егьырҭ афизикцәеи. Игәаҭан Керртәи акылҳара еиқәаҵәа — еиҳа ииашаны иуҳәозар, уи адәахьтәи арегион — шҭышәынтәалоу. Убасҵәҟьа, иҷыдоу аҭагылазаашьақәа раҳасабала, Шварцшильд икылҳарақәа ҭышәынтәаланы иҟалеит, насгьы алгоритм аԥсахра иалнаршеит Раисснер — Нордстиром ркылҳара еиқәаҵәақәа рҭышәынтәалара ашьақәырӷәӷәара<ref name="Levin" /><ref name="Chandrasekhar" />. Шәахә., аҟәша «[[#Структура вращающихся чёрных дыр|Игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа рыструктура]]» анаҩс.
{{Anchor|Керр — Ниуман рыӡбара}}
=== Керр — Ниуман рыӡбара ===
{{main|Керр — Ниуман рыӡбара}}
Х-параметрк змоу Керр — Ниуман рыӡбарақәа реидкыла зегь реиҳа изеиԥшу ӡбароуп, адәныҟатәи аҭыԥқәа зԥырхагам акылҳара еиқәаҵәа аҵыхәтәантәи аиҟаратәратә ҭагылазаашьа иашьашәало (еилкаау [[Поле (физика)|афизикатә ҭыԥқәа]] рзы [[#Теоремы об «отсутствии волос»|«ахцәы шыҟам» атәы зҳәо атеоремақәа]] рыла). Боиер — Линдквист (Boyer — Lindquist) ркоординатқәеи [[Геометрическая система единиц измерения|агеометриатә цырақәеи]] <math>G = c = 1</math> рҿы, Керр — Ниуман рметрика аагоуп:
: <math>ds^2 = -\left(1-{2\,Mr-Q^2\over\Sigma}\right)\,dt^2-2(2\,Mr-Q^2)a{\sin^2\theta\over\Sigma}\,dt\,d\varphi\,+</math>
:: <math>+\left(r^2+a^2+{(2\,Mr-Q^2)a^2\sin^2\theta\over\Sigma}\right)\sin^2\theta\,{d\varphi^2}+{\Sigma\over\Delta}\,dr^2+{\Sigma\,{d\theta^2}},</math>
уаҟа <math> \Sigma \equiv r^2 + a^2 \cos^2\theta</math>; <math>\Delta \equiv r^2 - 2 Mr + a^2 + Q^2</math> насгьы <math>a \equiv J/M</math>, уаҟа <math>J</math> — [[Угловой момент|акәакьтә импульс]].
Абри аформула аҟынтәи иаҳдыруеит, [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] арадиус аҟны ишыҟоу, <math>r_+ = M + \sqrt{M^2 - Q^2 - a^2},</math> убри аҟнытә, акылҳара еиқәаҵәа апараметрқәа хақәиҭтәны аҟалара шрылымшо: [[электрический заряд|афымцатә еиҵаҵеи]] [[угловой момент|акәакьтә импульси]] ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аӡра иашьашәало аҵакқәа раасҭа еиҳахар ҟалом. Ихымԥадатәуп абарҭ аԥкрақәа рықәныҟәара:
: <math>a^2 + Q^2 \leqslant M^2</math>— ари '''Керр — Ниуман ркылҳара еиқәаҵәа азы аԥкра''' ауп.
Абарҭ аԥкрақәа еилагахар, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ыӡуеит, насгьы аӡбара, акылҳара еиқәаҵәа ацынхәрас, иаанарԥшуеит « [[Голая сингулярность|асингулиарра ҟьантаз]]» ҳәа изышьҭоу, аха абас еиԥш иҟоу аобиектқәа, еицырдыруа агәрагарақәа инарықәыршәаны, иҟамзароуп ииашоу Адунеи аҿы (макьана ишьақәырӷәӷәам, аха аиаша еиԥшу [[Принцип космической цензуры|акосмостә цензура апринцип]] ала). Мамзаргьы, алаԥшҳәаа аҵаҟа иҟазар ауеит еилаҳаз аматериа ахыҵхырҭа, уи асингулиарра анаркуеит, убри аҟнытә адәахьтәи Керр ма Керр — Ниуман рыӡбара еиԥмырҟьаӡакәа иацҵатәуп Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыҩныҵҟатәи аӡбара уи аматериа амчхара-импулстә тензор аманы. Б. Картер (1968) ишазгәеиҭаз еиԥш, Керр — Ниуман рыӡбара иҩбоу [[Гиромагнитное отношение|агидромҳалдызтә еизыҟазаашьа]] <math>g=2</math> амоуп, [[Уравнение Дирака|Дирак иеиҟаратәра]] ала аелектрон иамоу еиԥш<ref group="Комм">Керр — Ниуман рыӡбаразы ари ахырхарҭа аҭоурых аусумҭаҿы иарбоуп</ref>.
Керр — Ниуман рметрика (насгьы Керри Раисснер — Нордстриоми, аха Шварцшильд иакәымкәа) аналитикала алаԥшҳәаа ала ирҭбаазар ауеит, ҵыхәаԥҵәара змам “ихьыԥшым” аҭыԥҭаӡарақәа акылҳара еиқәаҵәаҿы еидҳәалахартә еиԥш. Урҭ «егьырҭ» адунеиқәа ракәзар ауеит, мамзаргьы ҳдунеи харатәи ахәҭақәа ракәзар ауеит. Абри аҩызала амҩала иҟалаз аҭыԥҭаӡарақәа рҿы [[замкнутая времениподобная линия|аамҭа еиԥшу иарку ахәахәақәа]] ыҟоуп: аныҟәаҩ,ииасыз аамҭахь ақәшәара илшоит, даҽакала иуҳәозар, ихы дақәшәарц илшоит. Иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа акәша-мыкәша иҟоуп [[эргосфера|аергосфера]] ҳәа изышьҭоу аҭыԥ, Керр иӡбара аҟынтәи аергосфера иаҟароу; уа иҟоу астационартә хылаԥшҩы акәакьтә ццакыра иманы дҵәилароуп (акылҳара еиқәаҵәа ахьыҵәиуа аганахь)<ref>Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация. Т. 3. — М.: Мир, 1977. — Дополнение 33.2. Геометрия Керра — Ньюмана и электромагнитное поле, c. 88.</ref>.
<!--
Анализ пространства времени Керра — Ньюмена, проведённый русским физиком А. Буринским, показал нестабильность горизонта чёрной дыры относительно электромагнитных возбуждений<ref>[http://www.2physics.com/2009/06/beam-pulses-perforate-black-hole.html A.Burinskii, Gen.Relativ.Gravit. 41 (2009) 2281]</ref>-->
== Акылҳара еиқәаҵәақәа ртермодинамикеи рҭабареи ==
Акылҳара еиқәаҵәа аконцепциа обиект лбааздо аҳасабала ахәаԥшра маҷк идыриашеит [[Старобинский, Алексей Александрович|А. А. Старобинскии]] [[Зельдович, Яков Борисович|И. Б. Зельдовичи]] [[1974 год в науке|1974 шықәсазы]] — игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа рзы, анаҩс, зеиԥш ҭагылазаашьала, [[Хокинг, Стивен Уильям|С. Хокинг]] [[1975 год в науке|1975 шықәсазы]]. Акылҳара еиқәаҵәа азааигәара акванттә ҭыԥқәа рхымҩаԥгашьа ҭҵаауа, Хокинг иҳәеит акылҳара еиқәаҵәа хымԥада ахәҭаҷқәа адәахьтәи акосмос ахь ишашьҭуа, убри ала акапангьы шацәыӡуа<ref name=Hawking1974>{{статья |заглавие=Black hole explosions? |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1974-03-01_248_5443/page/30 |издание=Nature |том=248 |номер=5443 |страницы=30—31 |doi=10.1038/248030a0 |ref=Hawking |bibcode=1974Natur.248...30H |язык=en |автор=Hawking, S. W. |год=1974 |nodot=1}}</ref>. Ари агипотезатә еффект [[Излучение Хокинга|Хокинг ирадиациа (аҭабара)]] ҳәа иашьҭоуп. Иаармарианы иуҳәозар, агравитационтә ҭыԥ авакуум аполиаризациа азнауеит, уи иахҟьаны авиртуалтә мацара акәымкәа, ииашоу [[Элементарная частица|ахәҭаҷқәа]]-[[античастица|антихәҭаҷқәа]] рыҩбақәа рышьақәгылара алыршахоит. Ахәҭаҷқәа руак, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа маҷк аҵаҟа иҟалаз, акылҳара еиқәаҵәа аҩнуҵаҟа иҭаҳауеит, егьи, алаԥшҳәаа маҷк ахыхь иҟалаз, иԥыруеит, акылҳара еиқәаҵәа амчхара (даҽакала иуҳәозар, акапан ахәҭак) агоит. Акылҳара еиқәаҵәа арадиациатә мчы ыҟоуп
: <math>L=\frac{\hbar c^6}{15360\pi G^2M^2}</math>,
насгьы акапан ацәыӡра
: <math>\frac{dM}{dt}=-\frac{\hbar c^4}{15360\pi G^2M^2}</math>.
Ашәахәаркра аилазаара акылҳара еиқәаҵәа ашәагаа иадҳәалоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп: акылҳара еиқәаҵәа дуқәа рзы уи еиҳарак капан змам афотонқәеи иласу [[нейтрино|анеитриноқәеи]] роуп, насгьы иласу акылҳара еиқәаҵәақәа рыспектраҿы ихьанҭоу ахәҭаҷқәагьы аҟалара иалагоит. Капан змам аҭыԥқәа рзы Хокинг ишәахәаркра аспектр [[абсолютно чёрное тело|абсолиутла еиқәаҵәоу ацәеижь]] ашәахәаркра иашьашәалоит, уи абзоурала акылҳара еиқәаҵәа аԥхарра аҭара алыршахеит
: <math>T_H=\frac{\hbar c^3}{8\pi kGM}</math>,
уаҟа <math>\hbar</math> — ирмаҷу [[постоянная Планка|Планк иконстанта]], <math>c</math> — алашара аццакра, <math>k</math> — [[постоянная Больцмана|Больцман иконстанта]], <math>G</math> — [[гравитационная постоянная|агравитациатә константа]], <math>M</math> — акылҳара еиқәаҵәа акапан.
Абри ашьаҭала акылҳара еиқәаҵәақәа ртермодинамика ргылан, акылҳара еиқәаҵәа [[Термодинамическая энтропия|аентропиа]] аконцепциа хада алагаларагьы уахь иналаҵаны, уи ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҭыԥ иаҟараны иҟалеит:
: <math>S = \frac{Akc^3}{4\hbar G}</math>,
уаҟа <math>A</math> — ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҭыԥ.
Акылҳара еиқәаҵәа ашәагаа шаҟа еиҵоу аҟара, убриаҟара уи аҭабара аццакрагьы еиҳауп<ref name="einstein-online"/>. Аеҵәатә (еиҳаракгьы агалактикатә) шкалақәа рҟны иҟоу акылҳара еиқәаҵәақәа рҭабара ҳхы иқәаҳкыр ҳалшоит, аха раԥхьатәи, ҷыдала акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа рзы, аҭабара апроцессқәа гәҭатәиқәаны иҟалоит.
Аҭабара иахҟьаны акылҳара еиқәаҵәа зегьы рыкапан рцәыӡуеит, рыԥсыҭазаарагьы ҵыхәаԥҵәара аманы иҟалоит:
: <math>\tau=\frac{5120\pi G^2M^3}{\hbar c^4}</math>.
Убри аан, аҭабара аинтенсивра еизҳауеит асыԥса еиԥш, насгьы аеволиуциа аҵыхәтәантәи ашьаҿа атҟәацра аҟазшьа амоуп, иаҳҳәап, 1000 тонна акапан змоу акылҳара еиқәаҵәа 84 секунд рҟынӡа аамҭа аҩнуҵҟа иҭабоит, бжьаратәла жәа-миллионк атомтә бомбақәа рыԥжәара иаҟароу амчхара ҭыжьуа.
Убри аамҭазы акылҳара еиқәаҵәа дуқәа, зыԥхарра Адунеи [[Реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] аԥхарра аасҭа еиҵоу (2,7 К), Адунеи аҿиара уажәтәи астадиаҿы азҳара мацара ауп ирылшо, избан акәзар урҭ ирҭыҵуа ашәахәаркра амчхара еиҵоуп, урҭ илбаардо аасҭа.
Ахьанҭара амч акванттә теориа ада акылҳара еиқәаҵәақәа имикроскоптәны (икванттәны) ианыҟало аҭабара аҵыхәтәантәи аетап ахҳәаа азыҟаҵара залшом<ref name="einstein-online">{{cite web|url=http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh/?set_language=en|title=Evaporating black holes?|work=Einstein online|publisher=Max Planck Institute for Gravitational Physics|date=2010|access-date=2010-12-12|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5unXyl?url=http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh/?set_language=en|archive-date=2012-06-23}}</ref>.<!-- Согласно некоторым теориям, после испарения должен оставаться «огарок» — минимальная планковская чёрная дыра{{нет АИ|1|06|2012}}.-->
== Астрофизикатә кылҳара еиқәаҵәа аҭашәара ==
Ахьанҭара амч анырра аҵаҟа ихьыԥшымкәа икаҳауа ацәеижь [[Невесомость|ахьанҭарадатә]] ҭагылазаашьаҿы иҟоуп, насгьы [[Приливные силы|аизаратә мчқәа]] мацара ауп ианыруа, урҭ акылҳара еиқәаҵәа ианҭаҳауа ацәеижь арадиалтә хырхарҭала еиҵнахуеит, насгьы антангенциалтә хырхарҭала — еиҵанарӷәӷәоит. Абарҭ амчқәа рымҽхак еизҳауеит, насгьы нҵәара зқәыма ахь ахы хоуп <math>r\to 0</math> (r — акылҳара агәҭанӡа абжьаӡара).
Иара ахатәы аамҭак азы ацәеижь [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] иахысуеит. Ацәеижь иацны илеиуа ахылаԥшҩы иҟынтәи, уи аамҭа акгьы ала иалкааӡам, аха уажәшьҭа шьҭахьҟа хынҳәышьагьы ыҟаӡам. Ацәеижь ақьышә аҿы инанагоит (арадиус ацәеижь ахьыҟоу аҭыԥ аҿы <math>r</math>), убриаҟара ирласны еилаӷәӷәо, аҵыхәтәантәи аилаҳара аламҭалазы (абри ауп асингулиарра) уи аҟынтәи аԥырра залымшо, алашара аццакрала ицозаргьы.
Хара иҟоу ахылаԥшҩы иҟынтәи акылҳара еиқәаҵәа аҭашәара даҽакала иааԥшуеит. Иаҳҳәап, ацәеижь лашозаргьы, уи адагьы, иалкаау аиҭаҟаларала асигналқәа ашьҭахьҟа иашьҭуа иҟазаргьы. Раԥхьаӡа харатәи ахылаԥшҩы ибоит ацәеижь, зыхиақәиҭу акаҳара апроцесс аҿы иҟоу, агравитациа анырра абзоурала хәыҷы-хәыҷла агәҭахьы ишыццакуа. Ацәеижь аԥштәы аҽаԥсахӡом, иԥшаахо асигналқәа рыласра шамахамзар еиҭакрада иҟоуп. Аха ацәеижь ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәахара ианалаго, ацәеижь аҟынтәи иаауа [[фотон|афотонқәа]] ҩ-мзызк ирыхҟьаны еиҳа-еиҳа аҟаԥшьтә еиҭасра рныруа иалагоит: [[Эффект Доплера|Доплер иеффекти]] [[Гравитационное красное смещение|агравитациатә аамҭа аиҵыхреи]] — агравитационтә ҭыԥ иахҟьаны харатәи ахылаԥшҩы илаԥшҳәаа аҟынтәи афизикатә процессқәа зегьы еиҳа-еиҳа ԥшьаала ицо иалагоит, иаҳҳәап, Шварцшильд иҭыԥ-аамҭа арадиалтә координат <math>r</math> аҟны аҵәира ада (<math> r=\mathrm{const}, \theta=\mathrm{const}, \varphi=\mathrm{const} </math>) иарбоу асааҭқәа, ҵыхәаԥҵәара змам абжьаӡараҿы иҟоу асааҭқәа раасҭа еиҳа ԥшьаала ицалоит. Абжьаӡарақәагьы иара убас еиуеиԥшымкәа еилкаалахалоит. Харатәи ахылаԥшҩы мыцхәы ирҟьацу ацәеижь ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иазааигәахацыԥхьаӡа “аҽыннакылошәа”, аҵыхәтәан шамахамзар иаангылошәа инарбоит. Асигнал аиҭаҟалара иаразнак икаҳалоит<ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node2.html |title=Остановка времени при пересечении горизонта событий |author=Жан-Пьер Люмине |work=Чёрные дыры: Популярное введение |access-date=2012-05-03 |publisher=[[Астронет]] |archive-date=2012-05-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/67ytUVDdd?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node2.html |url-status=live }}</ref>. Алашара ацәеижь иҭнажьуа ацәқәырԥа аура ирласны еизҳалоит, убас ала алашара ирласны арадиоцәқәырԥақәа рахь ииасуеит, анаҩс еиҵоу аиҭаҟалара змоу афымцамҳалдызтә ҵысрақәа рахь ииасуеит, зҭаҩра уажәшьҭарнахыс иалымшо. Ахылаԥшҩы ахаангьы ибаӡом ацәеижь ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ишахысуа, уи аҵакала, акылҳара еиқәаҵәа аҭаҳара ҵыхәаԥҵәарада акыраамҭа имҩаԥыслоит.
Аха иҟоуп аамҭак, уи инаркны харатәи ахылаԥшҩы илеиуа ацәеижь анырра уаҳа ианизамҭо. Ацәеижь ашьҭахь иаашьҭу алашара ашәахәа уи ахаангьы иахьӡаӡом, мамзаргьы ахҭысқәа рлаԥшҳәаа анҭыҵ иахьӡоит. Даҽа ганкахьалагьы, илеиуа илашарбагоу ацәеижь алаԥшҳәаа иаҩсаанӡа зхыԥхьаӡара ԥку афотонқәа шоунашьҭуа ҳхаҿы иаагозар, иҟоуп аамҭак, уи инаркны харатәи ахылаԥшҩы илеиуа ацәеижь иазку адыррақәа уаҳа риура анилымшо, насгьы уи иаҵанакуа ажәабжь шамахамзар зегьы харатәи ахылаԥшҩы ицәыӡуеит<ref><blockquote> В течение коллапса объект испустил бы только ограниченное число фотонов прежде, чем пересечь горизонт событий. Этих фотонов было бы совершенно недостаточно, чтобы сообщить всю информацию относительно коллапсирующего объекта. Это означает, что в квантовой теории не существует никакого способа, которым внешний наблюдатель мог бы определить состояние такого объекта ([http://www.scientific.ru/journal/hawking_penrose/hp.html Природа Пространства и Времени] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170515035612/http://www.scientific.ru/journal/hawking_penrose/hp.html |date=2017-05-15 }}).</blockquote></ref>. Уи адагьы, ацәеижьи ахҭысқәа рлаԥшҳәааи рыбжьара абжьаӡара, иара убасгьы ирҟьацу (анҭыҵтәи ахылаԥшҩы иҟынтәи) ацәеижь «ажәпара» иаарласны [[Планковская длина|Планк иоура]] аҟынӡа инаӡоит, анаҩсгьы (аматематикатә хшыҩзышьҭрала) еиҳа-еиҳа иагхалоит. Иҵабыргу афизикатә хылаԥшҩы изы (Планк игхала ашәарақәа мҩаԥызго), уи акылҳара еиқәаҵәа акапан илеиуа ацәеижь акапан ала ишеизҳауа иаҟароуп, уи иаанагоит ахҭысқәа рлаԥшҳәаа арадиус еизҳауеит ҳәа, насгьы илеиуа ацәеижь аҵыхәтәантәи аамҭа аҩнуҵҟа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа «аҩнуҵҟа» иҟалоит<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 9.1. Роль квантовых эффектов в физике чёрных дыр, с. 192.</ref>. [[гравитационный коллапс|Агравитациатә еилаҳара]] апроцессгьы харатәи ахылаԥшҩы изы убас ауп ишыҟазаауа. Раԥхьа аматериа агәҭахьы аҿынанахоит, аха ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәара уи ӷәӷәала аҽыннакыло иалагоит, уи ашәахәаркра арадио диапазон ахь ицоит, уи иахҟьаны, харатәи ахылаԥшҩы аеҵәа шҿыцәааз ибарҭахоит<ref>Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация. Т. 3. — М.: Мир, 1977. — § 33.1. Почему «чёрная дыра»?.</ref>.
== Арахәыцқәа ртеориа шьаҭас измоу амодель ==
[[Теория струн|Арахәыцқәа ртеориа]] иалнаршоит арахәыцқәа рхаҭақәеи атеориа иаанарԥшуа егьырҭ аобиектқәеи рҟынтәи даара еилаӷәӷәоу, амасштаб маҷ змоу аструктурақәа рыргылара — [[брана|абранқәа]], урҭ рыхәҭак х-еизшәарак раҵкыс еиҳаны ирымоуп. Уи адагьы, акылҳара еиқәаҵәа арахәыцқәеи абранқәеи рыла еиуеиԥшым амҩа рацәала ишьақәыргылазар алшоит, насгьы зегьы раасҭа иџьоушьаша, ари амикроҭагылазаашьақәа рхыԥхьаӡара ииашаҵәҟьаны акылҳара еиқәаҵәа аентропиа иақәшәоит, уи [[Бекенштейн, Яаков|Бекенштеин]] 1972 шықәсазы иазԥхьагәеиҭахьан, насгьы 1974 шықәсазы [[Хокинг, Стивен Уильям|Стивен Хокинг]] ишьақәирӷәӷәахьан, аханатә Бекенштеин ихшыҩзцарақәа мап рыцәкуа. Ари 1990-тәи ашықәсқәа рзы иҳауз арахәыцқәа ртеориаҿы зегь реиҳа еицырдыруа алҵшәақәа иреиуоуп.
[[1996 год в науке|1996 шықәсазы]] арахәыцтә теоретикцәа [[Эндрю Строминджер|Ендриу Строминџьери]] [[Камран Вафа|Камран Вафеи]], [[Сасскинд, Леонард|Сусскинди]] [[Сен, Ашок|Сени]] раԥхьатәи рылҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны аусумҭа «[[Бекенштейн, Яаков|Бекенштеини]] [[Стивен Хокинг|Хокинги]] [[энтропия|рентропиа]] амикроскоптә ԥсабара» ркьыԥхьит. Абри аусумҭаҿы Строминџьери Вафеи ирылшеит арахәыцқәа ртеориа рхы иархәаны амикроскоптә компонентқәа рыла акылҳара еиқәаҵәақәа иалкаау рыкласс аргылара, даараӡа еиҵаҵоу Раисснер — Нордстром ркылҳарақәа ҳәа изышьҭоу<ref name="bh1">''R. Dijkgraaf'', ''E. Verlinde'', ''H. Verlinde'' (1997) «[https://arxiv.org/PS_cache/hep-th/pdf/9704/9704018v2.pdf 5D Black Holes and Matrix Strings] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210830222642/https://arxiv.org/PS_cache/hep-th/pdf/9704/9704018v2.pdf |date=2021-08-30 }}»{{In lang|en}}.</ref>, насгьы урҭ ахәҭақәа аентропиахь ралагалақәа ииашаны рыԥхьаӡара. Аусура шьаҭас иамаз аметод ҿыц ахархәара акәын, хәҭак ала [[теория возмущений|апертурбативтә теориа]] аҳәаақәа ирҭыҵуаз, уи 1980-тәи ашықәсқәеи 1990-тәи ашықәсқәа ралагамҭеи рзы ахархәара арҭон. Аусура алҵшәа ҩажәа шықәса инареиҳаны раԥхьа Бекенштеини Хокинги иҟарҵаз азԥхьагәаҭарақәа зынӡаск ирықәшәеит.
Стромингери Вафеи аконструктивтә знеишьала акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгылара ииашоу апроцессқәа ирҿагылеит<ref name="Gross">Гросс, Дэвид. [http://elementy.ru/lib/430177 Грядущие революции в фундаментальной физике.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806050159/http://elementy.ru/lib/430177 |date=2013-08-06 }} Проект «Элементы», вторые публичные лекции по физике (25.04.2006).</ref>. Аҵакы абри ауп: урҭ акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгылара иазку агәаанагара рыԥсахит, урҭ рышьақәыргылара ''аҩбатәи асупер-рахәыцтә револиуциа'' аан иаарԥшыз [[брана|абранқәа]] зегьы гәцаракрала механизмк аҿы еидкыланы ишалыршахо аазырԥшуа.
Стромингери Вафеи ирылшеит акылҳара еиқәаҵәа амикроскоптә компонентқәа реиҭныԥсахларақәа рхыԥхьаӡара аԥхьаӡара, уаҟа иааизакны иубарҭоу аҟазшьақәа, иаҳҳәап, [[масса|акапан]]и [[Электрический заряд|аиҵаҵеи]], рҽырымԥсахӡакәа иаанхоит. Усҟан абри аҭагылазаашьа аентропиа, закәанла, иалҵуа ахыԥхьаӡара [[логарифм|алогарифм]] иаҟароуп — [[термодинамическая система|атермодинамикатә система]]ҿы иҟаларц зылшо амикроҭагылазаашьақәа рхыԥхьаӡаара. Анаҩс урҭ алҵшәа акылҳара еиқәаҵәа [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] ақәӡара иаҿдырԥшит — уи ақәӡара акылҳара еиқәаҵәа [[энтропия|аентропиа]] иаҟароуп, Бекенштеини Хокинги аклассикатә еилкаара шьаҭас иҟаҵаны ишазԥхьагәарҭаз ала<ref name="Gross"/> — насгьы аиқәшаҳаҭра бзиа рыԥшааит<ref name="bh2">{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/bh/blackh5.html |title=Чёрные дыры. Ответ из теории струн |publisher=[[Астронет]] |access-date=2009-10-18 |archive-date=2011-08-22 |archive-url=https://www.webcitation.org/6184UxQ4E?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/bh/blackh5.html |url-status=live }}</ref>. Зегьы ианреиҵаха, аекстремалтә кылҳара еиқәаҵәақәа рыкласс азы, Строминџьери Вафеи ирылшеит арахәыцқәа ртеориа ахархәара аԥшаара, амикроскоптә компонентқәа ранализ азы, насгьы уи иашьашәало аентропиа ииашаны аԥхьаӡаразы. Шамахамзар аамҭак азы, мчыбжьқәак рыбжьаны, Принстонтәи Курт Каллани [[Малдасена, Хуан|Хуан Малдасенеи]], шамахамзар иекстремалтәу акылҳара еиқәаҵәақәа рзы убри аҩыза аентропиахь инеит<ref>Leonard Susskind. The Black Hole War. — Back Bay Books, 2008. — С. 391.</ref>.
Аха ари агәыԥ алҵшәақәа еиҳагьы хара ицон. Урҭ зынӡа иекстремалтәымыз акылҳара еиқәаҵәа аԥҵара рылшеит аҟнытә, урҭ ирылшеит ари аобиект аҭабара аццакрагьы аԥхьаӡара, уи Хокинг илҵшәақәа ирықәшәеит<ref>Экстремальные чёрные дыры в рамках термодинамики чёрных дыр имеют нулевую температуру и не испаряются — от них нет [[Излучение Хокинга|излучения Хокинга]].</ref>. Ари алҵшәа шьақәырӷәӷәахеит убри ашықәс азы ҩыџьа-ҩыџьа индиатәи афизикцәа русумҭақәа рыла: Самит Даси Самир Матури, Гаутам Мандали Спента Вадиеи еиԥшу аҭабара аццакра роуит. Ари ақәҿиара акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылареи рҭабареи раан [[Исчезновение информации в чёрной дыре|аинформациа аӡра]] шыҟамыз ашьақәырӷәӷәарақәа иреиуахеит<ref>Leonard Susskind. The Black Hole War. — Back Bay Books, 2008. — С. 393.</ref>.
2004 шықәсазы Огаиотәи Ауниверситет аҟны Самир Матур игәыԥ арахәыцтә кылҳара еиқәаҵәа аҩныҵҟатәи аилазаашьа азҵаара напаланакит. Уи иалҵшәаны, урҭ иаадырԥшит, шамахамзар еснагь хазы-хазы иҟоу арахәыц рацәа рҭыԥан рахәыц дуӡӡак шцәырҵуа, уи аҟәырҷахақәа еснагь акванттә флуктуациақәа ирыхҟьаны ахҭысқәа рлаԥшҳәаа анҭыҵ «ишҭыҵло», насгьы уи инақәыршәаны ишамаԥҵәало, акылҳара еиқәаҵәа аҭабара алыршаны. Ас еиԥш иҟоу аикәарҳәа аҩныҵҟа [[Гравитационная сингулярность|асингулиарра]] ҟалаӡом, насгьы уи ашәагаа аклассикатә лаԥшҳәаа ашәагаа иақәшәоит. [[Калифорнийский университет в Санта-Барбаре|Санта-Барбара иҟоу Калифорниатәи Ауниверситет]] аҟынтәи [[Гэри Горовиц|Гери Горовиц]]и [[Институт перспективных исследований|иԥхьагылоу аҭҵаарақәа Ринститут]] аҟынтә [[Хуан Малдасена|Хуан Малдасенеи]] иаԥырҵаз даҽа модельк аҟны асингулиарра ыҟоуп, аха аинформациа уахь иақәшәаӡом, избан акәзар [[Квантовая телепортация|акванттә телепортациа]] абзоурала акылҳара еиқәаҵәа ааннажьуеит, Хокинг ишәахәаркра аҟазшьарбақәа ԥсахуа, уажәы урҭ зынӡагьы иԥхарратәқәамкәа иҟалоит — абарҭ аконструкциақәа шьаҭас ирымоуп AdS/CFT ашьашәалара агипотеза. Аха арҭ реиԥш иҟоу амоделқәа зегьы макьаназы иԥхьатәиқәоуп<ref>{{статья|автор=Роман Георгиев. |заглавие=Теория струн и чёрные дыры |ссылка=http://www.computerra.ru/xterra/37506/ |издание=Компьютерра-Онлайн |год=01 февраля 2005 года |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/6CWBygopV?url=http://www.computerra.ru/xterra/37506/ |archive-date=2012-11-28}} — из первоисточника 28-11-2012.</ref>.
{{see also|Арахәыцқәа ртеориа#Акылҳара еиқәаҵәақәа рҟазшьақәа рыҭҵаара|l1=Акылҳара еиқәаҵәақәа рҟазшьақәа рыҭҵаара}}
== Акылҳара шкәакәақәа ==
{{main|Акылҳара шкәакәа}}
{{mainref|<ref>Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности. — М.: Мир, 1981. — [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-14/kaufman-14.html Глава 14. Белые дыры и рождение частиц].</ref>}}
Акылҳара шкәакәа аамҭалатәи акылҳара еиқәаҵәа аҿагылара ауп<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-dict.html Словарь терминов] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140416183729/http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-dict.html |date=2014-04-16 }}</ref> — акылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи аҭыҵра залымшозар, акылҳара шкәакәа аҭалара залшаӡом<ref>[http://www.membrana.ru/particle/1998 Физик уронил Вселенную в матрёшку из чёрных дыр] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706034030/http://www.membrana.ru/particle/1998 |date=2017-07-06 }}</ref>. Акылҳара шкәакәа IV-тәи арегион ауп Шварцшильд еиҵыху иҭыԥҭаӡара-аамҭаҿы — I-тәии III-тәии арегионқәа рҟынтәи уахь анеира залшом, аха уи аҟынтәи I-тәии III-тәии арегионқәа рахь ақәшәара ауеит. Азеиԥш зыҟазааратә теориеи егьырҭ агравитациатә теориақәа реиҳараки аамҭала ихынҳәуеит аҟнытә, [[Гравитационный коллапс|агравитациатә коллапс]] аӡбара аамҭала иргьежны еиламҳауа аобиект аиура ауеит, иара иаакәыршаны ԥхьаҟатәи ахҭысқәа рлаԥшҳәаа шьақәыргыло, насгьы уи аҵаҟа асингулиарра, аха, уи аҭыԥан — аобиект, иҳаҩсыз ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҵаҟа иҟоу иубарҭам асингулиарра аҟынтәи ииуа, анаҩс еиҟәыҭханы еимбӷьыжәаауа, алаԥшҳәаа рбганы (гәаныла анаҩстәи аҟәшаҿы аилабгара асахьа аашәырҳәы) — ари акылҳара шкәакәа акәхоит.
Шварцшиль иҭыԥҭаӡара-аамҭа ахсаала наӡа иаҵанакуеит акылҳара еиқәаҵәа еиԥш акылҳара шкәакәагьы, хазы акәзар, иҷыдоу «ицқьоу» наӡаӡатәи акылҳара еиқәаҵәа (даҽакала иуҳәозар, аматериа [[Гравитационный коллапс|аилабгара]] иахҟьаны иҟамлаз) мамзаргьы «ицқьоу» наӡаӡатәи акылҳара шкәакәа акосмос-аамҭа ахсаала зегьы аҿы иҟазар залшом<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — 328 с, стр. 25—27</ref>.
Иахьа иҟам еилкаау афизикатә обиектқәа, гәрагарала акылҳара шкәакәақәа ҳәа иԥхьаӡатәу. Уи инаҷыданы, урҭ рышьақәгылара атеориатә механизмқәа еилкааӡам, ацәынхатә механизм ада — [[Атҟәацра ду|Атҟәацра ду]] ашьҭахьҵәҟьа, иара убасгьы даара еимактәу агәаанагара, аҳасабрақәа рыла ишьақәырӷәӷәам, акылҳара шкәакәақәа шьақәгылар рылшоит даҽа аамҭак аҿы иҟоу акылҳара еиқәаҵәа аматериа [[горизонт событий|алаԥшҳәаа]] ашьҭахьынтәи ианцәырҵуа ҳәа зҳәо. Акылҳара шкәакәақәа рыԥшаара аметодқәа рзы раԥхьатәи аҭагылазаашьақәагьы ыҟаӡам. Абри зегьы хшыҩзышьҭра аҭо, акылҳара шкәакәақәа уажәы зынӡаск игипотезатә обиектқәаны иԥхьаӡоуп, теориала азеиԥш зыҟазааратә теориа зықәшаҳаҭу, аха Адунеи аҿы иҟазар ҟалап ҳәа угәы иззаанамго, акылҳара еиқәаҵәақәа реиԥш акәымкәа.
Израильтәи астрономцәа Алон Реттери Шломо Хеллери ргәаанагарала, 2006 шықәсазы иҟалаз аномалиатә гамма-цәывҵыҷҷаара [[GRB 060614]] «акылҳара шкәакәа» акәын<ref>{{Статья |заглавие=The Revival of White Holes as Small Bangs |ссылка=https://arxiv.org/abs/1105.2776 |издание=New Astronomy |год=2012-2 |том=17 |выпуск=2 |страницы=73—75 |doi=10.1016/j.newast.2011.07.003 |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811143543/https://arxiv.org/abs/1105.2776 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/16190|title=Израильтяне нашли белую дыру|author=Леонид Попов|date=2011-05-27|access-date=2012-05-03|archive-date=2012-05-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytY1GU7?url=http://www.membrana.ru/particle/16190|url-status=dead}}</ref>.
== Акылҳара еиқәаҵәақәа Адунеи аҟны ==
{{see also|Акылҳара еиқәаҵәарахьы акандидатцәа}}
Акылҳара еиқәаҵәақәа ртеориатә азԥхьагәаҭара инаркны урҭ рыҟазаара азҵаара аартуп, избан акәзар «акылҳара еиқәаҵәа» ҳәа изышьҭоу аӡбара аҟазаара макьана ишьақәнарӷәӷәаӡом [[Адунеи|Адунеи]] аҿы абас еиԥш иҟоу аобиектқәа рышьақәгыларазы амеханизмқәа шыҟоу. Аматематикатә хшыҩзышьҭрала, еилкаауп, зегьы ианреиҵаха агравитациатә цәқәырԥақәа реилабгара азеиԥш зыҟазааратә теориаҿы еиԥҟьарада [[Горизонт событий|ацәҟьа аҿықәқәа]] рышьақәгыларахь, убри аҟнытә акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгыларахь ишнанаго, [[Кристодулу, Деметриос|Деметриос Кристодулу]] 2000-тәи ашықәсқәа рзы ишышьақәирӷәӷәаз ала ([[Премия Шао|Шао ипремиа]], 2011 шықәса).
Афизикатә хшыҩзышьҭрала иуҳәозар, еилкаауп амеханизмқәа, аҭыԥҭаӡара-аамҭа «регионк» акылҳара еиқәаҵәа иақәшәо «регион» еиԥш аҟазшьақәа (геометриак) амазаара ахь иназго амеханизмқәа. Иаҳҳәап, аеҵәа аилабгара иахҟьаны, асахьаҿы иарбоу аҭыԥҭаӡара-аамҭа шьақәгылар алшоит.
[[Афаил:Sch-collaps.png|thumb|292px|Аеҵәа аилабгара. Еиҳа ирмашьцоу аҭыԥ аҩнуҵҟа иҟоу аметрика ҳара иҳаздыруам]]
Аԥштәы еиқәаҵәала иарбоу арегион аеҵәа аматериа ала иҭәуп, насгьы уи аметрика ари аматериа аҟазшьақәа рыла иалкаахоит. Аха ахәаԥштәылаша регион Шварцшильд иҭыԥ иақәшәо арегион иашьашәалоит, шәахә. асахьа хыхь. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа роуп астрофизикаҿы зыӡбахә ҳәоу акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылара ҳәа, формалла уахәаԥшуазар, уи ганкахьала ажәа ахақәиҭра иацырҟьоуп<ref group="Комм">Пока ничего не сказано о геометрии пространства-времени в будущем, мы не знаем, все ли причинные кривые остаются в <math> O </math> и, следовательно, не можем сказать является ли она чёрной дырой, а поверхность <math> r=r_s </math> — горизонтом событий. Поскольку, однако, ни на чём происходящем в области, показанной на рис., это не сказывается, эту тонкость обычно можно игнорировать</ref>. Аха адәахьала уахәаԥшуазар, иаарласны ари аобиект аҟазшьақәа зегьы рыла акылҳара еиқәаҵәа иузаҩымдыраауа иҟалоит, убри аҟнытә ари атермин ахархәара аиуеит иалҵуа аконфигурациаҿы даараӡа иҳараку аҩаӡара змоу аиашара аманы<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180438 |title=Образование чёрных дыр |author=С. Б. Попов, М. Е. Прохоров |publisher=[[Астронет]] |lang=ru |access-date=2012-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081017144110/http://www.astronet.ru/db/msg/1180438 |archive-date=2008-10-17 }}</ref>.
Аиашазы, ганкахьала аматериа аккрециа иахҟьаны, насгьы (иҟалап) Хокинг ишәахәаркра иахҟьаны, даҽа ганкахьала аколлапсар иаакәыршаны иҟоу аҭыԥҭаӡара-аамҭа хыхь иаагоу Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа ирыцәхьаҵуеит. Иарбанзаалак арегион хәыҷы аҿы (асингулиарра ааигәара ада) аметрика маҷк еицакзаргьы, аҭыԥҭаӡара-аамҭа аглобалтә мзызтә структура шьаҭанкыла еиԥшымзар ауеит. Уи инаҷыданы, иахьатәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа, теориақәак рыла, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа уаҳа иамамзар ҟалоит<ref name="NovFrol133">И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 13.3. Что остаётся при квантовом распаде чёрной дыры?.</ref>. Ари зыхҟьо, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҟазаара ма аҟамзаара, егьырҭ ахҭысқәа рыдагьы, ахылаԥшҩы иаԥхьаҟатәи ҵыхәаԥҵәарада ихараны иҟало ахҭысқәа рыла иахьышьақәгылоу ауп<ref>{{книга |часть=§ 3.1 |автор=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |заглавие=Чёрные дыры во Вселенной |издательство=УФН 171 307–324 |год=2001 |ссылка=http://ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |archive-date=2012-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121208201428/http://ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf }}</ref>.
Иахьатәи аконцепциақәа рыла, акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгыларазы ԥшь-сценариак ыҟоуп<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node3.html |title=Астрофизика чёрных дыр |author=Жан-Пьер Люмине |work=Чёрные дыры: Популярное введение |publisher=[[Астронет]] |access-date=2012-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428142605/http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node3.html |archive-date=2009-04-28 }}</ref><ref>{{статья|автор=Б.-Дж. Карр, С.-Б. Гиддингс. |заглавие=Квантовые чёрные дыры |оригинал=Scientific American. 2005, May, 48—55. |ссылка=http://fiz.1september.ru/article.php?ID=200801308 |язык=ru |автор издания=Сокр. пер. с англ. А. В. БЕРКОВА |издание=Физика |тип=журнал |издательство=Первое сентября |год=2008 |выпуск=13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729060624/http://fiz.1september.ru/article.php?ID=200801308 |archive-date=2013-07-29}}</ref>:
* Аеволиуциа аҵыхәтәантәи астадиаҿы [[Предел Оппенгеймера — Волкова|идуӡӡоу]] аеҵәа [[Гравитационный коллапс|агравитациатә еилаҳара]] (акатастрофатә еиҵацалара){{Аиасра|Чёрные дыры звёздных масс}}.
* Агалактика агәҭантәи ахәҭа мамзаргьы апротогалактикатә рчы аилабгара. Иахьатәи агәаанагарақәа [[Спиральные галактики|аспиралтәи]] [[Эллиптические галактики|аеллиптикатәи агалактикақәа]] зегьы ракәымзаргьы, жәпакы рыгәҭаны акылҳара еиқәаҵәа дуӡӡа (<math>>1000M_\odot</math>) дыргылоит. Иаҳҳәап, [[Млечный Путь|Ҳгалактика]] [[Галактический центр|агәҭаны]] иҟоуп [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]] захьӡу акылҳара еиқәаҵәа<ref>{{cite web|url=http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2002/pr-17-02.html|title=Surfing a Black Hole|access-date=2012-05-19|date=2002-10-16|publisher=European Southern Observatory|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5vRrF4?url=http://www.eso.org/public/news/eso0226/|archive-date=2012-06-23|url-status=dead|lang=en}}</ref>.
* [[Большой Взрыв|Атҟәацра ду]] ашьҭахьҵәҟьа агравитациатә ҭыԥи/мамзаргьы аматериеи рыфлуктуациақәа ирыхҟьаны акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылара. Арҭ реиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәақәа раԥхьатәиқәа ҳәа ирышьҭоуп{{Аиасра|Первичные чёрные дыры}}.
* Амчхара ҳарак змоу агәыцәтә реакциақәа рҿы акылҳара еиқәаҵәақәа рцәырҵра — акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа роуп.
=== Аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа ===
[[Афаил:Black hole lensing web.gif|frame|alt=Шварцшильд икылҳара еиқәаҵәа|[[Галактика|Агалактика]] аԥхьа ииасуа акылҳара еиқәаҵәа ала уи асахьа шеицанакуа [[Гравитационная линза|агравитациатә линза]] асимулиациа. ([[:Афаил:BlackHole Lensing.gif|анимациа ашәагаа зегьы абаразы шәақәыӷәӷәа]])<!-- Возможно, изображение взято из симулятора-планетария Space Engine. Прошу добавить в примечания. -->]]
[[Афаил:BlackHoleMovementsmoother.gif|мини|240x240пкс|Акылҳара еиқәаҵәа акәша-мыкәша ареволиуциа зегьы асахьаҭыхра, насгьы уи аккрециатә диск иамҩатәны, адиск азы иперпендикулиару амҩала]]
[[Афаил:NGC 300 X-1 (artist’s impression).jpg|thumb|240px|right|Акылҳара еиқәаҵәа NGC 300 X-1 аҟаза иблала. Аиллиустрациа [[Европейская южная обсерватория|ESO]]]]
[[Чёрные дыры звёздных масс|Аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа]] аеҵәа аԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашьаҿа аҳасабала ишьақәгылоит; атермогәыцәтә былтәы зынӡа ианҭыблаалак ашьҭахь, насгьы ареакциа аанкыланы, аеҵәа теориала ахьшәашәара иалагар ауп, уи агравитациа аныррала аеҵәа аҩныҵҟатәи ақәыӷәӷәара аиҵахареи ацәеижь аиҵацалареи ҟалоит. Аиҵацалара ҭагылазаашьак аҿы иаангылар алшоит, мамзаргьы ирласны [[гравитационный коллапс|агравитациатә коллапсахь]] ииасыр алшоит. Аеҵәа акапани акәакьтә импульси инарықәыршәаны, анаҩстәи [[звёздные остатки|аҵыхәтәантәи аҭагылазаашьақәа]] ҟалар алшоит:
* Иҿыцәаахьоу, кырӡа еилаӷәӷәоу аеҵәа, акапан зеиԥшроу еиԥш, еиҳарак [[гелий|агели]], [[углерод|акарбон]], [[кислород|аҵәыҵәри]], [[неон|анеон]], [[магний|амагни]], [[кремний|ашьанҵа]], ма [[железо|аиха]] рыла ишьақәгылоуп (елемент хадақәа рсиа ҟаҵоуп иаанхаз аеҵәа акапан аизҳарала). Абас еиԥш иҟоу ацәынхақәа [[Белый карлик|асса шкәакәақәа]] ҳәа ирышьҭоуп, урҭ рыкапан хыхьынтәи [[предел Чандрасекара|Чандрасекар иҳәаа]] ала иԥкуп — 1,4 амратә капан раҟара.
* [[Нейтронная звезда|Анеитронтә еҵәа]], зыкапан [[Предел Оппенгеймера — Волкова|Оппенгеимер-Волков рҳәаа]] ала иԥку—2—3 амратә капанқәа.
* Акылҳара еиқәаҵәа.
Аеҵәа ацәынха акапан еизҳацыԥхьаӡа, аиҟаратәратә конфигурациа ҵаҟа ицоит иарбоу аишьҭанеирала. Аҵәиратә момент ҩаӡара цыԥхьаӡа аԥкратә капанқәа еизнарҳауеит, аха хаҭабзиарала акәымкәа, хыԥхьаӡарала (зегьы ианреиҳаха 2—3-нтә).
Аеҵәа аеволиуциа аҵыхәтәантәи аҭагылазаашьа кылҳара еиқәаҵәаны иахьыҟоу аҭагылазаашьақәа (еиҳарак акапан) иахьынӡақәнагоу ибзианы иҭҵааӡам, избан акәзар уи азы аексперименталтә ҭҵаарала иузыҟамҵо даараӡа иҳараку аилаӷәӷәарақәа рҿы аматериа аҟазшьақәеи аҭагылазаашьеи рдырра аҭахуп. Иҵегьтәи ауадаҩрақәа ҳзаанагоит [[моделирование звёзд|аеҵәақәа рмодель аҟаҵара]] урҭ револиуциа аҵыхәтәантәи астадиақәа рҟны, избан акәзар ицәырҵуа ахимиатә еилазаара ауадаҩреи апроцессқәа рцашьа аамҭа ӷәӷәала аиҵахареи иахҟьаны. Иазхоит иҳәазар, зегь реиҳа идуу акосмостә машәырқәа, [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа]] рыԥжәарақәа, [[звёздная эволюция|аеҵәақәа револиуциа]] абарҭ аамҭақәа рзы ишыҟало. Еиуеиԥшым амодельқәа агравитациатә еилабгара иахылҿиааз акылҳара еиқәаҵәа акапан еиҵоу ахәшьарақәа арҭоит, 2,5 инаркны 5,6 Амра акапанқәа рҟынӡа. Акылҳара еиқәаҵәа иаҟазшьарбагоу ашәагаа уи аан даара имаҷуп — акилометрқәа жәабақәак{{ref+|Известный астрофизик [[Грин, Брайан Рэндолф|Брайан Грин]] в качестве примера коллапса звезды приводит Солнце: при сжатии до плотности чёрной дыры размер Солнца в поперечнике не превысил бы 1 м<ref>Брайан Грин. До конца времён. — М.: Альпина нон-фикшн, 2021. — Разрушение экстремальных чёрных дыр.</ref>.|group="Комм"}}
Анаҩс, акылҳара еиқәаҵәа аматериа албаадара иахҟьаны иазҳар алшоит — ԥҟараны, ари ҩба-ҩбалатәи аеҵәатә системақәа рҿы агәыларатә еҵәа арчы ауп (акылҳара еиқәаҵәа даҽа астрономиатә обиектк иаҿасра ҟалашьа амам уи адиаметр ахьмаҷу азы). Арчы иарбанзаалак еизаку астрофизикатә обиект, акылҳара еиқәаҵәагьы уахь иналаҵаны, ақәҳара апроцесс — [[аккреция|аккрециа]] ахьӡуп. Убри аан, арчы аҵәира абзоурала [[аккреционный диск|аккрециатә диск]] ҟалоит, уаҟа аматериа арелативисттә ццакырақәа рҟынӡа иццакуеит, иԥхоит, насгьы, уи иалҵшәаны, ӷәӷәала ашәахәа ҭнажьуеит, [[рентгеновский диапазон|арентгентә диапазон]] аҿгьы уахь иналаҵаны, уи апринцип ала абас еиԥш иҟоу аккрециатә дискқәа (насгьы, уи иахҟьаны, акылҳара еиқәаҵәақәа) аультрафиолеттәи [[рентгеновский телескоп|арентгентәи ателескопқәа]] рыла рыԥшаара алнаршоит. Проблема хадас иҟоу анеитронтә еҵәақәеи акылҳара еиқәаҵәақәеи раккрециатә дискқәа рыбжьара аиԥшымрақәа рмаҷреи рҭаҩра ауадаҩреи ауп, насгьы уи астрономиатә обиектқәа акылҳара еиқәаҵәа ҳәа аилкаараҿы агәыҩбарақәа цәырнагоит. Ихадоу аиԥшымзаара — аобиектқәа зегьы ирықәҳауа арчы рацәак хара имгакәа икьакьоу ахҟьа иақәшәоит, уи аанкылараан шәахәаркра ӷәӷәак аанарԥшуеит, аха арчы аԥсҭҳәа акылҳара еиқәаҵәа иқәнаҵо, ҳәаа змам еизҳауа агравитационтә аамҭа аангылара (аҟаԥшьтә еиҭасра) иахҟьаны, ус баша ирласны иԥсыҽхоит, ахҭысқәа рлаԥшҳәаахь ианнеиуа аамҭазы; уи [[Хаббл (телескоп)|Хаббл ителескоп]] ала игәаҭан [[Лебедь X-1|Агьад X-1]] ахыҵхырҭа аҿырԥштәаҿы<ref>{{cite web|url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/03/text/|title='Death Spiral' Around a Black Hole Yields Tantalizing Evidence of an Event Horizon|date=2001-01-11|lang=en|access-date=2010-01-24|archive-url=https://www.webcitation.org/617i332RK?url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/03/text/|archive-date=2011-08-22}}</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәақәа дара-дара реиҿасра, егьырҭ зыкапан дуу аобиектқәеи, иара убасгьы анеитронтә еҵәақәа реиҿасра, акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгылара зыхҟьо, амч ду змоу [[гравитационные волны|агравитациатә шәахәаркра]] ахылҿиаауеит, уи [[гравитационный телескоп|агравитациатә телескопқәа]] рыла иԥшаахоит. Убас, 2016 шықәса жәабранмза 11 рзы LIGO аусзуҩцәа ирыладырҵәеит Адгьыл аҟынтәи 1,3 миллиард лашара шықәса ахарараҿы амратә капанқәа 30 раҟара зкапануа ҩ-кылҳара еиқәаҵәак реидҵара иахылҿиааз [[Открытие гравитационных волн|агравитациатә цәқәырԥақәа раартра]]<ref>[https://www.nytimes.com/2016/02/12/science/ligo-gravitational-waves-black-holes-einstein.html Gravitational Waves Detected, Confirming Einstein’s Theory — The New York Times] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160211165128/http://www.nytimes.com/2016/02/12/science/ligo-gravitational-waves-black-holes-einstein.html |date=2016-02-11 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.116.061102 |title=Phys. Rev. Lett. 116, 061102 (2016) — Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger |access-date=2020-06-26 |archive-date=2016-02-11 |archive-url=https://www.webcitation.org/6fDrzh3tf?url=https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.116.061102 |url-status=live }}</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/science/2016/02/11_a_8068283.shtml Учёные объявили об открытии гравитационных волн — Газета. Ru] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160213043239/http://www.gazeta.ru/science/2016/02/11_a_8068283.shtml |date=2016-02-13 }}</ref>.
Уи адагьы, иҟоуп арентгентә диапазон аҿы акылҳара еиқәаҵәеи аеҵәақәеи реиҿасрақәа ирызку адыррақәа<ref>[http://www.membrana.ru/lenta/?2701 Астрономы доказали: чёрные дыры действительно «съедают» звёзды] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080508213140/http://www.membrana.ru/lenta/?2701 |date=2008-05-08 }}</ref>. 2011 шықәса нанҳәамза 25 рзы адырра ҟалеит, раԥхьаӡакәны аҭҵаарадырра аҭоурых аҿы, Иапониатәии Америкатәии аспециалистцәа ргәыԥ 2011 шықәса хәажәкырамзазы акылҳара еиқәаҵәа илбаанадоз аеҵәа аԥсра аамҭа анҵара рылшеит ҳәа<ref>{{cite web|url=http://www.itar-tass.com/c11/211304.html|title=Учёным из Японии и США впервые в истории удалось зафиксировать момент гибели звезды|author=Василий Головнин.|date=2011-08-25|publisher=[[ИТАР-ТАСС]]|access-date=2011-08-25|archive-url=https://www.webcitation.org/65AXYv00u?url=http://www.itar-tass.com/c11/211304.html|archive-date=2012-02-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/08/25/black/|title=Астрономы взвесили хищную дыру в созвездии Дракона|date=2011-08-25|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2011-08-25|archive-date=2011-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003021807/http://lenta.ru/news/2011/08/25/black/|url-status=live}}</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәахаразы зегь реиҳа иааигәоу кандидат ҳәа иԥхьаӡан Амра аҟынтәи 1120 ± 70 лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу ах-система [[HR 6819|HR 6819]] (QV Ателескоп) ахәҭақәа руак<ref>[https://www.eso.org/public/archives/releases/sciencepapers/eso2007/eso2007a.pdf A naked-eye triple system with a nonaccreting black hole in theinner binary] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200506172011/https://www.eso.org/public/archives/releases/sciencepapers/eso2007/eso2007a.pdf |date=2020-05-06 }} // Astronomy&Astrophysicsmanuscript no. 38020corr. April 28, 2020</ref>, аха анаҩстәи аҭҵаарақәа иаадырԥшит ари ах-система акәымкәа, аҩ-система шакәу, насгьы уи аҿы акылҳара еиқәаҵәа шыҟам<ref>''Frost A. J.'' at al. [https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2022/03/aa43004-21/aa43004-21.html HR 6819 is a binary system with no black hole] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220302092950/https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2022/03/aa43004-21/aa43004-21.html |date=2022-03-02 }} Astronomy & Astrophysics. 2022. V. 659 (March 2022). L3 DOI: https://doi.org/10.1051/0004-6361/202143004</ref>.
Аобиект «Атәыҩазаҵә» (The Unicorn), Атәыҩазаҵә аеҵәаџьаа аҿы Амра аҟынтәи 1500 лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу [[V723 Единорога|V723 Атәыҩазацә]] аеҵәа ду ҟаԥшь иаҩызоуп, насгьы Амра акапан аасҭа 5-нтә еиҵоу акапан амоуп<ref name="Jayasinghe2021">''Jayasinghe T.'' et al. [https://arxiv.org/abs/2101.02212 A Unicorn in Monoceros: the 3M⊙ dark companion to the bright, nearby red giant V723 Mon is a non-interacting, mass-gap black hole candidate] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210423145824/https://arxiv.org/abs/2101.02212 |date=2021-04-23 }}, 26 Mar 2021</ref><ref>''Laura Arenschield''. [https://news.osu.edu/black-hole-is-closest-to-earth-among-the-smallest-ever-discovered Black hole is closest to Earth, among the smallest ever discovered] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210422201028/https://news.osu.edu/black-hole-is-closest-to-earth-among-the-smallest-ever-discovered |date=2021-04-22 }}, Apr 21, 2021</ref>. Акылҳара еиқәаҵәарахь акандидат ԥшаауп [[Gaia BH1|Gaia BH1]] абинартә система аҟны, аспектралтә класс G змоу аеҵәа ацны, [[Амра|Амра]] аҟынтәи 1,545 нызқь лашара шықәса (474 парсек) абжьаӡараҿы. Акандидат акапан [[масса Солнца|Амра акапан]] аасҭа 11,9-нтә еиҳауп<ref>{{Cite web |url=https://hightech.fm/2022/10/20/black-hole-yard |title=Черную дыру-монстр нашли на «заднем дворе» Земли: она очень близко к нашей планете |access-date=2022-10-23 |archive-date=2022-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022165003/https://hightech.fm/2022/10/20/black-hole-yard |url-status=live }}</ref>. Ҩбаны иҟоу асистема [[A0620-00|A0620-00]] (V616 Атәыҩазаҵә) Амра аҟынтәи 3000 лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоуп, [[Лебедь X-1|Агьад X-1]] — 6070 лашара шықәса, [[VLA J213002.08+120904|VLA J213002.08+120904]] (VLA J2130+12, M15 S2) [[Пегас (созвездие)|Пегас]] аеҵәаџьаа аҿы — 7200 лашара шықәса<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/clandestine-black-hole-may-represent-new-population.html Clandestine Black Hole May Represent New Population] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701081140/http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/clandestine-black-hole-may-represent-new-population.html |date=2016-07-01 }}</ref>, [[V404 Лебедя|V404 Агьад]] — 7800 лашара шықәса<ref>{{статья |заглавие=The first accurate parallax distance to a black hole |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=706 |номер=2 |страницы=L230 |arxiv=0910.5253 |bibcode=2009ApJ...706L.230M |doi=10.1088/0004-637X/706/2/L230 |язык=en |тип=journal |автор=Miller-Jones, J. A. C.; Jonker; Dhawan |год=2009 |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref>.
{{Точка на карте галактики3
|указатель1=да|долготаL1=73.1187|широтаВ1=-2.0915|расстояниеR1=7800|текст1=V404
|указатель2=да|долготаL2=71.3350|широтаВ2=3.0668|расстояниеR2=6100|текст2=X-1
|указатель3=да|долготаL3=0|широтаВ3=0|расстояниеR3=0|текст3=Sun
|указатель4=да|долготаL4=209.9563|широтаВ4=-6.5399|расстояниеR4=3460|текст4=V616
|указатель5=да|долготаL5=338.3856|широтаВ5=-17.6946|расстояниеR5=1120|текст5=HR 6819
}}
Амра еиҳа иазааигәоу кылҳара еиқәаҵәақәак
=== Асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа ===
[[Афаил:Pictor A composite.jpg|thumb|right|[[Радиогалактика|Арадиогалактика]] [[Живописец A|Аҿыханҵаҩ A]], иаанарԥшуеит асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи иаауа 300 нызқь лашара шықәса зхыҵуа [[рентгеновское излучение|арентгентә шәахәаркра]] (аиаҵәа)]]
{{main|Асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа}}
Ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, агалактикақәа реиҳарак ргәыцәқәа шьақәдыргылоит идуӡӡоу акылҳара еиқәаҵәақәа. Урҭ рахь иаҵанакуеит [[Млечный Путь|ҳгалактика]] агәыцә аҟны иҟоу зыкапан дуу акылҳара еиқәаҵәа — [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]], уи Амра зегь реиҳа иазааигәоу асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа ауп (26 нызқь лашара шықәса).
Уажәтәи аамҭазы, аеҵәақәеи агалактикатәи амасштабқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рыҟазаара аҵарауаа реиҳараҩык астрономиатә хылаԥшрақәа рыла ишьақәырӷәӷәоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит<ref>Friedrich W. Hehl, Claus Kiefer, Ralph J. K. Metzler (Eds.) Black holes: Theory and observation (Proceedings of the 179th W. E. Heraeus Seminar Held at Bad Honnef, Germany, 18—22 August 1997) / Springer, 1998. Lecture Notes in Physics 514. ISBN 3-540-65158-6.</ref>.
Америкатәи астрономцәа игәарҭеит асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа рыкапан ахәшьара акырӡа ишылаҟәу. Аҵарауаа изларыԥшааз ала, [[М87|M87]] агалактикаҿы (уи Адгьыл аҟынтәи 50 миллион лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоуп) аеҵәақәа уажәы ишаҳбо ала рныҟәаразы, агәҭантәи акылҳара еиқәаҵәа акапан иреиҵамкәа 6,4 миллиард мратә капан ыҟазароуп, даҽакала иуҳәозар, M87 агәыцә уажәтәи агәаҭарақәа рыла 3 миллиард мратә капан — аасҭа ҩынтә еиҳаны<ref>{{cite web|date=2009-06-09|url=https://lenta.ru/news/2009/06/09/holes/|title=Сверхмассивные чёрные дыры оказались ещё массивнее|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2010-08-14|archive-date=2011-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20110102233936/http://lenta.ru/news/2009/06/09/holes/|url-status=live}}</ref>.
<!--
Для чёрной дыры в ядре галактики гравитационный радиус равен 3{{e|15}} см = 200 а. е., что в пять раз больше расстояния от Солнца до Плутона. Критическая плотность при этом равна 0,2{{e|−3}} г/см³, что в несколько раз меньше плотности воздуха{{нет АИ|1|06|2012}}.-->
Аҵантә галактика [[Лев I (карликовая галактика)|Алым I]] аҿы аматериа лашьца шамахамзар иҟаӡам, аха агәҭаны иҟоуп ~3 миллион акапан змоу асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа. Аҵантә сфератә галактикаҿы асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа шцәырҵыз азы аҵарауаа еилыркаарак рымаӡам<ref>[https://mcdonaldobservatory.org/news/releases/20211201 Texas Astronomers Discover Strangely Massive Black Hole in Milky Way Satellite Galaxy] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20211212150336/https://mcdonaldobservatory.org/news/releases/20211201 |date=2021-12-12 }}, 1 December 2021</ref>.
=== Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа ===
{{main|Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәа}}
Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа ҳазҭоу аамҭазы агипотеза астатус рымоуп. Адунеи аԥсҭазаара раԥхьатәи аамҭақәа рзы агравитациатә ҭыԥи аматериа аилаӷәӷәареи реиԥшра аҟынтәи иахәҭоу ацәхьаҵрақәа ыҟазҭгьы, усҟан урҭ рҟынтәи аилабгара амҩала акылҳара еиқәаҵәақәа еиҿкаахар алшон<ref>Зельдович Я. Б., Новиков И. Д. Релятивистская астрофизика. М.: Наука, 1967</ref>. Уи адагьы, урҭ рыкапан ҵаҟантәи ԥкра амаӡам, аеҵәақәа реилабгараан еиԥш — рыкапан зынӡа имаҷзар ауан. Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа раартра ҷыдала аинтерес аҵоуп акылҳара еиқәаҵәақәа рҭабара ацәырҵра аҭҵаара алшара иадҳәаланы (шәахә. хыхь)<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 13.1. Первичные чёрные дыры..</ref>.
=== Акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ===
Иҟоуп агәаанагара, иҭышәынтәалоу амикроскоптә кылҳара еиқәаҵәақәа, акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ҳәа изышьҭоу, агәыцәтә реакциақәа ирыхҟьаны ицәырҵыр алшоит ҳәа. Абас еиԥш иҟоу аобиектқәа рматематикатә хҳәаа азы, [[квантовая гравитация|агравитациа акванттә теориа]] аҭахуп. Аха, азеиԥш хшыҩзышьҭрақәа рыла<ref>{{cite web|url=https://www.popmech.ru/science/5427-udivitelnaya-istoriya-chernykh-dyr-konets-zvezdnoy-sudby/|title=Удивительная история чёрных дыр: Конец звёздной судьбы|access-date=2012-04-27|archive-date=2015-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20151004175255/http://www.popmech.ru/science/5427-udivitelnaya-istoriya-chernykh-dyr-konets-zvezdnoy-sudby/|url-status=live}}</ref>, иҟалап акылҳара еиқәаҵәақәа [[спектр масс|рыкапантә спектр]] дискреттәзар, насгьы зегь реиҳа имаҷу акылҳара еиқәаҵәа — [[планковская чёрная дыра|Планк икылҳара еиқәаҵәа]] ыҟазар. Уи акапан 10<sup>−5</sup> г раҟара ҟалоит, арадиус — 10<sup>−35</sup> м. Планк икылҳара еиқәаҵәа [[Комптоновская длина волны|Комптонтәи ацәқәырԥа аура]] амҽхак ала уи агравитациатә радиус иаҟароуп<ref name="Berezin" />.
Убас, «аелементартә обиектқәа» зегьы еиҩшазар ауеит аелементартә хәҭаҷқәа рыла (урҭ рыцәқәырԥа аура агравитациатә радиус аасҭа еиҳауп), насгьы акылҳара еиқәаҵәақәа рыла (урҭ рыцәқәырԥа аура агравитациатә радиус аасҭа еиҵоуп). Планк икылҳара еиқәаҵәа ҳәаатә обиектуп; уи [[максимон|максимон]] ҳәа хьӡыс иаманы иаҳԥылар ауеит, уи иаанарԥшуеит зегь раасҭа ихьанҭоу аелементартә хәҭаҷ шакәу. Зны-зынла уи арбаразы рхы иадырхәо даҽа терминк [[планкеон|апланкеон]] ауп.
<!--
Даже если квантовые чёрные дыры существуют, время их существования крайне мало{{Нет АИ|27|10|2012}}, что делает их непосредственное обнаружение очень проблематичным.-->
Аҵыхәтәантәи аамҭазы агәыцәтә реакциақәа рҿы акылҳара еиқәаҵәақәа рцәырҵра ашьақәырӷәӷәарақәа рыԥшааразы аекспериментқәа рыдгалоуп. Аха арццакыгаҿы акылҳара еиқәаҵәа ишиашоу асинтез азы, иахьа ҳахьзымнеиуа амчхара 10<sup>26</sup> еВ аҭахуп. Ишаабо ала, иҳаракӡоу амчхарақәа рреакциақәа рҿы авиртуалтә бжьаратәи акылҳара еиқәаҵәақәа цәырҵыр ҟалоит.
[[Большой адронный коллайдер|Адронтә коллаидер ду]] аҿы зегьы еизакны 7 ТеВ змоу апротон-протонтә еиҿагыларақәа рҿы имҩаԥгаз аԥышәарақәа иаадырԥшит уи амчхара амикроскоптә кылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгыларазы ишазымхо. Абарҭ адыррақәа рышьаҭала амикроскоптә кылҳара еиқәаҵәақәа 3,5—4,5 ТеВ аасҭа еиҳа ихьанҭазароуп ҳәа алкаа ҟаҵоуп, иалкаау анагӡара зеиԥшроу еиԥш<ref>{{cite web|url=http://elementy.ru/news/431477|title=Элементы: Микроскопических чёрных дыр на LHC не видно|access-date=2012-04-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytd7izN?url=http://elementy.ru/news/431477|archive-date=2012-05-27}}</ref>.
== Акылҳара еиқәаҵәақәа ргәаҭара ==
Уажәазы аҵарауаа Адунеи аҿы акылҳара еиқәаҵәа ҳәа иԥхьаӡоу зқьы рҟынӡа аобъектқәа раартра мҩаԥыргеит. Аҵарауаа изларҳәо ала, урҭ реиԥш иҟоу аобъектқәа жәа-миллионла иҟоуп<ref>{{cite web|url=http://www.universetoday.com/589/finding-all-the-black-holes/|title=Finding All the Black Holes|author=FRASER CAIN|date=2006-09-08|access-date=2012-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/67yteZegn?url=http://www.universetoday.com/589/finding-all-the-black-holes/|archive-date=2012-05-27}}</ref>.
Иахьазы акылҳара еиқәаҵәа даҽа обиект хкык аиҩдырааразы игәрагоу амҩа заҵәык ауп иҟоу, уи аобиект акапани ашәагаақәеи ршәара, насгьы формулала иҳаҭоу уи арадиуси агравитациатә радиуси реиҿырԥшра ауп.
: <math>\ R_g = {2GM \over c^2}</math>,
уаҟа <math>\ G</math> — агравитационтә константа, <math>\ M</math> — аобиект акапан, <math>\ c</math> — алашара аццакра<ref>Robert M. Wald. General Relativity. — University of Chicago Press, 1984. — С. 124—125.</ref>.
=== Асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа раарԥшра ===
{{mainref|<ref name="KormendyRichstone">{{статья |автор=Kormendy J., Richstone D. |заглавие=Inward Bound – the Search of Supermassive Black Holes in Galactic Nuclei |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA%26A..33..581K |издание=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |год=1995 |том=33 |страницы=581 |язык=en |издательство=[[Annual Reviews]] |archive-date=2007-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071228150913/http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA%26A..33..581K }}</ref>}}
Зегь реиҳа игәрагоу ашьақәырӷәӷәара ҳәа иԥхьаӡоуп [[Галактика|агалактикақәа]] рыгәҭантәи арегионқәа рҿы [[Сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа]] шыҟоу иазку ашаҳаҭрақәа. Иахьа, ателескопқәа реилыргаратә лшара азхом акылҳара еиқәаҵәа агравитациатә радиус еиԥшны ашәагаа змоу акосмос арегионқәа реилкааразы ([[Стрелец A*|Ҳгалактика агәҭа иҟоу акылҳара еиқәаҵәа]] анахысгьы, уи ирдыруа реилыргаратә лшара аҳәааҿы [[Радиоинтерферометрия со сверхдлинными базами|еиҵыхәу ашьаҭа змоу арадиоинтерферометриа]] аметодла игәаҭоуп). Убри аҟнытә, агалактикақәа рыгәҭаны иҟоу аобиектқәа акылҳара еиқәаҵәақәа реиԥш ралкаараҿы аҭыԥ змоу аилкаара ҩаӡарак амоуп ([[Млечный Путь|Ҳгалактика]] агәҭа ада). Иҟоуп агәаанагара, урҭ аобиектқәа ршәагаа азы ишьақәыргылоу хыхьтәи аҳәаа азхом ҳәа урҭ асса шкәакәақәа ма акаҳуаԥштәқәа, анеитронтә еҵәақәа, мамзаргьы абжьааԥнытәи акапан змоу акылҳара еиқәаҵәақәа реилаҵәара ҳәа рыԥхьаӡаразы.
Иҟоуп амҩақәа рацәаны, зыкапан дуӡӡоу ацәеижь акапани ашәагаа ахәҭаҷқәеи реилкааразы, аха урҭ реиҳарак шьаҭас ирымоуп урҭ ирыкәшо аобиектқәа рорбитақәа рҟазшьақәа ршәара (аеҵәақәа, [[Астрономический радиоисточник|арадио хыҵхырҭақәа]], арчытә дискқәа). Имариоу, насгьы лассы-лассы иаҳԥыло аҭагылазаашьаҿы, аҵәира мҩаԥысуеит Кеплер иорбитақәа рыла, уи шьақәзырӷәӷәо амҩаныза аҵәира аццакра аорбита аҵәҩанбжа ду аквадраттә шьаҭа апропорциахара ауп:
: <math>\ V = \sqrt{GM \over r}</math>.
Убри аан, агәҭантәи ацәеижь акапан ԥшаахоит еицырдыруа аформула ала
: <math>\ M = {V^2r \over G}</math>.
Зны-зынла, амҩанызатә обиектқәа еиԥымҟьо абжьаратәи аҭагылазаашьа (арчытә диск, аеҵәақәа еилаӷәӷәоу реилаҵәара) анырныԥшуа, уи агравитациа аорбита аҟазшьақәа ирныруеит, агалактика агәыцә аҿы акапан арадиалтә еихшара аиоуеит [[кинетическое уравнение Больцмана|аиҿагылара змам Болцман иеиҟаратәра]] ҳәа изышьҭоу аӡбарала.
==== Ашәахәаркра ахыҵхырҭақәа рышәагаа ишиашоу ашәара ====
Арадио хыҵхырҭа Ахысҩы A* акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәара иҟазар, уи ашәыта еиԥш иааԥшуеит, [[Гравитационная линза|агравитациатә линзала]] ирхәашьу, ирӷәӷәоу. Убри аҟнытә, ахыҵхырҭа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәара иҟазар, насгьы акылҳара зегьы хнаҩозар, уи ашәагаа 5,2 [[Гравитационный радиус|Шварцшильд ирадиус]] иреиҵамкәа иҟазароуп, уи Ҳгалактика агәҭаны иҟоу аобиект азы архәа 52 микросекунд акәакьтә шәагаа анаҭоит. Ари маҷк еиҳауп 1,3 мм арадиоцәқәырԥақәа рҿы иубаратәы иҟоу <math>37^{+16}_{-10}</math> амикросекундтә шәагаа аасҭа, уи иаанарԥшуеит ашәахәаркра акылҳара ахҟьа зегьы аҟынтәи ишымаауа, уи ааигәара иҟоу арегион аҿы ишеизо, иҟалап аккрециатә диск аҵыхәан акәзар, мамзаргьы адиск аҟынтәи иҭыҵуа аматериал арелиативисттә цәқәырԥаҿы<ref name="EHS">{{статья|автор=Sh. Doeleman et al. |заглавие=Event-horizon-scale structure in the supermassive black hole candidate at the Galactic Centre |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-09-04_455_7209/page/78 |язык=en |издание=[[Nature]] |том=455 |страницы=78—80 |год=2008 |doi=10.1038/nature07245 |pmid=18769434 |номер=7209 |bibcode=2008Natur.455...78D}}</ref>.
==== Акапан-арлашара аизыҟазаашьа аметод ====
{{mainref|<ref name="KormendyRichstone" />}}
Иахьазы асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа рыԥшаараҿы ихадоу аметод — Агалактика агәҭанӡа иҟоу абжьаӡара зеиԥшроу еиԥш аеҵәақәа рылашара аиҵыхреи рныҟәара аццакреи реихшара аҭҵаара ауп. Алашара аихшара ршәоит афотометриатә методқәа рыла, агалактикақәа иҳараку аилыргарала рфотоҭыхраан; аеҵәақәа рыццакра ршәоит аҟаԥшьтә еиҭасреи аеҵәа аспектр аҿы албаадаратә цәаҳәақәа рырҭбаареи рыла.
Аеҵәақәа рыццакра аихшара <math>V(r)</math> аныҟоу, агалактикаҿы акапанқәа ррадиалтә еихшара <math>M(r)</math> уԥшаар улшоит. Иаҳҳәап, аццакыратә ҭыԥ аеллиптикатә симметриа ацны, [[кинетическое уравнение Больцмана|Болцман иеиҟаратәра]] аӡбара иаҳнаҭоит абри аҩыза алҵшәа:
: <math>\ M(r) = {V^2 r\over G} + {\sigma _r^2 r\over G} \left[
-{d\,\ln\,\nu \over d\,\ln\,r}
-{d\,\ln\,\sigma_r^2 \over d\,\ln\,r}
-\left( 1 - {\sigma_\theta^2 \over \sigma_r^2}\right)
-\left( 1 - {\sigma_\phi^2 \over \sigma_r^2}\right)
\right] </math>,
уаҟа <math>\ V</math> — аҵәира аццакра, <math>\ \sigma _r</math>, <math>\ \sigma _\theta </math> насгьы <math>\ \sigma_\phi</math> — аццакыратә дисперсиа арадиалтәи азимуттәи проекциақәа, <math>\ G</math> — агравитациатә константа, <math>\ \nu</math> — аеҵәатә материа аилаӷәӷәара, еиҳарак арлашара иаҟараны иԥхьаӡоу.
Акылҳара еиқәаҵәа арлашара маҷ аан акапан ду амоуп аҟнытә агалактика агәҭаны асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа шыҟоу адыргақәа иреиуоуп агалактика агәыцә акапан-алашара реизыҟазаашьа ҳаракы. Абжьааԥнытәи аеҵәақәа еилаӷәӷәоу реилаҵәара акзаара аиҿырԥшра иа<math>\ M/L </math> ҟароу аизыҟазаашьа амоуп (акапани алашареи [[Амра|Амра]] акапани алашареи рыла иаарԥшуп), убри аҟнытә аҵакқәа (галактикақәак рзы) асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа аҟазаара иадыргоуп. <math>\ M/L \gg 1< <math>\ M/L>1000</math>/math> Аха, ари афеномен азы даҽа еилыркаарақәак ҟаҵазар алшоит: асса шкәакәақәа ма акаҳуаԥштәқәа, анеитронтә еҵәақәа, насгьы абжьааԥнытәи акапан змоу акылҳара еиқәаҵәақәа реилаҵәарақәа.
==== Арчы аикәагьежьра аццакра ашәара ====
Аҵыхәтәантәи аамҭазы ателескопқәа рылшара ахьеизҳаз иабзоураны, агалактикақәа рыгәҭа ааигәара иҟоу хазы игоу аобиектқәа рныҟәара аццакра ахылаԥшреи ашәара алыршахеит. Убас, ателескоп “Хаббл” аҟны иҟоу FOS [[Спектроскоп|аспектрограф]] (Faint Object Spectrograph) рхы иархәаны, Г.Форд напхгара зиҭоз агәыԥ Агалактика М87 агәҭаны еикәагьежьуаз арчытә еилазаашьа аԥшааит. Агаз аҵәира аццакра Агалактика агәҭантәи 60 лашара шықәсқәа рыбжьаӡараҿы иҟан 550 км/с, уи Кеплер иорбита иақәшәоит, агәҭантәи ацәеижь амра акапанқәа 3{{e|9}} раҟара змоу. Агәҭантәи аобиект акапан дуӡӡа шамоугьы, уи акылҳара еиқәаҵәа ҳәа агәраганы иазаҳҳәар ауам, избанзар ас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәа агравитациатә радиус. 0,001 лашара шықәса ауп<ref>{{статья |автор=Harms, Richard J.; Ford, Holland C.; Tsvetanov, Zlatan I.; Hartig, George F.; Dressel, Linda L.; Kriss, Gerard A.; Bohlin, Ralph; Davidsen, Arthur F.; Margon, Bruce; Kochhar, Ajay K. |заглавие=HST FOS spectroscopy of M87: Evidence for a disk of ionized gas around a massive black hole |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1994ApJ...435L..35H |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=1994 |том=435 |номер=1 |страницы=L35—L38 |издательство=[[IOP Publishing]] |язык=en |archive-date=2017-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902022834/http://adsabs.harvard.edu/abs/1994ApJ...435L..35H }}</ref>.
==== Амикроцәқәырԥақәа рхыҵхырҭақәа рыццакра ашәара ====
1995 шықәсазы Џь. Моран напхгара ззиуаз агәыԥ NGC 4258 агалактика агәҭа иазааигәаны иҵәиуа [[Микроволновое излучение|амикроцәқәырԥақәа]] рхыҵхырҭақәа ирыхәаԥшуан. Ахылаԥшрақәа мҩаԥган арадиоинтерферометр ахархәарала, уи адгьыл аҿы иҟоу [[радиотелескоп|арадиотелескопқәа]] реилахәыра иаҵанакуан, уи агалактика агәҭа 0",001 акәакьтә еилыргарала ахылаԥшра алнаршеит. Зынӡа игәаҭан еизаку 17 хыҵхырҭа, 10-ҟа лашара шықәса арадиус змоу адиск еиԥшу аиҿартәышьаҿы иҟаз. Ахыҵхырҭақәа рыҵәира [[Законы Кеплера|Кеплер изакәан]] инақәыршәаны имҩаԥысуан (аҵәира аццакыра еиҭарсны абжьаӡара аквадраттә шьаҭа иаҟароуп), уи аҟынтәи агәҭантәи аобиект акапан амратә капанқәа 4{{e|7}} ҳәа ахәшьара азун, насгьы агәыцә арадиус хыхьтәи аҳәаа — 0,04 лашара шықәса<ref>{{статья |автор=Greenhill, L. J.; Jiang, D. R.; Moran, J. M.; Reid, M. J.; Lo, K. Y.; Claussen, M. J. |заглавие=Detection of a Subparsec Diameter Disk in the Nucleus of NGC 4258 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ApJ...440..619G |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=1995 |том=440 |страницы=619 |язык=en |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2017-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170831014748/http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ApJ...440..619G }}</ref>.
==== Хазы игоу аеҵәақәа рытраекториеқәа рхылаԥшра ====
1993—1996 шықәсқәа рзы А. Еккарти Р. Генцели Ҳгалактика агәҭа ааигәа-сигәа хазы игоу аеҵәақәа рныҟәара иахәаԥшуан<ref>{{статья |автор=Eckart, A.; Genzel, R. |заглавие=Observations of stellar proper motions near the Galactic Centre |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1996Natur.383..415E |издание=Nature |год=1996 |том=383 |страницы=415—417 |язык=en |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901024628/http://adsabs.harvard.edu/abs/1996Natur.383..415E }}</ref>.
Ахылаԥшрақәа мҩаԥган [[Инфракрасное излучение|инфраҟаԥшьтә]] лашарақәа рыла, урҭ рзы агалактика агәыцә азааигәара иҟоу акосмостә саба ԥынгылаӡам. Уи иалҵшәаны, Агалактика агәҭа аҟынтәи 0,13 инаркны 1,3 лашара шықәса рҟынӡа абжьаӡараҿы иҟоу 39 еҵәа рныҟәара апараметрқәа ииашаны ршәара алыршахеит. Ишьақәыргылан аеҵәақәа рныҟәара Кеплер иорбитақәа ишрықәшәо, 2,5{{e|6}} мратә капан зкапануа, 0,05 лашара шықәса еиҳамкәа арадиус змоу агәҭантәи ацәеижьи акомпакттә радиохыҵхырҭа Ахысҩы-А (Sgr A) аҭыԥи шеиқәшәо.
1991 шықәсазы Ла-Силла (Чили) Европатәи аладатәи аобсерваториа (ESO) 3,5-метртәи ателескоп аҿы иҟоу аинфраҟаԥшьтә матрицатә детектор SHARP I аусура иалагеит. Адиапазон 1—2,5 мкм змоу акамера 50 кәакьтә мкс матрицатә [[пиксель|пиксельк]] азы аилыргара анаҭеит. Уи адагьы, абри аобсерваториа 2,2-метртәи ателескоп аҿы 3D [[спектрометр|аспектрометр]] шьақәыргылан.
Иҳараку аилыргара змоу аинфраҟаԥшьтә детекторқәа рцәырҵра абзоурала агалактика агәҭатәи аҭыԥқәа рҿы аеҵәақәа хаз-хазы рхылаԥшра алыршахеит. Урҭ рыспектралтә ҟазшьақәа рыҭҵаара иаанарԥшит урҭ реиҳарак миллион шықәсқәак зхыҵуа аеҵәа қәыԥшқәа ишрыҵанакуа. Уаанӡа ирыдыркылаз агәаанагарақәа иреиԥшымкәа, иԥшаан асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа ааигәара аеҵәақәа рышьақәгылара активла ишымҩаԥысуа. Ари апроцесс азы арчы иахыҵхырҭаны иԥхьаӡоуп 1980-тәи ашықәсқәа рзы Агалактика агәҭаны иԥшааз аккрециатә рчытә мацәаз ҟьаԥсқәа ҩба. Аха арҭ амацәазқәа рыҩныҵҟатәи адиаметр мыцхәы идууп, акылҳара еиқәаҵәа азааигәара аеҵәақәа рышьақәгылашьа ҳаилнаркаарц азыҳәа. Акылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи 1" арадиус аҩныҵҟа иҟоу аеҵәақәа («S-еҵәақәа» ҳәа изышьҭоу) рорбитатә моментқәа машәырлатәи ахырхарҭа рымоуп, уи рхылҵшьҭра аккрециатә сценари иаҿагылоит. Урҭ агигант ҟаԥшьқәа ргәыцә ԥхақәа роуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп, агалактика ахарантәи арегионқәа рҿы ишьақәгылаз, анаҩс агәҭантәи азонахь ииасыз, уаҟа адәахьтәи рыхҩақәа акылҳара еиқәаҵәа аизаратә мчқәа ирыхҟьаны иԥхасҭахеит<ref>{{статья |автор=Martins, F.; Gillessen, S.; Eisenhauer, F.; Genzel, R.; Ott, T.; Trippe, S. |заглавие=On the Nature of the Fast-Moving Star S2 in the Galactic Center |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...672L.119M |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2008 |том=672 |страницы=L119—L122 |язык=en |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2017-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830093111/http://adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...672L.119M }}</ref>.
1996 шықәсазы, арадиохыҵхырҭа Ахысҩы A* акәша-мыкәша парсекк (25") раҟара адиаметр змоу арегион аҿы 600 инареиҳаны аеҵәақәа еилкаан, насгьы урҭ рҟынтәи 220 рзы арадиалтә ццакырақәа гәрагарала ишьақәыргылан. Агәҭантәи ацәеижь акапан 2—3{{e|6}} амратә капан ҳәа ахәшьара аҭан, арадиус — 0,2 лашара шықәса.
Уажәтәи аамҭазы (2009 шықәса жьҭаарамзазы) аинфраҟаԥшьтә детекторқәа реилыргаратә лшара 0,0003" (8 кпс ахарараҿы уи 2,5 а.ц. иашьашәалоит) рҟынӡа инаӡеит. Агалактика агәҭа аҟынтәи 1 пс аҩныҵҟа аныҟәара апараметрқәа зызшәаз аеҵәақәа рхыԥхьаӡара 6000 иахысит<ref>{{статья |автор=Schödel, R.; Merritt, D.; Eckart, A. |заглавие=The nuclear star cluster of the Milky Way: proper motions and mass |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2009A%26A...502...91S |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |год=2009 |том=502 |страницы=91—111 |язык=en |издательство=[[EDP Sciences]] |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901195117/http://adsabs.harvard.edu/abs/2009A%26A...502...91S }}</ref>.
Агалактика агәҭа иазааигәаӡоу 28 еҵәа рзы ииашоу аорбитақәа рыԥхьаӡара ҟаҵоуп, урҭ рҟынтәи зегь реиҳа азҿлымҳара зҵоу аеҵәа [[S2 (звезда)|S2]] ауп. Ахылаԥшра аамҭа иалагӡаны (1992—2007) уи акылҳара еиқәаҵәа акәша-мыкәша инагӡаны аҵәира ҟанаҵеит, уи абзоурала аорбита апараметрқәа ииашаны рыхә ашьара алыршахеит. S2 аикәагьежьра аамҭа 15,8 ± 0,11 шықәса ыҟоуп, аорбита аҵәҩанбжа ду 0,123" ± 0,001 (1000 а.ц.), аексцентриситет 0,880 ± 0,003, агәҭантәи ацәеижь ахь иреиҳау азааигәахара 0,"015 мамзаргьы 120 а.ц.<ref name="2009_Gillessen">{{статья |автор=Gillessen, S.; Eisenhauer, F.; Trippe, S.; Alexander, T.; Genzel, R.; Martins, F.; Ott, T. |заглавие=Monitoring Stellar Orbits Around the Massive Black Hole in the Galactic Center |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2009ApJ...692.1075G |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2008 |том=692 |страницы=1075—1109 |язык=en |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2019-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415125735/http://adsabs.harvard.edu/abs/2009ApJ...692.1075G }}</ref> Кеплер иорбита иазааигәаны иҟалаз S2 аорбиталтә параметрқәа ииашаны ршәара, агәҭантәи ацәеижь акапан ииашаны аԥхьаӡара алнаршеит. Аҵыхәтәантәи агәаҭарақәа рыла, уи ыҟоуп
: <math>\ ( 4{,}31 \pm 0{,}06\mid _{stat} \pm \, 0{,}36 \mid _{R_0} ) \times 10^6 M_\odot,</math>
уаҟа агха 0,06 аеҵәа [[S2 (звезда)|S2]] аорбитатә параметрқәа ршәараан иҟалаз агха иахҟьоуп, агха 0,36 [[Амра|Амра]] аҟынтәи Агалактика агәҭа <math>G</math>нӡа абжьаӡара ашәараан иҟалаз агха иахҟьоуп<ref name="2009_Gillessen"/>.
Агалактика агәҭанӡа абжьаӡаразы зегь реиҳа ииашоу ҳаамҭазтәи агәаҭарақәа ҟаҵоуп
: <math>\ R_0 = 8{,}33 \pm 0{,}35 \, \mathrm{kpc}.</math>
Абжьаӡара ахәшьара аҽанаԥсахуа агәҭантәи ацәеижь акапан аиҭаԥхьаӡара мҩаԥысуеит абри аформула ахархәарала
: <math>\ [ \, 4{,}31(R_0/8{,}33 \, \mathrm{kpc})^{2{,}19} \pm 0{,}06 \pm 8{,}6\Delta R/R_0 \, ] \times 10^6 M_\odot.</math>
амратә капанқәа 4{{e|6}} зкапануа акылҳара еиқәаҵәа агравитациатә радиус 12 миллион км раҟара ауп, мамзаргьы 0,08 а.ц., даҽакала иуҳәозар, аеҵәа [[S2 (звезда)|S2]] агәҭантәи ацәеижь иахьынӡазааигәаз абжьаӡара аасҭа 1400-нтә еиҵаны. Аха, аҭҵааҩцәа рыбжьара гәыҩбара ыҟам, агәҭаны иҟоу аобиект еиҵоу алашара змоу аеҵәақәа, анеитронтә еҵәақәа, мамзаргьы акылҳара еиқәаҵәақәа реилаҵәара шакәым, избан акәзар, абас еиԥш иҟоу аҭбаара маҷ аҿы еизгазар, урҭ хымԥада аамҭа кьаҿк иалагӡаны асупермассивтә обиектны иҟалоит, уи, азеиԥш зыҟазааратә теориа инақәыршәаны, акылҳара еиқәаҵәа ада даҽакы закәхаӡом<ref>{{статья|автор=R. Genzel, R. Schödel, T. Ott, F. Eisenhauer, R. Hofmann, and M. Lehnert |заглавие=The Stellar Cusp around the Supermassive Black Hole in the Galactic Center |ссылка=https://iopscience.iop.org/0004-637X/594/2/812/fulltext/ |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2003 |том=594 |страницы=812—832 |doi=10.1086/377127 |издательство=[[IOP Publishing]]}}<br><blockquote>The new orbital data now definitely exclude a dark cluster of astrophysical objects (e.g., neutron stars) or a ball of 10—60 keV fermions as possible configurations of the central mass concentration. The only nonblack hole configuration is a ball of hypothetical, heavy bosons, which would not be stable, however. The gravitational potential in the central light year of the Galactic center thus is almost certainly dominated by a massive black hole associated with Sgr A*.</blockquote></ref>.
==== Аизаратә мчқәа рыла аеҵәақәа реилабгара апроцессқәа рхылаԥшра ====
Аеҵәа акылҳара еиқәаҵәа ианҭаҳауа, аккрециатә диск ҟалоит, уи ала аеҵәа аизаратә еилабгара апроцесс убарҭахоит икьаҿу, илашоу ашәахәаркра аԥжәара еиԥш<ref name="BMN052017">''Нил Герельс, Стивен Брэдли Сенко'' [https://sciam.ru/articles/details/kak-proglotit-solncze Как проглотить Солнце] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170707084936/https://sciam.ru/articles/details/kak-proglotit-solncze |date=2017-07-07 }} // [[В мире науки]]. — 2017. — № 5—6. — С. 102—111.</ref>.
=== Акылҳара еиқәаҵәақәа "рфотоҭыхра" ===
2019 шықәса мшаԥымза 10 рзы [[Национальный научный фонд США|ЕАА Амилаҭтә ҭҵаарадырратә фонд]] раԥхьаӡакәны иаанарԥшит Адгьыл аҟынтәи 54 миллион лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу [[Messier 87]] Агалактика агәҭаны иҟоу асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа «афотосахьа»<ref>''Kazunori Akiyama, Antxon Alberdi5, Walter Alef6, Keiichi Asada, Rebecca Azulay, Anne-Kathrin Baczko, David Ball, Mislav Baloković, John Barrett'' [https://iopscience.iop.org/article/10.3847/2041-8213/ab0ec7/meta First M87 Event Horizon Telescope Results. I. The Shadow of the Supermassive Black Hole] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190424200342/https://iopscience.iop.org/article/10.3847/2041-8213/ab0ec7/meta |date=2019-04-24 }} The Event Horizon Telescope Collaboration, // [[The Astrophysical Journal]], Published 2019 April 10 2019. The American Astronomical Society.</ref><ref name="NKJ201905">{{статья |автор=Алексей Понятов |заглавие=Изображение чёрной дыры: что на самом деле получили астрономы |издание=[[Наука и жизнь]] |год=2019 |номер=5 |страницы=18—26 |язык=ru |ссылка=https://www.nkj.ru/archive/articles/36174/ |archive-date=2019-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508075535/https://www.nkj.ru/archive/articles/36174/ }}</ref>.
Асахьа ҭыхуп адунеи акәша-мыкәша иҟоу аа-радиотелескопк злахәу апроект [[Event Horizon Telescope]] абзоурала<ref>[https://ria.ru/20190410/1552554597.html Астрономы получили первую фотографию «тени» <nowiki>черной</nowiki><!-- защита от Викификатора --> дыры] // [[РИА Новости]], 10.04.2019 / {{Wayback|url=https://ria.ru/20190410/1552554597.html |date=20190410161221 }}</ref><ref>[https://lenta.ru/articles/2019/04/14/blackhole Ученым впервые удалось увидеть чёрную дыру. Что это даст человечеству?] // [[Лента. Ру]], 14 апреля 2019 / {{Wayback|url=https://lenta.ru/articles/2019/04/14/blackhole |date=20190416164916 }}</ref>.
«Ирҳахаз асахьа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа шыҟоу, даҽакала иуҳәозар, Еинштеин изеиԥш зыҟазааратә теориа шиашоу шьақәнарӷәӷәоит», — иҳәеит апроект Event Horizon Telescope анапхгаҩцәа руаӡәк Лучиано Реццола<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/10/04/2019/5cadee359a794759f3700810|title=Астрофизики показали первые изображения <nowiki>черной</nowiki><!-- защита от Викификатора --> дыры|date=2019-04-10|publisher=[[РБК]]|access-date=2019-04-10|archive-date=2019-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410133528/https://www.rbc.ru/technology_and_media/10/04/2019/5cadee359a794759f3700810|url-status=live}}</ref>.
Science ажурнал излаанацҳауа ала, ари [[Прорыв года (Science)|2019 шықәсазтәи Аԥхьацара]] ҳәа иԥхьаӡахеит.
Насшәа [[ИИ|иԥсабаратәым ахдырра]] ала ари аобиект еиҳа инарҭбааны асахьа асинтез ҟаҵан<ref>[https://www.ridus.ru/predstavleno-pervoe-v-svoem-rode-foto-chernoj-dyry-v-bolshom-razreshenii-405484.html Представлено первое в своем роде фото чёрной дыры в большом разрешении] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20230507051757/https://www.ridus.ru/predstavleno-pervoe-v-svoem-rode-foto-chernoj-dyry-v-bolshom-razreshenii-405484.html |date=2023-05-07 }} // 13 апреля 2023</ref>.
2022 шықәса лаҵарамза 12 рзы Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ателескоп ала ахылаԥшрақәа мҩаԥызгоз астрономцәа Ахысҩы A* арадиус аҩныҵҟа иҟоу аккрециатә диск раԥхьатәи афотосахьа акьыԥхь адырбеит<ref>{{Cite web|url=https://www.astronomy.com/science/how-did-astronomers-take-a-picture-of-our-galaxys-supermassive-black-hole/|title=How did astronomers take a picture of our galaxy’s supermassive black hole?|lang=en-US|first=Paul|last=Sutter|website=Astronomy Magazine|date=2022-05-20|access-date=2025-04-16|url-status=live|quote=The Event Horizon Telescope (EHT) collaboration released the first ever image of the accretion disk around the Milky Way’s supermassive black hole, Sagittarius A* (Sgr A*), on May 12, 2022}}</ref>, аобиект аҿы акылҳара еиқәаҵәа шыҟоу шьақәырӷәӷәо.
== Акылҳара еиқәаҵәа афизикаҿы аҭҵааратә хырхарҭақәа ==
=== Икванттәым ацәырҵрақәа ===
==== Игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа реилазаашьа ====
1963 шықәсазы Зеландиа ҿыцтәи аматематик [[Керр, Рой|Рои П. Керр]] еикәагьежьуа акылҳара еиқәаҵәазы агравитациатә ҭыԥ аиҟаратәрақәа рыӡбара наӡа иԥшааит, Керр иӡбара ҳәа хьӡыс изҭахаз. Уи ашьҭахь зыкапан дуу еикәагьежьуа аобиект акәша-мыкәшатәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа агеометриа аматематикатә хҳәаа еиқәыршәан. Аха еилкаауп, аилабгараан адәахьтәи аӡбара Керр иӡбара адәахьтәи ахәҭахьы ишеихогьы, еилаҳаз аобиект аҩныҵҟатәи аструктуразы уи аҩыза ҟалаӡом. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа аҭҵаарақәа мҩаԥыргоит, ииашоу аилабгара апроцесс аҿы ицәырҵуа иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәақәа рыструктура аҭҵааразы<ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |title=Структура вращающихся чёрных дыр, решение Керра |author=Уильям Дж. Кауфман |date=1981 |access-date=2012-05-03 |publisher=[[Астронет]] |archive-date=2012-05-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/67ytfCOSJ?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |url-status=live }}</ref><ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — глава 12. Внутренняя структура чёрных дыр..</ref>.
==== Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ацәхьаҵрақәеи урҭ рҿыцәаареи ====
Иҟалараны иҟоу ахҭысқәа рлаԥшҳәаа атеориатә обиект аҳасабала акылҳара еиқәаҵәазы ихымԥадатәиу ҟазшьоуп. Сферала асимметриа змоу акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа Шварцшильд исфера ҳәа иашьҭоуп, насгьы [[Гравитационный радиус|агравитациатә радиус]] ҳәа изышьҭоу аҟазшьатә шәагаа амоуп.
Иҟалап, амчхара акылҳара еиқәаҵәа ааннажьыр алшозар [[Излучение Хокинга|Хокинг ишәахәаркра]] ҳәа изышьҭоу ала, уи акванттә еффект ауп. Ус акәзар, иҵабыргу ахҭысқәа рлаԥшҳәаақәа, ҵабыргны иуҳәозар, Ҳдунеи аҿы [[гравитационный коллапс|еилаҳаз аобиектқәа]] рзы еиҿкаахом. Аха, астрофизикала еилаҳаз аобиектқәа даараӡа иклассикатә системақәаны иахьыҟоу азы, аклассикатә кылҳара еиқәаҵәа амодель ала урҭ рыхҳәаа аиашара астрофизикатә хархәарақәа зегьы рзы иазхоит<ref>{{статья|автор=Сергей Попов. |заглавие=Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики |ссылка=http://elementy.ru/lib/430891 |издание=Троицкий Вариант |тип=газета |год=27 октября 2009 |выпуск=21 (40N) |страницы=6—7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729061225/http://elementy.ru/lib/430891 |archive-date=2013-07-29}}</ref>.
Еилкаауп акылҳара еиқәаҵәа алаԥшҳәаа амембрана еиԥш ахы шымҩаԥнаго: адәахьтәи ацәеижьқәеи аҭыԥқәеи ирыхҟьаны алаԥшҳәаа ацәхьаҵрақәа, аидҳәалара анаԥыххалакь аҵысра иалагоит, насгьы хәҭак ала адәахьы [[Гравитационная волна|агравитациатә цәқәырԥақәа]] реиԥш иҭыҵуеит, хәҭак ала акылҳара ахаҭа илбаанадоит. Анаҩс алаԥшҳәаа ҭынчхоит, насгьы акылҳара еиқәаҵәа Керр — Ниуман ркылҳара еиқәаҵәа аиҟаратәратә ҭагылазаашьахь инеиуеит. Ари апроцесс аҷыдаҟазшьақәа агравитациатә цәқәырԥақәа раԥҵара аганахьала аинтерес аҵоуп, урҭ дук хара имгакәа [[Детектор гравитационных волн|агравитациа-цәқәырԥатә обсерваториақәа]] рыла рҭаҩра алыршахар ауеит<ref>Чёрные дыры: Мембранный подход / Под ред. К. Торна, Р. Прайса и Д. Макдональда. — М.: Мир, 1988. — Гл. VI и VII..</ref>.
==== Акылҳара еиқәаҵәақәа реиҿасреи [[гравитационная волна|агравитациатә цәқәырԥақәа]] ррадиациеи ====
Акылҳара еиқәаҵәақәа анеиҿасуа, урҭ еилалоит, насгьы агравитациатә цәқәырԥақәа рҭыҵра ацуп. Убри аангьы ари амчхара ашәагаа акылҳара еиқәаҵәақәа рыҩбагьы рыкапан аҟынтәи процентқәак раҟара ауп ишьақәнаргыло. Арҭ аиҿасрақәа Адгьыл иацәыхараны иахьыҟалоу азы, иаауа асигнал ԥсыҽуп, убри аҟнытә урҭ раарԥшра уадаҩуп, аха ас еиԥш иҟоу ахҭысқәа, ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, Адунеи аҿы зегь реиҳа иӷәӷәоу агравитациатә цәқәырԥақәа ҭзыжьуа роуп, насгьы агравитациа-цәқәырԥатә астрономиазы азҿлымҳара ҷыда рыҵоуп<ref>{{cite web|url=https://parallel.ru/info/stories/blackholes.html|title=Моделирование столкновения чёрных дыр и исследование гравитационных волн|author=НИВЦ МГУ|access-date=2012-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytgaPab?url=https://parallel.ru/info/stories/blackholes.html|archive-date=2012-05-27}}</ref>.
==== Аҭыԥҭаӡара-аамҭаҿы [[Замкнутая времениподобная линия|иарку аамҭа еиԥшу атраекториеқәа]] рыҟазаара алшара ====
{{mainref|<ref>К. Торн. Чёрные дыры и складки времени. Дерзкое наследие Эйнштейна. — М., 2009. — Гл. 14.</ref>}}
[[общая теория относительности|Азеиԥш зыҟазааратә теориа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны абас еиԥш иҟоу ацәаҳәақәа рыҟазаара раԥхьаӡа акәны далацәажәеит [[Гёдель, Курт|Курт Гедель]] [[1949|1949 шықәсазы]], [[метрика Гёделя|Гедель иметрика]] ҳәа изышьҭоу [[решения уравнений Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбара]] иашаҵәҟьа шьаҭас иҟаҵаны. Абас еиԥш иҟоу ахәахәақәа ааԥшуеит егьырҭ аӡбарақәа рҿгьы, иаҳҳәап, “[[Типлер, Франк|Типлер]] ицилиндр”, насгьы “зывсра ауа [[кротовая нора|ацәышлампыр аҭра]]”. Иарку аамҭа еиԥшу ахәахәақәа рыҟазаара [[Путешествие во времени|аамҭаҿы аныҟәара]] алнаршоит уи иадҳәалоу [[Временной парадокс|апарадоксқәа]] зегьы шацу. Керр иҭыԥҭаӡара-аамҭаҿы иҟоуп Ҳдунеи аҟынтәи унеир ахьауа иарку аамҭа еиԥшу ахәахәақәа: урҭ ҳара алаԥшҳәаа ала иаҳҟәыҭхоуп, аха абри аӡбара иаҵанакуа егьырҭ адунеиқәа рахь ицәырҵыр рылшоит. Иага ус иҟазаргьы, акосмостә цәеижь ҵабыргыҵәҟьаны еилаҳар урҭ рыҟазаара азҵаара макьаназы иӡбаӡам.
Афизикцәа шьоукы ҳаԥхьаҟатәи [[Квантовая гравитация|акванттә гравитациа]] атеориа аамҭа еиԥшу иарку ацәаҳәақәа рыҟазаара мап ацәнакраны иҟоуп ҳәа ргәы иаанагоит. [[Хокинг, Стивен Уильям|Стивен Хокинг]] ари ахшыҩҵак ''[[Гипотеза о защищённости хронологии|ахронологиа ахьчара иазку агипотеза]]'' (англ. chronology protection conjecture) ҳәа ахьӡиҵеит.
=== Акванттә цәырҵрақәа ===
==== Акылҳара еиқәаҵәаҿы аинформациа аӡра ====
{{main|Акылҳара еиқәаҵәаҿы аинформациа аӡра}}
Акылҳара еиқәаҵәа аҟны аинформациа аӡра [[Квантовая гравитация|акванттә гравитациа]] аҿаԥхьа иқәгылоу зегь реиҳа ишәарҭоу проблемоуп, избан акәзар уи [[Квантовая механика|акванттә механика]] азеиԥш принципқәа ирықәшәом.
Аклассикатә (икванттәым) агравитациа атеориа аҳәаақәа ирҭагӡаны, акылҳара еиқәаҵәа иузеиламырбго обиектуп. Уи аизҳара мацара ауп иалшо, аха аиҵахарагьы, зынӡакыс аӡрагьы алшаӡом. Уи иаанагоит, иҟалар ауеит убри еиԥш аҭагылазаашьа, акылҳара еиқәаҵәа иҭашәаз [[информация|аинформациа]] ииашаҵәҟьаны имыӡкәа, уи акылҳара еиқәаҵәа аҩнуҵҟа иҟаны, аха адәахьынтәи иубарҭамкәа ианыҟало. Ари ахшыҩҵак даҽа вариациак: акылҳара еиқәаҵәа [[Адунеи|ҳдунеии]] даҽа дунеики рыбжьара цҳак еиԥш аус ауазар, усҟан аинформациа даҽа дунеиқәак рахь ииагазар ауеит.
Аха, акванттә цәырҵрақәа ҳхы иаҳархәозар, иҟаларц алшо алҵшәа аиқәымшәарақәа аҵазаауеит. Акылҳара еиқәаҵәа аганахьала акванттә теориа ахархәара ихадоу алҵшәа — уи [[излучение Хокинга|Хокинг ирадиациа]] иахҟьаны хәыҷы-хәыҷла аҭабара ауп. Уи иаанагоит, иҟалоит аамҭа, акылҳара еиқәаҵәа акапан ҩаԥхьа аханатәтәи арбагақәа рҟынӡа ианылаҟәуа (ацәеижь уахь иҭаршәхаанӡа). Абасала, уи иахҟьаны, еилкаахоит акылҳара еиқәаҵәа раԥхьатәи ацәеижь еиуеиԥшым ашәахәаркрақәа рыцәқәырԥахьы ишеиҭанакыз, аха иара ахаҭа убри аамҭазы аҽшамԥсахыз (аԥхьатәи акапан ахь ихынҳәит азы). Убри аан иҭнажьуа ашәахәаркра уахь иҭалаз ацәеижь аҟазшьа зынӡагьы иахьыԥшым. Даҽакала иуҳәозар, акылҳара еиқәаҵәа иҭалаз аинформациа зегьы аннахит, уи математикала иаарԥшуп акылҳареи иаакәыршаны иҟоу [[поле (физика)|аҭыԥқәеи]] [[Состояние (квантовая механика)|рыкванттә ҭагылазаашьа]] аеволиуциа [[Унитарность|акымзаара]] ҳәа.
Ари аҭагылазаашьаҿы анаҩстәи апарадокс еилкаахоит. Убасҵәҟьа ҳазхәыцуазар [[чистое состояние|ҭагылазаашьа цқьак]] аҟны иҟоу акванттә система аҭаҳареи, насгьы уи ашьҭахьтәи аҭабареи рзы, усҟан — акылҳара еиқәаҵәа ахаҭа аҽахьымԥсахыз азы — ҳара иҳауеит раԥхьатәи аҭагылазаашьа цқьа «аԥхарратә» ([[смешанное состояние|еилаԥсоу]]) ҭагылазаашьахь аиҭакра. Ас еиԥш иҟоу аиҭакра, хыхь ишазгәаҭаз еиԥш, иунитартәым, насгьы [[квантовая механика|акванттә механика]] зегьы [[унитарное преобразование|аунитартә еиҭакрақәа]] рҿы ишьаҭаркуп. Абасала, ари аҭагылазаашьа акванттә механика аханатәтәи апостулатқәа ирҿагылоуп.
<!--
Разрешение этого противоречия — необходимый шаг на пути построения теории [[квантовая гравитация|квантовой гравитации]]{{нет АИ|1|06|2012}}.-->
==== Хокинг ирадиациа аҟазшьақәа ====
{{main|Хокинг ишәахәаркра}}
Хокинг ирадиациа — еиуеиԥшым аелементтә хәҭаҷқәа, еиҳарак афотонқәа, акылҳара еиқәаҵәа ала рҭыҵра процесс ауп. Астрономцәа ирдыруа акылҳара еиқәаҵәақәа рыԥхаррақәа мыцхәы илаҟәуп, урҭ рҟынтәи Хокинг ирадиациа аԥшаара алшахартәеиԥш — акылҳарақәа рыкапанқәа мыцхәы идууп. Убри аҟнытә уи аеффект макьаназы ахылаԥшрақәа рыла ишьақәырӷәӷәам.
[[ОТО|Азеиԥш зыҟазааратә теориа]] инақәыршәаны, Адунеи ашьақәгылараан, ''раԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа'' ҟалар рылшоит, урҭ рҟынтәи акы-ҩба (раԥхьатәи акапан 10<sup>12</sup> кг рыманы) ҳаамҭазы рҭабара хдыркәшар акәын. Акылҳара еиқәаҵәа ашәагаа еиҵахацыԥхьаӡа аҭабара амҽхак еизҳауеит аҟнытә аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа рҿы акылҳара еиқәаҵәа [[взрыв|аԥжәара]] ҟалароуп. Макьаназы ари еиԥш аԥжәарақәа ҟамлаӡацт.
Еилкаауп, [[Миланский университет|Милантәи Ауниверситет]] аҭҵааҩцәа имҩаԥыргаз афизикатә експеримент аан, [[Белая дыра|акылҳара шкәакәа]] азы [[Горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] еиԥшу [[Модель|амодель]] шьаҭас измоу «Хокинг ирадиациа» аҭҵаара аҽазышәара шыҟаҵаз<ref>{{статья |ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |заглавие=Hawking radiation from ultrashort laser pulse filaments |автор=F. Belgiorno, S.L. Cacciatori, M. Clerici |год=2010 |archive-date=2013-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122014204/http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.3dnews.ru/news/vpervie-polucheno-izluchenie-houkinga|title=Впервые получено излучение Хоукинга|author=Александр Будик|publisher=[[3DNews]]|date=2010-09-28|access-date=2010-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20101004144101/http://www.3dnews.ru/news/vpervie-polucheno-izluchenie-houkinga|archive-date=2010-10-04}}</ref>.
==== Акылҳара еиқәаҵәа аҭабара аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа ====
Акылҳара еиқәаҵәа аҭабара — [[квантовая механика|кванттә]] процессуп. Иҟоу убри ауп, акгьы зҭымҵуа, аха аматериа албаадара мацара зылшо аобиект аҳасабала акылҳара еиқәаҵәа аконцепциа акванттә еффектқәа ҳасаб рзухаанӡа мацара ииашоуп. Акванттә механикаҿы, [[туннельный эффект|атуннелҟаҵара]] абзоурала, икванттәым асистема ззымиааиуа [[потенциальный барьер|аԥынгылақәа]] риааира алыршахоит. Акылҳара еиқәаҵәа аҵыхәтәантәи аҭагылазаашьа стационартәуп ҳәа аҳәамҭа ииашоуп абжьааԥнытәи, икванттәым агравитациа атеориа аҳәаақәа ирҭагӡаны мацара. Акванттә еффектқәа ирыхҟьаны, ҵабыргыҵәҟьаны, акылҳара еиқәаҵәа еиԥмырҟьаӡакәа ашәахәаркра ҭнажьлар ауп, убри аан амчхара ацәыӡуа. Убри аан, акылҳара еиқәаҵәа акапан ацәыӡцыԥхьаӡа аԥхарреи ашәахәаркра аццакреи еизҳауеит, насгьы апроцесс аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа атҟәацра еиԥшхар ауп. Аҭабара анҵәамҭазы акылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи иаанхо ииашаҵәҟьаны еилкааӡам. Иҟалап, зыкапан маҷӡоу Планк икылҳара еиқәаҵәа аанхозар, иҟалап акылҳара зынӡа иҭабозар. Ари азҵаара аҭак ҟанаҵароуп макьана ирҿиам [[Квантовая гравитация|агравитациа акванттә теориа]]<ref name="NovFrol133"/>.
Игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа ([[Решение Керра|Керр икылҳара еиқәаҵәақәа]] ҳәагьы еицырдыруа) рҭышәынтәалара [[фотон|афотонқәа]] рыкапан ԥшым теориақәак рҿы аԥкрақәа шьақәнаргылоит, урҭ [[Стандартная модель|Астандарттә модель]] аҽырҭбаарақәа роуп<ref>[https://lenta.ru/news/2012/10/01/mass/ Чёрные дыры Керра помогли физикам взвесить фотоны] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003043828/https://lenta.ru/news/2012/10/01/mass/ |date=2012-10-03 }}</ref>.
==== Акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ркапантә спектр ====
1966 шықәсазы [[Марков, Моисей Александрович|Марков]] иҳәеит даараӡа зыкапан дуӡӡоу аелементартә хәҭаҷк — [[максимон|амаксимон]] шыҟоу. Еиҳа ихьанҭоу ахәҭаҷқәа, [[волны де Бройля|зде Броли ицәқәырԥа]] аура ахатә [[радиус Шварцшильда|гравитациатә радиус]] аасҭа еиҵоу, иҟалап акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ракәзар. Идыру акванттә хәҭаҷқәа зегьы ӷәӷәала иалкаау акапантә ҵакқәа ахьрымоу азы, акванттә кылҳара еиқәаҵәақәагьы ибзианы иалкаау акапанқәа рдискреттә спектр рымазар ауп ҳәа уаҩ игәы иаанагоит. [[квантовая гравитация|Ахьанҭара амч акванттә теориа]] акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа рыкапантә спектр аԥшаара анапалакуп<ref name="Berezin">{{статья|автор=В. А. Березин |заглавие=О квантовом гравитационном коллапсе и квантовых чёрных дырах. — Раздел 2.4. Квантованный спектр масс |ссылка=http://www1.jinr.ru/Archive/Pepan/2003-v34/v-34-7/pdf_obzory/v34p7_04.pdf |язык=ru |издание=[[Физика элементарных частиц и атомного ядра]] |год=2003 |том=34 |выпуск=7 |страницы=48—111 |issn=1814-7445 |archive-url=https://www.webcitation.org/686SbyVDH?url=http://www1.jinr.ru/Archive/Pepan/2003-v34/v-34-7/pdf_obzory/v34p7_04.pdf |archive-date=2012-06-01}}</ref>.
==== Планк икылҳара еиқәаҵәақәеи аелементартә хәҭаҷқәеи реидҳәалара ====
Планк икылҳара еиқәаҵәа — ари зегь реиҳа имаҷу [[Масса|акапан]] змоу, [[Планковская масса|Планк икапан]] иаҟароу [[Гипотеза|агипотезатә]] кылҳара еиқәаҵәа ауп. Абас еиԥш иҟоу аобиект еиԥшуп [[Гипотетическая элементарная частица|агипотезатә елементартә хәҭаҷ]], (иҟалап) иҟаларц иалшо иреиҳау акапан змоу — [[максимон|амаксимон]]. Иҟалап Планк икылҳара еиқәаҵәа абжьааԥнытәи акылҳара еиқәаҵәақәа револиуциа аҵыхәтәантәи аалыҵ акәзар, иҭышәынтәалоу, насгьы [[излучение Хокинга|Хокинг ишәахәаркра]] зхьымсуа. Абас еиԥш иҟоу аобиектқәеи аелементтә хәҭаҷқәеи реидҳәалара аҭҵаара акванттә гравитациеи акванттә ҭыԥ атеориеи еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рзы лахтыра ҟанаҵар алшоит<ref name="NovFrol133" /><ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 13.4. Элементарные чёрные дыры (максимоны). Виртуальные чёрные дыры и пенная структура пространства-времени..</ref>.
=== Акылҳара еиқәаҵәа афизика астрофизикатә аспектқәа ===
==== Амембранатә парадигма ====
{{main|Амембранатә парадигма}}
Акылҳара еиқәаҵәа афизикаҿы амембранатә парадигма хәарҭара злоу модельуп, азеиԥш зыҟазааратә теориа ала иазԥхьагәаҭоу аеффектқәа рсахьаҭыхреи рыԥхьаӡареи рзы, акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иаакәыршаны иҟоу арегион ишиашоу хшыҩзышьҭра амҭакәа. Абри амодель аҿы, акылҳара еиқәаҵәа аклассикатә шәахәаҭыҵратә хҟьа (мамзаргьы амембрана) аҳасабала иаарԥшуп, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иазааигәоу — еиҵыху алаԥшҳәаа. Акылҳара еиқәаҵәақәа ртеориа абас еиԥш иҟоу азнеишьа аформула еихьыԥшымкәа иазыҟарҵеит Дамур иусумҭақәа рҿы, насгьы Знаек иусумҭақәа рҿы, 1970-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы — 1980-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы, насгьы аҭыԥҭаӡара-аамҭа 3 + 1-аихшара аметод шьаҭас иҟаҵаны иацҵан [[Торн, Кип Стивен|Кип Торн]], [[Прайс, Ричард (физик)|Ричард Праис]], Дуглас Макдональд рыла<ref>Чёрные дыры: Мембранный подход / Под ред. К. Торна, Р. Прайса и Д. Макдональда. — М.: Мир, 1988. — С. 5.</ref><ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 271.</ref>.
==== Аматериа акылҳарахь аккрециа ====
[[Аккреция|Аккрециа]] — акәша-мыкәшатәи аҭыԥҭаӡара аҟынтәи аматериа акосмостә цәеижь ахь ақәҳара апроцесс ауп. Акылҳара еиқәаҵәақәа рҿы аккрециа аныҟоу, ицаӡоу [[аккреционный диск|аккрециатә диск]] арентгентә хыҵхырҭа аҳасабала игәаҭоуп<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1172354 |title=Аккреция |work=«Физическая Энциклопедия» / Phys.Web.Ru |publisher=[[Астронет]] |lang=ru |access-date=2012-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206023048/http://astronet.ru/db/msg/1172354 |archive-date=2010-12-06 }}</ref><ref>{{Акьыԥхьра |1=книга |часть=Аккреция |часть ответственный=[[Бисноватый-Коган, Геннадий Семёнович|Бисноватый-Коган Г. С.]] |заглавие=Физика космоса: Маленькая энциклопедия |год=1986 |ответственный=Редкол.: [[Сюняев, Рашид Алиевич|Р. А. Сюняев]] (Гл. ред.) и др |издание=2-е изд |место=М. |издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]] |тираж=70000 |страницы=115—117 |страниц=783 |ссылка=http://www.astronet.ru/db/FK86/ |ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1186362 |архив дата=2022-04-01 |архив=https://web.archive.org/web/20220401053637/http://www.astronet.ru/db/FK86/ }}</ref>{{rp|116}}.
== Акылҳара еиқәаҵәа афизикаҿы иӡбам ауадаҩрақәа ==
* [[Принцип космической цензуры|Акосмостә цензура апринцип]] ашьақәырӷәӷәара, иара убасгьы уи зланагӡахо аҭагылазаашьақәа рформулаҟаҵашьа иаша еилкааӡам<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 99.</ref>.
* Акылҳара еиқәаҵәа азы «[[Теорема об отсутствии волос|ахцәы аҟамзаара иазку атеорема]]» азеиԥш ҭагылазаашьаҿы еилкаау шьақәырӷәӷәарак ыҟам<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 132.</ref>.
* Акылҳара еиқәаҵәақәа рмагнитосфера иазку инагӡоу, ихыркәшоу атеориа ыҟаӡам.<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 151.</ref>
* Асистема еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа рхыԥхьаӡара аԥхьаӡаразы ииашоу аформула, зеилабгара иалкаау акапан, акәакьтә импульс, аиҵаҵа змоу акылҳара еиқәаҵәа ацәырҵрахь иназго, еилкааӡам.<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 267.</ref>
* Акылҳара еиқәаҵәа акванттә ԥхасҭахара апроцесс анхыркәшахалак ашьҭахь иаанхо еилкааӡам.<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 291.</ref>
* [[Гипотеза обруча|Амацәаз агипотеза]] азы шьақәырӷәӷәарак ыҟам.<ref>{{cite journal |author1=Eardley, D. M.|author2=Giddings, S. B. | journal=Physical Review D | title=Classical black hole production in high-energy collisions | volume=66 | issue=4 | pages=044011 |date=2002-08-20 | url=https://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRevD.66.044011 | doi=10.1103/PhysRevD.66.044011 |arxiv=gr-qc/0201034|access-date=2023-07-16}}</ref><ref>{{cite journal | author1=Falls, K. | author2=Litim, D. F. | author3=Raghuraman, A. | journal=International Journal of Modern Physics A | title=Black holes and asymptotically safe gravity | volume=27 | issue=05 | pages=1250019 |date=2012-02-20 | url=https://www.worldscientific.com/doi/abs/10.1142/S0217751X12500194 | doi=10.1142/S0217751X12500194 | arxiv=1002.0260 |access-date=2023-07-16 | archive-date=2023-07-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230716105213/https://www.worldscientific.com/doi/abs/10.1142/S0217751X12500194 | url-status=live }}</ref>
== Азгәаҭақәа ==
'''Комментарии'''
{{Reflist|group=Комм}}
'''Источники'''
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
* {{книга |автор=Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. |заглавие=Гравитация |издательство=Мир |год=1977 |страниц=512 |том=3 |ref=Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3}}
* {{книга |автор=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |заглавие=Физика чёрных дыр |место=М. |издательство=Наука |год=1986 |страниц=328 |ref=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр}}
* {{книга |заглавие=Чёрные дыры: Мембранный подход |оригинал=Black Holes: The membrane paradigm |ссылка= |ответственный=Под ред. [[Торн, Кип Стивен|К. Торна]], Р. Прайса и Д. Макдональда |издание=Пер. с англ |место=М. |издательство=Мир |год=1988 |страниц=428 |isbn=5030010513 |ref=Чёрные дыры: Мембранный подход}}
* {{книга |автор=[[Уолд, Роберт|Robert M. Wald]]. |заглавие=General Relativity |ссылка=https://books.google.com/books?id=9S-hzg6-moYC |издательство=University of Chicago Press |год=1984 |isbn=978-0-226-87033-5 |ref=Wald}}
* {{книга |автор=А. М. Черепащук. |заглавие=Чёрные дыры во Вселенной |издательство=Век 2 |год=2005 |страниц=64 |серия=Наука сегодня |isbn=5-85099-149-2 |тираж=2500}}
* {{книга |автор=[[Торн, Кип Стивен|К. Торн]]. |заглавие=Чёрные дыры и складки времени. Дерзкое наследие Эйнштейна |издательство=М.: Государственное издательство физико-математической литературы |год=2009 |страниц= |isbn= |тираж= |ref=К. Торн. Чёрные дыры и складки времени}}
* {{статья |автор=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |заглавие=Чёрные дыры во Вселенной |ссылка=http://data.ufn.ru//ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |издание=[[Успехи физических наук]] |год=2001 |том=131 |номер=3 |страницы=307—324 |язык=ru |издательство=[[Физический институт имени П. Н. Лебедева РАН|Российская академия наук]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20070331073437/http://data.ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |archive-date=2007-03-31}}
* {{книга |автор=Уильям Дж. Кауфман. |заглавие=Космические рубежи теории относительности |ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/index.html |место=М. |издательство=Мир |год=1981 |страниц=352 |ref=Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности}}
* {{книга |автор=Ю. И. Коптев и С. А. Никитин. |заглавие=Космос: Сборник. Научно - популярная литература |ссылка= |место=М. |издательство=Дет. лит |год=1976 |страниц=223}}
* {{книга |автор=[[Киржниц, Давид Абрамович|Д. А. Киржниц]], В. П. Фролов |заглавие=Прошлое и будущее Вселенной |ссылка= |место=М. |издательство=Наука |год=1986 |страниц=61}}
* {{книга |автор=Л. Бриллюен |заглавие=Наука и теория информации |ссылка= |место=М. |издательство=[[ГИФМЛ]] |год=1960 |страниц=}}
* {{книга |автор=С. Х. Карпенков |заглавие=Концепции современного естествознания |ссылка= |место=М. |издательство=Высшая школа |год=2003 |страниц=}}
* ''[[Шкловский, Иосиф Самуилович|Шкловский И. С.]]'' [http://nuclphys.sinp.msu.ru/books/pop/%D0%A8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.pdf Вселенная, жизнь, разум.] — 6-е изд., доп.— М.: Наука, 1987. — 320 с.
* {{книга |автор=Leonard Susskind. |заглавие=The black hole war: my battle with Stephen Hawking to make the world safe for quantum mechanics |ссылка=https://archive.org/details/blackholewarmyba0000suss_d1a3 |издательство=Back Bay Books |год=2008 |allpages=VIII + 472 |ref=Susskind}}
* {{книга|автор= Брайан Грин |заглавие= До конца времён. Сознание, материя и поиски смысла в меняющейся Вселенной |оригинал= Brian Greene. Until the End of Time: Mind, Matter, and Our Search for Meaning in an Evolving Universe.|Ответственный=пер. с англ. Наталия Лисова|место=М.|издательство=Альпина нон-фикшн|год=2021|страниц=548|isbn= 978-5-00139-343-6|ref= Грин}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4552.html Чёрные дыры]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20090427161912/http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4552.html |date=2009-04-27 }} // Физическая энциклопедия
* ''У. Дж. Кауфман''. [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703 Космические рубежи теории относительности]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20050403151353/http://www.astronet.ru/db/msg/1174703 |date=2005-04-03 }}
* {{статья|doi=10.4249/scholarpedia.4277|bibcode=2008SchpJ...3.4277C|заглавие=Black holes|издание=[[Scholarpedia]]|том=3|номер=1|страницы=4277|автор=Price, Richard; Creighton, Teviet|год=2008}}
* {{статья |doi=10.1119/1.3056569 |заглавие=Resource Letter BH-2: Black Holes |номер=4 |страницы=294—307 |том=77 |издание=[[American Journal of Physics]] |arxiv=0806.2316 |bibcode=2009AmJPh..77..294G |ref=Gallo |язык=en |автор=Gallo, Elena; Marolf, Donald |год=2009 |тип=journal}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{Астатиа бзиа|Физика|Астрономиа}}
{{DEFAULTSORT:кылҳара еиқәаҵәа}}
[[Акатегориа:Арелативисттәи агравитациатәи феноменқәа]]
[[Акатегориа:Астрофизика]]
[[Акатегориа:Акылҳара еиқәаҵәақәа| ]]
[[Акатегориа:Аметафорақәа]]
[[Акатегориа:Астрономтә обиектқәа рыхкқәа]]
[[Акатегориа:Астрономтә еилкаарақәа]]
8s1u6ay05nqy3urdneszqg33ma9k3tn
Ашаблон:ТНО imagemap
10
58110
176617
2026-11-12T09:20:25Z
Nart17
17397
ТНО imagemap: [[:ru:Шаблон:ТНО imagemap]] аҟынтә; Айнар Читанава иҭагақәа, EightTNOs-ab.svg акоординатақәа
176617
wikitext
text/x-wiki
<imagemap>
Афаил:EightTNOs-ab.svg|thumb|upright=1.5|right|Зегь реиҳа идуу ТНОқәеи Адгьыли реиҿырԥшратә шәагаақәа. Аобиектқәа рсахьақәа — астатиақәа рахь азхьарԥшқәа.
rect 130 653 511 762 [[Эрида|Ерида]]
rect 831 672 1278 782 [[Плутон|Плутон]]
rect 2160 722 2625 832 [[Хаумеа|Хаумеа]]
rect 1481 664 2118 752 [[Макемаке|Макемаке]]
rect 137 1274 523 1377 [[(90377) Седна|Седна]]
rect 1542 1241 1990 1350 [[Квавар|Квавар]]
rect 2118 1351 2364 1462 [[(90482) Орк|Орк]]
rect 125 49 491 111 [[Дисномия (спутник)|Дисномиа]]
rect 565 129 773 184 [[Стикс (спутник)|Стикс]]
rect 919 54 1136 108 [[Никта (спутник)|Никта]]
rect 1201 77 1474 147 [[Кербер (спутник)|Кербер]]
rect 1264 253 1490 319 [[Харон (спутник)|Харон]]
rect 1188 581 1410 647 [[Гидра (спутник)|Гидра]]
rect 2194 84 2468 138 [[Намака (спутник)|Намака]]
rect 2362 595 2630 649 [[Хииака (спутник)|Хииака]]
rect 1451 973 1709 1026 [[Вейвот (спутник)|Веивот]]
rect 2347 1245 2520 1298 [[Вант (спутник)|Вант]]
rect 813 1246 1268 1356 [[(225088) Гун-гун|Гун-гун]]
circle 844 274 3 [[Стикс (спутник)|Стикс]]
circle 1212 222 3 [[Кербер (спутник)|Кербер]]
circle 979 190 8 [[Никта (спутник)|Никта]]
circle 1188 614 8 [[Гидра (спутник)|Гидра]]
circle 1679 1116 8 [[Вейвот (спутник)|Веивот]]
circle 230 185 21 [[Дисномия (спутник)|Дисномиа]]
circle 2266 223 23 [[Намака (спутник)|Намака]]
circle 2610 559 31 [[Хииака (спутник)|Хииака]]
circle 2536 1165 31 [[Вант (спутник)|Вант]]
circle 2390 1081 76 [[(90482) Орк|Орк]]
circle 1815 1080 88 [[Квавар|Квавар]]
circle 1255 463 90 [[Харон (спутник)|Харон]]
circle 1062 1080 116 [[(225088) Гун-гун|Гун-гун]]
circle 347 1079 125 [[(90377) Седна|Седна]]
circle 1799 406 138 [[Макемаке|Макемаке]]
circle 2412 402 140 [[Хаумеа|Хаумеа]]
circle 1045 410 190 [[Плутон|Плутон]]
circle 353 403 194 [[Эрида|Ерида]]
rect 612 1454 2192 1769 [[Адгьыл]]
rect 0 0 2749 1769 [[Афаил:EightTNOs-ab.svg]]
desc none
</imagemap>
7rnkyzmacg7ash2idvp6ilcb1p576zi
Ашаблон:ТНО imagemap/doc
10
58111
176618
2026-11-12T09:21:27Z
Nart17
17397
Документация шаблона: проверенные подписи и координаты EightTNOs-ab.svg
176618
wikitext
text/x-wiki
Сравнение размеров транснептуновых объектов с подписями, проверенными Айнар Читанава.
Использование: <code>{{ТНО imagemap}}</code>. Файл: [[:Афаил:EightTNOs-ab.svg]]. Координаты соответствуют обрезанному SVG 2750 × 1770, включая перестановку Плутона и Эриды.
688u93ji4je126uvnpf0dec7l9haail
176624
176618
2026-11-12T09:32:53Z
Nart17
17397
Документация: показать вызов шаблона без раскрытия
176624
wikitext
text/x-wiki
Сравнение размеров транснептуновых объектов с подписями, проверенными Айнар Читанава.
Использование: <code><nowiki>{{ТНО imagemap}}</nowiki></code>. Файл: [[:Афаил:EightTNOs-ab.svg]]. Координаты соответствуют обрезанному SVG 2750 × 1770, включая перестановку Плутона и Эриды.
jyqqsx006klc5ktapo6sucktrx487av
Апланета
0
58112
176621
2026-11-12T09:27:34Z
Nart17
17397
Аиҭагара [[:ru:Планета]] аҟынтә (CC BY-SA 4.0; авторцәа — ҭыжәтәи астатиа аҭـоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Айнар Читанава. Nart17 translation team.
176621
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox" style="width: 300px;"
|-
|
{| style="background-color: #000; white-space: nowrap;" cellpadding=0 cellspacing=0
|-
| [[Афаил:Mercury in color - Prockter07-edit1.jpg|140px|Меркури]] [[Афаил:PIA23791-Venus-RealAndEnhancedContrastViews-20200608 (cropped2).jpg|130px|Венера]]
|-
| style="padding-left: 8px;" | [[Афаил:The Blue Marble (remastered).jpg|126px|Адгьыл]] [[Афаил:OSIRIS Mars true color.jpg|130px|Марс]]
|-
| style="padding-left: 5px;" | [[Афаил:Jupiter and its shrunken Great Red Spot.jpg|123px|Иупитер]] [[Афаил:Saturn_during_Equinox_(rot45).jpg|148px|Сатурн]]
|-
| [[Афаил:Uranus Voyager2 color calibrated.png|138px|Уран]] [[Афаил:Neptune Voyager2 color calibrated.png|138px|Нептун]]
|}
|-
|Амратә система апланетақәа ааба{{efn|Атермин «апланета» 2006 шықәсазтәи аҳәаақәҵа инақәыршәаны}}:
* [[планеты земной группы|адгьылтә гәыԥ апланетақәа]]: [[Меркури|Меркури]], [[Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]], [[Марс]];
* [[планеты-гиганты|апланета-гигантқәа]]: [[Иупитер|Иупитери]] [[Сатурн|Сатурни]] ([[газовые гиганты|арчытә гигантқәа]]), [[Уран|Урани]] [[Нептун|Нептуни]] ([[ледяные гиганты|аҵаатә гигантқәа]]).
Апланетақәа аарԥшуп [[Амра|Амра]] ацәыхарахара аԥҟарала. Ашәагаақәа масштабла иаарԥшым. Афотоқәа зегьы иԥсабаратәу аԥштәқәа рыла иҭыхуп.
|}
'''Апланета''' ({{Lang-grc|[[wikt:πλανήτης|πλανήτης]]}}, альтернативатә форма {{Lang-grc|[[wikt:πλάνης|πλάνης]]}} — «амҩасҩы») — [[Аеҵәа|аеҵәа]], ма [[Звёздная эволюция#Поздние годы и гибель звёзд|уи ацәынхақәа]] рыкәша-мыкәша [[орбита|аорбита]] иқәгьежьаауа [[Астрономический объект|жәҩантә цәеижьуп]], ахатәы [[гравитация|гравитациа]] иахҟьаны ихыгьежьаахарц азы акыр идууп, аха [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциа]] алагаразы иахьынӡахәҭоу идуум, аорбита акәша-мыкәша [[Планетезималь|апланетезималқәа]] рҟынтәи арыцқьара зылшаз{{efn|Ари аҳәаақәҵа ЖәАЕ адекларациақәа ҩба рҟынтәи акомпилиациа ауп; аидгыла 2006 шықәсазы еиқәнаршәаз аформалтә ҳәаақәҵареи 2003 шықәсазтәи иформалтәым «аусуратә» ҳәаақәҵареи. 2006 шықәсазтәи аҳәаақәҵа, аофициалтә ҟазшьа шамоугьы, Амратә система аҟноуп ахархәара ахьамоу, убри аамҭазы аҳәаақәҵа 2003 егьырҭ аеҵәақәа рыкәша-мыкәша иҟоу апланетақәа рзгьы рхы иадырхәоит. Аекзопланета аилкаара апроблема даара иуадаҩуп ҳәа ирыԥхьаӡеит 2006 шықәсазы ЖәАЕ аконференциаҿы алацәажәаразы.}}<ref name=IAU>{{Cite web|title=IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes|url=http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0603/|publisher=International Astronomical Union|year=2006|access-date=2009-12-30|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUq4aHS?url=http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0603/|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref><ref name=WSGESP>{{Cite web|year=2001|title=Working Group on Extrasolar Planets (WGESP) of the International Astronomical Union|work=IAU|url=http://www.dtm.ciw.edu/boss/definition.html|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUrFa98?url=http://www.dtm.ciw.edu/boss/definition.html|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref>.
Апланетақәа ({{Lang-grc|[[wikt:πλανήτης|πλανήτης]]}}, «амҩасҩы» — {{Lang-grc|[[wikt:πλάνης|πλάνης]]}} ацнытә) ҳәа [[Абырзенцәа|абырзенцәа]] «иныҟәо аеҵәақәа» ирышьҭан<ref>Гигин. [https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/istorija_antichnaja/gigin_astronomija_1997/7-1-0-3734 Астрономия] {{Wayback|url=https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/istorija_antichnaja/gigin_astronomija_1997/7-1-0-3734 |date=20190728221459 }} [https://proza.ru/2012/02/03/381 II 42] {{Wayback|url=https://proza.ru/2012/02/03/381 |date=20190728221532 }}, 1</ref>.
«Иныҟәо аеҵәақәа» ракәзар, [[Созвездия|еҵәаџьаақәа]] «[[Неподвижные звёзды|ишьақәырӷәӷәоу]]» рыеҵәақәа иреиԥшымкәа, «рныҟәарақәа» ахьымҩаԥырго имҵысуа «[[Небесная сфера|ажәҩантә сфера]]» азы агәаанагара иадҳәалоуп.
Апланета заатәи акультурақәа жәпакы рҿы анцәатә лагамҭа, мамзаргьы, ианамуӡах, анцәатә [[эмиссар|емиссарцәа]] рыстатус ныҟәызго аҳасабала иахәаԥшуан. Анаука ҿиацыԥхьаӡа апланетақәа ирызку агәаанагарақәа имаҷымкәа рҽырыԥсахуан аобиект ҿыцқәа раартреи урҭ реиԥшымзаарақәа рыԥшаареи ирыбзоураны.
[[Клавдий Птолемей|Птолемеевтәи]] аепоха иаҵанакуа аҵарауаа реилкаараҿы апланетақәа [[Адгьыл|адгьыл]] иакәшон игьежьу [[орбита|аорбитақәа]] рыла, урҭ ажәҩан аҿы еиҟарамкәа рныҟәара [[эпицикл|аепициклқәа]] рыла иҳаилдыркаауан. Даҽакы аидеиа — аиашазы Адгьыл егьырҭ апланетақәа реиԥш Амра иакәшоит ҳәа-изныкымкәа иқәдыргылахьан, аха XVII ашәышықәсазы ауп уи анышьақәырӷәӷәаз [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] иҟаиҵаз раԥхьатәи [[телескоп|ателескопқәа]] цәырҵаанӡагьы [[Браге, Тихо|Тихо Браге]] игәаҭарақәа рылҵшәақәа рыла. Адыррақәа инарҵауланы ранализ иабзоураны [[Кеплер, Иоганн|Иоганн Кеплер]] игәеиҭеит апланетақәа рорбитақәа шыгьежьым, [[Эллипс|аеллиптикатә]] орбитақәа шракәу. Агәаҭаратә мыругақәа ахьеиӷьхоз азы [[астроном|астрономцәа]] ишьақәдыргылеит Адгьыл еиԥш апланетақәагьы рорбита аҟьаԥсрахь ирнаау аҵәҩан ишакәшо, асезонқәа рыԥсахра еиԥш иҟоу Адгьыл иаҟазшьоу аҷыдарақәа шрымоу. Акосмостә аамҭа аҩыҵхахара иааигәоу агәаҭарақәа ирылнаршеит Амратә система егьырҭ апланетақәа рҿгьы авулкантә усура, атектоникатә процессқәа, аԥшатлакәқәа, уимоу аӡы аҟазаарагьы аԥшаара.
Апланетақәа еихушар ҟалоит ихадоу ҩ-класск рыла: идуу, зеилаӷәӷәара ҳаракым [[Газовые планеты|апланетақәа-адуӡӡақәа]], ахҟьа кьакьа змоу [[Планеты земной группы|адгьыл еиԥшу апланета маҷқәа]] ҳәа. [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] аҳәаақәҵа инақәыршәаны [[Амратә система|Амратә системаҿы]] 8 апланетак ыҟоуп. [[Амра|Амра]] ацәыхаратәра аԥҟарала-адгьыл еиԥшу ԥшьба: [[Меркури|Меркури]], [[Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]], [[Марс]], анаҩс апланета-гигантқәа ԥшьба: [[Иупитер|Иупитер]], [[Сатурн]], [[Уран|Уран]], [[Нептун]]. Амратә системаҿгьы иҟоуп зегьы ианреиҵаха [[карликовая планета|аҵан планетақәа]] 5: [[Плутон]] ([[2006|2006 шықәсанӡа]] ажәбатәи планетоуп ҳәа иԥхьаӡаз), [[Макемаке]], [[Хаумеа]], [[Эрида|Ерида]], [[Церера]]. Меркурии Венереи рыда апланетақәа зегьы рыкәша-мыкәша мҩанызак-мҩанызак ирыдамзаргьы еикәагьежьуеит.
[[1992|1992 шықәса]] инаркны, [[экзопланета|аекзопланетқәа]] ҳәа зыхьӡырҵаз егьырҭ аеҵәақәа рыкәша-мыкәша шәкыла апланетақәа раартра еилкаахеит апланетақәа Агалактикаҿы зехьынџьара ишубо, урҭ Амратә система апланетақәа акыр ишреиԥшу. [[2006 год в науке|2006 шықәсазы]] [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] [[определение планеты|апланета аҳәаақәҵа]] ҿыц анаҭеит, уи ҵарауаақәак рганахьала иахьа уажәраанӡагьы имҩаԥысуа аҵарауаа реилазаара аганахьала ақәшаҳаҭра еиԥш акритикагьы цәырнагеит.
Рашәарамза 16, 2022 шықәсазтәи аҭагылазаашьала ииашаны ишьақәырӷәӷәоуп 5098 аекзопланетақәа 3770 [[Планетная система|апланетатә системақәа]] рҿы рыҟазаара, урҭ рахьынтә 825 планетак инеиҳаны ирымоуп<ref>{{Cite web|url=http://exoplanet.eu/catalog/|title=The Extrasolar Planet Encyclopaedia — Catalog Listing|website=exoplanet.eu|access-date=2022-06-16|archive-date=2012-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120705001337/http://exoplanet.eu/catalog.php|url-status=live}}</ref>. Еицырдыруа аекзопланетақәа рышәагаақәа шьҭоуп адгьылтә гәыԥ апланетақәа рышәагаақәа инадыркны апланета-гигантқәа раасҭа идуу рҟынӡа<ref name=Encyclopedia>{{cite web|title=The Extrasolar Planet Encyclopaedia — Catalog Listing|publisher=[[Энциклопедия внесолнечных планет|The Extrasolar Planets Encyclopaedia]]|url=http://exoplanet.eu/catalog|date=2015-01-27|author=Jean Schneider|access-date=2014-04-23|lang=en}}</ref>.
== Апланетатә системақәа ==
=== Апланетатә системақәа реилазаара ===
[[Афаил:Confirmed exoplanets by methods EPE.svg|thumb|right|320px|Аекзопланетақәа аартра ашықәсқәа рыла]]
Аишьҭагылашьа хада аеҵәа акәша-мыкәша аорбитаҿы [[Экзопланета|аекзопланета]] раԥхьатәи ишьақәырӷәӷәоу аартра ҟалеит [[Жьҭаарамза 6|жьҭаарамза 6]], [[1995|1995 шықәсазы]], [[Университет Женевы|Женеватәи ауниверситет]] аҟынтәи Мишель Амаиори Дидье Келои апланета [[51 Пегаса|51 Арашь]] азааигәара ишырбаз анрыларҳәа. Еицырдыруа аекзопланетақәа реиҳарак рыкапан Иупитер акапан иадукылартә иҟоуп, мамзаргьы еиҳагьы (зны-зынла акырынтә), аха еиҳа еиҵоугьы еицырдыруеит<ref name=Encyclopedia/>. Иаарту аекзопланетақәа рахьтә иреиҵаӡоу иахьа уажәраанӡа ирыԥшааит [[пульсар|апульсар]] (аеҵәа ацәынха) [[PSR 1257+12]] ҳәа изышьҭоу аҿы<ref>{{Cite news|first=Barbara|last=Kennedy|title=Scientists reveal smallest extra-solar planet yet found|publisher=SpaceFlight Now|date=2005-02-11|url=https://spaceflightnow.com/news/n0502/11planet/|access-date=2008-08-23|archive-date=2008-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509164046/http://www.spaceflightnow.com/news/n0502/11planet/}}</ref>. Еицырдыруеит жәаба ирыдамзаргьы аекзопланетақәа 10, 20 адгьылтә акапанқәа рыбжьара<ref name="Encyclopedia" />, иаҳҳәап, [[Мю Жертвенника|Акәырбаннагарҭа Миу]] иакәшо, [[55 Рака|55 Рак]], [[Глизе 436|GJ 436]] реиԥш<ref>{{Cite news|author=Santos, N.; Bouchy, F.; Vauclair, S.; Queloz, D.; Mayor, M.|title=Fourteen Times the Earth|publisher=European Southern Observatory (Press Release)|date=2004-08-25|url=http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2004/pr-22-04.html|access-date=2008-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20070607190706/http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2004/pr-22-04.html|archive-date=2007-06-07}}</ref>. Арҭ апланетақәа зны-зынла «нептунаа» ҳәа ирышьҭоуп, избанзар хатә капанла [[Нептун]] иазааигәоуп (17 дгьылтә капан)<ref>{{Cite news |url=http://www.astrobio.net/news/article1965.html |title=Trio of Neptunes |publisher=Astrobiology Magazine |date=2006-05-21 |access-date=2008-08-23 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929102406/http://www.astrobio.net/news/article1965.html }}</ref>. Аекзопланетақәа даҽа ркатегориак иахьӡуп «[[сверхземля|асупердгьыл]]» — иҟалап урҭ [[Планеты земной группы|Адгьыл еиԥшу]] дунеиқәазар, Адгьыл аасҭа идууп, аха Уран, ма Нептун раасҭа еиҵоуп. Уажәтәи аамҭазы идыруп 20 рҟынӡа иҟалар зылшо асупердгьыл, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп: [[Глизе 876 d]] (адгьыл капанқәа 6 рҟынӡа)<ref>{{cite web|work=Extrasolar planet Encyclopedia|title=Star: Gliese 876|url=http://exoplanet.eu/star.php?st=Gliese+876|access-date=2008-02-01|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUrgNCv?url=http://exoplanet.eu/star.php?st=Gliese+876|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref>, [[OGLE-2005-BLG-390L b]], [[MOA-2007-BLG-192L b]], [[Гравитационное микролинзирование|агравитациатә микролинзациа]] ахархәарала иаарԥшу ихьшәашәоу, аҵаа дунеиқәа<ref>{{Cite web|title=Small Planet Discovered Orbiting Small Star|work=ScienceDaily|year=2008|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2008/06/080602131105.htm|access-date=2008-06-06|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUsDuqv?url=http://www.sciencedaily.com/releases/2008/06/080602131105.htm|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref><ref>{{статья |заглавие=Discovery of a Cool Planet of 5.5 Earth Masses Through Gravitational Microlensing |издание=Nature |том=439 |страницы=437—440 |ссылка=http://www.nature.com/nature/journal/v439/n7075/full/nature04441.html |access-date=2008-08-23 |doi=10.1038/nature04441 |pmid=16437108 |номер=7075 |язык=en |тип=journal |автор=Beaulieu, J.-P.; D. P. Bennett; P. Fouqué; A. Williams; et al. |число=26 |месяц=1 |год=2006 |archive-date=2017-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170609075402/http://www.nature.com/nature/journal/v439/n7075/full/nature04441.html |issn=0028-0836}}</ref>, [[COROT-7b]], адиаметр азааигәара 1,7 адгьылтә (уи иԥшаау рҟынтәи зегь реиҳа ихәыҷу еицырдыруа супердгьылны иҟанаҵоит), аха аорбита арадиус 0,02 а.ц., уи иаанагозар акәхап 1000—1500 [[Градус Цельсия|°C]] рҟынӡа аԥхарра змоу ирҭәоу ақәыԥшылара аҟазаара<ref>{{cite web|publisher=European Space Agency|url=http://www.esa.int/esaCP/SEM7G6XPXPF_index_0.html|title=COROT discovers smallest exoplanet yet, with a surface to walk on|date=2009-02-03|archive-url=https://www.webcitation.org/66QsdNda8?url=http://www.esa.int/esaCP/SEM7G6XPXPF_index_0.html|archive-date=2012-03-25|access-date=2010-02-28|url-status=live}}</ref>, ааигәа иҟоу [[Красный карлик|аҵан ҟаԥшь]] [[Глизе 581]] акәша-мыкәша аорбитаҿы иҟоу апланетақәа фба рҟынтәи хәба. Аекзопланета [[Глизе 581 d]] 7,7-нтә рҟынӡа Адгьыл аасҭа идууп<ref>{{Cite web|title=Gliese 581 d|work=The Extrasolar Planets Encyclopedia|url=http://exoplanet.eu/star.php?st=Gl+581|access-date=2008-09-13|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUsn7yC?url=http://exoplanet.eu/star.php?st=Gl+581|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref>, [[Глизе 581 c]] — 5-нтә, раԥхьа ргәы ишаанагоз ала, [[зона обитаемости|анхарҭа ҭыԥ]] аҿы иҟоу раԥхьатәи адгьыл еиԥшу екзопланетаны иҟалар алшоит<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6589157.stm |title=New 'super-Earth' found in space |access-date=2008-08-23 |date=2007-04-25 |publisher=BBC News |archive-date=2012-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110172300/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6589157.stm }}</ref>. Аха еиҳа инарҭбаау агәаҭарақәа иалдыршеит апланета аԥсҭазаара иазыманшәалахарц азы аеҵәа ишазааигәацәоу ашьақәыргылара. Аԥсҭазааразы иманшәалахар алшон асистемаҿы зегь реиҳа ихароу апланета, Глизе 581 d аҿы, аха уи алыршахоит уи атмосфераҿы аԥхарра ианаало аҵакқәа рҟынӡа ашьҭыхра зылшо арԥхарҭатә рчқәа иахьынӡахәҭоу иҟазар<ref name="blo07">{{статья |ссылка=http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2007A%26A...476.1365V&db_key=AST&nosetcookie=1 |заглавие=The Habitability of Super-Earths in Gliese 581 |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |том=476 |номер=3 |страницы=1365—1371 |doi=10.1051/0004-6361:20077939 |access-date=2008-08-20 |язык=en |автор=von Bloh et al. |год=2007 |издательство=[[EDP Sciences]] |archive-date=2017-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903043408/http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2007A%26A...476.1365V&db_key=AST&nosetcookie=1 }}</ref>.
[[Афаил:Exoplanet Comparison HR 8799 c.png|thumb|320px|[[HR 8799 c]] (ахәа) ашәагаақәеи [[Иупитер|Иупитери]] реиҿырԥшра. Иупитер иаҟароу, мамзаргьы уи аасҭа идуу уажәазы иаарԥшу аекзопланетақәа реиҳарак]]
Иахьа уажәраанӡагьы инагӡаны еилкаам иаарту аекзопланетақәа Амратә система адгьылтә гәыԥ арчытә дуӡӡақәеи апланетақәеи угәаладыршәома, мамзаргьы урҭ цқьа еиԥшму, урҭ рахьтә иҟоуп уажәраанӡа атеориатә хкқәа ирыҵаркуа, иаҳҳәап, аммиактә гигантқәа, ма [[углеродная планета|арацәаритә планетақәа]] реиԥш. Хәҭакахьала, ааигәа иаартыз аекзопланетақәа рацәаны, [[горячий юпитер|аиупитер цаҳәцаҳәқәа]] ҳәа изышьҭоу, ан-еҵәақәа екстремалла ирзааигәоуп, игьежьу аорбитақәа рҟынӡа. Убри азы урҭ Амратә системаҿы арчытә гигантқәа раасҭа [[Солнечная радиация|аеҵәақәа ррадиациа]] акыр еиҳаны ироуеит, уи азҵаара цәырнагоит урҭ убри ахкы иахьынӡатәу аганахьала. Иҟоуп иара убас аиупитер цаҳәцаҳәқәа рыкласс, ан-еҵәақәа рыкәша-мыкәша аорбитаҿы убас иааигәаны еикәагьежьуаз [[Юпитер, потерявший свою газовую оболочку|ахтоникатә планетақәа]] ҳәа изышьҭоу, аеҵәақәа ррадиациа ратмосфера ықәрыцҟьаартә аҟынӡа. Имаҷымкәа аиупитер цаҳәцаҳәқәа атмосфера ацәыӡра апроцесс аҿы ишыҟоугьы, иахьа уажәраанӡагьы ишьақәырӷәӷәоу ахтоникатә планетақәа аарԥшымызт<ref>{{статья |заглавие=Atmospheric escape from hot Jupiters |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |том=418 |страницы=L1—L4 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004A%26A...418L...1L |access-date=2008-08-23 |doi=10.1051/0004-6361:20040106 |язык=en |автор=Lecavelier des Etangs, A.; Vidal-Madjar, A.; McConnell, J. C.; Hébrard, G. |год=2004 |тип=journal |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107220114/http://adsabs.harvard.edu/abs/2004A%26A...418L...1L }}</ref>.
Аекзопланетқәа рхылаԥшра еиҳа инарҭбаау адыррақәа амыругақәа рабиԥара ҿыц рҭахуп, [[Космический телескоп|акосмостә телескопқәагьы]] налаҵаны. Иахьатәи аамҭазы [[COROT]] аекзопланетақәа ирышьҭоуп аекзопланетақәа [[Прохождение (астрономия)|риасра]] иахҟьаз аеҵәақәа рылашара аиҭакрақәа рхылаԥшра шьаҭас иҟаҵаны. Апроектқәа рацәаны аҵыхәтәантәи аамҭазы иазԥхьагәарҭоит шәагаалеи массалеи Адгьыл иаҿырԥшу аекзопланетақәа рыԥшааразы акосмостә телескопқәа раԥҵара. Урҭ рахьтә актәи [[NASA]] инанагӡахьеит: [[Кеплер (телескоп)|Кеплер]] — арҭ ахықәкқәа рзы ҷыдала иаԥҵоу раԥхьатәи ателескоп. Макьаназы [[Terrestrial Planet Finder]], [[Space Interferometry Mission]], [[PEGASE]] рыпроектқәа рынагӡара арыцхә иаша рымаӡам. [[New Worlds Mission]] «[[Джеймс Вебб (телескоп)|Џьеимс Вебб]]» инаваргыланы аус аур алшоит. Аха арҭ апроектқәа рӷьырак рфинанстә программа макьана ишьақәырӷәӷәам. [[2007|2007 шықәсазы]] аекзопланетақәа раԥхьатәи рыспектралтә анализ ҳауит ([[HD 209458 b]], [[HD 189733 b]])<ref>{{Cite web|lang=en |url=http://www.spitzer.caltech.edu/Media/releases/ssc2007-04/release.shtml|title=NASA's Spitzer First To Crack Open Light of Faraway Worlds|date=2007-02-21|author=Thompson, Tabatha; Clavin, Whitney|publisher=Jet Propulsion Laboratory, California Institute of Technology (Press Release)|access-date=2008-08-23| archive-url = https://web.archive.org/web/20071015221757/http://www.spitzer.caltech.edu/Media/releases/ssc2007-04/release.shtml| archive-date = 2007-10-15}}</ref><ref>{{статья |издание=Nature |том=445 |страницы=892 |заглавие=A spectrum of an extrasolar planet |ссылка=http://www.nature.com/nature/journal/v445/n7130/abs/nature05636.html |doi=10.1038/nature05636 |pmid=17314975 |номер=7130 |язык=en |автор=Richardson, L. Jeremy; Deming, Drake; Horning, Karen; Seager, Sara; Harrington, Joseph |год=2007 |archive-date=2009-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090630015917/http://www.nature.com/nature/journal/v445/n7130/abs/nature05636.html }}</ref>. Адгьыл еиԥшу апланетақәа иахьынӡахәҭоу рхыԥхьаӡара аҟазаара, [[уравнение Дрейка|Дреик иеиҟаратә]] инақәыршәаны, [[Внеземная жизнь|ахшыҩ змоу акоммуникативтә]] цивилизациақәа рыҟазаара алыршара ҳаранакуеит<ref>{{Cite news|last=Drake|first=Frank|title=The Drake Equation Revisited|publisher=Astrobiology Magazine|date=2003-09-29|url=http://www.astrobio.net/news/article610.html|access-date=2008-08-23|archive-date=2009-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20090207084455/http://www.astrobio.net/news/article610.html}}</ref>.
==== Апланетартә капан обиектқәа ====
Апланетартә капан аобиект (ПКО, планемо) — жәҩантә цәеижьуп, уи акапан иалнаршоит апланета аҳәаақәҵара адиапазон ахь анеира, даҽакала иуҳәозар, уи акапан [[Малые тела Солнечной системы|ацәеижь маҷқәа]] раасҭа еиҳауп, аха атермогәыцәтә реакциа алагаразы [[Коричневый карлик|аҵан каҳуаԥштәы]], ма [[Аеҵәа|аеҵәа]] ахаҿсахьеи аԥшреи рыла иазхом. ПКО аилкаара апланета аилкаара аасҭа иҭбаауп. Уи иаҵанакуеит апланетақәа рыдагьы егьырҭ аобиектқәагьы — иаҳҳәап, «зых иақәиҭу аӡсараҿы» иҟоу апланетақәа, зсистема аанзыжьыз «апланета-еиҭымцәа» ракәхар зылшо аеҵәақәа рыкәша — мыкәша еикәамгьежьуа, мамзаргьы арчытә ԥсҭҳәа аилаҳараан ицәырҵыз аобиектқәа-апланетақәа реиҳарак рзы итиптәу апротопланеттә диск иалху аккрециа ацынхәрас (урҭ абжьааԥны [[Субкоричневый карлик|асубкаҳуаԥштәы ҵанқәа]] ҳәа ирышьҭоуп).
==== Апланета-иаҭым ====
Аеҵәақәеи апланетартә системақәеи рышьақәыргылара [[Компьютерное моделирование|акомпиутертә модельқәак]] излаҳдырбо ала, иалкаау «апланетатә капан аобиектқәа» рсистема ааныжьны аеҵәабжьаратә ҵакырахь ицар рылшоит<ref>{{статья |заглавие=Timescales for Planetary Accretion and the Structure of the Protoplanetary disk |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |том=69 |страницы=249—265 |doi=10.1016/0019-1035(87)90104-7 |язык=en |тип=journal |автор=Lissauer, J. J. |год=1987 |издательство=[[Elsevier]]}}</ref>. Ҵарауаақәак ишьақәдырӷәӷәон ас еиԥш иҟоу аобиектқәа акосмос аҿы рхы иақәиҭны иҟьаланы ирыԥшаахьеит, планетақәаны еихшатәуп ҳәа, егьырҭ амассив маҷ змоу еҵәақәазаргьы ҟалоит ҳәа ргәы ишаанагазгьы<ref name="Luhman">{{статья |издание=[[The Astrophysical Journal]] |заглавие=Discovery of a Planetary-Mass Brown Dwarf with a Circumstellar Disk |том=635 |страницы=L93 |doi=10.1086/498868 |язык=en |тип=journal |автор=Luhman, K. L.; Adame, Lucía; D'Alessio, Paola; Calvet, Nuria |год=2005 |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref><ref name="Clavin">{{Cite web|url=http://www.spitzer.caltech.edu/Media/happenings/20051129/|title=A Planet with Planets? Spitzer Finds Cosmic Oddball|last=Clavin|first=Whitney|date=2005-11-09|work=Spitzer Space Telescope Newsroom|access-date=2009-11-18| archive-url = https://web.archive.org/web/20070711171654/http://www.spitzer.caltech.edu/Media/happenings/20051129/| archive-date = 2007-07-11}}</ref>.
==== Асубкаҳуаԥштәы ҵанқәа ====
Арчытә ԥсҭҳәа агравитациатә еилаҳараан аеҵәақәа рыдагьы еиҵоу аобиектқәагьы ҟалар алшоит. Ас еиԥш ала ишьақәгылаз апланетартә капан аобиектқәа асубкаҳуаԥштәы ҵанқәа ҳәа ирышьҭоуп. Асубкаҳуаԥштәы ҵанқәа «зых иақәиҭу аӡсараҿы» иҟазар алшоит, Иҟалап [[Cha 110913-773444]] еиԥш, мамзаргьы еиҳа идуу аобиект акәша-мыкәша аорбитаҿы, иҟалап [[2MASS J04414489+2301513]].
Аамҭа кьаҿк иалагӡаны 2006 шықәсазы астрономцәа ирыԥхьаӡон аҭҵааҩцәа «[[планемо]]», мамзаргьы «апланетартә капан аобиектқәа»ҳәа изыхцәажәаз ас еиԥш иҟоу аобиектқәа, [[Oph 162225-240515]] рҟынтәи ҩынтәны асистема рыԥшааит ҳәа. Аха анаҩстәи анализ иалнаршеит урҭ рыкапан 13 Иупитер акапанқәа иреиҳазар ҟалап ҳәа ашьақәыргылара, уи [[Коричневый карлик|аҵан каҳуаԥштәқәа]] ирылху системаны иҟанаҵоит<ref>{{статья |заглавие=The Wide Brown Dwarf Binary Oph 1622–2405 and Discovery of A Wide, Low Mass Binary in Ophiuchus (Oph 1623–2402): A New Class of Young Evaporating Wide Binaries? |ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-05-10_660_2/page/1492 |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=660 |страницы=1492 |doi=10.1086/513417 |id={{ArXiv|astro-ph|0608574}} |язык=en |тип=journal |автор=Close, Laird M. et al. |год=2007 |издательство=[[IOP Publishing]] |nodot=1}}</ref><ref>{{статья |coauthrs=Allers, K. N.; Jaffe, D. T.; Cushing, M. C. |издание=[[The Astrophysical Journal]] |заглавие=Ophiuchus 1622–2405: Not a Planetary-Mass Binary |ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-04-20_659_2/page/1628 |том=659 |номер=2 |страницы=1629—1636 |doi=10.1086/512539 |язык=en |автор=Luhman, K. L.; Allers, K. N.; Jaffe, D. T.; Cushing, M. C.; Williams, K. A.; Slesnick, C. L.; Vacca, W. D. |месяц=4 |год=2007 |тип=journal |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.space.com/scienceastronomy/planet_photo_040910.html|title=Likely First Photo of Planet Beyond the Solar System|first=Robert Roy|last=Britt|work=Space.com|date=2004-09-10|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUtHvag?url=http://www.space.com/326-photo-planet-solar-system.html|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref>.
==== Апланета-мҩанызақәеи амаҟақәа рыпланетақәеи ====
Амҩаныза дуқәак шәагаала апланета [[Меркури|Меркури]] иеиԥшуп, мамзаргьы уи иаԥыргоит. Иаҳҳәап, [[Галилеевы спутники|Галилеиаа рымҩанызацәеи]] [[Титан (спутник)|Титани]]. [[Алан Стёрн|Алан Стерн]] ишьақәирӷәӷәоит апланета аҳәаақәҵа агеофизикатә ҟазшьарбагақәа рымацара шьаҭас иамазароуп, аорбитатә ҟазшьарбагақәа ирхьымсроуп ҳәа. Иара иҳадигалоит атермин ''апланета-мҩаныза'' даҽа планетак акәша-мыкәша еикәагьежьуа апланета иаҟароу аобиект азы. Убас еиԥш [[Пояс астероидов|астероидқәа рмаҟаҿы]], мамзаргьы [[Пояс Койпера|Коипер имаҟаҿы]] апланета иаҟароу аобиектқәагьы Стерн инаиқәыршәаны планетақәаны иԥхьаӡазар алшоит<ref>{{Cite web |url=http://news.discovery.com/space/should-large-moons-be-called-satellite-planets.html#post-a-comment |title=Should Large Moons Be Called 'Satellite Planets'? |access-date=2010-11-23 |archive-date=2012-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120505221146/http://news.discovery.com/space/should-large-moons-be-called-satellite-planets.html#post-a-comment |url-status=live }}</ref>. Иара убри атермин ҳадигалоит [[Сурдин, Владимир Георгиевич|Владимир Сурдин]]<ref>В. Г. Сурдин, «Разведка далёких планет»</ref>.
=== Апланетақәа аорбита ала рныҟәара ===
[[Афаил:Орбита-плутона.jpg|thumb|250px|right|Нептуни (аиаҵәеи) Плутони (аҟаԥшьи) рорбита. Иубарҭоуп Плутон аорбита аиҵыҵра ӷәӷәеи ([[Кеплеровы элементы орбиты#эксцентриситет|аексцентриситет]]) [[Кеплеровы элементы орбиты#Наклонение|арнаареи]]]]
Апланетақәа аорбита ала рныҟәара атеориа ааиртит, аус адиулеит Алберт Сериндор-Капенски аиҵбы.
Ҳаамҭазтәи аҳәаақәҵа инақәыршәаны апланетақәа зегьы аеҵәақәа ирхагьежьуеит, уи апланета астатус рымнахуеит иарбанызаалак апотенциалтә «[[планета-сирота|планета-заҵәқәа]]». Амратә системаҿы апланетақәа зегьы рорбитақәа рыла Амра ахьыгьежьуа ахырхарҭала еикәагьежьуеит (асааҭ ахыц иаҿагыланы, Амра Аҩадатәи аполиус аганахьала уахәаԥшуазар). Аха екзопланетак иадамхаргьы, [[WASP-17b]], аорбита ала аеҵәа акәша-мыкәша игьежьуеит уи аикәшара иаԥынгылоу ахырхарҭала<ref>{{Cite web| author = D. R. Anderson | title = WASP-17b: an ultra-low density planet in a probable retrograde orbit| url = http://arxiv.org/abs/0908.1553v1| publisher = Cornell University Library| access-date = 2009-08-13| archive-date = 2014-08-23| archive-url = https://web.archive.org/web/20140823212811/http://arxiv.org/abs/0908.1553v1| url-status = live| display-authors = etal}}</ref>. Апланета аеҵәа акәша-мыкәша иахьынӡакәшо аамҭа [[Сидерический период|асидерикатә]] ма ''[[Ашықәс|ашықәс]]'' ҳәа иашьҭоуп<ref name="young">{{книга |год=1902 |заглавие=Manual of Astronomy: A Text Book |ссылка=https://archive.org/details/manualastronomy02youngoog |издательство=Ginn & company |страницы=[https://archive.org/details/manualastronomy02youngoog/page/n339 324]—327 |ref=Young |автор=Young, Charles Augustus }}</ref>. Апланетартә шықәса апланета аеҵәа иахьынӡацәыхароу имаҷымкәа иадҳәалоуп; апланета аеҵәа шаҟа иацәыхароу аҟара абжьаӡара ду иахысроуп, убриаҟарагьы ишьшьылаҳаны иныҟәоит, избанзар аеҵәа агравитациа еиҳа имаҷны иахьысит. Орбитакгьы инагӡаны игьежьӡам азы аорбитаҿы аеҵәеи апланетеи ирыбжьоу асидерикатә аамҭа иалагӡаны аҽаԥсахуеит. Апланета аеҵәа еиҳа иахьазааигәоу аорбита акәаԥ [[периастр|апериастр]] ҳәа иашьҭоуп (Амратә системаҿы — [[перигелий|аперигели]]), аорбита зегь реиҳа ихароу акәаԥ [[апоастр]] ҳәа иашьҭоуп (Амратә системаҿы — [[афелий|афели]]). Апериастр аҿы апланета алашара иахьазааигәахо азы агравитациатә еинырра апотенциалтә мчхара акинетикатә мчхарахьы ииасуеит, уи аццакрагьы иацлоит (иҳаракны иршәу ахаҳә адгьыл иазааигәахацыԥхьаӡа еиҳа-еиҳа ишыццакуа еиԥш), апланета апоастр аҿы ианыҟоу, уи аццакра иагхоит (аҩада иршәу убри ахаҳә хыхьтәи аԥырра акәаԥ аҿы аццакра шеиҵахо еиԥш)<ref>{{книга |год=2005 |заглавие=Chaos And Stability in Planetary Systems |издательство=[[Springer Publishing]] |место=New York |isbn=3540282084 |автор=Dvorak, R.; Kurths, J.; Freistetter, F. }}</ref>.
Иарбан планетазаалак аорбита ҳәаақәҵахоит [[Элементы орбиты|елементқәак]] рыла:
* ''[[Кеплеровы элементы орбиты#Эксцентриситет|Аексцентриситет]]'' аорбита аиҵыҵра аанарԥшуеит. Ибзиаӡаны игьежьу аорбита анольтә ексцентриситет амоуп, акыр еиҵыху аорбитақәа рҿы уи ацыра иазааигәахар алшоит. Амратә система апланетақәа рексцентриситетқәа даара илаҟәуп, убри ала рорбитақәа шаамахамзар игьежьуп уҳәартә иҟоуп<ref name="young"/>. Коипер икометақәеи имаҟа аобиектқәеи (аекзопланетақәа жәпакы реиԥш) даара рексцентриситет ҳаракуп<ref>{{статья |заглавие=Eccentricity evolution of giant planet orbits due to circumstellar disk torques |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |том=193 |страницы=475 |doi=10.1016/j.icarus.2007.07.009 |id={{ArXiv|0708.0335}} |язык=en |тип=journal |автор=Moorhead, Althea V.; Adams, Fred C. |год=2008 |издательство=[[Elsevier]]}}</ref><ref>{{Cite web|title=Planets – Kuiper Belt Objects|work=The Astrophysics Spectator|date=2004-12-15|url=http://www.astrophysicsspectator.com/topics/planets/KuiperBelt.html|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUuNoWi?url=http://www.astrophysicsspectator.com/topics/planets/KuiperBelt.html|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref>.
* [[Афаил:Semimajoraxis.svg|thumb|200px|Аҵәҩанбжа ду асахьа]] ''[[Кеплеровы элементы орбиты#Большая полуось|Аҵәҩанбжа ду]]'' — ари аорбита иреиҳау адиаметр азбжа ауп (шәахә. асахьа). Уи апоастр аҿы абжьаӡара иаҟарам, избанзар аеҵәа апланета аорбита афокусқәа руак аҿы иҟоуп, агәҭаҵәҟьа акәымкәа<ref name="young"/>.
* ''[[Кеплеровы элементы орбиты#Наклонение|Аркьынаа]]'' — ари уи аорбита аҟьаԥсреи аԥхьаӡара аҟьаԥсреи (ихадоу аҟьаԥсреи) рыбжьара акәакь ауп. Амратә системаҿы аркьынаа рыԥхьаӡоит Адгьыл аорбита аҟьаԥсра ([[Эклиптика|аеклиптика]] аҟьаԥсра) аҟынтәи<ref>Точнее, орбиту [[барицентр (астрономия)|барицентра]] системы [[Адгьыл]]-[[Амза]]</ref>. Аекзопланетақәа рзы аркьынаа ршәоит адгьыл анаԥшҩы иблабара ашәахәа иаперпендикулиартәу ''жәҩантәи аҟьаԥсра'' иаҿырԥшны<ref>{{книга |ссылка=http://astrowww.phys.uvic.ca/~tatum/celmechs.html |заглавие=Celestial Mechanics |год=2007 |часть=17. Visual binary stars |издательство=Personal web page |ref=Tatum |автор=Tatum, J. B. |archive-date=2007-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070706031613/http://astrowww.phys.uvic.ca/~tatum/celmechs.html }}</ref>. Амратә система апланетақәа ааба аеклиптика аҟьаԥсра даара иазааигәоуп, [[пояс Койпера|Коипер имаҟа]] акометақәеи аобиектқәеи рорбитақәа (иаҳҳәап, [[Плутон (карликовая планета)|Плутон]] еиԥш) уи аганахь акыр ирнаауп<ref>{{статья |заглавие=A Correlation between Inclination and Color in the Classical Kuiper Belt |издание=[[The Astrophysical Journal]] |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2002ApJ...566L.125T |том=566 |страницы=L125 |doi=10.1086/339437 |язык=en |тип=journal |автор=Trujillo, Chadwick A.; Brown, Michael E. |год=2002 |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103125337/http://adsabs.harvard.edu/abs/2002ApJ...566L.125T }}</ref>. Апланета аеклиптика иахысны уи иҩахыкны, ма илаҟәны иахьылбаауа акәаԥқәа уи инақәыршәаны [[Восходящий узел|ихало]], [[нисходящий узел|илбаауа]] аорбита аиқәҳәаларҭа ҳәа ирышьҭоуп<ref name="young"/>. [[Долгота восходящего узла|Ихало аиқәҳәаларҭа ахарара]] ашьаҭатә ҟьаԥсреи ихало аорбита аиқәҳәаларҭеи рыбжьара иҟоу кәакьуп. [[Кеплеровы элементы орбиты#Аргумент перицентра|Апериастр аргумент]] (Амратә системаҿы — аперигели аргумент) — ари аеҵәа аҟынтәи ихало аиқәҳәаларҭеи апериастри рахь ахырхарҭақәа рыбжьара иҟоу акәакь ауп<ref name="young"/>.
==== Аҵәҩан анаара ====
[[Афаил:Земля22 ab.png|thumb|right|Адгьыл аикәшара аҵәҩан 23° рҟынӡа аперпендикулиар аҟынтәи аорбита аҟьаԥсрахь инаскьагоуп]]
Апланетақәа аикәшара аҵәҩан аорбита аҟьаԥсрахь еиуеиԥшым [[наклон оси вращения|анаара]] рымоуп. Убри аҟнытә гьежьыбжак иаиуа алашара ахыԥхьаӡара шықәсык аҩнуҵҟа аҽаԥсахуеит. Уи иадҳәалоуп аҳауатә еиҭакрақәа рцикл — асезонқәа (ашықәс аамҭақәа) рыԥсахра. Агьежьбжақәа руак Амра зегьы иреиӷьны, ма зегьы иреицәаны ианарлашо [[солнцестояние|амрагылара]] ҳәа иашьҭоуп. Урҭ шықәсык ахь ҩынтә иҟалоит. Иарбоу апланета агьежьбжа зегьы иреиӷьны иахьылашоу амрагылара аԥхынтәи ҳәа иашьҭоуп, аҩбатәи — аӡынтәи ҳәа.
[[Иупитер|Иупитер]] аҵәҩантә наара даараӡа илаҟәуп, асезонтә ҽыԥсахрақәагьы уа имаҷуп; [[Уран|Уран]] акәзар, убриаҟара аҵәҩантә наара ҳаракуп, шамахамзар «аган аҿы ишьҭоуп», уи агьежьбжақәа руак ма иааиԥмырҟьаӡакәа амра ашәахәа аҵаҟа иҟоуп, ма амрагыларақәа раан еснагь алашьцараҿы иҟоуп<ref name=Weather>{{Cite web|last=Harvey|first=Samantha|date=2006-05-01|url=https://solarsystem.nasa.gov/scitech/display.cfm?ST_ID=725|title=Weather, Weather, Everywhere?|publisher=NASA|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUvsshr?url=https://solarsystem.nasa.gov/scitech/display.cfm?ST_ID=725|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref>. Аекзопланетақәа ртәы ҳҳәозар, урҭ рыҵәҩантә наарақәа ҵабыргыҵәҟьаны еилкаам, аха, «аиупитер цаҳәцаҳәқәа» реиҳарак даараӡа рынаара лаҟәызар ҟалап, уи аеҵәа азааигәахара иалҵшәоуп<ref>{{статья |заглавие=Obliquity Tides on Hot Jupiters |издание=[[The Astrophysical Journal]] |doi=10.1086/432834 |том=628 |страницы=L159 |язык=en |автор=Winn, Joshua N.; Holman, Matthew J. |год=2005 |тип=journal |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref>.
==== Аикәагьежьра ====
Апланетақәа рорбитала аеҵәа акәша-мыкәша иахьеикәагьежьуа анаҩсангьы, рыҵәҩанқәагьы ирыкәшоит. Апланета аҵәҩан акәша-мыкәша аикәшара аамҭа [[сутки|уахыки-ҽнаки]] ҳәа еицырдыруеит. Амратә система апланетақәа реиҳарак рыҵәҩан иакәшоит Амра акәша-мыкәша рхы ахьдырхо ахырхарҭала (асааҭ ахыц иаҿагыланы, Амра Аҩадатәи аполиус аганахьала уахәаԥшуазар). Уи азакәан иаҵанакӡом — асааҭ ахыц ала игьежьуа Венереи<ref>{{статья |заглавие=Rotation of Venus: Period Estimated from Radar Measurements |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1963-03-08_139_3558/page/910 |издание=Science |том=139 |страницы=910 |doi=10.1126/science.139.3558.910 |pmid=17743054 |номер=3558 |язык=en |тип=journal |автор=Goldstein, R. M.; Carpenter, R. L. |год=1963}}</ref> аекстремалтә ҵәҩантә наара аимак-аиҿак зхылҿиаауа Урани<ref>{{статья |заглавие=Rotational properties of Uranus and Neptune |автор=Belton, M. J. S.; Terrile, R. J. |год=1984 |месяц=10 |ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1984NASCP2330..327B/abstract |страницы=327–347 |язык=en |издание=ADS Abstract Service |издательство=[[Harvard University]] |bibcode=1984NASCP2330..327B |archive-date=2020-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200307184515/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1984NASCP2330..327B/abstract}}</ref>, зҵаароуп иарбан полиусу Аладатәи полиус ҳәа иԥхьаӡатәу, насгьы иарбану Аҩадатәи полиус, насгьы асааҭ ахыц иаҿагылома, мамзаргьы асааҭ ахыц ала игьежьуама<ref>{{книга |заглавие=The Outer Worlds; Uranus, Neptune, Pluto, and Beyond |страницы=195—206 |год=2006 |издательство=Springer New York |ref=Borgia |язык=en |автор=Borgia, Michael P.}}</ref>. Аха ишакәзаалакгьы Уран аикәшара уи аорбита иаҿырԥшны [[ретроградное движение|аретроградтә]] ҟазшьа амоуп.
Апланета аикәшара зыхҟьо факторқәак роуп ашьақәгылара астадиа аангьы. Аханатә [[Момент импульса|акәакьтә момент]] шьақәыргылахар алшоит апланета ашьақәгылара заатәи астадиақәа рҿы аккрециа ззыруа аобиектқәа хазхаҭалатәи акәакьтә моментқәа рыла. Арчытә гигантқәа рыла арчы аккрециагьы апланета акәакьтә момент адҵа иацхраар алшоит. Аҵыхәтәан, апланета ашьақәгылара аҵыхәтәантәи астадиақәа раангьы машәырлатәи [[импактное событие|ааха]] ӷәӷәа уи аҵәҩан аҭагылазаашьа узлақәымгәыӷуа ала иаԥсахыр алшоит<ref name=araa31>{{статья |заглавие=Planet formation |издание=Annual review of astronomy and astrophysics |том=31 (A94—12726 02—90) |страницы=129—174 |doi=10.1146/annurev.aa.31.090193.001021 |bibcode=1993ARA&A..31..129L |язык=en |автор=Lissauer, Jack J. |год=1993 |тип=journal}}</ref>.
Еиуеиԥшым апланетақәа рҿы уахыки-ҽнаки роура акыр еиԥшӡам: Венера аҵәҩан акәша-мыкәша еикәшарак азы 243 дгьылтә мшы аҭахызар, арчытә гигантқәа сааҭқәак рызхоит<ref>{{Cite web|title=Planet tables|url=http://www.astronomynotes.com/tables/tablesb.htm|first=Nick|last=Strobel|publisher=astronomynotes.com|access-date=2008-02-01|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUx7E2Z?url=http://www.astronomynotes.com/tables/tablesb.htm|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref>. Аекзопланетақәа рзы аикәшара аамҭа ҳаздырӡом. Аха аупитер цаҳәцаҳәқәа аеҵәақәа рзааигәара иаанаго апланета азганк аҿы наӡаӡатәи аҵх аҳра ауеит, егьи аган аҿы наӡаӡатәи амш (аорбитеи агьежьреи [[синхронное вращение|асинхронизациа]] рызуп) аҳра ауеит ҳәа ауп<ref>{{статья |заглавие=Magnetically-Driven Planetary Radio Emissions and Application to Extrasolar Planets |издание=Astrophysics & Space Science |том=277 |страницы=293 |doi=10.1023/A:1012221527425 |язык=en |тип=journal |автор=Zarka, Philippe; Treumann, Rudolf A.; Ryabov, Boris P.; Ryabov, Vladimir B. |год=2001}}</ref>.
==== «Аорбита цқьа» ====
Апланета аҳәаақәҵа ахәҭақәа ируакуп егьырҭ аобиектқәа рҟынтәи ицқьоу аорбита акәша-мыкәшатәи аҭыԥҭаӡара. Зыкәша-мыкәша зрыцқьаз апланета аорбитаҿы апланетезималқәа зегьы реизгаразы, мамзаргьы реимырпразы иазхаша акапан еизнагеит. Даҽакала иаҳҳәозар, апланета алашарбага акәша-мыкәша аорбита ала аҽыԥхьакны иахагьежьуеит (уи [[Спутники планет|амҩанызақәеи]] [[Троянские астероиды|троиааи]] алаҳамҵозар), аорбита ас еиԥш ашәагаақәа змоу аобиек рацәа рыла иашаӡом. Апланета астатус ари акритери [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] иадгалан [[2006|2006 шықәса]] нанҳәамзазы. Ари акритери Амратә система ацәеижьқәа [[Плутон (карликовая планета)|Плутон]], [[Эрида (карликовая планета)|Ерид]], [[Церера (карликовая планета)|Церера]] аклассикатә планета астатус рымнахуеит, [[Карликовая планета|апланета ҵанқәа]] ирхыԥхьаӡало<ref name=IAU />. Ари акритери макьаназы Амратә система апланетақәа шракәугьы изызку, апротопланеттә диск астадиаҿы иҟоу аеҵәақәа рсистема ҿақәа ԥыҭк апротопланетақәа рҿы «аорбита цқьақәа» рдыргақәа рымоуп<ref>{{Cite web|title=The Total Number of Giant Planets in Debris Disks with Central Clearings|date=2007-07-12|author=Faber, Peter; Quillen, Alice C.|work=Department of Physics and Astronomy, University of Rochester|url=https://arxiv.org/abs/0706.1684|access-date=2008-08-23|archive-date=2018-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20181115071227/https://arxiv.org/abs/0706.1684|url-status=live}}</ref>.
=== Апланетатә системақәа рыҿиашьа ===
=== Амратә система ===
[[Афаил:Planets2012 ab.png|thumb|right|325px|Амратә система апланетақәеи [[карликовая планета|апланета ҵанқәеи]] ''(ашәагаақәа еиҿҳарԥшуазар, абжьаӡарақәа ирықәныҟәам)'']]
[[Афаил:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|right|325px|Адгьыл еиԥшу апланетақәа: Меркури, Венера, Адгьыл, Марс ''(ашәагаақәа еиҿҳарԥшуазар, абжьаӡарақәа ирықәныҟәам)'']]
[[Афаил:Gas giants and the Sun (1 px = 1000 km).jpg|thumb|right|325px|Агаз адуӡӡақәа ԥшьба: Иупитер, Сатурн, Уран, Нептун ''(ашәагаақәа еиҿҳарԥшуазар, абжьаӡарақәа ирықәныҟәам)'']]
{{Main|Амратә система}}
[[Международный астрономический союз|ЖӘАЕ]] иҳанаҭаз атермин апланета уажәтәи аҳәаақәҵа инақәыршәаны Амратә системаҿы иҟоуп аклассикатә планетақәа ааба, аҵан планетақәа хәба<ref>Некоторые крупные [[Транснептуновый объект|ТНО]] пока не получили статус карликовой планеты, но претендуют на него</ref>. Амра иацәыхароу аизырҳара аԥҟарала аклассикатә планетақәа абас иҟоуп:
* [[Афаил:Mercury symbol.svg|14px|☿]] [[Меркури|Меркури]]
* [[Афаил:Venus symbol.svg|14px|♀]] [[Венера]]
* [[Афаил:Earth symbol.svg|14px|🜨]] [[Адгьыл|Адгьыл]]
* [[Афаил:Mars symbol.svg|14px|♂]] [[Марс]]
* [[Афаил:Jupiter symbol.svg|14px|♃]] [[Иупитер|Иупитер]]
* [[Афаил:Saturn symbol.svg|14px|♄]] [[Сатурн]]
* [[Афаил:Uranus symbol.svg|14px|♅]] [[Уран|Уран]]
* [[Афаил:Neptune symbol.svg|14px|♆]] [[Нептун]]
[[Иупитер|Иупитер]] зегь реиҳа идууп — уи акапан 318 дгьылтә капан иаҟароуп. Меркури зегь раасҭа ихәыҷуп, акапан 0,055 ауп адгьылтә аҟынтәи. Иара убасгьы иҟалоит Нептун аорбита анҭыҵ [[Девятая планета|Ажәбатәи апланетагьы]] ыҟазар. Амратә система апланетақәа агәыԥқәа хԥа рыла еихушар ҟалоит рҟазшьарбагақәеи реилазаашьеи шьаҭас иҟаҵаны:
* ''[[Планеты земной группы|Адгьылтә хкы]].'' Адгьыл еиԥшу апланетақәа шьаҭас ирымоуп [[Горная порода|ашьхахаҳәқәа]] рыла ишьақәгылоу: [[Меркури|Меркури]], [[Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]], [[Марс]]. Адгьылтә аҟынтәи 0,055 зкапануа [[Меркури|Меркури]] — [[Амратә система|Амратә системаҿы]] адгьылтә гәыԥ зегь реиҳа ихәыҷу планетоуп (зынӡагьы иахьазы еицырдыруа апланетақәа рҟнытә зегь реиҳа ихәыҷуп), убри аамҭазы [[Адгьыл|Адгьыл]] Амратә системаҿы зегь реиҳа идуу адгьыл еиԥшу планетоуп.
* ''[[Газовые планеты|Арчытә гигантқәа]].'' Акырӡа арчы ала ишьақәгылоу апланетақәа, адгьылтә гәыԥ иаҵанакуа апланетақәа раасҭа акыр идуу: Иупитер, Сатурн, Уран, Нептун. Иупитер, 318 дгьылтә капан змоу — Амратә системаҿы иреиҳау планетоуп. Сатурн, уи аасҭа уамак еиҵам, адгьылтә капанқәа «зынӡа» 95 роуп иакапануа.
** ''[[Ледяные гиганты|Аҵаатә гигантцәа]]'', уахь иаҵанакуеит Урани Нептуни. Урҭ егьырҭ арчытә гигантқәа ирылызкаауа арчытә гигантқәа рыкласс «имаҷу» акапан ауп (14—17 дгьылтә), атмосферақәа рҿы агелии аӡрии рҭаҵәахқәа акыр еиҵоуп ашьхахаҳәқәеи аҵааи акыр идуу рыпропорциақәа ираҟараны.
* ''[[Карликовая планета|Аҵан планетақәа]].'' 2006 шықәсазтәи аӡбамҭа ҟалаанӡа астрономцәа ирбаз обиектқәак рыдгалан апланетақәа ЖӘАЕ рыстатус ранашьаразы. Аха 2006 шықәсазы арҭ аобиектқәа зегьы апланетақәа иреиԥшым апланета ҵанқәа ҳәа ишьақәыргылан. Иахьатәи аамҭазы ЖӘАЕ иазханаҵоит Амратә системаҿы аҵан планетақәа 5: Церера, Плутон, Хаумеа, Макемак, Ерида. [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] даҽа обиектқәак уажәтәи кандидатцәаны иахәаԥшуеит, даҽа 50 иԥиам аҳәаақәҵа ианаалоит. [[пояс Койпера|Коипер имаҟа]] нагӡаны ианҭырҵаалак, ас еиԥш аобиектқәа 200 рҟынӡа иаарԥшхар ҟалап. Аҵан планетақәа апланетақәа рҷыдарақәа акырӡа рыцеиҩыршоит, еицырдыруа аиԥшымзаарақәа шаанхогьы — хықәкыла, урҭ рорбитатә кәша-мыкәша арыцқьаразы иахьынӡахәҭоу иахьдум. Ҳәаақәҵарала, аҵан планетақәа зегьы популиациак иалахәылацәоуп. Церера [[главный пояс астероидов|астероидтә маҟаҿы]] иреиҳау обиектуп, убри аан [[Плутон]], [[Хаумеа]], [[Макемаке]] — [[пояс Койпера|Коипер имаҟа]] аобиектқәа роуп, [[Эрида|Ерида]] — [[рассеянный диск|иԥсаҟьоу адиск]] иаобиектуп. [[Браун, Майкл (астроном)|Маик Брауни]] егьырҭ аҵарауааи агәра ганы иҟоуп 40 инареиҳаны [[Транснептуновый объект|атранснептунтә обиектқәа]] анаҩс ЖӘАЕ аҵан планетақәа раҳасабала иазханаҵараны ишыҟоу, аус зуа аҳәаақәҵа инақәыршәаны<ref>{{Cite web|first=Brad|last=Amburn|title=Behind the Pluto Mission: An Interview with Project Leader Alan Stern|work=Space.com|date=2006-02-28|url=http://www.space.com/scienceastronomy/060228_stern_interview.html|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUxZ6BE?url=http://www.space.com/2094-pluto-mission-interview-project-leader-alan-stern.html|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref>.
{| class="wikitable"
|-
|+ Амратә система апланетақәеи апланета ҵанқәеи реиҿырԥшра
|-
!
! Ахьӡ
! Аекваториалтә диаметр{{efn|name=a|Адгьыл аганахьала.}}
! Акапан{{efn|name=a}}
! Аорбитатә радиус{{efn|name=a}}
! [[Период обращения|Аикәшара аамҭа]], ашықәсқәа{{efn|name=a}}
! [[Кеплеровы элементы орбиты#Наклонение|Амра аекватор ахь анаара]] (°)
! [[Эксцентриситет орбиты|Аорбита аексцентриситет]]
! [[Период вращения|Агьежьра аамҭа]], амшқәа
! [[Спутники планет|Амҩанызақәа]]{{efn|Сатурн амҩанызақәа еиҳа идыруп Амратә система егьырҭ апланетақәа зегьы рҟны аасҭа (146)<ref name=Sheppard>{{Cite web
|title = The Jupiter Satellite Page (Now Also The Giant Planet Satellite and Moon Page)
|publisher = Carnegie Institution for Science
|author = [[Scott S. Sheppard]]
|url = http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/
|access-date = 2014-11-03
|archive-url = https://www.webcitation.org/68uUyZFyu?url=http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/
|archive-date = 2012-07-04
|url-status = live
}}</ref>}}
! Амацәазқәа
! [[Атмосфера]]
! Аартра арыцхә
|-
! rowspan=4 |[[Планеты земной группы|Адгьылтә гәыԥ]]
| [[Меркури|Меркури]]
| 0,382
| 0,06
| 0,39
| 0,24
| 3,38
| 0,206
| 58,64
| 0
| мап
| еиҵаӡоуп
|
|-
| [[Венера]]
| 0,949
| 0,82
| 0,72
| 0,62
| 3,86
| 0,007
| −243,02
| 0
| мап
| [[Оксид углерода(IV)|CO<sub >2</sub>]], [[Азот|N<sub>2</sub>]]
|
|-
| [[Адгьыл|Адгьыл]]
| 1,00
| 1,00
| 1,00
| 1,00
| 7,25
| 0,017
| 1,00
| [[Амза|1]]
| мап
| N<sub>2</sub>, [[Кислород|O<sub>2</sub>]]
|
|-
| [[Марс]]
| 0,532
| 0,11
| 1,52
| 1,88
| 5,65
| 0,093
| 1,03
| [[Спутники Марса|2]]
| мап
| CO<sub >2</sub>, N<sub>2</sub>
|
|-
! rowspan=4 | [[Газовые планеты|Арчытә гигантқәа]]
| [[Иупитер|Иупитер]]
| 11,209
| 317,8
| 5,20
| 11,86
| 6,09
| 0,048
| 0,41
| [[Спутники Юпитера|95]]
| [[Кольца Юпитера|да]]
| [[Водород|H<sub>2</sub>]], [[Гелий|He]]
|
|-
| [[Сатурн]]
| 9,449
| 95,2
| 9,54
| 29,46
| 5,51
| 0,054
| 0,43
| [[Спутники Сатурна|146]]
| [[Кольца Сатурна|да]]
| H<sub>2</sub>, He
|
|-
| [[Уран|Уран]]
| 4,007
| 14,6
| 19,22
| 84,01
| 6,48
| 0,047
| −0,72
| [[Спутники Урана|27]]
| [[Кольца Урана|да]]
| H<sub>2</sub>, He
| Хәажәкырамза 13, 1781<ref>{{книга|автор=Кравчук П. А.|заглавие=Рекорды природы|место=Любешов|издательство=Эрудит|год=1993|страниц=216|isbn=5-7707-2044-1|тираж=60000}}</ref>
|-
| [[Нептун]]
| 3,883
| 17,2
| 30,06
| 164,8
| 6,43
| 0,009
| 0,67
| [[Спутники Нептуна|14]]
| [[Кольца Нептуна|да]]
| H<sub>2</sub>, He
| Цәыббрамза 23, 1846<ref>{{cite web|first = Calvin J.|last = Hamilton|date = 2001-08-04|url = http://solarviews.com/eng/neptune.htm |title = Neptune|publisher = Views of the Solar System|access-date = 2020-04-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20190518140345/http://www.solarviews.com/eng/neptune.htm |archive-date = 2019-05-18}}</ref>
|-
! rowspan=6 | [[Карликовая планета|Апланета ссақәа]]
|-
| [[Церера]]
| 0,08
| 0,0002
| 2,5—3,0
| 4,60
| 10,59
| 0,080
| 0,38
| 0
| мап
| мап
| Ажьырныҳәамза 1, 1801<ref>{{cite web|last=Hoskin|first=Michael|date=1992-06-26|url=http://www.astropa.unipa.it/HISTORY/hoskin.html|title=Bodes' Law and the Discovery of Ceres|publisher=Observatorio Astronomico di Palermo "Giuseppe S. Vaiana"|access-date=2020-04-04|archive-url=https://www.webcitation.org/68uVQy7LI?url=http://www.astropa.unipa.it/HISTORY/hoskin.html|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref>
|-
| [[Плутон]]
| 0,19
| 0,0022
| 29,7—49,3
| 248,09
| 17,14
| 0,249
| −6,39
| [[Спутники Плутона|5]]
| мап
| аамҭалатәи
| Жәабранмза 18, 1930<ref>Croswell, 1997, p. 52.</ref>
|-
| [[Хаумеа]]
| 0,18×0,09
| 0,0007
| 35,2—51,5
| 282,76
| 28,19
| 0,189
| 0,16
| [[Спутники Хаумеа|2]]
| мап
| мап
| ԥхынҷкәынмза 28, 2004 (иофициалымкәа)<ref>{{cite web| title=IAUC 8577: 2003 EL_61, 2003 UB_313,, 2005 FY_9; C/2005 N6| url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08500/08577.html| publisher=International Astronomical Union| date=2005-07-29| access-date=2020-04-04| archive-url=https://www.webcitation.org/67niHkVBd?url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08500/08577.html| archive-date=2012-05-20| url-status=live}}</ref>, ԥхынгәымза 29, 2005<ref name="trail">{{cite web| author=Michael E. Brown| url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ortiz/| title=The electronic trail of the discovery of 2003 EL<sub>61</sub>| publisher=[[Caltech]]| access-date=2020-04-04| archive-url=https://www.webcitation.org/67niIElmP?url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ortiz/| archive-date=2012-05-20| url-status=live}}</ref>
|-
| [[Макемаке]]
| ~0,12
| 0,0007
| 38,5—53,1
| 309,88
| 28,96
| 0,159
| ?
| [[S/2015 (136472) 1|1]]
| мап
| мап
| Хәажәкырамза 31, 2005<ref>{{cite web
|title = MPEC 2005-O42
|url = http://www.minorplanetcenter.net/mpec/K05/K05O42.html
|publisher = International Astronomical Union
|date = 2005-07-29
|access-date = 2020-04-04
|archive-url = https://www.webcitation.org/65Nd1rI3w?url=http://www.minorplanetcenter.net/mpec/K05/K05O42.html
|archive-date = 2012-02-11
}}</ref>
|-
| |[[Эрида|Ерида]]
| 0,19
| 0,0025
| 37,8—97,6
| 558,0
| 44,19
| 0,442
| ~0,3
| [[Дисномия (спутник)|1]]
| мап
| мап
| ажьырныҳәамза 5, 2005<ref>{{cite web
|title = The discovery of <s>2003 UB313</s> Eris, the <s>10th planet</s> largest known dwarf planet
|url = http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/
|author = Brown M.
|date = 2006
|access-date = 2020-04-04
|archive-url = https://web.archive.org/web/20110719163702/http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/
|archive-date = 2011-07-19
}}</ref>
|-
|}
== Апроцессқәа ==
=== Апланета ашьақәыргылара ===
[[Афаил:Protoplanetary-disk.jpg|thumb|right|300px|Апротопланеттә диск асахьаҭыхҩы иблақәа рыла]]
Апланетақәа рышьақәыргылараан ицо апроцессқәа, урҭ рахьтә аԥыжәара змоу аилыккара иахьа уажәраанӡагьы иҟаӡам. Анаԥшратә дыррақәа еизыркәкәаны иаҳҳәар иҳалшо уи ауп<ref name="planetreview">{{статья
|автор=Tristan Guillot, Daniel Gautier.
|заглавие=Giant Planets
|ссылка=https://arxiv.org/abs/0912.2019
|язык=en
|год=10 Dec 2009
|archive-date=2018-06-28
|archive-url=https://web.archive.org/web/20180628211949/https://arxiv.org/abs/0912.2019
}}</ref>:
* урҭ шьақәгылоит [[Протопланетный диск|апротопланетатә диск]] ԥсаҟьа аҟынӡагьы;
* ашьақәыргылараҿы [[аккреция|аккрециа]] ароль ду нанагӡоит;
* ахимиатә хәҭаҷ хьанҭақәа рыла арбеиара [[Планетезималь|апланетезималқәа]] рыбзоурала ицоит.
Апланетақәа рышьақәыргылара амҩа иазку ахшыҩзцарақәа зегьы хыҵхырҭас ирымоуп ишьақәгыло аеҵәа акәша — мыкәша арчы-сабатә (апротопланеттә) диск. Асценариқәа, уи апланетақәа шалҵыз иадҳәаланы, иҟоуп ҩ-хкык<ref name="formationtheory">{{статья
|ссылка = https://arxiv.org/abs/1012.5281
|заглавие = Theory of planet formation
|автор = Christoph Mordasini, Hubert Klahr, Yann Alibert, Willy Benz, Kai-Martin Dittkrist
|bibcode = 2010arXiv1012.5281M
|год = 2010
|6 =
|archive-date = 2017-11-21
|archive-url = https://web.archive.org/web/20171121230051/https://arxiv.org/abs/1012.5281
}}</ref>:
* уажәазы аԥыжәара змоу аккрециатә ауп. Иазԥхьагәанаҭоит раԥхьатәи апланетозималқәа рыла ашьақәгыларақәа.
* аҩбатәи иаҳәоит апланетақәа шьақәгылеит ҳәа анаҩс аколлапс иақәшәаз раԥхьатәи «ажәпарақәа» рҟынтәи.
Апланета ашьақәгылара аҵыхәтәанынӡа ихыркәшахоит аеҵәа қәыԥш аҿы агәыцә реакциақәа анеицрало, апротопланетатә диск анаԥсаҟьо, [[Звёздный ветер|аеҵәақәа рхыԥша]] ақәыӷәӷәара, [[Эффект Пойнтинга — Робертсона|Апоинтинг — Робертсон аеффект]] уҳәа рыбзоурала<ref>{{Cite web|last =Dutkevitch|first =Diane|year =1995|url =http://www.astro.umass.edu/theses/dianne/thesis.html|archive-url =https://web.archive.org/web/20071125124958/http://www.astro.umass.edu/theses/dianne/thesis.html|archive-date =2007-11-25|title =The Evolution of Dust in the Terrestrial Planet Region of Circumstellar Disks Around Young Stars|publisher =Ph. D. thesis, University of Massachusetts Amherst|access-date =2008-08-23}} ([[Astrophysics Data System]] [http://adsabs.harvard.edu/abs/1995PhDT..........D entry] {{Wayback|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995PhDT..........D |date=20131103135045 }})</ref>.
==== Аккрециатә сценари ====
Аханатә асаба иалҵуеит раԥхьатәи апланетозималқәа. Иҟоуп агипотезақәа ҩба: акы ишьақәнарӷәӷәоит урҭ ирызҳауеит даара ихәыҷу ацәеижьқәа ҩба-ҩбал реидыслара иахҟьаны ҳәа; аҩбатәи излаҳәо ала, апланетозималқәа шьақәгылоит апротопланетатә арчы-сабатә диск абжьаратәи ахәҭаҿы агравитациатә еилаҳараан.
Иазҳацыԥхьаӡа ицәырҵуеит аԥыжәара змоу апланетозималқәа, урҭ анаҩс ипротопланетақәахоит. Урҭ реизҳара атемпқәа рыԥхьаӡара акыр еиуеиԥшым. Аха урҭ шьаҭас ирымоуп Сафронов иеиҟаратә:
<math>\frac{dM}{dt}=\pi R^2F_G\Sigma_p\sqrt{\frac{GM_*}{a^3}}</math>,
R — ацәеижь ашәагаа, a — уи аорбита арадиус, M<sub>*</sub> — аеҵәа акапан, Σ<sub>p</sub> — апланетозималтә ҵакыра ақәыԥшыларатә еилаӷәӷәара арегион, F<sub>G</sub> — иарбоу аиҟаратә аҿы ихадоу афокусркра апараметр ҳәа изышьҭоу, еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа рзы уи иара ахатәала иҳәаақәҵахоит. Ас еиԥш иҟоу ацәеижьқәа ҵыхәаԥҵәарада акәымкәа, рыкәша-мыкәша апланетозималь маҷқәа ыҟанаҵы ирызҳалар рылшоит, аҳәаатә капан (аиҟәыҭхара акапан ҳәа изышьҭоу) убри аан иалҵуеит:
<math>M=\frac{ \sqrt{M} (4\pi a^3 \Sigma_p)^{\frac{3}{2}}}{3M_*}</math>
Итиптәу аҭагылазаашьақәа раан уи 0,01 инаркны 0,1 M<sub>🜨</sub> рҟынӡа инаӡоит, уи уажәшьҭа ипротопланетоуп. Апротопланета ԥхьаҟатәи аҿиара абарҭ асценариқәа ирықәныҟәар алшоит, руак ахҟьа кьакьа змоу апланетақәа ахылҿиаауеит, егьи — арчытә гигантқәа. Актәи аан, иаҟәыҭхоу акапан змоу ацәеижьқәа анс акә, арс акә аексцентриситет иацырҵоит, урҭ рорбитақәагьы еихьысуеит. Еиҳа иссоу апротопланетақәа реидысларақәа реишьҭагыла аан ишьақәгылоит Адгьыл еиԥшу апланетақәа.
Апланета-гигант ҟалар алшоит апротопланета акәша-мыкәша апротопланеттә диск иалху арчы рацәаны иаанхар. Усҟан акапан анаҩстәи аизырҳара апроцесс хада ароль нанагӡо иалагоит аккрециа. Ари апроцесс аазырԥшуа аиҟаратәқәа рсистема наӡа абас иҟоуп:
<math>\frac{dr}{dm}=\frac{1}{4\pi\rho r^2}</math> (1)
<math>\frac{dP}{dm}=-\frac{G(m+M_{core})}{4\pi r^4}</math> (2)
<math>\frac{dL}{dm}=\epsilon - T\frac{\partial S}{\partial t} </math> (3)
<math>\frac{dP}{dT}=P(T)</math> (4)
Аиҟаратәрақәа рҵакы абас иҟоуп: 1 — апротопланета асфератә симметриеи аижәлантәреи азԥхьагәаҭоуп; 2 — агидростатикатә еибакапанра аҭыԥ шамоу аҳәоит; 3 — арԥхара цоит апланетазималқәа ианырҿасуа, архьшәашәара мҩаԥысуеит ашәахәақәа рыла мацара; 4 — арчы аҭагылазаашьа аиҟаратәра
Ԥхьаҟатәи апланета-гигант агәыцә аизҳара M~10<sub>🜨</sub> рҟынӡа имҩаԥысуеит.<ref name="formationtheory"/> Абри аетап аан агидростатикатә еибакапанра еилагахоит. Убри инаркны аккрециатә рчы зегьы апланета-гигант атмосфера ашьақәыргылара иазцоит.
==== Аккрециатә сценари ауадаҩрақәа ====
Раԥхьатәи ауадаҩрақәа цәырҵуеит апланетозималқәа рышьақәыргылара амеханизмқәа рҿы. Агипотезақәа рыҩбагьы рзы зеиԥш проблеманы иҟоуп «метрак иҟоу аԥынгыла» апроблема: арчытә диск аҿы иарбанызаалак ацәеижь хәыҷы-хәыҷла аорбита арадиус аркьаҿуеит, насгьы иалкаау абжьаӡараҿы баша ибылуеит. Метрак аҟара иҟоу ацәеижьқәа рзы ари аҩыза аӡсашьа аццакра еиҳауп, иҟазшьарбагоу аамҭа апланетозималь ашәагаа акыр иацнаҵарц азы иаҭаху аасҭа акырӡа еиҵоуп<ref name="formationtheory"/>.
Уи адагьы аилалара агипотезаҿы метрак иҟоу апланетозималқәа аидыслараан хыԥхьаӡара рацәала ахәҭа ссақәа рыла еилаҳауеит, иаку ацәеижь ашьақәыргылара аҭыԥан.
Адиск афрагментациа амҩаԥгараан апланетозималқәа рышьақәыргылара агипотезазы классикатә проблеман атурбулентра. Аха, уи аӡбаразы алшара цәырҵит, уи инаваргыланы метрак иҟоу аԥынгыла апроблемақәагьы, ааигәа имҩаԥгаз аусурақәа рҿы. Заанаҵтәи аӡбарақәа рҽазышәарақәа рҿы ипроблема хаданы иҟазҭгьы атурбулентра, азнеишьа ҿыц аҿы ари апроблема зынӡагьы иҟаӡам. Атурбулентра еиднакылар алшоит еилаӷәӷәоу икьакьоу ахәҭаҷқәа, аишьҭанеиратә ҭышәынтәаламзаара иацны иалшоит гравитациала еидҳәалоу акластер аҟалара, метрак иҟоу апланетозималқәа риеҵәахә ахь аӡсара аамҭа аасҭа акырӡа еиҵоу аамҭа иалагӡаны.
Аҩбатәи апроблема — ари акапан аизҳара амеханизм ахаҭа ауп:
* астероидқәа рмаҟаҿы иубо ашәагаақәа реихшара иарбоу асценари аҿы аиҭаҳәара залшом<ref name="formationtheory"/>. Еилаӷәӷәоу аобиектқәа 10—100 км раԥхьатәи рышәагаақәа ракәзар ҟалап. Аха уи иаанаго апланетозималқәа бжьаратәла рыласра лаҟәуеит, ус анакәха агәыцәқәа рышьақәгылара аццакра лаҟәуеит ҳәа ауп. Апланета-гигантқәа рзгьы уи проблемахоит: агәыцә апротопланеттә диск ԥсаҟьахаанӡа ашьақәгылара иахьӡом;
* Акапан аизҳара аамҭа аизҳара атемпқәа анырра рызҭаша динамикатә еффектқәак рымҽхак ирҿырԥшзар ауеит. Аха ииашоу аԥхьаӡарақәа рымҩаԥгаразы уажәазы алшара ыҟаӡам: адгьыл иазааигәоу акапан змоу планетак 10<sup>8</sup> апланетозималқәа иреиҵамзароуп.
<!---
С открытием и наблюдением за другими протопланетными системами стало возможным по новому взглянуть на формирование планетных систем, пересмотреть или даже изменить нынешние представления. Уровень металличности (изобилие химических элементов с атомным числом более 2 (гелий) — как полагается, увеличивает вероятность, что у звезды будут планеты<ref>{{Cite news| author=Aguilar, D.; Pulliam, C.|date = 2004-01-06|url = http://cfa-www.harvard.edu/press/archive/pr0404.html|title = Lifeless Suns Dominated The Early Universe|publisher = Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics (Press release)|accessdate = 2006-08-26}}</ref>. Следовательно звёздное население I группы будет обладать более существенной планетарной системой, чем население звёзд II группы.
--->
==== Агравитациатә еилабгара асценари ====
Иарбанызаалак ахалагравитациатә обиект аҿы еиԥш апротопланеттә диск аҿгьы аҭышәынтәаламзаарақәа ҿиалар алшоит. Раԥхьаӡакәны ари алшара дахәаԥшит Тумре (Toomre) [[1981|1981 шықәсазы]]. Адиск хаз-хазы амацәазқәа рыла аилаҳара иалагар ауазаап
<math>Q=\frac{c_s k}{\pi G\Sigma}<1</math>
c<sub>s</sub> — апротопланеттә диск аҿы абжьы аццакра, k — аепициклтә еиҭаҟалара.
Иахьа апараметр Q « Тумре ипараметр» ҳәа ахьӡуп, асценари ахаҭа Тумре иҭышәынтәаламзаара ҳәа иашьҭоуп.
Адиск ахьынӡеилабго аамҭа адиск архьшәашәара аамҭа иаҿырԥшзар ауеит, аеҵәа азы Гельм-Гольц аамҭа еиԥшны иԥхьаӡоуп.
==== Агравитациатә еилабгара асценари ауадаҩрақәа ====
Иаҭахуп имассивӡоу апротопланеттә диск.
=== Аеволиуциа ===
=== Аструктура шьақәзыргыло ===
=== Амҳалдызтә дәы апроцессқәа ===
[[Афаил:Structure of the magnetosphere-ab-2.svg|thumb|upright=1.5|[[Магнитное поле Земли|Адгьылтә мҳалдызасфера]] асхематә сахьа]]
Апланетақәа рҟазшьа хадақәа ируакуп [[Магнитосфера|амҳалдызасфера]] аԥызҵо аҩныҵҟатәи [[магнитный момент|амҳалдызтә момент]]. Амҳалдызтә дәы аҟазаара иаҳнарбоит апланета макьана геологиала «аԥсы шҭоу». Даҽакала иаҳҳәозар, амахылдыз зыхьшьу апланетақәа рҿы урҭ рыҵаулараҿы иҟоу [[Электрическая проводимость|афымцамҩангагатә]] материалқәа реиҭаҵрақәа амҳалдызтә дәы аԥырҵоит. Ари адәы апланетеи [[Звёздный ветер|аеҵәа ԥшеи]] реинырра акыр иаԥсахуеит. Амҳалдыз зыхьшьу апланета акәша-мыкәша иаԥнаҵоит [[магнитосфера|амҳалдызасфера]] ҳәа изышьҭоу аҭыԥ, уи аеҵәа ԥша залсуам. Амҳалдызасфера апланета ахаҭа аасҭа акырӡа еиҳахар алшоит. Уи иаҿагыланы, амахылдыз змам апланетақәа ирымоу [[ионосфера|аионосфереи]] аеҵәатә ԥшеи реинырра иарҿиаз амҳалдызасфера ԥсыҽқәа роуп, урҭ апланета уамак ирзыхьчом<ref name=Kivelson2007/>.
Амратә система апланетақәа ааба рҟынтәи ҩба роуп амҳалдызасфера шамахамзар измам — урҭ Венереи Марси роуп<ref name=Kivelson2007/>. Аиҿырԥшразы, уи амоуп Иупитер амҩанызақәа руак — [[Ганимед (спутник)|Ганимедгьы]]. Амҳалдыз зыхьшьу апланетақәа рҟынтәи Меркуриа амҳалдызасфера зегь раасҭа иԥсыҽуп, [[солнечный ветер|амратә ԥша]] мап ацәкра цәгьала иалшоит. Ганимед амҳалдызтә дәы акырынтә еиҳа иӷәӷәоуп, Иупитер атәы акәзар, Амратә системаҿы иҟоу зегь рахьтә зегь реиҳа иӷәӷәоуп (убас иӷәӷәоуп, Иупитер амҩанызақәа рахь ԥхьаҟатәи аԥырра мҩаԥызго амиссиақәа рзы ашәарҭара ду цәырнагар алшоит). Егьырҭ апланета-гигантқәа рымҳалдызтә дәқәа мчхарала адгьылтә дәқәа ираҟароуп, аха рымҳалдызтә момент акыр еиҳауп. Урани Нептуни рымҳалдызтә дәқәа аикәшара [[Вращательное движение|аҵәҩан]] иаҿырԥшны акыр ирнаауп, апланета агәҭа иаҿырԥшны инаскьагоуп<ref name=Kivelson2007>{{книга |часть=Planetary Magnetospheres |заглавие=Encyclopedia of the Solar System |ссылка=https://archive.org/details/bwb_W8-BGD-739/page/519 |год=2007 |издательство=[[Academic Press]] |isbn=9780120885893 |страницы=519 |ref=Kivelson |автор=Kivelson, Margaret Galland; Bagenal, Fran |ответственный=Lucyann Mcfadden, Paul Weissman, Torrence Johnson }}</ref>.
[[2004 год|2004 шықәсазы]] Гаваитәи адгьылбжьахақәа рҿы астрономцәа ркоманда аеҵәа [[HD 179949]] акәша-мыкәша аекзопланета гәарҭон, уи ан-еҵәа ахыхь [[солнечное пятно|амратә шәыта]] аԥнаҵазшәа акәын ишыҟаз. Акоманда агипотеза ықәнаргылеит апланета амҳалдызасфера амчхара аеҵәа ақәыԥшыларахь инанашьҭуан, иара усгьы иҳараку 7760°C ашоурақәа даҽа 400°C рыла иацнаҵон ҳәа<ref>{{Cite web|title=Magnetic planet|first=Amanda|last=Gefter|work=Astronomy|date=2004-01-17|url=http://www.astronomy.com/asy/default.aspx?c=a&id=2090|access-date=2008-01-29|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUzBuY5?url=http://www.astronomy.com/en/sitecore/content/Home/News-Observing/News/2004/01/Magnetic%20planet.aspx|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref>.
=== Аҳауатә ===
[[Афаил:Top of Atmosphere.jpg|thumb|left|Адгьылтә атмосфера]]
Амратә система апланетақәа зегьы [[Атмосфера|атмосфера]] рымоуп, избанзар урҭ рыкапан дуи рыгравитациеи азхоит арчқәа хыхь раанкыларазы. Идуу арчытә гигантқәа акыр идууп ақәыԥшылара азааигәара аӡрии агели реиԥш иҟоу арчы ласқәа раанкыларазы, урҭ апланета маҷқәа рҟынтәи рхы иақәиҭны иаарту акосмос ахь иԥыруеит<ref>{{статья |заглавие=An Ultradeep Survey for Irregular Satellites of Uranus: Limits to Completeness |издание=[[The Astronomical Journal]] |том=129 |страницы=518—525 |doi=10.1086/426329 |id={{ArXiv|astro-ph|0410059v1}} |язык=en |тип=journal |автор=Sheppard, Scott S.; [[Джуитт, Дэвид|Jewitt, David]]; Kleyna, Jan |год=2005 |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref>. [[Атмосфера Земли|Адгьыл атмосфера]] аилазаара Амратә система егьырҭ апланетақәа иреиԥшӡам [[фотосинтез|афотосинтез]] ҟазҵо ацәеижьқәа иалҵуа, зыԥсы ҭоу зегьы рзы асҟак зҵазкуа аҵәыҵәри ахьырацәоу<ref name=zeilik>{{книга |заглавие=Introductory Astronomy & Astrophysics |ссылка=https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil |издание=4th |год=1998 |издательство=Saunders College Publishing |isbn=0030062284 |страницы=[https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil/page/67 67] |ref=Zeilik |автор=Zeilik, Michael A.; Gregory, Stephan A. }}</ref>. Амратә системаҿы атмосфера ашьҭа дуқәа змам планета заҵәык ауп — амратә ԥшала уи шамахамзар «иахьықәху» Меркури<ref>Hunten D. M., Shemansky D. E., Morgan T. H. (1988), ''The Mercury atmosphere'', In: Mercury (A89-43751 19-91). University of Arizona Press, pp. 562—612</ref>.
Апланета атмосфера Амра аҟынтәи еиԥш аҩныҵҟатәи ахыҵхырҭақәа рҟынтәгьы иоууа еиуеиԥшым амчхара ахкқәа рнырра амоуп. Уи иахылҿиаауеит акыр адинамикатә [[Погода|ҳауатә]] цәырҵрақәа, иаагозар [[ураган|аԥшатлакәқәа]] (Адгьыл аҿы) реиԥш иҟоу, зны-зынла апланета шамахамзар ишынеибаку ихызҩо [[Пыльная буря|асаба фырҭынқәа]] (Марс), Адгьыл иаҟароу Иупитер аҿы [[Антициклон|антициклоникатә ԥшацәгьа]] ([[Большое красное пятно|ашәыта ҟаԥшь Ду]]), [[Большое тёмное пятно|атмосфераҿы «ашәытақәа»]] (Нептун)<ref name="Weather" />. Екзопланетак иадамхаргьы, [[HD 189733 b]] аҿы илашоу ахсаалаҿы игәаҭан ашәыта ҟаԥшь Ду еиԥшу ахәҭа, аха 2-нтә раҟара еиҳау<ref name="knutson">{{статья |заглавие=A map of the day-night contrast of the extrasolar planet HD 189733b |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-05-10_447_7141/page/182 |издание=Nature |том=447 |страницы=183 |doi=10.1038/nature05782 |язык=en |тип=journal |автор=Knutson, Heather A.; Charbonneau, David; Allen, Lori E.; Fortney, Jonathan J. |год=2007}}</ref>.
[[Горячие юпитеры|Аиупитер цаҳәцаҳәқәа]] лассы-лассы акосмос ахь ратмосфера рцәыӡуеит аеҵәақәа ррадиациа иахҟьаны, уи акометатә ҵыхәа даара иугәаланаршәоит<ref>{{cite web|author=Weaver, D.; Villard, R.|url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2007/07/full/|title=Hubble Probes Layer-cake Structure of Alien World's Atmosphere|work=University of Arizona, Lunar and Planetary Laboratory (Press Release)|date=2007-01-31|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV076Ga?url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2007/07/full/|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref><ref>{{статья |издание=Nature |заглавие=The signature of hot hydrogen in the atmosphere of the extrasolar planet HD 209458b |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-02-01_445_7127/page/510 |том=445 |страницы=511 |doi=10.1038/nature05525 |язык=en |тип=journal |автор=Ballester, Gilda E.; Sing, David K.; Herbert, Floyd |год=2007}}</ref>. Арҭ апланетақәа апланета ҽынлеи уахынлеи аганқәа рыбжьара ашоуратә еиҭакра ӷәӷәақәа рымазар алшоит, уи иахылҵуеит абжьыԥысратә ццакырақәа рыла иасуа аԥшақәа<ref>{{статья |заглавие=The phase-dependent infrared brightness of the extrasolar planet Andromeda b |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2006-10-27_314_5799/page/622 |издание=Science |том=314 |страницы=623 |doi=10.1126/science.1133904 |pmid=17038587 |язык=en |тип=journal |автор=Harrington, Jason; Hansen, Brad M.; Luszcz, Statia H.; Seager, Sara |год=2006}}</ref>. Уахынлеи ҽынлеи аган [[HD 189733 b]] ҽынлеи уахынлеи аганқәа рыбжьара аиҭакра ӷәӷәақәа шамоугьы, апланета атмосфера апланета акәша-мыкәша аеҵәа амчхара хра аманы еиҭеихнашоит<ref name="knutson"/>.
== Ахылаԥшрақәеи урҭ рҷыдарақәеи ==
{{main|Аекзопланетақәа рыԥшааразы аметодқәа}}
=== Атранзиттә метод ===
[[Афаил:The model of a transit.ogg|thumb|right|300px|Аекзопланета атранзит амодель]]
Амшмыхәла, мамзаргьы атранзиттә метод шьаҭас иамоуп апланета аеҵәа аԥхьа имҩасны адиск ахәҭа хәыҷы аҵанарӡыр шалшо. Уи алыршахоит адгьыл анаԥшҩы илаԥш ашәахәа апланета аорбита аҟьаԥсраҿы аҟара ишьҭазар.
Иарбоу аеҵәа азы уи абасҵәҟьа ашьҭалара алшара аеҵәа адиаметри аорбита адиаметри реизыҟазаашьа иадҳәалоуп. Аеҵәа иазааигәоу апланетақәа рзы ари ахышәара-ҵышәара 10 % аиҿкаара амоуп, ихарахацыԥхьаӡа икаҳауеит. Уигьы ари аметод раԥхьатәи агроуп.
Аҩбатәи амц гәҭынчымра апроцент ҳаракы ауп, уи даҽа знеишьак ала иҵегьы ашьақәырӷәӷәара аҭахуп.
Ахԥатәи — ашәагақәа риашара адцалара ҳаракы ауп. Избанзар Лиапунов ила зыӡбара ҭышәынтәалам аҭактә дҵа ӡбатәуп<ref>Черепащук А. М. — Обратные задачи в астрофизике</ref>.
Аха ари аекзопланета акәакьтә шәагаа злашьақәургылаша метод заҵәык ауп, уи аҟынӡа абжьаӡара еилкаазар — ацәаҳәатә шәагаагьы. Уи адагьы аеҵәа алашара «амшмыхәла» аан атмосфера иалсуеит, уи алшара ҳнаҭоит аспектр ала хыхьтәи аҿыгҳарақәа рхимиатә еилазаашьазы адыррақәа рауразы, уа имҩаԥысуа апроцессқәа рзеиԥш хкы аилкааразы.
2012 шықәса раахыс ари аекзопланетақәа раартразы зегь реиҳа алҵшәа змоу методуп. Уажәазы имҩаԥырго аексперимент дуқәа — [[Corot]], [[Kepler]], [[OGLE]].
=== Ашәахәатә ццакрақәа рметод ===
Доплер иметод (арадиалтә ццакырақәа, ашәахәатә ццакырақәа) — [[экзопланета|аекзопланетақәа]] рыԥшаара аметод, аеҵәа [[Радиальная скорость|арадиалтә ццакыра]] [[спектрометр|аспектрометриатә]] шәага-зага ауп. [[Планетная система|Апланетатә система]] змоу аеҵәа ахатәы [[Орбита|орбита]] хәыҷы ала иныҟәалоит апланета [[Гравитация|адхалара]] аҭакс. Уи акәзар, аеҵәа [[Адгьыл|Адгьыли]] уи аҟынтәи ахырхарҭала иахьцо аццакра аамҭа-аамҭала аҽаԥсахуеит (даҽакала иуҳәозар, аеҵәа арадиалтә ццакыра Адгьыл аганахьала аҽаԥсахуеит). Ари аццакра ҳасабзар алшоит [[Эффект Доплера|Доплер иеффет]] иахҟьаз [[Спектральная линия|аспектралтә цәаҳәақәа]] реиҭаҵра аҟынтәи.
Доплер иметод аеҵәақәа рзы ихәарҭоуп иарбан бжьаӡаразаалак аҟны, аха ашәагақәа риашара ҳаракы аиуразы иаҭахуп иҳараку [[отношение сигнал/шум|аизыҟазаашьа асигнал/ашьҭыбжь]], убри аҟнытә, аметод, шамахамзар, ахархәара амоуп акыр еизааигәоу аеҵәақәа рзы мацара (160 [[Световой год|лашара шықәса]] рҟынӡа). Доплер иметод иалнаршоит аеҵәақәа рааигәара мариала апланета дуқәа рыԥшаара, аха апланетақәа хара-хара рыԥшааразы акыршықәсатәи агәаҭарақәа аҭахуп. Алаԥш ашәахәахьы акыр [[Наклонение (астрономия)|ирнаау]] аорбитақәа змоу апланетақәа еиҳа имаҷны аеҵәатә ҽыԥсахрақәа ҟарҵоит, убри аҟынтә урҭ рыԥшаара еиҳа иуадаҩуп.
== Афизикатә ҟазшьарбақәа ==
=== Акапан ===
Апланета ҳәаақәызҵо аҷыдарақәа — уи акапан акыр идузароуп, агравитациа [[Гидростатическое равновесие|агидростатикатә еибакапанра]] аҭагылазаашьахь икылнагартә еиԥш. Ус анакәха, апланетақәа зегьы акәымпылԥшра рымоуп. Зыкапан маҷу аобиектқәа ииашам аформа рымазар алшоит, акапан акыр идузар, агравитациа акыр иӷәӷәахоит аобиект акәымпыл аформа аҭаразы. Акапан ашәхымстә ҵакы ажәҩан ацәеижь ахимиатә еилазаара иахьыԥшуп<ref>{{Cite web
|title = The Dwarf Planets
|url = http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/dwarfplanets/
|author-link = Браун, Майкл (астроном)
|last = Браун
|first = Майкл
|work = California Institute of Technology
|year = 2006
|access-date = 2008-02-01
|archive-url = https://www.webcitation.org/5wRXb7z9k?url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/dwarfplanets/
|archive-date = 2011-02-12
|url-status = live
}}</ref>.
Егьырҭ инарҷыданы, акапан — апланетақәеи аеҵәақәеи еилызхуа акрызҵазкуа ҷыдароуп. Апланетазы акапан хыхьтәи аҳәаа - [[Иупитер|Иупитер]] акапанқәа 13 роуп, уи ашьҭахь [[термоядерная реакция|атермогәыцәтә синтез]] алагаразы аҭагылазаашьақәа алыршахоит. Амратә системаҿы ари ашәхымс иазааигәахо апланетақәагьы ыҟаӡам. Аха екзопланетақәак ари аҳәаа аасҭа рацәак еиҵам акапан рымоуп. [[Энциклопедия внесолнечных планет|Амра анҭыҵтәи апланетақәа ренциклопедиа]] еиқәнаԥхьаӡоит ари аҳәаа иазааигәоу планетақәак: [[HD 38529]] c, [[AB Живописца|Аҿыханҵаҩ AB]] b, [[HD 162020]] b, [[HD 13189]] b. Иҟоуп обиектқәак еиҳау акапангьы змоу, аха урҭ атермогәыцәтә синтез азы ихымԥадатәиу аҳәаа иҩахыкны иахьышьҭоу азы [[Коричневый карлик|аҵан каҳуаԥштәқәа]] рахь иԥхьаӡатәуп<ref name="Encyclopedia" />.
Еицырдыруа апланетақәа рахьтә иреиҵаӡоу (аҵан планетақәеи амҩанызақәеи алаҳамҵозар) - ари [[PSR B1257+12]] b, раԥхьаӡа иаарԥшыз аекзопланетақәа ируакуп ([[1992 год|1992 ашықәс]]) [[пульсар|апульсар]] акәша-мыкәша иҟоу аорбитаҿы. Апланета акапан Меркури акапан абжа аҟара шьақәнаргылоит<ref name="Encyclopedia" />.
=== Аҩныҵҟатәи адифференциациа ===
[[Афаил:Jupiter interior.png|thumb|right|150px|Ашьха хаҳәқәа ирылху агәыцә жәпа змоу Иупитер аиҿартәышьа асхема, аихатәы ӡри иалху амантиа ала ихҟьоу]]
Иарбан плпнетазаалакгьы аханатә аӡы аҭагылазаашьа аманы аԥсҭазаара ахы акуан; ашьақәгылара заатәи астадиақәа рҿы еиҳа ихьанҭаз амаҭәашьарқәа агәҭахьы итәон, еиҳа иласу ақәыԥшылара азааигәара иаанхон. Убри аҟнытә планетацыԥхьаӡа адгьыл иҵоу [[гравитационная дифференциация|дифференциациак]] амоуп, уи аарԥшуп [[ядро планеты|апланета агәыцә]] иҵаӷоу ма иҵаӷаз [[Планетарная мантия|амантиа]] ала ишыхҟьоу. Адгьылтә гәыԥ апланетақәа амантиа [[Кора (геология)|ацәа]] жәпа аҵаҟа ирҵәахуеит<ref name=terrestrial>{{Cite web|title=Planetary Interiors|work=Department of Physics, University of Oregon|url=http://abyss.uoregon.edu/~js/ast121/lectures/lec16.html|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV0h6mg?url=http://abyss.uoregon.edu/~js/ast121/lectures/lec16.html|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref>, усҟан арчытә гигантқәа рҿы амантиа ԥшьаала аҳауахь ииасуеит. Адгьылтә гәыԥ апланетақәа ирымоуп [[железо|аихеи]] [[никель|аникельи]] реиԥш иҟоу аферромҳалдызтә маҭәашьарқәа ирылху агәыцә, иара убас [[Силикаты (минералы)|асиликатқәа]] ирылху амантиа. [[Иупитер|Иупитери]] [[Сатурн|Сатурни]] реиԥш иҟоу арчытә гигантқәа ирымоуп [[металлический водород|аметаллтә ӡри]] иалху амантиа зкәыршоу ашьхахаҳәқәеи аметаллқәеи ирылху агәыцә<ref>{{книга |год=2006 |заглавие=Jupiter and Saturn |ссылка=https://archive.org/details/jupitersaturn0000elki_t3r5 |издательство=Chelsea House |место=New York |isbn=0-8160-5196-8 |ref=Elkins-Tanton |автор=Elkins-Tanton, Linda T. }}</ref>. [[Уран|Урани]] [[Нептун|Нептуни]] иреиԥшу аҵаатә гигантқәа ракәзар, ирымоуп ашьха хаҳәқәа ирылху агәыцәқәеи [[Аӡы|аӡтәы]], [[Аммиак|аммиактә]], [[метан|аметантә]] уҳәа аҵааршәқәа ирылху амантиеи<ref>{{статья |заглавие=Comparative model of Uranus and Neptune |издание=[[Planetary and Space Science|Planet. Space Sci.]] |том=43 |номер=12 |страницы=1517—1522 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P |doi=10.1016/0032-0633(95)00061-5 |язык=en |автор=Podolak, M.; Weizman, A.; Marley, M. |год=1995 |тип=journal |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011162739/http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P }}</ref>. Апланетақәа ргәыцәқәа рыҩныҵҟа аӡшьар аиҭаҵра [[Магнитное динамо|агеодинамо]] аеффект ҟанаҵоит, уи [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] аԥнаҵоит<ref name="terrestrial" />.
=== Аҩынтәтәи аҟазшьарбагақәа ===
Планетақәак, ма аҵан планетақәак (иаҳҳәап, Иупитери Сатурни, Нептуни Плутони) [[Орбитальный резонанс|аорбитатә резонанс]] рымоуп дара-дара, мамзаргьы еиҳа иссоу ацәеижьқәа рахь (уи иара убас амҩанызатә системақәа ирҟазшьарбагоуп). Апланетақәа зегьы, [[Венера|Венереи]] [[Меркури|Меркурии]] рыда, ирымоуп [[Спутники планет|иԥсабаратәу амҩанызақәа]], урҭгьы лассы-лассы «амзақәа»ҳәа ирышьҭоуп. Убас Адгьыл иԥсабаратәу мҩанызак ауп иамоу, Марс — ҩба, апланета-гигантқәа рҟны урҭ рацәоуп. [[Газовые планеты|Апланета-гигантқәа]] рымҩанызақәа акыр [[Планеты земной группы|адгьылтә гәыԥ апланетақәеи]] [[карликовая планета|апланета ҵанқәеи]] ирзааигәоу аҟазшьақәа имаҷымкәа ирымоуп. Урҭ рӷьырак аԥсҭазаара рымазаара алшара аганахьала иҭҵаазар ҟалоит (лымкаала [[Европа (спутник)|Европа]])<ref name=Grasset2000>{{статья |заглавие=On the internal structure and dynamic of Titan |ссылка=https://archive.org/details/sim_planetary-and-space-science_2000-05_48_6/page/n91 |издание=[[Planetary and Space Science]] |том=48 |страницы=617—636 |doi=10.1016/S0032-0633(00)00039-8 |язык=en |автор=Grasset, O.; Sotin C.; Deschamps F. |год=2000 |тип=journal}}</ref><ref name=Fortes2000>{{статья |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |том=146 |номер=2 |страницы=444—452 |doi=10.1006/icar.2000.6400 |заглавие=Exobiological implications of a possible ammonia-water ocean inside Titan |язык=en |тип=journal |автор=Fortes, A. D. |год=2000 |издательство=[[Elsevier]]}}</ref><ref>{{Cite news|first=Nicola|last=Jones|date=2001-12-11|work=New Scientist Print Edition|url=https://www.newscientist.com/article.ns?id=dn1647|title=Bacterial explanation for Europa's rosy glow|access-date=2008-08-23|archive-date=2008-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20080410053352/http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn1647}}</ref>.
[[Афаил:Voyager 2 - Saturn Rings - 3085 7800 2.png|thumb|right|300px|[[Кольца Сатурна|Сатурн амацәазқәа]]]]
Апланета-гигантқәа ԥшьба иара убасгьы ирымоуп шәагаалеи еилазаашьалеи еиуеиԥшым [[Кольца планет|амацәазқәа]]. Урҭ еиҳарак асабеи икьакьоу ахәҭаҷқәеи рыла ишьақәгылоуп, аха иара убас иаҵанакыр алшоит шә-метрала иҟоу ахаҳә ԥҽыхақәа-амацәазқәа реилазаашьа шьақәзыргыло, еиқәзырхо [[спутник-пастух|амҩаныза-хьшьцәа]] хәыҷқәа. Амацәазқәа рхылҵшьҭра аҵыхәтәанынӡа еилкаам, урҭ рыпланетазы [[предел Роша|Рош иҳәаа]] иахысыз, [[Приливные силы|аӡышьҭыҵратә мчқәа]] еилаԥырыххааз амҩанызақәа рырбгара иалҵшәоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref>{{статья |заглавие=On the Formation of Planetary Rings |издание=Bulletin of the American Astronomical Society |том=28 |страницы=77—115 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1996DPS....28.1815M |язык=en |автор=Molnar, L. A.; Dunn, D. E. |год=1996 |тип=journal |archive-date=2007-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219011823/http://adsabs.harvard.edu/abs/1996DPS....28.1815M }}</ref><ref>{{книга |год=2004 |заглавие=The Solar System |ссылка=https://archive.org/details/isbn_9783540002413/page/388 |издание=Third |страницы=388—390 |издательство=[[Springer Publishing]] |isbn=3540002413 |ref=Thérèse |автор=Thérèse, Encrenaz }}</ref>.
Аекзопланетақәа аҩынтәтәи рҟазшьарбагақәа руакгьы ҭырҵаауамызт. Аха [[субкоричневый карлик|асубкаҳуаԥштәы ҵан]] [[Cha 110913-773444]], [[планета-сирота|зхала иҟоу планетаны]] еихшоу, [[протопланетный диск|апротопланеттә диск]] хәыҷы амоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref name="Luhman" />.
== Аҭоурых ==
[[Афаил:Ptolemaicsystem-small.png|thumb|right|«Акосмографиа» аҟынтәи агеоцентрикатә космологиатә модель, Антверпен, [[1539|1539 шықәса]]]]
Апланета аидеиа ҿион аҭоурых ахьынӡанаӡааӡоз, ажәытәтәи анцәахаҵаратә иныҟәо аеҵәақәа инадыркны астрономиатә обиектқәа раҳасабала ҳаамҭазтәи рызнеишьа аҟынӡа — аҭҵаарадырратә аамҭазы зхы кыз. Аилкаара уажәы еиҳа инарҭбааны ирыдыркыло иалагеит — Амратә система аҩныҵҟа адунеиқәа рыдагьы шәкыла амра анҭыҵтәи асистемақәа рҿгьы алагаларазы. Апланета аҳәаақәҵа иахылҵыз ҩ-ҵакык аҵарауаа рдунеи аҿы аиҿагылара ду ахылҿиааит.
Ажәытәан астрономцәа игәарҭеит ажәҩан аҿы лашарбагақәак егьырҭ аеҵәақәа рганахьала ишныҟәоз, [[Движение Солнца и планет по небесной сфере|ажәҩан аусхк аҟны иҟазшьарбагоу аиқәҳәала]] ҟаҵо. Ажәытә бырзенцәа арҭ алашарбагақәа ахьӡ рырҭеит «{{lang-grc|πλάνητες ἀστέρες}}» (''Иныҟәо аеҵәақәа'') мамзаргьы баша «{{lang-grc|πλανήτοι}}» (''Амҩасцәа'')<ref>H. G. Liddell and R. Scott, ''A Greek-English Lexicon'', ninth edition, (Oxford: Clarendon Press, 1940).</ref>, уи ауп ҳаамҭазтәи ажәа «апланета» злырхыз<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/planet|title=Definition of planet|publisher=Merriam-Webster OnLine|access-date=2007-07-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV1JYLp?url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/planet|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref><ref name="oed"/>.
Бырзентәыла, Китаи, Вавилон, ажәытә цивилизациақәа зегьы рҿы<ref>{{статья |заглавие=The History of Ancient Astronomy Problems and Methods |издание=Journal of Near Eastern Studies |том=4 |номер=1 |страницы=1—38 |doi=10.1086/370729 |язык=en |тип=journal |автор=Neugebauer, Otto E. |год=1945}}</ref><ref>{{книга |заглавие=Astronomy in China, Korea and Japan |издание=Walker |часть=Astronomy Before the Telescope |страницы=264—265 |ref=Ronan |автор=Ronan, Colin }}</ref> иуниверсалтәын уҳәартә иҟан Адгьыл Адунеи агәҭа иҟоуп, апланетақәа зегьы уи иакәшоит ҳәа агәаанагара. Ас еиԥш иҟоу агәаанагарақәа мзызс ирымоу ажәытәуаа апланетақәеи аеҵәақәеи есыҽны Адгьыл иакәшозшәа ахьырбоз ауп<ref>{{книга |заглавие=The Copernican Revolution |ссылка=https://archive.org/details/copernicanrevolu0008kuhn |страницы=[https://archive.org/details/copernicanrevolu0008kuhn/page/5 5]—20 |издательство=[[Издательство Гарвардского университета|Harvard University Press]] |год=1957 |isbn=0674171039 |ref=Kuhn |автор=Kuhn, Thomas S. }}</ref>, Адгьыл шыӷәӷәоу, ишҭышәынтәалоу, ишеиҭамҵуа, аҭынчра шыҟоу ахьырныруаз ауп.
=== Вавилон ===
Аҩыра аԥҵара зыдԥхьаӡалоу адунеи аҿы раԥхьатәи ацивилизациақәа руак аԥызҵаз вавилонаа раԥхьа игылаз [[Шумеры|шумераа]] ҳ. ҟ. 1500 шықәсазы агәра ганы ажәҩан аҿы Венера рыԥшаахьан<ref name=ancientmes>{{статья |ссылка=http://www.folklore.ee/Folklore/vol16/planets.pdf |заглавие=Understanding Planets in Ancient Mesopotamia |издание=Electronic Journal of Folklore |access-date=2008-02-06 |issn=1406-0957 |том=16 |страницы=7—35 |издательство=Estonian Literary Museum |автор=Kasak, Enn; Veede, Raul |ответственный=Mare Kõiva and Andres Kuperjanov |год=2001 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204141254/http://www.folklore.ee/folklore/vol16/planets.pdf }}</ref>. Уи ашьҭахь дук мырҵыкәа агәра ганы ирыԥшааит даҽа «ҩнуҵҟатә» планетак [[Меркури|Меркури]], «адәахьтәи» (Адгьыл аорбита анҭыҵ) [[Марс]], [[Иупитер|Иупитер]], [[Сатурн]]. Арҭ апланетақәа заатәи аамҭа Ҿыц азы ателескоп аԥҵахаанӡа еицырдыруа акызаҵәык акәын иаанханы иҟаз<ref>{{статья |заглавие=Babylonian Observational Astronomy |издание=[[Philosophical Transactions of the Royal Society]] |том=276 |номер=1257 |страницы=43—50 [45 & 48—9] |издательство=[[Лондонское королевское общество|Royal Society]] |jstor=74273 |access-date=2010-03-12 |автор=A. Sachs |число=2 |месяц=5 |год=1974 |archive-date=2023-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007104626/https://www.jstor.org/stable/74273 }}</ref>.
Апланетақәа рфункционалтә теориа змаз раԥхьатәи цивилизациан вавилонаа рцивилизациа ҳ. ҟ. I азқьышықәсақәа рзы Месопотамиа инхоз. Усҟантәи аамҭа иаҵанакуа зегь реиҳа ижәытәӡатәиу еиқәханы иҟоу апланетартә астрономиатә текст — Амми-Цадуки венериантәи аиҵаҩқәа, ҳ.ҟ. VII ашәышықәса иаҵанакуа, иҟалап Урҭ ҳ.ҟ. II азқьышықәса алагамҭа иаҵанакуа еиҳа ижәытәӡатәиу рыхкьыԥхьаа акәзар<ref name="practice">{{книга |заглавие=The History and Practice of Ancient Astronomy |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |год=1998 |страницы=296—297 |ссылка=https://books.google.com/?id=nS51_7qbEWsC&pg=PA17&lpg=PA17&dq=babylon+greek+astronomy |isbn=9780195095395 |ref=Evans |язык=en |автор=Evans, James}}</ref>. Вавилонаа иара убас ашьаҭа ркит аԥхьаҟа «мраҭашәаратәи астрологиа» ҳәа изыхьӡхо<ref name=book>{{книга |заглавие=A History of Horoscopic Astrology |год=1996 |издательство=AFA |isbn=978-0866904636 |страницы=1 |ref=Holden |автор=Holden, James Herschel }}</ref>. Ҳ.ҟ. VII ашәышықәсазы новоассириатәи аамҭазы иҩыз «[[Энума Ану Энлиль|Енума Ану Енлиль]]»<ref>{{книга |том=8 |серия=State Archives of Assyria |заглавие=Astrological reports to Assyrian kings |год=1992 |издательство=Helsinki University Press |isbn=951-570-130-9 |ответственный=Hermann Hunger }}</ref> иагәылоуп еиуеиԥшым астрономиатә цәырҵрақәа, апланетақәа рныҟәарагьы налаҵаны, азԥхьагәаҭарақәеи урҭ рызнеишьеи рсиа<ref>{{статья |заглавие=Babylonian Planetary Omens. Part One. Enuma Anu Enlil, Tablet 63: The Venus Tablet of Ammisaduqa |ссылка=http://links.jstor.org/sici?sici=0003-0279(198701%2F03)107%3A1%3C93%3ABAOATS%3E2.0.CO%3B2-0 |издание=Journal of the American Oriental Society |access-date=2008-02-04 |doi=10.2307/602955 |том=107 |номер=1 |страницы=93 |язык=en |тип=journal |автор=Lambert, W. G.; Reiner, Erica |год=1987 |archive-date=2022-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220212100626/https://www.jstor.org/stable/602955 }}</ref>.
Вавилонаа рхы иадырхәон ҩбалатәи ахьӡқәа рсистема: «аҭҵаарадырратәи» «анцәахаҵаратәи». Урҭ ракәзар ҟалап раԥхьа апланетақәа анцәахәқәа рыхьӡқәа рыҭара зхәыцызгьы<ref name=nergal>{{Cite web|first=Kelley L.|last=Ross|year=2005|title=The Days of the Week|url=http://www.friesian.com/week.htm|publisher=The Friesian School|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV2C4Sz?url=http://www.friesian.com/week.htm|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref><ref>[http://astrologic.chat.ru/009.htm Планеты] {{Wayback|url=http://astrologic.chat.ru/009.htm |date=20130421070939 }} // astrologic.chat.ru</ref>.
[[Халдеи|Халдеиаа]] рҿы апланетақәа рсистема иазкны шәахәаԥш ''[[Халдейский ряд (астрология)|Халдеитәи ариад]]''.
=== Ажәытә Бырзентәылеи Ажәытәӡатәи Рими ===
Птолемеи и-«планетартә сферақәа»:
* иахьатәи аамҭа: [[Амза|Амза]], Меркури, Венера, [[Амра|Амра]], Марс, Иупитер, Сатурн;
* Абжьарашәышқәсазтәи Европа:<ref>Peter Appian. ''Cosmographia'' (Antwerp, 1539); {{статья |issn=0021-1753 |том=78 |номер=2 |страницы=153—173 |заглавие=Celestial Orbs in the Latin Middle Ages |издание=Isis |jstor=231520 |автор=Grant, Edward |месяц=6 |год=1987 |archive-date=2023-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727135607/https://www.jstor.org/stable/231520 }}</ref> ☾ LVNA, ☿ MERCVRIVS, ♀ VENVS, ☉ SOL, ♂ MARS, ♃ IVPITER, ♄ SATVRNVS.
[[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]] аелинистикаҟалаанӡатәи заатәи аеллинистикатәи аамҭақәа рзы апланетақәа рыхьӡқәа анцәахәқәа ирыдҳәаламызт: Сатурн иахьӡын ''Фаинон'', «илашоу», Иупитер — ''Фаетон'', Марс — ''Пироеис'', «амцабзтә»; Венера еицырдыруан ''Фосфорос'' ҳәа, «Алашара Адырраҭаҩ» (ашьыжьтәи абара аамҭазы), ''Гесперос'' (ахәылԥазтәи абара аамҭазы) ҳәа, еиҳа ирласны иӡуа Меркури — ''Стилбон'' ҳәа<ref>{{Cite web |url=https://www.theoi.com/Titan/AstraPlaneta.html |title=Theoi Project: Astra Planeta |access-date=2022-05-10 |archive-date=2021-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211107223711/https://www.theoi.com/Titan/AstraPlaneta.html |url-status=live }}</ref>.
Аха ашьҭахь, излаабо ала, абырзенцәа апланетақәа «рынцәахаҵаратә» хьыӡқәа вавилонаа ирымырхит, аха дара рпантеонахь еиҭаркит. Абырзен традициеи вавилонтәи ахьӡҵара атрадициеи акыр аишьашәаларақәа ԥшаауп, урҭ хазы ицәырымҵит ҳәа агәаанагара аиуразы<ref name="practice" />. Аиҭага еснагь ииашаны иҟамызт. Иаҳҳәап, вавилонтәи Нергал — аибашьра анцәахәы, абасала, абырзенцәа Арес идырҳәалон. Аха Арес диҿурԥшуазар, Нергал иара убас амори, аепидемиақәеи, ахраҭи рынцәахәы иакәын<ref>{{книга |заглавие=Martian Metamorphoses: The Planet Mars in Ancient Myth and Tradition |год=1997 |издательство=Aeon Press |ссылка=https://books.google.com/?id=jz3eqRGuM0wC&pg=PP9&dq=ares+nergal+planet+pestilence |isbn=0965622908 |ref=Cochrane |язык=en |автор=Cochrane, Ev}}</ref>. Ашьҭахь ажәытәӡатәи аурымқәа иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иазку акультуреи агәаанагарақәеи ирыцны ажәытә бырзенцәа рҿы апланетақәа рыхьӡқәагьы «рӷьычит». Абас ицәырҵит ҳзышьцылахьоу Иупитер, Сатурн, Меркури, Венера, Марс.
Имаҷҩымкәа аурымқәа Месопотамиа зхы ыҵнахыз, аха аеллинистикатә Мысра аҵыхәтәантәи аформа аҟынӡа инеиз ахаҵара рыдыркылеит — апланетақәа зыхьӡ рырҭаз быжьҩык анцәақәа адгьыл аҿы сааҭла аиҭакрақәа рхахьы иахьыргаз. Аишьҭагыла хацнаркуан Сатурн, Иупитер, Марс, Амра, Венера, Меркури, Амза (зегь реиҳа ихараз инадыркны зегь реиҳа иааигәаз рахь)<ref name=zerubavel>{{книга |год=1989 |издательство=[[University of Chicago Press]] |isbn=0226981657 |заглавие=The Seven Day Circle: The History and Meaning of the Week |страницы=14 |ссылка=https://books.google.com/?id=aGahKeojIUoC&pg=PA14&dq=seven+day+week+egypt+mesopotamia |ref=Zerubavel |язык=en |автор=Zerubavel, Eviatar}}</ref>. Ус анакәха, актәи амш Иалагон Сатурн (1-тәи асааҭ), аҩбатәи амш Амра (25-тәи асааҭ), анаҩстәи Амза (49-тәи асааҭ), анаҩс Марс, Меркуриа, Иупитер, Венера. Есыҽны излалагоз анцәа ихьӡ ахын аҟнытә, ари аиҿкаара римтәи амзар аҿы еиқәханы иҟоуп [[Нундины|анундинқәа]] шьаҭас измаз ацикл анаԥырх ашьҭахь — макьанагьы ҳаамҭазтәи абызшәақәа жәпакы рҿы еиқәханы иҟоуп<ref name="weekdays">{{статья |заглавие=Astronomical Names for the Days of the Week |издание=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |том=93 |страницы=122—133 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?1999JRASC..93..122F |автор=Falk, Michael |год=1999 |archive-date=2016-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160209193509/http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?1999JRASC..93..122F }}</ref>.
Атермин «апланета» ажәытә бырзен бызшәа ''πλανήτης'' аҟынтәи иаауеит, уи иаанагоз «амҩасҩы» иакәын, — абас азырҳәон аеҵәақәа рганахьала зҭагылазаашьа зыԥсахыз аобиект. Вавилонаа реиԥш акәымкәа, ажәытә бырзенцәа иҟалаша аҵакы арҭомызт азы апланетақәа раԥхьа уамак ирызҿлымҳамызт. [[Пифагореизм|Пифагораа]] ҳ. ҟ. VI, V ашәышықәсақәа рзы идырҿиеит рхатәы ихьыԥшым апланетартә теориа, уи инақәыршәаны Адгьыли, Амреи, Амзеи, апланетақәеи Адунеи атеориатә центр ҳәа ирыдыркылоз «Амца Хада» акәша-мыкәша еикәагьежьуан. [[Пифагор]] ма [[Парменид]] раԥхьа «ахәылԥазтәи», «ашьыжьтәи аеҵәа» ([[Венера]]) иакыз обиектк аҳасабала ишьақәдыргылеит<ref name="burnet">{{книга|заглавие=Greek philosophy: Thales to Plato|год=1950|издательство=[[Macmillan Publishers|Macmillan and Co.]]|страницы=7—11|ссылка=https://books.google.com/?id=7yUAmmqHHEgC&pg=PR4|isbn=9781406766011|ref=Burnet|автор=Burnet, John}}<!--{{cite web|title=A Chronological History of Babylonian Astronomy|last=Thompson|first=Gary D.|url=http://members.optusnet.com.au/~gtosiris/page9k.html| publisher=members.optusnet.com.au/~gtosiris|year=2007|access-date=2007-04-30}}{{Rs}}--></ref>.
ҳ. ҟ. III ашәышықәсазы [[Аристарх Самосский|Аристарх Самосски]] ажәалагала ҟаиҵеит Адгьыли егьырҭ апланетақәеи Амра иакәшоит ҳәа зҳәоз [[Гелиоцентризм|агелиоцентрикатә]] система адкыларазы. Аха [[геоцентризм|агеоцентризм]] [[Революция в науке|Аҭҵаарадырратә револиуциа]] аҟынӡа аԥыжәара аманы иаанхон. Иҟалап [[антикитерский механизм|антикитератәи амеханизм]] Амра, Амза, апланетақәа иҿырԥшыгоу рҭагылазаашьа иалкаау арыцхә азы аԥхьаӡаразы иаԥҵаз [[Аналоговый компьютер|аналогтә компиутерызҭгьы]].
ҳ. ҟ. I ашәышықәсазы, [[Эллинизм|аеллинистикатә аамҭазы]], абырзенцәа апланетақәа рҭагылазаашьа заа азԥхьагәаҭаразы рхатәы математикатә схемақәа раԥҵара иалагеит. Уи иалнаршеит блала Адгьыл аҟынтәи иубо ажәҩан ацәеижьқәа реиҭаҵра аԥсабара аилыркаараҿы хара анаскьара. Арҭ атеориақәа еиҳа инагӡаны иааԥшит [[Клавдий Птолемей|Птолемеи]] II ашәышықәсазы ииҩыз ''[[Альмагест]]'' аҟны. Птолемеи имодель аԥыжәара убриаҟара игәылҭәаан, астрономиазы уаанӡатәи аусумҭақәа зегьы аҵанарӡит, 13 шәышықәса рыҩныҵҟа мраҭашәаратәи адунеи аҿы зегь реиҳа акапан змаз астрономиатә усумҭаны иаанхон<ref name="practice" /><ref name="almagest" />. Птолемеи изакәанқәа ркомплекс ибзианы иаанарԥшуан абырзенцәеи аурымқәеи ргәаанагарала [[Геоцентризм|Адгьыл иакәшоз]] апланетақәа рорбитақәа 7 рҟазшьарбагақәа. Адгьыл аҟынтәи абжьаӡара аизырҳара аԥҟарала, усҟантәи аҭҵаарадырратә еилазаара агәаанагарала, урҭ абас еишьҭанеиуан: [[Амза|Амза]], Меркури, Венера, [[Амра|Амра]], Марс, Иупитер, Сатурн<ref name=oed>{{Cite web|url=http://dictionary.oed.com/cgi/entry/50180718?query_type=word&queryword=planet|publisher=Oxford English Dictionary|title=planet, n.|access-date=2008-02-07|archive-url= https://www.webcitation.org/68uV2du02?url=http://oed.com/public/redirect/welcome-to-the-new-oed-online|archive-date=2012-07-04|url-status=live|date=December 2007}} ''Note: select the Etymology tab ''</ref><ref name=almagest>{{статья |заглавие=Saving the phenomena: the background to Ptolemy's planetary theory |издание=[[Journal for the History of Astronomy]] |том=28 |номер=1 |страницы=1—12 |место=Cambridge (UK) |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1997JHA....28....1G |access-date=2008-02-06 |язык=en |тип=journal |автор=Goldstein, Bernard R. |год=1997 |archive-date=2008-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115172853/http://adsabs.harvard.edu/abs/1997JHA....28....1G }}</ref><ref>{{книга |заглавие=Ptolemy's Almagest |издательство=[[Princeton University Press]] |год=1998 |isbn=9780691002606 |автор=Ptolemy; Toomer, G. J. }}</ref>.
=== Ажәытәтәии абжьарашәышықәсатәии Индиа ===
[[499|499 шықәсазы]] индиатәи астроном [[Ариабхата]] ажәалагала ҟаиҵеит апланетартә модель азы, апланетақәа игьежьу аорбитақәа рыла акәымкәа аеллиптикатә орбитақәа рыла иныҟәоит ҳәа агәаанагара змоу. Ариабхата имодель иара убасгьы иаҵанакуан адгьыл аҵәҩан акәша-мыкәша аикәшара, уи ала иара еиликаауан аеҵәақәа мраҭашәарахь рныҟәара ҳәа иубо<ref>J. J. O’Connor and E. F. Robertson, [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Aryabhata_I.html Aryabhata the Elder] {{Wayback|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Aryabhata_I.html |date=20121019181214 }}, MacTutor History of Mathematics archive</ref><ref name=Hayashi08Aryabhata>Hayashi (2008), ''Aryabhata I''</ref>. Ари амодель инарҭбааны ирыдкылахеит уи ашьҭахь инхоз, аус зуаз индиатәи астрономцәа рыбжьара. Ариабхата ишьҭанеицәа ҷыдала иӷәӷәан [[Южная Индия|Аладатәи Индиа]], уаҟа уахыки-ҽнаки Адгьыл аикәшаразы иара ипринципқәа, егьырҭ инарылкааны, итеориа шьаҭас измаз аусумҭақәа рацәаны ирылалеит<ref name=Sarma-Ast-Ind>Sarma (2008), ''Astronomy in India''</ref>.
[[1500|1500 шықәсазы]] [[Керальская школа астрономии и математики|Кералтәи ашкол]] аҟынтәи [[Нилаканта Сомаяджи|Нилаканта Сомаиаџьи]], ''[[Тантрасанграха|Тантрасанграх]]'' аҿы Ариабхата имодель деиҭахәаԥшит<ref name=Joseph408>Joseph, 408</ref><ref name=MOPM>{{статья |заглавие=Model of planetary motion in the works of Kerala astronomers |издание=Bulletin of the Astronomical Society of India |том=26 |страницы=11—31 [23—4] |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/full/1998BASI...26...11R |bibcode=1998BASI...26...11R |язык=en |тип=journal |автор=Ramasubramanian, K. |archive-date=2017-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171009225907/http://adsabs.harvard.edu/full/1998BASI...26...11R }}</ref>. ''Ариабхатавахиаз'', ''Ариабхатие'' ахҳәаақәа рҿы иара ажәалагала ҟаиҵеит Меркури, Венера, Марс, Иупитер, Сатурн Амра акәша-мыкәша иахьакәшо амодель, уи акәзар, Адгьыл иахьакәшо. Ари [[гео-гелиоцентрическая система мира|агео-гелиоцентрикатә система]] [[XVI век|XVI ашәышықәса]] анҵәамҭазы [[Браге, Тихо|Тихо Браге]] ирыдигалаз угәаланаршәоит. Кералтәи ашкол астрономцәа реиҳараҩык имодель рыдыркылан уи иацныҟәо иалагеит<ref name=Joseph408/><ref name=MOPM/><ref>Ramasubramanian etc. (1994)</ref>.
=== Аԥсылмантә дунеи ===
[[XI век|XI ашәышықәсазы]] [[Ибн Сина|Авиценна]] [[Прохождение Венеры по диску Солнца|Венера атранзит]] гәеиҭан, ишьақәиргылеит [[Венера]], зны-зынла акәзаргьы, Амра аасҭа ишылаҟәу<ref>{{Cite encyclopedia|title=Ibn Sīnā: Abū ʿAlī al‐Ḥusayn ibn ʿAbdallāh ibn Sīnā|author=Sally P. Ragep|editor=Thomas Hockey|encyclopedia=The Biographical Encyclopedia of Astronomers|publisher=[[Springer Science+Business Media]]|year=2007|pages=570–572}}</ref>. [[XII век|XII ашәышықәсазы]] [[Ибн Баджа|Ибн Баџьа]] «ҩ-планетак Амра ахаҿаҿы ашәыта еиқәаҵәақәа реиԥш» ибеит. [[XIII век|XIII ашәышықәсазы]] [[Марагинская обсерватория|марагинтәи]] астроном [[Кутбуддин аш-Ширази]] ари ацәырҵра [[Прохождение Меркурия по диску Солнца|Меркурии Венереи рытранзитқәа]] раҳасабала аилыркаара аиҭеит<ref>{{книга |заглавие=History of oriental astronomy: proceedings of the joint discussion-17 at the 23rd General Assembly of the International Astronomical Union, organised by the Commission 41 (History of Astronomy), held in Kyoto, August 25–26, 1997 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |год=2002 |isbn=1402006578 |страницы=137 |язык=en |автор=S. M. Razaullah Ansari}}</ref>.
=== Ажәытәӡатәи Русь ===
Урысшәала иҟоу атекстқәа рҿы атермин «апланета» уԥылоит XI ашәышықәса инаркны, ари ахьӡ «апланита» аформала «[[Изборник Святослава 1073 года|Изборник Святослава]]» аҟны 1073 шықәсазы аӡбахә ҳәан, уаҟа иара убас иарбан усҟан апланетақәа ҳәа изышьҭаз ажәҩантә цәеижьқәа: Слъньце ([[Амра|Амра]]), Ермис ([[Меркури|Меркури]]), Афродити ([[Венера]]), [[Амза|Амза]], Арис ([[Марс]]), Зеус ([[Иупитер|Иупитер]]), Кронос ([[Сатурн]])<ref>{{книга|ответственный=Гл. ред. [[Богатова, Галина Александровна|Г. А. Богатова]]|заглавие=Словарь русского языка XI—XVII вв. Выпуск 15|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=72}}</ref>.
=== Европатәи Аиҭарҿиара ===
Аренессанс аепоха аан апланетақәа ирхыԥхьаӡалахеит:
* [[Меркури|Меркури]];
* [[Венера]];
* [[Адгьыл|Адгьыл]];
* [[Марс]];
* [[Иупитер|Иупитер]];
* [[Сатурн]].
Блала иубо апланетақәа хәба жәытәнатә аахыс ирдыруан, насгьы амифологиеи, адинхаҵаратә космологиеи, ажәытә астрономиеи ҵакы змоу анырра рырҭеит.
Аҭҵаарадырратә дырра аметод еиҳа-еиҳа еиӷьхон, атермин «апланета» аилкаара аҽаԥсахуан, избанзар урҭ егьырҭ ажәҩантә цәеижьқәа (имқәацо аеҵәақәа ирҿырԥшны) рганахьала иныҟәон; Адгьыл иакәшо ацәеижьқәа раҳасабала реилкаарахь (ишакәхалакгьы, ауаа ус ргәы иаанагон); [[XVI век|XVI ашәышықәсазы]] апланетақәа амра акәша-мыкәша Адгьыл иацны еикәагьежьуа обиектқәаны ишьақәдыргыло иалагеит [[Коперник, Николай|Коперники]], [[Галилей, Галилео|Галилеи]], [[Кеплер, Иоганн|Кеплери]] [[гелиоцентрическая система мира|ргелиоцентрикатә модель]] аҭҵаарадырратә еилазаараҿы анырра анаиу. Абасала, Адгьылгьы апланетақәа рсиа ианылеит, убри аан Амреи Амзеи уи ианыххеит<ref name=galileo_project>{{Cite web
|last = Van Helden
|first = Al
|year = 1995
|url = http://galileo.rice.edu/sci/theories/copernican_system.html
|title = Copernican System
|publisher = The Galileo Project
|access-date = 2008-01-28
|archive-url = https://www.webcitation.org/68uV3CIg1?url=http://galileo.rice.edu/sci/theories/copernican_system.html
|archive-date = 2012-07-04
|url-status = live
}}</ref>.
Убри инақәырццакны еилашгахеит апланетақәа абырзен ма аурым нцәахәқәа рыхьӡқәа рыҭара аҵас. Уи иалҵшәаны, бызшәацыԥхьаӡа аҟны Адгьыл иара ахатәала иахьӡуп.
[[Романские языки|Ароман бызшәақәа]] жәпакы еиқәдырхоит адгьыл (амшын иаҿагылоу) иаанагоз алаҭын ажәа ''[[Теллус|Терра]]'' (ма уи авариациақәа)<ref>{{Cite web|last=Harper|first=Douglas|date=September 2001|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=terrain|title=Etymology of "terrain"|work=Online Etymology Dictionary|access-date=2008-01-30|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV3q4vQ?url=http://www.etymonline.com/index.php?term=terrain|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref>. Аха иромантәым абызшәақәа рхатәы хьыӡқәа рхы иадырхәоит. Иаҳҳәап, абырзенцәа иахьагьы еиқәдырхоит иоригиналтәу ажәытә бырзен ажәа ''[[Гея|Γή]]'' (''Ги'' ма ''И''); [[Агерман бызшәақәа|агерман бызшәақәа]], англыз бызшәагьы налаҵаны, рхы иадырхәоит ажәытә германиатәи ''ertho'' авариациақәа<ref name=etymearth>{{Cite web|last=Harper|first=Douglas|date=September 2001|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=earth|title=Earth|work=Online Etymology Dictionary|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/617En1oOe?url=http://www.etymonline.com/index.php?term=earth|archive-date=2011-08-22|url-status=live}}</ref>, уи ҳбоит англыз бызшәа ''Earth'', анемец ''Erde'', голландиатәи ''Aarde'', скандинавиатәи ''Jorde'' рҿырԥштәқәа рҟны.
Европатәым акультурақәа апланетақәа рыхьӡ аҳәаразы егьырҭ асхемақәа рхы иадырхәоит. [[Индиа|Индиа]] ахархәара амоуп [[Наваграха|Наваграх]] шьаҭас измоу ахьӡ асистема, уи иаҵанакуеит «итрадициатәу» апланетақәа быжьба (Амра Азы [[Сурья|Суриа]], Амза Азы [[Чандра]], [[Будха]], [[Шукра]], [[Мангала|Амангала]], [[Брихаспати]], [[Шани]] апланетақәа Меркури, Венера, Марс, Иупитер, Сатурн рзы), ихало, илбаауа [[узлы Луны|Амза аиқәҳәаларҭақәа]] [[Раху|Рах]], [[Кету (мифология)|Кету]]. [[Китаи|Китаии]] мрагыларатәи Азиа егьырҭ атәылақәеи, ҭоурыхла [[Китайский мир|Китаи анырра]] знаҭаз ([[Иапониа|Иапониа]], [[Корея|Кореиа]], [[Виетнам|Виетнам]]) Рхы иадырхәоит [[У-син|Хә-елементк]] ([[стихия (философия)|стихиак]]) шьаҭас измоу ахьӡ асистема: [[Вода (классический элемент)|Аӡы]] (Меркури), [[Металл (классический элемент)|Аметалл]] (Венера), [[Огонь (классический элемент)|Амца]] (Марс), [[Дерево (классический элемент)|Аҵла]] (Иупитер), [[Земля (классический элемент)|Адгьыл]] (Сатурн)<ref name="weekdays"/>.
[[XVII век|XVII ашәышықәсазы]] Иупитери Сатурни раԥхьатәи рымҩанызақәа анаадырт, раԥхьа амҩанызақәагьы апланетақәагьы ҳәа ирышьҭан — амала, уи иашьҭанеиуаз ашәышықәсазы ажәа «амҩаныза» еиҳа рхы иадырхәон<ref>{{статья |заглавие=A Discovery of two New Planets about Saturn, made in the Royal Parisian Observatory by Signor Cassini, Fellow of both the Royal Societys, of England and France; English't out of French. |издание=Philosophical Transactions (1665–1678) |том=8 |страницы=5178—5185 |doi=10.1098/rstl.1673.0003 |язык=en |тип=journal |автор=Cassini, Signor |год=1673}} ''Note: This journal became the Philosophical Transactions of the Royal Society of London in 1775. There may just be earlier publications within the {{lang|fr|[[Journal des sçavans]]}}.</ref>.
[[XIX век|XIX ашәышықәса]] аҽеиҩшамҭанӡа «апланетақәа» рхыԥхьаӡара ирласны ишьҭыҵуан, Амра акәша-мыкәша аорбита ӷәӷәала иакәшоз иарбанызаалак аобиект аҭҵаарадырратә еилазаара апланета астатус анаҭон.
=== XIX ашәышықәса ===
1800 — тәи ашықәсқәа ралагамҭа инаркны апланетақәа рахь иԥхьаӡан:
* [[Меркури|Меркури]];
* [[Венера]];
* [[Адгьыл|Адгьыл]];
* [[Марс]];
* [[(4) Веста|Веста]];
* [[(3) Юнона|Иунона]];
* [[Церера]];
* [[(2) Паллада|Паллада]];
* [[Иупитер|Иупитер]];
* [[Сатурн]];
* [[Уран|Уран]].
XIX ашәышықәса азбжазы астрономцәа еилыркаауа иалагеит аҵыхәтәантәи 50 шықәса рыҩныҵҟа иаадыртыз аобиектқәа (Церера, Паллада, Иунона, Веста реиԥш иҟоу) иаабац апланетақәа даара ишреиԥшым. Урҭ Марси Иупитери (астероидқәа рмаҟа) рыбжьара ҵакырак аҿы иҟоуп, рыкапан акырӡа еиҵоуп; уи иахҟьаны урҭ «астероидқәа»ҳәа ареклассификациа рызун. Апланетақәа ҳәа изышьҭаз Амра акәша-мыкәша еикәагьежьуаз «ацәеижь дуқәа» ракәын. Апланета формала аҳәаақәҵара аҭахны иҟамызт, избанзар, акы, еицырдыруа астероидқәеи апланетақәеи шәагаала аимҟьара ӷәӷәаӡа рыбжьан, ҩбагьы, апланетақәа раартра ҿыцқәа рырацәара 1846 шықәсазы Нептун аартрала инҵәазшәа акәын ишыҟаз<ref>{{Cite web| last =Hilton|first =James L.|date = 2001-09-17|url =http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php|title =When Did the Asteroids Become Minor Planets?|publisher =U. S. Naval Observatory|access-date = 2007-04-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070921162818/http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php|archive-date=2007-09-21}}</ref>.
=== XX ашәышықәса ===
Апланетақәа ирхыԥхьаӡалан 1800-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа инаркны 1930 шықәсанӡа:
* [[Меркури|Меркури]];
* [[Венера]];
* [[Адгьыл|Адгьыл]];
* [[Марс]];
* [[Иупитер|Иупитер]];
* [[Сатурн]];
* [[Уран|Уран]];
* [[Нептун]].
[[XX век|XX ашәышықәсазы]] иаартын [[Плутон (карликовая планета)|Плутон]]. Раԥхьатәи агәаҭарақәа рдыррақәа иаадырԥшуан уи Адгьыл аасҭа ишдуу<ref>{{книга |заглавие=Planet Quest: The Epic Discovery of Alien Solar Systems |ссылка=https://archive.org/details/planetquestepicd0000cros |издательство=The Free Press |год=1997 |страницы=[https://archive.org/details/planetquestepicd0000cros/page/57 57] |isbn=978-0684832524 |ref=Croswell |язык=en |автор=Croswell K.}}</ref>, аобиект иаразнак ажәбатәи планетаны иазхаҵахеит.
Анаҩстәи агәаҭарақәа иаадырԥшит Плутон акырӡа ишеиҵоу. 1936 шықәсазы [[Литлтон, Реймонд Артур|Реимонд Литлтон]] иҳәеит Плутон Нептун иацәыбналаз мҩанызазар шауа<ref>{{статья |издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |том=97 |страницы=108 |заглавие=On the possible results of an encounter of Pluto with the Neptunian system |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1936MNRAS..97..108L |язык=en |тип=journal |автор=Lyttleton, Raymond A. |год=1936 |издательство=[[Oxford University Press]] |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103130158/http://adsabs.harvard.edu/abs/1936MNRAS..97..108L }}</ref>, 1964 шықәсазы [[Уиппл, Фред Лоуренс|Фред Лоуренс Уиппл]] иҳәеит Плутон кометоуп ҳәа<ref>{{статья |издание=[[Proceedings of the National Academy of Sciences|Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |том=52 |страницы=565—594 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1964PNAS...52..565W |заглавие=The History of the Solar System |doi=10.1073/pnas.52.2.565 |pmid=16591209 |номер=2 |pmc=300311 |язык=en |автор=Whipple, Fred |год=1964 |тип=journal |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103091632/http://adsabs.harvard.edu/abs/1964PNAS...52..565W }}</ref>. Аха Плутон усҟан еицырдыруаз астероидқәа зегьы раасҭа идуун азы<ref>{{статья |издание=[[Scientific American]] |страницы=46—52 |заглавие=The Kuiper Belt |ссылка=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1996-05_274_5/page/n55 |том=274 |номер=5 |doi=10.1038/scientificamerican0596-46 |язык=en |автор=Luu, Jane X.; [[Джуитт, Дэвид|Jewitt, David C.]] |месяц=5 |год=1996 |издательство=[[Springer Nature]]}}</ref> астатус 2006 шықәсанӡа иаман.
Апланетақәа ирхыԥхьаӡалан 1930 шықәса инаркны 2006 шықәсанӡа:
* [[Меркури|Меркури]];
* [[Венера]];
* [[Адгьыл|Адгьыл]];
* [[Марс]];
* [[Иупитер|Иупитер]];
* [[Сатурн]];
* [[Уран|Уран]];
* [[Нептун]];
* [[Плутон]].
[[1992 год|1992 шықәсазы]] астрономцәа [[Вольщан, Александр|Александр Вольшьани]] [[Дейл Фрейл|Деил Фреили]] [[пульсар|апульсар]] [[PSR B1257+12]] акәша-мыкәша апланетақәа раартра атәы алаҳәара ҟарҵеит<ref name="Wolszczan">{{статья |заглавие=A planetary system around the millisecond pulsar PSR1257+12 |издание=Nature |том=355 |страницы=145—147 |ссылка=http://www.nature.com/nature/journal/v355/n6356/abs/355145a0.html |doi=10.1038/355145a0 |язык=en |тип=journal |автор=Wolszczan, A.; Frail, D. A. |год=1992 |archive-date=2006-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061023092224/http://www.nature.com/nature/journal/v355/n6356/abs/355145a0.html }}</ref>.
Агәаанагара злаҟоу ала, уи даҽа еҵәак аҟны апланетақәа раԥхьатәи раартра акәын. [[Жьҭаарамза 6|Жьҭаарамза 6]], [[1995]] шықәсазы [[Университет Женевы|Женеватәи ауниверситет]] аҟынтәи [[Мишель Мэор|Мишель Меори]] [[Дидье Кьело|Дидие Кьелои]] [[Главная последовательность|аишьҭагылашьа хада]] иаабац аеҵәа — [[51 Пегаса|51 Арашь]] аҿы аекзопланетақәа раԥхьатәи раартразы алаҳәара ҟарҵеит<ref name="Mayor">{{статья |заглавие=A Jupiter-mass companion to a solar-type star |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1995-11-23_378_6555/page/354 |издание=Nature |том=378 |страницы=355—359 |doi=10.1038/355145a0 |язык=en |автор=Mayor, Michel; Queloz, Didier |год=1995}}</ref>.
Аекзопланетақәа раартра ицәырнагеит апланета аҳәаақәҵараҿы аилымкаара ҿыц: апланетақәеи аеҵәақәеи рҳәаа цқьа аҟамзаара. Еицырдыруа аекзопланетақәа жәпакы капанла Иупитер акырынтә еиҳауп, «аҵан каҳуаԥштәқәа» ҳәа изышьҭоу аеҵәақәа робиектқәа ирзааигәахоит<ref>{{Cite web|year=2006|title=IAU General Assembly: Definition of Planet debate|url=http://astro2006.meta.mediastream.cz/Astro2006-060822-01.asx|format=.wmv|publisher=MediaStream.cz|access-date=2008-08-23|url-status=dead|archive-url=https://www.webcitation.org/6Dy2xKvYc?url=http://astro2006.meta.mediastream.cz/Astro2006-060822-01.asx|archive-date=2013-01-26}}</ref>.
Аҵан каҳуаԥштәқәа абжьааԥны иеҵәақәоуп ҳәа иԥхьаӡоуп, атермогәыцәтә реакциаҿы [[дейтерий|адеитери]] — аӡри аизотоп хьанҭа абылра ахьрылшо иабзоураны. Иаабац аӡри абылра азы аеҵәа акапан Иупитер акапан 75-нтә аасҭа еиҵамзароуп, деитери абылра азы Иупитер акапанқәа 13 мацара азхоит. Аха деитери акырӡа лассы-лассы иуԥымло изотопуп, аҵан каҳуаԥштәқәа реиҳарак раартра акыр шагыз инагӡаны уи аныхра иахьӡазар акәхап, уи иахҟьаны имассивӡоу апланетақәеи дареи узеиҩдыраауам<ref>{{статья |заглавие=Observations of Brown Dwarfs |издание=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |том=38 |страницы=485 |doi=10.1146/annurev.astro.38.1.485 |язык=en |автор=Basri, Gibor |год=2000 |тип=journal}}</ref>.
=== XXI ашәышықәса ===
Апланетақәа рахь 2006 шықәса инаркны иахьанӡа иԥхьаӡоуп:
* [[Меркури|Меркури]];
* [[Венера]];
* [[Адгьыл|Адгьыл]];
* [[Марс]];
* [[Иупитер|Иупитер]];
* [[Сатурн]];
* [[Уран|Уран]];
* [[Нептун]].
[[XX век|XX ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы Амратә система аҩныҵҟа еиуеиԥшым аобиектқәеи егьырҭ аеҵәақәа рааигәара аобиект дуқәеи рацәаны ианаадырт апланета ҳәа иԥхьаӡатәу азы аимак-аиҿакқәа ирылагеит. [[Пояс астероидов|Астероидқәа рмаҟа]] «ақәынхаҩцәа» хадақәа иреиԥшым аобиект планетаны иԥхьаӡатәума, мамзаргьы уи [[Дейтерий|адеитериатә]] [[Термоядерная реакция|термогәыцәтә синтез]] азы акыр идузар ҳәа иҷыдоу аимак-аиҿакқәа ирылагеит.
1990-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭеи 2000-тәи ашықәсқәа рылагамҭеи рзы ишьақәырӷәӷәан Плутон аорбита аганахьала [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] шыҟоу. Абасала, ишьақәыргылан Плутон иарбоу амаҟа аобиект дуқәа ишреиуоу, уи астрономцәа аӡәырҩы апланета астатус амырхыртә еиԥш аҭагылазаашьа рнаҭеит.
Иара убри амаҟа егьырҭ аобиектқәа рхыԥхьаӡарагьы маҷым, иаҳҳәап, [[(50000) Квавар|Квавар]], [[(90377) Седна|Седна]], [[Эрида (карликовая планета)|Ерида]] амассатә прессаҿы ажәабатәи планетаны ирылаҳәан, ус еиԥш аҭҵаарадырратә зхаҵара ҭбаа шырмоузгьы. [[2005|2005 шықәсазы]] Ерида аартра, Плутон аасҭа идуу, акапанлагьы 27 % рыла еиҳауп ҳәа ахәыцра апланетазы аофициалтә ҳәаақәҵара аҭахра аԥнаҵеит.
Апроблема азхаҵаны ЖӘАЕ апланетазы аҳәаақәҵа аус адулара иалагеит, уи хыркәшахеит 2006 шықәсазы. Амратә система апланетақәа рхыԥхьаӡара 8 рҟынӡа идыркьаҿит «ицқьоу» аорбита змоу ацәеижь дуқәа (Меркури, Венера, Адгьыл, Марс, Иупитер, Сатурн, Уран, Нептун). Уи адагьы иалкаан акласс ҿыц — [[карликовые планеты|аҵан планетақәа]], урҭ ирхыԥхьаӡалахеит аобиектқәа хԥа (Церера, Плутон, Ерида)<ref>{{статья |издательство=Central Bureau for Astronomical Telegrams, [[Международный астрономический союз|International Astronomical Union]] |заглавие=IAU Circular No. 8747. (134340) Pluto, (136199) Eris, and (136199) Eris I (Dysnomia) |ссылка=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08700/08747.html |access-date=2010-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624225029/http://www.cfa.harvard.edu/iau/special/08747.pdf |archive-date=2008-06-24 |язык=en |тип=journal |автор=Green, D. W. E. |число=13 |месяц=9 |год=2006}}</ref>.
==== Аекзопланета аилкаара ====
2003 шықәсазы Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла аекзопланетақәа рзы аусуратә гәыԥ (ЖӘАЕ) апланетеи аҵан каҳуаԥштәи реиԥшымзаара абарҭ ашәага-загақәа шьақәнаргылеит<ref name="autogenerated1">{{cite web|year=2001|work=IAU|title=Working Group on Extrasolar Planets (WGESP) of the International Astronomical Union|url=http://www.dtm.ciw.edu/boss/definition.html|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUrFa98?url=http://www.dtm.ciw.edu/boss/definition.html|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref>:
* Адеитери атермогәыцәтә реакциазы ашәхымс аасҭа зыкапан иаша лаҟәу аобиект (уажәы ари ашәхымс 13 рҟынӡа Ахәшьара арҭоит Амра Еиԥш [[Изотопная распространённость|аизотоптә аларҵәара]] змоу аобиектқәа рзы Иупитер акапанқәа)<ref>{{статья |заглавие=A Theory of Extrasolar Giant Planets |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=460 |страницы=993—1018 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1996ApJ...460..993S |doi=10.1086/177027 |язык=en |автор=Saumon, D.; Hubbard, W. B.; Burrows, A.; Guillot, T.; Lunine, J. I.; Chabrier, G. |год=1996 |тип=journal |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2007-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219011819/http://adsabs.harvard.edu/abs/1996ApJ...460..993S }}</ref>, аеҵәа, ма уи ацәынхақәа рыкәша — мыкәша игьежьуа — иахьӡуп «апланета» (ахылҵшьҭра зеиԥшразаалакгьы). Аекзопланета иаду иреиҵаӡоу акапани ашәагааи рзы аҭахрақәа Амратә система апланетақәа реиԥш иҟоуп.
* Деитери атермогәыцәтә реакциазы иреиҳаӡоу акапан аасҭа еиҳаны зыкапан ыҟоу аобиектқәа — «аҵан каҳуаԥштәқәа» роуп, ишышьаҭаркхазгьы, иахьгылоугьы иахьыԥшымкәа.
* Деитери злахәу атермогәыцәтә реакциазы ихымԥадатәиу аасҭа еиҵоу акапан змоу аеҵәақәа рыкластер ҿақәа рҿы «зых иақәиҭу аӡсараҿы» иҟоу аобиектқәа «апланетақәа» ракәӡам, аха «асубкаҳуаԥштәы ҵанқәа»роуп.
Ари аҳәаақәҵа астрономцәа рыҩныҵҟа ирылаҵәеит, уимоу иҷыдоу аҭҵаарадырратә ҭыжьымҭақәа рҿы икьыԥхьын<ref>See for example the list of references for: {{Cite web|author=Butler, R. P. |year=2006|url=http://exoplanets.org/|title=Catalog of Nearby Exoplanets|publisher=University of California and the Carnegie Institution|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV4Jfeu?url=http://exoplanets.org/|archive-date=2012-07-04|url-status=live|display-authors=etal}}</ref>. Ари аҳәаақәҵа аамҭала ишыҟазгьы, аофициалтә рыдыркылаанӡа ахархәара шамазгьы, уи ахьӡ-аԥша аиуит апланетазы ҵаҟатәи ашәхымс акапан аилкаара апроблема иахьаламкьысуа<ref>{{Cite news|url=http://www.spacedaily.com/news/outerplanets-04b.html|title=Gravity Rules: The Nature and Meaning of Planethood|last=Stern|first=S. Alan|date=2004-03-22|publisher=SpaceDaily|access-date=2008-08-23|archive-date=2012-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104012331/http://www.spacedaily.com/news/outerplanets-04b.html}}</ref>, уи Ала Амратә система аобиектқәа рганахьала аиҿагыларақәа рҽырцәыхьчара иахьацхраауа, убри инаваргыланы, аҵан каҳуаԥштәқәа рыкәша-мыкәша игьежьуа аобиектқәа рыстатус иахьахымцәажәо иахҟьаны, иаҳҳәап, [[2M1207 b]] еиԥш.
[[Субкоричневый карлик|Асубкаҳуаԥштәы ҵан]] — ари апланетартә капан змоу обиектуп, арчытә ԥсҭҳәа аилаҳараан ишьақәгылаз (иаабац апланетақәа реиԥш аккрециа аан акәымкәа). Асубкаҳуаԥштәы ҵанқәеи апланетақәеи рыбжьара ашьақәыргылараҿы ари аиԥшымзаара еицрыдрымкылац; астрономцәа ҩ-лагеркны ишоит апланетақәа рышьақәгылара апроцесс аклассификациазы шәага-загоуп ҳәа иԥхьаӡатәу иԥхьаӡатәыму азҵаараҿы<ref name="Cha110913">R. R. Britt. {{Cite web
|date = 2005-11-29
|title = A Planet With Planets? Spitzer Finds Cosmic Oddball
|publisher = NASA
|author = Whitney Clavin
|url = http://www.nasa.gov/vision/universe/starsgalaxies/spitzerf-20051129.html
|access-date = 2006-03-26
|archive-url = https://www.webcitation.org/68uV516cU?url=http://www.nasa.gov/vision/universe/starsgalaxies/spitzerf-20051129.html
|archive-date = 2012-07-04
|url-status = live
}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20010502150203/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/planet_confusion_001101-1.html What is a Planet? Debate Forces New Definition], 2 November 2000</ref>.
Аилибамкаара амзызқәа ируакуп лассы-лассы аобиект шышьақәгылаз аилкаара ахьзалымшо: иаҳҳәап, [[аккреция|аккрециа]] ишьақәнаргылаз апланета апланетатә система ааныжьны «зых иақәиҭу аӡсарахь» ицар алшоит, арчытә ԥсҭҳәа аилаҳара шцоз аеҵәақәа реизакраҿы ахала ишьақәгылаз асубкаҳуаԥштәы ҵан аеҵәа акәша-мыкәша аорбитахь иаанкылахар алшоит.
Аҵан планетақәа:
* [[Церера]];
* [[Плутон]];
* [[Хаумеа]];
* [[Макемаке]];
* [[Эрида|Ерида]].
Иупитер акапанқәа 13 ганкахьала аҭагылазаашьатә ҵакы амоуп. Араҟа иаахжәоу ҳәаак ыҟаӡам — абылра аинтенсивра аеҵәа акапан ацлара иашьҭаланы ԥшьаала иазҳауеит. Уи адагьы ареакциақәа ирылахәу адеитери ахыԥхьаӡара акапан адагьы аобиект аилазаашьагьы иадҳәалоуп — [[Гелий|агелии]] [[дейтерий|адеитерии]] рхыԥхьаӡара<ref>[https://arxiv.org/abs/1008.5150 The Deuterium-Burning Mass Limit for Brown Dwarfs and Giant Planets] {{Wayback|url=https://arxiv.org/abs/1008.5150 |date=20200727053926 }}, David S. Spiegel, Adam Burrows, John A. Milsom</ref>.
==== 2006 шықәсазтәи ЖӘАЕ ақәҵара ====
{{ТНО imagemap}}
Акапан ҵаҟатәи аҳәаа азҵаара шьҭыхын [[XXVI Ассамблея Международного астрономического союза|2006 шықәсазы ЖӘАЕ ассамблеиа Хада аизараҿы]]. Аимак-аиҿакқәеи иманшәаламхаз жәалагалаки рышьҭахь ассамблеиа апланета планетоуп ҳәа агәаанагара иазнеит<ref name=autogenerated2>{{Cite web|author=Staff|year=2006|url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0603/|title=IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU resolution votes|publisher=IAU|access-date=2007-05-11|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV5xQ0N?url=http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0603/|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref>
{{Ацитата алагара}}
Ажәҩантә цәеижь,
(a) амра акәша-мыкәша аорбита ала иакәшо,
(b) зхатә гравитациа иахҟьаны [[Гидростатическое равновесие|агидростатикатә еибакапанра]] аҭагылазаашьахь анеиразы иазхаша акапан змоу (асфератә форма иазааигәоу амазарц),
(c) аорбита акәша-мыкәша егьырҭ аобиектқәа рҟынтәи изрыцқьаз.
{{Ацитата алгара}}
Ари аҳәаақәҵа инақәыршәаны Амратә системаҿы иҟоуп апланетақәа 8. Актәи аҩ-ҭагылазаашьак назыгӡо, аха ахԥатәи назмыгӡо (Плутон, Макемаке, Ерида) ацәеижьқәа [[Карликовая планета|аҵан планетақәа]] ҳәа иԥхьаӡоуп планетак иамҩанызақәамзар. Аханатә ЖәАЕ акәзар, апункт (c) назлам аҳәаақәҵа рыднагалон, убри аҟнытә апланетақәа уажәы еиҳахар алшон<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4795755.stm|title=Planets plan boosts tally 12|publisher=[[BBC]]|date=2006-08-16|access-date=2008-08-23|first=Paul|last=Rincon|archive-date=2007-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20070302051348/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4795755.stm}}</ref>. Акыр ианалацәажәа ашьҭахь абжьыҭирала иӡбан ас еиԥш иҟоу ацәеижьқәа аҵан планетақәа ҳәа еихшахарц<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/5282440.stm|publisher=BBC|title=Pluto loses status as a planet|date=2006-08-24|access-date=2008-08-23|archive-date=2012-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120530155226/http://news.bbc.co.uk/2/hi/5282440.stm}}</ref>.
Ари аҳәаақәҵа шьаҭас иамоуп апланетартә шьақәгылара атеориа, ԥхьаҟатәи апланетақәа рыкәша-мыкәша акосмос асабеи, арчи, еиҳа иссоу ацәеижьқәеи рҟынтәи иахьыдрыцқьо. Астроном Стивен Сотер иажәақәа рыла<ref>{{статья |заглавие=What is a Planet |ссылка=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2006-12_132_6/page/2513 |издание=[[The Astronomical Journal|Astronomical Journal]] |том=132 |номер=6 |страницы=2513—2519 |doi=10.1086/508861 |id={{ArXiv|astro-ph|0608359}} |язык=en |автор=Soter, Steven |год=2006 |тип=journal}}</ref>:
{{Ацитата алагара}}
Аҩынтәтәи адисктә аккрециа аҵыхәтәантәи аалыҵ — ари еихымсыӷьуа ма арезонанстә орбитақәа змоу идуу ацәеижьқәа (апланетақәа) рхыԥхьаӡара маҷ ауп, уи урҭ рыбжьара аидысларақәа аԥхьнарҟәҟәаауеит. Астероидқәеи акометақәеи, Коипер имаҟа аобиектқәагьы налаҵаны, апланетақәа иреиԥшӡам, дара-дара, ма апланетақәа рҿасра ахьрылшо ала.
{{Ацитата алгара}}
2006 шықәсазы абжьыҭира ашьҭахь аимак-аиҿакқәеи аицәажәарақәеи аанкыламхеит<ref>{{Cite news|publisher=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5283956.stm|title=Pluto vote 'hijacked' in revolt|first=Paul|last=Rincon|date=2006-08-25|access-date=2008-08-23|archive-date=2011-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110723033823/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5283956.stm}}</ref><ref>{{Cite web|date=2006-08-24|first=Robert Roy|last=Britt|title=Pluto Demoted: No Longer a Planet in Highly Controversial Definition|work=Space.com|url=http://www.space.com/scienceastronomy/060824_planet_definition.html|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV70FQ4?url=http://www.space.com/2791-pluto-demoted-longer-planet-highly-controversial-definition.html|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref>, астрономцәа аӡәырҩы ирҳәеит ари аҳәаақәҵа рхы ишадмырхәало<ref>{{Cite web|date=2006-08-31|first=Robert Roy|last=Britt|title=Pluto: Down But Maybe Not Out|work=Space.com|url=http://www.space.com/scienceastronomy/060831_planet_definition.html|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV7yogY?url=http://www.space.com/2832-pluto.html|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref>. Аимакқәа рыхәҭак апункт (c) (аорбита цқьа) акәша-мыкәша рҽеизыркит, апланета ҵан иахыԥхьаӡалоу аобиектқәа аилкаара «апланета»еиҳа инарҭбааны аилкаара иахәҭакзароуп ҳәа. ЖәАЕ анаҩстәи аконференциақәа уажәтәи аҳәаақәҵа дырҭбаар ҟалоит, аекзопланета аҳәаақәҵарагьы амҽхакрала.
Аҭҵаарадырратә еилазаара анҭыҵ Плутон анаадырт инаркны (1930 шықәса) ажәбатәи апланета ҳәа инарҭбааны еицырдыруан. Амассатә информациа ахархәагақәа рҿы ажәабатәи апланета аартра аҳасабала иаарԥшу Ерида аартреи анаҩс х-обиектк аҵан планетақәа рахь реихшареи амассатә информациа ахархәагақәеи ауаажәларреи рылаԥш иҵашәеит<ref>{{Cite news|first=Clara|last=Moskowitz|title=Scientist who found '10th planet' discusses downgrading of Pluto|publisher=Stanford news|date=2006-10-18|url=http://news-service.stanford.edu/news/2006/october18/mbrown-101806.html|access-date=2008-08-23|archive-date=2013-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130513221522/http://news.stanford.edu/news/2006/october18/mbrown-101806.html}}</ref>.
=== Уаанӡатәи аклассификациақәа ===
{| class="wikitable"
! colspan="4"|Ацәеижьқәа
! rowspan="2"|Азгәаҭақәа
|-
! Аеҵәа !! Аҵантә планета !! Астероид !! Амҩаныза
|-
| [[Амра|Амра]] || || || [[Амза|Амза]]
|Ажәытәан планетақәаны иахәаԥшуан усҟантәи агәаанагарақәа инарықәыршәаны.
|-
| || || || [[Ио (спутник)|Ио]], [[Европа (спутник)|Европа]], [[Ганимед (спутник)|Ганимед]], [[Каллисто (спутник)|Каллисто]]
|Иупитер амҩаныза дуқәа ԥшьба, Иара убас Галилеитәқәа ҳәа изышьҭоу. Галилео Галилеи ипатрон — Медичи иҭаацәа рыхьӡала «медичи иипланетақәа» ҳәа рыӡбахә ҳәан.
|-
| || || || [[Титан (спутник)|Титан]]{{efn|Гиугенс иусумҭа ''Systema Saturnium'' аҟны «Planetes novus» («апланета Ҿыц») ҳәа рыӡбахә Иҳәоит.}}, [[Япет (спутник)|Иапет]], [[Рея (спутник)|Реиа]]{{efn|Аҩбагьы Кассини иусумҭа ''Découverte de deux nouvelles planetes autour de Saturne'' аҟны «nouvelles planètes» (апланета ҿыцқәа) ҳәа рыӡбахә ҳәоуп.}}, [[Тефия (спутник)|Тефиа]], [[Диона (спутник)|Диона]]{{efn|Аҩбагьы «апланетақәа» ҳәа рыӡбахә ҳәоуп Кассини иусумҭа «An Extract of the Journal Des Scavans of April 22 st. N. 1686. Giving an account of two new Satellites of Saturn, discovered lately by Mr. Cassini at Royal Observatory at Paris» (Philosophical Transactions. — 1686—1692. — Vol. 16. — Pp. 79—85) аҟны. Атермин «амҩаныза», ахархәара иалагахьеит ас еиԥш иҟоу ацәеижьқәеи рыкәша-мыкәша еикәагьежьуаз ацәеижьқәеи реиҩдырааразы.}}
|Христиан Гиуигенси Џьованни Доменико Кассини иаадыртыз Сатурн амҩаныза дуқәа хәба.
|-
| || [[Церера (карликовая планета)|Церера]]{{efn|2006 шықәсазы аҵан планетахь ииагоуп.}} || [[(2) Паллада|Паллада]], [[(3) Юнона|Иунона]], [[(4) Веста|Веста]] ||
|1801, 1807 шықәсқәа рыбжьара иаарту раԥхьатәи еицырдыруа астероидқәа 1850-тәи ашықәсқәа рзы аклассификациа рзыруаанӡа<ref>{{Cite web|title=The Planet Hygea|year=1849|work=spaceweather.com|url=https://spaceweather.com/swpod2006/13sep06/Pollock1.jpg|access-date=2008-04-18|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV9HmX4?url=https://spaceweather.com/swpod2006/13sep06/Pollock1.jpg|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref>.
Церера 2006 шықәсазы аҵан планета ҳәа еиҭеихшан.
|-
| || || [[(5) Астрея|Астреиа]], [[(6) Геба|Геба]], [[(7) Ирида|Ирида]], [[(8) Флора|Флора]], [[(9) Метида|Метида]], [[(10) Гигея|Гигеиа]], [[(11) Парфенопа|Парфенопа]], [[(12) Виктория|Викториа]], [[(13) Эгерия|Егериа]], [[(14) Ирена|Ирена]], [[(15) Эвномия|Евномиа]] ||
|1845, 1851 шықәсқәа рыбжьара иаарту астероидқәа. Апланетақәа рхыԥхьаӡара ирласны аизырҳара [[1854 год|1854 шықәсазы]] имҩаԥысыз аклассификациа аҭаххеит<ref>{{Cite web| author=Hilton, James L.|title=When did asteroids become minor planets?|work=U.S. Naval Observatory|url=http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php|access-date=2008-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080324182332/http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php |archive-date=2008-03-24}}</ref>.
|-
| || [[Плутон (карликовая планета)|Плутон]]{{efn|Планетак аҳасабала еихшан, 1930 шықәсазы уи аартра инаркны, нанҳәамза 2006 шықәсазы [[Плутоид|атранснептунтә планета ҵан]] ахь аиҭаклассификациа аҟынӡа.}} || ||
|1930 шықәсазы иаартыз раԥхьатәи атранснептунтә обиект (ТНО). 2006 шықәсазы апланета астатус амхын, аҵан планета астатус аиуит.
|}
== Азҿлымҳаратә хылаԥшрақәа ==
Апланетақәа рбаразы [[телескоп|ателескоп]] амазаара зынӡагьы иаҭахӡам. [[Амратә система|Амратә система]] апланетақәа реиҳарак Сатурнынӡа блала иубоит. Анаԥшҩы апланетақәа рхыхь еиҳа акрызҵазкуа агеологиатә ма аҳауатә структурақәа реиҩдыраара игәы иҭазар, ахаҭабзиара бзиа змоу аоптика змоу ателескопи алинзақәа маҷны измоу иҳараку-аконтрасттә [[окуляр|окулиари]] иҭаххоит — арҭ аҭахрақәа нарыгӡоит Плессл исхемақәа, аортоскопиатәи амоноцентрикатәи окулиарқәа, урҭ егьырҭ инарҷыданы алашара аныҷҷаарақәа рҽырцәыхьчара иацхраауеит. Еиҳараӡак Амратә система апланетақәа ргәаҭаразы иазхоит 150-200 мм апертура змоу [[Рефрактор (телескоп)|арефрактор]]—хромат телескоп. Имаҷым аҵакы аорбитаҿы апланета аҭагылазаашьагьы: Меркурии Венереи рыда апланетақәа зегьы [[противостояние планеты|аиҿагылараҿы]] ргәаҭара зегьы иреиӷьуп. Зегьы иреиӷьуп ажәҩан ԥҭак хымкәа еимыгга ианыҟоу. Иаҭаххар ҟалоит еиуеиԥшым алашарарыцқьагақәа — планетацыԥхьаӡа урҭ ҷыдоуп<ref name="astronomyLover">{{Cite web |url=https://astronomy.ru/forum/index.php/topic,34776.0.html |title=Любительские наблюдения планет — стр. 1 — Астрономические наблюдения |access-date=2020-07-07 |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811030608/https://astronomy.ru/forum/index.php/topic,34776.0.html |url-status=live }}</ref>.
Апланетатә гәаҭарақәа раан еиҳа ахархәара змоу 150 инаркны 350—400-нтә рҟынӡа аизырҳарақәа роуп, убри аан агәра гатәуп абла ари аизырҳарақәа рдиапазон шыхнаҩо (абла азин аҭара алшара аобиект алашара иахьадҳәалоу иахҟьаны, ателескоп аобиектив адиаметр миллиметрак ҩынтә еиҳау аизырҳара анышьақәургылалак, апланетатә диск алашара убриаҟара икаҳауеит, еиҳа имаҷны иацланы еилыкка иубо ахәҭақәа аныӡаауеит). Агәаҭарақәа рзы аобиект алхраан агәра гатәуп уи алаԥшҳәаа 20° ирыдамзаргьы ишхалаз — мамзар аҳауатә турбулентра асахьа еицанакуеит, иқәнаӡәӡәаауеит. Убри инаваргыланы аҩнеихагылақәа рҟынтәи, мамзаргьы ишиашоу ауада аҟынтәи апланетақәа ргәаҭара аҭахым: актәи аан аҳауа ԥха арҩашқәа аҩны аҭӡамцқәа ирываршәны ицоит (иаарту аԥенџьырқәа рҟынтәи, убри аҟнытә абарҵаҟынтәи ашьклаԥшра еиҳа еиӷьуп). Аҩбатәи аан акәзар, шәуада идәылҵуа аҳауа ԥха арҩаш «асахьа» арҩашьалоит<ref name="astronomyLover"/>.
Ҵаҟа иаагоуп Амратә система хаз игоу апланетақәа рхылаԥшразы абжьгарақәа:
=== [[Меркури|Меркури]] ===
Меркури Амра иахьазааигәоу азы ахылаԥшразы иуадаҩу обиектуп. Ус шакәугьы уи шықәсык ахь ҩба — хԥа мчыбжьы рыҩныҵҟа ашьыжь, ма ахәылбыҽха сааҭки бжаки раҟара иубар алшоит. Аилашәшәымҭаз ажәҩан лашьцаҿы ишубогьы, имарианы ишубарҭоугьы, убри аамҭазы алаԥшҳәаа илаҟәны иахагылоуп. Ари апроблема ӡбахоит ҽынла уахәаԥшуазар, аха ҽынлатәи ажәҩан аҿы аԥшаара акырӡа иуадаҩуп. [[список деталей альбедо на Меркурии|Ақәыԥшылара ахәҭақәак]] реиҩдырааразы ателескоп апертура рабжьгоуп 100 мм иреиҵамкәа. Атмосфера ҭынчзар ақәыԥшылара зегь реиҳа идуу ахәҭақәа иҿыӡәӡәаау ашәыта еиқәаҵәақәа раҳасабала иааԥшуеит. Апланета ҽынлатәи аамҭазы ажәҩан иадубаларц, ахәҭақәа еиҳа еилыкка иубаларц азы афильтр ҩежь ахархәаразы абжьгара ыҟоуп<ref name="astronomyLover"/>.
=== [[Венера]] ===
Апланета аҵх лашьца аан ԥшь-сааҭк рҟынӡа иубар алшоит. Шықәсыбжак аҟара апланета ашьыжь, ма ахәылбыҽха иубоит, аха алашара ду ашықәс зегьы шамахамзар уи ахылаԥшра алнаршоит. Абжьгаратә апертура - 75 мм. Апланета ақәыԥшылара ахаҭа аԥсҭҳәа жәпа иаҵаҵәахуп; аинтерес хада аҵоуп атмосфера ахаҭеи уи аҿы аиҭакрақәеи. Венера атмосфера аныԥшратә лшара убас идууп, ишәарҭадоу агәаҭарақәа рзы «анеитралтә» фильтр ахархәара рабжьгоуп. Ииаҵәоу ма адәыкрынԥштәыла фильтр ахархәараан акәзар, аԥсҭҳәа ҿыгҳараҿы аижәлантәымрақәа еиҳа иубарҭоуп<ref name="astronomyLover"/>.
=== [[Марс]] ===
Марс ашықәс аамҭа ианакәзаалакгьы агәаҭарақәа рзы ихиоуп, аха зегьы иреиӷьуп 26 мзы инарзынаԥшуа еиҭаҟало [[противостояние планеты|аиҿагылараҿы]] ашьклаԥшра. Абжьгаратә апертурақәа:
* 75 мм: еилургартә иҟоуп аполиартә хылԥа, [[Большой Сирт (Марс)|Асирт Ду]] аҭыԥ лашьца ду, Аладатәи агьежьбжаҿы «амшынқәа» рмаҟа лашьца.
* 100 мм: иубарҭахоит атерминатори ашьхақәеи рҿы аԥсҭҳәа зхаԥоу ашьақәгыларақәа, аҭыԥ лашақәа рҿы аижәлантәымрақәа, амшынқәа рҿы хыԥхьаӡара рацәала ахәҭақәа.
* 150 - 200 мм: ахәҭақәа рхыԥхьаӡара игәоуҭартә иазҳауеит, насгьы еиҵоу амыругақәа рыла иааиԥмырҟьаӡакәа иубоз ахәҭақәа рыхәҭак еиҳа иссоу хәҭақәаны рҽеихыршоит. Ақәыԥшылара ахәҭа еиқәаҵәақәа реиҩдыраара еиҳа имариахарц азы абжьааԥны ахархәара амоуп аҩежь-патырқалԥштәы змоу афильтр, агәаҭарақәа хықәкыс ирымазар аполиартә хылԥеи аԥсҭҳәа зхаԥоу ашьақәгыларақәеи, ажәҩанԥштәы, мамзаргьы ашьацԥштәы<ref name="astronomyLover"/>.
=== [[Иупитер|Иупитер]] ===
Иупитергьы еснагь ажәҩан аҿы иҳаԥшаар ҳалшоит, аиҿагыларақәа бжьаратәла 13 мзы рахь знык еиҭаҟалоит. Иупитер агәаҭараан аинтерес хада аҵоуп уи атмосфереи уи аҿы аҳауатә еиҭакрақәеи. Ателескоп апертура 75 мм аан иубарҭахоит апланета атмосфераҿы аԥсҭҳәақәа рцәаҳәа хадақәа хԥа-ԥшьба, урҭ рҿы аҭаҟәаҭаҿарақәа, [[Большое красное пятно|БКП]], амҩанызақәа риасраан рышәшьырақәа. Амыруга апертура 100 мм рҟынӡа ианацлалак иубарҭахоит атмосфераҿы 4-5 цәаҳәақәеи урҭ рҿы аилаҩеиласрақәеи. Апертура 150—200 мм рҟынӡа ианацлалак иааԥшуеит хыԥхьаӡара рацәала ацәаҳәақәа, аикәарҳәқәа, афестонқәа уҳәа. Еилургартә иҟоу ахәҭақәа рхыԥхьаӡара апертура аизырҳара иашьашәаланы иазҳауеит. Аконтраст аизырҳаразы агәаҭарақәа раан абжьааԥны ахархәара рымоуп афильтр жәҩангәыԥшшәылақәеи афильтр ҩежьқәеи<ref name="astronomyLover"/>.
=== [[Сатурн]] ===
Есышықәса аиҿагылара мҩаԥысуеит аԥхьатәи аасҭа ҩымчыбжь ихьшәаны. Аха анаараҿы аиҭакрақәа рыдагьы, егьырҭ аиҭакрақәа узгәамҭо иҟоуп. Сатурн амра акәша-мыкәша аикәшара аамҭа иалагӡаны амацәазқәа раартра акәакь аҽаԥсахуеит, урҭ ҩынтә аваҵкьара аҟынтәи иубоит, ҩынтә иахьынӡауа акәакь аҟынӡа 27 градус иаартуп<ref name="astronomyLover"/>.
Амыруга апертура 100 мм аан иубоит еиҳа илашьцоу аполиартә хылԥа, атропик аҿаԥхьа ацәаҳәа лашьца, апланетаҿы амацәазқәа рышәшьыра. 150—200 мм аан иубарҭахоит атмосфереи урҭ рҿы аижәлантәымреи рҿы аԥсҭҳәақәа ԥшьба-хәба цәаҳәа, аха урҭ рконтраст игәоуҭартә еиҵахоит иупитертәи ацәаҳәақәа рҟны раасҭа. Аконтраст аизырҳаразы ухы иаурхәар ҟалоит афильтр ҩежь. [[кольца Сатурна|Сатурн еицырдыруа амацәазқәа]] ракәзар, 20-нтә арааигәараан иубоит. Апертура ду змоу ателескопқәа иалдыршоит хаз игоу амацәазқәеи урҭ рыбжьара абжьажьқәеи рацәаны реиҩдыраара<ref name="astronomyLover"/>.
=== [[Уран|Уран]] ===
Аиҿагыларақәа есышықәса уаанӡатәи аасҭа ԥшьба-хәба мшы ихьшәаны имҩаԥысуеит, убри аан аиҭакра иацлоит, Аҩадатәи агьежьбжазы абара аҭагылазаашьақәа еиӷьхоит (2030-тәи ашықәсқәа рҟынӡа). 75 мм апертура аан, 80-нтә инареиҳаны арааигәараҿы иубарҭахоит адиск ҭаа хәыҷы. Апертура 300 мм аан иубарҭахоит даара зконтраст маҷу ахәҭақәа, аха ас еиԥш иҟоу амыруга алагьы урҭ рхылаԥшра алыршара акыр иуадаҩуп<ref name="astronomyLover"/>.
=== [[Нептун]] ===
Аиҿагыларақәа есышықәса уаанӡатәи аасҭа ҩымш ихьшәаны имҩаԥысуеит, убри аан аиҭакра иацлоит, Аҩадатәи агьежьбжазы абара аҭагылазаашьақәа еиӷьхоит (2060-тәи ашықәсқәа рҟынӡа). Ақәыԥшылара ахәҭақәа убаӡом, аха 120-нтә инаркны арааигәараан иубоит апланета адиск хәыҷы<ref name="astronomyLover"/>.
<gallery caption="Амратә система апланетақәак ателескоп ахь (ахыцқәа ирҭакуп аобиектив адиаметр)">
Vénus télescope.jpg|Венера (250 мм)
Mars télescope.jpg|Марс (250 мм)
Jupiter-14-03-2004.jpeg|Иупитер (250 мм)
Saturn 01-04-2006.jpg|Сатурн
20141208 2200 Uranus EQ1 cut dida (30847628506).jpg|Уран
</gallery>
== Шәахә. иара уб. ==
{{Div col|3}}
* [[Двойная планета|Иҩбоу апланета]]
* [[Карликовая планета|Аҵантә планета]]
* [[Газовая планета|Арчытә планета]]
* [[Экзопланета|Аекзопланета]]
* [[Мезопланета|Амезопланета]]
* [[Астероид]]
* [[Планетар|Апланетар]]
* [[Планемо|Апланемо]]
* [[Планетезималь|Апланетезималь]]
* [[Протопланета|Апротопланета]]
* [[Планета-сирота|Апланета-иаҭым]]
* [[Внегалактическая планета|Агалактиканҭыҵтәи апланета]]
* [[Внеземные небеса|Идгьылтәым ажәҩанқәа]]
* [[Космонавтика|Акосмонавтика]]
* [[Планетология|Апланетологиа]]
* [[Планеты в астрологии|Астрологиаҿы апланетақәа]]
* [[Жизнепригодность планеты|Апланета аԥсҭазааралшара]]
* [[Амратә система|Амратә система]]
* [[Список планетоподобных объектов|Апланета еиԥшу аобиектқәа рсиа]]
* [[Экзопланета|Аекзопланета]]
{{Div col end}}
== Азгәаҭақәа ==
=== Ахҳәаақәа ===
{{Notelist}}
=== Албаагақәа ===
{{Reflist}}
== Алитература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Планеты|[[Серафимов, Василий Васильевич|Серафимов В. В.]]}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [https://photojournal.jpl.nasa.gov/ Фотожурнал NASA]{{In lang|en}}
* [http://planetquest.jpl.nasa.gov/ NASA Planet Quest — исследование экзопланет]{{In lang|en}}
* [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html Иллюстрированное сопоставление размеров планет друг с другом, и Солнца с другими звёздами]{{In lang|en}}
* [http://www.boulder.swri.edu/~hal/planet_def.html Оценка планетарных критериев и возможные схемы планетарной классификации]{{In lang|en}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:планета}}
[[Акатегориа:Апланетақәа|*]]
[[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа рыхкқәа]]
5ubbetasjti90t494juf7yknkmfvig4
176623
176621
2026-11-12T09:28:59Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Апланета]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
176621
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox" style="width: 300px;"
|-
|
{| style="background-color: #000; white-space: nowrap;" cellpadding=0 cellspacing=0
|-
| [[Афаил:Mercury in color - Prockter07-edit1.jpg|140px|Меркури]] [[Афаил:PIA23791-Venus-RealAndEnhancedContrastViews-20200608 (cropped2).jpg|130px|Венера]]
|-
| style="padding-left: 8px;" | [[Афаил:The Blue Marble (remastered).jpg|126px|Адгьыл]] [[Афаил:OSIRIS Mars true color.jpg|130px|Марс]]
|-
| style="padding-left: 5px;" | [[Афаил:Jupiter and its shrunken Great Red Spot.jpg|123px|Иупитер]] [[Афаил:Saturn_during_Equinox_(rot45).jpg|148px|Сатурн]]
|-
| [[Афаил:Uranus Voyager2 color calibrated.png|138px|Уран]] [[Афаил:Neptune Voyager2 color calibrated.png|138px|Нептун]]
|}
|-
|Амратә система апланетақәа ааба{{efn|Атермин «апланета» 2006 шықәсазтәи аҳәаақәҵа инақәыршәаны}}:
* [[планеты земной группы|адгьылтә гәыԥ апланетақәа]]: [[Меркури|Меркури]], [[Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]], [[Марс]];
* [[планеты-гиганты|апланета-гигантқәа]]: [[Иупитер|Иупитери]] [[Сатурн|Сатурни]] ([[газовые гиганты|арчытә гигантқәа]]), [[Уран|Урани]] [[Нептун|Нептуни]] ([[ледяные гиганты|аҵаатә гигантқәа]]).
Апланетақәа аарԥшуп [[Амра|Амра]] ацәыхарахара аԥҟарала. Ашәагаақәа масштабла иаарԥшым. Афотоқәа зегьы иԥсабаратәу аԥштәқәа рыла иҭыхуп.
|}
'''Апланета''' ({{Lang-grc|[[wikt:πλανήτης|πλανήτης]]}}, альтернативатә форма {{Lang-grc|[[wikt:πλάνης|πλάνης]]}} — «амҩасҩы») — [[Аеҵәа|аеҵәа]], ма [[Звёздная эволюция#Поздние годы и гибель звёзд|уи ацәынхақәа]] рыкәша-мыкәша [[орбита|аорбита]] иқәгьежьаауа [[Астрономический объект|жәҩантә цәеижьуп]], ахатәы [[гравитация|гравитациа]] иахҟьаны ихыгьежьаахарц азы акыр идууп, аха [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциа]] алагаразы иахьынӡахәҭоу идуум, аорбита акәша-мыкәша [[Планетезималь|апланетезималқәа]] рҟынтәи арыцқьара зылшаз{{efn|Ари аҳәаақәҵа ЖәАЕ адекларациақәа ҩба рҟынтәи акомпилиациа ауп; аидгыла 2006 шықәсазы еиқәнаршәаз аформалтә ҳәаақәҵареи 2003 шықәсазтәи иформалтәым «аусуратә» ҳәаақәҵареи. 2006 шықәсазтәи аҳәаақәҵа, аофициалтә ҟазшьа шамоугьы, Амратә система аҟноуп ахархәара ахьамоу, убри аамҭазы аҳәаақәҵа 2003 егьырҭ аеҵәақәа рыкәша-мыкәша иҟоу апланетақәа рзгьы рхы иадырхәоит. Аекзопланета аилкаара апроблема даара иуадаҩуп ҳәа ирыԥхьаӡеит 2006 шықәсазы ЖәАЕ аконференциаҿы алацәажәаразы.}}<ref name=IAU>{{Cite web|title=IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes|url=http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0603/|publisher=International Astronomical Union|year=2006|access-date=2009-12-30|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUq4aHS?url=http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0603/|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref><ref name=WSGESP>{{Cite web|year=2001|title=Working Group on Extrasolar Planets (WGESP) of the International Astronomical Union|work=IAU|url=http://www.dtm.ciw.edu/boss/definition.html|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUrFa98?url=http://www.dtm.ciw.edu/boss/definition.html|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref>.
Апланетақәа ({{Lang-grc|[[wikt:πλανήτης|πλανήτης]]}}, «амҩасҩы» — {{Lang-grc|[[wikt:πλάνης|πλάνης]]}} ацнытә) ҳәа [[Абырзенцәа|абырзенцәа]] «иныҟәо аеҵәақәа» ирышьҭан<ref>Гигин. [https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/istorija_antichnaja/gigin_astronomija_1997/7-1-0-3734 Астрономия] {{Wayback|url=https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/istorija_antichnaja/gigin_astronomija_1997/7-1-0-3734 |date=20190728221459 }} [https://proza.ru/2012/02/03/381 II 42] {{Wayback|url=https://proza.ru/2012/02/03/381 |date=20190728221532 }}, 1</ref>.
«Иныҟәо аеҵәақәа» ракәзар, [[Созвездия|еҵәаџьаақәа]] «[[Неподвижные звёзды|ишьақәырӷәӷәоу]]» рыеҵәақәа иреиԥшымкәа, «рныҟәарақәа» ахьымҩаԥырго имҵысуа «[[Небесная сфера|ажәҩантә сфера]]» азы агәаанагара иадҳәалоуп.
Апланета заатәи акультурақәа жәпакы рҿы анцәатә лагамҭа, мамзаргьы, ианамуӡах, анцәатә [[эмиссар|емиссарцәа]] рыстатус ныҟәызго аҳасабала иахәаԥшуан. Анаука ҿиацыԥхьаӡа апланетақәа ирызку агәаанагарақәа имаҷымкәа рҽырыԥсахуан аобиект ҿыцқәа раартреи урҭ реиԥшымзаарақәа рыԥшаареи ирыбзоураны.
[[Клавдий Птолемей|Птолемеевтәи]] аепоха иаҵанакуа аҵарауаа реилкаараҿы апланетақәа [[Адгьыл|адгьыл]] иакәшон игьежьу [[орбита|аорбитақәа]] рыла, урҭ ажәҩан аҿы еиҟарамкәа рныҟәара [[эпицикл|аепициклқәа]] рыла иҳаилдыркаауан. Даҽакы аидеиа — аиашазы Адгьыл егьырҭ апланетақәа реиԥш Амра иакәшоит ҳәа-изныкымкәа иқәдыргылахьан, аха XVII ашәышықәсазы ауп уи анышьақәырӷәӷәаз [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] иҟаиҵаз раԥхьатәи [[телескоп|ателескопқәа]] цәырҵаанӡагьы [[Браге, Тихо|Тихо Браге]] игәаҭарақәа рылҵшәақәа рыла. Адыррақәа инарҵауланы ранализ иабзоураны [[Кеплер, Иоганн|Иоганн Кеплер]] игәеиҭеит апланетақәа рорбитақәа шыгьежьым, [[Эллипс|аеллиптикатә]] орбитақәа шракәу. Агәаҭаратә мыругақәа ахьеиӷьхоз азы [[астроном|астрономцәа]] ишьақәдыргылеит Адгьыл еиԥш апланетақәагьы рорбита аҟьаԥсрахь ирнаау аҵәҩан ишакәшо, асезонқәа рыԥсахра еиԥш иҟоу Адгьыл иаҟазшьоу аҷыдарақәа шрымоу. Акосмостә аамҭа аҩыҵхахара иааигәоу агәаҭарақәа ирылнаршеит Амратә система егьырҭ апланетақәа рҿгьы авулкантә усура, атектоникатә процессқәа, аԥшатлакәқәа, уимоу аӡы аҟазаарагьы аԥшаара.
Апланетақәа еихушар ҟалоит ихадоу ҩ-класск рыла: идуу, зеилаӷәӷәара ҳаракым [[Газовые планеты|апланетақәа-адуӡӡақәа]], ахҟьа кьакьа змоу [[Планеты земной группы|адгьыл еиԥшу апланета маҷқәа]] ҳәа. [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] аҳәаақәҵа инақәыршәаны [[Амратә система|Амратә системаҿы]] 8 апланетак ыҟоуп. [[Амра|Амра]] ацәыхаратәра аԥҟарала-адгьыл еиԥшу ԥшьба: [[Меркури|Меркури]], [[Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]], [[Марс]], анаҩс апланета-гигантқәа ԥшьба: [[Иупитер|Иупитер]], [[Сатурн]], [[Уран|Уран]], [[Нептун]]. Амратә системаҿгьы иҟоуп зегьы ианреиҵаха [[карликовая планета|аҵан планетақәа]] 5: [[Плутон]] ([[2006|2006 шықәсанӡа]] ажәбатәи планетоуп ҳәа иԥхьаӡаз), [[Макемаке]], [[Хаумеа]], [[Эрида|Ерида]], [[Церера]]. Меркурии Венереи рыда апланетақәа зегьы рыкәша-мыкәша мҩанызак-мҩанызак ирыдамзаргьы еикәагьежьуеит.
[[1992|1992 шықәса]] инаркны, [[экзопланета|аекзопланетқәа]] ҳәа зыхьӡырҵаз егьырҭ аеҵәақәа рыкәша-мыкәша шәкыла апланетақәа раартра еилкаахеит апланетақәа Агалактикаҿы зехьынџьара ишубо, урҭ Амратә система апланетақәа акыр ишреиԥшу. [[2006 год в науке|2006 шықәсазы]] [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] [[определение планеты|апланета аҳәаақәҵа]] ҿыц анаҭеит, уи ҵарауаақәак рганахьала иахьа уажәраанӡагьы имҩаԥысуа аҵарауаа реилазаара аганахьала ақәшаҳаҭра еиԥш акритикагьы цәырнагеит.
Рашәарамза 16, 2022 шықәсазтәи аҭагылазаашьала ииашаны ишьақәырӷәӷәоуп 5098 аекзопланетақәа 3770 [[Планетная система|апланетатә системақәа]] рҿы рыҟазаара, урҭ рахьынтә 825 планетак инеиҳаны ирымоуп<ref>{{Cite web|url=http://exoplanet.eu/catalog/|title=The Extrasolar Planet Encyclopaedia — Catalog Listing|website=exoplanet.eu|access-date=2022-06-16|archive-date=2012-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120705001337/http://exoplanet.eu/catalog.php|url-status=live}}</ref>. Еицырдыруа аекзопланетақәа рышәагаақәа шьҭоуп адгьылтә гәыԥ апланетақәа рышәагаақәа инадыркны апланета-гигантқәа раасҭа идуу рҟынӡа<ref name=Encyclopedia>{{cite web|title=The Extrasolar Planet Encyclopaedia — Catalog Listing|publisher=[[Энциклопедия внесолнечных планет|The Extrasolar Planets Encyclopaedia]]|url=http://exoplanet.eu/catalog|date=2015-01-27|author=Jean Schneider|access-date=2014-04-23|lang=en}}</ref>.
== Апланетатә системақәа ==
=== Апланетатә системақәа реилазаара ===
[[Афаил:Confirmed exoplanets by methods EPE.svg|thumb|right|320px|Аекзопланетақәа аартра ашықәсқәа рыла]]
Аишьҭагылашьа хада аеҵәа акәша-мыкәша аорбитаҿы [[Экзопланета|аекзопланета]] раԥхьатәи ишьақәырӷәӷәоу аартра ҟалеит [[Жьҭаарамза 6|жьҭаарамза 6]], [[1995|1995 шықәсазы]], [[Университет Женевы|Женеватәи ауниверситет]] аҟынтәи Мишель Амаиори Дидье Келои апланета [[51 Пегаса|51 Арашь]] азааигәара ишырбаз анрыларҳәа. Еицырдыруа аекзопланетақәа реиҳарак рыкапан Иупитер акапан иадукылартә иҟоуп, мамзаргьы еиҳагьы (зны-зынла акырынтә), аха еиҳа еиҵоугьы еицырдыруеит<ref name=Encyclopedia/>. Иаарту аекзопланетақәа рахьтә иреиҵаӡоу иахьа уажәраанӡа ирыԥшааит [[пульсар|апульсар]] (аеҵәа ацәынха) [[PSR 1257+12]] ҳәа изышьҭоу аҿы<ref>{{Cite news|first=Barbara|last=Kennedy|title=Scientists reveal smallest extra-solar planet yet found|publisher=SpaceFlight Now|date=2005-02-11|url=https://spaceflightnow.com/news/n0502/11planet/|access-date=2008-08-23|archive-date=2008-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509164046/http://www.spaceflightnow.com/news/n0502/11planet/}}</ref>. Еицырдыруеит жәаба ирыдамзаргьы аекзопланетақәа 10, 20 адгьылтә акапанқәа рыбжьара<ref name="Encyclopedia" />, иаҳҳәап, [[Мю Жертвенника|Акәырбаннагарҭа Миу]] иакәшо, [[55 Рака|55 Рак]], [[Глизе 436|GJ 436]] реиԥш<ref>{{Cite news|author=Santos, N.; Bouchy, F.; Vauclair, S.; Queloz, D.; Mayor, M.|title=Fourteen Times the Earth|publisher=European Southern Observatory (Press Release)|date=2004-08-25|url=http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2004/pr-22-04.html|access-date=2008-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20070607190706/http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2004/pr-22-04.html|archive-date=2007-06-07}}</ref>. Арҭ апланетақәа зны-зынла «нептунаа» ҳәа ирышьҭоуп, избанзар хатә капанла [[Нептун]] иазааигәоуп (17 дгьылтә капан)<ref>{{Cite news |url=http://www.astrobio.net/news/article1965.html |title=Trio of Neptunes |publisher=Astrobiology Magazine |date=2006-05-21 |access-date=2008-08-23 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929102406/http://www.astrobio.net/news/article1965.html }}</ref>. Аекзопланетақәа даҽа ркатегориак иахьӡуп «[[сверхземля|асупердгьыл]]» — иҟалап урҭ [[Планеты земной группы|Адгьыл еиԥшу]] дунеиқәазар, Адгьыл аасҭа идууп, аха Уран, ма Нептун раасҭа еиҵоуп. Уажәтәи аамҭазы идыруп 20 рҟынӡа иҟалар зылшо асупердгьыл, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп: [[Глизе 876 d]] (адгьыл капанқәа 6 рҟынӡа)<ref>{{cite web|work=Extrasolar planet Encyclopedia|title=Star: Gliese 876|url=http://exoplanet.eu/star.php?st=Gliese+876|access-date=2008-02-01|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUrgNCv?url=http://exoplanet.eu/star.php?st=Gliese+876|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref>, [[OGLE-2005-BLG-390L b]], [[MOA-2007-BLG-192L b]], [[Гравитационное микролинзирование|агравитациатә микролинзациа]] ахархәарала иаарԥшу ихьшәашәоу, аҵаа дунеиқәа<ref>{{Cite web|title=Small Planet Discovered Orbiting Small Star|work=ScienceDaily|year=2008|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2008/06/080602131105.htm|access-date=2008-06-06|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUsDuqv?url=http://www.sciencedaily.com/releases/2008/06/080602131105.htm|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref><ref>{{статья |заглавие=Discovery of a Cool Planet of 5.5 Earth Masses Through Gravitational Microlensing |издание=Nature |том=439 |страницы=437—440 |ссылка=http://www.nature.com/nature/journal/v439/n7075/full/nature04441.html |access-date=2008-08-23 |doi=10.1038/nature04441 |pmid=16437108 |номер=7075 |язык=en |тип=journal |автор=Beaulieu, J.-P.; D. P. Bennett; P. Fouqué; A. Williams; et al. |число=26 |месяц=1 |год=2006 |archive-date=2017-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170609075402/http://www.nature.com/nature/journal/v439/n7075/full/nature04441.html |issn=0028-0836}}</ref>, [[COROT-7b]], адиаметр азааигәара 1,7 адгьылтә (уи иԥшаау рҟынтәи зегь реиҳа ихәыҷу еицырдыруа супердгьылны иҟанаҵоит), аха аорбита арадиус 0,02 а.ц., уи иаанагозар акәхап 1000—1500 [[Градус Цельсия|°C]] рҟынӡа аԥхарра змоу ирҭәоу ақәыԥшылара аҟазаара<ref>{{cite web|publisher=European Space Agency|url=http://www.esa.int/esaCP/SEM7G6XPXPF_index_0.html|title=COROT discovers smallest exoplanet yet, with a surface to walk on|date=2009-02-03|archive-url=https://www.webcitation.org/66QsdNda8?url=http://www.esa.int/esaCP/SEM7G6XPXPF_index_0.html|archive-date=2012-03-25|access-date=2010-02-28|url-status=live}}</ref>, ааигәа иҟоу [[Красный карлик|аҵан ҟаԥшь]] [[Глизе 581]] акәша-мыкәша аорбитаҿы иҟоу апланетақәа фба рҟынтәи хәба. Аекзопланета [[Глизе 581 d]] 7,7-нтә рҟынӡа Адгьыл аасҭа идууп<ref>{{Cite web|title=Gliese 581 d|work=The Extrasolar Planets Encyclopedia|url=http://exoplanet.eu/star.php?st=Gl+581|access-date=2008-09-13|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUsn7yC?url=http://exoplanet.eu/star.php?st=Gl+581|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref>, [[Глизе 581 c]] — 5-нтә, раԥхьа ргәы ишаанагоз ала, [[зона обитаемости|анхарҭа ҭыԥ]] аҿы иҟоу раԥхьатәи адгьыл еиԥшу екзопланетаны иҟалар алшоит<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6589157.stm |title=New 'super-Earth' found in space |access-date=2008-08-23 |date=2007-04-25 |publisher=BBC News |archive-date=2012-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110172300/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6589157.stm }}</ref>. Аха еиҳа инарҭбаау агәаҭарақәа иалдыршеит апланета аԥсҭазаара иазыманшәалахарц азы аеҵәа ишазааигәацәоу ашьақәыргылара. Аԥсҭазааразы иманшәалахар алшон асистемаҿы зегь реиҳа ихароу апланета, Глизе 581 d аҿы, аха уи алыршахоит уи атмосфераҿы аԥхарра ианаало аҵакқәа рҟынӡа ашьҭыхра зылшо арԥхарҭатә рчқәа иахьынӡахәҭоу иҟазар<ref name="blo07">{{статья |ссылка=http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2007A%26A...476.1365V&db_key=AST&nosetcookie=1 |заглавие=The Habitability of Super-Earths in Gliese 581 |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |том=476 |номер=3 |страницы=1365—1371 |doi=10.1051/0004-6361:20077939 |access-date=2008-08-20 |язык=en |автор=von Bloh et al. |год=2007 |издательство=[[EDP Sciences]] |archive-date=2017-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903043408/http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2007A%26A...476.1365V&db_key=AST&nosetcookie=1 }}</ref>.
[[Афаил:Exoplanet Comparison HR 8799 c.png|thumb|320px|[[HR 8799 c]] (ахәа) ашәагаақәеи [[Иупитер|Иупитери]] реиҿырԥшра. Иупитер иаҟароу, мамзаргьы уи аасҭа идуу уажәазы иаарԥшу аекзопланетақәа реиҳарак]]
Иахьа уажәраанӡагьы инагӡаны еилкаам иаарту аекзопланетақәа Амратә система адгьылтә гәыԥ арчытә дуӡӡақәеи апланетақәеи угәаладыршәома, мамзаргьы урҭ цқьа еиԥшму, урҭ рахьтә иҟоуп уажәраанӡа атеориатә хкқәа ирыҵаркуа, иаҳҳәап, аммиактә гигантқәа, ма [[углеродная планета|арацәаритә планетақәа]] реиԥш. Хәҭакахьала, ааигәа иаартыз аекзопланетақәа рацәаны, [[горячий юпитер|аиупитер цаҳәцаҳәқәа]] ҳәа изышьҭоу, ан-еҵәақәа екстремалла ирзааигәоуп, игьежьу аорбитақәа рҟынӡа. Убри азы урҭ Амратә системаҿы арчытә гигантқәа раасҭа [[Солнечная радиация|аеҵәақәа ррадиациа]] акыр еиҳаны ироуеит, уи азҵаара цәырнагоит урҭ убри ахкы иахьынӡатәу аганахьала. Иҟоуп иара убас аиупитер цаҳәцаҳәқәа рыкласс, ан-еҵәақәа рыкәша-мыкәша аорбитаҿы убас иааигәаны еикәагьежьуаз [[Юпитер, потерявший свою газовую оболочку|ахтоникатә планетақәа]] ҳәа изышьҭоу, аеҵәақәа ррадиациа ратмосфера ықәрыцҟьаартә аҟынӡа. Имаҷымкәа аиупитер цаҳәцаҳәқәа атмосфера ацәыӡра апроцесс аҿы ишыҟоугьы, иахьа уажәраанӡагьы ишьақәырӷәӷәоу ахтоникатә планетақәа аарԥшымызт<ref>{{статья |заглавие=Atmospheric escape from hot Jupiters |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |том=418 |страницы=L1—L4 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004A%26A...418L...1L |access-date=2008-08-23 |doi=10.1051/0004-6361:20040106 |язык=en |автор=Lecavelier des Etangs, A.; Vidal-Madjar, A.; McConnell, J. C.; Hébrard, G. |год=2004 |тип=journal |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107220114/http://adsabs.harvard.edu/abs/2004A%26A...418L...1L }}</ref>.
Аекзопланетқәа рхылаԥшра еиҳа инарҭбаау адыррақәа амыругақәа рабиԥара ҿыц рҭахуп, [[Космический телескоп|акосмостә телескопқәагьы]] налаҵаны. Иахьатәи аамҭазы [[COROT]] аекзопланетақәа ирышьҭоуп аекзопланетақәа [[Прохождение (астрономия)|риасра]] иахҟьаз аеҵәақәа рылашара аиҭакрақәа рхылаԥшра шьаҭас иҟаҵаны. Апроектқәа рацәаны аҵыхәтәантәи аамҭазы иазԥхьагәарҭоит шәагаалеи массалеи Адгьыл иаҿырԥшу аекзопланетақәа рыԥшааразы акосмостә телескопқәа раԥҵара. Урҭ рахьтә актәи [[NASA]] инанагӡахьеит: [[Кеплер (телескоп)|Кеплер]] — арҭ ахықәкқәа рзы ҷыдала иаԥҵоу раԥхьатәи ателескоп. Макьаназы [[Terrestrial Planet Finder]], [[Space Interferometry Mission]], [[PEGASE]] рыпроектқәа рынагӡара арыцхә иаша рымаӡам. [[New Worlds Mission]] «[[Джеймс Вебб (телескоп)|Џьеимс Вебб]]» инаваргыланы аус аур алшоит. Аха арҭ апроектқәа рӷьырак рфинанстә программа макьана ишьақәырӷәӷәам. [[2007|2007 шықәсазы]] аекзопланетақәа раԥхьатәи рыспектралтә анализ ҳауит ([[HD 209458 b]], [[HD 189733 b]])<ref>{{Cite web|lang=en |url=http://www.spitzer.caltech.edu/Media/releases/ssc2007-04/release.shtml|title=NASA's Spitzer First To Crack Open Light of Faraway Worlds|date=2007-02-21|author=Thompson, Tabatha; Clavin, Whitney|publisher=Jet Propulsion Laboratory, California Institute of Technology (Press Release)|access-date=2008-08-23| archive-url = https://web.archive.org/web/20071015221757/http://www.spitzer.caltech.edu/Media/releases/ssc2007-04/release.shtml| archive-date = 2007-10-15}}</ref><ref>{{статья |издание=Nature |том=445 |страницы=892 |заглавие=A spectrum of an extrasolar planet |ссылка=http://www.nature.com/nature/journal/v445/n7130/abs/nature05636.html |doi=10.1038/nature05636 |pmid=17314975 |номер=7130 |язык=en |автор=Richardson, L. Jeremy; Deming, Drake; Horning, Karen; Seager, Sara; Harrington, Joseph |год=2007 |archive-date=2009-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090630015917/http://www.nature.com/nature/journal/v445/n7130/abs/nature05636.html }}</ref>. Адгьыл еиԥшу апланетақәа иахьынӡахәҭоу рхыԥхьаӡара аҟазаара, [[уравнение Дрейка|Дреик иеиҟаратә]] инақәыршәаны, [[Внеземная жизнь|ахшыҩ змоу акоммуникативтә]] цивилизациақәа рыҟазаара алыршара ҳаранакуеит<ref>{{Cite news|last=Drake|first=Frank|title=The Drake Equation Revisited|publisher=Astrobiology Magazine|date=2003-09-29|url=http://www.astrobio.net/news/article610.html|access-date=2008-08-23|archive-date=2009-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20090207084455/http://www.astrobio.net/news/article610.html}}</ref>.
==== Апланетартә капан обиектқәа ====
Апланетартә капан аобиект (ПКО, планемо) — жәҩантә цәеижьуп, уи акапан иалнаршоит апланета аҳәаақәҵара адиапазон ахь анеира, даҽакала иуҳәозар, уи акапан [[Малые тела Солнечной системы|ацәеижь маҷқәа]] раасҭа еиҳауп, аха атермогәыцәтә реакциа алагаразы [[Коричневый карлик|аҵан каҳуаԥштәы]], ма [[Аеҵәа|аеҵәа]] ахаҿсахьеи аԥшреи рыла иазхом. ПКО аилкаара апланета аилкаара аасҭа иҭбаауп. Уи иаҵанакуеит апланетақәа рыдагьы егьырҭ аобиектқәагьы — иаҳҳәап, «зых иақәиҭу аӡсараҿы» иҟоу апланетақәа, зсистема аанзыжьыз «апланета-еиҭымцәа» ракәхар зылшо аеҵәақәа рыкәша — мыкәша еикәамгьежьуа, мамзаргьы арчытә ԥсҭҳәа аилаҳараан ицәырҵыз аобиектқәа-апланетақәа реиҳарак рзы итиптәу апротопланеттә диск иалху аккрециа ацынхәрас (урҭ абжьааԥны [[Субкоричневый карлик|асубкаҳуаԥштәы ҵанқәа]] ҳәа ирышьҭоуп).
==== Апланета-иаҭым ====
Аеҵәақәеи апланетартә системақәеи рышьақәыргылара [[Компьютерное моделирование|акомпиутертә модельқәак]] излаҳдырбо ала, иалкаау «апланетатә капан аобиектқәа» рсистема ааныжьны аеҵәабжьаратә ҵакырахь ицар рылшоит<ref>{{статья |заглавие=Timescales for Planetary Accretion and the Structure of the Protoplanetary disk |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |том=69 |страницы=249—265 |doi=10.1016/0019-1035(87)90104-7 |язык=en |тип=journal |автор=Lissauer, J. J. |год=1987 |издательство=[[Elsevier]]}}</ref>. Ҵарауаақәак ишьақәдырӷәӷәон ас еиԥш иҟоу аобиектқәа акосмос аҿы рхы иақәиҭны иҟьаланы ирыԥшаахьеит, планетақәаны еихшатәуп ҳәа, егьырҭ амассив маҷ змоу еҵәақәазаргьы ҟалоит ҳәа ргәы ишаанагазгьы<ref name="Luhman">{{статья |издание=[[The Astrophysical Journal]] |заглавие=Discovery of a Planetary-Mass Brown Dwarf with a Circumstellar Disk |том=635 |страницы=L93 |doi=10.1086/498868 |язык=en |тип=journal |автор=Luhman, K. L.; Adame, Lucía; D'Alessio, Paola; Calvet, Nuria |год=2005 |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref><ref name="Clavin">{{Cite web|url=http://www.spitzer.caltech.edu/Media/happenings/20051129/|title=A Planet with Planets? Spitzer Finds Cosmic Oddball|last=Clavin|first=Whitney|date=2005-11-09|work=Spitzer Space Telescope Newsroom|access-date=2009-11-18| archive-url = https://web.archive.org/web/20070711171654/http://www.spitzer.caltech.edu/Media/happenings/20051129/| archive-date = 2007-07-11}}</ref>.
==== Асубкаҳуаԥштәы ҵанқәа ====
Арчытә ԥсҭҳәа агравитациатә еилаҳараан аеҵәақәа рыдагьы еиҵоу аобиектқәагьы ҟалар алшоит. Ас еиԥш ала ишьақәгылаз апланетартә капан аобиектқәа асубкаҳуаԥштәы ҵанқәа ҳәа ирышьҭоуп. Асубкаҳуаԥштәы ҵанқәа «зых иақәиҭу аӡсараҿы» иҟазар алшоит, Иҟалап [[Cha 110913-773444]] еиԥш, мамзаргьы еиҳа идуу аобиект акәша-мыкәша аорбитаҿы, иҟалап [[2MASS J04414489+2301513]].
Аамҭа кьаҿк иалагӡаны 2006 шықәсазы астрономцәа ирыԥхьаӡон аҭҵааҩцәа «[[планемо]]», мамзаргьы «апланетартә капан аобиектқәа»ҳәа изыхцәажәаз ас еиԥш иҟоу аобиектқәа, [[Oph 162225-240515]] рҟынтәи ҩынтәны асистема рыԥшааит ҳәа. Аха анаҩстәи анализ иалнаршеит урҭ рыкапан 13 Иупитер акапанқәа иреиҳазар ҟалап ҳәа ашьақәыргылара, уи [[Коричневый карлик|аҵан каҳуаԥштәқәа]] ирылху системаны иҟанаҵоит<ref>{{статья |заглавие=The Wide Brown Dwarf Binary Oph 1622–2405 and Discovery of A Wide, Low Mass Binary in Ophiuchus (Oph 1623–2402): A New Class of Young Evaporating Wide Binaries? |ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-05-10_660_2/page/1492 |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=660 |страницы=1492 |doi=10.1086/513417 |id={{ArXiv|astro-ph|0608574}} |язык=en |тип=journal |автор=Close, Laird M. et al. |год=2007 |издательство=[[IOP Publishing]] |nodot=1}}</ref><ref>{{статья |coauthrs=Allers, K. N.; Jaffe, D. T.; Cushing, M. C. |издание=[[The Astrophysical Journal]] |заглавие=Ophiuchus 1622–2405: Not a Planetary-Mass Binary |ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-04-20_659_2/page/1628 |том=659 |номер=2 |страницы=1629—1636 |doi=10.1086/512539 |язык=en |автор=Luhman, K. L.; Allers, K. N.; Jaffe, D. T.; Cushing, M. C.; Williams, K. A.; Slesnick, C. L.; Vacca, W. D. |месяц=4 |год=2007 |тип=journal |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.space.com/scienceastronomy/planet_photo_040910.html|title=Likely First Photo of Planet Beyond the Solar System|first=Robert Roy|last=Britt|work=Space.com|date=2004-09-10|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUtHvag?url=http://www.space.com/326-photo-planet-solar-system.html|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref>.
==== Апланета-мҩанызақәеи амаҟақәа рыпланетақәеи ====
Амҩаныза дуқәак шәагаала апланета [[Меркури|Меркури]] иеиԥшуп, мамзаргьы уи иаԥыргоит. Иаҳҳәап, [[Галилеевы спутники|Галилеиаа рымҩанызацәеи]] [[Титан (спутник)|Титани]]. [[Алан Стёрн|Алан Стерн]] ишьақәирӷәӷәоит апланета аҳәаақәҵа агеофизикатә ҟазшьарбагақәа рымацара шьаҭас иамазароуп, аорбитатә ҟазшьарбагақәа ирхьымсроуп ҳәа. Иара иҳадигалоит атермин ''апланета-мҩаныза'' даҽа планетак акәша-мыкәша еикәагьежьуа апланета иаҟароу аобиект азы. Убас еиԥш [[Пояс астероидов|астероидқәа рмаҟаҿы]], мамзаргьы [[Пояс Койпера|Коипер имаҟаҿы]] апланета иаҟароу аобиектқәагьы Стерн инаиқәыршәаны планетақәаны иԥхьаӡазар алшоит<ref>{{Cite web |url=http://news.discovery.com/space/should-large-moons-be-called-satellite-planets.html#post-a-comment |title=Should Large Moons Be Called 'Satellite Planets'? |access-date=2010-11-23 |archive-date=2012-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120505221146/http://news.discovery.com/space/should-large-moons-be-called-satellite-planets.html#post-a-comment |url-status=live }}</ref>. Иара убри атермин ҳадигалоит [[Сурдин, Владимир Георгиевич|Владимир Сурдин]]<ref>В. Г. Сурдин, «Разведка далёких планет»</ref>.
=== Апланетақәа аорбита ала рныҟәара ===
[[Афаил:Орбита-плутона.jpg|thumb|250px|right|Нептуни (аиаҵәеи) Плутони (аҟаԥшьи) рорбита. Иубарҭоуп Плутон аорбита аиҵыҵра ӷәӷәеи ([[Кеплеровы элементы орбиты#эксцентриситет|аексцентриситет]]) [[Кеплеровы элементы орбиты#Наклонение|арнаареи]]]]
Апланетақәа аорбита ала рныҟәара атеориа ааиртит, аус адиулеит Алберт Сериндор-Капенски аиҵбы.
Ҳаамҭазтәи аҳәаақәҵа инақәыршәаны апланетақәа зегьы аеҵәақәа ирхагьежьуеит, уи апланета астатус рымнахуеит иарбанызаалак апотенциалтә «[[планета-сирота|планета-заҵәқәа]]». Амратә системаҿы апланетақәа зегьы рорбитақәа рыла Амра ахьыгьежьуа ахырхарҭала еикәагьежьуеит (асааҭ ахыц иаҿагыланы, Амра Аҩадатәи аполиус аганахьала уахәаԥшуазар). Аха екзопланетак иадамхаргьы, [[WASP-17b]], аорбита ала аеҵәа акәша-мыкәша игьежьуеит уи аикәшара иаԥынгылоу ахырхарҭала<ref>{{Cite web| author = D. R. Anderson | title = WASP-17b: an ultra-low density planet in a probable retrograde orbit| url = http://arxiv.org/abs/0908.1553v1| publisher = Cornell University Library| access-date = 2009-08-13| archive-date = 2014-08-23| archive-url = https://web.archive.org/web/20140823212811/http://arxiv.org/abs/0908.1553v1| url-status = live| display-authors = etal}}</ref>. Апланета аеҵәа акәша-мыкәша иахьынӡакәшо аамҭа [[Сидерический период|асидерикатә]] ма ''[[Ашықәс|ашықәс]]'' ҳәа иашьҭоуп<ref name="young">{{книга |год=1902 |заглавие=Manual of Astronomy: A Text Book |ссылка=https://archive.org/details/manualastronomy02youngoog |издательство=Ginn & company |страницы=[https://archive.org/details/manualastronomy02youngoog/page/n339 324]—327 |ref=Young |автор=Young, Charles Augustus }}</ref>. Апланетартә шықәса апланета аеҵәа иахьынӡацәыхароу имаҷымкәа иадҳәалоуп; апланета аеҵәа шаҟа иацәыхароу аҟара абжьаӡара ду иахысроуп, убриаҟарагьы ишьшьылаҳаны иныҟәоит, избанзар аеҵәа агравитациа еиҳа имаҷны иахьысит. Орбитакгьы инагӡаны игьежьӡам азы аорбитаҿы аеҵәеи апланетеи ирыбжьоу асидерикатә аамҭа иалагӡаны аҽаԥсахуеит. Апланета аеҵәа еиҳа иахьазааигәоу аорбита акәаԥ [[периастр|апериастр]] ҳәа иашьҭоуп (Амратә системаҿы — [[перигелий|аперигели]]), аорбита зегь реиҳа ихароу акәаԥ [[апоастр]] ҳәа иашьҭоуп (Амратә системаҿы — [[афелий|афели]]). Апериастр аҿы апланета алашара иахьазааигәахо азы агравитациатә еинырра апотенциалтә мчхара акинетикатә мчхарахьы ииасуеит, уи аццакрагьы иацлоит (иҳаракны иршәу ахаҳә адгьыл иазааигәахацыԥхьаӡа еиҳа-еиҳа ишыццакуа еиԥш), апланета апоастр аҿы ианыҟоу, уи аццакра иагхоит (аҩада иршәу убри ахаҳә хыхьтәи аԥырра акәаԥ аҿы аццакра шеиҵахо еиԥш)<ref>{{книга |год=2005 |заглавие=Chaos And Stability in Planetary Systems |издательство=[[Springer Publishing]] |место=New York |isbn=3540282084 |автор=Dvorak, R.; Kurths, J.; Freistetter, F. }}</ref>.
Иарбан планетазаалак аорбита ҳәаақәҵахоит [[Элементы орбиты|елементқәак]] рыла:
* ''[[Кеплеровы элементы орбиты#Эксцентриситет|Аексцентриситет]]'' аорбита аиҵыҵра аанарԥшуеит. Ибзиаӡаны игьежьу аорбита анольтә ексцентриситет амоуп, акыр еиҵыху аорбитақәа рҿы уи ацыра иазааигәахар алшоит. Амратә система апланетақәа рексцентриситетқәа даара илаҟәуп, убри ала рорбитақәа шаамахамзар игьежьуп уҳәартә иҟоуп<ref name="young"/>. Коипер икометақәеи имаҟа аобиектқәеи (аекзопланетақәа жәпакы реиԥш) даара рексцентриситет ҳаракуп<ref>{{статья |заглавие=Eccentricity evolution of giant planet orbits due to circumstellar disk torques |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |том=193 |страницы=475 |doi=10.1016/j.icarus.2007.07.009 |id={{ArXiv|0708.0335}} |язык=en |тип=journal |автор=Moorhead, Althea V.; Adams, Fred C. |год=2008 |издательство=[[Elsevier]]}}</ref><ref>{{Cite web|title=Planets – Kuiper Belt Objects|work=The Astrophysics Spectator|date=2004-12-15|url=http://www.astrophysicsspectator.com/topics/planets/KuiperBelt.html|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUuNoWi?url=http://www.astrophysicsspectator.com/topics/planets/KuiperBelt.html|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref>.
* [[Афаил:Semimajoraxis.svg|thumb|200px|Аҵәҩанбжа ду асахьа]] ''[[Кеплеровы элементы орбиты#Большая полуось|Аҵәҩанбжа ду]]'' — ари аорбита иреиҳау адиаметр азбжа ауп (шәахә. асахьа). Уи апоастр аҿы абжьаӡара иаҟарам, избанзар аеҵәа апланета аорбита афокусқәа руак аҿы иҟоуп, агәҭаҵәҟьа акәымкәа<ref name="young"/>.
* ''[[Кеплеровы элементы орбиты#Наклонение|Аркьынаа]]'' — ари уи аорбита аҟьаԥсреи аԥхьаӡара аҟьаԥсреи (ихадоу аҟьаԥсреи) рыбжьара акәакь ауп. Амратә системаҿы аркьынаа рыԥхьаӡоит Адгьыл аорбита аҟьаԥсра ([[Эклиптика|аеклиптика]] аҟьаԥсра) аҟынтәи<ref>Точнее, орбиту [[барицентр (астрономия)|барицентра]] системы [[Адгьыл]]-[[Амза]]</ref>. Аекзопланетақәа рзы аркьынаа ршәоит адгьыл анаԥшҩы иблабара ашәахәа иаперпендикулиартәу ''жәҩантәи аҟьаԥсра'' иаҿырԥшны<ref>{{книга |ссылка=http://astrowww.phys.uvic.ca/~tatum/celmechs.html |заглавие=Celestial Mechanics |год=2007 |часть=17. Visual binary stars |издательство=Personal web page |ref=Tatum |автор=Tatum, J. B. |archive-date=2007-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070706031613/http://astrowww.phys.uvic.ca/~tatum/celmechs.html }}</ref>. Амратә система апланетақәа ааба аеклиптика аҟьаԥсра даара иазааигәоуп, [[пояс Койпера|Коипер имаҟа]] акометақәеи аобиектқәеи рорбитақәа (иаҳҳәап, [[Плутон (карликовая планета)|Плутон]] еиԥш) уи аганахь акыр ирнаауп<ref>{{статья |заглавие=A Correlation between Inclination and Color in the Classical Kuiper Belt |издание=[[The Astrophysical Journal]] |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2002ApJ...566L.125T |том=566 |страницы=L125 |doi=10.1086/339437 |язык=en |тип=journal |автор=Trujillo, Chadwick A.; Brown, Michael E. |год=2002 |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103125337/http://adsabs.harvard.edu/abs/2002ApJ...566L.125T }}</ref>. Апланета аеклиптика иахысны уи иҩахыкны, ма илаҟәны иахьылбаауа акәаԥқәа уи инақәыршәаны [[Восходящий узел|ихало]], [[нисходящий узел|илбаауа]] аорбита аиқәҳәаларҭа ҳәа ирышьҭоуп<ref name="young"/>. [[Долгота восходящего узла|Ихало аиқәҳәаларҭа ахарара]] ашьаҭатә ҟьаԥсреи ихало аорбита аиқәҳәаларҭеи рыбжьара иҟоу кәакьуп. [[Кеплеровы элементы орбиты#Аргумент перицентра|Апериастр аргумент]] (Амратә системаҿы — аперигели аргумент) — ари аеҵәа аҟынтәи ихало аиқәҳәаларҭеи апериастри рахь ахырхарҭақәа рыбжьара иҟоу акәакь ауп<ref name="young"/>.
==== Аҵәҩан анаара ====
[[Афаил:Земля22 ab.png|thumb|right|Адгьыл аикәшара аҵәҩан 23° рҟынӡа аперпендикулиар аҟынтәи аорбита аҟьаԥсрахь инаскьагоуп]]
Апланетақәа аикәшара аҵәҩан аорбита аҟьаԥсрахь еиуеиԥшым [[наклон оси вращения|анаара]] рымоуп. Убри аҟнытә гьежьыбжак иаиуа алашара ахыԥхьаӡара шықәсык аҩнуҵҟа аҽаԥсахуеит. Уи иадҳәалоуп аҳауатә еиҭакрақәа рцикл — асезонқәа (ашықәс аамҭақәа) рыԥсахра. Агьежьбжақәа руак Амра зегьы иреиӷьны, ма зегьы иреицәаны ианарлашо [[солнцестояние|амрагылара]] ҳәа иашьҭоуп. Урҭ шықәсык ахь ҩынтә иҟалоит. Иарбоу апланета агьежьбжа зегьы иреиӷьны иахьылашоу амрагылара аԥхынтәи ҳәа иашьҭоуп, аҩбатәи — аӡынтәи ҳәа.
[[Иупитер|Иупитер]] аҵәҩантә наара даараӡа илаҟәуп, асезонтә ҽыԥсахрақәагьы уа имаҷуп; [[Уран|Уран]] акәзар, убриаҟара аҵәҩантә наара ҳаракуп, шамахамзар «аган аҿы ишьҭоуп», уи агьежьбжақәа руак ма иааиԥмырҟьаӡакәа амра ашәахәа аҵаҟа иҟоуп, ма амрагыларақәа раан еснагь алашьцараҿы иҟоуп<ref name=Weather>{{Cite web|last=Harvey|first=Samantha|date=2006-05-01|url=https://solarsystem.nasa.gov/scitech/display.cfm?ST_ID=725|title=Weather, Weather, Everywhere?|publisher=NASA|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUvsshr?url=https://solarsystem.nasa.gov/scitech/display.cfm?ST_ID=725|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref>. Аекзопланетақәа ртәы ҳҳәозар, урҭ рыҵәҩантә наарақәа ҵабыргыҵәҟьаны еилкаам, аха, «аиупитер цаҳәцаҳәқәа» реиҳарак даараӡа рынаара лаҟәызар ҟалап, уи аеҵәа азааигәахара иалҵшәоуп<ref>{{статья |заглавие=Obliquity Tides on Hot Jupiters |издание=[[The Astrophysical Journal]] |doi=10.1086/432834 |том=628 |страницы=L159 |язык=en |автор=Winn, Joshua N.; Holman, Matthew J. |год=2005 |тип=journal |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref>.
==== Аикәагьежьра ====
Апланетақәа рорбитала аеҵәа акәша-мыкәша иахьеикәагьежьуа анаҩсангьы, рыҵәҩанқәагьы ирыкәшоит. Апланета аҵәҩан акәша-мыкәша аикәшара аамҭа [[сутки|уахыки-ҽнаки]] ҳәа еицырдыруеит. Амратә система апланетақәа реиҳарак рыҵәҩан иакәшоит Амра акәша-мыкәша рхы ахьдырхо ахырхарҭала (асааҭ ахыц иаҿагыланы, Амра Аҩадатәи аполиус аганахьала уахәаԥшуазар). Уи азакәан иаҵанакӡом — асааҭ ахыц ала игьежьуа Венереи<ref>{{статья |заглавие=Rotation of Venus: Period Estimated from Radar Measurements |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1963-03-08_139_3558/page/910 |издание=Science |том=139 |страницы=910 |doi=10.1126/science.139.3558.910 |pmid=17743054 |номер=3558 |язык=en |тип=journal |автор=Goldstein, R. M.; Carpenter, R. L. |год=1963}}</ref> аекстремалтә ҵәҩантә наара аимак-аиҿак зхылҿиаауа Урани<ref>{{статья |заглавие=Rotational properties of Uranus and Neptune |автор=Belton, M. J. S.; Terrile, R. J. |год=1984 |месяц=10 |ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1984NASCP2330..327B/abstract |страницы=327–347 |язык=en |издание=ADS Abstract Service |издательство=[[Harvard University]] |bibcode=1984NASCP2330..327B |archive-date=2020-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200307184515/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1984NASCP2330..327B/abstract}}</ref>, зҵаароуп иарбан полиусу Аладатәи полиус ҳәа иԥхьаӡатәу, насгьы иарбану Аҩадатәи полиус, насгьы асааҭ ахыц иаҿагылома, мамзаргьы асааҭ ахыц ала игьежьуама<ref>{{книга |заглавие=The Outer Worlds; Uranus, Neptune, Pluto, and Beyond |страницы=195—206 |год=2006 |издательство=Springer New York |ref=Borgia |язык=en |автор=Borgia, Michael P.}}</ref>. Аха ишакәзаалакгьы Уран аикәшара уи аорбита иаҿырԥшны [[ретроградное движение|аретроградтә]] ҟазшьа амоуп.
Апланета аикәшара зыхҟьо факторқәак роуп ашьақәгылара астадиа аангьы. Аханатә [[Момент импульса|акәакьтә момент]] шьақәыргылахар алшоит апланета ашьақәгылара заатәи астадиақәа рҿы аккрециа ззыруа аобиектқәа хазхаҭалатәи акәакьтә моментқәа рыла. Арчытә гигантқәа рыла арчы аккрециагьы апланета акәакьтә момент адҵа иацхраар алшоит. Аҵыхәтәан, апланета ашьақәгылара аҵыхәтәантәи астадиақәа раангьы машәырлатәи [[импактное событие|ааха]] ӷәӷәа уи аҵәҩан аҭагылазаашьа узлақәымгәыӷуа ала иаԥсахыр алшоит<ref name=araa31>{{статья |заглавие=Planet formation |издание=Annual review of astronomy and astrophysics |том=31 (A94—12726 02—90) |страницы=129—174 |doi=10.1146/annurev.aa.31.090193.001021 |bibcode=1993ARA&A..31..129L |язык=en |автор=Lissauer, Jack J. |год=1993 |тип=journal}}</ref>.
Еиуеиԥшым апланетақәа рҿы уахыки-ҽнаки роура акыр еиԥшӡам: Венера аҵәҩан акәша-мыкәша еикәшарак азы 243 дгьылтә мшы аҭахызар, арчытә гигантқәа сааҭқәак рызхоит<ref>{{Cite web|title=Planet tables|url=http://www.astronomynotes.com/tables/tablesb.htm|first=Nick|last=Strobel|publisher=astronomynotes.com|access-date=2008-02-01|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUx7E2Z?url=http://www.astronomynotes.com/tables/tablesb.htm|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref>. Аекзопланетақәа рзы аикәшара аамҭа ҳаздырӡом. Аха аупитер цаҳәцаҳәқәа аеҵәақәа рзааигәара иаанаго апланета азганк аҿы наӡаӡатәи аҵх аҳра ауеит, егьи аган аҿы наӡаӡатәи амш (аорбитеи агьежьреи [[синхронное вращение|асинхронизациа]] рызуп) аҳра ауеит ҳәа ауп<ref>{{статья |заглавие=Magnetically-Driven Planetary Radio Emissions and Application to Extrasolar Planets |издание=Astrophysics & Space Science |том=277 |страницы=293 |doi=10.1023/A:1012221527425 |язык=en |тип=journal |автор=Zarka, Philippe; Treumann, Rudolf A.; Ryabov, Boris P.; Ryabov, Vladimir B. |год=2001}}</ref>.
==== «Аорбита цқьа» ====
Апланета аҳәаақәҵа ахәҭақәа ируакуп егьырҭ аобиектқәа рҟынтәи ицқьоу аорбита акәша-мыкәшатәи аҭыԥҭаӡара. Зыкәша-мыкәша зрыцқьаз апланета аорбитаҿы апланетезималқәа зегьы реизгаразы, мамзаргьы реимырпразы иазхаша акапан еизнагеит. Даҽакала иаҳҳәозар, апланета алашарбага акәша-мыкәша аорбита ала аҽыԥхьакны иахагьежьуеит (уи [[Спутники планет|амҩанызақәеи]] [[Троянские астероиды|троиааи]] алаҳамҵозар), аорбита ас еиԥш ашәагаақәа змоу аобиек рацәа рыла иашаӡом. Апланета астатус ари акритери [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] иадгалан [[2006|2006 шықәса]] нанҳәамзазы. Ари акритери Амратә система ацәеижьқәа [[Плутон (карликовая планета)|Плутон]], [[Эрида (карликовая планета)|Ерид]], [[Церера (карликовая планета)|Церера]] аклассикатә планета астатус рымнахуеит, [[Карликовая планета|апланета ҵанқәа]] ирхыԥхьаӡало<ref name=IAU />. Ари акритери макьаназы Амратә система апланетақәа шракәугьы изызку, апротопланеттә диск астадиаҿы иҟоу аеҵәақәа рсистема ҿақәа ԥыҭк апротопланетақәа рҿы «аорбита цқьақәа» рдыргақәа рымоуп<ref>{{Cite web|title=The Total Number of Giant Planets in Debris Disks with Central Clearings|date=2007-07-12|author=Faber, Peter; Quillen, Alice C.|work=Department of Physics and Astronomy, University of Rochester|url=https://arxiv.org/abs/0706.1684|access-date=2008-08-23|archive-date=2018-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20181115071227/https://arxiv.org/abs/0706.1684|url-status=live}}</ref>.
=== Апланетатә системақәа рыҿиашьа ===
=== Амратә система ===
[[Афаил:Planets2012 ab.png|thumb|right|325px|Амратә система апланетақәеи [[карликовая планета|апланета ҵанқәеи]] ''(ашәагаақәа еиҿҳарԥшуазар, абжьаӡарақәа ирықәныҟәам)'']]
[[Афаил:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|right|325px|Адгьыл еиԥшу апланетақәа: Меркури, Венера, Адгьыл, Марс ''(ашәагаақәа еиҿҳарԥшуазар, абжьаӡарақәа ирықәныҟәам)'']]
[[Афаил:Gas giants and the Sun (1 px = 1000 km).jpg|thumb|right|325px|Агаз адуӡӡақәа ԥшьба: Иупитер, Сатурн, Уран, Нептун ''(ашәагаақәа еиҿҳарԥшуазар, абжьаӡарақәа ирықәныҟәам)'']]
{{Main|Амратә система}}
[[Международный астрономический союз|ЖӘАЕ]] иҳанаҭаз атермин апланета уажәтәи аҳәаақәҵа инақәыршәаны Амратә системаҿы иҟоуп аклассикатә планетақәа ааба, аҵан планетақәа хәба<ref>Некоторые крупные [[Транснептуновый объект|ТНО]] пока не получили статус карликовой планеты, но претендуют на него</ref>. Амра иацәыхароу аизырҳара аԥҟарала аклассикатә планетақәа абас иҟоуп:
* [[Афаил:Mercury symbol.svg|14px|☿]] [[Меркури|Меркури]]
* [[Афаил:Venus symbol.svg|14px|♀]] [[Венера]]
* [[Афаил:Earth symbol.svg|14px|🜨]] [[Адгьыл|Адгьыл]]
* [[Афаил:Mars symbol.svg|14px|♂]] [[Марс]]
* [[Афаил:Jupiter symbol.svg|14px|♃]] [[Иупитер|Иупитер]]
* [[Афаил:Saturn symbol.svg|14px|♄]] [[Сатурн]]
* [[Афаил:Uranus symbol.svg|14px|♅]] [[Уран|Уран]]
* [[Афаил:Neptune symbol.svg|14px|♆]] [[Нептун]]
[[Иупитер|Иупитер]] зегь реиҳа идууп — уи акапан 318 дгьылтә капан иаҟароуп. Меркури зегь раасҭа ихәыҷуп, акапан 0,055 ауп адгьылтә аҟынтәи. Иара убасгьы иҟалоит Нептун аорбита анҭыҵ [[Девятая планета|Ажәбатәи апланетагьы]] ыҟазар. Амратә система апланетақәа агәыԥқәа хԥа рыла еихушар ҟалоит рҟазшьарбагақәеи реилазаашьеи шьаҭас иҟаҵаны:
* ''[[Планеты земной группы|Адгьылтә хкы]].'' Адгьыл еиԥшу апланетақәа шьаҭас ирымоуп [[Горная порода|ашьхахаҳәқәа]] рыла ишьақәгылоу: [[Меркури|Меркури]], [[Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]], [[Марс]]. Адгьылтә аҟынтәи 0,055 зкапануа [[Меркури|Меркури]] — [[Амратә система|Амратә системаҿы]] адгьылтә гәыԥ зегь реиҳа ихәыҷу планетоуп (зынӡагьы иахьазы еицырдыруа апланетақәа рҟнытә зегь реиҳа ихәыҷуп), убри аамҭазы [[Адгьыл|Адгьыл]] Амратә системаҿы зегь реиҳа идуу адгьыл еиԥшу планетоуп.
* ''[[Газовые планеты|Арчытә гигантқәа]].'' Акырӡа арчы ала ишьақәгылоу апланетақәа, адгьылтә гәыԥ иаҵанакуа апланетақәа раасҭа акыр идуу: Иупитер, Сатурн, Уран, Нептун. Иупитер, 318 дгьылтә капан змоу — Амратә системаҿы иреиҳау планетоуп. Сатурн, уи аасҭа уамак еиҵам, адгьылтә капанқәа «зынӡа» 95 роуп иакапануа.
** ''[[Ледяные гиганты|Аҵаатә гигантцәа]]'', уахь иаҵанакуеит Урани Нептуни. Урҭ егьырҭ арчытә гигантқәа ирылызкаауа арчытә гигантқәа рыкласс «имаҷу» акапан ауп (14—17 дгьылтә), атмосферақәа рҿы агелии аӡрии рҭаҵәахқәа акыр еиҵоуп ашьхахаҳәқәеи аҵааи акыр идуу рыпропорциақәа ираҟараны.
* ''[[Карликовая планета|Аҵан планетақәа]].'' 2006 шықәсазтәи аӡбамҭа ҟалаанӡа астрономцәа ирбаз обиектқәак рыдгалан апланетақәа ЖӘАЕ рыстатус ранашьаразы. Аха 2006 шықәсазы арҭ аобиектқәа зегьы апланетақәа иреиԥшым апланета ҵанқәа ҳәа ишьақәыргылан. Иахьатәи аамҭазы ЖӘАЕ иазханаҵоит Амратә системаҿы аҵан планетақәа 5: Церера, Плутон, Хаумеа, Макемак, Ерида. [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] даҽа обиектқәак уажәтәи кандидатцәаны иахәаԥшуеит, даҽа 50 иԥиам аҳәаақәҵа ианаалоит. [[пояс Койпера|Коипер имаҟа]] нагӡаны ианҭырҵаалак, ас еиԥш аобиектқәа 200 рҟынӡа иаарԥшхар ҟалап. Аҵан планетақәа апланетақәа рҷыдарақәа акырӡа рыцеиҩыршоит, еицырдыруа аиԥшымзаарақәа шаанхогьы — хықәкыла, урҭ рорбитатә кәша-мыкәша арыцқьаразы иахьынӡахәҭоу иахьдум. Ҳәаақәҵарала, аҵан планетақәа зегьы популиациак иалахәылацәоуп. Церера [[главный пояс астероидов|астероидтә маҟаҿы]] иреиҳау обиектуп, убри аан [[Плутон]], [[Хаумеа]], [[Макемаке]] — [[пояс Койпера|Коипер имаҟа]] аобиектқәа роуп, [[Эрида|Ерида]] — [[рассеянный диск|иԥсаҟьоу адиск]] иаобиектуп. [[Браун, Майкл (астроном)|Маик Брауни]] егьырҭ аҵарауааи агәра ганы иҟоуп 40 инареиҳаны [[Транснептуновый объект|атранснептунтә обиектқәа]] анаҩс ЖӘАЕ аҵан планетақәа раҳасабала иазханаҵараны ишыҟоу, аус зуа аҳәаақәҵа инақәыршәаны<ref>{{Cite web|first=Brad|last=Amburn|title=Behind the Pluto Mission: An Interview with Project Leader Alan Stern|work=Space.com|date=2006-02-28|url=http://www.space.com/scienceastronomy/060228_stern_interview.html|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUxZ6BE?url=http://www.space.com/2094-pluto-mission-interview-project-leader-alan-stern.html|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref>.
{| class="wikitable"
|-
|+ Амратә система апланетақәеи апланета ҵанқәеи реиҿырԥшра
|-
!
! Ахьӡ
! Аекваториалтә диаметр{{efn|name=a|Адгьыл аганахьала.}}
! Акапан{{efn|name=a}}
! Аорбитатә радиус{{efn|name=a}}
! [[Период обращения|Аикәшара аамҭа]], ашықәсқәа{{efn|name=a}}
! [[Кеплеровы элементы орбиты#Наклонение|Амра аекватор ахь анаара]] (°)
! [[Эксцентриситет орбиты|Аорбита аексцентриситет]]
! [[Период вращения|Агьежьра аамҭа]], амшқәа
! [[Спутники планет|Амҩанызақәа]]{{efn|Сатурн амҩанызақәа еиҳа идыруп Амратә система егьырҭ апланетақәа зегьы рҟны аасҭа (146)<ref name=Sheppard>{{Cite web
|title = The Jupiter Satellite Page (Now Also The Giant Planet Satellite and Moon Page)
|publisher = Carnegie Institution for Science
|author = [[Scott S. Sheppard]]
|url = http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/
|access-date = 2014-11-03
|archive-url = https://www.webcitation.org/68uUyZFyu?url=http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/
|archive-date = 2012-07-04
|url-status = live
}}</ref>}}
! Амацәазқәа
! [[Атмосфера]]
! Аартра арыцхә
|-
! rowspan=4 |[[Планеты земной группы|Адгьылтә гәыԥ]]
| [[Меркури|Меркури]]
| 0,382
| 0,06
| 0,39
| 0,24
| 3,38
| 0,206
| 58,64
| 0
| мап
| еиҵаӡоуп
|
|-
| [[Венера]]
| 0,949
| 0,82
| 0,72
| 0,62
| 3,86
| 0,007
| −243,02
| 0
| мап
| [[Оксид углерода(IV)|CO<sub >2</sub>]], [[Азот|N<sub>2</sub>]]
|
|-
| [[Адгьыл|Адгьыл]]
| 1,00
| 1,00
| 1,00
| 1,00
| 7,25
| 0,017
| 1,00
| [[Амза|1]]
| мап
| N<sub>2</sub>, [[Кислород|O<sub>2</sub>]]
|
|-
| [[Марс]]
| 0,532
| 0,11
| 1,52
| 1,88
| 5,65
| 0,093
| 1,03
| [[Спутники Марса|2]]
| мап
| CO<sub >2</sub>, N<sub>2</sub>
|
|-
! rowspan=4 | [[Газовые планеты|Арчытә гигантқәа]]
| [[Иупитер|Иупитер]]
| 11,209
| 317,8
| 5,20
| 11,86
| 6,09
| 0,048
| 0,41
| [[Спутники Юпитера|95]]
| [[Кольца Юпитера|да]]
| [[Водород|H<sub>2</sub>]], [[Гелий|He]]
|
|-
| [[Сатурн]]
| 9,449
| 95,2
| 9,54
| 29,46
| 5,51
| 0,054
| 0,43
| [[Спутники Сатурна|146]]
| [[Кольца Сатурна|да]]
| H<sub>2</sub>, He
|
|-
| [[Уран|Уран]]
| 4,007
| 14,6
| 19,22
| 84,01
| 6,48
| 0,047
| −0,72
| [[Спутники Урана|27]]
| [[Кольца Урана|да]]
| H<sub>2</sub>, He
| Хәажәкырамза 13, 1781<ref>{{книга|автор=Кравчук П. А.|заглавие=Рекорды природы|место=Любешов|издательство=Эрудит|год=1993|страниц=216|isbn=5-7707-2044-1|тираж=60000}}</ref>
|-
| [[Нептун]]
| 3,883
| 17,2
| 30,06
| 164,8
| 6,43
| 0,009
| 0,67
| [[Спутники Нептуна|14]]
| [[Кольца Нептуна|да]]
| H<sub>2</sub>, He
| Цәыббрамза 23, 1846<ref>{{cite web|first = Calvin J.|last = Hamilton|date = 2001-08-04|url = http://solarviews.com/eng/neptune.htm |title = Neptune|publisher = Views of the Solar System|access-date = 2020-04-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20190518140345/http://www.solarviews.com/eng/neptune.htm |archive-date = 2019-05-18}}</ref>
|-
! rowspan=6 | [[Карликовая планета|Апланета ссақәа]]
|-
| [[Церера]]
| 0,08
| 0,0002
| 2,5—3,0
| 4,60
| 10,59
| 0,080
| 0,38
| 0
| мап
| мап
| Ажьырныҳәамза 1, 1801<ref>{{cite web|last=Hoskin|first=Michael|date=1992-06-26|url=http://www.astropa.unipa.it/HISTORY/hoskin.html|title=Bodes' Law and the Discovery of Ceres|publisher=Observatorio Astronomico di Palermo "Giuseppe S. Vaiana"|access-date=2020-04-04|archive-url=https://www.webcitation.org/68uVQy7LI?url=http://www.astropa.unipa.it/HISTORY/hoskin.html|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref>
|-
| [[Плутон]]
| 0,19
| 0,0022
| 29,7—49,3
| 248,09
| 17,14
| 0,249
| −6,39
| [[Спутники Плутона|5]]
| мап
| аамҭалатәи
| Жәабранмза 18, 1930<ref>Croswell, 1997, p. 52.</ref>
|-
| [[Хаумеа]]
| 0,18×0,09
| 0,0007
| 35,2—51,5
| 282,76
| 28,19
| 0,189
| 0,16
| [[Спутники Хаумеа|2]]
| мап
| мап
| ԥхынҷкәынмза 28, 2004 (иофициалымкәа)<ref>{{cite web| title=IAUC 8577: 2003 EL_61, 2003 UB_313,, 2005 FY_9; C/2005 N6| url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08500/08577.html| publisher=International Astronomical Union| date=2005-07-29| access-date=2020-04-04| archive-url=https://www.webcitation.org/67niHkVBd?url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08500/08577.html| archive-date=2012-05-20| url-status=live}}</ref>, ԥхынгәымза 29, 2005<ref name="trail">{{cite web| author=Michael E. Brown| url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ortiz/| title=The electronic trail of the discovery of 2003 EL<sub>61</sub>| publisher=[[Caltech]]| access-date=2020-04-04| archive-url=https://www.webcitation.org/67niIElmP?url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ortiz/| archive-date=2012-05-20| url-status=live}}</ref>
|-
| [[Макемаке]]
| ~0,12
| 0,0007
| 38,5—53,1
| 309,88
| 28,96
| 0,159
| ?
| [[S/2015 (136472) 1|1]]
| мап
| мап
| Хәажәкырамза 31, 2005<ref>{{cite web
|title = MPEC 2005-O42
|url = http://www.minorplanetcenter.net/mpec/K05/K05O42.html
|publisher = International Astronomical Union
|date = 2005-07-29
|access-date = 2020-04-04
|archive-url = https://www.webcitation.org/65Nd1rI3w?url=http://www.minorplanetcenter.net/mpec/K05/K05O42.html
|archive-date = 2012-02-11
}}</ref>
|-
| |[[Эрида|Ерида]]
| 0,19
| 0,0025
| 37,8—97,6
| 558,0
| 44,19
| 0,442
| ~0,3
| [[Дисномия (спутник)|1]]
| мап
| мап
| ажьырныҳәамза 5, 2005<ref>{{cite web
|title = The discovery of <s>2003 UB313</s> Eris, the <s>10th planet</s> largest known dwarf planet
|url = http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/
|author = Brown M.
|date = 2006
|access-date = 2020-04-04
|archive-url = https://web.archive.org/web/20110719163702/http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/
|archive-date = 2011-07-19
}}</ref>
|-
|}
== Апроцессқәа ==
=== Апланета ашьақәыргылара ===
[[Афаил:Protoplanetary-disk.jpg|thumb|right|300px|Апротопланеттә диск асахьаҭыхҩы иблақәа рыла]]
Апланетақәа рышьақәыргылараан ицо апроцессқәа, урҭ рахьтә аԥыжәара змоу аилыккара иахьа уажәраанӡагьы иҟаӡам. Анаԥшратә дыррақәа еизыркәкәаны иаҳҳәар иҳалшо уи ауп<ref name="planetreview">{{статья
|автор=Tristan Guillot, Daniel Gautier.
|заглавие=Giant Planets
|ссылка=https://arxiv.org/abs/0912.2019
|язык=en
|год=10 Dec 2009
|archive-date=2018-06-28
|archive-url=https://web.archive.org/web/20180628211949/https://arxiv.org/abs/0912.2019
}}</ref>:
* урҭ шьақәгылоит [[Протопланетный диск|апротопланетатә диск]] ԥсаҟьа аҟынӡагьы;
* ашьақәыргылараҿы [[аккреция|аккрециа]] ароль ду нанагӡоит;
* ахимиатә хәҭаҷ хьанҭақәа рыла арбеиара [[Планетезималь|апланетезималқәа]] рыбзоурала ицоит.
Апланетақәа рышьақәыргылара амҩа иазку ахшыҩзцарақәа зегьы хыҵхырҭас ирымоуп ишьақәгыло аеҵәа акәша — мыкәша арчы-сабатә (апротопланеттә) диск. Асценариқәа, уи апланетақәа шалҵыз иадҳәаланы, иҟоуп ҩ-хкык<ref name="formationtheory">{{статья
|ссылка = https://arxiv.org/abs/1012.5281
|заглавие = Theory of planet formation
|автор = Christoph Mordasini, Hubert Klahr, Yann Alibert, Willy Benz, Kai-Martin Dittkrist
|bibcode = 2010arXiv1012.5281M
|год = 2010
|6 =
|archive-date = 2017-11-21
|archive-url = https://web.archive.org/web/20171121230051/https://arxiv.org/abs/1012.5281
}}</ref>:
* уажәазы аԥыжәара змоу аккрециатә ауп. Иазԥхьагәанаҭоит раԥхьатәи апланетозималқәа рыла ашьақәгыларақәа.
* аҩбатәи иаҳәоит апланетақәа шьақәгылеит ҳәа анаҩс аколлапс иақәшәаз раԥхьатәи «ажәпарақәа» рҟынтәи.
Апланета ашьақәгылара аҵыхәтәанынӡа ихыркәшахоит аеҵәа қәыԥш аҿы агәыцә реакциақәа анеицрало, апротопланетатә диск анаԥсаҟьо, [[Звёздный ветер|аеҵәақәа рхыԥша]] ақәыӷәӷәара, [[Эффект Пойнтинга — Робертсона|Апоинтинг — Робертсон аеффект]] уҳәа рыбзоурала<ref>{{Cite web|last =Dutkevitch|first =Diane|year =1995|url =http://www.astro.umass.edu/theses/dianne/thesis.html|archive-url =https://web.archive.org/web/20071125124958/http://www.astro.umass.edu/theses/dianne/thesis.html|archive-date =2007-11-25|title =The Evolution of Dust in the Terrestrial Planet Region of Circumstellar Disks Around Young Stars|publisher =Ph. D. thesis, University of Massachusetts Amherst|access-date =2008-08-23}} ([[Astrophysics Data System]] [http://adsabs.harvard.edu/abs/1995PhDT..........D entry] {{Wayback|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995PhDT..........D |date=20131103135045 }})</ref>.
==== Аккрециатә сценари ====
Аханатә асаба иалҵуеит раԥхьатәи апланетозималқәа. Иҟоуп агипотезақәа ҩба: акы ишьақәнарӷәӷәоит урҭ ирызҳауеит даара ихәыҷу ацәеижьқәа ҩба-ҩбал реидыслара иахҟьаны ҳәа; аҩбатәи излаҳәо ала, апланетозималқәа шьақәгылоит апротопланетатә арчы-сабатә диск абжьаратәи ахәҭаҿы агравитациатә еилаҳараан.
Иазҳацыԥхьаӡа ицәырҵуеит аԥыжәара змоу апланетозималқәа, урҭ анаҩс ипротопланетақәахоит. Урҭ реизҳара атемпқәа рыԥхьаӡара акыр еиуеиԥшым. Аха урҭ шьаҭас ирымоуп Сафронов иеиҟаратә:
<math>\frac{dM}{dt}=\pi R^2F_G\Sigma_p\sqrt{\frac{GM_*}{a^3}}</math>,
R — ацәеижь ашәагаа, a — уи аорбита арадиус, M<sub>*</sub> — аеҵәа акапан, Σ<sub>p</sub> — апланетозималтә ҵакыра ақәыԥшыларатә еилаӷәӷәара арегион, F<sub>G</sub> — иарбоу аиҟаратә аҿы ихадоу афокусркра апараметр ҳәа изышьҭоу, еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа рзы уи иара ахатәала иҳәаақәҵахоит. Ас еиԥш иҟоу ацәеижьқәа ҵыхәаԥҵәарада акәымкәа, рыкәша-мыкәша апланетозималь маҷқәа ыҟанаҵы ирызҳалар рылшоит, аҳәаатә капан (аиҟәыҭхара акапан ҳәа изышьҭоу) убри аан иалҵуеит:
<math>M=\frac{ \sqrt{M} (4\pi a^3 \Sigma_p)^{\frac{3}{2}}}{3M_*}</math>
Итиптәу аҭагылазаашьақәа раан уи 0,01 инаркны 0,1 M<sub>🜨</sub> рҟынӡа инаӡоит, уи уажәшьҭа ипротопланетоуп. Апротопланета ԥхьаҟатәи аҿиара абарҭ асценариқәа ирықәныҟәар алшоит, руак ахҟьа кьакьа змоу апланетақәа ахылҿиаауеит, егьи — арчытә гигантқәа. Актәи аан, иаҟәыҭхоу акапан змоу ацәеижьқәа анс акә, арс акә аексцентриситет иацырҵоит, урҭ рорбитақәагьы еихьысуеит. Еиҳа иссоу апротопланетақәа реидысларақәа реишьҭагыла аан ишьақәгылоит Адгьыл еиԥшу апланетақәа.
Апланета-гигант ҟалар алшоит апротопланета акәша-мыкәша апротопланеттә диск иалху арчы рацәаны иаанхар. Усҟан акапан анаҩстәи аизырҳара апроцесс хада ароль нанагӡо иалагоит аккрециа. Ари апроцесс аазырԥшуа аиҟаратәқәа рсистема наӡа абас иҟоуп:
<math>\frac{dr}{dm}=\frac{1}{4\pi\rho r^2}</math> (1)
<math>\frac{dP}{dm}=-\frac{G(m+M_{core})}{4\pi r^4}</math> (2)
<math>\frac{dL}{dm}=\epsilon - T\frac{\partial S}{\partial t} </math> (3)
<math>\frac{dP}{dT}=P(T)</math> (4)
Аиҟаратәрақәа рҵакы абас иҟоуп: 1 — апротопланета асфератә симметриеи аижәлантәреи азԥхьагәаҭоуп; 2 — агидростатикатә еибакапанра аҭыԥ шамоу аҳәоит; 3 — арԥхара цоит апланетазималқәа ианырҿасуа, архьшәашәара мҩаԥысуеит ашәахәақәа рыла мацара; 4 — арчы аҭагылазаашьа аиҟаратәра
Ԥхьаҟатәи апланета-гигант агәыцә аизҳара M~10<sub>🜨</sub> рҟынӡа имҩаԥысуеит.<ref name="formationtheory"/> Абри аетап аан агидростатикатә еибакапанра еилагахоит. Убри инаркны аккрециатә рчы зегьы апланета-гигант атмосфера ашьақәыргылара иазцоит.
==== Аккрециатә сценари ауадаҩрақәа ====
Раԥхьатәи ауадаҩрақәа цәырҵуеит апланетозималқәа рышьақәыргылара амеханизмқәа рҿы. Агипотезақәа рыҩбагьы рзы зеиԥш проблеманы иҟоуп «метрак иҟоу аԥынгыла» апроблема: арчытә диск аҿы иарбанызаалак ацәеижь хәыҷы-хәыҷла аорбита арадиус аркьаҿуеит, насгьы иалкаау абжьаӡараҿы баша ибылуеит. Метрак аҟара иҟоу ацәеижьқәа рзы ари аҩыза аӡсашьа аццакра еиҳауп, иҟазшьарбагоу аамҭа апланетозималь ашәагаа акыр иацнаҵарц азы иаҭаху аасҭа акырӡа еиҵоуп<ref name="formationtheory"/>.
Уи адагьы аилалара агипотезаҿы метрак иҟоу апланетозималқәа аидыслараан хыԥхьаӡара рацәала ахәҭа ссақәа рыла еилаҳауеит, иаку ацәеижь ашьақәыргылара аҭыԥан.
Адиск афрагментациа амҩаԥгараан апланетозималқәа рышьақәыргылара агипотезазы классикатә проблеман атурбулентра. Аха, уи аӡбаразы алшара цәырҵит, уи инаваргыланы метрак иҟоу аԥынгыла апроблемақәагьы, ааигәа имҩаԥгаз аусурақәа рҿы. Заанаҵтәи аӡбарақәа рҽазышәарақәа рҿы ипроблема хаданы иҟазҭгьы атурбулентра, азнеишьа ҿыц аҿы ари апроблема зынӡагьы иҟаӡам. Атурбулентра еиднакылар алшоит еилаӷәӷәоу икьакьоу ахәҭаҷқәа, аишьҭанеиратә ҭышәынтәаламзаара иацны иалшоит гравитациала еидҳәалоу акластер аҟалара, метрак иҟоу апланетозималқәа риеҵәахә ахь аӡсара аамҭа аасҭа акырӡа еиҵоу аамҭа иалагӡаны.
Аҩбатәи апроблема — ари акапан аизҳара амеханизм ахаҭа ауп:
* астероидқәа рмаҟаҿы иубо ашәагаақәа реихшара иарбоу асценари аҿы аиҭаҳәара залшом<ref name="formationtheory"/>. Еилаӷәӷәоу аобиектқәа 10—100 км раԥхьатәи рышәагаақәа ракәзар ҟалап. Аха уи иаанаго апланетозималқәа бжьаратәла рыласра лаҟәуеит, ус анакәха агәыцәқәа рышьақәгылара аццакра лаҟәуеит ҳәа ауп. Апланета-гигантқәа рзгьы уи проблемахоит: агәыцә апротопланеттә диск ԥсаҟьахаанӡа ашьақәгылара иахьӡом;
* Акапан аизҳара аамҭа аизҳара атемпқәа анырра рызҭаша динамикатә еффектқәак рымҽхак ирҿырԥшзар ауеит. Аха ииашоу аԥхьаӡарақәа рымҩаԥгаразы уажәазы алшара ыҟаӡам: адгьыл иазааигәоу акапан змоу планетак 10<sup>8</sup> апланетозималқәа иреиҵамзароуп.
<!---
С открытием и наблюдением за другими протопланетными системами стало возможным по новому взглянуть на формирование планетных систем, пересмотреть или даже изменить нынешние представления. Уровень металличности (изобилие химических элементов с атомным числом более 2 (гелий) — как полагается, увеличивает вероятность, что у звезды будут планеты<ref>{{Cite news| author=Aguilar, D.; Pulliam, C.|date = 2004-01-06|url = http://cfa-www.harvard.edu/press/archive/pr0404.html|title = Lifeless Suns Dominated The Early Universe|publisher = Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics (Press release)|accessdate = 2006-08-26}}</ref>. Следовательно звёздное население I группы будет обладать более существенной планетарной системой, чем население звёзд II группы.
--->
==== Агравитациатә еилабгара асценари ====
Иарбанызаалак ахалагравитациатә обиект аҿы еиԥш апротопланеттә диск аҿгьы аҭышәынтәаламзаарақәа ҿиалар алшоит. Раԥхьаӡакәны ари алшара дахәаԥшит Тумре (Toomre) [[1981|1981 шықәсазы]]. Адиск хаз-хазы амацәазқәа рыла аилаҳара иалагар ауазаап
<math>Q=\frac{c_s k}{\pi G\Sigma}<1</math>
c<sub>s</sub> — апротопланеттә диск аҿы абжьы аццакра, k — аепициклтә еиҭаҟалара.
Иахьа апараметр Q « Тумре ипараметр» ҳәа ахьӡуп, асценари ахаҭа Тумре иҭышәынтәаламзаара ҳәа иашьҭоуп.
Адиск ахьынӡеилабго аамҭа адиск архьшәашәара аамҭа иаҿырԥшзар ауеит, аеҵәа азы Гельм-Гольц аамҭа еиԥшны иԥхьаӡоуп.
==== Агравитациатә еилабгара асценари ауадаҩрақәа ====
Иаҭахуп имассивӡоу апротопланеттә диск.
=== Аеволиуциа ===
=== Аструктура шьақәзыргыло ===
=== Амҳалдызтә дәы апроцессқәа ===
[[Афаил:Structure of the magnetosphere-ab-2.svg|thumb|upright=1.5|[[Магнитное поле Земли|Адгьылтә мҳалдызасфера]] асхематә сахьа]]
Апланетақәа рҟазшьа хадақәа ируакуп [[Магнитосфера|амҳалдызасфера]] аԥызҵо аҩныҵҟатәи [[магнитный момент|амҳалдызтә момент]]. Амҳалдызтә дәы аҟазаара иаҳнарбоит апланета макьана геологиала «аԥсы шҭоу». Даҽакала иаҳҳәозар, амахылдыз зыхьшьу апланетақәа рҿы урҭ рыҵаулараҿы иҟоу [[Электрическая проводимость|афымцамҩангагатә]] материалқәа реиҭаҵрақәа амҳалдызтә дәы аԥырҵоит. Ари адәы апланетеи [[Звёздный ветер|аеҵәа ԥшеи]] реинырра акыр иаԥсахуеит. Амҳалдыз зыхьшьу апланета акәша-мыкәша иаԥнаҵоит [[магнитосфера|амҳалдызасфера]] ҳәа изышьҭоу аҭыԥ, уи аеҵәа ԥша залсуам. Амҳалдызасфера апланета ахаҭа аасҭа акырӡа еиҳахар алшоит. Уи иаҿагыланы, амахылдыз змам апланетақәа ирымоу [[ионосфера|аионосфереи]] аеҵәатә ԥшеи реинырра иарҿиаз амҳалдызасфера ԥсыҽқәа роуп, урҭ апланета уамак ирзыхьчом<ref name=Kivelson2007/>.
Амратә система апланетақәа ааба рҟынтәи ҩба роуп амҳалдызасфера шамахамзар измам — урҭ Венереи Марси роуп<ref name=Kivelson2007/>. Аиҿырԥшразы, уи амоуп Иупитер амҩанызақәа руак — [[Ганимед (спутник)|Ганимедгьы]]. Амҳалдыз зыхьшьу апланетақәа рҟынтәи Меркуриа амҳалдызасфера зегь раасҭа иԥсыҽуп, [[солнечный ветер|амратә ԥша]] мап ацәкра цәгьала иалшоит. Ганимед амҳалдызтә дәы акырынтә еиҳа иӷәӷәоуп, Иупитер атәы акәзар, Амратә системаҿы иҟоу зегь рахьтә зегь реиҳа иӷәӷәоуп (убас иӷәӷәоуп, Иупитер амҩанызақәа рахь ԥхьаҟатәи аԥырра мҩаԥызго амиссиақәа рзы ашәарҭара ду цәырнагар алшоит). Егьырҭ апланета-гигантқәа рымҳалдызтә дәқәа мчхарала адгьылтә дәқәа ираҟароуп, аха рымҳалдызтә момент акыр еиҳауп. Урани Нептуни рымҳалдызтә дәқәа аикәшара [[Вращательное движение|аҵәҩан]] иаҿырԥшны акыр ирнаауп, апланета агәҭа иаҿырԥшны инаскьагоуп<ref name=Kivelson2007>{{книга |часть=Planetary Magnetospheres |заглавие=Encyclopedia of the Solar System |ссылка=https://archive.org/details/bwb_W8-BGD-739/page/519 |год=2007 |издательство=[[Academic Press]] |isbn=9780120885893 |страницы=519 |ref=Kivelson |автор=Kivelson, Margaret Galland; Bagenal, Fran |ответственный=Lucyann Mcfadden, Paul Weissman, Torrence Johnson }}</ref>.
[[2004 год|2004 шықәсазы]] Гаваитәи адгьылбжьахақәа рҿы астрономцәа ркоманда аеҵәа [[HD 179949]] акәша-мыкәша аекзопланета гәарҭон, уи ан-еҵәа ахыхь [[солнечное пятно|амратә шәыта]] аԥнаҵазшәа акәын ишыҟаз. Акоманда агипотеза ықәнаргылеит апланета амҳалдызасфера амчхара аеҵәа ақәыԥшыларахь инанашьҭуан, иара усгьы иҳараку 7760°C ашоурақәа даҽа 400°C рыла иацнаҵон ҳәа<ref>{{Cite web|title=Magnetic planet|first=Amanda|last=Gefter|work=Astronomy|date=2004-01-17|url=http://www.astronomy.com/asy/default.aspx?c=a&id=2090|access-date=2008-01-29|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUzBuY5?url=http://www.astronomy.com/en/sitecore/content/Home/News-Observing/News/2004/01/Magnetic%20planet.aspx|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref>.
=== Аҳауатә ===
[[Афаил:Top of Atmosphere.jpg|thumb|left|Адгьылтә атмосфера]]
Амратә система апланетақәа зегьы [[Атмосфера|атмосфера]] рымоуп, избанзар урҭ рыкапан дуи рыгравитациеи азхоит арчқәа хыхь раанкыларазы. Идуу арчытә гигантқәа акыр идууп ақәыԥшылара азааигәара аӡрии агели реиԥш иҟоу арчы ласқәа раанкыларазы, урҭ апланета маҷқәа рҟынтәи рхы иақәиҭны иаарту акосмос ахь иԥыруеит<ref>{{статья |заглавие=An Ultradeep Survey for Irregular Satellites of Uranus: Limits to Completeness |издание=[[The Astronomical Journal]] |том=129 |страницы=518—525 |doi=10.1086/426329 |id={{ArXiv|astro-ph|0410059v1}} |язык=en |тип=journal |автор=Sheppard, Scott S.; [[Джуитт, Дэвид|Jewitt, David]]; Kleyna, Jan |год=2005 |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref>. [[Атмосфера Земли|Адгьыл атмосфера]] аилазаара Амратә система егьырҭ апланетақәа иреиԥшӡам [[фотосинтез|афотосинтез]] ҟазҵо ацәеижьқәа иалҵуа, зыԥсы ҭоу зегьы рзы асҟак зҵазкуа аҵәыҵәри ахьырацәоу<ref name=zeilik>{{книга |заглавие=Introductory Astronomy & Astrophysics |ссылка=https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil |издание=4th |год=1998 |издательство=Saunders College Publishing |isbn=0030062284 |страницы=[https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil/page/67 67] |ref=Zeilik |автор=Zeilik, Michael A.; Gregory, Stephan A. }}</ref>. Амратә системаҿы атмосфера ашьҭа дуқәа змам планета заҵәык ауп — амратә ԥшала уи шамахамзар «иахьықәху» Меркури<ref>Hunten D. M., Shemansky D. E., Morgan T. H. (1988), ''The Mercury atmosphere'', In: Mercury (A89-43751 19-91). University of Arizona Press, pp. 562—612</ref>.
Апланета атмосфера Амра аҟынтәи еиԥш аҩныҵҟатәи ахыҵхырҭақәа рҟынтәгьы иоууа еиуеиԥшым амчхара ахкқәа рнырра амоуп. Уи иахылҿиаауеит акыр адинамикатә [[Погода|ҳауатә]] цәырҵрақәа, иаагозар [[ураган|аԥшатлакәқәа]] (Адгьыл аҿы) реиԥш иҟоу, зны-зынла апланета шамахамзар ишынеибаку ихызҩо [[Пыльная буря|асаба фырҭынқәа]] (Марс), Адгьыл иаҟароу Иупитер аҿы [[Антициклон|антициклоникатә ԥшацәгьа]] ([[Большое красное пятно|ашәыта ҟаԥшь Ду]]), [[Большое тёмное пятно|атмосфераҿы «ашәытақәа»]] (Нептун)<ref name="Weather" />. Екзопланетак иадамхаргьы, [[HD 189733 b]] аҿы илашоу ахсаалаҿы игәаҭан ашәыта ҟаԥшь Ду еиԥшу ахәҭа, аха 2-нтә раҟара еиҳау<ref name="knutson">{{статья |заглавие=A map of the day-night contrast of the extrasolar planet HD 189733b |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-05-10_447_7141/page/182 |издание=Nature |том=447 |страницы=183 |doi=10.1038/nature05782 |язык=en |тип=journal |автор=Knutson, Heather A.; Charbonneau, David; Allen, Lori E.; Fortney, Jonathan J. |год=2007}}</ref>.
[[Горячие юпитеры|Аиупитер цаҳәцаҳәқәа]] лассы-лассы акосмос ахь ратмосфера рцәыӡуеит аеҵәақәа ррадиациа иахҟьаны, уи акометатә ҵыхәа даара иугәаланаршәоит<ref>{{cite web|author=Weaver, D.; Villard, R.|url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2007/07/full/|title=Hubble Probes Layer-cake Structure of Alien World's Atmosphere|work=University of Arizona, Lunar and Planetary Laboratory (Press Release)|date=2007-01-31|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV076Ga?url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2007/07/full/|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref><ref>{{статья |издание=Nature |заглавие=The signature of hot hydrogen in the atmosphere of the extrasolar planet HD 209458b |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-02-01_445_7127/page/510 |том=445 |страницы=511 |doi=10.1038/nature05525 |язык=en |тип=journal |автор=Ballester, Gilda E.; Sing, David K.; Herbert, Floyd |год=2007}}</ref>. Арҭ апланетақәа апланета ҽынлеи уахынлеи аганқәа рыбжьара ашоуратә еиҭакра ӷәӷәақәа рымазар алшоит, уи иахылҵуеит абжьыԥысратә ццакырақәа рыла иасуа аԥшақәа<ref>{{статья |заглавие=The phase-dependent infrared brightness of the extrasolar planet Andromeda b |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2006-10-27_314_5799/page/622 |издание=Science |том=314 |страницы=623 |doi=10.1126/science.1133904 |pmid=17038587 |язык=en |тип=journal |автор=Harrington, Jason; Hansen, Brad M.; Luszcz, Statia H.; Seager, Sara |год=2006}}</ref>. Уахынлеи ҽынлеи аган [[HD 189733 b]] ҽынлеи уахынлеи аганқәа рыбжьара аиҭакра ӷәӷәақәа шамоугьы, апланета атмосфера апланета акәша-мыкәша аеҵәа амчхара хра аманы еиҭеихнашоит<ref name="knutson"/>.
== Ахылаԥшрақәеи урҭ рҷыдарақәеи ==
{{main|Аекзопланетақәа рыԥшааразы аметодқәа}}
=== Атранзиттә метод ===
[[Афаил:The model of a transit.ogg|thumb|right|300px|Аекзопланета атранзит амодель]]
Амшмыхәла, мамзаргьы атранзиттә метод шьаҭас иамоуп апланета аеҵәа аԥхьа имҩасны адиск ахәҭа хәыҷы аҵанарӡыр шалшо. Уи алыршахоит адгьыл анаԥшҩы илаԥш ашәахәа апланета аорбита аҟьаԥсраҿы аҟара ишьҭазар.
Иарбоу аеҵәа азы уи абасҵәҟьа ашьҭалара алшара аеҵәа адиаметри аорбита адиаметри реизыҟазаашьа иадҳәалоуп. Аеҵәа иазааигәоу апланетақәа рзы ари ахышәара-ҵышәара 10 % аиҿкаара амоуп, ихарахацыԥхьаӡа икаҳауеит. Уигьы ари аметод раԥхьатәи агроуп.
Аҩбатәи амц гәҭынчымра апроцент ҳаракы ауп, уи даҽа знеишьак ала иҵегьы ашьақәырӷәӷәара аҭахуп.
Ахԥатәи — ашәагақәа риашара адцалара ҳаракы ауп. Избанзар Лиапунов ила зыӡбара ҭышәынтәалам аҭактә дҵа ӡбатәуп<ref>Черепащук А. М. — Обратные задачи в астрофизике</ref>.
Аха ари аекзопланета акәакьтә шәагаа злашьақәургылаша метод заҵәык ауп, уи аҟынӡа абжьаӡара еилкаазар — ацәаҳәатә шәагаагьы. Уи адагьы аеҵәа алашара «амшмыхәла» аан атмосфера иалсуеит, уи алшара ҳнаҭоит аспектр ала хыхьтәи аҿыгҳарақәа рхимиатә еилазаашьазы адыррақәа рауразы, уа имҩаԥысуа апроцессқәа рзеиԥш хкы аилкааразы.
2012 шықәса раахыс ари аекзопланетақәа раартразы зегь реиҳа алҵшәа змоу методуп. Уажәазы имҩаԥырго аексперимент дуқәа — [[Corot]], [[Kepler]], [[OGLE]].
=== Ашәахәатә ццакрақәа рметод ===
Доплер иметод (арадиалтә ццакырақәа, ашәахәатә ццакырақәа) — [[экзопланета|аекзопланетақәа]] рыԥшаара аметод, аеҵәа [[Радиальная скорость|арадиалтә ццакыра]] [[спектрометр|аспектрометриатә]] шәага-зага ауп. [[Планетная система|Апланетатә система]] змоу аеҵәа ахатәы [[Орбита|орбита]] хәыҷы ала иныҟәалоит апланета [[Гравитация|адхалара]] аҭакс. Уи акәзар, аеҵәа [[Адгьыл|Адгьыли]] уи аҟынтәи ахырхарҭала иахьцо аццакра аамҭа-аамҭала аҽаԥсахуеит (даҽакала иуҳәозар, аеҵәа арадиалтә ццакыра Адгьыл аганахьала аҽаԥсахуеит). Ари аццакра ҳасабзар алшоит [[Эффект Доплера|Доплер иеффет]] иахҟьаз [[Спектральная линия|аспектралтә цәаҳәақәа]] реиҭаҵра аҟынтәи.
Доплер иметод аеҵәақәа рзы ихәарҭоуп иарбан бжьаӡаразаалак аҟны, аха ашәагақәа риашара ҳаракы аиуразы иаҭахуп иҳараку [[отношение сигнал/шум|аизыҟазаашьа асигнал/ашьҭыбжь]], убри аҟнытә, аметод, шамахамзар, ахархәара амоуп акыр еизааигәоу аеҵәақәа рзы мацара (160 [[Световой год|лашара шықәса]] рҟынӡа). Доплер иметод иалнаршоит аеҵәақәа рааигәара мариала апланета дуқәа рыԥшаара, аха апланетақәа хара-хара рыԥшааразы акыршықәсатәи агәаҭарақәа аҭахуп. Алаԥш ашәахәахьы акыр [[Наклонение (астрономия)|ирнаау]] аорбитақәа змоу апланетақәа еиҳа имаҷны аеҵәатә ҽыԥсахрақәа ҟарҵоит, убри аҟынтә урҭ рыԥшаара еиҳа иуадаҩуп.
== Афизикатә ҟазшьарбақәа ==
=== Акапан ===
Апланета ҳәаақәызҵо аҷыдарақәа — уи акапан акыр идузароуп, агравитациа [[Гидростатическое равновесие|агидростатикатә еибакапанра]] аҭагылазаашьахь икылнагартә еиԥш. Ус анакәха, апланетақәа зегьы акәымпылԥшра рымоуп. Зыкапан маҷу аобиектқәа ииашам аформа рымазар алшоит, акапан акыр идузар, агравитациа акыр иӷәӷәахоит аобиект акәымпыл аформа аҭаразы. Акапан ашәхымстә ҵакы ажәҩан ацәеижь ахимиатә еилазаара иахьыԥшуп<ref>{{Cite web
|title = The Dwarf Planets
|url = http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/dwarfplanets/
|author-link = Браун, Майкл (астроном)
|last = Браун
|first = Майкл
|work = California Institute of Technology
|year = 2006
|access-date = 2008-02-01
|archive-url = https://www.webcitation.org/5wRXb7z9k?url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/dwarfplanets/
|archive-date = 2011-02-12
|url-status = live
}}</ref>.
Егьырҭ инарҷыданы, акапан — апланетақәеи аеҵәақәеи еилызхуа акрызҵазкуа ҷыдароуп. Апланетазы акапан хыхьтәи аҳәаа - [[Иупитер|Иупитер]] акапанқәа 13 роуп, уи ашьҭахь [[термоядерная реакция|атермогәыцәтә синтез]] алагаразы аҭагылазаашьақәа алыршахоит. Амратә системаҿы ари ашәхымс иазааигәахо апланетақәагьы ыҟаӡам. Аха екзопланетақәак ари аҳәаа аасҭа рацәак еиҵам акапан рымоуп. [[Энциклопедия внесолнечных планет|Амра анҭыҵтәи апланетақәа ренциклопедиа]] еиқәнаԥхьаӡоит ари аҳәаа иазааигәоу планетақәак: [[HD 38529]] c, [[AB Живописца|Аҿыханҵаҩ AB]] b, [[HD 162020]] b, [[HD 13189]] b. Иҟоуп обиектқәак еиҳау акапангьы змоу, аха урҭ атермогәыцәтә синтез азы ихымԥадатәиу аҳәаа иҩахыкны иахьышьҭоу азы [[Коричневый карлик|аҵан каҳуаԥштәқәа]] рахь иԥхьаӡатәуп<ref name="Encyclopedia" />.
Еицырдыруа апланетақәа рахьтә иреиҵаӡоу (аҵан планетақәеи амҩанызақәеи алаҳамҵозар) - ари [[PSR B1257+12]] b, раԥхьаӡа иаарԥшыз аекзопланетақәа ируакуп ([[1992 год|1992 ашықәс]]) [[пульсар|апульсар]] акәша-мыкәша иҟоу аорбитаҿы. Апланета акапан Меркури акапан абжа аҟара шьақәнаргылоит<ref name="Encyclopedia" />.
=== Аҩныҵҟатәи адифференциациа ===
[[Афаил:Jupiter interior.png|thumb|right|150px|Ашьха хаҳәқәа ирылху агәыцә жәпа змоу Иупитер аиҿартәышьа асхема, аихатәы ӡри иалху амантиа ала ихҟьоу]]
Иарбан плпнетазаалакгьы аханатә аӡы аҭагылазаашьа аманы аԥсҭазаара ахы акуан; ашьақәгылара заатәи астадиақәа рҿы еиҳа ихьанҭаз амаҭәашьарқәа агәҭахьы итәон, еиҳа иласу ақәыԥшылара азааигәара иаанхон. Убри аҟнытә планетацыԥхьаӡа адгьыл иҵоу [[гравитационная дифференциация|дифференциациак]] амоуп, уи аарԥшуп [[ядро планеты|апланета агәыцә]] иҵаӷоу ма иҵаӷаз [[Планетарная мантия|амантиа]] ала ишыхҟьоу. Адгьылтә гәыԥ апланетақәа амантиа [[Кора (геология)|ацәа]] жәпа аҵаҟа ирҵәахуеит<ref name=terrestrial>{{Cite web|title=Planetary Interiors|work=Department of Physics, University of Oregon|url=http://abyss.uoregon.edu/~js/ast121/lectures/lec16.html|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV0h6mg?url=http://abyss.uoregon.edu/~js/ast121/lectures/lec16.html|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref>, усҟан арчытә гигантқәа рҿы амантиа ԥшьаала аҳауахь ииасуеит. Адгьылтә гәыԥ апланетақәа ирымоуп [[железо|аихеи]] [[никель|аникельи]] реиԥш иҟоу аферромҳалдызтә маҭәашьарқәа ирылху агәыцә, иара убас [[Силикаты (минералы)|асиликатқәа]] ирылху амантиа. [[Иупитер|Иупитери]] [[Сатурн|Сатурни]] реиԥш иҟоу арчытә гигантқәа ирымоуп [[металлический водород|аметаллтә ӡри]] иалху амантиа зкәыршоу ашьхахаҳәқәеи аметаллқәеи ирылху агәыцә<ref>{{книга |год=2006 |заглавие=Jupiter and Saturn |ссылка=https://archive.org/details/jupitersaturn0000elki_t3r5 |издательство=Chelsea House |место=New York |isbn=0-8160-5196-8 |ref=Elkins-Tanton |автор=Elkins-Tanton, Linda T. }}</ref>. [[Уран|Урани]] [[Нептун|Нептуни]] иреиԥшу аҵаатә гигантқәа ракәзар, ирымоуп ашьха хаҳәқәа ирылху агәыцәқәеи [[Аӡы|аӡтәы]], [[Аммиак|аммиактә]], [[метан|аметантә]] уҳәа аҵааршәқәа ирылху амантиеи<ref>{{статья |заглавие=Comparative model of Uranus and Neptune |издание=[[Planetary and Space Science|Planet. Space Sci.]] |том=43 |номер=12 |страницы=1517—1522 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P |doi=10.1016/0032-0633(95)00061-5 |язык=en |автор=Podolak, M.; Weizman, A.; Marley, M. |год=1995 |тип=journal |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011162739/http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P }}</ref>. Апланетақәа ргәыцәқәа рыҩныҵҟа аӡшьар аиҭаҵра [[Магнитное динамо|агеодинамо]] аеффект ҟанаҵоит, уи [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] аԥнаҵоит<ref name="terrestrial" />.
=== Аҩынтәтәи аҟазшьарбагақәа ===
Планетақәак, ма аҵан планетақәак (иаҳҳәап, Иупитери Сатурни, Нептуни Плутони) [[Орбитальный резонанс|аорбитатә резонанс]] рымоуп дара-дара, мамзаргьы еиҳа иссоу ацәеижьқәа рахь (уи иара убас амҩанызатә системақәа ирҟазшьарбагоуп). Апланетақәа зегьы, [[Венера|Венереи]] [[Меркури|Меркурии]] рыда, ирымоуп [[Спутники планет|иԥсабаратәу амҩанызақәа]], урҭгьы лассы-лассы «амзақәа»ҳәа ирышьҭоуп. Убас Адгьыл иԥсабаратәу мҩанызак ауп иамоу, Марс — ҩба, апланета-гигантқәа рҟны урҭ рацәоуп. [[Газовые планеты|Апланета-гигантқәа]] рымҩанызақәа акыр [[Планеты земной группы|адгьылтә гәыԥ апланетақәеи]] [[карликовая планета|апланета ҵанқәеи]] ирзааигәоу аҟазшьақәа имаҷымкәа ирымоуп. Урҭ рӷьырак аԥсҭазаара рымазаара алшара аганахьала иҭҵаазар ҟалоит (лымкаала [[Европа (спутник)|Европа]])<ref name=Grasset2000>{{статья |заглавие=On the internal structure and dynamic of Titan |ссылка=https://archive.org/details/sim_planetary-and-space-science_2000-05_48_6/page/n91 |издание=[[Planetary and Space Science]] |том=48 |страницы=617—636 |doi=10.1016/S0032-0633(00)00039-8 |язык=en |автор=Grasset, O.; Sotin C.; Deschamps F. |год=2000 |тип=journal}}</ref><ref name=Fortes2000>{{статья |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |том=146 |номер=2 |страницы=444—452 |doi=10.1006/icar.2000.6400 |заглавие=Exobiological implications of a possible ammonia-water ocean inside Titan |язык=en |тип=journal |автор=Fortes, A. D. |год=2000 |издательство=[[Elsevier]]}}</ref><ref>{{Cite news|first=Nicola|last=Jones|date=2001-12-11|work=New Scientist Print Edition|url=https://www.newscientist.com/article.ns?id=dn1647|title=Bacterial explanation for Europa's rosy glow|access-date=2008-08-23|archive-date=2008-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20080410053352/http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn1647}}</ref>.
[[Афаил:Voyager 2 - Saturn Rings - 3085 7800 2.png|thumb|right|300px|[[Кольца Сатурна|Сатурн амацәазқәа]]]]
Апланета-гигантқәа ԥшьба иара убасгьы ирымоуп шәагаалеи еилазаашьалеи еиуеиԥшым [[Кольца планет|амацәазқәа]]. Урҭ еиҳарак асабеи икьакьоу ахәҭаҷқәеи рыла ишьақәгылоуп, аха иара убас иаҵанакыр алшоит шә-метрала иҟоу ахаҳә ԥҽыхақәа-амацәазқәа реилазаашьа шьақәзыргыло, еиқәзырхо [[спутник-пастух|амҩаныза-хьшьцәа]] хәыҷқәа. Амацәазқәа рхылҵшьҭра аҵыхәтәанынӡа еилкаам, урҭ рыпланетазы [[предел Роша|Рош иҳәаа]] иахысыз, [[Приливные силы|аӡышьҭыҵратә мчқәа]] еилаԥырыххааз амҩанызақәа рырбгара иалҵшәоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref>{{статья |заглавие=On the Formation of Planetary Rings |издание=Bulletin of the American Astronomical Society |том=28 |страницы=77—115 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1996DPS....28.1815M |язык=en |автор=Molnar, L. A.; Dunn, D. E. |год=1996 |тип=journal |archive-date=2007-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219011823/http://adsabs.harvard.edu/abs/1996DPS....28.1815M }}</ref><ref>{{книга |год=2004 |заглавие=The Solar System |ссылка=https://archive.org/details/isbn_9783540002413/page/388 |издание=Third |страницы=388—390 |издательство=[[Springer Publishing]] |isbn=3540002413 |ref=Thérèse |автор=Thérèse, Encrenaz }}</ref>.
Аекзопланетақәа аҩынтәтәи рҟазшьарбагақәа руакгьы ҭырҵаауамызт. Аха [[субкоричневый карлик|асубкаҳуаԥштәы ҵан]] [[Cha 110913-773444]], [[планета-сирота|зхала иҟоу планетаны]] еихшоу, [[протопланетный диск|апротопланеттә диск]] хәыҷы амоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref name="Luhman" />.
== Аҭоурых ==
[[Афаил:Ptolemaicsystem-small.png|thumb|right|«Акосмографиа» аҟынтәи агеоцентрикатә космологиатә модель, Антверпен, [[1539|1539 шықәса]]]]
Апланета аидеиа ҿион аҭоурых ахьынӡанаӡааӡоз, ажәытәтәи анцәахаҵаратә иныҟәо аеҵәақәа инадыркны астрономиатә обиектқәа раҳасабала ҳаамҭазтәи рызнеишьа аҟынӡа — аҭҵаарадырратә аамҭазы зхы кыз. Аилкаара уажәы еиҳа инарҭбааны ирыдыркыло иалагеит — Амратә система аҩныҵҟа адунеиқәа рыдагьы шәкыла амра анҭыҵтәи асистемақәа рҿгьы алагаларазы. Апланета аҳәаақәҵа иахылҵыз ҩ-ҵакык аҵарауаа рдунеи аҿы аиҿагылара ду ахылҿиааит.
Ажәытәан астрономцәа игәарҭеит ажәҩан аҿы лашарбагақәак егьырҭ аеҵәақәа рганахьала ишныҟәоз, [[Движение Солнца и планет по небесной сфере|ажәҩан аусхк аҟны иҟазшьарбагоу аиқәҳәала]] ҟаҵо. Ажәытә бырзенцәа арҭ алашарбагақәа ахьӡ рырҭеит «{{lang-grc|πλάνητες ἀστέρες}}» (''Иныҟәо аеҵәақәа'') мамзаргьы баша «{{lang-grc|πλανήτοι}}» (''Амҩасцәа'')<ref>H. G. Liddell and R. Scott, ''A Greek-English Lexicon'', ninth edition, (Oxford: Clarendon Press, 1940).</ref>, уи ауп ҳаамҭазтәи ажәа «апланета» злырхыз<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/planet|title=Definition of planet|publisher=Merriam-Webster OnLine|access-date=2007-07-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV1JYLp?url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/planet|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref><ref name="oed"/>.
Бырзентәыла, Китаи, Вавилон, ажәытә цивилизациақәа зегьы рҿы<ref>{{статья |заглавие=The History of Ancient Astronomy Problems and Methods |издание=Journal of Near Eastern Studies |том=4 |номер=1 |страницы=1—38 |doi=10.1086/370729 |язык=en |тип=journal |автор=Neugebauer, Otto E. |год=1945}}</ref><ref>{{книга |заглавие=Astronomy in China, Korea and Japan |издание=Walker |часть=Astronomy Before the Telescope |страницы=264—265 |ref=Ronan |автор=Ronan, Colin }}</ref> иуниверсалтәын уҳәартә иҟан Адгьыл Адунеи агәҭа иҟоуп, апланетақәа зегьы уи иакәшоит ҳәа агәаанагара. Ас еиԥш иҟоу агәаанагарақәа мзызс ирымоу ажәытәуаа апланетақәеи аеҵәақәеи есыҽны Адгьыл иакәшозшәа ахьырбоз ауп<ref>{{книга |заглавие=The Copernican Revolution |ссылка=https://archive.org/details/copernicanrevolu0008kuhn |страницы=[https://archive.org/details/copernicanrevolu0008kuhn/page/5 5]—20 |издательство=[[Издательство Гарвардского университета|Harvard University Press]] |год=1957 |isbn=0674171039 |ref=Kuhn |автор=Kuhn, Thomas S. }}</ref>, Адгьыл шыӷәӷәоу, ишҭышәынтәалоу, ишеиҭамҵуа, аҭынчра шыҟоу ахьырныруаз ауп.
=== Вавилон ===
Аҩыра аԥҵара зыдԥхьаӡалоу адунеи аҿы раԥхьатәи ацивилизациақәа руак аԥызҵаз вавилонаа раԥхьа игылаз [[Шумеры|шумераа]] ҳ. ҟ. 1500 шықәсазы агәра ганы ажәҩан аҿы Венера рыԥшаахьан<ref name=ancientmes>{{статья |ссылка=http://www.folklore.ee/Folklore/vol16/planets.pdf |заглавие=Understanding Planets in Ancient Mesopotamia |издание=Electronic Journal of Folklore |access-date=2008-02-06 |issn=1406-0957 |том=16 |страницы=7—35 |издательство=Estonian Literary Museum |автор=Kasak, Enn; Veede, Raul |ответственный=Mare Kõiva and Andres Kuperjanov |год=2001 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204141254/http://www.folklore.ee/folklore/vol16/planets.pdf }}</ref>. Уи ашьҭахь дук мырҵыкәа агәра ганы ирыԥшааит даҽа «ҩнуҵҟатә» планетак [[Меркури|Меркури]], «адәахьтәи» (Адгьыл аорбита анҭыҵ) [[Марс]], [[Иупитер|Иупитер]], [[Сатурн]]. Арҭ апланетақәа заатәи аамҭа Ҿыц азы ателескоп аԥҵахаанӡа еицырдыруа акызаҵәык акәын иаанханы иҟаз<ref>{{статья |заглавие=Babylonian Observational Astronomy |издание=[[Philosophical Transactions of the Royal Society]] |том=276 |номер=1257 |страницы=43—50 [45 & 48—9] |издательство=[[Лондонское королевское общество|Royal Society]] |jstor=74273 |access-date=2010-03-12 |автор=A. Sachs |число=2 |месяц=5 |год=1974 |archive-date=2023-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007104626/https://www.jstor.org/stable/74273 }}</ref>.
Апланетақәа рфункционалтә теориа змаз раԥхьатәи цивилизациан вавилонаа рцивилизациа ҳ. ҟ. I азқьышықәсақәа рзы Месопотамиа инхоз. Усҟантәи аамҭа иаҵанакуа зегь реиҳа ижәытәӡатәиу еиқәханы иҟоу апланетартә астрономиатә текст — Амми-Цадуки венериантәи аиҵаҩқәа, ҳ.ҟ. VII ашәышықәса иаҵанакуа, иҟалап Урҭ ҳ.ҟ. II азқьышықәса алагамҭа иаҵанакуа еиҳа ижәытәӡатәиу рыхкьыԥхьаа акәзар<ref name="practice">{{книга |заглавие=The History and Practice of Ancient Astronomy |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |год=1998 |страницы=296—297 |ссылка=https://books.google.com/?id=nS51_7qbEWsC&pg=PA17&lpg=PA17&dq=babylon+greek+astronomy |isbn=9780195095395 |ref=Evans |язык=en |автор=Evans, James}}</ref>. Вавилонаа иара убас ашьаҭа ркит аԥхьаҟа «мраҭашәаратәи астрологиа» ҳәа изыхьӡхо<ref name=book>{{книга |заглавие=A History of Horoscopic Astrology |год=1996 |издательство=AFA |isbn=978-0866904636 |страницы=1 |ref=Holden |автор=Holden, James Herschel }}</ref>. Ҳ.ҟ. VII ашәышықәсазы новоассириатәи аамҭазы иҩыз «[[Энума Ану Энлиль|Енума Ану Енлиль]]»<ref>{{книга |том=8 |серия=State Archives of Assyria |заглавие=Astrological reports to Assyrian kings |год=1992 |издательство=Helsinki University Press |isbn=951-570-130-9 |ответственный=Hermann Hunger }}</ref> иагәылоуп еиуеиԥшым астрономиатә цәырҵрақәа, апланетақәа рныҟәарагьы налаҵаны, азԥхьагәаҭарақәеи урҭ рызнеишьеи рсиа<ref>{{статья |заглавие=Babylonian Planetary Omens. Part One. Enuma Anu Enlil, Tablet 63: The Venus Tablet of Ammisaduqa |ссылка=http://links.jstor.org/sici?sici=0003-0279(198701%2F03)107%3A1%3C93%3ABAOATS%3E2.0.CO%3B2-0 |издание=Journal of the American Oriental Society |access-date=2008-02-04 |doi=10.2307/602955 |том=107 |номер=1 |страницы=93 |язык=en |тип=journal |автор=Lambert, W. G.; Reiner, Erica |год=1987 |archive-date=2022-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220212100626/https://www.jstor.org/stable/602955 }}</ref>.
Вавилонаа рхы иадырхәон ҩбалатәи ахьӡқәа рсистема: «аҭҵаарадырратәи» «анцәахаҵаратәи». Урҭ ракәзар ҟалап раԥхьа апланетақәа анцәахәқәа рыхьӡқәа рыҭара зхәыцызгьы<ref name=nergal>{{Cite web|first=Kelley L.|last=Ross|year=2005|title=The Days of the Week|url=http://www.friesian.com/week.htm|publisher=The Friesian School|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV2C4Sz?url=http://www.friesian.com/week.htm|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref><ref>[http://astrologic.chat.ru/009.htm Планеты] {{Wayback|url=http://astrologic.chat.ru/009.htm |date=20130421070939 }} // astrologic.chat.ru</ref>.
[[Халдеи|Халдеиаа]] рҿы апланетақәа рсистема иазкны шәахәаԥш ''[[Халдейский ряд (астрология)|Халдеитәи ариад]]''.
=== Ажәытә Бырзентәылеи Ажәытәӡатәи Рими ===
Птолемеи и-«планетартә сферақәа»:
* иахьатәи аамҭа: [[Амза|Амза]], Меркури, Венера, [[Амра|Амра]], Марс, Иупитер, Сатурн;
* Абжьарашәышқәсазтәи Европа:<ref>Peter Appian. ''Cosmographia'' (Antwerp, 1539); {{статья |issn=0021-1753 |том=78 |номер=2 |страницы=153—173 |заглавие=Celestial Orbs in the Latin Middle Ages |издание=Isis |jstor=231520 |автор=Grant, Edward |месяц=6 |год=1987 |archive-date=2023-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727135607/https://www.jstor.org/stable/231520 }}</ref> ☾ LVNA, ☿ MERCVRIVS, ♀ VENVS, ☉ SOL, ♂ MARS, ♃ IVPITER, ♄ SATVRNVS.
[[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]] аелинистикаҟалаанӡатәи заатәи аеллинистикатәи аамҭақәа рзы апланетақәа рыхьӡқәа анцәахәқәа ирыдҳәаламызт: Сатурн иахьӡын ''Фаинон'', «илашоу», Иупитер — ''Фаетон'', Марс — ''Пироеис'', «амцабзтә»; Венера еицырдыруан ''Фосфорос'' ҳәа, «Алашара Адырраҭаҩ» (ашьыжьтәи абара аамҭазы), ''Гесперос'' (ахәылԥазтәи абара аамҭазы) ҳәа, еиҳа ирласны иӡуа Меркури — ''Стилбон'' ҳәа<ref>{{Cite web |url=https://www.theoi.com/Titan/AstraPlaneta.html |title=Theoi Project: Astra Planeta |access-date=2022-05-10 |archive-date=2021-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211107223711/https://www.theoi.com/Titan/AstraPlaneta.html |url-status=live }}</ref>.
Аха ашьҭахь, излаабо ала, абырзенцәа апланетақәа «рынцәахаҵаратә» хьыӡқәа вавилонаа ирымырхит, аха дара рпантеонахь еиҭаркит. Абырзен традициеи вавилонтәи ахьӡҵара атрадициеи акыр аишьашәаларақәа ԥшаауп, урҭ хазы ицәырымҵит ҳәа агәаанагара аиуразы<ref name="practice" />. Аиҭага еснагь ииашаны иҟамызт. Иаҳҳәап, вавилонтәи Нергал — аибашьра анцәахәы, абасала, абырзенцәа Арес идырҳәалон. Аха Арес диҿурԥшуазар, Нергал иара убас амори, аепидемиақәеи, ахраҭи рынцәахәы иакәын<ref>{{книга |заглавие=Martian Metamorphoses: The Planet Mars in Ancient Myth and Tradition |год=1997 |издательство=Aeon Press |ссылка=https://books.google.com/?id=jz3eqRGuM0wC&pg=PP9&dq=ares+nergal+planet+pestilence |isbn=0965622908 |ref=Cochrane |язык=en |автор=Cochrane, Ev}}</ref>. Ашьҭахь ажәытәӡатәи аурымқәа иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иазку акультуреи агәаанагарақәеи ирыцны ажәытә бырзенцәа рҿы апланетақәа рыхьӡқәагьы «рӷьычит». Абас ицәырҵит ҳзышьцылахьоу Иупитер, Сатурн, Меркури, Венера, Марс.
Имаҷҩымкәа аурымқәа Месопотамиа зхы ыҵнахыз, аха аеллинистикатә Мысра аҵыхәтәантәи аформа аҟынӡа инеиз ахаҵара рыдыркылеит — апланетақәа зыхьӡ рырҭаз быжьҩык анцәақәа адгьыл аҿы сааҭла аиҭакрақәа рхахьы иахьыргаз. Аишьҭагыла хацнаркуан Сатурн, Иупитер, Марс, Амра, Венера, Меркури, Амза (зегь реиҳа ихараз инадыркны зегь реиҳа иааигәаз рахь)<ref name=zerubavel>{{книга |год=1989 |издательство=[[University of Chicago Press]] |isbn=0226981657 |заглавие=The Seven Day Circle: The History and Meaning of the Week |страницы=14 |ссылка=https://books.google.com/?id=aGahKeojIUoC&pg=PA14&dq=seven+day+week+egypt+mesopotamia |ref=Zerubavel |язык=en |автор=Zerubavel, Eviatar}}</ref>. Ус анакәха, актәи амш Иалагон Сатурн (1-тәи асааҭ), аҩбатәи амш Амра (25-тәи асааҭ), анаҩстәи Амза (49-тәи асааҭ), анаҩс Марс, Меркуриа, Иупитер, Венера. Есыҽны излалагоз анцәа ихьӡ ахын аҟнытә, ари аиҿкаара римтәи амзар аҿы еиқәханы иҟоуп [[Нундины|анундинқәа]] шьаҭас измаз ацикл анаԥырх ашьҭахь — макьанагьы ҳаамҭазтәи абызшәақәа жәпакы рҿы еиқәханы иҟоуп<ref name="weekdays">{{статья |заглавие=Astronomical Names for the Days of the Week |издание=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |том=93 |страницы=122—133 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?1999JRASC..93..122F |автор=Falk, Michael |год=1999 |archive-date=2016-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160209193509/http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?1999JRASC..93..122F }}</ref>.
Атермин «апланета» ажәытә бырзен бызшәа ''πλανήτης'' аҟынтәи иаауеит, уи иаанагоз «амҩасҩы» иакәын, — абас азырҳәон аеҵәақәа рганахьала зҭагылазаашьа зыԥсахыз аобиект. Вавилонаа реиԥш акәымкәа, ажәытә бырзенцәа иҟалаша аҵакы арҭомызт азы апланетақәа раԥхьа уамак ирызҿлымҳамызт. [[Пифагореизм|Пифагораа]] ҳ. ҟ. VI, V ашәышықәсақәа рзы идырҿиеит рхатәы ихьыԥшым апланетартә теориа, уи инақәыршәаны Адгьыли, Амреи, Амзеи, апланетақәеи Адунеи атеориатә центр ҳәа ирыдыркылоз «Амца Хада» акәша-мыкәша еикәагьежьуан. [[Пифагор]] ма [[Парменид]] раԥхьа «ахәылԥазтәи», «ашьыжьтәи аеҵәа» ([[Венера]]) иакыз обиектк аҳасабала ишьақәдыргылеит<ref name="burnet">{{книга|заглавие=Greek philosophy: Thales to Plato|год=1950|издательство=[[Macmillan Publishers|Macmillan and Co.]]|страницы=7—11|ссылка=https://books.google.com/?id=7yUAmmqHHEgC&pg=PR4|isbn=9781406766011|ref=Burnet|автор=Burnet, John}}<!--{{cite web|title=A Chronological History of Babylonian Astronomy|last=Thompson|first=Gary D.|url=http://members.optusnet.com.au/~gtosiris/page9k.html| publisher=members.optusnet.com.au/~gtosiris|year=2007|access-date=2007-04-30}}{{Rs}}--></ref>.
ҳ. ҟ. III ашәышықәсазы [[Аристарх Самосский|Аристарх Самосски]] ажәалагала ҟаиҵеит Адгьыли егьырҭ апланетақәеи Амра иакәшоит ҳәа зҳәоз [[Гелиоцентризм|агелиоцентрикатә]] система адкыларазы. Аха [[геоцентризм|агеоцентризм]] [[Революция в науке|Аҭҵаарадырратә револиуциа]] аҟынӡа аԥыжәара аманы иаанхон. Иҟалап [[антикитерский механизм|антикитератәи амеханизм]] Амра, Амза, апланетақәа иҿырԥшыгоу рҭагылазаашьа иалкаау арыцхә азы аԥхьаӡаразы иаԥҵаз [[Аналоговый компьютер|аналогтә компиутерызҭгьы]].
ҳ. ҟ. I ашәышықәсазы, [[Эллинизм|аеллинистикатә аамҭазы]], абырзенцәа апланетақәа рҭагылазаашьа заа азԥхьагәаҭаразы рхатәы математикатә схемақәа раԥҵара иалагеит. Уи иалнаршеит блала Адгьыл аҟынтәи иубо ажәҩан ацәеижьқәа реиҭаҵра аԥсабара аилыркаараҿы хара анаскьара. Арҭ атеориақәа еиҳа инагӡаны иааԥшит [[Клавдий Птолемей|Птолемеи]] II ашәышықәсазы ииҩыз ''[[Альмагест]]'' аҟны. Птолемеи имодель аԥыжәара убриаҟара игәылҭәаан, астрономиазы уаанӡатәи аусумҭақәа зегьы аҵанарӡит, 13 шәышықәса рыҩныҵҟа мраҭашәаратәи адунеи аҿы зегь реиҳа акапан змаз астрономиатә усумҭаны иаанхон<ref name="practice" /><ref name="almagest" />. Птолемеи изакәанқәа ркомплекс ибзианы иаанарԥшуан абырзенцәеи аурымқәеи ргәаанагарала [[Геоцентризм|Адгьыл иакәшоз]] апланетақәа рорбитақәа 7 рҟазшьарбагақәа. Адгьыл аҟынтәи абжьаӡара аизырҳара аԥҟарала, усҟантәи аҭҵаарадырратә еилазаара агәаанагарала, урҭ абас еишьҭанеиуан: [[Амза|Амза]], Меркури, Венера, [[Амра|Амра]], Марс, Иупитер, Сатурн<ref name=oed>{{Cite web|url=http://dictionary.oed.com/cgi/entry/50180718?query_type=word&queryword=planet|publisher=Oxford English Dictionary|title=planet, n.|access-date=2008-02-07|archive-url= https://www.webcitation.org/68uV2du02?url=http://oed.com/public/redirect/welcome-to-the-new-oed-online|archive-date=2012-07-04|url-status=live|date=December 2007}} ''Note: select the Etymology tab ''</ref><ref name=almagest>{{статья |заглавие=Saving the phenomena: the background to Ptolemy's planetary theory |издание=[[Journal for the History of Astronomy]] |том=28 |номер=1 |страницы=1—12 |место=Cambridge (UK) |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1997JHA....28....1G |access-date=2008-02-06 |язык=en |тип=journal |автор=Goldstein, Bernard R. |год=1997 |archive-date=2008-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115172853/http://adsabs.harvard.edu/abs/1997JHA....28....1G }}</ref><ref>{{книга |заглавие=Ptolemy's Almagest |издательство=[[Princeton University Press]] |год=1998 |isbn=9780691002606 |автор=Ptolemy; Toomer, G. J. }}</ref>.
=== Ажәытәтәии абжьарашәышықәсатәии Индиа ===
[[499|499 шықәсазы]] индиатәи астроном [[Ариабхата]] ажәалагала ҟаиҵеит апланетартә модель азы, апланетақәа игьежьу аорбитақәа рыла акәымкәа аеллиптикатә орбитақәа рыла иныҟәоит ҳәа агәаанагара змоу. Ариабхата имодель иара убасгьы иаҵанакуан адгьыл аҵәҩан акәша-мыкәша аикәшара, уи ала иара еиликаауан аеҵәақәа мраҭашәарахь рныҟәара ҳәа иубо<ref>J. J. O’Connor and E. F. Robertson, [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Aryabhata_I.html Aryabhata the Elder] {{Wayback|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Aryabhata_I.html |date=20121019181214 }}, MacTutor History of Mathematics archive</ref><ref name=Hayashi08Aryabhata>Hayashi (2008), ''Aryabhata I''</ref>. Ари амодель инарҭбааны ирыдкылахеит уи ашьҭахь инхоз, аус зуаз индиатәи астрономцәа рыбжьара. Ариабхата ишьҭанеицәа ҷыдала иӷәӷәан [[Южная Индия|Аладатәи Индиа]], уаҟа уахыки-ҽнаки Адгьыл аикәшаразы иара ипринципқәа, егьырҭ инарылкааны, итеориа шьаҭас измаз аусумҭақәа рацәаны ирылалеит<ref name=Sarma-Ast-Ind>Sarma (2008), ''Astronomy in India''</ref>.
[[1500|1500 шықәсазы]] [[Керальская школа астрономии и математики|Кералтәи ашкол]] аҟынтәи [[Нилаканта Сомаяджи|Нилаканта Сомаиаџьи]], ''[[Тантрасанграха|Тантрасанграх]]'' аҿы Ариабхата имодель деиҭахәаԥшит<ref name=Joseph408>Joseph, 408</ref><ref name=MOPM>{{статья |заглавие=Model of planetary motion in the works of Kerala astronomers |издание=Bulletin of the Astronomical Society of India |том=26 |страницы=11—31 [23—4] |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/full/1998BASI...26...11R |bibcode=1998BASI...26...11R |язык=en |тип=journal |автор=Ramasubramanian, K. |archive-date=2017-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171009225907/http://adsabs.harvard.edu/full/1998BASI...26...11R }}</ref>. ''Ариабхатавахиаз'', ''Ариабхатие'' ахҳәаақәа рҿы иара ажәалагала ҟаиҵеит Меркури, Венера, Марс, Иупитер, Сатурн Амра акәша-мыкәша иахьакәшо амодель, уи акәзар, Адгьыл иахьакәшо. Ари [[гео-гелиоцентрическая система мира|агео-гелиоцентрикатә система]] [[XVI век|XVI ашәышықәса]] анҵәамҭазы [[Браге, Тихо|Тихо Браге]] ирыдигалаз угәаланаршәоит. Кералтәи ашкол астрономцәа реиҳараҩык имодель рыдыркылан уи иацныҟәо иалагеит<ref name=Joseph408/><ref name=MOPM/><ref>Ramasubramanian etc. (1994)</ref>.
=== Аԥсылмантә дунеи ===
[[XI век|XI ашәышықәсазы]] [[Ибн Сина|Авиценна]] [[Прохождение Венеры по диску Солнца|Венера атранзит]] гәеиҭан, ишьақәиргылеит [[Венера]], зны-зынла акәзаргьы, Амра аасҭа ишылаҟәу<ref>{{Cite encyclopedia|title=Ibn Sīnā: Abū ʿAlī al‐Ḥusayn ibn ʿAbdallāh ibn Sīnā|author=Sally P. Ragep|editor=Thomas Hockey|encyclopedia=The Biographical Encyclopedia of Astronomers|publisher=[[Springer Science+Business Media]]|year=2007|pages=570–572}}</ref>. [[XII век|XII ашәышықәсазы]] [[Ибн Баджа|Ибн Баџьа]] «ҩ-планетак Амра ахаҿаҿы ашәыта еиқәаҵәақәа реиԥш» ибеит. [[XIII век|XIII ашәышықәсазы]] [[Марагинская обсерватория|марагинтәи]] астроном [[Кутбуддин аш-Ширази]] ари ацәырҵра [[Прохождение Меркурия по диску Солнца|Меркурии Венереи рытранзитқәа]] раҳасабала аилыркаара аиҭеит<ref>{{книга |заглавие=History of oriental astronomy: proceedings of the joint discussion-17 at the 23rd General Assembly of the International Astronomical Union, organised by the Commission 41 (History of Astronomy), held in Kyoto, August 25–26, 1997 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |год=2002 |isbn=1402006578 |страницы=137 |язык=en |автор=S. M. Razaullah Ansari}}</ref>.
=== Ажәытәӡатәи Русь ===
Урысшәала иҟоу атекстқәа рҿы атермин «апланета» уԥылоит XI ашәышықәса инаркны, ари ахьӡ «апланита» аформала «[[Изборник Святослава 1073 года|Изборник Святослава]]» аҟны 1073 шықәсазы аӡбахә ҳәан, уаҟа иара убас иарбан усҟан апланетақәа ҳәа изышьҭаз ажәҩантә цәеижьқәа: Слъньце ([[Амра|Амра]]), Ермис ([[Меркури|Меркури]]), Афродити ([[Венера]]), [[Амза|Амза]], Арис ([[Марс]]), Зеус ([[Иупитер|Иупитер]]), Кронос ([[Сатурн]])<ref>{{книга|ответственный=Гл. ред. [[Богатова, Галина Александровна|Г. А. Богатова]]|заглавие=Словарь русского языка XI—XVII вв. Выпуск 15|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=72}}</ref>.
=== Европатәи Аиҭарҿиара ===
Аренессанс аепоха аан апланетақәа ирхыԥхьаӡалахеит:
* [[Меркури|Меркури]];
* [[Венера]];
* [[Адгьыл|Адгьыл]];
* [[Марс]];
* [[Иупитер|Иупитер]];
* [[Сатурн]].
Блала иубо апланетақәа хәба жәытәнатә аахыс ирдыруан, насгьы амифологиеи, адинхаҵаратә космологиеи, ажәытә астрономиеи ҵакы змоу анырра рырҭеит.
Аҭҵаарадырратә дырра аметод еиҳа-еиҳа еиӷьхон, атермин «апланета» аилкаара аҽаԥсахуан, избанзар урҭ егьырҭ ажәҩантә цәеижьқәа (имқәацо аеҵәақәа ирҿырԥшны) рганахьала иныҟәон; Адгьыл иакәшо ацәеижьқәа раҳасабала реилкаарахь (ишакәхалакгьы, ауаа ус ргәы иаанагон); [[XVI век|XVI ашәышықәсазы]] апланетақәа амра акәша-мыкәша Адгьыл иацны еикәагьежьуа обиектқәаны ишьақәдыргыло иалагеит [[Коперник, Николай|Коперники]], [[Галилей, Галилео|Галилеи]], [[Кеплер, Иоганн|Кеплери]] [[гелиоцентрическая система мира|ргелиоцентрикатә модель]] аҭҵаарадырратә еилазаараҿы анырра анаиу. Абасала, Адгьылгьы апланетақәа рсиа ианылеит, убри аан Амреи Амзеи уи ианыххеит<ref name=galileo_project>{{Cite web
|last = Van Helden
|first = Al
|year = 1995
|url = http://galileo.rice.edu/sci/theories/copernican_system.html
|title = Copernican System
|publisher = The Galileo Project
|access-date = 2008-01-28
|archive-url = https://www.webcitation.org/68uV3CIg1?url=http://galileo.rice.edu/sci/theories/copernican_system.html
|archive-date = 2012-07-04
|url-status = live
}}</ref>.
Убри инақәырццакны еилашгахеит апланетақәа абырзен ма аурым нцәахәқәа рыхьӡқәа рыҭара аҵас. Уи иалҵшәаны, бызшәацыԥхьаӡа аҟны Адгьыл иара ахатәала иахьӡуп.
[[Романские языки|Ароман бызшәақәа]] жәпакы еиқәдырхоит адгьыл (амшын иаҿагылоу) иаанагоз алаҭын ажәа ''[[Теллус|Терра]]'' (ма уи авариациақәа)<ref>{{Cite web|last=Harper|first=Douglas|date=September 2001|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=terrain|title=Etymology of "terrain"|work=Online Etymology Dictionary|access-date=2008-01-30|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV3q4vQ?url=http://www.etymonline.com/index.php?term=terrain|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref>. Аха иромантәым абызшәақәа рхатәы хьыӡқәа рхы иадырхәоит. Иаҳҳәап, абырзенцәа иахьагьы еиқәдырхоит иоригиналтәу ажәытә бырзен ажәа ''[[Гея|Γή]]'' (''Ги'' ма ''И''); [[Агерман бызшәақәа|агерман бызшәақәа]], англыз бызшәагьы налаҵаны, рхы иадырхәоит ажәытә германиатәи ''ertho'' авариациақәа<ref name=etymearth>{{Cite web|last=Harper|first=Douglas|date=September 2001|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=earth|title=Earth|work=Online Etymology Dictionary|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/617En1oOe?url=http://www.etymonline.com/index.php?term=earth|archive-date=2011-08-22|url-status=live}}</ref>, уи ҳбоит англыз бызшәа ''Earth'', анемец ''Erde'', голландиатәи ''Aarde'', скандинавиатәи ''Jorde'' рҿырԥштәқәа рҟны.
Европатәым акультурақәа апланетақәа рыхьӡ аҳәаразы егьырҭ асхемақәа рхы иадырхәоит. [[Индиа|Индиа]] ахархәара амоуп [[Наваграха|Наваграх]] шьаҭас измоу ахьӡ асистема, уи иаҵанакуеит «итрадициатәу» апланетақәа быжьба (Амра Азы [[Сурья|Суриа]], Амза Азы [[Чандра]], [[Будха]], [[Шукра]], [[Мангала|Амангала]], [[Брихаспати]], [[Шани]] апланетақәа Меркури, Венера, Марс, Иупитер, Сатурн рзы), ихало, илбаауа [[узлы Луны|Амза аиқәҳәаларҭақәа]] [[Раху|Рах]], [[Кету (мифология)|Кету]]. [[Китаи|Китаии]] мрагыларатәи Азиа егьырҭ атәылақәеи, ҭоурыхла [[Китайский мир|Китаи анырра]] знаҭаз ([[Иапониа|Иапониа]], [[Корея|Кореиа]], [[Виетнам|Виетнам]]) Рхы иадырхәоит [[У-син|Хә-елементк]] ([[стихия (философия)|стихиак]]) шьаҭас измоу ахьӡ асистема: [[Вода (классический элемент)|Аӡы]] (Меркури), [[Металл (классический элемент)|Аметалл]] (Венера), [[Огонь (классический элемент)|Амца]] (Марс), [[Дерево (классический элемент)|Аҵла]] (Иупитер), [[Земля (классический элемент)|Адгьыл]] (Сатурн)<ref name="weekdays"/>.
[[XVII век|XVII ашәышықәсазы]] Иупитери Сатурни раԥхьатәи рымҩанызақәа анаадырт, раԥхьа амҩанызақәагьы апланетақәагьы ҳәа ирышьҭан — амала, уи иашьҭанеиуаз ашәышықәсазы ажәа «амҩаныза» еиҳа рхы иадырхәон<ref>{{статья |заглавие=A Discovery of two New Planets about Saturn, made in the Royal Parisian Observatory by Signor Cassini, Fellow of both the Royal Societys, of England and France; English't out of French. |издание=Philosophical Transactions (1665–1678) |том=8 |страницы=5178—5185 |doi=10.1098/rstl.1673.0003 |язык=en |тип=journal |автор=Cassini, Signor |год=1673}} ''Note: This journal became the Philosophical Transactions of the Royal Society of London in 1775. There may just be earlier publications within the {{lang|fr|[[Journal des sçavans]]}}.</ref>.
[[XIX век|XIX ашәышықәса]] аҽеиҩшамҭанӡа «апланетақәа» рхыԥхьаӡара ирласны ишьҭыҵуан, Амра акәша-мыкәша аорбита ӷәӷәала иакәшоз иарбанызаалак аобиект аҭҵаарадырратә еилазаара апланета астатус анаҭон.
=== XIX ашәышықәса ===
1800 — тәи ашықәсқәа ралагамҭа инаркны апланетақәа рахь иԥхьаӡан:
* [[Меркури|Меркури]];
* [[Венера]];
* [[Адгьыл|Адгьыл]];
* [[Марс]];
* [[(4) Веста|Веста]];
* [[(3) Юнона|Иунона]];
* [[Церера]];
* [[(2) Паллада|Паллада]];
* [[Иупитер|Иупитер]];
* [[Сатурн]];
* [[Уран|Уран]].
XIX ашәышықәса азбжазы астрономцәа еилыркаауа иалагеит аҵыхәтәантәи 50 шықәса рыҩныҵҟа иаадыртыз аобиектқәа (Церера, Паллада, Иунона, Веста реиԥш иҟоу) иаабац апланетақәа даара ишреиԥшым. Урҭ Марси Иупитери (астероидқәа рмаҟа) рыбжьара ҵакырак аҿы иҟоуп, рыкапан акырӡа еиҵоуп; уи иахҟьаны урҭ «астероидқәа»ҳәа ареклассификациа рызун. Апланетақәа ҳәа изышьҭаз Амра акәша-мыкәша еикәагьежьуаз «ацәеижь дуқәа» ракәын. Апланета формала аҳәаақәҵара аҭахны иҟамызт, избанзар, акы, еицырдыруа астероидқәеи апланетақәеи шәагаала аимҟьара ӷәӷәаӡа рыбжьан, ҩбагьы, апланетақәа раартра ҿыцқәа рырацәара 1846 шықәсазы Нептун аартрала инҵәазшәа акәын ишыҟаз<ref>{{Cite web| last =Hilton|first =James L.|date = 2001-09-17|url =http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php|title =When Did the Asteroids Become Minor Planets?|publisher =U. S. Naval Observatory|access-date = 2007-04-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070921162818/http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php|archive-date=2007-09-21}}</ref>.
=== XX ашәышықәса ===
Апланетақәа ирхыԥхьаӡалан 1800-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа инаркны 1930 шықәсанӡа:
* [[Меркури|Меркури]];
* [[Венера]];
* [[Адгьыл|Адгьыл]];
* [[Марс]];
* [[Иупитер|Иупитер]];
* [[Сатурн]];
* [[Уран|Уран]];
* [[Нептун]].
[[XX век|XX ашәышықәсазы]] иаартын [[Плутон (карликовая планета)|Плутон]]. Раԥхьатәи агәаҭарақәа рдыррақәа иаадырԥшуан уи Адгьыл аасҭа ишдуу<ref>{{книга |заглавие=Planet Quest: The Epic Discovery of Alien Solar Systems |ссылка=https://archive.org/details/planetquestepicd0000cros |издательство=The Free Press |год=1997 |страницы=[https://archive.org/details/planetquestepicd0000cros/page/57 57] |isbn=978-0684832524 |ref=Croswell |язык=en |автор=Croswell K.}}</ref>, аобиект иаразнак ажәбатәи планетаны иазхаҵахеит.
Анаҩстәи агәаҭарақәа иаадырԥшит Плутон акырӡа ишеиҵоу. 1936 шықәсазы [[Литлтон, Реймонд Артур|Реимонд Литлтон]] иҳәеит Плутон Нептун иацәыбналаз мҩанызазар шауа<ref>{{статья |издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |том=97 |страницы=108 |заглавие=On the possible results of an encounter of Pluto with the Neptunian system |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1936MNRAS..97..108L |язык=en |тип=journal |автор=Lyttleton, Raymond A. |год=1936 |издательство=[[Oxford University Press]] |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103130158/http://adsabs.harvard.edu/abs/1936MNRAS..97..108L }}</ref>, 1964 шықәсазы [[Уиппл, Фред Лоуренс|Фред Лоуренс Уиппл]] иҳәеит Плутон кометоуп ҳәа<ref>{{статья |издание=[[Proceedings of the National Academy of Sciences|Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |том=52 |страницы=565—594 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1964PNAS...52..565W |заглавие=The History of the Solar System |doi=10.1073/pnas.52.2.565 |pmid=16591209 |номер=2 |pmc=300311 |язык=en |автор=Whipple, Fred |год=1964 |тип=journal |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103091632/http://adsabs.harvard.edu/abs/1964PNAS...52..565W }}</ref>. Аха Плутон усҟан еицырдыруаз астероидқәа зегьы раасҭа идуун азы<ref>{{статья |издание=[[Scientific American]] |страницы=46—52 |заглавие=The Kuiper Belt |ссылка=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1996-05_274_5/page/n55 |том=274 |номер=5 |doi=10.1038/scientificamerican0596-46 |язык=en |автор=Luu, Jane X.; [[Джуитт, Дэвид|Jewitt, David C.]] |месяц=5 |год=1996 |издательство=[[Springer Nature]]}}</ref> астатус 2006 шықәсанӡа иаман.
Апланетақәа ирхыԥхьаӡалан 1930 шықәса инаркны 2006 шықәсанӡа:
* [[Меркури|Меркури]];
* [[Венера]];
* [[Адгьыл|Адгьыл]];
* [[Марс]];
* [[Иупитер|Иупитер]];
* [[Сатурн]];
* [[Уран|Уран]];
* [[Нептун]];
* [[Плутон]].
[[1992 год|1992 шықәсазы]] астрономцәа [[Вольщан, Александр|Александр Вольшьани]] [[Дейл Фрейл|Деил Фреили]] [[пульсар|апульсар]] [[PSR B1257+12]] акәша-мыкәша апланетақәа раартра атәы алаҳәара ҟарҵеит<ref name="Wolszczan">{{статья |заглавие=A planetary system around the millisecond pulsar PSR1257+12 |издание=Nature |том=355 |страницы=145—147 |ссылка=http://www.nature.com/nature/journal/v355/n6356/abs/355145a0.html |doi=10.1038/355145a0 |язык=en |тип=journal |автор=Wolszczan, A.; Frail, D. A. |год=1992 |archive-date=2006-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061023092224/http://www.nature.com/nature/journal/v355/n6356/abs/355145a0.html }}</ref>.
Агәаанагара злаҟоу ала, уи даҽа еҵәак аҟны апланетақәа раԥхьатәи раартра акәын. [[Жьҭаарамза 6|Жьҭаарамза 6]], [[1995]] шықәсазы [[Университет Женевы|Женеватәи ауниверситет]] аҟынтәи [[Мишель Мэор|Мишель Меори]] [[Дидье Кьело|Дидие Кьелои]] [[Главная последовательность|аишьҭагылашьа хада]] иаабац аеҵәа — [[51 Пегаса|51 Арашь]] аҿы аекзопланетақәа раԥхьатәи раартразы алаҳәара ҟарҵеит<ref name="Mayor">{{статья |заглавие=A Jupiter-mass companion to a solar-type star |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1995-11-23_378_6555/page/354 |издание=Nature |том=378 |страницы=355—359 |doi=10.1038/355145a0 |язык=en |автор=Mayor, Michel; Queloz, Didier |год=1995}}</ref>.
Аекзопланетақәа раартра ицәырнагеит апланета аҳәаақәҵараҿы аилымкаара ҿыц: апланетақәеи аеҵәақәеи рҳәаа цқьа аҟамзаара. Еицырдыруа аекзопланетақәа жәпакы капанла Иупитер акырынтә еиҳауп, «аҵан каҳуаԥштәқәа» ҳәа изышьҭоу аеҵәақәа робиектқәа ирзааигәахоит<ref>{{Cite web|year=2006|title=IAU General Assembly: Definition of Planet debate|url=http://astro2006.meta.mediastream.cz/Astro2006-060822-01.asx|format=.wmv|publisher=MediaStream.cz|access-date=2008-08-23|url-status=dead|archive-url=https://www.webcitation.org/6Dy2xKvYc?url=http://astro2006.meta.mediastream.cz/Astro2006-060822-01.asx|archive-date=2013-01-26}}</ref>.
Аҵан каҳуаԥштәқәа абжьааԥны иеҵәақәоуп ҳәа иԥхьаӡоуп, атермогәыцәтә реакциаҿы [[дейтерий|адеитери]] — аӡри аизотоп хьанҭа абылра ахьрылшо иабзоураны. Иаабац аӡри абылра азы аеҵәа акапан Иупитер акапан 75-нтә аасҭа еиҵамзароуп, деитери абылра азы Иупитер акапанқәа 13 мацара азхоит. Аха деитери акырӡа лассы-лассы иуԥымло изотопуп, аҵан каҳуаԥштәқәа реиҳарак раартра акыр шагыз инагӡаны уи аныхра иахьӡазар акәхап, уи иахҟьаны имассивӡоу апланетақәеи дареи узеиҩдыраауам<ref>{{статья |заглавие=Observations of Brown Dwarfs |издание=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |том=38 |страницы=485 |doi=10.1146/annurev.astro.38.1.485 |язык=en |автор=Basri, Gibor |год=2000 |тип=journal}}</ref>.
=== XXI ашәышықәса ===
Апланетақәа рахь 2006 шықәса инаркны иахьанӡа иԥхьаӡоуп:
* [[Меркури|Меркури]];
* [[Венера]];
* [[Адгьыл|Адгьыл]];
* [[Марс]];
* [[Иупитер|Иупитер]];
* [[Сатурн]];
* [[Уран|Уран]];
* [[Нептун]].
[[XX век|XX ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы Амратә система аҩныҵҟа еиуеиԥшым аобиектқәеи егьырҭ аеҵәақәа рааигәара аобиект дуқәеи рацәаны ианаадырт апланета ҳәа иԥхьаӡатәу азы аимак-аиҿакқәа ирылагеит. [[Пояс астероидов|Астероидқәа рмаҟа]] «ақәынхаҩцәа» хадақәа иреиԥшым аобиект планетаны иԥхьаӡатәума, мамзаргьы уи [[Дейтерий|адеитериатә]] [[Термоядерная реакция|термогәыцәтә синтез]] азы акыр идузар ҳәа иҷыдоу аимак-аиҿакқәа ирылагеит.
1990-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭеи 2000-тәи ашықәсқәа рылагамҭеи рзы ишьақәырӷәӷәан Плутон аорбита аганахьала [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] шыҟоу. Абасала, ишьақәыргылан Плутон иарбоу амаҟа аобиект дуқәа ишреиуоу, уи астрономцәа аӡәырҩы апланета астатус амырхыртә еиԥш аҭагылазаашьа рнаҭеит.
Иара убри амаҟа егьырҭ аобиектқәа рхыԥхьаӡарагьы маҷым, иаҳҳәап, [[(50000) Квавар|Квавар]], [[(90377) Седна|Седна]], [[Эрида (карликовая планета)|Ерида]] амассатә прессаҿы ажәабатәи планетаны ирылаҳәан, ус еиԥш аҭҵаарадырратә зхаҵара ҭбаа шырмоузгьы. [[2005|2005 шықәсазы]] Ерида аартра, Плутон аасҭа идуу, акапанлагьы 27 % рыла еиҳауп ҳәа ахәыцра апланетазы аофициалтә ҳәаақәҵара аҭахра аԥнаҵеит.
Апроблема азхаҵаны ЖӘАЕ апланетазы аҳәаақәҵа аус адулара иалагеит, уи хыркәшахеит 2006 шықәсазы. Амратә система апланетақәа рхыԥхьаӡара 8 рҟынӡа идыркьаҿит «ицқьоу» аорбита змоу ацәеижь дуқәа (Меркури, Венера, Адгьыл, Марс, Иупитер, Сатурн, Уран, Нептун). Уи адагьы иалкаан акласс ҿыц — [[карликовые планеты|аҵан планетақәа]], урҭ ирхыԥхьаӡалахеит аобиектқәа хԥа (Церера, Плутон, Ерида)<ref>{{статья |издательство=Central Bureau for Astronomical Telegrams, [[Международный астрономический союз|International Astronomical Union]] |заглавие=IAU Circular No. 8747. (134340) Pluto, (136199) Eris, and (136199) Eris I (Dysnomia) |ссылка=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08700/08747.html |access-date=2010-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624225029/http://www.cfa.harvard.edu/iau/special/08747.pdf |archive-date=2008-06-24 |язык=en |тип=journal |автор=Green, D. W. E. |число=13 |месяц=9 |год=2006}}</ref>.
==== Аекзопланета аилкаара ====
2003 шықәсазы Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла аекзопланетақәа рзы аусуратә гәыԥ (ЖӘАЕ) апланетеи аҵан каҳуаԥштәи реиԥшымзаара абарҭ ашәага-загақәа шьақәнаргылеит<ref name="autogenerated1">{{cite web|year=2001|work=IAU|title=Working Group on Extrasolar Planets (WGESP) of the International Astronomical Union|url=http://www.dtm.ciw.edu/boss/definition.html|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUrFa98?url=http://www.dtm.ciw.edu/boss/definition.html|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref>:
* Адеитери атермогәыцәтә реакциазы ашәхымс аасҭа зыкапан иаша лаҟәу аобиект (уажәы ари ашәхымс 13 рҟынӡа Ахәшьара арҭоит Амра Еиԥш [[Изотопная распространённость|аизотоптә аларҵәара]] змоу аобиектқәа рзы Иупитер акапанқәа)<ref>{{статья |заглавие=A Theory of Extrasolar Giant Planets |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=460 |страницы=993—1018 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1996ApJ...460..993S |doi=10.1086/177027 |язык=en |автор=Saumon, D.; Hubbard, W. B.; Burrows, A.; Guillot, T.; Lunine, J. I.; Chabrier, G. |год=1996 |тип=journal |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2007-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219011819/http://adsabs.harvard.edu/abs/1996ApJ...460..993S }}</ref>, аеҵәа, ма уи ацәынхақәа рыкәша — мыкәша игьежьуа — иахьӡуп «апланета» (ахылҵшьҭра зеиԥшразаалакгьы). Аекзопланета иаду иреиҵаӡоу акапани ашәагааи рзы аҭахрақәа Амратә система апланетақәа реиԥш иҟоуп.
* Деитери атермогәыцәтә реакциазы иреиҳаӡоу акапан аасҭа еиҳаны зыкапан ыҟоу аобиектқәа — «аҵан каҳуаԥштәқәа» роуп, ишышьаҭаркхазгьы, иахьгылоугьы иахьыԥшымкәа.
* Деитери злахәу атермогәыцәтә реакциазы ихымԥадатәиу аасҭа еиҵоу акапан змоу аеҵәақәа рыкластер ҿақәа рҿы «зых иақәиҭу аӡсараҿы» иҟоу аобиектқәа «апланетақәа» ракәӡам, аха «асубкаҳуаԥштәы ҵанқәа»роуп.
Ари аҳәаақәҵа астрономцәа рыҩныҵҟа ирылаҵәеит, уимоу иҷыдоу аҭҵаарадырратә ҭыжьымҭақәа рҿы икьыԥхьын<ref>See for example the list of references for: {{Cite web|author=Butler, R. P. |year=2006|url=http://exoplanets.org/|title=Catalog of Nearby Exoplanets|publisher=University of California and the Carnegie Institution|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV4Jfeu?url=http://exoplanets.org/|archive-date=2012-07-04|url-status=live|display-authors=etal}}</ref>. Ари аҳәаақәҵа аамҭала ишыҟазгьы, аофициалтә рыдыркылаанӡа ахархәара шамазгьы, уи ахьӡ-аԥша аиуит апланетазы ҵаҟатәи ашәхымс акапан аилкаара апроблема иахьаламкьысуа<ref>{{Cite news|url=http://www.spacedaily.com/news/outerplanets-04b.html|title=Gravity Rules: The Nature and Meaning of Planethood|last=Stern|first=S. Alan|date=2004-03-22|publisher=SpaceDaily|access-date=2008-08-23|archive-date=2012-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104012331/http://www.spacedaily.com/news/outerplanets-04b.html}}</ref>, уи Ала Амратә система аобиектқәа рганахьала аиҿагыларақәа рҽырцәыхьчара иахьацхраауа, убри инаваргыланы, аҵан каҳуаԥштәқәа рыкәша-мыкәша игьежьуа аобиектқәа рыстатус иахьахымцәажәо иахҟьаны, иаҳҳәап, [[2M1207 b]] еиԥш.
[[Субкоричневый карлик|Асубкаҳуаԥштәы ҵан]] — ари апланетартә капан змоу обиектуп, арчытә ԥсҭҳәа аилаҳараан ишьақәгылаз (иаабац апланетақәа реиԥш аккрециа аан акәымкәа). Асубкаҳуаԥштәы ҵанқәеи апланетақәеи рыбжьара ашьақәыргылараҿы ари аиԥшымзаара еицрыдрымкылац; астрономцәа ҩ-лагеркны ишоит апланетақәа рышьақәгылара апроцесс аклассификациазы шәага-загоуп ҳәа иԥхьаӡатәу иԥхьаӡатәыму азҵаараҿы<ref name="Cha110913">R. R. Britt. {{Cite web
|date = 2005-11-29
|title = A Planet With Planets? Spitzer Finds Cosmic Oddball
|publisher = NASA
|author = Whitney Clavin
|url = http://www.nasa.gov/vision/universe/starsgalaxies/spitzerf-20051129.html
|access-date = 2006-03-26
|archive-url = https://www.webcitation.org/68uV516cU?url=http://www.nasa.gov/vision/universe/starsgalaxies/spitzerf-20051129.html
|archive-date = 2012-07-04
|url-status = live
}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20010502150203/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/planet_confusion_001101-1.html What is a Planet? Debate Forces New Definition], 2 November 2000</ref>.
Аилибамкаара амзызқәа ируакуп лассы-лассы аобиект шышьақәгылаз аилкаара ахьзалымшо: иаҳҳәап, [[аккреция|аккрециа]] ишьақәнаргылаз апланета апланетатә система ааныжьны «зых иақәиҭу аӡсарахь» ицар алшоит, арчытә ԥсҭҳәа аилаҳара шцоз аеҵәақәа реизакраҿы ахала ишьақәгылаз асубкаҳуаԥштәы ҵан аеҵәа акәша-мыкәша аорбитахь иаанкылахар алшоит.
Аҵан планетақәа:
* [[Церера]];
* [[Плутон]];
* [[Хаумеа]];
* [[Макемаке]];
* [[Эрида|Ерида]].
Иупитер акапанқәа 13 ганкахьала аҭагылазаашьатә ҵакы амоуп. Араҟа иаахжәоу ҳәаак ыҟаӡам — абылра аинтенсивра аеҵәа акапан ацлара иашьҭаланы ԥшьаала иазҳауеит. Уи адагьы ареакциақәа ирылахәу адеитери ахыԥхьаӡара акапан адагьы аобиект аилазаашьагьы иадҳәалоуп — [[Гелий|агелии]] [[дейтерий|адеитерии]] рхыԥхьаӡара<ref>[https://arxiv.org/abs/1008.5150 The Deuterium-Burning Mass Limit for Brown Dwarfs and Giant Planets] {{Wayback|url=https://arxiv.org/abs/1008.5150 |date=20200727053926 }}, David S. Spiegel, Adam Burrows, John A. Milsom</ref>.
==== 2006 шықәсазтәи ЖӘАЕ ақәҵара ====
{{ТНО imagemap}}
Акапан ҵаҟатәи аҳәаа азҵаара шьҭыхын [[XXVI Ассамблея Международного астрономического союза|2006 шықәсазы ЖӘАЕ ассамблеиа Хада аизараҿы]]. Аимак-аиҿакқәеи иманшәаламхаз жәалагалаки рышьҭахь ассамблеиа апланета планетоуп ҳәа агәаанагара иазнеит<ref name=autogenerated2>{{Cite web|author=Staff|year=2006|url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0603/|title=IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU resolution votes|publisher=IAU|access-date=2007-05-11|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV5xQ0N?url=http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0603/|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref>
{{Ацитата алагара}}
Ажәҩантә цәеижь,
(a) амра акәша-мыкәша аорбита ала иакәшо,
(b) зхатә гравитациа иахҟьаны [[Гидростатическое равновесие|агидростатикатә еибакапанра]] аҭагылазаашьахь анеиразы иазхаша акапан змоу (асфератә форма иазааигәоу амазарц),
(c) аорбита акәша-мыкәша егьырҭ аобиектқәа рҟынтәи изрыцқьаз.
{{Ацитата алгара}}
Ари аҳәаақәҵа инақәыршәаны Амратә системаҿы иҟоуп апланетақәа 8. Актәи аҩ-ҭагылазаашьак назыгӡо, аха ахԥатәи назмыгӡо (Плутон, Макемаке, Ерида) ацәеижьқәа [[Карликовая планета|аҵан планетақәа]] ҳәа иԥхьаӡоуп планетак иамҩанызақәамзар. Аханатә ЖәАЕ акәзар, апункт (c) назлам аҳәаақәҵа рыднагалон, убри аҟнытә апланетақәа уажәы еиҳахар алшон<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4795755.stm|title=Planets plan boosts tally 12|publisher=[[BBC]]|date=2006-08-16|access-date=2008-08-23|first=Paul|last=Rincon|archive-date=2007-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20070302051348/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4795755.stm}}</ref>. Акыр ианалацәажәа ашьҭахь абжьыҭирала иӡбан ас еиԥш иҟоу ацәеижьқәа аҵан планетақәа ҳәа еихшахарц<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/5282440.stm|publisher=BBC|title=Pluto loses status as a planet|date=2006-08-24|access-date=2008-08-23|archive-date=2012-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120530155226/http://news.bbc.co.uk/2/hi/5282440.stm}}</ref>.
Ари аҳәаақәҵа шьаҭас иамоуп апланетартә шьақәгылара атеориа, ԥхьаҟатәи апланетақәа рыкәша-мыкәша акосмос асабеи, арчи, еиҳа иссоу ацәеижьқәеи рҟынтәи иахьыдрыцқьо. Астроном Стивен Сотер иажәақәа рыла<ref>{{статья |заглавие=What is a Planet |ссылка=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2006-12_132_6/page/2513 |издание=[[The Astronomical Journal|Astronomical Journal]] |том=132 |номер=6 |страницы=2513—2519 |doi=10.1086/508861 |id={{ArXiv|astro-ph|0608359}} |язык=en |автор=Soter, Steven |год=2006 |тип=journal}}</ref>:
{{Ацитата алагара}}
Аҩынтәтәи адисктә аккрециа аҵыхәтәантәи аалыҵ — ари еихымсыӷьуа ма арезонанстә орбитақәа змоу идуу ацәеижьқәа (апланетақәа) рхыԥхьаӡара маҷ ауп, уи урҭ рыбжьара аидысларақәа аԥхьнарҟәҟәаауеит. Астероидқәеи акометақәеи, Коипер имаҟа аобиектқәагьы налаҵаны, апланетақәа иреиԥшӡам, дара-дара, ма апланетақәа рҿасра ахьрылшо ала.
{{Ацитата алгара}}
2006 шықәсазы абжьыҭира ашьҭахь аимак-аиҿакқәеи аицәажәарақәеи аанкыламхеит<ref>{{Cite news|publisher=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5283956.stm|title=Pluto vote 'hijacked' in revolt|first=Paul|last=Rincon|date=2006-08-25|access-date=2008-08-23|archive-date=2011-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110723033823/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5283956.stm}}</ref><ref>{{Cite web|date=2006-08-24|first=Robert Roy|last=Britt|title=Pluto Demoted: No Longer a Planet in Highly Controversial Definition|work=Space.com|url=http://www.space.com/scienceastronomy/060824_planet_definition.html|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV70FQ4?url=http://www.space.com/2791-pluto-demoted-longer-planet-highly-controversial-definition.html|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref>, астрономцәа аӡәырҩы ирҳәеит ари аҳәаақәҵа рхы ишадмырхәало<ref>{{Cite web|date=2006-08-31|first=Robert Roy|last=Britt|title=Pluto: Down But Maybe Not Out|work=Space.com|url=http://www.space.com/scienceastronomy/060831_planet_definition.html|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV7yogY?url=http://www.space.com/2832-pluto.html|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref>. Аимакқәа рыхәҭак апункт (c) (аорбита цқьа) акәша-мыкәша рҽеизыркит, апланета ҵан иахыԥхьаӡалоу аобиектқәа аилкаара «апланета»еиҳа инарҭбааны аилкаара иахәҭакзароуп ҳәа. ЖәАЕ анаҩстәи аконференциақәа уажәтәи аҳәаақәҵа дырҭбаар ҟалоит, аекзопланета аҳәаақәҵарагьы амҽхакрала.
Аҭҵаарадырратә еилазаара анҭыҵ Плутон анаадырт инаркны (1930 шықәса) ажәбатәи апланета ҳәа инарҭбааны еицырдыруан. Амассатә информациа ахархәагақәа рҿы ажәабатәи апланета аартра аҳасабала иаарԥшу Ерида аартреи анаҩс х-обиектк аҵан планетақәа рахь реихшареи амассатә информациа ахархәагақәеи ауаажәларреи рылаԥш иҵашәеит<ref>{{Cite news|first=Clara|last=Moskowitz|title=Scientist who found '10th planet' discusses downgrading of Pluto|publisher=Stanford news|date=2006-10-18|url=http://news-service.stanford.edu/news/2006/october18/mbrown-101806.html|access-date=2008-08-23|archive-date=2013-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130513221522/http://news.stanford.edu/news/2006/october18/mbrown-101806.html}}</ref>.
=== Уаанӡатәи аклассификациақәа ===
{| class="wikitable"
! colspan="4"|Ацәеижьқәа
! rowspan="2"|Азгәаҭақәа
|-
! Аеҵәа !! Аҵантә планета !! Астероид !! Амҩаныза
|-
| [[Амра|Амра]] || || || [[Амза|Амза]]
|Ажәытәан планетақәаны иахәаԥшуан усҟантәи агәаанагарақәа инарықәыршәаны.
|-
| || || || [[Ио (спутник)|Ио]], [[Европа (спутник)|Европа]], [[Ганимед (спутник)|Ганимед]], [[Каллисто (спутник)|Каллисто]]
|Иупитер амҩаныза дуқәа ԥшьба, Иара убас Галилеитәқәа ҳәа изышьҭоу. Галилео Галилеи ипатрон — Медичи иҭаацәа рыхьӡала «медичи иипланетақәа» ҳәа рыӡбахә ҳәан.
|-
| || || || [[Титан (спутник)|Титан]]{{efn|Гиугенс иусумҭа ''Systema Saturnium'' аҟны «Planetes novus» («апланета Ҿыц») ҳәа рыӡбахә Иҳәоит.}}, [[Япет (спутник)|Иапет]], [[Рея (спутник)|Реиа]]{{efn|Аҩбагьы Кассини иусумҭа ''Découverte de deux nouvelles planetes autour de Saturne'' аҟны «nouvelles planètes» (апланета ҿыцқәа) ҳәа рыӡбахә ҳәоуп.}}, [[Тефия (спутник)|Тефиа]], [[Диона (спутник)|Диона]]{{efn|Аҩбагьы «апланетақәа» ҳәа рыӡбахә ҳәоуп Кассини иусумҭа «An Extract of the Journal Des Scavans of April 22 st. N. 1686. Giving an account of two new Satellites of Saturn, discovered lately by Mr. Cassini at Royal Observatory at Paris» (Philosophical Transactions. — 1686—1692. — Vol. 16. — Pp. 79—85) аҟны. Атермин «амҩаныза», ахархәара иалагахьеит ас еиԥш иҟоу ацәеижьқәеи рыкәша-мыкәша еикәагьежьуаз ацәеижьқәеи реиҩдырааразы.}}
|Христиан Гиуигенси Џьованни Доменико Кассини иаадыртыз Сатурн амҩаныза дуқәа хәба.
|-
| || [[Церера (карликовая планета)|Церера]]{{efn|2006 шықәсазы аҵан планетахь ииагоуп.}} || [[(2) Паллада|Паллада]], [[(3) Юнона|Иунона]], [[(4) Веста|Веста]] ||
|1801, 1807 шықәсқәа рыбжьара иаарту раԥхьатәи еицырдыруа астероидқәа 1850-тәи ашықәсқәа рзы аклассификациа рзыруаанӡа<ref>{{Cite web|title=The Planet Hygea|year=1849|work=spaceweather.com|url=https://spaceweather.com/swpod2006/13sep06/Pollock1.jpg|access-date=2008-04-18|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV9HmX4?url=https://spaceweather.com/swpod2006/13sep06/Pollock1.jpg|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref>.
Церера 2006 шықәсазы аҵан планета ҳәа еиҭеихшан.
|-
| || || [[(5) Астрея|Астреиа]], [[(6) Геба|Геба]], [[(7) Ирида|Ирида]], [[(8) Флора|Флора]], [[(9) Метида|Метида]], [[(10) Гигея|Гигеиа]], [[(11) Парфенопа|Парфенопа]], [[(12) Виктория|Викториа]], [[(13) Эгерия|Егериа]], [[(14) Ирена|Ирена]], [[(15) Эвномия|Евномиа]] ||
|1845, 1851 шықәсқәа рыбжьара иаарту астероидқәа. Апланетақәа рхыԥхьаӡара ирласны аизырҳара [[1854 год|1854 шықәсазы]] имҩаԥысыз аклассификациа аҭаххеит<ref>{{Cite web| author=Hilton, James L.|title=When did asteroids become minor planets?|work=U.S. Naval Observatory|url=http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php|access-date=2008-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080324182332/http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php |archive-date=2008-03-24}}</ref>.
|-
| || [[Плутон (карликовая планета)|Плутон]]{{efn|Планетак аҳасабала еихшан, 1930 шықәсазы уи аартра инаркны, нанҳәамза 2006 шықәсазы [[Плутоид|атранснептунтә планета ҵан]] ахь аиҭаклассификациа аҟынӡа.}} || ||
|1930 шықәсазы иаартыз раԥхьатәи атранснептунтә обиект (ТНО). 2006 шықәсазы апланета астатус амхын, аҵан планета астатус аиуит.
|}
== Азҿлымҳаратә хылаԥшрақәа ==
Апланетақәа рбаразы [[телескоп|ателескоп]] амазаара зынӡагьы иаҭахӡам. [[Амратә система|Амратә система]] апланетақәа реиҳарак Сатурнынӡа блала иубоит. Анаԥшҩы апланетақәа рхыхь еиҳа акрызҵазкуа агеологиатә ма аҳауатә структурақәа реиҩдыраара игәы иҭазар, ахаҭабзиара бзиа змоу аоптика змоу ателескопи алинзақәа маҷны измоу иҳараку-аконтрасттә [[окуляр|окулиари]] иҭаххоит — арҭ аҭахрақәа нарыгӡоит Плессл исхемақәа, аортоскопиатәи амоноцентрикатәи окулиарқәа, урҭ егьырҭ инарҷыданы алашара аныҷҷаарақәа рҽырцәыхьчара иацхраауеит. Еиҳараӡак Амратә система апланетақәа ргәаҭаразы иазхоит 150-200 мм апертура змоу [[Рефрактор (телескоп)|арефрактор]]—хромат телескоп. Имаҷым аҵакы аорбитаҿы апланета аҭагылазаашьагьы: Меркурии Венереи рыда апланетақәа зегьы [[противостояние планеты|аиҿагылараҿы]] ргәаҭара зегьы иреиӷьуп. Зегьы иреиӷьуп ажәҩан ԥҭак хымкәа еимыгга ианыҟоу. Иаҭаххар ҟалоит еиуеиԥшым алашарарыцқьагақәа — планетацыԥхьаӡа урҭ ҷыдоуп<ref name="astronomyLover">{{Cite web |url=https://astronomy.ru/forum/index.php/topic,34776.0.html |title=Любительские наблюдения планет — стр. 1 — Астрономические наблюдения |access-date=2020-07-07 |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811030608/https://astronomy.ru/forum/index.php/topic,34776.0.html |url-status=live }}</ref>.
Апланетатә гәаҭарақәа раан еиҳа ахархәара змоу 150 инаркны 350—400-нтә рҟынӡа аизырҳарақәа роуп, убри аан агәра гатәуп абла ари аизырҳарақәа рдиапазон шыхнаҩо (абла азин аҭара алшара аобиект алашара иахьадҳәалоу иахҟьаны, ателескоп аобиектив адиаметр миллиметрак ҩынтә еиҳау аизырҳара анышьақәургылалак, апланетатә диск алашара убриаҟара икаҳауеит, еиҳа имаҷны иацланы еилыкка иубо ахәҭақәа аныӡаауеит). Агәаҭарақәа рзы аобиект алхраан агәра гатәуп уи алаԥшҳәаа 20° ирыдамзаргьы ишхалаз — мамзар аҳауатә турбулентра асахьа еицанакуеит, иқәнаӡәӡәаауеит. Убри инаваргыланы аҩнеихагылақәа рҟынтәи, мамзаргьы ишиашоу ауада аҟынтәи апланетақәа ргәаҭара аҭахым: актәи аан аҳауа ԥха арҩашқәа аҩны аҭӡамцқәа ирываршәны ицоит (иаарту аԥенџьырқәа рҟынтәи, убри аҟнытә абарҵаҟынтәи ашьклаԥшра еиҳа еиӷьуп). Аҩбатәи аан акәзар, шәуада идәылҵуа аҳауа ԥха арҩаш «асахьа» арҩашьалоит<ref name="astronomyLover"/>.
Ҵаҟа иаагоуп Амратә система хаз игоу апланетақәа рхылаԥшразы абжьгарақәа:
=== [[Меркури|Меркури]] ===
Меркури Амра иахьазааигәоу азы ахылаԥшразы иуадаҩу обиектуп. Ус шакәугьы уи шықәсык ахь ҩба — хԥа мчыбжьы рыҩныҵҟа ашьыжь, ма ахәылбыҽха сааҭки бжаки раҟара иубар алшоит. Аилашәшәымҭаз ажәҩан лашьцаҿы ишубогьы, имарианы ишубарҭоугьы, убри аамҭазы алаԥшҳәаа илаҟәны иахагылоуп. Ари апроблема ӡбахоит ҽынла уахәаԥшуазар, аха ҽынлатәи ажәҩан аҿы аԥшаара акырӡа иуадаҩуп. [[список деталей альбедо на Меркурии|Ақәыԥшылара ахәҭақәак]] реиҩдырааразы ателескоп апертура рабжьгоуп 100 мм иреиҵамкәа. Атмосфера ҭынчзар ақәыԥшылара зегь реиҳа идуу ахәҭақәа иҿыӡәӡәаау ашәыта еиқәаҵәақәа раҳасабала иааԥшуеит. Апланета ҽынлатәи аамҭазы ажәҩан иадубаларц, ахәҭақәа еиҳа еилыкка иубаларц азы афильтр ҩежь ахархәаразы абжьгара ыҟоуп<ref name="astronomyLover"/>.
=== [[Венера]] ===
Апланета аҵх лашьца аан ԥшь-сааҭк рҟынӡа иубар алшоит. Шықәсыбжак аҟара апланета ашьыжь, ма ахәылбыҽха иубоит, аха алашара ду ашықәс зегьы шамахамзар уи ахылаԥшра алнаршоит. Абжьгаратә апертура - 75 мм. Апланета ақәыԥшылара ахаҭа аԥсҭҳәа жәпа иаҵаҵәахуп; аинтерес хада аҵоуп атмосфера ахаҭеи уи аҿы аиҭакрақәеи. Венера атмосфера аныԥшратә лшара убас идууп, ишәарҭадоу агәаҭарақәа рзы «анеитралтә» фильтр ахархәара рабжьгоуп. Ииаҵәоу ма адәыкрынԥштәыла фильтр ахархәараан акәзар, аԥсҭҳәа ҿыгҳараҿы аижәлантәымрақәа еиҳа иубарҭоуп<ref name="astronomyLover"/>.
=== [[Марс]] ===
Марс ашықәс аамҭа ианакәзаалакгьы агәаҭарақәа рзы ихиоуп, аха зегьы иреиӷьуп 26 мзы инарзынаԥшуа еиҭаҟало [[противостояние планеты|аиҿагылараҿы]] ашьклаԥшра. Абжьгаратә апертурақәа:
* 75 мм: еилургартә иҟоуп аполиартә хылԥа, [[Большой Сирт (Марс)|Асирт Ду]] аҭыԥ лашьца ду, Аладатәи агьежьбжаҿы «амшынқәа» рмаҟа лашьца.
* 100 мм: иубарҭахоит атерминатори ашьхақәеи рҿы аԥсҭҳәа зхаԥоу ашьақәгыларақәа, аҭыԥ лашақәа рҿы аижәлантәымрақәа, амшынқәа рҿы хыԥхьаӡара рацәала ахәҭақәа.
* 150 - 200 мм: ахәҭақәа рхыԥхьаӡара игәоуҭартә иазҳауеит, насгьы еиҵоу амыругақәа рыла иааиԥмырҟьаӡакәа иубоз ахәҭақәа рыхәҭак еиҳа иссоу хәҭақәаны рҽеихыршоит. Ақәыԥшылара ахәҭа еиқәаҵәақәа реиҩдыраара еиҳа имариахарц азы абжьааԥны ахархәара амоуп аҩежь-патырқалԥштәы змоу афильтр, агәаҭарақәа хықәкыс ирымазар аполиартә хылԥеи аԥсҭҳәа зхаԥоу ашьақәгыларақәеи, ажәҩанԥштәы, мамзаргьы ашьацԥштәы<ref name="astronomyLover"/>.
=== [[Иупитер|Иупитер]] ===
Иупитергьы еснагь ажәҩан аҿы иҳаԥшаар ҳалшоит, аиҿагыларақәа бжьаратәла 13 мзы рахь знык еиҭаҟалоит. Иупитер агәаҭараан аинтерес хада аҵоуп уи атмосфереи уи аҿы аҳауатә еиҭакрақәеи. Ателескоп апертура 75 мм аан иубарҭахоит апланета атмосфераҿы аԥсҭҳәақәа рцәаҳәа хадақәа хԥа-ԥшьба, урҭ рҿы аҭаҟәаҭаҿарақәа, [[Большое красное пятно|БКП]], амҩанызақәа риасраан рышәшьырақәа. Амыруга апертура 100 мм рҟынӡа ианацлалак иубарҭахоит атмосфераҿы 4-5 цәаҳәақәеи урҭ рҿы аилаҩеиласрақәеи. Апертура 150—200 мм рҟынӡа ианацлалак иааԥшуеит хыԥхьаӡара рацәала ацәаҳәақәа, аикәарҳәқәа, афестонқәа уҳәа. Еилургартә иҟоу ахәҭақәа рхыԥхьаӡара апертура аизырҳара иашьашәаланы иазҳауеит. Аконтраст аизырҳаразы агәаҭарақәа раан абжьааԥны ахархәара рымоуп афильтр жәҩангәыԥшшәылақәеи афильтр ҩежьқәеи<ref name="astronomyLover"/>.
=== [[Сатурн]] ===
Есышықәса аиҿагылара мҩаԥысуеит аԥхьатәи аасҭа ҩымчыбжь ихьшәаны. Аха анаараҿы аиҭакрақәа рыдагьы, егьырҭ аиҭакрақәа узгәамҭо иҟоуп. Сатурн амра акәша-мыкәша аикәшара аамҭа иалагӡаны амацәазқәа раартра акәакь аҽаԥсахуеит, урҭ ҩынтә аваҵкьара аҟынтәи иубоит, ҩынтә иахьынӡауа акәакь аҟынӡа 27 градус иаартуп<ref name="astronomyLover"/>.
Амыруга апертура 100 мм аан иубоит еиҳа илашьцоу аполиартә хылԥа, атропик аҿаԥхьа ацәаҳәа лашьца, апланетаҿы амацәазқәа рышәшьыра. 150—200 мм аан иубарҭахоит атмосфереи урҭ рҿы аижәлантәымреи рҿы аԥсҭҳәақәа ԥшьба-хәба цәаҳәа, аха урҭ рконтраст игәоуҭартә еиҵахоит иупитертәи ацәаҳәақәа рҟны раасҭа. Аконтраст аизырҳаразы ухы иаурхәар ҟалоит афильтр ҩежь. [[кольца Сатурна|Сатурн еицырдыруа амацәазқәа]] ракәзар, 20-нтә арааигәараан иубоит. Апертура ду змоу ателескопқәа иалдыршоит хаз игоу амацәазқәеи урҭ рыбжьара абжьажьқәеи рацәаны реиҩдыраара<ref name="astronomyLover"/>.
=== [[Уран|Уран]] ===
Аиҿагыларақәа есышықәса уаанӡатәи аасҭа ԥшьба-хәба мшы ихьшәаны имҩаԥысуеит, убри аан аиҭакра иацлоит, Аҩадатәи агьежьбжазы абара аҭагылазаашьақәа еиӷьхоит (2030-тәи ашықәсқәа рҟынӡа). 75 мм апертура аан, 80-нтә инареиҳаны арааигәараҿы иубарҭахоит адиск ҭаа хәыҷы. Апертура 300 мм аан иубарҭахоит даара зконтраст маҷу ахәҭақәа, аха ас еиԥш иҟоу амыруга алагьы урҭ рхылаԥшра алыршара акыр иуадаҩуп<ref name="astronomyLover"/>.
=== [[Нептун]] ===
Аиҿагыларақәа есышықәса уаанӡатәи аасҭа ҩымш ихьшәаны имҩаԥысуеит, убри аан аиҭакра иацлоит, Аҩадатәи агьежьбжазы абара аҭагылазаашьақәа еиӷьхоит (2060-тәи ашықәсқәа рҟынӡа). Ақәыԥшылара ахәҭақәа убаӡом, аха 120-нтә инаркны арааигәараан иубоит апланета адиск хәыҷы<ref name="astronomyLover"/>.
<gallery caption="Амратә система апланетақәак ателескоп ахь (ахыцқәа ирҭакуп аобиектив адиаметр)">
Vénus télescope.jpg|Венера (250 мм)
Mars télescope.jpg|Марс (250 мм)
Jupiter-14-03-2004.jpeg|Иупитер (250 мм)
Saturn 01-04-2006.jpg|Сатурн
20141208 2200 Uranus EQ1 cut dida (30847628506).jpg|Уран
</gallery>
== Шәахә. иара уб. ==
{{Div col|3}}
* [[Двойная планета|Иҩбоу апланета]]
* [[Карликовая планета|Аҵантә планета]]
* [[Газовая планета|Арчытә планета]]
* [[Экзопланета|Аекзопланета]]
* [[Мезопланета|Амезопланета]]
* [[Астероид]]
* [[Планетар|Апланетар]]
* [[Планемо|Апланемо]]
* [[Планетезималь|Апланетезималь]]
* [[Протопланета|Апротопланета]]
* [[Планета-сирота|Апланета-иаҭым]]
* [[Внегалактическая планета|Агалактиканҭыҵтәи апланета]]
* [[Внеземные небеса|Идгьылтәым ажәҩанқәа]]
* [[Космонавтика|Акосмонавтика]]
* [[Планетология|Апланетологиа]]
* [[Планеты в астрологии|Астрологиаҿы апланетақәа]]
* [[Жизнепригодность планеты|Апланета аԥсҭазааралшара]]
* [[Амратә система|Амратә система]]
* [[Список планетоподобных объектов|Апланета еиԥшу аобиектқәа рсиа]]
* [[Экзопланета|Аекзопланета]]
{{Div col end}}
== Азгәаҭақәа ==
=== Ахҳәаақәа ===
{{Notelist}}
=== Албаагақәа ===
{{Reflist}}
== Алитература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Планеты|[[Серафимов, Василий Васильевич|Серафимов В. В.]]}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [https://photojournal.jpl.nasa.gov/ Фотожурнал NASA]{{In lang|en}}
* [http://planetquest.jpl.nasa.gov/ NASA Planet Quest — исследование экзопланет]{{In lang|en}}
* [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html Иллюстрированное сопоставление размеров планет друг с другом, и Солнца с другими звёздами]{{In lang|en}}
* [http://www.boulder.swri.edu/~hal/planet_def.html Оценка планетарных критериев и возможные схемы планетарной классификации]{{In lang|en}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:планета}}
[[Акатегориа:Апланетақәа|*]]
[[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа рыхкқәа]]
5ubbetasjti90t494juf7yknkmfvig4
176626
176623
2026-11-12T10:08:49Z
Fraxinus.cs
8381
+[[Акатегориа:Апланетологиа]]; +[[Акатегориа:Амратә система]]; +[[Акатегориа:Астрономтә еилкаарақәа]]; +[[Акатегориа:Анаԥшратә астрономиа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
176626
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox" style="width: 300px;"
|-
|
{| style="background-color: #000; white-space: nowrap;" cellpadding=0 cellspacing=0
|-
| [[Афаил:Mercury in color - Prockter07-edit1.jpg|140px|Меркури]] [[Афаил:PIA23791-Venus-RealAndEnhancedContrastViews-20200608 (cropped2).jpg|130px|Венера]]
|-
| style="padding-left: 8px;" | [[Афаил:The Blue Marble (remastered).jpg|126px|Адгьыл]] [[Афаил:OSIRIS Mars true color.jpg|130px|Марс]]
|-
| style="padding-left: 5px;" | [[Афаил:Jupiter and its shrunken Great Red Spot.jpg|123px|Иупитер]] [[Афаил:Saturn_during_Equinox_(rot45).jpg|148px|Сатурн]]
|-
| [[Афаил:Uranus Voyager2 color calibrated.png|138px|Уран]] [[Афаил:Neptune Voyager2 color calibrated.png|138px|Нептун]]
|}
|-
|Амратә система апланетақәа ааба{{efn|Атермин «апланета» 2006 шықәсазтәи аҳәаақәҵа инақәыршәаны}}:
* [[планеты земной группы|адгьылтә гәыԥ апланетақәа]]: [[Меркури|Меркури]], [[Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]], [[Марс]];
* [[планеты-гиганты|апланета-гигантқәа]]: [[Иупитер|Иупитери]] [[Сатурн|Сатурни]] ([[газовые гиганты|арчытә гигантқәа]]), [[Уран|Урани]] [[Нептун|Нептуни]] ([[ледяные гиганты|аҵаатә гигантқәа]]).
Апланетақәа аарԥшуп [[Амра|Амра]] ацәыхарахара аԥҟарала. Ашәагаақәа масштабла иаарԥшым. Афотоқәа зегьы иԥсабаратәу аԥштәқәа рыла иҭыхуп.
|}
'''Апланета''' ({{Lang-grc|[[wikt:πλανήτης|πλανήτης]]}}, альтернативатә форма {{Lang-grc|[[wikt:πλάνης|πλάνης]]}} — «амҩасҩы») — [[Аеҵәа|аеҵәа]], ма [[Звёздная эволюция#Поздние годы и гибель звёзд|уи ацәынхақәа]] рыкәша-мыкәша [[орбита|аорбита]] иқәгьежьаауа [[Астрономический объект|жәҩантә цәеижьуп]], ахатәы [[гравитация|гравитациа]] иахҟьаны ихыгьежьаахарц азы акыр идууп, аха [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциа]] алагаразы иахьынӡахәҭоу идуум, аорбита акәша-мыкәша [[Планетезималь|апланетезималқәа]] рҟынтәи арыцқьара зылшаз{{efn|Ари аҳәаақәҵа ЖәАЕ адекларациақәа ҩба рҟынтәи акомпилиациа ауп; аидгыла 2006 шықәсазы еиқәнаршәаз аформалтә ҳәаақәҵареи 2003 шықәсазтәи иформалтәым «аусуратә» ҳәаақәҵареи. 2006 шықәсазтәи аҳәаақәҵа, аофициалтә ҟазшьа шамоугьы, Амратә система аҟноуп ахархәара ахьамоу, убри аамҭазы аҳәаақәҵа 2003 егьырҭ аеҵәақәа рыкәша-мыкәша иҟоу апланетақәа рзгьы рхы иадырхәоит. Аекзопланета аилкаара апроблема даара иуадаҩуп ҳәа ирыԥхьаӡеит 2006 шықәсазы ЖәАЕ аконференциаҿы алацәажәаразы.}}<ref name=IAU>{{Cite web|title=IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes|url=http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0603/|publisher=International Astronomical Union|year=2006|access-date=2009-12-30|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUq4aHS?url=http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0603/|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref><ref name=WSGESP>{{Cite web|year=2001|title=Working Group on Extrasolar Planets (WGESP) of the International Astronomical Union|work=IAU|url=http://www.dtm.ciw.edu/boss/definition.html|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUrFa98?url=http://www.dtm.ciw.edu/boss/definition.html|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref>.
Апланетақәа ({{Lang-grc|[[wikt:πλανήτης|πλανήτης]]}}, «амҩасҩы» — {{Lang-grc|[[wikt:πλάνης|πλάνης]]}} ацнытә) ҳәа [[Абырзенцәа|абырзенцәа]] «иныҟәо аеҵәақәа» ирышьҭан<ref>Гигин. [https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/istorija_antichnaja/gigin_astronomija_1997/7-1-0-3734 Астрономия] {{Wayback|url=https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/istorija_antichnaja/gigin_astronomija_1997/7-1-0-3734 |date=20190728221459 }} [https://proza.ru/2012/02/03/381 II 42] {{Wayback|url=https://proza.ru/2012/02/03/381 |date=20190728221532 }}, 1</ref>.
«Иныҟәо аеҵәақәа» ракәзар, [[Созвездия|еҵәаџьаақәа]] «[[Неподвижные звёзды|ишьақәырӷәӷәоу]]» рыеҵәақәа иреиԥшымкәа, «рныҟәарақәа» ахьымҩаԥырго имҵысуа «[[Небесная сфера|ажәҩантә сфера]]» азы агәаанагара иадҳәалоуп.
Апланета заатәи акультурақәа жәпакы рҿы анцәатә лагамҭа, мамзаргьы, ианамуӡах, анцәатә [[эмиссар|емиссарцәа]] рыстатус ныҟәызго аҳасабала иахәаԥшуан. Анаука ҿиацыԥхьаӡа апланетақәа ирызку агәаанагарақәа имаҷымкәа рҽырыԥсахуан аобиект ҿыцқәа раартреи урҭ реиԥшымзаарақәа рыԥшаареи ирыбзоураны.
[[Клавдий Птолемей|Птолемеевтәи]] аепоха иаҵанакуа аҵарауаа реилкаараҿы апланетақәа [[Адгьыл|адгьыл]] иакәшон игьежьу [[орбита|аорбитақәа]] рыла, урҭ ажәҩан аҿы еиҟарамкәа рныҟәара [[эпицикл|аепициклқәа]] рыла иҳаилдыркаауан. Даҽакы аидеиа — аиашазы Адгьыл егьырҭ апланетақәа реиԥш Амра иакәшоит ҳәа-изныкымкәа иқәдыргылахьан, аха XVII ашәышықәсазы ауп уи анышьақәырӷәӷәаз [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] иҟаиҵаз раԥхьатәи [[телескоп|ателескопқәа]] цәырҵаанӡагьы [[Браге, Тихо|Тихо Браге]] игәаҭарақәа рылҵшәақәа рыла. Адыррақәа инарҵауланы ранализ иабзоураны [[Кеплер, Иоганн|Иоганн Кеплер]] игәеиҭеит апланетақәа рорбитақәа шыгьежьым, [[Эллипс|аеллиптикатә]] орбитақәа шракәу. Агәаҭаратә мыругақәа ахьеиӷьхоз азы [[астроном|астрономцәа]] ишьақәдыргылеит Адгьыл еиԥш апланетақәагьы рорбита аҟьаԥсрахь ирнаау аҵәҩан ишакәшо, асезонқәа рыԥсахра еиԥш иҟоу Адгьыл иаҟазшьоу аҷыдарақәа шрымоу. Акосмостә аамҭа аҩыҵхахара иааигәоу агәаҭарақәа ирылнаршеит Амратә система егьырҭ апланетақәа рҿгьы авулкантә усура, атектоникатә процессқәа, аԥшатлакәқәа, уимоу аӡы аҟазаарагьы аԥшаара.
Апланетақәа еихушар ҟалоит ихадоу ҩ-класск рыла: идуу, зеилаӷәӷәара ҳаракым [[Газовые планеты|апланетақәа-адуӡӡақәа]], ахҟьа кьакьа змоу [[Планеты земной группы|адгьыл еиԥшу апланета маҷқәа]] ҳәа. [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] аҳәаақәҵа инақәыршәаны [[Амратә система|Амратә системаҿы]] 8 апланетак ыҟоуп. [[Амра|Амра]] ацәыхаратәра аԥҟарала-адгьыл еиԥшу ԥшьба: [[Меркури|Меркури]], [[Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]], [[Марс]], анаҩс апланета-гигантқәа ԥшьба: [[Иупитер|Иупитер]], [[Сатурн]], [[Уран|Уран]], [[Нептун]]. Амратә системаҿгьы иҟоуп зегьы ианреиҵаха [[карликовая планета|аҵан планетақәа]] 5: [[Плутон]] ([[2006|2006 шықәсанӡа]] ажәбатәи планетоуп ҳәа иԥхьаӡаз), [[Макемаке]], [[Хаумеа]], [[Эрида|Ерида]], [[Церера]]. Меркурии Венереи рыда апланетақәа зегьы рыкәша-мыкәша мҩанызак-мҩанызак ирыдамзаргьы еикәагьежьуеит.
[[1992|1992 шықәса]] инаркны, [[экзопланета|аекзопланетқәа]] ҳәа зыхьӡырҵаз егьырҭ аеҵәақәа рыкәша-мыкәша шәкыла апланетақәа раартра еилкаахеит апланетақәа Агалактикаҿы зехьынџьара ишубо, урҭ Амратә система апланетақәа акыр ишреиԥшу. [[2006 год в науке|2006 шықәсазы]] [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] [[определение планеты|апланета аҳәаақәҵа]] ҿыц анаҭеит, уи ҵарауаақәак рганахьала иахьа уажәраанӡагьы имҩаԥысуа аҵарауаа реилазаара аганахьала ақәшаҳаҭра еиԥш акритикагьы цәырнагеит.
Рашәарамза 16, 2022 шықәсазтәи аҭагылазаашьала ииашаны ишьақәырӷәӷәоуп 5098 аекзопланетақәа 3770 [[Планетная система|апланетатә системақәа]] рҿы рыҟазаара, урҭ рахьынтә 825 планетак инеиҳаны ирымоуп<ref>{{Cite web|url=http://exoplanet.eu/catalog/|title=The Extrasolar Planet Encyclopaedia — Catalog Listing|website=exoplanet.eu|access-date=2022-06-16|archive-date=2012-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120705001337/http://exoplanet.eu/catalog.php|url-status=live}}</ref>. Еицырдыруа аекзопланетақәа рышәагаақәа шьҭоуп адгьылтә гәыԥ апланетақәа рышәагаақәа инадыркны апланета-гигантқәа раасҭа идуу рҟынӡа<ref name=Encyclopedia>{{cite web|title=The Extrasolar Planet Encyclopaedia — Catalog Listing|publisher=[[Энциклопедия внесолнечных планет|The Extrasolar Planets Encyclopaedia]]|url=http://exoplanet.eu/catalog|date=2015-01-27|author=Jean Schneider|access-date=2014-04-23|lang=en}}</ref>.
== Апланетатә системақәа ==
=== Апланетатә системақәа реилазаара ===
[[Афаил:Confirmed exoplanets by methods EPE.svg|thumb|right|320px|Аекзопланетақәа аартра ашықәсқәа рыла]]
Аишьҭагылашьа хада аеҵәа акәша-мыкәша аорбитаҿы [[Экзопланета|аекзопланета]] раԥхьатәи ишьақәырӷәӷәоу аартра ҟалеит [[Жьҭаарамза 6|жьҭаарамза 6]], [[1995|1995 шықәсазы]], [[Университет Женевы|Женеватәи ауниверситет]] аҟынтәи Мишель Амаиори Дидье Келои апланета [[51 Пегаса|51 Арашь]] азааигәара ишырбаз анрыларҳәа. Еицырдыруа аекзопланетақәа реиҳарак рыкапан Иупитер акапан иадукылартә иҟоуп, мамзаргьы еиҳагьы (зны-зынла акырынтә), аха еиҳа еиҵоугьы еицырдыруеит<ref name=Encyclopedia/>. Иаарту аекзопланетақәа рахьтә иреиҵаӡоу иахьа уажәраанӡа ирыԥшааит [[пульсар|апульсар]] (аеҵәа ацәынха) [[PSR 1257+12]] ҳәа изышьҭоу аҿы<ref>{{Cite news|first=Barbara|last=Kennedy|title=Scientists reveal smallest extra-solar planet yet found|publisher=SpaceFlight Now|date=2005-02-11|url=https://spaceflightnow.com/news/n0502/11planet/|access-date=2008-08-23|archive-date=2008-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509164046/http://www.spaceflightnow.com/news/n0502/11planet/}}</ref>. Еицырдыруеит жәаба ирыдамзаргьы аекзопланетақәа 10, 20 адгьылтә акапанқәа рыбжьара<ref name="Encyclopedia" />, иаҳҳәап, [[Мю Жертвенника|Акәырбаннагарҭа Миу]] иакәшо, [[55 Рака|55 Рак]], [[Глизе 436|GJ 436]] реиԥш<ref>{{Cite news|author=Santos, N.; Bouchy, F.; Vauclair, S.; Queloz, D.; Mayor, M.|title=Fourteen Times the Earth|publisher=European Southern Observatory (Press Release)|date=2004-08-25|url=http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2004/pr-22-04.html|access-date=2008-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20070607190706/http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2004/pr-22-04.html|archive-date=2007-06-07}}</ref>. Арҭ апланетақәа зны-зынла «нептунаа» ҳәа ирышьҭоуп, избанзар хатә капанла [[Нептун]] иазааигәоуп (17 дгьылтә капан)<ref>{{Cite news |url=http://www.astrobio.net/news/article1965.html |title=Trio of Neptunes |publisher=Astrobiology Magazine |date=2006-05-21 |access-date=2008-08-23 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929102406/http://www.astrobio.net/news/article1965.html }}</ref>. Аекзопланетақәа даҽа ркатегориак иахьӡуп «[[сверхземля|асупердгьыл]]» — иҟалап урҭ [[Планеты земной группы|Адгьыл еиԥшу]] дунеиқәазар, Адгьыл аасҭа идууп, аха Уран, ма Нептун раасҭа еиҵоуп. Уажәтәи аамҭазы идыруп 20 рҟынӡа иҟалар зылшо асупердгьыл, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп: [[Глизе 876 d]] (адгьыл капанқәа 6 рҟынӡа)<ref>{{cite web|work=Extrasolar planet Encyclopedia|title=Star: Gliese 876|url=http://exoplanet.eu/star.php?st=Gliese+876|access-date=2008-02-01|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUrgNCv?url=http://exoplanet.eu/star.php?st=Gliese+876|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref>, [[OGLE-2005-BLG-390L b]], [[MOA-2007-BLG-192L b]], [[Гравитационное микролинзирование|агравитациатә микролинзациа]] ахархәарала иаарԥшу ихьшәашәоу, аҵаа дунеиқәа<ref>{{Cite web|title=Small Planet Discovered Orbiting Small Star|work=ScienceDaily|year=2008|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2008/06/080602131105.htm|access-date=2008-06-06|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUsDuqv?url=http://www.sciencedaily.com/releases/2008/06/080602131105.htm|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref><ref>{{статья |заглавие=Discovery of a Cool Planet of 5.5 Earth Masses Through Gravitational Microlensing |издание=Nature |том=439 |страницы=437—440 |ссылка=http://www.nature.com/nature/journal/v439/n7075/full/nature04441.html |access-date=2008-08-23 |doi=10.1038/nature04441 |pmid=16437108 |номер=7075 |язык=en |тип=journal |автор=Beaulieu, J.-P.; D. P. Bennett; P. Fouqué; A. Williams; et al. |число=26 |месяц=1 |год=2006 |archive-date=2017-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170609075402/http://www.nature.com/nature/journal/v439/n7075/full/nature04441.html |issn=0028-0836}}</ref>, [[COROT-7b]], адиаметр азааигәара 1,7 адгьылтә (уи иԥшаау рҟынтәи зегь реиҳа ихәыҷу еицырдыруа супердгьылны иҟанаҵоит), аха аорбита арадиус 0,02 а.ц., уи иаанагозар акәхап 1000—1500 [[Градус Цельсия|°C]] рҟынӡа аԥхарра змоу ирҭәоу ақәыԥшылара аҟазаара<ref>{{cite web|publisher=European Space Agency|url=http://www.esa.int/esaCP/SEM7G6XPXPF_index_0.html|title=COROT discovers smallest exoplanet yet, with a surface to walk on|date=2009-02-03|archive-url=https://www.webcitation.org/66QsdNda8?url=http://www.esa.int/esaCP/SEM7G6XPXPF_index_0.html|archive-date=2012-03-25|access-date=2010-02-28|url-status=live}}</ref>, ааигәа иҟоу [[Красный карлик|аҵан ҟаԥшь]] [[Глизе 581]] акәша-мыкәша аорбитаҿы иҟоу апланетақәа фба рҟынтәи хәба. Аекзопланета [[Глизе 581 d]] 7,7-нтә рҟынӡа Адгьыл аасҭа идууп<ref>{{Cite web|title=Gliese 581 d|work=The Extrasolar Planets Encyclopedia|url=http://exoplanet.eu/star.php?st=Gl+581|access-date=2008-09-13|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUsn7yC?url=http://exoplanet.eu/star.php?st=Gl+581|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref>, [[Глизе 581 c]] — 5-нтә, раԥхьа ргәы ишаанагоз ала, [[зона обитаемости|анхарҭа ҭыԥ]] аҿы иҟоу раԥхьатәи адгьыл еиԥшу екзопланетаны иҟалар алшоит<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6589157.stm |title=New 'super-Earth' found in space |access-date=2008-08-23 |date=2007-04-25 |publisher=BBC News |archive-date=2012-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110172300/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6589157.stm }}</ref>. Аха еиҳа инарҭбаау агәаҭарақәа иалдыршеит апланета аԥсҭазаара иазыманшәалахарц азы аеҵәа ишазааигәацәоу ашьақәыргылара. Аԥсҭазааразы иманшәалахар алшон асистемаҿы зегь реиҳа ихароу апланета, Глизе 581 d аҿы, аха уи алыршахоит уи атмосфераҿы аԥхарра ианаало аҵакқәа рҟынӡа ашьҭыхра зылшо арԥхарҭатә рчқәа иахьынӡахәҭоу иҟазар<ref name="blo07">{{статья |ссылка=http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2007A%26A...476.1365V&db_key=AST&nosetcookie=1 |заглавие=The Habitability of Super-Earths in Gliese 581 |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |том=476 |номер=3 |страницы=1365—1371 |doi=10.1051/0004-6361:20077939 |access-date=2008-08-20 |язык=en |автор=von Bloh et al. |год=2007 |издательство=[[EDP Sciences]] |archive-date=2017-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903043408/http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2007A%26A...476.1365V&db_key=AST&nosetcookie=1 }}</ref>.
[[Афаил:Exoplanet Comparison HR 8799 c.png|thumb|320px|[[HR 8799 c]] (ахәа) ашәагаақәеи [[Иупитер|Иупитери]] реиҿырԥшра. Иупитер иаҟароу, мамзаргьы уи аасҭа идуу уажәазы иаарԥшу аекзопланетақәа реиҳарак]]
Иахьа уажәраанӡагьы инагӡаны еилкаам иаарту аекзопланетақәа Амратә система адгьылтә гәыԥ арчытә дуӡӡақәеи апланетақәеи угәаладыршәома, мамзаргьы урҭ цқьа еиԥшму, урҭ рахьтә иҟоуп уажәраанӡа атеориатә хкқәа ирыҵаркуа, иаҳҳәап, аммиактә гигантқәа, ма [[углеродная планета|арацәаритә планетақәа]] реиԥш. Хәҭакахьала, ааигәа иаартыз аекзопланетақәа рацәаны, [[горячий юпитер|аиупитер цаҳәцаҳәқәа]] ҳәа изышьҭоу, ан-еҵәақәа екстремалла ирзааигәоуп, игьежьу аорбитақәа рҟынӡа. Убри азы урҭ Амратә системаҿы арчытә гигантқәа раасҭа [[Солнечная радиация|аеҵәақәа ррадиациа]] акыр еиҳаны ироуеит, уи азҵаара цәырнагоит урҭ убри ахкы иахьынӡатәу аганахьала. Иҟоуп иара убас аиупитер цаҳәцаҳәқәа рыкласс, ан-еҵәақәа рыкәша-мыкәша аорбитаҿы убас иааигәаны еикәагьежьуаз [[Юпитер, потерявший свою газовую оболочку|ахтоникатә планетақәа]] ҳәа изышьҭоу, аеҵәақәа ррадиациа ратмосфера ықәрыцҟьаартә аҟынӡа. Имаҷымкәа аиупитер цаҳәцаҳәқәа атмосфера ацәыӡра апроцесс аҿы ишыҟоугьы, иахьа уажәраанӡагьы ишьақәырӷәӷәоу ахтоникатә планетақәа аарԥшымызт<ref>{{статья |заглавие=Atmospheric escape from hot Jupiters |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |том=418 |страницы=L1—L4 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004A%26A...418L...1L |access-date=2008-08-23 |doi=10.1051/0004-6361:20040106 |язык=en |автор=Lecavelier des Etangs, A.; Vidal-Madjar, A.; McConnell, J. C.; Hébrard, G. |год=2004 |тип=journal |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107220114/http://adsabs.harvard.edu/abs/2004A%26A...418L...1L }}</ref>.
Аекзопланетқәа рхылаԥшра еиҳа инарҭбаау адыррақәа амыругақәа рабиԥара ҿыц рҭахуп, [[Космический телескоп|акосмостә телескопқәагьы]] налаҵаны. Иахьатәи аамҭазы [[COROT]] аекзопланетақәа ирышьҭоуп аекзопланетақәа [[Прохождение (астрономия)|риасра]] иахҟьаз аеҵәақәа рылашара аиҭакрақәа рхылаԥшра шьаҭас иҟаҵаны. Апроектқәа рацәаны аҵыхәтәантәи аамҭазы иазԥхьагәарҭоит шәагаалеи массалеи Адгьыл иаҿырԥшу аекзопланетақәа рыԥшааразы акосмостә телескопқәа раԥҵара. Урҭ рахьтә актәи [[NASA]] инанагӡахьеит: [[Кеплер (телескоп)|Кеплер]] — арҭ ахықәкқәа рзы ҷыдала иаԥҵоу раԥхьатәи ателескоп. Макьаназы [[Terrestrial Planet Finder]], [[Space Interferometry Mission]], [[PEGASE]] рыпроектқәа рынагӡара арыцхә иаша рымаӡам. [[New Worlds Mission]] «[[Джеймс Вебб (телескоп)|Џьеимс Вебб]]» инаваргыланы аус аур алшоит. Аха арҭ апроектқәа рӷьырак рфинанстә программа макьана ишьақәырӷәӷәам. [[2007|2007 шықәсазы]] аекзопланетақәа раԥхьатәи рыспектралтә анализ ҳауит ([[HD 209458 b]], [[HD 189733 b]])<ref>{{Cite web|lang=en |url=http://www.spitzer.caltech.edu/Media/releases/ssc2007-04/release.shtml|title=NASA's Spitzer First To Crack Open Light of Faraway Worlds|date=2007-02-21|author=Thompson, Tabatha; Clavin, Whitney|publisher=Jet Propulsion Laboratory, California Institute of Technology (Press Release)|access-date=2008-08-23| archive-url = https://web.archive.org/web/20071015221757/http://www.spitzer.caltech.edu/Media/releases/ssc2007-04/release.shtml| archive-date = 2007-10-15}}</ref><ref>{{статья |издание=Nature |том=445 |страницы=892 |заглавие=A spectrum of an extrasolar planet |ссылка=http://www.nature.com/nature/journal/v445/n7130/abs/nature05636.html |doi=10.1038/nature05636 |pmid=17314975 |номер=7130 |язык=en |автор=Richardson, L. Jeremy; Deming, Drake; Horning, Karen; Seager, Sara; Harrington, Joseph |год=2007 |archive-date=2009-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090630015917/http://www.nature.com/nature/journal/v445/n7130/abs/nature05636.html }}</ref>. Адгьыл еиԥшу апланетақәа иахьынӡахәҭоу рхыԥхьаӡара аҟазаара, [[уравнение Дрейка|Дреик иеиҟаратә]] инақәыршәаны, [[Внеземная жизнь|ахшыҩ змоу акоммуникативтә]] цивилизациақәа рыҟазаара алыршара ҳаранакуеит<ref>{{Cite news|last=Drake|first=Frank|title=The Drake Equation Revisited|publisher=Astrobiology Magazine|date=2003-09-29|url=http://www.astrobio.net/news/article610.html|access-date=2008-08-23|archive-date=2009-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20090207084455/http://www.astrobio.net/news/article610.html}}</ref>.
==== Апланетартә капан обиектқәа ====
Апланетартә капан аобиект (ПКО, планемо) — жәҩантә цәеижьуп, уи акапан иалнаршоит апланета аҳәаақәҵара адиапазон ахь анеира, даҽакала иуҳәозар, уи акапан [[Малые тела Солнечной системы|ацәеижь маҷқәа]] раасҭа еиҳауп, аха атермогәыцәтә реакциа алагаразы [[Коричневый карлик|аҵан каҳуаԥштәы]], ма [[Аеҵәа|аеҵәа]] ахаҿсахьеи аԥшреи рыла иазхом. ПКО аилкаара апланета аилкаара аасҭа иҭбаауп. Уи иаҵанакуеит апланетақәа рыдагьы егьырҭ аобиектқәагьы — иаҳҳәап, «зых иақәиҭу аӡсараҿы» иҟоу апланетақәа, зсистема аанзыжьыз «апланета-еиҭымцәа» ракәхар зылшо аеҵәақәа рыкәша — мыкәша еикәамгьежьуа, мамзаргьы арчытә ԥсҭҳәа аилаҳараан ицәырҵыз аобиектқәа-апланетақәа реиҳарак рзы итиптәу апротопланеттә диск иалху аккрециа ацынхәрас (урҭ абжьааԥны [[Субкоричневый карлик|асубкаҳуаԥштәы ҵанқәа]] ҳәа ирышьҭоуп).
==== Апланета-иаҭым ====
Аеҵәақәеи апланетартә системақәеи рышьақәыргылара [[Компьютерное моделирование|акомпиутертә модельқәак]] излаҳдырбо ала, иалкаау «апланетатә капан аобиектқәа» рсистема ааныжьны аеҵәабжьаратә ҵакырахь ицар рылшоит<ref>{{статья |заглавие=Timescales for Planetary Accretion and the Structure of the Protoplanetary disk |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |том=69 |страницы=249—265 |doi=10.1016/0019-1035(87)90104-7 |язык=en |тип=journal |автор=Lissauer, J. J. |год=1987 |издательство=[[Elsevier]]}}</ref>. Ҵарауаақәак ишьақәдырӷәӷәон ас еиԥш иҟоу аобиектқәа акосмос аҿы рхы иақәиҭны иҟьаланы ирыԥшаахьеит, планетақәаны еихшатәуп ҳәа, егьырҭ амассив маҷ змоу еҵәақәазаргьы ҟалоит ҳәа ргәы ишаанагазгьы<ref name="Luhman">{{статья |издание=[[The Astrophysical Journal]] |заглавие=Discovery of a Planetary-Mass Brown Dwarf with a Circumstellar Disk |том=635 |страницы=L93 |doi=10.1086/498868 |язык=en |тип=journal |автор=Luhman, K. L.; Adame, Lucía; D'Alessio, Paola; Calvet, Nuria |год=2005 |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref><ref name="Clavin">{{Cite web|url=http://www.spitzer.caltech.edu/Media/happenings/20051129/|title=A Planet with Planets? Spitzer Finds Cosmic Oddball|last=Clavin|first=Whitney|date=2005-11-09|work=Spitzer Space Telescope Newsroom|access-date=2009-11-18| archive-url = https://web.archive.org/web/20070711171654/http://www.spitzer.caltech.edu/Media/happenings/20051129/| archive-date = 2007-07-11}}</ref>.
==== Асубкаҳуаԥштәы ҵанқәа ====
Арчытә ԥсҭҳәа агравитациатә еилаҳараан аеҵәақәа рыдагьы еиҵоу аобиектқәагьы ҟалар алшоит. Ас еиԥш ала ишьақәгылаз апланетартә капан аобиектқәа асубкаҳуаԥштәы ҵанқәа ҳәа ирышьҭоуп. Асубкаҳуаԥштәы ҵанқәа «зых иақәиҭу аӡсараҿы» иҟазар алшоит, Иҟалап [[Cha 110913-773444]] еиԥш, мамзаргьы еиҳа идуу аобиект акәша-мыкәша аорбитаҿы, иҟалап [[2MASS J04414489+2301513]].
Аамҭа кьаҿк иалагӡаны 2006 шықәсазы астрономцәа ирыԥхьаӡон аҭҵааҩцәа «[[планемо]]», мамзаргьы «апланетартә капан аобиектқәа»ҳәа изыхцәажәаз ас еиԥш иҟоу аобиектқәа, [[Oph 162225-240515]] рҟынтәи ҩынтәны асистема рыԥшааит ҳәа. Аха анаҩстәи анализ иалнаршеит урҭ рыкапан 13 Иупитер акапанқәа иреиҳазар ҟалап ҳәа ашьақәыргылара, уи [[Коричневый карлик|аҵан каҳуаԥштәқәа]] ирылху системаны иҟанаҵоит<ref>{{статья |заглавие=The Wide Brown Dwarf Binary Oph 1622–2405 and Discovery of A Wide, Low Mass Binary in Ophiuchus (Oph 1623–2402): A New Class of Young Evaporating Wide Binaries? |ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-05-10_660_2/page/1492 |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=660 |страницы=1492 |doi=10.1086/513417 |id={{ArXiv|astro-ph|0608574}} |язык=en |тип=journal |автор=Close, Laird M. et al. |год=2007 |издательство=[[IOP Publishing]] |nodot=1}}</ref><ref>{{статья |coauthrs=Allers, K. N.; Jaffe, D. T.; Cushing, M. C. |издание=[[The Astrophysical Journal]] |заглавие=Ophiuchus 1622–2405: Not a Planetary-Mass Binary |ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-04-20_659_2/page/1628 |том=659 |номер=2 |страницы=1629—1636 |doi=10.1086/512539 |язык=en |автор=Luhman, K. L.; Allers, K. N.; Jaffe, D. T.; Cushing, M. C.; Williams, K. A.; Slesnick, C. L.; Vacca, W. D. |месяц=4 |год=2007 |тип=journal |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.space.com/scienceastronomy/planet_photo_040910.html|title=Likely First Photo of Planet Beyond the Solar System|first=Robert Roy|last=Britt|work=Space.com|date=2004-09-10|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUtHvag?url=http://www.space.com/326-photo-planet-solar-system.html|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref>.
==== Апланета-мҩанызақәеи амаҟақәа рыпланетақәеи ====
Амҩаныза дуқәак шәагаала апланета [[Меркури|Меркури]] иеиԥшуп, мамзаргьы уи иаԥыргоит. Иаҳҳәап, [[Галилеевы спутники|Галилеиаа рымҩанызацәеи]] [[Титан (спутник)|Титани]]. [[Алан Стёрн|Алан Стерн]] ишьақәирӷәӷәоит апланета аҳәаақәҵа агеофизикатә ҟазшьарбагақәа рымацара шьаҭас иамазароуп, аорбитатә ҟазшьарбагақәа ирхьымсроуп ҳәа. Иара иҳадигалоит атермин ''апланета-мҩаныза'' даҽа планетак акәша-мыкәша еикәагьежьуа апланета иаҟароу аобиект азы. Убас еиԥш [[Пояс астероидов|астероидқәа рмаҟаҿы]], мамзаргьы [[Пояс Койпера|Коипер имаҟаҿы]] апланета иаҟароу аобиектқәагьы Стерн инаиқәыршәаны планетақәаны иԥхьаӡазар алшоит<ref>{{Cite web |url=http://news.discovery.com/space/should-large-moons-be-called-satellite-planets.html#post-a-comment |title=Should Large Moons Be Called 'Satellite Planets'? |access-date=2010-11-23 |archive-date=2012-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120505221146/http://news.discovery.com/space/should-large-moons-be-called-satellite-planets.html#post-a-comment |url-status=live }}</ref>. Иара убри атермин ҳадигалоит [[Сурдин, Владимир Георгиевич|Владимир Сурдин]]<ref>В. Г. Сурдин, «Разведка далёких планет»</ref>.
=== Апланетақәа аорбита ала рныҟәара ===
[[Афаил:Орбита-плутона.jpg|thumb|250px|right|Нептуни (аиаҵәеи) Плутони (аҟаԥшьи) рорбита. Иубарҭоуп Плутон аорбита аиҵыҵра ӷәӷәеи ([[Кеплеровы элементы орбиты#эксцентриситет|аексцентриситет]]) [[Кеплеровы элементы орбиты#Наклонение|арнаареи]]]]
Апланетақәа аорбита ала рныҟәара атеориа ааиртит, аус адиулеит Алберт Сериндор-Капенски аиҵбы.
Ҳаамҭазтәи аҳәаақәҵа инақәыршәаны апланетақәа зегьы аеҵәақәа ирхагьежьуеит, уи апланета астатус рымнахуеит иарбанызаалак апотенциалтә «[[планета-сирота|планета-заҵәқәа]]». Амратә системаҿы апланетақәа зегьы рорбитақәа рыла Амра ахьыгьежьуа ахырхарҭала еикәагьежьуеит (асааҭ ахыц иаҿагыланы, Амра Аҩадатәи аполиус аганахьала уахәаԥшуазар). Аха екзопланетак иадамхаргьы, [[WASP-17b]], аорбита ала аеҵәа акәша-мыкәша игьежьуеит уи аикәшара иаԥынгылоу ахырхарҭала<ref>{{Cite web| author = D. R. Anderson | title = WASP-17b: an ultra-low density planet in a probable retrograde orbit| url = http://arxiv.org/abs/0908.1553v1| publisher = Cornell University Library| access-date = 2009-08-13| archive-date = 2014-08-23| archive-url = https://web.archive.org/web/20140823212811/http://arxiv.org/abs/0908.1553v1| url-status = live| display-authors = etal}}</ref>. Апланета аеҵәа акәша-мыкәша иахьынӡакәшо аамҭа [[Сидерический период|асидерикатә]] ма ''[[Ашықәс|ашықәс]]'' ҳәа иашьҭоуп<ref name="young">{{книга |год=1902 |заглавие=Manual of Astronomy: A Text Book |ссылка=https://archive.org/details/manualastronomy02youngoog |издательство=Ginn & company |страницы=[https://archive.org/details/manualastronomy02youngoog/page/n339 324]—327 |ref=Young |автор=Young, Charles Augustus }}</ref>. Апланетартә шықәса апланета аеҵәа иахьынӡацәыхароу имаҷымкәа иадҳәалоуп; апланета аеҵәа шаҟа иацәыхароу аҟара абжьаӡара ду иахысроуп, убриаҟарагьы ишьшьылаҳаны иныҟәоит, избанзар аеҵәа агравитациа еиҳа имаҷны иахьысит. Орбитакгьы инагӡаны игьежьӡам азы аорбитаҿы аеҵәеи апланетеи ирыбжьоу асидерикатә аамҭа иалагӡаны аҽаԥсахуеит. Апланета аеҵәа еиҳа иахьазааигәоу аорбита акәаԥ [[периастр|апериастр]] ҳәа иашьҭоуп (Амратә системаҿы — [[перигелий|аперигели]]), аорбита зегь реиҳа ихароу акәаԥ [[апоастр]] ҳәа иашьҭоуп (Амратә системаҿы — [[афелий|афели]]). Апериастр аҿы апланета алашара иахьазааигәахо азы агравитациатә еинырра апотенциалтә мчхара акинетикатә мчхарахьы ииасуеит, уи аццакрагьы иацлоит (иҳаракны иршәу ахаҳә адгьыл иазааигәахацыԥхьаӡа еиҳа-еиҳа ишыццакуа еиԥш), апланета апоастр аҿы ианыҟоу, уи аццакра иагхоит (аҩада иршәу убри ахаҳә хыхьтәи аԥырра акәаԥ аҿы аццакра шеиҵахо еиԥш)<ref>{{книга |год=2005 |заглавие=Chaos And Stability in Planetary Systems |издательство=[[Springer Publishing]] |место=New York |isbn=3540282084 |автор=Dvorak, R.; Kurths, J.; Freistetter, F. }}</ref>.
Иарбан планетазаалак аорбита ҳәаақәҵахоит [[Элементы орбиты|елементқәак]] рыла:
* ''[[Кеплеровы элементы орбиты#Эксцентриситет|Аексцентриситет]]'' аорбита аиҵыҵра аанарԥшуеит. Ибзиаӡаны игьежьу аорбита анольтә ексцентриситет амоуп, акыр еиҵыху аорбитақәа рҿы уи ацыра иазааигәахар алшоит. Амратә система апланетақәа рексцентриситетқәа даара илаҟәуп, убри ала рорбитақәа шаамахамзар игьежьуп уҳәартә иҟоуп<ref name="young"/>. Коипер икометақәеи имаҟа аобиектқәеи (аекзопланетақәа жәпакы реиԥш) даара рексцентриситет ҳаракуп<ref>{{статья |заглавие=Eccentricity evolution of giant planet orbits due to circumstellar disk torques |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |том=193 |страницы=475 |doi=10.1016/j.icarus.2007.07.009 |id={{ArXiv|0708.0335}} |язык=en |тип=journal |автор=Moorhead, Althea V.; Adams, Fred C. |год=2008 |издательство=[[Elsevier]]}}</ref><ref>{{Cite web|title=Planets – Kuiper Belt Objects|work=The Astrophysics Spectator|date=2004-12-15|url=http://www.astrophysicsspectator.com/topics/planets/KuiperBelt.html|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUuNoWi?url=http://www.astrophysicsspectator.com/topics/planets/KuiperBelt.html|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref>.
* [[Афаил:Semimajoraxis.svg|thumb|200px|Аҵәҩанбжа ду асахьа]] ''[[Кеплеровы элементы орбиты#Большая полуось|Аҵәҩанбжа ду]]'' — ари аорбита иреиҳау адиаметр азбжа ауп (шәахә. асахьа). Уи апоастр аҿы абжьаӡара иаҟарам, избанзар аеҵәа апланета аорбита афокусқәа руак аҿы иҟоуп, агәҭаҵәҟьа акәымкәа<ref name="young"/>.
* ''[[Кеплеровы элементы орбиты#Наклонение|Аркьынаа]]'' — ари уи аорбита аҟьаԥсреи аԥхьаӡара аҟьаԥсреи (ихадоу аҟьаԥсреи) рыбжьара акәакь ауп. Амратә системаҿы аркьынаа рыԥхьаӡоит Адгьыл аорбита аҟьаԥсра ([[Эклиптика|аеклиптика]] аҟьаԥсра) аҟынтәи<ref>Точнее, орбиту [[барицентр (астрономия)|барицентра]] системы [[Адгьыл]]-[[Амза]]</ref>. Аекзопланетақәа рзы аркьынаа ршәоит адгьыл анаԥшҩы иблабара ашәахәа иаперпендикулиартәу ''жәҩантәи аҟьаԥсра'' иаҿырԥшны<ref>{{книга |ссылка=http://astrowww.phys.uvic.ca/~tatum/celmechs.html |заглавие=Celestial Mechanics |год=2007 |часть=17. Visual binary stars |издательство=Personal web page |ref=Tatum |автор=Tatum, J. B. |archive-date=2007-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070706031613/http://astrowww.phys.uvic.ca/~tatum/celmechs.html }}</ref>. Амратә система апланетақәа ааба аеклиптика аҟьаԥсра даара иазааигәоуп, [[пояс Койпера|Коипер имаҟа]] акометақәеи аобиектқәеи рорбитақәа (иаҳҳәап, [[Плутон (карликовая планета)|Плутон]] еиԥш) уи аганахь акыр ирнаауп<ref>{{статья |заглавие=A Correlation between Inclination and Color in the Classical Kuiper Belt |издание=[[The Astrophysical Journal]] |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2002ApJ...566L.125T |том=566 |страницы=L125 |doi=10.1086/339437 |язык=en |тип=journal |автор=Trujillo, Chadwick A.; Brown, Michael E. |год=2002 |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103125337/http://adsabs.harvard.edu/abs/2002ApJ...566L.125T }}</ref>. Апланета аеклиптика иахысны уи иҩахыкны, ма илаҟәны иахьылбаауа акәаԥқәа уи инақәыршәаны [[Восходящий узел|ихало]], [[нисходящий узел|илбаауа]] аорбита аиқәҳәаларҭа ҳәа ирышьҭоуп<ref name="young"/>. [[Долгота восходящего узла|Ихало аиқәҳәаларҭа ахарара]] ашьаҭатә ҟьаԥсреи ихало аорбита аиқәҳәаларҭеи рыбжьара иҟоу кәакьуп. [[Кеплеровы элементы орбиты#Аргумент перицентра|Апериастр аргумент]] (Амратә системаҿы — аперигели аргумент) — ари аеҵәа аҟынтәи ихало аиқәҳәаларҭеи апериастри рахь ахырхарҭақәа рыбжьара иҟоу акәакь ауп<ref name="young"/>.
==== Аҵәҩан анаара ====
[[Афаил:Земля22 ab.png|thumb|right|Адгьыл аикәшара аҵәҩан 23° рҟынӡа аперпендикулиар аҟынтәи аорбита аҟьаԥсрахь инаскьагоуп]]
Апланетақәа аикәшара аҵәҩан аорбита аҟьаԥсрахь еиуеиԥшым [[наклон оси вращения|анаара]] рымоуп. Убри аҟнытә гьежьыбжак иаиуа алашара ахыԥхьаӡара шықәсык аҩнуҵҟа аҽаԥсахуеит. Уи иадҳәалоуп аҳауатә еиҭакрақәа рцикл — асезонқәа (ашықәс аамҭақәа) рыԥсахра. Агьежьбжақәа руак Амра зегьы иреиӷьны, ма зегьы иреицәаны ианарлашо [[солнцестояние|амрагылара]] ҳәа иашьҭоуп. Урҭ шықәсык ахь ҩынтә иҟалоит. Иарбоу апланета агьежьбжа зегьы иреиӷьны иахьылашоу амрагылара аԥхынтәи ҳәа иашьҭоуп, аҩбатәи — аӡынтәи ҳәа.
[[Иупитер|Иупитер]] аҵәҩантә наара даараӡа илаҟәуп, асезонтә ҽыԥсахрақәагьы уа имаҷуп; [[Уран|Уран]] акәзар, убриаҟара аҵәҩантә наара ҳаракуп, шамахамзар «аган аҿы ишьҭоуп», уи агьежьбжақәа руак ма иааиԥмырҟьаӡакәа амра ашәахәа аҵаҟа иҟоуп, ма амрагыларақәа раан еснагь алашьцараҿы иҟоуп<ref name=Weather>{{Cite web|last=Harvey|first=Samantha|date=2006-05-01|url=https://solarsystem.nasa.gov/scitech/display.cfm?ST_ID=725|title=Weather, Weather, Everywhere?|publisher=NASA|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUvsshr?url=https://solarsystem.nasa.gov/scitech/display.cfm?ST_ID=725|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref>. Аекзопланетақәа ртәы ҳҳәозар, урҭ рыҵәҩантә наарақәа ҵабыргыҵәҟьаны еилкаам, аха, «аиупитер цаҳәцаҳәқәа» реиҳарак даараӡа рынаара лаҟәызар ҟалап, уи аеҵәа азааигәахара иалҵшәоуп<ref>{{статья |заглавие=Obliquity Tides on Hot Jupiters |издание=[[The Astrophysical Journal]] |doi=10.1086/432834 |том=628 |страницы=L159 |язык=en |автор=Winn, Joshua N.; Holman, Matthew J. |год=2005 |тип=journal |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref>.
==== Аикәагьежьра ====
Апланетақәа рорбитала аеҵәа акәша-мыкәша иахьеикәагьежьуа анаҩсангьы, рыҵәҩанқәагьы ирыкәшоит. Апланета аҵәҩан акәша-мыкәша аикәшара аамҭа [[сутки|уахыки-ҽнаки]] ҳәа еицырдыруеит. Амратә система апланетақәа реиҳарак рыҵәҩан иакәшоит Амра акәша-мыкәша рхы ахьдырхо ахырхарҭала (асааҭ ахыц иаҿагыланы, Амра Аҩадатәи аполиус аганахьала уахәаԥшуазар). Уи азакәан иаҵанакӡом — асааҭ ахыц ала игьежьуа Венереи<ref>{{статья |заглавие=Rotation of Venus: Period Estimated from Radar Measurements |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1963-03-08_139_3558/page/910 |издание=Science |том=139 |страницы=910 |doi=10.1126/science.139.3558.910 |pmid=17743054 |номер=3558 |язык=en |тип=journal |автор=Goldstein, R. M.; Carpenter, R. L. |год=1963}}</ref> аекстремалтә ҵәҩантә наара аимак-аиҿак зхылҿиаауа Урани<ref>{{статья |заглавие=Rotational properties of Uranus and Neptune |автор=Belton, M. J. S.; Terrile, R. J. |год=1984 |месяц=10 |ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1984NASCP2330..327B/abstract |страницы=327–347 |язык=en |издание=ADS Abstract Service |издательство=[[Harvard University]] |bibcode=1984NASCP2330..327B |archive-date=2020-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200307184515/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1984NASCP2330..327B/abstract}}</ref>, зҵаароуп иарбан полиусу Аладатәи полиус ҳәа иԥхьаӡатәу, насгьы иарбану Аҩадатәи полиус, насгьы асааҭ ахыц иаҿагылома, мамзаргьы асааҭ ахыц ала игьежьуама<ref>{{книга |заглавие=The Outer Worlds; Uranus, Neptune, Pluto, and Beyond |страницы=195—206 |год=2006 |издательство=Springer New York |ref=Borgia |язык=en |автор=Borgia, Michael P.}}</ref>. Аха ишакәзаалакгьы Уран аикәшара уи аорбита иаҿырԥшны [[ретроградное движение|аретроградтә]] ҟазшьа амоуп.
Апланета аикәшара зыхҟьо факторқәак роуп ашьақәгылара астадиа аангьы. Аханатә [[Момент импульса|акәакьтә момент]] шьақәыргылахар алшоит апланета ашьақәгылара заатәи астадиақәа рҿы аккрециа ззыруа аобиектқәа хазхаҭалатәи акәакьтә моментқәа рыла. Арчытә гигантқәа рыла арчы аккрециагьы апланета акәакьтә момент адҵа иацхраар алшоит. Аҵыхәтәан, апланета ашьақәгылара аҵыхәтәантәи астадиақәа раангьы машәырлатәи [[импактное событие|ааха]] ӷәӷәа уи аҵәҩан аҭагылазаашьа узлақәымгәыӷуа ала иаԥсахыр алшоит<ref name=araa31>{{статья |заглавие=Planet formation |издание=Annual review of astronomy and astrophysics |том=31 (A94—12726 02—90) |страницы=129—174 |doi=10.1146/annurev.aa.31.090193.001021 |bibcode=1993ARA&A..31..129L |язык=en |автор=Lissauer, Jack J. |год=1993 |тип=journal}}</ref>.
Еиуеиԥшым апланетақәа рҿы уахыки-ҽнаки роура акыр еиԥшӡам: Венера аҵәҩан акәша-мыкәша еикәшарак азы 243 дгьылтә мшы аҭахызар, арчытә гигантқәа сааҭқәак рызхоит<ref>{{Cite web|title=Planet tables|url=http://www.astronomynotes.com/tables/tablesb.htm|first=Nick|last=Strobel|publisher=astronomynotes.com|access-date=2008-02-01|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUx7E2Z?url=http://www.astronomynotes.com/tables/tablesb.htm|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref>. Аекзопланетақәа рзы аикәшара аамҭа ҳаздырӡом. Аха аупитер цаҳәцаҳәқәа аеҵәақәа рзааигәара иаанаго апланета азганк аҿы наӡаӡатәи аҵх аҳра ауеит, егьи аган аҿы наӡаӡатәи амш (аорбитеи агьежьреи [[синхронное вращение|асинхронизациа]] рызуп) аҳра ауеит ҳәа ауп<ref>{{статья |заглавие=Magnetically-Driven Planetary Radio Emissions and Application to Extrasolar Planets |издание=Astrophysics & Space Science |том=277 |страницы=293 |doi=10.1023/A:1012221527425 |язык=en |тип=journal |автор=Zarka, Philippe; Treumann, Rudolf A.; Ryabov, Boris P.; Ryabov, Vladimir B. |год=2001}}</ref>.
==== «Аорбита цқьа» ====
Апланета аҳәаақәҵа ахәҭақәа ируакуп егьырҭ аобиектқәа рҟынтәи ицқьоу аорбита акәша-мыкәшатәи аҭыԥҭаӡара. Зыкәша-мыкәша зрыцқьаз апланета аорбитаҿы апланетезималқәа зегьы реизгаразы, мамзаргьы реимырпразы иазхаша акапан еизнагеит. Даҽакала иаҳҳәозар, апланета алашарбага акәша-мыкәша аорбита ала аҽыԥхьакны иахагьежьуеит (уи [[Спутники планет|амҩанызақәеи]] [[Троянские астероиды|троиааи]] алаҳамҵозар), аорбита ас еиԥш ашәагаақәа змоу аобиек рацәа рыла иашаӡом. Апланета астатус ари акритери [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] иадгалан [[2006|2006 шықәса]] нанҳәамзазы. Ари акритери Амратә система ацәеижьқәа [[Плутон (карликовая планета)|Плутон]], [[Эрида (карликовая планета)|Ерид]], [[Церера (карликовая планета)|Церера]] аклассикатә планета астатус рымнахуеит, [[Карликовая планета|апланета ҵанқәа]] ирхыԥхьаӡало<ref name=IAU />. Ари акритери макьаназы Амратә система апланетақәа шракәугьы изызку, апротопланеттә диск астадиаҿы иҟоу аеҵәақәа рсистема ҿақәа ԥыҭк апротопланетақәа рҿы «аорбита цқьақәа» рдыргақәа рымоуп<ref>{{Cite web|title=The Total Number of Giant Planets in Debris Disks with Central Clearings|date=2007-07-12|author=Faber, Peter; Quillen, Alice C.|work=Department of Physics and Astronomy, University of Rochester|url=https://arxiv.org/abs/0706.1684|access-date=2008-08-23|archive-date=2018-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20181115071227/https://arxiv.org/abs/0706.1684|url-status=live}}</ref>.
=== Апланетатә системақәа рыҿиашьа ===
=== Амратә система ===
[[Афаил:Planets2012 ab.png|thumb|right|325px|Амратә система апланетақәеи [[карликовая планета|апланета ҵанқәеи]] ''(ашәагаақәа еиҿҳарԥшуазар, абжьаӡарақәа ирықәныҟәам)'']]
[[Афаил:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|right|325px|Адгьыл еиԥшу апланетақәа: Меркури, Венера, Адгьыл, Марс ''(ашәагаақәа еиҿҳарԥшуазар, абжьаӡарақәа ирықәныҟәам)'']]
[[Афаил:Gas giants and the Sun (1 px = 1000 km).jpg|thumb|right|325px|Агаз адуӡӡақәа ԥшьба: Иупитер, Сатурн, Уран, Нептун ''(ашәагаақәа еиҿҳарԥшуазар, абжьаӡарақәа ирықәныҟәам)'']]
{{Main|Амратә система}}
[[Международный астрономический союз|ЖӘАЕ]] иҳанаҭаз атермин апланета уажәтәи аҳәаақәҵа инақәыршәаны Амратә системаҿы иҟоуп аклассикатә планетақәа ааба, аҵан планетақәа хәба<ref>Некоторые крупные [[Транснептуновый объект|ТНО]] пока не получили статус карликовой планеты, но претендуют на него</ref>. Амра иацәыхароу аизырҳара аԥҟарала аклассикатә планетақәа абас иҟоуп:
* [[Афаил:Mercury symbol.svg|14px|☿]] [[Меркури|Меркури]]
* [[Афаил:Venus symbol.svg|14px|♀]] [[Венера]]
* [[Афаил:Earth symbol.svg|14px|🜨]] [[Адгьыл|Адгьыл]]
* [[Афаил:Mars symbol.svg|14px|♂]] [[Марс]]
* [[Афаил:Jupiter symbol.svg|14px|♃]] [[Иупитер|Иупитер]]
* [[Афаил:Saturn symbol.svg|14px|♄]] [[Сатурн]]
* [[Афаил:Uranus symbol.svg|14px|♅]] [[Уран|Уран]]
* [[Афаил:Neptune symbol.svg|14px|♆]] [[Нептун]]
[[Иупитер|Иупитер]] зегь реиҳа идууп — уи акапан 318 дгьылтә капан иаҟароуп. Меркури зегь раасҭа ихәыҷуп, акапан 0,055 ауп адгьылтә аҟынтәи. Иара убасгьы иҟалоит Нептун аорбита анҭыҵ [[Девятая планета|Ажәбатәи апланетагьы]] ыҟазар. Амратә система апланетақәа агәыԥқәа хԥа рыла еихушар ҟалоит рҟазшьарбагақәеи реилазаашьеи шьаҭас иҟаҵаны:
* ''[[Планеты земной группы|Адгьылтә хкы]].'' Адгьыл еиԥшу апланетақәа шьаҭас ирымоуп [[Горная порода|ашьхахаҳәқәа]] рыла ишьақәгылоу: [[Меркури|Меркури]], [[Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]], [[Марс]]. Адгьылтә аҟынтәи 0,055 зкапануа [[Меркури|Меркури]] — [[Амратә система|Амратә системаҿы]] адгьылтә гәыԥ зегь реиҳа ихәыҷу планетоуп (зынӡагьы иахьазы еицырдыруа апланетақәа рҟнытә зегь реиҳа ихәыҷуп), убри аамҭазы [[Адгьыл|Адгьыл]] Амратә системаҿы зегь реиҳа идуу адгьыл еиԥшу планетоуп.
* ''[[Газовые планеты|Арчытә гигантқәа]].'' Акырӡа арчы ала ишьақәгылоу апланетақәа, адгьылтә гәыԥ иаҵанакуа апланетақәа раасҭа акыр идуу: Иупитер, Сатурн, Уран, Нептун. Иупитер, 318 дгьылтә капан змоу — Амратә системаҿы иреиҳау планетоуп. Сатурн, уи аасҭа уамак еиҵам, адгьылтә капанқәа «зынӡа» 95 роуп иакапануа.
** ''[[Ледяные гиганты|Аҵаатә гигантцәа]]'', уахь иаҵанакуеит Урани Нептуни. Урҭ егьырҭ арчытә гигантқәа ирылызкаауа арчытә гигантқәа рыкласс «имаҷу» акапан ауп (14—17 дгьылтә), атмосферақәа рҿы агелии аӡрии рҭаҵәахқәа акыр еиҵоуп ашьхахаҳәқәеи аҵааи акыр идуу рыпропорциақәа ираҟараны.
* ''[[Карликовая планета|Аҵан планетақәа]].'' 2006 шықәсазтәи аӡбамҭа ҟалаанӡа астрономцәа ирбаз обиектқәак рыдгалан апланетақәа ЖӘАЕ рыстатус ранашьаразы. Аха 2006 шықәсазы арҭ аобиектқәа зегьы апланетақәа иреиԥшым апланета ҵанқәа ҳәа ишьақәыргылан. Иахьатәи аамҭазы ЖӘАЕ иазханаҵоит Амратә системаҿы аҵан планетақәа 5: Церера, Плутон, Хаумеа, Макемак, Ерида. [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] даҽа обиектқәак уажәтәи кандидатцәаны иахәаԥшуеит, даҽа 50 иԥиам аҳәаақәҵа ианаалоит. [[пояс Койпера|Коипер имаҟа]] нагӡаны ианҭырҵаалак, ас еиԥш аобиектқәа 200 рҟынӡа иаарԥшхар ҟалап. Аҵан планетақәа апланетақәа рҷыдарақәа акырӡа рыцеиҩыршоит, еицырдыруа аиԥшымзаарақәа шаанхогьы — хықәкыла, урҭ рорбитатә кәша-мыкәша арыцқьаразы иахьынӡахәҭоу иахьдум. Ҳәаақәҵарала, аҵан планетақәа зегьы популиациак иалахәылацәоуп. Церера [[главный пояс астероидов|астероидтә маҟаҿы]] иреиҳау обиектуп, убри аан [[Плутон]], [[Хаумеа]], [[Макемаке]] — [[пояс Койпера|Коипер имаҟа]] аобиектқәа роуп, [[Эрида|Ерида]] — [[рассеянный диск|иԥсаҟьоу адиск]] иаобиектуп. [[Браун, Майкл (астроном)|Маик Брауни]] егьырҭ аҵарауааи агәра ганы иҟоуп 40 инареиҳаны [[Транснептуновый объект|атранснептунтә обиектқәа]] анаҩс ЖӘАЕ аҵан планетақәа раҳасабала иазханаҵараны ишыҟоу, аус зуа аҳәаақәҵа инақәыршәаны<ref>{{Cite web|first=Brad|last=Amburn|title=Behind the Pluto Mission: An Interview with Project Leader Alan Stern|work=Space.com|date=2006-02-28|url=http://www.space.com/scienceastronomy/060228_stern_interview.html|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUxZ6BE?url=http://www.space.com/2094-pluto-mission-interview-project-leader-alan-stern.html|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref>.
{| class="wikitable"
|-
|+ Амратә система апланетақәеи апланета ҵанқәеи реиҿырԥшра
|-
!
! Ахьӡ
! Аекваториалтә диаметр{{efn|name=a|Адгьыл аганахьала.}}
! Акапан{{efn|name=a}}
! Аорбитатә радиус{{efn|name=a}}
! [[Период обращения|Аикәшара аамҭа]], ашықәсқәа{{efn|name=a}}
! [[Кеплеровы элементы орбиты#Наклонение|Амра аекватор ахь анаара]] (°)
! [[Эксцентриситет орбиты|Аорбита аексцентриситет]]
! [[Период вращения|Агьежьра аамҭа]], амшқәа
! [[Спутники планет|Амҩанызақәа]]{{efn|Сатурн амҩанызақәа еиҳа идыруп Амратә система егьырҭ апланетақәа зегьы рҟны аасҭа (146)<ref name=Sheppard>{{Cite web
|title = The Jupiter Satellite Page (Now Also The Giant Planet Satellite and Moon Page)
|publisher = Carnegie Institution for Science
|author = [[Scott S. Sheppard]]
|url = http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/
|access-date = 2014-11-03
|archive-url = https://www.webcitation.org/68uUyZFyu?url=http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/
|archive-date = 2012-07-04
|url-status = live
}}</ref>}}
! Амацәазқәа
! [[Атмосфера]]
! Аартра арыцхә
|-
! rowspan=4 |[[Планеты земной группы|Адгьылтә гәыԥ]]
| [[Меркури|Меркури]]
| 0,382
| 0,06
| 0,39
| 0,24
| 3,38
| 0,206
| 58,64
| 0
| мап
| еиҵаӡоуп
|
|-
| [[Венера]]
| 0,949
| 0,82
| 0,72
| 0,62
| 3,86
| 0,007
| −243,02
| 0
| мап
| [[Оксид углерода(IV)|CO<sub >2</sub>]], [[Азот|N<sub>2</sub>]]
|
|-
| [[Адгьыл|Адгьыл]]
| 1,00
| 1,00
| 1,00
| 1,00
| 7,25
| 0,017
| 1,00
| [[Амза|1]]
| мап
| N<sub>2</sub>, [[Кислород|O<sub>2</sub>]]
|
|-
| [[Марс]]
| 0,532
| 0,11
| 1,52
| 1,88
| 5,65
| 0,093
| 1,03
| [[Спутники Марса|2]]
| мап
| CO<sub >2</sub>, N<sub>2</sub>
|
|-
! rowspan=4 | [[Газовые планеты|Арчытә гигантқәа]]
| [[Иупитер|Иупитер]]
| 11,209
| 317,8
| 5,20
| 11,86
| 6,09
| 0,048
| 0,41
| [[Спутники Юпитера|95]]
| [[Кольца Юпитера|да]]
| [[Водород|H<sub>2</sub>]], [[Гелий|He]]
|
|-
| [[Сатурн]]
| 9,449
| 95,2
| 9,54
| 29,46
| 5,51
| 0,054
| 0,43
| [[Спутники Сатурна|146]]
| [[Кольца Сатурна|да]]
| H<sub>2</sub>, He
|
|-
| [[Уран|Уран]]
| 4,007
| 14,6
| 19,22
| 84,01
| 6,48
| 0,047
| −0,72
| [[Спутники Урана|27]]
| [[Кольца Урана|да]]
| H<sub>2</sub>, He
| Хәажәкырамза 13, 1781<ref>{{книга|автор=Кравчук П. А.|заглавие=Рекорды природы|место=Любешов|издательство=Эрудит|год=1993|страниц=216|isbn=5-7707-2044-1|тираж=60000}}</ref>
|-
| [[Нептун]]
| 3,883
| 17,2
| 30,06
| 164,8
| 6,43
| 0,009
| 0,67
| [[Спутники Нептуна|14]]
| [[Кольца Нептуна|да]]
| H<sub>2</sub>, He
| Цәыббрамза 23, 1846<ref>{{cite web|first = Calvin J.|last = Hamilton|date = 2001-08-04|url = http://solarviews.com/eng/neptune.htm |title = Neptune|publisher = Views of the Solar System|access-date = 2020-04-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20190518140345/http://www.solarviews.com/eng/neptune.htm |archive-date = 2019-05-18}}</ref>
|-
! rowspan=6 | [[Карликовая планета|Апланета ссақәа]]
|-
| [[Церера]]
| 0,08
| 0,0002
| 2,5—3,0
| 4,60
| 10,59
| 0,080
| 0,38
| 0
| мап
| мап
| Ажьырныҳәамза 1, 1801<ref>{{cite web|last=Hoskin|first=Michael|date=1992-06-26|url=http://www.astropa.unipa.it/HISTORY/hoskin.html|title=Bodes' Law and the Discovery of Ceres|publisher=Observatorio Astronomico di Palermo "Giuseppe S. Vaiana"|access-date=2020-04-04|archive-url=https://www.webcitation.org/68uVQy7LI?url=http://www.astropa.unipa.it/HISTORY/hoskin.html|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref>
|-
| [[Плутон]]
| 0,19
| 0,0022
| 29,7—49,3
| 248,09
| 17,14
| 0,249
| −6,39
| [[Спутники Плутона|5]]
| мап
| аамҭалатәи
| Жәабранмза 18, 1930<ref>Croswell, 1997, p. 52.</ref>
|-
| [[Хаумеа]]
| 0,18×0,09
| 0,0007
| 35,2—51,5
| 282,76
| 28,19
| 0,189
| 0,16
| [[Спутники Хаумеа|2]]
| мап
| мап
| ԥхынҷкәынмза 28, 2004 (иофициалымкәа)<ref>{{cite web| title=IAUC 8577: 2003 EL_61, 2003 UB_313,, 2005 FY_9; C/2005 N6| url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08500/08577.html| publisher=International Astronomical Union| date=2005-07-29| access-date=2020-04-04| archive-url=https://www.webcitation.org/67niHkVBd?url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08500/08577.html| archive-date=2012-05-20| url-status=live}}</ref>, ԥхынгәымза 29, 2005<ref name="trail">{{cite web| author=Michael E. Brown| url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ortiz/| title=The electronic trail of the discovery of 2003 EL<sub>61</sub>| publisher=[[Caltech]]| access-date=2020-04-04| archive-url=https://www.webcitation.org/67niIElmP?url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ortiz/| archive-date=2012-05-20| url-status=live}}</ref>
|-
| [[Макемаке]]
| ~0,12
| 0,0007
| 38,5—53,1
| 309,88
| 28,96
| 0,159
| ?
| [[S/2015 (136472) 1|1]]
| мап
| мап
| Хәажәкырамза 31, 2005<ref>{{cite web
|title = MPEC 2005-O42
|url = http://www.minorplanetcenter.net/mpec/K05/K05O42.html
|publisher = International Astronomical Union
|date = 2005-07-29
|access-date = 2020-04-04
|archive-url = https://www.webcitation.org/65Nd1rI3w?url=http://www.minorplanetcenter.net/mpec/K05/K05O42.html
|archive-date = 2012-02-11
}}</ref>
|-
| |[[Эрида|Ерида]]
| 0,19
| 0,0025
| 37,8—97,6
| 558,0
| 44,19
| 0,442
| ~0,3
| [[Дисномия (спутник)|1]]
| мап
| мап
| ажьырныҳәамза 5, 2005<ref>{{cite web
|title = The discovery of <s>2003 UB313</s> Eris, the <s>10th planet</s> largest known dwarf planet
|url = http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/
|author = Brown M.
|date = 2006
|access-date = 2020-04-04
|archive-url = https://web.archive.org/web/20110719163702/http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/
|archive-date = 2011-07-19
}}</ref>
|-
|}
== Апроцессқәа ==
=== Апланета ашьақәыргылара ===
[[Афаил:Protoplanetary-disk.jpg|thumb|right|300px|Апротопланеттә диск асахьаҭыхҩы иблақәа рыла]]
Апланетақәа рышьақәыргылараан ицо апроцессқәа, урҭ рахьтә аԥыжәара змоу аилыккара иахьа уажәраанӡагьы иҟаӡам. Анаԥшратә дыррақәа еизыркәкәаны иаҳҳәар иҳалшо уи ауп<ref name="planetreview">{{статья
|автор=Tristan Guillot, Daniel Gautier.
|заглавие=Giant Planets
|ссылка=https://arxiv.org/abs/0912.2019
|язык=en
|год=10 Dec 2009
|archive-date=2018-06-28
|archive-url=https://web.archive.org/web/20180628211949/https://arxiv.org/abs/0912.2019
}}</ref>:
* урҭ шьақәгылоит [[Протопланетный диск|апротопланетатә диск]] ԥсаҟьа аҟынӡагьы;
* ашьақәыргылараҿы [[аккреция|аккрециа]] ароль ду нанагӡоит;
* ахимиатә хәҭаҷ хьанҭақәа рыла арбеиара [[Планетезималь|апланетезималқәа]] рыбзоурала ицоит.
Апланетақәа рышьақәыргылара амҩа иазку ахшыҩзцарақәа зегьы хыҵхырҭас ирымоуп ишьақәгыло аеҵәа акәша — мыкәша арчы-сабатә (апротопланеттә) диск. Асценариқәа, уи апланетақәа шалҵыз иадҳәаланы, иҟоуп ҩ-хкык<ref name="formationtheory">{{статья
|ссылка = https://arxiv.org/abs/1012.5281
|заглавие = Theory of planet formation
|автор = Christoph Mordasini, Hubert Klahr, Yann Alibert, Willy Benz, Kai-Martin Dittkrist
|bibcode = 2010arXiv1012.5281M
|год = 2010
|6 =
|archive-date = 2017-11-21
|archive-url = https://web.archive.org/web/20171121230051/https://arxiv.org/abs/1012.5281
}}</ref>:
* уажәазы аԥыжәара змоу аккрециатә ауп. Иазԥхьагәанаҭоит раԥхьатәи апланетозималқәа рыла ашьақәгыларақәа.
* аҩбатәи иаҳәоит апланетақәа шьақәгылеит ҳәа анаҩс аколлапс иақәшәаз раԥхьатәи «ажәпарақәа» рҟынтәи.
Апланета ашьақәгылара аҵыхәтәанынӡа ихыркәшахоит аеҵәа қәыԥш аҿы агәыцә реакциақәа анеицрало, апротопланетатә диск анаԥсаҟьо, [[Звёздный ветер|аеҵәақәа рхыԥша]] ақәыӷәӷәара, [[Эффект Пойнтинга — Робертсона|Апоинтинг — Робертсон аеффект]] уҳәа рыбзоурала<ref>{{Cite web|last =Dutkevitch|first =Diane|year =1995|url =http://www.astro.umass.edu/theses/dianne/thesis.html|archive-url =https://web.archive.org/web/20071125124958/http://www.astro.umass.edu/theses/dianne/thesis.html|archive-date =2007-11-25|title =The Evolution of Dust in the Terrestrial Planet Region of Circumstellar Disks Around Young Stars|publisher =Ph. D. thesis, University of Massachusetts Amherst|access-date =2008-08-23}} ([[Astrophysics Data System]] [http://adsabs.harvard.edu/abs/1995PhDT..........D entry] {{Wayback|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995PhDT..........D |date=20131103135045 }})</ref>.
==== Аккрециатә сценари ====
Аханатә асаба иалҵуеит раԥхьатәи апланетозималқәа. Иҟоуп агипотезақәа ҩба: акы ишьақәнарӷәӷәоит урҭ ирызҳауеит даара ихәыҷу ацәеижьқәа ҩба-ҩбал реидыслара иахҟьаны ҳәа; аҩбатәи излаҳәо ала, апланетозималқәа шьақәгылоит апротопланетатә арчы-сабатә диск абжьаратәи ахәҭаҿы агравитациатә еилаҳараан.
Иазҳацыԥхьаӡа ицәырҵуеит аԥыжәара змоу апланетозималқәа, урҭ анаҩс ипротопланетақәахоит. Урҭ реизҳара атемпқәа рыԥхьаӡара акыр еиуеиԥшым. Аха урҭ шьаҭас ирымоуп Сафронов иеиҟаратә:
<math>\frac{dM}{dt}=\pi R^2F_G\Sigma_p\sqrt{\frac{GM_*}{a^3}}</math>,
R — ацәеижь ашәагаа, a — уи аорбита арадиус, M<sub>*</sub> — аеҵәа акапан, Σ<sub>p</sub> — апланетозималтә ҵакыра ақәыԥшыларатә еилаӷәӷәара арегион, F<sub>G</sub> — иарбоу аиҟаратә аҿы ихадоу афокусркра апараметр ҳәа изышьҭоу, еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа рзы уи иара ахатәала иҳәаақәҵахоит. Ас еиԥш иҟоу ацәеижьқәа ҵыхәаԥҵәарада акәымкәа, рыкәша-мыкәша апланетозималь маҷқәа ыҟанаҵы ирызҳалар рылшоит, аҳәаатә капан (аиҟәыҭхара акапан ҳәа изышьҭоу) убри аан иалҵуеит:
<math>M=\frac{ \sqrt{M} (4\pi a^3 \Sigma_p)^{\frac{3}{2}}}{3M_*}</math>
Итиптәу аҭагылазаашьақәа раан уи 0,01 инаркны 0,1 M<sub>🜨</sub> рҟынӡа инаӡоит, уи уажәшьҭа ипротопланетоуп. Апротопланета ԥхьаҟатәи аҿиара абарҭ асценариқәа ирықәныҟәар алшоит, руак ахҟьа кьакьа змоу апланетақәа ахылҿиаауеит, егьи — арчытә гигантқәа. Актәи аан, иаҟәыҭхоу акапан змоу ацәеижьқәа анс акә, арс акә аексцентриситет иацырҵоит, урҭ рорбитақәагьы еихьысуеит. Еиҳа иссоу апротопланетақәа реидысларақәа реишьҭагыла аан ишьақәгылоит Адгьыл еиԥшу апланетақәа.
Апланета-гигант ҟалар алшоит апротопланета акәша-мыкәша апротопланеттә диск иалху арчы рацәаны иаанхар. Усҟан акапан анаҩстәи аизырҳара апроцесс хада ароль нанагӡо иалагоит аккрециа. Ари апроцесс аазырԥшуа аиҟаратәқәа рсистема наӡа абас иҟоуп:
<math>\frac{dr}{dm}=\frac{1}{4\pi\rho r^2}</math> (1)
<math>\frac{dP}{dm}=-\frac{G(m+M_{core})}{4\pi r^4}</math> (2)
<math>\frac{dL}{dm}=\epsilon - T\frac{\partial S}{\partial t} </math> (3)
<math>\frac{dP}{dT}=P(T)</math> (4)
Аиҟаратәрақәа рҵакы абас иҟоуп: 1 — апротопланета асфератә симметриеи аижәлантәреи азԥхьагәаҭоуп; 2 — агидростатикатә еибакапанра аҭыԥ шамоу аҳәоит; 3 — арԥхара цоит апланетазималқәа ианырҿасуа, архьшәашәара мҩаԥысуеит ашәахәақәа рыла мацара; 4 — арчы аҭагылазаашьа аиҟаратәра
Ԥхьаҟатәи апланета-гигант агәыцә аизҳара M~10<sub>🜨</sub> рҟынӡа имҩаԥысуеит.<ref name="formationtheory"/> Абри аетап аан агидростатикатә еибакапанра еилагахоит. Убри инаркны аккрециатә рчы зегьы апланета-гигант атмосфера ашьақәыргылара иазцоит.
==== Аккрециатә сценари ауадаҩрақәа ====
Раԥхьатәи ауадаҩрақәа цәырҵуеит апланетозималқәа рышьақәыргылара амеханизмқәа рҿы. Агипотезақәа рыҩбагьы рзы зеиԥш проблеманы иҟоуп «метрак иҟоу аԥынгыла» апроблема: арчытә диск аҿы иарбанызаалак ацәеижь хәыҷы-хәыҷла аорбита арадиус аркьаҿуеит, насгьы иалкаау абжьаӡараҿы баша ибылуеит. Метрак аҟара иҟоу ацәеижьқәа рзы ари аҩыза аӡсашьа аццакра еиҳауп, иҟазшьарбагоу аамҭа апланетозималь ашәагаа акыр иацнаҵарц азы иаҭаху аасҭа акырӡа еиҵоуп<ref name="formationtheory"/>.
Уи адагьы аилалара агипотезаҿы метрак иҟоу апланетозималқәа аидыслараан хыԥхьаӡара рацәала ахәҭа ссақәа рыла еилаҳауеит, иаку ацәеижь ашьақәыргылара аҭыԥан.
Адиск афрагментациа амҩаԥгараан апланетозималқәа рышьақәыргылара агипотезазы классикатә проблеман атурбулентра. Аха, уи аӡбаразы алшара цәырҵит, уи инаваргыланы метрак иҟоу аԥынгыла апроблемақәагьы, ааигәа имҩаԥгаз аусурақәа рҿы. Заанаҵтәи аӡбарақәа рҽазышәарақәа рҿы ипроблема хаданы иҟазҭгьы атурбулентра, азнеишьа ҿыц аҿы ари апроблема зынӡагьы иҟаӡам. Атурбулентра еиднакылар алшоит еилаӷәӷәоу икьакьоу ахәҭаҷқәа, аишьҭанеиратә ҭышәынтәаламзаара иацны иалшоит гравитациала еидҳәалоу акластер аҟалара, метрак иҟоу апланетозималқәа риеҵәахә ахь аӡсара аамҭа аасҭа акырӡа еиҵоу аамҭа иалагӡаны.
Аҩбатәи апроблема — ари акапан аизҳара амеханизм ахаҭа ауп:
* астероидқәа рмаҟаҿы иубо ашәагаақәа реихшара иарбоу асценари аҿы аиҭаҳәара залшом<ref name="formationtheory"/>. Еилаӷәӷәоу аобиектқәа 10—100 км раԥхьатәи рышәагаақәа ракәзар ҟалап. Аха уи иаанаго апланетозималқәа бжьаратәла рыласра лаҟәуеит, ус анакәха агәыцәқәа рышьақәгылара аццакра лаҟәуеит ҳәа ауп. Апланета-гигантқәа рзгьы уи проблемахоит: агәыцә апротопланеттә диск ԥсаҟьахаанӡа ашьақәгылара иахьӡом;
* Акапан аизҳара аамҭа аизҳара атемпқәа анырра рызҭаша динамикатә еффектқәак рымҽхак ирҿырԥшзар ауеит. Аха ииашоу аԥхьаӡарақәа рымҩаԥгаразы уажәазы алшара ыҟаӡам: адгьыл иазааигәоу акапан змоу планетак 10<sup>8</sup> апланетозималқәа иреиҵамзароуп.
<!---
С открытием и наблюдением за другими протопланетными системами стало возможным по новому взглянуть на формирование планетных систем, пересмотреть или даже изменить нынешние представления. Уровень металличности (изобилие химических элементов с атомным числом более 2 (гелий) — как полагается, увеличивает вероятность, что у звезды будут планеты<ref>{{Cite news| author=Aguilar, D.; Pulliam, C.|date = 2004-01-06|url = http://cfa-www.harvard.edu/press/archive/pr0404.html|title = Lifeless Suns Dominated The Early Universe|publisher = Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics (Press release)|accessdate = 2006-08-26}}</ref>. Следовательно звёздное население I группы будет обладать более существенной планетарной системой, чем население звёзд II группы.
--->
==== Агравитациатә еилабгара асценари ====
Иарбанызаалак ахалагравитациатә обиект аҿы еиԥш апротопланеттә диск аҿгьы аҭышәынтәаламзаарақәа ҿиалар алшоит. Раԥхьаӡакәны ари алшара дахәаԥшит Тумре (Toomre) [[1981|1981 шықәсазы]]. Адиск хаз-хазы амацәазқәа рыла аилаҳара иалагар ауазаап
<math>Q=\frac{c_s k}{\pi G\Sigma}<1</math>
c<sub>s</sub> — апротопланеттә диск аҿы абжьы аццакра, k — аепициклтә еиҭаҟалара.
Иахьа апараметр Q « Тумре ипараметр» ҳәа ахьӡуп, асценари ахаҭа Тумре иҭышәынтәаламзаара ҳәа иашьҭоуп.
Адиск ахьынӡеилабго аамҭа адиск архьшәашәара аамҭа иаҿырԥшзар ауеит, аеҵәа азы Гельм-Гольц аамҭа еиԥшны иԥхьаӡоуп.
==== Агравитациатә еилабгара асценари ауадаҩрақәа ====
Иаҭахуп имассивӡоу апротопланеттә диск.
=== Аеволиуциа ===
=== Аструктура шьақәзыргыло ===
=== Амҳалдызтә дәы апроцессқәа ===
[[Афаил:Structure of the magnetosphere-ab-2.svg|thumb|upright=1.5|[[Магнитное поле Земли|Адгьылтә мҳалдызасфера]] асхематә сахьа]]
Апланетақәа рҟазшьа хадақәа ируакуп [[Магнитосфера|амҳалдызасфера]] аԥызҵо аҩныҵҟатәи [[магнитный момент|амҳалдызтә момент]]. Амҳалдызтә дәы аҟазаара иаҳнарбоит апланета макьана геологиала «аԥсы шҭоу». Даҽакала иаҳҳәозар, амахылдыз зыхьшьу апланетақәа рҿы урҭ рыҵаулараҿы иҟоу [[Электрическая проводимость|афымцамҩангагатә]] материалқәа реиҭаҵрақәа амҳалдызтә дәы аԥырҵоит. Ари адәы апланетеи [[Звёздный ветер|аеҵәа ԥшеи]] реинырра акыр иаԥсахуеит. Амҳалдыз зыхьшьу апланета акәша-мыкәша иаԥнаҵоит [[магнитосфера|амҳалдызасфера]] ҳәа изышьҭоу аҭыԥ, уи аеҵәа ԥша залсуам. Амҳалдызасфера апланета ахаҭа аасҭа акырӡа еиҳахар алшоит. Уи иаҿагыланы, амахылдыз змам апланетақәа ирымоу [[ионосфера|аионосфереи]] аеҵәатә ԥшеи реинырра иарҿиаз амҳалдызасфера ԥсыҽқәа роуп, урҭ апланета уамак ирзыхьчом<ref name=Kivelson2007/>.
Амратә система апланетақәа ааба рҟынтәи ҩба роуп амҳалдызасфера шамахамзар измам — урҭ Венереи Марси роуп<ref name=Kivelson2007/>. Аиҿырԥшразы, уи амоуп Иупитер амҩанызақәа руак — [[Ганимед (спутник)|Ганимедгьы]]. Амҳалдыз зыхьшьу апланетақәа рҟынтәи Меркуриа амҳалдызасфера зегь раасҭа иԥсыҽуп, [[солнечный ветер|амратә ԥша]] мап ацәкра цәгьала иалшоит. Ганимед амҳалдызтә дәы акырынтә еиҳа иӷәӷәоуп, Иупитер атәы акәзар, Амратә системаҿы иҟоу зегь рахьтә зегь реиҳа иӷәӷәоуп (убас иӷәӷәоуп, Иупитер амҩанызақәа рахь ԥхьаҟатәи аԥырра мҩаԥызго амиссиақәа рзы ашәарҭара ду цәырнагар алшоит). Егьырҭ апланета-гигантқәа рымҳалдызтә дәқәа мчхарала адгьылтә дәқәа ираҟароуп, аха рымҳалдызтә момент акыр еиҳауп. Урани Нептуни рымҳалдызтә дәқәа аикәшара [[Вращательное движение|аҵәҩан]] иаҿырԥшны акыр ирнаауп, апланета агәҭа иаҿырԥшны инаскьагоуп<ref name=Kivelson2007>{{книга |часть=Planetary Magnetospheres |заглавие=Encyclopedia of the Solar System |ссылка=https://archive.org/details/bwb_W8-BGD-739/page/519 |год=2007 |издательство=[[Academic Press]] |isbn=9780120885893 |страницы=519 |ref=Kivelson |автор=Kivelson, Margaret Galland; Bagenal, Fran |ответственный=Lucyann Mcfadden, Paul Weissman, Torrence Johnson }}</ref>.
[[2004 год|2004 шықәсазы]] Гаваитәи адгьылбжьахақәа рҿы астрономцәа ркоманда аеҵәа [[HD 179949]] акәша-мыкәша аекзопланета гәарҭон, уи ан-еҵәа ахыхь [[солнечное пятно|амратә шәыта]] аԥнаҵазшәа акәын ишыҟаз. Акоманда агипотеза ықәнаргылеит апланета амҳалдызасфера амчхара аеҵәа ақәыԥшыларахь инанашьҭуан, иара усгьы иҳараку 7760°C ашоурақәа даҽа 400°C рыла иацнаҵон ҳәа<ref>{{Cite web|title=Magnetic planet|first=Amanda|last=Gefter|work=Astronomy|date=2004-01-17|url=http://www.astronomy.com/asy/default.aspx?c=a&id=2090|access-date=2008-01-29|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUzBuY5?url=http://www.astronomy.com/en/sitecore/content/Home/News-Observing/News/2004/01/Magnetic%20planet.aspx|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref>.
=== Аҳауатә ===
[[Афаил:Top of Atmosphere.jpg|thumb|left|Адгьылтә атмосфера]]
Амратә система апланетақәа зегьы [[Атмосфера|атмосфера]] рымоуп, избанзар урҭ рыкапан дуи рыгравитациеи азхоит арчқәа хыхь раанкыларазы. Идуу арчытә гигантқәа акыр идууп ақәыԥшылара азааигәара аӡрии агели реиԥш иҟоу арчы ласқәа раанкыларазы, урҭ апланета маҷқәа рҟынтәи рхы иақәиҭны иаарту акосмос ахь иԥыруеит<ref>{{статья |заглавие=An Ultradeep Survey for Irregular Satellites of Uranus: Limits to Completeness |издание=[[The Astronomical Journal]] |том=129 |страницы=518—525 |doi=10.1086/426329 |id={{ArXiv|astro-ph|0410059v1}} |язык=en |тип=journal |автор=Sheppard, Scott S.; [[Джуитт, Дэвид|Jewitt, David]]; Kleyna, Jan |год=2005 |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref>. [[Атмосфера Земли|Адгьыл атмосфера]] аилазаара Амратә система егьырҭ апланетақәа иреиԥшӡам [[фотосинтез|афотосинтез]] ҟазҵо ацәеижьқәа иалҵуа, зыԥсы ҭоу зегьы рзы асҟак зҵазкуа аҵәыҵәри ахьырацәоу<ref name=zeilik>{{книга |заглавие=Introductory Astronomy & Astrophysics |ссылка=https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil |издание=4th |год=1998 |издательство=Saunders College Publishing |isbn=0030062284 |страницы=[https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil/page/67 67] |ref=Zeilik |автор=Zeilik, Michael A.; Gregory, Stephan A. }}</ref>. Амратә системаҿы атмосфера ашьҭа дуқәа змам планета заҵәык ауп — амратә ԥшала уи шамахамзар «иахьықәху» Меркури<ref>Hunten D. M., Shemansky D. E., Morgan T. H. (1988), ''The Mercury atmosphere'', In: Mercury (A89-43751 19-91). University of Arizona Press, pp. 562—612</ref>.
Апланета атмосфера Амра аҟынтәи еиԥш аҩныҵҟатәи ахыҵхырҭақәа рҟынтәгьы иоууа еиуеиԥшым амчхара ахкқәа рнырра амоуп. Уи иахылҿиаауеит акыр адинамикатә [[Погода|ҳауатә]] цәырҵрақәа, иаагозар [[ураган|аԥшатлакәқәа]] (Адгьыл аҿы) реиԥш иҟоу, зны-зынла апланета шамахамзар ишынеибаку ихызҩо [[Пыльная буря|асаба фырҭынқәа]] (Марс), Адгьыл иаҟароу Иупитер аҿы [[Антициклон|антициклоникатә ԥшацәгьа]] ([[Большое красное пятно|ашәыта ҟаԥшь Ду]]), [[Большое тёмное пятно|атмосфераҿы «ашәытақәа»]] (Нептун)<ref name="Weather" />. Екзопланетак иадамхаргьы, [[HD 189733 b]] аҿы илашоу ахсаалаҿы игәаҭан ашәыта ҟаԥшь Ду еиԥшу ахәҭа, аха 2-нтә раҟара еиҳау<ref name="knutson">{{статья |заглавие=A map of the day-night contrast of the extrasolar planet HD 189733b |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-05-10_447_7141/page/182 |издание=Nature |том=447 |страницы=183 |doi=10.1038/nature05782 |язык=en |тип=journal |автор=Knutson, Heather A.; Charbonneau, David; Allen, Lori E.; Fortney, Jonathan J. |год=2007}}</ref>.
[[Горячие юпитеры|Аиупитер цаҳәцаҳәқәа]] лассы-лассы акосмос ахь ратмосфера рцәыӡуеит аеҵәақәа ррадиациа иахҟьаны, уи акометатә ҵыхәа даара иугәаланаршәоит<ref>{{cite web|author=Weaver, D.; Villard, R.|url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2007/07/full/|title=Hubble Probes Layer-cake Structure of Alien World's Atmosphere|work=University of Arizona, Lunar and Planetary Laboratory (Press Release)|date=2007-01-31|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV076Ga?url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2007/07/full/|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref><ref>{{статья |издание=Nature |заглавие=The signature of hot hydrogen in the atmosphere of the extrasolar planet HD 209458b |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-02-01_445_7127/page/510 |том=445 |страницы=511 |doi=10.1038/nature05525 |язык=en |тип=journal |автор=Ballester, Gilda E.; Sing, David K.; Herbert, Floyd |год=2007}}</ref>. Арҭ апланетақәа апланета ҽынлеи уахынлеи аганқәа рыбжьара ашоуратә еиҭакра ӷәӷәақәа рымазар алшоит, уи иахылҵуеит абжьыԥысратә ццакырақәа рыла иасуа аԥшақәа<ref>{{статья |заглавие=The phase-dependent infrared brightness of the extrasolar planet Andromeda b |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2006-10-27_314_5799/page/622 |издание=Science |том=314 |страницы=623 |doi=10.1126/science.1133904 |pmid=17038587 |язык=en |тип=journal |автор=Harrington, Jason; Hansen, Brad M.; Luszcz, Statia H.; Seager, Sara |год=2006}}</ref>. Уахынлеи ҽынлеи аган [[HD 189733 b]] ҽынлеи уахынлеи аганқәа рыбжьара аиҭакра ӷәӷәақәа шамоугьы, апланета атмосфера апланета акәша-мыкәша аеҵәа амчхара хра аманы еиҭеихнашоит<ref name="knutson"/>.
== Ахылаԥшрақәеи урҭ рҷыдарақәеи ==
{{main|Аекзопланетақәа рыԥшааразы аметодқәа}}
=== Атранзиттә метод ===
[[Афаил:The model of a transit.ogg|thumb|right|300px|Аекзопланета атранзит амодель]]
Амшмыхәла, мамзаргьы атранзиттә метод шьаҭас иамоуп апланета аеҵәа аԥхьа имҩасны адиск ахәҭа хәыҷы аҵанарӡыр шалшо. Уи алыршахоит адгьыл анаԥшҩы илаԥш ашәахәа апланета аорбита аҟьаԥсраҿы аҟара ишьҭазар.
Иарбоу аеҵәа азы уи абасҵәҟьа ашьҭалара алшара аеҵәа адиаметри аорбита адиаметри реизыҟазаашьа иадҳәалоуп. Аеҵәа иазааигәоу апланетақәа рзы ари ахышәара-ҵышәара 10 % аиҿкаара амоуп, ихарахацыԥхьаӡа икаҳауеит. Уигьы ари аметод раԥхьатәи агроуп.
Аҩбатәи амц гәҭынчымра апроцент ҳаракы ауп, уи даҽа знеишьак ала иҵегьы ашьақәырӷәӷәара аҭахуп.
Ахԥатәи — ашәагақәа риашара адцалара ҳаракы ауп. Избанзар Лиапунов ила зыӡбара ҭышәынтәалам аҭактә дҵа ӡбатәуп<ref>Черепащук А. М. — Обратные задачи в астрофизике</ref>.
Аха ари аекзопланета акәакьтә шәагаа злашьақәургылаша метод заҵәык ауп, уи аҟынӡа абжьаӡара еилкаазар — ацәаҳәатә шәагаагьы. Уи адагьы аеҵәа алашара «амшмыхәла» аан атмосфера иалсуеит, уи алшара ҳнаҭоит аспектр ала хыхьтәи аҿыгҳарақәа рхимиатә еилазаашьазы адыррақәа рауразы, уа имҩаԥысуа апроцессқәа рзеиԥш хкы аилкааразы.
2012 шықәса раахыс ари аекзопланетақәа раартразы зегь реиҳа алҵшәа змоу методуп. Уажәазы имҩаԥырго аексперимент дуқәа — [[Corot]], [[Kepler]], [[OGLE]].
=== Ашәахәатә ццакрақәа рметод ===
Доплер иметод (арадиалтә ццакырақәа, ашәахәатә ццакырақәа) — [[экзопланета|аекзопланетақәа]] рыԥшаара аметод, аеҵәа [[Радиальная скорость|арадиалтә ццакыра]] [[спектрометр|аспектрометриатә]] шәага-зага ауп. [[Планетная система|Апланетатә система]] змоу аеҵәа ахатәы [[Орбита|орбита]] хәыҷы ала иныҟәалоит апланета [[Гравитация|адхалара]] аҭакс. Уи акәзар, аеҵәа [[Адгьыл|Адгьыли]] уи аҟынтәи ахырхарҭала иахьцо аццакра аамҭа-аамҭала аҽаԥсахуеит (даҽакала иуҳәозар, аеҵәа арадиалтә ццакыра Адгьыл аганахьала аҽаԥсахуеит). Ари аццакра ҳасабзар алшоит [[Эффект Доплера|Доплер иеффет]] иахҟьаз [[Спектральная линия|аспектралтә цәаҳәақәа]] реиҭаҵра аҟынтәи.
Доплер иметод аеҵәақәа рзы ихәарҭоуп иарбан бжьаӡаразаалак аҟны, аха ашәагақәа риашара ҳаракы аиуразы иаҭахуп иҳараку [[отношение сигнал/шум|аизыҟазаашьа асигнал/ашьҭыбжь]], убри аҟнытә, аметод, шамахамзар, ахархәара амоуп акыр еизааигәоу аеҵәақәа рзы мацара (160 [[Световой год|лашара шықәса]] рҟынӡа). Доплер иметод иалнаршоит аеҵәақәа рааигәара мариала апланета дуқәа рыԥшаара, аха апланетақәа хара-хара рыԥшааразы акыршықәсатәи агәаҭарақәа аҭахуп. Алаԥш ашәахәахьы акыр [[Наклонение (астрономия)|ирнаау]] аорбитақәа змоу апланетақәа еиҳа имаҷны аеҵәатә ҽыԥсахрақәа ҟарҵоит, убри аҟынтә урҭ рыԥшаара еиҳа иуадаҩуп.
== Афизикатә ҟазшьарбақәа ==
=== Акапан ===
Апланета ҳәаақәызҵо аҷыдарақәа — уи акапан акыр идузароуп, агравитациа [[Гидростатическое равновесие|агидростатикатә еибакапанра]] аҭагылазаашьахь икылнагартә еиԥш. Ус анакәха, апланетақәа зегьы акәымпылԥшра рымоуп. Зыкапан маҷу аобиектқәа ииашам аформа рымазар алшоит, акапан акыр идузар, агравитациа акыр иӷәӷәахоит аобиект акәымпыл аформа аҭаразы. Акапан ашәхымстә ҵакы ажәҩан ацәеижь ахимиатә еилазаара иахьыԥшуп<ref>{{Cite web
|title = The Dwarf Planets
|url = http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/dwarfplanets/
|author-link = Браун, Майкл (астроном)
|last = Браун
|first = Майкл
|work = California Institute of Technology
|year = 2006
|access-date = 2008-02-01
|archive-url = https://www.webcitation.org/5wRXb7z9k?url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/dwarfplanets/
|archive-date = 2011-02-12
|url-status = live
}}</ref>.
Егьырҭ инарҷыданы, акапан — апланетақәеи аеҵәақәеи еилызхуа акрызҵазкуа ҷыдароуп. Апланетазы акапан хыхьтәи аҳәаа - [[Иупитер|Иупитер]] акапанқәа 13 роуп, уи ашьҭахь [[термоядерная реакция|атермогәыцәтә синтез]] алагаразы аҭагылазаашьақәа алыршахоит. Амратә системаҿы ари ашәхымс иазааигәахо апланетақәагьы ыҟаӡам. Аха екзопланетақәак ари аҳәаа аасҭа рацәак еиҵам акапан рымоуп. [[Энциклопедия внесолнечных планет|Амра анҭыҵтәи апланетақәа ренциклопедиа]] еиқәнаԥхьаӡоит ари аҳәаа иазааигәоу планетақәак: [[HD 38529]] c, [[AB Живописца|Аҿыханҵаҩ AB]] b, [[HD 162020]] b, [[HD 13189]] b. Иҟоуп обиектқәак еиҳау акапангьы змоу, аха урҭ атермогәыцәтә синтез азы ихымԥадатәиу аҳәаа иҩахыкны иахьышьҭоу азы [[Коричневый карлик|аҵан каҳуаԥштәқәа]] рахь иԥхьаӡатәуп<ref name="Encyclopedia" />.
Еицырдыруа апланетақәа рахьтә иреиҵаӡоу (аҵан планетақәеи амҩанызақәеи алаҳамҵозар) - ари [[PSR B1257+12]] b, раԥхьаӡа иаарԥшыз аекзопланетақәа ируакуп ([[1992 год|1992 ашықәс]]) [[пульсар|апульсар]] акәша-мыкәша иҟоу аорбитаҿы. Апланета акапан Меркури акапан абжа аҟара шьақәнаргылоит<ref name="Encyclopedia" />.
=== Аҩныҵҟатәи адифференциациа ===
[[Афаил:Jupiter interior.png|thumb|right|150px|Ашьха хаҳәқәа ирылху агәыцә жәпа змоу Иупитер аиҿартәышьа асхема, аихатәы ӡри иалху амантиа ала ихҟьоу]]
Иарбан плпнетазаалакгьы аханатә аӡы аҭагылазаашьа аманы аԥсҭазаара ахы акуан; ашьақәгылара заатәи астадиақәа рҿы еиҳа ихьанҭаз амаҭәашьарқәа агәҭахьы итәон, еиҳа иласу ақәыԥшылара азааигәара иаанхон. Убри аҟнытә планетацыԥхьаӡа адгьыл иҵоу [[гравитационная дифференциация|дифференциациак]] амоуп, уи аарԥшуп [[ядро планеты|апланета агәыцә]] иҵаӷоу ма иҵаӷаз [[Планетарная мантия|амантиа]] ала ишыхҟьоу. Адгьылтә гәыԥ апланетақәа амантиа [[Кора (геология)|ацәа]] жәпа аҵаҟа ирҵәахуеит<ref name=terrestrial>{{Cite web|title=Planetary Interiors|work=Department of Physics, University of Oregon|url=http://abyss.uoregon.edu/~js/ast121/lectures/lec16.html|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV0h6mg?url=http://abyss.uoregon.edu/~js/ast121/lectures/lec16.html|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref>, усҟан арчытә гигантқәа рҿы амантиа ԥшьаала аҳауахь ииасуеит. Адгьылтә гәыԥ апланетақәа ирымоуп [[железо|аихеи]] [[никель|аникельи]] реиԥш иҟоу аферромҳалдызтә маҭәашьарқәа ирылху агәыцә, иара убас [[Силикаты (минералы)|асиликатқәа]] ирылху амантиа. [[Иупитер|Иупитери]] [[Сатурн|Сатурни]] реиԥш иҟоу арчытә гигантқәа ирымоуп [[металлический водород|аметаллтә ӡри]] иалху амантиа зкәыршоу ашьхахаҳәқәеи аметаллқәеи ирылху агәыцә<ref>{{книга |год=2006 |заглавие=Jupiter and Saturn |ссылка=https://archive.org/details/jupitersaturn0000elki_t3r5 |издательство=Chelsea House |место=New York |isbn=0-8160-5196-8 |ref=Elkins-Tanton |автор=Elkins-Tanton, Linda T. }}</ref>. [[Уран|Урани]] [[Нептун|Нептуни]] иреиԥшу аҵаатә гигантқәа ракәзар, ирымоуп ашьха хаҳәқәа ирылху агәыцәқәеи [[Аӡы|аӡтәы]], [[Аммиак|аммиактә]], [[метан|аметантә]] уҳәа аҵааршәқәа ирылху амантиеи<ref>{{статья |заглавие=Comparative model of Uranus and Neptune |издание=[[Planetary and Space Science|Planet. Space Sci.]] |том=43 |номер=12 |страницы=1517—1522 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P |doi=10.1016/0032-0633(95)00061-5 |язык=en |автор=Podolak, M.; Weizman, A.; Marley, M. |год=1995 |тип=journal |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011162739/http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P }}</ref>. Апланетақәа ргәыцәқәа рыҩныҵҟа аӡшьар аиҭаҵра [[Магнитное динамо|агеодинамо]] аеффект ҟанаҵоит, уи [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] аԥнаҵоит<ref name="terrestrial" />.
=== Аҩынтәтәи аҟазшьарбагақәа ===
Планетақәак, ма аҵан планетақәак (иаҳҳәап, Иупитери Сатурни, Нептуни Плутони) [[Орбитальный резонанс|аорбитатә резонанс]] рымоуп дара-дара, мамзаргьы еиҳа иссоу ацәеижьқәа рахь (уи иара убас амҩанызатә системақәа ирҟазшьарбагоуп). Апланетақәа зегьы, [[Венера|Венереи]] [[Меркури|Меркурии]] рыда, ирымоуп [[Спутники планет|иԥсабаратәу амҩанызақәа]], урҭгьы лассы-лассы «амзақәа»ҳәа ирышьҭоуп. Убас Адгьыл иԥсабаратәу мҩанызак ауп иамоу, Марс — ҩба, апланета-гигантқәа рҟны урҭ рацәоуп. [[Газовые планеты|Апланета-гигантқәа]] рымҩанызақәа акыр [[Планеты земной группы|адгьылтә гәыԥ апланетақәеи]] [[карликовая планета|апланета ҵанқәеи]] ирзааигәоу аҟазшьақәа имаҷымкәа ирымоуп. Урҭ рӷьырак аԥсҭазаара рымазаара алшара аганахьала иҭҵаазар ҟалоит (лымкаала [[Европа (спутник)|Европа]])<ref name=Grasset2000>{{статья |заглавие=On the internal structure and dynamic of Titan |ссылка=https://archive.org/details/sim_planetary-and-space-science_2000-05_48_6/page/n91 |издание=[[Planetary and Space Science]] |том=48 |страницы=617—636 |doi=10.1016/S0032-0633(00)00039-8 |язык=en |автор=Grasset, O.; Sotin C.; Deschamps F. |год=2000 |тип=journal}}</ref><ref name=Fortes2000>{{статья |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |том=146 |номер=2 |страницы=444—452 |doi=10.1006/icar.2000.6400 |заглавие=Exobiological implications of a possible ammonia-water ocean inside Titan |язык=en |тип=journal |автор=Fortes, A. D. |год=2000 |издательство=[[Elsevier]]}}</ref><ref>{{Cite news|first=Nicola|last=Jones|date=2001-12-11|work=New Scientist Print Edition|url=https://www.newscientist.com/article.ns?id=dn1647|title=Bacterial explanation for Europa's rosy glow|access-date=2008-08-23|archive-date=2008-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20080410053352/http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn1647}}</ref>.
[[Афаил:Voyager 2 - Saturn Rings - 3085 7800 2.png|thumb|right|300px|[[Кольца Сатурна|Сатурн амацәазқәа]]]]
Апланета-гигантқәа ԥшьба иара убасгьы ирымоуп шәагаалеи еилазаашьалеи еиуеиԥшым [[Кольца планет|амацәазқәа]]. Урҭ еиҳарак асабеи икьакьоу ахәҭаҷқәеи рыла ишьақәгылоуп, аха иара убас иаҵанакыр алшоит шә-метрала иҟоу ахаҳә ԥҽыхақәа-амацәазқәа реилазаашьа шьақәзыргыло, еиқәзырхо [[спутник-пастух|амҩаныза-хьшьцәа]] хәыҷқәа. Амацәазқәа рхылҵшьҭра аҵыхәтәанынӡа еилкаам, урҭ рыпланетазы [[предел Роша|Рош иҳәаа]] иахысыз, [[Приливные силы|аӡышьҭыҵратә мчқәа]] еилаԥырыххааз амҩанызақәа рырбгара иалҵшәоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref>{{статья |заглавие=On the Formation of Planetary Rings |издание=Bulletin of the American Astronomical Society |том=28 |страницы=77—115 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1996DPS....28.1815M |язык=en |автор=Molnar, L. A.; Dunn, D. E. |год=1996 |тип=journal |archive-date=2007-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219011823/http://adsabs.harvard.edu/abs/1996DPS....28.1815M }}</ref><ref>{{книга |год=2004 |заглавие=The Solar System |ссылка=https://archive.org/details/isbn_9783540002413/page/388 |издание=Third |страницы=388—390 |издательство=[[Springer Publishing]] |isbn=3540002413 |ref=Thérèse |автор=Thérèse, Encrenaz }}</ref>.
Аекзопланетақәа аҩынтәтәи рҟазшьарбагақәа руакгьы ҭырҵаауамызт. Аха [[субкоричневый карлик|асубкаҳуаԥштәы ҵан]] [[Cha 110913-773444]], [[планета-сирота|зхала иҟоу планетаны]] еихшоу, [[протопланетный диск|апротопланеттә диск]] хәыҷы амоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref name="Luhman" />.
== Аҭоурых ==
[[Афаил:Ptolemaicsystem-small.png|thumb|right|«Акосмографиа» аҟынтәи агеоцентрикатә космологиатә модель, Антверпен, [[1539|1539 шықәса]]]]
Апланета аидеиа ҿион аҭоурых ахьынӡанаӡааӡоз, ажәытәтәи анцәахаҵаратә иныҟәо аеҵәақәа инадыркны астрономиатә обиектқәа раҳасабала ҳаамҭазтәи рызнеишьа аҟынӡа — аҭҵаарадырратә аамҭазы зхы кыз. Аилкаара уажәы еиҳа инарҭбааны ирыдыркыло иалагеит — Амратә система аҩныҵҟа адунеиқәа рыдагьы шәкыла амра анҭыҵтәи асистемақәа рҿгьы алагаларазы. Апланета аҳәаақәҵа иахылҵыз ҩ-ҵакык аҵарауаа рдунеи аҿы аиҿагылара ду ахылҿиааит.
Ажәытәан астрономцәа игәарҭеит ажәҩан аҿы лашарбагақәак егьырҭ аеҵәақәа рганахьала ишныҟәоз, [[Движение Солнца и планет по небесной сфере|ажәҩан аусхк аҟны иҟазшьарбагоу аиқәҳәала]] ҟаҵо. Ажәытә бырзенцәа арҭ алашарбагақәа ахьӡ рырҭеит «{{lang-grc|πλάνητες ἀστέρες}}» (''Иныҟәо аеҵәақәа'') мамзаргьы баша «{{lang-grc|πλανήτοι}}» (''Амҩасцәа'')<ref>H. G. Liddell and R. Scott, ''A Greek-English Lexicon'', ninth edition, (Oxford: Clarendon Press, 1940).</ref>, уи ауп ҳаамҭазтәи ажәа «апланета» злырхыз<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/planet|title=Definition of planet|publisher=Merriam-Webster OnLine|access-date=2007-07-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV1JYLp?url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/planet|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref><ref name="oed"/>.
Бырзентәыла, Китаи, Вавилон, ажәытә цивилизациақәа зегьы рҿы<ref>{{статья |заглавие=The History of Ancient Astronomy Problems and Methods |издание=Journal of Near Eastern Studies |том=4 |номер=1 |страницы=1—38 |doi=10.1086/370729 |язык=en |тип=journal |автор=Neugebauer, Otto E. |год=1945}}</ref><ref>{{книга |заглавие=Astronomy in China, Korea and Japan |издание=Walker |часть=Astronomy Before the Telescope |страницы=264—265 |ref=Ronan |автор=Ronan, Colin }}</ref> иуниверсалтәын уҳәартә иҟан Адгьыл Адунеи агәҭа иҟоуп, апланетақәа зегьы уи иакәшоит ҳәа агәаанагара. Ас еиԥш иҟоу агәаанагарақәа мзызс ирымоу ажәытәуаа апланетақәеи аеҵәақәеи есыҽны Адгьыл иакәшозшәа ахьырбоз ауп<ref>{{книга |заглавие=The Copernican Revolution |ссылка=https://archive.org/details/copernicanrevolu0008kuhn |страницы=[https://archive.org/details/copernicanrevolu0008kuhn/page/5 5]—20 |издательство=[[Издательство Гарвардского университета|Harvard University Press]] |год=1957 |isbn=0674171039 |ref=Kuhn |автор=Kuhn, Thomas S. }}</ref>, Адгьыл шыӷәӷәоу, ишҭышәынтәалоу, ишеиҭамҵуа, аҭынчра шыҟоу ахьырныруаз ауп.
=== Вавилон ===
Аҩыра аԥҵара зыдԥхьаӡалоу адунеи аҿы раԥхьатәи ацивилизациақәа руак аԥызҵаз вавилонаа раԥхьа игылаз [[Шумеры|шумераа]] ҳ. ҟ. 1500 шықәсазы агәра ганы ажәҩан аҿы Венера рыԥшаахьан<ref name=ancientmes>{{статья |ссылка=http://www.folklore.ee/Folklore/vol16/planets.pdf |заглавие=Understanding Planets in Ancient Mesopotamia |издание=Electronic Journal of Folklore |access-date=2008-02-06 |issn=1406-0957 |том=16 |страницы=7—35 |издательство=Estonian Literary Museum |автор=Kasak, Enn; Veede, Raul |ответственный=Mare Kõiva and Andres Kuperjanov |год=2001 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204141254/http://www.folklore.ee/folklore/vol16/planets.pdf }}</ref>. Уи ашьҭахь дук мырҵыкәа агәра ганы ирыԥшааит даҽа «ҩнуҵҟатә» планетак [[Меркури|Меркури]], «адәахьтәи» (Адгьыл аорбита анҭыҵ) [[Марс]], [[Иупитер|Иупитер]], [[Сатурн]]. Арҭ апланетақәа заатәи аамҭа Ҿыц азы ателескоп аԥҵахаанӡа еицырдыруа акызаҵәык акәын иаанханы иҟаз<ref>{{статья |заглавие=Babylonian Observational Astronomy |издание=[[Philosophical Transactions of the Royal Society]] |том=276 |номер=1257 |страницы=43—50 [45 & 48—9] |издательство=[[Лондонское королевское общество|Royal Society]] |jstor=74273 |access-date=2010-03-12 |автор=A. Sachs |число=2 |месяц=5 |год=1974 |archive-date=2023-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007104626/https://www.jstor.org/stable/74273 }}</ref>.
Апланетақәа рфункционалтә теориа змаз раԥхьатәи цивилизациан вавилонаа рцивилизациа ҳ. ҟ. I азқьышықәсақәа рзы Месопотамиа инхоз. Усҟантәи аамҭа иаҵанакуа зегь реиҳа ижәытәӡатәиу еиқәханы иҟоу апланетартә астрономиатә текст — Амми-Цадуки венериантәи аиҵаҩқәа, ҳ.ҟ. VII ашәышықәса иаҵанакуа, иҟалап Урҭ ҳ.ҟ. II азқьышықәса алагамҭа иаҵанакуа еиҳа ижәытәӡатәиу рыхкьыԥхьаа акәзар<ref name="practice">{{книга |заглавие=The History and Practice of Ancient Astronomy |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |год=1998 |страницы=296—297 |ссылка=https://books.google.com/?id=nS51_7qbEWsC&pg=PA17&lpg=PA17&dq=babylon+greek+astronomy |isbn=9780195095395 |ref=Evans |язык=en |автор=Evans, James}}</ref>. Вавилонаа иара убас ашьаҭа ркит аԥхьаҟа «мраҭашәаратәи астрологиа» ҳәа изыхьӡхо<ref name=book>{{книга |заглавие=A History of Horoscopic Astrology |год=1996 |издательство=AFA |isbn=978-0866904636 |страницы=1 |ref=Holden |автор=Holden, James Herschel }}</ref>. Ҳ.ҟ. VII ашәышықәсазы новоассириатәи аамҭазы иҩыз «[[Энума Ану Энлиль|Енума Ану Енлиль]]»<ref>{{книга |том=8 |серия=State Archives of Assyria |заглавие=Astrological reports to Assyrian kings |год=1992 |издательство=Helsinki University Press |isbn=951-570-130-9 |ответственный=Hermann Hunger }}</ref> иагәылоуп еиуеиԥшым астрономиатә цәырҵрақәа, апланетақәа рныҟәарагьы налаҵаны, азԥхьагәаҭарақәеи урҭ рызнеишьеи рсиа<ref>{{статья |заглавие=Babylonian Planetary Omens. Part One. Enuma Anu Enlil, Tablet 63: The Venus Tablet of Ammisaduqa |ссылка=http://links.jstor.org/sici?sici=0003-0279(198701%2F03)107%3A1%3C93%3ABAOATS%3E2.0.CO%3B2-0 |издание=Journal of the American Oriental Society |access-date=2008-02-04 |doi=10.2307/602955 |том=107 |номер=1 |страницы=93 |язык=en |тип=journal |автор=Lambert, W. G.; Reiner, Erica |год=1987 |archive-date=2022-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220212100626/https://www.jstor.org/stable/602955 }}</ref>.
Вавилонаа рхы иадырхәон ҩбалатәи ахьӡқәа рсистема: «аҭҵаарадырратәи» «анцәахаҵаратәи». Урҭ ракәзар ҟалап раԥхьа апланетақәа анцәахәқәа рыхьӡқәа рыҭара зхәыцызгьы<ref name=nergal>{{Cite web|first=Kelley L.|last=Ross|year=2005|title=The Days of the Week|url=http://www.friesian.com/week.htm|publisher=The Friesian School|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV2C4Sz?url=http://www.friesian.com/week.htm|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref><ref>[http://astrologic.chat.ru/009.htm Планеты] {{Wayback|url=http://astrologic.chat.ru/009.htm |date=20130421070939 }} // astrologic.chat.ru</ref>.
[[Халдеи|Халдеиаа]] рҿы апланетақәа рсистема иазкны шәахәаԥш ''[[Халдейский ряд (астрология)|Халдеитәи ариад]]''.
=== Ажәытә Бырзентәылеи Ажәытәӡатәи Рими ===
Птолемеи и-«планетартә сферақәа»:
* иахьатәи аамҭа: [[Амза|Амза]], Меркури, Венера, [[Амра|Амра]], Марс, Иупитер, Сатурн;
* Абжьарашәышқәсазтәи Европа:<ref>Peter Appian. ''Cosmographia'' (Antwerp, 1539); {{статья |issn=0021-1753 |том=78 |номер=2 |страницы=153—173 |заглавие=Celestial Orbs in the Latin Middle Ages |издание=Isis |jstor=231520 |автор=Grant, Edward |месяц=6 |год=1987 |archive-date=2023-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727135607/https://www.jstor.org/stable/231520 }}</ref> ☾ LVNA, ☿ MERCVRIVS, ♀ VENVS, ☉ SOL, ♂ MARS, ♃ IVPITER, ♄ SATVRNVS.
[[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]] аелинистикаҟалаанӡатәи заатәи аеллинистикатәи аамҭақәа рзы апланетақәа рыхьӡқәа анцәахәқәа ирыдҳәаламызт: Сатурн иахьӡын ''Фаинон'', «илашоу», Иупитер — ''Фаетон'', Марс — ''Пироеис'', «амцабзтә»; Венера еицырдыруан ''Фосфорос'' ҳәа, «Алашара Адырраҭаҩ» (ашьыжьтәи абара аамҭазы), ''Гесперос'' (ахәылԥазтәи абара аамҭазы) ҳәа, еиҳа ирласны иӡуа Меркури — ''Стилбон'' ҳәа<ref>{{Cite web |url=https://www.theoi.com/Titan/AstraPlaneta.html |title=Theoi Project: Astra Planeta |access-date=2022-05-10 |archive-date=2021-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211107223711/https://www.theoi.com/Titan/AstraPlaneta.html |url-status=live }}</ref>.
Аха ашьҭахь, излаабо ала, абырзенцәа апланетақәа «рынцәахаҵаратә» хьыӡқәа вавилонаа ирымырхит, аха дара рпантеонахь еиҭаркит. Абырзен традициеи вавилонтәи ахьӡҵара атрадициеи акыр аишьашәаларақәа ԥшаауп, урҭ хазы ицәырымҵит ҳәа агәаанагара аиуразы<ref name="practice" />. Аиҭага еснагь ииашаны иҟамызт. Иаҳҳәап, вавилонтәи Нергал — аибашьра анцәахәы, абасала, абырзенцәа Арес идырҳәалон. Аха Арес диҿурԥшуазар, Нергал иара убас амори, аепидемиақәеи, ахраҭи рынцәахәы иакәын<ref>{{книга |заглавие=Martian Metamorphoses: The Planet Mars in Ancient Myth and Tradition |год=1997 |издательство=Aeon Press |ссылка=https://books.google.com/?id=jz3eqRGuM0wC&pg=PP9&dq=ares+nergal+planet+pestilence |isbn=0965622908 |ref=Cochrane |язык=en |автор=Cochrane, Ev}}</ref>. Ашьҭахь ажәытәӡатәи аурымқәа иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иазку акультуреи агәаанагарақәеи ирыцны ажәытә бырзенцәа рҿы апланетақәа рыхьӡқәагьы «рӷьычит». Абас ицәырҵит ҳзышьцылахьоу Иупитер, Сатурн, Меркури, Венера, Марс.
Имаҷҩымкәа аурымқәа Месопотамиа зхы ыҵнахыз, аха аеллинистикатә Мысра аҵыхәтәантәи аформа аҟынӡа инеиз ахаҵара рыдыркылеит — апланетақәа зыхьӡ рырҭаз быжьҩык анцәақәа адгьыл аҿы сааҭла аиҭакрақәа рхахьы иахьыргаз. Аишьҭагыла хацнаркуан Сатурн, Иупитер, Марс, Амра, Венера, Меркури, Амза (зегь реиҳа ихараз инадыркны зегь реиҳа иааигәаз рахь)<ref name=zerubavel>{{книга |год=1989 |издательство=[[University of Chicago Press]] |isbn=0226981657 |заглавие=The Seven Day Circle: The History and Meaning of the Week |страницы=14 |ссылка=https://books.google.com/?id=aGahKeojIUoC&pg=PA14&dq=seven+day+week+egypt+mesopotamia |ref=Zerubavel |язык=en |автор=Zerubavel, Eviatar}}</ref>. Ус анакәха, актәи амш Иалагон Сатурн (1-тәи асааҭ), аҩбатәи амш Амра (25-тәи асааҭ), анаҩстәи Амза (49-тәи асааҭ), анаҩс Марс, Меркуриа, Иупитер, Венера. Есыҽны излалагоз анцәа ихьӡ ахын аҟнытә, ари аиҿкаара римтәи амзар аҿы еиқәханы иҟоуп [[Нундины|анундинқәа]] шьаҭас измаз ацикл анаԥырх ашьҭахь — макьанагьы ҳаамҭазтәи абызшәақәа жәпакы рҿы еиқәханы иҟоуп<ref name="weekdays">{{статья |заглавие=Astronomical Names for the Days of the Week |издание=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |том=93 |страницы=122—133 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?1999JRASC..93..122F |автор=Falk, Michael |год=1999 |archive-date=2016-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160209193509/http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?1999JRASC..93..122F }}</ref>.
Атермин «апланета» ажәытә бырзен бызшәа ''πλανήτης'' аҟынтәи иаауеит, уи иаанагоз «амҩасҩы» иакәын, — абас азырҳәон аеҵәақәа рганахьала зҭагылазаашьа зыԥсахыз аобиект. Вавилонаа реиԥш акәымкәа, ажәытә бырзенцәа иҟалаша аҵакы арҭомызт азы апланетақәа раԥхьа уамак ирызҿлымҳамызт. [[Пифагореизм|Пифагораа]] ҳ. ҟ. VI, V ашәышықәсақәа рзы идырҿиеит рхатәы ихьыԥшым апланетартә теориа, уи инақәыршәаны Адгьыли, Амреи, Амзеи, апланетақәеи Адунеи атеориатә центр ҳәа ирыдыркылоз «Амца Хада» акәша-мыкәша еикәагьежьуан. [[Пифагор]] ма [[Парменид]] раԥхьа «ахәылԥазтәи», «ашьыжьтәи аеҵәа» ([[Венера]]) иакыз обиектк аҳасабала ишьақәдыргылеит<ref name="burnet">{{книга|заглавие=Greek philosophy: Thales to Plato|год=1950|издательство=[[Macmillan Publishers|Macmillan and Co.]]|страницы=7—11|ссылка=https://books.google.com/?id=7yUAmmqHHEgC&pg=PR4|isbn=9781406766011|ref=Burnet|автор=Burnet, John}}<!--{{cite web|title=A Chronological History of Babylonian Astronomy|last=Thompson|first=Gary D.|url=http://members.optusnet.com.au/~gtosiris/page9k.html| publisher=members.optusnet.com.au/~gtosiris|year=2007|access-date=2007-04-30}}{{Rs}}--></ref>.
ҳ. ҟ. III ашәышықәсазы [[Аристарх Самосский|Аристарх Самосски]] ажәалагала ҟаиҵеит Адгьыли егьырҭ апланетақәеи Амра иакәшоит ҳәа зҳәоз [[Гелиоцентризм|агелиоцентрикатә]] система адкыларазы. Аха [[геоцентризм|агеоцентризм]] [[Революция в науке|Аҭҵаарадырратә револиуциа]] аҟынӡа аԥыжәара аманы иаанхон. Иҟалап [[антикитерский механизм|антикитератәи амеханизм]] Амра, Амза, апланетақәа иҿырԥшыгоу рҭагылазаашьа иалкаау арыцхә азы аԥхьаӡаразы иаԥҵаз [[Аналоговый компьютер|аналогтә компиутерызҭгьы]].
ҳ. ҟ. I ашәышықәсазы, [[Эллинизм|аеллинистикатә аамҭазы]], абырзенцәа апланетақәа рҭагылазаашьа заа азԥхьагәаҭаразы рхатәы математикатә схемақәа раԥҵара иалагеит. Уи иалнаршеит блала Адгьыл аҟынтәи иубо ажәҩан ацәеижьқәа реиҭаҵра аԥсабара аилыркаараҿы хара анаскьара. Арҭ атеориақәа еиҳа инагӡаны иааԥшит [[Клавдий Птолемей|Птолемеи]] II ашәышықәсазы ииҩыз ''[[Альмагест]]'' аҟны. Птолемеи имодель аԥыжәара убриаҟара игәылҭәаан, астрономиазы уаанӡатәи аусумҭақәа зегьы аҵанарӡит, 13 шәышықәса рыҩныҵҟа мраҭашәаратәи адунеи аҿы зегь реиҳа акапан змаз астрономиатә усумҭаны иаанхон<ref name="practice" /><ref name="almagest" />. Птолемеи изакәанқәа ркомплекс ибзианы иаанарԥшуан абырзенцәеи аурымқәеи ргәаанагарала [[Геоцентризм|Адгьыл иакәшоз]] апланетақәа рорбитақәа 7 рҟазшьарбагақәа. Адгьыл аҟынтәи абжьаӡара аизырҳара аԥҟарала, усҟантәи аҭҵаарадырратә еилазаара агәаанагарала, урҭ абас еишьҭанеиуан: [[Амза|Амза]], Меркури, Венера, [[Амра|Амра]], Марс, Иупитер, Сатурн<ref name=oed>{{Cite web|url=http://dictionary.oed.com/cgi/entry/50180718?query_type=word&queryword=planet|publisher=Oxford English Dictionary|title=planet, n.|access-date=2008-02-07|archive-url= https://www.webcitation.org/68uV2du02?url=http://oed.com/public/redirect/welcome-to-the-new-oed-online|archive-date=2012-07-04|url-status=live|date=December 2007}} ''Note: select the Etymology tab ''</ref><ref name=almagest>{{статья |заглавие=Saving the phenomena: the background to Ptolemy's planetary theory |издание=[[Journal for the History of Astronomy]] |том=28 |номер=1 |страницы=1—12 |место=Cambridge (UK) |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1997JHA....28....1G |access-date=2008-02-06 |язык=en |тип=journal |автор=Goldstein, Bernard R. |год=1997 |archive-date=2008-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115172853/http://adsabs.harvard.edu/abs/1997JHA....28....1G }}</ref><ref>{{книга |заглавие=Ptolemy's Almagest |издательство=[[Princeton University Press]] |год=1998 |isbn=9780691002606 |автор=Ptolemy; Toomer, G. J. }}</ref>.
=== Ажәытәтәии абжьарашәышықәсатәии Индиа ===
[[499|499 шықәсазы]] индиатәи астроном [[Ариабхата]] ажәалагала ҟаиҵеит апланетартә модель азы, апланетақәа игьежьу аорбитақәа рыла акәымкәа аеллиптикатә орбитақәа рыла иныҟәоит ҳәа агәаанагара змоу. Ариабхата имодель иара убасгьы иаҵанакуан адгьыл аҵәҩан акәша-мыкәша аикәшара, уи ала иара еиликаауан аеҵәақәа мраҭашәарахь рныҟәара ҳәа иубо<ref>J. J. O’Connor and E. F. Robertson, [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Aryabhata_I.html Aryabhata the Elder] {{Wayback|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Aryabhata_I.html |date=20121019181214 }}, MacTutor History of Mathematics archive</ref><ref name=Hayashi08Aryabhata>Hayashi (2008), ''Aryabhata I''</ref>. Ари амодель инарҭбааны ирыдкылахеит уи ашьҭахь инхоз, аус зуаз индиатәи астрономцәа рыбжьара. Ариабхата ишьҭанеицәа ҷыдала иӷәӷәан [[Южная Индия|Аладатәи Индиа]], уаҟа уахыки-ҽнаки Адгьыл аикәшаразы иара ипринципқәа, егьырҭ инарылкааны, итеориа шьаҭас измаз аусумҭақәа рацәаны ирылалеит<ref name=Sarma-Ast-Ind>Sarma (2008), ''Astronomy in India''</ref>.
[[1500|1500 шықәсазы]] [[Керальская школа астрономии и математики|Кералтәи ашкол]] аҟынтәи [[Нилаканта Сомаяджи|Нилаканта Сомаиаџьи]], ''[[Тантрасанграха|Тантрасанграх]]'' аҿы Ариабхата имодель деиҭахәаԥшит<ref name=Joseph408>Joseph, 408</ref><ref name=MOPM>{{статья |заглавие=Model of planetary motion in the works of Kerala astronomers |издание=Bulletin of the Astronomical Society of India |том=26 |страницы=11—31 [23—4] |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/full/1998BASI...26...11R |bibcode=1998BASI...26...11R |язык=en |тип=journal |автор=Ramasubramanian, K. |archive-date=2017-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171009225907/http://adsabs.harvard.edu/full/1998BASI...26...11R }}</ref>. ''Ариабхатавахиаз'', ''Ариабхатие'' ахҳәаақәа рҿы иара ажәалагала ҟаиҵеит Меркури, Венера, Марс, Иупитер, Сатурн Амра акәша-мыкәша иахьакәшо амодель, уи акәзар, Адгьыл иахьакәшо. Ари [[гео-гелиоцентрическая система мира|агео-гелиоцентрикатә система]] [[XVI век|XVI ашәышықәса]] анҵәамҭазы [[Браге, Тихо|Тихо Браге]] ирыдигалаз угәаланаршәоит. Кералтәи ашкол астрономцәа реиҳараҩык имодель рыдыркылан уи иацныҟәо иалагеит<ref name=Joseph408/><ref name=MOPM/><ref>Ramasubramanian etc. (1994)</ref>.
=== Аԥсылмантә дунеи ===
[[XI век|XI ашәышықәсазы]] [[Ибн Сина|Авиценна]] [[Прохождение Венеры по диску Солнца|Венера атранзит]] гәеиҭан, ишьақәиргылеит [[Венера]], зны-зынла акәзаргьы, Амра аасҭа ишылаҟәу<ref>{{Cite encyclopedia|title=Ibn Sīnā: Abū ʿAlī al‐Ḥusayn ibn ʿAbdallāh ibn Sīnā|author=Sally P. Ragep|editor=Thomas Hockey|encyclopedia=The Biographical Encyclopedia of Astronomers|publisher=[[Springer Science+Business Media]]|year=2007|pages=570–572}}</ref>. [[XII век|XII ашәышықәсазы]] [[Ибн Баджа|Ибн Баџьа]] «ҩ-планетак Амра ахаҿаҿы ашәыта еиқәаҵәақәа реиԥш» ибеит. [[XIII век|XIII ашәышықәсазы]] [[Марагинская обсерватория|марагинтәи]] астроном [[Кутбуддин аш-Ширази]] ари ацәырҵра [[Прохождение Меркурия по диску Солнца|Меркурии Венереи рытранзитқәа]] раҳасабала аилыркаара аиҭеит<ref>{{книга |заглавие=History of oriental astronomy: proceedings of the joint discussion-17 at the 23rd General Assembly of the International Astronomical Union, organised by the Commission 41 (History of Astronomy), held in Kyoto, August 25–26, 1997 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |год=2002 |isbn=1402006578 |страницы=137 |язык=en |автор=S. M. Razaullah Ansari}}</ref>.
=== Ажәытәӡатәи Русь ===
Урысшәала иҟоу атекстқәа рҿы атермин «апланета» уԥылоит XI ашәышықәса инаркны, ари ахьӡ «апланита» аформала «[[Изборник Святослава 1073 года|Изборник Святослава]]» аҟны 1073 шықәсазы аӡбахә ҳәан, уаҟа иара убас иарбан усҟан апланетақәа ҳәа изышьҭаз ажәҩантә цәеижьқәа: Слъньце ([[Амра|Амра]]), Ермис ([[Меркури|Меркури]]), Афродити ([[Венера]]), [[Амза|Амза]], Арис ([[Марс]]), Зеус ([[Иупитер|Иупитер]]), Кронос ([[Сатурн]])<ref>{{книга|ответственный=Гл. ред. [[Богатова, Галина Александровна|Г. А. Богатова]]|заглавие=Словарь русского языка XI—XVII вв. Выпуск 15|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=72}}</ref>.
=== Европатәи Аиҭарҿиара ===
Аренессанс аепоха аан апланетақәа ирхыԥхьаӡалахеит:
* [[Меркури|Меркури]];
* [[Венера]];
* [[Адгьыл|Адгьыл]];
* [[Марс]];
* [[Иупитер|Иупитер]];
* [[Сатурн]].
Блала иубо апланетақәа хәба жәытәнатә аахыс ирдыруан, насгьы амифологиеи, адинхаҵаратә космологиеи, ажәытә астрономиеи ҵакы змоу анырра рырҭеит.
Аҭҵаарадырратә дырра аметод еиҳа-еиҳа еиӷьхон, атермин «апланета» аилкаара аҽаԥсахуан, избанзар урҭ егьырҭ ажәҩантә цәеижьқәа (имқәацо аеҵәақәа ирҿырԥшны) рганахьала иныҟәон; Адгьыл иакәшо ацәеижьқәа раҳасабала реилкаарахь (ишакәхалакгьы, ауаа ус ргәы иаанагон); [[XVI век|XVI ашәышықәсазы]] апланетақәа амра акәша-мыкәша Адгьыл иацны еикәагьежьуа обиектқәаны ишьақәдыргыло иалагеит [[Коперник, Николай|Коперники]], [[Галилей, Галилео|Галилеи]], [[Кеплер, Иоганн|Кеплери]] [[гелиоцентрическая система мира|ргелиоцентрикатә модель]] аҭҵаарадырратә еилазаараҿы анырра анаиу. Абасала, Адгьылгьы апланетақәа рсиа ианылеит, убри аан Амреи Амзеи уи ианыххеит<ref name=galileo_project>{{Cite web
|last = Van Helden
|first = Al
|year = 1995
|url = http://galileo.rice.edu/sci/theories/copernican_system.html
|title = Copernican System
|publisher = The Galileo Project
|access-date = 2008-01-28
|archive-url = https://www.webcitation.org/68uV3CIg1?url=http://galileo.rice.edu/sci/theories/copernican_system.html
|archive-date = 2012-07-04
|url-status = live
}}</ref>.
Убри инақәырццакны еилашгахеит апланетақәа абырзен ма аурым нцәахәқәа рыхьӡқәа рыҭара аҵас. Уи иалҵшәаны, бызшәацыԥхьаӡа аҟны Адгьыл иара ахатәала иахьӡуп.
[[Романские языки|Ароман бызшәақәа]] жәпакы еиқәдырхоит адгьыл (амшын иаҿагылоу) иаанагоз алаҭын ажәа ''[[Теллус|Терра]]'' (ма уи авариациақәа)<ref>{{Cite web|last=Harper|first=Douglas|date=September 2001|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=terrain|title=Etymology of "terrain"|work=Online Etymology Dictionary|access-date=2008-01-30|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV3q4vQ?url=http://www.etymonline.com/index.php?term=terrain|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref>. Аха иромантәым абызшәақәа рхатәы хьыӡқәа рхы иадырхәоит. Иаҳҳәап, абырзенцәа иахьагьы еиқәдырхоит иоригиналтәу ажәытә бырзен ажәа ''[[Гея|Γή]]'' (''Ги'' ма ''И''); [[Агерман бызшәақәа|агерман бызшәақәа]], англыз бызшәагьы налаҵаны, рхы иадырхәоит ажәытә германиатәи ''ertho'' авариациақәа<ref name=etymearth>{{Cite web|last=Harper|first=Douglas|date=September 2001|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=earth|title=Earth|work=Online Etymology Dictionary|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/617En1oOe?url=http://www.etymonline.com/index.php?term=earth|archive-date=2011-08-22|url-status=live}}</ref>, уи ҳбоит англыз бызшәа ''Earth'', анемец ''Erde'', голландиатәи ''Aarde'', скандинавиатәи ''Jorde'' рҿырԥштәқәа рҟны.
Европатәым акультурақәа апланетақәа рыхьӡ аҳәаразы егьырҭ асхемақәа рхы иадырхәоит. [[Индиа|Индиа]] ахархәара амоуп [[Наваграха|Наваграх]] шьаҭас измоу ахьӡ асистема, уи иаҵанакуеит «итрадициатәу» апланетақәа быжьба (Амра Азы [[Сурья|Суриа]], Амза Азы [[Чандра]], [[Будха]], [[Шукра]], [[Мангала|Амангала]], [[Брихаспати]], [[Шани]] апланетақәа Меркури, Венера, Марс, Иупитер, Сатурн рзы), ихало, илбаауа [[узлы Луны|Амза аиқәҳәаларҭақәа]] [[Раху|Рах]], [[Кету (мифология)|Кету]]. [[Китаи|Китаии]] мрагыларатәи Азиа егьырҭ атәылақәеи, ҭоурыхла [[Китайский мир|Китаи анырра]] знаҭаз ([[Иапониа|Иапониа]], [[Корея|Кореиа]], [[Виетнам|Виетнам]]) Рхы иадырхәоит [[У-син|Хә-елементк]] ([[стихия (философия)|стихиак]]) шьаҭас измоу ахьӡ асистема: [[Вода (классический элемент)|Аӡы]] (Меркури), [[Металл (классический элемент)|Аметалл]] (Венера), [[Огонь (классический элемент)|Амца]] (Марс), [[Дерево (классический элемент)|Аҵла]] (Иупитер), [[Земля (классический элемент)|Адгьыл]] (Сатурн)<ref name="weekdays"/>.
[[XVII век|XVII ашәышықәсазы]] Иупитери Сатурни раԥхьатәи рымҩанызақәа анаадырт, раԥхьа амҩанызақәагьы апланетақәагьы ҳәа ирышьҭан — амала, уи иашьҭанеиуаз ашәышықәсазы ажәа «амҩаныза» еиҳа рхы иадырхәон<ref>{{статья |заглавие=A Discovery of two New Planets about Saturn, made in the Royal Parisian Observatory by Signor Cassini, Fellow of both the Royal Societys, of England and France; English't out of French. |издание=Philosophical Transactions (1665–1678) |том=8 |страницы=5178—5185 |doi=10.1098/rstl.1673.0003 |язык=en |тип=journal |автор=Cassini, Signor |год=1673}} ''Note: This journal became the Philosophical Transactions of the Royal Society of London in 1775. There may just be earlier publications within the {{lang|fr|[[Journal des sçavans]]}}.</ref>.
[[XIX век|XIX ашәышықәса]] аҽеиҩшамҭанӡа «апланетақәа» рхыԥхьаӡара ирласны ишьҭыҵуан, Амра акәша-мыкәша аорбита ӷәӷәала иакәшоз иарбанызаалак аобиект аҭҵаарадырратә еилазаара апланета астатус анаҭон.
=== XIX ашәышықәса ===
1800 — тәи ашықәсқәа ралагамҭа инаркны апланетақәа рахь иԥхьаӡан:
* [[Меркури|Меркури]];
* [[Венера]];
* [[Адгьыл|Адгьыл]];
* [[Марс]];
* [[(4) Веста|Веста]];
* [[(3) Юнона|Иунона]];
* [[Церера]];
* [[(2) Паллада|Паллада]];
* [[Иупитер|Иупитер]];
* [[Сатурн]];
* [[Уран|Уран]].
XIX ашәышықәса азбжазы астрономцәа еилыркаауа иалагеит аҵыхәтәантәи 50 шықәса рыҩныҵҟа иаадыртыз аобиектқәа (Церера, Паллада, Иунона, Веста реиԥш иҟоу) иаабац апланетақәа даара ишреиԥшым. Урҭ Марси Иупитери (астероидқәа рмаҟа) рыбжьара ҵакырак аҿы иҟоуп, рыкапан акырӡа еиҵоуп; уи иахҟьаны урҭ «астероидқәа»ҳәа ареклассификациа рызун. Апланетақәа ҳәа изышьҭаз Амра акәша-мыкәша еикәагьежьуаз «ацәеижь дуқәа» ракәын. Апланета формала аҳәаақәҵара аҭахны иҟамызт, избанзар, акы, еицырдыруа астероидқәеи апланетақәеи шәагаала аимҟьара ӷәӷәаӡа рыбжьан, ҩбагьы, апланетақәа раартра ҿыцқәа рырацәара 1846 шықәсазы Нептун аартрала инҵәазшәа акәын ишыҟаз<ref>{{Cite web| last =Hilton|first =James L.|date = 2001-09-17|url =http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php|title =When Did the Asteroids Become Minor Planets?|publisher =U. S. Naval Observatory|access-date = 2007-04-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070921162818/http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php|archive-date=2007-09-21}}</ref>.
=== XX ашәышықәса ===
Апланетақәа ирхыԥхьаӡалан 1800-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа инаркны 1930 шықәсанӡа:
* [[Меркури|Меркури]];
* [[Венера]];
* [[Адгьыл|Адгьыл]];
* [[Марс]];
* [[Иупитер|Иупитер]];
* [[Сатурн]];
* [[Уран|Уран]];
* [[Нептун]].
[[XX век|XX ашәышықәсазы]] иаартын [[Плутон (карликовая планета)|Плутон]]. Раԥхьатәи агәаҭарақәа рдыррақәа иаадырԥшуан уи Адгьыл аасҭа ишдуу<ref>{{книга |заглавие=Planet Quest: The Epic Discovery of Alien Solar Systems |ссылка=https://archive.org/details/planetquestepicd0000cros |издательство=The Free Press |год=1997 |страницы=[https://archive.org/details/planetquestepicd0000cros/page/57 57] |isbn=978-0684832524 |ref=Croswell |язык=en |автор=Croswell K.}}</ref>, аобиект иаразнак ажәбатәи планетаны иазхаҵахеит.
Анаҩстәи агәаҭарақәа иаадырԥшит Плутон акырӡа ишеиҵоу. 1936 шықәсазы [[Литлтон, Реймонд Артур|Реимонд Литлтон]] иҳәеит Плутон Нептун иацәыбналаз мҩанызазар шауа<ref>{{статья |издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |том=97 |страницы=108 |заглавие=On the possible results of an encounter of Pluto with the Neptunian system |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1936MNRAS..97..108L |язык=en |тип=journal |автор=Lyttleton, Raymond A. |год=1936 |издательство=[[Oxford University Press]] |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103130158/http://adsabs.harvard.edu/abs/1936MNRAS..97..108L }}</ref>, 1964 шықәсазы [[Уиппл, Фред Лоуренс|Фред Лоуренс Уиппл]] иҳәеит Плутон кометоуп ҳәа<ref>{{статья |издание=[[Proceedings of the National Academy of Sciences|Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |том=52 |страницы=565—594 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1964PNAS...52..565W |заглавие=The History of the Solar System |doi=10.1073/pnas.52.2.565 |pmid=16591209 |номер=2 |pmc=300311 |язык=en |автор=Whipple, Fred |год=1964 |тип=journal |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103091632/http://adsabs.harvard.edu/abs/1964PNAS...52..565W }}</ref>. Аха Плутон усҟан еицырдыруаз астероидқәа зегьы раасҭа идуун азы<ref>{{статья |издание=[[Scientific American]] |страницы=46—52 |заглавие=The Kuiper Belt |ссылка=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1996-05_274_5/page/n55 |том=274 |номер=5 |doi=10.1038/scientificamerican0596-46 |язык=en |автор=Luu, Jane X.; [[Джуитт, Дэвид|Jewitt, David C.]] |месяц=5 |год=1996 |издательство=[[Springer Nature]]}}</ref> астатус 2006 шықәсанӡа иаман.
Апланетақәа ирхыԥхьаӡалан 1930 шықәса инаркны 2006 шықәсанӡа:
* [[Меркури|Меркури]];
* [[Венера]];
* [[Адгьыл|Адгьыл]];
* [[Марс]];
* [[Иупитер|Иупитер]];
* [[Сатурн]];
* [[Уран|Уран]];
* [[Нептун]];
* [[Плутон]].
[[1992 год|1992 шықәсазы]] астрономцәа [[Вольщан, Александр|Александр Вольшьани]] [[Дейл Фрейл|Деил Фреили]] [[пульсар|апульсар]] [[PSR B1257+12]] акәша-мыкәша апланетақәа раартра атәы алаҳәара ҟарҵеит<ref name="Wolszczan">{{статья |заглавие=A planetary system around the millisecond pulsar PSR1257+12 |издание=Nature |том=355 |страницы=145—147 |ссылка=http://www.nature.com/nature/journal/v355/n6356/abs/355145a0.html |doi=10.1038/355145a0 |язык=en |тип=journal |автор=Wolszczan, A.; Frail, D. A. |год=1992 |archive-date=2006-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061023092224/http://www.nature.com/nature/journal/v355/n6356/abs/355145a0.html }}</ref>.
Агәаанагара злаҟоу ала, уи даҽа еҵәак аҟны апланетақәа раԥхьатәи раартра акәын. [[Жьҭаарамза 6|Жьҭаарамза 6]], [[1995]] шықәсазы [[Университет Женевы|Женеватәи ауниверситет]] аҟынтәи [[Мишель Мэор|Мишель Меори]] [[Дидье Кьело|Дидие Кьелои]] [[Главная последовательность|аишьҭагылашьа хада]] иаабац аеҵәа — [[51 Пегаса|51 Арашь]] аҿы аекзопланетақәа раԥхьатәи раартразы алаҳәара ҟарҵеит<ref name="Mayor">{{статья |заглавие=A Jupiter-mass companion to a solar-type star |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1995-11-23_378_6555/page/354 |издание=Nature |том=378 |страницы=355—359 |doi=10.1038/355145a0 |язык=en |автор=Mayor, Michel; Queloz, Didier |год=1995}}</ref>.
Аекзопланетақәа раартра ицәырнагеит апланета аҳәаақәҵараҿы аилымкаара ҿыц: апланетақәеи аеҵәақәеи рҳәаа цқьа аҟамзаара. Еицырдыруа аекзопланетақәа жәпакы капанла Иупитер акырынтә еиҳауп, «аҵан каҳуаԥштәқәа» ҳәа изышьҭоу аеҵәақәа робиектқәа ирзааигәахоит<ref>{{Cite web|year=2006|title=IAU General Assembly: Definition of Planet debate|url=http://astro2006.meta.mediastream.cz/Astro2006-060822-01.asx|format=.wmv|publisher=MediaStream.cz|access-date=2008-08-23|url-status=dead|archive-url=https://www.webcitation.org/6Dy2xKvYc?url=http://astro2006.meta.mediastream.cz/Astro2006-060822-01.asx|archive-date=2013-01-26}}</ref>.
Аҵан каҳуаԥштәқәа абжьааԥны иеҵәақәоуп ҳәа иԥхьаӡоуп, атермогәыцәтә реакциаҿы [[дейтерий|адеитери]] — аӡри аизотоп хьанҭа абылра ахьрылшо иабзоураны. Иаабац аӡри абылра азы аеҵәа акапан Иупитер акапан 75-нтә аасҭа еиҵамзароуп, деитери абылра азы Иупитер акапанқәа 13 мацара азхоит. Аха деитери акырӡа лассы-лассы иуԥымло изотопуп, аҵан каҳуаԥштәқәа реиҳарак раартра акыр шагыз инагӡаны уи аныхра иахьӡазар акәхап, уи иахҟьаны имассивӡоу апланетақәеи дареи узеиҩдыраауам<ref>{{статья |заглавие=Observations of Brown Dwarfs |издание=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |том=38 |страницы=485 |doi=10.1146/annurev.astro.38.1.485 |язык=en |автор=Basri, Gibor |год=2000 |тип=journal}}</ref>.
=== XXI ашәышықәса ===
Апланетақәа рахь 2006 шықәса инаркны иахьанӡа иԥхьаӡоуп:
* [[Меркури|Меркури]];
* [[Венера]];
* [[Адгьыл|Адгьыл]];
* [[Марс]];
* [[Иупитер|Иупитер]];
* [[Сатурн]];
* [[Уран|Уран]];
* [[Нептун]].
[[XX век|XX ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы Амратә система аҩныҵҟа еиуеиԥшым аобиектқәеи егьырҭ аеҵәақәа рааигәара аобиект дуқәеи рацәаны ианаадырт апланета ҳәа иԥхьаӡатәу азы аимак-аиҿакқәа ирылагеит. [[Пояс астероидов|Астероидқәа рмаҟа]] «ақәынхаҩцәа» хадақәа иреиԥшым аобиект планетаны иԥхьаӡатәума, мамзаргьы уи [[Дейтерий|адеитериатә]] [[Термоядерная реакция|термогәыцәтә синтез]] азы акыр идузар ҳәа иҷыдоу аимак-аиҿакқәа ирылагеит.
1990-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭеи 2000-тәи ашықәсқәа рылагамҭеи рзы ишьақәырӷәӷәан Плутон аорбита аганахьала [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] шыҟоу. Абасала, ишьақәыргылан Плутон иарбоу амаҟа аобиект дуқәа ишреиуоу, уи астрономцәа аӡәырҩы апланета астатус амырхыртә еиԥш аҭагылазаашьа рнаҭеит.
Иара убри амаҟа егьырҭ аобиектқәа рхыԥхьаӡарагьы маҷым, иаҳҳәап, [[(50000) Квавар|Квавар]], [[(90377) Седна|Седна]], [[Эрида (карликовая планета)|Ерида]] амассатә прессаҿы ажәабатәи планетаны ирылаҳәан, ус еиԥш аҭҵаарадырратә зхаҵара ҭбаа шырмоузгьы. [[2005|2005 шықәсазы]] Ерида аартра, Плутон аасҭа идуу, акапанлагьы 27 % рыла еиҳауп ҳәа ахәыцра апланетазы аофициалтә ҳәаақәҵара аҭахра аԥнаҵеит.
Апроблема азхаҵаны ЖӘАЕ апланетазы аҳәаақәҵа аус адулара иалагеит, уи хыркәшахеит 2006 шықәсазы. Амратә система апланетақәа рхыԥхьаӡара 8 рҟынӡа идыркьаҿит «ицқьоу» аорбита змоу ацәеижь дуқәа (Меркури, Венера, Адгьыл, Марс, Иупитер, Сатурн, Уран, Нептун). Уи адагьы иалкаан акласс ҿыц — [[карликовые планеты|аҵан планетақәа]], урҭ ирхыԥхьаӡалахеит аобиектқәа хԥа (Церера, Плутон, Ерида)<ref>{{статья |издательство=Central Bureau for Astronomical Telegrams, [[Международный астрономический союз|International Astronomical Union]] |заглавие=IAU Circular No. 8747. (134340) Pluto, (136199) Eris, and (136199) Eris I (Dysnomia) |ссылка=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08700/08747.html |access-date=2010-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624225029/http://www.cfa.harvard.edu/iau/special/08747.pdf |archive-date=2008-06-24 |язык=en |тип=journal |автор=Green, D. W. E. |число=13 |месяц=9 |год=2006}}</ref>.
==== Аекзопланета аилкаара ====
2003 шықәсазы Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла аекзопланетақәа рзы аусуратә гәыԥ (ЖӘАЕ) апланетеи аҵан каҳуаԥштәи реиԥшымзаара абарҭ ашәага-загақәа шьақәнаргылеит<ref name="autogenerated1">{{cite web|year=2001|work=IAU|title=Working Group on Extrasolar Planets (WGESP) of the International Astronomical Union|url=http://www.dtm.ciw.edu/boss/definition.html|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUrFa98?url=http://www.dtm.ciw.edu/boss/definition.html|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref>:
* Адеитери атермогәыцәтә реакциазы ашәхымс аасҭа зыкапан иаша лаҟәу аобиект (уажәы ари ашәхымс 13 рҟынӡа Ахәшьара арҭоит Амра Еиԥш [[Изотопная распространённость|аизотоптә аларҵәара]] змоу аобиектқәа рзы Иупитер акапанқәа)<ref>{{статья |заглавие=A Theory of Extrasolar Giant Planets |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=460 |страницы=993—1018 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1996ApJ...460..993S |doi=10.1086/177027 |язык=en |автор=Saumon, D.; Hubbard, W. B.; Burrows, A.; Guillot, T.; Lunine, J. I.; Chabrier, G. |год=1996 |тип=journal |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2007-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219011819/http://adsabs.harvard.edu/abs/1996ApJ...460..993S }}</ref>, аеҵәа, ма уи ацәынхақәа рыкәша — мыкәша игьежьуа — иахьӡуп «апланета» (ахылҵшьҭра зеиԥшразаалакгьы). Аекзопланета иаду иреиҵаӡоу акапани ашәагааи рзы аҭахрақәа Амратә система апланетақәа реиԥш иҟоуп.
* Деитери атермогәыцәтә реакциазы иреиҳаӡоу акапан аасҭа еиҳаны зыкапан ыҟоу аобиектқәа — «аҵан каҳуаԥштәқәа» роуп, ишышьаҭаркхазгьы, иахьгылоугьы иахьыԥшымкәа.
* Деитери злахәу атермогәыцәтә реакциазы ихымԥадатәиу аасҭа еиҵоу акапан змоу аеҵәақәа рыкластер ҿақәа рҿы «зых иақәиҭу аӡсараҿы» иҟоу аобиектқәа «апланетақәа» ракәӡам, аха «асубкаҳуаԥштәы ҵанқәа»роуп.
Ари аҳәаақәҵа астрономцәа рыҩныҵҟа ирылаҵәеит, уимоу иҷыдоу аҭҵаарадырратә ҭыжьымҭақәа рҿы икьыԥхьын<ref>See for example the list of references for: {{Cite web|author=Butler, R. P. |year=2006|url=http://exoplanets.org/|title=Catalog of Nearby Exoplanets|publisher=University of California and the Carnegie Institution|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV4Jfeu?url=http://exoplanets.org/|archive-date=2012-07-04|url-status=live|display-authors=etal}}</ref>. Ари аҳәаақәҵа аамҭала ишыҟазгьы, аофициалтә рыдыркылаанӡа ахархәара шамазгьы, уи ахьӡ-аԥша аиуит апланетазы ҵаҟатәи ашәхымс акапан аилкаара апроблема иахьаламкьысуа<ref>{{Cite news|url=http://www.spacedaily.com/news/outerplanets-04b.html|title=Gravity Rules: The Nature and Meaning of Planethood|last=Stern|first=S. Alan|date=2004-03-22|publisher=SpaceDaily|access-date=2008-08-23|archive-date=2012-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104012331/http://www.spacedaily.com/news/outerplanets-04b.html}}</ref>, уи Ала Амратә система аобиектқәа рганахьала аиҿагыларақәа рҽырцәыхьчара иахьацхраауа, убри инаваргыланы, аҵан каҳуаԥштәқәа рыкәша-мыкәша игьежьуа аобиектқәа рыстатус иахьахымцәажәо иахҟьаны, иаҳҳәап, [[2M1207 b]] еиԥш.
[[Субкоричневый карлик|Асубкаҳуаԥштәы ҵан]] — ари апланетартә капан змоу обиектуп, арчытә ԥсҭҳәа аилаҳараан ишьақәгылаз (иаабац апланетақәа реиԥш аккрециа аан акәымкәа). Асубкаҳуаԥштәы ҵанқәеи апланетақәеи рыбжьара ашьақәыргылараҿы ари аиԥшымзаара еицрыдрымкылац; астрономцәа ҩ-лагеркны ишоит апланетақәа рышьақәгылара апроцесс аклассификациазы шәага-загоуп ҳәа иԥхьаӡатәу иԥхьаӡатәыму азҵаараҿы<ref name="Cha110913">R. R. Britt. {{Cite web
|date = 2005-11-29
|title = A Planet With Planets? Spitzer Finds Cosmic Oddball
|publisher = NASA
|author = Whitney Clavin
|url = http://www.nasa.gov/vision/universe/starsgalaxies/spitzerf-20051129.html
|access-date = 2006-03-26
|archive-url = https://www.webcitation.org/68uV516cU?url=http://www.nasa.gov/vision/universe/starsgalaxies/spitzerf-20051129.html
|archive-date = 2012-07-04
|url-status = live
}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20010502150203/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/planet_confusion_001101-1.html What is a Planet? Debate Forces New Definition], 2 November 2000</ref>.
Аилибамкаара амзызқәа ируакуп лассы-лассы аобиект шышьақәгылаз аилкаара ахьзалымшо: иаҳҳәап, [[аккреция|аккрециа]] ишьақәнаргылаз апланета апланетатә система ааныжьны «зых иақәиҭу аӡсарахь» ицар алшоит, арчытә ԥсҭҳәа аилаҳара шцоз аеҵәақәа реизакраҿы ахала ишьақәгылаз асубкаҳуаԥштәы ҵан аеҵәа акәша-мыкәша аорбитахь иаанкылахар алшоит.
Аҵан планетақәа:
* [[Церера]];
* [[Плутон]];
* [[Хаумеа]];
* [[Макемаке]];
* [[Эрида|Ерида]].
Иупитер акапанқәа 13 ганкахьала аҭагылазаашьатә ҵакы амоуп. Араҟа иаахжәоу ҳәаак ыҟаӡам — абылра аинтенсивра аеҵәа акапан ацлара иашьҭаланы ԥшьаала иазҳауеит. Уи адагьы ареакциақәа ирылахәу адеитери ахыԥхьаӡара акапан адагьы аобиект аилазаашьагьы иадҳәалоуп — [[Гелий|агелии]] [[дейтерий|адеитерии]] рхыԥхьаӡара<ref>[https://arxiv.org/abs/1008.5150 The Deuterium-Burning Mass Limit for Brown Dwarfs and Giant Planets] {{Wayback|url=https://arxiv.org/abs/1008.5150 |date=20200727053926 }}, David S. Spiegel, Adam Burrows, John A. Milsom</ref>.
==== 2006 шықәсазтәи ЖӘАЕ ақәҵара ====
{{ТНО imagemap}}
Акапан ҵаҟатәи аҳәаа азҵаара шьҭыхын [[XXVI Ассамблея Международного астрономического союза|2006 шықәсазы ЖӘАЕ ассамблеиа Хада аизараҿы]]. Аимак-аиҿакқәеи иманшәаламхаз жәалагалаки рышьҭахь ассамблеиа апланета планетоуп ҳәа агәаанагара иазнеит<ref name=autogenerated2>{{Cite web|author=Staff|year=2006|url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0603/|title=IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU resolution votes|publisher=IAU|access-date=2007-05-11|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV5xQ0N?url=http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0603/|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref>
{{Ацитата алагара}}
Ажәҩантә цәеижь,
(a) амра акәша-мыкәша аорбита ала иакәшо,
(b) зхатә гравитациа иахҟьаны [[Гидростатическое равновесие|агидростатикатә еибакапанра]] аҭагылазаашьахь анеиразы иазхаша акапан змоу (асфератә форма иазааигәоу амазарц),
(c) аорбита акәша-мыкәша егьырҭ аобиектқәа рҟынтәи изрыцқьаз.
{{Ацитата алгара}}
Ари аҳәаақәҵа инақәыршәаны Амратә системаҿы иҟоуп апланетақәа 8. Актәи аҩ-ҭагылазаашьак назыгӡо, аха ахԥатәи назмыгӡо (Плутон, Макемаке, Ерида) ацәеижьқәа [[Карликовая планета|аҵан планетақәа]] ҳәа иԥхьаӡоуп планетак иамҩанызақәамзар. Аханатә ЖәАЕ акәзар, апункт (c) назлам аҳәаақәҵа рыднагалон, убри аҟнытә апланетақәа уажәы еиҳахар алшон<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4795755.stm|title=Planets plan boosts tally 12|publisher=[[BBC]]|date=2006-08-16|access-date=2008-08-23|first=Paul|last=Rincon|archive-date=2007-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20070302051348/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4795755.stm}}</ref>. Акыр ианалацәажәа ашьҭахь абжьыҭирала иӡбан ас еиԥш иҟоу ацәеижьқәа аҵан планетақәа ҳәа еихшахарц<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/5282440.stm|publisher=BBC|title=Pluto loses status as a planet|date=2006-08-24|access-date=2008-08-23|archive-date=2012-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120530155226/http://news.bbc.co.uk/2/hi/5282440.stm}}</ref>.
Ари аҳәаақәҵа шьаҭас иамоуп апланетартә шьақәгылара атеориа, ԥхьаҟатәи апланетақәа рыкәша-мыкәша акосмос асабеи, арчи, еиҳа иссоу ацәеижьқәеи рҟынтәи иахьыдрыцқьо. Астроном Стивен Сотер иажәақәа рыла<ref>{{статья |заглавие=What is a Planet |ссылка=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2006-12_132_6/page/2513 |издание=[[The Astronomical Journal|Astronomical Journal]] |том=132 |номер=6 |страницы=2513—2519 |doi=10.1086/508861 |id={{ArXiv|astro-ph|0608359}} |язык=en |автор=Soter, Steven |год=2006 |тип=journal}}</ref>:
{{Ацитата алагара}}
Аҩынтәтәи адисктә аккрециа аҵыхәтәантәи аалыҵ — ари еихымсыӷьуа ма арезонанстә орбитақәа змоу идуу ацәеижьқәа (апланетақәа) рхыԥхьаӡара маҷ ауп, уи урҭ рыбжьара аидысларақәа аԥхьнарҟәҟәаауеит. Астероидқәеи акометақәеи, Коипер имаҟа аобиектқәагьы налаҵаны, апланетақәа иреиԥшӡам, дара-дара, ма апланетақәа рҿасра ахьрылшо ала.
{{Ацитата алгара}}
2006 шықәсазы абжьыҭира ашьҭахь аимак-аиҿакқәеи аицәажәарақәеи аанкыламхеит<ref>{{Cite news|publisher=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5283956.stm|title=Pluto vote 'hijacked' in revolt|first=Paul|last=Rincon|date=2006-08-25|access-date=2008-08-23|archive-date=2011-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110723033823/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5283956.stm}}</ref><ref>{{Cite web|date=2006-08-24|first=Robert Roy|last=Britt|title=Pluto Demoted: No Longer a Planet in Highly Controversial Definition|work=Space.com|url=http://www.space.com/scienceastronomy/060824_planet_definition.html|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV70FQ4?url=http://www.space.com/2791-pluto-demoted-longer-planet-highly-controversial-definition.html|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref>, астрономцәа аӡәырҩы ирҳәеит ари аҳәаақәҵа рхы ишадмырхәало<ref>{{Cite web|date=2006-08-31|first=Robert Roy|last=Britt|title=Pluto: Down But Maybe Not Out|work=Space.com|url=http://www.space.com/scienceastronomy/060831_planet_definition.html|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV7yogY?url=http://www.space.com/2832-pluto.html|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref>. Аимакқәа рыхәҭак апункт (c) (аорбита цқьа) акәша-мыкәша рҽеизыркит, апланета ҵан иахыԥхьаӡалоу аобиектқәа аилкаара «апланета»еиҳа инарҭбааны аилкаара иахәҭакзароуп ҳәа. ЖәАЕ анаҩстәи аконференциақәа уажәтәи аҳәаақәҵа дырҭбаар ҟалоит, аекзопланета аҳәаақәҵарагьы амҽхакрала.
Аҭҵаарадырратә еилазаара анҭыҵ Плутон анаадырт инаркны (1930 шықәса) ажәбатәи апланета ҳәа инарҭбааны еицырдыруан. Амассатә информациа ахархәагақәа рҿы ажәабатәи апланета аартра аҳасабала иаарԥшу Ерида аартреи анаҩс х-обиектк аҵан планетақәа рахь реихшареи амассатә информациа ахархәагақәеи ауаажәларреи рылаԥш иҵашәеит<ref>{{Cite news|first=Clara|last=Moskowitz|title=Scientist who found '10th planet' discusses downgrading of Pluto|publisher=Stanford news|date=2006-10-18|url=http://news-service.stanford.edu/news/2006/october18/mbrown-101806.html|access-date=2008-08-23|archive-date=2013-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130513221522/http://news.stanford.edu/news/2006/october18/mbrown-101806.html}}</ref>.
=== Уаанӡатәи аклассификациақәа ===
{| class="wikitable"
! colspan="4"|Ацәеижьқәа
! rowspan="2"|Азгәаҭақәа
|-
! Аеҵәа !! Аҵантә планета !! Астероид !! Амҩаныза
|-
| [[Амра|Амра]] || || || [[Амза|Амза]]
|Ажәытәан планетақәаны иахәаԥшуан усҟантәи агәаанагарақәа инарықәыршәаны.
|-
| || || || [[Ио (спутник)|Ио]], [[Европа (спутник)|Европа]], [[Ганимед (спутник)|Ганимед]], [[Каллисто (спутник)|Каллисто]]
|Иупитер амҩаныза дуқәа ԥшьба, Иара убас Галилеитәқәа ҳәа изышьҭоу. Галилео Галилеи ипатрон — Медичи иҭаацәа рыхьӡала «медичи иипланетақәа» ҳәа рыӡбахә ҳәан.
|-
| || || || [[Титан (спутник)|Титан]]{{efn|Гиугенс иусумҭа ''Systema Saturnium'' аҟны «Planetes novus» («апланета Ҿыц») ҳәа рыӡбахә Иҳәоит.}}, [[Япет (спутник)|Иапет]], [[Рея (спутник)|Реиа]]{{efn|Аҩбагьы Кассини иусумҭа ''Découverte de deux nouvelles planetes autour de Saturne'' аҟны «nouvelles planètes» (апланета ҿыцқәа) ҳәа рыӡбахә ҳәоуп.}}, [[Тефия (спутник)|Тефиа]], [[Диона (спутник)|Диона]]{{efn|Аҩбагьы «апланетақәа» ҳәа рыӡбахә ҳәоуп Кассини иусумҭа «An Extract of the Journal Des Scavans of April 22 st. N. 1686. Giving an account of two new Satellites of Saturn, discovered lately by Mr. Cassini at Royal Observatory at Paris» (Philosophical Transactions. — 1686—1692. — Vol. 16. — Pp. 79—85) аҟны. Атермин «амҩаныза», ахархәара иалагахьеит ас еиԥш иҟоу ацәеижьқәеи рыкәша-мыкәша еикәагьежьуаз ацәеижьқәеи реиҩдырааразы.}}
|Христиан Гиуигенси Џьованни Доменико Кассини иаадыртыз Сатурн амҩаныза дуқәа хәба.
|-
| || [[Церера (карликовая планета)|Церера]]{{efn|2006 шықәсазы аҵан планетахь ииагоуп.}} || [[(2) Паллада|Паллада]], [[(3) Юнона|Иунона]], [[(4) Веста|Веста]] ||
|1801, 1807 шықәсқәа рыбжьара иаарту раԥхьатәи еицырдыруа астероидқәа 1850-тәи ашықәсқәа рзы аклассификациа рзыруаанӡа<ref>{{Cite web|title=The Planet Hygea|year=1849|work=spaceweather.com|url=https://spaceweather.com/swpod2006/13sep06/Pollock1.jpg|access-date=2008-04-18|archive-url=https://www.webcitation.org/68uV9HmX4?url=https://spaceweather.com/swpod2006/13sep06/Pollock1.jpg|archive-date=2012-07-04|url-status=live}}</ref>.
Церера 2006 шықәсазы аҵан планета ҳәа еиҭеихшан.
|-
| || || [[(5) Астрея|Астреиа]], [[(6) Геба|Геба]], [[(7) Ирида|Ирида]], [[(8) Флора|Флора]], [[(9) Метида|Метида]], [[(10) Гигея|Гигеиа]], [[(11) Парфенопа|Парфенопа]], [[(12) Виктория|Викториа]], [[(13) Эгерия|Егериа]], [[(14) Ирена|Ирена]], [[(15) Эвномия|Евномиа]] ||
|1845, 1851 шықәсқәа рыбжьара иаарту астероидқәа. Апланетақәа рхыԥхьаӡара ирласны аизырҳара [[1854 год|1854 шықәсазы]] имҩаԥысыз аклассификациа аҭаххеит<ref>{{Cite web| author=Hilton, James L.|title=When did asteroids become minor planets?|work=U.S. Naval Observatory|url=http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php|access-date=2008-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080324182332/http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php |archive-date=2008-03-24}}</ref>.
|-
| || [[Плутон (карликовая планета)|Плутон]]{{efn|Планетак аҳасабала еихшан, 1930 шықәсазы уи аартра инаркны, нанҳәамза 2006 шықәсазы [[Плутоид|атранснептунтә планета ҵан]] ахь аиҭаклассификациа аҟынӡа.}} || ||
|1930 шықәсазы иаартыз раԥхьатәи атранснептунтә обиект (ТНО). 2006 шықәсазы апланета астатус амхын, аҵан планета астатус аиуит.
|}
== Азҿлымҳаратә хылаԥшрақәа ==
Апланетақәа рбаразы [[телескоп|ателескоп]] амазаара зынӡагьы иаҭахӡам. [[Амратә система|Амратә система]] апланетақәа реиҳарак Сатурнынӡа блала иубоит. Анаԥшҩы апланетақәа рхыхь еиҳа акрызҵазкуа агеологиатә ма аҳауатә структурақәа реиҩдыраара игәы иҭазар, ахаҭабзиара бзиа змоу аоптика змоу ателескопи алинзақәа маҷны измоу иҳараку-аконтрасттә [[окуляр|окулиари]] иҭаххоит — арҭ аҭахрақәа нарыгӡоит Плессл исхемақәа, аортоскопиатәи амоноцентрикатәи окулиарқәа, урҭ егьырҭ инарҷыданы алашара аныҷҷаарақәа рҽырцәыхьчара иацхраауеит. Еиҳараӡак Амратә система апланетақәа ргәаҭаразы иазхоит 150-200 мм апертура змоу [[Рефрактор (телескоп)|арефрактор]]—хромат телескоп. Имаҷым аҵакы аорбитаҿы апланета аҭагылазаашьагьы: Меркурии Венереи рыда апланетақәа зегьы [[противостояние планеты|аиҿагылараҿы]] ргәаҭара зегьы иреиӷьуп. Зегьы иреиӷьуп ажәҩан ԥҭак хымкәа еимыгга ианыҟоу. Иаҭаххар ҟалоит еиуеиԥшым алашарарыцқьагақәа — планетацыԥхьаӡа урҭ ҷыдоуп<ref name="astronomyLover">{{Cite web |url=https://astronomy.ru/forum/index.php/topic,34776.0.html |title=Любительские наблюдения планет — стр. 1 — Астрономические наблюдения |access-date=2020-07-07 |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811030608/https://astronomy.ru/forum/index.php/topic,34776.0.html |url-status=live }}</ref>.
Апланетатә гәаҭарақәа раан еиҳа ахархәара змоу 150 инаркны 350—400-нтә рҟынӡа аизырҳарақәа роуп, убри аан агәра гатәуп абла ари аизырҳарақәа рдиапазон шыхнаҩо (абла азин аҭара алшара аобиект алашара иахьадҳәалоу иахҟьаны, ателескоп аобиектив адиаметр миллиметрак ҩынтә еиҳау аизырҳара анышьақәургылалак, апланетатә диск алашара убриаҟара икаҳауеит, еиҳа имаҷны иацланы еилыкка иубо ахәҭақәа аныӡаауеит). Агәаҭарақәа рзы аобиект алхраан агәра гатәуп уи алаԥшҳәаа 20° ирыдамзаргьы ишхалаз — мамзар аҳауатә турбулентра асахьа еицанакуеит, иқәнаӡәӡәаауеит. Убри инаваргыланы аҩнеихагылақәа рҟынтәи, мамзаргьы ишиашоу ауада аҟынтәи апланетақәа ргәаҭара аҭахым: актәи аан аҳауа ԥха арҩашқәа аҩны аҭӡамцқәа ирываршәны ицоит (иаарту аԥенџьырқәа рҟынтәи, убри аҟнытә абарҵаҟынтәи ашьклаԥшра еиҳа еиӷьуп). Аҩбатәи аан акәзар, шәуада идәылҵуа аҳауа ԥха арҩаш «асахьа» арҩашьалоит<ref name="astronomyLover"/>.
Ҵаҟа иаагоуп Амратә система хаз игоу апланетақәа рхылаԥшразы абжьгарақәа:
=== [[Меркури|Меркури]] ===
Меркури Амра иахьазааигәоу азы ахылаԥшразы иуадаҩу обиектуп. Ус шакәугьы уи шықәсык ахь ҩба — хԥа мчыбжьы рыҩныҵҟа ашьыжь, ма ахәылбыҽха сааҭки бжаки раҟара иубар алшоит. Аилашәшәымҭаз ажәҩан лашьцаҿы ишубогьы, имарианы ишубарҭоугьы, убри аамҭазы алаԥшҳәаа илаҟәны иахагылоуп. Ари апроблема ӡбахоит ҽынла уахәаԥшуазар, аха ҽынлатәи ажәҩан аҿы аԥшаара акырӡа иуадаҩуп. [[список деталей альбедо на Меркурии|Ақәыԥшылара ахәҭақәак]] реиҩдырааразы ателескоп апертура рабжьгоуп 100 мм иреиҵамкәа. Атмосфера ҭынчзар ақәыԥшылара зегь реиҳа идуу ахәҭақәа иҿыӡәӡәаау ашәыта еиқәаҵәақәа раҳасабала иааԥшуеит. Апланета ҽынлатәи аамҭазы ажәҩан иадубаларц, ахәҭақәа еиҳа еилыкка иубаларц азы афильтр ҩежь ахархәаразы абжьгара ыҟоуп<ref name="astronomyLover"/>.
=== [[Венера]] ===
Апланета аҵх лашьца аан ԥшь-сааҭк рҟынӡа иубар алшоит. Шықәсыбжак аҟара апланета ашьыжь, ма ахәылбыҽха иубоит, аха алашара ду ашықәс зегьы шамахамзар уи ахылаԥшра алнаршоит. Абжьгаратә апертура - 75 мм. Апланета ақәыԥшылара ахаҭа аԥсҭҳәа жәпа иаҵаҵәахуп; аинтерес хада аҵоуп атмосфера ахаҭеи уи аҿы аиҭакрақәеи. Венера атмосфера аныԥшратә лшара убас идууп, ишәарҭадоу агәаҭарақәа рзы «анеитралтә» фильтр ахархәара рабжьгоуп. Ииаҵәоу ма адәыкрынԥштәыла фильтр ахархәараан акәзар, аԥсҭҳәа ҿыгҳараҿы аижәлантәымрақәа еиҳа иубарҭоуп<ref name="astronomyLover"/>.
=== [[Марс]] ===
Марс ашықәс аамҭа ианакәзаалакгьы агәаҭарақәа рзы ихиоуп, аха зегьы иреиӷьуп 26 мзы инарзынаԥшуа еиҭаҟало [[противостояние планеты|аиҿагылараҿы]] ашьклаԥшра. Абжьгаратә апертурақәа:
* 75 мм: еилургартә иҟоуп аполиартә хылԥа, [[Большой Сирт (Марс)|Асирт Ду]] аҭыԥ лашьца ду, Аладатәи агьежьбжаҿы «амшынқәа» рмаҟа лашьца.
* 100 мм: иубарҭахоит атерминатори ашьхақәеи рҿы аԥсҭҳәа зхаԥоу ашьақәгыларақәа, аҭыԥ лашақәа рҿы аижәлантәымрақәа, амшынқәа рҿы хыԥхьаӡара рацәала ахәҭақәа.
* 150 - 200 мм: ахәҭақәа рхыԥхьаӡара игәоуҭартә иазҳауеит, насгьы еиҵоу амыругақәа рыла иааиԥмырҟьаӡакәа иубоз ахәҭақәа рыхәҭак еиҳа иссоу хәҭақәаны рҽеихыршоит. Ақәыԥшылара ахәҭа еиқәаҵәақәа реиҩдыраара еиҳа имариахарц азы абжьааԥны ахархәара амоуп аҩежь-патырқалԥштәы змоу афильтр, агәаҭарақәа хықәкыс ирымазар аполиартә хылԥеи аԥсҭҳәа зхаԥоу ашьақәгыларақәеи, ажәҩанԥштәы, мамзаргьы ашьацԥштәы<ref name="astronomyLover"/>.
=== [[Иупитер|Иупитер]] ===
Иупитергьы еснагь ажәҩан аҿы иҳаԥшаар ҳалшоит, аиҿагыларақәа бжьаратәла 13 мзы рахь знык еиҭаҟалоит. Иупитер агәаҭараан аинтерес хада аҵоуп уи атмосфереи уи аҿы аҳауатә еиҭакрақәеи. Ателескоп апертура 75 мм аан иубарҭахоит апланета атмосфераҿы аԥсҭҳәақәа рцәаҳәа хадақәа хԥа-ԥшьба, урҭ рҿы аҭаҟәаҭаҿарақәа, [[Большое красное пятно|БКП]], амҩанызақәа риасраан рышәшьырақәа. Амыруга апертура 100 мм рҟынӡа ианацлалак иубарҭахоит атмосфераҿы 4-5 цәаҳәақәеи урҭ рҿы аилаҩеиласрақәеи. Апертура 150—200 мм рҟынӡа ианацлалак иааԥшуеит хыԥхьаӡара рацәала ацәаҳәақәа, аикәарҳәқәа, афестонқәа уҳәа. Еилургартә иҟоу ахәҭақәа рхыԥхьаӡара апертура аизырҳара иашьашәаланы иазҳауеит. Аконтраст аизырҳаразы агәаҭарақәа раан абжьааԥны ахархәара рымоуп афильтр жәҩангәыԥшшәылақәеи афильтр ҩежьқәеи<ref name="astronomyLover"/>.
=== [[Сатурн]] ===
Есышықәса аиҿагылара мҩаԥысуеит аԥхьатәи аасҭа ҩымчыбжь ихьшәаны. Аха анаараҿы аиҭакрақәа рыдагьы, егьырҭ аиҭакрақәа узгәамҭо иҟоуп. Сатурн амра акәша-мыкәша аикәшара аамҭа иалагӡаны амацәазқәа раартра акәакь аҽаԥсахуеит, урҭ ҩынтә аваҵкьара аҟынтәи иубоит, ҩынтә иахьынӡауа акәакь аҟынӡа 27 градус иаартуп<ref name="astronomyLover"/>.
Амыруга апертура 100 мм аан иубоит еиҳа илашьцоу аполиартә хылԥа, атропик аҿаԥхьа ацәаҳәа лашьца, апланетаҿы амацәазқәа рышәшьыра. 150—200 мм аан иубарҭахоит атмосфереи урҭ рҿы аижәлантәымреи рҿы аԥсҭҳәақәа ԥшьба-хәба цәаҳәа, аха урҭ рконтраст игәоуҭартә еиҵахоит иупитертәи ацәаҳәақәа рҟны раасҭа. Аконтраст аизырҳаразы ухы иаурхәар ҟалоит афильтр ҩежь. [[кольца Сатурна|Сатурн еицырдыруа амацәазқәа]] ракәзар, 20-нтә арааигәараан иубоит. Апертура ду змоу ателескопқәа иалдыршоит хаз игоу амацәазқәеи урҭ рыбжьара абжьажьқәеи рацәаны реиҩдыраара<ref name="astronomyLover"/>.
=== [[Уран|Уран]] ===
Аиҿагыларақәа есышықәса уаанӡатәи аасҭа ԥшьба-хәба мшы ихьшәаны имҩаԥысуеит, убри аан аиҭакра иацлоит, Аҩадатәи агьежьбжазы абара аҭагылазаашьақәа еиӷьхоит (2030-тәи ашықәсқәа рҟынӡа). 75 мм апертура аан, 80-нтә инареиҳаны арааигәараҿы иубарҭахоит адиск ҭаа хәыҷы. Апертура 300 мм аан иубарҭахоит даара зконтраст маҷу ахәҭақәа, аха ас еиԥш иҟоу амыруга алагьы урҭ рхылаԥшра алыршара акыр иуадаҩуп<ref name="astronomyLover"/>.
=== [[Нептун]] ===
Аиҿагыларақәа есышықәса уаанӡатәи аасҭа ҩымш ихьшәаны имҩаԥысуеит, убри аан аиҭакра иацлоит, Аҩадатәи агьежьбжазы абара аҭагылазаашьақәа еиӷьхоит (2060-тәи ашықәсқәа рҟынӡа). Ақәыԥшылара ахәҭақәа убаӡом, аха 120-нтә инаркны арааигәараан иубоит апланета адиск хәыҷы<ref name="astronomyLover"/>.
<gallery caption="Амратә система апланетақәак ателескоп ахь (ахыцқәа ирҭакуп аобиектив адиаметр)">
Vénus télescope.jpg|Венера (250 мм)
Mars télescope.jpg|Марс (250 мм)
Jupiter-14-03-2004.jpeg|Иупитер (250 мм)
Saturn 01-04-2006.jpg|Сатурн
20141208 2200 Uranus EQ1 cut dida (30847628506).jpg|Уран
</gallery>
== Шәахә. иара уб. ==
{{Div col|3}}
* [[Двойная планета|Иҩбоу апланета]]
* [[Карликовая планета|Аҵантә планета]]
* [[Газовая планета|Арчытә планета]]
* [[Экзопланета|Аекзопланета]]
* [[Мезопланета|Амезопланета]]
* [[Астероид]]
* [[Планетар|Апланетар]]
* [[Планемо|Апланемо]]
* [[Планетезималь|Апланетезималь]]
* [[Протопланета|Апротопланета]]
* [[Планета-сирота|Апланета-иаҭым]]
* [[Внегалактическая планета|Агалактиканҭыҵтәи апланета]]
* [[Внеземные небеса|Идгьылтәым ажәҩанқәа]]
* [[Космонавтика|Акосмонавтика]]
* [[Планетология|Апланетологиа]]
* [[Планеты в астрологии|Астрологиаҿы апланетақәа]]
* [[Жизнепригодность планеты|Апланета аԥсҭазааралшара]]
* [[Амратә система|Амратә система]]
* [[Список планетоподобных объектов|Апланета еиԥшу аобиектқәа рсиа]]
* [[Экзопланета|Аекзопланета]]
{{Div col end}}
== Азгәаҭақәа ==
=== Ахҳәаақәа ===
{{Notelist}}
=== Албаагақәа ===
{{Reflist}}
== Алитература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Планеты|[[Серафимов, Василий Васильевич|Серафимов В. В.]]}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [https://photojournal.jpl.nasa.gov/ Фотожурнал NASA]{{In lang|en}}
* [http://planetquest.jpl.nasa.gov/ NASA Planet Quest — исследование экзопланет]{{In lang|en}}
* [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html Иллюстрированное сопоставление размеров планет друг с другом, и Солнца с другими звёздами]{{In lang|en}}
* [http://www.boulder.swri.edu/~hal/planet_def.html Оценка планетарных критериев и возможные схемы планетарной классификации]{{In lang|en}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:планета}}
[[Акатегориа:Апланетақәа|*]]
[[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа рыхкқәа]]
[[Акатегориа:Апланетологиа]]
[[Акатегориа:Амратә система]]
[[Акатегориа:Астрономтә еилкаарақәа]]
[[Акатегориа:Анаԥшратә астрономиа]]
h65sqff91dh8s7iptarawa4gl7gg51q
Ахцәажәара:Апланета
1
58113
176622
2026-11-12T09:27:58Z
Nart17
17397
Аиҭагаҩ: Айнар Читанава; [[:ru:Планета]], CC BY-SA 4.0
176622
wikitext
text/x-wiki
== Аиҭагара ==
Ари астатиа [[:ru:Планета|аурыс Авикипедиа астатиа «Планета»]] аҟынтәи еиҭагоуп
(алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0];
авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы).
* '''Аиҭагаҩ:''' Айнар Читанава
* '''Апроект:''' Nart17 translation team
ax3av7yd1hxp5d6up9saoic1xhwck23